వికీపీడియా tewiki https://te.wikipedia.org/wiki/%E0%B0%AE%E0%B1%8A%E0%B0%A6%E0%B0%9F%E0%B0%BF_%E0%B0%AA%E0%B1%87%E0%B0%9C%E0%B1%80 MediaWiki 1.47.0-wmf.11 first-letter మీడియా ప్రత్యేక చర్చ వాడుకరి వాడుకరి చర్చ వికీపీడియా వికీపీడియా చర్చ దస్త్రం దస్త్రంపై చర్చ మీడియావికీ మీడియావికీ చర్చ మూస మూస చర్చ సహాయం సహాయం చర్చ వర్గం వర్గం చర్చ వేదిక వేదిక చర్చ TimedText TimedText talk మాడ్యూల్ మాడ్యూల్ చర్చ Event Event talk Topic 0 1522 4908595 4907174 2026-07-20T03:59:46Z ఉదయ్ కిరణ్ 124579 /* ఇవి కూడ చూడండి */ 4908595 wikitext text/x-wiki {{దేశ సమాచారపెట్టె| native_name = नेपाल <br />''Nēpāl'' | conventional_long_name = నేపాల్| common_name = నేపాల్ | image_flag = Flag of Nepal.svg | image_coat =| symbol_type = Coat of arms | national_motto = जननी जन्मभूमिष्च स्वर्गादपि गरीयसी <br /> ([[సంస్కృతం]]: జననీ జన్మభూమిశ్చ స్వర్గాదపీ గరీయసీ) | image_map = Nepal in its region.svg | national_anthem = [[File:Sayaun Thunga Phool Ka (instrumental).ogg|నేపాల్ జాతీయగీతం]] official_languages = [[:en:Nepali language|నేపాలీ]] | capital = [[కాఠ్మండు]] | latd = 27|latm=42|latNS=N|longd=85|longm=19|longEW=E | government_type = [[:en:Transitional|ట్రాన్సిషనల్]] | leader_title1 = [[:en:Kings of Nepal|రాజు]]<br />[[:en:List of Prime Ministers of Nepal|ప్రధాన మంత్రి]] | leader_name1 = [[:en:Gyanendra of Nepal|Gyanendra]]<br />[[:en:Girija Prasad Koirala|Girija Prasad Koirala]]| largest_city = [[:en:Kathmandu|ఖాట్మండు]] | area = 147,181 | areami²=56,827 <!-- Do not remove per [[WP:MOSNUM]] -->| area_rank = 94th | area_magnitude = 1 E10 | percent_water = 2.8 | population_estimate = 27,133,000 | population_estimate_year = July 2005 | population_estimate_rank = 42nd | population_census = 23,151,423| population_census_year = 2002| population_density = 196 | population_densitymi² = 508<!-- Do not remove per [[WP:MOSNUM]] --> | population_density_rank = 39th | GDP_PPP_year = 2005 | GDP_PPP = $42.17 billion<!-- cia.gov --> | GDP_PPP_rank = 81st | GDP_PPP_per_capita = $1,675| GDP_PPP_per_capita_rank = 152nd | HDI_year = 2003 | HDI = 0.526 | HDI_rank = 136th | HDI_category = <font color="#FFCC00">medium</font> | sovereignty_type = [[:en:Unification of Nepal|Unification]] | established_events = | established_dates = [[1768-12-21]] | currency = [[నేపాలీ రూపాయి]] | currency_code = NPR | time_zone = [[:en:Nepal Time|NPT]] | utc_offset = +5:45 | time_zone_DST = not observed | utc_offset_DST = +5:45| cctld = [[:en:.np|.np]] | calling_code = 977| footnotes = }} [[దస్త్రం:Nepal Emblem Alternative Red.png|alt=నేపాల్ చిహ్నం ఎవరెస్ట్ శిఖరం, కరచాలనం చేస్తున్న పురుషుడు మరియు స్త్రీ, పచ్చని కొండలు, పసుపు మైదానాలు, రోడోడెండ్రాన్లు, జాతీయ జెండా మరియు జాతీయ నినాదంతో కూడిన ఎర్ర బ్యానర్‌ను చూపిస్తుంది.|thumb|నేపాల్ జాతీయ చిహ్నం]] హిమాలయాలలో ఉన్న '''నేపాలు రాజ్యం''', [[2006 నేపాల్ ప్రజాస్వామ్య ఉద్యమం|2006 నేపాల్ ప్రజాస్వామ్య]] ఉద్యమానికి పూర్వం ప్రపంచంలోని ఏకైక [[హిందూ]] [[రాజ్యం]] . ఇది దక్షిణ ఆసియాలో చైనా, టిబెట్, భారతదేశాల సరిహద్దులతో ఉంది. ఇది ఒక భూపరివేష్టిత దేశం (లాండ్‌లాక్) == చరిత్ర == నేపాల్ కు వెయ్యి సంవత్సరాల పెద్ద చరిత్ర ఉంది. కిరాంత్ లేదా కిరాతి అనేది 7వ లేక 8వ శతాబ్దములలో తూర్పు నుండి వలస వచ్చిన, చరిత్రకారులకు తెలిసిన మొదటి తెగ. [[గౌతమ బుద్ధుడు]] క్రీస్తు పూర్వము 563లో నేపాల్‌లోనే జన్మించాడు. క్రీస్తు పూర్వం 2వ శతాబ్దంలో అశోకుడు కూడా ఉత్తర భారతదేశంతో బాటు ఇప్పటి నేపాల్ లోని దక్షిణ ప్రాంతాలను (హిమాలయ పర్వత ప్రాంతాలు అశోకుని సామ్రాజ్యంలో లేవు) పరిపాలించాడు. అశోకుడు రుమ్మినిదేవి అను ప్రాంతమున ఒక స్తంభమును నెలకొల్పినాడు, స్యయంభూనాధ్ అనుచోట కొండకు పడమటి భాగమున కొన్ని బౌద్ధ కట్టడములను కట్టించినట్లు చెప్పబడుచుండెను. అంతేకాక అశోకుడు తన కుమార్తె అయిన చారుమతిని దేవపటాణ్ అను ప్రాంతమున నివసించు సుక్ష్యత్రియుడు అగు ఒక బౌద్ధ ధర్మదీక్షాపరాయణుడికిచ్చి వివాహము చేసినట్లు కొందరు చరిత్రకారులు చెప్పుచున్నారు. అశోకుని అనంతరము మగధ సామ్రాజ్యము విచ్ఛిన్నమయిపోయింది. ఇతర దేశములతోపాటు నెపాళదేశము కూడా సామ్రాజ్యంతర్భాగమున నుండుటను విరమించుకొనెను. ఈ విశేషము జరిగిన పిమ్మట చాలాకాలము వరకు అంతగ నేపాళ దేశపు చరిత్ర ఎవ్వరికి తెలియకుండెడిది. కాని క్ర్రీస్తు వెనుక 340 సంవత్సర ప్రాంతమందు గుప్తవంశీయుడు, భారతసామ్రాజ్యాధిపతి అగు సముద్రగుప్తుడు నేపాళ దేశమును తాను జయించిన దేశముల పట్టీలో పేర్కొనెను. ఇదియే అలహాబద్ స్తంభ శాసనమందీ పట్టీకలదు. క్రీస్తు శకం 200 నాటికి బౌద్ధ సామ్రాజ్యాన్ని హిందువులు అంతమొందించి, లిచ్ఛవి వంశ పరిపాలనను ప్రారంభించారు. నేపాళ దేశమున నాగవాసము (Now Called Lake Table Land) అనుపేరుగల గొప్ప సరోవరము నుండెనట, ఇది మిక్కిలి లోతుకలదై అసంఖ్యాకముగ నీటి పక్షులతో మనోహరముగ ఆవృతమై యొప్పుచుండెను. ఈ సరోవరమున కర్కోటకుడగు 'నాగరాజూ పరిపాలించుచుండెను. ఆ కాలములో నాగసరోవరములో ఒక్క తామరమొక్క అయినా మొలవకుండెడిదట. ఇట్లుండగా అంతకు చాలాకాలము క్రిందట విందుమతీ నగరమునుండి విపస్య బుద్ధుడు ఈ సరోవరమునకు వచ్చినప్పుడు అతడొక తామర మొక్క మంత్రించి ఈ సరోవరమున పారవైచి "ఈ తామర పుష్పించిననాడు స్వయంభువుడగు బుద్దభగవానుడు జ్యోతివలె భక్తులకు కనపడునని" చెప్పి వెడిలిపోయినాడట. ఈ కారణముచేతనే [[స్వయంభూనాథ్|స్యయంభూనాథ్]], భూతనాథ దేవాలయములందు జ్యోతి ఎల్లప్పుడు వెలుగుచూనే ఉండును. అటుపిమ్మట శిఖిబుద్ధుడు నాగవాసమందు నిర్వాణము పొందెను. ఆ తరువాత విశ్వభూబుద్ధుడు, బోధిసత్వుడు నాగవాసములో తప్పస్సు నొనర్చారు. ఈ బోధిసత్వుడినే కొందరు "మంజుశ్రీ" అని పిలిచెదరు. ఈ మంజుశ్రీ అను నాతడు కొందరు చైనా దేశము వాడని, మరికొందరు ఆంధ్రుడని మరికొందరు చెప్పుచున్నారు. 900వ సంవత్సరంలో లిచ్ఛవి వంశాన్ని పారద్రోలి ఠాకూర్లు, వారిని పారద్రోలి మల్లులు పరిపాలనకు వచ్చారు. వాళ్ళే 18వ శతాబ్దం వరకూ పాలించారు. 1768 లో పృథ్వి నారాయణ్ షా అనే గూర్ఖా రాజు ఖాట్మండును ఆక్రమించుకున్నాడు. 1814లో నేపాలు ఇంగ్లీషు వారితో యుద్ధం చేసింది (ది ఆంగ్లో నేపాలీస్ వార్). 1816లో సుగౌలి సంధితో ఈ యుద్ధం ముగిసింది. ఇంగ్లీషు వారికి [[సిక్కిం]] ను, దక్షిణ భాగాలను ఇచ్చివేయడంతో ఇంగ్లీషు వారు వెనుదిరిగారు. కానీ 1857లో భారతదేశంలోని సిపాయిల తిరుగుబాటును అణచివేయడంలో ఇంగ్లీషు వారికి సహాయపడినందుకు గాను ఇంగ్లీషువారు దక్షిణ ప్రాంతాలను తిరిగి ఇచ్చివేశారు. షా వంశాన్ని 1846లో జంగ్ బహద్దూర్ రాణా అంతమొందించి దేశ పరిపాలనను తన చేతిలోకి తీసుకున్నాడు. దీనికోసం అతడు దాదాపు కొన్ని వందల మంది రాకుమారులను, తెగల నాయకులను అంతమొందించాడు (దాన్నే కోట్ ఊచకోత అంటారు). 1948వ సంవత్సరము వరకూ రాణాలు వారసత్వ ప్రధాన మంత్రులుగా నేపాలను పరిపాలించారు. భారత దేశానికి స్వాతంత్ర్యం వచ్చిన వెంటనే త్రిభువన్ అనే క్రొత్త రాజు నేపాలు పాలనకు రావడానికి భారతదేశం సహాయపడింది. నేపాలీ కాంగ్రెసు పార్టీ ఏర్పడడానికి కూడా సహాయపడింది. రాజు త్రిభువన్ కుమారుడైన రాజు మహేంద్ర ప్రజాస్వామ్య ప్రయోగాన్ని, పార్లమెంటును రద్దు చేసి, పార్టీలు లేని పంచాయితీ పద్ధతి ద్వారా నేపాలును పరిపాలించాడు. అతని కుమారుడు బీరేంద్ర సింహాసనాన్ని అధిరోహించాడు. అతను కూడా 1989 వరకూ పంచాయితీ పద్ధతినే అనుసరించాడు. కాని ప్రజల ఆందోళన తర్వాత బలవంతంగా రాజ్యాంగ మార్పులను ఆమోదించాడు. 1991 మే నెలలో దాదాపు యాభై సంవత్సరాల తరువాత నేపాలలో ఎన్నికలు జరిగాయి. నేపాలీ కాంగ్రెస్ పార్టీ, కమ్మూనిస్టు పార్టీలకు ఎక్కువ ఓట్లు దక్కాయి. ఏ పార్టీ కూడా రెండు సంవత్సరాల కన్నా ఎక్కువ కాలం పరిపాలించలేక పోయింది. అందుకు కారణంగా ప్రజోపయోగ కార్యక్రమాలలో మార్పు లేకపోవటం, అవినీతి రోగం లాగా మారటాన్ని చూపిస్తారు. ఫిబ్రవరి 1996 లో మావోయిస్టు పార్టీ ప్రజాస్వామ్యాన్ని మార్చి, సామ్యవాదాన్ని స్థాపించడం కోసం విప్లవాత్మక ధోరణిని ఎంచుకొని ప్రజా యుద్ధాన్ని ప్రారంభించింది. అదే ఆ తర్వాత అంతర్యుద్ధంగా మారి 10 వేల మంది మరణానికి దారితీసింది. నేపాలు ప్రభుత్వ రికార్డుల ప్రకారం 2001, జూన్ 1 నాడు సింహాసన వారసుడు దీపేంద్ర తన ప్రేమను ఒప్పుకోలేదని రాజభవనంలో రాజు బీరేంద్రను, [[ఐశ్వర్య రాజ్య లక్ష్మి దేవి|రాణి ఐశ్వర్య రాజ్య లక్ష్మి దేవి]] ని , తమ్ముడిని, చెల్లెల్ని, ఇద్దరు బాబాయిలను, ముగ్గురు పినతల్లులనూ కాల్చి చంపేశాడు. తర్వాత తనూ కాల్చుకొని ఆత్మహత్య చేసుకున్నాడు. అతడు కోమాలో ఉన్నా, సాంప్రదాయం ప్రకారం అతడిని వైద్యశాల పడక పైనే రాజుగా ప్రకటించారు. అతడు మూడు రోజుల తరువాత మరణించాడు. అతని మరణం తరువాత బీరేంద్ర తమ్ముడు అయిన జ్ఞానేంద్రను జూన్ 4న రాజుగా ప్రకటించారు. వెంటనే అతను రాజ్యంలో అత్యవసర పరిస్థితిని ప్రకటించి ప్రభుత్వాన్ని రద్దు చేశాడు. మావోయిస్టులతో యుద్ధానికి నేపాలు సైన్యాన్ని రంగంలోకి దించాడు. [[File:Durbarnuwkot.jpg|thumb|దుర్బర్నువ్కోట్ ]] == విభాగాలు== నేపాలును మొత్తం 14 ప్రాంతీయ విభాగాలుగా విభజించారు. [[భాగమతి]], [[భేరి]], [[ధావలగిరి]], [[గండకి]], [[జానక్ పూర్]], [[కర్నలి]], [[కోషి]], [[లుంబిని]], [[మహాకాళి]], [[మేచి]], [[నారాయణి]], [[రాప్తి మండలం|రప్తి]], [[సగర్మత]], [[సేతి]] == భౌగోళికం, వాతావరణం == [[దస్త్రం:Himalayas.jpg|thumb|250px|left|హిమాలయ పర్వత దృశ్యాలు]] [[భారత్]], [[చైనా]] మధ్యలో భౌగోళికముగా నేపాల్ బంధింపబడి ఉంది. మొత్తం 1,47,181 చ.కి.మీ. వైశాల్యములో విస్తరించి ఉంది. అందులో 56,827 చ.మై. భౌగోళిక వైవిధ్యమున్నప్పటికీ, పర్వతాలతో నిండి ఉంది. అడ్డంగా మూడు వైవిధ్య భౌగోళిక స్వరూపాలు ఈ దేశంలో ఉన్నాయి. దక్షిణాన లోతట్టు ప్రాంతము, మధ్యన చిన్న పర్వతాలతో ఉన్న ప్రాంతము, ఉత్తరాన హిమాలయాలతో ([[ఎవరెస్టు పర్వతం|ఎవరెస్టు]], ఇతర ఎత్తైన శిఖరాలతో) కూడిన అతి ఎత్తైన ప్రాంతము (8,850 మీ లేదా 29,035 అడుగులు). మొత్తము నేపాలలో 20% భూమి మాత్రమే వ్యవసాయ యోగ్యమైనది. అడవుల కొట్టివేత కూడా ఒక ముఖ్య సమస్య. === ఎవరెస్టు శిఖరం === ఈ శిఖరం ప్రపంచంలోనే ఎత్తైనది. దీనిని నేపాలీలో [[సాగరమాత]] అనీ, టిబెట్ భాషలో [[ఖోమోలోంగ్మ]] అనీ పిలుస్తారు. ఇది నేపాల్-ఛైనా సరిహద్దులో ఉంది. సమున్నతమైన [[ఎవరెస్టు పర్వతం|ఎవరెస్టు]] శిఖరము, హిమాలయ పర్వత సానువులతో బాటు, ప్రపంచములో 8000 మీ. దాటిన పది ఎత్తైన శిఖరాలలో ఎనిమిది నేపాలు లోనే ఉన్నాయి. ఇవి పర్యటకులకు ముఖ్య ఆకర్షణ. వీటిని ప్రకృతి వింతలుగా చెప్తారు. నేపాలలో ఐదు వాతావరణ ప్రాంతాలు ఎత్తుల వారీగా ఉన్నాయి. దక్షిణాన సమశీతోష్ణ మండలం మొదలుకొని చల్లని వాతావరణము, ఉత్తరాన అతిశీతల ప్రదేశాల వరకూ ఉన్నాయి. వర్షపాతం వివిధ ఋతువులలో ఋతుపవనాల పై ఆధారపడి వివిధ రకాలుగా ఉంటుంది. ఆ వర్షపాతమే మొత్తము సంవత్సర వర్షపాతములో 60-80% మేర ఇస్తుంది. సంవత్సరానికి తూర్పున 2500 మి.మీ., పశ్చిమాన 1000 మి.మీ., 1420 మి.మీ. ఖాట్మండు చుట్టుప్రక్కలా ఉంటుంది. కొన్ని ప్రాంతాలలో ఇది 4000 మి.మీ. దాకా, కొన్ని సార్లు 6000 మి.మీ. దాకా కూడా ఉండవచ్చు. ఋతుపవనాలు మంచి ఊపు మీద ఉన్నప్పుడు వర్షపాత వివరాలు. (జులై-ఆగస్టు). {| |- |దదెల్ధురా:||350mm |- |నేపాల్ గన్జ్:||510mm |- |బుట్వల్:||715mm |- |పోఖర:||920mm |- |ముస్తాన్గ్:||60mm |- |[[కాఠ్మండు]]:||370mm |- |చైన్పుర్:||320mm |- |నమ్ఛే బజార్:||220mm |- | |} == ఆర్థికవ్యవస్థ == [[దస్త్రం:Nepal landscape 1.jpg|thumb|250px|right|కొండ ప్రాంతాల్లో వ్యవసాయం]] {{seemain | నేపాలు ఆర్థిక వ్యవస్థ }} ప్రభుత్వము, మావోయిస్టుల మధ్య నిరంతరము జరిగే గొడవలు, తగవులు, చిన్న అంతర్యుద్ధముల వల్ల నేపాలు ఆర్థికముగా పతనము చెందినది. ప్రపంచములోని అత్యంత పేద దేశాలలో నేపాలు ఒకటి, కానీ ఆర్థికంగా ఓ ప్రబల శక్తిగా మారుటకు కావలసిన అన్ని అర్హతలు ఉన్న దేశము, కానీ సరైన నాయకత్వం లోపం చాలా సుస్పష్టంగా కనిపిస్తుంది. సేవలు, వ్యవసాయం దీని ఆర్థిక వ్యవస్థలో ముఖ్య భూమిక పోషిస్తున్నాయి. సుమారుగా 80% జనాభా, 41% [[స్థూల జాతియాదాయం]] ఈ రెండు రంగాల నుండే వస్తుంది. పారిశ్రామికీకరణ కేవలం వ్యవసాయాధార పరిశ్రమలయిన నార (jute), చక్కెర, పొగాకు, ఆహార పంటలకు మాత్రమే పరిమితం అయినది. వస్త్ర ఉత్పత్తి, తివాచీల తయారీ ఇప్పుడిప్పుడే పుంజుకుంటున్నది, గత మూడు సంవత్సరాలలో ఇవి రెండూ దేశ విదేశీ మారక ద్రవ్య సంపాదనలో 80% ఆక్రమించినాయి. పారిశ్రామికాభివృద్ది చాలా వరకూ ఖాట్మండు లోయ చుట్టుప్రక్కల, మరియూ [[భిరత్ నగర్]], [[బిర్గంజ్]] వంటి నగరాలలోనే జరిగింది. వ్యవసాయాభివృద్ది 5%, వార్షిక జనాభావృద్ది 2.3%గా ఉంది. [[1991]]లో ప్రభుత్వము ఆర్థిక సరళీకరణల ద్వారా వ్యాపారాన్ని, విదేశీ సంస్థాగత మదుపుదారులను ప్రోత్సహించడంద్వారా, ఆర్థికాభివృద్ది చాలా త్వరగా సాధించుదామని మొదలుపెట్టినది. కానీ రాజకీయ అస్థిరత్వం వల్ల, ఎక్కువగా వృద్ధి సాధించలేక పోయింది. ముఖ్యముగా జల విద్యుత్తు, పర్యటక రంగములలో అభివృద్ధికి బాటలు పరచింది. కానీ చిన్న ఆర్థికవ్యవస్థ, రాజకీయ అస్థిరత్వం, సహజ దుర్ఘటనలు (?), సాంకేతికపరంగా వెనుకబడి ఉండటం వల్ల, చైనా, భారత దేశాల మధ్య భౌగోళికంగా చిక్కుకొని పోవడం వల్ల ఎక్కువగా పెట్టుబడులు రాలేదు. కానీ ఇప్పటికీ తన అభివృద్ధి బడ్జెటులో 80%, మొత్తం బడ్జటులో 28% విదేశీ పెట్టుబడులే ఆక్రమించినాయి. == జనగణన వివరాలు,సంస్కృతి == నేపాలు బహు భాషా, బహు మత, బహు జాతులు గల సమాజం. ఈ క్రింద ఇవ్వబడిన లెక్కలు [[2002]] నేపాలు జన గణన నుండి ఇవ్వబడింది. [https://web.archive.org/web/20060712073700/http://www.mope.gov.np/population/chapter5.php] === భాషలు === నేపాల్‌కి వైవిధ్య భరితమైన భాషా సంస్కృతి ఉంది. అది మూడు భాషా సముదాయాల నుండి ఏర్పడింది. 1.ఇండో-ఆర్యన్, 2.టిబెటో-బర్మన్, 3.దేశీయమైన. 2001 జాతీయ లెక్కల ప్రకారం నేపాలులో మొత్తం 92 వివిధ భాషలు మాట్లాడతారు (93వ దాన్ని ఉన్నాగుర్తించలేకపోయారు). మాతృభాషగా నేపాలీలు మాట్లాడేది జనాభా శాతం ప్రకారం నేపాలి (49%), మైథిలి (12%), భోజ్ పురి (8%), థారు (6%), తమంగ్ (5%), [[నేవార్ భాష|నేవారి]] లేదా నేపాల్ భాష (4%), మగర్ (3%), అవధి (2%), బంటవ (2%), లింబు (1%), బజ్జిక (1%). మిగతా 81 భాషలు మాతృభాషగా 1% కన్నా తక్కువ మంది మాట్లాడతారు. అధికార భాష [[దేవనాగరి]] లిపిలో వ్రాయబడే నేపాలీ భాష. వివిధ భాషలు మాట్లాడే నేపాలీలందరికీ, ఈ భాష భాషా మాధ్యమంగా ఉపయోగపడుతున్నది. దక్షిణ తెరాయ్ లేదా 5-10 మైళ్ళ వెడల్పు ఉన్న [[భారత నేపాల్ సరిహద్దు|నేపాలు భారత సరిహద్దు]] ప్రాంతంలో [[హిందీ]] కూడా మాట్లాడతారు. == మతములు == [[దస్త్రం:Patan temples.jpg|thumb|250px|పతన్‌లో హిందూ ఆలయం]] ఆధికారికంగా నేపాలు ప్రపంచంలో ఏకైక [[నేపాల్‌లో హిందూమతం|హిందూ దేశము]]. కానీ దీర్ఘ కాలంగా అక్కడి చట్టాలు బలవంతపు మత మార్పిడులను, అన్య మత విద్వేషాన్ని అడ్డుకుంటున్నాయి. 2001 లెక్కల ప్రకారం 80.6% మంది హిందువులు, 11% మంది బౌద్ధులు. కాని ఇరు మతాల వాళ్ళూ ఇరు మతాల సంప్రదాయాలనూ, ఆచారాలనూ, సమానంగా ఆచరిస్తారు. ఇంకా 4.2% మంది ముస్లింలు, 3.6% మంది కిరాంతులనబడే వాళ్ళూ, 0.5% మంది క్రైస్తవులూ ఉన్నారు. వీరి సంఖ్య 2005 కు 6 లక్షలకు పెరిగింది. ==నేపాల్ లో ముఖ్యమైన పండగలు== 1 ముఖ్య పండగలు నేపాలీలకు కార్తీక మాసం కృష్ణ పక్షం రోజులు చాల పవిత్రమైనవి. ఈ సందర్భంగా తీహార్ పండుగలను జరుపుకుంటారు. ఇవి ఐదు రోజులు పాటు జరుపు కుంటారు. యమలోకాధి పతి ఐన యమధర్మ రాజును పూజించడంతో ఈ పండగలు ప్రారంభ మౌతాయి. ఈ పండగల కొక ఇతిహాసము ఉంది. దాని ప్రకారం: పండగ దినాల్లో కూడా భూలోకంలో మానవులు మరణిస్తున్నారనీ, వారి ఆత్మలను తీసుకు రావడానికి తమకు బాదగా వున్నదనీ, దీనికి నివారణోపాయాన్ని చెప్పమని యమధూతలు.... యమ ధర్మ రాజుకు మొర పెట్టుకోగా. యమ ధర్మరాజు ఒక తరుణోపాయం ఆలోచించి వారికి చెప్తాడు. దాని ప్రకారం. ఎవరైతే కార్తీక కృష్ణ పక్షం త్రయోదశి, చతుర్థశి ఆ తర్వాతి రోజు తమ తమ ఇళ్ళను దీపాలతో అలంకరిస్తారో వారికి అకాల మరణ భయం, నరకలోక ప్రాప్తి వుండదనీ శలవిస్తాడు. ఆ విధంగా ఆ అయిదు రోజులు యమ పంచకం పండుగలుగా జరుపుకుంటారు. 1.1 [[కాగ్]] తీహార్ యమ పంచకంలో మొదటి రోజైన ఈ రోజున [[కాగ్]] తీహార్ పండుగను జరుపుకుంటారు. ఈ రోజున అపశకునపు పక్షి అయిన కాకిని పూజిస్తారు. మానవుల మరణానికి కాకులు దూతలు బావించి ఈ రోజున ఇంట్లోని వారందరూ భోజనం చేయకుండా వుపవాసముండి, ఇంటిని దీపాలతో అలంకరించి పూజానంతరం కాకులకు అన్నం పెడతారు. 1.2 కుకుర్ తీహార్ రెండో రోజున కుకుర్ తీహార్ అనగా కుక్కల పండుగ . ముఖ్యంగా మరణానికి పుత్రులుగా నల్లని కుక్కలను chestnut రంగు కుక్కలను భావించి వాటిని పూజిస్తారు. వాటి ముఖానికి బొట్టు పెట్టి, మెడలో పూల దండలు వేసి, వాటికి మంచి ఆహారం పెట్టి పూజిస్తారు. అన్ని జంతువుల కన్న కుక్క మానవునికి అత్యంత విశ్వాస పాత్రమై నందున, మానవునికి తోడుగా వుండి, అతనికి ఇంటిని కాపలా కాస్తున్నందున ఈ విధంగా వాటికి రుణం తీర్చుకోవడంగా కూడా నేపాలీ ప్రజలు భావిస్తారు. ( సాధారణంగా భారతదేశంలో ఆలయాల లోనికి కుక్కలు ప్రవేశిస్తే అపవిత్రంగా భావిస్తారు. ఆ అపవిత్రతను తొలిగించ డానికి కొన్ని శుద్ధి కార్యక్రమాలు కూడా చేస్తారు. కానీ నేపాల్ దేశంలో ఖాట్మండులోని పరమ పవిత్ర పశుపతి నాద్ దేవాలయంలో కొందరు పూజారులు కొన్ని కుక్కలకు నొసటన పసుపు పూసి కుంకుం బొట్లు పెట్టి వాటి మెడలో పూల మాల వేసి ఒక స్తంభానికి కట్టి ఆ ప్రక్కనే ఒక పూజారి కూర్చొని వుండగా నేను గమనించాను. కుక్కలు ఆలయంలో ఈ విధంగా వుండడము చూచి ఇదేదో పవిత్రమైన కార్యమై వుంటుందని భావించి కొంత లోతుగా పరిశీలించగా..... ఆలయానికొచ్చిన భక్తులు కుక్క వద్ద వున్న పూజారికి కుక్కలకు పూజా కార్యక్రమం చేయించి వారినుండి కొంత సంభావన స్వీకరించారు. ఇది నేను స్వయంగా చూసిన విషయం. బహుశా పూజించ డానికి కుక్కలు దొరక నందున ఆలయంలో ఈవిదంగా కుక్కలను పూజించే అవకాశం కల్పించబడినదని భావించ వచ్చు. ) 1.3 గోవుల పండగ మూడోరోజున పశువుల పండగ జరుపు కుంటారు. (ఆంధ్ర ప్రదేశ్ లో పశువుల పండుగ లాంటిది కాదు) గోవును లక్ష్మీ ప్రతిరూపంగా భావించి పూజించడము హిందువులకు ప్రపంచ వ్వాప్తంగా వున్న ఆచారమే. హిందువు లందరూ గోమాత అవయవాలల్లో అన్ని రకాల దేవతలు కొలువై వున్నారని నమ్ముతారు. గోమాత పూజను నేపాలీలు కార్తీక పౌర్ణమి నాడు చేస్తారు. చీకటిని ప్రాలద్రోలి లక్ష్మీ దేవికి స్వాగతం పలకడానికి ప్రజలందరూ తమ ఇండ్లను దీపాలతో అలంకరిస్తారు. క్షీర సాగర మదనంలో లక్ష్మీ దేవి ఈరోజునే పుట్టిందని వీరి నమ్మిక. స్త్రీలందరినీ లక్ష్మీ దేవి అవతారులుగా ఈ రోజున భావిస్తారు. స్త్రీలు ఈ రోజున స్నానానంతరం కొత్త బట్టలు ధరించి లక్ష్మీ పూజలు చేసి bhailo పాటలు పాడుతూ ఇంటింటికి వెళతారు. ఆ ఇంటి ఇల్లాలు ...... పాటలు పాడుతూ తమ ఇంటి ముంగిటకు వచ్చిన స్త్రీలను లక్ష్మీ అవతారంగా భావించి వారిని దీపాలతో ఆహ్వానిస్తారు. ఇంట్లో కూర్చో బెట్టి ఒక పళ్ళెంలో వివిధ రకాల రొట్టెలు, పలు రకాల పండ్లు అలంకరించి అందులో కొంత డబ్బులు పెట్టి వారికి సమర్పిస్తారు. ప్రతిగా....., ఆ వచ్చిన స్త్రీలు ఆ యింటి వారిని లక్ష్మీ కటాక్షం కలిగి ధన ధాన్యాలతో తులతూగాలని దీవిస్తారు. ఈ పండుగ నేపాల్ దేశంలో ప్రతి పల్లెలోను ఇప్పటికీ జరుగు తున్నది. పట్టణాలలో అంతగా లేదు. నేపాల్ లోని పశ్చిమ ప్రాంతాలైన దోటి, హుమ్లా ప్రాంతాల్లో భైలే పాటలు ఐదు రోజులు పాటు పాడుతారు. అంతే గాక పుష్య మాసంలో (జనవరి-పిబ్రవరి) 20 రోజులు జరుపుతారు. దీనిని మఖ్య భైలే అని అంటారు. 1.4 ఎద్దుల పండుగ నాల్గవ రోజున కూడా ప్రజలు తమ ఇండ్లను దీపాలతో అలంక రిస్తారు. కాని పూజా విధానంలో ప్రజలు వారి వారి సంస్కృతిని బట్టి కొన్ని మార్పులతో జరుపు కుంటారు. సాధారణంగా ఈ రోజు అందరూ తలంటుకుని స్నానంచేసి ఎద్దులకు కూడా స్నానంచేయించి, అలంకరించి పూజిస్తారు. ఆవులను పాలు పితకరు, ఎద్దులను పనిలో పెట్టరు. శ్రీ కృష్ణున్ని పూజించేవారు ఈ రోజు గోవర్థన పూజ చేస్తారు. శ్రీ కృష్ణుడు గోవర్థన పర్వతాన్ని ఎత్తి అనేక పశువులను, ప్రజలను రక్షించినది ఈ రోజు ఇదేనని పూజ చేస్తారు. కొందరు కొత్త తరం వారు ప్రతి మానవుని లోను దేవుడున్నాడని నమ్మి ఆత్మ పూజ చేస్తారు. గోవర్థన పూజ జరిగిన రాత్రి పురుషులు భైలిలో స్త్రీలు పాటలు పాడినట్లు పాటలు పాడుతారు. (men play their carol called devsi) దీన్ని దెవ్సీ అంటారు. ఇందులో స్త్రీలకు ప్రవేశం లేదు. పట్టణ ప్రాంతాల్లో పురుషులు ఈ మార్గాన్ని ధన సంపాదనకు మార్గంగా ఎంచు కుంటున్నారు. కొన్ని సందర్భాలలో ఈ బృందం తాము అడిగినంత విరాళం ఇవ్వనందుకు ఇంటి వారితో వాగ్వివాదానికి దిగి అసభ్యంగా ప్రవర్తించడం కూడా జరుగు చున్నది. హోటళ్ళు వంటి కొన్ని వ్వాపార సంస్థలు ఈ దెవ్సీ బృందానికి తాము ఇంతే మొత్తమిస్తామని బయట బోర్డులు కూడా పెడ్తారు. పరదేశీ విహార యాత్రా వాహనాలను అటవీ ప్రాంతాలలో మధ్యలో ఆపి తాము అడిగి నంత ధనము ఇచ్చు నంత వరుకు వదలరు. ఆనందానికి ఆలవాలమైన ఈ పురాతన సాంప్రదాయం కొందరి స్వార్థపరులకు ధన సంపాదన మార్గంగా మారడంతో ప్రజాభిమానాన్ని కోల్పోతున్నది. 1.5 బాయిటికా ఐదవ రోజు భాయ్ టికా పండుగను జరుపు కుంటారు. యమ పంచకంలో ఇది చివరి రోజు. ఈ రోజున యమ ధర్మ రాజు తన చెల్లె లైన యమునా' ఇంటికి వెళ్ళి భోజనం చేస్తాడని వీరి నమ్మిక. స్కాంద పురాణం లోని కార్తీక మహత్యం ప్రకారం పురుషులు ఈ రోజున తమ ఇంట్లో గాక తమ చెల్లెలి ఇంట్లో భోజనం చేయాలి. చెల్లెలు లేని పురుషులు ఈ రోజు కొరకు ఎవరైనైనా దత్తత తీసుకుని వారింట భోజనం చేయాలి. ఆ అవకాశం కూడా లేనివారు ఒక చెట్టు నైనా తమ చెల్లెలుగా భావించి ఆ చెట్టు క్రింద భోజనం చేయాలి. ఆ సోదరి తన అన్నకు ఆయురారోగ్యాల నందించాలని కోరి అన్నగారి నుదుట రంగు రంగుల తిలకం దిద్ది తగు బహుమతులిస్తుంది. అదే విధంగా అన్నకూడ తన చెల్లెలికి నుదుట తిలకం దిద్ది ఆమెకు బహుమతులిస్తాడు. ఈవిధంగా .... హిందువులు అధికంగా ఉన్న నేపాల్ దేశంలో హిందూ సాంప్రదాయ పండగలు అనేకం జరుపుకుంటారు. ఇక్కడ జరుపుకునే పండగలలో కొన్ని ప్రత్యేకమైన పండగలు కూడా గమనించ వచ్చు.(* మూల: యమ పంచక పండగల విశేషాలు... కొన్ని స్వయంగా చూసినవి. వివరాలు మాత్రం నేపాల్ లోని ఆంగ్ల దినపత్రికలైన The himalayan, and The khatmandu post) == నేపాల్ పర్యటన == ప్రపంచంలో అత్యధికంగా పర్యాటకులను ఆకర్షించే దేశాలలో నేపాల్ ఒకటి. దీనికి కారణాలు అనేకం. అక్కడి ప్రకృతి రమణీయత కావచ్చు., హిందూ మతస్తులకు, బౌద్ధ మతస్తులకు సంబంధించిన అత్యున్నతమైన కేంద్రాలు కావచ్చు., ట్రెక్కింగు, రాప్టింగు వంటి [[సాహస క్రీడ|సాహస క్రీడలకి]] ముఖ్య కేంద్రం కావచ్చు, ముఖ్యంగా అక్కడి ప్రజల స్నేహ పూరిత స్వభావం కావచ్చు. ఆకాశాన్ని తాకుతున్నాయా అన్నట్టున్న హిమాలయాలు, పాతాళ లోకంలో వున్నాయా అన్నట్టున లోయలు, నదులు, సెలయేళ్లు, జలపాతాలు, హిందువులకు అత్యంత పవిత్రమైన ఆధ్యాత్మిక కేంద్రాలు, ఆలయాలు, భౌద్దులకు అతి పవిత్రమైన ప్రార్థనా మందిరాలు ఇలా కారణాలేవైనా నేపాల్ దేశం పర్యాటకులకు నయనాందకరం చేసే దేశం. నేపాల్ దేశానికి ముఖ్యమైన ఆదాయ వనరు కూడా పర్యటకమే. == ప్రపంచంలో చివరి హిందూ సామ్రాజ్యం == {{ప్రధాన వ్యాసం|నేపాల్‌లో హిందూమతం}} మొన్నటి దాక రాజుల పరిపాలనలో ఉన్న నేపాల్ దేశం ప్రపంచంలో ఉన్న ఏకైక హిందు రాజ్యం. భారత దేశానికి ఉత్తరాన ఆనుకునే ఉన్న ఈ దేశంలోనికి అడుగు పెట్టాలంటే భారతీయులకు ఎటువంటి పాస్ పోర్టు / వీసా / ఎలాంటి అనుమతి పత్రాలు అవసరం లేదు. వాహనాలకు మాత్రం కొంత రుసుము తీసుకొని అనుమతిస్తారు. అదే విధంగా భారతీయులు నేపాల్ లో స్థిరాస్తులు కొనుక్కోవచ్చు, వ్యాపారాలు చేసుకోవచ్చు. ఎటువంటి అభ్యంతరం లేదు. అందుకనే నేపాల్ లో ఉన్న పెద్ద పెద్ద హోటళ్ళు వ్యాపారం భారతీయుల చేతిలోనే ఉంది. ఇదంతా నేపాల్ --- భారత దేశాల మధ్య కుదుర్చుకున్న ఒప్పందం ప్రకారం జరుగు తున్నది. ఈ దేశంలో ఉన్న మొత్తం జనాభాలో ఎనభై శాతం హిందువులు. తక్కిన ఇరవై శాతంలో భౌద్దులు, ముస్లింలు, క్రిష్టియన్లు ఉన్నారు. హిందువులకు అత్యంత పవిత్రమైన దేవాలయాలు ఇక్కడున్నాయి. అలాగే భౌద్దులకు అత్యంత పవిత్రమైన ప్రార్థనా స్థలాలు ఇక్కడున్నాయి. హిందువులు, భౌద్దులు కలిసే ఉంటారు. ==ద్రవ్యం (కరెన్సి) == నేపాల్ లోని ద్రవ్యమును కూడా ''రూపాయి'' అంటారు. భారత్ రూపాయిని ఐ.ఆర్ అని నేపాల్ రూపాయిని ఎన్.ఆర్. అని అంటారు. ద్రవ్య మారకానికి చాల చోట్ల అవకాశం ఉంది. కాని నేపాల్ లోని ప్రతి దుకాణంలోను, ఇతర ప్రదేశాలలోను భారత్ రూపాయిని తీసుకుంటారు. భారత్ రూపాయలు వందకు నేపాల్ రూపాయలు నూట అరవై ఇస్తారు. చిన్న నాణేలు అనగా పైసలు కూడా అక్కడ చలామణి లోవున్నాయి. భారత రూపాయి మారకానికి అక్కడ ఎటువంటి ఇబ్బందులు ఉండవు. == ప్రవేశ ద్వారాలు == భారత్ భూభాగంతో కలిసి ఉన్న నేపాల్ లోనికి ప్రవేశించడానికి చాలా భూమార్గాలున్నాయి. అన్నింటిలోకి ఘోరక్పూర్ వద్ద ఉన్న మార్గమే ప్రధాన మైనది. ఈ బార్డర్ లో ఇరువైపుల కలిసి ఉన్న గ్రామం పేరు '''సునౌలి''' ఇక్కడ అసాధరాణమైన భద్రతా ఏర్పాట్లేమి వుండవు. అక్కడి స్థానిక ప్రజలు మామూలుగానే అటు ఇటు తిరుగు తుంటారు. భారతీయులు ఎటువంటి అనుమతి పత్రాలు లేకుండా నేపాల్ భూభాగంలోకి ప్రవేశించవచ్చు. కాని వాహనాలకు కొంత రుసుం కడితే లోనికి అనుమతిస్తారు. అలా నేపాల్ లోనికి ప్రవేశించిన వాహనాలు ఆ దేశంలో ఎక్కడైనా తిరగవచ్చు. సరిహద్దు వద్ద నేపాల్ భూభాగం లోనికి ప్రవేశించిన పర్యాటకులకు సేద దీరడానికి, కాల కృత్యాలు తీర్చుకోడానికి అనేక ఏర్పాట్లుంటాయి. నేపాల్ భూబాగంలోనికి ప్రవేశించగానే ప్రత్యేకంగా కనిపించే విషయమేమంటే ఇంకా తెల్లవారకముందే అక్కడున్న చిన్న చిన్న అన్నశాలలు, సత్రాలు, బడ్డి కొట్టులు అన్ని తెరిచే వుంటాయి. ఆ దుకాణాల ముందు ఒక మేజా బల్ల వేసి దానిపై మద్యం సీసాలు పెట్టి వుంటారు. మందు బాబులు కూడా అప్పటికప్పుడు తమ పని కానిచ్చుకొని వెళు తుంటారు. మద్యంపై ఇక్కడ ఎటువంటి నియంత్రణ లేదు. == గ్రామాలు పంట పొలాలు == సరిహద్దు నుండి కొంత దూరమే మైదాన ప్రాంతం. అక్కడక్కడ పల్లెలు పంట పొలాలు వుంటాయి. ఇక్కడ వరి ప్రధాన పంట. ఆ వరి చాల ముతక రకం. వ్యవసాయం సాంప్రదాయ పద్ధతిలోనే జరుగుతున్నది. కొండ వాలున కొన్ని అడుగుల వెడల్పున చదును చేసి అక్కడే వరి పండిస్తుంటారు. ఆ పొలాలు చూడ్డానికి చాల అందంగా కనబడుతుంటాయి. కొండలకు అందమైన మెట్లు చెక్కారా అని అనిపిస్తుంది. అటు వంటి కొండల పాద భాగన మంచి పారుతున్నా అది కొన్ని వందల అడుగుల లోతులో వున్నందున ఆ నీటిని పొలాలకు పారించ లేరు. కొండల పైనుండి జారు వారే నీటి ధారలే ఈ పంటలకు జల వనరులు. ఇటు వంటి నీటి ధారలు చిన్నచిన్నవి చాల ఎక్కువ. కొన్ని పెద్ద పెద్ద జలధారలు వుంటాయి అవి జలపాతాల్లాగా కనబడుతుంటాయి. ఈ కొండలలో ప్రజలు అన్ని రకాల కూరగాయలు, పండ్లు కూడా పండిస్తుంటారు. పల్లెలు చాల పలుచగా వుంటాయి. ఇళ్లు దూర దూరంగా వుంటాయి. కొన్ని చోట్ల పొలాల మధ్యలోనే ఇళ్లుంటాయి. ప్రతి ఇంటి ముందు బంతి పూల చెట్లుంటాయి. రోడ్లు విశాలంగా వున్నా అక్కడ తిరిగే వాహనాలు చాల పాతవి. జీపుల్లాంటి డొక్కు వాహనాలు, రిక్షాలు మొదలగునవి ప్రయాణ సాధనాలు. == ఘాట్ రోడ్డు == నేపాల్ దేశం కొండలమయమైనందున అక్కడ రోడ్డులన్ని ఘాట్ రోడ్డులే. కొండ వాలులో రోడ్డుకు సరిపడినంత మేర చదును చేసి కొండ వాలు వెంబడి వంకర టింకరగా మెలికలు తిరుగుతూ రోడ్లుంటాయి. బస్సులో వెళుతుంటే ఒకవైపు ఆకాశం అంతెత్తున్న కొండలు, మరొక వైపున పాతాళం కనిపిస్తున్నదా అన్నంత లోతున ప్రవహిస్తున్న నది ఇలా వందలాది మైళ్ల పర్యంతం కనబడుతూనే వుంటుంది. లోయలో ప్రవహిస్తున్న నదిలో అతి శుభ్రమైన నీరుంటుంది. ఆ నది కూడా అనేక మలుపులు తిరుగుతూ ఎగుడు దిగుడుగా నురగలు కక్కుతూ ప్రవహిస్తుంటుంది. ఆ నదిలో రాళ్లన్ని అతి నును దేలి కాలు పెడితే జారిపోయేటట్లుంటాయి. వాటినే [[సాలగ్రాం]] లంటారు. నదులు చిన్నవైనా అవి అతి వేగంగా ప్రవహిస్తుంటాయి. ఆ నదులలో సాహసికులు ప్రత్యేక బట్టలు వేసుకుని తలకు టోపి పెట్టుకొని రబ్బరు బోట్లలో పోటి పడుతుంటారు. కొండ వాలులో బస్సులో ప్రయాణించే ప్రయాణికులకు ఇదొక ఆనంద కరమైన దృశ్యం. రోడ్డు ప్రయాణికులకు టీ, కాఫీ, అల్పాహారం అందించడానికి అక్కడక్కడా చిన్న చిన్న జనవాసాలుంటాయి. అక్కడే సాహసిక క్రీడలైన '''రాప్టింగ్ ''' (నదిలో రబ్బరు బోట్ల పోటీ) '''ట్రెక్కింగ్''' ( తాళ్ల సాయంతో కొండలనెక్కే సాహస క్రీడ) లకు కావలసిన సామాగ్రిని అద్దెకిచ్చే దుకాణాలుంటాయి. ఇటు వంటి నివాస ప్రాంతాలలో కూడా నీటి వసతికి నది అత్యంత లోతులో నున్నందున దానిపై ఆధార పడకుండా కొండలపై నుండి జాలువారే జలధారలకు పైపు తగిలించి వారి అవసరాలకు వాడుకుంటారు. ఈ రోడ్డు పై ప్రయాణించే ప్రయాణికులకు మరొక ఆశ్చర్యపరిచే వినోదం మరొకటి కనువిందు చేస్తుంది. అవతిలి కొండ వాలులో పంటలు పండించే రైతులు ఇవతల నుండి నదిని దాటి అటు పక్కకు వెళ్లాలంటే. కొన్ని వందల అడుగుల లోతుకు దిగి అతి వేగంగా ప్రవహించే నదిని దాటి తిరిగి ఆ కొండ నెక్కి తమ పొలాలకు వెళ్ళాలి. ఆ నది చిన్నదే అయినా అతి వేగంగా ప్రవహిస్తుంటుంది. అందులోని రాళ్లు అతి నునుపుగా కాలు జారేటట్టుంటాయి. ఇటు వంటి ప్రమాదాన్నుండి తప్పించుకోడానికి వారు ఒక ఉపాయం కనిపెట్టారు. ఇవతల కొంత దిగువన ఒక బలమైన స్థంభాన్ని పాతి దానికి సమాంతరంగ నదికి అవతిలి వైపున కూడా ఇలాంటి స్థంభాన్ని పాతి ఈ రెండు స్థంభాలను ఒక బలమైన ఇనుప మోకుతో అనుసందానిస్తారు. పైన చక్రాలు కట్టిన ఊయాల లాంటి ఒక పెద్దబుట్టను ఆ ఇనుప మోకుకు తగిలించి ఆ బుట్టలో కూర్చొని తమ చేతులతో ఆ ఇనుప మోకును తమవైపుకు లాగుతూ వుంటే తాము కూర్చున్న ఆ బుట్ట ముందుకు సాగి అవతలి గట్టుకు చేరుకుంటారు. ఇది ఎంతో సాహసంతో కూడిన ప్రమాదకరమైన పనిగా అనిపిస్తుంది. ఇటువంటి సాహసాలు దారి పొడుగునా కనబడుతూనే వుంటాయి. ఒక్కోచోట కేవలం ఒక మనిషే కోతిలాగ ఆ ఇనుప తాడును పట్టుకొని అవతలికి వెళ్లే సందర్భాలు కూడా చూడొచ్చు. ఇలా ఎన్నో ప్రమాద భరితమైన సాహాసాలు చూస్తు ప్రయాణిస్తున్న బస్సు ప్రయాణికులలు కూడా అత్యంత ప్రమాదం పొంచి వుంటుంది. అదేమంటే వర్షాకాలంలో కొండ చెరియలు విరిగితే అవి కచ్చితంగా ఆ రోడ్డు పైనే పడతాయి. వాహనాలపై పడితే ఇక చేయగలిగింది ఏమీలేదు. ఖాళీ రోడ్డుపై పడినా వాటిని తొలిగించేంత వరకు వారి ప్రయాణం వాయిదా పడాల్సిందే. == పోక్రా లో దేవి జలపాతం == నేపాల్ లోని ముఖ్యమైన పట్టణాలలో ''పోక్రా'' ఒకటి. ఇది అతి చిన్న పట్టణం. కొండ కోనల్లో కట్టిన ఇళ్లతో అందంగా కనబడుతుంది. ఈ పట్టణానికి ప్రాముఖ్యతను ఆపాదించడానికి మరొక కారణమున్నది. అది పట్టణానికి అల్లంత దూరంలో మంచుతో కప్పబడిని హిమాలయా పర్వతాలు. వెండి కొండలవలే ప్రకాశిస్తున్న ఆ హిమాలయాలను దగ్గర నుండి చూడడానికి విమాన ప్రయాణాన్ని ఏర్పాట్లు చేస్తారు. ఈ చిన్న విమానాలలో హిమాలయాలకు కొంత దగ్గరికి వెళ్లి తిరిగి వస్తాయి. ఈ పట్టణాన్ని '''స్విజ్డర్లాండు'''తో పోలుస్తారు. దీనికి ఆసియాలోని స్విజ్డర్ల్యాండు అని అంటారు. హిమాలయాల అందాలను చూడడానికి మంచి సమయం సూర్యోదయానికి కొంత ముందు దాని తర్వాత కొంత సమయం. ఆ సమయానికి పర్యాటకులు తాము బస చేసిన భవనాల పైకెక్కి హిమాలయాల అందాలను తిలకిస్తుంటారు. సూర్యోదయానికి ఇంకా కొన్ని నిముషాలుందనగా ఆకాశం ఎర్ర బడుతుంది. ఆ కాంతిలో ఆ మంచు కొండలు బంగారు కాంతితో మెరిసి పోతుంటాయి. ఆ బంగారు కాంతి పొద్దెక్కే కొద్ది రంగు మారి వెండి కొండ వలే వెలుగు లీనుతుంది. ఆదృశ్యం అత్యంత నయానంద కరం. ఈ పట్టణంలో మరొక వింత '''దేవి జలపాతం'''. సాధారణంగా జలపాతాలను క్రింద నుండి పైకి చూసారు. కాని ఈ జలపాతాన్ని పైనుండి క్రిందికి చూడాలి. అంటే కొండ పైకెక్కి చూడాలని కాదు. భూమి పైనుండే విశాలమైన బావిలోనికి చూడాలి. ఆ బావి చుట్టూ ప్రమాద నివారణ కొరకు ఇనుప పట్టీలతో కంచె ఏర్పాటు చేశారు. దాని అంచున నిలబడి బావి లోనికి చూడాలి. లోపల బావి [[దరి]] లోనుండి అతి పెద్ద జల ప్రవాహం వచ్చి చాల లోతున్న బావిలోనికి పడుతుంది. ఆ ప్రవాహం ఎక్కడి నుండి వస్తుందో తెలియదు. పర్యాటకులు నిలబడిన భూమి క్రింద సుమారు ఇరవై అడుగుల లోతోలోనుండి వచ్చి బావిలోనికి పడుతుంది. ఈ జలంతో ఆ బావి నిండి పోదు. ఆ వచ్చిన నీరు ఎలా వచ్చాయో అదే విధంగా భూమి లోపలికి వెళ్లి పోతాయి. అవి ఎక్కడ బయట పడతాయో. ఈ వింత జలపాతం పోక్రా పట్టణం మధ్యలోనే ఉంది. పోక్రాకు దిగువన కొంత మైదాన ప్రాంతమున్నది. అక్కడ వరి పంట పొలాలు ఎక్కువగా ఉన్నాయి. అల్లంత దూరంలో వున్న మంచు కొండల నుండి మంచు కరిగి వచ్చే నీరే వీరి పంటలకు సాగునీరు. ఆ నీరు అనేక చిన్న చిన్న కాలువగుండా స్వచ్ఛంగా ప్రవహిస్తుంటుంది. == కాఠ్మండు== కాఠ్మండు నగరం కొండల మధ్యన మైదాన ప్రాంతంలో ఉంది. ఇది ఈ దేశంలో అతి పెద్ద పట్టణం, దేశ రాజధాని కూడ. ఇక్కడ ఇది పెద్ద పట్టణమైనా భారతదేశంలో పట్టణాలతో పోలిస్తే ఇది చిన్నదే. బహుళ అంతస్తుల భవనాలు, భారీ కట్టడాలు చాల తక్కువ. ఈ దేశంలోని వాహనాలు చాల పాతవి డొక్కువి కూడాను. పాత జీపుల్లాంటి వాహనాలే ఇక్కడి ప్రయాణ సాధనాలు. కాఠ్మండులో ఒక ఆకర్షన అక్కడి జూద గృహాలు. వీటిని '''కాసినొ''' అంటారు. ఇక్కడ మద్యం సేవిస్తూ, అర్థ నగ్న నృత్యాలను వీక్షిస్తూ జూదం ఆడుతారు. ఈ జూదం ఆడడానికే దేశాలనుండి పర్యాటకులు వస్తుంటారు. ఇక్కడి ప్రభుత్వానికి ఇదొక ఆదాయ వనరు. సాధారణ పర్యటకులు కూడా వెళుతుంటారు. ఇక్కడ పెద్ద పెద్ద షాపింగు సెంటర్లు కూడా ఉన్నాయి. కాని అవి ఎక్కువగా భారత్ లాంటి విదేశాల వర్తకులకు చెందినవే. అన్ని దేశాలకు చెందిన వస్తువులు ఇక్కడ అమ్ముతుంటారు. సామాన్యంగా ఇక్కడ తయారైన వస్తువులు అంటు ఏమి వుండవు. అన్ని విదేశాలవే. స్థానికుల కన్నా పర్యటకులే ఈ వస్తువులను కొంటుంటారు. ఇది కూడా అక్కడి ప్రజలకు, ప్రభుత్వానికి ఆదాయ వనరే. ఇక్కడ రుద్రాక్ష చెట్లెక్కువ. అందు చేత రుద్రాక్షలు ఎక్కువగా, చాల చవకగా దొరుకుతాయి. కొందరు పర్యాటకులు రుద్రాక్ష కాయలను కిలోల లెక్కన కొంటుంటారు. వాటిని పగల గొట్టి చూస్తే వారి అదృష్టం పండి అందులో ఒకటి రెండు ఏకముఖి రుద్రాక్షలు దొరికాయంటే వారి పంట పండినట్లే. వాటి ధర ఒక్కోటి కొన్ని వేల రూపాయలుంటుంది. == మనసులో అనుకొన్న కోరికలు తీర్చే మనోకామన == [[దస్త్రం:Infront of manokamani temple at Nepal.JPG|thumb|right|మనోకామని గుడి, నేపాల్]] [[పోఖారా]] నుండి ఖాట్మండు కు పోయే దారిలో ఈ [[మనకామన దేవాలయం|మనో కామని ఆలయం]] ఒక పెద్ద కొండపై ఉంది. బస్సు రోడ్డు కానుకొని త్రిశూల్ నది ప్రవహిస్తుంటుంది. ఇక్కడ నది లోనికి దిగ గలిగినంత లోతులోనే ఉంది. నదికవతల రెండు మూడు కొండలకవతల ఒక కొండపై మనో కామిని ఆలయం వెలసి ఉంది. అక్కడికి వెళ్లడానికి ''రోప్ వే" ఏర్పాటు ఉంది. ఆ రోప్ కారులో వెళుతుంటే ఆదృశ్యం . క్రింద నది, లోయలు, కొండ వాలులో పంటలు చాల మనోహరంగా వుంటుంది. గతంలో ఈ ఆలయానికి వెళ్ల డానికి మెట్ల దారి వున్నట్లు తెలిపే మెట్ల వరుసలు ఇప్పటి కనబడతాయి. ఈ రో ప్ కారులో మనుషులతో బాటు గొర్రెలు కూడా వెళుతుంటాయి. కొండ కొసన పెద్ద ఆలయం ఉంది. ఇది పగోడ పద్ధతిలో ఉంది. ఈ ఆలయంకొరకు వెలసినదే ఇక్కడున్న చిన్న గ్రామం. ఇక్కడి పూజారులను పండితులు అంటారు. వారు భక్తులను దేవి చుట్టు కూర్చో బెట్టి పూజ చేయిస్తారు. చివరన పూలు ప్రసాదం ఇస్తారు. ఇక్కడి అమ్మవారు భక్తుల మనసు లోని కోరికలు తెలుసుకొని వాటిని నెరవేరుస్తుందని భక్తుల నమ్మిక. ఈ ఆలయ ప్రాంగణంలో పావురాలు ఎక్కువగావున్నాయి. వాటికి గింజలను మేతగా వేస్తారు. ఇది చాల పురాతన ఆలయం. ఈ ఆలయం వెనుక ఒక జంతు వధ శాల ఉంది. ఇక్కడ తరచు దేవి కొరకు జంతు బలులు ఇస్తుంటారు. ఈప్రాంతం అంతా రక్త సిక్తంగా వుంటుంది. ఆ జంతువులు అనగా గొర్రెలు కూడా రోప్ కార్లలో రావలసిందే. ఇక్కడ చిన్న చిన్న హోటళ్లు ఉన్నాయి. అందులో ప్రతి టేబుల్ ముందు మద్యం బాటిళ్లు పెట్టి వుంటాయి. ఈ కొండ పై నుండి సుదూరంలో మంచుతో కప్పబడిని హిమాలయాలు కనబడు తుంటాయి. [[దస్త్రం:Rope car at manokamani at Nepal.JPG|thumb|రోప్ కారు]] == పశుపతినాధ్ ఆలయం == ఇక్కడ చూడ వలసిన ప్రదేశాలు చాల ఉన్నాయి. అందులో ఒకటి హిందువులు అత్యంత పవిత్రంగా భావించే [[పశుపతినాథ్ దేవాలయం]]. ఇది శివాలయం. చాల విశాలమైనది. కాని చాలవరకు శిథిలమయం. ఇక్కడి ప్రధాన ఆలయం పగోడ ఆకారంలో చాల ఎత్తుగా వుంటుంది. ఇందులో గర్భాలయం చతురస్త్రాకారంలో వుండి నాలుగు వైపుల ద్వారాలు కలిగుంటుంది. మధ్యలో ఉన్న శివ లింగానికి నాలుగు వైపుల నాలుగు ముఖాలుంటాయి. అవి ధర్మార్థకామ మోక్షాలకు ప్రతీకలని నమ్మకం. నాలుగు ద్వారాల వద్ద నలుగురు పండితులు ఉండి పూజలు చేయిస్తుంటారు. ఇక్కడి పూజారులను పండితులు అని అంటారు. వీరందరు తెలుగు వారేనని అంటారు. వారు తరతరాల క్రితం ఇక్కడికి వచ్చి స్థిరపడ్డారు. ఈ ఆలయంలోనికి హిందూవులకు మాత్రమే ప్రవేశం ఉంటుంది. కాని వచ్చే వారు హిందువు అవునో కాదో గుర్తించే ఏర్పాట్లేమి వుండవు. ఈ ఆలయం వెనుక వైపున భాగమతి నది ఉంది. అక్కడే ఆతి పెద్ద శ్మశానం ఉంది. అక్కడ ఎప్పుడు శవాలు కాలుతూనే వుంటాయి. గర్భ గుడికి ఎదురుగా అతి పెద్ద నంది ఉంది. ఆలయ ప్రాంగణంలో వివిధ మందిరాలలో కొంత మంది పండితులు భక్తులకు పూజలు వ్రతాలు చేయిస్తుంటారు. ఇక్కడ రుద్రాక్షలు ఎక్కువగా దొరుకుతాయి. రుద్రాక్ష మాలలు చాల చవకగా అమ్ముతుంటారు. భక్తులు ఒక రుద్రాక్ష మాలను కొని పూజారికిచ్చి దానిని గర్భ గుడిలోని శివుని పై వుంచి మంత్రాలు చదివి దానికి తిరిగి భక్తులకు ఇస్తారు. దాన్ని భక్తులు పవిత్రంగా భావించి ధరిస్తారు. ఈ ఆలయం పరిసర ప్రాంతాలలో అనేక దుకాణలాలలో ముత్యాలు, నవరత్నాలు, అనేక రంగుల పూసలు విక్రయిస్తుంటారు. విదేశీ యాత్రికులే వీటిని ఎక్కువగా కొంటుంటారు. == మహావిష్ణు ఆలయం == శేషశయనుని పై పవళించినట్లు ఉన్న మహావిష్ణువు నల్లరాతి భారీ విగ్రహం తక్కువ లోతు నీళ్లున్న కోనేరులో తేలియాడుతున్నట్లున్న ఈ దేవుని భక్తులు నీళ్లలోకి దిగి పూజలు చేస్తుంటారు. ఆ విగ్రహం చేతులలో శంఖు, చక్రం, గధ మొదలైన ఆయుధాలున్నాయి. ఇది స్వయంభువని, బుద్ధుని అవతారమని ఇక్కడి వారి నమ్మిక. ఇది చాల పురాతనమైనది. ఈ చుట్టు పక్కల ఉన్న దేవాలయాల శిథిలాలను చూస్తుంటే గతంలో ఇక్కడ అతి పెద్ద ఆలయం ఉండేదని అర్థం అవుతుంది. అతి పొడవైన రుద్రాక్ష మాలలు ఇక్కడ ఎక్కువగా అమ్ముతుంటారు. ==ముక్తినాథ ఆలయం== హిందువులు పవిత్రంగా భావించే నూట ఎనిమిది వైష్ణవ దివ్య ధామాలలో ముక్తినాథ ఆలయం 106 వది. పోక్రానుండి ముక్తినాధ్ ఆలయానికి వెళ్లాలంటే సరైన రోడ్డు మార్గం లేదు. అంతా గతుకుల బాట. చిన్న చిన్న విమానాలు నడుపుతుంటారు. అవి కూడ వాతావరణం సరిగా లేకుంటే నడపరు. వాటిలో వెళ్లినా ఆ తర్వాత కూడా కొంత దూరం కాలి నడకన వెళ్లాల్సిందే. ఇది చాల కష్టతరమైన దారి ప్రయాసతో కూడుకున్న పని. ముక్తి నారాయణుడు స్వయంభువు. పద్మాసనంలో కూర్చొన్నట్లున్న మూర్తి. ఇక్కడ నూట ఎనిమిది ధారలలో నీళ్లు పడుతుంటాయి. ఆ నీళ్లను నెత్తిన చల్లుకుంటే నూట ఎనిమిది దివ్యధామాలు దర్శించుకున్నంత ఫలితం వస్తుందని భక్తుల నమ్మిక. == సూర్యోదయ వీక్షణ == ఖాట్మండుకు సుమారు వంద కిలో మీటర్ల దూరంలో ఒక కొండ మీద ఉదయిస్తున్న సూర్యుని చూడడానికి ఒక కేంద్రం ఉంది. సూర్యోదయానికి ముందే అక్కడికి చేరుకోవాలి. అక్కడికి వెళ్లే దారి సన్నగాను మలుపులు తిరిగి వుంటుంది. కనుక పెద్ద వాహనాలు వెళ్లలేవు. చిన్న వాహనాలలో వెళ్లాలి. ఈ కొండ పైనున్న ఒక హోటల్ లో యాత్రికులకు కావలసిన టీ, కాఫీ ఫలహారాల వంటి వసతులు చాల బాగా వుంటాయి. కొండ ఎత్తుగ వున్నందున సుదూర ప్రాంతం చక్కగా కనబడుతుంది. సూర్యోదయ సమయానికి మేఘాలు అడ్డు లేకుంటే ఆ సూర్యోదయ దృశ్యం చాల అద్భుతంగా ఉంటుంది. == భక్తా పూర్ == [[దస్త్రం:In the kings palace in bhaktapur at Nepal.JPG|thumb|right|నేపల్ లో భక్తఫూర్ లో ఒక ఆలయం]] నేపాల్ దేశంలో [[భక్తపూర్|భక్తాపూర్]] ఒక చిన్న పట్టణం. గతంలో ఇది ఇక్కడి ఒక రాజ్యానికి రాజధాని. ఈ రాజధాని నగరంలో చూడవలసిన అనేక దేవాలయాలు, రాజరికపు కట్టడాలు అనేకం ఉన్నాయి. పశుపతినాధ్ ఆలయాన్ని పోలిన ఆలయం కూడా ఇక్కడ ఉంది. అలాంటి దేవాలయాలు అనేకం ఉన్నాయి . కాని అన్ని శివాలయాలే. రాజ దర్బారు హాలు చాల గంభీరంగ ఉంటుంది. ఇక్కడే దుర్గమ్మ వారి ఆలయం ఒకటి ఉంది. ఇది ఆలయం లాగ కాకుండ నివాస గృహం లాగ వుంటుంది. ఆ ఆలయాన్ని కేవలం దసరా సందర్భంలో మాత్రమే తెరుస్తారు. లోన అత్యంత సంపద ఉన్నట్లు స్థానికులు చెపుతారు. గర్భ గుడిలోనికి వెళ్లనీకున్నా పరిసర ప్రాంతాలను చూడ వీలున్నది. ఈ ప్రాంతంలోని కట్టడాలు అతి మనోహరంగా ఉన్నాయి. ప్రకృతి పరంగ ఎత్తైన కొండలు, లోతైన లోయలు, అభయారణ్యాలతో అనేక ప్రముఖ ఆధ్యాత్మిక కేంద్రాలతో ఎంతో ప్రశాంతంగా కనబడే నేపాల్ దేశం రాజకీయంగా అత్యంత వేడి. వాడి చర్యలు చాల ఎక్కువగా జరుగుతుంటాయి. ఇదే ఈ దేశం ఆర్థికంగా ఎదగక పోవడానికి కారణం. === జాతులు, కులములు === నేపాల్‌లో 2001 జనాభా లెక్కల ప్రకారం మొత్తము 103 (ఒక గుర్తు తెలియని జాతితో సహా) జాతులు/కులములు ఉన్నట్లు తేలినది. కులములు అనే పద్ధతి హిందూ మతము నుండి వచ్చింది. జాతుల విభజన అనేది, చారిత్రక విశేషాల వల్ల, వారికే ప్రత్యేకమైన ప్రాంతీయ ఊహాజనితమైన కథల వల్ల జరిగింది. 2001 జనాభా లెక్కల ప్రకారం ముఖ్యమైన '''కులాలు''' క్షత్రియ (ఛెత్రి) 15.8%, బ్రాహ్మణ (హిల్) 12.7%, మధేషి 33%, మగర్ 7.1%, తమంగ్ 5.6%, [[నేవార్ ప్రజలు|నేవార్]] 5.5%, మహమ్మదీయ 4.3%, కామి 3.9%, ('''జాతులు''') రాయ్ 3.9%, గురుంగ్ 2.8%, దమాయ్/ధోలి 2.4%. మిగతా 92 కులాలు/జాతులు 2% కన్నా తక్కువగా ఉన్నారు. వీళ్ళలోనే ప్రఖ్యాతి గాంచిన [[షెర్పాలు]] కూడా ఉన్నారు. === పట్టణ జనాభా === {| border=1 cellspacing=0 cellpadding=4 class=toccolours style="border-collapse:collapse" ! ప్రాంతము || జిల్లా || జనాభా 1991¹ || జనాభా. 2001 || సరాసరి పెరుగుదల || 2005 అంచనా |- | [[ఖాట్మండు]] || ఖాట్మండు || 414.264 || 671.846 || 4,7 || 807.300 |- | [[లలిత్‌పూర్ (నేపాల్)|లలిత్ పూర్]]|| లలిత్ పూర్ || 117.203 || 162.991 || 3,4 || 190.900 |- |[[పోఖరా]]|| కాశీ || 95.311 || 156.312 || 5,0 || 190.000 |- | [[భిరత్ నగర్]] || మోరంగు || 130.129 || 166.674 || 2,5 || 184.000 |- | [[బిర్గంజ్]] || పార్ష || 68.764 || 112.484 || 4,9 || 136.200 |- | [[ధరన్]] || సంసారి || 68.173 || 95.332 || 3,6 || 109.800 |- | [[భరత్ పూర్]] || చిత్వాన్ || 54.730 || 89.323 || 4,9 || 108.200 |- | [[భూత్వాల్]] || రూపందేహి || 44.243 || 75.384 || 5,3 || 92.700 |- | [[మహేంద్రనగర్]] || కంచన్ పూర్ || 62.432 || 80.839 || 2,7 || 89.900 |- | [[జానక్ పూర్]] || [[ధనుషా జిల్లా|ధనుషా]] || 55.021 || 74.192 || 3,1 || 83.800 |- | [[ధన్ గడి]] || కైలాలి || 45.094 || 67.447 || 4,1 || 79.200 |- | [[భక్తపూర్]]|| భక్తాపూర్ || 61.122 || 72.543 || 1,7 || 77.600 |- | [[హేతౌడా]] || మక్వన్పూరు || 54.072 || 68.482 || 2,4 || 75.300 |- | [[త్రియుగ]] || ఉదయపూర్ || - || 55.291 || 3,9 || 64.400 |- | [[నేపాల్ గంజ్]] || బంకే || 48.556 || 57.535 || 1,9 || 62.000 |- | [[సిద్ధార్థ్ నగర్]] || రూపందేహి || 35.456 || 52.569 || 2,9 || 58.900 |- | [[మధ్యపూర్]]- తిమ్మి || భక్తాపూర్ || - || 47.751 || 4,0 || 55.900 |- | [[మేచి నగర్]] || జప || - || 49.060 || 2,8 || 54.800 |- | [[గులరియ]] || బర్డియ || - || 46.011 || 4,1 || 50.700 |- | [[త్రిభువన నగర్]] || దంగ్దౌకురి || 29.152 || 43.126 || 4,0 || 50.500 |- |[[ఇటహ]] || సంసారి || - || 41.210 || 4,3 || 48.800 |- | [[లేన్కత్]] || కాశీ || - || 41.369 || 3,2 || 46.900 |- | [[టికాపూర్]] ||కైలాలి || - || 38.722 || 4,1 || 45.500 |- |[[కీర్తిపూర్]]|| ఖాట్మండు || - || 40.845 || 2,7 || 45.400 |- |[[రత్నానగర్]] || చిత్వాన్ || - || 37.791 || 4,1 || 44.500 |- |[[కమలమయి]] ||సింధూలి || - || 32.828 || 5,3 || 40.400 |- |[[కలైయా]] || బర || 17.265 || 32.260 || 5,6 || 40.100 |- |[[తులసీపూర్]] || దంగ్దేఖురి || 20.752 || 33.876 || 4,0 || 39.600 |- |[[భీరేంధ్ర నగర్]] || సుర్ఖేట్ || 22.888 || 31.381 || 3,1 || 35.500 |- | [[దమక్]] || జప || 41.419 || 35.009 || -1,7 || 35.000 |- |[[రాజ్ బిరాజ్]] || సప్తరి || 23.847 || 30.353 || 2,3 || 33.200 |- |[[కపిలబస్తు]] || కపిలబస్తు || 17.146 || 27.170 || 4,6 || 32.500 |- | [[బ్యాస్]] || తనహు || 20.175 || 28.245 || 3,4 || 32.300 |- |[[లహన్]] || సిరాహ || 19.046 || 27.654 || 3,8 || 32.100 |- |[[పుతలిబజార్]] || స్యంజ || - || 29.667 || 1,4 || 31.400 |- |[[ప్రుథ్వినారాయణ్]] ||గోర్ఖా || - || 25.738 || 2,2 || 28.100 |- | [[పనౌటి]] ||కభ్రేపలంచోక్ || - || 25.563 || 2,4 || 28.100 |- | [[గౌర్]] || రౌతహట్ || 23.258 || 25.383 || 2,2 || 27.700 |- | [[దీపాయల్-సిల్గధి]] ||దోటి || 12.259 || 22.061 || 5,8 || 27.600 |- |[[ఇనరువ]] || సన్సరి || 18.562 || 23.200 || 2,2 || 25.300 |- | [[సిరాహ]] || సిరాహ || - || 23.988 || 1,0 || 25.000 |- |[[రాంగ్రాం]] || నవల్ పరసి || - || 22.630 || 1,8 || 24.300 |- | [[తాన్సేన్]] || పల్ప || 13.617 || 20.431 || 4,0 || 23.900 |- | [[జలేశ్వర్]] || మహోత్తరి || 18.161 || 22.046 || 2,0 || 23.900 |- | [[భగ్లంగ్]] || భగ్లంగ్ || - || 20.852 || 3,2 || 23.700 |- |[[భీమేశ్వర్]] ||డోలఖ || - || 21.916 || 1,3 || 23.100 |- | [[ఖడ్బరి]]|| సంకువసభ || - || 21.789 || 1,5 || 23.100 |- | [[ధనుకుట]]|| ధనుకుట || 17.155 || 20.668 || 1,9 || 22.300 |- | [[బీదుర్]] ||నువాకోట్ || 18.862 || 21.193 || 1,3 || 22.300 |- | [[వలింగ్]] || స్యంజ || - || 20.414 || 2,0 || 22.100 |- | [[నారాయణ్]] || దైలేఖ్ || - || 19.446 || 2,1 || 21.100 |- | [[మలంగ్వ]]|| సర్లహి || 13.666 || 18.484 || 2,7 || 20.600 |- | [[భధ్రపూర్]]|| జప || 15.123 || 18.145 || 1,8 || 19.500 |- | [[అమరగడి]] || దడేల్ధుర || - || 18.390 || 1,1 || 19.200 |- | [[దశరథచండ్]] || భైతడ్ || - || 18.345 || 0,2 || 18.500 |- | [[ఇలాం]] || ఇలాం || 13.150 || 16.237 || 2,1 || 17.600 |- | [[బనేప]] || కభ్రేపలంచోక్ || 12.622 || 15.822 || 2,3 || 17.300 |- | [[ధులికేల్]] ||కభ్రేప్లంచోక్ || 9.664 || 11.521 || 1,6 || 12.300 |- | colspan=2 | మొత్తం పట్టణ జనాభా|| 1.742.359 || 3.197.834 || 3,5 || 3.545.500 |- | colspan=4 | increase 91-01 for first 36 mun. || 1.742.359 || 2.528.218 |} * <small>1991 నాటికి కేవలం 36 మున్సిపాలిటీలు మాత్రమే ఏర్పాటు చేయబడ్డాయి </small> === సెలవు దినాలు === నేపాల్‌కు నాలుగు [[పంచాంగాలు]] ఉన్నాయి. ప్రభుత్వపు సౌర మాన పంచాంగము, చంద్రమాన పంచాంగము, నేపాలి సాంప్రదాయ పంచాంగము, పాశ్చాత్య పంచాంగము. నేపాల్ మతపరమైన సెలవు దినాలన్నీ చాంద్రమాన పంచాంగము ప్రకారము ఉంటాయి. అందువల్ల నేపాలీలకు సెలవు దినాల కోసమై ఒక స్థిరమైన తేదీలు అంటూ ఉండవు. సాధారణంగా రెండు ముఖ్యమైన సెలవు దినములు దషైన్, తిహార్‌లు, అక్టోబరు, నవంబరు మాసాలలో వస్తాయి. == ఇవి కూడ చూడండి == * [[నేపాల్‌లోని స్థూపాలు]] * [[హేరంబ]] * [[హలేసి-మరటికా గుహలు]] * [[కాళికా భగవతి ఆలయం]] * [[కమలా నది]] * [[నేపాల్ అభివృద్ధి ప్రాంతాలు]] * [[నేపాలీ సంస్కృతి]] * [[జ్ఞాను రాణా]] * [[హెటౌడ నగరం]] * [[లహాన్]] * [[మోతీరామ్ భట్ట]] * [[నేపాల్ జాతీయ జెండా]] * [[రాం బహదూర్ లింబు]] * [[తారా ప్రకాష్ లింబు]] * [[ఛేతన్ గురుంగ్]] * [[ఆంగ్ థార్కే]] * [[మగర్]] * [[ఉపేంద్ర సుబ్బా]] * [[భన్‌భగ్తా గురుంగ్]] * [[సిపోరా గురుంగ్]] * [[బైరాగి కైంలా]] * [[భీమ్ బహదూర్ తమాంగ్]] * [[దయాహంగ్ రాయ్]] * [[అనంత తమంగ్]] * [[షేప్ ఆఫ్ మోమో]] * [[బీరేంద్ర నగర్]] * [[నేపాల్‌లోని మఠాల జాబితా]] == బయటి లింకులు == * [https://essayinnepali.blogspot.com/2019/12/blog-post.html Essay on Nepal in Nepali Language] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200103035121/https://essayinnepali.blogspot.com/2019/12/blog-post.html |date=2020-01-03 }} *[https://web.archive.org/web/20060427112603/http://www.nepalhmg.gov.np/ నేపాలి రాజ్య అంతర్జాలం] * [[CIA World Factbook]] [http://www.cia.gov/cia/publications/factbook/geos/np.html సి.ఏ.ఐ> వెబ్ సైటులో నేపాల్] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070313203353/https://www.cia.gov/cia/publications/factbook/geos/np.html |date=2007-03-13 }} (2000) * [https://web.archive.org/web/20060712073700/http://www.mope.gov.np/population/chapter5.php నేపాలి జనాభా నివేదిక ] (2002) * [https://web.archive.org/web/20121219022824/http://www.nepalnews.com/ నేపాలి వార్తలు] * [http://www.nepalitimes.com నేపాలి టైమ్స్] * [https://web.archive.org/web/20200425113754/https://www.newslookmag.com/ Newslook Magazine] * [https://web.archive.org/web/20051024153521/http://www.newapost.com.np/ Newa Post] * [http://www.nepalonline.com NepalOnline.com] * [https://web.archive.org/web/20070207090540/http://www.ifex.org/en/content/view/full/155/ Free Expression in Nepal] * [http://www.kantipuronline.com Kantipur Online] * [https://web.archive.org/web/20190912050321/http://citytimes.com.np/ City Times] * [https://web.archive.org/web/20200115142740/https://blog.com.np/ United We Blog!] * [http://www.insn.org International Nepal Solidarity Network] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050610015720/http://www.insn.org/ |date=2005-06-10 }} * [http://www.samudaya.com Samudaya] * [https://web.archive.org/web/20150315224912/http://www.freenepal.org/ FreeNepal.org] * [https://web.archive.org/web/20110927105607/http://www.myfreenepal.com/ myfreenepal] == మరిన్ని విషయాలకు ఈక్రింద ఉన్న రచనలు చూడండి == * Barbara Crossette. 1995. ''So Close to Heaven: The Vanishing Buddhist Kingdoms of the Himalayas''. New York: Vintage. (ISBN 0679743634) * Bista, Dor Bahadur. The Peoples of Nepal * Peter Matthiessen.1993, "The Snow Leopard". (ISBN 0-00-272025-6) * Joe Simpson. 1997. "Storms of Silence" * Samrat Upadhyay. 2001. "Arresting God in Kathmandu" * Joseph R. Pietri.2001. "The King of Nepal" * Maurice Herzog.1951. "Annapurna" * Dervla Murphy.1967. "The Waiting Land" * Jon Kraukauer.1997. "Into Thin Air" * Indra Majupuria.1996. "Nepalese Women". (ISBN 974-89675-6-5) * Dor Bahadur Bista.1996. "People of Nepal". Kathmandu. * Eva Kipp.1995. "Bending Bamboo Changing Winds". (ISBN 81-7303-037-5) * Broughton Coburn.1982/1991. "Nepali Ama". (ISBN 0-918373-74-3) {{దక్షిణ ఆసియా}} {{ఆసియా}} {{సార్క్}} {{విష్ణు దేవాలయాలు}} [[వర్గం:నేపాల్]] [[వర్గం:ఆసియా]] [[వర్గం:భూపరివేష్టిత దేశాలు]] [[వర్గం:హిందీ మాట్లాడే దేశాలు]] [[వర్గం:ఈ వారం వ్యాసాలు]] dl3vwyop0qnji90zi115ed4v1s5b4t9 0 1585 4908596 4908346 2026-07-20T04:00:25Z ఉదయ్ కిరణ్ 124579 /* ఇవి కూడా చూడండి */ 4908596 wikitext text/x-wiki {{భారత రాష్ట్ర సమాచారపెట్టె| state_name=అరుణాచల్ ప్రదేశ్ | image_map=Arunachal Pradesh in India (disputed hatched).svg | capital=[[ఇటానగర్]] | latd = 27.08|longd=93.4| largest_city=[[ఇటానగర్]]| abbreviation=IN-AR | official_languages=[[ఇంగ్లీషు]], [[ఆది భాష|ఆది]], [[నిషి భాష|నిషి]], [[మోన్‌పా భాష|మోన్‌పా]]| legislature_type=ఒకే సభ| legislature_strength=60 | governor_name=[[బి డి మిశ్రా]] | chief_minister=[[పెమా ఖండూ]] | established_date=[[20-02-1987]] | area=83,743 | area_rank=14| area_magnitude=10 | population_year=2001 | population=1,091,117 | population_rank=26 | population_density=13 | districts=16 | website=arunachalpradesh.nic.in | footnotes = | seal=[[దస్త్రం:Emblem of India.svg|100px|center]] }} '''అరుణాచల్ ప్రదేశ్''' [[భారతదేశం]]లోని ఒక రాష్ట్రం. భారతదేశ పాలనలో ఉన్నా, ఈ ప్రాంతాన్ని [[టిబెట్ స్వాధికార ప్రాంతం|టిబెట్ స్వయం ప్రతిపత్తి ప్రాంతం]] ఒక భాగమని [[చైనా]] వాదన. భారత, చైనాల మధ్య వివాదాస్పదంగా మిగిలిన ప్రాంతాలలో [[అక్సాయ్ చిన్|అక్సాయి చిన్తో]] పాటు, అరుణాచల్ ప్రదేశ్ కూడా ఒకటి. ఈ రాష్ట్రానికి దక్షిణాన [[అస్సాం]] రాష్ట్రం, ఆగ్నేయాన [[నాగాలాండ్]], తూర్పున [[బర్మా]], పశ్చిమాన [[భూటాన్]] సరిహద్దులుగా ఉన్నాయి. [[ఇటానగర్]] రాష్ట్ర రాజధాని. పీపుల్స్ రిపబ్లిక్ ఆఫ్ చైనా ఈ రాష్ట్రాన్ని గానీ, రాష్ట్రం ఉత్తర సరిహద్దైన మెక్‌మెహన్ రేఖను గానీ అధికారికంగా గుర్తించలేదు. చైనా ఈ ప్రాంతాన్ని దక్షిణ టిబెట్ గా వ్యవహరించి ఈ ప్రాంతాన్ని టిబెట్ స్వయంప్రతిపత్తి ప్రాంతం ఆరు సరిహద్దు కౌంటీల మధ్య విభజించింది: (పశ్చిమం నుండి తూర్పుకు) కోన కౌంటీ, లుంఝే కౌంటీ, నంగ్ కౌంటీ, మైయిన్లింగ్ కౌంటీ, మేదోగ్ కౌంటీ, ఝాయూ కౌంటీ. అయితే అదే సమయంలో చైనా, ఇండియా రెండు దేశాలు ఒక [[వాస్తవాధీన రేఖ]]ను నిర్ణయించాయి. ఈ వివాదం ఎటువంటి అందోళనలకు దారితీసే అవకాశం లేదని భావించారు. ఇదివరకు ఈశాన్య సరిహద్దు ప్రాంతంగా పిలవబడుతున్న ఈ ప్రాంతం [[1987]] వరకు అస్సాం రాష్ట్రంలో భాగంగా ఉండేది. తూర్పున భద్రతా పరిస్థితులను, చైనా-ఇండియా ఘర్షణలను దృష్టిలో పెట్టుకొని అరుణాచల్ ప్రదేశ్ కు రాష్ట్ర స్థాయి కల్పించడమైంది.<ref>{{Cite web|url=https://www.outlookindia.com/national/boundary-issues-what-are-the-border-disputes-in-northeast-india-why-are-they-so-comple-news-289528|title=Boundary Issues: What Are The Border Disputes In Northeast India, Why Are They So Complex?|date=26 మే 2023|website=Outlook India}}</ref> == చరిత్ర == ఇక్కడి గిరిజనుల తొలి పూర్వీకులు అవగత చరిత్రకు మునుపే టిబెట్ నుండి ఇక్కడికి వలస వచ్చారు. తరువాతి కాలంలో థాయి, బుర్మా నుండి వలస వచ్చిన వారు వీరితో చేరారు. '''అపతానీ ''' అనే తెగకు చరిత్ర గురించిన అవగాహన ఉన్నప్పటికీ, రాష్ట్ర వాయవ్య ప్రాంత భాగాల గురించి తప్ప మిగతా ప్రాంతం గురించి పెద్దగా తెలియదు. లభ్యమౌతున్న చరిత్ర 16 వ శతాబ్దం నాటి అహోం చరిత్ర గాథలు మాత్రమే. గిరిజన మోన్‌పా, షెర్దూక్‌పెన్ తెగలవారు స్థానిక పాలకుల గురించిన చరిత్రను రికార్డు చేస్తూ వచ్చారు. వాయవ్య ప్రాంతాలు సా.శ.పూ. 500, సా.శ. 600 మధ్య విలసిల్లిన మోన్‌పా రాజ్య ఏలుబడిలోకి వచ్చాయి. తరువాత ఉత్తర ప్రాంతాలు టిబెట్ పాలనలోకి వచ్చాయి. రాష్ట్రం లోని మిగత ప్రాంతాలు, ముఖ్యంగా [[మయన్మార్|మయాన్మార్]]కు చేరువగా ఉన్న ప్రాంతాలు అహోంల పాలనలోకి వచ్చాయి. [[1858]]లో ఈ ప్రాంతాలను బ్రిటిషు వారు భారత్ లో కలిపేసారు. పశ్చిమ సియాంగ్ లోని సియాంగ్ పర్వత పాదాల వద్ద గల 14 వ శతాబ్దపు హిందూ దేవాలయం, మాలినీతన్ గుడి శిథిలాల తవ్వకాల్లో రాష్ట్ర పురాతన చరిత్ర గురించిన కొత్త విషయాలు తెలిసాయి. హిందూ దేవతల బొమ్మలు, మండపాలు బయల్పడ్డాయి. స్థానికలకు ఇది తీర్థయాత్రాస్థలంగా మారిపోయింది. భిస్మాక్‌నగర్ వద్ద గల మరో సాంస్కృతిక స్థలం వద్ద లభించిన ఆధారాలను బట్టి ఇక్కడ స్థానిక నాగరికత వర్ధిల్లిందని తెలుస్తోంది. తవాంగ్ జిల్లాలో గల మూడో సాంస్కృతిక వారసత్వ స్థలం, తవాంగ్ బౌద్ధారామం వద్ద బౌద్ధ మతావలంబీకులైన తెగల ప్రజల చరిత్రకు చెందిన ఆధారాలు దొరికాయి. [[1913]]-[[1914|14]]లో బ్రిటిషు అధికారి, సర్ హెన్రీ మెక్‌మెహాన్ [[సిమ్లా]]లో జరిగిన ఒక సమావేశంలో [[భారత్]] [[చైనా]]ల మధ్య 550 మైళ్ళ పొడవైన ఒక సరిహద్దు రేఖను ప్రతిపాదించాడు. అదే [[మెక్‌మహాన్ రేఖ|మెక్‌మెహాన్ రేఖ]]. కానీ [[1947]]లో చైనా ఈ సరిహద్దు రేఖను తిరస్కరించి, అసలా రేఖను ఎప్పుడూ అంగీకరించలేదని [[1929]] నాటి ఎన్‌సైక్లోపీడియా బ్రిటానికా లోని మాపును ఉదహరిస్తూ వాదించింది. ఆ మాపులో సరిహద్దు రేఖ ఏకంగా అస్సాం లోని మైదాన ప్రాంతం వద్ద గుర్తించబడి ఉంది. ఈ వివాదాన్ని సాకుగా తీసుకుని, [[1959]] [[ఆగష్టు 26]] న చైనా సైనికుల గుంపు ఒకటి మెక్‌మెహాన్ రేఖను దాటి భారత భూభాగంలోకి కొన్ని మైళ్ళు చొచ్చుకు వచ్చి, లాంగ్‌జు వద్దగల ఔట్‌పోస్టును పట్టుకుంది. [[1961]]లో దీన్ని వదలి వెనక్కి వెళ్ళినా, తిరిగి [[1962]]లో ససైన్యంగా చొచ్చుకువచ్చి, [[భారత చైనా యుద్ధం 1962|భారత చైనా యుద్ధానికి]] తెర లేపింది. ముందు భూటాన్ సరిహద్దుకు దగ్గరగా గల తాంగ్లా, తవాంగ్ ల వద్ద దాడి చేసి, తరువాత మొత్తం సరిహద్దు రేఖ పొడవునా దాడి చేసింది. అనేక చోట్ల బాగా లోపలికి చొచ్చుకు వచ్చారు. అయితే, వెనక్కి, మెక్‌మెహాన్ రేఖ వద్దకు తిరిగి వెళ్ళిపోవడానికి ఒప్పుకుని, [[1963]]లో యుద్ధ ఖైదీలను వదలిపెట్టారు. అస్సాం మైదాన ప్రాంత పరిరక్షణలో భారత సంసిద్ధత, భారతీయ వైమానిక దళ పటిమ, చైనీయులకెదురైన ప్రతికూల పరిస్థితులు దీనికి కారణంగా భారత్ చెప్పుకోగా, కేవలం రాజకీయ కారణాల వల్లనే వెనుదిరిగామని చైనా చెప్పుకుంది. ఈ యుద్ధం తరువాత అప్పటి వరకు [[ఈశాన్య సరిహద్దు ఏజెన్సీ|ఈశాన్య సరిహద్దు ఏజెన్సీగా]] ఉన్న ఈ ప్రాంతం అస్సాంలో భాగమైంది. చైనాతో ఉన్న ఘర్షణాత్మక వైఖరిని దృష్టిలో ఉంచుకుని 1987 లో అరుణాచల్ ప్రదేశ్ కు పూర్తి స్థాయి రాష్ట్ర హోదా ఇచ్చారు. == భౌగోళికం == అరుణాచల్ ప్రదేశ్ లోన్ ఎక్కువ భాగం [[హిమాలయాలు]] ఆక్రమించుకుని ఉన్నాయి. అల్థౌఘ్ పర్త్స్ ఒఫ్ లోహిత్ చాంగ్‌లాంగ్, తిరాప్ లలోని కొన్ని ప్రాంతాల్లో పట్‌కోయి కొండలు వ్యాపించి ఉన్నాయి. === వాతావరణం === అరుణాచల్ ప్రదేశ్ లో వాతావరణం ఎత్తును బట్టి మారుతూ ఉంటుంది. టిబెట్ సరిహద్ద్దుకు దగ్గరగా, ఎగువ హిమాలయాల వద్ద ఉన్న ఎత్తైన ప్రదేశాల్లో అతిశీతల వాతావరణం నెలకొని ఉంటుంది. మధ్య హిమాలయాల వద్ద సమశీతోష్ణ స్థితి ఉంటుంది. యాపిల్, కమలా పండ్ల వంటివి పండుతాయి. దిగువ హిమాలయాలు, సముద్ర మట్టానికి దగ్గరగా ఉన్న ప్రాంతాల్లో ఉష్ణ వాతావరణం ఉంటుంది. రాష్ట్రంలో వర్షపాతం చాలా ఎక్కువ; సాలుకు 2,000 నుండి 4,000 మి.మీ (80 నుండి 160 అంగుళాలు) వర్షపాతం నమోదవుతుంది. పర్వత సానువుల్లో రోడోడెండ్రన్, ఓక్, పైన్, మేపుల్, ఫర్, జూనిపర్ మొదలైన వృక్షాలతో కూడిన అరణ్యాలు విస్తరించి ఉన్నాయి. == పాలనా విభాగాలు == అరుణాచల్ ప్రదేశ్ ను పరిపాలనా సౌలభ్యం కొరకు 16 జిల్లాలుగా విభజించబడింది. ప్రతి జిల్లా పాలనా వ్యవహారాలు నిర్వర్తించడానికి, స్థానిక ప్రజల అవసరాలను తీర్చడానికి ఒక జిల్లా కలెక్టరు నియమించబడతాడు. చైనా యోచనలపై అపనమ్మకంతో ఈ ప్రాంతం మీద ప్రత్యేకంగా టిబెట్ సరిహద్దుపై [[భారత సైనిక దళం|భారత సైన్యం]] గట్టి నిఘా కొనసాగుతుంది. ఉత్తర ప్రాంతాలు, ఇండో-బర్మా సరిహద్దులో, నాగాలాండ్ సరిహద్దు ప్రాంతాలలో నాగా-క్రైస్తవ తీవ్రవాద వర్గాలు స్థానిక ప్రజలను హింసిస్తున్నారని వచ్చిన ఆరోపణల వలన ఈ ప్రాంతాలను సందర్శించడానికి ప్రత్యేక అనుమతి అవసరం ఉంది == జిల్లాలు == # [[అంజావ్ జిల్లా|అంజావ్]] # [[ఛంగ్‌లంగ్ జిల్లా|ఛంగ్‌లంగ్]] # [[తూర్పు కమెంగ్ జిల్లా|తూర్పు కమెంగ్]] # [[తూర్పు సియాంగ్ జిల్లా|తూర్పు సియాంగ్]] # [[కమ్లె జిల్లా|కమ్లె]] # [[క్రా దాడీ జిల్లా|క్రా దాడీ]] # [[కురుంగ్ కుమే జిల్లా|కురుంగ్ కుమె]] # [[లేపా రాడా జిల్లా|లేపా రాడా]] # [[లోహిత్ జిల్లా|లోహిత్]] # [[లంగ్‌డంగ్ జిల్లా|లంగ్‌డంగ్]] # [[లోయర్ దిబాంగ్ వ్యాలీ జిల్లా|లోయర్ దిబాంగ్ వ్యాలీ]] # [[లోయర్ సియాంగ్ జిల్లా|లోయర్ సియాంగ్]] # [[లోయర్ సుబన్‌సిరి జిల్లా|లోయర్ సుబన్‌సిరి]] # [[నామ్‌సాయ్ జిల్లా|నామ్‌సాయ్]] # [[పక్కే కెస్సాంగ్ జిల్లా|పక్కే కెస్సాంగ్]] # [[పపుమ్ పరె జిల్లా|పపుమ్ పరె]] # [[షి యోమి జిల్లా|షి యోమి]] # [[సియాంగ్ జిల్లా|సియాంగ్]] # [[తవాంగ్ జిల్లా|తవాంగ్]] # [[తిరప్ జిల్లా|తిరప్]] # [[అప్పర్ దీబాంగ్ వ్యాలీ జిల్లా|అప్పర్ దీబాంగ్ వ్యాలీ]] # [[అప్పర్ సియాంగ్ జిల్లా|అప్పర్ సియాంగ్]] # [[అప్పర్ సుబన్‌సిరి జిల్లా|అప్పర్ సుబన్‌సిరి]] # [[వెస్ట్ కామెంగ్ జిల్లా|వెస్ట్ కామెంగ్]] # [[వెస్ట్ సియాంగ్ జిల్లా|వెస్ట్ సియాంగ్]] == ప్రజలు == [[దస్త్రం:Apatani tribal women.jpg|thumb|ఆపతాని తెగకు చెందిన మహిళలు]] 65% అరుణాచలవాసులు, 20 ప్రధాన సమష్టి తెగలు, 82 చిన్న తెగలకు చెందినవారు. ఈ తెగల సంస్కృతి, భాష, నమ్మకాలు పరిపుష్టం, విభిన్నమైనవి. వీరిలో అధికసంఖ్యాకులు టిబెట్ లేదా థాయి-బర్మా సంతతులకు చెందినవారు. మిగిలిన 35% మంది ప్రజలు ఇతర ప్రాంతాల నుండి వలస వచ్చినవారు. ఈ వలస ప్రజలలో 30,000 మంది బంగ్లాదేశీ కాందిశీకులు, [[చక్మా]] నిర్వాసితులు. ఇందులో భారతదేశ ఇతర ప్రాంతాలు, ముఖ్యంగా [[అస్సాం]], [[నాగాలాండ్]] నుండి వలస వచ్చిన వారు కూడా ఉన్నారు.అరుణాచల్ ప్రదేశ్ స్థానిక తెగలలో ఆది, నిషి, మోన్పా తెగలు ప్రధానమైనవి. రాష్ట్రంలో అక్షరాస్యత శాతం 1991 లో ఉన్న 41.59% నుండి 54.74%కు పెరిగింది. ప్రస్తుత గణన ప్రకారం 487,796 మంది అక్షరాస్యులు ఉన్నారు. రాష్ట్ర జనాభాలో దాదాపు సగభాగం ప్రజలు [[డోన్యి పోలో]] మతాన్ని అవలంబిస్తారు. ఇంకొక 42% మంది ప్రజలు [[బౌద్ధ మతం]], [[హిందూ మతం|హిందూ మతానికి]] చెందినవారు. మిగిలిన వాళ్లు క్రైస్తవ, ఇస్లాం మతస్థులు. == ఆర్ధిక వ్యవస్థ == వ్యావసాయమే రాష్ట్ర ఆర్థిక వ్యవస్థకు ప్రాధాన ఆయువుపట్టు. స్థానికులు ''ఝుం'' అని వ్యవహరించే పోడు వ్యవసాయ పద్ధతిని గిరిజన జాతుల ప్రజలు విరివిగా అవలంబించేవారు. కానీ అది ఇప్పుడు తగ్గుముఖం పట్టింది. వ్యవసాయం తర్వాత అంతే ముఖ్య ఆర్థిక వనరు అటవీ ఉత్పత్తులు.ఇక్కడ వరి, మొక్కజొన్న, జొన్న, గోధుమ, పప్పుదినుసులు, చెరుకు, అల్లం, నూనె గింజలు మొదలైన పంటలను పండిస్తారు. అరుణాచల్ వాతావరణం పండ్లు, పూల తోటలకు కూడా చాలా అనుకూలమైంది.చెక్క మిల్లులు, ప్లైవుడ్ తయారీ (ఈ రెండు పరిశ్రమలను ఇటీవల నిషేధించారు), బియ్యపు మిల్లులు, పండ్ల నిలువ కేంద్రాలు, చేనేత, హస్తకళలు రాష్ట్రంలోని ముఖ్య పరిశ్రమలు. == రాజకీయాలు == అరుణాచల్ ప్రదేశ్ లో ముఖ్యమంత్రి [[ప్రేమ్ ఖాండు]] నాయకత్వాన [[అరుణాచల్ కాంగ్రెస్]] పార్టీ అధికారంలో ఉంది. [[అరుణాచల్ కాంగ్రెస్ (మిథి)|అరుణాచల్ కాంగ్రెస్ (మిత్తి)]], [[కాంగ్రెస్ (డోలో)]], [[పీపుల్స్ పార్టీ ఆఫ్ అరుణాచల్]] రాష్ట్రంలోని ఇతర ప్రధాన ప్రతిపక్ష పార్టీలు. == రవాణా == రాష్ట్రంలో, [[ఇటానగర్]], దాపర్జియో, జీరో, అలోంగ్, తేజూ, పషిగత్ పట్టణాలలో ప్రభుత్వ విమానాశ్రయాలు ఉన్నాయి. కానీ ఈ ప్రాంతం పర్వతమయమైనందు వల్ల ఈ విమానాశ్రయాలన్నీ చాలా చిన్నవి. ఎక్కువ సంఖ్యలో విమానాలకు ఇవి ఆశ్రయం ఇవ్వలేవు. == పర్యటన == అరుణాచల్ ప్రదేశ్ ప్రశాంత నిర్మల వతావరణం దేశవిదేశాల నుండి అనేకమంది యాత్రీకులను ఆకర్షిస్తుంది. స్థానికంగా కూడా అనేకమంది ప్రజలు అరుణాచల్ ప్రదేశ్ విభిన్న సంస్కృతిని ఆస్వాదించడానికి [[బొండిలా]], [[తవాంగ్]], [[తిరప్]] మొదలైన ప్రదేశాలను సందర్శిస్తుంటారు. ==రాష్ట్ర గణాంకాలు== * రాష్ట్ర అవతరణ 1987 ఫిబ్రవరి 20, వైశాల్యం.83,743 చ.కి., జనసంఖ్య.1,382,611 స్త్రీలు., 662,379 పురుషులు., 720,232 నిష్పత్తి . 920, జిల్లాల సంఖ్య. 16, గ్రామాలు, పట్టణాలు. 3,863, ప్రధాన భాష. ప్రధాన మతం., బౌద్ధమతం/హిందు మతం, క్రీస్తు మతం., పార్లమెంటు సభ్యుల సంఖ్య, 2 శాసన సభ్యుల సంఖ్య. 60 == ఇవి కూడా చూడండి == * [[అరుణాచల్ ప్రదేశ్ ముఖ్యమంత్రులు]] * [[అరుణాచల్ ప్రదేశ్ గవర్నర్లు]] * [[సురేంద్రనాథ్ ద్వివేది]] * [[రాష్ట్రాల పునర్వ్యవస్థీకరణ చట్టం, 1956]] * [[అచింగ్‌మోరి సంఘటన]] * [[పీటర్ లోరెన్ సెటన్ జేమ్స్]] * [[ఈశాన్య భారతదేశంలో భారత సైన్యం చేసిన మానవ హక్కుల ఉల్లంఘనలు]] * [[చుమి గ్యాత్సే జలపాతం]] == మూలాలు == {{మూలాలు}} == బయటి లింకులు == * [https://web.archive.org/web/20061212201923/http://arunachalpradesh.nic.in/ అరుణాచల్ ప్రదేశ్ రాష్ట్ర ప్రభుత్వ అధికారిక వెబ్‌సైటు ] * [http://www.arunachaltourism.com/ అరుణాచల్ ప్రదేశ్ పర్యాటక శాఖ] * [https://web.archive.org/web/20051001233107/http://www.lib.utexas.edu/maps/middle_east_and_asia/china_india_e_border_88.jpg వివాదాస్పద ప్రాంతాన్ని సూచిస్తున్న పెద్ద పటము] * [https://web.archive.org/web/20060209014022/http://goidirectory.nic.in/arunachal.htm అరుణాచల్ పాలనా యంత్రాంగ లింకులు] * [https://web.archive.org/web/20050829154747/http://www.esamskriti.com/html/new_photo.asp?subcatid=81 అరుణాచల్ ఫోటోలు] {{భారతదేశ రాష్ట్రాలు, కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలు}}{{అరుణాచల్ ప్రదేశ్}} [[వర్గం:అరుణాచల్ ప్రదేశ్|*]] [[వర్గం:భారతదేశ రాష్ట్రాలు, ప్రాంతాలు]] [[వర్గం:ఏడు సోదర రాష్ట్రాలు]] [[వర్గం:ఈశాన్య భారతదేశం]] pb1fuxqmlfycz23h67sczjp003sxrd2 0 1588 4908592 4906709 2026-07-20T03:57:07Z ఉదయ్ కిరణ్ 124579 /* ఇవి కూడా చూడండి */ 4908592 wikitext text/x-wiki {{భారత రాష్ట్ర సమాచారపెట్టె| state_name=మణిపూర్ | image_map=Manipur in India.png | capital=[[ఇంఫాల్]] | latd = 23.80|longd= 25.68| largest_city=[[ఇంఫాల్]]| abbreviation=IN-MN | official_languages=[[మణిపురి భాష|మణిపురి]]| legislature_type=ఒకే సభ | legislature_strength=60 | governor_name=[[శివిందర్ సింగ్ సిద్ధు]] | chief_minister=[[ఒక్రామ్ ఇబోది సింగ్]] | established_date=[[1972-01-21]] | area=22,327 | area_rank=23వ స్థానం | area_magnitude=10 | population_year=2001 | population=2,388,634 | population_rank=22వ స్థానం | population_density=107 | districts=9 | website=manipur.nic.in | seal=[[దస్త్రం:Manipurseal.png|center]] | footnotes = | }} '''మణిపూర్''' (মনিপুর) [[భారతదేశం]] ఈశాన్యభాగాన ఉన్న ఒక రాష్ట్రము. దీని రాజధాని [[ఇంఫాల్]]. మణిపూర్ రాష్ట్రానికి ఉత్తరాన [[నాగాలాండ్]], దక్షిణాన [[మిజోరామ్]], పశ్చిమాన [[అసోం]] రాష్ట్రాలున్నాయి. తూర్పున [[మయన్మార్]] దేశంతో అంతర్జాతీయ సరిహద్దు ఉంది. మణిపూర్‌లో [[మెయితీ]] తెగకు చెందినవారు అధిక సంఖ్యాకులు. వారి భాష [[మెయితీ భాష]]. దీనినే మెయితిలాన్ అనీ, [[మణిపురీ భాష|మణిపురీ]] అనీ అంటారు. 1992లో దీనిని [[భారత జాతీయ భాషలు|జాతీయ భాషలలో]] ఒకటిగా గుర్తించారు, మణిపూర్ ఒక సున్నితమైన సరిహద్దు రాష్ట్రంగా పరిగణింపబడుతున్నది. కనుక దేశం మిగిలిన ప్రాంతాలలో లేని కొన్ని నిబంధనలు ఇక్కడ అమలులో ఉన్నాయి. మణిపూర్‌కు వచ్చే విదేశీయులు (మణిపూర్‌లో జన్మించిన విదేశీయులు కూడా) "[[ప్రొటెక్టెడ్ ఏరియా పర్మిట్|నియంత్రిత ప్రాంత అనుమతి]]" (Restricted Area Permit) కలిగి ఉండాలి. ఈ అనుమతులు 10రోజులకు మాత్రమే చెల్లుతాయి. యాత్రికులు అనుమతింపబడిన ట్రావెల్ ఏజంట్ల ద్వారా ఏర్పాటు చేయబడిన టూర్లలో, అదీ 4 వ్యక్తుల గ్రూపులలో, మాత్రమే పర్యటించవలెను. ఇంకా వారు ఇంఫాల్ నగరానికి విమాన ప్రయాణం ద్వారానే అనుమతింపబడుతారు. == చరిత్ర == ఒకప్పుడు [[థాయ్‌లాండ్]], [[బర్మా]]ల మధ్య తగవులలో మణిపూర్, అస్సాంలు ఇరుక్కున్నాయి. బర్మావారు థాయ్‌లాండ్‌ను ఆక్రమించిన తరుణాన్ని అవకాశంగా తీసుకొని మణిపూర్ బర్మా భూభాగంలోకి చొచ్చుకొని వెళ్ళింది. ఆ కారణంగా బర్మావారు మణిపూర్, అస్సాంలపై దండెత్తారు. దీనితో ప్రక్కనున్న బెంగాల్‌ను పరిపాలిస్తున్న బ్రిటిష్‌వారు కలుగజేసుకొనవలసి వచ్చింది. తమ ఆధిపత్యాన్ని నిలుపకోవడానికి, బర్మాను నిరోధించడానికీ బ్రిటిష్‌వారు 1891లో అస్సాంను, మణిపూర్‌ను బర్మానుండి జయించి, తమ సామ్రాజ్యంలో కలుపుకొన్నారు. [[రెండవ ప్రపంచ యుద్ధం]]లో [[జపాన్]] సేనలకూ మిత్రదళాల సేనలకూ (Allied forces) మధ్య జరిగిన భీకరయద్ధాలకు మణిపూర్ యుద్ధరంగమైంది. [[తూర్పు ఆసియా]]ను జయించిన జపానీయుల సైన్యం మణిపూర్ సరిహద్దులకు చేరుకొంది. కాని వారు ఇంఫాల్‌లో ప్రవేశింపకముందే మిత్రదళాలు వారిని ఓడించారు. రెండవ ప్రపంచయుద్ధ గతిలో ఇది ఒక ముఖ్యమైన ఘటన. ఆయుధ్ధంలో నేలకొరిగిన భారతీయ, మిత్రదళాల సైనికుల స్మృత్యర్ధం "బ్రిటిష్ యుద్ధ సమాధుల కమిషన్" (British War Graves Commission) ఇప్పటికీ రెండు సమాధి స్థలాల పరిరక్షణను పర్వవేక్షిస్తున్నది. 1947లో భారత స్వాతంత్ర్య ప్రక్రియలో మళ్ళీ మణిపూర్ స్వతంత్ర రాజ్యమయ్యింది. మణిపూర్ రాజు మహారాజా ప్రబోధచంద్ర మణిపూర్ రాజ్యాంగాన్ని ఏర్పరచి, ఎన్నికలు నిర్వహించి, ప్రజాస్వామ్యపాలనకు నాంది పలికాడు. 1949లో ప్రక్కనున్న భారతదేశపు [[అస్సాం]]≤ రాజధాని [[షిల్లాంగ్‌]]కు మహారాజు పిలువబడ్డాడు. మణిపూర్ రాజ్యాన్ని భారతదేశంలో విలీనం చేయడానికి ఒప్పందంపై ఆయన సంతకం పెట్టాడు. 1949 అక్టోబరులో మణిపూర్ రాజ్యాంగ శాసనసభ రద్దుచేయబడింది. 1956 నుండి మణిపూర్ ఒక [[కేంద్ర పాలిత ప్రాంతం]]గా చేయబడింది. 1972లో మణిపూర్‌ను ఒక ప్రత్యేక రాష్ట్రంగా ఏర్పాటు చేశారు. ==ఎన్నికలు== [[2022 మణిపూర్ శాసనసభ ఎన్నికలు]] 60 అసెంబ్లీ స్థానాలకు 2022 ఫిబ్రవరి 28, మార్చి 5న ఎన్నికలు జరిగాయి. == మణిపూర్ ఎదుర్కొంటున్న సమస్యలు == === మాదక ద్రవ్యాలు === మణిపూర్ ఎదుర్కొంటున్న పెద్ద సమస్యలలో ఒకటి [[మాదక ద్రవ్యాల అలవాటు]] (drug addiction). మాదక ద్రవ్యాల వ్యాపారంలో ముఖ్యస్థానమైన [[బంగారు త్రికోణం]] (Golden Triangle) దగ్గరలో ఉండటం ఈ సమస్య పెరగడానికి ఒక కారణం. ఇందువల్ల వేలాది యువజనులు నిర్వీర్యులై పోతున్నారు. [[ఎయిడ్స్]] వ్యాధి వ్యాప్తికి కూడా ఇది కారణమైనది. భారతదేశంలో ఎయిడ్స్ వ్యాధి ప్రబలంగా ఉన్నప్రాంతాలలో మణిపూర్ ఒకటి అయ్యింది. === జాతి వైషమ్యాలు === వివిధ జాతుల మధ్య ప్రబలుతున్న వైరుధ్యాలు మణిపురి సమాజానికి గొడ్డలిపెట్టుగా పరిణమిస్తున్నాయి. ఎన్నో తరాలుగా మెయితి జాతి ప్రజలు ఇరుగు పొరుగుతో సామరస్యంగా ఉంటూ వచ్చారు. కాని ఆర్థిక అసమానతలూ, తరుగుతున్న వనరులు, పెరుగుతున్న పోటీ, జనాభాకు సరిపడా పెరగని ఉద్యోగావకాశాలూ వివిధజాతుల మధ్య వైషమ్యాలకు ఆస్కారమిస్తున్నాయి. [[హిందూ]] [[ముస్లిము]] విభేదాలతో ఈ వైషమ్యాలు ఆగటంలేదు. కొండలలోని తెగలకూ విస్తరించాయి. ముఖ్యజాతులైన [[నాగా జాతి|నాగా]], [[కుకీ జాతి|కుకీ]] తెగల మధ్య దారుణ మారణకాండలు ప్రజ్వరిల్లాయి. ==ముఖ్యమంత్రులు== *[[ఒక్రామ్ ఇబోబి సింగ్]] - 2002 నుండి 2017 వరకు === సాయుధ వేర్పాటువాదం === అయితే [[సాయుధ వేర్పాటువాదం]] మణిపూర్‌లో అన్నింటికంటే తీవ్రమైన సమస్య. [[నేతాజీ సుభాష్‌చంద్ర బోస్]] నేతృత్వంలో [[భారత జాతీయ సేన]] (INA) [[త్రివర్ణ పతాకం]] మొదటిసారిగా ఎగురవేసిన భారతభూభాగమైన ఈ నేల ఇప్పుడు వేర్పాటువాదంతో కకావికలవుతున్నది. స్వాతంత్ర్యం వచ్చిన వెంటనే ప్రారంభమైన ఈ వేర్పాటువాదం ఎన్నో వర్గాలు, జాతులతో విస్తరించింది. మణిపూర్ జీవనంలో పోరాటాలు, మరణాలు, ఆందోళనలు అనుదిన సంఘటనలైపోయాయి. నెలనెలా ఉగ్రవాదుల దళాలకు ధనం ముట్టజెప్పడం సర్వ సాధారణమైపోయింది. పెచ్చరిల్లుతున్న నిరుద్యోగ సమస్య, భారత ప్రభుత్వం చూపిన అలక్ష్య ధోరణి, మణిపూర్‌వాసుల పట్ల ఇతర ప్రాంతాలవారు చూపే వివక్షత - ఇలా చాలా కారణాలు వేర్పాటు వాదానికి కారణాలని విశ్లేషకులు చెబుతారు. ప్రస్తుతం ఎన్నో వేర్పాటుపోరాఠం చేసే వర్గాలు ఉన్నాయి. (GlobalSecurity.org నుండి) === సరిహద్దు తగవులు === చాలాకాలంనుండి మణిపూర్‌కు మయన్మార్‌తో సరిహద్దువిషయంలో తగవులున్నవి. ఇంకా మణిపూర్, నాగాలాండ్‌ల మధ్య కూడా సరిహద్దు విభేదాలున్నాయి. === నివారణా చర్యలు === మణిపూర్ వాసుల అసంతృప్తిని పోగొట్టేందుకు కేంద్రప్రభుత్వం కొన్ని ముఖ్యమైన చర్యలు తీసికొంది. 1992లో రాజ్యాంగం 71వ సవరణ ద్వారా [[మణిపురి భాష]]ను 8వ షెద్యూలులో చేర్చారు. ఇప్పుడు మణిపూర్‌కు స్వంత టెలివిజన్ స్టేషను ఉంది. 2004 నవంబరు 20న ప్రధాన మంత్రి [[మన్‌మోహన్ సింగ్]] మణిపురి జనుల ఒక చిరకాల కోరికను నెరవేర్చాడు. చారిత్రాత్మకమైన [[కాంగ్లా కోట]] మణిపూర్ రాష్ట్ర ప్రభుత్వానికి అప్పజెప్పబడింది. ఇంతకుముందు, 1915 నుండి ఇది [[అస్సామ్ రైఫిల్స్]] [[పారా మిలిటరీ దళం]] ప్రధాన కార్యాలయంగా ఉండేది. 113 సంవత్సరాల తరువాత ఈ కోటను సామాన్యప్రజల సందర్శనకు అనుమతించారు. [[మణిపూర్ విశ్వవిద్యాలయం]]కు [[కేంద్రీయ విశ్వవిద్యాలయం]] హోదా కల్పించారు. 97.9 కి.మీ. పొడవైన జిరిబామ్-ఇంఫాల్ బ్రాడ్‌గేజి రైలు మార్గం పనులు ప్రారంభించారు. ఈ మార్గం ఇంఫాల్‌కు 25 కి.మీ. దూరంలోని తుపుల్ వరకు వేయబడుతుంది. ==రాష్ట్రానికి చెందిన ప్రముఖులు== * [[బింద్యారాణి దేవి]] * [[సర్జుబాల దేవి]] == అవీ-ఇవీ == * [[పోలో]] ఆట మణిపూర్‌లో మొదలయ్యింది. తరువాత బ్రిటిష్‌వారు ఆ ఆటను, కొంత మార్పులతో, ఇంగ్లాండులోను, ఆపై ప్రపంచమంతటా ప్రసిద్ధి చెందింది. * ''[[రోజా మాక్రొకర్పా]] (Rosa macrocarpa) అనే సుందరమైన గులాబీ జాతిని సర్ జార్జ్ వాట్ 1888లో మణిపూర్‌లో కనుగొన్నాడు.'' * [[లార్ద్ ఇర్విన్]] మణిపూర్‌ను భారతదేశపు "[[స్విట్జర్‌లాండ్]]" అని వర్ణించాడు. * [[సరిత్ సరక్]] (Sarit Sarak) అనే ప్రత్యేకమైన [[యుద్ధ క్రీడ]] (Martial Art) మణిపూర్‌లో ఆరంభమైనది. ఇది అంతగా ప్రసిద్ధం కాదు. * [[మణిపురి నృత్యం]] ప్రసిద్ధమైనది. ఇందులో సుతారమైన [[రాసలీల]] నాట్యం ఉన్నది. [[పుంగ్ చొలొమ్]] అనేది మణిపూర్‌లో చేసే వ్యాయామక్రీడ (Acrobatics). * [[లోక్‌టాక్ సరస్సు]] లోని [[కైబూల్ లామ్జో నేషనల్ పార్కు]], [[Brow antlered Deer]] (''Cervus eldi eldi'') అనబడే అరుదైన, అంతరించిపోతున్న జంతువులకు ఆవాసం. దీనిని స్థానికంగా ''సంగై'' అని పిలుస్తారు. ఆగ్నేయ ఆసియా లోని మూడు Elds deer జాతులలో ఇది ఒకటి. * [[Siroi Lily]] (''Lilium Macklinae Sealy'') అనే అందమైన లిల్లీ పువ్వు మణిపూర్ ఉఖ్రుల్ జిల్లా సిరోయి కొడలలో మాత్రమే కనిపిస్తుంది. * మణిపూర్‌లోని మొయిరాంగ్‌లో [[భారత జాతీయ సేన]] (INA) అధ్యక్షుడు [[నేతాజీ సుభాస్ చంద్ర బోస్]] [[త్రివర్ణ పతాకం|త్రివర్ణ పతాకాన్ని]] ఎగురవేశాడు. భారతదేశం నేలపై త్రివర్ణ పతాకం ఎగురడం ఇదే ప్రప్రథమం. * మణిపూర్‌కు లోక్‌సభలో 2 స్థానాలు, రాజ్యసభలో 1 స్థానం ఉన్నాయి. == ఇవి కూడా చూడండి == [[కుకీ నేషనల్ ఫ్రంట్]] [[మణిపూర్ లో క్రీడలు]] [[మణిపూర్ పబ్లిక్ సర్వీస్ కమిషన్]] [[మణిపూర్ లోకాయుక్త]] [[క్వాతా ఖునౌ]] [[యునైటెడ్ నేషనల్ లిబరేషన్ ఫ్రంట్ ఆఫ్ మణిపూర్]] == బయటి లింకులు == * [https://web.archive.org/web/20080514004106/http://manipur.nic.in/ మణిపూర్ రాష్ట్ర ప్రభుత్వ అధికారిక వెబ్‌సైటు] * [http://manipurinfo.tripod.com/ మణిపూర్ కు సంబంధించిన వెబ్‌సైటు] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080509153340/http://manipurinfo.tripod.com/ |date=2008-05-09 }} * [http://manipuronline.tripod.com/ మణిపూర్ ఆన్‌లైన్] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080513104837/http://manipuronline.tripod.com/ |date=2008-05-13 }} * [http://www.e-pao.net/ మణిపూర్ వార్తలు] * [http://www.kanglaonline.com/ మణిపూర్ వార్తలు] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140407115424/http://kanglaonline.com/ |date=2014-04-07 }} {{భారతదేశ రాష్ట్రాలు, కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలు}} [[వర్గం:భారతదేశ రాష్ట్రాలు, ప్రాంతాలు]] [[వర్గం:ఏడు సోదర రాష్ట్రాలు|మణిపూర్]] [[వర్గం:ఈశాన్య భారతదేశం]] [[వర్గం:మణిపూర్| ]] itv6xzwyh0s1r7kg2w6ikbm32vdj12t 4908594 4908592 2026-07-20T03:58:44Z ఉదయ్ కిరణ్ 124579 /* ఇవి కూడా చూడండి */ 4908594 wikitext text/x-wiki {{భారత రాష్ట్ర సమాచారపెట్టె| state_name=మణిపూర్ | image_map=Manipur in India.png | capital=[[ఇంఫాల్]] | latd = 23.80|longd= 25.68| largest_city=[[ఇంఫాల్]]| abbreviation=IN-MN | official_languages=[[మణిపురి భాష|మణిపురి]]| legislature_type=ఒకే సభ | legislature_strength=60 | governor_name=[[శివిందర్ సింగ్ సిద్ధు]] | chief_minister=[[ఒక్రామ్ ఇబోది సింగ్]] | established_date=[[1972-01-21]] | area=22,327 | area_rank=23వ స్థానం | area_magnitude=10 | population_year=2001 | population=2,388,634 | population_rank=22వ స్థానం | population_density=107 | districts=9 | website=manipur.nic.in | seal=[[దస్త్రం:Manipurseal.png|center]] | footnotes = | }} '''మణిపూర్''' (মনিপুর) [[భారతదేశం]] ఈశాన్యభాగాన ఉన్న ఒక రాష్ట్రము. దీని రాజధాని [[ఇంఫాల్]]. మణిపూర్ రాష్ట్రానికి ఉత్తరాన [[నాగాలాండ్]], దక్షిణాన [[మిజోరామ్]], పశ్చిమాన [[అసోం]] రాష్ట్రాలున్నాయి. తూర్పున [[మయన్మార్]] దేశంతో అంతర్జాతీయ సరిహద్దు ఉంది. మణిపూర్‌లో [[మెయితీ]] తెగకు చెందినవారు అధిక సంఖ్యాకులు. వారి భాష [[మెయితీ భాష]]. దీనినే మెయితిలాన్ అనీ, [[మణిపురీ భాష|మణిపురీ]] అనీ అంటారు. 1992లో దీనిని [[భారత జాతీయ భాషలు|జాతీయ భాషలలో]] ఒకటిగా గుర్తించారు, మణిపూర్ ఒక సున్నితమైన సరిహద్దు రాష్ట్రంగా పరిగణింపబడుతున్నది. కనుక దేశం మిగిలిన ప్రాంతాలలో లేని కొన్ని నిబంధనలు ఇక్కడ అమలులో ఉన్నాయి. మణిపూర్‌కు వచ్చే విదేశీయులు (మణిపూర్‌లో జన్మించిన విదేశీయులు కూడా) "[[ప్రొటెక్టెడ్ ఏరియా పర్మిట్|నియంత్రిత ప్రాంత అనుమతి]]" (Restricted Area Permit) కలిగి ఉండాలి. ఈ అనుమతులు 10రోజులకు మాత్రమే చెల్లుతాయి. యాత్రికులు అనుమతింపబడిన ట్రావెల్ ఏజంట్ల ద్వారా ఏర్పాటు చేయబడిన టూర్లలో, అదీ 4 వ్యక్తుల గ్రూపులలో, మాత్రమే పర్యటించవలెను. ఇంకా వారు ఇంఫాల్ నగరానికి విమాన ప్రయాణం ద్వారానే అనుమతింపబడుతారు. == చరిత్ర == ఒకప్పుడు [[థాయ్‌లాండ్]], [[బర్మా]]ల మధ్య తగవులలో మణిపూర్, అస్సాంలు ఇరుక్కున్నాయి. బర్మావారు థాయ్‌లాండ్‌ను ఆక్రమించిన తరుణాన్ని అవకాశంగా తీసుకొని మణిపూర్ బర్మా భూభాగంలోకి చొచ్చుకొని వెళ్ళింది. ఆ కారణంగా బర్మావారు మణిపూర్, అస్సాంలపై దండెత్తారు. దీనితో ప్రక్కనున్న బెంగాల్‌ను పరిపాలిస్తున్న బ్రిటిష్‌వారు కలుగజేసుకొనవలసి వచ్చింది. తమ ఆధిపత్యాన్ని నిలుపకోవడానికి, బర్మాను నిరోధించడానికీ బ్రిటిష్‌వారు 1891లో అస్సాంను, మణిపూర్‌ను బర్మానుండి జయించి, తమ సామ్రాజ్యంలో కలుపుకొన్నారు. [[రెండవ ప్రపంచ యుద్ధం]]లో [[జపాన్]] సేనలకూ మిత్రదళాల సేనలకూ (Allied forces) మధ్య జరిగిన భీకరయద్ధాలకు మణిపూర్ యుద్ధరంగమైంది. [[తూర్పు ఆసియా]]ను జయించిన జపానీయుల సైన్యం మణిపూర్ సరిహద్దులకు చేరుకొంది. కాని వారు ఇంఫాల్‌లో ప్రవేశింపకముందే మిత్రదళాలు వారిని ఓడించారు. రెండవ ప్రపంచయుద్ధ గతిలో ఇది ఒక ముఖ్యమైన ఘటన. ఆయుధ్ధంలో నేలకొరిగిన భారతీయ, మిత్రదళాల సైనికుల స్మృత్యర్ధం "బ్రిటిష్ యుద్ధ సమాధుల కమిషన్" (British War Graves Commission) ఇప్పటికీ రెండు సమాధి స్థలాల పరిరక్షణను పర్వవేక్షిస్తున్నది. 1947లో భారత స్వాతంత్ర్య ప్రక్రియలో మళ్ళీ మణిపూర్ స్వతంత్ర రాజ్యమయ్యింది. మణిపూర్ రాజు మహారాజా ప్రబోధచంద్ర మణిపూర్ రాజ్యాంగాన్ని ఏర్పరచి, ఎన్నికలు నిర్వహించి, ప్రజాస్వామ్యపాలనకు నాంది పలికాడు. 1949లో ప్రక్కనున్న భారతదేశపు [[అస్సాం]]≤ రాజధాని [[షిల్లాంగ్‌]]కు మహారాజు పిలువబడ్డాడు. మణిపూర్ రాజ్యాన్ని భారతదేశంలో విలీనం చేయడానికి ఒప్పందంపై ఆయన సంతకం పెట్టాడు. 1949 అక్టోబరులో మణిపూర్ రాజ్యాంగ శాసనసభ రద్దుచేయబడింది. 1956 నుండి మణిపూర్ ఒక [[కేంద్ర పాలిత ప్రాంతం]]గా చేయబడింది. 1972లో మణిపూర్‌ను ఒక ప్రత్యేక రాష్ట్రంగా ఏర్పాటు చేశారు. ==ఎన్నికలు== [[2022 మణిపూర్ శాసనసభ ఎన్నికలు]] 60 అసెంబ్లీ స్థానాలకు 2022 ఫిబ్రవరి 28, మార్చి 5న ఎన్నికలు జరిగాయి. == మణిపూర్ ఎదుర్కొంటున్న సమస్యలు == === మాదక ద్రవ్యాలు === మణిపూర్ ఎదుర్కొంటున్న పెద్ద సమస్యలలో ఒకటి [[మాదక ద్రవ్యాల అలవాటు]] (drug addiction). మాదక ద్రవ్యాల వ్యాపారంలో ముఖ్యస్థానమైన [[బంగారు త్రికోణం]] (Golden Triangle) దగ్గరలో ఉండటం ఈ సమస్య పెరగడానికి ఒక కారణం. ఇందువల్ల వేలాది యువజనులు నిర్వీర్యులై పోతున్నారు. [[ఎయిడ్స్]] వ్యాధి వ్యాప్తికి కూడా ఇది కారణమైనది. భారతదేశంలో ఎయిడ్స్ వ్యాధి ప్రబలంగా ఉన్నప్రాంతాలలో మణిపూర్ ఒకటి అయ్యింది. === జాతి వైషమ్యాలు === వివిధ జాతుల మధ్య ప్రబలుతున్న వైరుధ్యాలు మణిపురి సమాజానికి గొడ్డలిపెట్టుగా పరిణమిస్తున్నాయి. ఎన్నో తరాలుగా మెయితి జాతి ప్రజలు ఇరుగు పొరుగుతో సామరస్యంగా ఉంటూ వచ్చారు. కాని ఆర్థిక అసమానతలూ, తరుగుతున్న వనరులు, పెరుగుతున్న పోటీ, జనాభాకు సరిపడా పెరగని ఉద్యోగావకాశాలూ వివిధజాతుల మధ్య వైషమ్యాలకు ఆస్కారమిస్తున్నాయి. [[హిందూ]] [[ముస్లిము]] విభేదాలతో ఈ వైషమ్యాలు ఆగటంలేదు. కొండలలోని తెగలకూ విస్తరించాయి. ముఖ్యజాతులైన [[నాగా జాతి|నాగా]], [[కుకీ జాతి|కుకీ]] తెగల మధ్య దారుణ మారణకాండలు ప్రజ్వరిల్లాయి. ==ముఖ్యమంత్రులు== *[[ఒక్రామ్ ఇబోబి సింగ్]] - 2002 నుండి 2017 వరకు === సాయుధ వేర్పాటువాదం === అయితే [[సాయుధ వేర్పాటువాదం]] మణిపూర్‌లో అన్నింటికంటే తీవ్రమైన సమస్య. [[నేతాజీ సుభాష్‌చంద్ర బోస్]] నేతృత్వంలో [[భారత జాతీయ సేన]] (INA) [[త్రివర్ణ పతాకం]] మొదటిసారిగా ఎగురవేసిన భారతభూభాగమైన ఈ నేల ఇప్పుడు వేర్పాటువాదంతో కకావికలవుతున్నది. స్వాతంత్ర్యం వచ్చిన వెంటనే ప్రారంభమైన ఈ వేర్పాటువాదం ఎన్నో వర్గాలు, జాతులతో విస్తరించింది. మణిపూర్ జీవనంలో పోరాటాలు, మరణాలు, ఆందోళనలు అనుదిన సంఘటనలైపోయాయి. నెలనెలా ఉగ్రవాదుల దళాలకు ధనం ముట్టజెప్పడం సర్వ సాధారణమైపోయింది. పెచ్చరిల్లుతున్న నిరుద్యోగ సమస్య, భారత ప్రభుత్వం చూపిన అలక్ష్య ధోరణి, మణిపూర్‌వాసుల పట్ల ఇతర ప్రాంతాలవారు చూపే వివక్షత - ఇలా చాలా కారణాలు వేర్పాటు వాదానికి కారణాలని విశ్లేషకులు చెబుతారు. ప్రస్తుతం ఎన్నో వేర్పాటుపోరాఠం చేసే వర్గాలు ఉన్నాయి. (GlobalSecurity.org నుండి) === సరిహద్దు తగవులు === చాలాకాలంనుండి మణిపూర్‌కు మయన్మార్‌తో సరిహద్దువిషయంలో తగవులున్నవి. ఇంకా మణిపూర్, నాగాలాండ్‌ల మధ్య కూడా సరిహద్దు విభేదాలున్నాయి. === నివారణా చర్యలు === మణిపూర్ వాసుల అసంతృప్తిని పోగొట్టేందుకు కేంద్రప్రభుత్వం కొన్ని ముఖ్యమైన చర్యలు తీసికొంది. 1992లో రాజ్యాంగం 71వ సవరణ ద్వారా [[మణిపురి భాష]]ను 8వ షెద్యూలులో చేర్చారు. ఇప్పుడు మణిపూర్‌కు స్వంత టెలివిజన్ స్టేషను ఉంది. 2004 నవంబరు 20న ప్రధాన మంత్రి [[మన్‌మోహన్ సింగ్]] మణిపురి జనుల ఒక చిరకాల కోరికను నెరవేర్చాడు. చారిత్రాత్మకమైన [[కాంగ్లా కోట]] మణిపూర్ రాష్ట్ర ప్రభుత్వానికి అప్పజెప్పబడింది. ఇంతకుముందు, 1915 నుండి ఇది [[అస్సామ్ రైఫిల్స్]] [[పారా మిలిటరీ దళం]] ప్రధాన కార్యాలయంగా ఉండేది. 113 సంవత్సరాల తరువాత ఈ కోటను సామాన్యప్రజల సందర్శనకు అనుమతించారు. [[మణిపూర్ విశ్వవిద్యాలయం]]కు [[కేంద్రీయ విశ్వవిద్యాలయం]] హోదా కల్పించారు. 97.9 కి.మీ. పొడవైన జిరిబామ్-ఇంఫాల్ బ్రాడ్‌గేజి రైలు మార్గం పనులు ప్రారంభించారు. ఈ మార్గం ఇంఫాల్‌కు 25 కి.మీ. దూరంలోని తుపుల్ వరకు వేయబడుతుంది. ==రాష్ట్రానికి చెందిన ప్రముఖులు== * [[బింద్యారాణి దేవి]] * [[సర్జుబాల దేవి]] == అవీ-ఇవీ == * [[పోలో]] ఆట మణిపూర్‌లో మొదలయ్యింది. తరువాత బ్రిటిష్‌వారు ఆ ఆటను, కొంత మార్పులతో, ఇంగ్లాండులోను, ఆపై ప్రపంచమంతటా ప్రసిద్ధి చెందింది. * ''[[రోజా మాక్రొకర్పా]] (Rosa macrocarpa) అనే సుందరమైన గులాబీ జాతిని సర్ జార్జ్ వాట్ 1888లో మణిపూర్‌లో కనుగొన్నాడు.'' * [[లార్ద్ ఇర్విన్]] మణిపూర్‌ను భారతదేశపు "[[స్విట్జర్‌లాండ్]]" అని వర్ణించాడు. * [[సరిత్ సరక్]] (Sarit Sarak) అనే ప్రత్యేకమైన [[యుద్ధ క్రీడ]] (Martial Art) మణిపూర్‌లో ఆరంభమైనది. ఇది అంతగా ప్రసిద్ధం కాదు. * [[మణిపురి నృత్యం]] ప్రసిద్ధమైనది. ఇందులో సుతారమైన [[రాసలీల]] నాట్యం ఉన్నది. [[పుంగ్ చొలొమ్]] అనేది మణిపూర్‌లో చేసే వ్యాయామక్రీడ (Acrobatics). * [[లోక్‌టాక్ సరస్సు]] లోని [[కైబూల్ లామ్జో నేషనల్ పార్కు]], [[Brow antlered Deer]] (''Cervus eldi eldi'') అనబడే అరుదైన, అంతరించిపోతున్న జంతువులకు ఆవాసం. దీనిని స్థానికంగా ''సంగై'' అని పిలుస్తారు. ఆగ్నేయ ఆసియా లోని మూడు Elds deer జాతులలో ఇది ఒకటి. * [[Siroi Lily]] (''Lilium Macklinae Sealy'') అనే అందమైన లిల్లీ పువ్వు మణిపూర్ ఉఖ్రుల్ జిల్లా సిరోయి కొడలలో మాత్రమే కనిపిస్తుంది. * మణిపూర్‌లోని మొయిరాంగ్‌లో [[భారత జాతీయ సేన]] (INA) అధ్యక్షుడు [[నేతాజీ సుభాస్ చంద్ర బోస్]] [[త్రివర్ణ పతాకం|త్రివర్ణ పతాకాన్ని]] ఎగురవేశాడు. భారతదేశం నేలపై త్రివర్ణ పతాకం ఎగురడం ఇదే ప్రప్రథమం. * మణిపూర్‌కు లోక్‌సభలో 2 స్థానాలు, రాజ్యసభలో 1 స్థానం ఉన్నాయి. == ఇవి కూడా చూడండి == [[కుకీ నేషనల్ ఫ్రంట్]] [[మణిపూర్ లో క్రీడలు]] [[మణిపూర్ పబ్లిక్ సర్వీస్ కమిషన్]] [[మణిపూర్ లోకాయుక్త]] [[క్వాతా ఖునౌ]] [[యునైటెడ్ నేషనల్ లిబరేషన్ ఫ్రంట్ ఆఫ్ మణిపూర్]] [[ఐమోల్]] == బయటి లింకులు == * [https://web.archive.org/web/20080514004106/http://manipur.nic.in/ మణిపూర్ రాష్ట్ర ప్రభుత్వ అధికారిక వెబ్‌సైటు] * [http://manipurinfo.tripod.com/ మణిపూర్ కు సంబంధించిన వెబ్‌సైటు] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080509153340/http://manipurinfo.tripod.com/ |date=2008-05-09 }} * [http://manipuronline.tripod.com/ మణిపూర్ ఆన్‌లైన్] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080513104837/http://manipuronline.tripod.com/ |date=2008-05-13 }} * [http://www.e-pao.net/ మణిపూర్ వార్తలు] * [http://www.kanglaonline.com/ మణిపూర్ వార్తలు] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140407115424/http://kanglaonline.com/ |date=2014-04-07 }} {{భారతదేశ రాష్ట్రాలు, కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలు}} [[వర్గం:భారతదేశ రాష్ట్రాలు, ప్రాంతాలు]] [[వర్గం:ఏడు సోదర రాష్ట్రాలు|మణిపూర్]] [[వర్గం:ఈశాన్య భారతదేశం]] [[వర్గం:మణిపూర్| ]] gvfwm5jejf3c364tufaagco87wgj16e 4908598 4908594 2026-07-20T04:02:35Z ఉదయ్ కిరణ్ 124579 /* ఇవి కూడా చూడండి */ 4908598 wikitext text/x-wiki {{భారత రాష్ట్ర సమాచారపెట్టె| state_name=మణిపూర్ | image_map=Manipur in India.png | capital=[[ఇంఫాల్]] | latd = 23.80|longd= 25.68| largest_city=[[ఇంఫాల్]]| abbreviation=IN-MN | official_languages=[[మణిపురి భాష|మణిపురి]]| legislature_type=ఒకే సభ | legislature_strength=60 | governor_name=[[శివిందర్ సింగ్ సిద్ధు]] | chief_minister=[[ఒక్రామ్ ఇబోది సింగ్]] | established_date=[[1972-01-21]] | area=22,327 | area_rank=23వ స్థానం | area_magnitude=10 | population_year=2001 | population=2,388,634 | population_rank=22వ స్థానం | population_density=107 | districts=9 | website=manipur.nic.in | seal=[[దస్త్రం:Manipurseal.png|center]] | footnotes = | }} '''మణిపూర్''' (মনিপুর) [[భారతదేశం]] ఈశాన్యభాగాన ఉన్న ఒక రాష్ట్రము. దీని రాజధాని [[ఇంఫాల్]]. మణిపూర్ రాష్ట్రానికి ఉత్తరాన [[నాగాలాండ్]], దక్షిణాన [[మిజోరామ్]], పశ్చిమాన [[అసోం]] రాష్ట్రాలున్నాయి. తూర్పున [[మయన్మార్]] దేశంతో అంతర్జాతీయ సరిహద్దు ఉంది. మణిపూర్‌లో [[మెయితీ]] తెగకు చెందినవారు అధిక సంఖ్యాకులు. వారి భాష [[మెయితీ భాష]]. దీనినే మెయితిలాన్ అనీ, [[మణిపురీ భాష|మణిపురీ]] అనీ అంటారు. 1992లో దీనిని [[భారత జాతీయ భాషలు|జాతీయ భాషలలో]] ఒకటిగా గుర్తించారు, మణిపూర్ ఒక సున్నితమైన సరిహద్దు రాష్ట్రంగా పరిగణింపబడుతున్నది. కనుక దేశం మిగిలిన ప్రాంతాలలో లేని కొన్ని నిబంధనలు ఇక్కడ అమలులో ఉన్నాయి. మణిపూర్‌కు వచ్చే విదేశీయులు (మణిపూర్‌లో జన్మించిన విదేశీయులు కూడా) "[[ప్రొటెక్టెడ్ ఏరియా పర్మిట్|నియంత్రిత ప్రాంత అనుమతి]]" (Restricted Area Permit) కలిగి ఉండాలి. ఈ అనుమతులు 10రోజులకు మాత్రమే చెల్లుతాయి. యాత్రికులు అనుమతింపబడిన ట్రావెల్ ఏజంట్ల ద్వారా ఏర్పాటు చేయబడిన టూర్లలో, అదీ 4 వ్యక్తుల గ్రూపులలో, మాత్రమే పర్యటించవలెను. ఇంకా వారు ఇంఫాల్ నగరానికి విమాన ప్రయాణం ద్వారానే అనుమతింపబడుతారు. == చరిత్ర == ఒకప్పుడు [[థాయ్‌లాండ్]], [[బర్మా]]ల మధ్య తగవులలో మణిపూర్, అస్సాంలు ఇరుక్కున్నాయి. బర్మావారు థాయ్‌లాండ్‌ను ఆక్రమించిన తరుణాన్ని అవకాశంగా తీసుకొని మణిపూర్ బర్మా భూభాగంలోకి చొచ్చుకొని వెళ్ళింది. ఆ కారణంగా బర్మావారు మణిపూర్, అస్సాంలపై దండెత్తారు. దీనితో ప్రక్కనున్న బెంగాల్‌ను పరిపాలిస్తున్న బ్రిటిష్‌వారు కలుగజేసుకొనవలసి వచ్చింది. తమ ఆధిపత్యాన్ని నిలుపకోవడానికి, బర్మాను నిరోధించడానికీ బ్రిటిష్‌వారు 1891లో అస్సాంను, మణిపూర్‌ను బర్మానుండి జయించి, తమ సామ్రాజ్యంలో కలుపుకొన్నారు. [[రెండవ ప్రపంచ యుద్ధం]]లో [[జపాన్]] సేనలకూ మిత్రదళాల సేనలకూ (Allied forces) మధ్య జరిగిన భీకరయద్ధాలకు మణిపూర్ యుద్ధరంగమైంది. [[తూర్పు ఆసియా]]ను జయించిన జపానీయుల సైన్యం మణిపూర్ సరిహద్దులకు చేరుకొంది. కాని వారు ఇంఫాల్‌లో ప్రవేశింపకముందే మిత్రదళాలు వారిని ఓడించారు. రెండవ ప్రపంచయుద్ధ గతిలో ఇది ఒక ముఖ్యమైన ఘటన. ఆయుధ్ధంలో నేలకొరిగిన భారతీయ, మిత్రదళాల సైనికుల స్మృత్యర్ధం "బ్రిటిష్ యుద్ధ సమాధుల కమిషన్" (British War Graves Commission) ఇప్పటికీ రెండు సమాధి స్థలాల పరిరక్షణను పర్వవేక్షిస్తున్నది. 1947లో భారత స్వాతంత్ర్య ప్రక్రియలో మళ్ళీ మణిపూర్ స్వతంత్ర రాజ్యమయ్యింది. మణిపూర్ రాజు మహారాజా ప్రబోధచంద్ర మణిపూర్ రాజ్యాంగాన్ని ఏర్పరచి, ఎన్నికలు నిర్వహించి, ప్రజాస్వామ్యపాలనకు నాంది పలికాడు. 1949లో ప్రక్కనున్న భారతదేశపు [[అస్సాం]]≤ రాజధాని [[షిల్లాంగ్‌]]కు మహారాజు పిలువబడ్డాడు. మణిపూర్ రాజ్యాన్ని భారతదేశంలో విలీనం చేయడానికి ఒప్పందంపై ఆయన సంతకం పెట్టాడు. 1949 అక్టోబరులో మణిపూర్ రాజ్యాంగ శాసనసభ రద్దుచేయబడింది. 1956 నుండి మణిపూర్ ఒక [[కేంద్ర పాలిత ప్రాంతం]]గా చేయబడింది. 1972లో మణిపూర్‌ను ఒక ప్రత్యేక రాష్ట్రంగా ఏర్పాటు చేశారు. ==ఎన్నికలు== [[2022 మణిపూర్ శాసనసభ ఎన్నికలు]] 60 అసెంబ్లీ స్థానాలకు 2022 ఫిబ్రవరి 28, మార్చి 5న ఎన్నికలు జరిగాయి. == మణిపూర్ ఎదుర్కొంటున్న సమస్యలు == === మాదక ద్రవ్యాలు === మణిపూర్ ఎదుర్కొంటున్న పెద్ద సమస్యలలో ఒకటి [[మాదక ద్రవ్యాల అలవాటు]] (drug addiction). మాదక ద్రవ్యాల వ్యాపారంలో ముఖ్యస్థానమైన [[బంగారు త్రికోణం]] (Golden Triangle) దగ్గరలో ఉండటం ఈ సమస్య పెరగడానికి ఒక కారణం. ఇందువల్ల వేలాది యువజనులు నిర్వీర్యులై పోతున్నారు. [[ఎయిడ్స్]] వ్యాధి వ్యాప్తికి కూడా ఇది కారణమైనది. భారతదేశంలో ఎయిడ్స్ వ్యాధి ప్రబలంగా ఉన్నప్రాంతాలలో మణిపూర్ ఒకటి అయ్యింది. === జాతి వైషమ్యాలు === వివిధ జాతుల మధ్య ప్రబలుతున్న వైరుధ్యాలు మణిపురి సమాజానికి గొడ్డలిపెట్టుగా పరిణమిస్తున్నాయి. ఎన్నో తరాలుగా మెయితి జాతి ప్రజలు ఇరుగు పొరుగుతో సామరస్యంగా ఉంటూ వచ్చారు. కాని ఆర్థిక అసమానతలూ, తరుగుతున్న వనరులు, పెరుగుతున్న పోటీ, జనాభాకు సరిపడా పెరగని ఉద్యోగావకాశాలూ వివిధజాతుల మధ్య వైషమ్యాలకు ఆస్కారమిస్తున్నాయి. [[హిందూ]] [[ముస్లిము]] విభేదాలతో ఈ వైషమ్యాలు ఆగటంలేదు. కొండలలోని తెగలకూ విస్తరించాయి. ముఖ్యజాతులైన [[నాగా జాతి|నాగా]], [[కుకీ జాతి|కుకీ]] తెగల మధ్య దారుణ మారణకాండలు ప్రజ్వరిల్లాయి. ==ముఖ్యమంత్రులు== *[[ఒక్రామ్ ఇబోబి సింగ్]] - 2002 నుండి 2017 వరకు === సాయుధ వేర్పాటువాదం === అయితే [[సాయుధ వేర్పాటువాదం]] మణిపూర్‌లో అన్నింటికంటే తీవ్రమైన సమస్య. [[నేతాజీ సుభాష్‌చంద్ర బోస్]] నేతృత్వంలో [[భారత జాతీయ సేన]] (INA) [[త్రివర్ణ పతాకం]] మొదటిసారిగా ఎగురవేసిన భారతభూభాగమైన ఈ నేల ఇప్పుడు వేర్పాటువాదంతో కకావికలవుతున్నది. స్వాతంత్ర్యం వచ్చిన వెంటనే ప్రారంభమైన ఈ వేర్పాటువాదం ఎన్నో వర్గాలు, జాతులతో విస్తరించింది. మణిపూర్ జీవనంలో పోరాటాలు, మరణాలు, ఆందోళనలు అనుదిన సంఘటనలైపోయాయి. నెలనెలా ఉగ్రవాదుల దళాలకు ధనం ముట్టజెప్పడం సర్వ సాధారణమైపోయింది. పెచ్చరిల్లుతున్న నిరుద్యోగ సమస్య, భారత ప్రభుత్వం చూపిన అలక్ష్య ధోరణి, మణిపూర్‌వాసుల పట్ల ఇతర ప్రాంతాలవారు చూపే వివక్షత - ఇలా చాలా కారణాలు వేర్పాటు వాదానికి కారణాలని విశ్లేషకులు చెబుతారు. ప్రస్తుతం ఎన్నో వేర్పాటుపోరాఠం చేసే వర్గాలు ఉన్నాయి. (GlobalSecurity.org నుండి) === సరిహద్దు తగవులు === చాలాకాలంనుండి మణిపూర్‌కు మయన్మార్‌తో సరిహద్దువిషయంలో తగవులున్నవి. ఇంకా మణిపూర్, నాగాలాండ్‌ల మధ్య కూడా సరిహద్దు విభేదాలున్నాయి. === నివారణా చర్యలు === మణిపూర్ వాసుల అసంతృప్తిని పోగొట్టేందుకు కేంద్రప్రభుత్వం కొన్ని ముఖ్యమైన చర్యలు తీసికొంది. 1992లో రాజ్యాంగం 71వ సవరణ ద్వారా [[మణిపురి భాష]]ను 8వ షెద్యూలులో చేర్చారు. ఇప్పుడు మణిపూర్‌కు స్వంత టెలివిజన్ స్టేషను ఉంది. 2004 నవంబరు 20న ప్రధాన మంత్రి [[మన్‌మోహన్ సింగ్]] మణిపురి జనుల ఒక చిరకాల కోరికను నెరవేర్చాడు. చారిత్రాత్మకమైన [[కాంగ్లా కోట]] మణిపూర్ రాష్ట్ర ప్రభుత్వానికి అప్పజెప్పబడింది. ఇంతకుముందు, 1915 నుండి ఇది [[అస్సామ్ రైఫిల్స్]] [[పారా మిలిటరీ దళం]] ప్రధాన కార్యాలయంగా ఉండేది. 113 సంవత్సరాల తరువాత ఈ కోటను సామాన్యప్రజల సందర్శనకు అనుమతించారు. [[మణిపూర్ విశ్వవిద్యాలయం]]కు [[కేంద్రీయ విశ్వవిద్యాలయం]] హోదా కల్పించారు. 97.9 కి.మీ. పొడవైన జిరిబామ్-ఇంఫాల్ బ్రాడ్‌గేజి రైలు మార్గం పనులు ప్రారంభించారు. ఈ మార్గం ఇంఫాల్‌కు 25 కి.మీ. దూరంలోని తుపుల్ వరకు వేయబడుతుంది. ==రాష్ట్రానికి చెందిన ప్రముఖులు== * [[బింద్యారాణి దేవి]] * [[సర్జుబాల దేవి]] == అవీ-ఇవీ == * [[పోలో]] ఆట మణిపూర్‌లో మొదలయ్యింది. తరువాత బ్రిటిష్‌వారు ఆ ఆటను, కొంత మార్పులతో, ఇంగ్లాండులోను, ఆపై ప్రపంచమంతటా ప్రసిద్ధి చెందింది. * ''[[రోజా మాక్రొకర్పా]] (Rosa macrocarpa) అనే సుందరమైన గులాబీ జాతిని సర్ జార్జ్ వాట్ 1888లో మణిపూర్‌లో కనుగొన్నాడు.'' * [[లార్ద్ ఇర్విన్]] మణిపూర్‌ను భారతదేశపు "[[స్విట్జర్‌లాండ్]]" అని వర్ణించాడు. * [[సరిత్ సరక్]] (Sarit Sarak) అనే ప్రత్యేకమైన [[యుద్ధ క్రీడ]] (Martial Art) మణిపూర్‌లో ఆరంభమైనది. ఇది అంతగా ప్రసిద్ధం కాదు. * [[మణిపురి నృత్యం]] ప్రసిద్ధమైనది. ఇందులో సుతారమైన [[రాసలీల]] నాట్యం ఉన్నది. [[పుంగ్ చొలొమ్]] అనేది మణిపూర్‌లో చేసే వ్యాయామక్రీడ (Acrobatics). * [[లోక్‌టాక్ సరస్సు]] లోని [[కైబూల్ లామ్జో నేషనల్ పార్కు]], [[Brow antlered Deer]] (''Cervus eldi eldi'') అనబడే అరుదైన, అంతరించిపోతున్న జంతువులకు ఆవాసం. దీనిని స్థానికంగా ''సంగై'' అని పిలుస్తారు. ఆగ్నేయ ఆసియా లోని మూడు Elds deer జాతులలో ఇది ఒకటి. * [[Siroi Lily]] (''Lilium Macklinae Sealy'') అనే అందమైన లిల్లీ పువ్వు మణిపూర్ ఉఖ్రుల్ జిల్లా సిరోయి కొడలలో మాత్రమే కనిపిస్తుంది. * మణిపూర్‌లోని మొయిరాంగ్‌లో [[భారత జాతీయ సేన]] (INA) అధ్యక్షుడు [[నేతాజీ సుభాస్ చంద్ర బోస్]] [[త్రివర్ణ పతాకం|త్రివర్ణ పతాకాన్ని]] ఎగురవేశాడు. భారతదేశం నేలపై త్రివర్ణ పతాకం ఎగురడం ఇదే ప్రప్రథమం. * మణిపూర్‌కు లోక్‌సభలో 2 స్థానాలు, రాజ్యసభలో 1 స్థానం ఉన్నాయి. == ఇవి కూడా చూడండి == [[కుకీ నేషనల్ ఫ్రంట్]] [[మణిపూర్ లో క్రీడలు]] [[మణిపూర్ పబ్లిక్ సర్వీస్ కమిషన్]] [[మణిపూర్ లోకాయుక్త]] [[క్వాతా ఖునౌ]] [[యునైటెడ్ నేషనల్ లిబరేషన్ ఫ్రంట్ ఆఫ్ మణిపూర్]] [[ఐమోల్]] [[ఖంగాబోక్]] == బయటి లింకులు == * [https://web.archive.org/web/20080514004106/http://manipur.nic.in/ మణిపూర్ రాష్ట్ర ప్రభుత్వ అధికారిక వెబ్‌సైటు] * [http://manipurinfo.tripod.com/ మణిపూర్ కు సంబంధించిన వెబ్‌సైటు] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080509153340/http://manipurinfo.tripod.com/ |date=2008-05-09 }} * [http://manipuronline.tripod.com/ మణిపూర్ ఆన్‌లైన్] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080513104837/http://manipuronline.tripod.com/ |date=2008-05-13 }} * [http://www.e-pao.net/ మణిపూర్ వార్తలు] * [http://www.kanglaonline.com/ మణిపూర్ వార్తలు] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140407115424/http://kanglaonline.com/ |date=2014-04-07 }} {{భారతదేశ రాష్ట్రాలు, కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలు}} [[వర్గం:భారతదేశ రాష్ట్రాలు, ప్రాంతాలు]] [[వర్గం:ఏడు సోదర రాష్ట్రాలు|మణిపూర్]] [[వర్గం:ఈశాన్య భారతదేశం]] [[వర్గం:మణిపూర్| ]] 7v4i084quir4y9am7qnqpdgeg6ixqlm 0 1589 4908627 4907476 2026-07-20T04:41:19Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 /* ఇవి కూడా చూడండి */ 4908627 wikitext text/x-wiki {{భారత రాష్ట్ర సమాచారపెట్టె | state_name = కేరళ | state_name_local = µçø{¢ | image_map = Kerala in India (disputed hatched).svg | capital = [[తిరువనంతపురం]] | literacy rate(2001) = 90.33 | latd = 8.47 | longd = 76.95 | largest_city = '''[[తిరువనంతపురం]]''' | largest_metro = [[కొచ్చి]] | abbreviation = IN-KL | official_languages = [[మలయాళ భాష|మలయాళం]] | legislature_type = ''ఒకే సభ'' | legislature_strength = 141 | governor_name = పి.సదాశివం | established_date = [[నవంబర్ 1]], [[1956]] | area = 38,863 | area_rank = 21వ | area_magnitude = 10 | order_of_area = 10 | population_year = 2001 | population = 31,838,619 | population_rank = 12వ | population_density = 819 | districts = [[కేరళ జిల్లాలు|14]] | major cities = [[తిరువనంతపురం]], [[కొచ్చి]], [[త్రిస్సూర్]], [[కోజికోడ్]] | website = www.kerala.gov.in | seal = [[దస్త్రం:Government of Kerala Logo.svg|180px|center]] |chief_minister=పినరాయి విజయన్}} '''కేరళ''' ({{lang-ml|കേരളം}} [కేరళం], [[ఆంగ్లం]]: Kerala)తెలుగు రాష్టాలకు నైరుతి దిశలో మలబార్ తీరాన ఉన్న రాష్ట్రం. కేరళ సరిహద్దులలో తూర్పు, [[ఉత్తరం]] [[కర్ణాటక]], [[తూర్పు]] [[తమిళనాడు]] రాష్ట్రాలు, [[పడమర]] దిక్కున [[అరేబియా సముద్రం]], దక్షిణాన తమిళనాడుకు చెందిన [[కన్యాకుమారి జిల్లా]] ఉన్నాయి. [[కేంద్రపాలిత ప్రాంతం|కేంద్రపాలిత ప్రాంతమైన]] [[పాండిచ్చేరి]]కి చెందిన [[మా‌హె|మాహె]] పూర్తిగా కేరళలోనే ఉంది. [[దక్షిణ భారతం]]గా పరిగణించబడే ఐదు రాష్ట్రాలలో కేరళ ఒకటి. సా. శ. పూ.10 వ శతాబ్దంలో [[ద్రావిడ భాష]]లు మాట్లాడే వారు ఇక్కడ స్థిరపడ్డారు. [[మౌర్య సామ్రాజ్యం]]లో భాగంగా ఉండేది. తరువాతి కాలంలో [[కేరళ చరిత్ర|కేరళ]], చేర సామ్రాజ్యంలోను, భూస్వామ్య నంబూదిరిల పాలనలోను ఉంటూ వచ్చింది. విదేశాలతో ఏర్పరచుకుంటున్న సంబంధాలు చివరకు స్థానికులకు, ఆక్రమణదారులకు మధ్య ఘర్షణలకు దారితీసాయి. రాష్ట్రాల పునర్వ్యవస్థీకరణ చట్టాన్ని అనుసరించి [[1956]] [[నవంబర్ 1|నవంబరు 1]] న కేరళ పూర్తి స్థాయి రాష్ట్రంగా అవతరించింది. 19వ [[శతాబ్దం]]లో [[కొచ్చిన్]], తిరువాన్కూరు సంస్థానాలు చేపట్టిన సామాజిక సంస్కరణలు స్వాతంత్ర్యం తరువాత వచ్చిన ప్రభుత్వాలు కొనసాగించారు. అందువలన మూడో ప్రపంచ దేశాల్లోనే అత్యధిక అక్షరాస్యత ఉన్న, అత్యంత ఆరోగ్యకరమైన ప్రాంతంగా కేరళ నిలిచింది. అయితే, ఆత్మహత్యలు, నిరుద్యోగం, నేరాలు భారతదేశం లోని అత్యధికంగా ఉన్న రాష్ట్రాల్లో కేరళ ఒకటి.<ref name="Venkitakrishnan_Kurien_2003_26">{{Harvnb|Venkitakrishnan|Kurien|2003|p=26}}.</ref> కేరళకు ఆ పేరెలా వచ్చిందనే విషయంలో వివాదం ఉంది. కేర అంటే కొబ్బరి చెట్టు, ఆళం అంటే భూమి. ఈ రెండిటి నుండి కొబ్బరిచెట్ల [[భూమి]]గా కేరళం అయింది అనేది ఒక వాదన. ఈ విధంగా కేరళీయులు తమ భూమిని కేరళంగా పిలుచుకుంటారు. చేర, ఆళం అనగా చేరుల భూమి అనే మాట నుండి కేరళం వచ్చిందనేది మరో వాదన. ట్రావన్కోర్ (తిరువాన్కూరు) రాజు రాజా మార్తాండ వర్మ తన రాజ్యాన్ని తిరువనంతపురం లోని పద్మ నాభ స్వామికి అంకితం చేసి అతని దాసునిగా రాజ్యాన్ని పరిపాలించాడు. అతని తర్వాత అతని వారసులైన రాజులు కూడా ఆ విధంగానే చేసారు. రాజ ముద్రలు దేవుని పేరునే ఉండేవి. అందుకనే కేరళను "దేవుని స్వంత దేశం" అని భావిస్తారు. == చరిత్ర == === ప్రాచీనం === [[దస్త్రం:Muniyara.jpg|thumb|right|250px| కేరళ [[మరయూర్]] ప్రాంతంలో క్రొత్తరాతియుగం జనులు నిర్మించిన పెద్ద రాతి సమాధులు - వీటిని ''మునియారా''లంటారు]] [[దస్త్రం:AgasthyarkoodamPeak.JPG|thumb|right|250px| అగస్త్య మహర్షి పేరుమీద ప్రసిద్ధమైన ''అగస్త్యమలై'' - ఒక యాత్రాస్థలం -తిరువనంతపురం జిల్లా పడమటి కనుమలలో ఉన్నది - అగస్త్యుడు వైదిక [[హిందూ మతము|హిందూమతాన్ని]] దక్షిణభారతానికి తెచ్చాడని చెబుతారు.]] [[పరశురాముడు]] సముద్రాన్ని వెనక్కి పంపించి, కేరళను వెలికితీసాడని పురాణ గాథ.<ref name="GOK_2005">{{harvnb|Government of Kerala|2005}}.</ref><ref name="GOT_1906">{{harvnb|Government of Travancore|1906|pp=210-212}}.</ref> కొత్త రాతియుగం కాలంలో ఇక్కడి వర్షాటవులు మలేరియాకు ఆలవాలమై ఉండడంతో [[కేరళ చరిత్ర|కేరళ ప్రాంతం]]<nowiki/>లో మానవ నివాసాలు ఉండేవి కావు. అంచేత క్రీ.పూ.10వ శతాబ్దం నాటి కుండపెంకులు, సమాధులే ప్రజల నివాసానికి సంబంధించి ఇక్కడ లభించిన మొదటి దాఖలాలు.<ref name="GOK_2005" /> ప్రాచీన [[తమిళం]] మాట్లాడే ప్రజలు వీటిని నిర్మించారు. దీన్ని బట్టి, ప్రాచీన కాలంలో కేరళ, తమిళనాడు ప్రాంతాలు (తమిళకం లోని భాగం) ఒకే భాష, జాతి, సంస్కృతికి చెందిన వారని తెలుస్తూంది. 14 వ శతాబ్దపు తొలినాళ్ళకు, భాష పరంగా కేరళ ప్రత్యేకతను సంతరించుకుంది. ఆధారాలు లభించిన మొదటి సామ్రాజ్యం - చేర వంశీకులు - [[వంచి]] [[రాజధాని]]గా కేరళను పాలించారు. [[పల్లవులు|పల్లవుల]]తో కలిసి వారు [[చోళులు|చోళ]], [[పాండ్యులు|పాండ్య]] రాజులతో యుద్ధాలు చేసారు. 8- 14 శతాబ్దాల మధ్యకాలంలో చేరరాజుల పాలనా సమయంలో [[మళయాళం భాష]] అభివృద్ధి చెందింది. ఆదే సమయంలో కేరళీయులు తమిళప్రజలలో భాగంగా కాక ఒక ప్రత్యేకమైన జాతిగా గుర్తింపు ఏర్పడింది. లిఖితంగా [[కేరళ చరిత్ర|కేరళ]] గురించిన ప్రస్తావన [[సంస్కృత భాష|సంస్కృత]] [[ఇతిహాసం]] ''ఐతరేయారణ్యకం''లో మొదటిగా లభిస్తున్నది. తరువాత [[కాత్యాయనుడు]], [[పతంజలి]], [[పెద్దప్లినీ]] (ప్లినీ ది ఎల్డర్) <ref name="Veliath007">Pliny's ''[[Naturalis Historia]]'', Book 6, Chapter 26</ref> ల వ్రాతలలోనూ, ''[[పెరిప్లస్ ఆఫ్ ది ఎరిత్రియన్ సీ]]'' (Periplus of the Erythraean Sea) గ్రంథంలోనూ కేరళ ప్రస్తావనలున్నాయి. === మధ్యకాలం === [[దస్త్రం:StThomasCross.jpg|thumb|right|250px|కేరళలో థామస్ అపోస్తలునిచే ప్రతిష్ఠింపబడినవని చెప్పబడే సిలువ గుర్తులలో ఒకటి.]] చేర రాజులు [[వర్తకం]]మీద ఆధారపడినందున పశ్చిమ ఆసియా వర్తకులు క్రమంగా వ్యాపారస్థావరాలు ఏర్పరచుకొన్నారు.<ref name="Veliath000">[[Silapadhigaaram]], [[Manimekalai]], P.T. Srinivasa Iyengar's "History of the Tamils: from the earliest times to 600 AD", Madras, 1929</ref> ఇంకా తమ దేశాలలో తమపై జరుగుతున్న అత్యాచారాలనుండి తప్పించుకోవడానికి [[యూదులు]], [[క్రైస్తవులు]] వంటివారు ఇక్కడికి వలస వచ్చారు. అలా [[సిరియన్ మలబార్ క్రైస్తవ సమాజం]],<ref name="Veliath002">The Indian Christians of St Thomas, Leslie Brown, page 171</ref> [[మప్పిల ముస్లిమ్ సమాజం]] వంటివి రూపు దిద్దుకొన్నాయి. యూదులు క్రీ.పూ. 573లో ఇక్కడకి వచ్చి ఉండవచ్చునని అంచనా.<ref>De Beth Hillel, David (1832). ''Travels'' ([[Madras]] publication).</ref><ref>Lord, James Henry (1977). ''The Jews in India and the Far East''; Greenwood Press Reprint; ISBN 0-8371-2615-0.</ref> [[అపోస్తలు థామస్]] సా.శ. 52లో కేరళలోని ''ముజిరిస్''కు వచ్చి అక్కడి యూదులలో క్రైస్తవబోధనలు ఆరంభించాడని తెలుస్తున్నది. <ref name="GPress">Medlycott, A E. 1905 "India and the Apostle Thomas"; Gorgias Press LLC; ISBN 1-59333-180-0</ref> కాని సుమారు సా.శ.345 లో యూదుల వలసకు (నస్రాని-యూదులు) కచ్చితమైన ఆధారం ''క్నాయి తోమా'' (Knai Thoma) రాక. 8వ శతాబ్దంలో [[ముస్లిం]] మతస్తులు కేరళలో స్థిరపడ్డారు.1498లో [[వాస్కోడగామా|వాస్కో డగామా]] వచ్చిన తరువాత లాభసాటి సుగంధ ద్రవ్యాల వర్తకంలో ఆధిపత్యంకోసం [[పోర్చుగీసు]]వారు స్థానికులను, వారి వర్తకాన్ని అదుపుచేయడానికి ప్రయత్నించారు. === బ్రిటష్ కాలం === [[డచ్చి]]వారికి, [[పోర్చుగీసు]]వారికి జరిగిన యుద్ధాలలో 1741లో డచ్చివారిది పైచేయి అయ్యింది. 1766లో [[మైసూరు]]కు చెందిన [[హైదర్ ఆలీ]] కేరళ ఉత్తరభాగమైన [[కోజికోడ్|కోళిక్కోడ్]]<nowiki/>ను జయించాడు. 18వ శతాబ్దంలో హైదర్ ఆలీ కొడుకు [[టిప్పు సుల్తాన్]]‌కు, [[ఈస్టిండియా కంపెనీ|బ్రిటిష్ ఈస్టిండియా కంపెనీకి]] మధ్య జరిగిన రెండు ''ఆంగ్లో-మైసూర్ యుద్ధాల'' ఫలితంగా [[మలబార్]]జిల్లా, [[దక్షిణ కెనరా]]లు 1790లో ఆంగ్లేయుల పరమయ్యాయి. 1791, 1795లలో కంపెనీవారు [[కొచ్చి]], [[తిరువాన్కూరు]] సంస్థానాలతో ఒప్పందాలు కుదుర్చుకొన్నారు. మలబార్, దక్షిణకెనరా ప్రాంతాలు [[మద్రాసు ప్రెసిడెన్సీ|మద్రాసు ప్రెసిడన్సీలో]] భాగాలయ్యాయి. కేరళలో బ్రిటిష్ అధికారానికి ప్రతిఘటనలు తక్కువనే చెప్పవచ్చు. 1946 ''పున్నపర-వయలార్'' తిరుగుబాటు అలాంటివాటిలో ఒకటి.<ref name="GOK_2002">{{harvnb|Government of Kerala|2002}}.</ref> కాని [[నారాయణ గురు]], [[చత్తంపి స్వామిగళ్]] వంటి సంస్కర్తల నాయకత్వంలో అంటరానితనం వంటి దురాచారాలకు వ్యతిరేకంగా గట్టి ఉద్యమాలు నడచాయి. 1924లో జరిగిన ''వైకోమ్ సత్యాగ్రహం'' వీటిలో చెప్పుకొనదగినది. 1936లో తిరువాన్కూర్ చిత్ర తిరుణాల్ బాల రామ వర్మ అన్ని కులాలకూ ఆలయప్రవేశాన్ని కల్పిస్తూ ఆదేశాలను జారీ చేశాడు. కొచ్చిన్, మలబార్‌లలో కూడా ఇదే ప్రగతిశీల పరిణామాలు చోటు చేసుకొన్నాయి. === కేరళ రాష్ట్రం === {{See also|కేరళ దినోత్సవం}} [[1947]]లో [[భారతదేశం]]   స్వాతంత్ర్యం రాగా[[1941]] [[జూలై]] 1న తిరువాన్కూరు, కొచ్చిన్ సంస్థానాలను కలిపి తిరువాన్కూర్-కొచ్చిన్  ఏర్పరిచారు. 1950 జనవరి 1న దీనిని ఒక రాష్ట్రంగా గుర్తించారు. ఇదే సమయంలో మద్రాసు ప్రెసిడెన్సీని మద్రాసు రాష్ట్రం చేశారు. 1956 నవంబరు 1న, రాష్ట్రపునర్వ్యవస్థీకరణ చట్టం ప్రకారం కేరళ రాష్ట్రం ఏర్పడింది. మద్రాసు ప్రెసిడెన్సీనుండి మలబార్‌ప్రాంతాన్ని (4 తాలూకాలు మినహా) వేరుచేసి తిరువాన్కూర్-కొచ్చిన్ రాష్ట్రంలో కలిపారు. 1957లో క్రొత్త అసెంబ్లీ ఎన్నిల అనంతరం [[ఇ.ఎం.ఎస్.నంబూద్రిపాద్]] నాయకత్వంలో [[కమ్యూనిస్టు]] ప్రభుత్వం అధికారంలోకి వచ్చింది. ఎన్నికలద్వారా కమ్యూనిస్టు ప్రభుత్వం ఏర్పడడం అనేది ప్రపంచంలోనే మొదటివాటిలో ఇది ఒకటి. <ref name="Plunkett">{{harvnb|Plunkett|Cannon|Harding|2001|p=24}}.</ref><ref name="Plunkett" /> <ref name="Jose_1998">{{harvnb|Jose|1998}}.</ref> ఆ కమ్యూనిస్టు ప్రభుత్వం కార్మికులకు, కౌలుదారులకు అనుకూలమైన విధానాలను అనుసరించింది. తరువాతి ప్రభుత్వాలు కూడా ఇదే మార్గాన్ని అవలంబించారు. <ref name="Cheriyan_2004_22-23">{{harvnb|Cheriyan|2004|pp=22-23}}.</ref><ref name="Cheriyan_2004_43-44">{{harvnb|Cheriyan|2004|pp=43-44}}.</ref> ప్రజల జీవన ప్రమాణాలు ఈ కాలంలో గణనీయంగా అభివృద్ధి చెందాయి. == భౌగోళికం == [[దస్త్రం:A nice view of Munnar.JPG|thumb|250x250px| [[ఇడుక్కి]] జిల్లాలో [[మున్నార్]] చుట్టుప్రక్కల ప్రాంతం బాగా పర్వతమయం.]] కేరళ భూవైశాల్యం 38,863 చ.కి.మీ. ఇది భారతదేశ వైశాల్యంలో 1.18%. ఎక్కువ భాగం [[పడమటి కనుమ]]లకు, [[అరేబియా]] సముద్రానికి మధ్య ఉంది. ప్రపంచంలో జీవవైవిధ్యం బాగా ఉన్న 25 ప్రదేశాలలో కేరళ ఒకటి. (biodiversity hotspots) <ref name="Sreedharan_2004_5">{{Harvnb|Sreedharan|2004|p=5}}.</ref> ఉత్తర అక్షాంశాలు 8°18', 12°48' మధ్య, తూర్పు రేఖాంశాలు 74°52', 72°22' మధ్య <ref name="GOK_2005b">{{Harvnb|Government of Kerala|2005b}}.</ref> ఉన్న కేరళ పూర్తిగా భూమధ్య ఉష్ణమండల ప్రదేశంలో ఉంది. కేరళ తీరరేఖ 580&nbsp;కి.మీ. పొడవైనది. కేరళ వెడల్పు వివిధ ప్రాంతాలలో 35 కి.మీ - 120 కి.మీ. మధ్య ఉంటుంది. భౌగోళికంగా కేరళను మూడు ప్రాంతాలుగా విభజింపవచ్చును - తూర్పు మెరక ప్రాంతం, మధ్య కొండ ప్రాంతం, పశ్చిమ పల్లపు (మైదాన) ప్రాంతం. భారత tectonic plate మధ్యలో ఉండడం వలన కేరళలో భూప్రకంపనల ప్రమాదం బాగా తక్కువ. <ref name="UNDP_2002">{{Harvnb|United Nations Development Programme|2002}}</ref> [[దస్త్రం:Wayanad scenery.JPG|thumb|250x250px| వయనాడ్ గ్రామీణ ప్రాంతపు చిత్రం.]] [[దస్త్రం:Kollam (78).JPG|thumb|333x333px| కొల్లమ్ జిల్లా కోచి నీటికాలవలలో చీనా చేపలవల (చైనాలో తయారైనది)]] కేరళ తూర్పు భాగం పడమటి కనుమల వర్షచ్ఛాయప్రదేశానికి ఆనుకొని ఉంది. ఇక్కడ ఎత్తైన కొండలు, లోతైన లోయలు ఉన్నాయి. పడమటికి ప్రవహించే 41 నదులు, తూర్పుకు ప్రవహించే 3 నదులు ఇక్కడే ఆరంభమౌతాయి. పడమటి కనుమలు దాదాపు గోడకట్టినట్లున్నాయి. [[పాలక్కాడ్]] దగ్గర మాత్రం ఖాళీస్థలం ఉన్నందున మిగిలిన భారతదేశానికి ఇది ఒక ముఖ్యమైన ద్వారమయ్యింది. కనుమల సగటు ఎత్తు 1,500 మీ. 2,500 మీ. ఎత్తైన శిఖరాలున్నాయి. కనుమలకు ఆనుకొని పడమటి ప్రాంతంలో మధ్య పడమటి మైదానప్రాంతం ఉంది. ఇక్కడ ఎత్తుపల్లాల భూములు, లోయలు ఎక్కువ.<ref name="GOK_2005b" /> 250 మీ, 1000మీ. మధ్య ఎత్తులున్న ఇక్కడి కొండలకు తూర్పు అంచున [[నీలగిరి పర్వతాలు|నీలగిరి కొండలు]], [[పళని కొండలు]], [[అగస్త్య మల|అగస్త్యమలై]], అన్నామలై వంటి పర్వతప్రాంతాలున్నాయి. కేరళ పశ్చిమతీరమైదానం సమతలమైనది. ఇక్కడ అంతటా [[కేరళ ఉప్పుటేరులు|ఉప్పుటేరులు]], నదీముఖద్వారాలు, కాలువలు చిలవలు పలవలుగా విస్తరించి ఉన్నాయి. వీటిని Kerala Backwaters అంటారు. వీటిలో [[ఆలప్పుళ]], [[కొచ్చి]]<nowiki/>ల మధ్యనున్న వెంబనాడ్ సరస్సు బాగా పెద్దది. దాని వైశాల్యం 200 చ.కి.మీ. మొత్తం దేశంలోని జలమార్గాలలో 8% కేరళలోనే ఉన్నాయి.<ref name="IWAI_2005">{{Harvnb|Inland Waterways Authority of India|2005}}.</ref> కేరళలో మొత్తం 44 నదులున్నాయి. వీటిలో పెరియార్(244 కి.మీ.), భరతపుళ్ళ (209 కి.మీ.), పంబ (176 కి.మీ.), చలియార్ (169 కి.మీ.), కదలుండిపుళ్ళ (130 కి.మీ.), అచన్‌కోవిల్ (128 కి.మీ.)-ముఖ్యమైన నదులు. మిగిలిన చిన్న నదులకు ఋతుపవన వర్షాలే పూర్తి జలాధారం. <ref name="GOK_2005b" /> ఈ భౌగోళికకారణాలవల్ల పడమటి కనుమలలో కొన్ని ప్రాంతాలు సంవత్సరంపొడవునా నీటిమయమై ఉంటాయి. కుట్టనాడ్‌లో 500 చ.కి.మీ. ప్రదేశం సముద్రమట్టానికి దిగువున ఉంది. కేరళ నదులు చిన్నవైనందున వాటికి (ముఖద్వారాలలో) డెల్టాలు లేవు. కనుక పర్యావరణ ప్రభావాలు వీటిపై ఎక్కువ.<ref>{{cite web |url=http://puzhakal0.tripod.com/river.html |title=About the Rivers of Kerala |publisher= |accessdate=2006-11-02 |archive-date=2012-07-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120716182531/http://puzhakal0.tripod.com/river.html |url-status=dead }}</ref> వేసవిలో ఎండ్రు, ఆనకట్టలవల్ల ఇసుక మేటలు, కాలుష్యం వంటి సమస్యలకు కేరళ నదులు వేగంగా ప్రభావితమౌతాయి. <ref>{{cite web |url=http://puzhakal0.tripod.com/problems.html |title=Problems Faced by Rivers in Kerala |publisher= |accessdate=2006-11-02 }}{{Dead link|date=మే 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> {| cellpadding="4" border="1" style="float: right; margin: 0em 1em 1em 0em; width: 250px; border: 1px #bbbbbb solid; border-collapse: collapse; font-size: 75%;" |- | colspan="2" align="center" style="background:#4682B4; color:#FFFFFF;" | '''కేరళ వ్యావసాయిక పర్యావరణం''' |- style="background:#FFFFFF; color:#555555;" align="center" | [[దస్త్రం:Kerala ecozones map labelled3.png|center|125px|కేరళ పర్యావరణ ప్రాంతాలు]]<br /><div style="font-size: 100%; text-align:justify"><center> కేరళలో జీవజాలం, వాతావరణం, నేల రకాలు చూపే చిత్రపటం.</center></div> |- style="background:#EEEEEE; color:#000000;" align="center" | <div style="font-size: 100%; text-align:justify"><center>Source: {{Harvnb|Jose|2002}}.</center></div> |} సంవత్సరానికి 120 నుండి 140 వరకు వర్షపు రోజులున్నందున కేరళ వాతావరణం బాగా తేమమయం.<ref name="Chacko_2002">{{Harvnb|Chacko|Renuka|2002|p=80}}.</ref> తూర్పు కేరళలో కాస్త పొడి వాతావరణం ఉంటుంది. కేరళ సగటు వర్షపాతం 3,107 మి.మీ. (భారతదేశపు సగటు 1,197 మి.మీ.). ఇడుక్కి పర్వతప్రాంతాలలో 5,000 మి.మీ. వరకు వర్షపాతం నమోదు అవుతుంది. కేరళ వర్షాలకు ప్రధానకారణం ఋతుపవనాలు. more anomalous factors resulted in the [[Red rain in Kerala|red rains of 2001]]. Kerala . వేసవిలో ఈదురుగాలులు, తుఫానులు, అల్పపీడనం కారణంగా వచ్చే వర్షాలు సామాన్యం. పర్యావరణ ఉష్ణోగ్రతలు పెరగడం (global warming) వలన కూడా అకాల వర్షాలు, సముద్ర మట్టం పెరగడం వంటి పరిణామాలు చోటుచేసుకొంటున్నాయి.<ref name="GOK_2005b" /><ref name="Brenkert_2003_46">{{Harvnb|Brenkert|Malone|2003|p=46}}.</ref><ref name="Brenkert_2003_26">{{Harvnb|Brenkert|Malone|2003|p=26}}.</ref><ref name="Brenkert_2003_52">{{Harvnb|Brenkert|Malone|2003|p=52}}.</ref> కేరళ సగటు ఉష్ణోగ్రతలు 25 డిగ్రీలు - 27 డిగ్రీలు సెంటీ గ్రేడ్ మధ్య ఉంటాయి. ఇవే తీరమైదానాలలో 20 డిగ్రీలు-22.5 డిగ్రీల మధ్య ఉంటాయి. దినసరి అధిక ఉష్ణోగ్రతల సరాసరి 36.7 డిగ్రీలు సెంటీగ్రేడు. దినసరి అల్ప‌ఉష్ణోగ్రతల సరాసరి 19.8 డి.సెం.<ref name="Brenkert_2003_65">{{Harvnb|Brenkert|Malone|2003|p=65}}.</ref> == వన్య, జంతు సంపద == [[దస్త్రం:Marayoor.jpg|thumb|right|250px| ఇడుక్కి జిల్లా వాయవ్యాన మరయూర్ ప్రాంతంలో ఒక నది.]]{{See also|కేరళ క్షీరదాల జాబితా|కేరళ పక్షుల జాబితా}} కేరళ జీవవైవిధ్యం తూర్పు ప్రాంతంలో కేంద్రీకృతం అయ్యి ఉంది. భారతదేశపు మొత్తం వృక్షజాతిలో 4వ వంతు, అంటే సుమారు 10,000 జాతులు కేరళలో ఉన్నాయి. 4,000 పుష్పజాతులలో 1,272 రకాలు కేరళకు (endemic) స్థానికం, 900 రకాలు విలువైన ఆయుర్వేద ఔషధిమొక్కలు. <ref name="Sreedharan_2004_11">{{Harvnb|Sreedharan|2004|p=11}}.</ref><ref name="GOK_2004f_141">{{Harvnb|Government of Kerala|2004f|p=141}}.</ref> కేరళలోని 9,400 చ.కి.మీ. అడవులలో, ఎత్తును బట్టి ఎన్నో విధాల ఉష్ణమండలపు, సమోష్ణమండలపు వృక్షజాతులున్నాయి. మొత్తం కేరళలో 24% అటవీ భూమి. <ref name="Sreedharan_2004_12">{{Harvnb|Sreedharan|2004|p=12}}.</ref> సస్థంకొట్ట చెరువు, వెంబనాడ్ చెరువు - ఇవి రెండు ప్రపంచంలో గుర్తింపబడిన (Ramsar Convention listed) తేమ పర్యావరణ ప్రదేశాలు. నీలగిరి జీవ పరిరక్షణా నిలయం (Nilgiri Biosphere Reserve) కూడా ఇదే గుర్తింపు పొందింది. ఇటీవలికాలంలో అడవులను వ్యవసాయభూములుగా మార్చడం వల్ల పర్యావరణానికి జరుగుతున్న హానిని దృష్టిలో ఉంచుకొని కేరళ అడవులలో చాలా భాగాన్ని రక్షితప్రాంతంగా ప్రకటించారు. <ref name="Jayarajan_2004_6-7">{{Harvnb|Jayarajan|2004|pp=6-7}}.</ref> కేరళ జంతుసంపదలో వైవిధ్యం, స్థానికత్వం గమనించదగిన విషయాలు. తీవ్రమైన పర్యావరణ వినాశనం (అడవల నరికివేత, చరియలు విరగడం, ఉప్పుపట్టడం, ఖనిజసంపద త్రవ్వకం వంటివి) వల్ల కేరళలోని ఈ జంతుసంపద మనుగడకు ప్రమాదం వాటిల్లుతున్నది. [[దస్త్రం:Giant-squirrel.jpg|thumb|right|250px| ఇడుక్కి జిల్లా మరయూర్ అడవులలో ఒక Grizzled Giant Squirrel (''Protoxerus stangeri'').]] == విభాగాలు == కేరళలోని 14 జిల్లాలు చారిత్రికంగా మూడు విభాగాలుగా పరిగణింపబడుతాయి {| cellpadding="4" border="1" style="float: right; margin: 0em 1em 1em 0em; width: 250px; border: 1px #bbbbbb solid; border-collapse: collapse; font-size: 85%;" |- | colspan="2" align="center" style="background:#4682B4; color:#FFFFFF;" | '''కేరళ జిల్లాలు''' |- style="background:#FFFFFF; color:#555555;" align="center" | [[దస్త్రం:Kerala density map1.PNG|center|125px| కేరళ జిల్లాలు - జనసాంద్రత (చ.కి.మీ.కు జనాభా)ప్రకారం రంగులు చూపబడ్డాయి]]<br /><div style="font-size: 80%; text-align:justify"><center>కేరళ జిల్లాలు - జనసాంద్రత (చ.కి.మీ.కు జనాభా)ప్రకారం రంగులు చూపబడ్డాయ.</center></div> |- style="background:#EEEEEE; color:#000000;" align="center" | Source: {{Harvnb|Government of Kerala|2001}}. |} * దక్షిణ కేరళ - [[తిరువాన్కూర్]] ప్రాంతం ** [[ఇడుక్కి]] ** [[అలప్పుళా|ఆలప్పుళ]] ([[అలెప్పి]]) ** [[కొట్టాయమ్]] ** [[పతనమ్ తిట్ట]] ** [[కొల్లమ్]] ([[క్విలన్]]) ** [[తిరువనంతపురం]] * మధ్య కేరళ - [[కొచ్చిన్|కొచ్చి]] ప్రాంతం ** [[త్రిస్సూర్]] (తిరుచూర్) ** ఎర్నాకుళం * ఉత్తర కేరళ - [[మలబార్]] ప్రాంతం ** [[కాసరగోడ్]] ** [[కన్నూర్(కేరళ)|కన్నూర్]] ([[కననూర్]]) ** [[వైనాడ్]] ** [[కోజికోడ్|కోళిక్కోడ్]] లేదా [[కోజికోడ్|కాలికట్]] దీనిని మలయాళం, తమిళం లలో [[కోజికోడ్|కోళిక్కోడ్]] (kozhikode)[[േക ാഴിക് േകാട്]] అంటారు. ** [[మలప్పురం]] ** [[పాలక్కాడ్]] ([[పాలఘాట్]]) కేరళ రాజధాని [[తిరువనంతపురం]] రాష్ట్రంలో అత్యధిక జనాభా గల నగరం.<ref name=largestcity>{{Cite web |url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=&men=gcis&lng=en&dat=32&geo=-104&srt=dnpn&col=aohdq&pt=c&va=x&srt=pdnn |title="World Gazetteer:India - largest cities (per geographical entity") |website= |access-date=2007-10-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071001061933/http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=&men=gcis&lng=en&dat=32&geo=-104&srt=dnpn&col=aohdq&pt=c&va=x&srt=pdnn |archive-date=2007-10-01 |url-status=live }}</ref>[[కొచ్చి]] ఎక్కువ నగరపరిసర జనాభా కలిగినది (most populous urban agglomeration)<ref name=largestUA>{{Cite web |url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=&men=gcis&lng=en&dat=32&geo=-104&srt=pdnn&col=aohdq&pt=a&va=x&srt=pdnn |title="World Gazetteer: India - largest cities (per geographical entity") |website= |access-date=2007-10-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071001104243/http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=&men=gcis&lng=en&dat=32&geo=-104&srt=pdnn&col=aohdq&pt=a&va=x&srt=pdnn |archive-date=2007-10-01 |url-status=live }}</ref> [[కోజికోడ్|కోళిక్కోడ్]], [[పాలక్కాడ్]], [[కొల్లం]], [[త్రిస్సూర్]] ముఖ్యమైన ఇతర వాణిజ్యనగరాలు. కేరళ హైకోర్టు [[ఎర్నాకుళం]]లో ఉంది. కేరళ భారతదేశం లోనే ప్రముఖ పర్యాతక ప్రదేశం. ప్రముఖ కృష్ణ మందిరం గురువాయూర్, అయ్యప్ప స్వామి, తిరువనంతపురంలోని అనంత పద్మనాభ స్వామి దేవాలయాలను చూడ టానికి లక్షల సంఖ్యలో భక్తులు వస్తుంటారు.అలాగే మున్నార్ టీ తోటలు, [[అలప్పుళా|ఆలప్పుళ]]<nowiki/>లోని బాక్ వాటర్స్, అద్భుత మైన బీచ్ లు, జల పాతాలు చూడ టానికి దేశ విదేశాల నుండి ఎందరో వస్తుంటారు. == రాజకీయాలు == {{ప్రధాన వ్యాసం|కేరళలోని రాజకీయ పార్టీలు}} కేరళ పాలనా వ్యవస్థ భారతదేశంలో మిగిలిన రాష్ట్రాలవలెనే ఉంటుంది. కేరళలో రెండు ప్రధాన రాజకీయ సంకీర్ణాలున్నాయి. ఒకటి [[యునైటెడ్ డెమొక్రాటిక్ ఫ్రంట్ (ఇండియా)]] (UDF-United Democratic Front,India ) - ఇది [[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్]] పార్టీ అధ్వర్యంలో నడుస్తంది. రెండవది [[లెఫ్ట్ డెమొక్రాటిక్ ఫ్రంట్]] (LDF-Left Democratic Front) - ఇది [[కమ్యూనిస్టు పార్టీ ఆఫ్ ఇండియా (మార్కిస్టు)]] (CPI-M)అధ్వర్యంలో ఉంటుంది. వామపక్ష రాజకీయ పార్టీలు బలంగా ఉన్న రాష్ట్రాలలో కేరళ ఒకటి. రాజకీయ కార్యక్రమాలలో కేరళ ప్రజలు చైతన్యవంతంగా పాల్గొంటారు. == ఆర్ధిక వ్యవస్థ == {{See also|పాలక్కాడ్ ఆర్థిక వ్యవస్థ}} పన్నుల ద్వారా కేరళ రాష్ట్ర ప్రభుత్వపు ఆదాయం (కేంద్రం నుండి వచ్చే వాటాను మినహాయించి) 2005లో 11,124 కోట్ల రూపాయలు (2000 సంవత్సరంలో ఇది 6,360 కోట్లు). పన్నులు కాకుండా ఇతరత్రా వచ్చే ఆదాయం 2005లో 1,080 కోట్లు (2000లో 684 కోట్లు). <ref>[http://fincomindia.nic.in Finance Commission (Ministry of Finance, Government of India)]</ref> అయినా కేరళ బడ్జెట్ లోటు చాలా ఎక్కువ. అందువలన ప్రభుత్వఋణభారం ఎక్కువై సామాజికసేవలకు పెట్టే ఖర్చుకు ఇబ్బంది అవుతున్నది.<ref>{{Cite web |url=http://fincomindia.nic.in/pubsugg/memo_ker.pdf |title=Memoranda from States: Kerala |website= |access-date=2006-11-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080626195846/http://fincomindia.nic.in/pubsugg/memo_ker.pdf |archive-date=2008-06-26 |url-status=dead }}</ref> [[దస్త్రం:tpbhavaniview1.jpg|thumb|250x250px|త్రివేండ్రంలో టెక్నోపార్కు.]] మొదటినుండి కేరళ ప్రభుత్వాలు సంక్షేమకార్యక్రమాలకు పెద్దపీట వేశాయి. ప్రధానంగా [[సామ్యవాద ప్రజాస్వామ్యం]] కేరళ రాజకీయాలలో ముఖ్యమైన సిద్ధాంతం. కాని ఇటీవల మిగిలిన రాష్ట్రాలవలెనే కేరళ కూడా ఆర్థిక సంస్కరణలపట్ల, సరళీకృత వాణిజ్య విధానాలపట్ల, విదేశీ పెట్టుబడులపట్ల మొగ్గు చూపుతోంది. 2004-2005లో కేరళ [[స్థూల ఉత్పత్తుల విలువ]] 89,451 కోట్ల రూపాయలు.<ref name="PTI_2006">{{Harvnb|Press Trust of India|2006}}.</ref> ఈ వృద్ధి రేటు 1980 దశకంలో 2.3%, 1990 దశకంలో 5.1%-5.99% ఉంటే 2003-2005 మధ్య 7.4%, 9.2% వృద్ధి నమోదయ్యింది.<ref name="Mohindra_2003_8">{{Harvnb|Mohindra|2003|p=8}}.</ref><ref name="Mohindra_2003_8"/><ref name="GOK_2004_2">{{Harvnb|Government of Kerala|2004|p=2}}.</ref> <!--Rapid expansion in services like banking, real estate, and tourism (13.8% growth in 2004–2005) outpaced growth in both agriculture (2.5% in 2004–2005) and the industrial sector (−2% in 2004–2005).<ref name="PTI_2006">{{Harvnb|Press Trust of India|2006}}.</ref>--> భారీ వ్యాపార సంస్థలు, బాంకులు తమవ్యాపారాలకు కేరళను పెద్దగా ఎన్నుకోవడంలేదు. <ref name="Brenkert_2003_49">{{Harvnb|Brenkert|Malone|2003|p=49}}.</ref> కాని విదేశాలలో పనిచేసే కేరళీయులు తమకుటుంబాలకు పంపే ధనంవల్ల ఈ లోటు భర్తీ అవుతున్నది. కేరళ స్థూల ఉత్పత్తిలో 20% వరకు విదేశాలలో ఉండేవారు పంపే ధనమే.<ref name="Hari_2002">{{Harvnb|Hari|Kannan|2002}}.</ref> కేరళ [[తలసరి స్థూల ఆదాయం]] 1,819 రూపాయలు.<ref name="Raman_2005">{{Harvnb|Raman|2005}}.</ref> ఇది మొత్తం భారతదేశం తలసరి స్థూల ఆదాయం కంటే బాగా ఎక్కువ,<ref name="Mohindra_2003_8"/> కాని ప్రపంచపు సగటుకంటే ఇంకా తక్కువే. ఇక కేరళ [[జనాభివృద్ధి సూచిక]] (Human Development Index), జీవన ప్రమాణాలు భారతదేశంలో చాలా ప్రాంతాలకంటే బాగా మెరుగైనవి.<ref name="Varma_2005">{{Harvnb|Varma|2005}}.</ref> ఇలా ఆర్థిక ప్రగతి లేకుండానే, గణనీయమైన జీవన ప్రమాణాలు సాధించడం కేరళ వ్యవస్థకున్న ప్రత్యేకత అని నిపుణులు భావిస్తారు. (Kerala model,Kerala phenomenon). కేరళలో ఉన్న పటిష్ఠమైన సేవారంగం (service sector) వల్లనే ఇది సాధ్యమైందని నిపుణుల విశ్లేషణ.<ref name="Tharamangalam_2005_1">{{Harvnb|Tharamangalam|2005|p=1}}.</ref><ref name="Brenkert_2003_48">{{Harvnb|Brenkert|Malone|2003|p=48}}.</ref> [[దస్త్రం:Kerala India tea fields.jpg|thumb|right|250px| కేరళలో తేయాకు తోటలు]]<!--[[బొమ్మ:Mist covered tea gardens.JPG]]--> సేవారంగం (టూరిజము, ప్రజాపాలన, బ్యాంకింగ్, ఫైనాన్స్, రవాణా, సమాచారం వంటివి కలిపి) కేరళ స్థూల ఆదాయంలో 63.8% సమకూరుస్తున్నాయి. వ్యవసాయం, మత్స్యపరిశ్రమల పాలు 17.2% <ref name="GOK_2004_2"/><ref name="GOK_2004c_24">{{Harvnb|Government of Kerala|2004c|p=24}}.</ref> కేరళలో దాదాపు సగంమంది ఆదాయానికి వ్యవసాయంపై ఆధారపడుతున్నారు.<ref name="GOK_2005c">{{Harvnb|Government of Kerala|2005c}}.</ref> కేరళవాసుల ప్రధానాహారం వరి. దాదాపు 600 రకాల వరి <ref name="Sreedharan_2004_5"/> <ref name="Balachandran_2004_5">{{Harvnb|Balachandran|2004|p=5}}.</ref>) కేరళలోని 310,521 హెక్టారుల పంటభూముల్లో పండుతుంది. (1990లో వరి సేద్యం జరిగే భూమి 588,340 హెక్టారులు ఉండేది. క్రమంగా ఇది తగ్గుతున్నది.) <ref name="Balachandran_2004_5"/>) సంవత్సరానికి 688,859 టన్నుల ధాన్యం పండుతుంది. <ref name="GOK_2005c"/> కొబ్బరి (899,198 హెక్టారులు), తేయాకు, కాఫీ (57,000 టన్నులు - భారతదేశపు ఉత్పత్తిలో 23%), <ref name="Joy_2004_13">{{Harvnb|Joy|2004|p=13}}.</ref> <ref name="Joy_2004_6-7">{{Harvnb|Joy|2004|pp=6-7}}.</ref>) రబ్బరు, జీడిమామిడి, సుగంధద్రవ్యాలు (మిరియం, ఏలక, వనిల్లా, దాల్చీనీ,పోక వంటివి)కేరళలో ఇతర పంటలు. దాదాపు 10.50 లక్షల మత్స్యకారులు ఏటా 6,68,000 టన్నుల చేపలు పడతారు. (1999–2000 అంచనా); కేరళ 590&nbsp;కి.మీ. తీరంలో 222 చేపలు పట్టడమే ప్రధాన వృత్తిగా ఉన్న పల్లెలున్నాయి. ఇంకా లోపలి భూభాగంలో 13 చేపలు పట్టే పల్లెలున్నాయి. పీచు పరిశ్రమ, చేనేత, హస్తకళలు వంటి వృత్తులలో 10 లక్షలమందికి జీవనాధారము. 1,80,000 చిన్న పరిశ్రమలలో 9,09,859మందికి జీవనోపాధి లభిస్తున్నది. కొద్దిగా ఖనిజాల త్రవ్వకం జరుగుతున్నది. (స్థూల ఉత్పత్తిలో 0.3%) <ref name="GOK_2004c_24"/> ఇలెమినైటు, సిలికా, క్వార్ట్జ్, రుటైల్, జిర్కోన్, కావొలిన్, సిల్లిమనైట్ వంటి ఖనిజాలు లభిస్తున్నాయి. <ref name="GOK_2005c"/> పెరటితోటలు, పశుపాలన కూడా లక్షలాదిమందికి ఉపాధి కలుగజేస్తున్నాయి. ఇంకా టూరిజము, పారిశ్రామిక ఉత్పత్తులు, business process outsourcing కేరళలో ఇతర సేవారంగ ఉపాధి వనరులు. కేరళ నిరుద్యోగుల శాతం 19.2% అని ఒక అంచనా. <ref name="Rajan_2005_4">{{Harvnb|Rajan|Zachariah|2005|p=4}}.</ref> 20.77% అని మరొక అంచనా <ref name="GOK_2004_4">{{Harvnb|Government of Kerala|2004|p=4}}.</ref> <ref name="GOK_2004_4"/> <ref name="Nair_2004_5">{{Harvnb|Nair|2004|p=5}}.</ref> <ref name="Nair_2004_13">{{Harvnb|Nair|2004|p=13}}.</ref> రాష్ట్రంలో దారిద్ర్యరేఖ దిగువన ఉన్నవారు 12.71% అని కొన్ని అధ్యయనాలు చెప్పగా <ref name="Dhar_2006">{{Harvnb|Dhar|2006}}.</ref> 36% వరకు ఉన్నదని మరికొన్ని అంచనాలు ఉన్నాయి. <ref name="GOK_2006">{{Harvnb|Government of Kerala|2006|p=1}}.</ref> == రవాణా సదుపాయాలు == {{See also|కేరళలోని రాష్ట్ర రహదారుల జాబితా}} కేరళలో 145,704&nbsp;కి.మీ. రోడ్లున్నాయి (మొత్తం దేశంలో 4.2%) అంటే ప్రతి వెయ్యి జనాభాకు 4.62&nbsp;కి.మీ. అన్న మాట. (భారతదేశం సగటు 2.59&nbsp;km). దాదాపు అన్ని పల్లెలూ రోడ్లతో కలుపబడి ఉన్నాయి. కేరళ జనసాంద్రత ఎక్కువ కావడం వలన భారతదేశం సగటు రోడ్ల వ్వస్థకంటే కేరళ సగటు బాగా ఎక్కువ. మొత్తం దేశం హైవేలలో 2.6% (1,524&nbsp;కి.మీ.) కేరళలో ఉన్నాయి. 8 జాతీయ రహదారులు (నేషనల్ హైవేలు) కేరళలో ఉన్నాయి. ట్రాఫిక్ కూడా వేగంగా పెరుగుతున్నది. [[NH 47]], [[NH 17]]ల ద్వారా కేరళ పశ్చిమతీరం దాదాపు అంతా కలుపబడింది.<!--more needed on rail, air, etc. can prune road transport when added--> == జన విస్తరణ == {| cellpadding="4" border="1" style="float: right; margin: 0em 0em 1em 1em; width: 250px; border: 1px #bbbbbb solid; border-collapse: collapse; font-size: 85%;" |- | colspan="2" align="center" style="background:#4682B4; color:#FFFFFF;" | '''కేరళ జనాభా (1951-2026)''' |- style="background:#FFFFFF; color:#555555;" align="center" v-align="center" | <br />[[దస్త్రం:Kerala population chart untitled.png|center|250px|కేరళ జనాభా, వృద్ధిరేటు 1951–2026.]]<br /><div style="font-size: 100%; text-align:justify"><center>కేరళ జనాభా, వృద్ధి రేటు 1951 నుండి –2001 (అంచనా), 2006–2026 (ముందస్తు అంచనా).</center></div> |- style="background:#EEEEEE; color:#000000;" align="center" | Sources: {{Harvnb|Tharakan|Navaneetham|1999|p=36}}, {{Harvnb|Government of Kerala|2005b}}. |} {{bar box |float=left |title=కేరళలోని మతాలు |bars= {{bar percent|హిందూమతస్తులు|orange|54.73}} {{bar percent|ముస్లింలు|green|26.56}} {{bar percent|క్రైస్తవులు|blue|18.38}} {{bar percent|ఇతరులు|grey|1|0.33%}} |caption=మతపరంగా కేరళ జనాభా }} కేరళలోని 3.18 కోట్ల జనాభా<ref name="ORG_2001b">{{Harvnb|Office of the Registrar General|2001b}}.</ref> ప్రధానంగా [[మళయాళీ]], [[ద్రావిడ జాతి]] చెందినవారు. జాతిపరంగా [[ఇండో-ఆర్యన్]],[[యూదు]],[[అరబ్బు]] జాతులకు గాని, సంస్కృతికిగాని చెందినవారు. ఇంకా జనాభాలో 3,21,00 మంది(1.1%)) ఆదివాసి తెగలకు చెందినవారు..<ref name="Kalathil_2004_10">{{Harvnb|Kalathil|2004|p=10}}.</ref><ref name="Kalathil_2004_12">{{Harvnb|Kalathil|2004|p=12}}.</ref> [[మళయాళం]] కేరళ అధికార భాష. ; [[తమిళం]], కొన్ని ఆదివాసి భాషలు కూడా ఆయా వర్గాలకు చెందినవారు మాట్లాడుతారు. దేశంలో 3.44% జనాభా కేరళలోనే ఉంది. చ.కి.మీ.కు 819 జనులున్నందున <ref name="ORG_2001">{{Harvnb|Office of the Registrar General|2001}}.</ref> కేరళ జనసాంద్రత భారతదేశపు జనసాంద్రతకంటే మూడురెట్లు ఎక్కువ. కాని కేరళ జనాభా వృద్ధిరెటు దేశంలోనే అతితక్కువ. <ref name="GOK_2004c_26">{{Harvnb|Government of Kerala|2004c|p=26}}.</ref> దశాబ్దంలో కేరళ జనాభా వృద్ధి 9.42 % (దేశం మొత్తంమీద వృద్ధిరేటు 21.34%). <ref name="GOK_2004c_27">{{Harvnb|Government of Kerala|2004c|p=27}}.</ref> కేరళలో జనాభా ఎక్కువగా తీరప్రాంతంలో ఉన్నారు. <ref name="GOK_2005b" /> మొత్తం జనాభాలో ఆడువారు 51.42% <ref name="Venkitakrishnan_Kurien_2003_26"/> మతపరంగా [[హిందువులు]]54.7%, [[ముస్లిములు]] 26.6%, [[క్రైస్తవులు]] 18.4% ఉన్నారు. <ref name="ORG_India_2004">{{Harvnb|Office of the Registrar General|2004}}.</ref> ఒకప్పుడు గణనీయంగా ఉన్న [[కొచ్చిన్ యూదులు]] ఇప్పుడు కొద్ది సంఖ్యలో ఉన్నారు. చాలామంది [[ఇస్రాయెల్]]‌కు వలస వెళ్ళారు(aliyah). చాలా రాష్ట్రాలతో పోలిస్తే కేరళలో మతపరమైన ఘర్షణలు దాదాపు లేవు. కాని ఇటీవల మతపరంగా తీవ్రభావాలున్న సమాజాల కార్యకలాపాలు విస్తృతమౌతున్నాయి. <ref name="Ramakrishnan_2001">{{Harvnb|Ramakrishnan|2001}}.</ref><ref name="Haviland_2003">{{Harvnb|Haviland|2003}}.</ref> కేరళలో నేరాలు, మానభంగాలు, హింసాత్మక చర్యలు మిగిలిన దేశంలో కంటే ఎక్కువ సంఖ్యలో ఉన్నాయి. <ref name="Venkitakrishnan_Kurien_2003_26-27">{{Harvnb|Venkitakrishnan|Kurien|2003|pp=26-27}}.</ref> — ఈ విషయంలో దేశంలో కేరళది మూడవ స్థానం. <ref name="Venkitakrishnan_Kurien_2003_26"/> [[పితృస్వామ్య కుటుంబ విధానం]] తక్కిన మూడవ ప్రపంచంకంటే కేరళలో ''తక్కువ బలంగా'' ఉంది. <ref name="McKibben_2006">{{Harvnb|McKibben|2006}}.</ref><ref name="Lindberg_2004_18-19">{{Harvnb|Lindberg|2004|pp=18-19}}.</ref> చాలామంది కేరళీయులు (కొందరు హిందువులు, మలబారు ముస్లిములు) [[మాతృస్వామ్య కుటుంబ విధానం]] ([[మరుమక్కతాయం]]) అనుసరిస్తారు. క్రైస్తవులు, తక్కిన ముస్లిములు, కొదరు హిందువులు ఒకవిధమైన పితృస్వామ్యవిధానాన్ని [[(మక్కతాయం)]]అనుసరిస్తారు. <ref name="GOK_2002b">{{Harvnb|Government of Kerala|2002b}}.</ref> కేరళలో ''స్త్రీ-పురుష సమానత్వం'' మిగిలిన దేశంకంటే ముందంజలో ఉంది. <ref name="GOK_2004r_366">{{Harvnb|Government of Kerala|2004r|p=366}}.</ref> <ref name="Lindberg_2004_1">{{Harvnb|Lindberg|2004|p=1}}.</ref> H కాని ఇది కూడా క్రమంగా దెబ్బతింటున్నది. <ref name="Sunny_2004_10">{{Harvnb|Sunny|2004|p=10}}.</ref> ఆడువారిపై [[గృహహింస]], అత్యాచారాలు పెరుగుతున్నాయి. <ref name="Sunny_2004_14">{{Harvnb|Sunny|2004|p=14}}.</ref>) [[ప్రపంచీకరణ]], [[ఆధునికీకణ]], [[సంస్కృతీకరణ]] (వెనుకబడిన పేదలు ధనికవర్గాల ఆచార వ్యవహారాలను అనుకరించడం) ఇందుకు '''ముఖ్యకారణాలు.''' <ref name="Lindberg_2004_18-19"/> కేరళ జనాభివృద్ధి సూచికలు— పేదరిక నిర్మూలన, ప్రాథమిక విద్యావకాశాలు, ఆరోగ్య సదుపాయాలు— భారతదేశంలో చాలా ఉత్తమస్థాయిలో ఉన్నాయి. ఉదాహరణకు కేరళలో అక్షరాస్యత 91%,<ref name="UNDP_2001">{{Harvnb|United Nations Development Programme|2001|p=1}}.</ref> జీవన కాలప్రమాణం 73 సంవత్సరాలు.<ref name="UNDP_2001"/> ఇవి భారతదేశంలో మిగిలిన ప్రాంతాలకంటే చాలా మెరుగైనవి. కేరళలో గ్రామీణ పేదరకం 1970–1971లో 69% ఉండగా 1993–1994 లో 19%కు తగ్గింది. అదే పట్టణ, గ్రామీణ ప్రాంతాలు కలిపితే 36% తగ్గింది. <ref name="Mohindra_2003_8-9">{{Harvnb|Mohindra|2003|pp=8-9}}.</ref> 19వ శతాబ్దంలో కొచ్చిన్, తిరువాన్కూరు రాజులు ప్రారంభించిన సామాజిక సంక్షేమ కార్యక్రమాలే ఈ పరిణామాలకు మూలకారణం. <ref name="UNESCO_2003_156">{{Harvnb|UNESCO|2003|p=156}}.</ref> <ref name="Kutty_2000_104">{{Harvnb|Kutty|2000|p=104}}.</ref> స్వాతంత్ర్యం తరువాత రాష్ట్రప్రభుత్వాలు ఈ ఒరవడిని కొనసాగించాయి. <ref name="Varma_2005" /> <ref name="Brenkert_2003_48"/> <ref name="Kutty_2000_103">{{Harvnb|Kutty|2000|p=103}}.</ref> కేరళ ఆరోగ్య సదుపాయ వ్యవస్థ [[ఐక్యరాజ్యసమితి శిశు సంక్షేమ నిధి]](UNICEF), [[ప్రపంచ ఆరోగ్య సంస్థ]](WHO) వంటి సంస్థల నుండి "పిల్లలకు అనుకూలమైన రాష్ట్రము" అని మన్ననలు అందుకొన్నది.— ఉదాహరణకు 95% కంటే ఎక్కు జననాలు ఆసుపత్రులలో జరుగుతున్నాయి. <ref name="Kutty_2004_6">{{Harvnb|Kutty|2004|p=6}}.</ref> [[ఆయుర్వేదము]]<!-- (both elite and popular forms) -->, <ref name="Unnikrishnan_2004_13">{{Harvnb|Unnikrishnan|2004|p=13}}.</ref> ''[[సిద్ధ వైద్యము]]'', ''[[యునాని]]'', ఇంకా కొన్ని (ప్రస్తుతం కనుమరుగవుతున్న) సాంప్రదాయిక, నాటు వైద్యవిధానాలు — ''కలారి'', ''మర్మచికిత్స'', ''విషవైద్యం'' వంటివి <ref name="Unnikrishnan_2004_17">{{Harvnb|Unnikrishnan|2004|p=17}}.</ref> ఇంకా కేరళలో వాడబడుతున్నాయి. ఈ విజ్ఙానం ''గురుకుల విద్యా విధానం'' ద్వారా శిష్యులకు సంక్రమిస్తున్నది. <ref name="Unnikrishnan_2004_5-6">{{Harvnb|Unnikrishnan|2004|pp=5-6}}.</ref> వీటిలో కొన్ని మూలికలు, మంత్రాల కలగలుపు విధానాలు. <ref name="Unnikrishnan_2004_15">{{Harvnb|Unnikrishnan|2004|p=15}}.</ref> [[వైద్య పర్యాటకులు]] కేరళ ప్రత్యేక వైద్యవిధానాల చికిత్సకోసం కేరళకు వస్తుంటారు (Health Tourism). కేరళ జనాభాలో వృద్ధుల శాతం క్రమంగా పెరుగుతున్నది. ప్రస్తుతం 11.2% కేరళీయులుఉ 60 సంవత్సరాల వయసు పైబడినవారు. <ref name="Varma_2005" /> ఇందుకు తోడు తరుగుతున్న జననాల రేటు — వెయ్యికి 18<ref name="McKibben_2006"/> <ref name="Kutty_2004_6"/> — ఈ [[జనాభా పరిణామం]](demographic transition)పరిస్థితి ఎక్కువగా అభివృద్ధి చెందిన దేశాలలో ఉంటుంది. కేరళ, [[క్యూబా]]వంటి కొద్ది [[తృతీయ ప్రపంచం]] ప్రాంతాలలో మాత్రమే ఇలాంటి పరిస్థితి సంభవిస్తున్నది. <ref name="Tharamangalam_2005_1"/> {{clear}} == సంస్కృతి, కళలు == [[దస్త్రం:Mani Madhava Chakyar as Ravana.jpg| [[కూడియాట్టం]] నృత్య ప్రదర్శన ఇస్తున్న గురు[[పద్మశ్రీ పురస్కారం|పద్మశ్రీ]] [[మణి మాదవ చక్యార్]]. ప్రాచీన సంస్కృత నాటకరీతులలో ఇది ఒక్కటే ఇంకా మిగిలి ఉంది.|thumb|left|333x333px]]కేరళ సంస్కృతి ప్రధానంగా ద్రావిడమూలాలనుండి ఆవిర్భవించింది. [[తమిళకం]] అనబడే ప్రాంతీయ సాంస్కృతిక వర్గంలో ఇది ఒక భాగం. తరువాత శతాబ్దాలపాటు సాగిన పొరుగు దేశాల సంస్కృతుల సంబంధాలు కూడా ఈ ద్రావిడ సంస్కృతిని ప్రభావితం చేశాయి. <ref name="Bhagyalekshmy_2004_7">{{Harvnb|Bhagyalekshmy|2004|pp=6-7}}.</ref> [[కథాకళి]], [[కూడియాట్టం]], [[కేరళనటనం]], [[మోహినియాట్టం]], [[తుల్లాల్]], [[పాదయని]], [[తెయ్యం]]&nbsp;– ఇవి కేరళకు ప్రత్యేకమైన కళారూపాలు. ఇంకా [[చవిట్టు నడకొం]], [[ఒప్పన]] వంటి మరికొన్ని కళలు మతాలకు, కొండజాతులకు సంబంధించినవి. కాని ఇవి ఎక్కువగా ప్రత్యేక ఉత్సవాలకు, పర్యాటకులకు, ప్రత్యేక ఆసక్తి ఉన్నవారికి ప్రదర్శింపబడుతున్నాయి. సామాన్య ప్రజానీకం సమకాలీన కళలపట్ల ఆసక్తి చూపుతున్నారు ([[మిమిక్రీ]], [[పేరడీ]] వంటివాటిపై కూడా). ఇక మళయాళం సినిమా కూడా బాగా జనాదరణ కలిగి ఉంది. [[బాలీవుడ్]], [[హాలీవుడ్]] చిత్రాలకు దీటుగా మళయాళం సినిమాలు ప్రేక్షకులను ఆకర్షిస్తున్నాయి. మళయాళం సాహిత్యం బాగాపురాతనమైనది. 14వ శతాబ్దంలో మాధవ పణిక్కర్, శంకర పణిక్కర్, రామ పణిక్కర్ వంటి ''"నిరణం కవులు"'' మళయాళ భాష ఆభివృద్ధికీ, ప్రత్యేకమైన కేరళ సాహిత్యం రూపుదిద్దుకోవడానికీ ఆద్యులు. ఆధునిక మళయాళ "కవిత్రయం" అని చెప్పబడే కుమారన్ ఆశన్, వల్లతోల్ నారాయణ మీనన్, [[ఉళ్ళూర్ పరమేశ్వర అయ్యర్|ఉల్లూర్ ఎస్.పరమేశ్వర అయ్యర్‌]]లు కేరళకవితాసాహిత్యాన్ని పురాతనసంప్రదాయాల పట్టునుండి ఆధునిక శైలివైపు మళ్ళించారని గుర్తింపు పొందారు. 20వ శతాబ్దం ద్వితీయార్ధంలో [[జ్ఞానపీఠ అవార్డు]] పొందిన [[జి.శంకర కురుప్]], [[ఎస్.కె.పొట్టక్కాట్]], [[ఎమ్.టి.వాసుదేవన్ నాయర్]]‌లు, ఇతర సాహితీకారులు మళయాల సాహిత్యానికి మరింత వన్నెతెచ్చారు. తరువాతి కాలంలో [[ఒ.వి.విజయన్]], [[ఎమ్.ముకుందన్]], [[అరుంధతీ రాయ్]] (ఆమెకు 1996లో "[[బుకర్ బహుమతి]]" తెచ్చిపెట్టిన స్వీయచరిత్రతో ముడివడిన నవల ''The God of Small Things'' కథ కేరళ కొట్టాయం పట్టణం నేపథ్యంలో నడుస్తుంది.)— వంటి రచయితలు అంతర్జాతీయ గుర్తింపు పొందారు. [[దస్త్రం:ThrissurPooram-Kuda.jpg|thumb|left|220x220px|త్రిస్సూర్‌ పూరమ్‌లో బారులు తీరిన కేరళ ఏనుగులు.]] [[దస్త్రం:Kerala 06 dance.jpg|thumb|293x293px|A ''[[మోహినియాట్టం]]'' నృత్యం]] కేరళ సంగీతం కూడా ప్రాచీన సంప్రదాయం గలది. [[స్వాతి తిరునాళ్ రామవర్మ]] కీర్తనలు 19వ శతాబ్దంలో ప్రజాదరణ పొందిన తరువాత [[కర్ణాటక సంగీతం]] కేరళ సంగీత రంగంలో ప్రధానపాత్ర వహిస్తున్నది. <ref name="Bhagyalekshmy_2004d_29">{{Harvnb|Bhagyalekshmy|2004d|p=29}}.</ref><ref name="Bhagyalekshmy_2004d_32">{{Harvnb|Bhagyalekshmy|2004d|p=32}}.</ref> ''సోపానం'' అనబడే రాగయుక్తమైన పాటలు [[కథాకళి]] నృత్యంతో పాడబడతాయి. ''మేళం'' సంగీతప్రదర్శనలు మందిరాలలోనూ, ఉత్సవాలలోనూ ఇస్తారు. 4 గంటలకాలం కూడా సాగే ఒకో మేళంలో 150వరకు వాద్యగాళ్ళు పాల్గొంటారు. "పంచవాద్యం" అనే మరో సంగీతప్రదర్శనలో 100వరకూ మేళగాళ్ళు 5 వాయిద్యాలను వాడుతారు. అయితే, దేశమంతటిలాగానే, ఇటీవలికాలంలో [[సినిమా సంగీతం]] అత్యంత జనాదరణ పొందిన సంగీతం. కేరళ చిత్రకళలలో సాంప్రదాయిక [[కుడ్యచిత్రాలు|కుడ్యచిత్రాలనుండి]] [[రాజా రవివర్మ]] చిత్రాలవరకు ఎంతో వైవిధ్యముంది. రవివర్మ అత్యంత ప్రసిద్ధి గాంచిన చిత్రకారుడు. కేరళకు ప్రత్యేకంగా [[మళయాళం కేలెండర్]] ఉంది. దీనితో రైతులు తమ వ్యవసాయపనులు ప్లాన్ చేసుకొంటారు. మతసంబంధమైన (తిథి వగైరా)విషయాలు, పండుగలు ఈ కేలెండరు ఆధారంగా నిర్ణయిస్తారు. కేరళలో భోజనాన్ని "సద్య" అంటారు. [[అరటి]] ఆకులలో వడ్డించడం సంప్రదాయం. [[ఇడ్లి]], [[పాయసం]], [[పులిషెర్రి]], [[పుట్టుకడల]], [[పుళుక్కు]], [[రసం]], [[సాంబారు]] - ఇవి సాధారణమైన భోజన పదార్ధాలు. కేరళలో పురుషులు, స్రీలు కూడా సంప్రదాయకంగా కుట్టని, పొడవాటి దుస్తులు కట్టుకోవడం పరిపాటి. మగవారు ధరించే "ముండు" ([[పంచె]]), ఆడువారు ధరించే [[చీర]] సాధారణ దుస్తులు. ఇప్పుడు మగవారు పాశ్చాత్య విధానంలో దుస్తులు (ప్యాంటు, షర్టు) ధరించడం సర్వసాధారణం. ==కేరళంగా పేరు మార్చడం== కేరళ పేరును మలయాళం పేరు అయిన కేరళగా మార్చాలని చాలా కాలంగా డిమాండ్లు ఉన్నాయి. ఆగస్టు 2023లో ఏకగ్రీవ తీర్మానం తర్వాత రాష్ట్ర పేరును "కేరళ" నుండి "కేరళం"గా మార్చడానికి కేరళ శాసనసభ జూన్ 2024లో ఏకగ్రీవ తీర్మానాన్ని ఆమోదించింది. ముఖ్యమంత్రి పినరయి విజయన్ రెండు తీర్మానాలను ప్రవేశపెట్టారు, ఇవి రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్ 3 ప్రకారం రాష్ట్ర పేరును మలయాళ గుర్తింపును ప్రతిబింబించేలా సవరించాలని కోరాయి. ఈ ప్రతిపాదనను కేంద్ర మంత్రివర్గం 2026 ఫిబ్రవరి 24న ఆమోదించింది.<ref name="కేరళ పేరు.. ఇక కేరళం: కేంద్ర క్యాబినెట్‌ ఆమోదం">{{cite news |title=కేరళ పేరు.. ఇక కేరళం: కేంద్ర క్యాబినెట్‌ ఆమోదం |url=https://www.eenadu.net/telugu-news/india/union-cabinet-is-likely-to-take-up-a-proposal-to-change-the-name-of-kerala/0701/126034429 |accessdate=24 February 2026 |work= |publisher=Eenadu |date=24 February 2026 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20260224165252/https://www.eenadu.net/telugu-news/india/union-cabinet-is-likely-to-take-up-a-proposal-to-change-the-name-of-kerala/0701/126034429 |archivedate=24 February 2026 |language=te}}</ref> మంత్రివర్గం ఆమోదం పొందిన తర్వాత భారత రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్ 3 నిబంధన ప్రకారం తన అభిప్రాయాలను వ్యక్తీకరించడానికి భారత రాష్ట్రపతి కేరళ (పేరు మార్పు) బిల్లు 2026ను రాష్ట్ర శాసనసభకు నివేదిస్తారు. కేరళ శాసనసభ ఆమోదం పొందిన తరువాత ఈ బిల్లు భారత పార్లమెంటులో ప్రవేశపెట్టబడుతుంది, ఆమోదించబడిన తరువాత రాష్ట్ర పేరు అధికారికంగా కేరళంగా మారుతుంది. == ఇవి కూడా చూడండి == * [[కేరళ ముఖ్యమంత్రులు]] * [[కేరళ గవర్నర్లు]] * [[కేరళలో నిరుద్యోగం]] * [[రామ కులశేఖర]] * [[జీ శంకర కురుప్]] * [[కేరళలోని హిందూ దేవాలయాలు]] * [[వెస్ట్రన్ ఇండియా ప్లైవుడ్స్]] * [[2018 కేరళ వరదలు]] * [[ఒన్ను కురే అయిరం యోగం]] * [[కేరళ రైల్వే స్టేషన్ల జాబితా]] * [[తెన్హిపాలెం]] * [[చెమ్మాడ్]] * [[కదలుండి నది]] * [[వల్లతోల్ నారాయణ మీనన్]] * [[ఒట్టపాలెం]] * [[లాల్ జోస్]] * [[టిని టామ్]] * [[కమల్ (దర్శకుడు)]] * [[నాదిర్షా]] * [[జెంగ్ హే]] * [[కేరళ ప్రభుత్వ విభాగాలు, సంస్థల జాబితా]] * [[2009 తేక్కడి పడవ ప్రమాదం]] [[దస్త్రం:Jewish synagouge kochi india.jpg|thumb|250px|కొట్టాయం జిల్లా తళత్తంగడిలోని ఒక సిరియా మలబార్ నస్రాని వలియపల్లి - యూదుల మందిరాలలో లాగా నగిషీల ఎర్ర పరదాతో కప్పబడిన Knanaya (tabernacle)ను గమనించవచ్చును.]] [[దస్త్రం:Illuminated temple in the evening.JPG|thumb|right|250px|పెద్ద హిందూమందిరాలలో రాత్రివేళల చుట్టూ దీపాలు వెలిగించడం పరిపాటి.]] [[దస్త్రం:Back waters,kerala..JPG|thumb|బాక్ వాటర్స్ ఆఫ్ కేరళ]] == మూలాలు == {{Reflist}} == బయటి లింకులు == * [http://www.kerala.gov.in కేరళ ప్రభుత్వం అధికారిక వెబ్‌పోర్టల్] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060118031516/http://www.kerala.gov.in/ |date=2006-01-18 }} * [http://www.keralacm.gov.in కేరళ ముఖ్యమంత్రి — పినరాయి విజయన్] * [https://web.archive.org/web/20061007005011/http://www.censuskerala.org/ కేరళ జనాభా గణాంకాలు] * [https://web.archive.org/web/20180224030333/http://keralapolice.org/ కేరళ పోలీసు] * [http://en.wikivoyage.org/wiki/Kerala వికీవాయేజ్‌లో కేరళ] * [https://web.archive.org/web/20070928072833/http://www.bizagra.com/kerala.htm కేరళ ట్రావెల్] {{భారతదేశ రాష్ట్రాలు, కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలు}}{{విష్ణు దేవాలయాలు}} {{కేరళ హిందూ మతం దేవాలయాలు}} [[వర్గం:భారతదేశ రాష్ట్రాలు, ప్రాంతాలు]] [[వర్గం:కేరళ|*]] [[వర్గం:ఈ వారం వ్యాసాలు]] [[వర్గం:దక్షిణ భారతదేశం]] qtbt5lggxswa9i6f191ssyw60s3gz8s 4908673 4908627 2026-07-20T07:33:21Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 /* ఇవి కూడా చూడండి */ 4908673 wikitext text/x-wiki {{భారత రాష్ట్ర సమాచారపెట్టె | state_name = కేరళ | state_name_local = µçø{¢ | image_map = Kerala in India (disputed hatched).svg | capital = [[తిరువనంతపురం]] | literacy rate(2001) = 90.33 | latd = 8.47 | longd = 76.95 | largest_city = '''[[తిరువనంతపురం]]''' | largest_metro = [[కొచ్చి]] | abbreviation = IN-KL | official_languages = [[మలయాళ భాష|మలయాళం]] | legislature_type = ''ఒకే సభ'' | legislature_strength = 141 | governor_name = పి.సదాశివం | established_date = [[నవంబర్ 1]], [[1956]] | area = 38,863 | area_rank = 21వ | area_magnitude = 10 | order_of_area = 10 | population_year = 2001 | population = 31,838,619 | population_rank = 12వ | population_density = 819 | districts = [[కేరళ జిల్లాలు|14]] | major cities = [[తిరువనంతపురం]], [[కొచ్చి]], [[త్రిస్సూర్]], [[కోజికోడ్]] | website = www.kerala.gov.in | seal = [[దస్త్రం:Government of Kerala Logo.svg|180px|center]] |chief_minister=పినరాయి విజయన్}} '''కేరళ''' ({{lang-ml|കേരളം}} [కేరళం], [[ఆంగ్లం]]: Kerala)తెలుగు రాష్టాలకు నైరుతి దిశలో మలబార్ తీరాన ఉన్న రాష్ట్రం. కేరళ సరిహద్దులలో తూర్పు, [[ఉత్తరం]] [[కర్ణాటక]], [[తూర్పు]] [[తమిళనాడు]] రాష్ట్రాలు, [[పడమర]] దిక్కున [[అరేబియా సముద్రం]], దక్షిణాన తమిళనాడుకు చెందిన [[కన్యాకుమారి జిల్లా]] ఉన్నాయి. [[కేంద్రపాలిత ప్రాంతం|కేంద్రపాలిత ప్రాంతమైన]] [[పాండిచ్చేరి]]కి చెందిన [[మా‌హె|మాహె]] పూర్తిగా కేరళలోనే ఉంది. [[దక్షిణ భారతం]]గా పరిగణించబడే ఐదు రాష్ట్రాలలో కేరళ ఒకటి. సా. శ. పూ.10 వ శతాబ్దంలో [[ద్రావిడ భాష]]లు మాట్లాడే వారు ఇక్కడ స్థిరపడ్డారు. [[మౌర్య సామ్రాజ్యం]]లో భాగంగా ఉండేది. తరువాతి కాలంలో [[కేరళ చరిత్ర|కేరళ]], చేర సామ్రాజ్యంలోను, భూస్వామ్య నంబూదిరిల పాలనలోను ఉంటూ వచ్చింది. విదేశాలతో ఏర్పరచుకుంటున్న సంబంధాలు చివరకు స్థానికులకు, ఆక్రమణదారులకు మధ్య ఘర్షణలకు దారితీసాయి. రాష్ట్రాల పునర్వ్యవస్థీకరణ చట్టాన్ని అనుసరించి [[1956]] [[నవంబర్ 1|నవంబరు 1]] న కేరళ పూర్తి స్థాయి రాష్ట్రంగా అవతరించింది. 19వ [[శతాబ్దం]]లో [[కొచ్చిన్]], తిరువాన్కూరు సంస్థానాలు చేపట్టిన సామాజిక సంస్కరణలు స్వాతంత్ర్యం తరువాత వచ్చిన ప్రభుత్వాలు కొనసాగించారు. అందువలన మూడో ప్రపంచ దేశాల్లోనే అత్యధిక అక్షరాస్యత ఉన్న, అత్యంత ఆరోగ్యకరమైన ప్రాంతంగా కేరళ నిలిచింది. అయితే, ఆత్మహత్యలు, నిరుద్యోగం, నేరాలు భారతదేశం లోని అత్యధికంగా ఉన్న రాష్ట్రాల్లో కేరళ ఒకటి.<ref name="Venkitakrishnan_Kurien_2003_26">{{Harvnb|Venkitakrishnan|Kurien|2003|p=26}}.</ref> కేరళకు ఆ పేరెలా వచ్చిందనే విషయంలో వివాదం ఉంది. కేర అంటే కొబ్బరి చెట్టు, ఆళం అంటే భూమి. ఈ రెండిటి నుండి కొబ్బరిచెట్ల [[భూమి]]గా కేరళం అయింది అనేది ఒక వాదన. ఈ విధంగా కేరళీయులు తమ భూమిని కేరళంగా పిలుచుకుంటారు. చేర, ఆళం అనగా చేరుల భూమి అనే మాట నుండి కేరళం వచ్చిందనేది మరో వాదన. ట్రావన్కోర్ (తిరువాన్కూరు) రాజు రాజా మార్తాండ వర్మ తన రాజ్యాన్ని తిరువనంతపురం లోని పద్మ నాభ స్వామికి అంకితం చేసి అతని దాసునిగా రాజ్యాన్ని పరిపాలించాడు. అతని తర్వాత అతని వారసులైన రాజులు కూడా ఆ విధంగానే చేసారు. రాజ ముద్రలు దేవుని పేరునే ఉండేవి. అందుకనే కేరళను "దేవుని స్వంత దేశం" అని భావిస్తారు. == చరిత్ర == === ప్రాచీనం === [[దస్త్రం:Muniyara.jpg|thumb|right|250px| కేరళ [[మరయూర్]] ప్రాంతంలో క్రొత్తరాతియుగం జనులు నిర్మించిన పెద్ద రాతి సమాధులు - వీటిని ''మునియారా''లంటారు]] [[దస్త్రం:AgasthyarkoodamPeak.JPG|thumb|right|250px| అగస్త్య మహర్షి పేరుమీద ప్రసిద్ధమైన ''అగస్త్యమలై'' - ఒక యాత్రాస్థలం -తిరువనంతపురం జిల్లా పడమటి కనుమలలో ఉన్నది - అగస్త్యుడు వైదిక [[హిందూ మతము|హిందూమతాన్ని]] దక్షిణభారతానికి తెచ్చాడని చెబుతారు.]] [[పరశురాముడు]] సముద్రాన్ని వెనక్కి పంపించి, కేరళను వెలికితీసాడని పురాణ గాథ.<ref name="GOK_2005">{{harvnb|Government of Kerala|2005}}.</ref><ref name="GOT_1906">{{harvnb|Government of Travancore|1906|pp=210-212}}.</ref> కొత్త రాతియుగం కాలంలో ఇక్కడి వర్షాటవులు మలేరియాకు ఆలవాలమై ఉండడంతో [[కేరళ చరిత్ర|కేరళ ప్రాంతం]]<nowiki/>లో మానవ నివాసాలు ఉండేవి కావు. అంచేత క్రీ.పూ.10వ శతాబ్దం నాటి కుండపెంకులు, సమాధులే ప్రజల నివాసానికి సంబంధించి ఇక్కడ లభించిన మొదటి దాఖలాలు.<ref name="GOK_2005" /> ప్రాచీన [[తమిళం]] మాట్లాడే ప్రజలు వీటిని నిర్మించారు. దీన్ని బట్టి, ప్రాచీన కాలంలో కేరళ, తమిళనాడు ప్రాంతాలు (తమిళకం లోని భాగం) ఒకే భాష, జాతి, సంస్కృతికి చెందిన వారని తెలుస్తూంది. 14 వ శతాబ్దపు తొలినాళ్ళకు, భాష పరంగా కేరళ ప్రత్యేకతను సంతరించుకుంది. ఆధారాలు లభించిన మొదటి సామ్రాజ్యం - చేర వంశీకులు - [[వంచి]] [[రాజధాని]]గా కేరళను పాలించారు. [[పల్లవులు|పల్లవుల]]తో కలిసి వారు [[చోళులు|చోళ]], [[పాండ్యులు|పాండ్య]] రాజులతో యుద్ధాలు చేసారు. 8- 14 శతాబ్దాల మధ్యకాలంలో చేరరాజుల పాలనా సమయంలో [[మళయాళం భాష]] అభివృద్ధి చెందింది. ఆదే సమయంలో కేరళీయులు తమిళప్రజలలో భాగంగా కాక ఒక ప్రత్యేకమైన జాతిగా గుర్తింపు ఏర్పడింది. లిఖితంగా [[కేరళ చరిత్ర|కేరళ]] గురించిన ప్రస్తావన [[సంస్కృత భాష|సంస్కృత]] [[ఇతిహాసం]] ''ఐతరేయారణ్యకం''లో మొదటిగా లభిస్తున్నది. తరువాత [[కాత్యాయనుడు]], [[పతంజలి]], [[పెద్దప్లినీ]] (ప్లినీ ది ఎల్డర్) <ref name="Veliath007">Pliny's ''[[Naturalis Historia]]'', Book 6, Chapter 26</ref> ల వ్రాతలలోనూ, ''[[పెరిప్లస్ ఆఫ్ ది ఎరిత్రియన్ సీ]]'' (Periplus of the Erythraean Sea) గ్రంథంలోనూ కేరళ ప్రస్తావనలున్నాయి. === మధ్యకాలం === [[దస్త్రం:StThomasCross.jpg|thumb|right|250px|కేరళలో థామస్ అపోస్తలునిచే ప్రతిష్ఠింపబడినవని చెప్పబడే సిలువ గుర్తులలో ఒకటి.]] చేర రాజులు [[వర్తకం]]మీద ఆధారపడినందున పశ్చిమ ఆసియా వర్తకులు క్రమంగా వ్యాపారస్థావరాలు ఏర్పరచుకొన్నారు.<ref name="Veliath000">[[Silapadhigaaram]], [[Manimekalai]], P.T. Srinivasa Iyengar's "History of the Tamils: from the earliest times to 600 AD", Madras, 1929</ref> ఇంకా తమ దేశాలలో తమపై జరుగుతున్న అత్యాచారాలనుండి తప్పించుకోవడానికి [[యూదులు]], [[క్రైస్తవులు]] వంటివారు ఇక్కడికి వలస వచ్చారు. అలా [[సిరియన్ మలబార్ క్రైస్తవ సమాజం]],<ref name="Veliath002">The Indian Christians of St Thomas, Leslie Brown, page 171</ref> [[మప్పిల ముస్లిమ్ సమాజం]] వంటివి రూపు దిద్దుకొన్నాయి. యూదులు క్రీ.పూ. 573లో ఇక్కడకి వచ్చి ఉండవచ్చునని అంచనా.<ref>De Beth Hillel, David (1832). ''Travels'' ([[Madras]] publication).</ref><ref>Lord, James Henry (1977). ''The Jews in India and the Far East''; Greenwood Press Reprint; ISBN 0-8371-2615-0.</ref> [[అపోస్తలు థామస్]] సా.శ. 52లో కేరళలోని ''ముజిరిస్''కు వచ్చి అక్కడి యూదులలో క్రైస్తవబోధనలు ఆరంభించాడని తెలుస్తున్నది. <ref name="GPress">Medlycott, A E. 1905 "India and the Apostle Thomas"; Gorgias Press LLC; ISBN 1-59333-180-0</ref> కాని సుమారు సా.శ.345 లో యూదుల వలసకు (నస్రాని-యూదులు) కచ్చితమైన ఆధారం ''క్నాయి తోమా'' (Knai Thoma) రాక. 8వ శతాబ్దంలో [[ముస్లిం]] మతస్తులు కేరళలో స్థిరపడ్డారు.1498లో [[వాస్కోడగామా|వాస్కో డగామా]] వచ్చిన తరువాత లాభసాటి సుగంధ ద్రవ్యాల వర్తకంలో ఆధిపత్యంకోసం [[పోర్చుగీసు]]వారు స్థానికులను, వారి వర్తకాన్ని అదుపుచేయడానికి ప్రయత్నించారు. === బ్రిటష్ కాలం === [[డచ్చి]]వారికి, [[పోర్చుగీసు]]వారికి జరిగిన యుద్ధాలలో 1741లో డచ్చివారిది పైచేయి అయ్యింది. 1766లో [[మైసూరు]]కు చెందిన [[హైదర్ ఆలీ]] కేరళ ఉత్తరభాగమైన [[కోజికోడ్|కోళిక్కోడ్]]<nowiki/>ను జయించాడు. 18వ శతాబ్దంలో హైదర్ ఆలీ కొడుకు [[టిప్పు సుల్తాన్]]‌కు, [[ఈస్టిండియా కంపెనీ|బ్రిటిష్ ఈస్టిండియా కంపెనీకి]] మధ్య జరిగిన రెండు ''ఆంగ్లో-మైసూర్ యుద్ధాల'' ఫలితంగా [[మలబార్]]జిల్లా, [[దక్షిణ కెనరా]]లు 1790లో ఆంగ్లేయుల పరమయ్యాయి. 1791, 1795లలో కంపెనీవారు [[కొచ్చి]], [[తిరువాన్కూరు]] సంస్థానాలతో ఒప్పందాలు కుదుర్చుకొన్నారు. మలబార్, దక్షిణకెనరా ప్రాంతాలు [[మద్రాసు ప్రెసిడెన్సీ|మద్రాసు ప్రెసిడన్సీలో]] భాగాలయ్యాయి. కేరళలో బ్రిటిష్ అధికారానికి ప్రతిఘటనలు తక్కువనే చెప్పవచ్చు. 1946 ''పున్నపర-వయలార్'' తిరుగుబాటు అలాంటివాటిలో ఒకటి.<ref name="GOK_2002">{{harvnb|Government of Kerala|2002}}.</ref> కాని [[నారాయణ గురు]], [[చత్తంపి స్వామిగళ్]] వంటి సంస్కర్తల నాయకత్వంలో అంటరానితనం వంటి దురాచారాలకు వ్యతిరేకంగా గట్టి ఉద్యమాలు నడచాయి. 1924లో జరిగిన ''వైకోమ్ సత్యాగ్రహం'' వీటిలో చెప్పుకొనదగినది. 1936లో తిరువాన్కూర్ చిత్ర తిరుణాల్ బాల రామ వర్మ అన్ని కులాలకూ ఆలయప్రవేశాన్ని కల్పిస్తూ ఆదేశాలను జారీ చేశాడు. కొచ్చిన్, మలబార్‌లలో కూడా ఇదే ప్రగతిశీల పరిణామాలు చోటు చేసుకొన్నాయి. === కేరళ రాష్ట్రం === {{See also|కేరళ దినోత్సవం}} [[1947]]లో [[భారతదేశం]]   స్వాతంత్ర్యం రాగా[[1941]] [[జూలై]] 1న తిరువాన్కూరు, కొచ్చిన్ సంస్థానాలను కలిపి తిరువాన్కూర్-కొచ్చిన్  ఏర్పరిచారు. 1950 జనవరి 1న దీనిని ఒక రాష్ట్రంగా గుర్తించారు. ఇదే సమయంలో మద్రాసు ప్రెసిడెన్సీని మద్రాసు రాష్ట్రం చేశారు. 1956 నవంబరు 1న, రాష్ట్రపునర్వ్యవస్థీకరణ చట్టం ప్రకారం కేరళ రాష్ట్రం ఏర్పడింది. మద్రాసు ప్రెసిడెన్సీనుండి మలబార్‌ప్రాంతాన్ని (4 తాలూకాలు మినహా) వేరుచేసి తిరువాన్కూర్-కొచ్చిన్ రాష్ట్రంలో కలిపారు. 1957లో క్రొత్త అసెంబ్లీ ఎన్నిల అనంతరం [[ఇ.ఎం.ఎస్.నంబూద్రిపాద్]] నాయకత్వంలో [[కమ్యూనిస్టు]] ప్రభుత్వం అధికారంలోకి వచ్చింది. ఎన్నికలద్వారా కమ్యూనిస్టు ప్రభుత్వం ఏర్పడడం అనేది ప్రపంచంలోనే మొదటివాటిలో ఇది ఒకటి. <ref name="Plunkett">{{harvnb|Plunkett|Cannon|Harding|2001|p=24}}.</ref><ref name="Plunkett" /> <ref name="Jose_1998">{{harvnb|Jose|1998}}.</ref> ఆ కమ్యూనిస్టు ప్రభుత్వం కార్మికులకు, కౌలుదారులకు అనుకూలమైన విధానాలను అనుసరించింది. తరువాతి ప్రభుత్వాలు కూడా ఇదే మార్గాన్ని అవలంబించారు. <ref name="Cheriyan_2004_22-23">{{harvnb|Cheriyan|2004|pp=22-23}}.</ref><ref name="Cheriyan_2004_43-44">{{harvnb|Cheriyan|2004|pp=43-44}}.</ref> ప్రజల జీవన ప్రమాణాలు ఈ కాలంలో గణనీయంగా అభివృద్ధి చెందాయి. == భౌగోళికం == [[దస్త్రం:A nice view of Munnar.JPG|thumb|250x250px| [[ఇడుక్కి]] జిల్లాలో [[మున్నార్]] చుట్టుప్రక్కల ప్రాంతం బాగా పర్వతమయం.]] కేరళ భూవైశాల్యం 38,863 చ.కి.మీ. ఇది భారతదేశ వైశాల్యంలో 1.18%. ఎక్కువ భాగం [[పడమటి కనుమ]]లకు, [[అరేబియా]] సముద్రానికి మధ్య ఉంది. ప్రపంచంలో జీవవైవిధ్యం బాగా ఉన్న 25 ప్రదేశాలలో కేరళ ఒకటి. (biodiversity hotspots) <ref name="Sreedharan_2004_5">{{Harvnb|Sreedharan|2004|p=5}}.</ref> ఉత్తర అక్షాంశాలు 8°18', 12°48' మధ్య, తూర్పు రేఖాంశాలు 74°52', 72°22' మధ్య <ref name="GOK_2005b">{{Harvnb|Government of Kerala|2005b}}.</ref> ఉన్న కేరళ పూర్తిగా భూమధ్య ఉష్ణమండల ప్రదేశంలో ఉంది. కేరళ తీరరేఖ 580&nbsp;కి.మీ. పొడవైనది. కేరళ వెడల్పు వివిధ ప్రాంతాలలో 35 కి.మీ - 120 కి.మీ. మధ్య ఉంటుంది. భౌగోళికంగా కేరళను మూడు ప్రాంతాలుగా విభజింపవచ్చును - తూర్పు మెరక ప్రాంతం, మధ్య కొండ ప్రాంతం, పశ్చిమ పల్లపు (మైదాన) ప్రాంతం. భారత tectonic plate మధ్యలో ఉండడం వలన కేరళలో భూప్రకంపనల ప్రమాదం బాగా తక్కువ. <ref name="UNDP_2002">{{Harvnb|United Nations Development Programme|2002}}</ref> [[దస్త్రం:Wayanad scenery.JPG|thumb|250x250px| వయనాడ్ గ్రామీణ ప్రాంతపు చిత్రం.]] [[దస్త్రం:Kollam (78).JPG|thumb|333x333px| కొల్లమ్ జిల్లా కోచి నీటికాలవలలో చీనా చేపలవల (చైనాలో తయారైనది)]] కేరళ తూర్పు భాగం పడమటి కనుమల వర్షచ్ఛాయప్రదేశానికి ఆనుకొని ఉంది. ఇక్కడ ఎత్తైన కొండలు, లోతైన లోయలు ఉన్నాయి. పడమటికి ప్రవహించే 41 నదులు, తూర్పుకు ప్రవహించే 3 నదులు ఇక్కడే ఆరంభమౌతాయి. పడమటి కనుమలు దాదాపు గోడకట్టినట్లున్నాయి. [[పాలక్కాడ్]] దగ్గర మాత్రం ఖాళీస్థలం ఉన్నందున మిగిలిన భారతదేశానికి ఇది ఒక ముఖ్యమైన ద్వారమయ్యింది. కనుమల సగటు ఎత్తు 1,500 మీ. 2,500 మీ. ఎత్తైన శిఖరాలున్నాయి. కనుమలకు ఆనుకొని పడమటి ప్రాంతంలో మధ్య పడమటి మైదానప్రాంతం ఉంది. ఇక్కడ ఎత్తుపల్లాల భూములు, లోయలు ఎక్కువ.<ref name="GOK_2005b" /> 250 మీ, 1000మీ. మధ్య ఎత్తులున్న ఇక్కడి కొండలకు తూర్పు అంచున [[నీలగిరి పర్వతాలు|నీలగిరి కొండలు]], [[పళని కొండలు]], [[అగస్త్య మల|అగస్త్యమలై]], అన్నామలై వంటి పర్వతప్రాంతాలున్నాయి. కేరళ పశ్చిమతీరమైదానం సమతలమైనది. ఇక్కడ అంతటా [[కేరళ ఉప్పుటేరులు|ఉప్పుటేరులు]], నదీముఖద్వారాలు, కాలువలు చిలవలు పలవలుగా విస్తరించి ఉన్నాయి. వీటిని Kerala Backwaters అంటారు. వీటిలో [[ఆలప్పుళ]], [[కొచ్చి]]<nowiki/>ల మధ్యనున్న వెంబనాడ్ సరస్సు బాగా పెద్దది. దాని వైశాల్యం 200 చ.కి.మీ. మొత్తం దేశంలోని జలమార్గాలలో 8% కేరళలోనే ఉన్నాయి.<ref name="IWAI_2005">{{Harvnb|Inland Waterways Authority of India|2005}}.</ref> కేరళలో మొత్తం 44 నదులున్నాయి. వీటిలో పెరియార్(244 కి.మీ.), భరతపుళ్ళ (209 కి.మీ.), పంబ (176 కి.మీ.), చలియార్ (169 కి.మీ.), కదలుండిపుళ్ళ (130 కి.మీ.), అచన్‌కోవిల్ (128 కి.మీ.)-ముఖ్యమైన నదులు. మిగిలిన చిన్న నదులకు ఋతుపవన వర్షాలే పూర్తి జలాధారం. <ref name="GOK_2005b" /> ఈ భౌగోళికకారణాలవల్ల పడమటి కనుమలలో కొన్ని ప్రాంతాలు సంవత్సరంపొడవునా నీటిమయమై ఉంటాయి. కుట్టనాడ్‌లో 500 చ.కి.మీ. ప్రదేశం సముద్రమట్టానికి దిగువున ఉంది. కేరళ నదులు చిన్నవైనందున వాటికి (ముఖద్వారాలలో) డెల్టాలు లేవు. కనుక పర్యావరణ ప్రభావాలు వీటిపై ఎక్కువ.<ref>{{cite web |url=http://puzhakal0.tripod.com/river.html |title=About the Rivers of Kerala |publisher= |accessdate=2006-11-02 |archive-date=2012-07-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120716182531/http://puzhakal0.tripod.com/river.html |url-status=dead }}</ref> వేసవిలో ఎండ్రు, ఆనకట్టలవల్ల ఇసుక మేటలు, కాలుష్యం వంటి సమస్యలకు కేరళ నదులు వేగంగా ప్రభావితమౌతాయి. <ref>{{cite web |url=http://puzhakal0.tripod.com/problems.html |title=Problems Faced by Rivers in Kerala |publisher= |accessdate=2006-11-02 }}{{Dead link|date=మే 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> {| cellpadding="4" border="1" style="float: right; margin: 0em 1em 1em 0em; width: 250px; border: 1px #bbbbbb solid; border-collapse: collapse; font-size: 75%;" |- | colspan="2" align="center" style="background:#4682B4; color:#FFFFFF;" | '''కేరళ వ్యావసాయిక పర్యావరణం''' |- style="background:#FFFFFF; color:#555555;" align="center" | [[దస్త్రం:Kerala ecozones map labelled3.png|center|125px|కేరళ పర్యావరణ ప్రాంతాలు]]<br /><div style="font-size: 100%; text-align:justify"><center> కేరళలో జీవజాలం, వాతావరణం, నేల రకాలు చూపే చిత్రపటం.</center></div> |- style="background:#EEEEEE; color:#000000;" align="center" | <div style="font-size: 100%; text-align:justify"><center>Source: {{Harvnb|Jose|2002}}.</center></div> |} సంవత్సరానికి 120 నుండి 140 వరకు వర్షపు రోజులున్నందున కేరళ వాతావరణం బాగా తేమమయం.<ref name="Chacko_2002">{{Harvnb|Chacko|Renuka|2002|p=80}}.</ref> తూర్పు కేరళలో కాస్త పొడి వాతావరణం ఉంటుంది. కేరళ సగటు వర్షపాతం 3,107 మి.మీ. (భారతదేశపు సగటు 1,197 మి.మీ.). ఇడుక్కి పర్వతప్రాంతాలలో 5,000 మి.మీ. వరకు వర్షపాతం నమోదు అవుతుంది. కేరళ వర్షాలకు ప్రధానకారణం ఋతుపవనాలు. more anomalous factors resulted in the [[Red rain in Kerala|red rains of 2001]]. Kerala . వేసవిలో ఈదురుగాలులు, తుఫానులు, అల్పపీడనం కారణంగా వచ్చే వర్షాలు సామాన్యం. పర్యావరణ ఉష్ణోగ్రతలు పెరగడం (global warming) వలన కూడా అకాల వర్షాలు, సముద్ర మట్టం పెరగడం వంటి పరిణామాలు చోటుచేసుకొంటున్నాయి.<ref name="GOK_2005b" /><ref name="Brenkert_2003_46">{{Harvnb|Brenkert|Malone|2003|p=46}}.</ref><ref name="Brenkert_2003_26">{{Harvnb|Brenkert|Malone|2003|p=26}}.</ref><ref name="Brenkert_2003_52">{{Harvnb|Brenkert|Malone|2003|p=52}}.</ref> కేరళ సగటు ఉష్ణోగ్రతలు 25 డిగ్రీలు - 27 డిగ్రీలు సెంటీ గ్రేడ్ మధ్య ఉంటాయి. ఇవే తీరమైదానాలలో 20 డిగ్రీలు-22.5 డిగ్రీల మధ్య ఉంటాయి. దినసరి అధిక ఉష్ణోగ్రతల సరాసరి 36.7 డిగ్రీలు సెంటీగ్రేడు. దినసరి అల్ప‌ఉష్ణోగ్రతల సరాసరి 19.8 డి.సెం.<ref name="Brenkert_2003_65">{{Harvnb|Brenkert|Malone|2003|p=65}}.</ref> == వన్య, జంతు సంపద == [[దస్త్రం:Marayoor.jpg|thumb|right|250px| ఇడుక్కి జిల్లా వాయవ్యాన మరయూర్ ప్రాంతంలో ఒక నది.]]{{See also|కేరళ క్షీరదాల జాబితా|కేరళ పక్షుల జాబితా}} కేరళ జీవవైవిధ్యం తూర్పు ప్రాంతంలో కేంద్రీకృతం అయ్యి ఉంది. భారతదేశపు మొత్తం వృక్షజాతిలో 4వ వంతు, అంటే సుమారు 10,000 జాతులు కేరళలో ఉన్నాయి. 4,000 పుష్పజాతులలో 1,272 రకాలు కేరళకు (endemic) స్థానికం, 900 రకాలు విలువైన ఆయుర్వేద ఔషధిమొక్కలు. <ref name="Sreedharan_2004_11">{{Harvnb|Sreedharan|2004|p=11}}.</ref><ref name="GOK_2004f_141">{{Harvnb|Government of Kerala|2004f|p=141}}.</ref> కేరళలోని 9,400 చ.కి.మీ. అడవులలో, ఎత్తును బట్టి ఎన్నో విధాల ఉష్ణమండలపు, సమోష్ణమండలపు వృక్షజాతులున్నాయి. మొత్తం కేరళలో 24% అటవీ భూమి. <ref name="Sreedharan_2004_12">{{Harvnb|Sreedharan|2004|p=12}}.</ref> సస్థంకొట్ట చెరువు, వెంబనాడ్ చెరువు - ఇవి రెండు ప్రపంచంలో గుర్తింపబడిన (Ramsar Convention listed) తేమ పర్యావరణ ప్రదేశాలు. నీలగిరి జీవ పరిరక్షణా నిలయం (Nilgiri Biosphere Reserve) కూడా ఇదే గుర్తింపు పొందింది. ఇటీవలికాలంలో అడవులను వ్యవసాయభూములుగా మార్చడం వల్ల పర్యావరణానికి జరుగుతున్న హానిని దృష్టిలో ఉంచుకొని కేరళ అడవులలో చాలా భాగాన్ని రక్షితప్రాంతంగా ప్రకటించారు. <ref name="Jayarajan_2004_6-7">{{Harvnb|Jayarajan|2004|pp=6-7}}.</ref> కేరళ జంతుసంపదలో వైవిధ్యం, స్థానికత్వం గమనించదగిన విషయాలు. తీవ్రమైన పర్యావరణ వినాశనం (అడవల నరికివేత, చరియలు విరగడం, ఉప్పుపట్టడం, ఖనిజసంపద త్రవ్వకం వంటివి) వల్ల కేరళలోని ఈ జంతుసంపద మనుగడకు ప్రమాదం వాటిల్లుతున్నది. [[దస్త్రం:Giant-squirrel.jpg|thumb|right|250px| ఇడుక్కి జిల్లా మరయూర్ అడవులలో ఒక Grizzled Giant Squirrel (''Protoxerus stangeri'').]] == విభాగాలు == కేరళలోని 14 జిల్లాలు చారిత్రికంగా మూడు విభాగాలుగా పరిగణింపబడుతాయి {| cellpadding="4" border="1" style="float: right; margin: 0em 1em 1em 0em; width: 250px; border: 1px #bbbbbb solid; border-collapse: collapse; font-size: 85%;" |- | colspan="2" align="center" style="background:#4682B4; color:#FFFFFF;" | '''కేరళ జిల్లాలు''' |- style="background:#FFFFFF; color:#555555;" align="center" | [[దస్త్రం:Kerala density map1.PNG|center|125px| కేరళ జిల్లాలు - జనసాంద్రత (చ.కి.మీ.కు జనాభా)ప్రకారం రంగులు చూపబడ్డాయి]]<br /><div style="font-size: 80%; text-align:justify"><center>కేరళ జిల్లాలు - జనసాంద్రత (చ.కి.మీ.కు జనాభా)ప్రకారం రంగులు చూపబడ్డాయ.</center></div> |- style="background:#EEEEEE; color:#000000;" align="center" | Source: {{Harvnb|Government of Kerala|2001}}. |} * దక్షిణ కేరళ - [[తిరువాన్కూర్]] ప్రాంతం ** [[ఇడుక్కి]] ** [[అలప్పుళా|ఆలప్పుళ]] ([[అలెప్పి]]) ** [[కొట్టాయమ్]] ** [[పతనమ్ తిట్ట]] ** [[కొల్లమ్]] ([[క్విలన్]]) ** [[తిరువనంతపురం]] * మధ్య కేరళ - [[కొచ్చిన్|కొచ్చి]] ప్రాంతం ** [[త్రిస్సూర్]] (తిరుచూర్) ** ఎర్నాకుళం * ఉత్తర కేరళ - [[మలబార్]] ప్రాంతం ** [[కాసరగోడ్]] ** [[కన్నూర్(కేరళ)|కన్నూర్]] ([[కననూర్]]) ** [[వైనాడ్]] ** [[కోజికోడ్|కోళిక్కోడ్]] లేదా [[కోజికోడ్|కాలికట్]] దీనిని మలయాళం, తమిళం లలో [[కోజికోడ్|కోళిక్కోడ్]] (kozhikode)[[േക ാഴിക് േകാട്]] అంటారు. ** [[మలప్పురం]] ** [[పాలక్కాడ్]] ([[పాలఘాట్]]) కేరళ రాజధాని [[తిరువనంతపురం]] రాష్ట్రంలో అత్యధిక జనాభా గల నగరం.<ref name=largestcity>{{Cite web |url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=&men=gcis&lng=en&dat=32&geo=-104&srt=dnpn&col=aohdq&pt=c&va=x&srt=pdnn |title="World Gazetteer:India - largest cities (per geographical entity") |website= |access-date=2007-10-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071001061933/http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=&men=gcis&lng=en&dat=32&geo=-104&srt=dnpn&col=aohdq&pt=c&va=x&srt=pdnn |archive-date=2007-10-01 |url-status=live }}</ref>[[కొచ్చి]] ఎక్కువ నగరపరిసర జనాభా కలిగినది (most populous urban agglomeration)<ref name=largestUA>{{Cite web |url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=&men=gcis&lng=en&dat=32&geo=-104&srt=pdnn&col=aohdq&pt=a&va=x&srt=pdnn |title="World Gazetteer: India - largest cities (per geographical entity") |website= |access-date=2007-10-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071001104243/http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=&men=gcis&lng=en&dat=32&geo=-104&srt=pdnn&col=aohdq&pt=a&va=x&srt=pdnn |archive-date=2007-10-01 |url-status=live }}</ref> [[కోజికోడ్|కోళిక్కోడ్]], [[పాలక్కాడ్]], [[కొల్లం]], [[త్రిస్సూర్]] ముఖ్యమైన ఇతర వాణిజ్యనగరాలు. కేరళ హైకోర్టు [[ఎర్నాకుళం]]లో ఉంది. కేరళ భారతదేశం లోనే ప్రముఖ పర్యాతక ప్రదేశం. ప్రముఖ కృష్ణ మందిరం గురువాయూర్, అయ్యప్ప స్వామి, తిరువనంతపురంలోని అనంత పద్మనాభ స్వామి దేవాలయాలను చూడ టానికి లక్షల సంఖ్యలో భక్తులు వస్తుంటారు.అలాగే మున్నార్ టీ తోటలు, [[అలప్పుళా|ఆలప్పుళ]]<nowiki/>లోని బాక్ వాటర్స్, అద్భుత మైన బీచ్ లు, జల పాతాలు చూడ టానికి దేశ విదేశాల నుండి ఎందరో వస్తుంటారు. == రాజకీయాలు == {{ప్రధాన వ్యాసం|కేరళలోని రాజకీయ పార్టీలు}} కేరళ పాలనా వ్యవస్థ భారతదేశంలో మిగిలిన రాష్ట్రాలవలెనే ఉంటుంది. కేరళలో రెండు ప్రధాన రాజకీయ సంకీర్ణాలున్నాయి. ఒకటి [[యునైటెడ్ డెమొక్రాటిక్ ఫ్రంట్ (ఇండియా)]] (UDF-United Democratic Front,India ) - ఇది [[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్]] పార్టీ అధ్వర్యంలో నడుస్తంది. రెండవది [[లెఫ్ట్ డెమొక్రాటిక్ ఫ్రంట్]] (LDF-Left Democratic Front) - ఇది [[కమ్యూనిస్టు పార్టీ ఆఫ్ ఇండియా (మార్కిస్టు)]] (CPI-M)అధ్వర్యంలో ఉంటుంది. వామపక్ష రాజకీయ పార్టీలు బలంగా ఉన్న రాష్ట్రాలలో కేరళ ఒకటి. రాజకీయ కార్యక్రమాలలో కేరళ ప్రజలు చైతన్యవంతంగా పాల్గొంటారు. == ఆర్ధిక వ్యవస్థ == {{See also|పాలక్కాడ్ ఆర్థిక వ్యవస్థ}} పన్నుల ద్వారా కేరళ రాష్ట్ర ప్రభుత్వపు ఆదాయం (కేంద్రం నుండి వచ్చే వాటాను మినహాయించి) 2005లో 11,124 కోట్ల రూపాయలు (2000 సంవత్సరంలో ఇది 6,360 కోట్లు). పన్నులు కాకుండా ఇతరత్రా వచ్చే ఆదాయం 2005లో 1,080 కోట్లు (2000లో 684 కోట్లు). <ref>[http://fincomindia.nic.in Finance Commission (Ministry of Finance, Government of India)]</ref> అయినా కేరళ బడ్జెట్ లోటు చాలా ఎక్కువ. అందువలన ప్రభుత్వఋణభారం ఎక్కువై సామాజికసేవలకు పెట్టే ఖర్చుకు ఇబ్బంది అవుతున్నది.<ref>{{Cite web |url=http://fincomindia.nic.in/pubsugg/memo_ker.pdf |title=Memoranda from States: Kerala |website= |access-date=2006-11-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080626195846/http://fincomindia.nic.in/pubsugg/memo_ker.pdf |archive-date=2008-06-26 |url-status=dead }}</ref> [[దస్త్రం:tpbhavaniview1.jpg|thumb|250x250px|త్రివేండ్రంలో టెక్నోపార్కు.]] మొదటినుండి కేరళ ప్రభుత్వాలు సంక్షేమకార్యక్రమాలకు పెద్దపీట వేశాయి. ప్రధానంగా [[సామ్యవాద ప్రజాస్వామ్యం]] కేరళ రాజకీయాలలో ముఖ్యమైన సిద్ధాంతం. కాని ఇటీవల మిగిలిన రాష్ట్రాలవలెనే కేరళ కూడా ఆర్థిక సంస్కరణలపట్ల, సరళీకృత వాణిజ్య విధానాలపట్ల, విదేశీ పెట్టుబడులపట్ల మొగ్గు చూపుతోంది. 2004-2005లో కేరళ [[స్థూల ఉత్పత్తుల విలువ]] 89,451 కోట్ల రూపాయలు.<ref name="PTI_2006">{{Harvnb|Press Trust of India|2006}}.</ref> ఈ వృద్ధి రేటు 1980 దశకంలో 2.3%, 1990 దశకంలో 5.1%-5.99% ఉంటే 2003-2005 మధ్య 7.4%, 9.2% వృద్ధి నమోదయ్యింది.<ref name="Mohindra_2003_8">{{Harvnb|Mohindra|2003|p=8}}.</ref><ref name="Mohindra_2003_8"/><ref name="GOK_2004_2">{{Harvnb|Government of Kerala|2004|p=2}}.</ref> <!--Rapid expansion in services like banking, real estate, and tourism (13.8% growth in 2004–2005) outpaced growth in both agriculture (2.5% in 2004–2005) and the industrial sector (−2% in 2004–2005).<ref name="PTI_2006">{{Harvnb|Press Trust of India|2006}}.</ref>--> భారీ వ్యాపార సంస్థలు, బాంకులు తమవ్యాపారాలకు కేరళను పెద్దగా ఎన్నుకోవడంలేదు. <ref name="Brenkert_2003_49">{{Harvnb|Brenkert|Malone|2003|p=49}}.</ref> కాని విదేశాలలో పనిచేసే కేరళీయులు తమకుటుంబాలకు పంపే ధనంవల్ల ఈ లోటు భర్తీ అవుతున్నది. కేరళ స్థూల ఉత్పత్తిలో 20% వరకు విదేశాలలో ఉండేవారు పంపే ధనమే.<ref name="Hari_2002">{{Harvnb|Hari|Kannan|2002}}.</ref> కేరళ [[తలసరి స్థూల ఆదాయం]] 1,819 రూపాయలు.<ref name="Raman_2005">{{Harvnb|Raman|2005}}.</ref> ఇది మొత్తం భారతదేశం తలసరి స్థూల ఆదాయం కంటే బాగా ఎక్కువ,<ref name="Mohindra_2003_8"/> కాని ప్రపంచపు సగటుకంటే ఇంకా తక్కువే. ఇక కేరళ [[జనాభివృద్ధి సూచిక]] (Human Development Index), జీవన ప్రమాణాలు భారతదేశంలో చాలా ప్రాంతాలకంటే బాగా మెరుగైనవి.<ref name="Varma_2005">{{Harvnb|Varma|2005}}.</ref> ఇలా ఆర్థిక ప్రగతి లేకుండానే, గణనీయమైన జీవన ప్రమాణాలు సాధించడం కేరళ వ్యవస్థకున్న ప్రత్యేకత అని నిపుణులు భావిస్తారు. (Kerala model,Kerala phenomenon). కేరళలో ఉన్న పటిష్ఠమైన సేవారంగం (service sector) వల్లనే ఇది సాధ్యమైందని నిపుణుల విశ్లేషణ.<ref name="Tharamangalam_2005_1">{{Harvnb|Tharamangalam|2005|p=1}}.</ref><ref name="Brenkert_2003_48">{{Harvnb|Brenkert|Malone|2003|p=48}}.</ref> [[దస్త్రం:Kerala India tea fields.jpg|thumb|right|250px| కేరళలో తేయాకు తోటలు]]<!--[[బొమ్మ:Mist covered tea gardens.JPG]]--> సేవారంగం (టూరిజము, ప్రజాపాలన, బ్యాంకింగ్, ఫైనాన్స్, రవాణా, సమాచారం వంటివి కలిపి) కేరళ స్థూల ఆదాయంలో 63.8% సమకూరుస్తున్నాయి. వ్యవసాయం, మత్స్యపరిశ్రమల పాలు 17.2% <ref name="GOK_2004_2"/><ref name="GOK_2004c_24">{{Harvnb|Government of Kerala|2004c|p=24}}.</ref> కేరళలో దాదాపు సగంమంది ఆదాయానికి వ్యవసాయంపై ఆధారపడుతున్నారు.<ref name="GOK_2005c">{{Harvnb|Government of Kerala|2005c}}.</ref> కేరళవాసుల ప్రధానాహారం వరి. దాదాపు 600 రకాల వరి <ref name="Sreedharan_2004_5"/> <ref name="Balachandran_2004_5">{{Harvnb|Balachandran|2004|p=5}}.</ref>) కేరళలోని 310,521 హెక్టారుల పంటభూముల్లో పండుతుంది. (1990లో వరి సేద్యం జరిగే భూమి 588,340 హెక్టారులు ఉండేది. క్రమంగా ఇది తగ్గుతున్నది.) <ref name="Balachandran_2004_5"/>) సంవత్సరానికి 688,859 టన్నుల ధాన్యం పండుతుంది. <ref name="GOK_2005c"/> కొబ్బరి (899,198 హెక్టారులు), తేయాకు, కాఫీ (57,000 టన్నులు - భారతదేశపు ఉత్పత్తిలో 23%), <ref name="Joy_2004_13">{{Harvnb|Joy|2004|p=13}}.</ref> <ref name="Joy_2004_6-7">{{Harvnb|Joy|2004|pp=6-7}}.</ref>) రబ్బరు, జీడిమామిడి, సుగంధద్రవ్యాలు (మిరియం, ఏలక, వనిల్లా, దాల్చీనీ,పోక వంటివి)కేరళలో ఇతర పంటలు. దాదాపు 10.50 లక్షల మత్స్యకారులు ఏటా 6,68,000 టన్నుల చేపలు పడతారు. (1999–2000 అంచనా); కేరళ 590&nbsp;కి.మీ. తీరంలో 222 చేపలు పట్టడమే ప్రధాన వృత్తిగా ఉన్న పల్లెలున్నాయి. ఇంకా లోపలి భూభాగంలో 13 చేపలు పట్టే పల్లెలున్నాయి. పీచు పరిశ్రమ, చేనేత, హస్తకళలు వంటి వృత్తులలో 10 లక్షలమందికి జీవనాధారము. 1,80,000 చిన్న పరిశ్రమలలో 9,09,859మందికి జీవనోపాధి లభిస్తున్నది. కొద్దిగా ఖనిజాల త్రవ్వకం జరుగుతున్నది. (స్థూల ఉత్పత్తిలో 0.3%) <ref name="GOK_2004c_24"/> ఇలెమినైటు, సిలికా, క్వార్ట్జ్, రుటైల్, జిర్కోన్, కావొలిన్, సిల్లిమనైట్ వంటి ఖనిజాలు లభిస్తున్నాయి. <ref name="GOK_2005c"/> పెరటితోటలు, పశుపాలన కూడా లక్షలాదిమందికి ఉపాధి కలుగజేస్తున్నాయి. ఇంకా టూరిజము, పారిశ్రామిక ఉత్పత్తులు, business process outsourcing కేరళలో ఇతర సేవారంగ ఉపాధి వనరులు. కేరళ నిరుద్యోగుల శాతం 19.2% అని ఒక అంచనా. <ref name="Rajan_2005_4">{{Harvnb|Rajan|Zachariah|2005|p=4}}.</ref> 20.77% అని మరొక అంచనా <ref name="GOK_2004_4">{{Harvnb|Government of Kerala|2004|p=4}}.</ref> <ref name="GOK_2004_4"/> <ref name="Nair_2004_5">{{Harvnb|Nair|2004|p=5}}.</ref> <ref name="Nair_2004_13">{{Harvnb|Nair|2004|p=13}}.</ref> రాష్ట్రంలో దారిద్ర్యరేఖ దిగువన ఉన్నవారు 12.71% అని కొన్ని అధ్యయనాలు చెప్పగా <ref name="Dhar_2006">{{Harvnb|Dhar|2006}}.</ref> 36% వరకు ఉన్నదని మరికొన్ని అంచనాలు ఉన్నాయి. <ref name="GOK_2006">{{Harvnb|Government of Kerala|2006|p=1}}.</ref> == రవాణా సదుపాయాలు == {{See also|కేరళలోని రాష్ట్ర రహదారుల జాబితా}} కేరళలో 145,704&nbsp;కి.మీ. రోడ్లున్నాయి (మొత్తం దేశంలో 4.2%) అంటే ప్రతి వెయ్యి జనాభాకు 4.62&nbsp;కి.మీ. అన్న మాట. (భారతదేశం సగటు 2.59&nbsp;km). దాదాపు అన్ని పల్లెలూ రోడ్లతో కలుపబడి ఉన్నాయి. కేరళ జనసాంద్రత ఎక్కువ కావడం వలన భారతదేశం సగటు రోడ్ల వ్వస్థకంటే కేరళ సగటు బాగా ఎక్కువ. మొత్తం దేశం హైవేలలో 2.6% (1,524&nbsp;కి.మీ.) కేరళలో ఉన్నాయి. 8 జాతీయ రహదారులు (నేషనల్ హైవేలు) కేరళలో ఉన్నాయి. ట్రాఫిక్ కూడా వేగంగా పెరుగుతున్నది. [[NH 47]], [[NH 17]]ల ద్వారా కేరళ పశ్చిమతీరం దాదాపు అంతా కలుపబడింది.<!--more needed on rail, air, etc. can prune road transport when added--> == జన విస్తరణ == {| cellpadding="4" border="1" style="float: right; margin: 0em 0em 1em 1em; width: 250px; border: 1px #bbbbbb solid; border-collapse: collapse; font-size: 85%;" |- | colspan="2" align="center" style="background:#4682B4; color:#FFFFFF;" | '''కేరళ జనాభా (1951-2026)''' |- style="background:#FFFFFF; color:#555555;" align="center" v-align="center" | <br />[[దస్త్రం:Kerala population chart untitled.png|center|250px|కేరళ జనాభా, వృద్ధిరేటు 1951–2026.]]<br /><div style="font-size: 100%; text-align:justify"><center>కేరళ జనాభా, వృద్ధి రేటు 1951 నుండి –2001 (అంచనా), 2006–2026 (ముందస్తు అంచనా).</center></div> |- style="background:#EEEEEE; color:#000000;" align="center" | Sources: {{Harvnb|Tharakan|Navaneetham|1999|p=36}}, {{Harvnb|Government of Kerala|2005b}}. |} {{bar box |float=left |title=కేరళలోని మతాలు |bars= {{bar percent|హిందూమతస్తులు|orange|54.73}} {{bar percent|ముస్లింలు|green|26.56}} {{bar percent|క్రైస్తవులు|blue|18.38}} {{bar percent|ఇతరులు|grey|1|0.33%}} |caption=మతపరంగా కేరళ జనాభా }} కేరళలోని 3.18 కోట్ల జనాభా<ref name="ORG_2001b">{{Harvnb|Office of the Registrar General|2001b}}.</ref> ప్రధానంగా [[మళయాళీ]], [[ద్రావిడ జాతి]] చెందినవారు. జాతిపరంగా [[ఇండో-ఆర్యన్]],[[యూదు]],[[అరబ్బు]] జాతులకు గాని, సంస్కృతికిగాని చెందినవారు. ఇంకా జనాభాలో 3,21,00 మంది(1.1%)) ఆదివాసి తెగలకు చెందినవారు..<ref name="Kalathil_2004_10">{{Harvnb|Kalathil|2004|p=10}}.</ref><ref name="Kalathil_2004_12">{{Harvnb|Kalathil|2004|p=12}}.</ref> [[మళయాళం]] కేరళ అధికార భాష. ; [[తమిళం]], కొన్ని ఆదివాసి భాషలు కూడా ఆయా వర్గాలకు చెందినవారు మాట్లాడుతారు. దేశంలో 3.44% జనాభా కేరళలోనే ఉంది. చ.కి.మీ.కు 819 జనులున్నందున <ref name="ORG_2001">{{Harvnb|Office of the Registrar General|2001}}.</ref> కేరళ జనసాంద్రత భారతదేశపు జనసాంద్రతకంటే మూడురెట్లు ఎక్కువ. కాని కేరళ జనాభా వృద్ధిరెటు దేశంలోనే అతితక్కువ. <ref name="GOK_2004c_26">{{Harvnb|Government of Kerala|2004c|p=26}}.</ref> దశాబ్దంలో కేరళ జనాభా వృద్ధి 9.42 % (దేశం మొత్తంమీద వృద్ధిరేటు 21.34%). <ref name="GOK_2004c_27">{{Harvnb|Government of Kerala|2004c|p=27}}.</ref> కేరళలో జనాభా ఎక్కువగా తీరప్రాంతంలో ఉన్నారు. <ref name="GOK_2005b" /> మొత్తం జనాభాలో ఆడువారు 51.42% <ref name="Venkitakrishnan_Kurien_2003_26"/> మతపరంగా [[హిందువులు]]54.7%, [[ముస్లిములు]] 26.6%, [[క్రైస్తవులు]] 18.4% ఉన్నారు. <ref name="ORG_India_2004">{{Harvnb|Office of the Registrar General|2004}}.</ref> ఒకప్పుడు గణనీయంగా ఉన్న [[కొచ్చిన్ యూదులు]] ఇప్పుడు కొద్ది సంఖ్యలో ఉన్నారు. చాలామంది [[ఇస్రాయెల్]]‌కు వలస వెళ్ళారు(aliyah). చాలా రాష్ట్రాలతో పోలిస్తే కేరళలో మతపరమైన ఘర్షణలు దాదాపు లేవు. కాని ఇటీవల మతపరంగా తీవ్రభావాలున్న సమాజాల కార్యకలాపాలు విస్తృతమౌతున్నాయి. <ref name="Ramakrishnan_2001">{{Harvnb|Ramakrishnan|2001}}.</ref><ref name="Haviland_2003">{{Harvnb|Haviland|2003}}.</ref> కేరళలో నేరాలు, మానభంగాలు, హింసాత్మక చర్యలు మిగిలిన దేశంలో కంటే ఎక్కువ సంఖ్యలో ఉన్నాయి. <ref name="Venkitakrishnan_Kurien_2003_26-27">{{Harvnb|Venkitakrishnan|Kurien|2003|pp=26-27}}.</ref> — ఈ విషయంలో దేశంలో కేరళది మూడవ స్థానం. <ref name="Venkitakrishnan_Kurien_2003_26"/> [[పితృస్వామ్య కుటుంబ విధానం]] తక్కిన మూడవ ప్రపంచంకంటే కేరళలో ''తక్కువ బలంగా'' ఉంది. <ref name="McKibben_2006">{{Harvnb|McKibben|2006}}.</ref><ref name="Lindberg_2004_18-19">{{Harvnb|Lindberg|2004|pp=18-19}}.</ref> చాలామంది కేరళీయులు (కొందరు హిందువులు, మలబారు ముస్లిములు) [[మాతృస్వామ్య కుటుంబ విధానం]] ([[మరుమక్కతాయం]]) అనుసరిస్తారు. క్రైస్తవులు, తక్కిన ముస్లిములు, కొదరు హిందువులు ఒకవిధమైన పితృస్వామ్యవిధానాన్ని [[(మక్కతాయం)]]అనుసరిస్తారు. <ref name="GOK_2002b">{{Harvnb|Government of Kerala|2002b}}.</ref> కేరళలో ''స్త్రీ-పురుష సమానత్వం'' మిగిలిన దేశంకంటే ముందంజలో ఉంది. <ref name="GOK_2004r_366">{{Harvnb|Government of Kerala|2004r|p=366}}.</ref> <ref name="Lindberg_2004_1">{{Harvnb|Lindberg|2004|p=1}}.</ref> H కాని ఇది కూడా క్రమంగా దెబ్బతింటున్నది. <ref name="Sunny_2004_10">{{Harvnb|Sunny|2004|p=10}}.</ref> ఆడువారిపై [[గృహహింస]], అత్యాచారాలు పెరుగుతున్నాయి. <ref name="Sunny_2004_14">{{Harvnb|Sunny|2004|p=14}}.</ref>) [[ప్రపంచీకరణ]], [[ఆధునికీకణ]], [[సంస్కృతీకరణ]] (వెనుకబడిన పేదలు ధనికవర్గాల ఆచార వ్యవహారాలను అనుకరించడం) ఇందుకు '''ముఖ్యకారణాలు.''' <ref name="Lindberg_2004_18-19"/> కేరళ జనాభివృద్ధి సూచికలు— పేదరిక నిర్మూలన, ప్రాథమిక విద్యావకాశాలు, ఆరోగ్య సదుపాయాలు— భారతదేశంలో చాలా ఉత్తమస్థాయిలో ఉన్నాయి. ఉదాహరణకు కేరళలో అక్షరాస్యత 91%,<ref name="UNDP_2001">{{Harvnb|United Nations Development Programme|2001|p=1}}.</ref> జీవన కాలప్రమాణం 73 సంవత్సరాలు.<ref name="UNDP_2001"/> ఇవి భారతదేశంలో మిగిలిన ప్రాంతాలకంటే చాలా మెరుగైనవి. కేరళలో గ్రామీణ పేదరకం 1970–1971లో 69% ఉండగా 1993–1994 లో 19%కు తగ్గింది. అదే పట్టణ, గ్రామీణ ప్రాంతాలు కలిపితే 36% తగ్గింది. <ref name="Mohindra_2003_8-9">{{Harvnb|Mohindra|2003|pp=8-9}}.</ref> 19వ శతాబ్దంలో కొచ్చిన్, తిరువాన్కూరు రాజులు ప్రారంభించిన సామాజిక సంక్షేమ కార్యక్రమాలే ఈ పరిణామాలకు మూలకారణం. <ref name="UNESCO_2003_156">{{Harvnb|UNESCO|2003|p=156}}.</ref> <ref name="Kutty_2000_104">{{Harvnb|Kutty|2000|p=104}}.</ref> స్వాతంత్ర్యం తరువాత రాష్ట్రప్రభుత్వాలు ఈ ఒరవడిని కొనసాగించాయి. <ref name="Varma_2005" /> <ref name="Brenkert_2003_48"/> <ref name="Kutty_2000_103">{{Harvnb|Kutty|2000|p=103}}.</ref> కేరళ ఆరోగ్య సదుపాయ వ్యవస్థ [[ఐక్యరాజ్యసమితి శిశు సంక్షేమ నిధి]](UNICEF), [[ప్రపంచ ఆరోగ్య సంస్థ]](WHO) వంటి సంస్థల నుండి "పిల్లలకు అనుకూలమైన రాష్ట్రము" అని మన్ననలు అందుకొన్నది.— ఉదాహరణకు 95% కంటే ఎక్కు జననాలు ఆసుపత్రులలో జరుగుతున్నాయి. <ref name="Kutty_2004_6">{{Harvnb|Kutty|2004|p=6}}.</ref> [[ఆయుర్వేదము]]<!-- (both elite and popular forms) -->, <ref name="Unnikrishnan_2004_13">{{Harvnb|Unnikrishnan|2004|p=13}}.</ref> ''[[సిద్ధ వైద్యము]]'', ''[[యునాని]]'', ఇంకా కొన్ని (ప్రస్తుతం కనుమరుగవుతున్న) సాంప్రదాయిక, నాటు వైద్యవిధానాలు — ''కలారి'', ''మర్మచికిత్స'', ''విషవైద్యం'' వంటివి <ref name="Unnikrishnan_2004_17">{{Harvnb|Unnikrishnan|2004|p=17}}.</ref> ఇంకా కేరళలో వాడబడుతున్నాయి. ఈ విజ్ఙానం ''గురుకుల విద్యా విధానం'' ద్వారా శిష్యులకు సంక్రమిస్తున్నది. <ref name="Unnikrishnan_2004_5-6">{{Harvnb|Unnikrishnan|2004|pp=5-6}}.</ref> వీటిలో కొన్ని మూలికలు, మంత్రాల కలగలుపు విధానాలు. <ref name="Unnikrishnan_2004_15">{{Harvnb|Unnikrishnan|2004|p=15}}.</ref> [[వైద్య పర్యాటకులు]] కేరళ ప్రత్యేక వైద్యవిధానాల చికిత్సకోసం కేరళకు వస్తుంటారు (Health Tourism). కేరళ జనాభాలో వృద్ధుల శాతం క్రమంగా పెరుగుతున్నది. ప్రస్తుతం 11.2% కేరళీయులుఉ 60 సంవత్సరాల వయసు పైబడినవారు. <ref name="Varma_2005" /> ఇందుకు తోడు తరుగుతున్న జననాల రేటు — వెయ్యికి 18<ref name="McKibben_2006"/> <ref name="Kutty_2004_6"/> — ఈ [[జనాభా పరిణామం]](demographic transition)పరిస్థితి ఎక్కువగా అభివృద్ధి చెందిన దేశాలలో ఉంటుంది. కేరళ, [[క్యూబా]]వంటి కొద్ది [[తృతీయ ప్రపంచం]] ప్రాంతాలలో మాత్రమే ఇలాంటి పరిస్థితి సంభవిస్తున్నది. <ref name="Tharamangalam_2005_1"/> {{clear}} == సంస్కృతి, కళలు == [[దస్త్రం:Mani Madhava Chakyar as Ravana.jpg| [[కూడియాట్టం]] నృత్య ప్రదర్శన ఇస్తున్న గురు[[పద్మశ్రీ పురస్కారం|పద్మశ్రీ]] [[మణి మాదవ చక్యార్]]. ప్రాచీన సంస్కృత నాటకరీతులలో ఇది ఒక్కటే ఇంకా మిగిలి ఉంది.|thumb|left|333x333px]]కేరళ సంస్కృతి ప్రధానంగా ద్రావిడమూలాలనుండి ఆవిర్భవించింది. [[తమిళకం]] అనబడే ప్రాంతీయ సాంస్కృతిక వర్గంలో ఇది ఒక భాగం. తరువాత శతాబ్దాలపాటు సాగిన పొరుగు దేశాల సంస్కృతుల సంబంధాలు కూడా ఈ ద్రావిడ సంస్కృతిని ప్రభావితం చేశాయి. <ref name="Bhagyalekshmy_2004_7">{{Harvnb|Bhagyalekshmy|2004|pp=6-7}}.</ref> [[కథాకళి]], [[కూడియాట్టం]], [[కేరళనటనం]], [[మోహినియాట్టం]], [[తుల్లాల్]], [[పాదయని]], [[తెయ్యం]]&nbsp;– ఇవి కేరళకు ప్రత్యేకమైన కళారూపాలు. ఇంకా [[చవిట్టు నడకొం]], [[ఒప్పన]] వంటి మరికొన్ని కళలు మతాలకు, కొండజాతులకు సంబంధించినవి. కాని ఇవి ఎక్కువగా ప్రత్యేక ఉత్సవాలకు, పర్యాటకులకు, ప్రత్యేక ఆసక్తి ఉన్నవారికి ప్రదర్శింపబడుతున్నాయి. సామాన్య ప్రజానీకం సమకాలీన కళలపట్ల ఆసక్తి చూపుతున్నారు ([[మిమిక్రీ]], [[పేరడీ]] వంటివాటిపై కూడా). ఇక మళయాళం సినిమా కూడా బాగా జనాదరణ కలిగి ఉంది. [[బాలీవుడ్]], [[హాలీవుడ్]] చిత్రాలకు దీటుగా మళయాళం సినిమాలు ప్రేక్షకులను ఆకర్షిస్తున్నాయి. మళయాళం సాహిత్యం బాగాపురాతనమైనది. 14వ శతాబ్దంలో మాధవ పణిక్కర్, శంకర పణిక్కర్, రామ పణిక్కర్ వంటి ''"నిరణం కవులు"'' మళయాళ భాష ఆభివృద్ధికీ, ప్రత్యేకమైన కేరళ సాహిత్యం రూపుదిద్దుకోవడానికీ ఆద్యులు. ఆధునిక మళయాళ "కవిత్రయం" అని చెప్పబడే కుమారన్ ఆశన్, వల్లతోల్ నారాయణ మీనన్, [[ఉళ్ళూర్ పరమేశ్వర అయ్యర్|ఉల్లూర్ ఎస్.పరమేశ్వర అయ్యర్‌]]లు కేరళకవితాసాహిత్యాన్ని పురాతనసంప్రదాయాల పట్టునుండి ఆధునిక శైలివైపు మళ్ళించారని గుర్తింపు పొందారు. 20వ శతాబ్దం ద్వితీయార్ధంలో [[జ్ఞానపీఠ అవార్డు]] పొందిన [[జి.శంకర కురుప్]], [[ఎస్.కె.పొట్టక్కాట్]], [[ఎమ్.టి.వాసుదేవన్ నాయర్]]‌లు, ఇతర సాహితీకారులు మళయాల సాహిత్యానికి మరింత వన్నెతెచ్చారు. తరువాతి కాలంలో [[ఒ.వి.విజయన్]], [[ఎమ్.ముకుందన్]], [[అరుంధతీ రాయ్]] (ఆమెకు 1996లో "[[బుకర్ బహుమతి]]" తెచ్చిపెట్టిన స్వీయచరిత్రతో ముడివడిన నవల ''The God of Small Things'' కథ కేరళ కొట్టాయం పట్టణం నేపథ్యంలో నడుస్తుంది.)— వంటి రచయితలు అంతర్జాతీయ గుర్తింపు పొందారు. [[దస్త్రం:ThrissurPooram-Kuda.jpg|thumb|left|220x220px|త్రిస్సూర్‌ పూరమ్‌లో బారులు తీరిన కేరళ ఏనుగులు.]] [[దస్త్రం:Kerala 06 dance.jpg|thumb|293x293px|A ''[[మోహినియాట్టం]]'' నృత్యం]] కేరళ సంగీతం కూడా ప్రాచీన సంప్రదాయం గలది. [[స్వాతి తిరునాళ్ రామవర్మ]] కీర్తనలు 19వ శతాబ్దంలో ప్రజాదరణ పొందిన తరువాత [[కర్ణాటక సంగీతం]] కేరళ సంగీత రంగంలో ప్రధానపాత్ర వహిస్తున్నది. <ref name="Bhagyalekshmy_2004d_29">{{Harvnb|Bhagyalekshmy|2004d|p=29}}.</ref><ref name="Bhagyalekshmy_2004d_32">{{Harvnb|Bhagyalekshmy|2004d|p=32}}.</ref> ''సోపానం'' అనబడే రాగయుక్తమైన పాటలు [[కథాకళి]] నృత్యంతో పాడబడతాయి. ''మేళం'' సంగీతప్రదర్శనలు మందిరాలలోనూ, ఉత్సవాలలోనూ ఇస్తారు. 4 గంటలకాలం కూడా సాగే ఒకో మేళంలో 150వరకు వాద్యగాళ్ళు పాల్గొంటారు. "పంచవాద్యం" అనే మరో సంగీతప్రదర్శనలో 100వరకూ మేళగాళ్ళు 5 వాయిద్యాలను వాడుతారు. అయితే, దేశమంతటిలాగానే, ఇటీవలికాలంలో [[సినిమా సంగీతం]] అత్యంత జనాదరణ పొందిన సంగీతం. కేరళ చిత్రకళలలో సాంప్రదాయిక [[కుడ్యచిత్రాలు|కుడ్యచిత్రాలనుండి]] [[రాజా రవివర్మ]] చిత్రాలవరకు ఎంతో వైవిధ్యముంది. రవివర్మ అత్యంత ప్రసిద్ధి గాంచిన చిత్రకారుడు. కేరళకు ప్రత్యేకంగా [[మళయాళం కేలెండర్]] ఉంది. దీనితో రైతులు తమ వ్యవసాయపనులు ప్లాన్ చేసుకొంటారు. మతసంబంధమైన (తిథి వగైరా)విషయాలు, పండుగలు ఈ కేలెండరు ఆధారంగా నిర్ణయిస్తారు. కేరళలో భోజనాన్ని "సద్య" అంటారు. [[అరటి]] ఆకులలో వడ్డించడం సంప్రదాయం. [[ఇడ్లి]], [[పాయసం]], [[పులిషెర్రి]], [[పుట్టుకడల]], [[పుళుక్కు]], [[రసం]], [[సాంబారు]] - ఇవి సాధారణమైన భోజన పదార్ధాలు. కేరళలో పురుషులు, స్రీలు కూడా సంప్రదాయకంగా కుట్టని, పొడవాటి దుస్తులు కట్టుకోవడం పరిపాటి. మగవారు ధరించే "ముండు" ([[పంచె]]), ఆడువారు ధరించే [[చీర]] సాధారణ దుస్తులు. ఇప్పుడు మగవారు పాశ్చాత్య విధానంలో దుస్తులు (ప్యాంటు, షర్టు) ధరించడం సర్వసాధారణం. ==కేరళంగా పేరు మార్చడం== కేరళ పేరును మలయాళం పేరు అయిన కేరళగా మార్చాలని చాలా కాలంగా డిమాండ్లు ఉన్నాయి. ఆగస్టు 2023లో ఏకగ్రీవ తీర్మానం తర్వాత రాష్ట్ర పేరును "కేరళ" నుండి "కేరళం"గా మార్చడానికి కేరళ శాసనసభ జూన్ 2024లో ఏకగ్రీవ తీర్మానాన్ని ఆమోదించింది. ముఖ్యమంత్రి పినరయి విజయన్ రెండు తీర్మానాలను ప్రవేశపెట్టారు, ఇవి రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్ 3 ప్రకారం రాష్ట్ర పేరును మలయాళ గుర్తింపును ప్రతిబింబించేలా సవరించాలని కోరాయి. ఈ ప్రతిపాదనను కేంద్ర మంత్రివర్గం 2026 ఫిబ్రవరి 24న ఆమోదించింది.<ref name="కేరళ పేరు.. ఇక కేరళం: కేంద్ర క్యాబినెట్‌ ఆమోదం">{{cite news |title=కేరళ పేరు.. ఇక కేరళం: కేంద్ర క్యాబినెట్‌ ఆమోదం |url=https://www.eenadu.net/telugu-news/india/union-cabinet-is-likely-to-take-up-a-proposal-to-change-the-name-of-kerala/0701/126034429 |accessdate=24 February 2026 |work= |publisher=Eenadu |date=24 February 2026 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20260224165252/https://www.eenadu.net/telugu-news/india/union-cabinet-is-likely-to-take-up-a-proposal-to-change-the-name-of-kerala/0701/126034429 |archivedate=24 February 2026 |language=te}}</ref> మంత్రివర్గం ఆమోదం పొందిన తర్వాత భారత రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్ 3 నిబంధన ప్రకారం తన అభిప్రాయాలను వ్యక్తీకరించడానికి భారత రాష్ట్రపతి కేరళ (పేరు మార్పు) బిల్లు 2026ను రాష్ట్ర శాసనసభకు నివేదిస్తారు. కేరళ శాసనసభ ఆమోదం పొందిన తరువాత ఈ బిల్లు భారత పార్లమెంటులో ప్రవేశపెట్టబడుతుంది, ఆమోదించబడిన తరువాత రాష్ట్ర పేరు అధికారికంగా కేరళంగా మారుతుంది. == ఇవి కూడా చూడండి == * [[కేరళ ముఖ్యమంత్రులు]] * [[కేరళ గవర్నర్లు]] * [[కేరళలో నిరుద్యోగం]] * [[రామ కులశేఖర]] * [[జీ శంకర కురుప్]] * [[కేరళలోని హిందూ దేవాలయాలు]] * [[వెస్ట్రన్ ఇండియా ప్లైవుడ్స్]] * [[2018 కేరళ వరదలు]] * [[ఒన్ను కురే అయిరం యోగం]] * [[కేరళ రైల్వే స్టేషన్ల జాబితా]] * [[తెన్హిపాలెం]] * [[చెమ్మాడ్]] * [[ఎం. రాధాకృష్ణ పిళ్లై]] * [[కదలుండి నది]] * [[వల్లతోల్ నారాయణ మీనన్]] * [[ఒట్టపాలెం]] * [[లాల్ జోస్]] * [[టిని టామ్]] * [[కమల్ (దర్శకుడు)]] * [[నాదిర్షా]] * [[జెంగ్ హే]] * [[కేరళ ప్రభుత్వ విభాగాలు, సంస్థల జాబితా]] * [[2009 తేక్కడి పడవ ప్రమాదం]] [[దస్త్రం:Jewish synagouge kochi india.jpg|thumb|250px|కొట్టాయం జిల్లా తళత్తంగడిలోని ఒక సిరియా మలబార్ నస్రాని వలియపల్లి - యూదుల మందిరాలలో లాగా నగిషీల ఎర్ర పరదాతో కప్పబడిన Knanaya (tabernacle)ను గమనించవచ్చును.]] [[దస్త్రం:Illuminated temple in the evening.JPG|thumb|right|250px|పెద్ద హిందూమందిరాలలో రాత్రివేళల చుట్టూ దీపాలు వెలిగించడం పరిపాటి.]] [[దస్త్రం:Back waters,kerala..JPG|thumb|బాక్ వాటర్స్ ఆఫ్ కేరళ]] == మూలాలు == {{Reflist}} == బయటి లింకులు == * [http://www.kerala.gov.in కేరళ ప్రభుత్వం అధికారిక వెబ్‌పోర్టల్] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060118031516/http://www.kerala.gov.in/ |date=2006-01-18 }} * [http://www.keralacm.gov.in కేరళ ముఖ్యమంత్రి — పినరాయి విజయన్] * [https://web.archive.org/web/20061007005011/http://www.censuskerala.org/ కేరళ జనాభా గణాంకాలు] * [https://web.archive.org/web/20180224030333/http://keralapolice.org/ కేరళ పోలీసు] * [http://en.wikivoyage.org/wiki/Kerala వికీవాయేజ్‌లో కేరళ] * [https://web.archive.org/web/20070928072833/http://www.bizagra.com/kerala.htm కేరళ ట్రావెల్] {{భారతదేశ రాష్ట్రాలు, కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలు}}{{విష్ణు దేవాలయాలు}} {{కేరళ హిందూ మతం దేవాలయాలు}} [[వర్గం:భారతదేశ రాష్ట్రాలు, ప్రాంతాలు]] [[వర్గం:కేరళ|*]] [[వర్గం:ఈ వారం వ్యాసాలు]] [[వర్గం:దక్షిణ భారతదేశం]] 2jk2ru5elrkzk5p3srz0mgh88qjdntx 0 1592 4908599 4901504 2026-07-20T04:03:23Z ఉదయ్ కిరణ్ 124579 /* ఇవి కూడ చూడండి */ 4908599 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = పశ్చిమ బెంగాల్ | native_name = | type = [[రాష్ట్రం]] | image_blank_emblem = | blank_emblem_size = 100px | blank_emblem_type = <center>[[పశ్చిమ బెంగాల్ అధికారిక చిహ్నం|అధికారిక చిహ్నం]]</center> | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = Howrah Pano 3.jpg | photo2a = Dakshineswar Kali Temple, Dakshineswar, West Bengal, India (2007).jpg | photo2b = Biswa Bangla Gate.jpg | photo3a = Tea garden in dooars.jpg | photo3b = HAZARDUARI - PALACE.jpg | photo4a = Digha Sankarpur 2Arnab.jpg | photo4b = Royal Bengal Tiger walking down Mangrove Island in Sundarbans 3.jpg | photo5a = Darjeeling.jpg | spacing = 1 | color_border = white | color = white | size = 250 | foot_montage = {{nobreak| పశ్చిమ బెంగాల్ ప్రదేశాలు (పై నుండి): [[కోల్‌కత|కోల్‌కాతా]] స్కైలైన్,}}<br />కోల్‌కాతా సమిపంలో [[దక్షిణేశ్వర కాళికాలయము]], కోల్‌కాతా గెట్, డువర్స్ ఛాయ్ తోటలు, హజార్దురి రాజభవనం, దీఘా సముద్రతీరం, [[సుందర్‌బన్స్‌ జాతీయ ఉద్యానవనం|సుందర్‌బన్స్‌ జాతీయ ఉద్యానవనంలో]] బెంగాల్ పులి,<br />[[డార్జిలింగ్]] }} | image_map = IN-WB.svg | map_alt = | map_caption = భారతదేశంలో పశ్చిమ బెంగాల్ ఉనికి | mapsize = | latd = | longd = | coor_pinpoint = | coordinates_type = | coordinates_display = | coordinates_footnotes = | coordinates_region = | subdivision_type = [[దేశం]] | subdivision_name = {{flag|భారతదేశం}} | established_title = అవతరణ | established_date = 26 జనవరి 1950 | parts_type = [[జిల్లా|జిల్లాలు]] | parts_style = coll | p1 = {{bulleted list |[[అలిపురుదుయర్]] |[[బంకురా]] |[[బిర్బం]] |[[కూచ్ బెహర్]] |[[దక్షిణ దినాజ్‌పూర్]] |[[డార్జిలింగ్]] |[[హుగ్లీ]] |[[హౌరా]] |[[జల్పైగురి]] |ఝార్గ్రాం |కాలింపాంగ్ |[[కోల్‌కాతా]] |[[మల్దా]] |[[ముర్షిదాబాద్]] |[[నదియా జిల్లా|నదియా]] |[[పశ్చిమ మేదినిపుర్]] |పశ్చిమ బర్ధామన్ |తూర్పు బర్ధామన్ |[[పూర్భా మేదినిపూర్]] |[[పురూలియా]] |[[దక్షిణ 24 పరగణాలు]] |[[ఉత్తర 24 పరగణాలు]] }} | seat_type = రాజధాని | seat = [[కోల్‌కత|కోల్‌కాతా]] | seat1_type = {{unbulleted list | అతిపెద్ద ఊరు }} | seat1 = [[కోల్‌కత|కోల్‌కాతా]] | government_footnotes = | governing_body = | leader_title = [[గవర్నరు|గవర్నర్]] | leader_name = జగ్దిప్ ఢంకర్ ([[భారతీయ జనతా పార్టీ]])<ref>{{cite news |last1=PTI |title=Centre appoints four new Governors, Jagdeep Dhankar now in-charge of West Bengal |url=https://www.thehindu.com/news/national/centre-appoints-four-new-governors-jagdeep-dhankar-now-in-charge-of-west-bengal/article28620154.ece |access-date=20 July 2019 |work=The Hindu |date=20 July 2019 |language=en-IN |archive-url=https://web.archive.org/web/20190720153829/https://www.thehindu.com/news/national/centre-appoints-four-new-governors-jagdeep-dhankar-now-in-charge-of-west-bengal/article28620154.ece |archive-date=20 July 2019 |url-status=live }}</ref> | leader_title1 = {{nowrap|[[పశ్చిమ బెంగాల్ ముఖ్యమంత్రులు|ముఖ్యమంత్రి]]}} | leader_name1 = [[మమతా బెనర్జీ]] (అఖిల భారత తృణమూల్ కాంగ్రెస్) | leader_title2 = పశ్చిమ బెంగాల్ శాసనసభ | leader_name2 = పశ్చిమ బెంగాల్ శాసనసభ (295) | leader_title3 = [[భారతదేశంలోని ఉన్నత న్యాయస్థానాల జాబితా|ఉన్నత న్యాయస్థానం]] | leader_name3 = కోల్‌కాతా ఉన్నత న్యాయస్థానం | leader_title4 = [[భారత సుప్రీంకోర్టు ప్రధాన న్యాయమూర్తులు|ప్రధాన న్యాయమూర్తులు]] | leader_name4 = తొట్టతిలి బి. రాధకృష్ణన్ | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes = | area_total_km2 = 88752 | area_note = | area_rank = [[భారతదేశ రాష్ట్రాల విస్తీర్ణం|13వ స్థానం]] | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_demonym = బెంగాలీ జనాభా | population_footnotes = <ref name="2011 pp tableA2">{{cite web |url = http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/prov_data_products_wb.html |title = Area, population, decennial growth rate and density for 2001 and 2011 at a glance for West Bengal and the districts: provisional population totals paper 1 of 2011: West Bengal |publisher = Registrar General & Census Commissioner, India |access-date= 26 January 2012 |url-status = live |archiveurl = https://web.archive.org/web/20120107060612/http://censusindia.gov.in/2011-prov-results/prov_data_products_wb.html |archive-date= 7 January 2012 |df = dmy-all }}</ref> | population_total = 91347736 | population_as_of = 2011 | population_rank = 4 వ ర్యాంకు | population_density_km2 = 1,029 | population_note = | timezone1 = [[భారత ప్రామాణిక కాలమానం|ప్రామాణిక కాలమానం]] | utc_offset1 = +05:30 | iso_code = [[ఐఎస్ఒ 3166-2:ఐఎన్|IN-WB]] | registration_plate = WB | demographics_type1 = [[స్థూల దేశీయోత్పత్తి|జి.డి.పి]] {{nobold|(2018–19)}} | demographics1_footnotes = <ref name="MOSPI-2019-Aug">{{cite web|url=http://mospi.nic.in/sites/default/files/press_releases_statements/State_wise_SDP_01_08_2019_for_uploading.xls|title=MOSPI Gross State Domestic Product|last=|first=|date=1 August 2019|website=Ministry of Statistics and Programme Implementation, Government of India|archive-url=|access-date=16 September 2019}}</ref> | demographics1_title1 = మొత్తం | demographics1_info1 = {{INRConvert|11.77|lc}} | demographics1_title2 = [[తలసరి ఆదాయం]] | demographics1_info2 = {{INRConvert|109491}} | demographics_type2 = [[భాష]] | demographics2_title1 = [[అధికార భాష|అధికారిక]] | demographics2_info1 = {{hlist|[[బెంగాలీ]]|[[ఆంగ్ల భాష|ఆంగ్లం]]<ref>{{cite web|title=Fact and Figures|url=https://wb.gov.in/portal/web/guest/facts-and-figures;jsessionid=JzdD9RHb7aMY5esZPtcsIVLy|website=www.wb.gov.in|access-date=30 March 2018}}</ref> }} | demographics2_title2 = | demographics2_info2 = <!-- blank fields (section 1) --> | blank_name_sec1 = [[Human Development Index|HDI]] {{nobold|(2017)}} | blank_info_sec1 = {{increase}} 0.637 (<span style="color:#fc0">medium</span>) ·21 వ ర్యాంకు<ref name="snhdi-gdl">{{cite web |title=Sub-national HDI – Area Database |url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |website=Global Data Lab |publisher=Institute for Management Research, Radboud University |access-date=25 September 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180923120638/https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |archive-date=23 September 2018 |url-status=dead }}</ref> | blank1_name_sec1 = [[అక్షరాస్యత]] {{nobold|(2011)}} | blank1_info_sec1 = 77.08%<ref name="2011 pp table3A2">{{cite web |url = http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/prov_data_products_wb.html |title = Sex ratio, 0–6 age population, literates and literacy rate by sex for 2001 and 2011 at a glance for West Bengal and the districts: provisional population totals paper 1 of 2011: West Bengal |publisher = Government of India:Ministry of Home Affairs |access-date= 29 January 2012 |url-status = live |archiveurl = https://web.archive.org/web/20120107060612/http://censusindia.gov.in/2011-prov-results/prov_data_products_wb.html |archive-date= 7 January 2012 |df = dmy-all }}</ref> | blank2_name_sec1 = [[భారత రాష్ట్రాల లింగ నిష్పత్తి|లింగ నిష్పత్తి]] {{nobold|(2011)}} | blank2_info_sec1 =(పురుషులు) 1000:950 (స్తీలు) <ref>{{cite web|title=Sex Ratio in West Bengal|url=http://www.census2011.co.in/sexratio.php|website=Census of India 2011|url-status=dead|access-date=23 January 2020|archive-date=27 ఫిబ్రవరి 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140227054841/http://www.census2011.co.in/sexratio.php}}</ref> | website = {{URL|https://www.wb.gov.in/|అధికారక వెబ్సైట్}} | footnotes = {{note|leg|*}} 294 ఎన్నికైనవారు, 1 నియమించినవారు {{Infobox region symbols | embedded = yes | region = పశ్చిమ బెంగాల్ | country = [[భారతదేశం]] | emblem = [[అశోక స్తంభం]], [[బెంగాలి|బెంగాలి అక్షరం ''ব'']] | language = [[File:Bengali.svg|50px|left]] [[బెంగాలి|బాంగ్లా]] & [[ఆంగ్ల భాష|ఆంగ్లం]] | animal = [[File:Fishing cat 1.jpg|50px|left|బావురు పిల్లి]] [[బావురు పిల్లి]] | bird = [[File:Halcyon smyrnensis - Singapore Botanic Gardens.jpg|50px|left|కింగ్ఫిషర్]] [[కింగ్ ఫిషర్ రెడ్|కింగ్ఫిషర్]] | flower = [[File:Flower & flower buds I IMG 2257.jpg|50px|left|పారిజాతం]] [[పారిజాతం|పారిజాతం పువ్వు]] | tree = [[File:Alstonia_scholaris.jpg|50px|left|ఆల్స్టోనియా]] ఆల్స్టోనియా | sport = [[File:Football in Bloomington, Indiana, 1996.jpg|50px|left|కాల్బంతి]] [[కాల్బంతి|ఫుట్‌బాల్]] | river = [[File:HooghlyRiverOverBally gobeirne.jpg|50px|left| పశ్చిమ బెంగాల్ లొని, బల్లి పైన తీసిన హుగ్లీ నది యొక్క వైమానిక చిత్రం]] [[హుగ్లీ నది]], }} }} '''పశ్చిమ బెంగాల్''', [[భారతదేశం]] తూర్పుభాగాన ఉన్న రాష్ట్రం. దీనికి పశ్చిమోత్తరాన [[నేపాల్]], [[సిక్కిం]] ఉన్నాయి. ఉత్తరాన భూటాన్, ఈశాన్యాన [[అసోం|అస్సాం]], తూర్పున [[బంగ్లాదేశ్]] ఉన్నాయి. దక్షిణాన [[బంగాళాఖాతం]], వాయవ్యాన [[ఒడిషా]], [[ఝార్ఖండ్|జార్ఖండ్]], [[బిహార్|బీహార్]] రాష్ట్రాలున్నాయి. == చరిత్ర == సా.శ. 750 నుండి 1161 వరకు బెంగాల్ ను పాలవంశపు రాజులు పాలించారు. తరువాత 1095 నుండి 1260 వరకు సేనవంశపురాజుల పాలన సాగింది. 13వ శతాబ్దంనుండి [[మహమ్మదీయులు|మహమ్మదీయుల]] పాలన ఆరంభమైంది. అప్పటినుండి, ప్రధానంగా [[మొఘల్ సామ్రాజ్యం]] కాలంలో బెంగాల్ ప్రముఖమైన, సంపన్నకరమైన వాణిజ్య, పారిశ్రామిక ప్రాంతంగా అభివృద్ధి చెందింది. 15వ శతాబ్దంలో [[బ్రిటీష్ ఈస్టిండియా కంపెనీ|బ్రిటిష్ ఈస్టిండియా కంపెనీ]] రూపంలో అడుగుపెట్టిన ఆంగ్లేయులు 18వ శతాబ్దంలో అధికారాన్ని చేజిక్కించుకున్నారు. అక్కడినుండి క్రమంగా బ్రిటిష్ సామ్రాజ్యం భారతదేశం అంతా విస్తరించింది. [[దస్త్రం:Lord Clive meeting with Mir Jafar after the Battle of Plassey.jpg|thumb|200px|1757లో [[ప్లాసీ యుద్ధం]]లో గెలిచిన తరువాత బ్రిటీష్ ఈష్టిండియా కంపెనీకి చెందిన [[రాబర్టు క్లైవు|రాబర్ట్ క్లైవ్.]]]] 1947 లో స్వాతంత్ర్యం లభించినపుడు బెంగాల్ విభజింపబడింది. ముస్లిం జనాభా ఎక్కువగా ఉన్న తూర్పు బెంగాల్ పాకిస్తాన్ లో ఒక భాగమై [[తూర్పు పాకిస్తాన్]]‌గా పిలువబడింది. తరువాత ఇదే భాగం 1971లో [[పాకిస్తాన్]]‌నుండి విడివడి స్వతంత్ర [[బంగ్లాదేశ్]]‌గా అవతరించింది. ఇక పశ్చిమ బెంగాల్ 1947 నుండి స్వతంత్ర భారతదేశంలో ఒక రాష్ట్రమయ్యింది. ఫ్రెంచివారి పాలనలో ఉన్న [[చందానగర్]] 1950లో భారతదేశంలో విలీనమైంది. 1955 అక్టోబరు 2 నుండి అది పశ్చిమ బెంగాల్ రాష్ట్రంలో ఒక భాగమైనది. == దేవాలయాలు == * [[బోరో మా కాళి ఆలయం, నైహతి]] : ఉత్తర 24 పరగణాల జిల్లాలోని నైహటి పట్టణంలో ఉన్న ఒక [[హిందూ ఆలయం]]. ఈ ఆలయం హిందూ దేవత అయిన [[కాళికాదేవి|కాళీకి]] అంకితం చేయబడింది. == రాష్ట్రం == [[దస్త్రం:Panthera tigris tigris.jpg|right|thumb|200px|[[బెంగాల్ పులి]]]] పశ్చిమబెంగాల్ రాష్ట్రానికి [[కొలకత్తా]] నగరం రాజధాని. ఇక్కడ [[బంగ్లా భాష]] ప్రధానమైన భాష.. 1977 నుండి ఈ రాష్ట్రంలో [[వామపక్ష పార్టీలు]] ఎన్నికలలో నిరంతరాయంగా గెలుస్తూ అధికారాన్ని నిలుపుకొంటూ వస్తున్నాయి. === వాతావరణం === [[దస్త్రం:Teestavalley.jpg|right|thumb|200px|డార్జిలింగ్ హిమాలయ పర్వత ప్రాంతంలో [[తీస్తా నది]] తీరం వెంట, [[కాలింపోంగ్]] వద్ద మెలికలు తిరుగుతూ సాగుతున్న భారత జాతీయ రహదారి 31A]] [[పశ్చిమ బెంగాల్ వాతావరణం]] ప్రధానంగా ఉష్ణమండలం వాతావరణం. భూభాగం ఎక్కువగా మైదానప్రాతం. ఉత్తరాన హిమాలయ పర్వతసానువుల్లోని [[డార్జిలింగ్]] ప్రాంతం మంచి నాణ్యమైన [[తేయాకు]]కు ప్రసిద్ధము. దక్షిణాన గంగానది ముఖద్వారాన్న సుందర్ బన్స్ [[డెల్టా]] ప్రపంచంలోని అతిపెద్ద డెల్టా ప్రాంతము. ఇది పశ్చిమ బెంగాల్ లోను, బంగ్లాదేశ్ లోను విస్తరించి ఉంది. ప్రసిద్ధమైన [[బెంగాల్ టైగర్]]కు ఈ ప్రాంతంలోని అడవులు నివాస స్థానము. === సంస్కృతి === [[దస్త్రం:Wbvillagehut1.JPG|right|thumb|200px|పశ్చిమ మిడ్నాపూర్‌లో ఒక గ్రామీణ దృశ్యం. రాష్ట్రంలోని 72% జనాభా గ్రామాలలో నివసిస్తారు.]] [[దస్త్రం:Dspmötekolkata.JPG|right|thumb|200px|కలకత్తాలో ఒక వామపక్ష రాజకీయ ప్రదర్శన]]భారతదేశపు సాంస్కృతికవేదికలో బెంగాల్ కు విశిష్టమైన స్థానం ఉంది. "నేటి బెంగాల్ ఆలోచన. రేపటి భారత్ ఆలోచన" అని ఒక నానుడి ఉంది. ఎందరో కవులకు, రచయితలకు, సంస్కర్తలకు, జాతీయవాదులకు, తాత్వికులకు బెంగాల్ పుట్టినిల్లు. వారిలో చాలామంది భారతదేశపు సాంస్కృతిక ప్రస్థానానికి మార్గదర్శకులైనారు. == ప్రసిద్ధులైన వారు == ===సాహితీ వేత్తలు=== * [[రొబీంద్రనాధ టాగూరు]]: భారత దేశానికీ, బంగ్లాదేశ్ కూ జాతీయగీత రచయిత. కవి, చిత్రకారుడు, సంగీతజ్ఙుడు, తత్వవేత్త. 1913 లో నోబెల్ బహుమతి గ్రహీత. * [[కాజీ నజ్రుల్ ఇస్లామ్]] * [[మైకేల్ మధుసూదన దత్తు]] * [[శరత్‌చంద్ర ఛటర్జీ]] * [[బంకించంద్ర ఛటర్జీ]] * [[బిభూతి భూషణ బందోపాధ్యాయ్]] * [[రాజనారాయణ బసు]] ===సంగీతకారులు=== * [[రవి శంకర్]] ===విజ్ఙాన వేత్తలు=== * [[జగదీశ్‌చంద్ర బోస్]] * [[సత్యేంద్రనాధ బోస్]]: బోస్-అయిన్ స్టయిన్ సిద్ధాంతాన్ని ప్రతిపాదించిన భాగస్వామి, బోసాన్ సూక్ష్మకణాలు ఈయన పేరుమీద నామకరణం చేయబడినాయి. * [[మహేంద్రలాల్ సర్కార్]] * [[బి.సి.రాయ్]], [[భారత రత్న]] గ్రహీతలైన వైద్యులు * [[అమర్త్యసేన్]] : 1988 లో నోబెల్ పురస్కారాన్ని అందుకొన్ని ఆర్థిక శాస్త్రజ్ఙుడు ===జాతీయోద్యమ నాయకులు=== * [[నేతాజీ సుభాస్‌చంద్ర బోస్]] * [[బిపిన్ చంద్ర పాల్]] ===రాజకీయ నాయకులు=== * [[జ్యోతి బసు]] *[[సౌగతా రాయ్]] * [[మమతా బెనర్జీ]] *[[సాధన్ పాండే]] *[[మహువా మోయిత్రా]] *[[నుస్రత్ జహాన్‌]] * [[నిషిత్ ప్రమాణిక్]] * [[సుభాష్ సర్కార్]] *[[అర్జున్ సింగ్]] ===విప్లవనాయకులు=== * [[చారు మజుందార్]] ===సంఘసంస్కర్తలు=== * [[రాజా రామ్మోహన్ రాయ్]] ===తాత్వికులు=== * [[అరబిందో|అరబిందో ఘోష్]] ===ఆధ్యాత్మిక గురువులు=== * [[చైతన్య మహాప్రభు]]: 15 వ శతాబ్దిలో కృష్ణభక్తిని ప్రబోధించిన అవతారమూర్తి. *[[రామకృష్ణ పరమహంస]] * [[వివేకానంద]] *[[భక్తివేదాంత ప్రభుపాద]] (అంతర్జాతీయ కృష్ణచైతన్యోద్యమ వ్యవస్థాపకులు) ===కళాకారులు=== * [[అవనీంద్రనాధ టాగోర్]] ===సినిమా కళాకారులు=== *[[సత్యజిత్ రే]] *[[కిషోర్ కుమార్]] *[[హిరణ్మయ్ ముఖర్జీ]] *[[ఉత్తమకుమార్]] * [[మన్నా డే]] * [[సంధ్యా ముఖర్జీ]] *[[నుస్రత్ జహాన్‌]] *మిమీ చక్రవర్తి ===క్రీడాకారులు=== * [[సౌరవ్ గంగూలీ]]: [[క్రికెట్]] * [[అర్పణరాయ్]]: [[టెన్నిస్]] * [[లియాండర్ పేస్]] * [[రిచా ఘోష్]] - భారత మహిళా క్రికెటర్‌ * [[ఝులన్ గోస్వామి]] - భారత మహిళా క్రికెటర్‌ == జనవిస్తరణ == పశ్చిమ బెంగాల్ లో బెంగాలీ ప్రధానమైన భాష. బీహారీలు కూడా రాష్ట్రమంతా నివసిస్తున్నారు. సిక్కిం సరిహద్దు ప్రాంతంలో షెర్పాలు, టిబెటన్ జాతివారు ముఖ్యమైన తెగ. డార్జిలింగ్ ప్రాతంలోని నేపాలీ భాష మాట్లాడేవారు ప్రత్యేకరాష్ట్రం కోసం చాలాకాలం ఉద్యమం సాగించారు. వారికి పశ్చిమ బెంగాల్ రాష్ట్రంలోనే స్వతంత్రప్రతిపత్తి ఇవ్వబడింది. == విభాగాలు == పశ్చిమ బెంగాల్ లో 2019 నాటికి 23 జిల్లాలు ఉన్నాయి. == ఇవి కూడ చూడండి == * [[రామ్ చంద్ర విద్యాబాగీష్]] * [[పశ్చిమ బెంగాల్ చరిత్ర]] * [[పశ్చిమ బెంగాల్‌లో మతం]] * [[2024లో పశ్చిమ బెంగాల్ వరదలు]] * [[పశ్చిమ భారతదేశం]] * [[గేబూ అచ్యోక్]] * [[జనాభా ప్రకారం పశ్చిమ బెంగాల్ నగరాల జాబితా]] * [[పశ్చిమ బెంగాల్‌లోని పారిశ్రామిక ప్రాంతాల జాబితా]] * [[భారతదేశ రాష్ట్రాలలో బెంగాలీ మాట్లాడేవారి జాబితా]] * [[పశ్చిమ బెంగాల్‌కు చెందిన వ్యక్తుల జాబితా]] * [[పశ్చిమ బెంగాల్‌లో కోవిడ్-19 మహమ్మారి]] == మూలాలు == {{మూలాలు}} == బయటి లంకెలు == * [https://web.archive.org/web/20060225111857/http://www.banglamusic.com/ బాంగ్లా మ్యూజిక్] * [http://arquivo.pt/wayback/20160516020105/http://www.westbengal.gov.in/ రాష్ట్ర ప్రభుత్వ అధికారిక వెబ్‌సైటు] * [http://mapsofindia.com/maps/westbengal/westbengallocation.htm పశ్చిమ బెంగాల్ స్థానము సూచిస్తున్న భారత పటం] * [https://web.archive.org/web/20040805200534/http://www.mapsofindia.com/maps/westbengal/h3s3202.htm పశ్చిమ బెంగాల్ జిల్లాల పటం] * [https://web.archive.org/web/20060219070616/http://mapsofindia.com/maps/westbengal/h3s3205.htm రైల్వే పటం] * [https://web.archive.org/web/20050212021753/http://www.123bharath.com/westbengal-india-news/ పశ్చిమ బెంగాల్ వార్తలు] {{భారతదేశ రాష్ట్రాలు, కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలు}}{{తూర్పుకనుమలు}} [[వర్గం:పశ్చిమ బెంగాల్]] [[వర్గం:భారతదేశ రాష్ట్రాలు, ప్రాంతాలు]] h7hrrzka9ylgna2ticqv060qi0p8w2n 4 3753 4908694 4838094 2026-07-20T09:25:52Z Chaduvari 97 /* ఇంకా చూడండి */ 4908694 wikitext text/x-wiki ఈ వ్యాసం [[సహాయము:Contents|సహాయం]] పేజీల లోని ఒక భాగం. వ్యాసంలోని విషయం గురించిన చర్చ జరిగే ప్రత్యేక వికీపీడియా పేజీని '''చర్చ పేజీ''' అంటారు. వ్యాసపు చర్చ పేజీని చూడటానికి '''చర్చ''' అనే లింకును (డిఫాల్టు తొడుగులో ఇది పేజీకి పై భాగంలో ఉంటుంది) నొక్కితే చాలు. చర్చ పేజీలో నుండి '''గురించి''' లింకును నొక్కితే వెనక్కి - వ్యాసం పేజీకి - వెళ్ళవచ్చు. వ్యాసం రాసే రచయితలు చర్చల ద్వారా పరస్పరం సహకరించుకోవలసిన పరిస్థితి వచ్చి తీరుతుందని ముందే తెలుసు&mdash; అందుకనే అటువంటి చర్చ కొరకు ఒక [[వికీపీడియా:నేమ్‌స్పేసు|నేంస్పేసు]] నే ప్రత్యేకించాం. [[వికీపీడియా:సంతకం|చర్చ పేజీలలో మీ రచనల చివర సంతకం పెట్టడం]] ఒక మంచి [[వికీపీడియా:వికీ సాంప్రదాయం|వికీ సాంప్రదాయం]]. చర్చ పేజీ వాడే విషయమై మార్గదర్శకాల కొరకు [[వికీపీడియా:చర్చ పేజీ మార్గదర్శకాలు|చర్చ పేజీ మార్గదర్శకాలు]] చూడండి. ఇంకా [[వికీపీడియా:how to archive a talk page|చర్చ పేజీని ఎలా సంగ్రహించాలి]], [[వికీపీడియా:Refactoring talk pages]] కూడా చూడండి. చర్చ సంబందిత వ్యాసానికి అంతర్గతంగా సంబంధం లేనప్పుడు, చర్చ కోసం ఇమెయిల్ లేదా వినియోగదారు పేజీని ఉపయోగించడానికి ప్రయత్నించండి. == అసలు ఎందుకది? == <b><i>గమనిక: [[వికీపీడియా:వివాద పరిష్కారం]] లో మొదటి మెట్టుగా వికీపీడియా చర్చ పేజీలు వాడాలని సూచన ఉన్నది.</b></i> చర్చ పేజీ ముఖ్యోద్దేశం ఏమిటంటే, దానికి సంబంధించిన వ్యాసం పేజీలోని అంశాలను మెరుగు పరచడమే. ప్రశ్నలు, సవాళ్ళు, కోసివేతలు, పాఠ్యాల మార్పుపై వాదాలు, వ్యాస పేజీపై వ్యాఖ్యానాలు అన్నీ ఈ పేజీలో చెయ్యవచ్చు. సాధారణంగా విషయం గురించి మాత్రమే చర్చించడానికి చర్చ పేజీని వాడటాన్ని [[వికీపీడియా:వికీపీడియనులు|వికీజీవులు]] వ్యతిరేకిస్తారు. [[వికీపీడియా:Wikipedia is not a soapbox|వికీపీడియా సబ్బు పెట్టేం కాదు]], అదో విజ్ఞాన సర్వస్వం. ఒక్క మాటలో చెప్పాలంటే, '''''వ్యాసం''''' గురించి చర్చించు, ''వ్యాస విషయం'' గురించి కాదు. వికీపీడియా మరో [[H2G2]]నో లేక [[Everything2]]నో కాకూడదనే సరైన అలవాట్లను మేము ప్రోత్సహిస్తున్నాం. ఇంకా చూడండి: [[వికీపీడియా:వికీ సాంప్రదాయం|వికీ సాంప్రదాయం]] ఇంత చెప్పినా, వికీజీవులు కూడా మానవమాత్రులే, వారూ తప్పులు చేస్తారు. కాబట్టి, చర్చ పేజీలలో అప్పుడప్పుడు "వర్గ విభేదాలు" వచ్చి గొడవలు జరుగుతూ ఉంటాయి- కొన్నిసార్లు ఇది వ్యాసం మెరుగుదలకు తోడ్పడుతుంది కూడా! అంటే కొంత వరకు సహనం, సహిష్ణుత అనేది ఉందన్నమాట. చాలా మంది వికీజీవులు ఈ గొడవలలో పడుతూనే ఉంటారు. ఏదో ఆశించి, వాడుకరుల పేజీలలో పదే పదే ఒకే సందేశం రాయడం - దీనినే స్పామింగు అంటారు - కూడదు. =="విషయాన్ని చేర్చు" అంశం== "విషయాన్ని చేర్చు" అనే లింకును నొక్కడం ద్వారా చర్చ పేజీలో రాయవచ్చు. కానీ ఇది కొత్త చర్చ ప్రారంభానికి, చివరి చర్చ సమాధానానికి వాడతారు. *కొత్త చర్చ కొరకు, "విషయం" పెట్టెలో విషయం రాయండి. ఆటోమాటిక్‌గా అదే [[సహాయం:దిద్దుబాటు సారాంశం|దిద్దుబాటు సారాంశం]] అవుతుంది. *ఏదైనా చర్చకు సమాధానం రాయదలిస్తే సదరు చర్చను దిద్దుబాటు చెయ్యండి. == చర్చ పేజీ నమూనా == {| border="1" cellpadding="6" cellspacing="0" | <nowiki>కూరెలా ఉంది? --[[పి.భీముడు]]</nowiki><br> <nowiki>:అదిరింది!! --[[పి.ద్రౌపది]]</nowiki><br> <nowiki>:పర్లేదు.. --[[పి.ధర్మరాజు]]</nowiki><br> <nowiki>::నేనే వండాను! --[[పి.భీముడు]]</nowiki><br> <nowiki>ఈ కూర చర్చను [[చర్చఃకూర]] కు తరలించాలని నా అభిప్రాయం.. --[[పి.అర్జునుడు]]</nowiki><br> <nowiki>:అక్కర్లేదనుకుంటా --[[పి.నకులుడు]]</nowiki><br> <nowiki>:ఇంతకీ అసలు ఏ కూర వండారో చెప్పనేలేదు --[[పి.సహదేవుడు]]</nowiki><br> |} పై విధంగా రాస్తే ఇలా కనిపిస్తుంది: {| border="1" cellpadding="6" cellspacing="0" | కూరెలా ఉంది? --[[పి.భీముడు]]<br> :అదిరింది!! --[[పి.ద్రౌపది]]<br> :పర్లేదు.. --[[పి.ధర్మరాజు]]<br> ::నేనే వండాను! --[[పి.భీముడు]]<br> ఈ కూర చర్చను [[చర్చఃకూర]] కు తరలించాలని నా అభిప్రాయం.. --[[పి.అర్జునుడు]]<br> :అక్కర్లేదనుకుంటా --[[పి.నకులుడు]]<br> :ఇంతకీ అసలు ఏ కూర వండారో చెప్పనేలేదు --[[పి.సహదేవుడు]] |- |} పై చర్చ ద్వారా చర్చ పేజీ అమరిక ఏ పధ్ధతిలో ఉండాలనేది సూచిస్తున్నాం గానీ ఎటువంటి వ్యాఖ్యలు రాయాలనేది కాదు. == వాడుకరుల చర్చ పేజీలు == మీ వాడుకరి పేజీకి కూడా ఒక చర్చ పేజీ ఉంటుంది. దీనికి కొన్ని ప్రత్యేక విశేషాలు ఉన్నాయి. మొదటగా, పేజీల పైన ఉండే శీర్షంలో దీనికి లింకు ఉంటుంది. ఇతరులు మీ చర్చ పేజీలో సందేశం రాస్తే, '''మీకు కొత్త సందేశాలు ఉన్నాయి ''' అనే సందేశం మీకు కనిపిస్తుంది. కొన్నిసార్లు వ్యక్తిగత సందేశాల కొరకు కూడా వాడతారు; కానీ ఈ పేజీ అందరికీ కనిపిస్తుందని గుర్తుంచుకోండి. మీరు గోప్యంగా సంప్రదించదలిస్తే, ఈ-మెయిల్‌ వాడండి ([[వికీపీడియా:వాడుకరులకు మెయిలు ఇవ్వడం|వాడుకరులకు ఈ-మెయిల్‌]] చూడండి). ఇతర వాడుకరుల చర్చ పేజీలో సందేశం రాయదలిస్తే ఆ వాడుకరి పేజీలోని ''చర్చ'' లింకును నొక్కి ఆ పేజీకి వెళ్ళవచ్చు. ఇటివలి మార్పులు పేజీలోను, మీ వీక్షణ జాబితా లోను ఉండే మార్పుల పక్కనే ఉన్న వాడుకరి పేరు, దానిని అనుసరించి ఉండే చర్చ లింకును నొక్కి కూడా చర్చ పేజీకి వెళ్ళవచ్చు. ===నా చర్చ పేజీలో నా ఇష్టం వచ్చింది చేసుకోవచ్చా?=== ఎక్కువ మంది తమ ''వాడుకరి చర్చ'' పేజీని ఇతర చర్చ పేజీల వలెనే చూస్తారు - పాతవాటిని జాగ్రత్త చెయ్యడం మొదలైనవి చేస్తారు. మరి కొందరు చర్చ ముగిసిన తరువాత తీసివేస్తారు. అయితే, సందేశాలకు సమాధానాలివ్వకుండానే వాటిని తొలగించరాదు. దీనిని అమర్యాదగా భావించి, దాని వలన ఘర్షణలు తలెత్తి, మధ్యవర్తుల వరకూ వెళ్ళిన సందర్భాలు ఇంగ్లీషు వికీలో ఉన్నాయి. మీ వాడుకరి చర్చ పేజీ నుండి వేరే పేజీకి దారి మార్పు చెయ్యడం కూడా (సరదాగా చేసినా, ఎగతాళిగా చేసినా సరే) ఇటువంటి చర్య గానే భావిస్తారు. మీ వాడుకరి చర్చ పేజీని అలంకరించు కోవాలనుందా..? ఆలస్యమెందుకు, కానివ్వండి. కాకపోతే, ఒక్క విషయం గుర్తుంచుకోండి - మీ చర్చ పేజీలో ఇతర వాడుకరులు సందేశం రాయాలనుకుంటే అలంకరణల కారణంగా వారికి ఇబ్బంది కలగకూడదు. అలా జరిగితే వాళ్ళు బాధ పడవచ్చు. ===సంభాషణా క్రమాన్ని సులభంగా అనుసరించడం ఎలా=== ఒకే చర్చకు సంబంధించిన సందేశాలను వివిధ వాడుకరుల చర్చ పేజీలలో రాస్తూ పోతూ ఉంటే, ఆ చర్చను అనుసరించడం కష్టమవుతుంది. ఈ సమస్యను అధిగమించే రెండు మార్గాలు ఇవిగో: * మీరు సమాధానమిస్తున్న చర్చ లోని భాగాన్ని కాపీ చేసి రెండో వాడుకరి చర్చ పేజీలో పేస్టు చేసి, దాని కిందే మీ సమాధానం రాయండి. మీ సమాధానాన్ని మామూలుగానే ఇండెంటు చెయ్యండి. లేదా: * మీ వాడుకరి చర్చ పేజీలో సమాధానం రాస్తానని సందేశం పెట్టండి. ఇతరులు మొదలు పెట్టే సంభాషణలకు ఇలా చెయ్యండి. * సంభాషణ మీరు మొదలు పెట్టేటపుడు, ఇతరుల చర్చ పేజీలో రాసి, వాళ్ళు అక్కడే సమాధానం ఇవ్వవచ్చని చెప్పండి. == చర్చ పేజీలను భద్రపరిచే విధానం == అప్పుడప్పుడూ వికీపీడియాలో చర్చ పేజీలు చాలా పెద్దవయిపోతుంటాయి. అలాంటప్పుడు చర్చ పేజీలలోని పాత వివరాలను ఇంకొక అనుబంధ పేజీలో భద్రపరుస్తూ ఉంటారు. ఇలా భద్రపరచటానికి సాధారణంగా కింద వివరించిన పద్దతిని ఉపయోగిస్తారు. ఇలా కొత్తగా సృష్టిస్తున్న పాత చర్చ పేజీలకు పేర్లను జాగ్రత్తగా పెట్టాలి. వాటి పేర్లు తయారు చేయడానికి, మొదట వ్యాసపు చర్చ పేజీ పేరుని తీసుకుని దానికి "/పాత చర్చ #"ను కలపండి, # అనేది పాత చర్చ పేజీ సంఖ్య. ఉదాహరణకు: * చర్చ:భారతదేశం యొక్క 20వ పాత చర్చ పేజీకి "చర్చ:భారతదేశం/పాత చర్చ 20" అని నామకరణం చెయ్యాలి. * "వాడుకరి చర్చ:సభ్యుడు" యొక్క మొదటి పాత చర్చ పేజీకి "వాడుకరి చర్చ:సభ్యుడు/పాత చర్చ 1" అనే పేరు వస్తుంది. అంతేకాదు చర్చ పేజీలను భద్రపరిచేటప్పుడు వాటి నేముస్పేసు సరయినదేనా కాదా అని నిర్ధారించుకోవాలి. కోలన్ (:) గుర్తు ముందు ఉన్న పదాన్ని గమనించండి. మీ సొంత చర్చ పేజీలు "వాడుకరి చర్చ" తో మొదలవుతాయి, "చర్చ"తో కాదు. అలా పేజీలకు పేరును తయారు చేసేసిన తరువాత, అసలు చర్చ పేజీలో ఉన్న సమాచారాన్నంతటిని ఆ పేజీ నుంచి తొలగించి కొత్తగా సృష్టించిన పేజీలో చేర్చి రెండు పేజీలను భద్రపరచాలి. పాత చర్చల పేజీలలో <nowiki>{{పాత చర్చల పెట్టె|auto=yes}}</nowiki> అని వ్రాయండి. దీనితో ఆ పేజీ నుండి, పాత చర్చ పేజీలకు లింకులు ఏర్పడతాయి. == చర్చ పేజీలకు ఎకో వ్యవస్థ తోడ్పాటు == వ్యాసంపై చర్చించేటపుడు మీ వ్యాఖ్యని సంబంధిత వాడుకరుల దృష్టికి తీసుకెళటానికి మీ వ్యాఖ్యలో ఆయా వాడుకరుల పేజీలను <nowiki>[[వాడుకరి:వాడుకరిపేరు]]</nowiki> - ఇలా ఉటంకిస్తే, వారికి [[వికీపీడియా:సూచనల వ్యవస్థ|ఎకో వ్యవస్థ]] ద్వారా సందేశం వెళ్తుంది. వాడుకరి చర్చ పేజీలో ప్రత్యేకంగా వ్యాఖ్య రాయనవసరంలేదు. ఇది మరింత మంది దృష్టికి తీసుకువెళ్లాలంటే <nowiki>{{సహాయం కావాలి}}</nowiki> చేర్చితే ఆ పేజీ [[వికీపీడియా:రచ్చబండ|రచ్చబండ]]లో సహకారం స్థితి పెట్టెలో సహాయంకోరుతున్న వాడుకరుల లేక పేజీల సంఖ్య ద్వారా తెలియచేయబడుతుంది. [https://te.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%B0%9A%E0%B0%B0%E0%B1%8D%E0%B0%9A:%E0%B0%9A%E0%B0%BF%E0%B0%A4%E0%B1%8D%E0%B0%A4%E0%B1%82%E0%B0%B0%E0%B1%81&diff=prev&oldid=921232 ఉదాహరణ]. == ఇంకా చూడండి == * [[వికీపీడియా:చర్చలను ముగించడం]] * [[వికీపీడియా:అనాధ చర్చ పేజీలు|అనాధ చర్చ పేజీలు]] * [[వికీపీడియా:వికీ సాంప్రదాయం|వికీ సాంప్రదాయం]] * [[వికీపీడియా:చర్చ పేజీ మార్గదర్శకాలు|చర్చ పేజీ మార్గదర్శకాలు]] [[వర్గం:వికీపీడియా సహాయం]] 18qddv5to9l6c13e4hti98zr2a030h8 0 6358 4908717 4892980 2026-07-20T11:03:34Z ఉదయ్ కిరణ్ 124579 4908717 wikitext text/x-wiki {{సమాచారపెట్టె స్థావరం | name = కద్రి | other_name = 3వ నవ నారసింహ క్షేత్రం | nickname = ఖాద్రీ | settlement_type = [[పట్టణం]] | pushpin_map = India Andhra Pradesh | pushpin_label_position = right | pushpin_map_caption = ఆంధ్రప్రదేశ్, భారతదేశంలో ప్రాంతం | coordinates = {{coord|14.12|N|78.17|E|display=inline,title}} | subdivision_type = దేశం | subdivision_name = {{IND}} | subdivision_type1 = [[భారతదేశ రాష్ట్రాలు, కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలు|రాష్ట్రం]] | subdivision_name1 = [[ఆంధ్రప్రదేశ్]] | subdivision_type2 = [[ఆంధ్రప్రదేశ్ జిల్లాలు|జిల్లా]] | subdivision_name2 = [[శ్రీ సత్యసాయి జిల్లా]] | unit_pref = Metric | area_footnotes = <ref name="basic info">{{cite web|title=Basic Information of Municipality|url=http://cdma.ap.gov.in/Kadiri/Basic_information_Municipality.html|publisher=Commissioner & Director of Municipal Administration|access-date=23 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20150430165857/http://cdma.ap.gov.in/Kadiri/Basic_information_Municipality.html|archive-date=30 April 2015|url-status=dead}}</ref> | area_rank = 2 | area_total_km2 = 25.88 | elevation_m = 504 | population_total = 89,429 | population_as_of = 2011 | population_density_km2 = 3500 | population_footnotes = <ref name="basic info" /> | demographics_type1 = భాషలు | demographics1_title1 = అధికారిక | demographics1_info1 = [[తెలుగు భాష|తెలుగు]] | timezone1 = [[భారత ప్రామాణిక కాలమానం|IST]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = [[పిన్ కోడ్|పిన్]] | postal_code = 515 591 | registration_plate = AP–39 | website = {{URL|http://kadiri.cdma.ap.gov.in/en}} }} '''కద్రి''' (లేదా '''కదిరి''') అనేది భారత రాష్ట్రమైన [[ఆంధ్రప్రదేశ్]] లోని [[శ్రీ సత్యసాయి జిల్లా]]లోని ఒక ముఖ్యమైన నగరం.<ref>{{Cite web |last=Khan |first=Patan |title=New districts in andhra pradesh |date=5 April 2022 |url=https://www.thehansindia.com/news/cities/vijayawada/vijayawada-congress-accuses-government-of-hoodwinking-on-capital-city-736611?infinitescroll=1 |access-date=5 April 2022 |archive-date=16 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221016124259/https://www.thehansindia.com/news/cities/vijayawada/vijayawada-congress-accuses-government-of-hoodwinking-on-capital-city-736611?infinitescroll=1 |url-status=live }}</ref> ఇది 'స్పెషల్ గ్రేడ్' మున్సిపల్ సిటీ కౌన్సిల్, కద్రి [[మండలం]], [[కద్రి రెవెన్యూ డివిజన్]] కేంద్రం. [[కద్రి తాలూకా]] (మండలం) ఆంధ్రప్రదేశ్ రాష్ట్రంలోనే అతిపెద్ద తాలూకాగా ఉండేది.<ref>{{cite web|title=Anantapur District Mandals|url=http://censusindia.gov.in/2011census/maps/atlas/28part32.pdf|publisher=Census of India|access-date=6 June 2017|pages=408|archive-date=15 November 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141115054321/http://censusindia.gov.in/2011census/maps/atlas/28part32.pdf|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|url = http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-andhrapradesh/anantapur-gets-two-more-revenue-divisions/article4855117.ece|title = Anantapur gets two more revenue divisions|date = 27 June 2013|work = The Hindu|access-date = 10 June 2015|location = Anantapur|archive-date = 9 September 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20150909211317/http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-andhrapradesh/anantapur-gets-two-more-revenue-divisions/article4855117.ece|url-status = live}}</ref> కద్రి మల్లెపూలు, కుంకుమపువ్వులకు ప్రసిద్ధి చెందింది. కద్రి కుంకుమపువ్వు ఆంధ్ర, కర్ణాటక రాష్ట్రాల్లో విస్తృతంగా విక్రయించబడుతుంది. కర్ణాటక, తెలంగాణ, తమిళనాడు ప్రజలకు శ్రీ లక్ష్మీనరసింహస్వామి ఆలయం కద్రి పేరును గుర్తుచేస్తుంది. కద్రి అనే పేరు వెనుక ఒక ఆసక్తికరమైన చరిత్ర ఉంది. చుట్టుపక్కల అడవుల్లో ఖాదర (చండ్ర) వృక్షాలు ఎక్కువగా లభించడం వల్ల ఈ పట్టణానికి మొదట్లో '''ఖాద్రీపురం''' అని పేరు వచ్చింది.<ref>{{Cite web|title=Police {{!}} Ananthapuramu District, Government of Andhra Pradesh {{!}} India|url=https://ananthapuramu.ap.gov.in/police/|access-date=2022-02-20|language=en-US|archive-date=20 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220220112941/https://ananthapuramu.ap.gov.in/police/|url-status=live}}</ref> == ప్రముఖ ప్రదేశాలు == === శ్రీ ఖాద్రీ లక్ష్మీ నరసింహ స్వామి ఆలయం === హిందూ పురాణాల ప్రకారం, ప్రహ్లాదుని తండ్రి అయిన హిరణ్యకశిపుడిని సంహరించడానికి కద్రి వృక్షం వేళ్ల నుండి [[నరసింహ స్వామి|లార్డ్ నరసింహ స్వామి]] స్వయంభూగా ఉద్భవించారు. ఈ కారణంగా ఈ ప్రాంతం ప్రముఖ పుణ్యక్షేత్రంగా మారింది. ఈ క్షేత్రం హిందూ భక్తులకు నిలయం. ప్రతి సంవత్సరం కద్రిలో బ్రహ్మోత్సవాలు ఎంతో వైభవంగా జరుగుతాయి.<ref>{{Cite web|last=temple|first=about|title=about kadiri temple|url=https://tms.ap.gov.in/klnkdr/cnt/about-temple|url-status=live|access-date=9 January 2022|archive-date=9 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220109052805/https://tms.ap.gov.in/klnkdr/cnt/about-temple}}</ref> === తిమ్మమ్మ మర్రిమాను === [[File:Thimmamma-marrimanu 1.jpg|alt=కద్రి సమీపంలోని తిమ్మమ్మ మర్రిమాను|thumb|270x270px|కద్రి సమీపంలోని తిమ్మమ్మ మర్రిమాను]] తిమ్మమ్మ మర్రిమాను అనేది కద్రికి సుమారు 25 కిలోమీటర్ల దూరంలో ఉన్న ఒక చారిత్రక మర్రిచెట్టు. ఈ ప్రాచీన వృక్షం అనంతపురం జిల్లా పరిధిలో ఉంది. ఈ పేరులో 'మర్రి' అంటే మర్రిచెట్టు, 'మాను' అంటే తెలుగు భాషలో చెట్టు అని అర్థం. [[మహాశివరాత్రి|శివరాత్రి పండుగ]] రోజున తిమ్మమ్మ వద్ద పెద్ద ఎత్తున జాతర నిర్వహిస్తారు, ఆ సమయంలో వేలాది మంది ప్రజలు ఈ చెట్టును దర్శించి పూజిస్తారు. స్వాతంత్ర్య సమరయోధుడు, మాజీ సమితి అధ్యక్షుడు, జనతాదళ్ జాతీయ కౌన్సిల్ సభ్యుడైన టి. గాజుల నరసయ్య అధ్యక్షతన గల తిమ్మమ్మ మర్రిమాను అభివృద్ధి మండలి ఈ వారసత్వ ప్రాంత అభివృద్ధి, నిర్వహణలో పాలుపంచుకుంటోంది.<ref>{{Cite web|title=Thimmamma Marrimanu|url=https://ananthapuramu.ap.gov.in/tourist-place/thimmamma-marrimanu/|url-status=live|access-date=9 January 2022|archive-date=9 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220109051304/https://ananthapuramu.ap.gov.in/tourist-place/thimmamma-marrimanu/}}</ref> === బాత్రేపల్లి జలపాతం === బాత్రేపల్లి జలపాతం కద్రి సమీపంలోని తలుపుల మండలంలో ఉంది. ఇవి సెప్టెంబర్ నుండి డిసెంబర్ వరకు ప్రవహిస్తాయి. సెలవుల కాలంలో ఇవి బిజీగా ఉండే విహారయాత్రా (పిక్నిక్) ప్రాంతంగా మారతాయి. [[File:IMG0169A.jpg|thumb|కద్రిలో జరిగే వార్షిక రథోత్సవం|320x320px]] [[File:Batrepalli Waterfalls.jpg|alt=బాత్రేపల్లి జలపాతం|thumb|359x359px|కద్రి సమీపంలోని బాత్రేపల్లి జలపాతం]] === యోగి వేమన సమాధి === ప్రజాకవి [[వేమన]] నివసించిన ప్రాంతం ఇది. వేమన రాసిన పద్యాలు సరళంగా, వ్యవహారికంగా ఉండి రోజువారీ జీవిత సత్యాలను, సామాజిక రుగ్మతలను వివరిస్తాయి కాబట్టి ఆయనను ప్రజాకవిగా విస్తృతంగా పిలుస్తారు. ఆయన పద్యాలు యోగం, జ్ఞానం, నైతికత అనే అంశాలను వివరిస్తాయి.<ref>{{Cite web|last=places of intereset|first=anantapur|title=places of interest|url=https://ananthapuramu.ap.gov.in/places-of-interest/|url-status=live|access-date=9 January 2022|archive-date=9 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220109051307/https://ananthapuramu.ap.gov.in/places-of-interest/}}</ref> == రవాణా == === రహదారులు === [[File:YERRADODDI TOLL PLAZA NEAR KADIRI.jpg|thumb|275x275px|కద్రి సమీపంలోని టోల్ ప్లాజా]] కద్రి జాతీయ రహదారి NH-42 పై ఉంది. ఇది కద్రిని [[హైదరాబాద్]], [[తిరుపతి]], [[అనంతపురం]], [[చెన్నై]], [[కర్నూలు]] వంటి ప్రధాన నగరాలతో కలుపుతుంది.<ref>{{Cite web|last=Patan|first=Musthakheem Khan|title=List of national highways|url=http://morth.nic.in/sites/default/files/Details-of-National-Highways-as-on-31.03.pdf|url-status=live|access-date=27 December 2021|archive-date=27 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211227222343/https://morth.nic.in/sites/default/files/Details-of-National-Highways-as-on-31.03.pdf}}</ref> కద్రి నుండి ప్రారంభమయ్యే రాష్ట్ర రహదారులు: 1. '''జమ్మలమడుగు''' రహదారి (NH716G లో విలీనమైంది) 2. '''హిందూపురం''' రహదారి (NH716G లో విలీనమైంది) 3. '''రాజంపేట''' రహదారి <ref>{{Cite web|last=Patan|first=Musthakheem Khan|title=List of state highways in andhra pradesh|url=https://aprdc.ap.gov.in/Documents/DOWNLOADDOCUMENTS/STATE%20SH%20ROADS.pdf|url-status=live|access-date=27 December 2021|archive-date=27 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211227153716/https://aprdc.ap.gov.in/Documents/DOWNLOADDOCUMENTS/STATE%20SH%20ROADS.pdf}}</ref> బెంగళూరు మెజెస్టిక్ టెర్మినల్ 3 లో కద్రి ఒక ప్రత్యేక 'సెక్టార్' గా వర్గీకరించబడింది. ఇది [[వైఎస్ఆర్ జిల్లా|కడప జిల్లా]] లోని [[పులివెందుల]], [[జమ్మలమడుగు]], [[ప్రొద్దుటూరు]] వంటి ప్రధాన పట్టణాలకు సేవలను అందిస్తుంది.<ref>{{Cite web|last=Patan|first=Khan|title=Kadiri Sector|url=https://www.google.com/maps/contrib/107776115189754039561/photos/@14.1151666,78.1611405,3a,75y,90t/data=!3m7!1e2!3m5!1sAF1QipMe7VXgonb-TnT98kNiL6sEgpVvQUUvI4xO7NMF!2e10!6shttps:%2F%2Flh5.googleusercontent.com%2Fp%2FAF1QipMe7VXgonb-TnT98kNiL6sEgpVvQUUvI4xO7NMF%3Dw462-h260-k-no!7i1920!8i1080!4m3!8m2!3m1!1e1|access-date=18 February 2022|archive-date=18 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220218034239/https://www.google.com/maps/contrib/107776115189754039561/photos/@14.1151666,78.1611405,3a,75y,90t/data=!3m7!1e2!3m5!1sAF1QipMe7VXgonb-TnT98kNiL6sEgpVvQUUvI4xO7NMF=w462-h260-k-no!7i1920!8i1080!4m3!8m2!3m1!1e1|url-status=live}}</ref> ఆంధ్రప్రదేశ్ రాష్ట్ర రోడ్డు రవాణా సంస్థ (APSRTC) ద్వారా కద్రి నుండి [[అనంతపురం]], [[హిందూపురం]], [[మదనపల్లె]], [[పులివెందుల]], [[రాయచోటి]], [[బెంగళూరు]], [[పుట్టపర్తి]], [[చెన్నై]], [[హైదరాబాద్]] వంటి ప్రధాన నగరాలకు బస్సులు నడుస్తున్నాయి. [[అనంతపురం జిల్లా]]లో కద్రి ఎపిఎస్‌ఆర్‌టిసి డిపో రెండవ అతిపెద్ద బస్సు డిపో. బెంగళూరు, చెన్నై, తిరుపతి, అనంతపురం తో పాటు ఇతర నగరాలకు వెళ్లే భారీ లోడ్ లారీల వల్ల కలిగే ట్రాఫిక్ నివారణకు కద్రి వద్ద రూ. 240 కోట్లతో కొత్త బైపాస్ రోడ్డు మంజూరైంది. ఈ బైపాస్ 13 కిలోమీటర్ల పొడవుతో, కద్రి-అనంతపురం రహదారి, కద్రి-బెంగళూరు రహదారి, సున్నపుగుట్ట తండా వద్ద మూడు ఫ్లైఓవర్లతో నిర్మించబడుతోంది.<ref>{{Cite news|last=E Paper|first=Sakshi|date=|title=New Bypass For Kadiri|work=[[సాక్షి (దినపత్రిక)|సాక్షి]]|url=https://epaper.sakshi.com/3358733/Anantapur-Constituencies/21-01-2022#clip/65727960/097fd1ef-362b-4c94-88ab-0effa40421f0/1059.0052793115183:607.3274366051847|access-date=23 January 2022|archive-date=23 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220123081619/https://epaper.sakshi.com/3358733/Anantapur-Constituencies/21-01-2022#clip/65727960/097fd1ef-362b-4c94-88ab-0effa40421f0/1059.0052793115183:607.3274366051847|url-status=live}}</ref> === రైల్వేలు === [[File:Kadiri railway station board.jpg|thumb|కద్రి రైల్వే స్టేషన్ నామఫలకం]] [[కద్రి రైల్వే స్టేషన్]] [[ధర్మవరం-పాకాల శాఖా రైలు మార్గం]]లో ఉంది.<ref>{{Cite news|last=Patan|first=Musthakheem Khan|title=Pakala-Dharmavaram Branch Line Opened|website=[[ది హిందూ]]|date=29 June 2010|url=https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-andhrapradesh/Pakala-Dharmavaram-BG-line-opened/article16272860.ece|url-status=live|access-date=27 December 2021|archive-date=5 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220505104946/https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-andhrapradesh/Pakala-Dharmavaram-BG-line-opened/article16272860.ece}}</ref> కద్రి నుండి [[తిరుపతి]], [[విజయవాడ]], [[నెల్లూరు]], [[ఒంగోలు]] నగరాలకు రోజూవారీ ఎక్స్‌ప్రెస్ రైళ్లు ఉన్నాయి. మహారాష్ట్రలోని అమరావతికి వారానికి రెండు రోజులు, [[ముంబై]], [[నాగర్‌కోయిల్|నాగర్‌కోయిల్ (కన్యాకుమారి)]], [[చిత్తూరు]], [[కాట్పాడి]] లకు వారానికి నాలుగు రోజులు నడిచే సూపర్‌ఫాస్ట్ రైళ్లు, మధురైకి వారపు ఎక్స్‌ప్రెస్, గుంతకల్, తిరుపతిలకు రోజువారీ ప్యాసింజర్ రైళ్లు ఉన్నాయి.<ref>{{Cite web|last=Patan|first=Musthakheem Khan|title=Kadiri Railway Station Time Table|url=https://indiarailinfo.com/departures/kadiri-kry/6082|url-status=live|access-date=27 December 2021|archive-date=8 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211008124429/https://indiarailinfo.com/departures/kadiri-kry/6082}}</ref> == భూగోళశాస్త్రం == కద్రి 78.170 డిగ్రీల తూర్పు రేఖాంశం, 14.120 డిగ్రీల ఉత్తర అక్షాంశం వద్ద ఉంది. ఇది సగటు సముద్ర మట్టానికి 504.00 మీటర్ల (1653 అడుగులు) ఎత్తులో ఉంది. కద్రికి ఉత్తర, తూర్పు దిక్కులలో కొండలు ఆవరించి ఉన్నాయి. ఈ పట్టణం అనంతపురం, మదనపల్లె పట్టణాల మధ్య కద్రి తాలూకా మధ్యలో ఉంది. అనంతపురం నుండి 90 కి.మీ దూరంలో ఉంది. ఈ పురపాలక సంఘం 36 ఎన్నికల వార్డులుగా విభజించబడింది. సుద్దవాగు నది దీనికి పశ్చిమంగా ప్రవహిస్తుంది.<ref name="kadiri municipality">{{Cite web|title=About us kadiri municipality|url=https://cdma.ap.gov.in/en/about-us-18|url-status=live|access-date=9 January 2022|archive-date=11 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220111091623/https://cdma.ap.gov.in/en/about-us-18}}</ref> == శీతోష్ణస్థితి, వర్షపాతం == కద్రిలో ఉష్ణమండల శీతోష్ణస్థితి ఉంటుంది. వేసవితో పోలిస్తే శీతాకాలంలో కద్రిలో ఎక్కువ వర్షపాతం నమోదవుతుంది. డిసెంబరులో పగటిపూట సగటు ఉష్ణోగ్రత 23.60 °C ఉంటుంది. రాత్రివేళ సగటు ఉష్ణోగ్రత 16 °C ఉంటుంది, ఇది సంవత్సరంలో అత్యల్ప ఉష్ణోగ్రత. మార్చి నుండి మే వరకు వేసవి కాలంలో మే నెలలో గరిష్ట ఉష్ణోగ్రత 48 °C కి పెరుగుతుంది. జూన్ నెలలో నైరుతి రుతుపవనాలు ప్రారంభం కాగానే ఉష్ణోగ్రతలు తగ్గుతాయి. నైరుతి, ఈశాన్య రుతుపవనాల వల్ల పట్టణంలో వార్షిక సగటు వర్షపాతం సుమారు 700 మి.మీ. నైరుతి రుతుపవనాల కారణంగా జూన్ నుండి సెప్టెంబర్ వరకు వర్షాకాలంలో ప్రధానంగా వర్షపాతం నమోదవుతుంది. అక్టోబర్, నవంబర్, డిసెంబర్ నెలల్లో ఈశాన్య రుతుపవనాల వల్ల వర్షాలు కురుస్తాయి, ఇది మొత్తం వార్షిక వర్షపాతంలో దాదాపు ఇరవై శాతం.<ref>{{Cite web|title=about us kadiri|url=https://cdma.ap.gov.in/en/about-us-18|url-status=live|access-date=9 January 2022|archive-date=11 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220111091623/https://cdma.ap.gov.in/en/about-us-18}}</ref> === పర్యావరణ సమస్యలు === కద్రిలో వర్షపాతం తక్కువగా, అస్థిరంగా ఉంటుంది. తాగునీటి అవసరాలకు ఎక్కువగా బోరుబావులే ఆధారం. కద్రి పరిసరాల్లో శాశ్వత జీవనదులు లేకపోవడం వల్ల భూగర్భ జలాలపై అధికంగా ఆధారపడాల్సి వస్తోంది. గడిచిన కొన్నేళ్లుగా భూగర్భజలాలను విచ్చలవిడిగా తోడేయడం, విచక్షణారహితంగా బోర్లు వేయడం వల్ల భూగర్భజల మట్టం పడిపోయి బోరుబావులు ఎండిపోతున్నాయి. చిత్రావతి బ్యాలెన్సింగ్ రిజర్వాయర్ ద్వారా ప్రతి రెండు రోజులకు ఒకసారి ప్రజలకు తాగునీరు సరఫరా చేస్తున్నారు.<ref>{{Cite web|title=kadiri municipality|url=https://cdma.ap.gov.in/en/about-us-18|url-status=live|access-date=9 January 2022|archive-date=11 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220111091623/https://cdma.ap.gov.in/en/about-us-18}}</ref> == జనాభా వివరాలు == 2011 భారత జనాభా లెక్కల ప్రకారం, కద్రి జనాభా 89,429. ఇందులో పురుషులు 44,375 మంది, స్త్రీలు 45,054 మంది ఉన్నారు. 2001 జనాభా లెక్కల నివేదిక ప్రకారం పట్టణ జనాభా 76,261 కాగా, 2011 నాటికి 89,240 కి పెరిగి 17.02% వృద్ధిని నమోదు చేసింది. జనాభా సాంద్రత చదరపు కిలోమీటరుకు దాదాపు 3500 మంది. జనాభా అధ్యయనాలు 2032 నాటికి 1,15,000, 2047 నాటికి 1,35,100 జనాభా ఉంటుందని అంచనా వేశాయి.<ref>{{Cite web|last=kadiri municipality|first=kadiri|title=about us kadiri municipality|url=https://cdma.ap.gov.in/en/about-us-18|url-status=live|access-date=9 January 2022|archive-date=11 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220111091623/https://cdma.ap.gov.in/en/about-us-18}}</ref> == ప్రభుత్వం, రాజకీయం == === పౌర పరిపాలన === కద్రి పురపాలక సంఘం పట్టణ స్థానిక సంస్థ.<ref name="info">{{cite web|title=Basic Information of Municipality|url=http://cdma.ap.gov.in/Kadiri/Basic_information_Municipality.html|website=Municipal Administration & Urban Development Department|publisher=Government of Andhra Pradesh|access-date=17 June 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150430165857/http://cdma.ap.gov.in/Kadiri/Basic_information_Municipality.html|archive-date=30 April 2015|url-status=dead}}</ref> ఇది 52.38 చదరపు కిలోమీటర్ల పరిధిని కలిగి ఉంది.<ref>{{cite web|title=Andhra Pradesh Special Grade Municipalities & UDAs|url=https://cdma.ap.gov.in/en/special-grade |publisher=Government of Andhra Pradesh}}</ref> ఇది 1964 లో Grade-III పురపాలక సంఘంగా ఏర్పడి, 1999 లో Grade-II గా, ఆ తర్వాత 'స్పెషల్ గ్రేడ్' మున్సిపాలిటీగా శ్రేణి పెంచబడింది.<ref name="kadiri municipality"/> === రాజకీయం === {| class="wikitable sortable" !సంవత్సరం !సభ్యుడు ! colspan="2" |రాజకీయ పార్టీ |- |1952 |[[కే.వి. వేమా రెడ్డి]] | |[[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్]] |- |1955 |[[కే.వి. వేమా రెడ్డి]] | |[[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్]] |- |1962 |[[ఈ. గోపాలు నాయక్]] | |[[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్]] |- |1967 |[[కే.వి. వేమా రెడ్డి]] | |[[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్]] |- |1972 |[[సి. నారాయణరెడ్డి (రాజకీయ నాయకుడు)|సి. నారాయణరెడ్డి]] | |[[స్వతంత్ర అభ్యర్థి]] |- |1978 |[[నవాబ్ మయానా నిజాం వలీ]] | |[[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్]] |- |1983 |[[మహ్మద్ షాకిర్ (రాజకీయ నాయకుడు)|మహ్మద్ షాకిర్]] | |[[తెలుగుదేశం పార్టీ]] |- |1985 |[[చెన్నూర్ అబ్దుల్ రసూల్]] | |[[తెలుగుదేశం పార్టీ]] |- |1989 |[[మహ్మద్ షాకిర్ (రాజకీయ నాయకుడు)|మహ్మద్ షాకిర్]] | |[[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్]] |- |1994 |[[జొన్న సూర్యనారాయణ]] | |[[తెలుగుదేశం పార్టీ]] |- |1999 |[[ఎమ్.ఎస్. పార్థసారథి]] | |[[భారతీయ జనతా పార్టీ]] |- |2004 |[[జొన్న రామయ్య]] | |[[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్]] |- |2009 |[[కందికుంట వెంకట ప్రసాద్]] | |[[తెలుగుదేశం పార్టీ]] |- |2014 |[[అత్తార్ చాంద్ బాషా]] | |[[వైయస్ఆర్ కాంగ్రెస్ పార్టీ]] |- |2019 |[[డాక్టర్ పెడబల్లి వెంకట సిద్ధారెడ్డి]] | |[[వైయస్ఆర్ కాంగ్రెస్ పార్టీ]] |- |2024 |[[కందికుంట వెంకట ప్రసాద్]] | |[[తెలుగుదేశం పార్టీ]] |} == ఆర్థిక వ్యవస్థ == [[ఆంధ్రప్రదేశ్ పారిశ్రామిక మౌలిక సదుపాయాల సంస్థ]] (APIIC) ఆధ్వర్యంలో 49.29 ఎకరాల విస్తీర్ణంలో ఒక పారిశ్రామిక ఎస్టేట్ స్థాపించబడింది.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=EImkWoFgqzcC|title=Growth And Performance Of Small Scale Industry|last=Narasaiah|first=M. Lakshmi|date=1999-01-01|publisher=Discovery Publishing House|isbn=9788171414680|page=51|language=en}}</ref> అనంతపురం జిల్లాలోని ప్రధాన వ్యవసాయ కేంద్రాలలో కద్రి ఒకటి. దీని చుట్టూ అనేక గ్రామాలు ఉన్నాయి, వీటి ప్రధాన వ్యాపకం వ్యవసాయం. ఇక్కడ పండించే ప్రధాన పంటలు వరి, జొన్న, పొగాకు, పత్తి. శనగలు, పొద్దుతిరుగుడు, కందులు, ఆవాలు, చెరకు కూడా సాగు చేస్తారు. == విద్య == రాష్ట్ర పాఠశాల విద్యాశాఖ ఆధ్వర్యంలో ప్రభుత్వ, ఎయిడెడ్, ప్రైవేట్ పాఠశాలల ద్వారా ప్రాథమిక, ద్వితీయ పాఠశాల విద్య అందించబడుతోంది.<ref>{{cite web|title=School Education Department |url=http://rmsaap.nic.in/Notification_TSG_2015.pdf |publisher=School Education Department, Government of Andhra Pradesh |access-date=7 November 2016 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151227185018/http://rmsaap.nic.in/Notification_TSG_2015.pdf |archive-date=27 December 2015 }}</ref><ref>{{cite web|title=The Department of School Education – Official AP State Government Portal {{!}} AP State Portal |url=http://www.ap.gov.in/department/organizations/school-education/ |website=www.ap.gov.in |access-date=7 November 2016 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20161107155331/http://www.ap.gov.in/department/organizations/school-education/ |archive-date= 7 November 2016 }}</ref> * వేరుశనగ పరిశోధనా స్థానం, కద్రి (ఆచార్య ఎన్.జి. రంగా వ్యవసాయ విశ్వవిద్యాలయ విభాగానికి చెందింది) * ఆచార్య ఎన్.జి. రంగా వ్యవసాయ విశ్వవిద్యాలయానికి చెందిన వ్యవసాయ పరిశోధనా స్థానం, కద్రి, ICAR- డైరెక్టరేట్ ఆఫ్ గ్రౌండ్‌నట్ రీసెర్చ్ కింద భారతదేశంలోని ఐదు ప్రధాన వేరుశనగ పరిశోధనా కేంద్రాలలో ఒకటి. ఇది ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో వేరుశనగ పంట పరిశోధన, అభివృద్ధి అవసరాలను తీరుస్తుంది. ఈ పరిశోధనా కేంద్రం రైతుల సాగు కోసం కద్రి 1 (1971), కద్రి 2 (1978), కద్రి 3 (1978), వేమన (1993), కద్రి 4 (1995), కద్రి 5 (2002), కద్రి 6 (2002), కద్రి 7 బోల్డ్ (2009), కద్రి 8 (2009), కద్రి 9 (2009), కద్రి అనంత (2010), కద్రి హరితాంధ్ర (2010), కద్రి అమరావతి (2016), కద్రి చిత్రావతి (2020), కద్రి లేపాక్షి 1812 (2020) వంటి 15 కొత్త అధిక దిగుబడినిచ్చే వేరుశనగ రకాలను విడుదల చేసింది.<ref>{{Cite web|last=KADIRI|first=agriculture research station|title=agriculture research station|url=https://www.google.com/maps/place/Agriculture+Development+and+Research+Station/@14.1094454,78.1465797,176m/data=!3m1!1e3!4m5!3m4!1s0x3bb3ce5d3c000001:0x3bb6e90d9463d3eb!8m2!3d14.1095063!4d78.1461102|url-status=live|access-date=17 January 2022|archive-date=18 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220118191430/https://www.google.com/maps/place/Agriculture+Development+and+Research+Station/@14.1094454,78.1465797,176m/data=!3m1!1e3!4m5!3m4!1s0x3bb3ce5d3c000001:0x3bb6e90d9463d3eb!8m2!3d14.1095063!4d78.1461102}}</ref> * పట్టు పరిశ్రమ (సెరికల్చర్) పరిశోధనా సంస్థ, కుటగుళ్ల గ్రామం, కద్రి మండలం. * బైపాస్ రోడ్డులో బాలురు, బాలికలకు ప్రత్యేక ప్రభుత్వ జూనియర్ కళాశాలలు <ref>{{Cite web|last=Colleges In Anantapur District|first=Colleges in Kadiri|title=Colleges In Anantapur District|url=https://ananthapuramu.ap.gov.in/public-utility-category/colleges/|url-status=live|access-date=11 October 2021|archive-date=11 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211011122124/https://ananthapuramu.ap.gov.in/public-utility-category/colleges/}}</ref> * ప్రభుత్వ పాలిటెక్నిక్ కళాశాల, కద్రి * ఎస్‌టిఎస్ఎన్ ప్రభుత్వ డిగ్రీ, పీజీ కళాశాల * మున్సిపల్ ఉన్నత పాఠశాలలు * మున్సిపల్ ఉర్దూ పాఠశాలలు == ఇవి కూడా చూడండి == * [[చంద్రవదన, మొహియార్]] * [[కదిరి శాసనసభ నియోజకవర్గం]] * [[కద్రి రెవెన్యూ డివిజన్]] == మూలాలు == {{మూలాలు}} [[వర్గం:శ్రీ సత్యసాయి జిల్లాలోని నగరాలు, పట్టణాలు]] [[వర్గం:శ్రీ సత్యసాయి జిల్లాలోని మండలాలు]] [[వర్గం:ఆంధ్రప్రదేశ్ నగరాలు, పట్టణాలు]] d93d83jh2dgmtoj8wpzpoc1k51bhrni 4908733 4908717 2026-07-20T11:15:17Z ఉదయ్ కిరణ్ 124579 4908733 wikitext text/x-wiki '''కదిరి''' అనేది భారత రాష్ట్రమైన [[ఆంధ్రప్రదేశ్]] లోని [[శ్రీ సత్యసాయి జిల్లా]]లోని ఒక ముఖ్యమైన నగరం.<ref>{{Cite web |last=Khan |first=Patan |title=New districts in andhra pradesh |date=5 April 2022 |url=https://www.thehansindia.com/news/cities/vijayawada/vijayawada-congress-accuses-government-of-hoodwinking-on-capital-city-736611?infinitescroll=1 |access-date=5 April 2022 |archive-date=16 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221016124259/https://www.thehansindia.com/news/cities/vijayawada/vijayawada-congress-accuses-government-of-hoodwinking-on-capital-city-736611?infinitescroll=1 |url-status=live }}</ref> ఇది 'స్పెషల్ గ్రేడ్' మున్సిపల్ సిటీ కౌన్సిల్, కద్రి [[మండలం]], [[కదిరి రెవెన్యూ డివిజను]] కేంద్రం. [[కదిరి తాలూకా]] (మండలం) ఆంధ్రప్రదేశ్ రాష్ట్రంలోనే అతిపెద్ద తాలూకాగా ఉండేది.<ref>{{cite web|title=Anantapur District Mandals|url=http://censusindia.gov.in/2011census/maps/atlas/28part32.pdf|publisher=Census of India|access-date=6 June 2017|pages=408|archive-date=15 November 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141115054321/http://censusindia.gov.in/2011census/maps/atlas/28part32.pdf|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|url = http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-andhrapradesh/anantapur-gets-two-more-revenue-divisions/article4855117.ece|title = Anantapur gets two more revenue divisions|date = 27 June 2013|work = The Hindu|access-date = 10 June 2015|location = Anantapur|archive-date = 9 September 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20150909211317/http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-andhrapradesh/anantapur-gets-two-more-revenue-divisions/article4855117.ece|url-status = live}}</ref> కదిరి మల్లెపూలు, కుంకుమపువ్వులకు ప్రసిద్ధి చెందింది. కదిరి కుంకుమపువ్వు ఆంధ్ర, కర్ణాటక రాష్ట్రాల్లో విస్తృతంగా విక్రయించబడుతుంది. కర్ణాటక, తెలంగాణ, తమిళనాడు ప్రజలకు శ్రీ లక్ష్మీనరసింహస్వామి ఆలయం కద్రి పేరును గుర్తుచేస్తుంది. కదిరి అనే పేరు వెనుక ఒక ఆసక్తికరమైన చరిత్ర ఉంది. చుట్టుపక్కల అడవుల్లో ఖాదర (చండ్ర) వృక్షాలు ఎక్కువగా లభించడం వల్ల ఈ పట్టణానికి మొదట్లో '''ఖాద్రీపురం''' అని పేరు వచ్చింది.<ref>{{Cite web|title=Police {{!}} Ananthapuramu District, Government of Andhra Pradesh {{!}} India|url=https://ananthapuramu.ap.gov.in/police/|access-date=2022-02-20|language=en-US|archive-date=20 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220220112941/https://ananthapuramu.ap.gov.in/police/|url-status=live}}</ref> == ప్రముఖ ప్రదేశాలు == === శ్రీ ఖాద్రీ లక్ష్మీ నరసింహ స్వామి ఆలయం === హిందూ పురాణాల ప్రకారం, ప్రహ్లాదుని తండ్రి అయిన హిరణ్యకశిపుడిని సంహరించడానికి కద్రి వృక్షం వేళ్ల నుండి [[నరసింహ స్వామి]] స్వయంభూగా ఉద్భవించారు. ఈ కారణంగా ఈ ప్రాంతం ప్రముఖ పుణ్యక్షేత్రంగా మారింది. ఈ క్షేత్రం హిందూ భక్తులకు నిలయం. ప్రతి సంవత్సరం కదిరి లో బ్రహ్మోత్సవాలు ఎంతో వైభవంగా జరుగుతాయి.<ref>{{Cite web|last=temple|first=about|title=about kadiri temple|url=https://tms.ap.gov.in/klnkdr/cnt/about-temple|url-status=live|access-date=9 January 2022|archive-date=9 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220109052805/https://tms.ap.gov.in/klnkdr/cnt/about-temple}}</ref> === తిమ్మమ్మ మర్రిమాను === [[File:Thimmamma-marrimanu 1.jpg|alt=కద్రి సమీపంలోని తిమ్మమ్మ మర్రిమాను|thumb|270x270px|కదిరి సమీపంలోని తిమ్మమ్మ మర్రిమాను]] తిమ్మమ్మ మర్రిమాను అనేది కద్రికి సుమారు 25 కిలోమీటర్ల దూరంలో ఉన్న ఒక చారిత్రక మర్రిచెట్టు. ఈ ప్రాచీన వృక్షం అనంతపురం జిల్లా పరిధిలో ఉంది. ఈ పేరులో 'మర్రి' అంటే మర్రిచెట్టు, 'మాను' అంటే తెలుగు భాషలో చెట్టు అని అర్థం. [[మహాశివరాత్రి|శివరాత్రి పండుగ]] రోజున తిమ్మమ్మ వద్ద పెద్ద ఎత్తున జాతర నిర్వహిస్తారు, ఆ సమయంలో వేలాది మంది ప్రజలు ఈ చెట్టును దర్శించి పూజిస్తారు. స్వాతంత్ర్య సమరయోధుడు, మాజీ సమితి అధ్యక్షుడు, జనతాదళ్ జాతీయ కౌన్సిల్ సభ్యుడైన టి. గాజుల నరసయ్య అధ్యక్షతన గల తిమ్మమ్మ మర్రిమాను అభివృద్ధి మండలి ఈ వారసత్వ ప్రాంత అభివృద్ధి, నిర్వహణలో పాలుపంచుకుంటోంది.<ref>{{Cite web|title=Thimmamma Marrimanu|url=https://ananthapuramu.ap.gov.in/tourist-place/thimmamma-marrimanu/|url-status=live|access-date=9 January 2022|archive-date=9 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220109051304/https://ananthapuramu.ap.gov.in/tourist-place/thimmamma-marrimanu/}}</ref> === [[బట్రేపల్లి జలపాతం]] === బాత్రేపల్లి జలపాతం కదిరి సమీపంలోని [[తలుపుల మండలం|తలుపుల మండలంలో]] ఉంది. ఇవి సెప్టెంబర్ నుండి డిసెంబర్ వరకు ప్రవహిస్తాయి. సెలవుల కాలంలో ఇవి బిజీగా ఉండే విహారయాత్రా (పిక్నిక్) ప్రాంతంగా మారతాయి. [[File:IMG0169A.jpg|thumb|కదిరి జరిగే వార్షిక రథోత్సవం|320x320px]] [[File:Batrepalli Waterfalls.jpg|alt=బాత్రేపల్లి జలపాతం|thumb|359x359px|కదిరి సమీపంలోని బాత్రేపల్లి జలపాతం]] === యోగి వేమన సమాధి === ప్రజాకవి [[వేమన]] నివసించిన ప్రాంతం ఇది. వేమన రాసిన పద్యాలు సరళంగా, వ్యవహారికంగా ఉండి రోజువారీ జీవిత సత్యాలను, సామాజిక రుగ్మతలను వివరిస్తాయి కాబట్టి ఆయనను ప్రజాకవిగా విస్తృతంగా పిలుస్తారు. ఆయన పద్యాలు యోగం, జ్ఞానం, నైతికత అనే అంశాలను వివరిస్తాయి.<ref>{{Cite web|last=places of intereset|first=anantapur|title=places of interest|url=https://ananthapuramu.ap.gov.in/places-of-interest/|url-status=live|access-date=9 January 2022|archive-date=9 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220109051307/https://ananthapuramu.ap.gov.in/places-of-interest/}}</ref> == రవాణా == === రహదారులు === [[File:YERRADODDI TOLL PLAZA NEAR KADIRI.jpg|thumb|275x275px|కదిరి సమీపంలోని టోల్ ప్లాజా]] కదిరి జాతీయ రహదారి NH-42 పై ఉంది. ఇది కదిరి ను [[హైదరాబాద్]], [[తిరుపతి]], [[అనంతపురం]], [[చెన్నై]], [[కర్నూలు]] వంటి ప్రధాన నగరాలతో కలుపుతుంది.<ref>{{Cite web|last=Patan|first=Musthakheem Khan|title=List of national highways|url=http://morth.nic.in/sites/default/files/Details-of-National-Highways-as-on-31.03.pdf|url-status=live|access-date=27 December 2021|archive-date=27 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211227222343/https://morth.nic.in/sites/default/files/Details-of-National-Highways-as-on-31.03.pdf}}</ref> కదిరి నుండి ప్రారంభమయ్యే రాష్ట్ర రహదారులు: 1. '''[[జమ్మలమడుగు]]''' రహదారి (NH716G లో విలీనమైంది) 2. '''[[హిందూపురం]]''' రహదారి (NH716G లో విలీనమైంది) 3. '''[[రాజంపేట]]''' రహదారి <ref>{{Cite web|last=Patan|first=Musthakheem Khan|title=List of state highways in andhra pradesh|url=https://aprdc.ap.gov.in/Documents/DOWNLOADDOCUMENTS/STATE%20SH%20ROADS.pdf|url-status=live|access-date=27 December 2021|archive-date=27 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211227153716/https://aprdc.ap.gov.in/Documents/DOWNLOADDOCUMENTS/STATE%20SH%20ROADS.pdf}}</ref> బెంగళూరు మెజెస్టిక్ టెర్మినల్ 3 లో కద్రి ఒక ప్రత్యేక 'సెక్టార్' గా వర్గీకరించబడింది. ఇది [[వైఎస్ఆర్ జిల్లా|కడప జిల్లా]] లోని [[పులివెందుల]], [[జమ్మలమడుగు]], [[ప్రొద్దుటూరు]] వంటి ప్రధాన పట్టణాలకు సేవలను అందిస్తుంది.<ref>{{Cite web|last=Patan|first=Khan|title=Kadiri Sector|url=https://www.google.com/maps/contrib/107776115189754039561/photos/@14.1151666,78.1611405,3a,75y,90t/data=!3m7!1e2!3m5!1sAF1QipMe7VXgonb-TnT98kNiL6sEgpVvQUUvI4xO7NMF!2e10!6shttps:%2F%2Flh5.googleusercontent.com%2Fp%2FAF1QipMe7VXgonb-TnT98kNiL6sEgpVvQUUvI4xO7NMF%3Dw462-h260-k-no!7i1920!8i1080!4m3!8m2!3m1!1e1|access-date=18 February 2022|archive-date=18 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220218034239/https://www.google.com/maps/contrib/107776115189754039561/photos/@14.1151666,78.1611405,3a,75y,90t/data=!3m7!1e2!3m5!1sAF1QipMe7VXgonb-TnT98kNiL6sEgpVvQUUvI4xO7NMF=w462-h260-k-no!7i1920!8i1080!4m3!8m2!3m1!1e1|url-status=live}}</ref> ఆంధ్రప్రదేశ్ రాష్ట్ర రోడ్డు రవాణా సంస్థ (APSRTC) ద్వారా కదిరి నుండి [[అనంతపురం]], [[హిందూపురం]], [[మదనపల్లె]], [[పులివెందుల]], [[రాయచోటి]], [[బెంగళూరు]], [[పుట్టపర్తి]], [[చెన్నై]], [[హైదరాబాద్]] వంటి ప్రధాన నగరాలకు బస్సులు నడుస్తున్నాయి. [[అనంతపురం జిల్లా]]లో కదిరి ఎపిఎస్‌ఆర్‌టిసి డిపో రెండవ అతిపెద్ద బస్సు డిపో. బెంగళూరు, చెన్నై, తిరుపతి, అనంతపురం తో పాటు ఇతర నగరాలకు వెళ్లే భారీ లోడ్ లారీల వల్ల కలిగే ట్రాఫిక్ నివారణకు కదిరి వద్ద రూ. 240 కోట్లతో కొత్త బైపాస్ రోడ్డు మంజూరైంది. ఈ బైపాస్ 13 కిలోమీటర్ల పొడవుతో, కదిరి-[[అనంతపురం]] రహదారి, కదిరి-[[బెంగళూరు]] రహదారి, సున్నపుగుట్ట తండా వద్ద మూడు ఫ్లైఓవర్లతో నిర్మించబడుతోంది.<ref>{{Cite news|last=E Paper|first=Sakshi|date=|title=New Bypass For Kadiri|work=[[సాక్షి (దినపత్రిక)|సాక్షి]]|url=https://epaper.sakshi.com/3358733/Anantapur-Constituencies/21-01-2022#clip/65727960/097fd1ef-362b-4c94-88ab-0effa40421f0/1059.0052793115183:607.3274366051847|access-date=23 January 2022|archive-date=23 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220123081619/https://epaper.sakshi.com/3358733/Anantapur-Constituencies/21-01-2022#clip/65727960/097fd1ef-362b-4c94-88ab-0effa40421f0/1059.0052793115183:607.3274366051847|url-status=live}}</ref> === రైల్వేలు === [[File:Kadiri railway station board.jpg|thumb|కదిరి రైల్వే స్టేషన్ నామఫలకం]] [[కదిరి రైల్వే స్టేషను]] [[ధర్మవరం–పాకాల శాఖా రైలు మార్గము|ధర్మవరం-పాకాల శాఖా రైలు మార్గంలో]] ఉంది.<ref>{{Cite news|last=Patan|first=Musthakheem Khan|title=Pakala-Dharmavaram Branch Line Opened|website=[[ది హిందూ]]|date=29 June 2010|url=https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-andhrapradesh/Pakala-Dharmavaram-BG-line-opened/article16272860.ece|url-status=live|access-date=27 December 2021|archive-date=5 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220505104946/https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-andhrapradesh/Pakala-Dharmavaram-BG-line-opened/article16272860.ece}}</ref> కద్రి నుండి [[తిరుపతి]], [[విజయవాడ]], [[నెల్లూరు]], [[ఒంగోలు]] నగరాలకు రోజూవారీ ఎక్స్‌ప్రెస్ రైళ్లు ఉన్నాయి. మహారాష్ట్రలోని అమరావతికి వారానికి రెండు రోజులు, [[ముంబై]], [[నాగర్‌కోయిల్|నాగర్‌కోయిల్ (కన్యాకుమారి)]], [[చిత్తూరు]], కాట్పాడి లకు వారానికి నాలుగు రోజులు నడిచే సూపర్‌ఫాస్ట్ రైళ్లు, మధురైకి వారపు ఎక్స్‌ప్రెస్, గుంతకల్, తిరుపతిలకు రోజువారీ ప్యాసింజర్ రైళ్లు ఉన్నాయి.<ref>{{Cite web|last=Patan|first=Musthakheem Khan|title=Kadiri Railway Station Time Table|url=https://indiarailinfo.com/departures/kadiri-kry/6082|url-status=live|access-date=27 December 2021|archive-date=8 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211008124429/https://indiarailinfo.com/departures/kadiri-kry/6082}}</ref> == భూగోళశాస్త్రం == కదిరి 78.170 డిగ్రీల తూర్పు రేఖాంశం, 14.120 డిగ్రీల ఉత్తర అక్షాంశం వద్ద ఉంది. ఇది సగటు సముద్ర మట్టానికి 504.00 మీటర్ల (1653 అడుగులు) ఎత్తులో ఉంది. కద్రికి ఉత్తర, తూర్పు దిక్కులలో కొండలు ఆవరించి ఉన్నాయి. ఈ పట్టణం [[అనంతపురం]], [[మదనపల్లె]] పట్టణాల మధ్య కదిరి తాలూకా మధ్యలో ఉంది. అనంతపురం నుండి 90 కి.మీ దూరంలో ఉంది. ఈ పురపాలక సంఘం 36 ఎన్నికల వార్డులుగా విభజించబడింది. సుద్దవాగు నది దీనికి పశ్చిమంగా ప్రవహిస్తుంది.<ref name="kadiri municipality">{{Cite web|title=About us kadiri municipality|url=https://cdma.ap.gov.in/en/about-us-18|url-status=live|access-date=9 January 2022|archive-date=11 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220111091623/https://cdma.ap.gov.in/en/about-us-18}}</ref> == శీతోష్ణస్థితి, వర్షపాతం == కదిరి లో ఉష్ణమండల శీతోష్ణస్థితి ఉంటుంది. వేసవితో పోలిస్తే శీతాకాలంలో కదిరి లో ఎక్కువ వర్షపాతం నమోదవుతుంది. డిసెంబరులో పగటిపూట సగటు ఉష్ణోగ్రత 23.60 °C ఉంటుంది. రాత్రివేళ సగటు ఉష్ణోగ్రత 16 °C ఉంటుంది, ఇది సంవత్సరంలో అత్యల్ప ఉష్ణోగ్రత. మార్చి నుండి మే వరకు వేసవి కాలంలో మే నెలలో గరిష్ట ఉష్ణోగ్రత 48 °C కి పెరుగుతుంది. జూన్ నెలలో నైరుతి రుతుపవనాలు ప్రారంభం కాగానే ఉష్ణోగ్రతలు తగ్గుతాయి. నైరుతి, ఈశాన్య రుతుపవనాల వల్ల పట్టణంలో వార్షిక సగటు వర్షపాతం సుమారు 700 మి.మీ. నైరుతి రుతుపవనాల కారణంగా జూన్ నుండి సెప్టెంబర్ వరకు వర్షాకాలంలో ప్రధానంగా వర్షపాతం నమోదవుతుంది. అక్టోబర్, నవంబర్, డిసెంబర్ నెలల్లో ఈశాన్య రుతుపవనాల వల్ల వర్షాలు కురుస్తాయి, ఇది మొత్తం వార్షిక వర్షపాతంలో దాదాపు ఇరవై శాతం.<ref>{{Cite web|title=about us kadiri|url=https://cdma.ap.gov.in/en/about-us-18|url-status=live|access-date=9 January 2022|archive-date=11 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220111091623/https://cdma.ap.gov.in/en/about-us-18}}</ref> === పర్యావరణ సమస్యలు === కదిరి లో వర్షపాతం తక్కువగా, అస్థిరంగా ఉంటుంది. తాగునీటి అవసరాలకు ఎక్కువగా బోరుబావులే ఆధారం. కద్రి పరిసరాల్లో శాశ్వత జీవనదులు లేకపోవడం వల్ల భూగర్భ జలాలపై అధికంగా ఆధారపడాల్సి వస్తోంది. గడిచిన కొన్నేళ్లుగా భూగర్భజలాలను విచ్చలవిడిగా తోడేయడం, విచక్షణారహితంగా బోర్లు వేయడం వల్ల భూగర్భజల మట్టం పడిపోయి బోరుబావులు ఎండిపోతున్నాయి. చిత్రావతి బ్యాలెన్సింగ్ రిజర్వాయర్ ద్వారా ప్రతి రెండు రోజులకు ఒకసారి ప్రజలకు తాగునీరు సరఫరా చేస్తున్నారు.<ref>{{Cite web|title=kadiri municipality|url=https://cdma.ap.gov.in/en/about-us-18|url-status=live|access-date=9 January 2022|archive-date=11 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220111091623/https://cdma.ap.gov.in/en/about-us-18}}</ref> == జనాభా వివరాలు == 2011 భారత జనాభా లెక్కల ప్రకారం, కదిరి జనాభా 89,429. ఇందులో పురుషులు 44,375 మంది, స్త్రీలు 45,054 మంది ఉన్నారు. 2001 జనాభా లెక్కల నివేదిక ప్రకారం పట్టణ జనాభా 76,261 కాగా, 2011 నాటికి 89,240 కి పెరిగి 17.02% వృద్ధిని నమోదు చేసింది. జనాభా సాంద్రత చదరపు కిలోమీటరుకు దాదాపు 3500 మంది. జనాభా అధ్యయనాలు 2032 నాటికి 1,15,000, 2047 నాటికి 1,35,100 జనాభా ఉంటుందని అంచనా వేశాయి.<ref>{{Cite web|last=kadiri municipality|first=kadiri|title=about us kadiri municipality|url=https://cdma.ap.gov.in/en/about-us-18|url-status=live|access-date=9 January 2022|archive-date=11 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220111091623/https://cdma.ap.gov.in/en/about-us-18}}</ref> == ప్రభుత్వం, రాజకీయం == === పౌర పరిపాలన === కదిరి పురపాలక సంఘం పట్టణ స్థానిక సంస్థ.<ref name="info">{{cite web|title=Basic Information of Municipality|url=http://cdma.ap.gov.in/Kadiri/Basic_information_Municipality.html|website=Municipal Administration & Urban Development Department|publisher=Government of Andhra Pradesh|access-date=17 June 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150430165857/http://cdma.ap.gov.in/Kadiri/Basic_information_Municipality.html|archive-date=30 April 2015|url-status=dead}}</ref> ఇది 52.38 చదరపు కిలోమీటర్ల పరిధిని కలిగి ఉంది.<ref>{{cite web|title=Andhra Pradesh Special Grade Municipalities & UDAs|url=https://cdma.ap.gov.in/en/special-grade |publisher=Government of Andhra Pradesh}}</ref> ఇది 1964 లో Grade-III పురపాలక సంఘంగా ఏర్పడి, 1999 లో Grade-II గా, ఆ తర్వాత 'స్పెషల్ గ్రేడ్' మున్సిపాలిటీగా శ్రేణి పెంచబడింది.<ref name="kadiri municipality"/> === రాజకీయం === {| class="wikitable sortable" !సంవత్సరం !సభ్యుడు ! colspan="2" |రాజకీయ పార్టీ |- |1952 |కే.వి. వేమా రెడ్డి | |[[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్]] |- |1955 |కే.వి. వేమా రెడ్డి | |[[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్]] |- |1962 |ఈ. గోపాలు నాయక్ | |[[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్]] |- |1967 |కే.వి. వేమా రెడ్డి | |[[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్]] |- |1972 |సి. నారాయణరెడ్డి | |[[స్వతంత్ర అభ్యర్థి]] |- |1978 |[[నిజాం వలి|నవాబ్ మయానా నిజాం వలీ]] | |[[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్]] |- |1983 |[[మహమ్మద్ షాకీర్|మహ్మద్ షాకిర్]] | |[[తెలుగుదేశం పార్టీ]] |- |1985 |చెన్నూర్ అబ్దుల్ రసూల్ | |[[తెలుగుదేశం పార్టీ]] |- |1989 |మహ్మద్ షాకిర్ | |[[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్]] |- |1994 |జొన్న సూర్యనారాయణ | |[[తెలుగుదేశం పార్టీ]] |- |1999 |ఎమ్.ఎస్. పార్థసారథి | |[[భారతీయ జనతా పార్టీ]] |- |2004 |[[జొన్న రామయ్య]] | |[[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్]] |- |2009 |[[కందికుంట వెంకట ప్రసాద్]] | |[[తెలుగుదేశం పార్టీ]] |- |2014 |అత్తార్ చాంద్ బాషా | |[[యువజన శ్రామిక రైతు కాంగ్రెస్ పార్టీ|వైయస్ఆర్ కాంగ్రెస్ పార్టీ]] |- |2019 |డాక్టర్ పెడబల్లి వెంకట సిద్ధారెడ్డి | |[[యువజన శ్రామిక రైతు కాంగ్రెస్ పార్టీ|వైయస్ఆర్ కాంగ్రెస్ పార్టీ]] |- |2024 |[[కందికుంట వెంకట ప్రసాద్]] | |[[తెలుగుదేశం పార్టీ]] |} == ఆర్థిక వ్యవస్థ == [[ఆంధ్రప్రదేశ్ పారిశ్రామిక మౌలిక సదుపాయాల సంస్థ]] (APIIC) ఆధ్వర్యంలో 49.29 ఎకరాల విస్తీర్ణంలో ఒక పారిశ్రామిక ఎస్టేట్ స్థాపించబడింది.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=EImkWoFgqzcC|title=Growth And Performance Of Small Scale Industry|last=Narasaiah|first=M. Lakshmi|date=1999-01-01|publisher=Discovery Publishing House|isbn=9788171414680|page=51|language=en}}</ref> అనంతపురం జిల్లాలోని ప్రధాన వ్యవసాయ కేంద్రాలలో కద్రి ఒకటి. దీని చుట్టూ అనేక గ్రామాలు ఉన్నాయి, వీటి ప్రధాన వ్యాపకం వ్యవసాయం. ఇక్కడ పండించే ప్రధాన పంటలు వరి, జొన్న, పొగాకు, పత్తి. శనగలు, పొద్దుతిరుగుడు, కందులు, ఆవాలు, చెరకు కూడా సాగు చేస్తారు. == విద్య == రాష్ట్ర పాఠశాల విద్యాశాఖ ఆధ్వర్యంలో ప్రభుత్వ, ఎయిడెడ్, ప్రైవేట్ పాఠశాలల ద్వారా ప్రాథమిక, ద్వితీయ పాఠశాల విద్య అందించబడుతోంది.<ref>{{cite web|title=School Education Department |url=http://rmsaap.nic.in/Notification_TSG_2015.pdf |publisher=School Education Department, Government of Andhra Pradesh |access-date=7 November 2016 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151227185018/http://rmsaap.nic.in/Notification_TSG_2015.pdf |archive-date=27 December 2015 }}</ref><ref>{{cite web|title=The Department of School Education – Official AP State Government Portal {{!}} AP State Portal |url=http://www.ap.gov.in/department/organizations/school-education/ |website=www.ap.gov.in |access-date=7 November 2016 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20161107155331/http://www.ap.gov.in/department/organizations/school-education/ |archive-date= 7 November 2016 }}</ref> * వేరుశనగ పరిశోధనా స్థానం, కద్రి (ఆచార్య ఎన్.జి. రంగా వ్యవసాయ విశ్వవిద్యాలయ విభాగానికి చెందింది) * ఆచార్య ఎన్.జి. రంగా వ్యవసాయ విశ్వవిద్యాలయానికి చెందిన వ్యవసాయ పరిశోధనా స్థానం, కద్రి, ICAR- డైరెక్టరేట్ ఆఫ్ గ్రౌండ్‌నట్ రీసెర్చ్ కింద భారతదేశంలోని ఐదు ప్రధాన వేరుశనగ పరిశోధనా కేంద్రాలలో ఒకటి. ఇది ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో వేరుశనగ పంట పరిశోధన, అభివృద్ధి అవసరాలను తీరుస్తుంది. ఈ పరిశోధనా కేంద్రం రైతుల సాగు కోసం కద్రి 1 (1971), కద్రి 2 (1978), కద్రి 3 (1978), వేమన (1993), కద్రి 4 (1995), కద్రి 5 (2002), కద్రి 6 (2002), కద్రి 7 బోల్డ్ (2009), కద్రి 8 (2009), కద్రి 9 (2009), కద్రి అనంత (2010), కద్రి హరితాంధ్ర (2010), కద్రి అమరావతి (2016), కద్రి చిత్రావతి (2020), కద్రి లేపాక్షి 1812 (2020) వంటి 15 కొత్త అధిక దిగుబడినిచ్చే వేరుశనగ రకాలను విడుదల చేసింది.<ref>{{Cite web|last=KADIRI|first=agriculture research station|title=agriculture research station|url=https://www.google.com/maps/place/Agriculture+Development+and+Research+Station/@14.1094454,78.1465797,176m/data=!3m1!1e3!4m5!3m4!1s0x3bb3ce5d3c000001:0x3bb6e90d9463d3eb!8m2!3d14.1095063!4d78.1461102|url-status=live|access-date=17 January 2022|archive-date=18 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220118191430/https://www.google.com/maps/place/Agriculture+Development+and+Research+Station/@14.1094454,78.1465797,176m/data=!3m1!1e3!4m5!3m4!1s0x3bb3ce5d3c000001:0x3bb6e90d9463d3eb!8m2!3d14.1095063!4d78.1461102}}</ref> * పట్టు పరిశ్రమ (సెరికల్చర్) పరిశోధనా సంస్థ, కుటగుళ్ల గ్రామం, కద్రి మండలం. * బైపాస్ రోడ్డులో బాలురు, బాలికలకు ప్రత్యేక ప్రభుత్వ జూనియర్ కళాశాలలు <ref>{{Cite web|last=Colleges In Anantapur District|first=Colleges in Kadiri|title=Colleges In Anantapur District|url=https://ananthapuramu.ap.gov.in/public-utility-category/colleges/|url-status=live|access-date=11 October 2021|archive-date=11 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211011122124/https://ananthapuramu.ap.gov.in/public-utility-category/colleges/}}</ref> * ప్రభుత్వ పాలిటెక్నిక్ కళాశాల, కద్రి * ఎస్‌టిఎస్ఎన్ ప్రభుత్వ డిగ్రీ, పీజీ కళాశాల * మున్సిపల్ ఉన్నత పాఠశాలలు * మున్సిపల్ ఉర్దూ పాఠశాలలు == ఇవి కూడా చూడండి == * [[చంద్రవదన, మొహియార్]] * [[కదిరి శాసనసభ నియోజకవర్గం]] * [[కద్రి రెవెన్యూ డివిజన్]] == మూలాలు == {{మూలాలు}} [[వర్గం:శ్రీ సత్యసాయి జిల్లాలోని నగరాలు, పట్టణాలు]] [[వర్గం:శ్రీ సత్యసాయి జిల్లాలోని మండలాలు]] [[వర్గం:ఆంధ్రప్రదేశ్ నగరాలు, పట్టణాలు]] p6xcl6eg94dxxouw3ukzqfengouh3p4 4908739 4908733 2026-07-20T11:25:53Z ఉదయ్ కిరణ్ 124579 /* ఆర్థిక వ్యవస్థ */ 4908739 wikitext text/x-wiki '''కదిరి''' అనేది భారత రాష్ట్రమైన [[ఆంధ్రప్రదేశ్]] లోని [[శ్రీ సత్యసాయి జిల్లా]]లోని ఒక ముఖ్యమైన నగరం.<ref>{{Cite web |last=Khan |first=Patan |title=New districts in andhra pradesh |date=5 April 2022 |url=https://www.thehansindia.com/news/cities/vijayawada/vijayawada-congress-accuses-government-of-hoodwinking-on-capital-city-736611?infinitescroll=1 |access-date=5 April 2022 |archive-date=16 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221016124259/https://www.thehansindia.com/news/cities/vijayawada/vijayawada-congress-accuses-government-of-hoodwinking-on-capital-city-736611?infinitescroll=1 |url-status=live }}</ref> ఇది 'స్పెషల్ గ్రేడ్' మున్సిపల్ సిటీ కౌన్సిల్, కద్రి [[మండలం]], [[కదిరి రెవెన్యూ డివిజను]] కేంద్రం. [[కదిరి తాలూకా]] (మండలం) ఆంధ్రప్రదేశ్ రాష్ట్రంలోనే అతిపెద్ద తాలూకాగా ఉండేది.<ref>{{cite web|title=Anantapur District Mandals|url=http://censusindia.gov.in/2011census/maps/atlas/28part32.pdf|publisher=Census of India|access-date=6 June 2017|pages=408|archive-date=15 November 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141115054321/http://censusindia.gov.in/2011census/maps/atlas/28part32.pdf|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|url = http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-andhrapradesh/anantapur-gets-two-more-revenue-divisions/article4855117.ece|title = Anantapur gets two more revenue divisions|date = 27 June 2013|work = The Hindu|access-date = 10 June 2015|location = Anantapur|archive-date = 9 September 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20150909211317/http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-andhrapradesh/anantapur-gets-two-more-revenue-divisions/article4855117.ece|url-status = live}}</ref> కదిరి మల్లెపూలు, కుంకుమపువ్వులకు ప్రసిద్ధి చెందింది. కదిరి కుంకుమపువ్వు ఆంధ్ర, కర్ణాటక రాష్ట్రాల్లో విస్తృతంగా విక్రయించబడుతుంది. కర్ణాటక, తెలంగాణ, తమిళనాడు ప్రజలకు శ్రీ లక్ష్మీనరసింహస్వామి ఆలయం కద్రి పేరును గుర్తుచేస్తుంది. కదిరి అనే పేరు వెనుక ఒక ఆసక్తికరమైన చరిత్ర ఉంది. చుట్టుపక్కల అడవుల్లో ఖాదర (చండ్ర) వృక్షాలు ఎక్కువగా లభించడం వల్ల ఈ పట్టణానికి మొదట్లో '''ఖాద్రీపురం''' అని పేరు వచ్చింది.<ref>{{Cite web|title=Police {{!}} Ananthapuramu District, Government of Andhra Pradesh {{!}} India|url=https://ananthapuramu.ap.gov.in/police/|access-date=2022-02-20|language=en-US|archive-date=20 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220220112941/https://ananthapuramu.ap.gov.in/police/|url-status=live}}</ref> == ప్రముఖ ప్రదేశాలు == === శ్రీ ఖాద్రీ లక్ష్మీ నరసింహ స్వామి ఆలయం === హిందూ పురాణాల ప్రకారం, ప్రహ్లాదుని తండ్రి అయిన హిరణ్యకశిపుడిని సంహరించడానికి కద్రి వృక్షం వేళ్ల నుండి [[నరసింహ స్వామి]] స్వయంభూగా ఉద్భవించారు. ఈ కారణంగా ఈ ప్రాంతం ప్రముఖ పుణ్యక్షేత్రంగా మారింది. ఈ క్షేత్రం హిందూ భక్తులకు నిలయం. ప్రతి సంవత్సరం కదిరి లో బ్రహ్మోత్సవాలు ఎంతో వైభవంగా జరుగుతాయి.<ref>{{Cite web|last=temple|first=about|title=about kadiri temple|url=https://tms.ap.gov.in/klnkdr/cnt/about-temple|url-status=live|access-date=9 January 2022|archive-date=9 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220109052805/https://tms.ap.gov.in/klnkdr/cnt/about-temple}}</ref> === తిమ్మమ్మ మర్రిమాను === [[File:Thimmamma-marrimanu 1.jpg|alt=కద్రి సమీపంలోని తిమ్మమ్మ మర్రిమాను|thumb|270x270px|కదిరి సమీపంలోని తిమ్మమ్మ మర్రిమాను]] తిమ్మమ్మ మర్రిమాను అనేది కద్రికి సుమారు 25 కిలోమీటర్ల దూరంలో ఉన్న ఒక చారిత్రక మర్రిచెట్టు. ఈ ప్రాచీన వృక్షం అనంతపురం జిల్లా పరిధిలో ఉంది. ఈ పేరులో 'మర్రి' అంటే మర్రిచెట్టు, 'మాను' అంటే తెలుగు భాషలో చెట్టు అని అర్థం. [[మహాశివరాత్రి|శివరాత్రి పండుగ]] రోజున తిమ్మమ్మ వద్ద పెద్ద ఎత్తున జాతర నిర్వహిస్తారు, ఆ సమయంలో వేలాది మంది ప్రజలు ఈ చెట్టును దర్శించి పూజిస్తారు. స్వాతంత్ర్య సమరయోధుడు, మాజీ సమితి అధ్యక్షుడు, జనతాదళ్ జాతీయ కౌన్సిల్ సభ్యుడైన టి. గాజుల నరసయ్య అధ్యక్షతన గల తిమ్మమ్మ మర్రిమాను అభివృద్ధి మండలి ఈ వారసత్వ ప్రాంత అభివృద్ధి, నిర్వహణలో పాలుపంచుకుంటోంది.<ref>{{Cite web|title=Thimmamma Marrimanu|url=https://ananthapuramu.ap.gov.in/tourist-place/thimmamma-marrimanu/|url-status=live|access-date=9 January 2022|archive-date=9 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220109051304/https://ananthapuramu.ap.gov.in/tourist-place/thimmamma-marrimanu/}}</ref> === [[బట్రేపల్లి జలపాతం]] === బాత్రేపల్లి జలపాతం కదిరి సమీపంలోని [[తలుపుల మండలం|తలుపుల మండలంలో]] ఉంది. ఇవి సెప్టెంబర్ నుండి డిసెంబర్ వరకు ప్రవహిస్తాయి. సెలవుల కాలంలో ఇవి బిజీగా ఉండే విహారయాత్రా (పిక్నిక్) ప్రాంతంగా మారతాయి. [[File:IMG0169A.jpg|thumb|కదిరి జరిగే వార్షిక రథోత్సవం|320x320px]] [[File:Batrepalli Waterfalls.jpg|alt=బాత్రేపల్లి జలపాతం|thumb|359x359px|కదిరి సమీపంలోని బాత్రేపల్లి జలపాతం]] === యోగి వేమన సమాధి === ప్రజాకవి [[వేమన]] నివసించిన ప్రాంతం ఇది. వేమన రాసిన పద్యాలు సరళంగా, వ్యవహారికంగా ఉండి రోజువారీ జీవిత సత్యాలను, సామాజిక రుగ్మతలను వివరిస్తాయి కాబట్టి ఆయనను ప్రజాకవిగా విస్తృతంగా పిలుస్తారు. ఆయన పద్యాలు యోగం, జ్ఞానం, నైతికత అనే అంశాలను వివరిస్తాయి.<ref>{{Cite web|last=places of intereset|first=anantapur|title=places of interest|url=https://ananthapuramu.ap.gov.in/places-of-interest/|url-status=live|access-date=9 January 2022|archive-date=9 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220109051307/https://ananthapuramu.ap.gov.in/places-of-interest/}}</ref> == రవాణా == === రహదారులు === [[File:YERRADODDI TOLL PLAZA NEAR KADIRI.jpg|thumb|275x275px|కదిరి సమీపంలోని టోల్ ప్లాజా]] కదిరి జాతీయ రహదారి NH-42 పై ఉంది. ఇది కదిరి ను [[హైదరాబాద్]], [[తిరుపతి]], [[అనంతపురం]], [[చెన్నై]], [[కర్నూలు]] వంటి ప్రధాన నగరాలతో కలుపుతుంది.<ref>{{Cite web|last=Patan|first=Musthakheem Khan|title=List of national highways|url=http://morth.nic.in/sites/default/files/Details-of-National-Highways-as-on-31.03.pdf|url-status=live|access-date=27 December 2021|archive-date=27 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211227222343/https://morth.nic.in/sites/default/files/Details-of-National-Highways-as-on-31.03.pdf}}</ref> కదిరి నుండి ప్రారంభమయ్యే రాష్ట్ర రహదారులు: 1. '''[[జమ్మలమడుగు]]''' రహదారి (NH716G లో విలీనమైంది) 2. '''[[హిందూపురం]]''' రహదారి (NH716G లో విలీనమైంది) 3. '''[[రాజంపేట]]''' రహదారి <ref>{{Cite web|last=Patan|first=Musthakheem Khan|title=List of state highways in andhra pradesh|url=https://aprdc.ap.gov.in/Documents/DOWNLOADDOCUMENTS/STATE%20SH%20ROADS.pdf|url-status=live|access-date=27 December 2021|archive-date=27 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211227153716/https://aprdc.ap.gov.in/Documents/DOWNLOADDOCUMENTS/STATE%20SH%20ROADS.pdf}}</ref> బెంగళూరు మెజెస్టిక్ టెర్మినల్ 3 లో కద్రి ఒక ప్రత్యేక 'సెక్టార్' గా వర్గీకరించబడింది. ఇది [[వైఎస్ఆర్ జిల్లా|కడప జిల్లా]] లోని [[పులివెందుల]], [[జమ్మలమడుగు]], [[ప్రొద్దుటూరు]] వంటి ప్రధాన పట్టణాలకు సేవలను అందిస్తుంది.<ref>{{Cite web|last=Patan|first=Khan|title=Kadiri Sector|url=https://www.google.com/maps/contrib/107776115189754039561/photos/@14.1151666,78.1611405,3a,75y,90t/data=!3m7!1e2!3m5!1sAF1QipMe7VXgonb-TnT98kNiL6sEgpVvQUUvI4xO7NMF!2e10!6shttps:%2F%2Flh5.googleusercontent.com%2Fp%2FAF1QipMe7VXgonb-TnT98kNiL6sEgpVvQUUvI4xO7NMF%3Dw462-h260-k-no!7i1920!8i1080!4m3!8m2!3m1!1e1|access-date=18 February 2022|archive-date=18 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220218034239/https://www.google.com/maps/contrib/107776115189754039561/photos/@14.1151666,78.1611405,3a,75y,90t/data=!3m7!1e2!3m5!1sAF1QipMe7VXgonb-TnT98kNiL6sEgpVvQUUvI4xO7NMF=w462-h260-k-no!7i1920!8i1080!4m3!8m2!3m1!1e1|url-status=live}}</ref> ఆంధ్రప్రదేశ్ రాష్ట్ర రోడ్డు రవాణా సంస్థ (APSRTC) ద్వారా కదిరి నుండి [[అనంతపురం]], [[హిందూపురం]], [[మదనపల్లె]], [[పులివెందుల]], [[రాయచోటి]], [[బెంగళూరు]], [[పుట్టపర్తి]], [[చెన్నై]], [[హైదరాబాద్]] వంటి ప్రధాన నగరాలకు బస్సులు నడుస్తున్నాయి. [[అనంతపురం జిల్లా]]లో కదిరి ఎపిఎస్‌ఆర్‌టిసి డిపో రెండవ అతిపెద్ద బస్సు డిపో. బెంగళూరు, చెన్నై, తిరుపతి, అనంతపురం తో పాటు ఇతర నగరాలకు వెళ్లే భారీ లోడ్ లారీల వల్ల కలిగే ట్రాఫిక్ నివారణకు కదిరి వద్ద రూ. 240 కోట్లతో కొత్త బైపాస్ రోడ్డు మంజూరైంది. ఈ బైపాస్ 13 కిలోమీటర్ల పొడవుతో, కదిరి-[[అనంతపురం]] రహదారి, కదిరి-[[బెంగళూరు]] రహదారి, సున్నపుగుట్ట తండా వద్ద మూడు ఫ్లైఓవర్లతో నిర్మించబడుతోంది.<ref>{{Cite news|last=E Paper|first=Sakshi|date=|title=New Bypass For Kadiri|work=[[సాక్షి (దినపత్రిక)|సాక్షి]]|url=https://epaper.sakshi.com/3358733/Anantapur-Constituencies/21-01-2022#clip/65727960/097fd1ef-362b-4c94-88ab-0effa40421f0/1059.0052793115183:607.3274366051847|access-date=23 January 2022|archive-date=23 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220123081619/https://epaper.sakshi.com/3358733/Anantapur-Constituencies/21-01-2022#clip/65727960/097fd1ef-362b-4c94-88ab-0effa40421f0/1059.0052793115183:607.3274366051847|url-status=live}}</ref> === రైల్వేలు === [[File:Kadiri railway station board.jpg|thumb|కదిరి రైల్వే స్టేషన్ నామఫలకం]] [[కదిరి రైల్వే స్టేషను]] [[ధర్మవరం–పాకాల శాఖా రైలు మార్గము|ధర్మవరం-పాకాల శాఖా రైలు మార్గంలో]] ఉంది.<ref>{{Cite news|last=Patan|first=Musthakheem Khan|title=Pakala-Dharmavaram Branch Line Opened|website=[[ది హిందూ]]|date=29 June 2010|url=https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-andhrapradesh/Pakala-Dharmavaram-BG-line-opened/article16272860.ece|url-status=live|access-date=27 December 2021|archive-date=5 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220505104946/https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-andhrapradesh/Pakala-Dharmavaram-BG-line-opened/article16272860.ece}}</ref> కద్రి నుండి [[తిరుపతి]], [[విజయవాడ]], [[నెల్లూరు]], [[ఒంగోలు]] నగరాలకు రోజూవారీ ఎక్స్‌ప్రెస్ రైళ్లు ఉన్నాయి. మహారాష్ట్రలోని అమరావతికి వారానికి రెండు రోజులు, [[ముంబై]], [[నాగర్‌కోయిల్|నాగర్‌కోయిల్ (కన్యాకుమారి)]], [[చిత్తూరు]], కాట్పాడి లకు వారానికి నాలుగు రోజులు నడిచే సూపర్‌ఫాస్ట్ రైళ్లు, మధురైకి వారపు ఎక్స్‌ప్రెస్, గుంతకల్, తిరుపతిలకు రోజువారీ ప్యాసింజర్ రైళ్లు ఉన్నాయి.<ref>{{Cite web|last=Patan|first=Musthakheem Khan|title=Kadiri Railway Station Time Table|url=https://indiarailinfo.com/departures/kadiri-kry/6082|url-status=live|access-date=27 December 2021|archive-date=8 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211008124429/https://indiarailinfo.com/departures/kadiri-kry/6082}}</ref> == భూగోళశాస్త్రం == కదిరి 78.170 డిగ్రీల తూర్పు రేఖాంశం, 14.120 డిగ్రీల ఉత్తర అక్షాంశం వద్ద ఉంది. ఇది సగటు సముద్ర మట్టానికి 504.00 మీటర్ల (1653 అడుగులు) ఎత్తులో ఉంది. కద్రికి ఉత్తర, తూర్పు దిక్కులలో కొండలు ఆవరించి ఉన్నాయి. ఈ పట్టణం [[అనంతపురం]], [[మదనపల్లె]] పట్టణాల మధ్య కదిరి తాలూకా మధ్యలో ఉంది. అనంతపురం నుండి 90 కి.మీ దూరంలో ఉంది. ఈ పురపాలక సంఘం 36 ఎన్నికల వార్డులుగా విభజించబడింది. సుద్దవాగు నది దీనికి పశ్చిమంగా ప్రవహిస్తుంది.<ref name="kadiri municipality">{{Cite web|title=About us kadiri municipality|url=https://cdma.ap.gov.in/en/about-us-18|url-status=live|access-date=9 January 2022|archive-date=11 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220111091623/https://cdma.ap.gov.in/en/about-us-18}}</ref> == శీతోష్ణస్థితి, వర్షపాతం == కదిరి లో ఉష్ణమండల శీతోష్ణస్థితి ఉంటుంది. వేసవితో పోలిస్తే శీతాకాలంలో కదిరి లో ఎక్కువ వర్షపాతం నమోదవుతుంది. డిసెంబరులో పగటిపూట సగటు ఉష్ణోగ్రత 23.60 °C ఉంటుంది. రాత్రివేళ సగటు ఉష్ణోగ్రత 16 °C ఉంటుంది, ఇది సంవత్సరంలో అత్యల్ప ఉష్ణోగ్రత. మార్చి నుండి మే వరకు వేసవి కాలంలో మే నెలలో గరిష్ట ఉష్ణోగ్రత 48 °C కి పెరుగుతుంది. జూన్ నెలలో నైరుతి రుతుపవనాలు ప్రారంభం కాగానే ఉష్ణోగ్రతలు తగ్గుతాయి. నైరుతి, ఈశాన్య రుతుపవనాల వల్ల పట్టణంలో వార్షిక సగటు వర్షపాతం సుమారు 700 మి.మీ. నైరుతి రుతుపవనాల కారణంగా జూన్ నుండి సెప్టెంబర్ వరకు వర్షాకాలంలో ప్రధానంగా వర్షపాతం నమోదవుతుంది. అక్టోబర్, నవంబర్, డిసెంబర్ నెలల్లో ఈశాన్య రుతుపవనాల వల్ల వర్షాలు కురుస్తాయి, ఇది మొత్తం వార్షిక వర్షపాతంలో దాదాపు ఇరవై శాతం.<ref>{{Cite web|title=about us kadiri|url=https://cdma.ap.gov.in/en/about-us-18|url-status=live|access-date=9 January 2022|archive-date=11 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220111091623/https://cdma.ap.gov.in/en/about-us-18}}</ref> === పర్యావరణ సమస్యలు === కదిరి లో వర్షపాతం తక్కువగా, అస్థిరంగా ఉంటుంది. తాగునీటి అవసరాలకు ఎక్కువగా బోరుబావులే ఆధారం. కద్రి పరిసరాల్లో శాశ్వత జీవనదులు లేకపోవడం వల్ల భూగర్భ జలాలపై అధికంగా ఆధారపడాల్సి వస్తోంది. గడిచిన కొన్నేళ్లుగా భూగర్భజలాలను విచ్చలవిడిగా తోడేయడం, విచక్షణారహితంగా బోర్లు వేయడం వల్ల భూగర్భజల మట్టం పడిపోయి బోరుబావులు ఎండిపోతున్నాయి. చిత్రావతి బ్యాలెన్సింగ్ రిజర్వాయర్ ద్వారా ప్రతి రెండు రోజులకు ఒకసారి ప్రజలకు తాగునీరు సరఫరా చేస్తున్నారు.<ref>{{Cite web|title=kadiri municipality|url=https://cdma.ap.gov.in/en/about-us-18|url-status=live|access-date=9 January 2022|archive-date=11 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220111091623/https://cdma.ap.gov.in/en/about-us-18}}</ref> == జనాభా వివరాలు == 2011 భారత జనాభా లెక్కల ప్రకారం, కదిరి జనాభా 89,429. ఇందులో పురుషులు 44,375 మంది, స్త్రీలు 45,054 మంది ఉన్నారు. 2001 జనాభా లెక్కల నివేదిక ప్రకారం పట్టణ జనాభా 76,261 కాగా, 2011 నాటికి 89,240 కి పెరిగి 17.02% వృద్ధిని నమోదు చేసింది. జనాభా సాంద్రత చదరపు కిలోమీటరుకు దాదాపు 3500 మంది. జనాభా అధ్యయనాలు 2032 నాటికి 1,15,000, 2047 నాటికి 1,35,100 జనాభా ఉంటుందని అంచనా వేశాయి.<ref>{{Cite web|last=kadiri municipality|first=kadiri|title=about us kadiri municipality|url=https://cdma.ap.gov.in/en/about-us-18|url-status=live|access-date=9 January 2022|archive-date=11 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220111091623/https://cdma.ap.gov.in/en/about-us-18}}</ref> == ప్రభుత్వం, రాజకీయం == === పౌర పరిపాలన === కదిరి పురపాలక సంఘం పట్టణ స్థానిక సంస్థ.<ref name="info">{{cite web|title=Basic Information of Municipality|url=http://cdma.ap.gov.in/Kadiri/Basic_information_Municipality.html|website=Municipal Administration & Urban Development Department|publisher=Government of Andhra Pradesh|access-date=17 June 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150430165857/http://cdma.ap.gov.in/Kadiri/Basic_information_Municipality.html|archive-date=30 April 2015|url-status=dead}}</ref> ఇది 52.38 చదరపు కిలోమీటర్ల పరిధిని కలిగి ఉంది.<ref>{{cite web|title=Andhra Pradesh Special Grade Municipalities & UDAs|url=https://cdma.ap.gov.in/en/special-grade |publisher=Government of Andhra Pradesh}}</ref> ఇది 1964 లో Grade-III పురపాలక సంఘంగా ఏర్పడి, 1999 లో Grade-II గా, ఆ తర్వాత 'స్పెషల్ గ్రేడ్' మున్సిపాలిటీగా శ్రేణి పెంచబడింది.<ref name="kadiri municipality"/> === రాజకీయం === {| class="wikitable sortable" !సంవత్సరం !సభ్యుడు ! colspan="2" |రాజకీయ పార్టీ |- |1952 |కే.వి. వేమా రెడ్డి | |[[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్]] |- |1955 |కే.వి. వేమా రెడ్డి | |[[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్]] |- |1962 |ఈ. గోపాలు నాయక్ | |[[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్]] |- |1967 |కే.వి. వేమా రెడ్డి | |[[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్]] |- |1972 |సి. నారాయణరెడ్డి | |[[స్వతంత్ర అభ్యర్థి]] |- |1978 |[[నిజాం వలి|నవాబ్ మయానా నిజాం వలీ]] | |[[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్]] |- |1983 |[[మహమ్మద్ షాకీర్|మహ్మద్ షాకిర్]] | |[[తెలుగుదేశం పార్టీ]] |- |1985 |చెన్నూర్ అబ్దుల్ రసూల్ | |[[తెలుగుదేశం పార్టీ]] |- |1989 |మహ్మద్ షాకిర్ | |[[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్]] |- |1994 |జొన్న సూర్యనారాయణ | |[[తెలుగుదేశం పార్టీ]] |- |1999 |ఎమ్.ఎస్. పార్థసారథి | |[[భారతీయ జనతా పార్టీ]] |- |2004 |[[జొన్న రామయ్య]] | |[[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్]] |- |2009 |[[కందికుంట వెంకట ప్రసాద్]] | |[[తెలుగుదేశం పార్టీ]] |- |2014 |అత్తార్ చాంద్ బాషా | |[[యువజన శ్రామిక రైతు కాంగ్రెస్ పార్టీ|వైయస్ఆర్ కాంగ్రెస్ పార్టీ]] |- |2019 |డాక్టర్ పెడబల్లి వెంకట సిద్ధారెడ్డి | |[[యువజన శ్రామిక రైతు కాంగ్రెస్ పార్టీ|వైయస్ఆర్ కాంగ్రెస్ పార్టీ]] |- |2024 |[[కందికుంట వెంకట ప్రసాద్]] | |[[తెలుగుదేశం పార్టీ]] |} == ఆర్థిక వ్యవస్థ == [[ఆంధ్రప్రదేశ్ పారిశ్రామిక మౌలిక సదుపాయాల సంస్థ]] (APIIC) ఆధ్వర్యంలో 49.29 ఎకరాల విస్తీర్ణంలో ఒక పారిశ్రామిక ఎస్టేట్ స్థాపించబడింది.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=EImkWoFgqzcC|title=Growth And Performance Of Small Scale Industry|last=Narasaiah|first=M. Lakshmi|date=1999-01-01|publisher=Discovery Publishing House|isbn=9788171414680|page=51|language=en}}</ref> [[శ్రీ సత్యసాయి జిల్లా]] లోని ప్రధాన వ్యవసాయ కేంద్రాలలో కదిరి ఒకటి. దీని చుట్టూ అనేక గ్రామాలు ఉన్నాయి, వీటి ప్రధాన వ్యాపకం వ్యవసాయం. ఇక్కడ పండించే ప్రధాన పంటలు [[వరి]], [[జొన్న]], [[పొగాకు]], [[పత్తి]]. [[శనగలు]], [[ప్రొద్దు తిరుగుడు|పొద్దుతిరుగుడు]], [[కందులు]], [[ఆవాలు]], [[చెరకు]] కూడా సాగు చేస్తారు. == విద్య == రాష్ట్ర పాఠశాల విద్యాశాఖ ఆధ్వర్యంలో ప్రభుత్వ, ఎయిడెడ్, ప్రైవేట్ పాఠశాలల ద్వారా ప్రాథమిక, ద్వితీయ పాఠశాల విద్య అందించబడుతోంది.<ref>{{cite web|title=School Education Department |url=http://rmsaap.nic.in/Notification_TSG_2015.pdf |publisher=School Education Department, Government of Andhra Pradesh |access-date=7 November 2016 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151227185018/http://rmsaap.nic.in/Notification_TSG_2015.pdf |archive-date=27 December 2015 }}</ref><ref>{{cite web|title=The Department of School Education – Official AP State Government Portal {{!}} AP State Portal |url=http://www.ap.gov.in/department/organizations/school-education/ |website=www.ap.gov.in |access-date=7 November 2016 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20161107155331/http://www.ap.gov.in/department/organizations/school-education/ |archive-date= 7 November 2016 }}</ref> * వేరుశనగ పరిశోధనా స్థానం, కద్రి (ఆచార్య ఎన్.జి. రంగా వ్యవసాయ విశ్వవిద్యాలయ విభాగానికి చెందింది) * ఆచార్య ఎన్.జి. రంగా వ్యవసాయ విశ్వవిద్యాలయానికి చెందిన వ్యవసాయ పరిశోధనా స్థానం, కద్రి, ICAR- డైరెక్టరేట్ ఆఫ్ గ్రౌండ్‌నట్ రీసెర్చ్ కింద భారతదేశంలోని ఐదు ప్రధాన వేరుశనగ పరిశోధనా కేంద్రాలలో ఒకటి. ఇది ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో వేరుశనగ పంట పరిశోధన, అభివృద్ధి అవసరాలను తీరుస్తుంది. ఈ పరిశోధనా కేంద్రం రైతుల సాగు కోసం కద్రి 1 (1971), కద్రి 2 (1978), కద్రి 3 (1978), వేమన (1993), కద్రి 4 (1995), కద్రి 5 (2002), కద్రి 6 (2002), కద్రి 7 బోల్డ్ (2009), కద్రి 8 (2009), కద్రి 9 (2009), కద్రి అనంత (2010), కద్రి హరితాంధ్ర (2010), కద్రి అమరావతి (2016), కద్రి చిత్రావతి (2020), కద్రి లేపాక్షి 1812 (2020) వంటి 15 కొత్త అధిక దిగుబడినిచ్చే వేరుశనగ రకాలను విడుదల చేసింది.<ref>{{Cite web|last=KADIRI|first=agriculture research station|title=agriculture research station|url=https://www.google.com/maps/place/Agriculture+Development+and+Research+Station/@14.1094454,78.1465797,176m/data=!3m1!1e3!4m5!3m4!1s0x3bb3ce5d3c000001:0x3bb6e90d9463d3eb!8m2!3d14.1095063!4d78.1461102|url-status=live|access-date=17 January 2022|archive-date=18 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220118191430/https://www.google.com/maps/place/Agriculture+Development+and+Research+Station/@14.1094454,78.1465797,176m/data=!3m1!1e3!4m5!3m4!1s0x3bb3ce5d3c000001:0x3bb6e90d9463d3eb!8m2!3d14.1095063!4d78.1461102}}</ref> * పట్టు పరిశ్రమ (సెరికల్చర్) పరిశోధనా సంస్థ, కుటగుళ్ల గ్రామం, కద్రి మండలం. * బైపాస్ రోడ్డులో బాలురు, బాలికలకు ప్రత్యేక ప్రభుత్వ జూనియర్ కళాశాలలు <ref>{{Cite web|last=Colleges In Anantapur District|first=Colleges in Kadiri|title=Colleges In Anantapur District|url=https://ananthapuramu.ap.gov.in/public-utility-category/colleges/|url-status=live|access-date=11 October 2021|archive-date=11 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211011122124/https://ananthapuramu.ap.gov.in/public-utility-category/colleges/}}</ref> * ప్రభుత్వ పాలిటెక్నిక్ కళాశాల, కద్రి * ఎస్‌టిఎస్ఎన్ ప్రభుత్వ డిగ్రీ, పీజీ కళాశాల * మున్సిపల్ ఉన్నత పాఠశాలలు * మున్సిపల్ ఉర్దూ పాఠశాలలు == ఇవి కూడా చూడండి == * [[చంద్రవదన, మొహియార్]] * [[కదిరి శాసనసభ నియోజకవర్గం]] * [[కద్రి రెవెన్యూ డివిజన్]] == మూలాలు == {{మూలాలు}} [[వర్గం:శ్రీ సత్యసాయి జిల్లాలోని నగరాలు, పట్టణాలు]] [[వర్గం:శ్రీ సత్యసాయి జిల్లాలోని మండలాలు]] [[వర్గం:ఆంధ్రప్రదేశ్ నగరాలు, పట్టణాలు]] j1syc9m51jdioavg2c2fytg7qu4cdg6 4908743 4908739 2026-07-20T11:32:02Z ఉదయ్ కిరణ్ 124579 /* విద్య */ 4908743 wikitext text/x-wiki '''కదిరి''' అనేది భారత రాష్ట్రమైన [[ఆంధ్రప్రదేశ్]] లోని [[శ్రీ సత్యసాయి జిల్లా]]లోని ఒక ముఖ్యమైన నగరం.<ref>{{Cite web |last=Khan |first=Patan |title=New districts in andhra pradesh |date=5 April 2022 |url=https://www.thehansindia.com/news/cities/vijayawada/vijayawada-congress-accuses-government-of-hoodwinking-on-capital-city-736611?infinitescroll=1 |access-date=5 April 2022 |archive-date=16 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221016124259/https://www.thehansindia.com/news/cities/vijayawada/vijayawada-congress-accuses-government-of-hoodwinking-on-capital-city-736611?infinitescroll=1 |url-status=live }}</ref> ఇది 'స్పెషల్ గ్రేడ్' మున్సిపల్ సిటీ కౌన్సిల్, కద్రి [[మండలం]], [[కదిరి రెవెన్యూ డివిజను]] కేంద్రం. [[కదిరి తాలూకా]] (మండలం) ఆంధ్రప్రదేశ్ రాష్ట్రంలోనే అతిపెద్ద తాలూకాగా ఉండేది.<ref>{{cite web|title=Anantapur District Mandals|url=http://censusindia.gov.in/2011census/maps/atlas/28part32.pdf|publisher=Census of India|access-date=6 June 2017|pages=408|archive-date=15 November 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141115054321/http://censusindia.gov.in/2011census/maps/atlas/28part32.pdf|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|url = http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-andhrapradesh/anantapur-gets-two-more-revenue-divisions/article4855117.ece|title = Anantapur gets two more revenue divisions|date = 27 June 2013|work = The Hindu|access-date = 10 June 2015|location = Anantapur|archive-date = 9 September 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20150909211317/http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-andhrapradesh/anantapur-gets-two-more-revenue-divisions/article4855117.ece|url-status = live}}</ref> కదిరి మల్లెపూలు, కుంకుమపువ్వులకు ప్రసిద్ధి చెందింది. కదిరి కుంకుమపువ్వు ఆంధ్ర, కర్ణాటక రాష్ట్రాల్లో విస్తృతంగా విక్రయించబడుతుంది. కర్ణాటక, తెలంగాణ, తమిళనాడు ప్రజలకు శ్రీ లక్ష్మీనరసింహస్వామి ఆలయం కద్రి పేరును గుర్తుచేస్తుంది. కదిరి అనే పేరు వెనుక ఒక ఆసక్తికరమైన చరిత్ర ఉంది. చుట్టుపక్కల అడవుల్లో ఖాదర (చండ్ర) వృక్షాలు ఎక్కువగా లభించడం వల్ల ఈ పట్టణానికి మొదట్లో '''ఖాద్రీపురం''' అని పేరు వచ్చింది.<ref>{{Cite web|title=Police {{!}} Ananthapuramu District, Government of Andhra Pradesh {{!}} India|url=https://ananthapuramu.ap.gov.in/police/|access-date=2022-02-20|language=en-US|archive-date=20 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220220112941/https://ananthapuramu.ap.gov.in/police/|url-status=live}}</ref> == ప్రముఖ ప్రదేశాలు == === శ్రీ ఖాద్రీ లక్ష్మీ నరసింహ స్వామి ఆలయం === హిందూ పురాణాల ప్రకారం, ప్రహ్లాదుని తండ్రి అయిన హిరణ్యకశిపుడిని సంహరించడానికి కద్రి వృక్షం వేళ్ల నుండి [[నరసింహ స్వామి]] స్వయంభూగా ఉద్భవించారు. ఈ కారణంగా ఈ ప్రాంతం ప్రముఖ పుణ్యక్షేత్రంగా మారింది. ఈ క్షేత్రం హిందూ భక్తులకు నిలయం. ప్రతి సంవత్సరం కదిరి లో బ్రహ్మోత్సవాలు ఎంతో వైభవంగా జరుగుతాయి.<ref>{{Cite web|last=temple|first=about|title=about kadiri temple|url=https://tms.ap.gov.in/klnkdr/cnt/about-temple|url-status=live|access-date=9 January 2022|archive-date=9 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220109052805/https://tms.ap.gov.in/klnkdr/cnt/about-temple}}</ref> === తిమ్మమ్మ మర్రిమాను === [[File:Thimmamma-marrimanu 1.jpg|alt=కద్రి సమీపంలోని తిమ్మమ్మ మర్రిమాను|thumb|270x270px|కదిరి సమీపంలోని తిమ్మమ్మ మర్రిమాను]] తిమ్మమ్మ మర్రిమాను అనేది కద్రికి సుమారు 25 కిలోమీటర్ల దూరంలో ఉన్న ఒక చారిత్రక మర్రిచెట్టు. ఈ ప్రాచీన వృక్షం అనంతపురం జిల్లా పరిధిలో ఉంది. ఈ పేరులో 'మర్రి' అంటే మర్రిచెట్టు, 'మాను' అంటే తెలుగు భాషలో చెట్టు అని అర్థం. [[మహాశివరాత్రి|శివరాత్రి పండుగ]] రోజున తిమ్మమ్మ వద్ద పెద్ద ఎత్తున జాతర నిర్వహిస్తారు, ఆ సమయంలో వేలాది మంది ప్రజలు ఈ చెట్టును దర్శించి పూజిస్తారు. స్వాతంత్ర్య సమరయోధుడు, మాజీ సమితి అధ్యక్షుడు, జనతాదళ్ జాతీయ కౌన్సిల్ సభ్యుడైన టి. గాజుల నరసయ్య అధ్యక్షతన గల తిమ్మమ్మ మర్రిమాను అభివృద్ధి మండలి ఈ వారసత్వ ప్రాంత అభివృద్ధి, నిర్వహణలో పాలుపంచుకుంటోంది.<ref>{{Cite web|title=Thimmamma Marrimanu|url=https://ananthapuramu.ap.gov.in/tourist-place/thimmamma-marrimanu/|url-status=live|access-date=9 January 2022|archive-date=9 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220109051304/https://ananthapuramu.ap.gov.in/tourist-place/thimmamma-marrimanu/}}</ref> === [[బట్రేపల్లి జలపాతం]] === బాత్రేపల్లి జలపాతం కదిరి సమీపంలోని [[తలుపుల మండలం|తలుపుల మండలంలో]] ఉంది. ఇవి సెప్టెంబర్ నుండి డిసెంబర్ వరకు ప్రవహిస్తాయి. సెలవుల కాలంలో ఇవి బిజీగా ఉండే విహారయాత్రా (పిక్నిక్) ప్రాంతంగా మారతాయి. [[File:IMG0169A.jpg|thumb|కదిరి జరిగే వార్షిక రథోత్సవం|320x320px]] [[File:Batrepalli Waterfalls.jpg|alt=బాత్రేపల్లి జలపాతం|thumb|359x359px|కదిరి సమీపంలోని బాత్రేపల్లి జలపాతం]] === యోగి వేమన సమాధి === ప్రజాకవి [[వేమన]] నివసించిన ప్రాంతం ఇది. వేమన రాసిన పద్యాలు సరళంగా, వ్యవహారికంగా ఉండి రోజువారీ జీవిత సత్యాలను, సామాజిక రుగ్మతలను వివరిస్తాయి కాబట్టి ఆయనను ప్రజాకవిగా విస్తృతంగా పిలుస్తారు. ఆయన పద్యాలు యోగం, జ్ఞానం, నైతికత అనే అంశాలను వివరిస్తాయి.<ref>{{Cite web|last=places of intereset|first=anantapur|title=places of interest|url=https://ananthapuramu.ap.gov.in/places-of-interest/|url-status=live|access-date=9 January 2022|archive-date=9 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220109051307/https://ananthapuramu.ap.gov.in/places-of-interest/}}</ref> == రవాణా == === రహదారులు === [[File:YERRADODDI TOLL PLAZA NEAR KADIRI.jpg|thumb|275x275px|కదిరి సమీపంలోని టోల్ ప్లాజా]] కదిరి జాతీయ రహదారి NH-42 పై ఉంది. ఇది కదిరి ను [[హైదరాబాద్]], [[తిరుపతి]], [[అనంతపురం]], [[చెన్నై]], [[కర్నూలు]] వంటి ప్రధాన నగరాలతో కలుపుతుంది.<ref>{{Cite web|last=Patan|first=Musthakheem Khan|title=List of national highways|url=http://morth.nic.in/sites/default/files/Details-of-National-Highways-as-on-31.03.pdf|url-status=live|access-date=27 December 2021|archive-date=27 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211227222343/https://morth.nic.in/sites/default/files/Details-of-National-Highways-as-on-31.03.pdf}}</ref> కదిరి నుండి ప్రారంభమయ్యే రాష్ట్ర రహదారులు: 1. '''[[జమ్మలమడుగు]]''' రహదారి (NH716G లో విలీనమైంది) 2. '''[[హిందూపురం]]''' రహదారి (NH716G లో విలీనమైంది) 3. '''[[రాజంపేట]]''' రహదారి <ref>{{Cite web|last=Patan|first=Musthakheem Khan|title=List of state highways in andhra pradesh|url=https://aprdc.ap.gov.in/Documents/DOWNLOADDOCUMENTS/STATE%20SH%20ROADS.pdf|url-status=live|access-date=27 December 2021|archive-date=27 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211227153716/https://aprdc.ap.gov.in/Documents/DOWNLOADDOCUMENTS/STATE%20SH%20ROADS.pdf}}</ref> బెంగళూరు మెజెస్టిక్ టెర్మినల్ 3 లో కద్రి ఒక ప్రత్యేక 'సెక్టార్' గా వర్గీకరించబడింది. ఇది [[వైఎస్ఆర్ జిల్లా|కడప జిల్లా]] లోని [[పులివెందుల]], [[జమ్మలమడుగు]], [[ప్రొద్దుటూరు]] వంటి ప్రధాన పట్టణాలకు సేవలను అందిస్తుంది.<ref>{{Cite web|last=Patan|first=Khan|title=Kadiri Sector|url=https://www.google.com/maps/contrib/107776115189754039561/photos/@14.1151666,78.1611405,3a,75y,90t/data=!3m7!1e2!3m5!1sAF1QipMe7VXgonb-TnT98kNiL6sEgpVvQUUvI4xO7NMF!2e10!6shttps:%2F%2Flh5.googleusercontent.com%2Fp%2FAF1QipMe7VXgonb-TnT98kNiL6sEgpVvQUUvI4xO7NMF%3Dw462-h260-k-no!7i1920!8i1080!4m3!8m2!3m1!1e1|access-date=18 February 2022|archive-date=18 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220218034239/https://www.google.com/maps/contrib/107776115189754039561/photos/@14.1151666,78.1611405,3a,75y,90t/data=!3m7!1e2!3m5!1sAF1QipMe7VXgonb-TnT98kNiL6sEgpVvQUUvI4xO7NMF=w462-h260-k-no!7i1920!8i1080!4m3!8m2!3m1!1e1|url-status=live}}</ref> ఆంధ్రప్రదేశ్ రాష్ట్ర రోడ్డు రవాణా సంస్థ (APSRTC) ద్వారా కదిరి నుండి [[అనంతపురం]], [[హిందూపురం]], [[మదనపల్లె]], [[పులివెందుల]], [[రాయచోటి]], [[బెంగళూరు]], [[పుట్టపర్తి]], [[చెన్నై]], [[హైదరాబాద్]] వంటి ప్రధాన నగరాలకు బస్సులు నడుస్తున్నాయి. [[అనంతపురం జిల్లా]]లో కదిరి ఎపిఎస్‌ఆర్‌టిసి డిపో రెండవ అతిపెద్ద బస్సు డిపో. బెంగళూరు, చెన్నై, తిరుపతి, అనంతపురం తో పాటు ఇతర నగరాలకు వెళ్లే భారీ లోడ్ లారీల వల్ల కలిగే ట్రాఫిక్ నివారణకు కదిరి వద్ద రూ. 240 కోట్లతో కొత్త బైపాస్ రోడ్డు మంజూరైంది. ఈ బైపాస్ 13 కిలోమీటర్ల పొడవుతో, కదిరి-[[అనంతపురం]] రహదారి, కదిరి-[[బెంగళూరు]] రహదారి, సున్నపుగుట్ట తండా వద్ద మూడు ఫ్లైఓవర్లతో నిర్మించబడుతోంది.<ref>{{Cite news|last=E Paper|first=Sakshi|date=|title=New Bypass For Kadiri|work=[[సాక్షి (దినపత్రిక)|సాక్షి]]|url=https://epaper.sakshi.com/3358733/Anantapur-Constituencies/21-01-2022#clip/65727960/097fd1ef-362b-4c94-88ab-0effa40421f0/1059.0052793115183:607.3274366051847|access-date=23 January 2022|archive-date=23 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220123081619/https://epaper.sakshi.com/3358733/Anantapur-Constituencies/21-01-2022#clip/65727960/097fd1ef-362b-4c94-88ab-0effa40421f0/1059.0052793115183:607.3274366051847|url-status=live}}</ref> === రైల్వేలు === [[File:Kadiri railway station board.jpg|thumb|కదిరి రైల్వే స్టేషన్ నామఫలకం]] [[కదిరి రైల్వే స్టేషను]] [[ధర్మవరం–పాకాల శాఖా రైలు మార్గము|ధర్మవరం-పాకాల శాఖా రైలు మార్గంలో]] ఉంది.<ref>{{Cite news|last=Patan|first=Musthakheem Khan|title=Pakala-Dharmavaram Branch Line Opened|website=[[ది హిందూ]]|date=29 June 2010|url=https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-andhrapradesh/Pakala-Dharmavaram-BG-line-opened/article16272860.ece|url-status=live|access-date=27 December 2021|archive-date=5 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220505104946/https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-andhrapradesh/Pakala-Dharmavaram-BG-line-opened/article16272860.ece}}</ref> కద్రి నుండి [[తిరుపతి]], [[విజయవాడ]], [[నెల్లూరు]], [[ఒంగోలు]] నగరాలకు రోజూవారీ ఎక్స్‌ప్రెస్ రైళ్లు ఉన్నాయి. మహారాష్ట్రలోని అమరావతికి వారానికి రెండు రోజులు, [[ముంబై]], [[నాగర్‌కోయిల్|నాగర్‌కోయిల్ (కన్యాకుమారి)]], [[చిత్తూరు]], కాట్పాడి లకు వారానికి నాలుగు రోజులు నడిచే సూపర్‌ఫాస్ట్ రైళ్లు, మధురైకి వారపు ఎక్స్‌ప్రెస్, గుంతకల్, తిరుపతిలకు రోజువారీ ప్యాసింజర్ రైళ్లు ఉన్నాయి.<ref>{{Cite web|last=Patan|first=Musthakheem Khan|title=Kadiri Railway Station Time Table|url=https://indiarailinfo.com/departures/kadiri-kry/6082|url-status=live|access-date=27 December 2021|archive-date=8 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211008124429/https://indiarailinfo.com/departures/kadiri-kry/6082}}</ref> == భూగోళశాస్త్రం == కదిరి 78.170 డిగ్రీల తూర్పు రేఖాంశం, 14.120 డిగ్రీల ఉత్తర అక్షాంశం వద్ద ఉంది. ఇది సగటు సముద్ర మట్టానికి 504.00 మీటర్ల (1653 అడుగులు) ఎత్తులో ఉంది. కద్రికి ఉత్తర, తూర్పు దిక్కులలో కొండలు ఆవరించి ఉన్నాయి. ఈ పట్టణం [[అనంతపురం]], [[మదనపల్లె]] పట్టణాల మధ్య కదిరి తాలూకా మధ్యలో ఉంది. అనంతపురం నుండి 90 కి.మీ దూరంలో ఉంది. ఈ పురపాలక సంఘం 36 ఎన్నికల వార్డులుగా విభజించబడింది. సుద్దవాగు నది దీనికి పశ్చిమంగా ప్రవహిస్తుంది.<ref name="kadiri municipality">{{Cite web|title=About us kadiri municipality|url=https://cdma.ap.gov.in/en/about-us-18|url-status=live|access-date=9 January 2022|archive-date=11 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220111091623/https://cdma.ap.gov.in/en/about-us-18}}</ref> == శీతోష్ణస్థితి, వర్షపాతం == కదిరి లో ఉష్ణమండల శీతోష్ణస్థితి ఉంటుంది. వేసవితో పోలిస్తే శీతాకాలంలో కదిరి లో ఎక్కువ వర్షపాతం నమోదవుతుంది. డిసెంబరులో పగటిపూట సగటు ఉష్ణోగ్రత 23.60 °C ఉంటుంది. రాత్రివేళ సగటు ఉష్ణోగ్రత 16 °C ఉంటుంది, ఇది సంవత్సరంలో అత్యల్ప ఉష్ణోగ్రత. మార్చి నుండి మే వరకు వేసవి కాలంలో మే నెలలో గరిష్ట ఉష్ణోగ్రత 48 °C కి పెరుగుతుంది. జూన్ నెలలో నైరుతి రుతుపవనాలు ప్రారంభం కాగానే ఉష్ణోగ్రతలు తగ్గుతాయి. నైరుతి, ఈశాన్య రుతుపవనాల వల్ల పట్టణంలో వార్షిక సగటు వర్షపాతం సుమారు 700 మి.మీ. నైరుతి రుతుపవనాల కారణంగా జూన్ నుండి సెప్టెంబర్ వరకు వర్షాకాలంలో ప్రధానంగా వర్షపాతం నమోదవుతుంది. అక్టోబర్, నవంబర్, డిసెంబర్ నెలల్లో ఈశాన్య రుతుపవనాల వల్ల వర్షాలు కురుస్తాయి, ఇది మొత్తం వార్షిక వర్షపాతంలో దాదాపు ఇరవై శాతం.<ref>{{Cite web|title=about us kadiri|url=https://cdma.ap.gov.in/en/about-us-18|url-status=live|access-date=9 January 2022|archive-date=11 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220111091623/https://cdma.ap.gov.in/en/about-us-18}}</ref> === పర్యావరణ సమస్యలు === కదిరి లో వర్షపాతం తక్కువగా, అస్థిరంగా ఉంటుంది. తాగునీటి అవసరాలకు ఎక్కువగా బోరుబావులే ఆధారం. కద్రి పరిసరాల్లో శాశ్వత జీవనదులు లేకపోవడం వల్ల భూగర్భ జలాలపై అధికంగా ఆధారపడాల్సి వస్తోంది. గడిచిన కొన్నేళ్లుగా భూగర్భజలాలను విచ్చలవిడిగా తోడేయడం, విచక్షణారహితంగా బోర్లు వేయడం వల్ల భూగర్భజల మట్టం పడిపోయి బోరుబావులు ఎండిపోతున్నాయి. చిత్రావతి బ్యాలెన్సింగ్ రిజర్వాయర్ ద్వారా ప్రతి రెండు రోజులకు ఒకసారి ప్రజలకు తాగునీరు సరఫరా చేస్తున్నారు.<ref>{{Cite web|title=kadiri municipality|url=https://cdma.ap.gov.in/en/about-us-18|url-status=live|access-date=9 January 2022|archive-date=11 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220111091623/https://cdma.ap.gov.in/en/about-us-18}}</ref> == జనాభా వివరాలు == 2011 భారత జనాభా లెక్కల ప్రకారం, కదిరి జనాభా 89,429. ఇందులో పురుషులు 44,375 మంది, స్త్రీలు 45,054 మంది ఉన్నారు. 2001 జనాభా లెక్కల నివేదిక ప్రకారం పట్టణ జనాభా 76,261 కాగా, 2011 నాటికి 89,240 కి పెరిగి 17.02% వృద్ధిని నమోదు చేసింది. జనాభా సాంద్రత చదరపు కిలోమీటరుకు దాదాపు 3500 మంది. జనాభా అధ్యయనాలు 2032 నాటికి 1,15,000, 2047 నాటికి 1,35,100 జనాభా ఉంటుందని అంచనా వేశాయి.<ref>{{Cite web|last=kadiri municipality|first=kadiri|title=about us kadiri municipality|url=https://cdma.ap.gov.in/en/about-us-18|url-status=live|access-date=9 January 2022|archive-date=11 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220111091623/https://cdma.ap.gov.in/en/about-us-18}}</ref> == ప్రభుత్వం, రాజకీయం == === పౌర పరిపాలన === కదిరి పురపాలక సంఘం పట్టణ స్థానిక సంస్థ.<ref name="info">{{cite web|title=Basic Information of Municipality|url=http://cdma.ap.gov.in/Kadiri/Basic_information_Municipality.html|website=Municipal Administration & Urban Development Department|publisher=Government of Andhra Pradesh|access-date=17 June 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150430165857/http://cdma.ap.gov.in/Kadiri/Basic_information_Municipality.html|archive-date=30 April 2015|url-status=dead}}</ref> ఇది 52.38 చదరపు కిలోమీటర్ల పరిధిని కలిగి ఉంది.<ref>{{cite web|title=Andhra Pradesh Special Grade Municipalities & UDAs|url=https://cdma.ap.gov.in/en/special-grade |publisher=Government of Andhra Pradesh}}</ref> ఇది 1964 లో Grade-III పురపాలక సంఘంగా ఏర్పడి, 1999 లో Grade-II గా, ఆ తర్వాత 'స్పెషల్ గ్రేడ్' మున్సిపాలిటీగా శ్రేణి పెంచబడింది.<ref name="kadiri municipality"/> === రాజకీయం === {| class="wikitable sortable" !సంవత్సరం !సభ్యుడు ! colspan="2" |రాజకీయ పార్టీ |- |1952 |కే.వి. వేమా రెడ్డి | |[[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్]] |- |1955 |కే.వి. వేమా రెడ్డి | |[[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్]] |- |1962 |ఈ. గోపాలు నాయక్ | |[[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్]] |- |1967 |కే.వి. వేమా రెడ్డి | |[[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్]] |- |1972 |సి. నారాయణరెడ్డి | |[[స్వతంత్ర అభ్యర్థి]] |- |1978 |[[నిజాం వలి|నవాబ్ మయానా నిజాం వలీ]] | |[[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్]] |- |1983 |[[మహమ్మద్ షాకీర్|మహ్మద్ షాకిర్]] | |[[తెలుగుదేశం పార్టీ]] |- |1985 |చెన్నూర్ అబ్దుల్ రసూల్ | |[[తెలుగుదేశం పార్టీ]] |- |1989 |మహ్మద్ షాకిర్ | |[[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్]] |- |1994 |జొన్న సూర్యనారాయణ | |[[తెలుగుదేశం పార్టీ]] |- |1999 |ఎమ్.ఎస్. పార్థసారథి | |[[భారతీయ జనతా పార్టీ]] |- |2004 |[[జొన్న రామయ్య]] | |[[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్]] |- |2009 |[[కందికుంట వెంకట ప్రసాద్]] | |[[తెలుగుదేశం పార్టీ]] |- |2014 |అత్తార్ చాంద్ బాషా | |[[యువజన శ్రామిక రైతు కాంగ్రెస్ పార్టీ|వైయస్ఆర్ కాంగ్రెస్ పార్టీ]] |- |2019 |డాక్టర్ పెడబల్లి వెంకట సిద్ధారెడ్డి | |[[యువజన శ్రామిక రైతు కాంగ్రెస్ పార్టీ|వైయస్ఆర్ కాంగ్రెస్ పార్టీ]] |- |2024 |[[కందికుంట వెంకట ప్రసాద్]] | |[[తెలుగుదేశం పార్టీ]] |} == ఆర్థిక వ్యవస్థ == [[ఆంధ్రప్రదేశ్ పారిశ్రామిక మౌలిక సదుపాయాల సంస్థ]] (APIIC) ఆధ్వర్యంలో 49.29 ఎకరాల విస్తీర్ణంలో ఒక పారిశ్రామిక ఎస్టేట్ స్థాపించబడింది.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=EImkWoFgqzcC|title=Growth And Performance Of Small Scale Industry|last=Narasaiah|first=M. Lakshmi|date=1999-01-01|publisher=Discovery Publishing House|isbn=9788171414680|page=51|language=en}}</ref> [[శ్రీ సత్యసాయి జిల్లా]] లోని ప్రధాన వ్యవసాయ కేంద్రాలలో కదిరి ఒకటి. దీని చుట్టూ అనేక గ్రామాలు ఉన్నాయి, వీటి ప్రధాన వ్యాపకం వ్యవసాయం. ఇక్కడ పండించే ప్రధాన పంటలు [[వరి]], [[జొన్న]], [[పొగాకు]], [[పత్తి]]. [[శనగలు]], [[ప్రొద్దు తిరుగుడు|పొద్దుతిరుగుడు]], [[కందులు]], [[ఆవాలు]], [[చెరకు]] కూడా సాగు చేస్తారు. == విద్య == రాష్ట్ర పాఠశాల విద్యాశాఖ ఆధ్వర్యంలో ప్రభుత్వ, ఎయిడెడ్, ప్రైవేట్ పాఠశాలల ద్వారా ప్రాథమిక, ద్వితీయ పాఠశాల విద్య అందించబడుతోంది.<ref>{{cite web|title=School Education Department |url=http://rmsaap.nic.in/Notification_TSG_2015.pdf |publisher=School Education Department, Government of Andhra Pradesh |access-date=7 November 2016 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151227185018/http://rmsaap.nic.in/Notification_TSG_2015.pdf |archive-date=27 December 2015 }}</ref><ref>{{cite web|title=The Department of School Education – Official AP State Government Portal {{!}} AP State Portal |url=http://www.ap.gov.in/department/organizations/school-education/ |website=www.ap.gov.in |access-date=7 November 2016 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20161107155331/http://www.ap.gov.in/department/organizations/school-education/ |archive-date= 7 November 2016 }}</ref> * వేరుశనగ పరిశోధనా స్థానం, కద్రి (ఆచార్య ఎన్.జి. రంగా వ్యవసాయ విశ్వవిద్యాలయ విభాగానికి చెందింది) * ఆచార్య ఎన్.జి. రంగా వ్యవసాయ విశ్వవిద్యాలయానికి చెందిన వ్యవసాయ పరిశోధనా స్థానం, కద్రి, ICAR- డైరెక్టరేట్ ఆఫ్ గ్రౌండ్‌నట్ రీసెర్చ్ కింద భారతదేశంలోని ఐదు ప్రధాన వేరుశనగ పరిశోధనా కేంద్రాలలో ఒకటి. ఇది ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో వేరుశనగ పంట పరిశోధన, అభివృద్ధి అవసరాలను తీరుస్తుంది. ఈ పరిశోధనా కేంద్రం రైతుల సాగు కోసం కదిరి 1 (1971), కదిరి 2 (1978), కదిరి 3 (1978), వేమన (1993), కదిరి 4 (1995), కదిరి 5 (2002), కదిరి 6 (2002), కదిరి7 బోల్డ్ (2009), కదిరి 8 (2009), కదిరి 9 (2009), కదిరి అనంత (2010), కదిరి హరితాంధ్ర (2010), కదిరి అమరావతి (2016), కదిరి చిత్రావతి (2020), కదిరి లేపాక్షి 1812 (2020) వంటి 15 కొత్త అధిక దిగుబడినిచ్చే వేరుశనగ రకాలను విడుదల చేసింది.<ref>{{Cite web|last=KADIRI|first=agriculture research station|title=agriculture research station|url=https://www.google.com/maps/place/Agriculture+Development+and+Research+Station/@14.1094454,78.1465797,176m/data=!3m1!1e3!4m5!3m4!1s0x3bb3ce5d3c000001:0x3bb6e90d9463d3eb!8m2!3d14.1095063!4d78.1461102|url-status=live|access-date=17 January 2022|archive-date=18 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220118191430/https://www.google.com/maps/place/Agriculture+Development+and+Research+Station/@14.1094454,78.1465797,176m/data=!3m1!1e3!4m5!3m4!1s0x3bb3ce5d3c000001:0x3bb6e90d9463d3eb!8m2!3d14.1095063!4d78.1461102}}</ref> * పట్టు పరిశ్రమ ([[సెరికల్చర్]]) పరిశోధనా సంస్థ, కుటగుళ్ల గ్రామం, కదిరి మండలం. * బైపాస్ రోడ్డులో బాలురు, బాలికలకు ప్రత్యేక ప్రభుత్వ జూనియర్ కళాశాలలు <ref>{{Cite web|last=Colleges In Anantapur District|first=Colleges in Kadiri|title=Colleges In Anantapur District|url=https://ananthapuramu.ap.gov.in/public-utility-category/colleges/|url-status=live|access-date=11 October 2021|archive-date=11 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211011122124/https://ananthapuramu.ap.gov.in/public-utility-category/colleges/}}</ref> * ప్రభుత్వ పాలిటెక్నిక్ కళాశాల, కదిరి * ఎస్‌టిఎస్ఎన్ ప్రభుత్వ డిగ్రీ, పీజీ కళాశాల * మున్సిపల్ ఉన్నత పాఠశాలలు * మున్సిపల్ ఉర్దూ పాఠశాలలు == ఇవి కూడా చూడండి == * [[చంద్రవదన, మొహియార్]] * [[కదిరి శాసనసభ నియోజకవర్గం]] * [[కద్రి రెవెన్యూ డివిజన్]] == మూలాలు == {{మూలాలు}} [[వర్గం:శ్రీ సత్యసాయి జిల్లాలోని నగరాలు, పట్టణాలు]] [[వర్గం:శ్రీ సత్యసాయి జిల్లాలోని మండలాలు]] [[వర్గం:ఆంధ్రప్రదేశ్ నగరాలు, పట్టణాలు]] j3tp2cjwu1x4rfsin6qntbt0u19azj2 4908744 4908743 2026-07-20T11:32:42Z ఉదయ్ కిరణ్ 124579 /* ఇవి కూడా చూడండి */ 4908744 wikitext text/x-wiki '''కదిరి''' అనేది భారత రాష్ట్రమైన [[ఆంధ్రప్రదేశ్]] లోని [[శ్రీ సత్యసాయి జిల్లా]]లోని ఒక ముఖ్యమైన నగరం.<ref>{{Cite web |last=Khan |first=Patan |title=New districts in andhra pradesh |date=5 April 2022 |url=https://www.thehansindia.com/news/cities/vijayawada/vijayawada-congress-accuses-government-of-hoodwinking-on-capital-city-736611?infinitescroll=1 |access-date=5 April 2022 |archive-date=16 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221016124259/https://www.thehansindia.com/news/cities/vijayawada/vijayawada-congress-accuses-government-of-hoodwinking-on-capital-city-736611?infinitescroll=1 |url-status=live }}</ref> ఇది 'స్పెషల్ గ్రేడ్' మున్సిపల్ సిటీ కౌన్సిల్, కద్రి [[మండలం]], [[కదిరి రెవెన్యూ డివిజను]] కేంద్రం. [[కదిరి తాలూకా]] (మండలం) ఆంధ్రప్రదేశ్ రాష్ట్రంలోనే అతిపెద్ద తాలూకాగా ఉండేది.<ref>{{cite web|title=Anantapur District Mandals|url=http://censusindia.gov.in/2011census/maps/atlas/28part32.pdf|publisher=Census of India|access-date=6 June 2017|pages=408|archive-date=15 November 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141115054321/http://censusindia.gov.in/2011census/maps/atlas/28part32.pdf|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|url = http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-andhrapradesh/anantapur-gets-two-more-revenue-divisions/article4855117.ece|title = Anantapur gets two more revenue divisions|date = 27 June 2013|work = The Hindu|access-date = 10 June 2015|location = Anantapur|archive-date = 9 September 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20150909211317/http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-andhrapradesh/anantapur-gets-two-more-revenue-divisions/article4855117.ece|url-status = live}}</ref> కదిరి మల్లెపూలు, కుంకుమపువ్వులకు ప్రసిద్ధి చెందింది. కదిరి కుంకుమపువ్వు ఆంధ్ర, కర్ణాటక రాష్ట్రాల్లో విస్తృతంగా విక్రయించబడుతుంది. కర్ణాటక, తెలంగాణ, తమిళనాడు ప్రజలకు శ్రీ లక్ష్మీనరసింహస్వామి ఆలయం కద్రి పేరును గుర్తుచేస్తుంది. కదిరి అనే పేరు వెనుక ఒక ఆసక్తికరమైన చరిత్ర ఉంది. చుట్టుపక్కల అడవుల్లో ఖాదర (చండ్ర) వృక్షాలు ఎక్కువగా లభించడం వల్ల ఈ పట్టణానికి మొదట్లో '''ఖాద్రీపురం''' అని పేరు వచ్చింది.<ref>{{Cite web|title=Police {{!}} Ananthapuramu District, Government of Andhra Pradesh {{!}} India|url=https://ananthapuramu.ap.gov.in/police/|access-date=2022-02-20|language=en-US|archive-date=20 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220220112941/https://ananthapuramu.ap.gov.in/police/|url-status=live}}</ref> == ప్రముఖ ప్రదేశాలు == === శ్రీ ఖాద్రీ లక్ష్మీ నరసింహ స్వామి ఆలయం === హిందూ పురాణాల ప్రకారం, ప్రహ్లాదుని తండ్రి అయిన హిరణ్యకశిపుడిని సంహరించడానికి కద్రి వృక్షం వేళ్ల నుండి [[నరసింహ స్వామి]] స్వయంభూగా ఉద్భవించారు. ఈ కారణంగా ఈ ప్రాంతం ప్రముఖ పుణ్యక్షేత్రంగా మారింది. ఈ క్షేత్రం హిందూ భక్తులకు నిలయం. ప్రతి సంవత్సరం కదిరి లో బ్రహ్మోత్సవాలు ఎంతో వైభవంగా జరుగుతాయి.<ref>{{Cite web|last=temple|first=about|title=about kadiri temple|url=https://tms.ap.gov.in/klnkdr/cnt/about-temple|url-status=live|access-date=9 January 2022|archive-date=9 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220109052805/https://tms.ap.gov.in/klnkdr/cnt/about-temple}}</ref> === తిమ్మమ్మ మర్రిమాను === [[File:Thimmamma-marrimanu 1.jpg|alt=కద్రి సమీపంలోని తిమ్మమ్మ మర్రిమాను|thumb|270x270px|కదిరి సమీపంలోని తిమ్మమ్మ మర్రిమాను]] తిమ్మమ్మ మర్రిమాను అనేది కద్రికి సుమారు 25 కిలోమీటర్ల దూరంలో ఉన్న ఒక చారిత్రక మర్రిచెట్టు. ఈ ప్రాచీన వృక్షం అనంతపురం జిల్లా పరిధిలో ఉంది. ఈ పేరులో 'మర్రి' అంటే మర్రిచెట్టు, 'మాను' అంటే తెలుగు భాషలో చెట్టు అని అర్థం. [[మహాశివరాత్రి|శివరాత్రి పండుగ]] రోజున తిమ్మమ్మ వద్ద పెద్ద ఎత్తున జాతర నిర్వహిస్తారు, ఆ సమయంలో వేలాది మంది ప్రజలు ఈ చెట్టును దర్శించి పూజిస్తారు. స్వాతంత్ర్య సమరయోధుడు, మాజీ సమితి అధ్యక్షుడు, జనతాదళ్ జాతీయ కౌన్సిల్ సభ్యుడైన టి. గాజుల నరసయ్య అధ్యక్షతన గల తిమ్మమ్మ మర్రిమాను అభివృద్ధి మండలి ఈ వారసత్వ ప్రాంత అభివృద్ధి, నిర్వహణలో పాలుపంచుకుంటోంది.<ref>{{Cite web|title=Thimmamma Marrimanu|url=https://ananthapuramu.ap.gov.in/tourist-place/thimmamma-marrimanu/|url-status=live|access-date=9 January 2022|archive-date=9 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220109051304/https://ananthapuramu.ap.gov.in/tourist-place/thimmamma-marrimanu/}}</ref> === [[బట్రేపల్లి జలపాతం]] === బాత్రేపల్లి జలపాతం కదిరి సమీపంలోని [[తలుపుల మండలం|తలుపుల మండలంలో]] ఉంది. ఇవి సెప్టెంబర్ నుండి డిసెంబర్ వరకు ప్రవహిస్తాయి. సెలవుల కాలంలో ఇవి బిజీగా ఉండే విహారయాత్రా (పిక్నిక్) ప్రాంతంగా మారతాయి. [[File:IMG0169A.jpg|thumb|కదిరి జరిగే వార్షిక రథోత్సవం|320x320px]] [[File:Batrepalli Waterfalls.jpg|alt=బాత్రేపల్లి జలపాతం|thumb|359x359px|కదిరి సమీపంలోని బాత్రేపల్లి జలపాతం]] === యోగి వేమన సమాధి === ప్రజాకవి [[వేమన]] నివసించిన ప్రాంతం ఇది. వేమన రాసిన పద్యాలు సరళంగా, వ్యవహారికంగా ఉండి రోజువారీ జీవిత సత్యాలను, సామాజిక రుగ్మతలను వివరిస్తాయి కాబట్టి ఆయనను ప్రజాకవిగా విస్తృతంగా పిలుస్తారు. ఆయన పద్యాలు యోగం, జ్ఞానం, నైతికత అనే అంశాలను వివరిస్తాయి.<ref>{{Cite web|last=places of intereset|first=anantapur|title=places of interest|url=https://ananthapuramu.ap.gov.in/places-of-interest/|url-status=live|access-date=9 January 2022|archive-date=9 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220109051307/https://ananthapuramu.ap.gov.in/places-of-interest/}}</ref> == రవాణా == === రహదారులు === [[File:YERRADODDI TOLL PLAZA NEAR KADIRI.jpg|thumb|275x275px|కదిరి సమీపంలోని టోల్ ప్లాజా]] కదిరి జాతీయ రహదారి NH-42 పై ఉంది. ఇది కదిరి ను [[హైదరాబాద్]], [[తిరుపతి]], [[అనంతపురం]], [[చెన్నై]], [[కర్నూలు]] వంటి ప్రధాన నగరాలతో కలుపుతుంది.<ref>{{Cite web|last=Patan|first=Musthakheem Khan|title=List of national highways|url=http://morth.nic.in/sites/default/files/Details-of-National-Highways-as-on-31.03.pdf|url-status=live|access-date=27 December 2021|archive-date=27 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211227222343/https://morth.nic.in/sites/default/files/Details-of-National-Highways-as-on-31.03.pdf}}</ref> కదిరి నుండి ప్రారంభమయ్యే రాష్ట్ర రహదారులు: 1. '''[[జమ్మలమడుగు]]''' రహదారి (NH716G లో విలీనమైంది) 2. '''[[హిందూపురం]]''' రహదారి (NH716G లో విలీనమైంది) 3. '''[[రాజంపేట]]''' రహదారి <ref>{{Cite web|last=Patan|first=Musthakheem Khan|title=List of state highways in andhra pradesh|url=https://aprdc.ap.gov.in/Documents/DOWNLOADDOCUMENTS/STATE%20SH%20ROADS.pdf|url-status=live|access-date=27 December 2021|archive-date=27 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211227153716/https://aprdc.ap.gov.in/Documents/DOWNLOADDOCUMENTS/STATE%20SH%20ROADS.pdf}}</ref> బెంగళూరు మెజెస్టిక్ టెర్మినల్ 3 లో కద్రి ఒక ప్రత్యేక 'సెక్టార్' గా వర్గీకరించబడింది. ఇది [[వైఎస్ఆర్ జిల్లా|కడప జిల్లా]] లోని [[పులివెందుల]], [[జమ్మలమడుగు]], [[ప్రొద్దుటూరు]] వంటి ప్రధాన పట్టణాలకు సేవలను అందిస్తుంది.<ref>{{Cite web|last=Patan|first=Khan|title=Kadiri Sector|url=https://www.google.com/maps/contrib/107776115189754039561/photos/@14.1151666,78.1611405,3a,75y,90t/data=!3m7!1e2!3m5!1sAF1QipMe7VXgonb-TnT98kNiL6sEgpVvQUUvI4xO7NMF!2e10!6shttps:%2F%2Flh5.googleusercontent.com%2Fp%2FAF1QipMe7VXgonb-TnT98kNiL6sEgpVvQUUvI4xO7NMF%3Dw462-h260-k-no!7i1920!8i1080!4m3!8m2!3m1!1e1|access-date=18 February 2022|archive-date=18 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220218034239/https://www.google.com/maps/contrib/107776115189754039561/photos/@14.1151666,78.1611405,3a,75y,90t/data=!3m7!1e2!3m5!1sAF1QipMe7VXgonb-TnT98kNiL6sEgpVvQUUvI4xO7NMF=w462-h260-k-no!7i1920!8i1080!4m3!8m2!3m1!1e1|url-status=live}}</ref> ఆంధ్రప్రదేశ్ రాష్ట్ర రోడ్డు రవాణా సంస్థ (APSRTC) ద్వారా కదిరి నుండి [[అనంతపురం]], [[హిందూపురం]], [[మదనపల్లె]], [[పులివెందుల]], [[రాయచోటి]], [[బెంగళూరు]], [[పుట్టపర్తి]], [[చెన్నై]], [[హైదరాబాద్]] వంటి ప్రధాన నగరాలకు బస్సులు నడుస్తున్నాయి. [[అనంతపురం జిల్లా]]లో కదిరి ఎపిఎస్‌ఆర్‌టిసి డిపో రెండవ అతిపెద్ద బస్సు డిపో. బెంగళూరు, చెన్నై, తిరుపతి, అనంతపురం తో పాటు ఇతర నగరాలకు వెళ్లే భారీ లోడ్ లారీల వల్ల కలిగే ట్రాఫిక్ నివారణకు కదిరి వద్ద రూ. 240 కోట్లతో కొత్త బైపాస్ రోడ్డు మంజూరైంది. ఈ బైపాస్ 13 కిలోమీటర్ల పొడవుతో, కదిరి-[[అనంతపురం]] రహదారి, కదిరి-[[బెంగళూరు]] రహదారి, సున్నపుగుట్ట తండా వద్ద మూడు ఫ్లైఓవర్లతో నిర్మించబడుతోంది.<ref>{{Cite news|last=E Paper|first=Sakshi|date=|title=New Bypass For Kadiri|work=[[సాక్షి (దినపత్రిక)|సాక్షి]]|url=https://epaper.sakshi.com/3358733/Anantapur-Constituencies/21-01-2022#clip/65727960/097fd1ef-362b-4c94-88ab-0effa40421f0/1059.0052793115183:607.3274366051847|access-date=23 January 2022|archive-date=23 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220123081619/https://epaper.sakshi.com/3358733/Anantapur-Constituencies/21-01-2022#clip/65727960/097fd1ef-362b-4c94-88ab-0effa40421f0/1059.0052793115183:607.3274366051847|url-status=live}}</ref> === రైల్వేలు === [[File:Kadiri railway station board.jpg|thumb|కదిరి రైల్వే స్టేషన్ నామఫలకం]] [[కదిరి రైల్వే స్టేషను]] [[ధర్మవరం–పాకాల శాఖా రైలు మార్గము|ధర్మవరం-పాకాల శాఖా రైలు మార్గంలో]] ఉంది.<ref>{{Cite news|last=Patan|first=Musthakheem Khan|title=Pakala-Dharmavaram Branch Line Opened|website=[[ది హిందూ]]|date=29 June 2010|url=https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-andhrapradesh/Pakala-Dharmavaram-BG-line-opened/article16272860.ece|url-status=live|access-date=27 December 2021|archive-date=5 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220505104946/https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-andhrapradesh/Pakala-Dharmavaram-BG-line-opened/article16272860.ece}}</ref> కద్రి నుండి [[తిరుపతి]], [[విజయవాడ]], [[నెల్లూరు]], [[ఒంగోలు]] నగరాలకు రోజూవారీ ఎక్స్‌ప్రెస్ రైళ్లు ఉన్నాయి. మహారాష్ట్రలోని అమరావతికి వారానికి రెండు రోజులు, [[ముంబై]], [[నాగర్‌కోయిల్|నాగర్‌కోయిల్ (కన్యాకుమారి)]], [[చిత్తూరు]], కాట్పాడి లకు వారానికి నాలుగు రోజులు నడిచే సూపర్‌ఫాస్ట్ రైళ్లు, మధురైకి వారపు ఎక్స్‌ప్రెస్, గుంతకల్, తిరుపతిలకు రోజువారీ ప్యాసింజర్ రైళ్లు ఉన్నాయి.<ref>{{Cite web|last=Patan|first=Musthakheem Khan|title=Kadiri Railway Station Time Table|url=https://indiarailinfo.com/departures/kadiri-kry/6082|url-status=live|access-date=27 December 2021|archive-date=8 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211008124429/https://indiarailinfo.com/departures/kadiri-kry/6082}}</ref> == భూగోళశాస్త్రం == కదిరి 78.170 డిగ్రీల తూర్పు రేఖాంశం, 14.120 డిగ్రీల ఉత్తర అక్షాంశం వద్ద ఉంది. ఇది సగటు సముద్ర మట్టానికి 504.00 మీటర్ల (1653 అడుగులు) ఎత్తులో ఉంది. కద్రికి ఉత్తర, తూర్పు దిక్కులలో కొండలు ఆవరించి ఉన్నాయి. ఈ పట్టణం [[అనంతపురం]], [[మదనపల్లె]] పట్టణాల మధ్య కదిరి తాలూకా మధ్యలో ఉంది. అనంతపురం నుండి 90 కి.మీ దూరంలో ఉంది. ఈ పురపాలక సంఘం 36 ఎన్నికల వార్డులుగా విభజించబడింది. సుద్దవాగు నది దీనికి పశ్చిమంగా ప్రవహిస్తుంది.<ref name="kadiri municipality">{{Cite web|title=About us kadiri municipality|url=https://cdma.ap.gov.in/en/about-us-18|url-status=live|access-date=9 January 2022|archive-date=11 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220111091623/https://cdma.ap.gov.in/en/about-us-18}}</ref> == శీతోష్ణస్థితి, వర్షపాతం == కదిరి లో ఉష్ణమండల శీతోష్ణస్థితి ఉంటుంది. వేసవితో పోలిస్తే శీతాకాలంలో కదిరి లో ఎక్కువ వర్షపాతం నమోదవుతుంది. డిసెంబరులో పగటిపూట సగటు ఉష్ణోగ్రత 23.60 °C ఉంటుంది. రాత్రివేళ సగటు ఉష్ణోగ్రత 16 °C ఉంటుంది, ఇది సంవత్సరంలో అత్యల్ప ఉష్ణోగ్రత. మార్చి నుండి మే వరకు వేసవి కాలంలో మే నెలలో గరిష్ట ఉష్ణోగ్రత 48 °C కి పెరుగుతుంది. జూన్ నెలలో నైరుతి రుతుపవనాలు ప్రారంభం కాగానే ఉష్ణోగ్రతలు తగ్గుతాయి. నైరుతి, ఈశాన్య రుతుపవనాల వల్ల పట్టణంలో వార్షిక సగటు వర్షపాతం సుమారు 700 మి.మీ. నైరుతి రుతుపవనాల కారణంగా జూన్ నుండి సెప్టెంబర్ వరకు వర్షాకాలంలో ప్రధానంగా వర్షపాతం నమోదవుతుంది. అక్టోబర్, నవంబర్, డిసెంబర్ నెలల్లో ఈశాన్య రుతుపవనాల వల్ల వర్షాలు కురుస్తాయి, ఇది మొత్తం వార్షిక వర్షపాతంలో దాదాపు ఇరవై శాతం.<ref>{{Cite web|title=about us kadiri|url=https://cdma.ap.gov.in/en/about-us-18|url-status=live|access-date=9 January 2022|archive-date=11 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220111091623/https://cdma.ap.gov.in/en/about-us-18}}</ref> === పర్యావరణ సమస్యలు === కదిరి లో వర్షపాతం తక్కువగా, అస్థిరంగా ఉంటుంది. తాగునీటి అవసరాలకు ఎక్కువగా బోరుబావులే ఆధారం. కద్రి పరిసరాల్లో శాశ్వత జీవనదులు లేకపోవడం వల్ల భూగర్భ జలాలపై అధికంగా ఆధారపడాల్సి వస్తోంది. గడిచిన కొన్నేళ్లుగా భూగర్భజలాలను విచ్చలవిడిగా తోడేయడం, విచక్షణారహితంగా బోర్లు వేయడం వల్ల భూగర్భజల మట్టం పడిపోయి బోరుబావులు ఎండిపోతున్నాయి. చిత్రావతి బ్యాలెన్సింగ్ రిజర్వాయర్ ద్వారా ప్రతి రెండు రోజులకు ఒకసారి ప్రజలకు తాగునీరు సరఫరా చేస్తున్నారు.<ref>{{Cite web|title=kadiri municipality|url=https://cdma.ap.gov.in/en/about-us-18|url-status=live|access-date=9 January 2022|archive-date=11 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220111091623/https://cdma.ap.gov.in/en/about-us-18}}</ref> == జనాభా వివరాలు == 2011 భారత జనాభా లెక్కల ప్రకారం, కదిరి జనాభా 89,429. ఇందులో పురుషులు 44,375 మంది, స్త్రీలు 45,054 మంది ఉన్నారు. 2001 జనాభా లెక్కల నివేదిక ప్రకారం పట్టణ జనాభా 76,261 కాగా, 2011 నాటికి 89,240 కి పెరిగి 17.02% వృద్ధిని నమోదు చేసింది. జనాభా సాంద్రత చదరపు కిలోమీటరుకు దాదాపు 3500 మంది. జనాభా అధ్యయనాలు 2032 నాటికి 1,15,000, 2047 నాటికి 1,35,100 జనాభా ఉంటుందని అంచనా వేశాయి.<ref>{{Cite web|last=kadiri municipality|first=kadiri|title=about us kadiri municipality|url=https://cdma.ap.gov.in/en/about-us-18|url-status=live|access-date=9 January 2022|archive-date=11 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220111091623/https://cdma.ap.gov.in/en/about-us-18}}</ref> == ప్రభుత్వం, రాజకీయం == === పౌర పరిపాలన === కదిరి పురపాలక సంఘం పట్టణ స్థానిక సంస్థ.<ref name="info">{{cite web|title=Basic Information of Municipality|url=http://cdma.ap.gov.in/Kadiri/Basic_information_Municipality.html|website=Municipal Administration & Urban Development Department|publisher=Government of Andhra Pradesh|access-date=17 June 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150430165857/http://cdma.ap.gov.in/Kadiri/Basic_information_Municipality.html|archive-date=30 April 2015|url-status=dead}}</ref> ఇది 52.38 చదరపు కిలోమీటర్ల పరిధిని కలిగి ఉంది.<ref>{{cite web|title=Andhra Pradesh Special Grade Municipalities & UDAs|url=https://cdma.ap.gov.in/en/special-grade |publisher=Government of Andhra Pradesh}}</ref> ఇది 1964 లో Grade-III పురపాలక సంఘంగా ఏర్పడి, 1999 లో Grade-II గా, ఆ తర్వాత 'స్పెషల్ గ్రేడ్' మున్సిపాలిటీగా శ్రేణి పెంచబడింది.<ref name="kadiri municipality"/> === రాజకీయం === {| class="wikitable sortable" !సంవత్సరం !సభ్యుడు ! colspan="2" |రాజకీయ పార్టీ |- |1952 |కే.వి. వేమా రెడ్డి | |[[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్]] |- |1955 |కే.వి. వేమా రెడ్డి | |[[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్]] |- |1962 |ఈ. గోపాలు నాయక్ | |[[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్]] |- |1967 |కే.వి. వేమా రెడ్డి | |[[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్]] |- |1972 |సి. నారాయణరెడ్డి | |[[స్వతంత్ర అభ్యర్థి]] |- |1978 |[[నిజాం వలి|నవాబ్ మయానా నిజాం వలీ]] | |[[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్]] |- |1983 |[[మహమ్మద్ షాకీర్|మహ్మద్ షాకిర్]] | |[[తెలుగుదేశం పార్టీ]] |- |1985 |చెన్నూర్ అబ్దుల్ రసూల్ | |[[తెలుగుదేశం పార్టీ]] |- |1989 |మహ్మద్ షాకిర్ | |[[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్]] |- |1994 |జొన్న సూర్యనారాయణ | |[[తెలుగుదేశం పార్టీ]] |- |1999 |ఎమ్.ఎస్. పార్థసారథి | |[[భారతీయ జనతా పార్టీ]] |- |2004 |[[జొన్న రామయ్య]] | |[[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్]] |- |2009 |[[కందికుంట వెంకట ప్రసాద్]] | |[[తెలుగుదేశం పార్టీ]] |- |2014 |అత్తార్ చాంద్ బాషా | |[[యువజన శ్రామిక రైతు కాంగ్రెస్ పార్టీ|వైయస్ఆర్ కాంగ్రెస్ పార్టీ]] |- |2019 |డాక్టర్ పెడబల్లి వెంకట సిద్ధారెడ్డి | |[[యువజన శ్రామిక రైతు కాంగ్రెస్ పార్టీ|వైయస్ఆర్ కాంగ్రెస్ పార్టీ]] |- |2024 |[[కందికుంట వెంకట ప్రసాద్]] | |[[తెలుగుదేశం పార్టీ]] |} == ఆర్థిక వ్యవస్థ == [[ఆంధ్రప్రదేశ్ పారిశ్రామిక మౌలిక సదుపాయాల సంస్థ]] (APIIC) ఆధ్వర్యంలో 49.29 ఎకరాల విస్తీర్ణంలో ఒక పారిశ్రామిక ఎస్టేట్ స్థాపించబడింది.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=EImkWoFgqzcC|title=Growth And Performance Of Small Scale Industry|last=Narasaiah|first=M. Lakshmi|date=1999-01-01|publisher=Discovery Publishing House|isbn=9788171414680|page=51|language=en}}</ref> [[శ్రీ సత్యసాయి జిల్లా]] లోని ప్రధాన వ్యవసాయ కేంద్రాలలో కదిరి ఒకటి. దీని చుట్టూ అనేక గ్రామాలు ఉన్నాయి, వీటి ప్రధాన వ్యాపకం వ్యవసాయం. ఇక్కడ పండించే ప్రధాన పంటలు [[వరి]], [[జొన్న]], [[పొగాకు]], [[పత్తి]]. [[శనగలు]], [[ప్రొద్దు తిరుగుడు|పొద్దుతిరుగుడు]], [[కందులు]], [[ఆవాలు]], [[చెరకు]] కూడా సాగు చేస్తారు. == విద్య == రాష్ట్ర పాఠశాల విద్యాశాఖ ఆధ్వర్యంలో ప్రభుత్వ, ఎయిడెడ్, ప్రైవేట్ పాఠశాలల ద్వారా ప్రాథమిక, ద్వితీయ పాఠశాల విద్య అందించబడుతోంది.<ref>{{cite web|title=School Education Department |url=http://rmsaap.nic.in/Notification_TSG_2015.pdf |publisher=School Education Department, Government of Andhra Pradesh |access-date=7 November 2016 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151227185018/http://rmsaap.nic.in/Notification_TSG_2015.pdf |archive-date=27 December 2015 }}</ref><ref>{{cite web|title=The Department of School Education – Official AP State Government Portal {{!}} AP State Portal |url=http://www.ap.gov.in/department/organizations/school-education/ |website=www.ap.gov.in |access-date=7 November 2016 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20161107155331/http://www.ap.gov.in/department/organizations/school-education/ |archive-date= 7 November 2016 }}</ref> * వేరుశనగ పరిశోధనా స్థానం, కద్రి (ఆచార్య ఎన్.జి. రంగా వ్యవసాయ విశ్వవిద్యాలయ విభాగానికి చెందింది) * ఆచార్య ఎన్.జి. రంగా వ్యవసాయ విశ్వవిద్యాలయానికి చెందిన వ్యవసాయ పరిశోధనా స్థానం, కద్రి, ICAR- డైరెక్టరేట్ ఆఫ్ గ్రౌండ్‌నట్ రీసెర్చ్ కింద భారతదేశంలోని ఐదు ప్రధాన వేరుశనగ పరిశోధనా కేంద్రాలలో ఒకటి. ఇది ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో వేరుశనగ పంట పరిశోధన, అభివృద్ధి అవసరాలను తీరుస్తుంది. ఈ పరిశోధనా కేంద్రం రైతుల సాగు కోసం కదిరి 1 (1971), కదిరి 2 (1978), కదిరి 3 (1978), వేమన (1993), కదిరి 4 (1995), కదిరి 5 (2002), కదిరి 6 (2002), కదిరి7 బోల్డ్ (2009), కదిరి 8 (2009), కదిరి 9 (2009), కదిరి అనంత (2010), కదిరి హరితాంధ్ర (2010), కదిరి అమరావతి (2016), కదిరి చిత్రావతి (2020), కదిరి లేపాక్షి 1812 (2020) వంటి 15 కొత్త అధిక దిగుబడినిచ్చే వేరుశనగ రకాలను విడుదల చేసింది.<ref>{{Cite web|last=KADIRI|first=agriculture research station|title=agriculture research station|url=https://www.google.com/maps/place/Agriculture+Development+and+Research+Station/@14.1094454,78.1465797,176m/data=!3m1!1e3!4m5!3m4!1s0x3bb3ce5d3c000001:0x3bb6e90d9463d3eb!8m2!3d14.1095063!4d78.1461102|url-status=live|access-date=17 January 2022|archive-date=18 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220118191430/https://www.google.com/maps/place/Agriculture+Development+and+Research+Station/@14.1094454,78.1465797,176m/data=!3m1!1e3!4m5!3m4!1s0x3bb3ce5d3c000001:0x3bb6e90d9463d3eb!8m2!3d14.1095063!4d78.1461102}}</ref> * పట్టు పరిశ్రమ ([[సెరికల్చర్]]) పరిశోధనా సంస్థ, కుటగుళ్ల గ్రామం, కదిరి మండలం. * బైపాస్ రోడ్డులో బాలురు, బాలికలకు ప్రత్యేక ప్రభుత్వ జూనియర్ కళాశాలలు <ref>{{Cite web|last=Colleges In Anantapur District|first=Colleges in Kadiri|title=Colleges In Anantapur District|url=https://ananthapuramu.ap.gov.in/public-utility-category/colleges/|url-status=live|access-date=11 October 2021|archive-date=11 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211011122124/https://ananthapuramu.ap.gov.in/public-utility-category/colleges/}}</ref> * ప్రభుత్వ పాలిటెక్నిక్ కళాశాల, కదిరి * ఎస్‌టిఎస్ఎన్ ప్రభుత్వ డిగ్రీ, పీజీ కళాశాల * మున్సిపల్ ఉన్నత పాఠశాలలు * మున్సిపల్ ఉర్దూ పాఠశాలలు == ఇవి కూడా చూడండి == * [[చంద్రవదన - మోహియార్|చంద్రవదన, మొహియార్]] * [[కదిరి శాసనసభ నియోజకవర్గం]] * [[కదిరి రెవెన్యూ డివిజను]] == మూలాలు == {{మూలాలు}} [[వర్గం:శ్రీ సత్యసాయి జిల్లాలోని నగరాలు, పట్టణాలు]] [[వర్గం:శ్రీ సత్యసాయి జిల్లాలోని మండలాలు]] [[వర్గం:ఆంధ్రప్రదేశ్ నగరాలు, పట్టణాలు]] pjubt8vd2kbbmgp2mfi7yahg0gd5y8h 4908745 4908744 2026-07-20T11:33:22Z ఉదయ్ కిరణ్ 124579 /* భూగోళశాస్త్రం */ 4908745 wikitext text/x-wiki '''కదిరి''' అనేది భారత రాష్ట్రమైన [[ఆంధ్రప్రదేశ్]] లోని [[శ్రీ సత్యసాయి జిల్లా]]లోని ఒక ముఖ్యమైన నగరం.<ref>{{Cite web |last=Khan |first=Patan |title=New districts in andhra pradesh |date=5 April 2022 |url=https://www.thehansindia.com/news/cities/vijayawada/vijayawada-congress-accuses-government-of-hoodwinking-on-capital-city-736611?infinitescroll=1 |access-date=5 April 2022 |archive-date=16 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221016124259/https://www.thehansindia.com/news/cities/vijayawada/vijayawada-congress-accuses-government-of-hoodwinking-on-capital-city-736611?infinitescroll=1 |url-status=live }}</ref> ఇది 'స్పెషల్ గ్రేడ్' మున్సిపల్ సిటీ కౌన్సిల్, కద్రి [[మండలం]], [[కదిరి రెవెన్యూ డివిజను]] కేంద్రం. [[కదిరి తాలూకా]] (మండలం) ఆంధ్రప్రదేశ్ రాష్ట్రంలోనే అతిపెద్ద తాలూకాగా ఉండేది.<ref>{{cite web|title=Anantapur District Mandals|url=http://censusindia.gov.in/2011census/maps/atlas/28part32.pdf|publisher=Census of India|access-date=6 June 2017|pages=408|archive-date=15 November 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141115054321/http://censusindia.gov.in/2011census/maps/atlas/28part32.pdf|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|url = http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-andhrapradesh/anantapur-gets-two-more-revenue-divisions/article4855117.ece|title = Anantapur gets two more revenue divisions|date = 27 June 2013|work = The Hindu|access-date = 10 June 2015|location = Anantapur|archive-date = 9 September 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20150909211317/http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-andhrapradesh/anantapur-gets-two-more-revenue-divisions/article4855117.ece|url-status = live}}</ref> కదిరి మల్లెపూలు, కుంకుమపువ్వులకు ప్రసిద్ధి చెందింది. కదిరి కుంకుమపువ్వు ఆంధ్ర, కర్ణాటక రాష్ట్రాల్లో విస్తృతంగా విక్రయించబడుతుంది. కర్ణాటక, తెలంగాణ, తమిళనాడు ప్రజలకు శ్రీ లక్ష్మీనరసింహస్వామి ఆలయం కద్రి పేరును గుర్తుచేస్తుంది. కదిరి అనే పేరు వెనుక ఒక ఆసక్తికరమైన చరిత్ర ఉంది. చుట్టుపక్కల అడవుల్లో ఖాదర (చండ్ర) వృక్షాలు ఎక్కువగా లభించడం వల్ల ఈ పట్టణానికి మొదట్లో '''ఖాద్రీపురం''' అని పేరు వచ్చింది.<ref>{{Cite web|title=Police {{!}} Ananthapuramu District, Government of Andhra Pradesh {{!}} India|url=https://ananthapuramu.ap.gov.in/police/|access-date=2022-02-20|language=en-US|archive-date=20 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220220112941/https://ananthapuramu.ap.gov.in/police/|url-status=live}}</ref> == ప్రముఖ ప్రదేశాలు == === శ్రీ ఖాద్రీ లక్ష్మీ నరసింహ స్వామి ఆలయం === హిందూ పురాణాల ప్రకారం, ప్రహ్లాదుని తండ్రి అయిన హిరణ్యకశిపుడిని సంహరించడానికి కద్రి వృక్షం వేళ్ల నుండి [[నరసింహ స్వామి]] స్వయంభూగా ఉద్భవించారు. ఈ కారణంగా ఈ ప్రాంతం ప్రముఖ పుణ్యక్షేత్రంగా మారింది. ఈ క్షేత్రం హిందూ భక్తులకు నిలయం. ప్రతి సంవత్సరం కదిరి లో బ్రహ్మోత్సవాలు ఎంతో వైభవంగా జరుగుతాయి.<ref>{{Cite web|last=temple|first=about|title=about kadiri temple|url=https://tms.ap.gov.in/klnkdr/cnt/about-temple|url-status=live|access-date=9 January 2022|archive-date=9 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220109052805/https://tms.ap.gov.in/klnkdr/cnt/about-temple}}</ref> === తిమ్మమ్మ మర్రిమాను === [[File:Thimmamma-marrimanu 1.jpg|alt=కద్రి సమీపంలోని తిమ్మమ్మ మర్రిమాను|thumb|270x270px|కదిరి సమీపంలోని తిమ్మమ్మ మర్రిమాను]] తిమ్మమ్మ మర్రిమాను అనేది కద్రికి సుమారు 25 కిలోమీటర్ల దూరంలో ఉన్న ఒక చారిత్రక మర్రిచెట్టు. ఈ ప్రాచీన వృక్షం అనంతపురం జిల్లా పరిధిలో ఉంది. ఈ పేరులో 'మర్రి' అంటే మర్రిచెట్టు, 'మాను' అంటే తెలుగు భాషలో చెట్టు అని అర్థం. [[మహాశివరాత్రి|శివరాత్రి పండుగ]] రోజున తిమ్మమ్మ వద్ద పెద్ద ఎత్తున జాతర నిర్వహిస్తారు, ఆ సమయంలో వేలాది మంది ప్రజలు ఈ చెట్టును దర్శించి పూజిస్తారు. స్వాతంత్ర్య సమరయోధుడు, మాజీ సమితి అధ్యక్షుడు, జనతాదళ్ జాతీయ కౌన్సిల్ సభ్యుడైన టి. గాజుల నరసయ్య అధ్యక్షతన గల తిమ్మమ్మ మర్రిమాను అభివృద్ధి మండలి ఈ వారసత్వ ప్రాంత అభివృద్ధి, నిర్వహణలో పాలుపంచుకుంటోంది.<ref>{{Cite web|title=Thimmamma Marrimanu|url=https://ananthapuramu.ap.gov.in/tourist-place/thimmamma-marrimanu/|url-status=live|access-date=9 January 2022|archive-date=9 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220109051304/https://ananthapuramu.ap.gov.in/tourist-place/thimmamma-marrimanu/}}</ref> === [[బట్రేపల్లి జలపాతం]] === బాత్రేపల్లి జలపాతం కదిరి సమీపంలోని [[తలుపుల మండలం|తలుపుల మండలంలో]] ఉంది. ఇవి సెప్టెంబర్ నుండి డిసెంబర్ వరకు ప్రవహిస్తాయి. సెలవుల కాలంలో ఇవి బిజీగా ఉండే విహారయాత్రా (పిక్నిక్) ప్రాంతంగా మారతాయి. [[File:IMG0169A.jpg|thumb|కదిరి జరిగే వార్షిక రథోత్సవం|320x320px]] [[File:Batrepalli Waterfalls.jpg|alt=బాత్రేపల్లి జలపాతం|thumb|359x359px|కదిరి సమీపంలోని బాత్రేపల్లి జలపాతం]] === యోగి వేమన సమాధి === ప్రజాకవి [[వేమన]] నివసించిన ప్రాంతం ఇది. వేమన రాసిన పద్యాలు సరళంగా, వ్యవహారికంగా ఉండి రోజువారీ జీవిత సత్యాలను, సామాజిక రుగ్మతలను వివరిస్తాయి కాబట్టి ఆయనను ప్రజాకవిగా విస్తృతంగా పిలుస్తారు. ఆయన పద్యాలు యోగం, జ్ఞానం, నైతికత అనే అంశాలను వివరిస్తాయి.<ref>{{Cite web|last=places of intereset|first=anantapur|title=places of interest|url=https://ananthapuramu.ap.gov.in/places-of-interest/|url-status=live|access-date=9 January 2022|archive-date=9 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220109051307/https://ananthapuramu.ap.gov.in/places-of-interest/}}</ref> == రవాణా == === రహదారులు === [[File:YERRADODDI TOLL PLAZA NEAR KADIRI.jpg|thumb|275x275px|కదిరి సమీపంలోని టోల్ ప్లాజా]] కదిరి జాతీయ రహదారి NH-42 పై ఉంది. ఇది కదిరి ను [[హైదరాబాద్]], [[తిరుపతి]], [[అనంతపురం]], [[చెన్నై]], [[కర్నూలు]] వంటి ప్రధాన నగరాలతో కలుపుతుంది.<ref>{{Cite web|last=Patan|first=Musthakheem Khan|title=List of national highways|url=http://morth.nic.in/sites/default/files/Details-of-National-Highways-as-on-31.03.pdf|url-status=live|access-date=27 December 2021|archive-date=27 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211227222343/https://morth.nic.in/sites/default/files/Details-of-National-Highways-as-on-31.03.pdf}}</ref> కదిరి నుండి ప్రారంభమయ్యే రాష్ట్ర రహదారులు: 1. '''[[జమ్మలమడుగు]]''' రహదారి (NH716G లో విలీనమైంది) 2. '''[[హిందూపురం]]''' రహదారి (NH716G లో విలీనమైంది) 3. '''[[రాజంపేట]]''' రహదారి <ref>{{Cite web|last=Patan|first=Musthakheem Khan|title=List of state highways in andhra pradesh|url=https://aprdc.ap.gov.in/Documents/DOWNLOADDOCUMENTS/STATE%20SH%20ROADS.pdf|url-status=live|access-date=27 December 2021|archive-date=27 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211227153716/https://aprdc.ap.gov.in/Documents/DOWNLOADDOCUMENTS/STATE%20SH%20ROADS.pdf}}</ref> బెంగళూరు మెజెస్టిక్ టెర్మినల్ 3 లో కద్రి ఒక ప్రత్యేక 'సెక్టార్' గా వర్గీకరించబడింది. ఇది [[వైఎస్ఆర్ జిల్లా|కడప జిల్లా]] లోని [[పులివెందుల]], [[జమ్మలమడుగు]], [[ప్రొద్దుటూరు]] వంటి ప్రధాన పట్టణాలకు సేవలను అందిస్తుంది.<ref>{{Cite web|last=Patan|first=Khan|title=Kadiri Sector|url=https://www.google.com/maps/contrib/107776115189754039561/photos/@14.1151666,78.1611405,3a,75y,90t/data=!3m7!1e2!3m5!1sAF1QipMe7VXgonb-TnT98kNiL6sEgpVvQUUvI4xO7NMF!2e10!6shttps:%2F%2Flh5.googleusercontent.com%2Fp%2FAF1QipMe7VXgonb-TnT98kNiL6sEgpVvQUUvI4xO7NMF%3Dw462-h260-k-no!7i1920!8i1080!4m3!8m2!3m1!1e1|access-date=18 February 2022|archive-date=18 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220218034239/https://www.google.com/maps/contrib/107776115189754039561/photos/@14.1151666,78.1611405,3a,75y,90t/data=!3m7!1e2!3m5!1sAF1QipMe7VXgonb-TnT98kNiL6sEgpVvQUUvI4xO7NMF=w462-h260-k-no!7i1920!8i1080!4m3!8m2!3m1!1e1|url-status=live}}</ref> ఆంధ్రప్రదేశ్ రాష్ట్ర రోడ్డు రవాణా సంస్థ (APSRTC) ద్వారా కదిరి నుండి [[అనంతపురం]], [[హిందూపురం]], [[మదనపల్లె]], [[పులివెందుల]], [[రాయచోటి]], [[బెంగళూరు]], [[పుట్టపర్తి]], [[చెన్నై]], [[హైదరాబాద్]] వంటి ప్రధాన నగరాలకు బస్సులు నడుస్తున్నాయి. [[అనంతపురం జిల్లా]]లో కదిరి ఎపిఎస్‌ఆర్‌టిసి డిపో రెండవ అతిపెద్ద బస్సు డిపో. బెంగళూరు, చెన్నై, తిరుపతి, అనంతపురం తో పాటు ఇతర నగరాలకు వెళ్లే భారీ లోడ్ లారీల వల్ల కలిగే ట్రాఫిక్ నివారణకు కదిరి వద్ద రూ. 240 కోట్లతో కొత్త బైపాస్ రోడ్డు మంజూరైంది. ఈ బైపాస్ 13 కిలోమీటర్ల పొడవుతో, కదిరి-[[అనంతపురం]] రహదారి, కదిరి-[[బెంగళూరు]] రహదారి, సున్నపుగుట్ట తండా వద్ద మూడు ఫ్లైఓవర్లతో నిర్మించబడుతోంది.<ref>{{Cite news|last=E Paper|first=Sakshi|date=|title=New Bypass For Kadiri|work=[[సాక్షి (దినపత్రిక)|సాక్షి]]|url=https://epaper.sakshi.com/3358733/Anantapur-Constituencies/21-01-2022#clip/65727960/097fd1ef-362b-4c94-88ab-0effa40421f0/1059.0052793115183:607.3274366051847|access-date=23 January 2022|archive-date=23 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220123081619/https://epaper.sakshi.com/3358733/Anantapur-Constituencies/21-01-2022#clip/65727960/097fd1ef-362b-4c94-88ab-0effa40421f0/1059.0052793115183:607.3274366051847|url-status=live}}</ref> === రైల్వేలు === [[File:Kadiri railway station board.jpg|thumb|కదిరి రైల్వే స్టేషన్ నామఫలకం]] [[కదిరి రైల్వే స్టేషను]] [[ధర్మవరం–పాకాల శాఖా రైలు మార్గము|ధర్మవరం-పాకాల శాఖా రైలు మార్గంలో]] ఉంది.<ref>{{Cite news|last=Patan|first=Musthakheem Khan|title=Pakala-Dharmavaram Branch Line Opened|website=[[ది హిందూ]]|date=29 June 2010|url=https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-andhrapradesh/Pakala-Dharmavaram-BG-line-opened/article16272860.ece|url-status=live|access-date=27 December 2021|archive-date=5 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220505104946/https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-andhrapradesh/Pakala-Dharmavaram-BG-line-opened/article16272860.ece}}</ref> కద్రి నుండి [[తిరుపతి]], [[విజయవాడ]], [[నెల్లూరు]], [[ఒంగోలు]] నగరాలకు రోజూవారీ ఎక్స్‌ప్రెస్ రైళ్లు ఉన్నాయి. మహారాష్ట్రలోని అమరావతికి వారానికి రెండు రోజులు, [[ముంబై]], [[నాగర్‌కోయిల్|నాగర్‌కోయిల్ (కన్యాకుమారి)]], [[చిత్తూరు]], కాట్పాడి లకు వారానికి నాలుగు రోజులు నడిచే సూపర్‌ఫాస్ట్ రైళ్లు, మధురైకి వారపు ఎక్స్‌ప్రెస్, గుంతకల్, తిరుపతిలకు రోజువారీ ప్యాసింజర్ రైళ్లు ఉన్నాయి.<ref>{{Cite web|last=Patan|first=Musthakheem Khan|title=Kadiri Railway Station Time Table|url=https://indiarailinfo.com/departures/kadiri-kry/6082|url-status=live|access-date=27 December 2021|archive-date=8 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211008124429/https://indiarailinfo.com/departures/kadiri-kry/6082}}</ref> == భూగోళశాస్త్రం == కదిరి 78.170 డిగ్రీల తూర్పు రేఖాంశం, 14.120 డిగ్రీల ఉత్తర అక్షాంశం వద్ద ఉంది. ఇది సగటు సముద్ర మట్టానికి 504.00 మీటర్ల (1653 అడుగులు) ఎత్తులో ఉంది. కదిరి కి ఉత్తర, తూర్పు దిక్కులలో కొండలు ఆవరించి ఉన్నాయి. ఈ పట్టణం [[అనంతపురం]], [[మదనపల్లె]] పట్టణాల మధ్య కదిరి తాలూకా మధ్యలో ఉంది. అనంతపురం నుండి 90 కి.మీ దూరంలో ఉంది. ఈ పురపాలక సంఘం 36 ఎన్నికల వార్డులుగా విభజించబడింది. సుద్దవాగు నది దీనికి పశ్చిమంగా ప్రవహిస్తుంది.<ref name="kadiri municipality">{{Cite web|title=About us kadiri municipality|url=https://cdma.ap.gov.in/en/about-us-18|url-status=live|access-date=9 January 2022|archive-date=11 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220111091623/https://cdma.ap.gov.in/en/about-us-18}}</ref> == శీతోష్ణస్థితి, వర్షపాతం == కదిరి లో ఉష్ణమండల శీతోష్ణస్థితి ఉంటుంది. వేసవితో పోలిస్తే శీతాకాలంలో కదిరి లో ఎక్కువ వర్షపాతం నమోదవుతుంది. డిసెంబరులో పగటిపూట సగటు ఉష్ణోగ్రత 23.60 °C ఉంటుంది. రాత్రివేళ సగటు ఉష్ణోగ్రత 16 °C ఉంటుంది, ఇది సంవత్సరంలో అత్యల్ప ఉష్ణోగ్రత. మార్చి నుండి మే వరకు వేసవి కాలంలో మే నెలలో గరిష్ట ఉష్ణోగ్రత 48 °C కి పెరుగుతుంది. జూన్ నెలలో నైరుతి రుతుపవనాలు ప్రారంభం కాగానే ఉష్ణోగ్రతలు తగ్గుతాయి. నైరుతి, ఈశాన్య రుతుపవనాల వల్ల పట్టణంలో వార్షిక సగటు వర్షపాతం సుమారు 700 మి.మీ. నైరుతి రుతుపవనాల కారణంగా జూన్ నుండి సెప్టెంబర్ వరకు వర్షాకాలంలో ప్రధానంగా వర్షపాతం నమోదవుతుంది. అక్టోబర్, నవంబర్, డిసెంబర్ నెలల్లో ఈశాన్య రుతుపవనాల వల్ల వర్షాలు కురుస్తాయి, ఇది మొత్తం వార్షిక వర్షపాతంలో దాదాపు ఇరవై శాతం.<ref>{{Cite web|title=about us kadiri|url=https://cdma.ap.gov.in/en/about-us-18|url-status=live|access-date=9 January 2022|archive-date=11 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220111091623/https://cdma.ap.gov.in/en/about-us-18}}</ref> === పర్యావరణ సమస్యలు === కదిరి లో వర్షపాతం తక్కువగా, అస్థిరంగా ఉంటుంది. తాగునీటి అవసరాలకు ఎక్కువగా బోరుబావులే ఆధారం. కద్రి పరిసరాల్లో శాశ్వత జీవనదులు లేకపోవడం వల్ల భూగర్భ జలాలపై అధికంగా ఆధారపడాల్సి వస్తోంది. గడిచిన కొన్నేళ్లుగా భూగర్భజలాలను విచ్చలవిడిగా తోడేయడం, విచక్షణారహితంగా బోర్లు వేయడం వల్ల భూగర్భజల మట్టం పడిపోయి బోరుబావులు ఎండిపోతున్నాయి. చిత్రావతి బ్యాలెన్సింగ్ రిజర్వాయర్ ద్వారా ప్రతి రెండు రోజులకు ఒకసారి ప్రజలకు తాగునీరు సరఫరా చేస్తున్నారు.<ref>{{Cite web|title=kadiri municipality|url=https://cdma.ap.gov.in/en/about-us-18|url-status=live|access-date=9 January 2022|archive-date=11 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220111091623/https://cdma.ap.gov.in/en/about-us-18}}</ref> == జనాభా వివరాలు == 2011 భారత జనాభా లెక్కల ప్రకారం, కదిరి జనాభా 89,429. ఇందులో పురుషులు 44,375 మంది, స్త్రీలు 45,054 మంది ఉన్నారు. 2001 జనాభా లెక్కల నివేదిక ప్రకారం పట్టణ జనాభా 76,261 కాగా, 2011 నాటికి 89,240 కి పెరిగి 17.02% వృద్ధిని నమోదు చేసింది. జనాభా సాంద్రత చదరపు కిలోమీటరుకు దాదాపు 3500 మంది. జనాభా అధ్యయనాలు 2032 నాటికి 1,15,000, 2047 నాటికి 1,35,100 జనాభా ఉంటుందని అంచనా వేశాయి.<ref>{{Cite web|last=kadiri municipality|first=kadiri|title=about us kadiri municipality|url=https://cdma.ap.gov.in/en/about-us-18|url-status=live|access-date=9 January 2022|archive-date=11 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220111091623/https://cdma.ap.gov.in/en/about-us-18}}</ref> == ప్రభుత్వం, రాజకీయం == === పౌర పరిపాలన === కదిరి పురపాలక సంఘం పట్టణ స్థానిక సంస్థ.<ref name="info">{{cite web|title=Basic Information of Municipality|url=http://cdma.ap.gov.in/Kadiri/Basic_information_Municipality.html|website=Municipal Administration & Urban Development Department|publisher=Government of Andhra Pradesh|access-date=17 June 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150430165857/http://cdma.ap.gov.in/Kadiri/Basic_information_Municipality.html|archive-date=30 April 2015|url-status=dead}}</ref> ఇది 52.38 చదరపు కిలోమీటర్ల పరిధిని కలిగి ఉంది.<ref>{{cite web|title=Andhra Pradesh Special Grade Municipalities & UDAs|url=https://cdma.ap.gov.in/en/special-grade |publisher=Government of Andhra Pradesh}}</ref> ఇది 1964 లో Grade-III పురపాలక సంఘంగా ఏర్పడి, 1999 లో Grade-II గా, ఆ తర్వాత 'స్పెషల్ గ్రేడ్' మున్సిపాలిటీగా శ్రేణి పెంచబడింది.<ref name="kadiri municipality"/> === రాజకీయం === {| class="wikitable sortable" !సంవత్సరం !సభ్యుడు ! colspan="2" |రాజకీయ పార్టీ |- |1952 |కే.వి. వేమా రెడ్డి | |[[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్]] |- |1955 |కే.వి. వేమా రెడ్డి | |[[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్]] |- |1962 |ఈ. గోపాలు నాయక్ | |[[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్]] |- |1967 |కే.వి. వేమా రెడ్డి | |[[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్]] |- |1972 |సి. నారాయణరెడ్డి | |[[స్వతంత్ర అభ్యర్థి]] |- |1978 |[[నిజాం వలి|నవాబ్ మయానా నిజాం వలీ]] | |[[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్]] |- |1983 |[[మహమ్మద్ షాకీర్|మహ్మద్ షాకిర్]] | |[[తెలుగుదేశం పార్టీ]] |- |1985 |చెన్నూర్ అబ్దుల్ రసూల్ | |[[తెలుగుదేశం పార్టీ]] |- |1989 |మహ్మద్ షాకిర్ | |[[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్]] |- |1994 |జొన్న సూర్యనారాయణ | |[[తెలుగుదేశం పార్టీ]] |- |1999 |ఎమ్.ఎస్. పార్థసారథి | |[[భారతీయ జనతా పార్టీ]] |- |2004 |[[జొన్న రామయ్య]] | |[[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్]] |- |2009 |[[కందికుంట వెంకట ప్రసాద్]] | |[[తెలుగుదేశం పార్టీ]] |- |2014 |అత్తార్ చాంద్ బాషా | |[[యువజన శ్రామిక రైతు కాంగ్రెస్ పార్టీ|వైయస్ఆర్ కాంగ్రెస్ పార్టీ]] |- |2019 |డాక్టర్ పెడబల్లి వెంకట సిద్ధారెడ్డి | |[[యువజన శ్రామిక రైతు కాంగ్రెస్ పార్టీ|వైయస్ఆర్ కాంగ్రెస్ పార్టీ]] |- |2024 |[[కందికుంట వెంకట ప్రసాద్]] | |[[తెలుగుదేశం పార్టీ]] |} == ఆర్థిక వ్యవస్థ == [[ఆంధ్రప్రదేశ్ పారిశ్రామిక మౌలిక సదుపాయాల సంస్థ]] (APIIC) ఆధ్వర్యంలో 49.29 ఎకరాల విస్తీర్ణంలో ఒక పారిశ్రామిక ఎస్టేట్ స్థాపించబడింది.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=EImkWoFgqzcC|title=Growth And Performance Of Small Scale Industry|last=Narasaiah|first=M. Lakshmi|date=1999-01-01|publisher=Discovery Publishing House|isbn=9788171414680|page=51|language=en}}</ref> [[శ్రీ సత్యసాయి జిల్లా]] లోని ప్రధాన వ్యవసాయ కేంద్రాలలో కదిరి ఒకటి. దీని చుట్టూ అనేక గ్రామాలు ఉన్నాయి, వీటి ప్రధాన వ్యాపకం వ్యవసాయం. ఇక్కడ పండించే ప్రధాన పంటలు [[వరి]], [[జొన్న]], [[పొగాకు]], [[పత్తి]]. [[శనగలు]], [[ప్రొద్దు తిరుగుడు|పొద్దుతిరుగుడు]], [[కందులు]], [[ఆవాలు]], [[చెరకు]] కూడా సాగు చేస్తారు. == విద్య == రాష్ట్ర పాఠశాల విద్యాశాఖ ఆధ్వర్యంలో ప్రభుత్వ, ఎయిడెడ్, ప్రైవేట్ పాఠశాలల ద్వారా ప్రాథమిక, ద్వితీయ పాఠశాల విద్య అందించబడుతోంది.<ref>{{cite web|title=School Education Department |url=http://rmsaap.nic.in/Notification_TSG_2015.pdf |publisher=School Education Department, Government of Andhra Pradesh |access-date=7 November 2016 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151227185018/http://rmsaap.nic.in/Notification_TSG_2015.pdf |archive-date=27 December 2015 }}</ref><ref>{{cite web|title=The Department of School Education – Official AP State Government Portal {{!}} AP State Portal |url=http://www.ap.gov.in/department/organizations/school-education/ |website=www.ap.gov.in |access-date=7 November 2016 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20161107155331/http://www.ap.gov.in/department/organizations/school-education/ |archive-date= 7 November 2016 }}</ref> * వేరుశనగ పరిశోధనా స్థానం, కద్రి (ఆచార్య ఎన్.జి. రంగా వ్యవసాయ విశ్వవిద్యాలయ విభాగానికి చెందింది) * ఆచార్య ఎన్.జి. రంగా వ్యవసాయ విశ్వవిద్యాలయానికి చెందిన వ్యవసాయ పరిశోధనా స్థానం, కద్రి, ICAR- డైరెక్టరేట్ ఆఫ్ గ్రౌండ్‌నట్ రీసెర్చ్ కింద భారతదేశంలోని ఐదు ప్రధాన వేరుశనగ పరిశోధనా కేంద్రాలలో ఒకటి. ఇది ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో వేరుశనగ పంట పరిశోధన, అభివృద్ధి అవసరాలను తీరుస్తుంది. ఈ పరిశోధనా కేంద్రం రైతుల సాగు కోసం కదిరి 1 (1971), కదిరి 2 (1978), కదిరి 3 (1978), వేమన (1993), కదిరి 4 (1995), కదిరి 5 (2002), కదిరి 6 (2002), కదిరి7 బోల్డ్ (2009), కదిరి 8 (2009), కదిరి 9 (2009), కదిరి అనంత (2010), కదిరి హరితాంధ్ర (2010), కదిరి అమరావతి (2016), కదిరి చిత్రావతి (2020), కదిరి లేపాక్షి 1812 (2020) వంటి 15 కొత్త అధిక దిగుబడినిచ్చే వేరుశనగ రకాలను విడుదల చేసింది.<ref>{{Cite web|last=KADIRI|first=agriculture research station|title=agriculture research station|url=https://www.google.com/maps/place/Agriculture+Development+and+Research+Station/@14.1094454,78.1465797,176m/data=!3m1!1e3!4m5!3m4!1s0x3bb3ce5d3c000001:0x3bb6e90d9463d3eb!8m2!3d14.1095063!4d78.1461102|url-status=live|access-date=17 January 2022|archive-date=18 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220118191430/https://www.google.com/maps/place/Agriculture+Development+and+Research+Station/@14.1094454,78.1465797,176m/data=!3m1!1e3!4m5!3m4!1s0x3bb3ce5d3c000001:0x3bb6e90d9463d3eb!8m2!3d14.1095063!4d78.1461102}}</ref> * పట్టు పరిశ్రమ ([[సెరికల్చర్]]) పరిశోధనా సంస్థ, కుటగుళ్ల గ్రామం, కదిరి మండలం. * బైపాస్ రోడ్డులో బాలురు, బాలికలకు ప్రత్యేక ప్రభుత్వ జూనియర్ కళాశాలలు <ref>{{Cite web|last=Colleges In Anantapur District|first=Colleges in Kadiri|title=Colleges In Anantapur District|url=https://ananthapuramu.ap.gov.in/public-utility-category/colleges/|url-status=live|access-date=11 October 2021|archive-date=11 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211011122124/https://ananthapuramu.ap.gov.in/public-utility-category/colleges/}}</ref> * ప్రభుత్వ పాలిటెక్నిక్ కళాశాల, కదిరి * ఎస్‌టిఎస్ఎన్ ప్రభుత్వ డిగ్రీ, పీజీ కళాశాల * మున్సిపల్ ఉన్నత పాఠశాలలు * మున్సిపల్ ఉర్దూ పాఠశాలలు == ఇవి కూడా చూడండి == * [[చంద్రవదన - మోహియార్|చంద్రవదన, మొహియార్]] * [[కదిరి శాసనసభ నియోజకవర్గం]] * [[కదిరి రెవెన్యూ డివిజను]] == మూలాలు == {{మూలాలు}} [[వర్గం:శ్రీ సత్యసాయి జిల్లాలోని నగరాలు, పట్టణాలు]] [[వర్గం:శ్రీ సత్యసాయి జిల్లాలోని మండలాలు]] [[వర్గం:ఆంధ్రప్రదేశ్ నగరాలు, పట్టణాలు]] i384co41x1yn2dtu6iyzhsts0vuuys1 4908748 4908745 2026-07-20T11:37:12Z ఉదయ్ కిరణ్ 124579 /* */ 4908748 wikitext text/x-wiki '''కదిరి''' అనేది భారత రాష్ట్రమైన [[ఆంధ్రప్రదేశ్]] లోని [[శ్రీ సత్యసాయి జిల్లా]]లోని ఒక ముఖ్యమైన నగరం.<ref>{{Cite web |last=Khan |first=Patan |title=New districts in andhra pradesh |date=5 April 2022 |url=https://www.thehansindia.com/news/cities/vijayawada/vijayawada-congress-accuses-government-of-hoodwinking-on-capital-city-736611?infinitescroll=1 |access-date=5 April 2022 |archive-date=16 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221016124259/https://www.thehansindia.com/news/cities/vijayawada/vijayawada-congress-accuses-government-of-hoodwinking-on-capital-city-736611?infinitescroll=1 |url-status=live }}</ref> ఇది 'స్పెషల్ గ్రేడ్' మున్సిపల్ సిటీ కౌన్సిల్, కద్రి [[మండలం]], [[కదిరి రెవెన్యూ డివిజను]] కేంద్రం. [[కదిరి తాలూకా]] (మండలం) ఆంధ్రప్రదేశ్ రాష్ట్రంలోనే అతిపెద్ద తాలూకాగా ఉండేది.<ref>{{cite web|title=Anantapur District Mandals|url=http://censusindia.gov.in/2011census/maps/atlas/28part32.pdf|publisher=Census of India|access-date=6 June 2017|pages=408|archive-date=15 November 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141115054321/http://censusindia.gov.in/2011census/maps/atlas/28part32.pdf|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|url = http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-andhrapradesh/anantapur-gets-two-more-revenue-divisions/article4855117.ece|title = Anantapur gets two more revenue divisions|date = 27 June 2013|work = The Hindu|access-date = 10 June 2015|location = Anantapur|archive-date = 9 September 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20150909211317/http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-andhrapradesh/anantapur-gets-two-more-revenue-divisions/article4855117.ece|url-status = live}}</ref> కదిరి మల్లెపూలు, కుంకుమపువ్వులకు ప్రసిద్ధి చెందింది. కదిరి కుంకుమపువ్వు ఆంధ్ర, కర్ణాటక రాష్ట్రాల్లో విస్తృతంగా విక్రయించబడుతుంది. కర్ణాటక, తెలంగాణ, తమిళనాడు ప్రజలకు శ్రీ లక్ష్మీనరసింహస్వామి ఆలయం కద్రి పేరును గుర్తుచేస్తుంది. కదిరి అనే పేరు వెనుక ఒక ఆసక్తికరమైన చరిత్ర ఉంది. చుట్టుపక్కల అడవుల్లో ఖాదర (చండ్ర) వృక్షాలు ఎక్కువగా లభించడం వల్ల ఈ పట్టణానికి మొదట్లో '''ఖాద్రీపురం''' అని పేరు వచ్చింది.<ref>{{Cite web|title=Police {{!}} Ananthapuramu District, Government of Andhra Pradesh {{!}} India|url=https://ananthapuramu.ap.gov.in/police/|access-date=2022-02-20|language=en-US|archive-date=20 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220220112941/https://ananthapuramu.ap.gov.in/police/|url-status=live}}</ref> {{Use dmy dates|date=October 2018}} {{Use Indian English|date=October 2018}} <!-- వివరాలకు [[వికీపీడియా:వికీప్రాజెక్ట్ భారతీయ పట్టణాలు]] చూడండి --> {{Infobox settlement | name = కదిరి | native_name = | native_name_lang = | other_name = 3వ నవ నరసింహ స్వామి దేవాలయం | nickname = ఖాద్రి | settlement_type = పట్టణం | image_skyline = | image_alt = | image_caption = | mapframe = yes | mapframe-zoom = 14 | pushpin_map = India Andhra Pradesh | pushpin_label_position = right | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో స్థానం | coordinates = {{coord|14.12|N|78.17|E|display=inline,title}} | subdivision_type = దేశం | subdivision_name = {{IND}} | subdivision_type1 = రాష్ట్రం | subdivision_name1 = ఆంధ్రప్రదేశ్ | subdivision_type2 = జిల్లా | subdivision_name2 = శ్రీ సత్యసాయి జిల్లా | established_title = | established_date = | founder = | named_for = | government_type = | governing_body = | unit_pref = Metric | area_footnotes = <ref name="basic info">{{cite web|title=మున్సిపాలిటీ ప్రాథమిక సమాచారం|url=http://cdma.ap.gov.in/Kadiri/Basic_information_Municipality.html|publisher=మున్సిపల్ పరిపాలన కమిషనర్ & డైరెక్టర్|access-date=23 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20150430165857/http://cdma.ap.gov.in/Kadiri/Basic_information_Municipality.html|archive-date=30 April 2015|url-status=dead}}</ref> | area_rank = 2 | area_total_km2 = 25.88 | elevation_footnotes = | elevation_m = 504 | population_total = 89,429 | population_as_of = 2011 | population_rank = | population_density_km2 = 3500 | population_demonym = | population_footnotes = <ref name="basic info" /> | demographics_type1 = భాషలు | demographics1_title1 = అధికారిక | demographics1_info1 = తెలుగు | timezone1 = IST | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = PIN | postal_code = 515 591 | registration_plate = AP–39 | website = {{URL|http://kadiri.cdma.ap.gov.in/en}} | footnotes = }} == ప్రముఖ ప్రదేశాలు == === శ్రీ ఖాద్రీ లక్ష్మీ నరసింహ స్వామి ఆలయం === హిందూ పురాణాల ప్రకారం, ప్రహ్లాదుని తండ్రి అయిన హిరణ్యకశిపుడిని సంహరించడానికి కద్రి వృక్షం వేళ్ల నుండి [[నరసింహ స్వామి]] స్వయంభూగా ఉద్భవించారు. ఈ కారణంగా ఈ ప్రాంతం ప్రముఖ పుణ్యక్షేత్రంగా మారింది. ఈ క్షేత్రం హిందూ భక్తులకు నిలయం. ప్రతి సంవత్సరం కదిరి లో బ్రహ్మోత్సవాలు ఎంతో వైభవంగా జరుగుతాయి.<ref>{{Cite web|last=temple|first=about|title=about kadiri temple|url=https://tms.ap.gov.in/klnkdr/cnt/about-temple|url-status=live|access-date=9 January 2022|archive-date=9 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220109052805/https://tms.ap.gov.in/klnkdr/cnt/about-temple}}</ref> === తిమ్మమ్మ మర్రిమాను === [[File:Thimmamma-marrimanu 1.jpg|alt=కద్రి సమీపంలోని తిమ్మమ్మ మర్రిమాను|thumb|270x270px|కదిరి సమీపంలోని తిమ్మమ్మ మర్రిమాను]] తిమ్మమ్మ మర్రిమాను అనేది కద్రికి సుమారు 25 కిలోమీటర్ల దూరంలో ఉన్న ఒక చారిత్రక మర్రిచెట్టు. ఈ ప్రాచీన వృక్షం అనంతపురం జిల్లా పరిధిలో ఉంది. ఈ పేరులో 'మర్రి' అంటే మర్రిచెట్టు, 'మాను' అంటే తెలుగు భాషలో చెట్టు అని అర్థం. [[మహాశివరాత్రి|శివరాత్రి పండుగ]] రోజున తిమ్మమ్మ వద్ద పెద్ద ఎత్తున జాతర నిర్వహిస్తారు, ఆ సమయంలో వేలాది మంది ప్రజలు ఈ చెట్టును దర్శించి పూజిస్తారు. స్వాతంత్ర్య సమరయోధుడు, మాజీ సమితి అధ్యక్షుడు, జనతాదళ్ జాతీయ కౌన్సిల్ సభ్యుడైన టి. గాజుల నరసయ్య అధ్యక్షతన గల తిమ్మమ్మ మర్రిమాను అభివృద్ధి మండలి ఈ వారసత్వ ప్రాంత అభివృద్ధి, నిర్వహణలో పాలుపంచుకుంటోంది.<ref>{{Cite web|title=Thimmamma Marrimanu|url=https://ananthapuramu.ap.gov.in/tourist-place/thimmamma-marrimanu/|url-status=live|access-date=9 January 2022|archive-date=9 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220109051304/https://ananthapuramu.ap.gov.in/tourist-place/thimmamma-marrimanu/}}</ref> === [[బట్రేపల్లి జలపాతం]] === బాత్రేపల్లి జలపాతం కదిరి సమీపంలోని [[తలుపుల మండలం|తలుపుల మండలంలో]] ఉంది. ఇవి సెప్టెంబర్ నుండి డిసెంబర్ వరకు ప్రవహిస్తాయి. సెలవుల కాలంలో ఇవి బిజీగా ఉండే విహారయాత్రా (పిక్నిక్) ప్రాంతంగా మారతాయి. [[File:IMG0169A.jpg|thumb|కదిరి జరిగే వార్షిక రథోత్సవం|320x320px]] [[File:Batrepalli Waterfalls.jpg|alt=బాత్రేపల్లి జలపాతం|thumb|359x359px|కదిరి సమీపంలోని బాత్రేపల్లి జలపాతం]] === యోగి వేమన సమాధి === ప్రజాకవి [[వేమన]] నివసించిన ప్రాంతం ఇది. వేమన రాసిన పద్యాలు సరళంగా, వ్యవహారికంగా ఉండి రోజువారీ జీవిత సత్యాలను, సామాజిక రుగ్మతలను వివరిస్తాయి కాబట్టి ఆయనను ప్రజాకవిగా విస్తృతంగా పిలుస్తారు. ఆయన పద్యాలు యోగం, జ్ఞానం, నైతికత అనే అంశాలను వివరిస్తాయి.<ref>{{Cite web|last=places of intereset|first=anantapur|title=places of interest|url=https://ananthapuramu.ap.gov.in/places-of-interest/|url-status=live|access-date=9 January 2022|archive-date=9 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220109051307/https://ananthapuramu.ap.gov.in/places-of-interest/}}</ref> == రవాణా == === రహదారులు === [[File:YERRADODDI TOLL PLAZA NEAR KADIRI.jpg|thumb|275x275px|కదిరి సమీపంలోని టోల్ ప్లాజా]] కదిరి జాతీయ రహదారి NH-42 పై ఉంది. ఇది కదిరి ను [[హైదరాబాద్]], [[తిరుపతి]], [[అనంతపురం]], [[చెన్నై]], [[కర్నూలు]] వంటి ప్రధాన నగరాలతో కలుపుతుంది.<ref>{{Cite web|last=Patan|first=Musthakheem Khan|title=List of national highways|url=http://morth.nic.in/sites/default/files/Details-of-National-Highways-as-on-31.03.pdf|url-status=live|access-date=27 December 2021|archive-date=27 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211227222343/https://morth.nic.in/sites/default/files/Details-of-National-Highways-as-on-31.03.pdf}}</ref> కదిరి నుండి ప్రారంభమయ్యే రాష్ట్ర రహదారులు: 1. '''[[జమ్మలమడుగు]]''' రహదారి (NH716G లో విలీనమైంది) 2. '''[[హిందూపురం]]''' రహదారి (NH716G లో విలీనమైంది) 3. '''[[రాజంపేట]]''' రహదారి <ref>{{Cite web|last=Patan|first=Musthakheem Khan|title=List of state highways in andhra pradesh|url=https://aprdc.ap.gov.in/Documents/DOWNLOADDOCUMENTS/STATE%20SH%20ROADS.pdf|url-status=live|access-date=27 December 2021|archive-date=27 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211227153716/https://aprdc.ap.gov.in/Documents/DOWNLOADDOCUMENTS/STATE%20SH%20ROADS.pdf}}</ref> బెంగళూరు మెజెస్టిక్ టెర్మినల్ 3 లో కద్రి ఒక ప్రత్యేక 'సెక్టార్' గా వర్గీకరించబడింది. ఇది [[వైఎస్ఆర్ జిల్లా|కడప జిల్లా]] లోని [[పులివెందుల]], [[జమ్మలమడుగు]], [[ప్రొద్దుటూరు]] వంటి ప్రధాన పట్టణాలకు సేవలను అందిస్తుంది.<ref>{{Cite web|last=Patan|first=Khan|title=Kadiri Sector|url=https://www.google.com/maps/contrib/107776115189754039561/photos/@14.1151666,78.1611405,3a,75y,90t/data=!3m7!1e2!3m5!1sAF1QipMe7VXgonb-TnT98kNiL6sEgpVvQUUvI4xO7NMF!2e10!6shttps:%2F%2Flh5.googleusercontent.com%2Fp%2FAF1QipMe7VXgonb-TnT98kNiL6sEgpVvQUUvI4xO7NMF%3Dw462-h260-k-no!7i1920!8i1080!4m3!8m2!3m1!1e1|access-date=18 February 2022|archive-date=18 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220218034239/https://www.google.com/maps/contrib/107776115189754039561/photos/@14.1151666,78.1611405,3a,75y,90t/data=!3m7!1e2!3m5!1sAF1QipMe7VXgonb-TnT98kNiL6sEgpVvQUUvI4xO7NMF=w462-h260-k-no!7i1920!8i1080!4m3!8m2!3m1!1e1|url-status=live}}</ref> ఆంధ్రప్రదేశ్ రాష్ట్ర రోడ్డు రవాణా సంస్థ (APSRTC) ద్వారా కదిరి నుండి [[అనంతపురం]], [[హిందూపురం]], [[మదనపల్లె]], [[పులివెందుల]], [[రాయచోటి]], [[బెంగళూరు]], [[పుట్టపర్తి]], [[చెన్నై]], [[హైదరాబాద్]] వంటి ప్రధాన నగరాలకు బస్సులు నడుస్తున్నాయి. [[అనంతపురం జిల్లా]]లో కదిరి ఎపిఎస్‌ఆర్‌టిసి డిపో రెండవ అతిపెద్ద బస్సు డిపో. బెంగళూరు, చెన్నై, తిరుపతి, అనంతపురం తో పాటు ఇతర నగరాలకు వెళ్లే భారీ లోడ్ లారీల వల్ల కలిగే ట్రాఫిక్ నివారణకు కదిరి వద్ద రూ. 240 కోట్లతో కొత్త బైపాస్ రోడ్డు మంజూరైంది. ఈ బైపాస్ 13 కిలోమీటర్ల పొడవుతో, కదిరి-[[అనంతపురం]] రహదారి, కదిరి-[[బెంగళూరు]] రహదారి, సున్నపుగుట్ట తండా వద్ద మూడు ఫ్లైఓవర్లతో నిర్మించబడుతోంది.<ref>{{Cite news|last=E Paper|first=Sakshi|date=|title=New Bypass For Kadiri|work=[[సాక్షి (దినపత్రిక)|సాక్షి]]|url=https://epaper.sakshi.com/3358733/Anantapur-Constituencies/21-01-2022#clip/65727960/097fd1ef-362b-4c94-88ab-0effa40421f0/1059.0052793115183:607.3274366051847|access-date=23 January 2022|archive-date=23 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220123081619/https://epaper.sakshi.com/3358733/Anantapur-Constituencies/21-01-2022#clip/65727960/097fd1ef-362b-4c94-88ab-0effa40421f0/1059.0052793115183:607.3274366051847|url-status=live}}</ref> === రైల్వేలు === [[File:Kadiri railway station board.jpg|thumb|కదిరి రైల్వే స్టేషన్ నామఫలకం]] [[కదిరి రైల్వే స్టేషను]] [[ధర్మవరం–పాకాల శాఖా రైలు మార్గము|ధర్మవరం-పాకాల శాఖా రైలు మార్గంలో]] ఉంది.<ref>{{Cite news|last=Patan|first=Musthakheem Khan|title=Pakala-Dharmavaram Branch Line Opened|website=[[ది హిందూ]]|date=29 June 2010|url=https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-andhrapradesh/Pakala-Dharmavaram-BG-line-opened/article16272860.ece|url-status=live|access-date=27 December 2021|archive-date=5 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220505104946/https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-andhrapradesh/Pakala-Dharmavaram-BG-line-opened/article16272860.ece}}</ref> కద్రి నుండి [[తిరుపతి]], [[విజయవాడ]], [[నెల్లూరు]], [[ఒంగోలు]] నగరాలకు రోజూవారీ ఎక్స్‌ప్రెస్ రైళ్లు ఉన్నాయి. మహారాష్ట్రలోని అమరావతికి వారానికి రెండు రోజులు, [[ముంబై]], [[నాగర్‌కోయిల్|నాగర్‌కోయిల్ (కన్యాకుమారి)]], [[చిత్తూరు]], కాట్పాడి లకు వారానికి నాలుగు రోజులు నడిచే సూపర్‌ఫాస్ట్ రైళ్లు, మధురైకి వారపు ఎక్స్‌ప్రెస్, గుంతకల్, తిరుపతిలకు రోజువారీ ప్యాసింజర్ రైళ్లు ఉన్నాయి.<ref>{{Cite web|last=Patan|first=Musthakheem Khan|title=Kadiri Railway Station Time Table|url=https://indiarailinfo.com/departures/kadiri-kry/6082|url-status=live|access-date=27 December 2021|archive-date=8 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211008124429/https://indiarailinfo.com/departures/kadiri-kry/6082}}</ref> == భూగోళశాస్త్రం == కదిరి 78.170 డిగ్రీల తూర్పు రేఖాంశం, 14.120 డిగ్రీల ఉత్తర అక్షాంశం వద్ద ఉంది. ఇది సగటు సముద్ర మట్టానికి 504.00 మీటర్ల (1653 అడుగులు) ఎత్తులో ఉంది. కదిరి కి ఉత్తర, తూర్పు దిక్కులలో కొండలు ఆవరించి ఉన్నాయి. ఈ పట్టణం [[అనంతపురం]], [[మదనపల్లె]] పట్టణాల మధ్య కదిరి తాలూకా మధ్యలో ఉంది. అనంతపురం నుండి 90 కి.మీ దూరంలో ఉంది. ఈ పురపాలక సంఘం 36 ఎన్నికల వార్డులుగా విభజించబడింది. సుద్దవాగు నది దీనికి పశ్చిమంగా ప్రవహిస్తుంది.<ref name="kadiri municipality">{{Cite web|title=About us kadiri municipality|url=https://cdma.ap.gov.in/en/about-us-18|url-status=live|access-date=9 January 2022|archive-date=11 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220111091623/https://cdma.ap.gov.in/en/about-us-18}}</ref> == శీతోష్ణస్థితి, వర్షపాతం == కదిరి లో ఉష్ణమండల శీతోష్ణస్థితి ఉంటుంది. వేసవితో పోలిస్తే శీతాకాలంలో కదిరి లో ఎక్కువ వర్షపాతం నమోదవుతుంది. డిసెంబరులో పగటిపూట సగటు ఉష్ణోగ్రత 23.60 °C ఉంటుంది. రాత్రివేళ సగటు ఉష్ణోగ్రత 16 °C ఉంటుంది, ఇది సంవత్సరంలో అత్యల్ప ఉష్ణోగ్రత. మార్చి నుండి మే వరకు వేసవి కాలంలో మే నెలలో గరిష్ట ఉష్ణోగ్రత 48 °C కి పెరుగుతుంది. జూన్ నెలలో నైరుతి రుతుపవనాలు ప్రారంభం కాగానే ఉష్ణోగ్రతలు తగ్గుతాయి. నైరుతి, ఈశాన్య రుతుపవనాల వల్ల పట్టణంలో వార్షిక సగటు వర్షపాతం సుమారు 700 మి.మీ. నైరుతి రుతుపవనాల కారణంగా జూన్ నుండి సెప్టెంబర్ వరకు వర్షాకాలంలో ప్రధానంగా వర్షపాతం నమోదవుతుంది. అక్టోబర్, నవంబర్, డిసెంబర్ నెలల్లో ఈశాన్య రుతుపవనాల వల్ల వర్షాలు కురుస్తాయి, ఇది మొత్తం వార్షిక వర్షపాతంలో దాదాపు ఇరవై శాతం.<ref>{{Cite web|title=about us kadiri|url=https://cdma.ap.gov.in/en/about-us-18|url-status=live|access-date=9 January 2022|archive-date=11 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220111091623/https://cdma.ap.gov.in/en/about-us-18}}</ref> === పర్యావరణ సమస్యలు === కదిరి లో వర్షపాతం తక్కువగా, అస్థిరంగా ఉంటుంది. తాగునీటి అవసరాలకు ఎక్కువగా బోరుబావులే ఆధారం. కద్రి పరిసరాల్లో శాశ్వత జీవనదులు లేకపోవడం వల్ల భూగర్భ జలాలపై అధికంగా ఆధారపడాల్సి వస్తోంది. గడిచిన కొన్నేళ్లుగా భూగర్భజలాలను విచ్చలవిడిగా తోడేయడం, విచక్షణారహితంగా బోర్లు వేయడం వల్ల భూగర్భజల మట్టం పడిపోయి బోరుబావులు ఎండిపోతున్నాయి. చిత్రావతి బ్యాలెన్సింగ్ రిజర్వాయర్ ద్వారా ప్రతి రెండు రోజులకు ఒకసారి ప్రజలకు తాగునీరు సరఫరా చేస్తున్నారు.<ref>{{Cite web|title=kadiri municipality|url=https://cdma.ap.gov.in/en/about-us-18|url-status=live|access-date=9 January 2022|archive-date=11 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220111091623/https://cdma.ap.gov.in/en/about-us-18}}</ref> == జనాభా వివరాలు == 2011 భారత జనాభా లెక్కల ప్రకారం, కదిరి జనాభా 89,429. ఇందులో పురుషులు 44,375 మంది, స్త్రీలు 45,054 మంది ఉన్నారు. 2001 జనాభా లెక్కల నివేదిక ప్రకారం పట్టణ జనాభా 76,261 కాగా, 2011 నాటికి 89,240 కి పెరిగి 17.02% వృద్ధిని నమోదు చేసింది. జనాభా సాంద్రత చదరపు కిలోమీటరుకు దాదాపు 3500 మంది. జనాభా అధ్యయనాలు 2032 నాటికి 1,15,000, 2047 నాటికి 1,35,100 జనాభా ఉంటుందని అంచనా వేశాయి.<ref>{{Cite web|last=kadiri municipality|first=kadiri|title=about us kadiri municipality|url=https://cdma.ap.gov.in/en/about-us-18|url-status=live|access-date=9 January 2022|archive-date=11 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220111091623/https://cdma.ap.gov.in/en/about-us-18}}</ref> == ప్రభుత్వం, రాజకీయం == === పౌర పరిపాలన === కదిరి పురపాలక సంఘం పట్టణ స్థానిక సంస్థ.<ref name="info">{{cite web|title=Basic Information of Municipality|url=http://cdma.ap.gov.in/Kadiri/Basic_information_Municipality.html|website=Municipal Administration & Urban Development Department|publisher=Government of Andhra Pradesh|access-date=17 June 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150430165857/http://cdma.ap.gov.in/Kadiri/Basic_information_Municipality.html|archive-date=30 April 2015|url-status=dead}}</ref> ఇది 52.38 చదరపు కిలోమీటర్ల పరిధిని కలిగి ఉంది.<ref>{{cite web|title=Andhra Pradesh Special Grade Municipalities & UDAs|url=https://cdma.ap.gov.in/en/special-grade |publisher=Government of Andhra Pradesh}}</ref> ఇది 1964 లో Grade-III పురపాలక సంఘంగా ఏర్పడి, 1999 లో Grade-II గా, ఆ తర్వాత 'స్పెషల్ గ్రేడ్' మున్సిపాలిటీగా శ్రేణి పెంచబడింది.<ref name="kadiri municipality"/> === రాజకీయం === {| class="wikitable sortable" !సంవత్సరం !సభ్యుడు ! colspan="2" |రాజకీయ పార్టీ |- |1952 |కే.వి. వేమా రెడ్డి | |[[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్]] |- |1955 |కే.వి. వేమా రెడ్డి | |[[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్]] |- |1962 |ఈ. గోపాలు నాయక్ | |[[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్]] |- |1967 |కే.వి. వేమా రెడ్డి | |[[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్]] |- |1972 |సి. నారాయణరెడ్డి | |[[స్వతంత్ర అభ్యర్థి]] |- |1978 |[[నిజాం వలి|నవాబ్ మయానా నిజాం వలీ]] | |[[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్]] |- |1983 |[[మహమ్మద్ షాకీర్|మహ్మద్ షాకిర్]] | |[[తెలుగుదేశం పార్టీ]] |- |1985 |చెన్నూర్ అబ్దుల్ రసూల్ | |[[తెలుగుదేశం పార్టీ]] |- |1989 |మహ్మద్ షాకిర్ | |[[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్]] |- |1994 |జొన్న సూర్యనారాయణ | |[[తెలుగుదేశం పార్టీ]] |- |1999 |ఎమ్.ఎస్. పార్థసారథి | |[[భారతీయ జనతా పార్టీ]] |- |2004 |[[జొన్న రామయ్య]] | |[[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్]] |- |2009 |[[కందికుంట వెంకట ప్రసాద్]] | |[[తెలుగుదేశం పార్టీ]] |- |2014 |అత్తార్ చాంద్ బాషా | |[[యువజన శ్రామిక రైతు కాంగ్రెస్ పార్టీ|వైయస్ఆర్ కాంగ్రెస్ పార్టీ]] |- |2019 |డాక్టర్ పెడబల్లి వెంకట సిద్ధారెడ్డి | |[[యువజన శ్రామిక రైతు కాంగ్రెస్ పార్టీ|వైయస్ఆర్ కాంగ్రెస్ పార్టీ]] |- |2024 |[[కందికుంట వెంకట ప్రసాద్]] | |[[తెలుగుదేశం పార్టీ]] |} == ఆర్థిక వ్యవస్థ == [[ఆంధ్రప్రదేశ్ పారిశ్రామిక మౌలిక సదుపాయాల సంస్థ]] (APIIC) ఆధ్వర్యంలో 49.29 ఎకరాల విస్తీర్ణంలో ఒక పారిశ్రామిక ఎస్టేట్ స్థాపించబడింది.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=EImkWoFgqzcC|title=Growth And Performance Of Small Scale Industry|last=Narasaiah|first=M. Lakshmi|date=1999-01-01|publisher=Discovery Publishing House|isbn=9788171414680|page=51|language=en}}</ref> [[శ్రీ సత్యసాయి జిల్లా]] లోని ప్రధాన వ్యవసాయ కేంద్రాలలో కదిరి ఒకటి. దీని చుట్టూ అనేక గ్రామాలు ఉన్నాయి, వీటి ప్రధాన వ్యాపకం వ్యవసాయం. ఇక్కడ పండించే ప్రధాన పంటలు [[వరి]], [[జొన్న]], [[పొగాకు]], [[పత్తి]]. [[శనగలు]], [[ప్రొద్దు తిరుగుడు|పొద్దుతిరుగుడు]], [[కందులు]], [[ఆవాలు]], [[చెరకు]] కూడా సాగు చేస్తారు. == విద్య == రాష్ట్ర పాఠశాల విద్యాశాఖ ఆధ్వర్యంలో ప్రభుత్వ, ఎయిడెడ్, ప్రైవేట్ పాఠశాలల ద్వారా ప్రాథమిక, ద్వితీయ పాఠశాల విద్య అందించబడుతోంది.<ref>{{cite web|title=School Education Department |url=http://rmsaap.nic.in/Notification_TSG_2015.pdf |publisher=School Education Department, Government of Andhra Pradesh |access-date=7 November 2016 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151227185018/http://rmsaap.nic.in/Notification_TSG_2015.pdf |archive-date=27 December 2015 }}</ref><ref>{{cite web|title=The Department of School Education – Official AP State Government Portal {{!}} AP State Portal |url=http://www.ap.gov.in/department/organizations/school-education/ |website=www.ap.gov.in |access-date=7 November 2016 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20161107155331/http://www.ap.gov.in/department/organizations/school-education/ |archive-date= 7 November 2016 }}</ref> * వేరుశనగ పరిశోధనా స్థానం, కద్రి (ఆచార్య ఎన్.జి. రంగా వ్యవసాయ విశ్వవిద్యాలయ విభాగానికి చెందింది) * ఆచార్య ఎన్.జి. రంగా వ్యవసాయ విశ్వవిద్యాలయానికి చెందిన వ్యవసాయ పరిశోధనా స్థానం, కద్రి, ICAR- డైరెక్టరేట్ ఆఫ్ గ్రౌండ్‌నట్ రీసెర్చ్ కింద భారతదేశంలోని ఐదు ప్రధాన వేరుశనగ పరిశోధనా కేంద్రాలలో ఒకటి. ఇది ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో వేరుశనగ పంట పరిశోధన, అభివృద్ధి అవసరాలను తీరుస్తుంది. ఈ పరిశోధనా కేంద్రం రైతుల సాగు కోసం కదిరి 1 (1971), కదిరి 2 (1978), కదిరి 3 (1978), వేమన (1993), కదిరి 4 (1995), కదిరి 5 (2002), కదిరి 6 (2002), కదిరి7 బోల్డ్ (2009), కదిరి 8 (2009), కదిరి 9 (2009), కదిరి అనంత (2010), కదిరి హరితాంధ్ర (2010), కదిరి అమరావతి (2016), కదిరి చిత్రావతి (2020), కదిరి లేపాక్షి 1812 (2020) వంటి 15 కొత్త అధిక దిగుబడినిచ్చే వేరుశనగ రకాలను విడుదల చేసింది.<ref>{{Cite web|last=KADIRI|first=agriculture research station|title=agriculture research station|url=https://www.google.com/maps/place/Agriculture+Development+and+Research+Station/@14.1094454,78.1465797,176m/data=!3m1!1e3!4m5!3m4!1s0x3bb3ce5d3c000001:0x3bb6e90d9463d3eb!8m2!3d14.1095063!4d78.1461102|url-status=live|access-date=17 January 2022|archive-date=18 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220118191430/https://www.google.com/maps/place/Agriculture+Development+and+Research+Station/@14.1094454,78.1465797,176m/data=!3m1!1e3!4m5!3m4!1s0x3bb3ce5d3c000001:0x3bb6e90d9463d3eb!8m2!3d14.1095063!4d78.1461102}}</ref> * పట్టు పరిశ్రమ ([[సెరికల్చర్]]) పరిశోధనా సంస్థ, కుటగుళ్ల గ్రామం, కదిరి మండలం. * బైపాస్ రోడ్డులో బాలురు, బాలికలకు ప్రత్యేక ప్రభుత్వ జూనియర్ కళాశాలలు <ref>{{Cite web|last=Colleges In Anantapur District|first=Colleges in Kadiri|title=Colleges In Anantapur District|url=https://ananthapuramu.ap.gov.in/public-utility-category/colleges/|url-status=live|access-date=11 October 2021|archive-date=11 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211011122124/https://ananthapuramu.ap.gov.in/public-utility-category/colleges/}}</ref> * ప్రభుత్వ పాలిటెక్నిక్ కళాశాల, కదిరి * ఎస్‌టిఎస్ఎన్ ప్రభుత్వ డిగ్రీ, పీజీ కళాశాల * మున్సిపల్ ఉన్నత పాఠశాలలు * మున్సిపల్ ఉర్దూ పాఠశాలలు == ఇవి కూడా చూడండి == * [[చంద్రవదన - మోహియార్|చంద్రవదన, మొహియార్]] * [[కదిరి శాసనసభ నియోజకవర్గం]] * [[కదిరి రెవెన్యూ డివిజను]] == మూలాలు == {{మూలాలు}} [[వర్గం:శ్రీ సత్యసాయి జిల్లాలోని నగరాలు, పట్టణాలు]] [[వర్గం:శ్రీ సత్యసాయి జిల్లాలోని మండలాలు]] [[వర్గం:ఆంధ్రప్రదేశ్ నగరాలు, పట్టణాలు]] 0fhmmy84xbc6ydyu10tbmfhewglp0hf 4908750 4908748 2026-07-20T11:40:45Z ఉదయ్ కిరణ్ 124579 [[వర్గం:శ్రీ సత్యసాయి జిల్లా పట్టణాలు]] ను చేర్చారు (హాట్‌కేట్ ఉపయోగించి) 4908750 wikitext text/x-wiki '''కదిరి''' అనేది భారత రాష్ట్రమైన [[ఆంధ్రప్రదేశ్]] లోని [[శ్రీ సత్యసాయి జిల్లా]]లోని ఒక ముఖ్యమైన నగరం.<ref>{{Cite web |last=Khan |first=Patan |title=New districts in andhra pradesh |date=5 April 2022 |url=https://www.thehansindia.com/news/cities/vijayawada/vijayawada-congress-accuses-government-of-hoodwinking-on-capital-city-736611?infinitescroll=1 |access-date=5 April 2022 |archive-date=16 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221016124259/https://www.thehansindia.com/news/cities/vijayawada/vijayawada-congress-accuses-government-of-hoodwinking-on-capital-city-736611?infinitescroll=1 |url-status=live }}</ref> ఇది 'స్పెషల్ గ్రేడ్' మున్సిపల్ సిటీ కౌన్సిల్, కద్రి [[మండలం]], [[కదిరి రెవెన్యూ డివిజను]] కేంద్రం. [[కదిరి తాలూకా]] (మండలం) ఆంధ్రప్రదేశ్ రాష్ట్రంలోనే అతిపెద్ద తాలూకాగా ఉండేది.<ref>{{cite web|title=Anantapur District Mandals|url=http://censusindia.gov.in/2011census/maps/atlas/28part32.pdf|publisher=Census of India|access-date=6 June 2017|pages=408|archive-date=15 November 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141115054321/http://censusindia.gov.in/2011census/maps/atlas/28part32.pdf|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|url = http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-andhrapradesh/anantapur-gets-two-more-revenue-divisions/article4855117.ece|title = Anantapur gets two more revenue divisions|date = 27 June 2013|work = The Hindu|access-date = 10 June 2015|location = Anantapur|archive-date = 9 September 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20150909211317/http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-andhrapradesh/anantapur-gets-two-more-revenue-divisions/article4855117.ece|url-status = live}}</ref> కదిరి మల్లెపూలు, కుంకుమపువ్వులకు ప్రసిద్ధి చెందింది. కదిరి కుంకుమపువ్వు ఆంధ్ర, కర్ణాటక రాష్ట్రాల్లో విస్తృతంగా విక్రయించబడుతుంది. కర్ణాటక, తెలంగాణ, తమిళనాడు ప్రజలకు శ్రీ లక్ష్మీనరసింహస్వామి ఆలయం కద్రి పేరును గుర్తుచేస్తుంది. కదిరి అనే పేరు వెనుక ఒక ఆసక్తికరమైన చరిత్ర ఉంది. చుట్టుపక్కల అడవుల్లో ఖాదర (చండ్ర) వృక్షాలు ఎక్కువగా లభించడం వల్ల ఈ పట్టణానికి మొదట్లో '''ఖాద్రీపురం''' అని పేరు వచ్చింది.<ref>{{Cite web|title=Police {{!}} Ananthapuramu District, Government of Andhra Pradesh {{!}} India|url=https://ananthapuramu.ap.gov.in/police/|access-date=2022-02-20|language=en-US|archive-date=20 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220220112941/https://ananthapuramu.ap.gov.in/police/|url-status=live}}</ref> {{Use dmy dates|date=October 2018}} {{Use Indian English|date=October 2018}} <!-- వివరాలకు [[వికీపీడియా:వికీప్రాజెక్ట్ భారతీయ పట్టణాలు]] చూడండి --> {{Infobox settlement | name = కదిరి | native_name = | native_name_lang = | other_name = 3వ నవ నరసింహ స్వామి దేవాలయం | nickname = ఖాద్రి | settlement_type = పట్టణం | image_skyline = | image_alt = | image_caption = | mapframe = yes | mapframe-zoom = 14 | pushpin_map = India Andhra Pradesh | pushpin_label_position = right | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో స్థానం | coordinates = {{coord|14.12|N|78.17|E|display=inline,title}} | subdivision_type = దేశం | subdivision_name = {{IND}} | subdivision_type1 = రాష్ట్రం | subdivision_name1 = ఆంధ్రప్రదేశ్ | subdivision_type2 = జిల్లా | subdivision_name2 = శ్రీ సత్యసాయి జిల్లా | established_title = | established_date = | founder = | named_for = | government_type = | governing_body = | unit_pref = Metric | area_footnotes = <ref name="basic info">{{cite web|title=మున్సిపాలిటీ ప్రాథమిక సమాచారం|url=http://cdma.ap.gov.in/Kadiri/Basic_information_Municipality.html|publisher=మున్సిపల్ పరిపాలన కమిషనర్ & డైరెక్టర్|access-date=23 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20150430165857/http://cdma.ap.gov.in/Kadiri/Basic_information_Municipality.html|archive-date=30 April 2015|url-status=dead}}</ref> | area_rank = 2 | area_total_km2 = 25.88 | elevation_footnotes = | elevation_m = 504 | population_total = 89,429 | population_as_of = 2011 | population_rank = | population_density_km2 = 3500 | population_demonym = | population_footnotes = <ref name="basic info" /> | demographics_type1 = భాషలు | demographics1_title1 = అధికారిక | demographics1_info1 = తెలుగు | timezone1 = IST | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = PIN | postal_code = 515 591 | registration_plate = AP–39 | website = {{URL|http://kadiri.cdma.ap.gov.in/en}} | footnotes = }} == ప్రముఖ ప్రదేశాలు == === శ్రీ ఖాద్రీ లక్ష్మీ నరసింహ స్వామి ఆలయం === హిందూ పురాణాల ప్రకారం, ప్రహ్లాదుని తండ్రి అయిన హిరణ్యకశిపుడిని సంహరించడానికి కద్రి వృక్షం వేళ్ల నుండి [[నరసింహ స్వామి]] స్వయంభూగా ఉద్భవించారు. ఈ కారణంగా ఈ ప్రాంతం ప్రముఖ పుణ్యక్షేత్రంగా మారింది. ఈ క్షేత్రం హిందూ భక్తులకు నిలయం. ప్రతి సంవత్సరం కదిరి లో బ్రహ్మోత్సవాలు ఎంతో వైభవంగా జరుగుతాయి.<ref>{{Cite web|last=temple|first=about|title=about kadiri temple|url=https://tms.ap.gov.in/klnkdr/cnt/about-temple|url-status=live|access-date=9 January 2022|archive-date=9 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220109052805/https://tms.ap.gov.in/klnkdr/cnt/about-temple}}</ref> === తిమ్మమ్మ మర్రిమాను === [[File:Thimmamma-marrimanu 1.jpg|alt=కద్రి సమీపంలోని తిమ్మమ్మ మర్రిమాను|thumb|270x270px|కదిరి సమీపంలోని తిమ్మమ్మ మర్రిమాను]] తిమ్మమ్మ మర్రిమాను అనేది కద్రికి సుమారు 25 కిలోమీటర్ల దూరంలో ఉన్న ఒక చారిత్రక మర్రిచెట్టు. ఈ ప్రాచీన వృక్షం అనంతపురం జిల్లా పరిధిలో ఉంది. ఈ పేరులో 'మర్రి' అంటే మర్రిచెట్టు, 'మాను' అంటే తెలుగు భాషలో చెట్టు అని అర్థం. [[మహాశివరాత్రి|శివరాత్రి పండుగ]] రోజున తిమ్మమ్మ వద్ద పెద్ద ఎత్తున జాతర నిర్వహిస్తారు, ఆ సమయంలో వేలాది మంది ప్రజలు ఈ చెట్టును దర్శించి పూజిస్తారు. స్వాతంత్ర్య సమరయోధుడు, మాజీ సమితి అధ్యక్షుడు, జనతాదళ్ జాతీయ కౌన్సిల్ సభ్యుడైన టి. గాజుల నరసయ్య అధ్యక్షతన గల తిమ్మమ్మ మర్రిమాను అభివృద్ధి మండలి ఈ వారసత్వ ప్రాంత అభివృద్ధి, నిర్వహణలో పాలుపంచుకుంటోంది.<ref>{{Cite web|title=Thimmamma Marrimanu|url=https://ananthapuramu.ap.gov.in/tourist-place/thimmamma-marrimanu/|url-status=live|access-date=9 January 2022|archive-date=9 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220109051304/https://ananthapuramu.ap.gov.in/tourist-place/thimmamma-marrimanu/}}</ref> === [[బట్రేపల్లి జలపాతం]] === బాత్రేపల్లి జలపాతం కదిరి సమీపంలోని [[తలుపుల మండలం|తలుపుల మండలంలో]] ఉంది. ఇవి సెప్టెంబర్ నుండి డిసెంబర్ వరకు ప్రవహిస్తాయి. సెలవుల కాలంలో ఇవి బిజీగా ఉండే విహారయాత్రా (పిక్నిక్) ప్రాంతంగా మారతాయి. [[File:IMG0169A.jpg|thumb|కదిరి జరిగే వార్షిక రథోత్సవం|320x320px]] [[File:Batrepalli Waterfalls.jpg|alt=బాత్రేపల్లి జలపాతం|thumb|359x359px|కదిరి సమీపంలోని బాత్రేపల్లి జలపాతం]] === యోగి వేమన సమాధి === ప్రజాకవి [[వేమన]] నివసించిన ప్రాంతం ఇది. వేమన రాసిన పద్యాలు సరళంగా, వ్యవహారికంగా ఉండి రోజువారీ జీవిత సత్యాలను, సామాజిక రుగ్మతలను వివరిస్తాయి కాబట్టి ఆయనను ప్రజాకవిగా విస్తృతంగా పిలుస్తారు. ఆయన పద్యాలు యోగం, జ్ఞానం, నైతికత అనే అంశాలను వివరిస్తాయి.<ref>{{Cite web|last=places of intereset|first=anantapur|title=places of interest|url=https://ananthapuramu.ap.gov.in/places-of-interest/|url-status=live|access-date=9 January 2022|archive-date=9 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220109051307/https://ananthapuramu.ap.gov.in/places-of-interest/}}</ref> == రవాణా == === రహదారులు === [[File:YERRADODDI TOLL PLAZA NEAR KADIRI.jpg|thumb|275x275px|కదిరి సమీపంలోని టోల్ ప్లాజా]] కదిరి జాతీయ రహదారి NH-42 పై ఉంది. ఇది కదిరి ను [[హైదరాబాద్]], [[తిరుపతి]], [[అనంతపురం]], [[చెన్నై]], [[కర్నూలు]] వంటి ప్రధాన నగరాలతో కలుపుతుంది.<ref>{{Cite web|last=Patan|first=Musthakheem Khan|title=List of national highways|url=http://morth.nic.in/sites/default/files/Details-of-National-Highways-as-on-31.03.pdf|url-status=live|access-date=27 December 2021|archive-date=27 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211227222343/https://morth.nic.in/sites/default/files/Details-of-National-Highways-as-on-31.03.pdf}}</ref> కదిరి నుండి ప్రారంభమయ్యే రాష్ట్ర రహదారులు: 1. '''[[జమ్మలమడుగు]]''' రహదారి (NH716G లో విలీనమైంది) 2. '''[[హిందూపురం]]''' రహదారి (NH716G లో విలీనమైంది) 3. '''[[రాజంపేట]]''' రహదారి <ref>{{Cite web|last=Patan|first=Musthakheem Khan|title=List of state highways in andhra pradesh|url=https://aprdc.ap.gov.in/Documents/DOWNLOADDOCUMENTS/STATE%20SH%20ROADS.pdf|url-status=live|access-date=27 December 2021|archive-date=27 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211227153716/https://aprdc.ap.gov.in/Documents/DOWNLOADDOCUMENTS/STATE%20SH%20ROADS.pdf}}</ref> బెంగళూరు మెజెస్టిక్ టెర్మినల్ 3 లో కద్రి ఒక ప్రత్యేక 'సెక్టార్' గా వర్గీకరించబడింది. ఇది [[వైఎస్ఆర్ జిల్లా|కడప జిల్లా]] లోని [[పులివెందుల]], [[జమ్మలమడుగు]], [[ప్రొద్దుటూరు]] వంటి ప్రధాన పట్టణాలకు సేవలను అందిస్తుంది.<ref>{{Cite web|last=Patan|first=Khan|title=Kadiri Sector|url=https://www.google.com/maps/contrib/107776115189754039561/photos/@14.1151666,78.1611405,3a,75y,90t/data=!3m7!1e2!3m5!1sAF1QipMe7VXgonb-TnT98kNiL6sEgpVvQUUvI4xO7NMF!2e10!6shttps:%2F%2Flh5.googleusercontent.com%2Fp%2FAF1QipMe7VXgonb-TnT98kNiL6sEgpVvQUUvI4xO7NMF%3Dw462-h260-k-no!7i1920!8i1080!4m3!8m2!3m1!1e1|access-date=18 February 2022|archive-date=18 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220218034239/https://www.google.com/maps/contrib/107776115189754039561/photos/@14.1151666,78.1611405,3a,75y,90t/data=!3m7!1e2!3m5!1sAF1QipMe7VXgonb-TnT98kNiL6sEgpVvQUUvI4xO7NMF=w462-h260-k-no!7i1920!8i1080!4m3!8m2!3m1!1e1|url-status=live}}</ref> ఆంధ్రప్రదేశ్ రాష్ట్ర రోడ్డు రవాణా సంస్థ (APSRTC) ద్వారా కదిరి నుండి [[అనంతపురం]], [[హిందూపురం]], [[మదనపల్లె]], [[పులివెందుల]], [[రాయచోటి]], [[బెంగళూరు]], [[పుట్టపర్తి]], [[చెన్నై]], [[హైదరాబాద్]] వంటి ప్రధాన నగరాలకు బస్సులు నడుస్తున్నాయి. [[అనంతపురం జిల్లా]]లో కదిరి ఎపిఎస్‌ఆర్‌టిసి డిపో రెండవ అతిపెద్ద బస్సు డిపో. బెంగళూరు, చెన్నై, తిరుపతి, అనంతపురం తో పాటు ఇతర నగరాలకు వెళ్లే భారీ లోడ్ లారీల వల్ల కలిగే ట్రాఫిక్ నివారణకు కదిరి వద్ద రూ. 240 కోట్లతో కొత్త బైపాస్ రోడ్డు మంజూరైంది. ఈ బైపాస్ 13 కిలోమీటర్ల పొడవుతో, కదిరి-[[అనంతపురం]] రహదారి, కదిరి-[[బెంగళూరు]] రహదారి, సున్నపుగుట్ట తండా వద్ద మూడు ఫ్లైఓవర్లతో నిర్మించబడుతోంది.<ref>{{Cite news|last=E Paper|first=Sakshi|date=|title=New Bypass For Kadiri|work=[[సాక్షి (దినపత్రిక)|సాక్షి]]|url=https://epaper.sakshi.com/3358733/Anantapur-Constituencies/21-01-2022#clip/65727960/097fd1ef-362b-4c94-88ab-0effa40421f0/1059.0052793115183:607.3274366051847|access-date=23 January 2022|archive-date=23 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220123081619/https://epaper.sakshi.com/3358733/Anantapur-Constituencies/21-01-2022#clip/65727960/097fd1ef-362b-4c94-88ab-0effa40421f0/1059.0052793115183:607.3274366051847|url-status=live}}</ref> === రైల్వేలు === [[File:Kadiri railway station board.jpg|thumb|కదిరి రైల్వే స్టేషన్ నామఫలకం]] [[కదిరి రైల్వే స్టేషను]] [[ధర్మవరం–పాకాల శాఖా రైలు మార్గము|ధర్మవరం-పాకాల శాఖా రైలు మార్గంలో]] ఉంది.<ref>{{Cite news|last=Patan|first=Musthakheem Khan|title=Pakala-Dharmavaram Branch Line Opened|website=[[ది హిందూ]]|date=29 June 2010|url=https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-andhrapradesh/Pakala-Dharmavaram-BG-line-opened/article16272860.ece|url-status=live|access-date=27 December 2021|archive-date=5 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220505104946/https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-andhrapradesh/Pakala-Dharmavaram-BG-line-opened/article16272860.ece}}</ref> కద్రి నుండి [[తిరుపతి]], [[విజయవాడ]], [[నెల్లూరు]], [[ఒంగోలు]] నగరాలకు రోజూవారీ ఎక్స్‌ప్రెస్ రైళ్లు ఉన్నాయి. మహారాష్ట్రలోని అమరావతికి వారానికి రెండు రోజులు, [[ముంబై]], [[నాగర్‌కోయిల్|నాగర్‌కోయిల్ (కన్యాకుమారి)]], [[చిత్తూరు]], కాట్పాడి లకు వారానికి నాలుగు రోజులు నడిచే సూపర్‌ఫాస్ట్ రైళ్లు, మధురైకి వారపు ఎక్స్‌ప్రెస్, గుంతకల్, తిరుపతిలకు రోజువారీ ప్యాసింజర్ రైళ్లు ఉన్నాయి.<ref>{{Cite web|last=Patan|first=Musthakheem Khan|title=Kadiri Railway Station Time Table|url=https://indiarailinfo.com/departures/kadiri-kry/6082|url-status=live|access-date=27 December 2021|archive-date=8 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211008124429/https://indiarailinfo.com/departures/kadiri-kry/6082}}</ref> == భూగోళశాస్త్రం == కదిరి 78.170 డిగ్రీల తూర్పు రేఖాంశం, 14.120 డిగ్రీల ఉత్తర అక్షాంశం వద్ద ఉంది. ఇది సగటు సముద్ర మట్టానికి 504.00 మీటర్ల (1653 అడుగులు) ఎత్తులో ఉంది. కదిరి కి ఉత్తర, తూర్పు దిక్కులలో కొండలు ఆవరించి ఉన్నాయి. ఈ పట్టణం [[అనంతపురం]], [[మదనపల్లె]] పట్టణాల మధ్య కదిరి తాలూకా మధ్యలో ఉంది. అనంతపురం నుండి 90 కి.మీ దూరంలో ఉంది. ఈ పురపాలక సంఘం 36 ఎన్నికల వార్డులుగా విభజించబడింది. సుద్దవాగు నది దీనికి పశ్చిమంగా ప్రవహిస్తుంది.<ref name="kadiri municipality">{{Cite web|title=About us kadiri municipality|url=https://cdma.ap.gov.in/en/about-us-18|url-status=live|access-date=9 January 2022|archive-date=11 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220111091623/https://cdma.ap.gov.in/en/about-us-18}}</ref> == శీతోష్ణస్థితి, వర్షపాతం == కదిరి లో ఉష్ణమండల శీతోష్ణస్థితి ఉంటుంది. వేసవితో పోలిస్తే శీతాకాలంలో కదిరి లో ఎక్కువ వర్షపాతం నమోదవుతుంది. డిసెంబరులో పగటిపూట సగటు ఉష్ణోగ్రత 23.60 °C ఉంటుంది. రాత్రివేళ సగటు ఉష్ణోగ్రత 16 °C ఉంటుంది, ఇది సంవత్సరంలో అత్యల్ప ఉష్ణోగ్రత. మార్చి నుండి మే వరకు వేసవి కాలంలో మే నెలలో గరిష్ట ఉష్ణోగ్రత 48 °C కి పెరుగుతుంది. జూన్ నెలలో నైరుతి రుతుపవనాలు ప్రారంభం కాగానే ఉష్ణోగ్రతలు తగ్గుతాయి. నైరుతి, ఈశాన్య రుతుపవనాల వల్ల పట్టణంలో వార్షిక సగటు వర్షపాతం సుమారు 700 మి.మీ. నైరుతి రుతుపవనాల కారణంగా జూన్ నుండి సెప్టెంబర్ వరకు వర్షాకాలంలో ప్రధానంగా వర్షపాతం నమోదవుతుంది. అక్టోబర్, నవంబర్, డిసెంబర్ నెలల్లో ఈశాన్య రుతుపవనాల వల్ల వర్షాలు కురుస్తాయి, ఇది మొత్తం వార్షిక వర్షపాతంలో దాదాపు ఇరవై శాతం.<ref>{{Cite web|title=about us kadiri|url=https://cdma.ap.gov.in/en/about-us-18|url-status=live|access-date=9 January 2022|archive-date=11 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220111091623/https://cdma.ap.gov.in/en/about-us-18}}</ref> === పర్యావరణ సమస్యలు === కదిరి లో వర్షపాతం తక్కువగా, అస్థిరంగా ఉంటుంది. తాగునీటి అవసరాలకు ఎక్కువగా బోరుబావులే ఆధారం. కద్రి పరిసరాల్లో శాశ్వత జీవనదులు లేకపోవడం వల్ల భూగర్భ జలాలపై అధికంగా ఆధారపడాల్సి వస్తోంది. గడిచిన కొన్నేళ్లుగా భూగర్భజలాలను విచ్చలవిడిగా తోడేయడం, విచక్షణారహితంగా బోర్లు వేయడం వల్ల భూగర్భజల మట్టం పడిపోయి బోరుబావులు ఎండిపోతున్నాయి. చిత్రావతి బ్యాలెన్సింగ్ రిజర్వాయర్ ద్వారా ప్రతి రెండు రోజులకు ఒకసారి ప్రజలకు తాగునీరు సరఫరా చేస్తున్నారు.<ref>{{Cite web|title=kadiri municipality|url=https://cdma.ap.gov.in/en/about-us-18|url-status=live|access-date=9 January 2022|archive-date=11 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220111091623/https://cdma.ap.gov.in/en/about-us-18}}</ref> == జనాభా వివరాలు == 2011 భారత జనాభా లెక్కల ప్రకారం, కదిరి జనాభా 89,429. ఇందులో పురుషులు 44,375 మంది, స్త్రీలు 45,054 మంది ఉన్నారు. 2001 జనాభా లెక్కల నివేదిక ప్రకారం పట్టణ జనాభా 76,261 కాగా, 2011 నాటికి 89,240 కి పెరిగి 17.02% వృద్ధిని నమోదు చేసింది. జనాభా సాంద్రత చదరపు కిలోమీటరుకు దాదాపు 3500 మంది. జనాభా అధ్యయనాలు 2032 నాటికి 1,15,000, 2047 నాటికి 1,35,100 జనాభా ఉంటుందని అంచనా వేశాయి.<ref>{{Cite web|last=kadiri municipality|first=kadiri|title=about us kadiri municipality|url=https://cdma.ap.gov.in/en/about-us-18|url-status=live|access-date=9 January 2022|archive-date=11 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220111091623/https://cdma.ap.gov.in/en/about-us-18}}</ref> == ప్రభుత్వం, రాజకీయం == === పౌర పరిపాలన === కదిరి పురపాలక సంఘం పట్టణ స్థానిక సంస్థ.<ref name="info">{{cite web|title=Basic Information of Municipality|url=http://cdma.ap.gov.in/Kadiri/Basic_information_Municipality.html|website=Municipal Administration & Urban Development Department|publisher=Government of Andhra Pradesh|access-date=17 June 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150430165857/http://cdma.ap.gov.in/Kadiri/Basic_information_Municipality.html|archive-date=30 April 2015|url-status=dead}}</ref> ఇది 52.38 చదరపు కిలోమీటర్ల పరిధిని కలిగి ఉంది.<ref>{{cite web|title=Andhra Pradesh Special Grade Municipalities & UDAs|url=https://cdma.ap.gov.in/en/special-grade |publisher=Government of Andhra Pradesh}}</ref> ఇది 1964 లో Grade-III పురపాలక సంఘంగా ఏర్పడి, 1999 లో Grade-II గా, ఆ తర్వాత 'స్పెషల్ గ్రేడ్' మున్సిపాలిటీగా శ్రేణి పెంచబడింది.<ref name="kadiri municipality"/> === రాజకీయం === {| class="wikitable sortable" !సంవత్సరం !సభ్యుడు ! colspan="2" |రాజకీయ పార్టీ |- |1952 |కే.వి. వేమా రెడ్డి | |[[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్]] |- |1955 |కే.వి. వేమా రెడ్డి | |[[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్]] |- |1962 |ఈ. గోపాలు నాయక్ | |[[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్]] |- |1967 |కే.వి. వేమా రెడ్డి | |[[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్]] |- |1972 |సి. నారాయణరెడ్డి | |[[స్వతంత్ర అభ్యర్థి]] |- |1978 |[[నిజాం వలి|నవాబ్ మయానా నిజాం వలీ]] | |[[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్]] |- |1983 |[[మహమ్మద్ షాకీర్|మహ్మద్ షాకిర్]] | |[[తెలుగుదేశం పార్టీ]] |- |1985 |చెన్నూర్ అబ్దుల్ రసూల్ | |[[తెలుగుదేశం పార్టీ]] |- |1989 |మహ్మద్ షాకిర్ | |[[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్]] |- |1994 |జొన్న సూర్యనారాయణ | |[[తెలుగుదేశం పార్టీ]] |- |1999 |ఎమ్.ఎస్. పార్థసారథి | |[[భారతీయ జనతా పార్టీ]] |- |2004 |[[జొన్న రామయ్య]] | |[[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్]] |- |2009 |[[కందికుంట వెంకట ప్రసాద్]] | |[[తెలుగుదేశం పార్టీ]] |- |2014 |అత్తార్ చాంద్ బాషా | |[[యువజన శ్రామిక రైతు కాంగ్రెస్ పార్టీ|వైయస్ఆర్ కాంగ్రెస్ పార్టీ]] |- |2019 |డాక్టర్ పెడబల్లి వెంకట సిద్ధారెడ్డి | |[[యువజన శ్రామిక రైతు కాంగ్రెస్ పార్టీ|వైయస్ఆర్ కాంగ్రెస్ పార్టీ]] |- |2024 |[[కందికుంట వెంకట ప్రసాద్]] | |[[తెలుగుదేశం పార్టీ]] |} == ఆర్థిక వ్యవస్థ == [[ఆంధ్రప్రదేశ్ పారిశ్రామిక మౌలిక సదుపాయాల సంస్థ]] (APIIC) ఆధ్వర్యంలో 49.29 ఎకరాల విస్తీర్ణంలో ఒక పారిశ్రామిక ఎస్టేట్ స్థాపించబడింది.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=EImkWoFgqzcC|title=Growth And Performance Of Small Scale Industry|last=Narasaiah|first=M. Lakshmi|date=1999-01-01|publisher=Discovery Publishing House|isbn=9788171414680|page=51|language=en}}</ref> [[శ్రీ సత్యసాయి జిల్లా]] లోని ప్రధాన వ్యవసాయ కేంద్రాలలో కదిరి ఒకటి. దీని చుట్టూ అనేక గ్రామాలు ఉన్నాయి, వీటి ప్రధాన వ్యాపకం వ్యవసాయం. ఇక్కడ పండించే ప్రధాన పంటలు [[వరి]], [[జొన్న]], [[పొగాకు]], [[పత్తి]]. [[శనగలు]], [[ప్రొద్దు తిరుగుడు|పొద్దుతిరుగుడు]], [[కందులు]], [[ఆవాలు]], [[చెరకు]] కూడా సాగు చేస్తారు. == విద్య == రాష్ట్ర పాఠశాల విద్యాశాఖ ఆధ్వర్యంలో ప్రభుత్వ, ఎయిడెడ్, ప్రైవేట్ పాఠశాలల ద్వారా ప్రాథమిక, ద్వితీయ పాఠశాల విద్య అందించబడుతోంది.<ref>{{cite web|title=School Education Department |url=http://rmsaap.nic.in/Notification_TSG_2015.pdf |publisher=School Education Department, Government of Andhra Pradesh |access-date=7 November 2016 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151227185018/http://rmsaap.nic.in/Notification_TSG_2015.pdf |archive-date=27 December 2015 }}</ref><ref>{{cite web|title=The Department of School Education – Official AP State Government Portal {{!}} AP State Portal |url=http://www.ap.gov.in/department/organizations/school-education/ |website=www.ap.gov.in |access-date=7 November 2016 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20161107155331/http://www.ap.gov.in/department/organizations/school-education/ |archive-date= 7 November 2016 }}</ref> * వేరుశనగ పరిశోధనా స్థానం, కద్రి (ఆచార్య ఎన్.జి. రంగా వ్యవసాయ విశ్వవిద్యాలయ విభాగానికి చెందింది) * ఆచార్య ఎన్.జి. రంగా వ్యవసాయ విశ్వవిద్యాలయానికి చెందిన వ్యవసాయ పరిశోధనా స్థానం, కద్రి, ICAR- డైరెక్టరేట్ ఆఫ్ గ్రౌండ్‌నట్ రీసెర్చ్ కింద భారతదేశంలోని ఐదు ప్రధాన వేరుశనగ పరిశోధనా కేంద్రాలలో ఒకటి. ఇది ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో వేరుశనగ పంట పరిశోధన, అభివృద్ధి అవసరాలను తీరుస్తుంది. ఈ పరిశోధనా కేంద్రం రైతుల సాగు కోసం కదిరి 1 (1971), కదిరి 2 (1978), కదిరి 3 (1978), వేమన (1993), కదిరి 4 (1995), కదిరి 5 (2002), కదిరి 6 (2002), కదిరి7 బోల్డ్ (2009), కదిరి 8 (2009), కదిరి 9 (2009), కదిరి అనంత (2010), కదిరి హరితాంధ్ర (2010), కదిరి అమరావతి (2016), కదిరి చిత్రావతి (2020), కదిరి లేపాక్షి 1812 (2020) వంటి 15 కొత్త అధిక దిగుబడినిచ్చే వేరుశనగ రకాలను విడుదల చేసింది.<ref>{{Cite web|last=KADIRI|first=agriculture research station|title=agriculture research station|url=https://www.google.com/maps/place/Agriculture+Development+and+Research+Station/@14.1094454,78.1465797,176m/data=!3m1!1e3!4m5!3m4!1s0x3bb3ce5d3c000001:0x3bb6e90d9463d3eb!8m2!3d14.1095063!4d78.1461102|url-status=live|access-date=17 January 2022|archive-date=18 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220118191430/https://www.google.com/maps/place/Agriculture+Development+and+Research+Station/@14.1094454,78.1465797,176m/data=!3m1!1e3!4m5!3m4!1s0x3bb3ce5d3c000001:0x3bb6e90d9463d3eb!8m2!3d14.1095063!4d78.1461102}}</ref> * పట్టు పరిశ్రమ ([[సెరికల్చర్]]) పరిశోధనా సంస్థ, కుటగుళ్ల గ్రామం, కదిరి మండలం. * బైపాస్ రోడ్డులో బాలురు, బాలికలకు ప్రత్యేక ప్రభుత్వ జూనియర్ కళాశాలలు <ref>{{Cite web|last=Colleges In Anantapur District|first=Colleges in Kadiri|title=Colleges In Anantapur District|url=https://ananthapuramu.ap.gov.in/public-utility-category/colleges/|url-status=live|access-date=11 October 2021|archive-date=11 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211011122124/https://ananthapuramu.ap.gov.in/public-utility-category/colleges/}}</ref> * ప్రభుత్వ పాలిటెక్నిక్ కళాశాల, కదిరి * ఎస్‌టిఎస్ఎన్ ప్రభుత్వ డిగ్రీ, పీజీ కళాశాల * మున్సిపల్ ఉన్నత పాఠశాలలు * మున్సిపల్ ఉర్దూ పాఠశాలలు == ఇవి కూడా చూడండి == * [[చంద్రవదన - మోహియార్|చంద్రవదన, మొహియార్]] * [[కదిరి శాసనసభ నియోజకవర్గం]] * [[కదిరి రెవెన్యూ డివిజను]] == మూలాలు == {{మూలాలు}} [[వర్గం:శ్రీ సత్యసాయి జిల్లాలోని నగరాలు, పట్టణాలు]] [[వర్గం:శ్రీ సత్యసాయి జిల్లాలోని మండలాలు]] [[వర్గం:ఆంధ్రప్రదేశ్ నగరాలు, పట్టణాలు]] [[వర్గం:శ్రీ సత్యసాయి జిల్లా పట్టణాలు]] i5ndcg3r0oi96zxsecze6j5uv1fmccf 4908751 4908750 2026-07-20T11:41:11Z ఉదయ్ కిరణ్ 124579 [[వర్గం:శ్రీ సత్యసాయి జిల్లా పర్యాటక ప్రదేశాలు]] ను చేర్చారు (హాట్‌కేట్ ఉపయోగించి) 4908751 wikitext text/x-wiki '''కదిరి''' అనేది భారత రాష్ట్రమైన [[ఆంధ్రప్రదేశ్]] లోని [[శ్రీ సత్యసాయి జిల్లా]]లోని ఒక ముఖ్యమైన నగరం.<ref>{{Cite web |last=Khan |first=Patan |title=New districts in andhra pradesh |date=5 April 2022 |url=https://www.thehansindia.com/news/cities/vijayawada/vijayawada-congress-accuses-government-of-hoodwinking-on-capital-city-736611?infinitescroll=1 |access-date=5 April 2022 |archive-date=16 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221016124259/https://www.thehansindia.com/news/cities/vijayawada/vijayawada-congress-accuses-government-of-hoodwinking-on-capital-city-736611?infinitescroll=1 |url-status=live }}</ref> ఇది 'స్పెషల్ గ్రేడ్' మున్సిపల్ సిటీ కౌన్సిల్, కద్రి [[మండలం]], [[కదిరి రెవెన్యూ డివిజను]] కేంద్రం. [[కదిరి తాలూకా]] (మండలం) ఆంధ్రప్రదేశ్ రాష్ట్రంలోనే అతిపెద్ద తాలూకాగా ఉండేది.<ref>{{cite web|title=Anantapur District Mandals|url=http://censusindia.gov.in/2011census/maps/atlas/28part32.pdf|publisher=Census of India|access-date=6 June 2017|pages=408|archive-date=15 November 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141115054321/http://censusindia.gov.in/2011census/maps/atlas/28part32.pdf|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|url = http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-andhrapradesh/anantapur-gets-two-more-revenue-divisions/article4855117.ece|title = Anantapur gets two more revenue divisions|date = 27 June 2013|work = The Hindu|access-date = 10 June 2015|location = Anantapur|archive-date = 9 September 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20150909211317/http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-andhrapradesh/anantapur-gets-two-more-revenue-divisions/article4855117.ece|url-status = live}}</ref> కదిరి మల్లెపూలు, కుంకుమపువ్వులకు ప్రసిద్ధి చెందింది. కదిరి కుంకుమపువ్వు ఆంధ్ర, కర్ణాటక రాష్ట్రాల్లో విస్తృతంగా విక్రయించబడుతుంది. కర్ణాటక, తెలంగాణ, తమిళనాడు ప్రజలకు శ్రీ లక్ష్మీనరసింహస్వామి ఆలయం కద్రి పేరును గుర్తుచేస్తుంది. కదిరి అనే పేరు వెనుక ఒక ఆసక్తికరమైన చరిత్ర ఉంది. చుట్టుపక్కల అడవుల్లో ఖాదర (చండ్ర) వృక్షాలు ఎక్కువగా లభించడం వల్ల ఈ పట్టణానికి మొదట్లో '''ఖాద్రీపురం''' అని పేరు వచ్చింది.<ref>{{Cite web|title=Police {{!}} Ananthapuramu District, Government of Andhra Pradesh {{!}} India|url=https://ananthapuramu.ap.gov.in/police/|access-date=2022-02-20|language=en-US|archive-date=20 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220220112941/https://ananthapuramu.ap.gov.in/police/|url-status=live}}</ref> {{Use dmy dates|date=October 2018}} {{Use Indian English|date=October 2018}} <!-- వివరాలకు [[వికీపీడియా:వికీప్రాజెక్ట్ భారతీయ పట్టణాలు]] చూడండి --> {{Infobox settlement | name = కదిరి | native_name = | native_name_lang = | other_name = 3వ నవ నరసింహ స్వామి దేవాలయం | nickname = ఖాద్రి | settlement_type = పట్టణం | image_skyline = | image_alt = | image_caption = | mapframe = yes | mapframe-zoom = 14 | pushpin_map = India Andhra Pradesh | pushpin_label_position = right | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో స్థానం | coordinates = {{coord|14.12|N|78.17|E|display=inline,title}} | subdivision_type = దేశం | subdivision_name = {{IND}} | subdivision_type1 = రాష్ట్రం | subdivision_name1 = ఆంధ్రప్రదేశ్ | subdivision_type2 = జిల్లా | subdivision_name2 = శ్రీ సత్యసాయి జిల్లా | established_title = | established_date = | founder = | named_for = | government_type = | governing_body = | unit_pref = Metric | area_footnotes = <ref name="basic info">{{cite web|title=మున్సిపాలిటీ ప్రాథమిక సమాచారం|url=http://cdma.ap.gov.in/Kadiri/Basic_information_Municipality.html|publisher=మున్సిపల్ పరిపాలన కమిషనర్ & డైరెక్టర్|access-date=23 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20150430165857/http://cdma.ap.gov.in/Kadiri/Basic_information_Municipality.html|archive-date=30 April 2015|url-status=dead}}</ref> | area_rank = 2 | area_total_km2 = 25.88 | elevation_footnotes = | elevation_m = 504 | population_total = 89,429 | population_as_of = 2011 | population_rank = | population_density_km2 = 3500 | population_demonym = | population_footnotes = <ref name="basic info" /> | demographics_type1 = భాషలు | demographics1_title1 = అధికారిక | demographics1_info1 = తెలుగు | timezone1 = IST | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = PIN | postal_code = 515 591 | registration_plate = AP–39 | website = {{URL|http://kadiri.cdma.ap.gov.in/en}} | footnotes = }} == ప్రముఖ ప్రదేశాలు == === శ్రీ ఖాద్రీ లక్ష్మీ నరసింహ స్వామి ఆలయం === హిందూ పురాణాల ప్రకారం, ప్రహ్లాదుని తండ్రి అయిన హిరణ్యకశిపుడిని సంహరించడానికి కద్రి వృక్షం వేళ్ల నుండి [[నరసింహ స్వామి]] స్వయంభూగా ఉద్భవించారు. ఈ కారణంగా ఈ ప్రాంతం ప్రముఖ పుణ్యక్షేత్రంగా మారింది. ఈ క్షేత్రం హిందూ భక్తులకు నిలయం. ప్రతి సంవత్సరం కదిరి లో బ్రహ్మోత్సవాలు ఎంతో వైభవంగా జరుగుతాయి.<ref>{{Cite web|last=temple|first=about|title=about kadiri temple|url=https://tms.ap.gov.in/klnkdr/cnt/about-temple|url-status=live|access-date=9 January 2022|archive-date=9 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220109052805/https://tms.ap.gov.in/klnkdr/cnt/about-temple}}</ref> === తిమ్మమ్మ మర్రిమాను === [[File:Thimmamma-marrimanu 1.jpg|alt=కద్రి సమీపంలోని తిమ్మమ్మ మర్రిమాను|thumb|270x270px|కదిరి సమీపంలోని తిమ్మమ్మ మర్రిమాను]] తిమ్మమ్మ మర్రిమాను అనేది కద్రికి సుమారు 25 కిలోమీటర్ల దూరంలో ఉన్న ఒక చారిత్రక మర్రిచెట్టు. ఈ ప్రాచీన వృక్షం అనంతపురం జిల్లా పరిధిలో ఉంది. ఈ పేరులో 'మర్రి' అంటే మర్రిచెట్టు, 'మాను' అంటే తెలుగు భాషలో చెట్టు అని అర్థం. [[మహాశివరాత్రి|శివరాత్రి పండుగ]] రోజున తిమ్మమ్మ వద్ద పెద్ద ఎత్తున జాతర నిర్వహిస్తారు, ఆ సమయంలో వేలాది మంది ప్రజలు ఈ చెట్టును దర్శించి పూజిస్తారు. స్వాతంత్ర్య సమరయోధుడు, మాజీ సమితి అధ్యక్షుడు, జనతాదళ్ జాతీయ కౌన్సిల్ సభ్యుడైన టి. గాజుల నరసయ్య అధ్యక్షతన గల తిమ్మమ్మ మర్రిమాను అభివృద్ధి మండలి ఈ వారసత్వ ప్రాంత అభివృద్ధి, నిర్వహణలో పాలుపంచుకుంటోంది.<ref>{{Cite web|title=Thimmamma Marrimanu|url=https://ananthapuramu.ap.gov.in/tourist-place/thimmamma-marrimanu/|url-status=live|access-date=9 January 2022|archive-date=9 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220109051304/https://ananthapuramu.ap.gov.in/tourist-place/thimmamma-marrimanu/}}</ref> === [[బట్రేపల్లి జలపాతం]] === బాత్రేపల్లి జలపాతం కదిరి సమీపంలోని [[తలుపుల మండలం|తలుపుల మండలంలో]] ఉంది. ఇవి సెప్టెంబర్ నుండి డిసెంబర్ వరకు ప్రవహిస్తాయి. సెలవుల కాలంలో ఇవి బిజీగా ఉండే విహారయాత్రా (పిక్నిక్) ప్రాంతంగా మారతాయి. [[File:IMG0169A.jpg|thumb|కదిరి జరిగే వార్షిక రథోత్సవం|320x320px]] [[File:Batrepalli Waterfalls.jpg|alt=బాత్రేపల్లి జలపాతం|thumb|359x359px|కదిరి సమీపంలోని బాత్రేపల్లి జలపాతం]] === యోగి వేమన సమాధి === ప్రజాకవి [[వేమన]] నివసించిన ప్రాంతం ఇది. వేమన రాసిన పద్యాలు సరళంగా, వ్యవహారికంగా ఉండి రోజువారీ జీవిత సత్యాలను, సామాజిక రుగ్మతలను వివరిస్తాయి కాబట్టి ఆయనను ప్రజాకవిగా విస్తృతంగా పిలుస్తారు. ఆయన పద్యాలు యోగం, జ్ఞానం, నైతికత అనే అంశాలను వివరిస్తాయి.<ref>{{Cite web|last=places of intereset|first=anantapur|title=places of interest|url=https://ananthapuramu.ap.gov.in/places-of-interest/|url-status=live|access-date=9 January 2022|archive-date=9 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220109051307/https://ananthapuramu.ap.gov.in/places-of-interest/}}</ref> == రవాణా == === రహదారులు === [[File:YERRADODDI TOLL PLAZA NEAR KADIRI.jpg|thumb|275x275px|కదిరి సమీపంలోని టోల్ ప్లాజా]] కదిరి జాతీయ రహదారి NH-42 పై ఉంది. ఇది కదిరి ను [[హైదరాబాద్]], [[తిరుపతి]], [[అనంతపురం]], [[చెన్నై]], [[కర్నూలు]] వంటి ప్రధాన నగరాలతో కలుపుతుంది.<ref>{{Cite web|last=Patan|first=Musthakheem Khan|title=List of national highways|url=http://morth.nic.in/sites/default/files/Details-of-National-Highways-as-on-31.03.pdf|url-status=live|access-date=27 December 2021|archive-date=27 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211227222343/https://morth.nic.in/sites/default/files/Details-of-National-Highways-as-on-31.03.pdf}}</ref> కదిరి నుండి ప్రారంభమయ్యే రాష్ట్ర రహదారులు: 1. '''[[జమ్మలమడుగు]]''' రహదారి (NH716G లో విలీనమైంది) 2. '''[[హిందూపురం]]''' రహదారి (NH716G లో విలీనమైంది) 3. '''[[రాజంపేట]]''' రహదారి <ref>{{Cite web|last=Patan|first=Musthakheem Khan|title=List of state highways in andhra pradesh|url=https://aprdc.ap.gov.in/Documents/DOWNLOADDOCUMENTS/STATE%20SH%20ROADS.pdf|url-status=live|access-date=27 December 2021|archive-date=27 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211227153716/https://aprdc.ap.gov.in/Documents/DOWNLOADDOCUMENTS/STATE%20SH%20ROADS.pdf}}</ref> బెంగళూరు మెజెస్టిక్ టెర్మినల్ 3 లో కద్రి ఒక ప్రత్యేక 'సెక్టార్' గా వర్గీకరించబడింది. ఇది [[వైఎస్ఆర్ జిల్లా|కడప జిల్లా]] లోని [[పులివెందుల]], [[జమ్మలమడుగు]], [[ప్రొద్దుటూరు]] వంటి ప్రధాన పట్టణాలకు సేవలను అందిస్తుంది.<ref>{{Cite web|last=Patan|first=Khan|title=Kadiri Sector|url=https://www.google.com/maps/contrib/107776115189754039561/photos/@14.1151666,78.1611405,3a,75y,90t/data=!3m7!1e2!3m5!1sAF1QipMe7VXgonb-TnT98kNiL6sEgpVvQUUvI4xO7NMF!2e10!6shttps:%2F%2Flh5.googleusercontent.com%2Fp%2FAF1QipMe7VXgonb-TnT98kNiL6sEgpVvQUUvI4xO7NMF%3Dw462-h260-k-no!7i1920!8i1080!4m3!8m2!3m1!1e1|access-date=18 February 2022|archive-date=18 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220218034239/https://www.google.com/maps/contrib/107776115189754039561/photos/@14.1151666,78.1611405,3a,75y,90t/data=!3m7!1e2!3m5!1sAF1QipMe7VXgonb-TnT98kNiL6sEgpVvQUUvI4xO7NMF=w462-h260-k-no!7i1920!8i1080!4m3!8m2!3m1!1e1|url-status=live}}</ref> ఆంధ్రప్రదేశ్ రాష్ట్ర రోడ్డు రవాణా సంస్థ (APSRTC) ద్వారా కదిరి నుండి [[అనంతపురం]], [[హిందూపురం]], [[మదనపల్లె]], [[పులివెందుల]], [[రాయచోటి]], [[బెంగళూరు]], [[పుట్టపర్తి]], [[చెన్నై]], [[హైదరాబాద్]] వంటి ప్రధాన నగరాలకు బస్సులు నడుస్తున్నాయి. [[అనంతపురం జిల్లా]]లో కదిరి ఎపిఎస్‌ఆర్‌టిసి డిపో రెండవ అతిపెద్ద బస్సు డిపో. బెంగళూరు, చెన్నై, తిరుపతి, అనంతపురం తో పాటు ఇతర నగరాలకు వెళ్లే భారీ లోడ్ లారీల వల్ల కలిగే ట్రాఫిక్ నివారణకు కదిరి వద్ద రూ. 240 కోట్లతో కొత్త బైపాస్ రోడ్డు మంజూరైంది. ఈ బైపాస్ 13 కిలోమీటర్ల పొడవుతో, కదిరి-[[అనంతపురం]] రహదారి, కదిరి-[[బెంగళూరు]] రహదారి, సున్నపుగుట్ట తండా వద్ద మూడు ఫ్లైఓవర్లతో నిర్మించబడుతోంది.<ref>{{Cite news|last=E Paper|first=Sakshi|date=|title=New Bypass For Kadiri|work=[[సాక్షి (దినపత్రిక)|సాక్షి]]|url=https://epaper.sakshi.com/3358733/Anantapur-Constituencies/21-01-2022#clip/65727960/097fd1ef-362b-4c94-88ab-0effa40421f0/1059.0052793115183:607.3274366051847|access-date=23 January 2022|archive-date=23 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220123081619/https://epaper.sakshi.com/3358733/Anantapur-Constituencies/21-01-2022#clip/65727960/097fd1ef-362b-4c94-88ab-0effa40421f0/1059.0052793115183:607.3274366051847|url-status=live}}</ref> === రైల్వేలు === [[File:Kadiri railway station board.jpg|thumb|కదిరి రైల్వే స్టేషన్ నామఫలకం]] [[కదిరి రైల్వే స్టేషను]] [[ధర్మవరం–పాకాల శాఖా రైలు మార్గము|ధర్మవరం-పాకాల శాఖా రైలు మార్గంలో]] ఉంది.<ref>{{Cite news|last=Patan|first=Musthakheem Khan|title=Pakala-Dharmavaram Branch Line Opened|website=[[ది హిందూ]]|date=29 June 2010|url=https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-andhrapradesh/Pakala-Dharmavaram-BG-line-opened/article16272860.ece|url-status=live|access-date=27 December 2021|archive-date=5 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220505104946/https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-andhrapradesh/Pakala-Dharmavaram-BG-line-opened/article16272860.ece}}</ref> కద్రి నుండి [[తిరుపతి]], [[విజయవాడ]], [[నెల్లూరు]], [[ఒంగోలు]] నగరాలకు రోజూవారీ ఎక్స్‌ప్రెస్ రైళ్లు ఉన్నాయి. మహారాష్ట్రలోని అమరావతికి వారానికి రెండు రోజులు, [[ముంబై]], [[నాగర్‌కోయిల్|నాగర్‌కోయిల్ (కన్యాకుమారి)]], [[చిత్తూరు]], కాట్పాడి లకు వారానికి నాలుగు రోజులు నడిచే సూపర్‌ఫాస్ట్ రైళ్లు, మధురైకి వారపు ఎక్స్‌ప్రెస్, గుంతకల్, తిరుపతిలకు రోజువారీ ప్యాసింజర్ రైళ్లు ఉన్నాయి.<ref>{{Cite web|last=Patan|first=Musthakheem Khan|title=Kadiri Railway Station Time Table|url=https://indiarailinfo.com/departures/kadiri-kry/6082|url-status=live|access-date=27 December 2021|archive-date=8 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211008124429/https://indiarailinfo.com/departures/kadiri-kry/6082}}</ref> == భూగోళశాస్త్రం == కదిరి 78.170 డిగ్రీల తూర్పు రేఖాంశం, 14.120 డిగ్రీల ఉత్తర అక్షాంశం వద్ద ఉంది. ఇది సగటు సముద్ర మట్టానికి 504.00 మీటర్ల (1653 అడుగులు) ఎత్తులో ఉంది. కదిరి కి ఉత్తర, తూర్పు దిక్కులలో కొండలు ఆవరించి ఉన్నాయి. ఈ పట్టణం [[అనంతపురం]], [[మదనపల్లె]] పట్టణాల మధ్య కదిరి తాలూకా మధ్యలో ఉంది. అనంతపురం నుండి 90 కి.మీ దూరంలో ఉంది. ఈ పురపాలక సంఘం 36 ఎన్నికల వార్డులుగా విభజించబడింది. సుద్దవాగు నది దీనికి పశ్చిమంగా ప్రవహిస్తుంది.<ref name="kadiri municipality">{{Cite web|title=About us kadiri municipality|url=https://cdma.ap.gov.in/en/about-us-18|url-status=live|access-date=9 January 2022|archive-date=11 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220111091623/https://cdma.ap.gov.in/en/about-us-18}}</ref> == శీతోష్ణస్థితి, వర్షపాతం == కదిరి లో ఉష్ణమండల శీతోష్ణస్థితి ఉంటుంది. వేసవితో పోలిస్తే శీతాకాలంలో కదిరి లో ఎక్కువ వర్షపాతం నమోదవుతుంది. డిసెంబరులో పగటిపూట సగటు ఉష్ణోగ్రత 23.60 °C ఉంటుంది. రాత్రివేళ సగటు ఉష్ణోగ్రత 16 °C ఉంటుంది, ఇది సంవత్సరంలో అత్యల్ప ఉష్ణోగ్రత. మార్చి నుండి మే వరకు వేసవి కాలంలో మే నెలలో గరిష్ట ఉష్ణోగ్రత 48 °C కి పెరుగుతుంది. జూన్ నెలలో నైరుతి రుతుపవనాలు ప్రారంభం కాగానే ఉష్ణోగ్రతలు తగ్గుతాయి. నైరుతి, ఈశాన్య రుతుపవనాల వల్ల పట్టణంలో వార్షిక సగటు వర్షపాతం సుమారు 700 మి.మీ. నైరుతి రుతుపవనాల కారణంగా జూన్ నుండి సెప్టెంబర్ వరకు వర్షాకాలంలో ప్రధానంగా వర్షపాతం నమోదవుతుంది. అక్టోబర్, నవంబర్, డిసెంబర్ నెలల్లో ఈశాన్య రుతుపవనాల వల్ల వర్షాలు కురుస్తాయి, ఇది మొత్తం వార్షిక వర్షపాతంలో దాదాపు ఇరవై శాతం.<ref>{{Cite web|title=about us kadiri|url=https://cdma.ap.gov.in/en/about-us-18|url-status=live|access-date=9 January 2022|archive-date=11 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220111091623/https://cdma.ap.gov.in/en/about-us-18}}</ref> === పర్యావరణ సమస్యలు === కదిరి లో వర్షపాతం తక్కువగా, అస్థిరంగా ఉంటుంది. తాగునీటి అవసరాలకు ఎక్కువగా బోరుబావులే ఆధారం. కద్రి పరిసరాల్లో శాశ్వత జీవనదులు లేకపోవడం వల్ల భూగర్భ జలాలపై అధికంగా ఆధారపడాల్సి వస్తోంది. గడిచిన కొన్నేళ్లుగా భూగర్భజలాలను విచ్చలవిడిగా తోడేయడం, విచక్షణారహితంగా బోర్లు వేయడం వల్ల భూగర్భజల మట్టం పడిపోయి బోరుబావులు ఎండిపోతున్నాయి. చిత్రావతి బ్యాలెన్సింగ్ రిజర్వాయర్ ద్వారా ప్రతి రెండు రోజులకు ఒకసారి ప్రజలకు తాగునీరు సరఫరా చేస్తున్నారు.<ref>{{Cite web|title=kadiri municipality|url=https://cdma.ap.gov.in/en/about-us-18|url-status=live|access-date=9 January 2022|archive-date=11 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220111091623/https://cdma.ap.gov.in/en/about-us-18}}</ref> == జనాభా వివరాలు == 2011 భారత జనాభా లెక్కల ప్రకారం, కదిరి జనాభా 89,429. ఇందులో పురుషులు 44,375 మంది, స్త్రీలు 45,054 మంది ఉన్నారు. 2001 జనాభా లెక్కల నివేదిక ప్రకారం పట్టణ జనాభా 76,261 కాగా, 2011 నాటికి 89,240 కి పెరిగి 17.02% వృద్ధిని నమోదు చేసింది. జనాభా సాంద్రత చదరపు కిలోమీటరుకు దాదాపు 3500 మంది. జనాభా అధ్యయనాలు 2032 నాటికి 1,15,000, 2047 నాటికి 1,35,100 జనాభా ఉంటుందని అంచనా వేశాయి.<ref>{{Cite web|last=kadiri municipality|first=kadiri|title=about us kadiri municipality|url=https://cdma.ap.gov.in/en/about-us-18|url-status=live|access-date=9 January 2022|archive-date=11 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220111091623/https://cdma.ap.gov.in/en/about-us-18}}</ref> == ప్రభుత్వం, రాజకీయం == === పౌర పరిపాలన === కదిరి పురపాలక సంఘం పట్టణ స్థానిక సంస్థ.<ref name="info">{{cite web|title=Basic Information of Municipality|url=http://cdma.ap.gov.in/Kadiri/Basic_information_Municipality.html|website=Municipal Administration & Urban Development Department|publisher=Government of Andhra Pradesh|access-date=17 June 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150430165857/http://cdma.ap.gov.in/Kadiri/Basic_information_Municipality.html|archive-date=30 April 2015|url-status=dead}}</ref> ఇది 52.38 చదరపు కిలోమీటర్ల పరిధిని కలిగి ఉంది.<ref>{{cite web|title=Andhra Pradesh Special Grade Municipalities & UDAs|url=https://cdma.ap.gov.in/en/special-grade |publisher=Government of Andhra Pradesh}}</ref> ఇది 1964 లో Grade-III పురపాలక సంఘంగా ఏర్పడి, 1999 లో Grade-II గా, ఆ తర్వాత 'స్పెషల్ గ్రేడ్' మున్సిపాలిటీగా శ్రేణి పెంచబడింది.<ref name="kadiri municipality"/> === రాజకీయం === {| class="wikitable sortable" !సంవత్సరం !సభ్యుడు ! colspan="2" |రాజకీయ పార్టీ |- |1952 |కే.వి. వేమా రెడ్డి | |[[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్]] |- |1955 |కే.వి. వేమా రెడ్డి | |[[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్]] |- |1962 |ఈ. గోపాలు నాయక్ | |[[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్]] |- |1967 |కే.వి. వేమా రెడ్డి | |[[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్]] |- |1972 |సి. నారాయణరెడ్డి | |[[స్వతంత్ర అభ్యర్థి]] |- |1978 |[[నిజాం వలి|నవాబ్ మయానా నిజాం వలీ]] | |[[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్]] |- |1983 |[[మహమ్మద్ షాకీర్|మహ్మద్ షాకిర్]] | |[[తెలుగుదేశం పార్టీ]] |- |1985 |చెన్నూర్ అబ్దుల్ రసూల్ | |[[తెలుగుదేశం పార్టీ]] |- |1989 |మహ్మద్ షాకిర్ | |[[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్]] |- |1994 |జొన్న సూర్యనారాయణ | |[[తెలుగుదేశం పార్టీ]] |- |1999 |ఎమ్.ఎస్. పార్థసారథి | |[[భారతీయ జనతా పార్టీ]] |- |2004 |[[జొన్న రామయ్య]] | |[[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్]] |- |2009 |[[కందికుంట వెంకట ప్రసాద్]] | |[[తెలుగుదేశం పార్టీ]] |- |2014 |అత్తార్ చాంద్ బాషా | |[[యువజన శ్రామిక రైతు కాంగ్రెస్ పార్టీ|వైయస్ఆర్ కాంగ్రెస్ పార్టీ]] |- |2019 |డాక్టర్ పెడబల్లి వెంకట సిద్ధారెడ్డి | |[[యువజన శ్రామిక రైతు కాంగ్రెస్ పార్టీ|వైయస్ఆర్ కాంగ్రెస్ పార్టీ]] |- |2024 |[[కందికుంట వెంకట ప్రసాద్]] | |[[తెలుగుదేశం పార్టీ]] |} == ఆర్థిక వ్యవస్థ == [[ఆంధ్రప్రదేశ్ పారిశ్రామిక మౌలిక సదుపాయాల సంస్థ]] (APIIC) ఆధ్వర్యంలో 49.29 ఎకరాల విస్తీర్ణంలో ఒక పారిశ్రామిక ఎస్టేట్ స్థాపించబడింది.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=EImkWoFgqzcC|title=Growth And Performance Of Small Scale Industry|last=Narasaiah|first=M. Lakshmi|date=1999-01-01|publisher=Discovery Publishing House|isbn=9788171414680|page=51|language=en}}</ref> [[శ్రీ సత్యసాయి జిల్లా]] లోని ప్రధాన వ్యవసాయ కేంద్రాలలో కదిరి ఒకటి. దీని చుట్టూ అనేక గ్రామాలు ఉన్నాయి, వీటి ప్రధాన వ్యాపకం వ్యవసాయం. ఇక్కడ పండించే ప్రధాన పంటలు [[వరి]], [[జొన్న]], [[పొగాకు]], [[పత్తి]]. [[శనగలు]], [[ప్రొద్దు తిరుగుడు|పొద్దుతిరుగుడు]], [[కందులు]], [[ఆవాలు]], [[చెరకు]] కూడా సాగు చేస్తారు. == విద్య == రాష్ట్ర పాఠశాల విద్యాశాఖ ఆధ్వర్యంలో ప్రభుత్వ, ఎయిడెడ్, ప్రైవేట్ పాఠశాలల ద్వారా ప్రాథమిక, ద్వితీయ పాఠశాల విద్య అందించబడుతోంది.<ref>{{cite web|title=School Education Department |url=http://rmsaap.nic.in/Notification_TSG_2015.pdf |publisher=School Education Department, Government of Andhra Pradesh |access-date=7 November 2016 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151227185018/http://rmsaap.nic.in/Notification_TSG_2015.pdf |archive-date=27 December 2015 }}</ref><ref>{{cite web|title=The Department of School Education – Official AP State Government Portal {{!}} AP State Portal |url=http://www.ap.gov.in/department/organizations/school-education/ |website=www.ap.gov.in |access-date=7 November 2016 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20161107155331/http://www.ap.gov.in/department/organizations/school-education/ |archive-date= 7 November 2016 }}</ref> * వేరుశనగ పరిశోధనా స్థానం, కద్రి (ఆచార్య ఎన్.జి. రంగా వ్యవసాయ విశ్వవిద్యాలయ విభాగానికి చెందింది) * ఆచార్య ఎన్.జి. రంగా వ్యవసాయ విశ్వవిద్యాలయానికి చెందిన వ్యవసాయ పరిశోధనా స్థానం, కద్రి, ICAR- డైరెక్టరేట్ ఆఫ్ గ్రౌండ్‌నట్ రీసెర్చ్ కింద భారతదేశంలోని ఐదు ప్రధాన వేరుశనగ పరిశోధనా కేంద్రాలలో ఒకటి. ఇది ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో వేరుశనగ పంట పరిశోధన, అభివృద్ధి అవసరాలను తీరుస్తుంది. ఈ పరిశోధనా కేంద్రం రైతుల సాగు కోసం కదిరి 1 (1971), కదిరి 2 (1978), కదిరి 3 (1978), వేమన (1993), కదిరి 4 (1995), కదిరి 5 (2002), కదిరి 6 (2002), కదిరి7 బోల్డ్ (2009), కదిరి 8 (2009), కదిరి 9 (2009), కదిరి అనంత (2010), కదిరి హరితాంధ్ర (2010), కదిరి అమరావతి (2016), కదిరి చిత్రావతి (2020), కదిరి లేపాక్షి 1812 (2020) వంటి 15 కొత్త అధిక దిగుబడినిచ్చే వేరుశనగ రకాలను విడుదల చేసింది.<ref>{{Cite web|last=KADIRI|first=agriculture research station|title=agriculture research station|url=https://www.google.com/maps/place/Agriculture+Development+and+Research+Station/@14.1094454,78.1465797,176m/data=!3m1!1e3!4m5!3m4!1s0x3bb3ce5d3c000001:0x3bb6e90d9463d3eb!8m2!3d14.1095063!4d78.1461102|url-status=live|access-date=17 January 2022|archive-date=18 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220118191430/https://www.google.com/maps/place/Agriculture+Development+and+Research+Station/@14.1094454,78.1465797,176m/data=!3m1!1e3!4m5!3m4!1s0x3bb3ce5d3c000001:0x3bb6e90d9463d3eb!8m2!3d14.1095063!4d78.1461102}}</ref> * పట్టు పరిశ్రమ ([[సెరికల్చర్]]) పరిశోధనా సంస్థ, కుటగుళ్ల గ్రామం, కదిరి మండలం. * బైపాస్ రోడ్డులో బాలురు, బాలికలకు ప్రత్యేక ప్రభుత్వ జూనియర్ కళాశాలలు <ref>{{Cite web|last=Colleges In Anantapur District|first=Colleges in Kadiri|title=Colleges In Anantapur District|url=https://ananthapuramu.ap.gov.in/public-utility-category/colleges/|url-status=live|access-date=11 October 2021|archive-date=11 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211011122124/https://ananthapuramu.ap.gov.in/public-utility-category/colleges/}}</ref> * ప్రభుత్వ పాలిటెక్నిక్ కళాశాల, కదిరి * ఎస్‌టిఎస్ఎన్ ప్రభుత్వ డిగ్రీ, పీజీ కళాశాల * మున్సిపల్ ఉన్నత పాఠశాలలు * మున్సిపల్ ఉర్దూ పాఠశాలలు == ఇవి కూడా చూడండి == * [[చంద్రవదన - మోహియార్|చంద్రవదన, మొహియార్]] * [[కదిరి శాసనసభ నియోజకవర్గం]] * [[కదిరి రెవెన్యూ డివిజను]] == మూలాలు == {{మూలాలు}} [[వర్గం:శ్రీ సత్యసాయి జిల్లాలోని నగరాలు, పట్టణాలు]] [[వర్గం:శ్రీ సత్యసాయి జిల్లాలోని మండలాలు]] [[వర్గం:ఆంధ్రప్రదేశ్ నగరాలు, పట్టణాలు]] [[వర్గం:శ్రీ సత్యసాయి జిల్లా పట్టణాలు]] [[వర్గం:శ్రీ సత్యసాయి జిల్లా పర్యాటక ప్రదేశాలు]] nsaj99imt24i3o4593cbghtrvrno6fu 4908756 4908751 2026-07-20T11:47:05Z ఉదయ్ కిరణ్ 124579 /* విద్య */ 4908756 wikitext text/x-wiki '''కదిరి''' అనేది భారత రాష్ట్రమైన [[ఆంధ్రప్రదేశ్]] లోని [[శ్రీ సత్యసాయి జిల్లా]]లోని ఒక ముఖ్యమైన నగరం.<ref>{{Cite web |last=Khan |first=Patan |title=New districts in andhra pradesh |date=5 April 2022 |url=https://www.thehansindia.com/news/cities/vijayawada/vijayawada-congress-accuses-government-of-hoodwinking-on-capital-city-736611?infinitescroll=1 |access-date=5 April 2022 |archive-date=16 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221016124259/https://www.thehansindia.com/news/cities/vijayawada/vijayawada-congress-accuses-government-of-hoodwinking-on-capital-city-736611?infinitescroll=1 |url-status=live }}</ref> ఇది 'స్పెషల్ గ్రేడ్' మున్సిపల్ సిటీ కౌన్సిల్, కద్రి [[మండలం]], [[కదిరి రెవెన్యూ డివిజను]] కేంద్రం. [[కదిరి తాలూకా]] (మండలం) ఆంధ్రప్రదేశ్ రాష్ట్రంలోనే అతిపెద్ద తాలూకాగా ఉండేది.<ref>{{cite web|title=Anantapur District Mandals|url=http://censusindia.gov.in/2011census/maps/atlas/28part32.pdf|publisher=Census of India|access-date=6 June 2017|pages=408|archive-date=15 November 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141115054321/http://censusindia.gov.in/2011census/maps/atlas/28part32.pdf|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|url = http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-andhrapradesh/anantapur-gets-two-more-revenue-divisions/article4855117.ece|title = Anantapur gets two more revenue divisions|date = 27 June 2013|work = The Hindu|access-date = 10 June 2015|location = Anantapur|archive-date = 9 September 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20150909211317/http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-andhrapradesh/anantapur-gets-two-more-revenue-divisions/article4855117.ece|url-status = live}}</ref> కదిరి మల్లెపూలు, కుంకుమపువ్వులకు ప్రసిద్ధి చెందింది. కదిరి కుంకుమపువ్వు ఆంధ్ర, కర్ణాటక రాష్ట్రాల్లో విస్తృతంగా విక్రయించబడుతుంది. కర్ణాటక, తెలంగాణ, తమిళనాడు ప్రజలకు శ్రీ లక్ష్మీనరసింహస్వామి ఆలయం కద్రి పేరును గుర్తుచేస్తుంది. కదిరి అనే పేరు వెనుక ఒక ఆసక్తికరమైన చరిత్ర ఉంది. చుట్టుపక్కల అడవుల్లో ఖాదర (చండ్ర) వృక్షాలు ఎక్కువగా లభించడం వల్ల ఈ పట్టణానికి మొదట్లో '''ఖాద్రీపురం''' అని పేరు వచ్చింది.<ref>{{Cite web|title=Police {{!}} Ananthapuramu District, Government of Andhra Pradesh {{!}} India|url=https://ananthapuramu.ap.gov.in/police/|access-date=2022-02-20|language=en-US|archive-date=20 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220220112941/https://ananthapuramu.ap.gov.in/police/|url-status=live}}</ref> {{Use dmy dates|date=October 2018}} {{Use Indian English|date=October 2018}} <!-- వివరాలకు [[వికీపీడియా:వికీప్రాజెక్ట్ భారతీయ పట్టణాలు]] చూడండి --> {{Infobox settlement | name = కదిరి | native_name = | native_name_lang = | other_name = 3వ నవ నరసింహ స్వామి దేవాలయం | nickname = ఖాద్రి | settlement_type = పట్టణం | image_skyline = | image_alt = | image_caption = | mapframe = yes | mapframe-zoom = 14 | pushpin_map = India Andhra Pradesh | pushpin_label_position = right | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో స్థానం | coordinates = {{coord|14.12|N|78.17|E|display=inline,title}} | subdivision_type = దేశం | subdivision_name = {{IND}} | subdivision_type1 = రాష్ట్రం | subdivision_name1 = ఆంధ్రప్రదేశ్ | subdivision_type2 = జిల్లా | subdivision_name2 = శ్రీ సత్యసాయి జిల్లా | established_title = | established_date = | founder = | named_for = | government_type = | governing_body = | unit_pref = Metric | area_footnotes = <ref name="basic info">{{cite web|title=మున్సిపాలిటీ ప్రాథమిక సమాచారం|url=http://cdma.ap.gov.in/Kadiri/Basic_information_Municipality.html|publisher=మున్సిపల్ పరిపాలన కమిషనర్ & డైరెక్టర్|access-date=23 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20150430165857/http://cdma.ap.gov.in/Kadiri/Basic_information_Municipality.html|archive-date=30 April 2015|url-status=dead}}</ref> | area_rank = 2 | area_total_km2 = 25.88 | elevation_footnotes = | elevation_m = 504 | population_total = 89,429 | population_as_of = 2011 | population_rank = | population_density_km2 = 3500 | population_demonym = | population_footnotes = <ref name="basic info" /> | demographics_type1 = భాషలు | demographics1_title1 = అధికారిక | demographics1_info1 = తెలుగు | timezone1 = IST | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = PIN | postal_code = 515 591 | registration_plate = AP–39 | website = {{URL|http://kadiri.cdma.ap.gov.in/en}} | footnotes = }} == ప్రముఖ ప్రదేశాలు == === శ్రీ ఖాద్రీ లక్ష్మీ నరసింహ స్వామి ఆలయం === హిందూ పురాణాల ప్రకారం, ప్రహ్లాదుని తండ్రి అయిన హిరణ్యకశిపుడిని సంహరించడానికి కద్రి వృక్షం వేళ్ల నుండి [[నరసింహ స్వామి]] స్వయంభూగా ఉద్భవించారు. ఈ కారణంగా ఈ ప్రాంతం ప్రముఖ పుణ్యక్షేత్రంగా మారింది. ఈ క్షేత్రం హిందూ భక్తులకు నిలయం. ప్రతి సంవత్సరం కదిరి లో బ్రహ్మోత్సవాలు ఎంతో వైభవంగా జరుగుతాయి.<ref>{{Cite web|last=temple|first=about|title=about kadiri temple|url=https://tms.ap.gov.in/klnkdr/cnt/about-temple|url-status=live|access-date=9 January 2022|archive-date=9 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220109052805/https://tms.ap.gov.in/klnkdr/cnt/about-temple}}</ref> === తిమ్మమ్మ మర్రిమాను === [[File:Thimmamma-marrimanu 1.jpg|alt=కద్రి సమీపంలోని తిమ్మమ్మ మర్రిమాను|thumb|270x270px|కదిరి సమీపంలోని తిమ్మమ్మ మర్రిమాను]] తిమ్మమ్మ మర్రిమాను అనేది కద్రికి సుమారు 25 కిలోమీటర్ల దూరంలో ఉన్న ఒక చారిత్రక మర్రిచెట్టు. ఈ ప్రాచీన వృక్షం అనంతపురం జిల్లా పరిధిలో ఉంది. ఈ పేరులో 'మర్రి' అంటే మర్రిచెట్టు, 'మాను' అంటే తెలుగు భాషలో చెట్టు అని అర్థం. [[మహాశివరాత్రి|శివరాత్రి పండుగ]] రోజున తిమ్మమ్మ వద్ద పెద్ద ఎత్తున జాతర నిర్వహిస్తారు, ఆ సమయంలో వేలాది మంది ప్రజలు ఈ చెట్టును దర్శించి పూజిస్తారు. స్వాతంత్ర్య సమరయోధుడు, మాజీ సమితి అధ్యక్షుడు, జనతాదళ్ జాతీయ కౌన్సిల్ సభ్యుడైన టి. గాజుల నరసయ్య అధ్యక్షతన గల తిమ్మమ్మ మర్రిమాను అభివృద్ధి మండలి ఈ వారసత్వ ప్రాంత అభివృద్ధి, నిర్వహణలో పాలుపంచుకుంటోంది.<ref>{{Cite web|title=Thimmamma Marrimanu|url=https://ananthapuramu.ap.gov.in/tourist-place/thimmamma-marrimanu/|url-status=live|access-date=9 January 2022|archive-date=9 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220109051304/https://ananthapuramu.ap.gov.in/tourist-place/thimmamma-marrimanu/}}</ref> === [[బట్రేపల్లి జలపాతం]] === బాత్రేపల్లి జలపాతం కదిరి సమీపంలోని [[తలుపుల మండలం|తలుపుల మండలంలో]] ఉంది. ఇవి సెప్టెంబర్ నుండి డిసెంబర్ వరకు ప్రవహిస్తాయి. సెలవుల కాలంలో ఇవి బిజీగా ఉండే విహారయాత్రా (పిక్నిక్) ప్రాంతంగా మారతాయి. [[File:IMG0169A.jpg|thumb|కదిరి జరిగే వార్షిక రథోత్సవం|320x320px]] [[File:Batrepalli Waterfalls.jpg|alt=బాత్రేపల్లి జలపాతం|thumb|359x359px|కదిరి సమీపంలోని బాత్రేపల్లి జలపాతం]] === యోగి వేమన సమాధి === ప్రజాకవి [[వేమన]] నివసించిన ప్రాంతం ఇది. వేమన రాసిన పద్యాలు సరళంగా, వ్యవహారికంగా ఉండి రోజువారీ జీవిత సత్యాలను, సామాజిక రుగ్మతలను వివరిస్తాయి కాబట్టి ఆయనను ప్రజాకవిగా విస్తృతంగా పిలుస్తారు. ఆయన పద్యాలు యోగం, జ్ఞానం, నైతికత అనే అంశాలను వివరిస్తాయి.<ref>{{Cite web|last=places of intereset|first=anantapur|title=places of interest|url=https://ananthapuramu.ap.gov.in/places-of-interest/|url-status=live|access-date=9 January 2022|archive-date=9 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220109051307/https://ananthapuramu.ap.gov.in/places-of-interest/}}</ref> == రవాణా == === రహదారులు === [[File:YERRADODDI TOLL PLAZA NEAR KADIRI.jpg|thumb|275x275px|కదిరి సమీపంలోని టోల్ ప్లాజా]] కదిరి జాతీయ రహదారి NH-42 పై ఉంది. ఇది కదిరి ను [[హైదరాబాద్]], [[తిరుపతి]], [[అనంతపురం]], [[చెన్నై]], [[కర్నూలు]] వంటి ప్రధాన నగరాలతో కలుపుతుంది.<ref>{{Cite web|last=Patan|first=Musthakheem Khan|title=List of national highways|url=http://morth.nic.in/sites/default/files/Details-of-National-Highways-as-on-31.03.pdf|url-status=live|access-date=27 December 2021|archive-date=27 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211227222343/https://morth.nic.in/sites/default/files/Details-of-National-Highways-as-on-31.03.pdf}}</ref> కదిరి నుండి ప్రారంభమయ్యే రాష్ట్ర రహదారులు: 1. '''[[జమ్మలమడుగు]]''' రహదారి (NH716G లో విలీనమైంది) 2. '''[[హిందూపురం]]''' రహదారి (NH716G లో విలీనమైంది) 3. '''[[రాజంపేట]]''' రహదారి <ref>{{Cite web|last=Patan|first=Musthakheem Khan|title=List of state highways in andhra pradesh|url=https://aprdc.ap.gov.in/Documents/DOWNLOADDOCUMENTS/STATE%20SH%20ROADS.pdf|url-status=live|access-date=27 December 2021|archive-date=27 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211227153716/https://aprdc.ap.gov.in/Documents/DOWNLOADDOCUMENTS/STATE%20SH%20ROADS.pdf}}</ref> బెంగళూరు మెజెస్టిక్ టెర్మినల్ 3 లో కద్రి ఒక ప్రత్యేక 'సెక్టార్' గా వర్గీకరించబడింది. ఇది [[వైఎస్ఆర్ జిల్లా|కడప జిల్లా]] లోని [[పులివెందుల]], [[జమ్మలమడుగు]], [[ప్రొద్దుటూరు]] వంటి ప్రధాన పట్టణాలకు సేవలను అందిస్తుంది.<ref>{{Cite web|last=Patan|first=Khan|title=Kadiri Sector|url=https://www.google.com/maps/contrib/107776115189754039561/photos/@14.1151666,78.1611405,3a,75y,90t/data=!3m7!1e2!3m5!1sAF1QipMe7VXgonb-TnT98kNiL6sEgpVvQUUvI4xO7NMF!2e10!6shttps:%2F%2Flh5.googleusercontent.com%2Fp%2FAF1QipMe7VXgonb-TnT98kNiL6sEgpVvQUUvI4xO7NMF%3Dw462-h260-k-no!7i1920!8i1080!4m3!8m2!3m1!1e1|access-date=18 February 2022|archive-date=18 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220218034239/https://www.google.com/maps/contrib/107776115189754039561/photos/@14.1151666,78.1611405,3a,75y,90t/data=!3m7!1e2!3m5!1sAF1QipMe7VXgonb-TnT98kNiL6sEgpVvQUUvI4xO7NMF=w462-h260-k-no!7i1920!8i1080!4m3!8m2!3m1!1e1|url-status=live}}</ref> ఆంధ్రప్రదేశ్ రాష్ట్ర రోడ్డు రవాణా సంస్థ (APSRTC) ద్వారా కదిరి నుండి [[అనంతపురం]], [[హిందూపురం]], [[మదనపల్లె]], [[పులివెందుల]], [[రాయచోటి]], [[బెంగళూరు]], [[పుట్టపర్తి]], [[చెన్నై]], [[హైదరాబాద్]] వంటి ప్రధాన నగరాలకు బస్సులు నడుస్తున్నాయి. [[అనంతపురం జిల్లా]]లో కదిరి ఎపిఎస్‌ఆర్‌టిసి డిపో రెండవ అతిపెద్ద బస్సు డిపో. బెంగళూరు, చెన్నై, తిరుపతి, అనంతపురం తో పాటు ఇతర నగరాలకు వెళ్లే భారీ లోడ్ లారీల వల్ల కలిగే ట్రాఫిక్ నివారణకు కదిరి వద్ద రూ. 240 కోట్లతో కొత్త బైపాస్ రోడ్డు మంజూరైంది. ఈ బైపాస్ 13 కిలోమీటర్ల పొడవుతో, కదిరి-[[అనంతపురం]] రహదారి, కదిరి-[[బెంగళూరు]] రహదారి, సున్నపుగుట్ట తండా వద్ద మూడు ఫ్లైఓవర్లతో నిర్మించబడుతోంది.<ref>{{Cite news|last=E Paper|first=Sakshi|date=|title=New Bypass For Kadiri|work=[[సాక్షి (దినపత్రిక)|సాక్షి]]|url=https://epaper.sakshi.com/3358733/Anantapur-Constituencies/21-01-2022#clip/65727960/097fd1ef-362b-4c94-88ab-0effa40421f0/1059.0052793115183:607.3274366051847|access-date=23 January 2022|archive-date=23 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220123081619/https://epaper.sakshi.com/3358733/Anantapur-Constituencies/21-01-2022#clip/65727960/097fd1ef-362b-4c94-88ab-0effa40421f0/1059.0052793115183:607.3274366051847|url-status=live}}</ref> === రైల్వేలు === [[File:Kadiri railway station board.jpg|thumb|కదిరి రైల్వే స్టేషన్ నామఫలకం]] [[కదిరి రైల్వే స్టేషను]] [[ధర్మవరం–పాకాల శాఖా రైలు మార్గము|ధర్మవరం-పాకాల శాఖా రైలు మార్గంలో]] ఉంది.<ref>{{Cite news|last=Patan|first=Musthakheem Khan|title=Pakala-Dharmavaram Branch Line Opened|website=[[ది హిందూ]]|date=29 June 2010|url=https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-andhrapradesh/Pakala-Dharmavaram-BG-line-opened/article16272860.ece|url-status=live|access-date=27 December 2021|archive-date=5 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220505104946/https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-andhrapradesh/Pakala-Dharmavaram-BG-line-opened/article16272860.ece}}</ref> కద్రి నుండి [[తిరుపతి]], [[విజయవాడ]], [[నెల్లూరు]], [[ఒంగోలు]] నగరాలకు రోజూవారీ ఎక్స్‌ప్రెస్ రైళ్లు ఉన్నాయి. మహారాష్ట్రలోని అమరావతికి వారానికి రెండు రోజులు, [[ముంబై]], [[నాగర్‌కోయిల్|నాగర్‌కోయిల్ (కన్యాకుమారి)]], [[చిత్తూరు]], కాట్పాడి లకు వారానికి నాలుగు రోజులు నడిచే సూపర్‌ఫాస్ట్ రైళ్లు, మధురైకి వారపు ఎక్స్‌ప్రెస్, గుంతకల్, తిరుపతిలకు రోజువారీ ప్యాసింజర్ రైళ్లు ఉన్నాయి.<ref>{{Cite web|last=Patan|first=Musthakheem Khan|title=Kadiri Railway Station Time Table|url=https://indiarailinfo.com/departures/kadiri-kry/6082|url-status=live|access-date=27 December 2021|archive-date=8 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211008124429/https://indiarailinfo.com/departures/kadiri-kry/6082}}</ref> == భూగోళశాస్త్రం == కదిరి 78.170 డిగ్రీల తూర్పు రేఖాంశం, 14.120 డిగ్రీల ఉత్తర అక్షాంశం వద్ద ఉంది. ఇది సగటు సముద్ర మట్టానికి 504.00 మీటర్ల (1653 అడుగులు) ఎత్తులో ఉంది. కదిరి కి ఉత్తర, తూర్పు దిక్కులలో కొండలు ఆవరించి ఉన్నాయి. ఈ పట్టణం [[అనంతపురం]], [[మదనపల్లె]] పట్టణాల మధ్య కదిరి తాలూకా మధ్యలో ఉంది. అనంతపురం నుండి 90 కి.మీ దూరంలో ఉంది. ఈ పురపాలక సంఘం 36 ఎన్నికల వార్డులుగా విభజించబడింది. సుద్దవాగు నది దీనికి పశ్చిమంగా ప్రవహిస్తుంది.<ref name="kadiri municipality">{{Cite web|title=About us kadiri municipality|url=https://cdma.ap.gov.in/en/about-us-18|url-status=live|access-date=9 January 2022|archive-date=11 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220111091623/https://cdma.ap.gov.in/en/about-us-18}}</ref> == శీతోష్ణస్థితి, వర్షపాతం == కదిరి లో ఉష్ణమండల శీతోష్ణస్థితి ఉంటుంది. వేసవితో పోలిస్తే శీతాకాలంలో కదిరి లో ఎక్కువ వర్షపాతం నమోదవుతుంది. డిసెంబరులో పగటిపూట సగటు ఉష్ణోగ్రత 23.60 °C ఉంటుంది. రాత్రివేళ సగటు ఉష్ణోగ్రత 16 °C ఉంటుంది, ఇది సంవత్సరంలో అత్యల్ప ఉష్ణోగ్రత. మార్చి నుండి మే వరకు వేసవి కాలంలో మే నెలలో గరిష్ట ఉష్ణోగ్రత 48 °C కి పెరుగుతుంది. జూన్ నెలలో నైరుతి రుతుపవనాలు ప్రారంభం కాగానే ఉష్ణోగ్రతలు తగ్గుతాయి. నైరుతి, ఈశాన్య రుతుపవనాల వల్ల పట్టణంలో వార్షిక సగటు వర్షపాతం సుమారు 700 మి.మీ. నైరుతి రుతుపవనాల కారణంగా జూన్ నుండి సెప్టెంబర్ వరకు వర్షాకాలంలో ప్రధానంగా వర్షపాతం నమోదవుతుంది. అక్టోబర్, నవంబర్, డిసెంబర్ నెలల్లో ఈశాన్య రుతుపవనాల వల్ల వర్షాలు కురుస్తాయి, ఇది మొత్తం వార్షిక వర్షపాతంలో దాదాపు ఇరవై శాతం.<ref>{{Cite web|title=about us kadiri|url=https://cdma.ap.gov.in/en/about-us-18|url-status=live|access-date=9 January 2022|archive-date=11 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220111091623/https://cdma.ap.gov.in/en/about-us-18}}</ref> === పర్యావరణ సమస్యలు === కదిరి లో వర్షపాతం తక్కువగా, అస్థిరంగా ఉంటుంది. తాగునీటి అవసరాలకు ఎక్కువగా బోరుబావులే ఆధారం. కద్రి పరిసరాల్లో శాశ్వత జీవనదులు లేకపోవడం వల్ల భూగర్భ జలాలపై అధికంగా ఆధారపడాల్సి వస్తోంది. గడిచిన కొన్నేళ్లుగా భూగర్భజలాలను విచ్చలవిడిగా తోడేయడం, విచక్షణారహితంగా బోర్లు వేయడం వల్ల భూగర్భజల మట్టం పడిపోయి బోరుబావులు ఎండిపోతున్నాయి. చిత్రావతి బ్యాలెన్సింగ్ రిజర్వాయర్ ద్వారా ప్రతి రెండు రోజులకు ఒకసారి ప్రజలకు తాగునీరు సరఫరా చేస్తున్నారు.<ref>{{Cite web|title=kadiri municipality|url=https://cdma.ap.gov.in/en/about-us-18|url-status=live|access-date=9 January 2022|archive-date=11 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220111091623/https://cdma.ap.gov.in/en/about-us-18}}</ref> == జనాభా వివరాలు == 2011 భారత జనాభా లెక్కల ప్రకారం, కదిరి జనాభా 89,429. ఇందులో పురుషులు 44,375 మంది, స్త్రీలు 45,054 మంది ఉన్నారు. 2001 జనాభా లెక్కల నివేదిక ప్రకారం పట్టణ జనాభా 76,261 కాగా, 2011 నాటికి 89,240 కి పెరిగి 17.02% వృద్ధిని నమోదు చేసింది. జనాభా సాంద్రత చదరపు కిలోమీటరుకు దాదాపు 3500 మంది. జనాభా అధ్యయనాలు 2032 నాటికి 1,15,000, 2047 నాటికి 1,35,100 జనాభా ఉంటుందని అంచనా వేశాయి.<ref>{{Cite web|last=kadiri municipality|first=kadiri|title=about us kadiri municipality|url=https://cdma.ap.gov.in/en/about-us-18|url-status=live|access-date=9 January 2022|archive-date=11 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220111091623/https://cdma.ap.gov.in/en/about-us-18}}</ref> == ప్రభుత్వం, రాజకీయం == === పౌర పరిపాలన === కదిరి పురపాలక సంఘం పట్టణ స్థానిక సంస్థ.<ref name="info">{{cite web|title=Basic Information of Municipality|url=http://cdma.ap.gov.in/Kadiri/Basic_information_Municipality.html|website=Municipal Administration & Urban Development Department|publisher=Government of Andhra Pradesh|access-date=17 June 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150430165857/http://cdma.ap.gov.in/Kadiri/Basic_information_Municipality.html|archive-date=30 April 2015|url-status=dead}}</ref> ఇది 52.38 చదరపు కిలోమీటర్ల పరిధిని కలిగి ఉంది.<ref>{{cite web|title=Andhra Pradesh Special Grade Municipalities & UDAs|url=https://cdma.ap.gov.in/en/special-grade |publisher=Government of Andhra Pradesh}}</ref> ఇది 1964 లో Grade-III పురపాలక సంఘంగా ఏర్పడి, 1999 లో Grade-II గా, ఆ తర్వాత 'స్పెషల్ గ్రేడ్' మున్సిపాలిటీగా శ్రేణి పెంచబడింది.<ref name="kadiri municipality"/> === రాజకీయం === {| class="wikitable sortable" !సంవత్సరం !సభ్యుడు ! colspan="2" |రాజకీయ పార్టీ |- |1952 |కే.వి. వేమా రెడ్డి | |[[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్]] |- |1955 |కే.వి. వేమా రెడ్డి | |[[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్]] |- |1962 |ఈ. గోపాలు నాయక్ | |[[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్]] |- |1967 |కే.వి. వేమా రెడ్డి | |[[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్]] |- |1972 |సి. నారాయణరెడ్డి | |[[స్వతంత్ర అభ్యర్థి]] |- |1978 |[[నిజాం వలి|నవాబ్ మయానా నిజాం వలీ]] | |[[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్]] |- |1983 |[[మహమ్మద్ షాకీర్|మహ్మద్ షాకిర్]] | |[[తెలుగుదేశం పార్టీ]] |- |1985 |చెన్నూర్ అబ్దుల్ రసూల్ | |[[తెలుగుదేశం పార్టీ]] |- |1989 |మహ్మద్ షాకిర్ | |[[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్]] |- |1994 |జొన్న సూర్యనారాయణ | |[[తెలుగుదేశం పార్టీ]] |- |1999 |ఎమ్.ఎస్. పార్థసారథి | |[[భారతీయ జనతా పార్టీ]] |- |2004 |[[జొన్న రామయ్య]] | |[[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్]] |- |2009 |[[కందికుంట వెంకట ప్రసాద్]] | |[[తెలుగుదేశం పార్టీ]] |- |2014 |అత్తార్ చాంద్ బాషా | |[[యువజన శ్రామిక రైతు కాంగ్రెస్ పార్టీ|వైయస్ఆర్ కాంగ్రెస్ పార్టీ]] |- |2019 |డాక్టర్ పెడబల్లి వెంకట సిద్ధారెడ్డి | |[[యువజన శ్రామిక రైతు కాంగ్రెస్ పార్టీ|వైయస్ఆర్ కాంగ్రెస్ పార్టీ]] |- |2024 |[[కందికుంట వెంకట ప్రసాద్]] | |[[తెలుగుదేశం పార్టీ]] |} == ఆర్థిక వ్యవస్థ == [[ఆంధ్రప్రదేశ్ పారిశ్రామిక మౌలిక సదుపాయాల సంస్థ]] (APIIC) ఆధ్వర్యంలో 49.29 ఎకరాల విస్తీర్ణంలో ఒక పారిశ్రామిక ఎస్టేట్ స్థాపించబడింది.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=EImkWoFgqzcC|title=Growth And Performance Of Small Scale Industry|last=Narasaiah|first=M. Lakshmi|date=1999-01-01|publisher=Discovery Publishing House|isbn=9788171414680|page=51|language=en}}</ref> [[శ్రీ సత్యసాయి జిల్లా]] లోని ప్రధాన వ్యవసాయ కేంద్రాలలో కదిరి ఒకటి. దీని చుట్టూ అనేక గ్రామాలు ఉన్నాయి, వీటి ప్రధాన వ్యాపకం వ్యవసాయం. ఇక్కడ పండించే ప్రధాన పంటలు [[వరి]], [[జొన్న]], [[పొగాకు]], [[పత్తి]]. [[శనగలు]], [[ప్రొద్దు తిరుగుడు|పొద్దుతిరుగుడు]], [[కందులు]], [[ఆవాలు]], [[చెరకు]] కూడా సాగు చేస్తారు. == విద్య == రాష్ట్ర పాఠశాల విద్యాశాఖ ఆధ్వర్యంలో ప్రభుత్వ, ఎయిడెడ్, ప్రైవేట్ పాఠశాలల ద్వారా ప్రాథమిక, ద్వితీయ పాఠశాల విద్య అందించబడుతోంది.<ref>{{cite web|title=School Education Department |url=http://rmsaap.nic.in/Notification_TSG_2015.pdf |publisher=School Education Department, Government of Andhra Pradesh |access-date=7 November 2016 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151227185018/http://rmsaap.nic.in/Notification_TSG_2015.pdf |archive-date=27 December 2015 }}</ref><ref>{{cite web|title=The Department of School Education – Official AP State Government Portal {{!}} AP State Portal |url=http://www.ap.gov.in/department/organizations/school-education/ |website=www.ap.gov.in |access-date=7 November 2016 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20161107155331/http://www.ap.gov.in/department/organizations/school-education/ |archive-date= 7 November 2016 }}</ref> * వేరుశనగ పరిశోధనా స్థానం, కద్రి (ఆచార్య ఎన్.జి. రంగా వ్యవసాయ విశ్వవిద్యాలయ విభాగానికి చెందింది) * ఆచార్య ఎన్.జి. రంగా వ్యవసాయ విశ్వవిద్యాలయానికి చెందిన వ్యవసాయ పరిశోధనా స్థానం, కద్రి, ICAR- డైరెక్టరేట్ ఆఫ్ గ్రౌండ్‌నట్ రీసెర్చ్ కింద భారతదేశంలోని ఐదు ప్రధాన వేరుశనగ పరిశోధనా కేంద్రాలలో ఒకటి. ఇది ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో వేరుశనగ పంట పరిశోధన, అభివృద్ధి అవసరాలను తీరుస్తుంది. ఈ పరిశోధనా కేంద్రం రైతుల సాగు కోసం కదిరి 1 (1971), కదిరి 2 (1978), కదిరి 3 (1978), వేమన (1993), కదిరి 4 (1995), కదిరి 5 (2002), కదిరి 6 (2002), కదిరి7 బోల్డ్ (2009), కదిరి 8 (2009), కదిరి 9 (2009), కదిరి అనంత (2010), కదిరి హరితాంధ్ర (2010), కదిరి అమరావతి (2016), కదిరి చిత్రావతి (2020), కదిరి లేపాక్షి 1812 (2020) వంటి 15 కొత్త అధిక దిగుబడినిచ్చే వేరుశనగ రకాలను విడుదల చేసింది.<ref>{{Cite web|last=KADIRI|first=agriculture research station|title=agriculture research station|url=https://www.google.com/maps/place/Agriculture+Development+and+Research+Station/@14.1094454,78.1465797,176m/data=!3m1!1e3!4m5!3m4!1s0x3bb3ce5d3c000001:0x3bb6e90d9463d3eb!8m2!3d14.1095063!4d78.1461102|url-status=live|access-date=17 January 2022|archive-date=18 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220118191430/https://www.google.com/maps/place/Agriculture+Development+and+Research+Station/@14.1094454,78.1465797,176m/data=!3m1!1e3!4m5!3m4!1s0x3bb3ce5d3c000001:0x3bb6e90d9463d3eb!8m2!3d14.1095063!4d78.1461102}}</ref> * పట్టు పరిశ్రమ ([[సెరికల్చర్]]) పరిశోధనా సంస్థ, కుటగుళ్ల గ్రామం, కదిరి మండలం. * బైపాస్ రోడ్డులో బాలురు, బాలికలకు ప్రత్యేక ప్రభుత్వ జూనియర్ కళాశాలలు <ref>{{Cite web|last=Colleges In Anantapur District|first=Colleges in Kadiri|title=Colleges In Anantapur District|url=https://ananthapuramu.ap.gov.in/public-utility-category/colleges/|url-status=live|access-date=11 October 2021|archive-date=11 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211011122124/https://ananthapuramu.ap.gov.in/public-utility-category/colleges/}}</ref> * ప్రభుత్వ పాలిటెక్నిక్ కళాశాల, కదిరి * [[కదిరి ఎస్.టి.ఎస్.ఎన్. ప్రభుత్వ డిగ్రీ కళాశాల|ఎస్‌టిఎస్ఎన్ ప్రభుత్వ డిగ్రీ, పీజీ కళాశాల]] * మున్సిపల్ ఉన్నత పాఠశాలలు * మున్సిపల్ ఉర్దూ పాఠశాలలు == ఇవి కూడా చూడండి == * [[చంద్రవదన - మోహియార్|చంద్రవదన, మొహియార్]] * [[కదిరి శాసనసభ నియోజకవర్గం]] * [[కదిరి రెవెన్యూ డివిజను]] == మూలాలు == {{మూలాలు}} [[వర్గం:శ్రీ సత్యసాయి జిల్లాలోని నగరాలు, పట్టణాలు]] [[వర్గం:శ్రీ సత్యసాయి జిల్లాలోని మండలాలు]] [[వర్గం:ఆంధ్రప్రదేశ్ నగరాలు, పట్టణాలు]] [[వర్గం:శ్రీ సత్యసాయి జిల్లా పట్టణాలు]] [[వర్గం:శ్రీ సత్యసాయి జిల్లా పర్యాటక ప్రదేశాలు]] o7rhtisly2ceke0uy7uholy8tx0ujt4 0 11854 4908380 4211594 2026-07-19T12:06:25Z Kopparthi janardhan1965 124192 సాంకేతిక వర్గం 4908380 wikitext text/x-wiki {{Infobox film| name = ‌హాండ్సప్ | director = [[శివనాగేశ్వర రావు]]| writer = {{ubl|[[జయసుధ]] <small>(కథ)</small>| జనార్ధన మహర్షి <small>(మాటలు)</small>|శివ నాగేశ్వరరావు <small>(చిత్రానువాదం)</small>}}| producer = [[నితిన్ కపూర్]]| released = {{Film date|2000|02|10}}| image= Handsup.jpg| language = తెలుగు| studio = జె.ఎస్.కె. కంబైన్స్| starring =[[కన్నెగంటి బ్రహ్మానందం|బ్రహ్మానందం]],<br> [[నాగేంద్ర బాబు ]],<br>[[జయసుధ ]]| music = శశి ప్రీతమ్| editing = | cinematography = | }} '''హాండ్సప్ ''' 2000లో [[శివనాగేశ్వరరావు]] దర్శకత్వంలో విడుదలైన తెలుగు హాస్య భరిత చిత్రం.<ref name=teluguone.com>{{cite web|title=Handsup review|url=http://www.teluguone.com/tmdb/moviereview/Handsup-en-3013.html|website=teluguone.com|accessdate=18 December 2017|archive-date=28 ఏప్రిల్ 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210428173919/http://www.teluguone.com/tmdb/moviereview/Handsup-en-3013.html|url-status=dead}}</ref> ఇందులో [[జయసుధ]], [[కొణిదెల నాగేంద్రబాబు|నాగేంద్రబాబు]], [[కన్నెగంటి బ్రహ్మానందం|బ్రహ్మానందం]] ముఖ్యపాత్రలు పోషించారు. ==కథ== హైదరాబాదు నగరం బాంబు పేలుళ్ళతో దద్దరిల్లుతుంటుంది. హైదరాబాదు పోలీసులు, ప్రాంతీయ సి. బి. ఐ అధికారులు సమస్యను అరికట్టడంలో విఫలమవుతారు. దాంతో ఢిల్లీ నుంచి సరస్వతి అనే కొత్త సి. బి. ఐ ఆఫీసరుని నియమిస్తుంది ప్రభుత్వం. ప్రాంతీయ సి. బి. ఐ అధికారియైన గిరిబాబు ఆమెకు పెద్దగా సహకారం అందకుండా ఉండాలని పెద్దగా అనుభవం లేని ముద్దుకృష్ణ, జగన్ అనే అధికారులుని ఆమెకు సహాయకులుగా నియమిస్తాడు. ఇలా చేస్తే వాళ్ళు కలిగించే ఇబ్బందుల వల్ల ఆమె సకాలంలో పనిచేయకుండా ఉంటే పై అధికారుల నుంచి తను చేపట్టిన పని ఎంత క్లిష్టమైన పనో నిరూపించాలని అతని పథకం. జగన్, ముద్దుకృష్ణ ఇద్దరూ తెలివి తక్కువ తనంలో ఒకరికొకరు పోటీ పడుతుంటారు. తుగ్లక్ అనే హిందీ వ్యక్తి హైదరాబాదు తన స్థావరంగా చేసుకుని నగరంలో బాంబు పేలుళ్ళతో అస్థిరపరచాలనుకుంటూ ఉంటాడు. అతని అనుచరులెవరికీ హిందీ తెలియకపోవడంతో ఒక అనువాదకుడిని నియమించుకుంటాడు. సరస్వతి చార్జి తీసుకోగానే జగన్, ముద్దు కృష్ణల అమాయకత్వం వల్ల ఆమె పథకాలు బెడిసికొడుతుంటాయి. అయినా సరే ఆమె వాళ్ళిద్దరి సహాయంతోనే కేసుకు ఛేదించాలనుకుంటుంది. ==నటవర్గం== * సరస్వతిగా [[జయసుధ]] * జగన్ గా [[కన్నెగంటి బ్రహ్మానందం|బ్రహ్మానందం]] * ముద్దుకృష్ణగా [[నాగేంద్ర బాబు]] * రామకోటిగా [[కోట శ్రీనివాసరావు]] * రామకోటి భార్యగా [[వై. విజయ]] * తుగ్లక్ అనువాదకుడుగా [[తనికెళ్ళ భరణి]] * తుగ్లక్ గా [[సోనూ సూద్|సోను సూద్]] * [[చంద్రమోహన్]] * [[రాళ్ళపల్లి (నటుడు)|రాళ్ళపల్లి]] * [[గిరిబాబు]] * [[చిరంజీవి]] (అతిధి పాత్ర) ==సాంకేతికవర్గం== *నిర్మాత_ నితిన్ కపూర్ *దర్శకుడు _ శివ నాగేశ్వరరావు *కథ జయసుధ *చిత్రానువాదం _ శివ నాగేశ్వరరావు *మాటలు _ జనార్ధన మహర్షి *పాటలు - *స్వరాలు _ రాజేష్ కృష్ణన్, సౌమ్యారావు, మనో, శశి ప్రీతమ్, అనుపమ, కె. ఎస్. చిత్ర *సంగీతం _ శశి ప్రీతమ్ *పోరాటాలు - *కళ - *దుస్తులు - *అలంకరణ - *కేశాలంకరణ - *ఛాయాగ్రహణం _ కె. పూర్ణ *ధ్వని విభాగం (సౌండ్ ఎఫెక్ట్) - *ఎడిటర్ _ గౌతంరాజు *జూనియర్ ఆర్టిస్ట్ సప్లయర్ - *పబ్లిసిటీ - *పోస్టర్ డిజైనింగ్ - *ప్రెస్ - *నిర్మాణ సంస్థ _జె.ఎస్.కె.కంబైన్స్ *విడుదల_10:02:2000. == మూలాలు == {{మూలాలజాబితా}} ==బయటి లంకెలు== * [https://www.youtube.com/watch?v=LjaLsPQAjKc యూట్యూబులో హేండ్సప్ సినిమా] [[వర్గం:చిరంజీవి నటించిన సినిమాలు]] [[వర్గం:తెలుగు హాస్య సినిమాలు]] [[వర్గం:2000 తెలుగు సినిమాలు]] [[వర్గం:కోట శ్రీనివాసరావు నటించిన సినిమాలు]] [[వర్గం:బ్రహ్మానందం నటించిన సినిమాలు]] [[వర్గం:జయసుధ నటించిన సినిమాలు]] [[వర్గం:రాళ్ళపల్లి నటించిన సినిమాలు]] [[వర్గం:చంద్రమోహన్ నటించిన సినిమాలు]] 3biw4pf0gh1ube0vxr8xo8d64fn1cgl 0 11878 4908396 4765553 2026-07-19T12:29:50Z Kopparthi janardhan1965 124192 సాంకేతిక వర్గం 4908396 wikitext text/x-wiki {{వేదిక|తెలుగు సినిమా}} {{Infobox film| name = ‌హిట్లర్ | director = [[ముత్యాల సుబ్బయ్య ]]| writer = [[ఎల్. బి. శ్రీరామ్]] (మాటలు)| producer = ఎం. వి. లక్ష్మి| released = {{Film date|1997|01|04}}| image = chiruhitler.jpg| language = తెలుగు| music = [[రాజ్ - కోటి]]| studio = [[ఎం.ఎల్. మూవీ ఆర్ట్స్]]| starring = [[చిరంజీవి]],<br>[[రంభ]],<br>[[అచ్యుత్]]| }} '''హిట్లర్''' 1997 లో [[ముత్యాల సుబ్బయ్య]] దర్శకత్వంలో వచ్చిన చిత్రం. [[ఎడిటర్ మోహన్]] సమర్పించగా ఎం. ఎల్. మూవీ ఆర్ట్స్ పతాకంపై ఎం. వి. లక్ష్మి నిర్మించిన ఈ చిత్రంలో [[చిరంజీవి]], [[రంభ (నటి)|రంభ]] ప్రధాన పాత్రలు పోషించారు. నటుడు, రచయిత [[ఎల్. బి. శ్రీరామ్]] ఈ చిత్రానికి సంభాషణలు అందించాడు. ఈ చిత్రం 42 కేంద్రాల్లో శతదినోత్సవం పూర్తి చేసుకుంది. 1996 లో మలయాళం లో ఇదే పేరుతో వచ్చిన విజయవంతమైన చిత్రం తెలుగు చిత్రానికి మూలం. మలయాళంలో మమ్ముట్టి, శోభన జంటగా నటించారు.<ref name="హిట్లర్ అబిబీ... అరబిక్ దీదీ">{{cite book|title=సితార లో పాటల పల్లకి శీర్షిక హిట్లర్ అబిబీ... అరబిక్ దీదీ|last1=షణ్ముఖ|date=5 November 2017|publisher=ఈనాడు}}</ref> == తారాగణం == * హిట్లర్ మాధవరావు గా చిరంజీవి * బుజ్జి గా రంభ * బాలచంద్ర అలియాస్ బాలు గా రాజేంద్ర ప్రసాద్ * మాధవ తండ్రి గా దాసరి నారాయణరావు * రుద్రరాజు గా రామిరెడ్డి * చిన్నా గా ప్రకాష్ రాజ్ * ఆదిశేషు గా [[కిట్టి|రాజా కృష్ణమూర్తి]] * రుద్రరాజు సోదరుడిగా [[పొన్నాంబళం|పొన్నంబళం]] * కాంతారావు గా సుధాకర్ * జబార్ గా బాబు మోహన్ * మాధవరావు చెల్లెలు గా [[అశ్విని (రుద్ర)|అశ్విని]] * మాధవరావు చెల్లెలు గా [[మోహిని (నటి)|మోహిని]] * మాధవరావు చెల్లెలు గా మీనాకుమారి * మాధవరావు చెల్లెలు గా గాయత్రి * అప్పలకొండ గా బ్రహ్మానందం * గంగమ్మ గా కల్పనా రాయ్ * వై. విజయ. == సాంకేతిక వర్గం == * దర్శకుడు: ముత్యాల సుబ్బయ్య * కథ: సిద్దిక్ * చిత్రానువాదం: ముత్యాల సుబ్బయ్య * సంగీతం: రాజ్_ కోటి * సంభాషణలు: ఎల్.బి.శ్రీరామ్ * గీత రచయితలు: చంద్రబోస్, సిరివెన్నెల (చెంబోలు) సీతారామశాస్త్రి, వేటూరి సుందరరామమూర్తి ,భువనచంద్ర * నేపథ్య గాయకులు: కె.ఎస్.చిత్ర, మనో, సంగీత, అనుపమ, కె.జె.ఏసుదాస్, మురళి, సుజాత, రేణుక, శ్రీపతి పండితారాధ్యుల బాలసుబ్రహ్మణ్యం * ఛాయ గ్రహణం: కె.దత్తు * కూర్పు: ఆకుల భాస్కర్ రావు(పర్యవేక్షణ: ఎడిటర్ మోహన్) * సమర్పణ: ఎడిటర్ మోహన్ * నిర్మాత: ఎం.వి.లక్ష్మీ * నిర్మాణ సంస్థ: ఎం.ఎల్.ఆర్ట్స్ * విడుదల: 04:01:1997. ==పరిచయం== * [[మమ్ముట్టి]] ఇదే పేరుతో నటించిన మలయాళ చిత్రం ఈ చిత్రానికి మూలం. == పాటలు == [[సాలూరు కోటేశ్వరరావు|కోటి]] స్వరపరిచిన ఈ చిత్రంలోని పాటలు బహుళ ప్రజాదరణ పొందాయి. లహరి మ్యూజిక్ కంపెనీ ద్వారా విడుదల అయ్యాయి. {{Infobox album | Name = హిట్లర్ | Tagline = | Type = film | Artist = [[సాలూరు కోటేశ్వరరావు|కోటి]] | Cover = | Released = 1997 | Recorded = | Genre = Soundtrack | Length = 30:34 | Label = [[లహరి మ్యూజిక్]] | Language = [[తెలుగు]] | Producer = [[సాలూరు కోటేశ్వరరావు|కోటి]] | Reviews = | Last album = ''[[ముద్దుల మొగుడు (1997 సినిమా)|ముద్దుల మొగుడు]]'' <br> (1997) | This album = ''హిట్లర్''<br> (1997) | Next album = ''[[చిలక్కొట్టుడు]]''<br> (1997) }} {{Track listing | collapsed = | headline = | extra_column = గాయకులు | total_length = 30:34 | all_writing = | all_lyrics = | all_music = <!--| lyrics_credits = yes--> | title1 = నడక కలిసిన నవరాత్రి | lyrics1 = [[వేటూరి సుందర్రామ్మూర్తి]] | extra1 = ఎస్. పి. బాలసుబ్రహ్మణ్యం, చిత్ర | length1 = 4:27 | title2 = కూసింది కన్నె కోయిల | lyrics2 = [[భువన చంద్ర]] | extra2 =మనో, సుజాత, రేణుక, సంగీత | length2 = 5:10 | title3 = కన్నీళ్ళకే కన్నీరొచ్చే | lyrics3 = [[సిరివెన్నెల సీతారామ శాస్త్రి]] | extra3 = ఎస్. పి. బాలసుబ్రహ్మణ్యం, చిత్ర, అనుపమ, రేణుక | length3 = 5:06 | title4 = మిస మిస మెరుపుల మెహబూబా | lyrics4 = [[చంద్రబోస్]] | extra4 = ఎస్. పి. బాలసుబ్రహ్మణ్యం, చిత్ర | length4 = 4:50 | title5 = ఓ కాలమా ఇది నీ జాలమా | lyrics5 = [[సిరివెన్నెల సీతారామ శాస్త్రి]] | extra5 = [[కె. జె. ఏసుదాసు]] | length5 = 4:40 | title6 = ప్రేమా జోహార్ | lyrics6 = [[సిరివెన్నెల సీతారామ శాస్త్రి]] | extra6 = మనో, మురళి | length6 = 6:06 }} <ref>{{cite web|url=http://www.telugulyrics.org/Songs.aspx?Source=Movies&ID=652&Name=Hitler|title=Hitler (1997) Songs|publisher=telugulyrics.org|website=|access-date=2017-10-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20171026230337/http://telugulyrics.org/Songs.aspx?Source=Movies&ID=652&Name=Hitler|archive-date=2017-10-26|url-status=dead}}</ref> ==విశేషాలు== * '''అంతొద్దు - ఇది చాలు''' అన్న డైలాగు ఈ చిత్రం లోనిదే == మూలాలు == {{మూలాలజాబితా}} [[వర్గం:రాజేంద్ర ప్రసాద్ నటించిన సినిమాలు]] [[వర్గం:చిరంజీవి నటించిన సినిమాలు]] [[వర్గం:ముత్యాల సుబ్బయ్య దర్శకత్వం వహించిన సినిమాలు]] [[వర్గం:కల్పనా రాయ్ నటించిన సినిమాలు]] m8hui1fcylrjlymh9jokd8gdvms5aji 0 12233 4908406 3273413 2026-07-19T12:54:29Z Kopparthi janardhan1965 124192 సాంకేతిక వర్గం 4908406 wikitext text/x-wiki {{Infobox film| name = సొగసు చూడతరమా | director = [[గుణశేఖర్]]| producer = కె. రాంగోపాల్, కర్రి రమణారావు| released = {{Film date|1995|07|14}}| language = తెలుగు| studio = [[స్నేహనిధి ఫిల్మ్స్ ]]| music = [[భరద్వాజ్]]| starring = [[విజయ నరేష్|నరేష్]],<br>[[ఇంద్రజ]]| editing = | cinematography = | runtime = | country = భారతదేశం| |image=Sogasu Chooda Tarama Poster.jpg}} '''సొగసు చూడతరమా''' [[గుణశేఖర్]] దర్శకత్వంలో 1995 లో విడుదలైన చిత్రం. ఇందులో [[విజయ నరేష్|నరేష్]], [[ఇంద్రజ]] ముఖ్యమైన పాత్రలు పోషించారు. కొత్తగా పెళ్ళైన భార్యాభర్తల మధ్య జరిగే సరదాలు, అలకలు ఈ సినిమాలో ప్రధాన కథ. ఇది దర్శకుడు గుణశేఖర్ కు రెండవ సినిమా కాగా మొదటి చిత్రం [[లాఠీ (సినిమా)|లాఠీ]]. ఈ చిత్రాన్ని కె. రాంగోపాల్ స్నేహనిధి ఫిలింస్ పతాకంపై నిర్మించగా కర్రి రమణారావు సమర్పకుడిగా వ్యవరించాడు. ఈ చిత్రానికి ఉత్తమ చిత్రం, చిత్రానువాదం, మాటలు, కాస్ట్యూమ్స్ విభాగాల్లో నాలుగు నంది పురస్కారాలు వచ్చాయి. భరద్వాజ్ ఈ సినిమాకు సంగీత దర్శకత్వం వహించాడు. టైటిల్ సాంగ్ ప్రజాదరణ పొందింది.<ref>{{Cite web|url=https://www.eenadu.net/cinema/latestnews/gunasekhar-directorial-sogasu-chuda-tarama-completes-25-years-today/0201/120085426|title=నాలుగు నందుల 'సొగసు చూడ తరమా' @ 25|website=www.eenadu.net|language=te|access-date=2020-07-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20200714115040/https://www.eenadu.net/cinema/latestnews/gunasekhar-directorial-sogasu-chuda-tarama-completes-25-years-today/0201/120085426|archive-date=2020-07-14|url-status=dead}}</ref> == తారాగణం == * [[విజయ నరేష్|నరేష్]]<ref name="అందుకే క్యారెక్టర్ ఆర్టిస్టునయ్యా – నరేష్ – Andhra Prabha Telugu Daily">{{cite news |last1=ఆంధ్రప్రభ |first1=సినిమా |title=అందుకే క్యారెక్టర్ ఆర్టిస్టునయ్యా – నరేష్ – Andhra Prabha Telugu Daily |url=https://www.prabhanews.com/2018/04/అందుకే-క్యారెక్టర్-ఆర్టి/ |accessdate=19 July 2020 |publisher=ర‌మేష్ గోపిశెట్టి |date=22 April 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200719104726/https://www.prabhanews.com/2018/04/%E0%B0%85%E0%B0%82%E0%B0%A6%E0%B1%81%E0%B0%95%E0%B1%87-%E0%B0%95%E0%B1%8D%E0%B0%AF%E0%B0%BE%E0%B0%B0%E0%B1%86%E0%B0%95%E0%B1%8D%E0%B0%9F%E0%B0%B0%E0%B1%8D-%E0%B0%86%E0%B0%B0%E0%B1%8D%E0%B0%9F%E0%B0%BF/ |archivedate=19 జూలై 2020 |work= |url-status=dead }}</ref>_ వెంకట్రావు * [[ఇంద్రజ]]_ నీలిమ * రమణమూర్తి * తనికెళ్ళ భరణి * మల్లిఖార్జునరావు * దేవదాస్ కనకాల . == సాంకేతిక వర్గం == * దర్శకుడు: గుణశేఖర్ * కథ, చిత్రానువాదం: గుణశేఖర్ * సంగీతం: భరద్వాజ్ * సంభాషణలు: అజయ్ శాంతి * గీత రచయితలు: భువనచంద్ర, సిరివెన్నెల (చెంబోలు) సీతారామశాస్త్రి * నేపథ్య గాయకులు: శ్రీపతి పండితారాధ్యుల బాలసుబ్రహ్మణ్యం, అనురాధ శ్రీరామ్, సుజాత, రోహిణి, కె.జె.ఏసుదాస్, సురేష్ పీటర్స్, ఖుషీ మురళీ * ఛాయ గ్రహణం: శేఖర్ వి జోసెఫ్ * కూర్పు: శంకర్ * నిర్మాత: కె.రాంగోపాల్ * సమర్పణ: కర్రి రమణరావు * నిర్మాణ సంస్థ: స్నేహానిధి ఫిలింస్ * విడుదల: 14:07:1995. == పాటలు == భరద్వాజ్ ఈ సినిమాకు సంగీత దర్శకత్వం వహించాడు. టైటిల్ సాంగ్ ప్రజాదరణ పొందింది. {{tracklist| |extra_column=గాయకులు |headline = పాటల జాబితా |total_length=27:39 |title1=ఓరయ్యో ఏందమ్మో|extra1= ఎస్. పి. బాలసుబ్రహ్మణ్యం, అనురాధ శ్రీరామ్| lyrics1 = భువనచంద్ర|length1= 4:38 |title2=ఆకాశంలో నీలిమబ్బుల|extra2=ఎస్. పి. బాలసుబ్రహ్మణ్యం, సుజాత, రోహిణి | lyrics2 = సిరివెన్నెల సీతారామశాస్త్రి|length2=4:37 |title3=సీతాకోక చిలుకాలమ్మా |extra3=అనురాధ శ్రీరామ్| lyrics3 = సిరివెన్నెల సీతారామశాస్త్రి|length3=5:09 |title4=సొగసు చూడతరమా|extra4=కె. జె. ఏసుదాసు| lyrics4 = సిరివెన్నెల సీతారామశాస్త్రి|length4=3:33 |title5= రన్ను కట్టి పెట్టు పెళ్ళమ్మా|extra5=ఎస్. పి. బాలసుబ్రహ్మణ్యం, అనురాధ శ్రీరామ్| lyrics5 = సిరివెన్నెల సీతారామశాస్త్రి|length5=4:43 |title6= ఓరి బాబోయ్ చూడచక్కని|extra6=సురేష్ పీటర్స్, ఖుషి మురళి| lyrics6 = సిరివెన్నెల సీతారామశాస్త్రి|length6=4:59 }} == మూలాలు == {{మూలాలజాబితా}} [[వర్గం:నంది ఉత్తమ చిత్రాలు]] kcyc9496o589ib2jbva9pl8lckadwks 4908415 4908406 2026-07-19T13:04:57Z Kopparthi janardhan1965 124192 అవార్డులు 4908415 wikitext text/x-wiki {{Infobox film| name = సొగసు చూడతరమా | director = [[గుణశేఖర్]]| producer = కె. రాంగోపాల్, కర్రి రమణారావు| released = {{Film date|1995|07|14}}| language = తెలుగు| studio = [[స్నేహనిధి ఫిల్మ్స్ ]]| music = [[భరద్వాజ్]]| starring = [[విజయ నరేష్|నరేష్]],<br>[[ఇంద్రజ]]| editing = | cinematography = | runtime = | country = భారతదేశం| |image=Sogasu Chooda Tarama Poster.jpg}} '''సొగసు చూడతరమా''' [[గుణశేఖర్]] దర్శకత్వంలో 1995 లో విడుదలైన చిత్రం. ఇందులో [[విజయ నరేష్|నరేష్]], [[ఇంద్రజ]] ముఖ్యమైన పాత్రలు పోషించారు. కొత్తగా పెళ్ళైన భార్యాభర్తల మధ్య జరిగే సరదాలు, అలకలు ఈ సినిమాలో ప్రధాన కథ. ఇది దర్శకుడు గుణశేఖర్ కు రెండవ సినిమా కాగా మొదటి చిత్రం [[లాఠీ (సినిమా)|లాఠీ]]. ఈ చిత్రాన్ని కె. రాంగోపాల్ స్నేహనిధి ఫిలింస్ పతాకంపై నిర్మించగా కర్రి రమణారావు సమర్పకుడిగా వ్యవరించాడు. ఈ చిత్రానికి ఉత్తమ చిత్రం, చిత్రానువాదం, మాటలు, కాస్ట్యూమ్స్ విభాగాల్లో నాలుగు నంది పురస్కారాలు వచ్చాయి. భరద్వాజ్ ఈ సినిమాకు సంగీత దర్శకత్వం వహించాడు. టైటిల్ సాంగ్ ప్రజాదరణ పొందింది.<ref>{{Cite web|url=https://www.eenadu.net/cinema/latestnews/gunasekhar-directorial-sogasu-chuda-tarama-completes-25-years-today/0201/120085426|title=నాలుగు నందుల 'సొగసు చూడ తరమా' @ 25|website=www.eenadu.net|language=te|access-date=2020-07-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20200714115040/https://www.eenadu.net/cinema/latestnews/gunasekhar-directorial-sogasu-chuda-tarama-completes-25-years-today/0201/120085426|archive-date=2020-07-14|url-status=dead}}</ref> == తారాగణం == * [[విజయ నరేష్|నరేష్]]<ref name="అందుకే క్యారెక్టర్ ఆర్టిస్టునయ్యా – నరేష్ – Andhra Prabha Telugu Daily">{{cite news |last1=ఆంధ్రప్రభ |first1=సినిమా |title=అందుకే క్యారెక్టర్ ఆర్టిస్టునయ్యా – నరేష్ – Andhra Prabha Telugu Daily |url=https://www.prabhanews.com/2018/04/అందుకే-క్యారెక్టర్-ఆర్టి/ |accessdate=19 July 2020 |publisher=ర‌మేష్ గోపిశెట్టి |date=22 April 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200719104726/https://www.prabhanews.com/2018/04/%E0%B0%85%E0%B0%82%E0%B0%A6%E0%B1%81%E0%B0%95%E0%B1%87-%E0%B0%95%E0%B1%8D%E0%B0%AF%E0%B0%BE%E0%B0%B0%E0%B1%86%E0%B0%95%E0%B1%8D%E0%B0%9F%E0%B0%B0%E0%B1%8D-%E0%B0%86%E0%B0%B0%E0%B1%8D%E0%B0%9F%E0%B0%BF/ |archivedate=19 జూలై 2020 |work= |url-status=dead }}</ref>_ వెంకట్రావు * [[ఇంద్రజ]]_ నీలిమ * రమణమూర్తి * తనికెళ్ళ భరణి * మల్లిఖార్జునరావు * దేవదాస్ కనకాల . == సాంకేతిక వర్గం == * దర్శకుడు: గుణశేఖర్ * కథ, చిత్రానువాదం: గుణశేఖర్ * సంగీతం: భరద్వాజ్ * సంభాషణలు: అజయ్ శాంతి * గీత రచయితలు: భువనచంద్ర, సిరివెన్నెల (చెంబోలు) సీతారామశాస్త్రి * నేపథ్య గాయకులు: శ్రీపతి పండితారాధ్యుల బాలసుబ్రహ్మణ్యం, అనురాధ శ్రీరామ్, సుజాత, రోహిణి, కె.జె.ఏసుదాస్, సురేష్ పీటర్స్, ఖుషీ మురళీ * ఛాయ గ్రహణం: శేఖర్ వి జోసెఫ్ * కూర్పు: శంకర్ * కాస్ట్యూమ్స్ డిజైనర్: కోటేశ్వరరావు * నిర్మాత: కె.రాంగోపాల్ * సమర్పణ: కర్రి రమణరావు * నిర్మాణ సంస్థ: స్నేహానిధి ఫిలింస్ * విడుదల: 14:07:1995. == పాటలు == భరద్వాజ్ ఈ సినిమాకు సంగీత దర్శకత్వం వహించాడు. టైటిల్ సాంగ్ ప్రజాదరణ పొందింది. {{tracklist| |extra_column=గాయకులు |headline = పాటల జాబితా |total_length=27:39 |title1=ఓరయ్యో ఏందమ్మో|extra1= ఎస్. పి. బాలసుబ్రహ్మణ్యం, అనురాధ శ్రీరామ్| lyrics1 = భువనచంద్ర|length1= 4:38 |title2=ఆకాశంలో నీలిమబ్బుల|extra2=ఎస్. పి. బాలసుబ్రహ్మణ్యం, సుజాత, రోహిణి | lyrics2 = సిరివెన్నెల సీతారామశాస్త్రి|length2=4:37 |title3=సీతాకోక చిలుకాలమ్మా |extra3=అనురాధ శ్రీరామ్| lyrics3 = సిరివెన్నెల సీతారామశాస్త్రి|length3=5:09 |title4=సొగసు చూడతరమా|extra4=కె. జె. ఏసుదాసు| lyrics4 = సిరివెన్నెల సీతారామశాస్త్రి|length4=3:33 |title5= రన్ను కట్టి పెట్టు పెళ్ళమ్మా|extra5=ఎస్. పి. బాలసుబ్రహ్మణ్యం, అనురాధ శ్రీరామ్| lyrics5 = సిరివెన్నెల సీతారామశాస్త్రి|length5=4:43 |title6= ఓరి బాబోయ్ చూడచక్కని|extra6=సురేష్ పీటర్స్, ఖుషి మురళి| lyrics6 = సిరివెన్నెల సీతారామశాస్త్రి|length6=4:59 }} == అవార్డులు == * ఉత్తమ చిత్రంగా నంది పురస్కారం, కె.రాంగోపాల్ * ఉత్తమ సంభాషణల రచయిత, అజయ్ శాంతి * ఉత్తమ కాస్ట్యూమ్స్ డిజైనర్,కోటేశ్వరరావు * ఉత్తమ చిత్రానువాదకుడు: గుణశేఖర్. == మూలాలు == {{మూలాలజాబితా}} [[వర్గం:నంది ఉత్తమ చిత్రాలు]] nc0ph110c3zl9asl4c8czbfto1yinw9 0 12235 4908433 4710160 2026-07-19T13:46:30Z Kopparthi janardhan1965 124192 సాంకేతిక వర్గం 4908433 wikitext text/x-wiki {{సినిమా| name = సోగ్గాడి పెళ్ళాం | director = [[ముత్యాల సుబ్బయ్య]]| year = 1996| language = తెలుగు| production_company = [[ఆరోమా ఆర్ట్స్]]| starring = [[మోహన్ బాబు]], [[రమ్యకృష్ణ]]| |producer=ఎం.ఎ.గఫూర్|screenplay=ముత్యాల సుబ్బయ్య|story=రాజ్ కిరణ్|cinematography=ఎం.వి,రఘు|editing=గౌతంరాజు|image=Soggadi pellam Poster.jpg}} '''సోగ్గాడి పెళ్ళాం''' 1996 లో ముత్యాల సుబ్బయ్య దర్శకత్వంలో విడుదలైన సినిమా. ఇందులో మోహన్ బాబు, రమ్యకృష్ణ ప్రధాన పాత్రలు పోషించారు. ఈ చిత్రం యొక్క సంగీతం [[సాలూరు కోటేశ్వరరావు|సాలూరి కోటేశ్వర రావు]] ఇచ్చాడు. ఈ చిత్రం బాక్సాఫీస్ వద్ద విజయవంతమైంది. అరోమా ఆర్ట్స్ పతాకంపై ఎం.ఎ. గఫూర్ నిర్మించాడు.<ref>{{Cite web|title=Soggadi Pellam (1996)|url=https://indiancine.ma/APGC|access-date=2025-12-31|website=Indiancine.ma}}</ref> == కథ == రాంబాబు ( [[మంచు మోహన్ బాబు|మోహన్ బాబు]] ) తన కుమార్తెతో ఓ మారుమూల గ్రామానికి వస్తాడు. రాంబాబు తన భార్య హంతకుడు మోహన్ రాజ్ కోసం వెతుకుతున్నాడు. అతని కుమార్తె మాత్రమే హంతకుడిని చూసింది. అయినప్పటికీ, సాక్షిని చంపడానికి వారిని అనుసరిస్తుంది. ఇంతలో, గ్రామ పెద్ద కుమార్తె [[మోనికా బేడి]] రాంబాబుతో ప్రేమలో పడుతుంది. గతంలో, రాంబాబు గ్రామ పంచాయతీ అధ్యక్షుడు: అతను అల్లరిచిల్లరిగా బాధ్యతారహితంగా ఉండే వ్యక్తి, అతను [[పేకాట]] ఆడటానికే అతడికి సమయం సరిపోయేది కాదు. కాని అతను దయగల వ్యక్తి. రౌడీ మోహన్ రాజ్ వేరే గ్రామంలో నవజాత శిశువును చంపి, ఆడ శిశుహత్యను సమర్ధిస్తాడు.. తరువాత, ఈ పద్ధతికి సహకరించినందుకు రాంబాబు ఆ గ్రామ పెద్ద రాఘవయ్య ( [[కైకాల సత్యనారాయణ]] ) తో [[గొడవ]] పడతాడు. రాఘవయ్యను శిక్షించడానికి రాంబాబు, అతడి కుమార్తె జానకి ( [[రమ్యకృష్ణ|రమ్య కృష్ణ]] ) ని కిడ్నాప్ చేసి, తన ఇంట్లో బంధిస్తాడు. అప్పుడు హంతకుడు మోహన్ రాజ్‌ను అరెస్టు చేయమని రాఘవయ్య పోలీసులకు ఫిర్యాదు చేసి మోహన్ రాజ్‌ను జైలుకు పంపుతాడు. ఆ తరువాత, జానకి రాంబాబుతో ప్రేమలో పడుతుంది. ఇంటికి తిరిగి వెళ్ళడానికి నిరాకరిస్తుంది. రాంబాబు జానకిని పెళ్ళి చేసుకుంటాడు. కాని అతడి బాధ్యతా రాహిత్యం ఇప్పటికీ అలాగే ఉంటుంది. తరువాత, రాంబాబు కష్టపడి పనిచేయాలని నిర్ణయించుకుంటాడు. గ్రామంలో గౌరవనీయ వ్యక్తి అవుతాడు. జైలు నుండి విడుదలైన తరువాత, మోహన్ రాజ్ రాంబాబుపై ప్రతీకారం తీర్చుకోవడం కోసం అతడి భార్య జానకిని హత్య చేస్తాడు. ప్రస్తుతం లోకి వస్తే, రాంబాబు [[మోనికా బేడి]]<nowiki/>ని వివాహం చేసుకోవటానికి స్పష్టంగా అభ్యంతరం వ్యక్తం చేశాడు. అతను మోహన్ రాజ్ను శిక్షించటానికి నిశ్చయించుకున్నాడు. తరువాత ఏం జరుగుతుందనేది మిగతా కథ. == తారాగణం == * [[మంచు మోహన్ బాబు|మోహన్ బాబు]]_ రాంబాబు * [[రమ్యకృష్ణ]]_ జానకి * [[మోనికా బేడి]] * [[నిర్మలమ్మ]] * [[కైకాల సత్యనారాయణ]]_ రాఘవయ్య * [[కస్తూరి]] * [[తనికెళ్ళ భరణి]] * [[బ్రహ్మానందం]] * [[మోహన్ రాజా|మోహన్ రాజ్]]. == సాంకేతిక వర్గం == * దర్శకుడు: ముత్యాల సుబ్బయ్య * కథ: రాజ్ కిరణ్ * సంగీతం: సాలూరి కోటేశ్వరరావు( కోటి) * చిత్రానువాదం: ముత్యాల సుబ్బయ్య * గీత రచయితలు: గురుచరణ్, భువనచంద్ర, సాయిశ్రీహర్ష * నేపథ్య గాయకులు: కె జె.ఏసుదాస్, కె.ఎస్.చిత్ర, శ్రీపతి పండితారాధ్యుల బాలసుబ్రహ్మణ్యం * ఛాయా గ్రహణం: యం.వి.రఘు * కూర్పు: గౌతంరాజు * నిర్మాత: యం.ఎ.గఫూర్ * నిర్మాణ సంస్థ: ఆరోమా ఆర్ట్స్ * విడుదల:1996. == పాటలు == {| class="wikitable" !ట్రాక్ # !పాట !గాయనీ గాయకులు !సాహిత్యం !వ్యవధి |- |1 |'టక్కరి' |[[ఎస్. పి. బాలసుబ్రహ్మణ్యం|ఎస్పీ బాలసుబ్రహ్మణ్యం]], [[కె. ఎస్. చిత్ర|కె.ఎస్.చిత్ర]] |[[భువనచంద్ర|భువన చంద్ర]] | |- |2 |కొండమల్లి |[[ఎస్. పి. బాలసుబ్రహ్మణ్యం|ఎస్పీ బాలసుబ్రహ్మణ్యం]], [[కె. ఎస్. చిత్ర|కె.ఎస్.చిత్ర]] |గురుచరణ్ | |- |3 |'సత్యభామ' |[[ఎస్. పి. బాలసుబ్రహ్మణ్యం|ఎస్పీ బాలసుబ్రహ్మణ్యం]], [[కె. ఎస్. చిత్ర|కె.ఎస్.చిత్ర]] |[[భువనచంద్ర|భువన చంద్ర]] | |- |4 |'కొండా కోన' |[[కె. జె. ఏసుదాసు|కెజె యేసుదాస్]], [[కె. ఎస్. చిత్ర|కెఎస్ చిత్ర]] |[[సాయి శ్రీహర్ష]] |4:26 |- |5 |'సంక్రాంతి' |[[ఎస్. పి. బాలసుబ్రహ్మణ్యం|ఎస్పీ బాలసుబ్రహ్మణ్యం]], [[కె. ఎస్. చిత్ర|కె.ఎస్.చిత్ర]] |[[భువనచంద్ర|భువన చంద్ర]] | |} == మూలాలు == {{మూలాలజాబితా}} [[వర్గం:సత్యనారాయణ నటించిన సినిమాలు]] [[వర్గం:నిర్మలమ్మ నటించిన సినిమాలు]] czu27koy4knc5zqyfp8p3lbvyowkizb 0 12322 4908452 4209203 2026-07-19T15:13:26Z Kopparthi janardhan1965 124192 సాంకేతిక వర్గం 4908452 wikitext text/x-wiki {{వేదిక|తెలుగు సినిమా}} {{సినిమా| name = స్టేట్‌రౌడి | year = 1989| image = chiruinStateRowdy.jpg| language = తెలుగు| production_company = [[మహేశ్వరి పరమేశ్వరి ప్రొడక్షన్స్ ]]| music = [[బప్పిలహరి ]]| starring = [[చిరంజీవి]],<br>[[రాధ ]],<br>[[భానుప్రియ ]]| director = [[బి.గోపాల్ ]]| }} '''స్టేట్ రౌడీ''' 1989 లో విడుదలైన చిరంజీవి సినిమా. [[బగ్గిడి గోపాల్|బి. గోపాల్]] దర్శకత్వం వహించిన ఈ చిత్రంలో [[చిరంజీవి]]తో పాటు, [[రాధ (నటి)|రాధ]], [[భానుప్రియ]], [[శారద]], [[రావు గోపాలరావు]], [[Thiagarajan|త్యాగరాజన్]], [[నూతన్ ప్రసాద్]] నటించారు.<ref>{{Cite web|last=Prabhu|first=|date=2019-03-23|title=30 Years For Chiranjeevi Blockbuster Movie State Rowdy|url=https://telugu.thetelugufilmnagar.com/2019/03/23/30-years-for-chiranjeevis-blockbuster-movie-state-rowdy/|access-date=2020-08-19|website=Thetelugufilmnagar|language=en-US}}</ref> == కథ == కాళీచరణ్ ( [[చిరంజీవి]] ) రౌడీ. రాష్ట్రంలోని వివిధ ప్రాంతాల నుండి ఇద్దరు ప్రత్యర్థుల ( [[రావు గోపాలరావు]], [[నూతన్ ప్రసాద్]] ) కింద పనిచేస్తున్న ప్రముఖ రౌడీలందరినీ కిడ్నాప్ చేసి, వారికి మంచి ఉద్యోగాలు కల్పిస్తాడు. ఆశా ( [[భానుప్రియ]] ) అతనిపై ఆసక్తి కలిగి ఉంటుంది. అతని మంచి పనులకు సహాయం చేస్తుంది. ఈ "స్టేట్ రౌడీ"ను వదిలించుకోవడానికి, విలన్లు అతనికి ఒక తల్లి ఒక కజిన్ రాధ ( [[రాధ (నటి)|రాధ]] ) ఉన్నారని తెలుసుకుంటారు. అతని ఆచూకీ గురించి వారికి తెలియజేస్తారు. కాళీ నిజానికి పృథ్వీ, అతను పోలీసు అధికారి కావాలని ఆకాంక్షించాడు, కాని అతను ఇంటర్వ్యూలో, పరీక్షలలో మంచి ప్రదర్శన కనబరిచినప్పటికీ. లాజ్మణి ( [[శారద|శారదా]] ) కారణంగా ఉద్యోగం పొందలేకపోతాడు. ఈ కారణంగా అతను చట్టానికి విరోధిగా మారుతాడు. చట్టాన్ని తన చేతుల్లోకి తీసుకొని మిగతా రౌడీల బాధ నుండి రక్షించడానికి రాష్ట్ర రౌడీగా మారుతాడు. అతని తల్లి, రాధ అతన్ని చూసినప్పుడు, అతను వాస్తవానికి లాజ్మణి కోసం నేరస్థుల ఆచూకీ తెలియజెప్పే పోలీసు ఇన్ఫార్మర్ అనే రహస్యాన్ని బహిర్గతం చేయవలసి వస్తుంది. విలన్లతో పోరాడడంలో లాజ్మణి తన భర్త, కుమార్తెను కోల్పోయింది. తరువాత, ఆశా లాజ్మనీ కుమార్తె అని తెలుస్తుంది. రావు గోపాలరావు తమ్ముడిని ( తియగరాజన్ ) హత్య చేసినట్లు ఆమెపై ఆరోపణలు వస్తాయి. కాళి సహాయంతో ఆమె ఎలా నిర్దోషిగా బయటపడుతుందో, కాళీ, లాజ్మణి తమ శత్రువులను చట్టానికి ఎలా అప్పజెబుతారో వివరిస్తూ మిగతా సినిమా నడుస్తుంది == తారాగణం == * కాశీచరణ్ / పృథ్వీగా [[చిరంజీవి]] * [[రాధ (నటి)|రాధగా]] రాధ * [[భానుప్రియ|ఆశాగా భానుప్రియ]] * [[రావు గోపాలరావు]] * ఎస్పీ లాజ్మణి ఎం. రావుగా [[శారద]] * రావు గోపాలరావు సోదరుడిగా [[Thiagarajan|త్యాగరాజన్]] * నూకన్ [[నూతన్ ప్రసాద్|ప్రసాద్]] బంకమట్టి భాస్కర్ రావుగా * [[జయమాలిని]] * [[జ్యోతిలక్ష్మి (నటి)|జ్యోతి లక్ష్మి]] * [[కైకాల సత్యనారాయణ]] * [[అల్లు రామలింగయ్య]]. == సాంకేతిక వర్గం == * దర్శకుడు: బి.గోపాల్ * కథ : పరుచూరి సోదరులు * సంగీతం: బప్పిలహరి * సంభాషణలు: పరుచూరి బ్రదర్స్ * పాటల రచయతలు: వేటూరి సుందరరామమూర్తి, జొన్నవిత్తుల రామలింగేశ్వరరావు, సింగిరెడ్డి నారాయణరెడ్డి * గాయనీ గాయకులు: శ్రీపతి పండితారాధ్యుల బాలసుబ్రహ్మణ్యం, పులపాక సుశీల * ఛాయ గ్రహణం: ఎస్.గోపాల్ రెడ్డి * కూర్పు: కె ఎ.మార్తాండ్ * నిర్మాతలు: తిక్కవరపు సుబ్బరామిరెడ్డి, పి.శశిభూషణ్ * నిర్మాణ సంస్థ: మహేశ్వరి పరమేశ్వరి ప్రొడక్షన్స్ * విడుదల:23:03:1989 ==సంభాషణలు== * ఒరేయ్, మీరందరూ పేట రౌడీలు, పూట రౌడీలు అయితే, నేను రాయలసీమ '''రుస్తుం'''ని, నైజాం '''దాదా'''ని, ఆంధ్రా '''గూండా'''ని, టోటల్ గా, ఈ స్టేట్ రౌడీని. చెప్పండ్రా, మీ అందరినీ ఒకేసారి హోల్ సేల్ గా వాయించమంటారా, లేక డిటైల్ గా రిటైల్ గా వాయించమంటారా? ==పాటలు== * అరెరే యముడికి నే మొగుడిని రా , రచన: వేటూరి సుందర రామమూర్తి ,గానం . ఎస్ పి బాలసుబ్రహ్మణ్యం * చుక్కల పల్లకిలో చూపుల అల్లికలో , రచన: సి నారాయణ రెడ్డి, గానం. ఎస్ పి బాలసుబ్రహ్మణ్యం, పి సుశీల * రాధా రాధా మదిలోనా మన్మథ బాధా , రచన: వేటూరి సుందర రామమూర్తి, గానం.. ఎస్ పి బాలసుబ్రహ్మణ్యం,పి సుశీల * వన్ టూ త్రీ ఫోర్, డ్యాన్స్ డ్యాన్స్ డ్యాన్స్ డ్యాన్స్ , రచన: జొన్నవిత్తుల రామలింగేశ్వర రావు, గానం. ఎస్ పి బాలసుబ్రహ్మణ్యం ఎస్ జానకి * * తధిగినతోం తప్పదమ్మా తడితాళం , రచన:వేటూరి సుందర రామమూర్తి,గానం. ఎస్ పి బాలసుబ్రహ్మణ్యం, పి సుశీల ==ఇవి కూడా చూడండి== [[చిరంజీవి నటించిన సినిమాల జాబితా]] == మూలాలు == <references /> [[వర్గం:చిరంజీవి నటించిన సినిమాలు]] [[వర్గం:అల్లు రామలింగయ్య నటించిన సినిమాలు]] [[వర్గం:నూతన్ ప్రసాద్ నటించిన సినిమాలు]] [[వర్గం:సత్యనారాయణ నటించిన సినిమాలు]] [[వర్గం:రావు గోపాలరావు నటించిన సినిమాలు]] lwjvrzzmylxfv4a4esw46wwlqv1a22a 0 12323 4908455 4739194 2026-07-19T15:43:41Z Kopparthi janardhan1965 124192 పాత్రలు 4908455 wikitext text/x-wiki {{వేదిక|తెలుగు సినిమా}} {{సినిమా| name = స్టేషన్‌మాస్టర్ | director = [[కోడి రామకృష్ణ ]]| year = 1988| language = తెలుగు| image = Station-Master.jpg| production_company = [[ఆర్.జె.ఆర్. ప్రొడక్షన్స్ ]]| music = [[కె. చక్రవర్తి]]| starring = [[గద్దె రాజేంద్ర ప్రసాద్|రాజేంద్ర ప్రసాద్]],<br>[[డా. ‌రాజశేఖర్ ]],<br>[[అశ్వని]],<br>[[జీవిత]]| }} '''స్టేషన్ మాస్టర్''' కోడి రామకృష్ణ దర్శకత్వంలో 1988లో వచ్చిన చిత్రం. ఇందులో రాజశేఖర్, రాజేంద్ర ప్రసాద్, అశ్విని, జీవిత, రావు గోపాలరావు ప్రధాన పాత్రలు పోషించారు. దీనిని [[రావు గోపాలరావు]] సమర్పించాడు.<ref>{{వెబ్ మూలము|url=http://www.tollymovies.com/movies/902/station-master/|title=Station Master (Review)|work=Tollymovies|access-date=2020-08-19|archive-date=2016-08-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20160810123437/http://www.tollymovies.com/movies/902/station-master/|url-status=dead}}</ref> ఇందులో [[గద్దె రాజేంద్ర ప్రసాద్|రాజేంద్ర ప్రసాద్]], [[రాజశేఖర్ (నటుడు)|రాజశేఖర్]], [[అశ్వని (నటి)|అశ్విని]], [[జీవిత|జీవిత రాజశేఖర్]] ప్రధాన పాత్రల్లో నటించారు. [[కె. చక్రవర్తి|చక్రవర్తి]] సంగీతం సమకూర్చాడు.<ref>{{వెబ్ మూలము|url=http://www.gomolo.com/station-master-movie/17709|title=Station Master (Cast & Crew)|work=gomolo.com|access-date=2020-08-19|archive-date=2018-08-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20180803074658/http://www.gomolo.com/station-master-movie/17709|url-status=dead}}</ref> ఈ చిత్రం బాక్సాఫీస్ వద్ద ''సూపర్ హిట్‌గా'' నమోదైంది.<ref>{{వెబ్ మూలము|url=http://www.thecinebay.com/movie/index/id/1494?ed=Tolly|title=Station Master (Review)|work=The Cine Bay|access-date=2020-08-19|archive-date=2018-08-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20180803104331/https://www.thecinebay.com/movie/index/id/1494?ed=Tolly|url-status=dead}}</ref> == కథ == రామారావు (రాజేంద్ర ప్రసాద్) & చైతన్య (రాజశేఖర్ )చదువుకున్న, నిరుద్యోగ కుర్రాళ్ళు. ఇద్దరూ గాఢ స్నేహితులు. వారి ఉద్యోగాన్వేషణ కొనసాగుతున్న ప్రక్రియలో, వారు ఒక రైల్వే స్టేషన్కు చేరుకుంటారు. దాని స్టేషన్ మాస్టర్ (రావు గోపాలరావు) తో పరిచయమవుతారు. తక్కువ వ్యవధిలో, వారు అతనికీ, అతని భార్య లక్ష్మి (అన్నపూర్ణ) కీ దగ్గరవుతారు. ఈ జంట సంతానం లేనివారు కాబట్టి, వారిద్దరినీ దత్తత తీసుకుంటారు. వాళ్ళు ఇద్దరు అందమైన అమ్మాయిలు పుష్ప (జీవిత రాజశేఖర్), రాణి (అశ్విని) లను ప్రేమిస్తారు. వారు భిన్నమైన మనస్తత్వం కలిగినవారు. ప్రస్తుతానికి, చైతన్య పుష్పను, రామారావు రాణినీ పెళ్ళి చేసుకుంటారు. వెంటనే, ఈ నలుగురి జీవితాలు ఊహించని మలుపు తిరుగుతాయి. వారు సంతోషంగా ఈ పరిణామాలను అధిగమించేలా స్టేషన్ మాస్టర్ ఎలా సహాయం చేస్తాడనేది మిగతా కథ.. == తారాగణం == * [[గద్దె రాజేంద్ర ప్రసాద్|రాజేంద్ర ప్రసాద్]]_ రామారావు * [[రాజశేఖర్ (నటుడు)|రాజశేఖర్]]_చైతన్య * [[జీవిత]]_ పుష్ప * [[అశ్వని (నటి)|అశ్వని]]_ రాణి * [[రావు గోపాలరావు]]_ స్టేషన్ మాస్టర్ * [[వై. విజయ]]_ పోలమ్మ * [[సుత్తి వేలు]]_ తలుపులు * [[మామిడిపల్లి వీరభద్రరావు|వీరభద్రరావు]]_ కూర్మావతారం * [[రాళ్ళపల్లి (నటుడు)|రాళ్ళపల్లి]]_ భవానీ శంకర్ * [[పీలా కాశీ మల్లికార్జునరావు|మల్లికార్జునరావు]]_ * [[సాక్షి రంగారావు]]_ మేనేజర్ రంగనాయకులు * [[అన్నపూర్ణ (నటి)|అన్నపూర్ణ]] * [[పిఆర్ వరలక్ష్మి|పి.ఆర్.వరలక్ష్మి]]_ పుష్ప తల్లి * అనిత_ డాక్టర్ * చంద్రిక_ గబ్బల సుబ్బమ్మ * విజయబాల * మాలి * [[చిట్టిబాబు (నటుడు)|చిట్టిబాబు]]_ గండభేరుండం * [[చిడతల అప్పారావు]] * రాళ్ళబండి * గాదిరాజు సుబ్బారావు_ డ్రైవర్ * [[మిఠాయి చిట్టి]] * జుట్టు నరసింహం_ రిక్షావాలా * అనుపమ_ లక్ష్మీ * సత్తిబాబు. == సాంకేతిక వర్గం == * == పాటలు == {| class="wikitable" !ఎస్. లేదు !పాట పేరు !సాహిత్యం !సింగర్స్ !పొడవు |- |1 |"పరుగులు తీసే" |[[సిరివెన్నెల సీతారామశాస్త్రి|సిరివెన్నెల సీతారామ శాస్త్రి]] |[[ఎస్. పి. బాలసుబ్రహ్మణ్యం|ఎస్పీ బాలు]], [[పి.సుశీల]], [[నాగూర్ బాబు|మనో]] |4:10 |- |2 |"కొట్టరా చప్పట్లు" |[[సింగిరెడ్డి నారాయణరెడ్డి|సి.నారాయణ రెడ్డి]] |ఎస్పీ బాలు, మనో |3:46 |- |3 |"సయ్యాటకి" |సిరివెన్నెల సీతారామ శాస్త్రి |ఎస్పీ బాలు, పి.సుశీల |4:22 |- |4 |"ఉడుకు ఉడుకు ముద్దు" |సి.నారాయణ రెడ్డి |ఎస్పీ బాలు, పి.సుశీల |4:11 |- |5 |"గాంగోళ్ళమండి" |సి.నారాయణ రెడ్డి |మనో |2:18 |- |6 |"ఏక్కడికో ఈ పయనం" |సి.నారాయణ రెడ్డి |ఎస్పీ బాలు |4:05 |} == మూలాలు == {{మూలాలజాబితా}} [[వర్గం:రాజేంద్ర ప్రసాద్ నటించిన సినిమాలు]] [[వర్గం:రావు గోపాలరావు నటించిన సినిమాలు]] [[వర్గం:జీవిత నటించిన సినిమాలు]] skahxgqd0frczgxft0pnuu0htbnppqk 4908456 4908455 2026-07-19T15:53:55Z Kopparthi janardhan1965 124192 సాంకేతిక వర్గం 4908456 wikitext text/x-wiki {{వేదిక|తెలుగు సినిమా}} {{సినిమా| name = స్టేషన్‌మాస్టర్ | director = [[కోడి రామకృష్ణ ]]| year = 1988| language = తెలుగు| image = Station-Master.jpg| production_company = [[ఆర్.జె.ఆర్. ప్రొడక్షన్స్ ]]| music = [[కె. చక్రవర్తి]]| starring = [[గద్దె రాజేంద్ర ప్రసాద్|రాజేంద్ర ప్రసాద్]],<br>[[డా. ‌రాజశేఖర్ ]],<br>[[అశ్వని]],<br>[[జీవిత]]| }} '''స్టేషన్ మాస్టర్''' కోడి రామకృష్ణ దర్శకత్వంలో 1988లో వచ్చిన చిత్రం. ఇందులో రాజశేఖర్, రాజేంద్ర ప్రసాద్, అశ్విని, జీవిత, రావు గోపాలరావు ప్రధాన పాత్రలు పోషించారు. దీనిని [[రావు గోపాలరావు]] సమర్పించాడు.<ref>{{వెబ్ మూలము|url=http://www.tollymovies.com/movies/902/station-master/|title=Station Master (Review)|work=Tollymovies|access-date=2020-08-19|archive-date=2016-08-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20160810123437/http://www.tollymovies.com/movies/902/station-master/|url-status=dead}}</ref> ఇందులో [[గద్దె రాజేంద్ర ప్రసాద్|రాజేంద్ర ప్రసాద్]], [[రాజశేఖర్ (నటుడు)|రాజశేఖర్]], [[అశ్వని (నటి)|అశ్విని]], [[జీవిత|జీవిత రాజశేఖర్]] ప్రధాన పాత్రల్లో నటించారు. [[కె. చక్రవర్తి|చక్రవర్తి]] సంగీతం సమకూర్చాడు.<ref>{{వెబ్ మూలము|url=http://www.gomolo.com/station-master-movie/17709|title=Station Master (Cast & Crew)|work=gomolo.com|access-date=2020-08-19|archive-date=2018-08-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20180803074658/http://www.gomolo.com/station-master-movie/17709|url-status=dead}}</ref> ఈ చిత్రం బాక్సాఫీస్ వద్ద ''సూపర్ హిట్‌గా'' నమోదైంది.<ref>{{వెబ్ మూలము|url=http://www.thecinebay.com/movie/index/id/1494?ed=Tolly|title=Station Master (Review)|work=The Cine Bay|access-date=2020-08-19|archive-date=2018-08-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20180803104331/https://www.thecinebay.com/movie/index/id/1494?ed=Tolly|url-status=dead}}</ref> == కథ == రామారావు (రాజేంద్ర ప్రసాద్) & చైతన్య (రాజశేఖర్ )చదువుకున్న, నిరుద్యోగ కుర్రాళ్ళు. ఇద్దరూ గాఢ స్నేహితులు. వారి ఉద్యోగాన్వేషణ కొనసాగుతున్న ప్రక్రియలో, వారు ఒక రైల్వే స్టేషన్కు చేరుకుంటారు. దాని స్టేషన్ మాస్టర్ (రావు గోపాలరావు) తో పరిచయమవుతారు. తక్కువ వ్యవధిలో, వారు అతనికీ, అతని భార్య లక్ష్మి (అన్నపూర్ణ) కీ దగ్గరవుతారు. ఈ జంట సంతానం లేనివారు కాబట్టి, వారిద్దరినీ దత్తత తీసుకుంటారు. వాళ్ళు ఇద్దరు అందమైన అమ్మాయిలు పుష్ప (జీవిత రాజశేఖర్), రాణి (అశ్విని) లను ప్రేమిస్తారు. వారు భిన్నమైన మనస్తత్వం కలిగినవారు. ప్రస్తుతానికి, చైతన్య పుష్పను, రామారావు రాణినీ పెళ్ళి చేసుకుంటారు. వెంటనే, ఈ నలుగురి జీవితాలు ఊహించని మలుపు తిరుగుతాయి. వారు సంతోషంగా ఈ పరిణామాలను అధిగమించేలా స్టేషన్ మాస్టర్ ఎలా సహాయం చేస్తాడనేది మిగతా కథ.. == తారాగణం == * [[గద్దె రాజేంద్ర ప్రసాద్|రాజేంద్ర ప్రసాద్]]_ రామారావు * [[రాజశేఖర్ (నటుడు)|రాజశేఖర్]]_చైతన్య * [[జీవిత]]_ పుష్ప * [[అశ్వని (నటి)|అశ్వని]]_ రాణి * [[రావు గోపాలరావు]]_ స్టేషన్ మాస్టర్ * [[వై. విజయ]]_ పోలమ్మ * [[సుత్తి వేలు]]_ తలుపులు * [[మామిడిపల్లి వీరభద్రరావు|వీరభద్రరావు]]_ కూర్మావతారం * [[రాళ్ళపల్లి (నటుడు)|రాళ్ళపల్లి]]_ భవానీ శంకర్ * [[పీలా కాశీ మల్లికార్జునరావు|మల్లికార్జునరావు]]_మీనన్ * [[సాక్షి రంగారావు]]_ మేనేజర్ రంగనాయకులు * [[అన్నపూర్ణ (నటి)|అన్నపూర్ణ]] * [[పిఆర్ వరలక్ష్మి|పి.ఆర్.వరలక్ష్మి]]_ పుష్ప తల్లి * అనిత_ డాక్టర్ * చంద్రిక_ గబ్బల సుబ్బమ్మ * విజయబాల * మాలి * [[చిట్టిబాబు (నటుడు)|చిట్టిబాబు]]_ గండభేరుండం * [[చిడతల అప్పారావు]] * రాళ్ళబండి * గాదిరాజు సుబ్బారావు_ డ్రైవర్ * [[మిఠాయి చిట్టి]] * జుట్టు నరసింహం_ రిక్షావాలా * అనుపమ_ లక్ష్మీ * సత్తిబాబు. == సాంకేతిక వర్గం == *దర్శకుడు: కోడి రామకృష్ణ *చిత్రానువాదం: కోడి రామకృష్ణ *కథ: ఆర్.జె.ఆర్.యూనిట్ *సంగీతం: కొమ్మినేని చక్రవర్తి *సంభాషణలు: గణేష్ పాత్రో *గీత రచయితలు: సింగిరెడ్డి నారాయణరెడ్డి, సిరివెన్నెల (చెంబోలు) సీతారామశాస్త్రి *నేపథ్య గాయకులు: మనో, పులపాక సుశీల, శ్రీపతి పండితారాధ్యుల బాలసుబ్రహ్మణ్యం *ఛాయా గ్రహణం: విజయ్ *కూర్పు: సురేష్ తాతా *నిర్మాత: ఎస్ అంబరీష్ *సమర్పణ: రావుగోపాలరావు *నిర్మాణ సంస్థ: ఆర్ జె ఆర్.ప్రొడక్షన్స్ *విడుదల:02:03:1988. == పాటలు == {| class="wikitable" !ఎస్. లేదు !పాట పేరు !సాహిత్యం !సింగర్స్ !పొడవు |- |1 |"పరుగులు తీసే" |[[సిరివెన్నెల సీతారామశాస్త్రి|సిరివెన్నెల సీతారామ శాస్త్రి]] |[[ఎస్. పి. బాలసుబ్రహ్మణ్యం|ఎస్పీ బాలు]], [[పి.సుశీల]], [[నాగూర్ బాబు|మనో]] |4:10 |- |2 |"కొట్టరా చప్పట్లు" |[[సింగిరెడ్డి నారాయణరెడ్డి|సి.నారాయణ రెడ్డి]] |ఎస్పీ బాలు, మనో |3:46 |- |3 |"సయ్యాటకి" |సిరివెన్నెల సీతారామ శాస్త్రి |ఎస్పీ బాలు, పి.సుశీల |4:22 |- |4 |"ఉడుకు ఉడుకు ముద్దు" |సి.నారాయణ రెడ్డి |ఎస్పీ బాలు, పి.సుశీల |4:11 |- |5 |"గాంగోళ్ళమండి" |సి.నారాయణ రెడ్డి |మనో |2:18 |- |6 |"ఏక్కడికో ఈ పయనం" |సి.నారాయణ రెడ్డి |ఎస్పీ బాలు |4:05 |} == మూలాలు == {{మూలాలజాబితా}} [[వర్గం:రాజేంద్ర ప్రసాద్ నటించిన సినిమాలు]] [[వర్గం:రావు గోపాలరావు నటించిన సినిమాలు]] [[వర్గం:జీవిత నటించిన సినిమాలు]] eu4g5z7r2lh1dfq44txmxbpl0gqmr96 0 12328 4908440 4011844 2026-07-19T14:02:32Z Kopparthi janardhan1965 124192 పరిచయం 4908440 wikitext text/x-wiki '''స్టువర్టుపురం దొంగలు''' తెలుగు చిత్రం,1991 జనవరి,3 న విడుదల.సాగర్ దర్శకత్వం వహించిన ఈ చిత్రాన్ని నిర్మాతలు వి.ఎస్.రామిరెడ్డి, వి.వీరారెడ్డి , శ్రీసాంబశివ ఆర్ట్ ప్రొడక్షన్స్ పతాకంపై నిర్మించారు.భానుచందర్, లిస్సీ, దగ్గుబాటి రాజా , సుత్తివేలు ప్రధాన పాత్రలు పోషించారు.ఈ చిత్రానికి సంగీతం రాజ్, కోటి సమకూర్చారు.{{సినిమా| name = స్టూవర్టుపురం దొంగలు | director = [[విద్యాసాగర్ రెడ్డి|సాగర్]]| year = 1991| language = తెలుగు| production_company = [[సాంబశివ ఆర్ట్ ప్రొడక్షన్స్ ]]| music = [[రాజ్ కోటి ]]| starring = [[భానుచందర్ ]],<br>[[లిస్సి]]<br>[[ఈశ్వరీరావు]]<ref name="కాలాని అలా సాధించాను..!">{{cite news |last1=ఈనాడు |first1=ఆదివారం అనుబంధం |title=కాలాని అలా సాధించాను..! |url=https://fbts.eenadu.net/sundaymagazine/inner_page/11227 |accessdate=16 April 2020 |publisher=తలారి ఉదయ్ కుమార్ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200416104818/https://fbts.eenadu.net/sundaymagazine/inner_page/11227 |archivedate=16 ఏప్రిల్ 2020 |language=te |work= |url-status=dead }}</ref> | |image=స్టూవర్టుపురం దొంగలు.jpg}} == నిర్మాణం == === అభివృద్ధి === దర్శక నిర్మాత [[విద్యాసాగర్ రెడ్డి|సాగర్]] 1986లో [[మావారి గోల]] సినిమా నిర్మించి అది ఘోర పరాజయం కావడంతో సినిమా నిర్మాణం నుంచి మూడేళ్ళపాటు దూరంగా ఉన్నారు. ఆయన మిత్రుడు జయసింహారెడ్డి - మొదటి రెండు సినిమాలు దర్శకునిగా యాక్షన్ జానర్ లో తీసి విజయం సాధించావు, ఇప్పుడు హాస్యాన్ని పట్టుకుని స్వీయనిర్మాణంలో తీయడం వల్ల నష్టపోయావు, మళ్ళీ దర్శకునిగా యాక్షన్ సినిమాలు తీయవచ్చు కదా అని సూచించారు. ఆయన మాటల స్ఫూర్తితోనే సాగర్ ఈ సినిమా నిర్మించారు.<ref name="సాగర్ మొదటిసినిమా">{{Cite web |url=http://navatarangam.com/2010/06/my-first-film-sagar/ |title=మొదటి సినిమా-సాగర్, నవతరంగం వెబ్సైట్లో |website= |access-date=2015-08-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100626232721/http://navatarangam.com/2010/06/my-first-film-sagar/ |archive-date=2010-06-26 |url-status=dead }}</ref> ==విడుదల, స్పందన== చిరంజీవి నటించిన [[స్టూవర్టుపురం పోలీసుస్టేషన్]] సినిమా విడుదలైన కొన్నాళ్ళకే ఈ సినిమా విడుదలైంది. దాదాపు ఒకేలా ఉన్న టైటిల్స్ వల్ల ఈ సినిమాని జనం గుర్తుపట్టక ఇబ్బందులు పడతారేమోనని అనుకున్నా సినిమాలోని విషయానికి సరిపడుతూండడంతో ఆ పేరే ఉంచేశారు. సినిమాను [[జనవరి 9]], [[1989]]న విడుదలైంది. మంచి ప్రేక్షకాదరణ పొంది విజయం సాధించింది.<ref name="సాగర్ మొదటిసినిమా" /> == మూలాలు == {{మూలాలజాబితా}} kmbmjj8pwjn4b5l08qc2rfqn711bxte 4908444 4908440 2026-07-19T14:15:38Z Kopparthi janardhan1965 124192 సాంకేతిక వర్గం 4908444 wikitext text/x-wiki '''స్టువర్టుపురం దొంగలు''' తెలుగు చిత్రం,1991 జనవరి,3 న విడుదల.సాగర్ దర్శకత్వం వహించిన ఈ చిత్రాన్ని నిర్మాతలు వి.ఎస్.రామిరెడ్డి, వి.వీరారెడ్డి , శ్రీసాంబశివ ఆర్ట్ ప్రొడక్షన్స్ పతాకంపై నిర్మించారు.భానుచందర్, లిస్సీ, దగ్గుబాటి రాజా , సుత్తివేలు ప్రధాన పాత్రలు పోషించారు.ఈ చిత్రానికి సంగీతం రాజ్, కోటి సమకూర్చారు.{{సినిమా| name = స్టూవర్టుపురం దొంగలు | director = [[విద్యాసాగర్ రెడ్డి|సాగర్]]| year = 1991| language = తెలుగు| production_company = [[సాంబశివ ఆర్ట్ ప్రొడక్షన్స్ ]]| music = [[రాజ్ కోటి ]]| starring = [[భానుచందర్ ]],<br>[[లిస్సి]]<br>[[ఈశ్వరీరావు]]<ref name="కాలాని అలా సాధించాను..!">{{cite news |last1=ఈనాడు |first1=ఆదివారం అనుబంధం |title=కాలాని అలా సాధించాను..! |url=https://fbts.eenadu.net/sundaymagazine/inner_page/11227 |accessdate=16 April 2020 |publisher=తలారి ఉదయ్ కుమార్ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200416104818/https://fbts.eenadu.net/sundaymagazine/inner_page/11227 |archivedate=16 ఏప్రిల్ 2020 |language=te |work= |url-status=dead }}</ref> | |image=స్టూవర్టుపురం దొంగలు.jpg}} == తారాగణం == * భానుచందర్ * లిస్సీ * ఈశ్వరీరావు_ పద్మిని,IAS * దగ్గుబాటి రాజా_ విజ్జి * నాసర్_ SP శంకర్ * చరణ్ రాజ్ * ధర్మవరపు సుబ్రహ్మణ్యం * బాబూమోహన్ * సుత్తివేలు_ పద్మిని తండ్రి * వల్లభనేని జనార్దన్ * నర్సింగ్ యాదవ్ * బెంగుళూరు పద్మ . == సాంకేతిక వర్గం == * దర్శకుడు: సాగర్ * సంగీతం: రాజ్_ కోటి * సంభాషణలు: సత్యమూర్తి * చిత్రానువాదం: సాగర్ * ఛాయా గ్రహణం: ఎస్.గోపాల్ రెడ్డి * ఎడిటింగ్: గౌతంరాజు * నిర్మాతలు: వి.వీరారెడ్డి, వి.ఎస్.రామిరెడ్డి * నిర్మాణ సంస్థ: శ్రీ సాంబశివ ఆర్ట్ ప్రొడక్షన్స్ * విడుదల: 03:01:1991. == నిర్మాణం == === అభివృద్ధి === దర్శక నిర్మాత [[విద్యాసాగర్ రెడ్డి|సాగర్]] 1986లో [[మావారి గోల]] సినిమా నిర్మించి అది ఘోర పరాజయం కావడంతో సినిమా నిర్మాణం నుంచి మూడేళ్ళపాటు దూరంగా ఉన్నారు. ఆయన మిత్రుడు జయసింహారెడ్డి - మొదటి రెండు సినిమాలు దర్శకునిగా యాక్షన్ జానర్ లో తీసి విజయం సాధించావు, ఇప్పుడు హాస్యాన్ని పట్టుకుని స్వీయనిర్మాణంలో తీయడం వల్ల నష్టపోయావు, మళ్ళీ దర్శకునిగా యాక్షన్ సినిమాలు తీయవచ్చు కదా అని సూచించారు. ఆయన మాటల స్ఫూర్తితోనే సాగర్ ఈ సినిమా నిర్మించారు.<ref name="సాగర్ మొదటిసినిమా">{{Cite web |url=http://navatarangam.com/2010/06/my-first-film-sagar/ |title=మొదటి సినిమా-సాగర్, నవతరంగం వెబ్సైట్లో |website= |access-date=2015-08-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100626232721/http://navatarangam.com/2010/06/my-first-film-sagar/ |archive-date=2010-06-26 |url-status=dead }}</ref> ==విడుదల, స్పందన== చిరంజీవి నటించిన [[స్టూవర్టుపురం పోలీసుస్టేషన్]] సినిమా విడుదలైన కొన్నాళ్ళకే ఈ సినిమా విడుదలైంది. దాదాపు ఒకేలా ఉన్న టైటిల్స్ వల్ల ఈ సినిమాని జనం గుర్తుపట్టక ఇబ్బందులు పడతారేమోనని అనుకున్నా సినిమాలోని విషయానికి సరిపడుతూండడంతో ఆ పేరే ఉంచేశారు. సినిమాను [[జనవరి 9]], [[1989]]న విడుదలైంది. మంచి ప్రేక్షకాదరణ పొంది విజయం సాధించింది.<ref name="సాగర్ మొదటిసినిమా" /> == మూలాలు == {{మూలాలజాబితా}} lq4wd4osxbhjblu0128dq8ocrp5c7s2 0 12329 4908449 4336389 2026-07-19T14:57:05Z Kopparthi janardhan1965 124192 సాంకేతిక వర్గం 4908449 wikitext text/x-wiki {{సినిమా| name = స్టూవర్టుపురం పోలీస్‌స్టేషన్ | year = 1991| language = తెలుగు| director = [[యండమూరి వీరేంద్రనాధ్ ]]| music = [[ఇళయరాజా ]]| production_company = [[క్రియెటివ్ కమర్షియల్స్ ]]| starring = [[చిరంజీవి]],<br>[[నీరోష]],<br>[[విజయశాంతి]]| editing = వెళ్ళైస్వామి | |producer=|cinematography=లోక్ సింగ్|dialogues=ఎం.వి.ఎస్.హరనాథరావు|screenplay=[[పరుచూరి సోదరులు]]|image=Stuartpuram Police Station.jpg}} '''స్టూవర్టుపురం పోలీస్‌స్టేషన్''' 1991 లో వచ్చిన [[తెలుగు సినిమా|తెలుగు]] [[పోరాటములతో కూడిన చలన చిత్రము|యాక్షన్ చిత్రం]]. [[యండమూరి వీరేంద్రనాథ్]] రచన, దర్శకత్వం వహించాడు. [[చిరంజీవి]], [[విజయశాంతి]], [[నిరోషా]] ప్రధాన పాత్రల్లో నటించారు. [[కె. ఎస్. రామారావు|కె.ఎస్.రామారావు]] నిర్మించిన ఈ చిత్రంలో [[శరత్ కుమార్]] ప్రధాన విలన్‌గా నటించాడు.<ref name="hindu2">{{Cite news|url=http://www.hindu.com/mp/2009/06/06/stories/2009060653090800.htm|title=Wordsmith and a guru of gyaan|date=6 June 2009|work=The Hindu|access-date=8 October 2012|archive-date=26 జనవరి 2013|archive-url=https://archive.today/20130126191932/http://www.hindu.com/mp/2009/06/06/stories/2009060653090800.htm|url-status=dead}}</ref> == కథ == ఇన్స్పెక్టర్ రాణా ప్రతాప్ ( [[చిరంజీవి]] ) ను స్టూవర్టుపురం [[రక్షకభట నిలయం|పోలీస్ స్టేషను]]<nowiki/>లో పోస్టు చేస్తారు. [[ఆంధ్రప్రదేశ్|ఆంధ్రప్రదేశ్‌లోని]] స్టూవర్ట్‌పురం, దోపిడీలు, దొంగతనాలు, రాజకీయ అవినీతితో అపఖ్యాతి పాలైన ప్రదేశం. గ్రామంలో పెద్ద ఎత్తున జరిగిన ఆభరణాల దోపిడీ రహస్యాన్ని ఛేదించే పని రాణా ప్రతాప్ కు కేటాయించారు. రాణా ప్రతాప్ ఈ మాఫియాకు వ్యతిరేకంగా పోరాడుతాడు. నగల దోపిడీ వెనుక సూత్రధారి అయిన మాఫియా నాయకుడిని ( [[శరత్ కుమార్]] ) పట్టుకుంటాడు == తారాగణం == * రాణా ప్రతాప్‌గా [[చిరంజీవి]] * [[విజయశాంతి]] * [[నిరోషా]] * [[శరత్ కుమార్]] * [[బేతా సుధాకర్|సుధాకర్]] * [[కైకాల సత్యనారాయణ]] * [[కన్నెగంటి బ్రహ్మానందం|బ్రహ్మానందం]] * [[కోట శ్రీనివాసరావు]] * [[గొల్లపూడి మారుతీరావు]] * [[మోహన్ రాజ్]] * [[బాబు మోహన్]] * [[జ్యోతి (నటి)|జ్యోతి]] *[[మోహన్ రాజ్]] . == సాంకేతిక వర్గం == * దర్శకుడు: యండమూరి వీరేంద్రనాథ్ * కథ: యండమూరి వీరేంద్రనాథ్ * చిత్రానువాదం: పరుచూరి బ్రదర్స్ * సంగీతం: ఇళయరాజా * సంభాషణలు: యం.వి.ఎస్.హరనాధరావు * గీత రచయితలు: వేటూరి సుందరరామమూర్తి * నేపథ్య గాయకులు: శిష్ట్లా జానకి, మనో, కె.ఎస్ చిత్ర, శ్రీపతి పండితారాధ్యుల బాలసుబ్రహ్మణ్యం * ఛాయా గ్రహణం: లోక్ సింగ్ * కూర్పు: వెళ్ళైస్వామి * నిర్మాత: కె.ఎస్.రామారావు * నిర్మాణ సంస్థ: క్రియేటివ్ కమర్షియల్ * పంపిణీదారులు: గీతా ఆర్ట్స్ * విడుదల: 09:01:1991. == పాటలు == {{Track listing|all_lyrics=[[వేటూరి సుందరరామమూర్తి]]|title4=ఇద్దరతివల|extra6=ఎస్.పి.బాలసుబ్రహ్మణ్యం, కె.ఎస్.చిత్ర|title6=నీతోనే|length5=4:56|extra5=ఎస్.పి.బాలసుబ్రహ్మణ్యం, ఎస్. జానకి|title5=చీకటంటే|length4=5:12|extra4=ఎస్.పి.బాలసుబ్రహ్మణ్యం, కె.ఎస్.చిత్ర, ఎస్. జానకి|length3=5:03|extra_column=గాయనీ గాయకులు|extra3=ఎస్.పి.బాలసుబ్రహ్మణ్యం, కె.ఎస్.చిత్ర|title3=బలేగా ఉంది|length2=5:27|extra2=మనో, కె.ఎస్.చిత్ర|title2=ఫెంటాస్టిక్|length1=4:46|extra1=ఎస్.పి.బాలసుబ్రహ్మణ్యం, కె.ఎస్.చిత్ర|title1=జిందాబాద్|length6=5:09}} == మూలాలు == <references /> [[వర్గం:చిరంజీవి నటించిన సినిమాలు]] [[వర్గం:నవల ఆధారంగా తీసిన సినిమాలు]] [[వర్గం:ఇళయరాజా సంగీతం అందించిన సినిమాలు]] [[వర్గం:కోట శ్రీనివాసరావు నటించిన సినిమాలు]] [[వర్గం:బ్రహ్మానందం నటించిన సినిమాలు]] [[వర్గం:సత్యనారాయణ నటించిన సినిమాలు]] 3y4pigl034vd5gv507fqxuf21hc3l5n 0 17889 4908682 4819900 2026-07-20T08:02:55Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 4908682 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = కన్నూర్ | demographics_type1 = | area_footnotes = | area_total_km2 = 78.35 | area_metro_km2 = 1003 | area_rank = 5 | elevation_footnotes = | elevation_m = 1.02 | population_total = 232486 | population_as_of = 2011 | population_footnotes = | population_density_km2 = auto | population_metro = 1640986 | population_rank = 6 | population_metro_footnotes = | population_demonym = ''Kannurkari'' (Female) ''Kannurkar'' (Plural) | demographics1_title1 = [[అధికార భాష|అధికారిక]] | leader_name1 = టి.వి. సుభాష్ [[ఇండియన్ అడ్మినిస్ట్రేటివ్ సర్వీస్|ఐఎఎస్]] | demographics1_info1 = [[మలయాళ భాష|మళయాళీ]], [[ఆంగ్ల భాష|ఆంగ్లం]] | timezone1 = [[భారత ప్రామాణిక కాలమానం|ఐ.ఎస్.టి]] | utc_offset1 = +05:30 | postal_code_type = [[పిన్‌కోడ్]] | postal_code = 670001 | area_code = 0497 | area_code_type = [[ప్రాంతీయ ఫోన్‌కోడ్]] | iso_code = [[ఐఎస్ఒ 3166-2:ఐఎన్|భారతదేశం|IN]]-[[కేరళ|కెఎల్]] | registration_plate = [[భారతదేశంలోని ప్రాంతీయ రవాణా కార్యాలయాల జిల్లాల జాబితా|కెఎల్]]-13 | blank_name_sec1 = [[లింగ నిష్పత్తి]] | blank_info_sec1 = పు.1000:స్త్రీ.1090 | blank1_name_sec1 = [[అక్షరాస్యత]] | blank1_info_sec1 = 96.23% | website = {{URL|www.kannur.nic.in}}, {{URL|kannurcorporation.lsgkerala.gov.in}} | unit_pref = Metric | leader_title1 = [[జిల్లా కలెక్టర్|జిల్లా కలెక్టరు]] | official_name = | subdivision_name = {{flag|భారతదేశం}} | other_name = | settlement_type = [[నగరం (సిటీ)|నగరం]] | image_skyline = File:KANNUR Collage.png | image_alt = | image_caption = ఎగువ నుండి సవ్యదిశలో: గాంధీ సర్కిల్ (గతంలో కాల్టెక్స్), సెయింట్ ఏంజెలో ఫోర్ట్, సముద్ర మార్గం, పయ్యాంబలం బీచ్, తవకర బస్ టెర్మినల్, | nickname = మగ్గాలు, లోర్ల భూమి | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = India Kerala#India#Asia#Earth | pushpin_label_position = right | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = భారతదేశంలో కేరళ స్థానం | coordinates = {{coord|11.8689|N|75.3555|E|display=inline,title}} | subdivision_type = [[దేశం]] | subdivision_type1 = [[రాష్ట్రం]] | leader_name = టి.ఒ. మోహనన్, ([[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్|ఐ.ఎన్.సి]]) | subdivision_type2 = [[జిల్లా]] | subdivision_name1 = [[కేరళ]] | subdivision_name2 = [[కన్నూరు జిల్లా (కేరళ)|కన్నూరు]] | subdivision_type3 = [[స్థలాకృతి|ప్రాంతం]] | subdivision_name3 = [[ఉత్తర మలబారు]] | established_title = <!-- Established --> | established_date = | founder = | named_for = | parts_type = [[తాలూకా]] | parts = [[కన్నూరు|కన్నూరు తాలబకా]] | government_type = [[నగరపాలక సంస్థ]] | governing_body = [[కన్నూర్ నగరపాలక సంస్థ]] | leader_title = [[నగర మేయర్|మేయర్]] | footnotes = }} '''కన్నూర్,''' ఇది గతంలో అందరికీ తెలిసిన ఆంగ్లభాషలో '''కాన్ననోర్''' ప్రాంతం, [[పోర్చుగీసు భాష|పోర్చుగీసు భాషలో]] కాన్ననోర్ [[భారతదేశంలో మిలియన్ జనాభా నగరాలు|నగరంగా]] ఉచ్చరిస్తారు. ఇదొక [[నగరపాలక సంస్థ]]. [[భారత దేశం|భారతదేశం]] లోని [[కేరళ|కేరళ రాష్ట్రానికి]] చెందిన [[ఉత్తర మలబార్ తీర ప్రాంతం]] లోది. ఇది [[కన్నూరు జిల్లా (కేరళ)|కన్నూర్ జిల్లా]] [[ప్రధానకార్యాలయం|పరిపాలనా ప్రధాన కార్యాలయ]] స్థానం. దీని విస్తీర్ణం {{Convert|518|km}} ఉంది.ఇది రాష్ట్ర రాజధాని [[తిరువనంతపురం|తిరువనంతపురానికి]] ఉత్తరాన {{Convert|137|km}} దూరంలో ఉంది. ప్రధాన ఓడరేవు నగరానికి దక్షిణాన ఉంటుంది. ఇక్కడ ఉన్నదే [[మంగళూరు|మంగుళూరు]] వాణిజ్య కేంద్రం. [[భారతదేశంలో బ్రిటిషు పాలన|భారతదేశంలోని బ్రిటిష్ పాలనలో]], కన్నూర్, [[మలబార్ జిల్లా|మలబార్ జిల్లాలో]] ([[మద్రాసు ప్రెసిడెన్సీ|మద్రాస్ ప్రెసిడెన్సీ]])లో ఒక భాగంగా ఉన్నప్పుడు, ఈ నగరాన్ని కాన్ననోర్ అని పిలిచేవారు. కన్నూర్ అనేది ఉత్తర మలబార్ ప్రాంతంలోని పెద్ద నగరం. కేరళలో 6 వ పెద్ద పట్టణ సముదాయం. 2011 [[భారత జనాభా లెక్కలు|జనాభా లెక్కల ప్రకారం]] కన్నూర్ కార్పొరేషన్ జనాభా 2,32,486. దీనికి ముందు, కన్నూర్ బ్రిటిష్ పాలనలో [[మద్రాసు రాష్ట్రము|మద్రాస్ రాష్ట్రంలోని]] చిరక్కల్ [[మండలం|తాలూకాలో]] ఉండేది ప్రపంచంలోని ఈ భాగంలో బ్రిటిష్ వారు ఆధిపత్యం చలాయించినప్పుడు - వారు మద్రాస్, కొచ్చిన్‌లను తమ ప్రధాన స్టేషన్లుగా ఎంచుకున్నారు. కన్నూర్ క్రమంగా పాత కీర్తిని కోల్పోవడం ప్రారంభమైంది. కన్నూర్ ప్రజలు తమ నగరం తిరిగి గత కీర్తి పొందాలని ఎదురు చూసారు. అసలు నగరమైన కన్నూర్‌లో కొంత భాగం కేరళలో అరక్కల్ అని పిలుస్తుండే ఏకైక ముస్లిం రాయల్టీ కింద ఉంది. ఈ ప్రాంతాన్ని ఇప్పటికీ నగరం అనే పిలుస్తుంటారు.<ref>{{Cite journal|last=KNR_DEC-Newsletter|date=December 2018|title=Kannur Municipal Corporation|url=http://kannurcorporation.lsgkerala.gov.in/sites/default/files/newsletters/KNR_DEC-Newsletter.pdf|journal=Kannur Municipal Corporation Newsletter|access-date=2021-03-29|archive-date=2017-05-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20170519182435/http://kannurcorporation.lsgkerala.gov.in/sites/default/files/newsletters/KNR_DEC-Newsletter.pdf|url-status=dead}}</ref> == చరిత్ర == [[దస్త్రం:Lisboa-Museu_Nacional_de_Arte_Antiga-Retrato_dito_de_Vasco_da_Gama-20140917.jpg|thumb| [[వాస్కోడగామా|వాస్కోడిగామా]] 1498 నుంచి 1663 వరకు కన్నూర్‌ పాలనను ధ్రువీకరించాడు. అందులో భాగంగా పోర్చుగీస్ సామ్రాజ్యం స్థాపితమైంది.]] పూర్వపు [[కేరళ రాజ్యాలు|కేరళ రాజ్యాలలో]] కన్నూర్ అనేది 12వ శతాబ్ది వాణిజ్య స్థావరం. పర్షియా, అరేబియాలతో చురుకైన వ్యాపార సంబంధాలు ఉండేవి.అది బ్రిటిష్ సైనిక ప్రధాన స్థావరంగా ఉంటుండేది. ఇది 1887 వరకు ఉన్న పరిస్థితి. ఇప్పుడు ఉన్నదే పట్టణం. జిల్లా, పరిసర ప్రాంతాలను చాలా వరకు కొలతిరి రాజులు పరిపాలించారు. కేరళ రాష్ట్రం రూపొందిన తర్వాత, జిల్లాకు పేరు కన్నూర్ అయింది.పాలనా కార్యాలయాలన్నీ ఇక్కడే ఉన్నాయి. [[సెయింట్ ఏంజెలో కోట|సెయింట్ ఏంజెలో కోటను]] 1505లో భారతదేశపు మొదటి పోర్చుగీస్ వైస్రాయ్ డోమ్ ఫ్రాన్సిస్కో డి అల్మైడా నిర్మించాడు.1663లో డచ్ వారు పోర్చుగీసుల నుంచి కోటను స్వాధీనం చేసుకున్నారు. వారు కోటను ఆధునికీకరించారు. ప్రస్తుత నిర్మాణ ప్రధాన లక్షణాలైన హాలండియా, జీలాండియా, ఫ్రైస్లాండియా బురుజులను నిర్మించారు. ఈ కోట పెయింటింగ్, దాని వెనుక ఉన్న ఫిషింగ్ ఫెర్రీని చిత్రాల్లో చూడవచ్చు. డచ్ వారు 1772 లో అరక్కల్ రాజు అలీ రాజాకు ఈ కోటను అమ్మారు. 17 వ శతాబ్దంలో, కన్నూర్ [[ముస్లిం|అనేది కేరళలోని ఏకైక ముస్లిం]] సుల్తానేట్ రాజధాని నగరం. దీనిని అరక్కల్ అని పిలుస్తారు.<ref name="anathapuri">[http://www.ananthapuri.com/kerala-history.asp?page=muslim Arakkal royal family] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120605222957/http://ananthapuri.com/kerala-history.asp?page=muslim|date=5 June 2012}}</ref> 1790 లో బ్రిటిష్ వారు దీనిని స్వాధీనం చేసుకున్నారు. మలబార్ తీరంలో వారి ప్రధాన సైనిక కేంద్రాలలో ఒకటిగా ఉపయోగించారు. [[భారతదేశంలో బ్రిటిషు పాలన|బ్రిటిష్ రాజ్]] కాలంలో, కన్నూర్ ఉత్తర మలబార్ జిల్లాలోని [[చెన్నై|మద్రాస్]] ప్రావిన్స్‌లో ఒక భాగం. [[కొట్టాయం]] ప్రాంత పాలకుడు పజస్సీ రాజా బ్రిటిష్ వారికి వ్యతిరేకంగా చేసిన గెరిల్లా యుద్ధం కన్నూర్ చరిత్రపై తీవ్ర ప్రభావాన్ని చూపింది. 20 వ శతాబ్దం ప్రారంభ దశాబ్దాలలో కేరళలో సామాజిక-ఆర్థిక,రాజకీయ రంగాలలో భారీ మార్పులు వచ్చాయి.కమ్యూనిస్ట్ పార్టీ వృద్ధికి అనుకూలమైన పరిస్థితులను అవి సృష్టించాయి. '''ఆ స్థితులు ఇవి''': * ఒకటి-1906 లో క్రైస్తవ మిషనరీలు ప్రారంభించిన ఆంగ్ల విద్యను విస్తరించడం. * రెండు- దాన్ని ఆ తర్వాత ప్రభుత్వం ముందుకు తీసుకెళ్లడం. * మూడు-శరీర పై భాగాలను కప్పడానికి వస్త్రం ధరించినందుకు తిరుగుబాటు. * నాలుగు- 1888 లో అరువిపురం వద్ద విగ్రహాన్ని ఏర్పాటు చేయడం. * ఐదు: 1891 లో మలయాళీ మెమోరియల్ నిర్మాణం. * ఆరు:1903 లో ఎస్‌ఎన్‌డిపి యోగం స్థాపన. ఆ కార్యకలాపాలు, పోరాటాలు మొదలైనవి తక్కువ సమయంలో ఎక్కువ ఫలితాలు చూపాయి. కేరళ సమాజంలో మార్పులను వేగవంతం చేయడానికి సహాయపడే కారకాలుగా అవి మారాయి. బ్రిటీష్ సామ్రాజ్యవాద వలస పాలన నుంచి విముక్తి కోసం ప్రయత్నాలు విస్తృతంగా సాగాయి.ఈ ఉద్యమాలు, వాటితో ప్రారంభమైన పోరాటాలు ప్రజలతోనే కలిసి పెరిగాయి. అతి త్వరలో- సోషలిజం, [[అక్టోబర్ విప్లవం|సోవియట్ విప్లవం]] గురించి పలు ఆలోచనలు కేరళకు చేరుకున్నాయి. ఇటువంటివి అన్నీ స్వదేశభిమణి రామకృష్ణ పిళ్ళై, [[సహోదరన్ అయ్యప్పన్]], పి. కేశవదేవ్, ఇతరుల రచనల ద్వారా కేరళలో ప్రచారం అయ్యాయి. 1930 లలోని ప్రారంభంలో, తర్వాత మరికొన్ని ఉపయోగకరమైన పరిణామాలు సంభవిస్తూ వచ్చాయి. వాటిలో ముఖ్యమైంది ట్రావెన్స్ కోర్ లోని వార్థనా ఆందోళన. అంటరానితనానికి గురైన వారు, బలహీన వర్గాల ప్రజలు ప్రభుత్వంలో పాల్గొనడానికి వీలుండేది కాదు. అంతవరకు అణచివేతకు గురైన ప్రజల డిమాండ్ అది. అదే ప్రభుత్వంలో దామాషా ప్రాతినిధ్యం, ఉద్యోగాల రిజర్వేషన్ వంటి పోరాటాలను తెరపైకి తెచ్చింది. ఇది అణగారిన ప్రజలలో ఒక కొత్త ఉత్సాహాన్ని కలిగించింది.<ref>{{Cite web|url=http://www.keralatourism.org/destination/destination.php?id=100|title=Pazhassi Raja Museum and Art Gallery, Kozhikode – Kerala Tourism|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20131115215308/http://www.keralatourism.org/destination/destination.php?id=100|archive-date=15 November 2013|access-date=5 April 2015}}</ref> == పరిపాలన == * జిల్లా: కన్నూర్ * పాలకమండలి: కన్నూర్ మునిసిపల్ కార్పొరేషన్ * తాలూకా / తహసీల్: కన్నూర్ * బ్లాక్: కన్నూర్ * అసెంబ్లీ నియోజకవర్గం: కన్నూర్ * పార్లమెంట్ నియోజకవర్గం: కన్నూర్ * పోలీస్ స్టేషన్: కన్నూర్ టౌన్ పిఎస్, కన్నూర్ ట్రాఫిక్ పిఎస్, కన్నూర్ సిటీ పిఎస్, ఎడక్కాడ్ పిఎస్. * పోస్ట్ ఆఫీస్: కన్నూర్ 670001-670005 * టెలిఫోన్ ఎక్స్ఛేంజ్: కన్నూర్ 0497 * రైల్వే స్టేషన్: కన్నూర్ రైల్వే స్టేషన్ * విమానాశ్రయం: కన్నూర్ అంతర్జాతీయ విమానాశ్రయం (సిఎన్ఎన్) == రాజకీయాలు == కన్నూర్, అందులోనూ ముఖ్యంగా గ్రామీణ ప్రాంతాలను <ref>{{Cite web|url=http://www.openthemagazine.com/article/nation/dread-and-belonging-in-kerala-s-party-villages|title=Dread and Belonging in Kerala’s Party Villages|website=OPEN Magazine|access-date=5 April 2015}}</ref> వామపక్ష పార్టీల గళంగా సూచిస్తారు. స్థానికంగా దీనిని సహజంగా 'పార్టీ ''గ్రామం'' ' అని పిలుస్తూ ఉంటారు.''గ్రామం'' అంటే... ముఖ్యంగా మలయాళంలో సాధారణంగా ఒక పార్టీకి మాత్రమే స్థానిక విధేయతను సూచిస్తుంది. నిజానికి కన్నూర్ ప్రాంతం దృఢమైన కార్మిక సంఘాలతో పాటు వామపక్ష సంస్థల బలమైన ఉనికిని కూడా కలిగి ఉంటున్నది.<ref>{{Cite web|url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2012-08-06/news/33065460_1_cpm-workers-iuml-workers-abdul-shukkoor|title=In CPM bastion Kannur, political violence takes a turn for the worse|website=timesofindia-economictimes|access-date=5 April 2015|archive-date=2015-04-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20150418232654/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2012-08-06/news/33065460_1_cpm-workers-iuml-workers-abdul-shukkoor|url-status=dead}}</ref> == జనాభా == 2011 [[భారత జనాభా లెక్కలు|భారత జనాభా లెక్కల]] <ref name="censusindia.gov.in">http://www.censusindia.gov.in/2011census/C-01/DDW32C-01%20MDDS.XLS</ref> ప్రకారం కన్నూర్ నగరంలోనైతే ఉన్న జనాభా 56,823 మంది.జనసంఖ్యలో పురుషులు 46.2%, స్త్రీలు 53.8%. కన్నూర్ సగటు అక్షరాస్యత 96.23%, ఇది జాతీయ సగటు 74.04% కంటే ఎక్కువ. పురుషుల అక్షరాస్యత 98%, స్త్రీ అక్షరాస్యత 94%. కన్నూర్ లోని జనాభాలో 12% ఆరు సంవత్సరాల కంటే తక్కువ వయస్సు గలవారు.{{Pie chart|thumb=right|caption='''కన్నూర్ నగరంలో మతాల వివరాలు'''<br /><br />{{small|'''source: '''[http://www.censusindia.gov.in/2011census/C-01/DDW32C-01%20MDDS.XLS Kannur City Census 2011 data]}}|value1=56.3|label1=[[హిందూ]]|color1=orange|value2=37.9|label2=[[ముస్లిం]]|color2=green|value3=5.0|label3=[[క్రైస్తవ మతం|క్రిష్టియన్]]|color3=dodgerblue|value4=0.8|label4=ఇతరులు|color4=grey}}నగర మొత్తం జనాభాలో హిందువులు మొత్తం 32,026 మంది. అంటే 56.3% ఉన్నారు.<ref name="censusindia.gov.in"/> దాదాపు 37.9% మంది అంటే 21,557 మంది [[ముస్లిం|ముస్లింలు.]] 2,892 మంది క్రైస్తవులు. జనాభాలో వీరు 5% ఉన్నారు. కన్నూర్‌లోని ఆంగ్లో-ఇండియన్ సమాజం ప్రధానంగా కన్నూర్ కంటోన్మెంట్ ఆఫ్ బర్నాచెరీ, దాని పరిసర ప్రాంతాలైన తిల్లెరి, నెంబర్ .3 బజార్, క్యాంప్ బజారు ప్రాంతంలో నివసిస్తుంది. [[మలయాళ భాష|ఇక్కడ మలయాళం]] పరిపాలనా, స్థానిక సంబంధమైన భాష. == చదువు == [[దస్త్రం:Ptb_kannur.jpg|thumb|కన్నూర్ అంతర్జాతీయ విమానాశ్రయం .]] *[[కన్నూర్ విశ్వవిద్యాలయం]] అనేది బహుళ ప్రాంగణమైన పెద్ద సంస్థ. కన్నూర్ విశ్వవిద్యాలయాన్ని కేరళ శాసనసభకు సంబంధించి 1996 చట్టం 22వ నిబంధన ద్వారా స్థాపించారు. ఇది కేరళ గవర్నర్ 1995 నవంబరు 9వ తేదీన అత్యవసర శాసనం (ఆర్డినెన్స్) ప్రకటించడం ద్వారా "మలబార్ విశ్వవిద్యాలయం" అనే పేరిట సంస్థాగతంగా ఉనికిలోకి వచ్చింది. ఈ విశ్వవిద్యాలయాన్ని 1996 మార్చి 2 న [[కేరళ ముఖ్యమంత్రులు|కేరళ ముఖ్యమంత్రి]] ప్రారంభించారు. కన్నూర్ విశ్వవిద్యాలయ చట్టం 1996 ప్రధాన లక్ష్యం- కేరళ రాష్ట్రంలో బోధన, నివాస, అనుబంధ విశ్వవిద్యాలయాన్ని స్థాపించడం. అందువల్ల [[కాసర్‌గోడ్|కాసర్గోడ్]], [[కన్నూరు జిల్లా (కేరళ)|కన్నూర్]] రెవెన్యూ జిల్లాల్లో ఉన్నత విద్య అభివృద్ధిని సాధించడం. వయనాడ్ జిల్లాలోని మనంతవాడి తాలూకాలో కూడా మరింత ప్రగతి సాధ్యమయ్యేలా చేయడం. * ఇండియన్ నావల్ అకాడమీ కన్నూర్ లోని ఎజిమాలాలో ఉంది. నావికా దళ క్యాడెట్లకు 2500 ఎకరాల విస్తారమైన ఆవరణలో ఇక్కడ శిక్షణ ఇస్తారు. * ఇండియన్ కోస్ట్ గార్డ్ అకాడమీ ఇక్కడే ఉంది. ఇది భారతదేశంలోని మొట్టమొదటి సముద్ర ప్రాంత పరిరక్షక (కోస్ట్ గార్డ్)అకాడమీ. ఈ సంస్థ అజిక్కల్ లో నిర్మాణ దశలో ఉంది. * కన్నూర్ జిల్లాలో కన్నూర్ తో పాటు కెల్ట్రాన్ నగర్, * [[పయ్యనూర్ తాలూకా|పయ్యనూర్]], ఎజిమాలాలున్నాయి. అదే విధంగా [[తలస్సేరి]] వద్ద ఐదు కేంద్రీయ విద్యాలయాలు ఉన్నాయి. * కన్నూర్‌లోని మొట్టమొదటి కాలేజీ ప్రభుత్వ బ్రెన్నెన్ కళాశాల. ఇది 2500 మందికి పైగా విద్యార్థులకు విద్యను అందిస్తుంది. * కన్నూర్ లో గవర్నమెంట్ కాలేజ్ ఆఫ్ ఇంజినీరింగ్ ఉంది.ఇది 1986 లో కన్నూర్ లోని ధర్మశాల సమీపంలో (ఉత్తర కేరళ ప్రాంతం) ఇంజినీరింగ్ విద్యను అందించే కేంద్రంగా స్థాపితమైంది.<ref name="GCEK">{{Cite web|url=http://gcek.ac.in|title=Welcome|last=Administrator|access-date=5 April 2015}}</ref> సాంకేతిక విద్యారంగంలో ఉన్నత అధ్యయనాలను పెంపొందించే కళాశాల ఇదే. రాష్ట్రంలోని మొదటి పది ఇంజినీరింగ్ కళాశాలల్లో ఇది ఒకటి. * పదమూడోదైన నేషనల్ ఇన్స్టిట్యూట్ ఆఫ్ ఫ్యాషన్ టెక్నాలజీ (నిఫ్ట్) ఆవరణ కన్నూర్ 16 లోని ధర్మశాలలో కనిపిస్తుంది. కన్నూర్ నగరానికి ఉత్తరాన ఇది ఉంటుంది. == రవాణా == [[మంగళూరు|కన్నూర్‌లో- మంగుళూరు]], [[బెంగుళూరు|బెంగళూరు]], [[మైసూరు|మైసూర్]], [[కొడగు]], [[కొచ్చి|కొచ్చిన్‌లను]] అనుసంధానించే సరైన రోడ్ నెట్‌వర్క్ ఉంది. ఇక్కడి రైల్వే స్టేషన్ భారతదేశంలోని అన్ని ప్రాంతాలకు బాగా అనుసంధానించి ఉంటుంది. నగరానికి 30 కిలోమీటర్ల దూరంలో ఉన్న కన్నూర్ అంతర్జాతీయ విమానాశ్రయం గతంలోనే తన కార్యకలాపాలు ప్రారంభించింది ఇది రాష్ట్రంలోని నాలుగో అంతర్జాతీయ విమానాశ్రయం. సమీపంలో ఇతర విమానాశ్రయాలు- కాలికట్, [[మైసూరు|మైసూర్,]] మంగుళూరుల్లో ఉన్నాయి. కన్నూర్, కోజికోడ్, [[మంగళూరు|మంగుళూరు]] మధ్య జాతీయ రహదారి 66 లేదా {{Nowrap|NH 66}} (గతంలో జాతీయ రహదారి 17) లో ఉంది. ఈ రహదారిని ఇకముందు నాలుగు లేన్లకు విస్తరించనున్నారు. ఎన్‌హెచ్ వెడల్పు ప్రాజెక్టుకు సంబంధించి, కన్నూర్ నగరానికి బైపాస్ ను ఇప్పటికే ప్రతిపాదించారు. [[కొడగు|కన్నూర్- కూర్గ్]] - [[మైసూరు|మైసూర్]] రహదారి ద్వారా కన్నూర్... కర్ణాటకలోని [[కొడగు]], [[మైసూరు|మైసూర్,]] [[బెంగుళూరు|బెంగళూరులకు]] అనుసంధానించి ఉంది. ఈ రహదారిని 2017 లో జాతీయ రహదారిగా పెంపుదల (అప్‌గ్రేడ్) చేశారు [[దస్త్రం:Kannur_Railway_Station,_Kerala.jpg|thumb|ఇది కన్నూర్ రైల్వే స్టేషన్]] కన్నూర్ రైల్వే స్టేషన్ అనేది పాలక్కాడ్ పరిధిలో [[దక్షిణ రైల్వే|దక్షిణ రైల్వే జోన్]]<nowiki/>కు చెందిన ప్రధాన స్టేషన్లలో ఒకటి. తిరువనంతపురం రాజధాని ఎక్స్‌ప్రెస్,కొచువేలి గరీబ్ రధ్ సహా అన్ని రైలు బండ్లు కన్నూర్ వద్ద ఆగుతాయి. ఆరు రోజువారీ రైళ్లు, 15 వారపు లేదా రెండు వారాల రైళ్లు కన్నూర్‌ను రాజధాని [[తిరువనంతపురం|తిరువనంతపురానికి]] కలుపుతాయి. [[మంగళూరు|కన్నూరు- మంగళూరు]], కోజికోడ్ లతో రైలు ద్వారా పూర్తిగా అనుసంధానించి ఉంది.<ref>{{Cite web|url=https://indiarailinfo.com/search/maq-mangaluru-central-mangalore-to-can-kannur-main-cannanore-/1470/0/1243|title=Mangalore to Kannur (Cannanore) - Trains|publisher=India Rail Info|access-date=12 November 2017}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://indiarailinfo.com/search/can-kannur-main-cannanore-to-clt-kozhikode-main-calicut-/1243/0/1242|title=Kannur (Cannanore) to Kozhikode - Trains|publisher=India Rail Info|access-date=12 November 2017}}</ref> కన్నూర్ సౌత్ రైల్వే స్టేషన్, ఎడక్కాడ్ రైల్వే స్టేషన్లు కన్నూర్ కార్పొరేషన్ పరిధిలో ఉన్నాయి. చిరక్కల్ రైల్వే స్టేషన్ నగరానికి ఉత్తరాన ఉంది. ఈ మూడు స్టేషన్ల ప్లాట్ ఫారాలపైనా ప్యాసింజర్ రైళ్లు మాత్రమే ఆగుతాయి. మత్తానూర్ లోని [[కన్నూర్ అంతర్జాతీయ విమానాశ్రయం]] 2018 డిసెంబరు 9 న ప్రారంభమైంది. ఇది కేరళలోని నాలుగో అంతర్జాతీయ విమానాశ్రయం. ఇందులో ఉన్న {{Convert|4000|m||abbr=}} రన్‌వే <ref>{{Cite web|url=https://www.timesnownews.com/business-economy/real-estate/article/kerala-gets-its-4th-international-airport-at-kannur-10-point-cheat-sheet/296082|title=Kerala getting its Fourth International Airport}}</ref> రాష్ట్రంలో అతి పొడవైంది. అలాగే స్టేట్ ఆఫ్ ది ఆర్ట్ ప్యాసింజర్ టెర్మినల్ వంటి ఇతర సౌకర్యాలు కూడా ఉన్నాయి. ఇది రహదారుల సమగ్ర నెట్‌వర్క్ ద్వారా విస్తృతంగా అనుసంధానించి ఉంది. రైల్వే లైన్ కోసం ఒక ప్రతిపాదన కూడా రూపొందించి ఉంది. 2016–17 కేంద్ర రైల్వే బడ్జెట్‌లో, రూ. 400 కోట్లు అదనపు బడ్జెట్ రిసోర్స్ (ఈబీ ఆర్) కింద అంకితమై ఉన్నాయి. దీనిలో బిల్లు కొంత భాగాన్ని రైల్వే లైన్ వైపు రాష్ట్ర ప్రభుత్వం భరిస్తుంది. == మీడియా == కన్నూర్‌లో అనేక స్థానిక కేబుల్ టెలివిజన్ ఛానెల్స్ అందుబాటులో ఉంటు న్నాయి. అవి: సిటీ ఛానెల్, సిటీ గోల్డ్, సిటీ జూక్, నెట్‌వర్క్ ఛానెల్స్, జీల్ నెట్‌వర్క్, కన్నూర్ విజన్, వరల్డ్ విజన్, వరల్డ్‌ విజన్ మ్యూజిక్, చకరక్కల్, గ్రామికా ఛానెల్ కూతుపరంబా, కన్నూరోన్ [[ఆకాశవాణి|ఆల్ ఇండియా రేడియో]] (ఆకాశవాణి) కార్యక్రమాలు 101.5 ఎంహెచ్ జడ్ వద్ద కన్నూర్‌లో ప్రసారం అవుతాయి. వీటిల్లో కన్నూర్ లోని ప్రైవేట్ ఎఫ్ఎమ్ రేడియో స్టేషన్లు ఉన్నాయి. * రేడియో మాంగో 91.9 (మలయాళ మనోరమా కో లిమిటెడ్) * క్లబ్ ఎఫ్ఎమ్ 94.3 (మాతృభూమి ప్రింటింగ్, పబ్లిషింగ్ కో లిమిటెడ్) * [[రెడ్ ఎఫ్.ఎమ్.93.5|రెడ్ ఎఫ్ఎమ్]] 93.5 (సన్ నెట్‌వర్క్) * బెస్ట్ ఎఫ్ఎమ్ 95.0 (ఆసియానెట్ కమ్యూనికేషన్స్ లిమిటెడ్) పలు వార్తాపత్రికలు కన్నూర్ నుంచి ప్రచురితమవుతాయి. ''[[మలయాళ మనోరమ]], మాతృభూమి, మాధ్యమం, దేశాభిమాని, దీపికా, రాష్ట్ర దీపికా, చంద్రికా, కేరళ కౌముది, , మంగళం, జన్మభూమి, వీక్షణం, తేజాస్,'' ''సిరాజ్'', సుప్రభాతం, జన యుగం, ది న్యూ ఇండియన్ ఎక్స్ ప్రెస్. == ప్రముఖ వ్యక్తులు == * సాహిత్యం: సుకుమార్ అజికోడ్, ఓయరతు చందు మీనన్, చెరుస్సేరి నంబూద్రి, ఎన్. ప్రభాకరన్, టి. పద్మనాభన్, టీ కేడీ ముళ ప్పిలాంగాడ్ * క్రీడలు: జిమ్మీ జార్జ్, వీపీ సత్యన్, డెన్సన్ దేవదాస్, సీ కే వినీత్, సహల్ అబ్దుల్ సమద్, టింటు లుక్కా, [[చుండంగపోయిల్ రిజ్వాన్]] * రాజకీయ నాయకులు: ఎంవీ రాఘవన్, పిన్నరయి విజయన్, కె.కరుణాకరన్, ఈకే. నయనార్, కేకే. శైలజ, ఈ. [[ఇ. అహ్మద్|అహ్మద్]], కొడియేరి బాలకృష్ణన్, ఈపీ జయరాజన్, కాదన్నప్పల్లి రామచంద్రన్, [[కె. సుధాకరన్]]. * నటులు: శ్రీనివాసన్, ఎంఎన్ నంబియార్, [[మాళవిక మోహన్|మాళవిక మోహనన్]], [[సంవృత సునీల్]], [[మమతా మోహన్ దాస్]], జిష్ణు రాఘవన్, వినీత్, వినిత్ కుమార్, దీపక్ పారంబొల్, సానూష, సానూప్ సంతోష్, [[నిఖిలా విమల్]],రహనీష్ బిన్ రఫీక్, [[నివేదా థామస్]]స్, శ్రీకళా శశిధరన్, [[స్నేహా పాలియేరి]], అంజూ అరవింద్, ఆత్మియా రాజన్, శ్రుతి లక్ష్మి, పార్వతీ నంబియార్, గణపతి ఎస్ పొడు వల్, [[మడోన్నా సెబాస్టియన్]], [[సనా ఖాన్]], సంతోష్ కీళత్తూర్ * చిత్రనిర్మాతలు: బెజోయ్ నంబియార్, సలీం అహ్మద్, వినీత్ శ్రీనివాసన్, ధ్యాన్ శ్రీనివాసన్. సంగీతం (స్వరకర్తలు): కైతాప్రమ్ దామోదరన్, కన్నూర్ రాజన్, దీపక్ దేవ్, ఇఫ్తీ, షాన్ రెహ్మాన్, సుశీన్ శ్యామ్, సయనోరా ఫిలిప్. * సంగీతం (నేపథ్య గాయకులు): వినీత్ శ్రీనివాసన్, షాన్ రెహ్మాన్, సుశీన్ శ్యామ్, సయనోరా ఫిలిప్, అరుణ్ అలాత్ . * ఛాయాగ్రాహకుడు: [[కె.యు. మోహనన్]] * నర్తకి: [[పూర్ణ|షమ్నా కాసిమ్]] == భౌగోళికం, వాతావరణం == కన్నూర్ అనేది సముద్ర తీరం వెంబడి 1.02 మీటర్లు లేదా 3.3 అడుగులు ఎత్తులో ఉంది, ఇదంతా ఇసుక తీర ప్రాంతం. నగరంలో {{Convert|8|km|mile|1}} దీర్ఘ సముద్ర తీరం ఉంటుంది.దాదాపు {{Convert|3|km|mile|1}} వద్ద బీచ్ -పొడవైంది ఉంది. అది పయ్యంబళం ప్రాంతంలోది. కన్నూర్ పరిసరాల్లో రేఖా రుతుపవన శీతోష్ణస్థితి ఉంటుంది. ''('' కొప్పెన్ వాతావరణ వర్గీకరణ . పరిధిలో ). ఇక్కడ ఏప్రిల్, మే నెలల్లో, సగటు రోజువారీ గరిష్ఠ ఉష్ణోగ్రత 35 సెంటీ గ్రేడ్ ఉంటుంది.మరో వైపు డిసెంబరు, జనవరిలో ఉష్ణోగ్రతలు మితంగా ఉంటాయి: అవి సుమారు 24 సెంటీ గ్రేడ్. [[మలబార్ తీరం|మలబార్ తీరంలోని]] ఇతర ప్రాంతాల మాదిరిగానే, ఈ నగరానికి నైరుతి రుతుపవనాల సమయంలో భారీ వర్షాలు కురుస్తాయి. వార్షిక సగటు వర్షపాతం 3,438 మిల్లీ మీటర్లు. వీటిలో 68 శాతం సహజంగా వేసవిలో అందుతుంది.<ref name="KannurClimate">[http://www.calicutnet.com/yourtown/kannur/Climate.htm Climate: Kannur (Cannanore)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101213205233/http://calicutnet.com/yourtown/kannur/Climate.htm |date=2010-12-13 }} CalicutNet.com</ref> కన్నూర్ ప్రాంతం [[మంగళూరు|మంగళూరుకు]] దక్షిణాన ఉంది. కోజికోడ్ (భారత దేశంలోని కాలికట్[[పడమటి కనుమలు|), పశ్చిమ కనుమల]] [[కొడగు|కూర్గ్]], [[కల్పెట్టా|వయనాడ్]] ప్రాంతపు మనంతవడి తాలూకాకు పశ్చిమాన ఇది కనిపిస్తుంది. == ఇది కూడా చూడు == * [[శ్రీ చిరక్కకావు భగవతి ఆలయం]] * [[కేరళ రాజ్యాలు]] * [[మంగళూరు|మంగుళూరు]] * [[ధర్మడం]] == మూలాలు == {{మూలాలు}} == బాహ్య లింకులు == * [https://web.archive.org/web/20190517095943/https://kannur.gov.in/ అధికారిక వెబ్‌సైట్] * [https://web.archive.org/web/20090427072410/http://kannur.nic.in/ అధికారిక వెబ్‌సైట్ (ప్రత్యామ్నాయ URL)] {{కేరళ జిల్లాల ముఖ్యపట్టణాలు}} cvjradpmwp2bly179sgwo55ahs9kfk3 0 34669 4908514 4076291 2026-07-19T23:07:04Z InternetArchiveBot 88395 1 మూలము(ల)ను భద్రపరచటానికి ప్రయత్నించగా, 0 పనిచేయనివిగా గుర్తించాను.) #IABot (v2.0.9.5 4908514 wikitext text/x-wiki {|class="infobox" cellpadding="2" style="border: 1px solid darkgray;" |+ '''1 అంగుళం =''' |- | colspan=2|'''[[SI ప్రమాణాలు]]''' |- | 0.0254&nbsp;[[మీటరు|m]] || 25.4&nbsp;[[మిల్లీమీటరు|mm]] |- | colspan=2|'''[[US customary units|US customary]]'''/'''[[Imperial units]]''' |- | {{frac|36}}&nbsp;[[గజం(ప్రమాణం)|yd]] || {{frac|12}}&nbsp;[[foot (unit)|ft]] |} '''అంగుళం''' అనేది ఒక [[దూరమానం]]. ఒక [[గజం (దూరమానం)|గజానికి]] 36 అంగుళాలు, ఒక [[అడుగు]]కి 12 అంగుళాలు. ఒక అంగుళానికి 2.54 [[సెంటీమీటరు|సెంటీమీటర్లు]]. "అంగుళం"(బహువచనం:అంగుళాలు),([[ఆంగ్లం]]:inch) దీని గుర్తు (Inch:గుర్తు '''"''') అనునది దైర్ఘ్యమానములో పొడవుకు ప్రమాణం. అత్యున్నతాధికారం కలిగిన , యునైటెడ్ స్టేట్స్ కస్టమరీ ప్రమాణాలలో కూడా అంగుళం అనునది కలదు. అత్యున్నతాధికారం కల ప్రమాణాల ప్రకారం అంగుళం అనునది ఒక [[అడుగు]] పొడవులో 1⁄12 వ భాగము. , ఒక [[గజం(ప్రమాణం)|గజం(యార్డు)]] లో 1⁄36 వ వంతు. ప్రస్తుతం గల ప్రమాణాల ప్రకారం ఇది సుమారు 25.4 mm. ఉంటుంది. ==వాడుక== ఒక అంగుళం అనునది సాధారణంగా అమెరికా సంయుక్త రాష్ట్రాలు,<ref>''[http://corpus.byu.edu/coca/ Corpus of Contemporary American English] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151029175217/http://corpus.byu.edu/coca/ |date=2015-10-29 }}'' (Brigham Young University. Retrieved December 2011) lists 24,302 instances of inch(es) compared to 1548 instances of centimeter(re)(s) and 1343 instances of millimeter(re)(s).</ref> కెనడా ,<ref>''[http://laws-lois.justice.gc.ca/eng/acts/W-6/page-15.html/ Weights and Measures Act] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121016084035/http://laws-lois.justice.gc.ca/eng/acts/W-6/page-15.html/ |date=2012-10-16 }}''</ref><ref>''[http://laws-lois.justice.gc.ca/eng/acts/W-6/page-2.html#h-4/ Weights and Measures Act]. Retrieved January 2012, Act current to 18 January 2012. Canadian units (5) The Canadian units of measurement are as set out and defined in Schedule II, and the symbols and abbreviations therefore are as added pursuant to subparagraph 6(1)(b)(ii).</ref> యునైటెడ్ కింగ్ డమ్ లో పొడవుకు ప్రమాణం గా వినియోగిస్తున్నారు. అంతర్జాతీయ ప్రమాణాల ప్రకారం అంగుళం యొక్క గుర్తు '''in''' , కానీ అంగుళం డబుల్ ప్రైమ్ (″ ) అనే గుర్తుతో సూచిస్తారు. , [[అడుగు]] నకు ప్రైమ్ (’) గుర్తుతో సూచిస్తారు. ఈ గుర్తు ఎపోస్ట్రోఫ్ గా ఆంగ్లంలో వాడబడుతుంది. ఉదాహరణకు 3 అడుగుల 2 అంగుళాలను 3<big>′</big> 2<big>”</big> గా సూచిస్తాము. అంగుళంలో భాగాలను భిన్నములుగా సూచిస్తారు. ఉదాహరణకు 2 3/8 అంగుళాల ను{{frac|2|3|8}}<big>”</big>గా సూచిస్తారు కాని 2.375<big>”</big> గా గాని, , {{frac|2|6|16}} <big>”</big>గా గాని సూచించరాదు. [[Image:Inch tape.jpg|right|250px|thumb|[[కొలచే టేపు]] calibrated in 32nds of an inch]] ==ఇతర ప్రమాణాలతో సంబంధం== [[Image:Inch converter.jpg|right|250px|thumb|Mid-19th century tool for converting between different standards of the inch]] 1 అంతర్జాతీయ అంగుళం ఈ క్రిందివానికి సమానము. * 100 points (1 point = 0.01&nbsp;అంగుళాలు), ఆస్ట్రేలియా లోని బ్యూరో ఆఫ్ మెటొరాలజీ వారు వర్షపాతం కొలెచుటకు ఉపయోగించారు. 1974 కు ముందు <ref>{{cite web|url=http://www.bom.gov.au/climate/cdo/about/definitionsrain.shtml|title=Climate Data Online – definition of rainfall statistics|publisher=[[Bureau of Meteorology]]|accessdate=10 June 2012}}</ref> * 1,000 [[thou (unit of length)|thou]] (also known as mil) (1 mil = 1 thou = 0.001&nbsp;inches) * సుమారు 0.02778 [[గజం(ప్రమాణం)|అడుగులు]] (1 గజం=36&nbsp;అంగుళాలు.) * 2.54 [[సెంటీమీటర్లు]] (1 సెంటీమీటరు ≈ 0.3937 అంతర్జాతీయ అంగుళాలు.) == పుట్టుక == ''inch'' అనే ఆంగ్ల పదము uncia నే లాటిన్ పదం నుండి ఉద్భవించింది. లాటిన్ భాషలో దీని అర్థము "పన్నెండవ భాగము"(అనగా ఒక అడుగు పొడవులో పన్నెండవ భాగము): ఔన్స్ అనుపదం కూడా ఇదేవిధంగా (పౌండులో పన్నెండవ భాగం) ఉధ్బవించింది. == చరిత్ర == ఇంగ్లాండ్ లో మొదటగా "అంగుళము" అను నది 7 వ శతాబ్దంలో వ్రాసిన అథెల్బెర్థ్ నియమాలలో గల గుర్తు ఆధారంగా తెలిసింది.1120 తర్వాత వ్రాసిన గుర్తుల ఆధారంగా కూడా ఇంచ్ ను వాడుతున్నారు.<ref name="GoetzJarnut2003">{{cite book|last1=Goetz|first1=Hans-Werner|last2=Jarnut|first2=Jörg|last3=Pohl|first3=Walter|title=Regna and Gentes: The Relationship Between Late Antique and Early Medieval Peoples and Kingdoms in the Transformation of the Roman World|url=http://books.google.com/books?id=RovRlJkrncEC&pg=PA33|year=2003|publisher=BRILL|isbn=978-90-04-12524-7|page=33}}</ref> ఈ గ్రంథంలో LXVII ప్రకారం గాయముల యొక్క వివిధ లోతులను తెలుసుకొనుటకు : ఒక ఇంచ్,ఒక షిల్లింగ్, రెండు ఇంచ్ లు, రెండు షిల్లింగ్ లు మొదలగునవి వాడబడుచున్నవి<ref name="Wilkins1871">{{cite book|last=Wilkins|first=David|title=Councils and Ecclesiastical Documents Relating to Great Britain and Ireland: English church during the Anglo-Saxon period: A.D. 595-1066. 1871|url=http://books.google.com/books?id=XGUAAAAAMAAJ&pg=PA48|year=1871|publisher=Clarendon Press|page=48}}</ref><ref name="Duncan1984">{{cite book|last=Duncan|first=Otis Dudley|title=Notes on social measurement: historical and critical|url=http://books.google.com/books?id=5c459mDugI0C&pg=PA87|year=1984|publisher=Russell Sage Foundation|isbn=978-0-87154-219-9|page=87}}</ref> పొడవుకు అంగ్లో షష్ట్యంశ ప్రమాణం బర్లెకార్న్. 1066 తర్వాత 1 అంగుళం అనగా 3 బార్లెకార్న్ లకు సమానంగా ఉంటుంది.ఇది అనేక దేశములలో న్యాయపరమైనదిగా గుర్తించారు. బార్లెకార్న్ అనునది మూల ప్రమాణం..<ref name=Klein>{{cite book|title=The world of measurements: masterpieces, mysteries and muddles of metrology|url=https://archive.org/details/worldofmeasureme0000klei|author=H. Arthur Klein|publisher=Simon and Schuster|location=New York|year=1974}}</ref> ప్రాచీన నిర్వచనములలో 1424 లో ఇంగ్లండ్ లో ఎడ్వర్డ్ II యొక్క విగ్రహంలో తెలియజేయబడింది. అంగుళం అనునది మూడు బార్లీ గింజలు,గుండ్రంగా పొడిగా నున్నవి,వరుసగా పేర్చితే దాని పొడవుకు సమానము.<ref name=Klein /> ఇదే విధమైన నిర్వచనములు అంగ్లంలో, వెల్ష్ ప్రాచీన నియమాలలో ఉన్నాయి.<ref>{{cite book|pages=[https://archive.org/details/northumbriasgold0000unse/page/310 310]|title=Northumbria's Golden Age|url=https://archive.org/details/northumbriasgold0000unse|author=Jane Hawkes and Susan Mills|publisher=Sutton|year=1999|isbn=978-0-7509-1685-1}}</ref> ==నూతన ప్రమాణం== ప్రస్తుతం అంతర్జాతీయంగా యు.ఎస్., ఇంపీరియల్ ప్రమాణాల ప్రకారం ఒక అంగుళం విలువ 25.4 మిల్లీ మీటర్లు. దీని ఆధారంగా అంతర్జాతీయ గజం(యార్డ్) కచ్చితంగా 0.9144 మీటర్లు ఉంటుంది.ఈ విలువలు అంతర్జాతీయ యార్డ్, పొండ్ అగ్రీమెంట్ నుండి 1959 నుండి దత్తత తీసుకోబడ్డాయి..<ref name="FR59-5442">{{cite web |last1=Astin |first1=A.V. |last2=Karo |first2=H. A. |last3=Mueller |first3=F.H. |date=25 June 1959 |url=http://www.ngs.noaa.gov/PUBS_LIB/FedRegister/FRdoc59-5442.pdf |title=Refinement of Values for the Yard and the Pound |publisher=US [[Federal Register]]}}</ref> ఈ నిర్వచనం దత్తత తీసుకొనుటకు పూర్వం వివిధ నిర్వచనములు వాడుకలో ఉండెడివి. యునైటెడ్ కింగ్ డం, అనేక కామన్వెల్త్ దేశాలలో అంగుళం నకు ఇంపీరియల్ ప్రమాణాల యార్డు లలో తెలిపేవారు. యు.ఎస్ లో 1893 చట్టం ప్రకారం అంగుళం అనగా 25.4 మిల్లీ మీటర్లు. 1893 లో శుద్ధి చేసిన నిర్వచనం ప్రకారం ఒక మీటరులో {{frac|39.37}} వంతుగా తీసుకున్నారు.<ref name="Mendenhall">{{cite web |author=Thomas Corwin Mendenhall|url=http://physics.nist.gov/Pubs/SP447/app3.pdf |date=5 April 1893 |title=Appendix&nbsp;6 to the Report for 1893 of the U.S. Coast and Geodetic Survey|website= |access-date=3 ఫిబ్రవరి 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120930180925/http://physics.nist.gov/Pubs/SP447/app3.pdf |archive-date=30 సెప్టెంబరు 2012 |url-status=dead }}</ref> 1930 లో బ్రిటిష్ ప్రమాణాల సంస్థ అంగుళం అనగా 25.4 మిల్లీ మీటర్లుగా తీసుకున్నది. అమెరికన్ ప్రమాణాల సంస్థ కూడా 1933 లో దీనిని అనుకరించడం జరిగింది. 1935 లో 16 దేశములు "ఇండస్ట్రియల్ అంగుళాన్ని" దత్తత తీసుకోవటం జరిగింది.<ref name="MeasuresStandards1936">{{cite book|author1=National Conference on Weights and Measures|author2=United States. Bureau of Standards|author3=National Institute of Standards and Technology (US)|title=Report of the ... National Conference on Weights and Measures|url=http://books.google.com/books?id=WDgJAQAAMAAJ&pg=RA3-PA4|year=1936|publisher=US Department of Commerce, Bureau of Standards|page=4}}</ref><ref name="WandmacherJohnson1995">{{cite book|last1=Wandmacher|first1=Cornelius|last2=Johnson|first2=Arnold Ivan|title=Metric Units in Engineering--going SI: How to Use the International Sytems of Measurement Units (SI) to Solve Standard Engineering Problems|url=http://books.google.com/books?id=v5AGFgpcK_wC&pg=PA265|year=1995|publisher=ASCE Publications|isbn=978-0-7844-0070-8|page=265}}</ref> 1946 లో కామన్వెల్త్ సైన్స్ కాంగ్రెస్ కూడా ఒక యార్డు అనగా 0.9144 మీటర్లుగా తీసుకొనుటకు బ్రిటిష్ కామన్వెల్త్ కు సిఫారసు చేసింది. ఈ విలువను కెనడా 1951 లో దత్తత తీసుకున్నది.<ref name="MeasuresStandards1957">{{cite book|author1=National Conference on Weights and Measures|author2=United States. Bureau of Standards|author3=National Institute of Standards and Technology (US)|title=Report of the ... National Conference on Weights and Measures|url=http://books.google.com/books?id=CEgJAQAAMAAJ&pg=PA45|year=1957|publisher=US Department of Commerce, Bureau of Standards|pages=45–6}}</ref> యునైటెడ్ స్టేట్స్, యునైటెడ్ కింగ్ డం, కెనడా, ఆస్ట్రేలియా, న్యూజీలండ్, దక్షిణ ఆఫ్రికా దేశాలు 1959 జూలై 1 నుండి ఈ ప్రమాణాన్ని ఉపయోగించాలని ఒడంబడిక కుదుర్చుకున్నాయి.<ref name="Standards1959">{{cite book|author=United States. National Bureau of Standards|title=Research Highlights of the National Bureau of Standards|url=http://books.google.com/books?id=4aWN-VRV1AoC&pg=PA13|year=1959|publisher=US Department of Commerce, National Bureau of Standards|page=13}}</ref> ఈ విధంగా అంగుళం అనగా 25.4&nbsp;mm.గా నిర్ణయించబడింది. US లో సర్వే కొరకు {{frac|39.37}}-metre ను అంగుళంగా ఉపయోగిస్తున్నారు. అంతర్జాతీయ, యు.ఎస్ సర్వే లలో స్వల్ప వ్యత్యాసం ఉంది. == యివి కూదా చూడండి== * [[దైర్ఘ్యమానము]] * [[అడుగు|అడుగు(ప్రమాణం)]] * [[గజం(ప్రమాణం)]] == మూలాలు == <references /> * ''Collins Encyclopedia of Scotland'' * ''Weights and Measures'', by D. Richard Torrance, SAFHS, Edinburgh, 1996, ISBN 1-874722-09-9 (NB book focusses on Scottish weights and measures exclusively) * {{Dwelly}} * ''Scottish National Dictionary'' and ''Dictionary of the Older Scottish Tongue'' ==అంగుళం యొక్క వాడుక<ref>{{Cite web|last=basha786|date=2023-03-27|title=ఒక అంగుళం అంటే ఎన్ని సెంటీమీటర్లు {{!}}How many centimeters are in one inch?|url=https://chetta.cashway.in/how-many-centimeters-are-in-one-inch/|access-date=2023-04-10|website=chetta|language=en-US|archive-date=2023-04-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20230410125750/https://chetta.cashway.in/how-many-centimeters-are-in-one-inch/|url-status=dead}}</ref>== సాధారణంగా ఈ క్రింది కొలతలని అంగుళాలలోనే తెలియజేస్తారు. * కంప్యూటర్లు, టెలివిజన్ మొదలగువాటి తెరల పరిమాణం * టీవీ లేదా కంప్యూటర్ మానిటర్ స్క్రీన్ * బాక్స్ లేదా ప్యాకేజీ యొక్క వెడల్పు, పొడవు, ఎత్తును * ఒక వ్యక్తి లేదా జంతువు యొక్క ఎత్తును కొలవడం * పైపు లేదా ట్యూబ్ యొక్క వ్యాసాన్ని కొలవడం * ఫాబ్రిక్ లేదా రిబ్బన్ యొక్క పొడవును కొలవడం * పుస్తకం లేదా పేపర్ షీట్ యొక్క మందాన్ని కొలవడం * పైపుల వ్యాసం * కంప్యూటరు [[ఫ్లాఫీ]]ల పరిమాణం * [[పీట్జా]] పరిమాణం {{DEFAULTSORT:అంగుళం}} [[వర్గం:దూరమానాలు]] [[వర్గం:గణిత శాస్త్రము]] [[fy:Tomme (lingtemaat)]] 2md9edczm0q1es5k9tkxfgnfdu7pttx 0 47236 4908741 4055411 2026-07-20T11:29:43Z Kalasagary 107518 /* ఇవికూడా చూడండి */ 4908741 wikitext text/x-wiki [[బొమ్మ:IST-Mirzapur.svg|thumb|భారత ప్రామాణిక కాలమానానికి అధారమైన 82.5°తూ రేఖాంశం మిర్జాపూర్కు పశ్చిమంగా , ఆంధ్రప్రదేశ్ రాష్ట్రంలోని కాకినాడ నగరం మీదుగా వెళుతుంది.]] '''భారత ప్రామాణిక కాలమానం''' ({{lang-en|Indian Standard Time}} - IST) [[భారతదేశం]]మంతటా పాటించే [[కాలమానం|సమయం]]. ఇది [[గ్రీన్‌విచ్]] (Greenwich) సమయానికి ఐదున్నర గంటలు ([[యుటిసి+05:30|UTC+5:30]]) ముందు ఉంటుంది. భారతదేశం, పొద్దు పొడుచు సమయాన్ని (డేలైట్ సేవింగ్ టైం) కానీ, మరే విధమైనా ఋతు అనుగుణ సర్దుబాట్లను కానీ పాటించదు. అయితే పొద్దు పొడుచు సమయాన్ని తాత్కాలికంగా 1962 భారత - చైనా యుద్ధం, 1965 భారత - పాకిస్తాన్ యుద్ధం, 1971 భారత - పాకిస్తాన్ యుద్ధ సమయాల్లో పాటించారు.<ref name="timez">{{cite web|title=India Time Zones|url=http://wwp.india-time.com/indian-time-zones.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070519085807/http://wwp.india-time.com/indian-time-zones.htm|archive-date=2007-05-19|work=greenwichmeantime.com|accessdate=2006-11-25}}</ref> సైనిక , విమానయాన సమయంలో భారత ప్రామాణిక కాలమానాన్ని '''E*''' ("ఎకో స్టార్") గా సూచిస్తారు.<ref>{{cite web|title=Military and Civilian Time Designations|url=http://wwp.greenwichmeantime.com/info/timezone.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160914030025/http://wwp.greenwichmeantime.com/info/timezone.htm|archive-date=2016-09-14|work=greenwichmeantime.com|accessdate=2006-12-02}}</ref> భారత ప్రామాణిక కాలమానాన్ని 82.5° తూర్పు [[రేఖాంశం]] ఆధారంగా లెక్కకడతారు. ఈ రేఖాంశం [[ఉత్తర ప్రదేశ్]] రాష్ట్రంలోని [[అలహాబాదు]] నగరం దగ్గరున్న [[మీర్జాపూర్ (ఉత్తర ప్రదేశ్)|మిర్జాపూర్]] పట్టాణానికి కొంచెం పశ్చిమంగా, [[ఆంధ్రప్రదేశ్]] రాష్ట్రంలోని [[కాకినాడ]] నగరం మీదుగా వెళుతుంది. మిర్జాపూర్ , [[యునైటెడ్ కింగ్‌డం]], గ్రీన్‌విచ్ లోని రాయల్ అబ్జర్వేటరీల మధ్య రేఖాంశ అంతరం కచ్చితంగా 5 గంటల 30 నిమిషాలు. ఆధికారిక సమయపాలనా యంత్రాగం [[ఢిల్లీ]] లోని [[భారత జాతీయ భౌతిక ప్రయోగశాల]]కు సమయపాలనబాధ్యతను అప్పగించినా, స్థానిక సమయాన్ని [[అలహాబాద్ అబ్జర్వేటరీ]] ({{Coord|25.15|N|82.5|E|}}) వద్ద ఉన్న [[గడియార స్తంభం]] నుండి లెక్కకడతారు.<ref name="bbc">{{cite web|last=Sen|first=Ayanjit|date=2001-08-21|title=India investigates different time zones|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/1501252.stm|work=BBC News|accessdate=2006-11-25}}</ref> ==చరిత్ర== చరిత్రలో మొట్టమొదటగా ప్రామాణిక సమయం వివరణ భారతదేశంలో [[4వ శతాబ్దము|4వ శతాబ్దపు]] భారతీయ ఖగోళశాస్త్ర రచన [[సూర్య సిద్ధాంతం]]లో ఇవ్వబడింది. ఈ పుస్తకంలో భూమి గుండ్రంగా ఉందని ప్రతిపాదిస్తూ, [[Prime Meridian|ప్రైమ్ మెరీడియన్]] లేదా జీరో డిగ్రీల రేఖాంశం ''[[అవంతీ]] నగరం'' (చారిత్రక నగరమైన [[ఉజ్జయిని]]కి ({{Coordms|23|10|58|N|75|46|38|E}}), పూర్వపు పేరు) , ''రోహితక'' (చారిత్రక కురుక్షేత్ర యుద్ధభూమి దగ్గరలోని నగరం [[రోహ్‌తక్]]) ({{Coordm|28|54|N|76|38|E}}) గుండా వెళుతుందని నిర్వచించబడింది.<ref>{{cite web|last=Schmidt|first=Olaf H.|date=1944|title=The Computation of the Length of Daylight in Hindu Astronomy|url=http://www.jstor.org/view/00211753/ap020353/02a00020/0|work=Isis, 35(3):205–211|publisher=The University of Chicago Press|accessdate=2006-11-29}}</ref> రోహితక , అవంతి నగరాలు Situated upon the line which passes through the haunt of the demons ([[భూమధ్యరేఖ]] , 76° తూ) , దేవతల ఆవాసమైన కైలాస పర్వతం ([[ఉత్తర ధృవం]]) గుండా వెళుతున్న సరిగీతపై ఉన్నాయి.<ref name="burgess">Burgess, Ebenezer. 1858–1860. [http://www.jstor.org/view/00030279/ap020003/02a00030/0 "Translation of the Surya-Sikddhanta, A Text-Book of Hindu Astronomy; With Notes, and an Appendix."] ''Journal of the American Oriental Society'', '''6''':141–498. (pages 183–186).</ref> పూర్వపు భారతీయ ఖగోళ శాస్త్రజ్ఞులు ఉపయోగించే రోజు ఉజ్జయిని లోని ప్రైమ్ మెరీడియన్ వద్ద సూర్యుడు ఉదయించడముతో ప్రారంభమవుతుంది.<ref>Swerdlow, N. 1973. [http://www.jstor.org/view/00211753/ap010172/01a00100/0 "A Lost Monument of Indian Astronomy."] ''Isis''. '''64'''(2):239–243.</ref> అలా ప్రారంభమయిన రోజు ఈ క్రింది విధంగా చిన్న చిన్న [[సమయఖండాలు]]గా విభజించబడినది:<ref>Das, Sukumar Ranjan. 1928. [http://www.jstor.org/view/00029890/di991110/99p1463g/0 "The Equation of Time in Hindu Astronomy">, ''The American Mathematical Monthly''], '''35'''(10):540–543. Retrieved 1 December [[2006]].</ref> సాధారణ ఉపయోగంలో ఉన్న సమయమే గణించగల సమయం. [[ప్రాణం|ప్రాణంతో]] (ఒక శ్వాసకు పట్టే సమయం) ప్రారంభమై, ఆరు '''ప్రాణాలు''' ఒక [[విఘటిక]] లేదా [[పలం]], 60 '''విఘటికలు''' ఒక [[ఘటిక]], 60 '''ఘటికలు''' ఒక [[నక్షత్ర అహోరాత్రి]], లేదా ఒక [[ఖగోళ దినం]]గా గణిస్తారు. ఒక [[నక్షత్ర మాసం]] లేదా [[ఖగోళ మాసం]]లో 30 అహోరాత్రులు లేదా రోజులు ఉంటాయి. ఒక రోజుకు 24 గంటలుగా పరిగణిస్తే, ఈ కాలమానంలోని అత్యంత చిన్న కొలత, '''ప్రాణం''', లేదా ఒక ఉచ్ఛ్వాసనిశ్వాసం నాలుగు సెకన్లకు సమానమవుతుంది. ఇది ఆధునిక వైద్యశాస్త్ర పరిశోధనలు '''సాధారణ ఉచ్ఛ్వాసనిశ్వాస పౌనపున్యం'''గా భావించే నిమిషానికి 15 శ్వాసలకు సరిపోతుంది.<ref>Piepoli, M. 1997. [http://circ.ahajournals.org/cgi/content/full/95/7/1813 "Origin of Respiratory Sinus Arrhythmia in Conscious Humans."] ''Circulation''. '''95''':1813–1821. Retrieved 1 December [[2006]].</ref> సూర్య సిద్ధాంతం, స్థానిక సమయం నుండి ఉజ్జయినీ ప్రామాణిక సమయాన్ని గణించే పద్ధతిని కూడా వివరించింది.<ref name="burgess" /> భారతీయ కాలమానం చాలా ముందే ఈ ప్రగతిని సాధించినప్పటికీ, ప్రామాణిక సమయం, ఖగోళ శాస్త్రంలో తప్ప వేరెక్కడా విరివిగా ఉపయోగించబడలేదు. చరిత్రలో భారతదేశాన్ని పరిపాలించిన రాజులు, తమసామ్రాజ్యాలలో, చాలామటుకు భారతీయ పంచాంగం సహాయంతో గణించిన స్థానిక సమయాన్నే పాటించారు.సాధారణంగా [[హిందూ కాలగణన|హిందూ కాలగణని]] నిజసమయం (లూనార్) , సౌరసమయం (సోలార్) యూనిట్లలో ఉపయోగిస్తుంది.<ref>{{cite web|url=http://www.es.flinders.edu.au/~mattom/science+society/lecture7.html|title=Lecture 7: Living with the seasons&mdash;the calendar problem|accessdate=2006-12-01|last=Tomczak|first=Matthias|date=2004-07-15|publisher=Lectures on Science, civilization and society, Flinders University, Australia|website=|archive-url=https://web.archive.org/web/20060819172459/http://www.es.flinders.edu.au/~mattom/science+society/lecture7.html|archive-date=2006-08-19|url-status=dead}}</ref> ఉదాహరణకు, 1733లో [[అంబర్ రెండవ జైసింగ్|మహారాజా సవాయి జైసింగ్]] [[జైపూర్]]‌లో నిర్మించిన [[జంతర్ మంతర్ వేధశాల|జంతర్ మంతర్ వేధశాలలో]] స్థానిక సమయాన్ని కచ్చితంగా తెలుసుకోవటానికి 90 అడుగులు (27 మీటర్లు) వరకు ఎత్తున్న [[సూర్య సూచిక (సన్ డయల్)]] ‌లు ఉన్నాయి. [[బొమ్మ:John Goldingham.png|thumb|భారతదేశంలో అమలులో ఉన్న భిన్నాంశ కాలమానాన్ని (UTC+05:30) ఖగోళకారుడు జాన్ గోల్డింగ్‌హామ్ స్థాపించాడని భావిస్తారు.]] బ్రిటీషు నావికుడు-ఖగోళకారుడు [[మైఖెల్ టాపింగ్]] కృషి ఫలితంగా 1792లో, [[బ్రిటీష్ ఈస్టిండియా కంపెనీ|బ్రిటీషు ఈస్టిండియా కంపెనీ]] అప్పటి మద్రాసులో [[మద్రాసు అబ్జర్వేటరీ]]ని ప్రారంభించింది. 1802లో భారతదేశంలో ఈస్టిండియా కంపెనీ అధికారిక ఖగోళకారునిగా నియమితుడైన [[జాన్ గోల్డింగ్‌హామ్]], [[గ్రీన్‌విచ్]] ప్రామాణిక సమయానికి ఐదున్నర గంటలు ముందున్న మద్రాసు రేఖాంశం ({{Coordms|13|5|24|N|80|18|30|E|}}) ను స్థానిక ప్రామాణిక సమయంగా స్థిరపరిచాడు. దీనితో ప్రస్తుతం ఉపయోగిస్తున్న ప్రమాణిక సమయానికి నాందివేశాడు. అప్పటి వరకు ప్రామాణికంగా ఉపయోగిస్తున్న సమయంలో రోజు సూర్యోదయంతో ప్రారంభమయ్యేది. అయితే కొత్త పద్ధతిలో రోజు అర్ధరాత్రి ప్రారంభమవుతుంది. అబ్జర్వేటరీలోని గడియారం ఒక తుపాకికి అనుసంధానించబడి ప్రతిరోజు రాత్రి 8 గంటలకు భాప్రాకా సవ్యంగా ఉందని సూచించటానికి తుపాకీ పేలుతుండేది.<ref>{{cite web|title=History of Indian Time (IST)|url=http://wwp.greenwichmeantime.com/time-zone/asia/india/time/history-indian-time.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20061030014631/http://wwp.greenwichmeantime.com/time-zone/asia/india/time/history-indian-time.htm|archive-date=2006-10-30|work=greenwichmeantime.com|accessdate=2006-11-25}}</ref> బొంబాయి నౌకాశ్రయంలో నౌకా కార్యకలపాలకు సమయ పాలనా మద్దతును 1862లో స్థాపించబడిన కొలాబా అబ్జర్వేటరీ అందించేది.<ref>{{cite web|url=http://iigs.iigm.res.in/history.htm|title=History of Indian Institute of Geomagnetism|accessdate=2006-11-25|date=2006-10-10|publisher=National Informatics Centre|website=|archive-url=https://web.archive.org/web/20071017010331/http://iigs.iigm.res.in/history.htm|archive-date=2007-10-17|url-status=dead}}</ref> భారతదేశంలో అనేక పట్టణాలు 1850లలో రైల్వేలు వచ్చిన తర్వాత కొద్ది సంవత్సరాలకు కూడా తమ సొంత స్థానిక సమయాన్నే ఉపయోగించేవి. రైల్వేల రాకతో ఒక సమైక్య ప్రామాణిక సమయం ఆవశ్యకత తెలియవచ్చింది. అప్పటి బ్రిటీషు ఇండియాలోని రెండు పెద్ద ప్రాంతాలకు ముఖ్యపట్టణాలైన బొంబాయి , కలకత్తాల స్థానిక సమయాలు ప్రాధాన్యత సంతరించుకున్నాయి. క్రమేణ వాటి చుట్టుపక్కల ప్రాంతాలు , సంస్థానాలు ఈ ప్రామాణిక సమయాన్ని అవలంబించాయి. 19వ శతాబ్దంలో గడియారాలను [[తంతి|టెలిగ్రాఫు]] ద్వారా ఒకే సమయము ఉండేట్టు చేసేవారు (సింక్రొనైజ్) ఉదాహరణకు రైల్వేలు తమ గడియారాలని ప్రతిరోజూ ఒక నిర్ణీత సమయంలో ముఖ్య కార్యాలయం లేదా ప్రాంతీయ కార్యాలయం నుండి పంపే సమయ సంకేతం ద్వారా సింక్రొనైజ్ చేసేవారు.<ref name="Princely states"> {{cite web|title=Odds and Ends|url=http://www.irfca.org/faq/faq-misc.html|work=Indian Railways Fan Club|accessdate=2006-11-25}}</ref> 1884లో, [[వాషింగ్టన్, డి.సి.|వాషింగ్టన్, డి.సిలో]] జరిగిన [[అంతర్జాతీయ మెరిడియన్ సమావేశం]] ప్రపంచమంతటా ప్రామాణిక కాలమండలాలను వ్యవస్థీకరించింది. ఆ సమావేశంలో భారతదేశంలో రెండు కాలమండలాలు ఉండాలని నిర్ణయించింది. కలకత్తా తూర్పు 90 డిగ్రీల రేఖాంశంను, బొంబాయి తూర్పు 75 డిగ్రీల రేఖాంశం ఉపయోగించేది. కలకత్తా సమయం గ్రీన్విచ్ కంటే 5 గంటల 30 నిమిషాల 21 సెకన్లు, బొంబాయి సమయం గ్రీన్విచ్ కంటే 4 గంటల 51 నిమిషాలు ముందు ఉండేట్టు నిర్ణయమైంది.<ref>{{cite web|title=Indian Time Zones (IST)|url=http://www.gutenberg.org/files/17759/17759-h/17759-h.htm|work=Project Gutenberg|publisher=International Conference Held at Washington for the Purpose of Fixing a Prime Meridian and a Universal Day. October, 1884 Protocols of the Proceedings|accessdate=2006-11-25}}</ref> 1880ల చివరికల్లా, చాలామటుకు రైల్వే కంపెనీలు రెండు కాలమండలాలకు మధ్యేమార్గంగా రైల్వే సమయంగా పేరొందిన మద్రాసు సమయాన్ని ఉపయోగించడం ప్రారంభించాయి. [[అండమాన్ నికోబార్ దీవులు]] రాజధాని పోర్ట్ బ్లెయిర్ లో [[పోర్ట్ బ్లెయిర్ మీన్ టైం]] అనే మరొక ప్రత్యేక కాలమండలం స్థాపించబడింది. పోర్ట్ బ్లెయిర్ సమయం, మద్రాసు సమయం కంటే 49 నిమిషాల 51 సెకన్లు ముందు ఉండేది.<ref>{{cite web|title=Note on the earthquake of 31 December 1881, Records of the Geological Survey of India,, XVII(2), 47–53, 1884|url=http://cires.colorado.edu/~bilham/Oldham1881account.htm|work=Cooperative Institute for Research in Environmental Sciences (CIRES)|accessdate=2006-11-25}}</ref> అయితే [[బ్రిటీషు ఇండియా]] 1905 వరకు అధికారికంగా ప్రామాణిక కాలమండలాలను నిర్ణయించలేదు. 1905లో ఏకైక ప్రామాణిక సమయాన్ని స్థాపిస్తూ అలహాబాదుకు తూర్పుగా వెళ్ళే 82.5 డిగ్రీల తూర్పు రేఖాంశాన్ని భారతదేశ కేంద్ర మెరిడియన్ గా ఎంచుకుంది. ఇది 1906, జనవరి 1 నుండి భారతదేశంతో పాటు శ్రీలంకలో కూడా అమలులోకి వచ్చింది. కానీ, కలకత్తా సమయాన్ని మాత్రం 1948 వరకు అధికారికంగా, ప్రత్యేక కాలమండలంగానే నిర్వహించారు.<ref name="Princely states" /> [[బొమ్మ:IST-CIA-TZ.png|thumb|ఇతర సరిహద్దు దేశాలతో సంబంధంలో భారత ప్రామాణిక కాలమానం]] 1925లో, టైం సింక్రొనైజేషన్ సంకేతాన్ని ఆమ్నిబస్ టెలిఫోన్ వ్యవస్థ ద్వారా, నియంత్రిత సర్క్యూట్ల ద్వారా కచ్చితమైన సమయం కావలసిన సంస్థలకు ప్రసారం చేసేవారు. ఈ పద్ధతి 1940ల వరకు కొనసాగింది. 1940లలో ప్రభుత్వ సమయ సంకేతాలను రేడియో ద్వారా ప్రసారం చెయ్యటం ప్రారంభించింది.<ref name="Princely states" /> 1947లో భారతదేశానికి స్వాతంత్ర్యం వచ్చిన తర్వాత, భారత ప్రభుత్వం భారత ప్రామాణిక సమయాన్ని దేశం మొత్తానికి అధికారిక సమయంగా ప్రకటించింది.ఆ తరువాత మరి కొన్ని సంవత్సరాల పాటు [[కలకత్తా]] , [[బొంబాయి]] తమ సొంత స్థానిక సమయాన్ని పాటించాయి.<ref name="Princely states" /> [[యుటిసి+05:30|UTC +5:30కి]] వీలైనంతగా దగ్గరలో ఉండటానికి చెన్నైలోని కేంద్రీయ అబ్జర్వేటరీని మిర్జాపూర్ దగ్గరకు తరలించారు. [[1962 భారత చైనా యుద్ధానికి దారితీసిన ఘటనలు|1962 చైనా - ఇండియా యుద్ధం]] , పాకిస్తాన్ తో జరిగిన 1965 , 1971 యుద్ధ సమయాల్లో పౌర విద్యుచ్ఛక్తి వినియోగాన్ని తగ్గించడానికి తాత్కాలికంగా కొంతకాలం పాటూ పొద్దు పొదుపు (డేలైట్ సేవింగ్)ను అమలుపరిచారు.<ref name="timez" /> ==సమస్యలు== 1980వ దశకపు చివరిలో, ఒక పరిశోధకుల బృందం విద్యుచ్ఛక్తిని ఆదాచేయటానికి దేశాన్ని రెండు లేదా మూడు కాలాంశాలుగా విభజించాలని ప్రతిపాదించారు. వీరి ప్రతిపాదనలో బ్రిటీషుపాలన కాలంలో ఉన్న రెండు కాలాంశాల పద్ధతిని తిరిగి ప్రవేశపెట్టడం కూడా ఒకటి.అయితే ఈ బృందం ప్రతిపాదనలు అమలుపరబడలేదు<ref name="bbc"/><ref>{{cite web|last=S. Muthiah|date=2002-01-07|title=A matter of time|url=http://www.hinduonnet.com/mp/2002/01/07/stories/2002010700130300.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20071013214517/http://hinduonnet.com/mp/2002/01/07/stories/2002010700130300.htm|archive-date=2007-10-13|work=The Hindu Business Line|publisher=The Hindu Group|accessdate=2006-11-25}}</ref> 2001లో, కేంద్ర ప్రభుత్వం శాస్త్ర సాంకేతిక శాఖ ఆధ్వర్యంలో అనేక కాలాంశాలు , పొద్దు పొదుపు సమయం ఆవశ్యకతలను పరిశీలించటానికి నలుగురు సభ్యుల సంఘాన్ని నియమించింది.<ref name="bbc"/> ఈ సంఘం నిర్ధారణలను 2004లో శాస్త్ర సాంకేతిక శాఖ మంత్రి, [[కపిల్ సిబల్|కపిల్ సిబాల్]] భారత పార్లమెంటులో ప్రవేశపెట్టాడు.ఈ సంఘం [[భారతదేశం]] యొక్క విస్తృతి అనేక కాలాంశాలు అవసరమయ్యేంతగా లేదని, పైమ్ మెరీడియను కేంద్రస్థానంగానే ఎంపిక చేయబడింది కాబట్టి ఇప్పుడున్న సమైక్య వ్యవస్థకు మార్పులు చేయనవసరం లేదని నిర్ధారించింది.<ref>{{cite web|date=2004-07-22|title=Standard Time for Different Regions|url=http://dst.gov.in/admin_finance/un-sq1007.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070928010543/http://dst.gov.in/admin_finance/un-sq1007.htm|archive-date=2007-09-28|work=Department of Science and Technology]|accessdate=2006-11-25}}</ref> ప్రభుత్వం, భారత దేశాన్ని అనేక కాలాంశాలుగా విభజించడానికి పలుమార్లు తిరస్కరించినప్పటికీ, ''ప్లాంటేషన్స్ శ్రామిక చట్టం, 1951'' వంటి కార్మిక చట్టాలు కేంద్ర , రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలకు ఆయా పారిశ్రామిక ప్రాంతాలలో స్థానిక సమయాన్ని నిర్వచించటానికి , స్థాపించటానికి అవకాశం కల్పిస్తున్నవి.<ref>{{cite web |url=http://nrcw.nic.in/shared/sublinkimages/19.htm |title=A matter of time |accessdate=2006-11-25 |work=National Resource Centre for Women |archive-url=https://web.archive.org/web/20060319181936/http://nrcw.nic.in/shared/sublinkimages/19.htm |archive-date=2006-03-19 |url-status=dead }}</ref> ==సమయ సంకేతాలు== వాణిజ్య , అధికారిక ఉపయోగాల కోసం అధికారిక సమయ సంకేతాలు [[కొత్త ఢిల్లీ]]లోని జాతీయ భౌతిక పరిశోధనశాల వద్ద ఉన్న [[సమయ , పౌనపున్య ప్రామాణిక పరిశోధనశాల]] వెలువడతాయి. ఈ సంకేతాలు [[విశ్వవ్యాప్త సమన్వయ సమయం|విశ్వవ్యాప్త సమన్వయ సమయానికి]] మద్దతునిచ్చే ప్రపంచవ్యాప్త గడియార వ్యవస్థతో అనుసంధానించబడిన అటామిక్ క్లాక్ ఆధారంగా వెలువడుతాయి. సమయ , పౌనపున్య ప్రామాణిక పరిశోధనశాల విశేషాలు:<ref>{{cite web|title=Indian Time Today (IST)|url=http://wwp.greenwichmeantime.com/time-zone/asia/india/time/indian-time-today.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20061030014626/http://wwp.greenwichmeantime.com/time-zone/asia/india/time/indian-time-today.htm|archive-date=2006-10-30|work=Greenwich Mean Time (GMT)|accessdate=2006-11-25}}</ref> *నాలుగు [[సీషియం]] , [[రుబీడియం]] అటామిక్ గడియారాలు; *10 మెగా హెర్ట్‌జుల వద్ద ''ATA'' అనేక సంతేకనామంతో ప్రసారమయ్యే ఉఛ్ఛస్థాయి పౌనపున్యం కలిగిన ప్రసార సర్వీసు వినియోగదారుల గడియారాన్ని మిల్లీసెకండ్లలలో సింక్రొనైజ్ చెయ్యటానికి ఉపయోగిస్తారు. *[[భారత జాతీయ ఉపగ్రహ వ్యవస్థ]] ఉపగ్రహాలపై ఆధారపడిన ప్రామాణిక సమయం , ఫ్రీక్వెన్సీ ప్రసార సర్వీసు నిర్దిష్టమైన సమయాన్ని దేశమంతటా ప్రభుత్వాధీనంలో ఉన్న [[ఆలిండియా రేడియో]] , [[దూరదర్శన్(టీవి ఛానల్)|దూరదర్శన్]] టెలివిజన్ నెట్‌వర్కుల ద్వారా ప్రసారం చేస్తారు. టెలిఫోన్ కంపెనీలు వినియోగదారులకు కచ్చితమైన సమయాన్ని తెలియజేసేందుకు ప్రత్యేకంగా నియమించిన టెలిఫోన్ నంబర్లు టైం సర్వర్ మిర్రర్లకు అనుసంధానించబడి ఉంటాయి. కచ్చితమైన సమయం తెలుసుకోవటానికి గణనీయంగా పెరుగుతున్న మరో ప్రాచుర్యమైన పద్ధతి గ్లోబల్ పొజిషనింగ్ సిస్టం (జి.పి.ఎస్) రిసీవర్లు.<ref>{{cite web|title=Satellites for Navigation|url=http://pib.nic.in/release/rel_print_page.asp?relid=19703|work=Press Information Bureau, Government of India|accessdate=2006-11-25}}</ref> ==ఇవికూడా చూడండి== *[[కాలమండలం]] *[[భారత కాలమానం]] <!-- *[[Equation of time]] *[[Hindu astrology]] *[[International Atomic Time]] *[[Terrestrial Time]] *([[List of time zones|list]]) *[[zoneinfo]]--> ==మూలాలు== {{Reflist|2}} ==బయటి లింకులు== *[https://web.archive.org/web/20070224184649/http://wwp.greenwichmeantime.com/time-zone/asia/india/time/ భారతదేశంలో ప్రస్తుత సమయం] *[https://web.archive.org/web/20090414074317/http://www.nplindia.ernet.in/time.php జాతీయ భౌతిక ప్రయోగశాల] *[http://www.timeanddate.com/worldclock/ ప్రపంచ గడియారం - కాలమానాలు] *[http://www.worldtimezone.com/ ప్రపంచవ్యాప్తంగా కాలమానాలు] *[http://www.ucolick.org/~sla/leapsecs/timescales.html కాలమానాల అభివృద్ధి] [[వర్గం:దేశం వారిగా సమయం|భారతదేశం]] [[వర్గం:భారతదేశ భౌగోళికాంశాలు]] [[వర్గం:కాలమానాలు]] 8akysv4xsxrsac311gh0ktcwmgmu9b4 4908742 4908741 2026-07-20T11:31:39Z Kalasagary 107518 4908742 wikitext text/x-wiki [[బొమ్మ:IST-Mirzapur.svg|thumb|భారత ప్రామాణిక కాలమానానికి అధారమైన 82.5°తూ రేఖాంశం మిర్జాపూర్కు పశ్చిమంగా , ఆంధ్రప్రదేశ్ రాష్ట్రంలోని కాకినాడ నగరం మీదుగా వెళుతుంది.]] '''భారత ప్రామాణిక కాలమానం''' ({{lang-en|Indian Standard Time}} - IST) [[భారతదేశం]]మంతటా పాటించే [[కాలమానం|సమయం]]. ఇది [[గ్రీన్‌విచ్]] (Greenwich) సమయానికి ఐదున్నర గంటలు ([[యుటిసి+05:30|UTC+5:30]]) ముందు ఉంటుంది. భారతదేశం, పొద్దు పొడుచు సమయాన్ని (డేలైట్ సేవింగ్ టైం) కానీ, మరే విధమైనా ఋతు అనుగుణ సర్దుబాట్లను కానీ పాటించదు. అయితే పొద్దు పొడుచు సమయాన్ని తాత్కాలికంగా 1962 భారత - చైనా యుద్ధం, 1965 భారత - పాకిస్తాన్ యుద్ధం, 1971 భారత - పాకిస్తాన్ యుద్ధ సమయాల్లో పాటించారు.<ref name="timez">{{cite web|title=India Time Zones|url=http://wwp.india-time.com/indian-time-zones.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070519085807/http://wwp.india-time.com/indian-time-zones.htm|archive-date=2007-05-19|work=greenwichmeantime.com|accessdate=2006-11-25}}</ref> సైనిక , విమానయాన సమయంలో భారత ప్రామాణిక కాలమానాన్ని '''E*''' ("ఎకో స్టార్") గా సూచిస్తారు.<ref>{{cite web|title=Military and Civilian Time Designations|url=http://wwp.greenwichmeantime.com/info/timezone.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160914030025/http://wwp.greenwichmeantime.com/info/timezone.htm|archive-date=2016-09-14|work=greenwichmeantime.com|accessdate=2006-12-02}}</ref> భారత ప్రామాణిక కాలమానాన్ని 82.5° తూర్పు [[రేఖాంశం]] ఆధారంగా లెక్కకడతారు. ఈ రేఖాంశం [[ఉత్తర ప్రదేశ్]] రాష్ట్రంలోని [[అలహాబాదు]] నగరం దగ్గరున్న [[మీర్జాపూర్ (ఉత్తర ప్రదేశ్)|మిర్జాపూర్]] పట్టాణానికి కొంచెం పశ్చిమంగా, [[ఆంధ్రప్రదేశ్]] రాష్ట్రంలోని [[కాకినాడ]] నగరం మీదుగా వెళుతుంది. మిర్జాపూర్ , [[యునైటెడ్ కింగ్‌డం]], గ్రీన్‌విచ్ లోని రాయల్ అబ్జర్వేటరీల మధ్య రేఖాంశ అంతరం కచ్చితంగా 5 గంటల 30 నిమిషాలు. ఆధికారిక సమయపాలనా యంత్రాగం [[ఢిల్లీ]] లోని భారత జాతీయ భౌతిక ప్రయోగశాలకు సమయపాలనబాధ్యతను అప్పగించినా, స్థానిక సమయాన్ని [[అలహాబాద్ అబ్జర్వేటరీ]] ({{Coord|25.15|N|82.5|E|}}) వద్ద ఉన్న [[గడియార స్తంభం]] నుండి లెక్కకడతారు.<ref name="bbc">{{cite web|last=Sen|first=Ayanjit|date=2001-08-21|title=India investigates different time zones|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/1501252.stm|work=BBC News|accessdate=2006-11-25}}</ref> ==చరిత్ర== చరిత్రలో మొట్టమొదటగా ప్రామాణిక సమయం వివరణ భారతదేశంలో 4వ శతాబ్దపు భారతీయ ఖగోళశాస్త్ర రచన [[సూర్య సిద్ధాంతం]]లో ఇవ్వబడింది. ఈ పుస్తకంలో భూమి గుండ్రంగా ఉందని ప్రతిపాదిస్తూ, ప్రైమ్ మెరీడియన్ లేదా జీరో డిగ్రీల రేఖాంశం ''అవంతీ నగరం'' (చారిత్రక నగరమైన [[ఉజ్జయిని]]కి, పూర్వపు పేరు) , ''రోహితక'' (చారిత్రక కురుక్షేత్ర యుద్ధభూమి దగ్గరలోని నగరం [[రోహ్‌తక్]])గుండా వెళుతుందని నిర్వచించబడింది.<ref>{{cite web|last=Schmidt|first=Olaf H.|date=1944|title=The Computation of the Length of Daylight in Hindu Astronomy|url=http://www.jstor.org/view/00211753/ap020353/02a00020/0|work=Isis, 35(3):205–211|publisher=The University of Chicago Press|accessdate=2006-11-29}}</ref> రోహితక , అవంతి నగరాలు Situated upon the line which passes through the haunt of the demons (భూమధ్యరేఖ , 76° తూ) , దేవతల ఆవాసమైన కైలాస పర్వతం (ఉత్తర ధృవం) గుండా వెళుతున్న సరిగీతపై ఉన్నాయి.<ref name="burgess">Burgess, Ebenezer. 1858–1860. [http://www.jstor.org/view/00030279/ap020003/02a00030/0 "Translation of the Surya-Sikddhanta, A Text-Book of Hindu Astronomy; With Notes, and an Appendix."] ''Journal of the American Oriental Society'', '''6''':141–498. (pages 183–186).</ref> పూర్వపు భారతీయ ఖగోళ శాస్త్రజ్ఞులు ఉపయోగించే రోజు ఉజ్జయిని లోని ప్రైమ్ మెరీడియన్ వద్ద సూర్యుడు ఉదయించడముతో ప్రారంభమవుతుంది.<ref>Swerdlow, N. 1973. [http://www.jstor.org/view/00211753/ap010172/01a00100/0 "A Lost Monument of Indian Astronomy."] ''Isis''. '''64'''(2):239–243.</ref> అలా ప్రారంభమయిన రోజు ఈ క్రింది విధంగా చిన్న చిన్న సమయఖండాలుగా విభజించబడినది:<ref>Das, Sukumar Ranjan. 1928. [http://www.jstor.org/view/00029890/di991110/99p1463g/0 "The Equation of Time in Hindu Astronomy">, ''The American Mathematical Monthly''], '''35'''(10):540–543. Retrieved 1 December [[2006]].</ref> సాధారణ ఉపయోగంలో ఉన్న సమయమే గణించగల సమయం. [[ప్రాణం|ప్రాణంతో]] (ఒక శ్వాసకు పట్టే సమయం) ప్రారంభమై, ఆరు '''ప్రాణాలు''' ఒక విఘటిక లేదా పలం, 60 '''విఘటికలు''' ఒక ఘటిక, 60 '''ఘటికలు''' ఒక నక్షత్ర అహోరాత్రి, లేదా ఒక ఖగోళ దినంగా గణిస్తారు. ఒక నక్షత్ర మాసం లేదా ఖగోళ మాసంలో 30 అహోరాత్రులు లేదా రోజులు ఉంటాయి. ఒక రోజుకు 24 గంటలుగా పరిగణిస్తే, ఈ కాలమానంలోని అత్యంత చిన్న కొలత, '''ప్రాణం''', లేదా ఒక ఉచ్ఛ్వాసనిశ్వాసం నాలుగు సెకన్లకు సమానమవుతుంది. ఇది ఆధునిక వైద్యశాస్త్ర పరిశోధనలు '''సాధారణ ఉచ్ఛ్వాసనిశ్వాస పౌనపున్యం'''గా భావించే నిమిషానికి 15 శ్వాసలకు సరిపోతుంది.<ref>Piepoli, M. 1997. [http://circ.ahajournals.org/cgi/content/full/95/7/1813 "Origin of Respiratory Sinus Arrhythmia in Conscious Humans."] ''Circulation''. '''95''':1813–1821. Retrieved 1 December [[2006]].</ref> సూర్య సిద్ధాంతం, స్థానిక సమయం నుండి ఉజ్జయినీ ప్రామాణిక సమయాన్ని గణించే పద్ధతిని కూడా వివరించింది.<ref name="burgess" /> భారతీయ కాలమానం చాలా ముందే ఈ ప్రగతిని సాధించినప్పటికీ, ప్రామాణిక సమయం, ఖగోళ శాస్త్రంలో తప్ప వేరెక్కడా విరివిగా ఉపయోగించబడలేదు. చరిత్రలో భారతదేశాన్ని పరిపాలించిన రాజులు, తమసామ్రాజ్యాలలో, చాలామటుకు భారతీయ పంచాంగం సహాయంతో గణించిన స్థానిక సమయాన్నే పాటించారు.సాధారణంగా [[హిందూ కాలగణన|హిందూ కాలగణని]] నిజసమయం (లూనార్) , సౌరసమయం (సోలార్) యూనిట్లలో ఉపయోగిస్తుంది.<ref>{{cite web|url=http://www.es.flinders.edu.au/~mattom/science+society/lecture7.html|title=Lecture 7: Living with the seasons&mdash;the calendar problem|accessdate=2006-12-01|last=Tomczak|first=Matthias|date=2004-07-15|publisher=Lectures on Science, civilization and society, Flinders University, Australia|website=|archive-url=https://web.archive.org/web/20060819172459/http://www.es.flinders.edu.au/~mattom/science+society/lecture7.html|archive-date=2006-08-19|url-status=dead}}</ref> ఉదాహరణకు, 1733లో మహారాజా సవాయి జైసింగ్ [[జైపూర్]]‌లో నిర్మించిన [[జంతర్ మంతర్ వేధశాల|జంతర్ మంతర్ వేధశాలలో]] స్థానిక సమయాన్ని కచ్చితంగా తెలుసుకోవటానికి 90 అడుగులు (27 మీటర్లు) వరకు ఎత్తున్న సూర్య సూచిక (సన్ డయల్) ‌లు ఉన్నాయి. [[బొమ్మ:John Goldingham.png|thumb|భారతదేశంలో అమలులో ఉన్న భిన్నాంశ కాలమానాన్ని (UTC+05:30) ఖగోళకారుడు జాన్ గోల్డింగ్‌హామ్ స్థాపించాడని భావిస్తారు.]] బ్రిటీషు నావికుడు-ఖగోళకారుడు మైఖెల్ టాపింగ్ కృషి ఫలితంగా 1792లో, [[బ్రిటీష్ ఈస్టిండియా కంపెనీ|బ్రిటీషు ఈస్టిండియా కంపెనీ]] అప్పటి మద్రాసులో [[మద్రాసు అబ్జర్వేటరీ]]ని ప్రారంభించింది. 1802లో భారతదేశంలో ఈస్టిండియా కంపెనీ అధికారిక ఖగోళకారునిగా నియమితుడైన [[జాన్ గోల్డింగ్‌హామ్]], [[గ్రీన్‌విచ్]] ప్రామాణిక సమయానికి ఐదున్నర గంటలు ముందున్న మద్రాసు రేఖాంశం ({{Coordms|13|5|24|N|80|18|30|E|}}) ను స్థానిక ప్రామాణిక సమయంగా స్థిరపరిచాడు. దీనితో ప్రస్తుతం ఉపయోగిస్తున్న ప్రమాణిక సమయానికి నాందివేశాడు. అప్పటి వరకు ప్రామాణికంగా ఉపయోగిస్తున్న సమయంలో రోజు సూర్యోదయంతో ప్రారంభమయ్యేది. అయితే కొత్త పద్ధతిలో రోజు అర్ధరాత్రి ప్రారంభమవుతుంది. అబ్జర్వేటరీలోని గడియారం ఒక తుపాకికి అనుసంధానించబడి ప్రతిరోజు రాత్రి 8 గంటలకు భాప్రాకా సవ్యంగా ఉందని సూచించటానికి తుపాకీ పేలుతుండేది.<ref>{{cite web|title=History of Indian Time (IST)|url=http://wwp.greenwichmeantime.com/time-zone/asia/india/time/history-indian-time.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20061030014631/http://wwp.greenwichmeantime.com/time-zone/asia/india/time/history-indian-time.htm|archive-date=2006-10-30|work=greenwichmeantime.com|accessdate=2006-11-25}}</ref> బొంబాయి నౌకాశ్రయంలో నౌకా కార్యకలపాలకు సమయ పాలనా మద్దతును 1862లో స్థాపించబడిన కొలాబా అబ్జర్వేటరీ అందించేది.<ref>{{cite web|url=http://iigs.iigm.res.in/history.htm|title=History of Indian Institute of Geomagnetism|accessdate=2006-11-25|date=2006-10-10|publisher=National Informatics Centre|website=|archive-url=https://web.archive.org/web/20071017010331/http://iigs.iigm.res.in/history.htm|archive-date=2007-10-17|url-status=dead}}</ref> భారతదేశంలో అనేక పట్టణాలు 1850లలో రైల్వేలు వచ్చిన తర్వాత కొద్ది సంవత్సరాలకు కూడా తమ సొంత స్థానిక సమయాన్నే ఉపయోగించేవి. రైల్వేల రాకతో ఒక సమైక్య ప్రామాణిక సమయం ఆవశ్యకత తెలియవచ్చింది. అప్పటి బ్రిటీషు ఇండియాలోని రెండు పెద్ద ప్రాంతాలకు ముఖ్యపట్టణాలైన బొంబాయి , కలకత్తాల స్థానిక సమయాలు ప్రాధాన్యత సంతరించుకున్నాయి. క్రమేణ వాటి చుట్టుపక్కల ప్రాంతాలు , సంస్థానాలు ఈ ప్రామాణిక సమయాన్ని అవలంబించాయి. 19వ శతాబ్దంలో గడియారాలను [[తంతి|టెలిగ్రాఫు]] ద్వారా ఒకే సమయము ఉండేట్టు చేసేవారు (సింక్రొనైజ్) ఉదాహరణకు రైల్వేలు తమ గడియారాలని ప్రతిరోజూ ఒక నిర్ణీత సమయంలో ముఖ్య కార్యాలయం లేదా ప్రాంతీయ కార్యాలయం నుండి పంపే సమయ సంకేతం ద్వారా సింక్రొనైజ్ చేసేవారు.<ref name="Princely states"> {{cite web|title=Odds and Ends|url=http://www.irfca.org/faq/faq-misc.html|work=Indian Railways Fan Club|accessdate=2006-11-25}}</ref> 1884లో, [[వాషింగ్టన్, డి.సి.|వాషింగ్టన్, డి.సిలో]] జరిగిన [[అంతర్జాతీయ మెరిడియన్ సమావేశం]] ప్రపంచమంతటా ప్రామాణిక కాలమండలాలను వ్యవస్థీకరించింది. ఆ సమావేశంలో భారతదేశంలో రెండు కాలమండలాలు ఉండాలని నిర్ణయించింది. కలకత్తా తూర్పు 90 డిగ్రీల రేఖాంశంను, బొంబాయి తూర్పు 75 డిగ్రీల రేఖాంశం ఉపయోగించేది. కలకత్తా సమయం గ్రీన్విచ్ కంటే 5 గంటల 30 నిమిషాల 21 సెకన్లు, బొంబాయి సమయం గ్రీన్విచ్ కంటే 4 గంటల 51 నిమిషాలు ముందు ఉండేట్టు నిర్ణయమైంది.<ref>{{cite web|title=Indian Time Zones (IST)|url=http://www.gutenberg.org/files/17759/17759-h/17759-h.htm|work=Project Gutenberg|publisher=International Conference Held at Washington for the Purpose of Fixing a Prime Meridian and a Universal Day. October, 1884 Protocols of the Proceedings|accessdate=2006-11-25}}</ref> 1880ల చివరికల్లా, చాలామటుకు రైల్వే కంపెనీలు రెండు కాలమండలాలకు మధ్యేమార్గంగా రైల్వే సమయంగా పేరొందిన మద్రాసు సమయాన్ని ఉపయోగించడం ప్రారంభించాయి. [[అండమాన్ నికోబార్ దీవులు]] రాజధాని పోర్ట్ బ్లెయిర్ లో [[పోర్ట్ బ్లెయిర్ మీన్ టైం]] అనే మరొక ప్రత్యేక కాలమండలం స్థాపించబడింది. పోర్ట్ బ్లెయిర్ సమయం, మద్రాసు సమయం కంటే 49 నిమిషాల 51 సెకన్లు ముందు ఉండేది.<ref>{{cite web|title=Note on the earthquake of 31 December 1881, Records of the Geological Survey of India,, XVII(2), 47–53, 1884|url=http://cires.colorado.edu/~bilham/Oldham1881account.htm|work=Cooperative Institute for Research in Environmental Sciences (CIRES)|accessdate=2006-11-25}}</ref> అయితే [[బ్రిటీషు ఇండియా]] 1905 వరకు అధికారికంగా ప్రామాణిక కాలమండలాలను నిర్ణయించలేదు. 1905లో ఏకైక ప్రామాణిక సమయాన్ని స్థాపిస్తూ అలహాబాదుకు తూర్పుగా వెళ్ళే 82.5 డిగ్రీల తూర్పు రేఖాంశాన్ని భారతదేశ కేంద్ర మెరిడియన్ గా ఎంచుకుంది. ఇది 1906, జనవరి 1 నుండి భారతదేశంతో పాటు శ్రీలంకలో కూడా అమలులోకి వచ్చింది. కానీ, కలకత్తా సమయాన్ని మాత్రం 1948 వరకు అధికారికంగా, ప్రత్యేక కాలమండలంగానే నిర్వహించారు.<ref name="Princely states" /> [[బొమ్మ:IST-CIA-TZ.png|thumb|ఇతర సరిహద్దు దేశాలతో సంబంధంలో భారత ప్రామాణిక కాలమానం]] 1925లో, టైం సింక్రొనైజేషన్ సంకేతాన్ని ఆమ్నిబస్ టెలిఫోన్ వ్యవస్థ ద్వారా, నియంత్రిత సర్క్యూట్ల ద్వారా కచ్చితమైన సమయం కావలసిన సంస్థలకు ప్రసారం చేసేవారు. ఈ పద్ధతి 1940ల వరకు కొనసాగింది. 1940లలో ప్రభుత్వ సమయ సంకేతాలను రేడియో ద్వారా ప్రసారం చెయ్యటం ప్రారంభించింది.<ref name="Princely states" /> 1947లో భారతదేశానికి స్వాతంత్ర్యం వచ్చిన తర్వాత, భారత ప్రభుత్వం భారత ప్రామాణిక సమయాన్ని దేశం మొత్తానికి అధికారిక సమయంగా ప్రకటించింది.ఆ తరువాత మరి కొన్ని సంవత్సరాల పాటు [[కలకత్తా]] , [[బొంబాయి]] తమ సొంత స్థానిక సమయాన్ని పాటించాయి.<ref name="Princely states" /> [[యుటిసి+05:30|UTC +5:30కి]] వీలైనంతగా దగ్గరలో ఉండటానికి చెన్నైలోని కేంద్రీయ అబ్జర్వేటరీని మిర్జాపూర్ దగ్గరకు తరలించారు. [[1962 భారత చైనా యుద్ధానికి దారితీసిన ఘటనలు|1962 చైనా - ఇండియా యుద్ధం]] , పాకిస్తాన్ తో జరిగిన 1965 , 1971 యుద్ధ సమయాల్లో పౌర విద్యుచ్ఛక్తి వినియోగాన్ని తగ్గించడానికి తాత్కాలికంగా కొంతకాలం పాటూ పొద్దు పొదుపు (డేలైట్ సేవింగ్)ను అమలుపరిచారు.<ref name="timez" /> ==సమస్యలు== 1980వ దశకపు చివరిలో, ఒక పరిశోధకుల బృందం విద్యుచ్ఛక్తిని ఆదాచేయటానికి దేశాన్ని రెండు లేదా మూడు కాలాంశాలుగా విభజించాలని ప్రతిపాదించారు. వీరి ప్రతిపాదనలో బ్రిటీషుపాలన కాలంలో ఉన్న రెండు కాలాంశాల పద్ధతిని తిరిగి ప్రవేశపెట్టడం కూడా ఒకటి.అయితే ఈ బృందం ప్రతిపాదనలు అమలుపరబడలేదు<ref name="bbc"/><ref>{{cite web|last=S. Muthiah|date=2002-01-07|title=A matter of time|url=http://www.hinduonnet.com/mp/2002/01/07/stories/2002010700130300.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20071013214517/http://hinduonnet.com/mp/2002/01/07/stories/2002010700130300.htm|archive-date=2007-10-13|work=The Hindu Business Line|publisher=The Hindu Group|accessdate=2006-11-25}}</ref> 2001లో, కేంద్ర ప్రభుత్వం శాస్త్ర సాంకేతిక శాఖ ఆధ్వర్యంలో అనేక కాలాంశాలు , పొద్దు పొదుపు సమయం ఆవశ్యకతలను పరిశీలించటానికి నలుగురు సభ్యుల సంఘాన్ని నియమించింది.<ref name="bbc"/> ఈ సంఘం నిర్ధారణలను 2004లో శాస్త్ర సాంకేతిక శాఖ మంత్రి, [[కపిల్ సిబల్|కపిల్ సిబాల్]] భారత పార్లమెంటులో ప్రవేశపెట్టాడు.ఈ సంఘం [[భారతదేశం]] యొక్క విస్తృతి అనేక కాలాంశాలు అవసరమయ్యేంతగా లేదని, పైమ్ మెరీడియను కేంద్రస్థానంగానే ఎంపిక చేయబడింది కాబట్టి ఇప్పుడున్న సమైక్య వ్యవస్థకు మార్పులు చేయనవసరం లేదని నిర్ధారించింది.<ref>{{cite web|date=2004-07-22|title=Standard Time for Different Regions|url=http://dst.gov.in/admin_finance/un-sq1007.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070928010543/http://dst.gov.in/admin_finance/un-sq1007.htm|archive-date=2007-09-28|work=Department of Science and Technology]|accessdate=2006-11-25}}</ref> ప్రభుత్వం, భారత దేశాన్ని అనేక కాలాంశాలుగా విభజించడానికి పలుమార్లు తిరస్కరించినప్పటికీ, ''ప్లాంటేషన్స్ శ్రామిక చట్టం, 1951'' వంటి కార్మిక చట్టాలు కేంద్ర , రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలకు ఆయా పారిశ్రామిక ప్రాంతాలలో స్థానిక సమయాన్ని నిర్వచించటానికి , స్థాపించటానికి అవకాశం కల్పిస్తున్నవి.<ref>{{cite web |url=http://nrcw.nic.in/shared/sublinkimages/19.htm |title=A matter of time |accessdate=2006-11-25 |work=National Resource Centre for Women |archive-url=https://web.archive.org/web/20060319181936/http://nrcw.nic.in/shared/sublinkimages/19.htm |archive-date=2006-03-19 |url-status=dead }}</ref> ==సమయ సంకేతాలు== వాణిజ్య , అధికారిక ఉపయోగాల కోసం అధికారిక సమయ సంకేతాలు [[కొత్త ఢిల్లీ]]లోని జాతీయ భౌతిక పరిశోధనశాల వద్ద ఉన్న [[సమయ , పౌనపున్య ప్రామాణిక పరిశోధనశాల]] వెలువడతాయి. ఈ సంకేతాలు [[విశ్వవ్యాప్త సమన్వయ సమయం|విశ్వవ్యాప్త సమన్వయ సమయానికి]] మద్దతునిచ్చే ప్రపంచవ్యాప్త గడియార వ్యవస్థతో అనుసంధానించబడిన అటామిక్ క్లాక్ ఆధారంగా వెలువడుతాయి. సమయ , పౌనపున్య ప్రామాణిక పరిశోధనశాల విశేషాలు:<ref>{{cite web|title=Indian Time Today (IST)|url=http://wwp.greenwichmeantime.com/time-zone/asia/india/time/indian-time-today.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20061030014626/http://wwp.greenwichmeantime.com/time-zone/asia/india/time/indian-time-today.htm|archive-date=2006-10-30|work=Greenwich Mean Time (GMT)|accessdate=2006-11-25}}</ref> *నాలుగు [[సీషియం]] , [[రుబీడియం]] అటామిక్ గడియారాలు; *10 మెగా హెర్ట్‌జుల వద్ద ''ATA'' అనేక సంతేకనామంతో ప్రసారమయ్యే ఉఛ్ఛస్థాయి పౌనపున్యం కలిగిన ప్రసార సర్వీసు వినియోగదారుల గడియారాన్ని మిల్లీసెకండ్లలలో సింక్రొనైజ్ చెయ్యటానికి ఉపయోగిస్తారు. *[[భారత జాతీయ ఉపగ్రహ వ్యవస్థ]] ఉపగ్రహాలపై ఆధారపడిన ప్రామాణిక సమయం , ఫ్రీక్వెన్సీ ప్రసార సర్వీసు నిర్దిష్టమైన సమయాన్ని దేశమంతటా ప్రభుత్వాధీనంలో ఉన్న [[ఆలిండియా రేడియో]] , [[దూరదర్శన్(టీవి ఛానల్)|దూరదర్శన్]] టెలివిజన్ నెట్‌వర్కుల ద్వారా ప్రసారం చేస్తారు. టెలిఫోన్ కంపెనీలు వినియోగదారులకు కచ్చితమైన సమయాన్ని తెలియజేసేందుకు ప్రత్యేకంగా నియమించిన టెలిఫోన్ నంబర్లు టైం సర్వర్ మిర్రర్లకు అనుసంధానించబడి ఉంటాయి. కచ్చితమైన సమయం తెలుసుకోవటానికి గణనీయంగా పెరుగుతున్న మరో ప్రాచుర్యమైన పద్ధతి గ్లోబల్ పొజిషనింగ్ సిస్టం (జి.పి.ఎస్) రిసీవర్లు.<ref>{{cite web|title=Satellites for Navigation|url=http://pib.nic.in/release/rel_print_page.asp?relid=19703|work=Press Information Bureau, Government of India|accessdate=2006-11-25}}</ref> ==ఇవికూడా చూడండి== *[[కాలమండలం]] *[[భారత కాలమానం]] <!-- *[[Equation of time]] *[[Hindu astrology]] *[[International Atomic Time]] *[[Terrestrial Time]] *([[List of time zones|list]]) *[[zoneinfo]]--> ==మూలాలు== {{Reflist|2}} ==బయటి లింకులు== *[https://web.archive.org/web/20070224184649/http://wwp.greenwichmeantime.com/time-zone/asia/india/time/ భారతదేశంలో ప్రస్తుత సమయం] *[https://web.archive.org/web/20090414074317/http://www.nplindia.ernet.in/time.php జాతీయ భౌతిక ప్రయోగశాల] *[http://www.timeanddate.com/worldclock/ ప్రపంచ గడియారం - కాలమానాలు] *[http://www.worldtimezone.com/ ప్రపంచవ్యాప్తంగా కాలమానాలు] *[http://www.ucolick.org/~sla/leapsecs/timescales.html కాలమానాల అభివృద్ధి] [[వర్గం:దేశం వారిగా సమయం|భారతదేశం]] [[వర్గం:భారతదేశ భౌగోళికాంశాలు]] [[వర్గం:కాలమానాలు]] 4tnogm6kvzban66rftmjxvcthevdzsi 0 47326 4908710 4896776 2026-07-20T10:40:22Z InternetArchiveBot 88395 0 మూలము(ల)ను భద్రపరచటానికి ప్రయత్నించగా, 1 పనిచేయనివిగా గుర్తించాను.) #IABot (v2.0.9.5 4908710 wikitext text/x-wiki {{Infobox Country | native_name = ఇంగ్లాండు | conventional_long_name = | common_name = ఇంగ్లాండు | image_flag = Flag of England.svg | image_coat = Royal Arms of England (1198-1340).svg | symbol_type = Royal Coat of Arms | national_motto ={{Lang|fr| నినాదం = {{Lang|fr|Dieu et mon droit}}}}{{spaces|2}}<small>([[ఫ్రెంచ్ భాష|ఫ్రెంచ్]]) <br />"దేవుడు నా హక్కు"</small> | national_anthem = No official anthem specific to England – the anthem of the United Kingdom is "[[God Save the Queen]]". See also [[National anthem of England]]. | prime_minister = గోర్డాన్ బ్రౌన్ | patron_saint = [[సెయింట్ జార్జి]] | image_map = Uk map england.png | map_caption = {{map_caption|location_color=red|region=the [[United Kingdom]]|region_color=light yellow}} | capital = [[లండన్]] | demonym = ఇంగ్లీషు |latd=51| latm=30 |lats=27.8 |latNS=N |longd=0 |longm=7 |longs=40.7 |longEW=W | largest_city = capital | official_languages = [[ఆంగ్లం|ఇంగ్లీషు భాష]]¹ |ethnic_groups = 84.70% <small>[[తెల్ల బ్రిటిష్‌లు]]</small><br /> 5.30% <small>[[ఆసియా బ్రిటిష్‌లు|దక్షిణ ఆసియన్లు]]</small><br />3.20% <small>[[White Other]]</small><br /> 2.69% <small>[[Black British|Black]]</small><br /> 1.57% <small>[[British Mixed|Mixed Race]]</small><br />1.20% <small>[[Irish Briton|White Irish]]</small><br />0.70% <small>[[Chinese British|Chinese]]</small><br />0.60% <small>[[Other ethnic group (United Kingdom Census)|Other]]</small> |ethnic_groups_year = <small><br />'''[[Demographics of England#Ethnicity|2005]]''' – Some groups inc. [[White Other]] and [[Other ethnic group (United Kingdom Census)|Other]] (inc. [[Oriental British|East Asians]]) are thought to be much higher</small> | sovereignty_type = ఏకీకృతం | sovereignty_note = | established_event1 = [[Athelstan]] చేత | established_date1 = [[927]] | area_rank = | government_type = రాజ్యాంగయుతమైన రాచరికం | leader_title1 = రాజు/రాణి | leader_name1 = Charles III | leader_title2 = ప్రధానమంత్రి(యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్‌కు) | leader_name2 = Rishi Sunak | area_magnitude = 1 E11 | area_km2 = 130,395 | area_sq_mi = 50,346 | percent_water = | population_estimate = 50,762,900² | population_estimate_rank = | population_estimate_year = 2006 | population_census = 49,138,831 | population_census_year = 2001 | population_density_km2 = 388.7 | population_density_sq_mi = 976 | population_density_rank = | GDP_PPP = $1.9 trillion | GDP_PPP_rank = 6th | GDP_PPP_year = 2006 | GDP_PPP_per_capita = US$38,000 | GDP_PPP_per_capita_rank = 6th | GDP_nominal = $2.2 trillion | GDP_nominal_rank = 5th | GDP_nominal_year = 2006 | GDP_nominal_per_capita = $44,000 | GDP_nominal_per_capita_rank = 10th | HDI = {{increase}} 0.940 | HDI_rank = | HDI_year = 2006 | HDI_category = <font color="#009900">high</font> | currency = [[Pound sterling]] | currency_code = GBP | time_zone = GMT | utc_offset = 0 | time_zone_DST = BST | DST_note = | utc_offset_DST = +1 | cctld = [[.uk]]³ | calling_code = 44 | footnote1 = English is established by ''[[de facto]]'' usage. [[Cornish language|Cornish]] is officially recognised as a [[Regional language|Regional]] or [[Minority language]] under the [[European Charter for Regional or Minority Languages]]. The Cornish-language name for England is ''Pow Sows''. | footnote2 = From the Office for National Statistics – [http://www.gad.gov.uk/Publications/docs/National_population_projections_2004_based_report.pdf National population projections (PDF)] | footnote3 = Also [[.eu]], as part of the [[European Union]]. [[ISO 3166-1]] is [[Great Britain|GB]], but [[.gb]] is unused. }} '''ఇంగ్లాండ్'''<!--Per WP:LEAD: ఉచ్చారణలు ఇంగ్లీషులో బాగా తెలిసినట్లయితే ఉచ్చారణ మార్గదర్శకాలను చేర్చవద్దు.--> అనేది [[యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్]]లో భాగమైన [[దేశం]].<ref name="ONS Geography Guide">{{Cite web |url=https://geoportal.statistics.gov.uk/datasets/d1f39e20edb940d58307a54d6e1045cd/about |title=UK జియోగ్రఫీకి ఒక బిగినర్స్ గైడ్ (2023) |author=<!--Not stated--> |date=4 February 2025 |website=ఓపెన్ జియోగ్రఫీ పోర్టల్ |publisher=Office for National Statistics |access-date=14 May 2025 }}</ref> ఇది గ్రేటు బ్రిటను ద్వీపంలో ఉంది. దీనిలో ఇది దాదాపు 62% కవరు చేస్తుంది. జాతీయ గణాంకాల జాబితా ఇంగ్లాండు దీవులు 100 కంటే ఎక్కువ చిన్న ప్రక్కనే ఉన్న ద్వీపాలు. ఇది ఉత్తరాన [[స్కాట్లాండ్|స్కాట్లాండు]]తో, పశ్చిమాన మరొక భూ సరిహద్దును [[వేల్స్|వేల్సు]]తో పంచుకుంటుంది. తూర్పున ఉత్తర సముద్రం, దక్షిణాన ఇంగ్లీషు ఛానలు, నైరుతిలో సెల్టికు సముద్రం, పశ్చిమాన ఐరిషు సముద్రం చుట్టూ ఉంది. కాంటినెంటలు యూరపు ఆగ్నేయంలో, పశ్చిమాన ఐర్లాండు ఉంది. 2021 జనాభా లెక్కలు ప్రకారం జనాభా 5,64,90,048.<ref name="2021 నోమిస్" /> [[లండన్]] అనేది అతిపెద్ద నగరం, [[రాజధాని]]. ఇప్పుడు ఇంగ్లాండు అని పిలువబడే ప్రాంతంలో మొదట ఎగువ పాతరాతియుగం సమయంలో ఆధునిక మానవులు నివసించారు. దీనికి 5వ, 6వ శతాబ్దాలలో స్థిరపడిన జర్మానిక్ తెగల నుండి ఈ పేరు వచ్చింది. 10వ శతాబ్దంలో ఇంగ్లాండు ఒక ఏకీకృత రాష్ట్రంగా మారింది. 15వ శతాబ్దంలో ప్రారంభమైన ఆవిష్కరణ యుగం నుండి యావత్తు ప్రపంచం మీద దీనికి విస్తృతమైన సాంస్కృతిక, చట్టపరమైన ప్రభావం ఉంది.<ref>{{Cite web |title=England&nbsp;– సంస్కృతి |url=http://www.britainusa.com/sections/index_nt1.asp?i=41105&L1=41105&L2=41105&D=0 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080516162153/http://www.britainusa.com/sections/index_nt1.asp?i=41105&L1=41105&L2=41105&D=0 |archive-date=16 May 2008 |access-date=1 February 2009 |website=britainusa.com}}</ref> 1535 తర్వాత వేల్సు‌ను కలిగి ఉన్న ఇంగ్లాండు రాజ్యం, యూనియను చట్టాలు గ్రేటు బ్రిటను రాజ్యాన్ని సృష్టించిన స్కాట్లాండు రాజ్యంతో రాజకీయ యూనియను‌ను అమలులోకి తెచ్చినప్పుడు 1707 మే 1న ప్రత్యేక సార్వభౌమ రాజ్యంగా నిలిచిపోయింది.<ref>{{Cite book |first=విలియం E. |last=బర్న్స్ |title=గ్రేట్ బ్రిటన్ సంక్షిప్త చరిత్ర |page=[{{GBurl |id=Fjf4YynnC90C |pg=PT21}} xxi]}}; {{Cite web |title=యూనియన్ చట్టాలు 1707 |url=http://www.parliament.uk/about/living-heritage/evolutionofparliament/legislativescrutiny |access-date=27 January 2011 |website=parliament.uk}}</ref> ఇంగ్లీషు భాష, ఇంగ్లీషు న్యాయ వ్యవస్థ (ఇది అనేక ఇతర దేశాల సాధారణ చట్టం వ్యవస్థలకు ఆధారం), అసోసియేషను ఫుట్బాలు,ఇంగ్లీషు క్రైస్తవ మత శాఖకు ఇంగ్లాండు మూలం; దాని పార్లమెంటరీ ప్రభుత్వ వ్యవస్థ ఇతర దేశాలు విస్తృతంగా స్వీకరించాయి.<ref>{{Cite news | date=26 October 2009 |title=దేశం ప్రొఫైల్: యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్ |publisher=BBC వార్తలు |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/country_profiles/1038758.stm |access-date=1 February 2009}}</ref> [[పారిశ్రామిక విప్లవం]] 18వ శతాబ్దపు ఇంగ్లాండు‌లో ప్రారంభమైంది. దాని సమాజాన్ని ప్రపంచంలోని మొట్టమొదటి పారిశ్రామిక దేశంగా మార్చింది.<ref>{{Cite web |title=పారిశ్రామిక విప్లవం |url=http://www.ace.mmu.ac.uk/eae/Global_Warming/Older/Industrial_Revolution.html |url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080427080826/http://www.ace.mmu.ac.uk/eae/Global_warming/older/Industrial_Revolution.html |archive-date=27 April 2008 |access-date=1 February 2009 |website=Ace.mmu.ac.uk}}</ref> ఇంగ్లాండులో, ఇంగ్లీషు మాట్లాడే ప్రపంచంలోనే రెండు పురాతనమైన విశ్వవిద్యాలయాలు ఉన్నాయి: 1096లో స్థాపించబడిన [[ఆక్స్‌ఫర్డ్ విశ్వవిద్యాలయం]], 1209లో స్థాపించబడిన [[కేంబ్రిడ్జ్ విశ్వవిద్యాలయం]]. రెండు విశ్వవిద్యాలయాలు ప్రపంచంలోనే అత్యంత ప్రతిష్ఠాత్మకమైన వాటిలో ఉన్నాయి.<ref>{{Cite web |date=4 October 2021 |title=UK విశ్వవిద్యాలయాలను ఇంత ప్రజాదరణ పొందేలా చేసినది ఏమిటి? |url=https://camvision-edu.co.uk/what-makes-uk-universities-so-popular/ |access-date=17 September 2023 |website=CamVision Education |archive-date=28 మే 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240528135754/https://camvision-edu.co.uk/what-makes-uk-universities-so-popular/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |date=4 October 2022 |title=ప్రపంచ విశ్వవిద్యాలయ ర్యాంకింగ్‌లు |url=https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/2023/world-ranking |access-date=17 September 2023 |website=Times Higher Education (THE)}}</ref> ఇంగ్లాండు భూభాగం ప్రధానంగా తక్కువ కొండలు, [[మైదానాలు]] కలిగి ఉంటుంది. ముఖ్యంగా [[మధ్య]], [[దక్షిణ]]లో. డార్టు‌మూరు, లేక్ డిస్ట్రిక్టు, పెన్నైన్సు, ష్రాపు‌షైరు హిల్సుతో సహా [[ఉత్తర]], పశ్చిమ ప్రాంతాలలో ఎత్తైన, పర్వత భూభాగం ఎక్కువగా కనిపిస్తుంది. లండను మెట్రోపాలిటను ప్రాంతంలో 2021 నాటికి 14.2 మిలియన్ల జనాభా ఉంది. ఇది యునైటెడ్ కింగ్‌డంలో అతిపెద్ద మెట్రోపాలిటను ప్రాంతాన్ని సూచిస్తుంది. ఇంగ్లాండు జనాభా 56.3 మిలియన్లు. ఇది యునైటెడ్ కింగ్‌డం జనాభాలో 84%,<ref name="ONS-pop-ests-June2018">{{Cite web |last=Park |first=Neil |date=24 June 2020 |title=UK, ఇంగ్లాండ్, వేల్స్, స్కాట్లాండ్, ఉత్తర ఐర్లాండ్ జనాభా అంచనాలు |url=https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/populationandmigration/populationestimates/bulletins/annualmidyearpopulationestimates/latest#population-growth-in-england-wales-scotland-and-northern-ireland |publisher=[[ఆఫీస్ ఫర్ నేషనల్ స్టాటిస్టిక్స్ (యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్)]]}}</ref> ఎక్కువగా లండన్, [[ఆగ్నేయం]] మిడ్‌ల్యాండ్సు, [[వాయవ్యం]],[[ఈశాన్యం]], యార్కు‌షైరు, ఇవి 19వ శతాబ్దంలో ప్రధాన పారిశ్రామిక ప్రాంతాలుగా అభివృద్ధి చెందాయి.<ref name="2011 census">[http://www.ons.gov.uk/ons/dcp171778_270487.pdf 2011 సెన్సస్ – ఇంగ్లాండ్, వేల్స్ కోసం జనాభా, గృహ అంచనాలు, మార్చి 2011] {{Webarchive|url=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20160105160709/http://www.ons.gov.uk/ons/dcp171778_270487.pdf |date=2016-01-05 }}. యాక్సెస్ చేయబడినది 31 మే 2013.</ref> ==పేరు వెనుక చరిత్ర== "ఇంగ్లాండు" అనే పేరు పాత ఇంగ్లీషు పేరు {{lang|ang|ఇంగ్లాండు}} నుండి ఉద్భవించింది. దీని అర్థం "కోణాల భూమి".<ref>{{Cite encyclopedia |title=ఇంగ్లాండ్ |encyclopedia=ఆన్‌లైన్ ఎటిమాలజీ నిఘంటువు |url=http://www.etymonline.com/index.php?term=ఇంగ్లాండ్ |access-date=21 July 2010}}</ref> ప్రారంభ మధ్య యుగాలలో గ్రేటు బ్రిటను‌లో స్థిరపడిన జర్మనీకు తెగలులో యాంగిల్సు ఒకరు. వారు ఇప్పుడు జర్మనీ దేశమైన చ్లెస్విగు-హోల్‌స్టెయిను లోని ఏంజిలును ప్రాంతం నుండి వచ్చారు.<ref>{{harvnb|Ripley|1869|page=570}}.</ref> "{{Lang|ang|ఎంగ్లా లాండె}}"గా ఈ పదం మొట్టమొదటి నమోదు చేయబడిన ఉపయోగం తొమ్మిదవ శతాబ్దపు చివరిలో బెడె ఆంగ్ల ప్రజల మతపరమైన చరిత్ర '’ పాత ఆంగ్లంలోకి అనువాదంలో ఉంది. ఈ పదాన్ని అప్పుడు "ఇంగ్లీషువారు నివసించే భూమి" అని అర్థం చేసుకోవడానికి ఉపయోగించారు. దాన్ని ఇప్పుడు ఆగ్నేయ స్కాట్లాండు‌లో ఉన్న ఆంగ్ల ప్రజలను ఉద్దేశించి వాడుతున్నారు. కానీ అప్పుడు నార్తంబ్రియా ఆంగ్ల రాజ్యంలో భాగంగా ఉండేది. ఆంగ్లో-సాక్సను క్రానికలు 1086 నాటి డోమ్సు‌డే బుకు మొత్తం ఇంగ్లాండు‌ను కవరు చేసిందని. అంటే ఇంగ్లీషు రాజ్యాన్ని కవరు చేసిందని నమోదు చేసింది. కానీ కొన్ని సంవత్సరాల తరువాత క్రానికలు రాజు 3వ మాల్కం "స్కాట్లాండు నుండి ఇంగ్లాండు‌లోని లోథియనులోకి వెళ్ళాడని" పేర్కొంది. అందువలన దీనిని మరింత పురాతన అర్థంలో ఉపయోగించారు.{{sfn|మోలినోక్స్|2015|pages=6–7}} కోణాలకు సంబంధించిన తొలి ధ్రువీకరించబడిన సూచన 1వ శతాబ్దపు టాసిటసు రచన ''జర్మేనియా''లో కనిపిస్తుంది. దీనిలో [[లాటిన్]] పదం ఆంగ్లి ఉపయోగించబడింది.<ref name="ఫోర్డ్‌హామ్">{{Cite web |title=జర్మేనియా |url=http://www.fordham.edu/halsall/basis/tacitus-germanygord.html |access-date=5 September 2009 |publisher=[[Tacitus]] |archive-date=16 September 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080916075339/http://www.fordham.edu/halsall/basis/tacitus-germanygord.html |url-status=dead}}</ref> గిరిజన పేరు శబ్దవ్యుత్పత్తి శాస్త్రాన్ని మేధావులు వివాదం చేస్తున్నారు; ఇది ఏంజెల్ను ద్వీపకల్పం ఆకారం నుండి ఉద్భవించిందని సూచించబడింది. ఇది ''కోణీయ'' ఆకారం.<ref>{{Cite encyclopedia |title=కోణం |encyclopedia=[[ఆక్స్‌ఫర్డ్ ఇంగ్లీష్ నిఘంటువు]] |url=http://dictionary.oed.com/cgi/entry/50075354?single=1&query_type=word&queryword=Angle&first=1&max_to_show=10 |access-date=5 September 2009}}{{dead link|date=October 2017|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref> సాక్సన్సు వంటి ఇతర తెగల పేరు నుండి కాకుండా ఈ తెగ పేరు నుండి ఉద్భవించిన పదం మొత్తం దేశానికి ఎలా, ఎందుకు ఉపయోగించబడిందో తెలియదు. కానీ ఇది బ్రిటను‌లోని జర్మనీ ప్రజలను ఖండాంతర సాక్సన్సు నుండి వేరు చేయడానికి ''ఆంగ్లీ సాక్సన్సు'' లేదా ఇంగ్లీషు సాక్సన్సు అని పిలిచే ఆచారానికి సంబంధించినదిగా అనిపిస్తుంది. జర్మనీలోని ఓల్డు సాక్సోనీకి చెందిన (ఈల్డు-సియాక్సు).<ref>{{harvnb|Crystal|2004|pages=26–27}}</ref> స్కాటిషు గేలికులో, సాక్సను తెగ ఇంగ్లాండు (సాసను) అనే పదానికి వారి పేరును ఇచ్చింది;<ref>{{Cite book |last=Forbes |first=John |title=The Principles of Gaelic Grammar |publisher=Oliver, Boyd and Tweeddale |date=1848 |location=Edinburgh}}</ref> అదేవిధంగా, ఆంగ్ల భాషకు వెల్షు పేరు {{lang|cy|Saesneg}}. ఇంగ్లాండు‌కు ఒక రొమాంటికు పేరు లోయిగ్రియా, ఇది ఇంగ్లాండు‌కు వెల్షు పదం {{lang|cy|లోయిగ్రు}}కి సంబంధించింది. ఆర్థూరియను లెజెండులో దాని ఉపయోగం ద్వారా ప్రజాదరణ పొందింది. ''అల్బియాను'' అనే పదం ఇంగ్లాండు‌కు మరింత కవితాత్మక సామర్థ్యంలో కూడా వర్తించబడుతుంది.<ref>{{harvnb|Foster|1988|page=9}}.</ref> అయితే దాని అసలు అర్థం మొత్తం బ్రిటను ద్వీపం. == చరిత్ర == === చరిత్రపూర్వ === [[File:Stonehenge, Condado de Wiltshire, Inglaterra, 2014-08-12, DD 18.JPG|alt=Sun shining through row of upright standing stones with other stones horizontally on the top.|thumb| స్టోన్‌హెంజు, ఒక నియోలిథికు స్మారక చిహ్నం]] [[File:London - British Museum - 2453.jpg|thumb|upright=.7|బాటర్సీ షీల్డు బ్రిటన్‌లో కనుగొనబడిన పురాతన సెల్టికు కళ అత్యంత ముఖ్యమైన ముక్కలలో ఒకటి.]] ఇప్పుడు ఇంగ్లాండు అని పిలువబడే ప్రాంతంలో మానవ ఉనికికి తెలిసిన తొలి సాక్ష్యం ''హోమో పూర్వీకుడు'', ఇది సుమారు 780,000 సంవత్సరాల క్రితం నాటిది. ఇంగ్లాండు‌లో కనుగొనబడిన పురాతన ప్రోటో-మానవ ఎముకలు 5,00,000 సంవత్సరాల క్రితం నాటివి.<ref>{{Cite web | date=24 May 2007 |title=500,000 BC– బాక్స్‌గ్రోవ్ |url=http://www.archaeology.co.uk/the-timeline-of-britain/boxgrove.htm |access-date=20 December 2010 |website=కరెంట్ ఆర్కియాలజీ |publisher=కరెంట్ పబ్లిషింగ్}}</ref> ఆధునిక మానవులు ఎగువ పాతరాతియుగం కాలంలో ఈ ప్రాంతంలో నివసించినట్లు తెలిసింది. అయితే శాశ్వత స్థావరాలు గత 6,000 సంవత్సరాలలో మాత్రమే స్థాపించబడ్డాయి.<ref>{{Cite web |title=పాలియోలిథిక్ ఆర్కియాలజీ టీచింగ్ రిసోర్స్ బాక్స్ |url=http://www.personal.rdg.ac.uk/~sgs04rh/SWRivers/Palaeolithic%20Archaeology%20Teaching%20Resource%20Box_Lifestyles_Basic.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20210505012542/http://www.personal.rdg.ac.uk/~sgs04rh/SWRivers/Palaeolithic%20Archaeology%20Teaching%20Resource%20Box_Lifestyles_Basic.pdf |archive-date=5 May 2021 |access-date=20 December 2010 |publisher=పాలాయోలిథిక్ నదులు సౌత్-వెస్ట్ బ్రిటన్ ప్రాజెక్ట్ (2006)}}; {{Cite web |title=Chalk east |url=http://www.geo-east.org.uk/special_projects/eco_culture.htm |url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110305032854/http://www.geo-east.org.uk/special_projects/eco_culture.htm |archive-date=5 March 2011 |access-date=20 December 2010 |publisher=A Geo East Project}}</ref> చివరి మంచు యుగం తర్వాత మమ్మూతు, బైసను,[[ఖడ్గమృగం|ఉన్ని ఖడ్గమృగం]] వంటి పెద్ద క్షీరదాలు మాత్రమే మిగిలి ఉన్నాయి. దాదాపు 11,000 సంవత్సరాల క్రితం మంచు పలకలు తగ్గడం ప్రారంభించినప్పుడు మానవులు ఈ ప్రాంతంలో తిరిగి జనాభాను పెంచుకున్నారు; జన్యు పరిశోధన ప్రకారం వారు ఐబీరియను ద్వీపకల్పం ఉత్తర భాగం నుండి వచ్చారు.{{Sfn|Oppenheimer|2006|page=173}} సముద్ర మట్టం నేటి కంటే తక్కువగా ఉంది. బ్రిటను భూ వంతెన ద్వారా ఐర్లాండు, [[యురేషియా]] లకు అనుసంధానించబడి ఉంది.<ref>{{Cite web |title=తృతీయ నదులు: టెక్టోనిక్, నిర్మాణ నేపథ్యం |url=http://www.qpg.geog.cam.ac.uk/research/projects/tertiaryrivers/tectonics.html |access-date=9 September 2009 |publisher=University of Cambridge}}</ref> సముద్రాలు పెరగడంతో, ఇది 10,000 సంవత్సరాల క్రితం ఐర్లాండ్ నుండి , రెండు సహస్రాబ్దాల తరువాత యురేషియా నుండి వేరు చేయబడింది. బీకరు సంస్కృతి క్రీ.పూ. 2,500 ప్రాంతంలో వచ్చింది. మట్టితో నిర్మించిన తాగు, ఆహార పాత్రలను, అలాగే రాగి ఖనిజాలను కరిగించడానికి తగ్గింపు కుండలుగా ఉపయోగించే పాత్రలను పరిచయం చేసింది.<ref>{{Cite web |title=అవశేష విశ్లేషణల నుండి డేటా ప్రకారం బెల్ బీకర్ కుండల పనితీరు, ప్రాముఖ్యత |url=http://tp.revistas.csic.es/index.php/tp/article/viewFile/5/5 |access-date=21 December 2010}}</ref> ఈ సమయంలోనే [[స్టోన్‌హెంజ్]] (3వ దశ), అవెబరీ వంటి ప్రధాన [[నియోలిథిక్]] స్మారక చిహ్నాలు నిర్మించబడ్డాయి. ఈ ప్రాంతంలో సమృద్ధిగా ఉన్న టిన్, రాగిని కలిపి వేడి చేయడం ద్వారా బీకరు సంస్కృతి ప్రజలు ఇనుప ఖనిజాల నుండి కాంస్య తరువాత ఇనుమును తయారు చేశారు. ఇనుము స్మెల్టింగు అభివృద్ధి మెరుగైన [[నాగలి]]ల నిర్మాణానికి వీలు కల్పించింది. వ్యవసాయాన్ని (ఉదాహరణకు, సెల్టికు ఫీల్డులతో) అభివృద్ధి చేసింది. అలాగే మరింత ప్రభావవంతమైన ఆయుధాల ఉత్పత్తిని కూడా ప్రారంభించింది.<ref>{{Cite book |last=Reid |first=Struan |url={{GBurl |id=bn88JPk_Fr0C |q=వాణిజ్యంలో ఆవిష్కరణలు}} |title=ఆవిష్కరణలు, వాణిజ్యం. P.8 |date=1994 |publisher=జేమ్స్ లోరిమర్ & కంపెనీ |isbn=978-0-921921-30-1 |access-date=23 December 2010}}</ref> [[ఇనుప యుగం]] సమయంలో హాల్‌స్టాటు, లా టెనే సంస్కృతిల నుండి ఉద్భవించిన సెల్టికు సంస్కృతి మధ్య ఐరోపా నుండి వచ్చింది. ఈ సమయంలో బ్రిథోనికు మాట్లాడే భాష. సమాజం గిరిజన ప్రాంతం; [[టోలెమీ]], జియోగ్రాఫియా ప్రకారం ఈ ప్రాంతంలో దాదాపు 20 తెగలు ఉన్నాయి. సామ్రాజ్యం అంచున ఉన్న ఇతర ప్రాంతాల మాదిరిగానే బ్రిటనుకు కూడా చాలా కాలంగా రోమన్లతో వాణిజ్య సంబంధాలు ఉన్నాయి. రోమను రిపబ్లికు జూలియసు సీజరు క్రీపూ 55 లో రెండుసార్లు దాడి చేయడానికి ప్రయత్నించాడు; పెద్దగా విఫలమైనప్పటికీ ఆయన ట్రినోవాంటెసు నుండి క్లయింటు రాజు ఏర్పాటు చేయగలిగాడు. ===ప్రాచీన చరిత్ర=== [[File:Northern limit of Roman Britain, Housesteads Roman fort, Northumberland - geograph.org.uk - 4520502.jpg|thumb|హౌసు‌స్టెడ్సు రోమను కోట, నార్తంబరు‌ల్యాండు, రోమను ఇంగ్లాండు ఉత్తర పరిమితి]] క్రీ.శ. 43లో చక్రవర్తి క్లాడియసు పాలనలో రోమన్లు ​​బ్రిటన్‌ను ఆక్రమించారు, తదనంతరం బ్రిటను‌లో ఎక్కువ భాగాన్ని జయించారు. ఆ ప్రాంతం రోమన్ సామ్రాజ్యంలో బ్రిటానియా ప్రావిన్సుగా విలీనం చేయబడింది.<ref>{{Cite news |last=బర్క్ |first=జాసన్ | date=2 December 2000 |title=డిగ్ బౌడిక్కాను క్రూరంగా నడిపించిన వైనం |website=ది అబ్జర్వర్ |location=లండన్ |url=http://observer.guardian.co.uk/uk_news/story/0,6903,406152,00.html |url-status=dead|access-date=5 September 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20031022061846/http://observer.guardian.co.uk/uk_news/story/0%2C6903%2C406152%2C00.html |archive-date=22 October 2003}}</ref> ప్రతిఘటించడానికి ప్రయత్నించిన స్థానిక తెగలలో బాగా తెలిసినవారు కారటకసు నేతృత్వంలోని కాటువెల్లౌని. తరువాత, ఐసెని రాణి బౌడికా నేతృత్వంలో జరిగిన తిరుగుబాటు, వాట్లింగు స్ట్రీటు యుద్ధంలో బౌడికా ఓటమి తర్వాత ఆమె ఆత్మహత్యతో ముగిసింది.<ref>{{Cite web |title=కార్నేలియస్ టాసిటస్, ది అన్నల్స్ |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Tac.+Ann.+14.37&redirect=true |access-date=22 December 2010 |publisher=Alfred John Church, William Jackson Brudribh, Ed}}</ref> రోమను బ్రిటను ఒక అధ్యయన రచయిత 43 ఎడి నుండి 84 ఎడి వరకు రోమను ఆక్రమణదారులు బహుశా 2,000,000 జనాభా నుండి 100,000, 250,000 మధ్య ఎక్కడో ప్రజలను చంపారని సూచించారు.<ref>{{Cite book |last=Goldsworthy |first=అడ్రియన్ |title=పాక్స్ రోమానా: రోమను ప్రపంచంలో యుద్ధం, శాంతి, విజయం |date=2016 |publisher=Hachette UK |page=276}}</ref> ఈ యుగంలో రోమను చట్టం, రోమను వాస్తుశిల్పం, జలచరాలు, మురుగునీటి కాలువలు, అనేక వ్యవసాయ వస్తువులు, పట్టు ప్రవేశపెట్టడంతో గ్రీకో-రోమను సంస్కృతి ప్రబలంగా ఉంది.<ref>{{Cite web |last=Bedoyere |first=Guy |title=రోమన్ బ్రిటన్‌లో వాస్తుశిల్పం |url=http://heritage-key.com/publication/architecture-roman-britain |url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090703012351/http://heritage-key.com/publication/architecture-roman-britain |archive-date=3 July 2009 |access-date=23 December 2010 |website=హెరిటేజ్ కీ}}; {{Cite book |url={{GBurl |id=bylBAAAAIAJ |q=బ్రిటన్‌పై రోమన్ దండయాత్ర తర్వాత రోమన్ చట్టం |page=276}} |title=గ్రేట్ బ్రిటన్‌లో పురోగతి చరిత్ర |volume=2 |first=రాబర్ట్ |last=ఫిలిప్ |access-date=23 December 2010 | date=1860}}; {{Cite book |url={{GBurl |id=1qiFEQ1tAHQC |q=రోమన్ ఆక్రమణ బ్రిటన్‌కు మురుగునీటి వ్యవస్థను తీసుకువచ్చింది |pg=PT119}} |title=కాలక్రమేణా వైద్యం |publisher=Heinemann |first1=Bob |last1=Rees |first2=Paul |last2=Shute |first3=Nigel |last3=Kelly |access-date=24 December 2010 |isbn=978-0-435-30841-4 |date=2003}}</ref> 3వ శతాబ్దంలో చక్రవర్తి సెప్టిమియసు సెవెరసు ఎబోరాకం (ఇప్పుడు యార్కు)లో మరణించాడు. అక్కడ కాన్స్టాంటైను ఒక శతాబ్దం తర్వాత చక్రవర్తిగా ప్రకటించబడ్డాడు.{{Sfn|రాంకోవ్|1994|page=16}} క్రైస్తవ మతం మొదట ఎప్పుడు ప్రవేశపెట్టబడిందనే దానిపై చర్చ జరుగుతోంది; ఇది 4వ శతాబ్దం తరువాత కాదు బహుశా చాలా ముందుగానే జరిగింది. బెడే ప్రకారం చర్చిని కలవరపెడుతున్న తూర్పు, పాశ్చాత్య ఆచారాలకు సంబంధించిన తేడాలను పరిష్కరించడానికి క్రీ.శ. 180లో ఎలుథెరియసు అధిపతి బ్రిటను లూసియసు అభ్యర్థన మేరకు మిషనరీలను రోమ్ నుండి పంపారు. జోసెఫు ఆఫ్ అరిమథియా ద్వారా పరిచయం ఉందని గ్లాస్టను‌బరీ చెప్పుకుంటుండగా, మరికొందరు బ్రిటను లూసియసు ద్వారా పరిచయం చేసుకున్నారని చెబుతున్నారు.{{Sfn|రైట్|2008|page=143}} 410 నాటికి రోమను సామ్రాజ్యం పతనం సమయంలో ఖండాంతర ఐరోపాలోని సరిహద్దులను రక్షించడానికి, అంతర్యుద్ధాలలో పాల్గొనడానికి బ్రిటను‌లో రోమను పాలన ముగింపు, రోమను సైనిక విభాగాల ఉపసంహరణ ద్వారా బ్రిటను బహిర్గతమైంది.<ref name="james_anglosaxons" /> సెల్టికు క్రైస్తవ సన్యాసులు, మిషనరీ ఉద్యమాలు వృద్ధి చెందాయి. ఈ క్రైస్తవ మత కాలం దాని సున్నితత్వం, రాజకీయాలు, ఆచారాలు, వేదాంతశాస్త్రంలో పురాతన సెల్టికు సంస్కృతిచే ప్రభావితమైంది. స్థానిక "సంఘాలు" సన్యాసుల సమాజంలో కేంద్రీకృతమై ఉన్నాయి. సన్యాసుల నాయకులు రోమను ఆధిపత్య చర్చి మరింత క్రమానుగత వ్యవస్థలో కాకుండా, సహచరులుగా అధిపతుల వలె ఉండేవారు.<ref name="Lehane">{{Cite book |last=Lehane |first=Brendan |title=Early Christian Christianity |date=1968 |publisher=John Murray}}</ref> ===మధ్య యుగం=== [[File:Sutton Hoo replica (face).jpg|thumb|alt= మానవ ముఖం పొదిగిన, అలంకరించబడిన లోహ ముసుగు.|తూర్పు ఆంగ్లియా రాజ్యం నుండి 7వ శతాబ్దపు ఉత్సవ సుట్టను హూ హెల్మెటు ప్రతిరూపం]] రోమను సైనిక ఉపసంహరణలు బ్రిటను‌ను వాయవ్య ఖండాంతర ఐరోపా నుండి వచ్చిన అన్యమత, సముద్రయాన యోధులు, ప్రధానంగా సాక్సన్లు, కోణాలు, జూట్సు, రోమను ప్రావిన్సు తీరాలను చాలా కాలంగా ఆక్రమించిన ఫ్రిసియన్ల దండయాత్రకు తెరతీశాయి. ఈ సమూహాలు ఐదవ, ఆరవ శతాబ్దాల కాలంలో దేశంలోని తూర్పు భాగంలో అధిక సంఖ్యలో స్థిరపడటం ప్రారంభించాయి.<ref name="james_anglosaxons">{{Cite web |last=James |first=Edward |title=Overview: ఆంగ్లో-సాక్సన్స్, 410 నుండి 800 |url=https://www.bbc.co.uk/history/ancient/anglo_saxons/overview_anglo_saxons_01.shtml |access-date=3 December 2010 |publisher=BBC}}</ref> మౌంటు బాడాను యుద్ధంలో బ్రిటన్లు విజయం సాధించిన తర్వాత వారి పురోగతి కొన్ని దశాబ్దాల పాటు అదుపులో ఉంది. కానీ తరువాత తిరిగి ప్రారంభమైంది. బ్రిటను సారవంతమైన లోతట్టు ప్రాంతాలను ఆక్రమించి, బ్రిటను నియంత్రణలో ఉన్న ప్రాంతాన్ని 6వ శతాబ్దం చివరి నాటికి పశ్చిమాన మరింత కఠినమైన దేశంలోని ప్రత్యేక ఎన్‌క్లేవు‌ల శ్రేణికి తగ్గించింది. ఈ కాలాన్ని వివరించే సమకాలీన గ్రంథాలు చాలా అరుదుగా ఉన్నాయి. దీని వలన దీనిని చీకటి యుగంగా వర్ణించారు. బ్రిటను ఆంగ్లో-సాక్సను స్థిరనివాసం వివరాలు తత్ఫలితంగా గణనీయమైన భిన్నాభిప్రాయాలకు లోనవుతున్నాయి; దక్షిణ, తూర్పు ప్రాంతాలలో ఇది పెద్ద ఎత్తున జరిగిందని కానీ ఉత్తర, పశ్చిమ ప్రాంతాలలో ఇది అంతగా లేదని ఏకాభిప్రాయం వ్యక్తమవుతోంది. ఇక్కడ ఆంగ్లో-సాక్సను నియంత్రణలో ఉన్న ప్రాంతాలలో కూడా సెల్టికు భాషలు మాట్లాడటం కొనసాగింది.<ref>{{Cite web |last=Dark |first=Ken R. |date=2003 |title=క్రీ.శ. నాలుగో నుండి ఆరో శతాబ్దాలలో హాడ్రియన్స్ వాల్‌కు దక్షిణంగా బ్రిటన్‌లోకి, అక్కడి నుండి పెద్ద ఎత్తున జనాభా కదలికలు |url=https://www.reading.ac.uk/web/files/GCMS/RMS-2003-03_K._R._Dark%2C_Large-scale_population_movements_into_and_from_Britan_south_of_Hadrian%27s_Wall_in_the_fourth_to_sixth_centuries_AD.pdf |url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20210601080017/https://www.reading.ac.uk/web/files/GCMS/RMS-2003-03_K._R._Dark%2C_Large-scale_population_movements_into_and_from_Britan_south_of_Hadrian%27s_Wall_in_the_fourth_to_sixth_centuries_AD.pdf |archive-date=1 June 2021 |access-date=20 June 2020}}; {{Cite book |first=టోబీ ఎఫ్. | last=మార్టిన్ |title=ది క్రూసిఫార్మ్ బ్రూచ్ అండ్ ఆంగ్లో-సాక్సన్ ఇంగ్లాండ్ |publisher=బాయ్‌డెల్ అండ్ బ్రూవర్ ప్రెస్ | date=2015 |pages=174–178}}; {{Cite web | last=కోట్స్ | first=రిచర్డ్ |title=సెల్టిక్ విస్పర్స్: బ్రిటోనిక్, ఓల్డ్ ఇంగ్లీష్ మధ్య సంబంధం యొక్క సమస్యలను తిరిగి సందర్శించడం |url=https://ul.qucosa.de/api/qucosa%3A31804/attachment/ATT-0/}}; {{Cite web | last=కోర్ట్‌ల్యాండ్ | first=ఫ్రెడెరిక్ |date=2018 |title=సాపేక్ష కాలక్రమం |url=https://www.kortlandt.nl/publications/art320e.pdf}}; {{Cite web |last=ఫాక్స్ |first=బెథానీ |title=ఈశాన్య ఇంగ్లాండ్, ఆగ్నేయ స్కాట్లాండ్ యొక్క పి-సెల్టిక్ స్థల పేర్లు |url=http://www.heroicage.org/issues/10/fox.html}}</ref><ref name="Härke, Heinrich 2011">{{Cite journal |last=Härke |first=Heinrich |date=2011 |title=ఆంగ్లో-సాక్సన్ ఇమ్మిగ్రేషన్, ఎథ్నోజెనిసిస్ |journal=మధ్యయుగ పురావస్తు శాస్త్రం |volume=55 |issue=1 |pages=1–28 |doi=10.1179/174581711X13103897378311 |s2cid=162331501 |issn=0076-6097}}</ref> రోమను ఆధిపత్య క్రైస్తవ మతం, సాధారణంగా, జయించిన భూభాగాలలో భర్తీ చేయబడింది. ఆంగ్లో-సాక్సను పాగనిజం, కానీ 597 నుండి అగస్టీను నేతృత్వంలో రోమ్ నుండి మిషనరీలచే తిరిగి ప్రవేశపెట్టబడింది.<ref>{{Cite web |title=ది క్రిస్టియన్ ట్రెడిషన్ |url=http://www.picturesofengland.com/history/england-history-p4.html |access-date=5 September 2009 |website=PicturesofEngland.com}}</ref> రోమను, సెల్టికు ఆధిపత్య క్రైస్తవ మతాల మధ్య వివాదాలు కౌన్సిలు ఆఫ్ విట్బీ (664)లో రోమను సంప్రదాయానికి విజయంతో ముగిశాయి. ఇది టోన్సురులు (క్లరికలు హెయిరు కట్సు), ఈస్టరు తేదీ గురించి, కానీ మరింత ముఖ్యంగా, రోమను, సెల్టికు అధికార, వేదాంతశాస్త్రం, అభ్యాస రూపాల్లోని తేడాల ఉన్నాయి.<ref name="లెహాన్" /> స్థిరనివాస కాలంలో, ఆదాయదారులు పాలించిన భూములు అనేక గిరిజన భూభాగాలుగా విభజించబడినట్లు అనిపిస్తుంది. కానీ 7వ శతాబ్దం నాటికి పరిస్థితికి గణనీయమైన ఆధారాలు మళ్ళీ అందుబాటులోకి వచ్చినప్పుడు ఇవి నార్తంబ్రియా, మెర్సియా, వెసెక్సు, తూర్పు ఆంగ్లియా, ఎసెక్సు, కెంటు, సస్సెక్సు వంటి దాదాపు డజను రాజ్యాలుగా కలిసిపోయాయి. తరువాతి శతాబ్దాలలో ఈ రాజకీయ ఏకీకరణ ప్రక్రియ కొనసాగింది.{{Sfn|Kirby|2000|page=4}} 7వ శతాబ్దంలో నార్తుంబ్రియా, మెర్సియా మధ్య ఆధిపత్య పోరాటం జరిగింది. ఇది 8వ శతాబ్దంలో మెర్సియా ఆధిపత్యానికి దారితీసింది.{{Sfn|Lyon|1960|page=23}} 9వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో మెర్సియాను వెసెక్సు అగ్రరాజ్యంగా మార్చింది. ఆ శతాబ్దం తరువాత డేన్సు చేసిన దాడులు ఇంగ్లాండు ఉత్తర, తూర్పు ప్రాంతాలను జయించడంలో ముగిశాయి. నార్తుంబ్రియా, మెర్సియా, తూర్పు ఆంగ్లియా రాజ్యాలను పడగొట్టాయి. ఆల్ఫ్రెడు ది గ్రేటు ఆధ్వర్యంలో వెసెక్సు మనుగడలో ఉన్న ఏకైక ఆంగ్ల రాజ్యంగా మిగిలిపోయింది. ఆయన వారసుల ఆధ్వర్యంలో ఇది డేన్లా రాజ్యాల ఖర్చుతో క్రమంగా విస్తరించింది. దీని వలన ఇంగ్లాండు రాజకీయ ఏకీకరణ జరిగింది. ఇది మొదట 927లో ఎథెలుస్తాను పాలనలో సాధించబడింది. 953లో ఈడ్రెడు మరిన్ని ఘర్షణల తర్వాత కచ్చితంగా స్థాపించబడింది. 10వ శతాబ్దం చివరి నుండి స్కాండినేవియను దాడుల కొత్త తరంగం 1013లో స్వేను ఫోర్కు‌బియర్డు, 1016లో ఆయన కుమారుడు క్నటు ఈ ఐక్య రాజ్యాన్ని జయించడంతో ముగిసింది. ఇది స్వల్పకాలిక ఉత్తర సముద్ర సామ్రాజ్యం కేంద్రంగా మారింది. ఇందులో డెన్మార్కు రాజ్యం, [[నార్వే]] కూడా ఉన్నాయి. అయితే 1042లో ఎడ్వర్డు ది కన్ఫెసరు ప్రవేశంతో స్థానిక రాజవంశం పునరుద్ధరించబడింది. [[File:King Henry V at the Battle of Agincourt.jpg|thumb|upright|alt= అగిన్‌కోర్ట్ యుద్ధంలో కింగ్ హెన్రీ V, 1415.|అగిన్‌కోర్టు యుద్ధంలో కింగ్ 5వ హెన్రీ, సెయింటు క్రిస్పిన్సు డేన పోరాడి వంద సంవత్సరాల యుద్ధంలో పెద్ద ఫ్రెంచ్ సైన్యంపై ఇంగ్లీషు విజయంతో ముగించాడు]] ఎడ్వర్డు వారసత్వం మీద వివాదం 1066 సెప్టెంబరులో ఉత్తరాన యార్కు సమీపంలో విఫలమైన నార్వేజియను దండయాత్రకు దారితీసింది. 1066 అక్టోబరులో విజయవంతమైన నార్మను విజయం, నార్మాండీ డ్యూక్ విలియం నేతృత్వంలోని సైన్యం 1066 సెప్టెంబరు చివరలో హేస్టింగ్సు‌ను ఆక్రమించింది.<ref>{{Cite web | title=అవలోకనం: ది నార్మన్లు, 1066–1154 |url=https://www.bbc.co.uk/history/british/normans/overview_normans_01.shtml |access-date=3 December 2010 |publisher=BBC}}</ref> నార్మన్లు తాము [[స్కాండినేవియా]] నుండి ఉద్భవించి 9వ శతాబ్దం చివరిలో 10వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో నార్మాండీలో స్థిరపడ్డారు.<ref>{{harvnb|Crouch|2006|pages=2–4}}</ref> ఈ విజయం ఆంగ్ల ఉన్నత వర్గాలను దాదాపు పూర్తిగా తొలగించి, కొత్త ఫ్రెంచి మాట్లాడే కులీనులచే భర్తీ చేయబడింది. వారి ప్రసంగం ఆంగ్ల భాష మీద లోతైన, శాశ్వత ప్రభావాన్ని చూపింది.<ref>{{Cite news |date=20 February 2008 |title=నార్మన్ దండయాత్ర పద ప్రభావ అధ్యయనం |publisher=BBC న్యూస్ |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/wales/mid/7254446.stm |access-date=3 December 2010}}</ref> తదనంతరం అంజౌ నుండి వచ్చిన హౌసు ఆఫ్ ప్లాంటజెనెటు 2వ హెన్రీ కింద ఇంగ్లీషు సింహాసనాన్ని వారసత్వంగా పొందింది.అక్విటైనుతో సహా ఫ్రాన్సు‌లో కుటుంబం వారసత్వంగా పొందిన మొగ్గ తొడిగిన ఏంజెవిను సామ్రాజ్యంలో ఇంగ్లాండు‌ను చేర్చింది.<ref name="బార్ట్‌లెట్ p124">{{harvnb|బార్ట్‌లెట్|1999|page=124}}.</ref> వారు మూడు శతాబ్దాలుగా పరిపాలించారు. కొంతమంది ప్రముఖ చక్రవర్తులు; 1వ రిచర్డు, 1వ ఎడ్వర్డు, 3వ ఎడ్వర్డు, 5వ హెన్రీ .<ref name="బార్ట్‌లెట్ p124" /> ఈ కాలంలో వాణిజ్యం, శాసనాలలో మార్పులు వచ్చాయి. వీటిలో మాగ్నా కార్టా సంతకం చేయడం కూడా ఉంది. ఇది సార్వభౌమాధికారుల అధికారాలను చట్టం ద్వారా పరిమితం చేయడానికి, స్వేచ్ఛావాదుల హక్కులను రక్షించడానికి ఉపయోగించే ఒక ఆంగ్ల చట్టపరమైన చార్టరు. కాథలికు సన్యాసం అభివృద్ధి చెందింది. తత్వవేత్తలను అందించింది. ఆక్సుఫర్డు, కేంబ్రిడ్జు విశ్వవిద్యాలయాలు రాజ పోషణతో స్థాపించబడ్డాయి. వేల్సు ప్రిన్సిపాలిటీ 13వ శతాబ్దంలో ప్లాంటజెనెటు ఫ్యూఫు‌గా మారింది<ref>{{Cite web |title=ఎడ్వర్డ్ I (రాజ్యం 1272–1307) |url=http://www.royal.gov.uk/OutPut/Page61.asp |archive-url=https://web.archive.org/web/20080624181028/http://www.royal.gov.uk/OutPut/Page61.asp |archive-date=24 June 2008 |access-date=21 September 2009 |website=Royal.gov.uk}}</ref>, ఐర్లాండు ప్రభువును పోపు ఇంగ్లీషు రాచరికానికి ఇచ్చారు. 14వ శతాబ్దంలో ప్లాంటజెనెట్సు, హౌసు ఆఫ్ వాలాయిసు, హౌసు ఆఫ్ కాపెటు, ఫ్రాన్సు‌కు చట్టబద్ధమైన హక్కుదారులుగా పేర్కొన్నారు; [[వంద సంవత్సరాల యుద్ధం]]లో రెండు శక్తులు ఘర్షణ పడ్డాయి.{{Sfn|ఫౌలర్|1967|page=208}} “ బ్లాక్ డెత్ “ మహమ్మారి ఇంగ్లాండు‌ను తాకింది; 1348లో ప్రారంభమై, చివరికి ఇంగ్లాండు‌లోని నివాసులలో సగం మందిని చంపింది.<ref>{{harvnb|జీగ్లర్|2003|page=230}}; {{harvnb|గోల్డ్‌బర్గ్|1996|page=4}}.</ref> 1453 - 1487 మధ్య రాజకుటుంబంలోని రెండు శాఖలైన యార్కిస్టులు, లాంకాస్ట్రియన్లు, మధ్య గులాబీల యుద్ధం అని పిలువబడే అంతర్యుద్ధం జరిగింది.{{Sfn|క్రాఫ్టన్|2007|page=111}} చివరికి ఇది యార్కిస్టులు సింహాసనాన్ని పూర్తిగా వెల్షు గొప్ప కుటుంబానికి ట్యూడర్లు కోల్పోయారు. ఇది హెన్రీ ట్యూడరు నేతృత్వంలోని లాంకాస్ట్రియన్ల శాఖ, వీరు వెల్షు, బ్రెటను కిరాయి సైనికులతో దాడి చేసి, బోస్వర్తు ఫీల్డు యుద్ధంలో విజయం సాధించారు. ఇక్కడ యార్కిస్టు రాజు 3వ రిచర్డు చంపబడ్డాడు.<ref>{{Cite web |title=రిచర్డ్ III (పాలన 1483–1485) |url=http://www.royal.gov.uk/output/Page50.asp |archive-url=https://web.archive.org/web/20080710093939/http://www.royal.gov.uk/output/Page50.asp |archive-date=10 July 2008 |access-date=21 September 2009 |website=Royal.gov.uk}}</ref> ===ప్రారంభ ఆధునిక కాలం=== {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 310 | caption_align = left | align = right | image1 = After Hans Holbein the Younger (1497-8-1543) - Henry VIII (1491-1547) - RCIN 404438 - Royal Collection.jpg | caption1 = 8వ కింగ్ హెన్రీ (1491–1547) | image2 = Elizabeth I in Parliament Robes.jpg | caption2 = 1వ క్వీన్ ఎలిజబెతు (1558–1603) | caption3 = | caption4 = | width = 100 }} ట్యూడరు కాలం సమయంలో ఇంగ్లాండు నావికా నైపుణ్యాలను అభివృద్ధి చేయడం ప్రారంభించింది. ఆవిష్కరణ యుగంలో అన్వేషణ తీవ్రమైంది.<ref>{{Cite web |title=రాయల్ నేవీ చరిత్ర, ట్యూడర్ కాలం, రెగ్యులర్ నేవీ జననం |url=http://www.royal-navy.org/lib/index.php?title=Tudor_Period_and_the_Birth_of_a_Regular_Navy_Part_Two |archive-url=https://web.archive.org/web/20120118040146/http://www.royal-navy.org/lib/index.php?title=Tudor_Period_and_the_Birth_of_a_Regular_Navy_Part_Two |archive-date=18 January 2012 |url-status=usurped|access-date=24 December 2010}}; {{Cite book |last=Smith |first=Goldwin |url={{GBurl |id=RdOTQUDgH54C |q=england under the tudors by goldwin smith}} |title=England Under the tudors |page=176 |publisher=Forgotten Books |access-date=26 December 2010 |isbn=978-1-60620-939-4}}</ref> 8వ హెన్రీ 1534లో ఆధిపత్య చట్టాల ప్రకారం తన విడాకులకు సంబంధించిన సమస్యల కారణంగా కాథలికు చర్చితో సహవాసం నుండి విడిపోయాడు. ఇది చర్చి ఆఫ్ ఇంగ్లాండు చక్రవర్తిని అధిపతిగా ప్రకటించింది. యూరోపియను ప్రొటెస్టంటిజంకి భిన్నంగా విభజన మూలాలు తత్వశస్త్రం కంటే రాజకీయం ఎక్కువగా ఉన్నాయి.{{Efn|[[రోజర్ స్క్రూటన్]] వివరించినట్లుగా, "1529–36 నాటి "సంస్కరణ పార్లమెంట్" సమయంలో ఇంగ్లాండ్ చర్చిలో ప్రవేశపెట్టబడిన మార్పులతో సంస్కరణను అయోమయం చేయకూడదు, ఇవి మతపరమైన స్వభావం కంటే రాజకీయమైనవి, ఒకే సార్వభౌమ శక్తిలో లౌకిక, మతపరమైన అధికార వనరులను ఏకం చేయడానికి రూపొందించబడ్డాయి: ఆంగ్లికన్ చర్చి తరువాత వరకు సిద్ధాంతంలో గణనీయమైన మార్పు చేయలేదు."{{Sfn|Scruton|1982|page=470}}}} ఆయన తన పూర్వీకుల భూమి వేల్సు‌ను ఇంగ్లాండు రాజ్యంలో చట్టబద్ధంగా చేర్చాడు 1535–1542 చట్టాలు. హెన్రీ కుమార్తెలు 1వ మేరీ, 1వ ఎలిజబెతు పాలనలో అంతర్గత మత ఘర్షణలు జరిగాయి. మొదటిది దేశాన్ని కాథలికు మతంలోకి తీసుకువెళ్లగా, రెండవది దాని నుండి విడిపోయి, ఆంగ్లికనిజం ఆధిపత్యాన్ని బలవంతంగా నొక్కి చెప్పింది. ఎలిజబెతను యుగం అనేది క్వీను 1వ ఎలిజబెతు ("వర్జిను క్వీన్") పాలనలోని ట్యూడరు యుగంలో ఒక యుగం. చరిత్రకారులు దీనిని తరచుగా ఆంగ్ల చరిత్రలో స్వర్ణయుగంగా చిత్రీకరిస్తారు. ఇది ఆంగ్ల పునరుజ్జీవనోద్యమ అత్యున్నత స్థాయికి ప్రాతినిధ్యం వహిస్తుంది. గొప్ప కళ, నాటకం, కవిత్వం, సంగీతం, సాహిత్యం పుష్పించేలా చూసింది.<ref>[[C. S. లూయిస్]] రాసిన 1944 క్లార్క్ ఉపన్యాసాల నుండి; లూయిస్, ''పదహారవ శతాబ్దంలో ఆంగ్ల సాహిత్యం'' (ఆక్స్‌ఫర్డ్, 1954) పేజీ. 1, {{OCLC|256072}}</ref> ఈ కాలంలో ఇంగ్లాండులో కేంద్రీకృతమైన, బాగా వ్యవస్థీకృతమైన, ప్రభావవంతమైన ప్రభుత్వం ఉంది.<ref>{{Cite web |title=ట్యూడర్ పార్లమెంట్లు |url=https://spartacus-educational.com/TUDparliament.htm |access-date=4 April 2021 |website=Spartacus Educational}}</ref> [[స్పెయిన్]]తో పోటీ పడుతూ, అమెరికాలో మొట్టమొదటి ఇంగ్లీషు కాలనీని 1585లో అన్వేషకుడు వాల్టరు రాలీ [[వర్జీనియా]]లో స్థాపించాడు. దీనికి రోనోకు అని పేరు పెట్టాడు. ఆలస్యంగా వచ్చిన సరఫరా ఓడ తిరిగి వచ్చినప్పుడు వదిలివేయబడినట్లు కనుగొనబడిన తర్వాత రోనోకు కాలనీ విఫలమైంది. కోల్పోయిన కాలనీగా పిలువబడుతుంది.<ref>{{Cite book |last=Ordahl |first=Karen |url={{GBurl |id=W8cr4Vgt9ekC |q=roanoke colony}} |title=Roanak:వదిలివేయబడిన కాలనీ |date=2007 |publisher=Rowman & Littlefield publishers Inc |isbn=978-0-7425-5263-0 |access-date=24 December 2010}}</ref> ఈస్టు ఇండియా కంపెనీతో, ఇంగ్లాండు తూర్పున డచు, ఫ్రెంచుతో కూడా పోటీ పడింది. ఎలిజబెతను కాలంలో, ఇంగ్లాండు స్పెయిను‌తో యుద్ధంలో ఉంది. ఇంగ్లాండు మీద దండెత్తి కాథలికు రాచరికాన్ని తిరిగి స్థాపించాలనే విస్తృత ప్రణాళికలో భాగంగా 1588లో స్పెయిను నుండి ఆర్మడ నౌకాయానం చేసింది. సమన్వయ లోపం, తుఫాను వాతావరణం, ఎఫింగు‌హాం లార్డు హోవార్డు నేతృత్వంలోని ఇంగ్లీషు నౌకాదళం చేసిన విజయవంతమైన దాడుల కారణంగా ఈ ప్రణాళిక విఫలమైంది. ఈ వైఫల్యం ముప్పును అంతం చేయలేదు: స్పెయిన్ 2వ స్పానిషు ఆర్మడ (1596), 3వ స్పానిషు ఆర్మడ (1597) లలో మరో రెండు ఆర్మడలను ప్రయోగించింది. కానీ రెండూ తుఫానుల వల్ల వెనక్కి తగ్గాయి. ===స్కాట్లాండ్ తో యూనియన్=== [[File:JamesIEngland (cropped).jpg|thumb|left|upright=.7|స్కాట్లాండు రాజు, స్కాట్లాండు రాజు 4వ జేమ్సు, 1603లో 1వ జేమ్సు, ఇంగ్లాండు రాజు అయ్యాడు. యూనియను ఆఫ్ ది క్రౌన్సును ఏర్పరచాడు]] 1603లో ద్వీపం రాజకీయ నిర్మాణం మారిపోయింది. స్కాట్సు రాజు 6వ జేమ్సు, ఇంగ్లీషు ప్రయోజనాలకు చాలా కాలంగా ప్రత్యర్థిగా ఉన్న రాజ్యం, 1వ జేమ్సుగా ఇంగ్లాండు సింహాసనాన్ని వారసత్వంగా పొందాడు. తద్వారా వ్యక్తిగత యూనియనును సృష్టించాడు.<ref name="బ్రిటన్స్">{{harvnb|కోలీ|1992|page=12}}; {{Cite web |title=మేకింగ్ ది యాక్ట్ ఆఫ్ యూనియన్ |website=యాక్ట్ ఆఫ్ యూనియన్ 1707 |url=http://www.parliament.uk/actofunion/01_background.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20080609075346/http://www.parliament.uk/actofunion/01_background.html |archive-date=9 June 2008 |access-date=5 September 2009 |publisher=UK పార్లమెంట్}}</ref> ఆయన తనను తాను గ్రేటు బ్రిటను రాజు అని చెప్పుకున్నాడు. అయితే దీనికి ఇంగ్లీషు చట్టంలో ఎటువంటి ఆధారం లేదు.<ref>{{Cite web |last=Hay |first=Denys |title=మధ్య యుగాలలో 'గ్రేట్ బ్రిటన్' అనే పదం |url=http://ads.ahds.ac.uk/catalogue/adsdata/PSAS_2002/pdf/vol_089/89_055_066.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20090325061737/http://ads.ahds.ac.uk/catalogue/adsdata/PSAS_2002/pdf/vol_089/89_055_066.pdf |archive-date=25 March 2009 |access-date=19 February 2009 |website=ads.ahds.ac.uk}}</ref> 6వ జేమ్సుల ఆధ్వర్యంలో పవిత్ర బైబిలు, అధికారిక కింగ్ జేమ్సు వెర్షను 1611 లో ప్రచురించబడింది. 20 వ శతాబ్దంలో ఆధునిక సవరణలు ఉత్పత్తి అయ్యే వరకు ఇది నాలుగు వందల సంవత్సరాలుగా చాలా మంది ప్రొటెస్టంటు క్రైస్తవులు చదివిన బైబిలు ప్రామాణిక వెర్షను. రాజకీయ, మత, సామాజిక వైరుధ్యాల మీద ఇంగ్లీషు అంతర్యుద్ధం పార్లమెంటు ఇంగ్లాండు రాజు 1వ చార్లెసు మద్దతుదారుల మధ్య జరిగింది. వీరిని వ్యావహారికంగా రౌండు‌హెడులు, కావలీరులు అని పిలుస్తారు. ఇది స్కాట్లాండు, ఐర్లాండులను కలిగి ఉన్న విస్తృత బహుముఖ మూడు రాజ్యాల యుద్ధాలులో ఒకదానితో ఒకటి ముడిపడి ఉంది. పార్లమెంటేరియన్లు విజయం సాధించారు 1వ చార్లెసు ఉరితీయబడ్డాడు. రాజ్యం కామన్వెల్తు ద్వారా భర్తీ చేయబడింది. పార్లమెంటు దళాల నాయకుడు ఆలివరు క్రోం‌వెలు 1653లో తనను తాను లార్డు ప్రొటెక్టరుగా ప్రకటించుకున్నాడు; వ్యక్తిగత పాలన కాలం కొనసాగింది.<ref name="O Cromwell">{{Cite web |title=Oliver Cromwell (ఇంగ్లీష్ రాజనీతిజ్ఞుడు) |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/143822/Oliver-Cromwell |access-date=8 August 2009 |website=[[Encyclopedia Britannica]]}}</ref> క్రోం‌వెలు మరణం, ఆయన కుమారుడు రిచర్డు లార్డు ప్రొటెక్టరు పదవికి రాజీనామా చేసిన తర్వాత 3వ చార్లెసు 1660లో పునరుద్ధరణ అనే చర్యలో చక్రవర్తిగా తిరిగి రావాలని ఆహ్వానించబడ్డాడు. థియేటర్లు తిరిగి తెరవడంతో "మెర్రీ మోనార్కు" 2వ చార్లెసు పునరుద్ధరణ తరువాత లలిత కళలు, సాహిత్యం, ప్రదర్శన కళలు వృద్ధి చెందాయి.<ref>లిండ్సే బేక్‌వెల్, "[https://web.archive.org/web/20200212175057/https://pdfs.semanticscholar.org/5c52/dfd2b876951f2d9ca982a2aa2460f52c228f.pdf దృశ్యాలు, ఎగిరే యంత్రాలను మార్చడం: పునరుద్ధరణ థియేటర్‌లో దృశ్యం, అద్భుతమైన దృశ్యాల పునఃపరిశీలన, 1660–1714]" (PhD. డిస్. లౌబరో విశ్వవిద్యాలయం, 2016).</ref> 1688 గ్లోరియసు రివల్యూషను తర్వాత, కింగ్, పార్లమెంటు కలిసి పాలించాలని రాజ్యాంగబద్ధంగా స్థాపించబడింది. అయితే పార్లమెంటు‌కు నిజమైన అధికారం ఉంటుంది. ఇది 1689లో బిల్ ఆఫ్ రైట్సు ద్వారా స్థాపించబడింది. చట్టం పార్లమెంటు ద్వారా మాత్రమే చేయబడుతుందని రాజు దానిని నిలిపివేయలేడని, పార్లమెంటు ముందస్తు అనుమతి లేకుండా రాజు పన్నులు విధించలేడని లేదా సైన్యాన్ని పెంచలేడని కూడా నిర్దేశించబడిన శాసనాలలో ఉన్నాయి.<ref>{{Cite book |last1=Adler |first1=Philip J. |url={{GBurl |id=mPoqfoiIp4sC |q=పునరుద్ధరణతో రాజు, పార్లమెంట్ కలిసి పాలించాలని రాజ్యాంగబద్ధంగా స్థాపించబడలేదు |page=340}} |title=ప్రపంచ నాగరికత |last2=Pouwels |first2=Randall L. |date=2007 |publisher=Cengage Learning |isbn=978-0-495-50262-3 |page=340 |access-date=24 December 2010}}</ref> అప్పటి నుండి కూడా ఆ సమయంలో, హౌసు ఆఫ్ కామన్సు సమావేశమైనప్పుడు ఏ బ్రిటిషు చక్రవర్తి కూడా ప్రవేశించలేదు. దీనిని ఏటా పార్లమెంటు రాష్ట్ర ప్రారంభోత్సవంలో బ్రిటిషు చక్రవర్తి స్మరించుకుంటాడు. హౌసు ఆఫ్ కామన్సు తలుపులు చక్రవర్తి దూత ముఖం మీద కొట్టబడినప్పుడు ఇది పార్లమెంటు హక్కులను, చక్రవర్తి నుండి దాని స్వాతంత్ర్యాన్ని సూచిస్తుంది.<ref>[http://news.bbc.co.uk/democralilive/hi/guides/newsid_81000/81909.stm "డెమోక్రసీ లైవ్: బ్లాక్ రాడ్"]{{Dead link|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. BBC. 6 ఆగస్టు 2008న పునరుద్ధరించబడింది; {{cite EB1911|wstitle=Black Rod|volume=4}}</ref> 1660లో రాయల్ సొసైటీ స్థాపనతో సైన్సు బాగా ప్రోత్సహించబడింది. [[File:Charles II of England.jpeg|thumb|upright=.7|alt= తెర మీద తెల్లటి కేపు, బ్రీచెసు ధరించి పొడవాటి నల్లటి జుట్టుతో కూర్చున్న పురుషుడి చిత్రలేఖనం.|ఇంగ్లీషు పునరుద్ధరణ రాజు 2వ చార్లెసు ఆధ్వర్యంలో రాచరికాన్ని పునరుద్ధరించింది. ఇంగ్లీషు అంతర్యుద్ధం తర్వాత శాంతిని పునరుద్ధరించింది.]] 1666లో లండను‌లోని గొప్ప అగ్నిప్రమాదం లండను నగరాన్ని తగలబెట్టింది. కానీ అది త్వరలోనే సర్ క్రిస్టోఫరు రెను రూపొందించిన అనేక ముఖ్యమైన భవనాలతో పునర్నిర్మించబడింది.<ref>{{Cite news |title=లండన్ దహనం: ది గ్రేట్ ఫైర్ |url=https://www.bbc.co.uk/history/british/civil_war_revolution/great_fire_02.shtml |access-date=25 September 2009 |website=BBC న్యూస్}}</ref> 17వ శతాబ్దం మధ్య నుండి చివరి వరకు, రెండు రాజకీయ వర్గాలు ఉద్భవించాయి -టోరీలు, విగ్సు. టోరీలు మొదట్లో కాథలికు రాజు 2వ జేమ్సుకు మద్దతు ఇచ్చినప్పటికీ వారిలో కొందరు విగ్సుతో పాటు 1688 విప్లవం సమయంలో జేమ్సును ఓడించి రాజు కావాలని డచు ప్రిన్సు విలియం ఆఫ్ ఆరెంజిను ఆహ్వానించారు. కొంతమంది ఆంగ్లేయులు, ముఖ్యంగా ఉత్తరాన, జాకోబైట్లు జేమ్సు, ఆయన కుమారులకు మద్దతు ఇవ్వడం కొనసాగించారు. స్టువర్టు రాజవంశం హౌసు కింద ఇంగ్లాండు వాణిజ్యం, ఆర్థికం, శ్రేయస్సులో విస్తరించింది. రాయల్ నేవీ యూరపు‌లో అతిపెద్ద వ్యాపార నౌకాదళాన్ని అభివృద్ధి చేసింది.<ref>{{Cite web |title=ది హిస్టరీ ప్రెస్ {{!}} ది స్టువర్ట్స్ |url=https://www.thehistorypress.co.uk/the-stuarts |access-date=11 April 2021 |website=thehistorypress.co.uk }}{{Dead link|date=జూలై 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ఇంగ్లాండు, స్కాట్లాండు పార్లమెంటు‌లు అంగీకరించిన తర్వాత<ref name="స్కాట్లాండ్‌తో యూనియన్" /> 1707లో గ్రేటు బ్రిటను రాజ్యాన్ని సృష్టించడానికి రెండు దేశాలు రాజకీయ యూనియనులో చేరాయి.<ref name="బ్రిటన్లు" /> యూనియను‌కు అనుగుణంగా ప్రతి దాని చట్టం, జాతీయ చర్చిలు వంటి సంస్థలు వేరుగా ఉన్నాయి.{{Sfn|గల్లాఘర్|2006|page=14}} ===ఆధునిక - సమకాలీన కాలాల చివరి భాగం=== [[File:CanalettoSomersetHouseTerrace.jpg|thumb|left|జార్జియను కాలంలో థేమ్సు నది సెయింటు పాల్సు వైపు చూస్తున్న సోమర్సెటు హౌసు టెర్రసు నుండి, 1750]] కొత్తగా ఏర్పడిన గ్రేటు బ్రిటను రాజ్యంలో రాయల్ సొసైటీ ఇతర ఇంగ్లీషు చొరవల నుండి వచ్చిన ఉత్పత్తులు స్కాటిషు జ్ఞానోదయంతో కలిసి సైన్సు, ఇంజనీరింగు‌లో ఆవిష్కరణలను సృష్టించాయి. అయితే రాయలు నేవీ ద్వారా రక్షించబడిన బ్రిటిషు విదేశీ వాణిజ్యంలో అపారమైన పెరుగుదల బ్రిటిషు సామ్రాజ్యం స్థాపనకు మార్గం సుగమం చేసింది. దేశీయంగా ఇది పారిశ్రామిక విప్లవానికి దారితీసింది. ఇది ఇంగ్లాండు సామాజిక ఆర్థిక, సాంస్కృతిక పరిస్థితులలో తీవ్ర మార్పుల కాలంగా పరిణమించింది. దీని ఫలితంగా పారిశ్రామిక వ్యవసాయం, తయారీ, ఇంజనీరింగు మైనింగు, అలాగే వాటి విస్తరణ అభివృద్ధిని సులభతరం చేయడానికి కొత్త, మార్గదర్శక రహదారి, రైలు, నీటి నెట్వర్కు‌లు ఏర్పడ్డాయి.<ref>{{Cite web |last=Hudson, Pat |title=The Workshop of the World |url=https://www.bbc.co.uk/history/british/victorians/workshop_of_the_world_01.shtml |access-date=10 December 2010 |publisher=BBC}}</ref> 1761లో వాయవ్య ఇంగ్లాండు బ్రిడ్జి‌వాటరు కెనాలు ప్రారంభించడం బ్రిటను‌లో కాలువ యుగానికి నాంది పలికింది.<ref name="Briton20015">{{Harvnb|ఆఫీస్ ఫర్ నేషనల్ గణాంకాలు|2000|page=5}}; {{harvnb|McNeil|Nevell|2000|page=4}}.</ref> 1825లో ప్రపంచంలోనే మొట్టమొదటి శాశ్వత ఆవిరి లోకోమోటివు-హాల్డు ప్యాసింజరు రైల్వే - స్టాక్టను ‌డార్లింగ్టను రైల్వే - ప్రజలకు తెరవబడింది.<ref name="Briton20015" /> పారిశ్రామిక విప్లవం సమయంలో చాలా మంది కార్మికులు ఇంగ్లాండు గ్రామీణ ప్రాంతాల నుండి కొత్త, విస్తరిస్తున్న పట్టణ పారిశ్రామిక ప్రాంతాలకు కర్మాగారాల్లో పనిచేయడానికి వెళ్లారు. ఉదాహరణకు బర్మింగు‌హాం మాంచెస్టరు<ref>{{Harvnb|McNeil|Nevell|2000|page=9}}.; {{Cite web |last=బర్మింగ్‌హామ్ నగర మండలి |author-link=బర్మింగ్‌హామ్ నగర మండలి |title=హెరిటేజ్ |url=http://www.visitbirmingham.com/arts_and_culture/heritage/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20120426080011/http://www.visitbirmingham.com/arts_and_culture/heritage/ |archive-date=26 April 2012 |access-date=4 October 2009 |website=visitbirmingham.com}}</ref> ప్రపంచంలోనే మొట్టమొదటి పారిశ్రామిక నగరంగా మారింది.<ref name="ఇండస్ట్రియల్ సిటీ">{{Cite web |title=మాంచెస్టర్ - మొదటి పారిశ్రామిక నగరం |url=http://www.sciencemuseum.org.uk/on-line/energyhall/page84.asp |url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120309184810/http://www.sciencemuseum.org.uk/on-line/energyhall/page84.asp |archive-date=9 March 2012 |access-date=17 March 2012 |publisher=సైన్స్ మ్యూజియం వెబ్‌సైట్‌లో ఎంట్రీ}}</ref> 3వ జార్జి, విలియం పిట్ ది యంగరు హయాంలో ఇంగ్లాండు ఫ్రెంచి విప్లవం అంతటా సాపేక్ష స్థిరత్వాన్ని కొనసాగించింది. 4వ జార్జి రీజెన్సీ దాని చక్కదనం, లలిత కళలు, వాస్తుశిల్పంలో సాధించిన విజయాలకు ప్రసిద్ధి చెందింది.<ref>{{Cite web |title=రీజెన్సీ {{!}} బ్రిటిష్ ఆర్కిటెక్చరల్ తేదీలు, శైలులు {{!}} ఆస్తి {{!}} UK {{!}} మేఫెయిర్ ఆఫీస్ |url=https://www.mayfairoffice.co.uk/members-home/British-Architectural-Styles/British-Architectural-Styles-Regency |access-date=8 April 2021 |website=mayfairoffice.co.uk |archive-date=17 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210417084322/https://www.mayfairoffice.co.uk/members-home/British-Architectural-Styles/British-Architectural-Styles-Regency |url-status=dead}}</ref> నెపోలియను యుద్ధాల సమయంలో [[నెపోలియన్]] ఆగ్నేయం నుండి దండయాత్ర చేయాలని ప్రణాళిక వేశాడు; అయితే, ఇది జరగలేదు. నెపోలియను దళాలను బ్రిటిషు వారు సముద్రంలో హోరాషియో నెల్సను ఓడించారు. భూమి మీద ఆర్థరు వెల్లెస్లీ ఓడించారు. ట్రాఫాల్గరు యుద్ధంలో జరిగిన ప్రధాన విజయం పద్దెనిమిదవ శతాబ్దంలో బ్రిటను స్థాపించిన నావికా ఆధిపత్యాన్ని ధ్రువీకరించింది.<ref>బెన్నెట్, జియోఫ్రీ (2004). ''ది బాటిల్ ఆఫ్ ట్రఫాల్గర్''. ఇంగ్లాండ్: పెన్ & స్వోర్డ్ బుక్స్ లిమిటెడ్, CPI UK, సౌత్ యార్క్‌షైర్.</ref> నెపోలియన్ యుద్ధాలు బ్రిటిషు‌నెసు ఇంగ్లీషు, స్కాట్సు వెల్షు‌లతో పంచుకున్న ఐక్య జాతీయ బ్రిటిషు ప్రజలు అనే భావనను పెంపొందించాయి.<ref name="Colley1">{{Harvnb|Colley|1992|page=1}}.</ref> [[File:Turner, The Battle of Trafalgar (1822).jpg|thumb|alt=నది అవతల బహుళ అంతస్తుల చదరపు పారిశ్రామిక భవనాలు|బొటనవేలు|కుడి|ట్రాఫాల్గరు యుద్ధం అనేది నెపోలియను యుద్ధాల సమయంలో రాయల్ నేవీ ఫ్రాన్సు, స్పెయిను సంయుక్త నౌకాదళాల మధ్య జరిగిన నావికా యుద్ధం.<ref>{{Cite web |date=28 July 2014 |title=Department of History – Napoleonic Wars |url=http://www.westpoint.edu/history/SitePages/Napoleonic%20Wars.aspx |url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140728203458/http://www.westpoint.edu/history/SitePages/Napoleonic%20Wars.aspx |archive-date=28 July 2014 |access-date=8 April 2021}}</ref>]] విక్టోరియను శకంలో లండను ప్రపంచంలోనే అతిపెద్ద, అత్యంత జనాభా కలిగిన మహానగర ప్రాంతంగా మారింది. బ్రిటిషు సామ్రాజ్యంలో వాణిజ్యం - అలాగే బ్రిటిషు సైనిక, నావికాదళాల స్థానం - ప్రతిష్ఠాత్మకమైనది.<ref>{{Cite book |last=Haggard |first=Robert F. |url={{GBurl |id=53VUwDw_UYMC |q=విక్టోరియన్ కాలంలో బ్రిటిష్ సామ్రాజ్యం యొక్క ప్రతిష్ట |page=13}} |title=ది పెర్సిస్టెన్స్ ఆఫ్ విక్టోరియన్ లిబరలిజం: ది పాలిటిక్స్ ఆఫ్ సోషల్ రిఫార్మ్ ఇన్ బ్రిటన్, 1870–1900 |publisher=Greenwood Publishing |date=2001 |isbn=978-0-313-31305-9 |page=13 |access-date=26 December 2010}}</ref> సాంకేతికంగా ఈ యుగం యునైటెడ్ కింగ్‌డం శక్తికి కీలకమైన అనేక ఆవిష్కరణలను చూసింది.<ref name="Atterbury 2011">{{Cite web |last=Atterbury |first=Paul |date=17 February 2011 |title=Victorian Technology |url=http://www.bbc.co.uk/history/british/victorians/victorian_technology_01.shtml |access-date=13 October 2020 |publisher=BBC}}</ref> చార్టిస్టులు, సఫరగెట్టెల వంటి రాడికల్సు నుండి స్వదేశంలో రాజకీయ ఆందోళన శాసన సంస్కరణ, సార్వత్రిక ఓటు హక్కుకు వీలు కల్పించింది.<ref>{{Cite web |last=Crawford, Elizabeth |title=Women: From Abolition to the Vote |url=https://www.bbc.co.uk/history/british/abolition/abolition_women_article_01.shtml#five |access-date=10 December 2010 |publisher=BBC}}</ref> తూర్పు-మధ్య ఐరోపాలో అధికార మార్పులు మొదటి ప్రపంచ యుద్ధానికి దారితీశాయి; మిత్రదేశాలులో భాగంగా యునైటెడ్ కింగ్‌డం కోసం పోరాడుతూ లక్షలాది మంది ఇంగ్లీషు సైనికులు మరణించారు.{{Efn|550,000 సైనిక మరణాల సంఖ్య ఇంగ్లాండ్, వేల్స్‌కు సంబంధించినది.{{Sfn|Cox|1970|page=180}}}}} రెండు దశాబ్దాల తర్వాత, రెండవ ప్రపంచ యుద్ధంలో, యునైటెడ్ కింగ్‌డం మళ్ళీ మిత్రదేశాలులో ఒకటి. యుద్ధ సాంకేతికతలో జరిగిన పరిణామాలు బ్లిట్జు సమయంలో వైమానిక దాడుల వల్ల అనేక నగరాలు దెబ్బతిన్నాయి. యుద్ధం తరువాత, బ్రిటిషు సామ్రాజ్యం వేగంగా డికోలనైజేషనును అనుభవించింది. సాంకేతిక ఆవిష్కరణలు వేగవంతం అయ్యాయి; ఆటోమొబైల్సు ప్రాథమిక రవాణా సాధనాలుగా మారాయి. ఫ్రాంకు విటిలు జెటు ఇంజిను అభివృద్ధి విస్తృత విమాన ప్రయాణానికి దారితీసింది.<ref>{{Cite news |last=Golley, John |date=10 August 1996 |title=సంస్మరణలు: ఎయిర్ కమోడోర్ సర్ ఫ్రాంక్ విటిల్ |website=The Independent |location=London |url=https://www.independent.co.uk/news/people/obituaries-air-commodore-sir-frank-whittle-1309015.html |access-date=2 December 2010}}</ref> ప్రైవేటు మోటరింగు ద్వారా 1948లో నేషనలు హెల్తు సర్వీసు సృష్టించడం ద్వారా ఇంగ్లాండు‌లో నివాస నమూనాలను మార్చారు, అవసరమైన సమయంలో అన్ని శాశ్వత నివాసితులకు ప్రజల నిధులతో కూడిన ఆరోగ్య సంరక్షణను ఉచితంగా అందించారు. ఇవన్నీ కలిపి, 20వ శతాబ్దం మధ్యలో ఇంగ్లాండ్‌లోని స్థానిక ప్రభుత్వ సంస్కరణకు దారితీశాయి.<ref>{{Harvnb|క్లార్క్|స్టీడ్|మార్షల్|1973|page=1}}; {{Harvnb|విల్సన్|గేమ్|2002|page=55}}.</ref> [[File:Frith A Private View.jpg|thumb|విక్టోరియను యుగం తరచుగా స్వర్ణయుగంగా పేర్కొనబడుతుంది. సాంస్కృతిక విభజనలను చూపించడానికి విలియం పావెలు ఫ్రితు పెయింటింగు చేశారు.]] 20వ శతాబ్దం నుండి, ఇంగ్లాండు‌కు గణనీయమైన జనాభా తరలింపు జరిగింది. ఎక్కువగా బ్రిటిషు దీవుల ఇతర ప్రాంతాల నుండి, అలాగే కామన్వెల్తు నుండి, ముఖ్యంగా [[భారత ఉపఖండం]] నుండి కూడా.<ref>{{harvnb|గల్లాఘర్|2006|pages=10–11}}.</ref> 1970ల నుండి తయారీ నుండి పెద్ద ఎత్తున తరలింపు, సేవా పరిశ్రమ మీద ప్రాధాన్యత పెరుగుతోంది.<ref name="థాచర్" /> యునైటెడ్ కింగ్‌డంలో భాగంగా, ఈ ప్రాంతం యూరోపియను ఎకనామికు కమ్యూనిటీ అని పిలువబడే సాధారణ మార్కెట్టు చొరవలో చేరింది. ఇది [[యూరోపియన్ యూనియన్]]గా మారింది. 20వ శతాబ్దం చివరి నుండి యునైటెడ్ కింగ్‌డం పరిపాలన స్కాట్లాండు, వేల్సు ఉత్తర ఐర్లాండు‌లలో వికేంద్రీకరణ పాలన వైపు మళ్లింది.<ref>{{Cite journal |last=కీటింగ్ |first=మైఖేల్ |author-link=మైఖేల్ కీటింగ్ (రాజకీయ శాస్త్రవేత్త) | date=1 January 1998 |title=యూనియన్‌ను పునర్నిర్మించడం: యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్‌లో వికేంద్రీకరణ, రాజ్యాంగ మార్పు |url=https://archive.org/details/sim_publius_winter-1998_28_1/page/217 |journal=పబ్లియస్: ది జర్నల్ ఆఫ్ ఫెడరలిజం |volume=28 |issue=1 |page=217 |doi=10.1093/oxfordjournals.pubjof.a029948}}</ref> ఇంగ్లాండు, వేల్సు యునైటెడ్ కింగ్‌డంలో అధికార పరిధిగా కొనసాగుతోంది.<ref name="BBC వేల్స్">{{Cite web |date=2009 |title=ది కమింగ్ ఆఫ్ ది ట్యూడర్స్ అండ్ ది యాక్ట్ ఆఫ్ యూనియన్ |url=https://www.bbc.co.uk/wales/history/sites/themes/guide/ch11_part2_coming_of_the_tudor.shtml |access-date=9 September 2009 |website=[[BBC వేల్స్]] |publisher=BBC News}}</ref> అధికార మార్పిడి ఆంగ్ల-నిర్దిష్ట గుర్తింపు, దేశభక్తి మీద ఎక్కువ ప్రాధాన్యతను ప్రేరేపించింది.<ref>{{harvnb|Kenny|English|Hayton|2008|page=3}}; {{Harvnb|Ward|2004|page=180}}.</ref> అధికార మార్పిడి చేయబడిన ఆంగ్ల ప్రభుత్వం లేదు. కానీ ఉప-ప్రాంతీయ ప్రాతిపదికన ఇలాంటి వ్యవస్థను సృష్టించే ప్రయత్నాన్ని ప్రజాభిప్రాయ సేకరణ తిరస్కరించింది.<ref name="The Times 2004-11-05" /> ==పాలన== ===రాజకీయాలు=== ఇంగ్లాండు యునైటెడ్ కింగ్‌డంలో భాగంగా పార్లమెంటరీ వ్యవస్థ కలిగిన రాజ్యాంగ రాచరికం.<ref>[https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/united-kingdom/ "యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210109221834/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/united-kingdom/ |date=2021-01-09 }} CIA ''ది వరల్డ్ ఫ్యాక్ట్‌బుక్'']. 13 ఏప్రిల్ 2021న పునరుద్ధరించబడింది</ref> 1707 నుండి ఇంగ్లాండు ప్రభుత్వం లేదు. యూనియను చట్టాలు 1707,<ref>{{Cite web |title=ఇంగ్లాండ్, స్కాట్లాండ్ మధ్య యూనియన్ చట్టం |url=https://www.historic-uk.com/HistoryUK/HistoryofBritain/The-Act-of-Union/ |access-date=25 December 2023 |website=Historic UK}}</ref> యూనియను ఒప్పందం నిబంధనలను అమలులోకి తెచ్చి, ఇంగ్లాండు, స్కాట్లాండు‌లను కలిపి గ్రేటు బ్రిటను రాజ్యాన్ని ఏర్పాటు చేసింది.<ref name="స్కాట్లాండ్‌తో యూనియన్">{{Cite web |title=గ్రేట్ బ్రిటన్ యొక్క మొదటి పార్లమెంట్ |url=http://www.parliament.uk/actofunion/08_02_great.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20080621165514/http://www.parliament.uk/actofunion/08_02_great.html |archive-date=21 June 2008 |access-date=5 September 2009 |publisher=Parliament}}</ref> యూనియను‌కు ముందు ఇంగ్లాండు‌ను దాని చక్రవర్తి, ఇంగ్లాండు పార్లమెంటు పాలించాయి. [[File:Palace of Westminster, London - Feb 2007.jpg|thumb|upright=1.2|alt= నీటిలో ప్రతిబింబించే దీర్ఘచతురస్రాకార ఫ్లడ్‌లైట్ భవనం యొక్క ఛాయాచిత్రం. భవనం ప్రతి చివర ఒకటితో సహా బహుళ టవర్‌లను కలిగి ఉంది. కుడి వైపున ఉన్న టవర్‌లో ప్రకాశవంతమైన గడియార ముఖం ఉంది.|right|వెస్టు‌మినిస్టరు ప్యాలెసు, ఇంగ్లాండు ప్రత్యక్షంగా పాలించబడే యునైటెడ్ కింగ్‌డం పార్లమెంటు స్థానం]] ఇంగ్లాండు‌ను యునైటెడ్ కింగ్‌డం పార్లమెంటు నేరుగా పరిపాలిస్తుంది. అయితే ఇతర యునైటెడ్ కింగ్‌డం దేశాలు వికేంద్రీకరణ ప్రభుత్వాలను కలిగి ఉన్నాయి.<ref name="Devolution">{{Cite web |last=Cabinet Office |author-link=Cabinet Office |date=26 March 2009 |title=యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్‌లో వికేంద్రీకరణ |url=http://www.cabinetoffice.gov.uk/devolution.aspx |access-date=16 August 2009 |publisher=cabinetoffice.gov.uk}}</ref> ఇంగ్లాండు‌లో దీనిని ఎలా సమతుల్యం చేయాలనే దాని మీద చర్చ జరిగింది. మొదట్లో వివిధ ఇంగ్లాండు ప్రాంతాలు అధికార వికేంద్రీకరణకు ప్రణాళిక వేయబడ్డాయి. కానీ 2004 ఈశాన్య ప్రజాభిప్రాయ సేకరణలో ఈశాన్య ఈ ప్రతిపాదనను తిరస్కరించిన తరువాత ఇది అమలు కాలేదు.<ref name="ది టైమ్స్ 2004-11-05" /> 2024లో యుకె ప్రభుత్వం, మేయరు ఆఫ్ లండను, సంయుక్త అధికారుల నాయకుల నుండి మంత్రులను ఒకచోట చేర్చడానికి మేయరు కౌన్సిలు ఫర్ ఇంగ్లాండు అని పిలువబడే ఇంగ్లాండు-మాత్రమే అంతర్ ప్రభుత్వ సంస్థగా స్థాపించబడింది.<ref>{{Cite web |url=https://www.gov.uk/government/news/deputy-prime-minister-launches-first-ever-mayoral-council |title=డిప్యూటీ ప్రధాన మంత్రి మొట్టమొదటి మేయర్ కౌన్సిల్‌ను ప్రారంభించారు}}</ref> హౌసు ఆఫ్ కామన్సు‌లో వెస్టు‌మినిస్టరు ప్యాలెసులో ఉన్న బ్రిటిషు పార్లమెంటు దిగువ సభ అయిన యునైటెడ్ కింగ్‌డం హౌసు ఆఫ్ కామన్సులో, ఇంగ్లాండు‌లోని మొత్తం 650 నియోజకవర్గాలలో 543 మంది పార్లమెంటు సభ్యులు (ఎంపిలు) ఉన్నారు.<ref>{{Cite web |title=MPల జాబితాలు |url=http://www.parliament.uk/mps-lords-and-offices/mps/ |access-date=21 May 2009 |publisher=Parliament.uk}}</ref> ఇంగ్లాండు‌కు లేబరు పార్టీ నుండి 347 మంది ఎంపీలు, కన్జర్వేటివు పార్టీ నుండి 116 మంది. లిబరలు డెమోక్రాట్సు నుండి 65 మంది, రిఫార్ము యుకె కోసం ఐదుగురు, గ్రీను పార్టీ ఆఫ్ ఇంగ్లాండు అండ్ వేల్సు నుండి నలుగురు ప్రాతినిధ్యం వహిస్తున్నారు. ===చట్టం=== [[File:Royal Courts of Justice (6201094569).jpg|thumb|రాయల్ కోర్ట్సు ఆఫ్ జస్టిసు|left]] శతాబ్దాలుగా అభివృద్ధి చెందిన ఇంగ్లీషు చట్టం న్యాయ వ్యవస్థ, సాధారణ చట్టంకి ఆధారంగా ఉంది<ref>{{Cite web |title=కామన్ లా |url=http://dictionary.law.com/Default.aspx?selected=248 |access-date=5 October 2013 |website=ది పీపుల్స్ లా డిక్షనరీ |publisher=ALM మీడియా ప్రాపర్టీస్}}</ref> చాలా కామన్వెల్తు దేశాలలో ఉపయోగించే చట్టపరమైన వ్యవస్థలు<ref>{{Cite web | date=19 October 2000 |title=బ్రిటిష్ సామ్రాజ్యంలో సాధారణ చట్టం |url=http://www.h-net.msu.edu/~law/ASLH/conferences/2000conference/101900345b.htm |access-date=20 August 2011 |publisher=H-net.msu.edu}}</ref>, యునైటెడు స్టేట్సు (లూసియానా తప్ప). ఇప్పుడు యునైటెడ్ కింగ్‌డంలో భాగమైనప్పటికీ ఇంగ్లాండు, వేల్సు కోర్టులు న్యాయ వ్యవస్థ స్కాట్లాండు‌లో ఉపయోగించిన చట్టం నుండి ప్రత్యేక న్యాయ వ్యవస్థగా యూనియను ఒప్పందం ప్రకారం కొనసాగింది. ఇంగ్లీషు చట్టం సాధారణ సారాంశం ఏమిటంటే న్యాయస్థానాలలో కూర్చున్న న్యాయమూర్తులు దీనిని తయారు చేస్తారు. వారి సాధారణ జ్ఞానం చట్టపరమైన - ''స్టేర్ డెసిసిసు'' - జ్ఞానాన్ని వారి ముందు ఉన్న వాస్తవాలకు వర్తింపజేస్తారు.<ref>{{harvnb|Fafinski|2007|page=60}}.</ref> కోర్టు వ్యవస్థ ఇంగ్లాండు, వేల్సు సీనియరు కోర్టులచే నిర్వహించబడుతుంది. ఇందులో కోర్టు ఆఫ్ అప్పీలు, సివిలు కేసుల కోసం హైకోర్టు ఆఫ్ జస్టిసు, క్రిమినలు కేసుల కోసం క్రౌన్ కోర్టు ఉంటాయి.<ref>{{harvnb|Fafinski|2007|page=127}}.</ref> యునైటెడ్ కింగ్‌డం సుప్రీం కోర్టు ఇంగ్లాండు, వేల్సులో క్రిమినలు, సివిలు కేసులకు అత్యున్నత న్యాయస్థానం. రాజ్యాంగ మార్పుల తర్వాత 2009లో ఇది సృష్టించబడింది. హౌసు ఆఫ్ లార్డ్సు న్యాయ విధులను స్వాధీనం చేసుకుంది.<ref>{{Cite web |title=రాజ్యాంగ సంస్కరణ: యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్ కోసం ఒక సుప్రీం కోర్ట్ |url=http://www.dca.gov.uk/consult/supremecourt/supreme.pdf |url-status=dead|archive-url=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20090117132005/http://www.dca.gov.uk/consult/supremecourt/supreme.pdf |archive-date=17 January 2009 |access-date=5 September 2009 |publisher=DCA.gov.uk}}</ref> సుప్రీం కోర్టు నిర్ణయం సోపానక్రమంలోని ప్రతి ఇతర కోర్టుకు కట్టుబడి ఉంటుంది. ఇది దాని ఆదేశాలు వర్తింపచేస్తుంది.<ref>{{harvnb|Fafinski|2007|page=67}}.</ref> న్యాయ కార్యదర్శిగా ఇంగ్లాండు‌లోని న్యాయవ్యవస్థ, కోర్టు వ్యవస్థ, జైళ్లు, ప్రొబేషను కోసం పార్లమెంటుకు బాధ్యత వహించే మంత్రి పనిచేస్తాడు.<ref>{{Cite web |title=లార్డ్ ఛాన్సలర్, జస్టిస్ కోసం రాష్ట్ర కార్యదర్శి |url=https://www.gov.uk/government/ministers/secretary-of-state-for-justice |website=GOV.UK}}</ref> 1981 - 1995 మధ్య నేరాలు పెరిగాయి కానీ 1995–2006 కాలంలో 42% తగ్గాయి.<ref>{{Cite web |title=గత 25 సంవత్సరాలలో నేరం |url=http://www.homeoffice.gov.uk/rds/pdfs07/crime0607summ.pdf |url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090324214809/http://www.homeoffice.gov.uk/rds/pdfs07/crime0607summ.pdf |archive-date=24 March 2009 |access-date=5 September 2009 |publisher=HomeOffice.gov.uk}}</ref> అదే కాలంలో జైలు జనాభా రెట్టింపు అయ్యింది. పశ్చిమ ఐరోపాలో అత్యధిక ఖైదు రేట్లులో ఒకటిగా నిలిచింది. 1,00,000 మందికి 147.<ref name="Crime BBC">{{Cite news |date=8 February 2008 |title=కొత్త రికార్డు హై జైలు జనాభా |website=BBC News |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk_politics/7235438.stm |access-date=5 September 2009}}</ref> హిస్ మెజెస్టీసు ప్రిజను సర్వీసు, మినిస్ట్రీ ఆఫ్ జస్టిసుకి నివేదిస్తూ, ఇంగ్లాండు వేల్సు‌లో 81,309 మంది ఖైదీలను ఉంచుతూ, చాలా జైళ్లను నిర్వహిస్తుంది 2022 సెప్టెంబరు నాటికి.<ref>{{Cite web |title=అపరాధ నిర్వహణ గణాంకాలు త్రైమాసికం: ఏప్రిల్ నుండి జూన్ 2022 |url=https://www.gov.uk/government/statistics/offender-management-statistics-quarterly-april-to-june-2022/offender-management-statistics-quarterly-april-to-june-2022 |access-date=14 November 2022 |website=GOV.UK}}</ref> ===ఉపవిభాగాలు=== ఇంగ్లాండు ఉపవిభాగాలు నాలుగు స్థాయిల వరకు [[పరిపాలనా విభాగం|ఉపజాతీయ విభాగం]] కలిగి ఉంటాయి. ఇవి స్థానిక ప్రభుత్వం ప్రయోజనాల కోసం సృష్టించబడిన వివిధ రకాల పరిపాలనా సంస్థల ద్వారా నియంత్రించబడతాయి. లండను ప్రాంతం వెలుపల, ఇంగ్లాండు, అత్యున్నత శ్రేణి 48 సెరిమోనియలు కౌంటీలు.<ref name="britannicagov">{{harvnb|Encyclopedia Britannica|2002|page=100}}</ref> వీటిని ప్రధానంగా భౌగోళిక సూచన ఫ్రేం‌గా ఉపయోగిస్తున్నారు. వీటిలో 38 మధ్య యుగాల నుండి క్రమంగా అభివృద్ధి చెందాయి; వీటిని 1974లో 51కి, 1996లో వాటి ప్రస్తుత సంఖ్యకు సంస్కరించారు.<ref name="maud">{{harvnb|Redcliffe-Maud|Wood|1974}}.</ref> ప్రతిదానికి లార్డు లెఫ్టినెంటు, హై షెరీఫు ఉన్నారు; ఈ పోస్టులు స్థానికంగా బ్రిటిషు చక్రవర్తిని సూచించడానికి ఉపయోగించబడతాయి.<ref name="britannicagov" /> హియరు ‌ఫోర్డు‌షైరు వంటి కొన్ని కౌంటీలు పౌర పారిషు‌లుగా మాత్రమే విభజించబడ్డాయి. బెర్కు‌షైరు రాయలు కౌంటీ, మెట్రోపాలిటను కౌంటీలు ఇతర సెరిమోనియలు కౌంటీల కంటే భిన్నమైన హోదాను కలిగి ఉన్నాయి.<ref>{{Cite web |last=abcounties.com |date=26 June 2013 |title='కౌంటీ గందరగోళం' సమస్య -, దానిని ఎలా పరిష్కరించాలి |url=https://abcounties.com/counties/county-confusion/ |access-date=17 September 2023 |website=అసోసియేషన్ ఆఫ్ బ్రిటిష్ కౌంటీలు}}</ref> రెండవ శ్రేణి సంయుక్త అధికారాలు 27 కౌంటీ-టైరు షైరు కౌంటీలుతో రూపొందించబడింది. 1974లో అన్ని సెరిమోనియలు కౌంటీలు రెండు-స్థాయిలుగా ఉండేవి; మెట్రోపాలిటను కౌంటీ టైరు దశలవారీగా తొలగించబడినందున 1996 సంస్కరణ సెరిమోనియలు కౌంటీ, అడ్మినిస్ట్రేటివు కౌంటీ టైరు‌ను వేరు చేసింది. ఇంగ్లాండు స్థానిక ప్రభుత్వ జిల్లాలుగా కూడా విభజించబడింది.<ref name="localgov">{{harvnb|Singh|2009|page=53}}.</ref> జిల్లా ఒక ఉత్సవ కౌంటీగా సమలేఖనం చేయబడవచ్చు లేదా షైరు కౌంటీలో జిల్లా స్థాయిగా ఉండవచ్చు, రాయలు లేదా మెట్రోపాలిటను బరో కావచ్చు. బరో లేదా నగర హోదా కలిగి ఉండవచ్చు లేదా ఇంగ్లాండు, యూనిటరీ అథారిటీ కావచ్చు. కమ్యూనిటీ స్థాయిలో ఇంగ్లాండు‌లో ఎక్కువ భాగం సివిలు పారిషు‌లుగా విభజించబడింది. వాటి స్వంత కౌన్సిల్సుతో; గ్రేటరు లండను‌లో ఒకే ఒక పారిషు, క్వీన్సు పార్కు అవి 1965లో రద్దు చేయబడిన తర్వాత 2007లో నుండి చట్టం వాటి వినోదాన్ని అనుమతించిన తరువాత అవి 2014 నాటికి వరకు ఉన్నాయి. ====లండన్==== 1994 నుండి 2010ల ప్రారంభం వరకు ఇంగ్లాండు కొన్ని ప్రయోజనాల కోసం ప్రాంతాలుగా విభజించబడింది; లండను ప్రాంతం కోసం 1998 ప్రజాభిప్రాయ సేకరణ రెండు సంవత్సరాల తరువాత లండను అసెంబ్లీను సృష్టించింది.<ref>{{Cite news |last=కూపర్ |first=హిలరీ |date=29 March 2011 |title=ప్రాంతీయ ప్రభుత్వ కార్యాలయాలు అదృశ్యం కావడంతో టైర్లు తగ్గాయి |website=ది గార్డియన్ |location=లండన్ |url=https://www.theguardian.com/society/2011/mar/29/regional-government-disappears-1500-jobs-lost |access-date=16 June 2011}}</ref> విఫలమైన 2004 నార్తు ఈస్టు ఇంగ్లాండు వికేంద్రీకరణ ప్రజాభిప్రాయ సేకరణ తదుపరి ప్రాంతీయ అసెంబ్లీ వికేంద్రీకరణను రద్దు చేసింది<ref name="ది టైమ్స్ 2004-11-05">{{Cite news |last1=షెర్మాన్ |first1=జిల్ |last2=ఆండ్రూ నార్ఫోక్ | date=5 November 2004 |title=నార్త్ ఈస్ట్ అసెంబ్లీని తిరస్కరించడంతో ప్రెస్కాట్ కల చెదిరిపోయింది |website=The Times |location=London |url=http://www.timesonline.co.uk/tol/news/uk/article503255.ece |access-date=5 September 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100525121618/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/uk/article503255.ece |archive-date=25 May 2010}}</ref> లండను వెలుపల ప్రాంతీయ నిర్మాణం రద్దు చేయబడింది. పరిపాలనాపరంగా లండను 33 స్థానిక ప్రభుత్వ జిల్లాలుగా విభజించబడింది: 32 లండను బారోగు‌లు, లండను నగరం.<ref>{{harvnb|Axford|2002|page=315}}.</ref> 32 లండను బారోగు‌లు గ్రేటరు లండను, సెరిమోనియలు కౌంటీని ఏర్పరుస్తాయి. లండను నగరం ఒక ప్రత్యేక సెరిమోనియలు కౌంటీగా ఉంటుంది. ==భౌగోళికం== ===ప్రకృతి దృశ్యం - నదులు=== [[File:Malvern Hills - England.jpg|left|thumb| మాల్వర్ను హిల్సు వోర్సెస్టర్షైరు, హియరు‌ఫోర్డు‌షైరు ఇంగ్లీషు కౌంటీలలో ఉంది. ఈ కొండలను కంట్రీసైడు ఏజెన్సీ అత్యుత్తమ సహజ సౌందర్య ప్రాంతంగా గుర్తించింది.]] భౌగోళికంగా ఇంగ్లాండు‌లో గ్రేట్ బ్రిటను ద్వీపంలోని మధ్య దక్షిణ మూడింట రెండు వంతులు ఉంటుంది. అలాగే ఐల్ ఆఫ్ వైటు, ఐల్స్ ఆఫ్ స్సిల్లీ, వంటి ఆఫ్షోరు దీవులు ఉన్నాయి. ఇది యునైటెడ్ కింగ్‌డం ‌లోని మరో రెండు దేశాలతో సరిహద్దులుగా ఉంది: ఉత్తరాన స్కాట్లాండు పశ్చిమన వేల్సు. బ్రిటను ప్రధాన భూభాగంలోని భాగాల్లో ఇంగ్లాండు, యూరోపియను ప్రధాన భూభాగానికి అత్యంత దగ్గరగా ఉంది. ఇది [[ఫ్రాన్సు]] (హౌట్సు-డి-ఫ్రాన్సు) నుండి {{convert|21|mi|adj=on}}<ref name="Engchannel">{{Cite web |date=2009 |title=ఇంగ్లీష్ ఛానల్ |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/187921/ఇంగ్లీష్-ఛానల్ |access-date=15 August 2009 |website=[[Encyclopædia Britannica]] |publisher=britannica.com}}</ref>దూరంలో ఉంది. రెండు దేశాలు ఫోల్కెస్టోను సమీపంలోని ఛానలు టన్నెల ద్వారా అనుసంధానించబడి ఉన్నాయి.<ref>{{Cite web |title=చరిత్ర |url=http://www.eurotunnel.com/ukcP3Main/ukcCorporate/ukcAboutUs/ukm/history.htm |url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20081116055538/http://www.eurotunnel.com/ukcP3Main/ukcCorporate/ukcAboutUs/ukm/history.htm |archive-date=16 November 2008 |access-date=5 September 2009 |publisher=EuroTunnel.com}}</ref> ఇంగ్లాండుకు ఐరిషు సముద్రం, [[ఉత్తర సముద్రం]], అట్లాంటిక్ మహాసముద్రంలో కూడా తీరాలు ఉన్నాయి. లండను, [[లివర్‌పూల్]], న్యూకాజిలు ఓడరేవులు వరుసగా థేమ్సు, మెర్సీ, టైను అలల నదుల మీద ఉన్నాయి. {{convert|220|mi}} దూరం సెవెర్ను ఇంగ్లాండు గుండా ప్రవహించే అతి పొడవైన నది.<ref>{{Cite web |title=ది రివర్ సెవెర్న్ |url=https://www.bbc.co.uk/england/sevenwonders/west/severn-river/ |access-date=5 December 2010 |publisher=BBC}}</ref> ఇది బ్రిస్టలు ఛానలులోకి ప్రవహిస్తుంది. దాని సెవెర్ను బోరు (ఒక టైడలు బోరు) కు ప్రసిద్ధి చెందింది. ఇది {{convert|2|m|ft}} ఎత్తుకు చేరుకుంటుంది.<ref>{{Cite web |title=సెవెర్న్ బోర్, ట్రెంట్ ఏగిర్ |url=http://www.environment-agency.gov.uk/homeandleisure/recreation/31439.aspx |url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20101122125420/http://environment-agency.gov.uk/homeandleisure/recreation/31439.aspx |archive-date=22 November 2010 |access-date=5 December 2010 |publisher=Environment Agency}}</ref> అయితే ఇంగ్లాండు‌లో పూర్తిగా ప్రవహించే పొడవైన నది థేమ్సు. దీని పొడవు {{convert|215|mi}}.<ref name="థేమ్స్">{{Cite web |title=నది థేమ్స్, లండన్ (ఇంగ్లాండ్) |url=http://www.thisislondon.co.uk/standard-home/related-139-94056-articles-reviews/River+Thames-London+(England)/related.do |access-date=17 August 2009 |website=లండన్ ఈవినింగ్ స్టాండర్డ్ |location=London}}{{dead link|date=October 2017|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref> ఇంగ్లాండు‌లో చాలా సరస్సులు ఉన్నాయి; వాటిలో అతిపెద్దది విండరు‌మీరు. ఇది సముచితంగా పేరు పెట్టబడిన లేక్ డిస్ట్రిక్టులో ఉంది.<ref name="metoffice_nw">{{Cite web |title=నార్త్ వెస్ట్ ఇంగ్లాండ్ & ఐల్ ఆఫ్ మ్యాన్: వాతావరణం |url=http://www.metoffice.gov.uk/climate/uk/nw/ |url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110605003213/http://www.metoffice.gov.uk/climate/uk/nw/ |archive-date=5 June 2011 |access-date=5 December 2010 |publisher=Met Office}}</ref> ఇంగ్లాండులో ఎక్కువ భాగం, తక్కువ ఎత్తు కొండలు, మైదానాలూ ఉన్నాయి. దేశానికి ఉత్తరం, పశ్చిమాన ఎత్తైన, పర్వత భూభాగం ఉంది. ఉత్తర ఎత్తైన ప్రాంతాలలో తూర్పు పశ్చిమాలను విభజించే ఎత్తైన ప్రాంతాల గొలుసు అయిన పెన్నైన్సు, కుంబ్రియాలోని లేక్ డిస్ట్రిక్టు పర్వతాలు, ఇంగ్లాండు, స్కాట్లాండు మధ్య సరిహద్దును దాటి ఉన్న చెవియోటు హిల్సు ఉన్నాయి. ఇంగ్లాండు‌లోని ఎత్తైన ప్రదేశం {{convert|978|m|ft}}తో లేక్ డిస్ట్రిక్టు‌లోని స్కాఫెలు పైకులో ఉంది.<ref name="metoffice_nw" /> ష్రాప్షైరు హిల్సు వేల్సు సమీపంలో ఉన్నాయి, డార్టు‌మూరు, ఎక్స్‌ఉమూరు దేశానికి నైరుతిలో రెండు ఎత్తైన ప్రాంతాలు ఉన్నాయి. భూభాగ రకాల మధ్య సుమారు విభజన రేఖ తరచుగా టీసు -ఎక్సె లైను ద్వారా సూచించబడుతుంది.<ref>{{Cite book |url={{GBurl |id=yAgGHnENHjoC |q=tees exe లైన్ ఇంగ్లాండ్ లోలాండ్ అప్‌ల్యాండ్ |page=100}} |title=వరల్డ్ రీజినల్ జియోగ్రఫీ |date=2008 |publisher=జోసెఫ్ జె. హాబ్స్ |isbn=978-0-495-38950-7 |access-date=6 December 2017}}</ref> [[File:Glenridding, Cumbria, England - June 2009.jpg|thumb|కుంబ్రియాలోని గ్లెన్‌రిడ్డింగు, ఉల్స్వాటరు గ్రామం.]] "ఇంగ్లాండు వెన్నెముక" అని పిలువబడే పెన్నైన్సు, దేశంలోని పురాతన పర్వత శ్రేణి. ఇవి చివరి నుండి ఉద్భవించాయి పాలియోజోయికు యుగం సుమారు 300 మిలియను సంవత్సరాల క్రితం.<ref>{{Cite web |title=పెన్నైన్స్ |url=http://www.summitpost.org/area/range/220026/pennines.html |access-date=8 September 2009 |publisher=Smmit పోస్ట్}}</ref> వాటి భౌగోళిక కూర్పులో ఇసుకరాయి, సున్నపురాయి, బొగ్గు కూడా ఉన్నాయి. యార్కు‌షైరు, డెర్బీషైరు వంటి కాల్సైటు ప్రాంతాలలో కార్స్టు ప్రకృతి దృశ్యాలు ఉన్నాయి. పెన్నైను ప్రకృతి దృశ్యం ఎత్తైన ప్రాంతాలలో ఎత్తైన మూరు‌ల్యాండు. ఈ ప్రాంతంలోని నదుల సారవంతమైన లోయలతో ఇండెంటు చేయబడింది. వాటిలో ఇంగ్లాండు‌లోని రెండు జాతీయ ఉద్యానవనాలు ఉన్నాయి. యార్కు‌షైరు డేల్సు, పీకు డిస్ట్రిక్టు ఉన్నాయి. పశ్చిమ దేశంలో నైరుతి ద్వీపకల్పంలోని డార్ట్మూరు, ఎక్స్మూరు‌లలో గ్రానైటు మద్దతు ఉన్న అప్ల్యాండు మూరు‌ల్యాండు ఉన్నాయి.<ref>{{Cite web |title=జాతీయ ఉద్యానవనాలు&nbsp;– మా గురించి |url=http://www.nationalparks.gov.uk/aboutus |url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20101027162402/http://www.nationalparks.gov.uk/aboutus |archive-date=27 October 2010 |access-date=5 December 2010 |publisher=nationalparks.gov.uk}}</ref> ఇంగ్లీషు లోలాండ్సు దేశంలోని మధ్య, దక్షిణ ప్రాంతాలలో ఉన్నాయి. వీటిలో కోట్సు‌వోల్డు హిల్సు, చిల్టర్ను హిల్సు, నార్తు, సౌతు డౌన్సు వంటి పచ్చని రోలింగు కొండలు ఉన్నాయి; అవి సముద్రంలో కలిసే చోట డోవరు శిఖరాలు వంటి తెల్లటి రాతి బహిర్గతాలను ఏర్పరుస్తాయి. ఇందులో సాలిసు‌బరీ మైదానం, సోమరు‌సెటు స్థాయిలు, సౌతు కోస్టు మైదానం, ది ఫెన్సు వంటి సాపేక్షంగా చదునైన మైదానాలు కూడా ఉన్నాయి. ===వాతావరణం=== ఇంగ్లాండు సమశీతోష్ణ సముద్ర వాతావరణం కలిగి ఉంటుంది: ఇది తేలికపాటిది, శీతాకాలంలో ఉష్ణోగ్రతలు {{convert|0|°C|°F}} కంటే తక్కువగా ఉండవు. వేసవిలో {{convert|32|°C|°F}} కంటే ఎక్కువగా ఉండవు.<ref name="weather">{{Cite web |title=బ్రిటన్‌లో వాతావరణం ఎలా ఉంటుంది? |url=http://www.woodlands-junior.kent.sch.uk/customs/questions/weather/ |url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20100114052538/http://www.woodlands-junior.kent.sch.uk/customs/questions/weather/ |archive-date=14 January 2010 |access-date=5 September 2009 |publisher=Woodlands Kent}}</ref> వాతావరణం సాపేక్షంగా తరచుగా తడిగా ఉంటుంది. మారుతూ ఉంటుంది. జనవరి, ఫిబ్రవరి అత్యంత చలి నెలలు, తరువాతి నెలలు ముఖ్యంగా ఇంగ్లీషు తీరంలో జూలై సాధారణంగా అత్యంత వెచ్చని నెలగా ఉంటాయి. తేలికపాటి నుండి వెచ్చని వాతావరణం ఉన్న నెలలు మే, జూన్, సెప్టెంబరు, అక్టోబరు.<ref name="weather" /> వర్షపాతం ఏడాది పొడవునా చాలా సమానంగా వ్యాపిస్తుంది. ఇంగ్లాండు వాతావరణం మీద ముఖ్యమైన ప్రభావాలు అట్లాంటికు మహాసముద్రంకి సామీప్యత కారణంగా దాని ఉత్తర అక్షాంశం, గల్ఫు స్ట్రీం ద్వారా సముద్రం వేడెక్కడం ఉంటుంది.<ref name="weather" /> పశ్చిమాన వర్షపాతం ఎక్కువగా ఉంటుంది. లేక్ డిస్ట్రిక్టులోని కొన్ని ప్రాంతాలలో దేశంలోని ఇతరప్రాంతాల కంటే ఎక్కువ వర్షాలు కురుస్తాయి.<ref name="weather" /> వాతావరణ రికార్డులు ప్రారంభమైనప్పటి నుండి 2022 జూలై 19న లింకను‌షైరులోని కోనింగ్సు‌బై వద్ద అత్యధిక ఉష్ణోగ్రత {{convert|40.3|°C|°F}},<ref>{{Cite web |title=రికార్డ్ అధిక ఉష్ణోగ్రతలు ధృవీకరించబడ్డాయి |url=https://www.metoffice.gov.uk/about-us/press-office/news/weather-and-climate/2022/record-high-temporarys-verified |access-date=22 March 2023 |website=Met Office}}</ref> నమోదైంది. అయితే ఎడ్గ్మండు, ష్రాపు‌షైరు‌లో 1982 జనవరి 10న అత్యల్ప ఉష్ణోగ్రత {{convert|−26.1|°C|°F}}.<ref>{{Cite web |title=ఇంగ్లీష్ క్లైమేట్ |url=http://www.metoffice.com/climate/uk/location/england/#temperature |archive-url=https://web.archive.org/web/20080829161614/http://www.metoffice.com/climate/uk/location/england/ |archive-date=29 August 2008 |publisher=MetOffice.com}}</ref> నమోదైంది. ===ప్రకృతి - వన్యప్రాణులు=== [[File:Eurasian Wren (Troglodytes troglodytes), Icklesham, Sussex.jpg|thumb| [[యురేషియన్ రెన్]], ఇంగ్లాండ్‌లో అత్యధిక సంఖ్యలో ఉన్న పక్షి జాతి<ref>{{Cite web |date=4 February 2020 |title=It's official – the Wren is our commonest bird |url=https://www.bto.org/press-releases/it%E2%80%99s-official-%E2%80%93-wren-our-commonest-bird#:~:text=In%20the%20latest%20report%20looking,million%20pairs%20across%20the%20UK. |access-date=2 December 2022 |website=BTO |last1=Ornithology |first1=British Trust for }}</ref>]] ఇంగ్లాండు‌లోని జంతుజాలం ​​బ్రిటిషు దీవులలో ఇతర ప్రాంతాల మాదిరిగానే ఉంటుంది, ఇక్కడ వివిధ రకాల ఆవాసాలలో సకశేరుకాలు, అకశేరుకాలు విస్తృతంగా ఉన్నాయి.<ref>{{Cite web |title=నేచురల్ హిస్టరీ మ్యూజియం |url=https://www.nhm.ac.uk/discover/british-wildlife.html |access-date=7 July 2020}}</ref> ఇంగ్లాండు‌లోని జాతీయ ప్రకృతి నిల్వలు ఇంగ్లాండు‌లోని వన్యప్రాణులు, సహజ లక్షణాలకు కీలకమైన సహజసిద్ధమైన ప్రదేశాలుగా ఇంగ్లాండు ద్వారా గుర్తించబడ్డాయి. అవి అత్యంత ముఖ్యమైన ఆవాస ప్రాంతాలుగా ఉన్నాయి. భౌగోళిక నిర్మాణాలను రక్షించడానికి స్థాపించబడ్డాయి. ఎన్‌ఎన్‌ఆర్ లను దేశం తరపున నిర్వహిస్తారు. చాలా వరకు నేచురల్ ఇంగ్లాండు ద్వారానే నిర్వహించబడతాయి. అలాగే ది వైల్డు‌లైఫు ట్రస్ట్సు భాగస్వామ్యం నేషనలు ట్రస్టు రాయల్ సొసైటీ ఫర్ ది ప్రొటెక్షను ఆఫ్ బర్డ్సు సభ్యులు సహా ప్రభుత్వేతర సంస్థలు కూడా నిర్వహిస్తాయి. ఇంగ్లాండు‌లో 221 ఎన్‌ఎన్‌ఆర్ లు {{Convert|110000|ha|km2|abbr=off}} విస్తీర్ణాన్ని కలిగి ఉన్నాయి. తరచుగా అవి అరుదైన జాతులు లేదా జాతీయంగా ముఖ్యమైన మొక్కలు, జంతువుల జనాభాను కలిగి ఉంటాయి.<ref>{{Cite web |title=నేచురల్ ఇంగ్లాండ్: నియమించబడిన సైట్లు |url=https://designatedsites.naturalengland.org.uk/ReportConditionSummary.aspx?SiteType=NNR |url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20210825034122/https://designatedsites.naturalengland.org.uk/ReportConditionSummary.aspx?SiteType=NNR |archive-date=25 August 2021 |access-date=20 July 2020}}</ref> పర్యావరణ సంస్థ అనేది 1995లో స్థాపించబడిన ఒక నాన్-డిపార్టు‌మెంటలు పబ్లికు బాడీ; ఇది పర్యావరణ, ఆహార, గ్రామీణ వ్యవహారాల శాఖ ద్వారా స్పాన్సరు చేయబడింది. దీనికి ఇంగ్లాండు‌లో పర్యావరణ పరిరక్షణ, మెరుగుదలకు సంబంధించిన బాధ్యతలున్నాయి.<ref>{{Cite web |title=పర్యావరణ సంస్థ |url=https://www.gov.uk/government/organisations/environment-agency |access-date=3 April 2021 |website=GOV.UK}}</ref> పర్యావరణ, ఆహార, గ్రామీణ వ్యవహారాల కార్యదర్శి ఇంగ్లాండు‌లోని పర్యావరణ పరిరక్షణ, వ్యవసాయం, మత్స్యకార, గ్రామీణ సంఘాలకు బాధ్యత వహించే మంత్రిగా బాధ్యత వహిస్తాడు.<ref>{{Cite web |title=పర్యావరణ, ఆహార, గ్రామీణ వ్యవహారాల కార్యదర్శి – GOV.UK |url=https://www.gov.uk/government/ministers/secretary-of-state-for-environment-food-and-rural-affairs#:~:text=Current%20role%20holder-,The%20Rt%20Hon%20George%20Eustice%20MP,Affairs%20on%2013%20February%202020. |access-date=3 April 2021 |website=gov.uk}}</ref> [[File:Richmond Park - London - England - 02102005.jpg|thumb|రెడ్ డీరు రిచ్మండు పార్కులో. ఈ ఉద్యానవనాన్ని 17వ శతాబ్దంలో 1వ చార్లెసు ఒక డీరు పార్కుగా సృష్టించాడు.<ref name="Pastscape">{{PastScape|mnumber=397979|mname=Richmond Park|date=2015|access-date=3 May 2015}}</ref>]] ఇంగ్లాండు లోని చాలా ప్రాంతాలలో సమశీతోష్ణ సముద్ర వాతావరణం ఉంటుంది. తీవ్రమైన చలి లేదా వేడి ఉండదు. కానీ సబార్కిటికు కొన్ని చిన్న ప్రాంతాలున్న నైరుతిలో వెచ్చని ప్రాంతాలు ఉన్నాయి. ఇంగ్లాండు ఉత్తరం వైపు వాతావరణం చల్లగా మారుతుంది. ఇంగ్లాండు‌లోని చాలా పర్వతాలు, ఎత్తైన కొండలు ఇక్కడ ఉన్నాయి. వాతావరణం మీద అందువల్ల ఈ ప్రాంతాల స్థానిక జంతుజాలం మీద ప్రధాన ప్రభావాన్ని చూపుతాయి. ఆకురాల్చే అడవులు ఇంగ్లాండు అంతటా సర్వసాధారణంగా కనిపిస్తాయి. ఇంగ్లాండు చాలా వన్యప్రాణులకు గొప్ప ఆవాసాన్ని అందిస్తాయి. కానీ ఇవి ఇంగ్లాండు ఉత్తర, ఎత్తైన ప్రాంతాలలో శంఖాకార అడవులకు (ప్రధానంగా తోటలు) దారితీస్తాయి ఇవి కొన్ని రకాల వన్యప్రాణులకు కూడా ప్రయోజనం చేకూరుస్తాయి. కొన్ని జాతులు విస్తరించిన పట్టణ వాతావరణానికి అనుగుణంగా మారాయి. ముఖ్యంగా గోధుమ ఎలుక తర్వాత అత్యంత విజయవంతమైన పట్టణ క్షీరదం అయిన ఎర్ర నక్క, సాధారణ చెక్క పావురం వంటి ఇతర జంతువులు, రెండూ పట్టణ, శివారు ప్రాంతాలలో వృద్ధి చెందుతాయి.<ref>{{Cite news |date=17 May 2012 |title=బ్రిటన్ నగరాల్లో క్షీరదాలు: ఒక స్పాటర్స్ గైడ్ – చిత్రాలలో {{pipe}} పట్టణ వన్యప్రాణులు |website=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/environment/gallery/2012/may/17/mammals-britains-cities-spotters-guide}}</ref> ===ప్రధాన నగరాలు=== గ్రేటరు లండను బిల్టు-అప్ ఏరియా ఇంగ్లాండు‌లో ఇప్పటివరకు అతిపెద్ద పట్టణ ప్రాంతంగా ఉంది.<ref name="BUA">{{Cite web |title=2011 సెన్సస్ – బిల్ట్-అప్ ఏరియాలు |url=http://www.nomisweb.co.uk/articles/747.aspx |access-date=5 February 2014 |publisher=[[ఆఫీస్ ఫర్ నేషనల్ స్టాటిస్టిక్స్|ONS]]}}</ref>, ప్రపంచంలోని అత్యంత రద్దీగా ఉండే నగరాల్లో ఒకటి. ఇది [[గ్లోబల్ సిటీ]]గా పరిగణించబడుతుంది. ఇంగ్లాండు‌తో పాటు యునైటెడ్ కింగ్డం ‌‌లోని మరే ఇతర నగరం కంటే ఇక్కడ ఎక్కువ జనాభా ఉంది.<ref name="BUA" /> గణనీయమైన పరిమాణం, ప్రభావం కలిగిన ఇతర పట్టణ ప్రాంతాలు ఉత్తర ఇంగ్లాండు లేదా ఇంగ్లీషు మిడ్‌ల్యాండ్సులో ఉంటాయి.<ref name="BUA" /> ఇంగ్లాండు‌లో నగర హోదాని నియమించిన 50 స్థావరాలు ఉన్నాయి. అయితే విస్తృత యునైటెడ్ కింగ్‌డంలో 66 ఉన్నాయి. ఇంగ్లాండు‌లోని అనేక నగరాలు చాలా పెద్దవిగా ఉన్నప్పటికీ, బర్మింగు‌హాం, షెఫీల్డు, [[మాంచెస్టర్]], [[లివర్‌పూల్]], లీడ్సు, న్యూకాజిలు, బ్రాడు‌ఫోర్డు, నాటింగు‌హాం వంటివి, నగర హోదాకు జనాభా పరిమాణం ముందస్తు అవసరం కాదు.<ref name="cathcities">{{Cite news |last=O'Brian |first=Harriet |date=24 November 2007 |title=ది కంప్లీట్ గైడ్ టు: కేథడ్రల్ సిటీస్ ఇన్ ది UK |website=ది ఇండిపెండెంట్ |location=లండన్ |url=https://www.independent.co.uk/travel/uk/the-complete-guide-to-cathedral-cities-in-the-uk-760201.html |url-status=dead|access-date=8 September 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090812091322/http://www.independent.co.uk/travel/uk/the-complete-guide-to-cathedral-cities-in-the-uk-760201.html |archive-date=12 August 2009}}</ref> సాంప్రదాయకంగా కేథడ్రలు‌ల జాబితా ఉన్న పట్టణాలకు హోదా ఇవ్వబడింది. డయోసెసను కేథడ్రలు‌లు, కాబట్టి వెల్సు, ఎలీ, రిపోను, ట్రూరో చిచెస్టరు వంటి చిన్న నగరాలు ఉన్నాయి. {|class="wikitable collapsible sortable" style="text-align:right;" |+ ఇంగ్లాండ్‌లో అతిపెద్ద నగరాలు |+ 2011 జనాభా లెక్కలు[128] !ర్యాంక్ నగర !!జనాభా !!ప్రధాన స్థావరం |- |1 గ్రేటరు లండను ||9,787,426 ||లండను |- |2 గ్రేటరు మాంచెస్టరు|| 2,553,379 ||మాంచెస్టరు |- |3 వెస్ట్ మిడ్‌ల్యాండ్సు ||2,440,986 ||బర్మింగు‌హాం |- |4 వెస్టు యార్కు‌షైరు || 1,777,934 ||లీడ్సు |- |5 లివర్పూలు || 864,122 || లివర్పూలు |- |6 సౌతు హాంప్‌షైరు || 855,569 || సౌతాంప్టను |- |7 టైన్‌సైడు || 774,891 || న్యూకాజిలు అపాను టైను |- |8 నాటింగు‌హాం || 729,977 || నాటింగు‌హాం |-9 షెఫీల్డు || 685,368 || షెఫీల్డు |- |10 బ్రిస్టలు || 617,280 || బ్రిస్టలు |- |} ==ఆర్థిక వ్యవస్థ== [[File:Canary Wharf Wide View 2, London - July 2009-2.jpg|thumb|లండను ఇంగ్లాండు, యునైటెడ్ కింగ్‌డంలకు ఆర్థిక రాజధాని.]] ఇంగ్లాండు ఆర్థిక వ్యవస్థ ప్రపంచంలోనే అతిపెద్ద, అత్యంత డైనమికు ఆర్థిక వ్యవస్థలలో ఒకటి. 2022లో సగటు తలసరి జిడిపి £37,852.<ref name="ONS GDP" /> ఖజానా ఛాన్సలరు నేతృత్వంలోని హెచ్‌ఎం ట్రెజరీ, ప్రభుత్వ ప్రజా ఆర్థిక విధానాన్ని, ఆర్థిక విధానాన్ని అభివృద్ధి చేయడానికి, అమలు చేయడానికి బాధ్యత వహిస్తుంది.<ref>{{Cite report |url=https://www.ons.gov.uk/economy/grossvalueaddgva/bulletins/regionalgrossvalueaddedbalanceduk/1998to2017/pdf |title=స్థూల విలువ ఆధారిత ప్రాంతీయ ఆర్థిక కార్యకలాపాలు (సమతుల్యత), UK: 1998 నుండి 2017 వరకు |last=Fenton |first=Trevor |date=12 December 2018 |publisher=[[ఆఫీస్ ఫర్ నేషనల్ స్టాటిస్టిక్స్]] }}{{Dead link|date=డిసెంబర్ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> సాధారణంగా మిశ్రమ మార్కెట్టు ఎకానమీగా పరిగణించబడే ఇది అనేక స్వేచ్ఛా మార్కెట్టు సూత్రాలను అవలంబించింది. అయినప్పటికీ అధునాతన సామాజిక సంక్షేమ మౌలిక సదుపాయాలను నిర్వహిస్తుంది.<ref>{{Cite news |title=ది వెల్ఫేర్ స్టేట్&nbsp;– ఎప్పటికీ అంతం కాని సంస్కరణ |website=BBC న్యూస్ |url=https://www.bbc.co.uk/history/british/modern/field_01.shtml |access-date=17 September 2009}}</ref> ఇంగ్లాండు ఆర్థిక వ్యవస్థ యుకె ఆర్థిక వ్యవస్థలో అతిపెద్ద భాగంగా ఉంది.<ref name="regionalacc">{{Cite web |last=ఆఫీస్ ఫర్ నేషనల్ స్టాటిస్టిక్స్]] |author-link=ఆఫీస్ ఫర్ నేషనల్ స్టాటిస్టిక్స్ |title=రీజినల్ అకౌంట్స్ |url=http://www.statistics.gov.uk/hub/economy/national-accounts/regional-accounts/index.html |url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090826104410/http://www.statistics.gov.uk/hub/economy/national-accounts/regional-accounts/index.html |archive-date=26 August 2009 |access-date=17 September 2009 |publisher=statistics.gov.uk}}</ref> ఇంగ్లాండు రసాయన, ఔషధ రంగాలలో, కీలకమైన సాంకేతిక పరిశ్రమలలో ముఖ్యంగా ఏరోస్పేసు, ఆయుధ పరిశ్రమ, సాఫ్టు‌వేరు పరిశ్రమలో అగ్రగామిగా ఉంది. యునైటెడ్ కింగ్‌డం ప్రధాన స్టాకు ఎక్స్ఛేంజు, ఐరోపాలో అతిపెద్దది అయిన లండను స్టాక్ ఎక్స్ఛేంజుకి నిలయమైన లండను, ఇంగ్లాండు ఆర్థిక కేంద్రంగా ఉంది. యూరపు‌లోని 500 అతిపెద్ద కార్పొరేషన్లలో 100 ఇక్కడే ఉన్నాయి.<ref>{{Cite web |title=ఫైనాన్షియల్ సెంటర్ |url=http://legacy.london.gov.uk/london-life/business-and-jobs/financial-centre.jsp |url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110713060624/http://legacy.london.gov.uk/london-life/business-and-jobs/financial-centre.jsp |archive-date=13 July 2011 |access-date=5 September 2009 |publisher=London.gov.uk}}</ref> లండను అనేది యూరపు‌లో అతిపెద్ద ఆర్థిక కేంద్రంగా ఉంది. 2014 నాటికి ప్రపంచంలో రెండవ అతిపెద్దదిగా గుర్తించబడింది.<ref>{{Cite web |author-link=సిటీ ఆఫ్ లండన్ కార్పొరేషన్ |title=ది గ్లోబల్ ఫైనాన్షియల్ సెంటర్స్ ఇండెక్స్ |url=http://217.154.230.218/NR/rdonlyres/8D37DAE2-5937-4FC5-A004-C2FC4BED7742/0/BC_RS_GFCI5.pdf |url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20091007105828/http://217.154.230.218/NR/rdonlyres/8D37DAE2-5937-4FC5-A004-C2FC4BED7742/0/BC_RS_GFCI5.pdf |archive-date=7 October 2009 |access-date=5 September 2009 |publisher=సిటీ ఆఫ్ లండన్ పాలసీ రిసోర్సెస్ కమిటీ}}</ref> లండను యూరపు‌లో అత్యంత వేగంగా అభివృద్ధి చెందుతున్న టెక్నాలజీ కేంద్రం‌గా కూడా పేరుపొందింది. ఇంగ్లాండు‌లో $1 బిలియను లేదా అంతకంటే ఎక్కువ విలువ కలిగిన టెక్ కంపెనీలు 100 కు పైబడి ఉన్నాయి.<ref>{{Cite web |date=21 July 2021 |title=లండన్ అధికారికంగా యూరప్ యొక్క టెక్నాలజీ రాజధానిగా మారింది |url=https://brainstation.io/magazine/london-technology-capital-of-europe-100-unicorns |access-date=10 July 2023 |website=BrainStation}}</ref><ref>{{Cite web |last=Willems |first=Michiel |date=20 June 2021 |title=Unicorn nest: UK 100 $1 బిలియన్ టెక్ కంపెనీల మైలురాయిని చేరుకుంది, ఇది మిగిలిన యూరప్‌ల కంటే ఎక్కువ. |url=https://www.cityam.com/unicorn-nest-uk-hits-milestone-of-100-1bn-tech-companies-more-than-rest-of-europe-combined/ |access-date=17 September 2023 |website=CityAM}}</ref> 1694లో ఇంగ్లాండు ప్రభుత్వానికి ప్రైవేటు బ్యాంకరు‌గా 1946 నుండి రాష్ట్ర యాజమాన్యంలోని సంస్థగా స్థాపించబడిన బ్యాంక్ ఆఫ్ ఇంగ్లాండ్, యునైటెడ్ కింగ్‌డంకు [[కేంద్ర బ్యాంకు|కేంద్ర బ్యాంకుగా]] ఉంది.<ref>{{Cite web |title=పార్లమెంటుతో బ్యాంకు సంబంధం |url=http://www.bankofengland.co.uk/about/parliament/index.htm |url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090708200732/https://www.bankofengland.co.uk/about/parliament/index.htm |archive-date=8 July 2009 |access-date=5 September 2009 |publisher=BankofEngland.co.uk}}</ref> యుకెలోని ఇతర ప్రాంతాలలో కాకపోయినా ఇంగ్లాండు, వేల్సులలో బ్యాంకు నోట్ల జారీ మీద దీనికి గుత్తాధిపత్యం ఉంది. దేశం ద్రవ్య విధానాన్ని నిర్వహించడం, వడ్డీ రేట్లను నిర్ణయించడం కోసం ప్రభుత్వం బ్యాంకు ద్రవ్య విధాన కమిటీకి బాధ్యతను అప్పగించింది.<ref>{{Cite web |title=ద్రవ్య విధాన కమిటీ |url=http://www.bankofengland.co.uk/monetarypolicy/overview.htm |url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090708141658/http://www.bankofengland.co.uk/monetarypolicy/overview.htm |archive-date=8 July 2009 |access-date=5 September 2009 |publisher=BankofEngland.co.uk}}</ref> [[File:Aston Martin DB12 Volante IMG 9323.jpg|left|alt=A grey coloured convertible.|thumb|ఆస్టను మార్టిను ఇంగ్లాండు‌లో లగ్జరీ వాహనాలను తయారు చేస్తుంది.]] ఇంగ్లాండు బాగా పారిశ్రామికీకరణ చెందింది. కానీ 1970ల నుండి సాంప్రదాయ భారీ, తయారీ పరిశ్రమలలో క్షీణత ఉంది. మరింత సేవా పరిశ్రమ ఆధారిత ఆర్థిక వ్యవస్థ ప్రాధాన్యత పెరుగుతోంది.<ref name="Thatcher">{{harvnb|Reitan|2003|page=50}}.</ref> పర్యాటకం ఒక ముఖ్యమైన పరిశ్రమగా మారింది. ప్రతి సంవత్సరం ఇంగ్లాండు‌కు మిలియన్ల మంది సందర్శకులను ఆకర్షిస్తోంది. ఆర్థిక వ్యవస్థ ఎగుమతి భాగంలో [[ఔషధం|ఔషధాలు]], ఆటోమోటివ్లు, [[ముడి చమురు]], ఉత్తర సముద్ర చమురు ఆంగ్ల భాగాల నుండి పెట్రోలియం, విచ్ ఫాం, విమాన ఇంజినులు, ఆల్కహాలికు పానీయాలు ఆధిపత్యం చెలాయిస్తున్నాయి.<ref>{{Cite web |title=ఇంగ్లాండ్ ఎగుమతులు |url=http://mambiz.com/main/?cat=28 |url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120105132032/http://mambiz.com/main/?cat=28 |archive-date=5 January 2012 |access-date=5 September 2009 |publisher=EconomyWatch.com}}</ref> సృజనాత్మక పరిశ్రమలు 2005లో 7% జివిఎను కలిగి ఉన్నాయి. సంవత్సరానికి సగటున 6% వృద్ధి చెందాయి 1997 - 2005.<ref>{{Cite web | date=9 March 2007 |title=అంచుల నుండి ప్రధాన స్రవంతి వరకు&nbsp;– సృజనాత్మక పరిశ్రమల కోసం ప్రభుత్వం కొత్త కార్యాచరణ ప్రణాళికను ఆవిష్కరించింది |url=http://www.culture.gov.uk/reference_library/media_releases/2132.aspx |archive-url=https://web.archive.org/web/20081204131529/http://www.culture.gov.uk/reference_library/media_releases/2132.aspx |archive-date=4 December 2008 |access-date=9 March 2015 |publisher=DCMS}}</ref> యూరోపియను ప్రమాణాల ప్రకారం వ్యవసాయం ఇంటెన్సివు, అత్యంత యాంత్రిక, సమర్థవంతమైనదిగా ఉంది. కేవలం 2% మంది శ్రామిక శక్తితో 60% ఆహార అవసరాలను ఉత్పత్తి చేస్తుంది.<ref>{{Cite web |title=వరల్డ్ గైడ్&nbsp;– ఇంగ్లాండ్&nbsp;– ఆర్థిక వ్యవస్థ అవలోకనం |url=http://www.intute.ac.uk/worldguide/html/1069_economic.html |access-date=9 September 2009 |website=వరల్డ్ గైడ్ |publisher=Intute |archive-date=2 August 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090802024219/http://www.intute.ac.uk/worldguide/html/1069_economic.html |url-status=dead}}</ref> ఉత్పత్తిలో మూడింట రెండు వంతులు పశువులకు, మిగిలినవి వ్యవసాయ పంటలకు అంకితం చేయబడ్డాయి.<ref>{{Cite web |title=యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్ ఆర్థిక వ్యవస్థ |url=http://www.pteducation.com/gk/UK.pdf |url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20091123055028/http://www.pteducation.com/gk/UK.pdf |archive-date=23 November 2009 |access-date=8 October 2009 |publisher=PTeducation}}</ref> ఇక్కడ పండించే ప్రధాన పంటలుగా [[గోధుమ]], [[బార్లీ]], వోట్సు, [[బంగాళాదుంప]], [[చిలగడదుంప|చిలగడదుంప ఉన్నాయి]]. ఇంగ్లాండులో గణనీయమైన చేపల వేట పరిశ్రమ ఉంది. దాని నౌకాదళాలు ఏకైక నుండి హెర్రింగు, వరకు వివిధ రకాల చేపలను ఇంటికి తీసుకువస్తాయి. ఇంగ్లాండు‌లో [[బొగ్గు]], [[పెట్రోలియం]], [[సహజ వాయవు]], టిన్, సున్నఔరాయి, [[ఇనుము|ఇనుప ఖనిజం]], [[ఉప్పు]], [[మట్టి]], జిప్సం, సీసం సిలికా వంటి సహజ వనరులు కూడా పుష్కలంగా ఉన్నాయి.<ref>{{Cite web |title=బొగ్గు {{!}} గనులు, క్వారీలు {{!}} ఖనిజాలుUK |url=https://www2.bgs.ac.uk/mineralsuk/mines/coal/home.html |access-date=7 July 2016 |website=మినరల్స్UK |archive-date=20 July 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160720145905/http://www.bgs.ac.uk/mineralsUK/mines/coal/home.html |url-status=dead}}</ref> ===సైన్స్ అండ్ టెక్నాలజీ=== సైన్సు, గణిత శాస్త్ర రంగానికి చెందిన ప్రముఖ ఆంగ్ల వ్యక్తులలో సర్ [[ఐజాక్ న్యూటన్]], [[చార్లెస్ డార్విన్]], [[రాబర్ట్ హుక్]], [[అలాన్ ట్యూరింగ్]], [[స్టీఫెన్ హాకింగ్]], [[ఎడ్వర్డ్ జెన్నర్]], [[ఫ్రాన్సిస్ క్రిక్]], జోసెఫ్ లిస్టరు, జోసెఫ్ ప్రీస్ట్లీ, థామసు యంగు, క్రిస్టోఫరు రెను, రిచర్డు డాకిన్సు ఉన్నారు. [[File:GodfreyKneller-IsaacNewton-1689.jpg|thumb|left|upright=.7|alt= పొడవాటి తెల్లటి జుట్టు, ముదురు రంగు జాకెట్ ఉన్న మనిషి మొండెం|సర్ [[ఐజాక్ న్యూటన్]] సైన్స్ చరిత్రలో అత్యంత ప్రభావవంతమైన వ్యక్తులలో ఒకరు.]] 17వ శతాబ్దం నుండి ఇంగ్లాండు శాస్త్రీయ విప్లవం ప్రముఖ కేంద్రంగా ఉంది.<ref>గ్యాస్కోయిన్, J. "శాస్త్రీయ విప్లవంలో విశ్వవిద్యాలయాల పాత్ర యొక్క పునఃఅంచనా", లిండ్‌బర్గ్, డేవిడ్ సి., వెస్ట్‌మన్, రాబర్ట్ ఎస్., eds (1990), ''శాస్త్రీయ విప్లవం పునఃఅంచనా''. కేంబ్రిడ్జి యూనివర్సిటీ ప్రెస్. పేజీ. 248. {{ISBN|0-521-34804-8}}.</ref> [[పారిశ్రామిక విప్లవం]] జన్మస్థలంగా ఇంగ్లాండు 18వ శతాబ్దం చివరిలో, 19వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో అనేక ముఖ్యమైన ఆవిష్కర్తలకు నిలయంగా ఉంది. ప్రసిద్ధ ఆంగ్ల ఇంజనీర్లలో ఇసాంబార్డు కింగ్‌డం బ్రూనెలు ఉన్నారు. వీరు గ్రేటు వెస్ట్రను రైల్వే, ప్రసిద్ధ స్టీంషిపు శ్రేణి, అనేక ముఖ్యమైన వంతెనల సృష్టికి ప్రసిద్ధి చెందారు. ఇవి ప్రజా రవాణా, ఆధునిక ఇంజనీరింగు‌లో విప్లవాత్మక మార్పులు చేశాయి.<ref>{{Cite journal |last=Spratt |first=H. P. |date=1958 |title=ఇసాంబార్డ్ కింగ్‌డమ్ బ్రూనెల్ |journal=ప్రకృతి |volume=181 |issue=4626 |pages=1754–1755 |bibcode=1958Natur.181.1754S |doi=10.1038/1811754a0 |s2cid=4255226 |doi-access=free}}</ref> థామసు న్యూకోమెను సృష్టించిన ఆవిరి ఇంజిను పారిశ్రామిక విప్లవానికి దారితీసింది.<ref>{{harvnb|Oakes|2002|page=214}}</ref> రైల్వేల పితామహుడు జార్జ్ స్టీఫెన్సన్ ప్రపంచంలోనే మొట్టమొదటి పబ్లికు ఇంటరు-సిటీ రైల్వే లైను, లివర్పూలు మాంచెస్టరు రైల్వేను నిర్మించాడు. ఇది 1830లో ప్రారంభించబడింది. మార్కెటింగు తయారీలో తన పాత్రతో ఆవిరి యంత్రం, ఆధునిక నాణేల ఆవిష్కరణ మాథ్యూ బౌల్టను ([[జేమ్స్ వాట్]] వ్యాపార భాగస్వామి) చరిత్రలో అత్యంత ప్రభావవంతమైన వ్యవస్థాపకులలో ఒకరిగా పరిగణించబడ్డాడు.<ref>రోనాల్డ్ షిల్లింగ్‌ఫోర్డ్ (2010). "ది హిస్టరీ ఆఫ్ ది వరల్డ్స్ గ్రేటెస్ట్ ఎంటర్‌ప్రెన్యూర్స్: బయోగ్రఫీస్ ఆఫ్ సక్సెస్". p.&nbsp;64–69</ref> వైద్యుడు [[ఎడ్వర్డ్ జెన్నర్]] స్మాల్ పాక్స్ టీకా "రికార్డు చేయబడిన చరిత్ర ప్రారంభం నుండి మానవజాతి అన్ని యుద్ధాలలో కోల్పోయిన దానికంటే ఎక్కువ ప్రాణాలను కాపాడిందని చెబుతారు."<ref>{{harvnb|సాండర్స్|1982|page=13}}; {{harvnb|వైట్|1885|page=335}}; {{harvnb|లెవిన్|1960|page=183}}</ref> ఆంగ్లేయుల ఆవిష్కరణలలో జెట్ ఇంజిను; మొదటి పారిశ్రామిక స్పిన్నింగు మెషిను; మొదటి కంప్యూటరు, మొదటి ఆధునిక కంప్యూటరు; [[HTML|హెచ్‌టిఎంఎల్]]తో పాటు [[వరల్డ్ వైడ్ వెబ్]]; మొదటి విజయవంతమైన మానవ రక్త మార్పిడి; మోటారుతో నడిచే వాక్యూం క్లీనరు;<ref name="americanheritage">{{Cite web |last=Wohleber |first=Curt |date=Spring 2006 |title=ది వాక్యూమ్ క్లీనర్ |url=http://www.americanheritage.com/articles/magazine/it/2006/4/2006_4_4.shtml |archive-url=https://web.archive.org/web/20100313170420/http://www.americanheritage.com/articles/magazine/it/2006/4/2006_4_4.shtml |archive-date=13 March 2010 |access-date=8 December 2010 |website=Invention & Technology Magazine |publisher=American Heritage Publishing}}</ref> లాను మోవరు; సీటు బెల్టు; హోవరు‌క్రాఫ్టు; ఎలక్ట్రికు మోటారు; స్టీం ఇంజినులు;, డార్వినియను పరిణామ సిద్ధాంతం, [[అణు సిద్ధాంతం]] వంటి సిద్ధాంతాలు. న్యూటను సార్వత్రిక గురుత్వాకర్షణ, న్యూటోనియను మెకానిక్సు, కాలిక్యులసు ఆలోచనలను అభివృద్ధి చేశాడు. రాబర్టు హుకు దానికి స్థితిస్థాపకత నియమం అని పేరు పెట్టాడు. ఇతర ఆవిష్కరణలలో ఇనుప ప్లేటు రైల్వే, థర్మోసిఫోను, టార్మాకు, [[రబ్బరు| రబ్బరు బ్యాండు]], మౌసు‌ట్రాపు, "కేట్స్ ఐ", రోడ్డు ట్రాపు, లైటు బల్బు ఉమ్మడి అభివృద్ధి చేయబడింది. ఆవిరి లోకోమోటివులు, ఆధునిక సీడ్ డ్రిలు, ప్రెసిషను ఇంజనీరింగులో ఉపయోగించే అనేక ఆధునిక పద్ధతులు, సాంకేతికతలు ఉన్నాయి.<ref name="invent">{{Cite web |title=English Inventors and Inventors |url=http://www.english-crafts.co.uk/history/inventors.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20100415212829/http://www.english-crafts.co.uk/history/inventors.htm |archive-date=15 April 2010 |access-date=5 September 2009 |publisher=English-Crafts.co.uk}}</ref> [[రాయల్ సొసైటీ]], అధికారికంగా సహజ జ్ఞానాన్ని మెరుగుపరచడానికి లండను రాయల్ సొసైటీ,<ref name="royalsociety.org">{{Cite web |title=రాయల్ చార్టర్‌లో స్వీకరించబడిన అధికారిక శీర్షిక |url=https://royalsociety.org/~/media/Royal_Society_Content/about-us/history/2012-Supplemental-Charter.pdf |website=royalsociety.org}}</ref> అనేది నేర్చుకున్న సమాజం, [[యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్|యునైటెడ్ కింగ్‌డం]] జాతీయ శాస్త్రాల అకాడమీ. 1660 నవంబరు 28న స్థాపించబడిన<ref name="royalsociety.org" /> ఇది ప్రపంచంలోని పురాతన జాతీయ శాస్త్రీయ సంస్థ.<ref>{{Cite encyclopedia |title=రాయల్ సొసైటీ |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Royal-Society |access-date=24 February 2018 |last=Hunter |first=Michael}}</ref> గ్రేటు బ్రిటను రాయల్ ఇన్స్టిట్యూషను 1799లో హెన్రీ కావెండిషుతో సహా ప్రముఖ ఆంగ్ల శాస్త్రవేత్తలు స్థాపించారు.<ref>{{Cite book |last=Caroe |first=Gwendy |title=ది రాయల్ ఇన్స్టిట్యూషన్: ఆన్ ఇన్ఫార్మల్ హిస్టరీ |url=https://archive.org/details/royalinstitution0000caro |publisher=J. ముర్రే |others=ఆల్బన్ రాసిన చివరి అధ్యాయం |date=1985 |isbn=0719542456 |location=London}}</ref> కొంతమంది నిపుణులు మెట్రికు వ్యవస్థ, తొలి భావనను జాన్ విల్కిన్సు 1668లో కనుగొన్నారని పేర్కొన్నారు.<ref>{{Cite news |date=13 July 2007 |title=మెట్రిక్ వ్యవస్థ బ్రిటిష్ |website=BBC న్యూస్ |url=http://news.bbc.co.uk/player/nol/newsid_6890000/newsid_6898200/6898274.stm?bw=nb&mp=wm&news=1&ms3=10 |access-date=5 September 2009}}</ref> ఇంగ్లాండు విశ్వవిద్యాలయాలలో శాస్త్రీయ పరిశోధన, అభివృద్ధి ముఖ్యమైనవిగా ఉన్నాయి. అనేక సంస్థలు ఉత్పత్తి, పరిశ్రమతో సహకారాన్ని సులభతరం చేయడానికి సైన్సు పార్కులను స్థాపించాయి.<ref>కాస్టెల్స్, M.; హాల్, P.; హాల్, P.G. (2004). ''టెక్నోపోల్స్ ఆఫ్ ది వరల్డ్: ది మేకింగ్ ఆఫ్ ట్వంటీ-ఫస్ట్-సెంచరీ ఇండస్ట్రియల్ కాంప్లెక్స్‌లు''. లండన్: రౌట్‌లెడ్జ్. పేజీలు 98–100. {{ISBN|0-415-10015-1}}.</ref> [[కేంబ్రిడ్జ్]] ప్రపంచంలోనే సైన్సు, టెక్నాలజీకి అత్యంత ఇంటెన్సివు రీసెర్చి క్లస్టరు.<ref>{{Cite web | date=20 September 2023 | title=కేంబ్రిడ్జ్ ప్రపంచంలోనే అత్యంత ఇంటెన్సివ్ సైన్స్, టెక్నలాజికల్ క్లస్టర్‌గా మిగిలిపోయింది |url=https://www.cam.ac.uk/research/news/cambridge-remains-most-intensive-science-and-technological-cluster-in-the-world |access-date=4 December 2023 |website=కేంబ్రిడ్జ్ విశ్వవిద్యాలయం}}</ref> 2022లో యుకె ప్రపంచంలోని శాస్త్రీయ పరిశోధన పత్రాలలో 6.3 శాతం ఉత్పత్తి చేసింది. శాస్త్రీయ అనులేఖనాలలో 10.5 శాతం వాటా ఉంది. ఇది ప్రపంచంలో మూడవ అత్యధికం (యునైటెడు స్టేట్సు, చైనా తర్వాత).<ref>{{Cite web |title=UK పరిశోధన స్థావరం యొక్క అంతర్జాతీయ పోలిక, 2022 |url=https://assets.publishing.service.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/1078073/international-comparison-uk-research-base-2022-accompanying-note.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20230305235208/https://assets.publishing.service.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/1078073/international-comparison-uk-research-base-2022-accompanying-note.pdf |archive-date=5 మార్చి 2023 |access-date=11 March 2023 |url-status=bot: unknown }} (చివరిగా 11 మార్చి 2023న తనిఖీ చేయబడింది)</ref> ఇంగ్లాండు‌లో ఉత్పత్తి చేయబడిన శాస్త్రీయ పత్రికలలో ''నేచరు'', '’బ్రిటిషు మెడికలు జర్నలు'', ''ది లాన్సెటు''. సైన్సు, ఇన్నోవేషను అండు టెక్నాలజీ విభాగం, సైన్సు, ఇన్నోవేషను అండు టెక్నాలజీ విభాగం కార్యదర్శి, సైన్సు, రీసెర్చి అండు ఇన్నోవేషను శాఖ మంత్రి, ఇంగ్లాండు‌లో సైన్సు బాధ్యతను కలిగి ఉన్నారు.<ref>{{Cite web |title=సైన్స్, ఇన్నోవేషన్ అండ్ టెక్నాలజీ విభాగం |url=https://www.gov.uk/government/organisations/department-for-science-innovation-and-technology |access-date=12 February 2023 |website=GOV.UK}}</ref> ===రవాణా=== రవాణా శాఖ అనేది ఇంగ్లాండు‌లో రవాణాను పర్యవేక్షించే బాధ్యత కలిగిన ప్రభుత్వ సంస్థ. ఈ విభాగాన్ని రవాణా కార్యదర్శి నిర్వహిస్తారు. ఇంగ్లాండు‌లో దట్టమైన, ఆధునిక రవాణా మౌలిక సదుపాయాలు ఉన్నాయి. ఇంగ్లాండు‌లోని మోటార్వేలు, ఎ1 గ్రేటు నార్తు రోడు వంటి అనేక ఇతర ట్రంకు రోడ్లు ఉన్నాయి. ఇది తూర్పు ఇంగ్లాండు గుండా లండను నుండి న్యూకాజిలు వరకు వెళుతుంది<ref name="రోడ్లు">{{harvnb|UK పార్లమెంట్|2007|page=175}}</ref> (ఈ విభాగంలో ఎక్కువ భాగం మోటార్వే ‌), స్కాటిషు సరిహద్దు వరకు ఉంటుంది. ఇంగ్లాండు‌లో అతి పొడవైన మోటార్వే ‌ఎం6, రగ్బీ నుండి నార్తు వెస్టు వరకు ఆంగ్లో-స్కాటిషు సరిహద్దు వరకు, {{convert|232|mi}} దూరం.<ref name="రోడ్లు" /> ఇతర ప్రధాన మార్గాలు: లండను నుండి లీడ్సు వరకు ఎమ్1, లండను‌ను చుట్టుముట్టే ఎమ్25, మాంచెస్టరు‌ను చుట్టుముట్టే ఎమ్60, లండను నుండి సౌతు వేల్సు‌కు ఎమ్4, లివర్పూలు ‌ నుండి మాంచెస్టరు మీదుగా తూర్పు యార్కు‌షైరు‌కు ఎమ్62, బర్మింగు‌హాం నుండి బ్రిస్టలు, నైరుతి వరకు ఎమ్5 ఉన్నాయి.<ref name="రోడ్లు" /> [[File:St Pancras Railway Station 2012-06-23.jpg|thumb|alt= మూలలో ఎత్తైన క్లాక్ టవరు ఉన్న ఎర్ర రాతి భవనం|లండను సెయింటు పాంక్రాసు ఇంటర్నేషనలు అనేది యుకె అంతటా, పారిసు, లిల్లే బ్రస్సెల్సు లకు కమ్యూటరు రైలు, హై-స్పీడు రైలు సేవలను అందించే లండను ప్రధాన దేశీయ , అంతర్జాతీయ రవాణా కేంద్రాలలో ఒకటి.]] దేశవ్యాప్తంగా బస్సు రవాణా విస్తృతంగా ఉంది; ప్రధాన కంపెనీలలో అరైవా, ఫస్టుగ్రూపు, గో-అహెడు గ్రూపు, మోబికో గ్రూపు, రోటాలా, స్టేజి‌కోచు గ్రూపు ఉన్నాయి. బస్ రాపిడు ట్రాన్సిటు 1971లో రన్‌కార్ను బసువే ప్రారంభంతో ఇంగ్లాండు‌లో ఉద్భవించింది.<ref name="రన్‌కార్న్ బస్‌వే JSTOR">{{Cite journal |last=Lesley |first=Lewis |date=1983 |title=రన్‌కార్న్ – ఎ రాపిడ్ ట్రాన్సిట్ న్యూ టౌన్? |journal=బిల్ట్ ఎన్విరాన్‌మెంట్ |volume=9 |issue=3/4 |page=234 |jstor=23286723}}</ref><ref name="RUDI 7.3 ట్రాన్స్‌పోర్ట్">{{Cite web |title=రన్‌కార్న్ న్యూ టౌన్ – 7.3 ట్రాన్స్‌పోర్ట్ |url=http://www.rudi.net/books/3346 |url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20141018012240/http://www.rudi.net/books/3346 |archive-date=18 October 2014 |access-date=24 July 2020 |website=rudi.net}}</ref> లండను‌లోని ఎరుపు రంగు డబులు-డెక్కరు బస్సులు ఇంగ్లాండు‌కు చిహ్నంగా మారాయి. నేషనలు సైకిలు రూటు జాతీయంగా సైక్లింగు మార్గాలను అందిస్తుంది. ఇంగ్లాండు‌లో రైలు రవాణా ప్రపంచంలోనే అత్యంత పురాతనమైనది: ప్యాసింజరు రైల్వేలు 1825లో ఇంగ్లాండు‌లో ఉద్భవించాయి.<ref>{{Cite web |title=27 సెప్టెంబర్ 1825&nbsp;– స్టాక్‌టన్, డార్లింగ్టన్ రైల్వే ప్రారంభం |url=http://www.moorerail.com/history/timeline1825.asp |url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20131007035746/http://www.moorerail.com/history/timeline1825.asp |archive-date=7 October 2013 |access-date=5 October 2013 |publisher=The Stockton and Darlington Railway}}</ref> బ్రిటను {{convert|10000|mi}} రైలు నెట్వర్కు‌లో ఎక్కువ భాగం ఇంగ్లాండు‌లో ఉంది. ఇది దేశాన్ని విస్తృతంగా కవరు చేస్తుంది. 1994లో పూర్తయిన ఛానలు టన్నెలు అనే సముద్రగర్భ రైలు లింకు ద్వారా ఫ్రాన్సు, బెల్జియంకు రైలు రవాణా సౌకర్యం ఉంది. గ్రేటు బ్రిటిషు రైల్వేసు అనేది 2024 నుండి గ్రేట్ బ్రిటను‌లో రైలు రవాణాను పర్యవేక్షించే ప్రణాళికాబద్ధమైన ప్రభుత్వ సంస్థ. రైలు అండు రోడు ఆఫీసు ఇంగ్లాండు రైల్వేల ఆర్థిక, భద్రతా నియంత్రణకు బాధ్యత వహిస్తుంది.<ref>{{Cite web |title=హోమ్ పేజీ {{!}} ఆఫీస్ ఆఫ్ రైల్ అండ్ రోడ్ |url=https://www.orr.gov.uk/home |url-status=dead|archive-url=https://webarchive.nationalarchives.gov.uk/ukgwa/20200828151253mp_/https://www.orr.gov.uk/home |archive-date=28 August 2020 |access-date=21 May 2021 |website=orr.gov.uk}}</ref> క్రాస్ రైలు అనేది £15 బిలియన్లు అంచనా వ్యయంతో 2022లో ప్రారంభించబడిన యూరపు‌లోని అతిపెద్ద నిర్మాణ ప్రాజెక్టు.<ref>{{Cite news |date=2 January 2012 |title=Crossrail యొక్క భారీ సొరంగం యంత్రాలను ఆవిష్కరించారు |website=BBC News |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-16289051}}</ref> హై స్పీడు 2, ఒక కొత్త హై-స్పీడు ఉత్తర-దక్షిణ రైల్వే లైను, నిర్మాణంలో ఉంది.<ref>{{Cite news |date=11 February 2020 |title=HS2: లైన్ ఎప్పుడు తెరవబడుతుంది, దాని ధర ఎంత? |publisher=BBC |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-16473296 |access-date=5 September 2020}}</ref> రెండు ఇంగ్లీషు నగరాల్లో రాపిడు ట్రాన్సిటు నెట్వర్కు ‌ఉంది: లండను అండర్‌గ్రౌండు, న్యూకాజిలు అపాను టైను, గేట్సు‌హెడు, సుండర్‌ల్యాండులలో టైను అండు వేర్ మెట్రో.<ref name="pubwhite">{{harvnb|White|2002|page=63}}.</ref> దక్షిణ లండను‌లో మాంచెస్టరు మెట్రోలింకు, షెఫీల్డు సూపరు‌ట్రాం, వెస్టు మిడ్‌ల్యాండ్సు మెట్రో, నాటింగు‌హాం ఎక్స్‌ప్రెసు ట్రాన్సిటు, ట్రాం‌లింకు, వంటి అనేక విస్తృతమైన ట్రాం నెట్వర్కులు ఉన్నాయి.<ref name="pubwhite" /> ఇంగ్లాండుకు దేశీయం గాను, అంతర్జాతీయం గానూ విస్తృతమైన విమానయాన సంబంధాలు ఉన్నాయి. అతిపెద్ద విమానాశ్రయం హీత్రో, ఇది అంతర్జాతీయ ప్రయాణీకుల సంఖ్యా పరంగా ప్రపంచంలోనే రెండవ రద్దీగా ఉండే విమానాశ్రయం.<ref name="wsj230211">{{Cite news |date=23 February 2011 |title=హీత్రో విమానాశ్రయంలో వృద్ధిని పెంపొందించడానికి డెల్టా కొత్త స్లాట్‌లను ఆశిస్తోంది |website=ది వాల్ స్ట్రీట్ జర్నల్ |url=https://www.wsj.com/article/BT-CO-20110223-710213.html |url-status=dead|access-date=23 March 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110513074109/http://online.wsj.com/article/BT-CO-20110223-710213.html |archive-date=13 May 2011}}</ref> సముద్రం ద్వారా స్థానిక, అంతర్జాతీయ ఫెర్రీ రవాణా ఉంది. లివర్పూలు నుండి ఐర్లాండు, ఐల్ ఆఫ్ మ్యాను‌కు, హల్ నుండి నెదర్లాండ్సు, బెల్జియంకు కూడా.<ref name="waterworks">{{harvnb|Else|2007|page=781}}}.</ref> ఇంగ్లాండు‌లో దాదాపు {{convert|4400|mi}} నౌకాయాన జలమార్గాలు ఉన్నాయి. వీటిలో సగం కెనాలు & రివరు ట్రస్టు యాజమాన్యంలో ఉంది.<ref name="waterworks" /> అయితే జల రవాణా చాలా పరిమితం. థేమ్సు నది ఇంగ్లాండు‌లోని ప్రధాన జలమార్గం, దిగుమతులు, ఎగుమతులు యునైటెడ్ కింగ్‌డంలోని మూడు ప్రధాన ఓడరేవులలో ఒకటైన థేమ్సు నదీముఖద్వారంలోని టిల్బరీ నౌకాశ్రయం వద్ద కేంద్రీకృతమై ఉన్నాయి.<ref name="waterworks" /> ===శక్తి=== [[File:Den Brook Wind Farm from Main Road.jpg|thumb|డెవాను‌లోని డెన్ బ్రూకు వద్ద విండ్ టర్బైను‌లు. యుకె యూరపు‌లోని పవన శక్తికి ఉత్తమ ప్రదేశాలలో ఒకటి. పవన విద్యుత్తు ఉత్పత్తి దాని వేగంగా అభివృద్ధి చెందుతున్న సరఫరా.<ref name=":1">{{Cite web |title=BBC – Weather Centre – Climate Change – Wind Power |url=https://www.bbc.co.uk/climate/adaptation/wind_power.shtml |access-date=9 June 2015 |website=bbc.co.uk}}</ref><ref name="Roadmap" />|left]] తరువాతి ప్రభుత్వాలు కార్బను డయాక్సైడు ఉద్గారాలను తగ్గించడానికి అనేక నిబద్ధతలను వివరించాయి. ముఖ్యంగా యుకె యూరపు‌లోని పవన శక్తికి ఉత్తమ ప్రదేశాలలో ఒకటిగా ఉంది. పవన విద్యుత్తు ఉత్పత్తి దాని వేగంగా అభివృద్ధి చెందుతున్న సరఫరా.<ref name="రోడ్‌మ్యాప్">{{Cite web |title=UK పునరుత్పాదక శక్తి రోడ్‌మ్యాప్ క్రౌన్ కాపీరైట్, జూలై 2011 |url=https://www.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/48128/2167-uk-renewable-energy-roadmap.pdf}}; {{Cite web |url=http://www.renewableuk.com/en/news/renewableuk-news.cfm/electricity-needs-of-more-than-a-quarter-of-uk-homes-powered-by-wind-in-2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150509191928/http://www.renewableuk.com/en/news/renewableuk-news.cfm/electricity-needs-of-more-than-a-quarter-of-uk-homes-powered-by-wind-in-2014 |url-status=dead|title=RenewableUK న్యూస్ వెబ్‌సైట్ కథనం |archive-date=9 May 2015}}</ref> 2022లో యుకె విద్యుత్తు ఉత్పత్తిలో పవన శక్తి 26.8% దోహదపడింది.<ref>{{Cite news | date=6 January 2023 |title=2022లో బ్రిటన్ రికార్డు స్థాయిలో పవన విద్యుత్ ఉత్పత్తి చేసిందని నేషనల్ గ్రిడ్ చెబుతోంది |website=[[Reuters]] |url=https://www.reuters.com/business/energy/britain-produced-record-amount-wind-power-2022-national-grid-2023-01-06/ |access-date=8 May 2023}}</ref> ఇంగ్లాండు‌లో హార్న్సీ 2 ఉంది. ఇది యార్కు‌షైరు తీరానికి దాదాపు 89 కిలోమీటర్ల దూరంలో ఉన్న నీటిలో ఉన్న ప్రపంచంలోనే అతిపెద్ద ఆఫ్షోరు విండు ఫాం.<ref>{{Cite web |date=September 2022 |title=ప్రపంచంలోని అతిపెద్ద ఆఫ్‌షోర్ విండ్ ఫామ్ ఇప్పుడు పూర్తిగా పనిచేస్తోంది |url=https://www.cnbc.com/2022/09/01/huge-offshore-wind-farm-hornsea-2-is-fully-operational-orsted-says.html |access-date=13 April 2023 |website=CNBC}}</ref> గా గుర్తించబడుతుంది. వాతావరణ మార్పు చట్టం 2008 పార్లమెంటులో అన్ని రాజకీయ పార్టీల మెజారిటీతో ఆమోదించబడింది. ఇది యుకె చట్టబద్ధంగా పాటించాల్సిన ఉద్గార తగ్గింపు లక్ష్యాలను నిర్దేశిస్తుంది. ఇది ఒక దేశం నిర్దేశించిన మొదటి ప్రపంచ చట్టబద్ధమైన వాతావరణ మార్పు తగ్గింపు లక్ష్యాన్ని సూచిస్తుంది.<ref>{{Cite web |title=2008 వాతావరణ మార్పు చట్టం ఏమిటి? |url=https://www.lse.ac.uk/granthaminstitute/explainers/what-is-the-2008-climate-change-act/ |access-date=1 April 2021 |website=వాతావరణ మార్పు, పర్యావరణంపై గ్రాంథమ్ పరిశోధన సంస్థ}}</ref> యుకె ప్రభుత్వ శక్తి విధానం ఇంధన డిమాండు‌ను తీర్చడంలో గ్రీన్‌హౌసు వాయు ఉద్గారాలను పరిమితం చేయడంలో కీలక పాత్ర పోషించాలని లక్ష్యంగా పెట్టుకుంది. వనరుల లభ్యతలో మార్పు, సాంకేతిక పరిజ్ఞానాల అభివృద్ధి కూడా ఖర్చులలో మార్పుల ద్వారా దేశం శక్తి మిశ్రమాన్ని మారుస్తాయి.<ref>{{Cite web |last=Proctor |first=Darrell |date=24 November 2020 |title=UK విద్యుత్ ఉత్పత్తిలో 'గొప్ప మార్పు'కి గురవుతోంది |url=https://www.powermag.com/uk-undergoing-remarkable-shift-in-power-generation/ |access-date=11 April 2021 |website=POWER Magazine}}</ref> ప్రస్తుత ఇంధన విధానం శక్తి భద్రత, నికర జీరో శాఖ, శక్తి భద్రత, నికర జీరో శాఖ బాధ్యత.<ref>{{Cite web |title=శక్తి భద్రత, నికర జీరో శాఖ – GOV.UK |url=https://www.gov.uk/government/organisations/department-for-energy-security-and-net-zero |access-date=3 April 2021 |website=gov.uk}}</ref> వ్యాపారం, ఇంధనం, స్వచ్ఛమైన వృద్ధి కి రాష్ట్ర మంత్రి గ్రీను ఫైనాన్సు, వాతావరణ శాస్త్రం, ఆవిష్కరణ, తక్కువ కార్బను ఉత్పత్తికి బాధ్యత వహిస్తారు.<ref>{{Cite web |title=రాష్ట్ర మంత్రి (వ్యాపారం, ఇంధనం, స్వచ్ఛమైన వృద్ధి మంత్రి) – GOV.UK |url=https://www.gov.uk/government/ministers/minister-of-state--75#responsibilities |access-date=24 October 2020 |website=gov.uk}}</ref> 2022లో యునైటెడ్ కింగ్‌డం పర్యావరణ పనితీరు సూచికలో 180 దేశాలలో 2వ స్థానంలో ఉంది.<ref>{{Cite web |title=2022 EPI ఫలితాలు |url=https://epi.yale.edu/epi-results/2020/component/epi |archive-url=https://web.archive.org/web/20230621233539/https://epi.yale.edu/epi-results/2022/component/epi |archive-date=21 June 2023 |access-date=5 July 2023 |website=[[పర్యావరణ పనితీరు సూచిక]] |date=3 June 2020}}</ref> 2050 నాటికి యుకె గ్రీన్‌హౌసు వాయు ఉద్గారాలు నికర సున్నాగా ఉంటుందని ఒక చట్టం ఆమోదించబడింది.<ref>{{Cite web |date=20 April 2020 |title=UK నికర సున్నా లక్ష్యం |url=https://www.instituteforgovernment.org.uk/explainers/net-zero-target#:~:text=In%20June%202019%2C%20parliament%20passed,to%201990%20levels%20by%202050.&text=Prior%20to%20this%2C%20the%20UK,1990%20levels%2C%20also%20by%202050. |access-date=20 November 2020 |website=Institute for Government}}</ref> ==ఆరోగ్యరక్షణ== [[File:Sir W.H. Beveridge, head-and-shoulders portrait, facing left.jpg|thumb|upright|right|విలియం బెవెరిడ్జి 1942 నివేదిక ''సోషలు ఇన్సూరెన్సు అండు అలైడు సర్వీసెసు'' రెండవ ప్రపంచ యుద్ధానంతర సంక్షేమ రాష్ట్రానికి ఆధారంగా పనిచేసింది.]] నేషనలు హెల్తు సర్వీసు (ఎన్‌హెచ్‌ఎస్), దేశంలోని మెజారిటీ ఆరోగ్య సంరక్షణను అందించడానికి బాధ్యత వహించే ప్రభుత్వ నిధులతో కూడిన ఆరోగ్య సంరక్షణ వ్యవస్థ. ఎన్‌హెచ్‌ఎస్ 1948 జూలై 5,న ప్రారంభమైంది. నేషనలు హెల్తు సర్వీసు యాక్టు 1946 నిబంధనలను అమలులోకి తెచ్చింది. ఇది ఆర్థికవేత్త, సామాజిక సంస్కర్త విలియం బెవెరిడ్జు తయారుచేసిన బెవెరిడ్జు నివేదిక ఫలితాల ఆధారంగా రూపొందించబడింది.<ref>{{Cite news |title=BBC హిస్టరీ ఆన్ విలియం బెవెరిడ్జ్ |website=BBC న్యూస్ |url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/beveridge_william.shtml |access-date=5 September 2009}}</ref> ఎన్‌హెచ్‌ఎస్ ఎన్‌హెచ్‌ఎస్ ఎక్కువగా సాధారణ పన్నులు జాతీయ బీమా చెల్లింపుల ద్వారా నిధులు సమకూరుస్తుంది;<ref>{{Cite news |title=NHS ఇంగ్లాండ్‌లో ఖర్చు |website=హౌస్ ఆఫ్ కామన్స్ లైబ్రరీ |url=http://www.parliament.uk/commons/lib/research/briefings/snsg-00724.pdf |url-status=dead|access-date=5 September 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100423153740/http://www.parliament.uk/commons/lib/research/briefings/snsg-00724.pdf |archive-date=23 April 2010}}</ref> కంటి పరీక్షలు, దంత సంరక్షణ, ప్రిస్క్రిప్షన్లు, వ్యక్తిగత సంరక్షణ అంశాలకు కొంతమందికి ఛార్జీలు ఉన్నప్పటికీ, ఇది దాని సేవలను చాలా వరకు ఉచితంగా అందిస్తుంది.<ref>{{Cite news |title=NHS ఖర్చులు, మినహాయింపులు |website=Department of Health |url=http://www.dh.gov.uk/en/Healthcare/Medicinespharmacyandindustry/Prescriptions/NHScosts/DH_087013 |access-date=5 September 2009}}{{dead link|date=June 2016|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref> ఎన్‌హెచ్‌ఎస్‌కు ఆరోగ్య శాఖ బాధ్యత వహిస్తుంది. ఇది ఆరోగ్య రాష్ట్ర కార్యదర్శి కింద ఉంటుంది. ఈ విభాగం ఖర్చులలో ఎక్కువ భాగం ఎన్‌హెచ్‌ఎస్‌ మీదనే ఉంటుంది{{snd}}£98.6 బిలియన్లు 2008–2009లో ఖర్చు చేయబడ్డాయి.<ref name="budget2008">{{Cite news |date=3 March 2008 |title=Budget 2008, Chapter C |website=HM Treasury |url=http://www.hm-treasury.gov.uk/media/7/3/bud08_chapterc.pdf |url-status=dead|access-date=5 September 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081001194628/http://www.hm-treasury.gov.uk/media/7/3/bud08_chapterc.pdf |archive-date=1 October 2008}}</ref> జనరలు మెడికలు కౌన్సిలు, నర్సింగు, మిడ్‌వైఫరీ కౌన్సిలు యుకె వ్యాప్తంగా నిర్వహించబడతాయి. అలాగే రాయలు కాలేజిలు వంటి ప్రభుత్వేతర సంస్థలు కూడా నిర్వహించబడతాయి. పురుషుల సగటు ఆయుర్దాయం 77.5 సంవత్సరాలు, స్త్రీల సగటు ఆయుర్దాయం 81.7 సంవత్సరాలు. ఇది నాలుగు యునైటెడ్ కింగ్‌డం దేశాలలో అత్యధికం.<ref name="LifeExpect">{{Cite news |last=ఆఫీస్ ఫర్ నేషనల్ స్టాటిస్టిక్స్ |author-link=ఆఫీస్ ఫర్ నేషనల్ స్టాటిస్టిక్స్ |title=ఆయుర్దాయం |publisher=statistics.gov.uk |url=http://www.statistics.gov.uk/cci/nugget.asp?ID=168 |url-status=dead|access-date=20 July 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090525050617/http://www.statistics.gov.uk/cci/nugget.asp?id=168 |archive-date=25 May 2009}}</ref> ఇంగ్లాండు దక్షిణ ప్రాంతంలో ఉత్తరం కంటే ఎక్కువ ఆయుర్దాయం ఉంది. కానీ ప్రాంతీయ వ్యత్యాసాలు నెమ్మదిగా తగ్గుతున్నట్లు కనిపిస్తున్నాయి: 1991–1993 - 2012–2014 మధ్య ఈశాన్యంలో ఆయుర్దాయం 6.0 సంవత్సరాలు, వాయవ్యంలో 5.8 సంవత్సరాలు పెరిగింది.<ref name="LifeExpect" /> ==గణాంకాలు== ===జనాభా=== [[File:England counties population (crop).png|thumb|alt= నీలం రంగులో వివిధ షేడ్సు‌లో షేడు చేయబడిన ప్రాంతాలతో ఇంగ్లాండ్ మ్యాప్.|జనాభాను చూపించడానికి మెట్రోపాలిటను, మెట్రోపాలిటను కాని కౌంటీలు, రంగు-కోడు చేయబడ్డాయి]] [[File:England and Wales population cartogram districts.svg|thumb|పరిపాలనా ప్రాంతాల వారీగా ఇంగ్లాండు, వేల్సు జనాభా. వాటి పరిమాణం కొంత అంచనాతో వారి జనాభాను చూపిస్తుంది. మ్యాపు కీలోని ప్రతి చతురస్రాల సమూహం మొత్తం జిల్లాల సంఖ్యలో 20%.]] 56 మిలియన్లకు పైగా నివాసితులతో, ఇంగ్లాండు ఇప్పటివరకు యునైటెడ్ కింగ్‌డం‌లో అత్యధిక జనాభా కలిగిన దేశంగా ఉంది. మొత్తం జనాభాలో దీనికి 84% వాటా ఉంది.<ref name="ONS మధ్య-సంవత్సర జనాభా అంచనా"/> ఇంగ్లాండు‌ను ఒక యూనిటు‌గా తీసుకొని జనాభా పరంగా ఇతర దేశాలతో పోలిస్తే అది, ప్రపంచంలో 26వ అతిపెద్ద జనాభా కలిగిన దేశం అవుతుంది.<ref>{{Cite web |last=యునైటెడ్ నేషన్స్ డిపార్ట్‌మెంట్ ఆఫ్ ఎకనామిక్ అండ్ సోషల్ అఫైర్స్ |author-link=యునైటెడ్ నేషన్స్ డిపార్ట్‌మెంట్ ఆఫ్ ఎకనామిక్ అండ్ సోషల్ అఫైర్స్ |title=ప్రపంచ జనాభా అవకాశాలు: 2004 కోసం విశ్లేషణాత్మక నివేదిక |url=https://www.un.org/esa/population/publications/WPP2004/WPP2004_Volume3.htm |url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090807035831/http://www.un.org/esa/population/publications/WPP2004/WPP2004_Volume3.htm |archive-date=7 August 2009 |access-date=5 September 2009 |publisher=United Nations}}</ref> ఇంగ్లీషు ప్రజలు, బ్రిటిషు ప్రజలు.<ref name="ethnicityengl">{{Cite web |last=ఆఫీస్ ఫర్ నేషనల్ స్టాటిస్టిక్స్ |author-link=ఆఫీస్ ఫర్ నేషనల్ స్టాటిస్టిక్స్ |date=2011 |title=ఇంగ్లాండ్, వేల్స్‌లో జాతి, జాతీయ గుర్తింపు 2011 |url=http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/2011-census/key-statistics-for-local-authorities-in-england-and-wales/rpt-ethnicity.html |access-date=5 October 2013 |publisher=Statistics.gov.uk |archive-date=24 జనవరి 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160124090812/http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/2011-census/key-statistics-for-local-authorities-in-england-and-wales/rpt-ethnicity.html |url-status=dead }}</ref> బ్రిటిషు సామ్రాజ్యం పూర్వ భాగాలలో ఒక ఆంగ్లేయుల వలస ఉంది; ముఖ్యంగా యునైటెడు స్టేట్సు, [[కెనడా]], [[ఆస్ట్రేలియా]], [[దక్షిణాఫ్రికా]], [[న్యూజిలాండ్]].{{Efn|ఉదాహరణకు, 1980లో సుమారు 50 మిలియన్ల [[యునైటెడ్ స్టేట్స్|అమెరికన్లు]] [[ఇంగ్లీష్ అమెరికన్లు|ఇంగ్లీష్ పూర్వీకులు]] అని పేర్కొన్నారు.<ref>{{Cite news|date=2001 |title=గుర్తింపులను మార్చడం&nbsp;– USలోని జాతి గుర్తింపులపై గణాంక డేటా |publisher=Bnet |url=http://findarticles.com/p/articles/mi_m4021/is_/ai_80408799 |url-status=dead|access-date=29 July 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160112123723/http://findarticles.com/p/articles/mi_m4021/is_/ai_80408799 |archive-date=12 January 2016}}</ref> కెనడాలో దాదాపు 6.5 మిలియన్ల [[కెనడా జనాభా|కెనడియన్లు]] [[ఇంగ్లీష్ కెనడియన్లు|ఇంగ్లీష్ పూర్వీకులు]] ఉన్నారు.<ref>{{Cite web |date=2 April 2008 |title=కెనడా, ప్రావిన్సులు, భూభాగాల కోసం జాతి మూలాలు, 2006 గణనలు |url=http://www12.statcan.ca/english/census06/data/highlights/ethnic/pages/Page.cfm?Lang=E&Geo=PR&Code=01&Data=Count&Table=2&StartRec=1&Sort=3&Display=All&CSDFilter=5000 |url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20091101151108/http://www12.statcan.ca/english/census06/data/highlights/ethnic/pages/Page.cfm?Lang=E&Geo=PR&Code=01&Data=Count&Table=2&StartRec=1&Sort=3&Display=All&CSDFilter=5000 |archive-date=1 November 2009 |access-date=29 July 2009 |publisher=Statistics Canada}}</ref> 1999లో [[ఆస్ట్రేలియా జనాభా|ఆస్ట్రేలియన్లు]]లో దాదాపు 70% మంది తమ మూలాలను [[ఆంగ్లో-సెల్టిక్]]గా పేర్కొన్నారు, ఈ వర్గంలో గ్రేట్ బ్రిటను, ఐర్లాండు నుండి వచ్చిన ప్రజలందరూ ఉన్నారు.<ref>{{Cite web |last=సెంటర్ ఫర్ పాపులేషన్ అండ్ అర్బన్ రీసెర్చ్, మోనాష్ యూనివర్సిటీ |title=ఆస్ట్రేలియన్ పాపులేషన్: ఎత్నిక్ ఆరిజిన్స్ |url=http://elecpress.monash.edu.au/pnp/free/pnpv7n4/v7n4_3price.pdf |url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110719124226/http://elecpress.monash.edu.au/pnp/free/pnpv7n4/v7n4_3price.pdf |archive-date=19 July 2011 |access-date=29 July 2009}}</ref> [[ఇంగ్లీష్ చిలీ|ఇంగ్లీష్ సంతతికి చెందిన]] చిలీ ప్రజలు [[చిలీ]] బ్రిటిష్ సామ్రాజ్యంలో ఎప్పుడూ భాగం కాకపోవడంలో కొంతవరకు అసాధారణత ఉంది, కానీ నేడు అక్కడ దాదాపు 420,000 మంది ఇంగ్లీష్ మూలాలు కలిగిన ప్రజలు నివసిస్తున్నారు.<ref>{{Cite web |title=Inmigración británica en Chile |url=http://www.galeon.com/typepad/ |url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090822074242/http://www.galeon.com/typepad/ |archive-date=22 August 2009 |access-date=29 July 2009 |publisher=Galeon.com}}</ref>}} 1990ల చివరి నుండి, చాలా మంది ఇంగ్లీషు ప్రజలు [[వలస]] వెళ్ళారు.<ref>{{Cite news |last=Burke |first=Jason |date=9 October 2005 |title=వేల మంది దక్షిణానికి వెళ్తుండగా ఒక ఆంగ్లేయుడి ఇల్లు అతని కాసా |website=The Guardian |location=London |url=https://www.theguardian.com/world/2005/oct/09/spain.spain |access-date=5 September 2009}}; {{Cite news |last=Travis |first=Alan |author2=Sarah Knapton |date=16 November 2007 |title=రికార్డ్ సంఖ్యలు దేశం నుండి విదేశాలకు వెళ్లి జీవితాంతం వలస వెళ్లడం |website=The Guardian |location=London |url=https://www.theguardian.com/society/2007/nov/16/emigration |access-date=8 August 2009}}</ref> ముఖ్యంగా [[ఇంగ్లాండ్|ఆగ్నేయ ఇంగ్లాండు]] ఆర్థిక శ్రేయస్సు కారణంగా ఇది యునైటెడ్ కింగ్‌డంలోని ఇతర ప్రాంతాల నుండి అనేక ఆర్థిక వలసదారులను స్వీకరించింది.<ref name="ethnicityengl" /> గణనీయమైన ఐరిషు వలస జరిగింది.<ref>{{Cite news |date=16 March 2001 |title=నలుగురిలో ఒకరు బ్రిటన్‌లో ఐరిష్ మూలాలను కలిగి ఉన్నారు |website=BBC న్యూస్ |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk/1224611.stm |access-date=26 November 2010}}</ref> జాతిపరంగా యూరోపియను నివాసితుల నిష్పత్తి మొత్తం 81.7%,<ref name="ethnicityengl-2021">{{Cite news |title=ఇంగ్లాండ్, వేల్స్ జనాభా |url=https://www.ethnicity-facts-figures.service.gov.uk/uk-population-by-ethnicity/national-and-regional-populations/population-of-england-and-wales/latest/ |website=Gov.uk |date=22 December 2022}}</ref> తెల్ల బ్రిటిషు, జర్మన్లు<ref name="migra" />, పోల్సు,<ref name="ethnicityengl" /> తో 1991 నాటికి సహా 94.1% తగ్గింది.<ref name="ethnicityengl" /> 1950ల నుండి పూర్వ బ్రిటిషు కాలనీలలో చాలా దూరం నుండి ఇతర వ్యక్తులు వచ్చారు: ముఖ్యంగా, ఇంగ్లాండు‌లో నివసిస్తున్న దాదాపు 7% మందికి కుటుంబాలు ఉన్నాయి. భారత ఉపఖండంలో మూలాలకు చెందిన ప్రజలు ఎక్కువగా [[భారతదేశం]], [[పాకిస్తాన్]], [[బంగ్లాదేశ్|బంగ్లాదేశ్ కు చెందిన వారున్నారు]].<ref name="ethnicityengl-2021"/><ref name="migra">{{Cite news |date=7 September 2005 |title=బ్రిటిష్ వలస పటం వెల్లడి |website=BBC వార్తలు |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk/4218740.stm |access-date=5 September 2009}}</ref> దాదాపు 0.7% మంది చైనీయులు,<ref name="ethnicityengl-2021"/><ref name="migra" /> 0.6% మంది అరబ్బులు.<ref name="ethnicityengl-2021"/> జనాభాలో 4.0% మంది నల్లజాతీయులు, [[ఆఫ్రికా]], కరేబియను, ముఖ్యంగా మాజీ బ్రిటిషు కాలనీలు,<ref name="ethnicityengl-2021"/><ref name="migra" />, 2.9% మంది బహుళజాతి లేదా మిశ్రమగా గుర్తించబడ్డారు.<ref name="ethnicityengl-2021"/> 2007లో ఇంగ్లాండు‌లోని ప్రాథమిక పాఠశాల పిల్లలలో 22% మంది జాతి మైనారిటీ కుటుంబాలకు చెందినవారున్నారు.<ref name="Paton">{{Cite news |last=Paton |first=Graeme |date=1 October 2007 |title=జాతి మైనారిటీల నుండి వచ్చిన పిల్లలలో ఐదవ వంతు |website=The Daily Telegraph |location=London |url=https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/1564365/One-fifth-of-children-from-ethnic-minorities.html |url-status=live|url-access=subscription |access-date=14 August 2014 |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220110/https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/1564365/One-fifth-of-children-from-ethnic-minorities.html |archive-date=10 January 2022}}{{cbignore}}</ref> 2011లో ఆ సంఖ్య 26.5%<ref name="Shepherd">{{Cite news |last=Shepherd |first=Jessica |date=22 June 2011 |title=రాష్ట్ర పాఠశాల విద్యార్థులలో దాదాపు పావువంతు మంది జాతి మైనారిటీకి చెందినవారు |website=The Guardian |location=London |url=https://www.theguardian.com/education/2011/jun/22/quarter-state-school-pupils-from-ethnic-minority |access-date=17 January 2014}}</ref> 1991 - 2001 మధ్య జనాభా పెరుగుదలలో దాదాపు సగం వలసల కారణంగా జరిగింది.<ref>{{Cite news |last=Leppard |first=David |date=10 April 2005 |title=వలస పెరుగుదల బ్రిటిష్ నగరాల్లో విభజనను పెంచుతుంది |website=The Times |location=London |url=http://www.timesonline.co.uk/tol/news/uk/article379434.ece |archive-url=https://web.archive.org/web/20080211185641/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/uk/article379434.ece |url-status=dead|archive-date=11 February 2008 |access-date=8 August 2009}}</ref> ఇంగ్లాండు‌లో ఒక స్వదేశీ (కార్నిషు ప్రజలు) జాతీయ మైనారిటీ ఉంది. దీనిని 2014లో జాతీయ మైనారిటీల రక్షణ కోసం ఫ్రేంవర్కు ‌ కన్వెన్షను కింద యుకె ప్రభుత్వం గుర్తించింది.<ref name="ReferenceB">{{Cite news |date=23 April 2014 |title=కార్నిష్ ప్రజలు స్కాట్స్, వెల్ష్, ఐరిష్‌లతో పాటు అధికారికంగా జాతీయ మైనారిటీని ప్రకటించారు |website=The Independent |url=https://www.independent.co.uk/news/uk/politics/cornish-people-formally-declared-a-national-minority-along-with-scots-welsh-and-irish-9278725.html |url-status=dead|access-date=23 April 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140424100108/http://www.independent.co.uk/news/uk/politics/cornish-people-formally-declared-a-national-minority-along-with-scots-welsh-and-irish-9278725.html |archive-date=24 April 2014}}</ref> === భాషలు === {| class="wikitable floatright" |- !భాష !స్థానిక భాష మాట్లాడేవారు <small>(వేల)</small><ref>[http://www.nomisweb.co.uk/census/2011/QS204EW/view/2092957699?cols=measures QS204EW – ప్రధాన భాష], [[ఆఫీస్ ఫర్ నేషనల్ స్టాటిస్టిక్స్]] 2011 జనాభా లెక్కలు. జూలై 21, 2015న పునరుద్ధరించబడింది.</ref> |- |[[ఇంగ్లీష్]] |46,937 |- |[[పోలిష్]] |529 |- |[[పంజాబీ భాష|పంజాబీ]] |272 |- |[[ఉర్దూ భాష|ఉర్దూ]] |266 |- |[[బెంగాలీ]] |216 |- |[[గుజరాతీ]] |212 |- |[[అరబిక్]] |152 |- |[[ఫ్రెంచి భాష|ఫ్రెంచి]] |145 |- |- |[[పోర్చుగీసు]] |131 |- |[[వెల్ష్]] |8 |- |[[కార్నిష్]] |0.6 |- |ఇతర |2,267 |- !జనాభా |51,006 |} ఇంగ్లీషు ప్రస్తుతం ప్రపంచవ్యాప్తంగా విస్తృతంగా మాట్లాడబడుతోంది.<ref>{{Cite news |last=Mujica |first=Mauro E. |date=19 June 2003 |title=ఇంగ్లీష్: అమెరికా భాష కాదా? |website=The Globalist |location=Washington, DC |url=http://www.theglobalist.com/DBWeb/StoryId.aspx?StoryId=3229 |access-date=1 February 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080117232711/http://www.theglobalist.com/DBWeb/StoryId.aspx?StoryId=3229 |archive-date=17 January 2008}}</ref> ఇది ప్రస్తుత ఇంగ్లాండు‌లో ఉద్భవించింది. అక్కడ అది ప్రధాన భాషగా మిగిలిపోయింది. 2011 జనాభా లెక్కల ప్రకారం జనాభాలో 98% మంది దీనిని బాగా లేదా చాలా బాగా మాట్లాడుతున్నారు.<ref name="CensusEnglish">{{Cite web |title=QS205EW – ఇంగ్లీషులో ప్రావీణ్యం |url=http://www.nomisweb.co.uk/census/2011/QS205EW/view/2092957699?cols=measures |access-date=20 July 2015 |website=ఆఫీస్ ఫర్ నేషనల్ స్టాటిస్టిక్స్ 2011 జనాభా లెక్కలు |quote=మూడు సంవత్సరాల కంటే ఎక్కువ వయస్సు ఉన్న ఇంగ్లాండ్ నివాసితులలో, 50,161,765 (98%) మంది ఇంగ్లీషును "బాగా" లేదా "చాలా బాగా" మాట్లాడగలరు}}</ref> ఇంగ్లీషు భాష నేర్చుకోవడం, బోధించడం అనేది ఒక ముఖ్యమైన ఆర్థిక కార్యకలాపంగా ఉంది్. ఇంగ్లాండు‌కు అధికారిక భాష తప్పనిసరి చేసే [[చట్టం]] లేదు.,<ref>{{Cite web |title=ఇంగ్లీష్ భాషా చరిత్ర |url=http://www.yaelf.com/history.shtml |url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20100213214406/http://www.yaelf.com/history.shtml |archive-date=13 February 2010 |access-date=5 September 2009 |publisher=Yaelf}}</ref> కానీ అధికారిక వ్యాపారం కోసం ఇంగ్లీషు మాత్రమే ఉపయోగింబడుతుంది్ష. దేశం సాపేక్షంగా చిన్న పరిమాణంలో ఉన్నప్పటికీ అనేక విభిన్న ప్రాంతీయ స్వరాలు ఉన్నాయి. 18వ శతాబ్దంలో కార్నిషు ఒక కమ్యూనిటీ భాషగా అంతరించిపోయింది. కానీ పునరుద్ధరించబడుతోంది.<ref>{{Cite web |last=ఇంగ్లీష్ ప్రాంతాల కోసం ప్రభుత్వ కార్యాలయాలు |author-link=ఇంగ్లీష్ ప్రాంతాల కోసం ప్రభుత్వ కార్యాలయాలు |title=కార్నిష్ భాష |url=http://www.gos.gov.uk/gosw/culturehome/heritage/cornish/?view=Standard |url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160112123830/http://www.gos.gov.uk/gosw/culturehome/heritage/cornish/?view=Standard |archive-date=12 January 2016 |access-date=22 September 2009 |publisher=gos.gov.uk}}; {{Cite web |title=ది కార్నిష్ లాంగ్వేజ్ డెవలప్‌మెంట్ ప్రాజెక్ట్&nbsp;– మూల్యాంకనం&nbsp;– తుది నివేదిక |page=20 |url=http://www.magakernow.org.uk/idoc.ashx?docid=d9bd1b63-0135-47b1-8edf-4a5e9358da06&version=-1 |publisher=Hywel Evans, Aric Lacoste / ERS |access-date=5 October 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131007054626/http://www.magakernow.org.uk/idoc.ashx?docid=d9bd1b63-0135-47b1-8edf-4a5e9358da06&version=-1 |archive-date=7 October 2013 |url-status=dead}}</ref> ఇప్పుడు ప్రాంతీయ లేదా మైనారిటీ భాషల కోసం యూరోపియను చార్టరు కింద రక్షించబడింది.<ref>{{Cite web |title=సౌత్ వెస్ట్&nbsp;– కార్నిష్ భాష |url=http://www.gos.gov.uk/gosw/culturehome/heritage/cornish/ |url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20081013095206/http://www.gos.gov.uk/gosw/culturehome/heritage/cornish/ |archive-date=13 October 2008 |access-date=17 September 2009 |publisher=ప్రభుత్వ కార్యాలయం సౌత్ వెస్ట్}}</ref> కార్ు్‌వాలులో 0.1% మంది దీనిని మాట్లాడుతున్నారు.<ref>{{Cite web |title=కార్నిష్ "సెల్ట్"గా ఉండటంపై: సెల్టిక్ వారసత్వాన్ని మార్చడం, సంప్రదాయాలు |url=http://projects.exeter.ac.uk/cornishcom/documents/OnbeingaCornishcelt.pdf |url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090920093455/http://projects.exeter.ac.uk/cornishcom/documents/OnbeingaCornishcelt.pdf |archive-date=20 September 2009 |access-date=1 February 2009 |publisher=యూనివర్సిటీ అఫ్ ఎక్సెటర్}}</ref>, అనేక ప్రాథమిక, మాధ్యమిక పాఠశాలల్లో కొంతవరకు బోధించబడుతోంది.<ref>{{Cite news |title=ది కార్నిషు: వారు 1497లో తిరుగుబాటు చేశారు. ఇప్పుడు వారు మళ్ళీ దానిలో ఉన్నారు. |url=https://www.independent.co.uk/news/uk/this-britain/the-cornish-they-revolted-in-1497-now-theyre-at-it-again-1782535.html |website=The Independent |location=London |access-date=17 September 2009 |first=Emily |last=Dugan |date=6 September 2009 |archive-date=19 August 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180819072618/https://www.independent.co.uk/news/uk/this-britain/the-cornish-they-revolted-in-1497-now-theyre-at-it-again-1782535.html |url-status=dead}}; {{Cite web |date=2009 |title=కార్నిష్ |url=http://www.magakernow.org.uk/default.aspx?page=336 |url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20131007054858/http://www.magakernow.org.uk/default.aspx?page=336 |archive-date=7 October 2013 |access-date=5 October 2013 |website=కార్నిష్ భాషా భాగస్వామ్యం}}</ref> రాష్ట్ర పాఠశాలలు ఏడు సంవత్సరాల వయస్సు నుండి విద్యార్థులకు రెండవ భాష లేదా మూడవ భాషగా నేర్పుతాయి. సాధారణంగా ఫ్రెంచి, స్పానిషు లేదా జర్మనీ.<ref>{{Cite news |last=Lipsett |first=Anthea |date=26 June 2008 |title=విదేశీ భాషలను బోధించే ప్రాథమిక పాఠశాలల సంఖ్య రెట్టింపు |website=The Guardian |location=London |url=https://www.theguardian.com/education/2008/jun/26/schools.uk2 |access-date=23 September 2009}}</ref> 2007లో దాదాపు 800,000 మంది పాఠశాల విద్యార్థులు ఇంట్లో విదేశీ భాష మాట్లాడుతారని నివేదించబడింది.<ref name="Paton" /> అత్యంత సాధారణమైనవి [[పంజాబీ భాష|పంజాబీ]], [[ఉర్దూ భాష|ఉర్దూ]]. అయితే ఆఫీసు ఫర్ నేషనలు స్టాటిస్టిక్సు విడుదల చేసిన 2011 జనాభా లెక్కల డేటాను అనుసరించి ఇప్పుడు గణాంకాలు ఇంగ్లాండు‌లో ఇంగ్లీషు తర్వాత పోలిషు ప్రధాన భాష అని చూపిస్తున్నాయి.<ref>{{Cite news |last=Booth |first=Robert |date=30 January 2013 |title=పోలిష్ ఇంగ్లాండ్ యొక్క రెండవ భాషగా మారింది |website=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/uk/2013/jan/30/polish-becomes-englands-second-language |access-date=30 January 2013}}</ref> 2022లో బ్రిటిషు సంజ్ఞా భాష చట్టం 2022 అమల్లోకి వచ్చినప్పుడు బ్రిటిషు సంజ్ఞా భాష ఇంగ్లాండు అధికారిక భాషగా మారింది.<ref>{{Cite news |title=19 సంవత్సరాల ప్రచారం తర్వాత బ్రిటిష్ సంజ్ఞా భాష అధికారిక హోదాను పొందింది. |url=https://www.itv.com/news/westcountry/2022-05-06/were-finally-recognised-british-sign-language-gets-official-status |access-date=14 June 2023 |website=ITV వార్తలు |date=6 May 2022}}</ref> ===మతం=== 2011 జనాభా లెక్కల ప్రకారం ఇంగ్లాండు జనాభాలో 59.4% మంది తమ మతాన్ని క్రైస్తవ మతంగా పేర్కొన్నారు, 24.7% మంది తాము నాస్థికులమని మతం లేదని సమాధానం ఇచ్చారు, 5% మంది తాము [[ముస్లిం]] అని పేర్కొన్నారు, అయితే జనాభాలో 3.7% మంది ఇతర మతాలకు చెందినవారు, 7.2% మంది సమాధానం ఇవ్వలేదు.<ref>{{Cite web | date=11 December 2012 | title=పట్టిక KS209EW 2011 జనాభా లెక్కలు: ఇంగ్లాండ్, వేల్స్‌లో మతం, స్థానిక అధికారులు |url=http://www.ons.gov.uk/file?uri=/peoplepopulationandcommunity/populationandmigration/populationestimates/datasets/2011censuskeystatisticsforlocalauthoritiesinenglandandwales/r21ewrttableks209ewladv1_tcm77-290705.xls |access-date=22 May 2017 |publisher=ఆఫీస్ ఫర్ నేషనల్ స్టాటిస్టిక్స్}}</ref> ఇంగ్లాండు‌లో క్రైస్తవ మతం అత్యంత విస్తృతంగా ఆచరించబడుతున్న మతం. ఇంగ్లాండులో స్థాపించబడిన చర్చి, ఇంగ్లాండు చర్చి,<ref>{{Cite web |title=ఇంగ్లాండ్ చర్చి |url=https://www.bbc.co.uk/religion/religions/christianity/cofe/cofe_1.shtml |access-date=4 December 2010 |publisher=BBC}}</ref> ఇది 1530లలో 8వ హెన్రీ కేథరీను ఆఫ్ అరగానుతో తన వివాహాన్ని రద్దు చేసుకోలేకపోయినప్పుడు [[వాటికన్ నగరం|రోమ్]]తో సహవాసాన్ని విడిచిపెట్టింది. ఈ చర్చి తనను తాను కాథలికు, ప్రొటెస్టంటు రెండింటినీ పరిగణిస్తుంది.<ref>{{Cite web |title=ఇంగ్లాండ్ చర్చి యొక్క లోతైన చరిత్ర |url=https://www.churchofengland.org/about-us/history/detailed-history.aspx |access-date=25 January 2017 |publisher=ఇంగ్లాండ్ చర్చి |quote=ఎలిజబెత్ పాలనలో ఉద్భవించిన మతపరమైన పరిష్కారం చివరికి ఇంగ్లాండ్ చర్చికి ఈనాటికీ నిలుపుకున్న విలక్షణమైన గుర్తింపును ఇచ్చింది. దీని ఫలితంగా చర్చి పాట్రిస్టిక్, మధ్యయుగ కాలాల చర్చితో కాథలిక్ మతాల ఉపయోగం, దాని పరిచర్య విధానం, దాని భవనాలు, దాని ప్రార్ధనా విధానం యొక్క అంశాల పరంగా స్పృహతో పెద్ద మొత్తంలో కొనసాగింపును నిలుపుకుంది, కానీ దాని వేదాంతశాస్త్రంలో, దాని ప్రార్ధనా అభ్యాసం యొక్క మొత్తం ఆకృతిలో ప్రొటెస్టంట్ అంతర్దృష్టులను కూడా కలిగి ఉంది. ఇంగ్లాండ్ చర్చి 'కాథలిక్, సంస్కరించబడినది' అని చెప్పడం ద్వారా దీనిని తరచుగా వ్యక్తీకరిస్తారు.}}</ref> హై చర్చి, లో చర్చి సంప్రదాయాలు ఉన్నాయి. కొంతమంది ఆంగ్లికన్లు తమను తాము ట్రాక్టేరియను ఉద్యమాన్ని అనుసరిస్తూ ఆంగ్లో-కాథలిక్కులుగా భావిస్తారు. యునైటెడ్ కింగ్‌డం చక్రవర్తి ఇంగ్లాండు చర్చికి సుప్రీం గవర్నరు. ఇందులో దాదాపు 26 మిలియన్ల మంది బాప్టిజం పొందిన సభ్యులు ఉన్నారు (వీరిలో అత్యధికులు క్రమం తప్పకుండా చర్చికి వెళ్లేవారు కాదు). ఇది ఆంగ్లికను కమ్యూనియనులో భాగంగా ఉంది. ఆర్చి బిషపు ఆఫ్ కాంటర్బరీ దాని ప్రతీకాత్మక ప్రపంచవ్యాప్త అధిపతిగా వ్యవహరిస్తున్నారు.<ref>{{Cite web | date=19 June 2008 | title=గ్లోబల్ ఆంగ్లికనిజం ఎట్ ఎ క్రాస్‌రోడ్స్ |url=http://pewresearch.org/pubs/896/global-anglicanism-at-a-crossroads |url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110813045413/http://pewresearch.org/pubs/896/global-anglicanism-at-a-crossroads |archive-date=13 August 2011 |access-date=5 September 2009 |publisher=PewResearch.org}}</ref> అనేక కేథడ్రలు‌లు, పారిషు చర్చిలు వెస్టు‌మినిస్టరు అబ్బే, యార్కు మిన్స్టరు, డర్హాం కేథడ్రలు, సాలిసు‌బరీ కేథడ్రలు వంటి ముఖ్యమైన నిర్మాణ ప్రాముఖ్యత కలిగిన చారిత్రాత్మక భవనాలు ఉన్నాయి. [[File:Westminster Abbey, west facade, August 2014.jpg|thumb|upright| వెస్టు‌మినిస్టరు అబ్బే ఇంగ్లీషు గోతికు వాస్తుశిల్పానికి ఒక ముఖ్యమైన ఉదాహరణ. బ్రిటిషు చక్రవర్తి పట్టాభిషేకం సాంప్రదాయకంగా అబ్బేలో జరుగుతుంది.]] రెండవ అతిపెద్ద క్రైస్తవ వర్గం [[కాథలిక్ చర్చి]]. కాథలికు విముక్తి తర్వాత తిరిగి ప్రవేశపెట్టబడినప్పటి నుండి ఇంగ్లాండు వేల్సు ప్రాతిపదికన మతపరంగా నిర్వహించబడింది. ఇక్కడ 4.5 మిలియన్ల మంది సభ్యులు ఉన్నారు (వీరిలో ఎక్కువ మంది ఆంగ్లేయులు).<ref>{{Cite news |date=9 February 2008 |title=ఇక్కడ ప్రజలు 'భూమి చట్టాలను పాటించాలి' |website=The Daily Telegraph |location=London |url=https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/1578212/People-here-must-obey-the-laws-of-the-land.html |url-status=live|url-access=subscription |access-date=5 September 2009 |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220110/https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/1578212/People-here-must-obey-the-laws-of-the-land.html |archive-date=10 January 2022}}{{cbignore}}</ref> ఇప్పటివరకు ఇంగ్లాండు నుండి ఒక పోపు ఉన్నాడు. ఆయన 4వ అడ్రియను అయితే సెయింట్సు బెడే, అన్సెల్ము, చర్చి వైద్యులుగా పరిగణించబడ్డారు. మెథడిజం అని పిలువబడే ప్రొటెస్టంటిజం ఒక రూపం మూడవ అతిపెద్ద క్రైస్తవ ఆచారంగా ఉంది. బ్జాన్ వెస్లీ ద్వారా ఆంగ్లికనిజం నుండి ఉద్భవించింది.<ref>{{Cite news |title=ది మెథడిస్ట్ చర్చి |website=బిబిసి న్యూస్ |url=https://www.bbc.co.uk/religion/religions/christianity/subdivisions/methodist_1.shtml |access-date=5 September 2009}}</ref> ఇది లాంకాషైరు, యార్కు‌షైరు మిల్ టౌనులలో, కార్ను‌వాలులోని టిన్ మైనర్లలో ప్రజాదరణ పొందింది.<ref>{{Cite web |title=కార్నిష్‌పై స్వతంత్ర విద్యా అధ్యయనం |url=http://www.linguae-celticae.org/dateien/Independent_Study_on_Cornish_Language.pdf |access-date=26 December 2010 |page=8 |archive-date=2 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191102111342/http://www.linguae-celticae.org/dateien/Independent_Study_on_Cornish_Language.pdf |url-status=usurped}}</ref> బాప్టిస్టులు, క్వేకర్లు, కాంగ్రిగేషనలిస్టులు, యూనిటేరియన్లు, ది సాల్వేషను ఆర్మీ వంటి ఇతర నాన్ కన్ఫార్మిస్టు మైనారిటీలు ఉన్నారు.<ref>{{Cite web |title=కేంబ్రిడ్జ్ హిస్టరీ ఆఫ్ క్రిస్టియానిటీ |url=http://www.cambridge.org/uk/catalogue/catalogue.asp?isbn=9780521815000&ss=exc |url-status=dead|archive-url=https://archive.today/20120721000044/http://www.cambridge.org/uk/catalogue/catalogue.asp?isbn=9780521815000&ss=exc |archive-date=21 July 2012 |access-date=5 September 2009 |publisher=Hugh McLeod}}</ref> ఇంగ్లాండు పోషకుడు సెయింటు జార్జి; ఆయన సింబాలికు శిలువ ఇంగ్లాండు జెండాలో చేర్చబడింది.<ref name="flaghistory">{{Cite web |title=United Kingdom&nbsp;– జెండా చరిత్ర |url=http://flagspot.net/flags/gb-hist.html |access-date=5 September 2009 |publisher=FlagSpot.net}}</ref> కత్‌బర్టు, ఎడ్మండు, ఆల్బను, విల్ఫ్రిడు, ఐడాను, ఎడ్వర్డు ది కన్ఫెసరు, జాన్ ఫిషరు, థామసు మోరు, పెట్రోకు, పిరాను, మార్గరెటు క్లిథెరో, థామసు బెకెటూ వంటి అనేక ఇతర ఆంగ్ల, అనుబంధ సాధువులు ఉన్నారు. క్రైస్తవేతర మతాలు కూడా ఉన్నాయి. యూదులు 1070 నుండి ఈ ద్వీపంలో ఒక చిన్న మైనారిటీ చరిత్రను కలిగి ఉన్నారు.<ref name="jews">{{Cite web |title=బహిష్కరణ నుండి (1290) తిరిగి ప్రవేశపెట్టబడినప్పటి వరకు (1656): యూదులు, ఇంగ్లాండ్ |url=http://www.gold.ac.uk/media/350th-anniversary.pdf |url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110721183112/http://www.gold.ac.uk/media/350th-anniversary.pdf |archive-date=21 July 2011 |access-date=1 February 2009 |publisher=Goldsmiths.ac.uk}}</ref> వారు 1290లో బహిష్కరణ శాసనం తర్వాత ఇంగ్లాండు నుండి బహిష్కరించబడ్డారు. 1656లో తిరిగి అనుమతించబడ్డారు.<ref name="jews" /> ముఖ్యంగా 1950ల నుండి పూర్వ బ్రిటిషు కాలనీలు నుండి మతాలు వలసల కారణంగా సంఖ్యలో పెరిగాయి. [[ఇస్లాం]] వీటిలో సర్వసాధారణం, ప్రస్తుతం ఇంగ్లాండు జనాభాలో దాదాపు 5% మంది ఉన్నారు.<ref name="statsio">{{Cite web |last=ఆఫీస్ ఫర్ నేషనల్ స్టాటిస్టిక్స్ |author-link=ఆఫీస్ ఫర్ నేషనల్ స్టాటిస్టిక్స్ |title=Religion |url=http://www.statistics.gov.uk/STATBASE/ssdataset.asp?vlnk=8301 |url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090707100949/http://www.statistics.gov.uk/STATBASE/ssdataset.asp?vlnk=8301 |archive-date=7 July 2009 |access-date=5 September 2009 |publisher=Statistics.gov.uk}}</ref> [[హిందూ మతం]], [[సిక్కు మతం]], [[బౌద్ధమతం]] తరువాతి స్థానంలో ఉంది. [[భారతదేశం]], ఆగ్నేయాసియా నుండి ప్రవేశపెట్టబడిన 2.8% వరకు కలిపితే <ref name="statsio" />.<ref name="statsio" /> జనాభాలో ఒక చిన్న మైనారిటీ పురాతన పాగను మతంలను ఆచరిస్తుంది. యునైటెడ్ కింగ్‌డంలో నియోపాగనిజం ప్రధానంగా విక్కా, నియోపాగనిజం, డ్రూయిడ్రీ, హెథెన్రీ ద్వారా ప్రాతినిధ్యం వహిస్తుంది. 2011 సెన్ససు ప్రకారం ఇంగ్లాండు‌లో పాగను‌లుగా గుర్తించే వారు దాదాపు 53,172 మంది ఉన్నారు.{{Efn|name=pagan|ఖచ్చితంగా "పాగన్" అని గుర్తించబడిన వ్యక్తులు. విక్కా లేదా డ్రూయిడిజం వంటి ఇతర పాగన్ మార్గాలు ఈ సంఖ్యలో చేర్చబడలేదు.<ref name="2011 ONS results">{{Cite web |title=2011 ONS results |url=http://ons.gov.uk/ons/rel/census/2011-census/key-statistics-for-local-authorities-in-england-and-wales/rft-table-qs210ew.xls |access-date=28 October 2017 |archive-date=26 జనవరి 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130126035407/http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/2011-census/key-statistics-for-local-authorities-in-england-and-wales/rft-table-qs210ew.xls |url-status=dead }}</ref>}} 11,026 విక్కాలు సహా.{{Efn|"విక్కాన్" అని ఖచ్చితంగా గుర్తించబడిన వ్యక్తులు. డ్రూయిడిజం, సాధారణ "పాగన్" వంటి ఇతర పాగాన్ మార్గాలు ఈ సంఖ్యలో చేర్చబడలేదు.<ref name="2011 ONS ఫలితాలు" />}} ఇంగ్లాండు‌లో 24.7% మంది నాస్థికులమని ప్రకటించుకున్నారు. 2001లో ఇది 14.6%గా ఉంది.<ref name="2011 ONS ఫలితాలు" /> నార్విచు అత్యధికంగా 42.5% నిష్పత్తిలో ఉంది. తరువాత బ్రైటను హోవుకు 42.4% నిష్పత్తి ఉంది. ==విద్య== [[File:Canary Wharf Wide View 2, London - July 2009-2.jpg|thumb|లండను ఇంగ్లాండు, యునైటెడ్ కింగ్‌డంలకు ఆర్థిక రాజధాని.]] విద్యా శాఖ అనేది ఇంగ్లాండు‌లోని 19 సంవత్సరాల వయస్సు వరకు ప్రజలను ప్రభావితం చేసే సమస్యలకు బాధ్యత వహించే ప్రభుత్వ విభాగంగా పనిచేస్తుంది.<ref>{{harvnb|Gearon|2002|page=246}}.</ref> రాష్ట్ర నిధులతో నడిచే పాఠశాలల్లో దాదాపు 93% మంది ఇంగ్లీషు పాఠశాల పిల్లలు చదువుతున్నారు.<ref>{{harvnb|West|2003|page=28}}.</ref> విద్య విద్యా కార్యదర్శి బాధ్యత.<ref>{{Cite web |title=విద్యా కార్యదర్శి – GOV.UK |url=https://www.gov.uk/government/ministers/secretary-of-state-for-education |website=gov.uk}}</ref> 3 నుండి 5 సంవత్సరాల వయస్సు గల పిల్లలు నర్సరీ లేదా ప్రారంభ సంవత్సరాల ఫౌండేషను స్టేజి రిసెప్షను యూనిటులో చదువుతారు ప్రాథమిక పాఠశాల. 5 నుండి 11 సంవత్సరాల మధ్య వయస్సు గల పిల్లలు ప్రాథమిక పాఠశాలకు హాజరవుతారు. 11 నుండి 16 సంవత్సరాల మధ్య వయస్సు గల వారు మాధ్యమిక పాఠశాలకు హాజరవుతారు. రాష్ట్ర నిధులతో నడిచే పాఠశాలలు చట్టం ప్రకారం జాతీయ పాఠ్యాంశాలు బోధించడానికి బాధ్యత వహిస్తాయి; ప్రాథమిక అభ్యాస రంగాలలో ఆంగ్ల సాహిత్యం, ఆంగ్ల భాష, గణితం, సైన్సు, కళ & డిజైను, పౌరసత్వం, చరిత్ర, భౌగోళికం, మత విద్య, డిజైను & టెక్నాలజీ, కంప్యూటింగు, పురాతన & ఆధునిక భాషలు, సంగీతం, శారీరక విద్య ఉన్నాయి.<ref>{{Cite web | title=జాతీయ పాఠ్యాంశాలు |url=https://www.gov.uk/national-curriculum |access-date=8 July 2020}}</ref> [[File:Radcliffe Camera by Fenlio.jpg|thumb|ఆక్స్‌ఫర్డ్ విశ్వవిద్యాలయం 1096లో స్థాపించబడింది, ఇది ప్రపంచంలోనే రెండవ పురాతన విశ్వవిద్యాలయంగా నిలిచింది.]] ఒఇసిడి ద్వారా సమన్వయం చేయబడిన అంతర్జాతీయ విద్యార్థి అంచనా కోసం కార్యక్రమం. ప్రస్తుతం బ్రిటిషు 15 ఏళ్ల పిల్లల మొత్తం జ్ఞానం, నైపుణ్యాలను అక్షరాస్యత, గణితం, సైన్స్‌లో ప్రపంచంలో 13వ స్థానంలో ఉంచింది. సగటు బ్రిటిషు విద్యార్థి 503.7 స్కోరు చేశాడు. ఇది ఒఇసిడి సగటు 493 కంటే చాలా ఎక్కువ.<ref>{{Cite web |url=https://www.oecd.org/pisa/Combined_Executive_Summaries_PISA_2018.pdf |title=OECD: PISA 2018}}</ref> చాలా ఇంగ్లీషు సెకండరీ పాఠశాలలు సమగ్రమైనవి అయినప్పటికీ వ్యాకరణ పాఠశాలలలో ప్రవేశం పొందాలంటే ఎలెవెను-ప్లస్ పరీక్షలో ఉత్తీర్ణత సాధించాలి. ఇంగ్లీషు పాఠశాల విద్యార్థులలో దాదాపు 7.2 శాతం మంది ప్రైవేటు పాఠశాలలకు హాజరవుతారు. వీటికి ప్రైవేటు వనరుల నుండి నిధులు సమకూరుతాయి.<ref>{{Cite web |date=2009 |title=యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్‌లోని స్వతంత్ర పాఠశాలలు |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761580406/Independent_Schools_in_the_United_Kingdom.html |url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090829163013/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761580406/Independent_Schools_in_the_United_Kingdom.html |archive-date=29 August 2009}}</ref> రాష్ట్ర పాఠశాలల్లో ప్రమాణాలను ఆఫీసు ఫర్ స్టాండర్డ్సు ఇన్ ఎడ్యుకేషను పర్యవేక్షిస్తుంది. ప్రైవేటు పాఠశాలల్లో ఇండిపెండెంటు స్కూల్సు ఇన్స్పెక్టరేటు.<ref>{{harvnb|గేరాన్|2002|page=102}}.</ref> తప్పనిసరి విద్యను పూర్తి చేసిన తర్వాత, విద్యార్థులు జిసిఎస్‌ఇ పరీక్షలకు హాజరవుతారు. ఆ తర్వాత విద్యార్థులు రెండు సంవత్సరాల పాటు తదుపరి విద్యలో కొనసాగడానికి ఎంచుకోవచ్చు. తదుపరి విద్యా కళాశాలలు (ముఖ్యంగా ఆరవ ఫారం కళాశాలలు) తరచుగా మాధ్యమిక పాఠశాల సైటు‌లో భాగంగా ఉంటాయి. ఎ-స్థాయి పరీక్షలను పెద్ద సంఖ్యలో తదుపరి విద్య విద్యార్థులు రాస్తారు. తరచుగా విశ్వవిద్యాలయానికి దరఖాస్తుకు ఆధారం అవుతారు. తదుపరి విద్య విస్తృతమైన అధ్యయన పాఠ్యాంశాలను, అప్రెంటిసు‌షిపులను కలిగి ఉంటుంది. వీటిలో టి-స్థాయిలు,బిటిఇసి, ఎంవిక్యూ ఇతరాలు ఉన్నాయి. తృతీయ కళాశాలలు విద్యా. వృత్తిపరమైన కోర్సులు రెండింటినీ అందిస్తాయి.<ref>{{Cite journal |last1=వాట్సన్ |first1=జుడిత్ |last2=చర్చి |first2=ఆండ్రూ |date=2009 |title=నమూనాలను నేర్చుకోవడానికి ప్రయాణం యొక్క సామాజిక ప్రభావాలు – లండన్‌లోని 16–19 సంవత్సరాల వయస్సు గల పిల్లలపై ఒక కేస్ స్టడీ |url=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/02690940903166971 |journal=లోకల్ ఎకానమీ: ది జర్నల్ ఆఫ్ ది లోకల్ ఎకానమీ పాలసీ యూనిట్ |volume=24 |issue=5 |pages=389–414 |doi=10.1080/02690940903166971 |s2cid=145187656|url-access=subscription }}</ref> ===ఉన్నత విద్య=== ఉన్నత విద్య అభ్యసించే విద్యార్థులు సాధారణంగా 18 సంవత్సరాల వయస్సు నుండి విశ్వవిద్యాలయంలోకి ప్రవేశిస్తారు. అక్కడ వారు విద్యా డిగ్రీ కోసం చదువుతారు. ఇంగ్లాండు‌లో 90కి పైగా విశ్వవిద్యాలయాలు ఉన్నాయి. వాటిలో ఒకటి తప్ప మిగిలినవన్నీ ప్రభుత్వ సంస్థలు. డిపార్ట్మెంటు ‌ఫర్ బిజినెసు, ఇన్నోవేషను అండు స్కిల్సు అనేది ఇంగ్లాండు‌లో ఉన్నత విద్యకు బాధ్యత వహించే ప్రభుత్వ విభాగం.<ref>{{Cite web |last=యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్ పార్లమెంట్ |author-link=యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్ పార్లమెంట్ |title=ఇన్నోవేషన్, యూనివర్సిటీలు, సైన్స్ అండ్ స్కిల్స్ కమిటీ కంటెంట్‌లు |url=https://publications.parliament.uk/pa/cm200809/cmselect/cmdius/170/17004.htm |access-date=16 September 2009 |publisher=publications.parliament.uk}}</ref> విద్యార్థులు సాధారణంగా ట్యూషను ఫీజులు, జీవన వ్యయాలను కవరు చేయడానికి విద్యార్థి రుణం పొందేందుకు అర్హులు.{{Efn|ఇంగ్లీష్ విశ్వవిద్యాలయాలకు హాజరయ్యే విద్యార్థులు ఇప్పుడు వారి విద్య ఖర్చుకు ట్యూషన్ ఫీజులు చెల్లించాలి, స్కాట్లాండ్‌లోని విశ్వవిద్యాలయంలో చేరడానికి ఎంచుకునే ఇంగ్లీష్ విద్యార్థులు కూడా అలాగే ఉంటారు. స్కాటిష్ విశ్వవిద్యాలయాలకు హాజరయ్యే స్కాటిష్ విద్యార్థులు వారి ఫీజులను వికేంద్రీకృత స్కాటిష్ పార్లమెంట్ చెల్లిస్తుంది.<ref name="House of Commons Library">{{Cite web |url=https://commonslibrary.parliament.uk/cost-of-living-support-for-students/ |title=ఉన్నత విద్య విద్యార్థులకు ఆర్థిక సహాయం |date=31 January 2024 |website=commonslibrary.parliament.uk |publisher=House of Commons Library}}</ref>}} అండర్ గ్రాడ్యుయేట్లకు అందించే మొదటి డిగ్రీ బ్యాచిలరు డిగ్రీ, ఇది సాధారణంగా పూర్తి కావడానికి మూడు సంవత్సరాలు పడుతుంది. అప్పుడు విద్యార్థులు సాధారణంగా ఒక సంవత్సరం పట్టే పోస్టు గ్రాడ్యుయేటు డిగ్రీ లేదా మూడు లేదా అంతకంటే ఎక్కువ సంవత్సరాలు పట్టే డాక్టరేటు కోసం పని చేయగలరు.<ref name="FHEQ">{{Cite web |date=November 2014 |title=UK డిగ్రీ-అవార్డింగ్ బాడీల ఉన్నత విద్య అర్హతల కోసం ఫ్రేమ్‌వర్క్‌లు |url=http://www.qaa.ac.uk/en/Publications/Documents/qualifications-frameworks.pdf |url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305083730/http://www.qaa.ac.uk/en/Publications/Documents/qualifications-frameworks.pdf |archive-date=5 March 2016 |access-date=4 November 2016 |page=17}}</ref> ఇంగ్లాండు విశ్వవిద్యాలయాలులో ప్రపంచస్థాయిలో అత్యున్నత ర్యాంకు పొందినవి కొన్ని ఉన్నాయి. ఇంగ్లాండు లోని విశ్వవిద్యాలయాలలో ప్రపంచంస్థాయి గుర్తింపు పొందిన విశ్వవిద్యాలయాలు; 2024 నాటికి ఇంగ్లాండు‌కు చెందిన నాలుగు విశ్వవిద్యాలయాలు యూనివర్శిటీ ఆఫ్ కేంబ్రిడ్జి, యూనివర్శిటీ ఆఫ్ ఆకక్సుఫర్డు, ఇంపీరియలు కాలేజి లండను, యూనివర్శిటీ కాలేజి లండను, 2024 ''క్యూఎస్ వరల్డు యూనివర్సిటీ ర్యాంకింగ్సు''లో మొదటి పది స్థానాల్లో ఉన్నాయి. 1209లో స్థాపించబడిన కేంబ్రిడ్జి విశ్వవిద్యాలయం 1096లో స్థాపించబడిన ఆక్సుఫర్డు విశ్వవిద్యాలయం, రెండు ఇంగ్లీషు మాట్లాడే ప్రపంచంలో అత్యంత పురాతన విశ్వవిద్యాలయాలు.<ref>{{Cite web | date=February 2017 |title=QS ప్రపంచ విశ్వవిద్యాలయ ర్యాంకింగ్‌లు 2023 {{పైప్}} అగ్ర విశ్వవిద్యాలయాలు |url=https://www.topuniversities.com/university-rankings/world-university-rankings/2023 |access-date=28 February 2023 |publisher=QS Quacquarelli Symonds Limited}}</ref> లండను స్కూలు ఆఫ్ ఎకనామిక్సు బోధన, పరిశోధన రెండింటికీ ప్రపంచంలోనే అగ్రగామి సామాజిక శాస్త్ర సంస్థగా వర్ణించబడింది.<ref name="london_156">{{Cite news |last=Hoyle |first=Ben |date=23 September 2007 |title=The Sunday Times Good University Guide 2007&nbsp;– లండన్ స్కూల్ ఆఫ్ ఎకనామిక్స్ కోసం ప్రొఫైల్ |website=The Times |location=London |url=http://www.timesonline.co.uk/tol/life_and_style/education/sunday_times_university_guide/article2496158.ece |archive-url=https://web.archive.org/web/20081202225123/http://www.timesonline.co.uk/tol/life_and_style/education/sunday_times_university_guide/article2496158.ece |url-status=dead|archive-date=2 December 2008 |access-date=6 June 2008}}</ref> లండను బిజినెసు స్కూలు ప్రపంచంలోని ప్రముఖ బిజినెసు స్కూలు‌లలో ఒకటిగా పరిగణించబడుతుంది. 2010లో దీని ఎంబిఎ ప్రోగ్రాం‌ను ''ఫైనాన్షియలు టైమ్సు'' ప్రపంచంలోనే అత్యుత్తమంగా ర్యాంకు చేసింది.<ref name="ft">{{Cite web |title=FT గ్లోబల్ MBA ర్యాంకింగ్స్ |url=http://rankings.ft.com/businessschoolrankings/global-mba-rankings |url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110504135153/http://rankings.ft.com/businessschoolarrankings/global-mba-rankings |archive-date=4 May 2011 |access-date=25 January 2010 |website=Financial Times}}</ref> ఇంగ్లాండు‌లో [[విద్యా డిగ్రీ]]లను సాధారణంగా తరగతులుగా విభజించారు: ఫస్టు క్లాసు, అప్పరు సెకండు క్లాసు, లోయరు సెకండు క్లాసు, థర్డు, అన్‌క్లాసిఫైడు.<ref name="FHEQ" /> ది కింగ్సు స్కూలు, కాంటరు‌బరీ కింగ్సు స్కూలు, రోచెస్టరు ఇంగ్లీషు మాట్లాడే ప్రపంచంలో అత్యంత పురాతన పాఠశాలలుగా ఉన్నాయి.<ref>{{harvnb|వెబ్‌స్టర్|1937|page=383}}.</ref> వించెస్టరు కాలేజి, ఎటను, సెయింటు పాల్సు స్కూలు, హారో స్కూలు, రగ్బీ స్కూలు వంటి ఇంగ్లాండు‌లోని అనేక ప్రసిద్ధ పాఠశాలలు ఫీజు చెల్లించే సంస్థలు ఉన్నాయి.<ref>{{harvnb|లోవ్|1971|page=317}}.</ref> ==సంస్కృతి== ===నిర్మాణం=== చాలా పురాతన నిలబడి ఉన్న రాయి స్మారక చిహ్నాలు చరిత్రపూర్వ కాలంలో నిర్మించబడ్డాయి; [[స్టోన్‌హెంజ్|బాగా తెలిసిన వాటిలో స్టోన్‌హెంజ్]], డెవిల్సు బాణాలు, రుడు‌స్టను మోనోలితు, కాస్ట్లెరిగు ఉన్నాయి.<ref>{{Cite web |url=http://www.stone-circles.org.uk/stone/index.htm |publisher=Stone-Circles.org.uk |title=గ్రేట్ బ్రిటను పూర్వ చారిత్రక ప్రదేశాలు |access-date=5 September 2009}}</ref> ప్రాచీన రోమను వాస్తుశిల్పం పరిచయంతో బాసిలికాలు, [[స్నానాలు]], యాంఫిథియేటర్లు, ట్రైయంఫాలు ఆర్చి, విల్లాలు, రోమను దేవాలయాలు, రోమను రహదారి, రోమను కోట, స్టాకేడు అక్వెడక్టు అభివృద్ధి చెందాయి.<ref name="roman">{{Cite web |url=http://www.castles.me.uk/ancient-roman-architecture-england-wales.htm |publisher=Castles.me.uk |title=ఇంగ్లాండ్, వేల్స్‌లో పురాతన రోమన్ వాస్తుశిల్పం |access-date=5 September 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091212033420/http://www.castles.me.uk/ancient-roman-architecture-england-wales.htm |archive-date=12 December 2009 |url-status=dead}}</ref> లండను, బాతు, యార్కు, చెస్టరు, సెయింటు ఆల్బన్సు వంటి మొదటి నగరాలు, పట్టణాలను స్థాపించినది రోమన్లే. బహుశా దీనికి బాగా తెలిసిన ఉదాహరణగా ఉత్తర ఇంగ్లాండు అంతటా హాడ్రియన్సు వాలు విస్తరించి ఉంది.<ref name="roman" /> మరొక బాగా సంరక్షించబడిన ఉదాహరణ బాత్, సోమర్సెటు వద్ద ఉన్న రోమను బాత్‌లు.<ref name="roman" /> [[File:Bodiam-castle-10My8-1197.jpg|thumb|left|alt= చతురస్రాకార ప్రణాళిక యొక్క కోట, నీటితో నిండిన కందకంతో చుట్టుముట్టబడింది. ఇది గుండ్రని మూల టవర్లు, అసహ్యకరమైన రూపాన్ని కలిగి ఉంది.|బోడియం కోట అనేది తూర్పు సస్సెక్సు‌లోని రాబర్ట్సు‌బ్రిడ్జి సమీపంలో 14వ శతాబ్దపు కందకం ఉన్న కోట.]] ప్రారంభ మధ్యయుగ ఆర్కిటెక్చరు లౌకిక భవనాలు సరళమైన నిర్మాణాలు, ప్రధానంగా పైకప్పు కోసం [[తాటి]]తో కలపను ఉపయోగించాయి. హిబెర్నో–సాక్సను, సన్యాసం,<ref>{{harvnb|కోల్‌గ్రేవ్|1985|page=326}}.</ref><ref>{{harvnb|పెవ్స్నర్|1942|page=14}}.</ref> ప్రారంభ క్రైస్తవ బాసిలికా, పైలాస్టరు-స్ట్రిప్సు, ఖాళీ ఆర్కేడింగు, బ్యాలస్టరు షాఫ్టు‌లు, త్రిభుజాకార తల గల ఓపెనింగు‌లతో వర్గీకరించబడిన వాస్తుశిల్పం వరకు మతపరమైన నిర్మాణం విస్తరించింది. 1066లో నార్మను ఆక్రమణ తర్వాత వివిధ [[కోటలు]] సృష్టించబడ్డాయి; బాగా తెలిసిన వాటిలో లండను టవరు, పార్వికు కోట, డర్హాం కోట, విండ్సరు కోట ఉన్నాయి.<ref name="భవనాలు" /> ప్లాంటజెనెటు శకం అంతటా ఇంగ్లీషు గోతికు ఆర్కిటెక్చరు అభివృద్ధి చెందింది. కాంటర్బరీ కేథడ్రలు, వెస్టు‌మినిస్టరు అబ్బే, యార్కు మిని‌స్టరు వంటి మధ్యయుగ కేథడ్రలు‌లు వంటి ప్రధాన ఉదాహరణలు ఉన్నాయి.<ref name="భవనాలు">{{harvnb|అట్కిన్సన్|2008|page=189}}.</ref> నార్మను బేసు మీద విస్తరించడం ద్వారా [[కోట]]లు, [[ప్యాలెస్]]లు, గొప్ప గృహాలు, విశ్వవిద్యాలయాలు, పారిషు చర్చిలు కూడా ఉన్నాయి. మధ్యయుగ వాస్తుశిల్పం 16వ శతాబ్దపు ట్యూడరు శైలితో పూర్తయింది; ఇప్పుడు ట్యూడరు ఆర్చి అని పిలువబడే నాలుగు-కేంద్రీకృత ఆర్చి దేశీయంగా వాటిలు, డౌబు ఇళ్ళు వలె నిర్వచించే లక్షణం. పునరుజ్జీవనం తరువాత క్రైస్తవ మతంతో సంశ్లేషణ చేయబడిన క్లాసికలు పురాతనత్వాన్ని ప్రతిధ్వనించే ఒక రకమైన నిర్మాణ శైలి కనిపించింది. ఇంగ్లీషు బరోకు శైలి వాస్తుశిల్పి క్రిస్టోఫరు రెను ప్రత్యేకంగా సమర్థించబడ్డాడు.<ref>{{harvnb|Downes|2007|page=17}}.</ref> జార్జియను వాస్తుశిల్పం మరింత శుద్ధి చేసిన శైలిని అనుసరించింది. ఇది సరళమైన పల్లాడియను రూపాన్ని రేకెత్తిస్తుంది; బాత్ వద్ద రాయల్ క్రెసెంటు దీనికి ఉత్తమ ఉదాహరణలలో ఒకటి. విక్టోరియను కాలంలో రొమాంటిసిజం ఆవిర్భావంతో, గోతికు పునరుజ్జీవనం ప్రారంభించబడింది. దీనికి అదనంగా, దాదాపు అదే సమయంలో పారిశ్రామిక విప్లవం ది క్రిస్టలు ప్యాలెసు వంటి భవనాలకు మార్గం సుగమం చేసింది. 1930ల నుండి వివిధ ఆధునికవాది రూపాలు కనిపించాయి. వీటికి తరచుగా వివాదాస్పద స్పందన ఉంటుంది. అయితే సాంప్రదాయవాద ప్రతిఘటన ఉద్యమాలు ప్రభావవంతమైన ప్రదేశాలలో మద్దతుతో కొనసాగుతున్నాయి.{{Efn|[[నార్మన్ ఫోస్టర్ (ఆర్కిటెక్ట్)|నార్మన్ ఫోస్టర్]], [[రిచర్డ్ రోజర్స్]] వంటి వ్యక్తులు ఆధునికవాద ఉద్యమాన్ని సూచిస్తుండగా, 1980ల నుండి [[ప్రిన్స్ చార్లెస్]] సాంప్రదాయ వాస్తుశిల్పానికి అనుకూలంగా దానికి వ్యతిరేకంగా బలమైన అభిప్రాయాలను వ్యక్తం చేశారు, డోర్సెట్‌లో తన [[పౌండ్‌బరీ]] అభివృద్ధిలో తన ఆలోచనలను ఆచరణలో పెట్టారు.<ref name=ArchCon4>{{Cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/8045027.stm |website=BBC News |title=ఆర్కిటెక్ట్‌లు ప్రిన్స్ విజ్ఞప్తిని వినడానికి |date=12 May 2009 |access-date=20 June 2009}}</ref> [[రేమండ్ ఎరిత్]] వంటి వాస్తుశిల్పులు, [[ఫ్రాన్సిస్ జాన్సన్ (ఆర్కిటెక్ట్)|ఫ్రాన్సిస్ జాన్సన్]], [[క్విన్లాన్ టెర్రీ]] క్లాసికల్ శైలిలో సాధన కొనసాగించారు.}} ===తోటలు=== [[File:Stourhead lake in midsummer - panoramio.jpg|thumb|right| స్టోర్‌హెడ్ వద్ద ల్యాండ్‌స్కేప్ తోట. పదిహేడవ శతాబ్దపు గొప్ప ల్యాండ్‌స్కేపు కళాకారుల నుండి ప్రేరణ పొందిన ఈ ప్రకృతి దృశ్య ఉద్యానవనం 1750లలో మొదటిసారి ప్రారంభించబడినప్పుడు "జీవన కళాఖండం"గా వర్ణించబడింది.<ref>{{Cite web |title=The history of the house at Stourhead |url=https://www.nationaltrust.org.uk/stourhead/features/the-history-of-stourhead |access-date=10 April 2021 |website=National Trust}}</ref>]] కెపాబిలిటీ బ్రౌను అభివృద్ధి చేసిన ల్యాండు‌స్కేపు తోటపని, ఇంగ్లీషు తోటపని తోటకి అంతర్జాతీయ ధోరణిని సెట్ చేసింది. తోటపని, సందర్శించే తోటలను సాధారణంగా ఆంగ్లేయుల అన్వేషణలుగా పరిగణిస్తారు. ఇంగ్లీషు తోట ప్రకృతి ఆదర్శవంతమైన వీక్షణను ప్రదర్శించింది. పెద్ద గ్రామీణ గృహాల వద్ద, ఇంగ్లీషు గార్డెను‌లో సాధారణంగా సరస్సులు, చెట్ల తోటలకు వ్యతిరేకంగా మెల్లగా వంకరగా ఉండే పచ్చిక బయళ్ళు, క్లాసికలు దేవాలయాల వినోదాలు, గోతిక్ శిథిలాలు, వంతెనలు, ఇతర సుందరమైన వాస్తుశిల్పాలు ఉన్నాయి. ఇవి ఒక అందమైన పాస్టోరలు ల్యాండు‌స్కేపు‌ను పునఃసృష్టించడానికి రూపొందించబడ్డాయి.<ref name=":2">{{Cite news |title=Gardens through time |url=https://www.english-heritage.org.uk/learn/histories/gardens-through-time/ |access-date=10 April 2021 |website=English Heritage}}</ref> 18వ శతాబ్దం చివరి నాటికి ఇంగ్లీషు గార్డెను‌ను ఫ్రెంచి ల్యాండు‌స్కేపు గార్డెను అనుకరించడం ప్రారంభించింది. పావ్లోవ్స్కు, సెయింటు పీటర్సు‌బర్గు వరకు, భవిష్యత్తు పాల్ చక్రవర్తి తోటలు ఇంగ్లీషు గార్డెను‌ను అనుకరించడం ప్రారంభించాయి. 19వ శతాబ్దంలో ప్రపంచవ్యాప్తంగా కనిపించిన పబ్లికు పార్కులు తోటల మీద కూడా ఇది ప్రధాన ప్రభావాన్ని చూపింది.<ref>లూసియా ఇంపెలుసో, ''జార్డిన్స్, పొటాజర్స్ ఎట్ లాబ్రింథెస్'', మోండటోరి ఎలక్ట్రా, మిలన్</ref> ఇంగ్లీషు ల్యాండు‌స్కేపు గార్డెను ఇంగ్లీషు కంట్రీ హౌసు, మేనరు హౌసుల మీద కేంద్రీకృతమై ఉంది.<ref name=":2" /> ఇంగ్లీషు హెరిటేజు, నేషనలు ట్రస్టు దేశవ్యాప్తంగా గొప్ప తోటలు, ప్రకృతి దృశ్య ఉద్యానవనాలను సంరక్షిస్తున్నాయి.<ref>{{Cite web |title=తోటలు & ఉద్యానవనాలు |url=https://www.nationaltrust.org.uk/gardens-and-parks |access-date=10 April 2021 |website=National Trust}}</ref> ఆర్‌హెచ్‌ఎస్ చెల్సియా ఫ్లవరు షో ప్రతి సంవత్సరం రాయల్ హార్టికల్చరలు సొసైటీ నిర్వహిస్తుంది. ఇది ప్రపంచంలోనే అతిపెద్ద తోటపని ప్రదర్శనగా చెప్పబడింది.<ref>{{Cite web |url=http://www.rhs.org.uk/shows-events/rhs-chelsea-flower-show |title=RHS చెల్సియా ఫ్లవర్ షో |website=rhs.org.uk}}</ref> ===జానపదాలు=== [[File:The King joins the hands of Robin Hood and Maid Marian.jpg|thumb|upright| రాబిను హుడు, మెయిడు మారియను 1వ రిచర్డు ఆఫ్ ఇంగ్లాండు తో చేతులు కలుపుతాడు.]] ఇంగ్లీషు జానపద కథలు అనేక శతాబ్దాలుగా అభివృద్ధి చెందాయి. కొన్ని పాత్రలు, కథలు ఇంగ్లాండు అంతటా ఉన్నాయి, కానీ చాలా వరకు నిర్దిష్ట ప్రాంతాలకు చెందినవి. సాధారణ జానపద కథలలో పిక్సీలు, జెయింట్సు. [[ఎల్ఫ్|ఎల్వ్స్]], బోగీమెను, ట్రోలులు, గోబ్లినులు, మరగుజ్జులు, ఉన్నాయి. ఆఫా ఆఫ్ ఏంజెలు, వేలాండు ది స్మితు కథలు వంటి అనేక ఇతిహాసాలు జానపద ఆచారాలు పురాతనమైనవిగా భావించబడుతున్నప్పటికీ <ref name="keary">{{harvnb|Keary|1882|page=50}}.</ref> మరికొన్ని నార్మను దండయాత్ర తర్వాత నాటివి. రాబిను హుడు,ఆయన షెర్వుడు మెర్రీ మెన్, షెరిఫ్ ఆఫ్ నాటింగు‌హాం తో వారి యుద్ధాలు ఉన్న ఇతిహాసాలు వీటిలో బాగా ప్రసిద్ధి చెందినవి.<ref>{{harvnb|పోలార్డ్|2004|page=272}}.</ref> హై మిడిలు ఏజెసు సమయంలో బ్రైథోనికు సంప్రదాయాల నుండి ఉద్భవించిన కథలు ఆంగ్ల జానపద కథలలోకి ప్రవేశించి ఆర్థూరియను పురాణంగా అభివృద్ధి చెందాయి.<ref name="woodbbc">{{Cite news |last=Wood |first=Michael |url=https://www.bbc.co.uk/history/ancient/anglo_saxons/arthur_03.shtml |title=కింగ్ ఆర్థర్, 'వన్స్ అండ్ ఫ్యూచర్ కింగ్' |website=BBC న్యూస్ |access-date=16 September 2009}}</ref><ref name="higham1">{{harvnb|Higham|2002|page=25}}.</ref><ref>{{harvnb|Koch|2006|page=732}}.</ref> ఇవి ఆంగ్లో-నార్మను, వెల్షు ఫ్రెంచి మూలాల నుండి తీసుకోబడ్డాయి.<ref name="higham1" /> కింగ్ ఆర్థరు, కామెలోటు, ఎక్స్కాలిబరు, మెర్లిను, లాన్సెలాటు వంటి నైట్సు ఆఫ్ ది రౌండు టేబులు వంటి కథలు వీటిలో ఉన్నాయి. ఈ కథలు జియోఫ్రీ ఆఫ్ మోన్‌మౌతు హిస్టోరియా రెగం బ్రిటానియే (''బ్రిటన్ రాజుల చరిత్ర'')లో కేంద్రంగా కలిసి వచ్చాయి.{{Efn|ఈ కథలు ప్రాముఖ్యతను సంతరించుకున్నాయి, కనీసం కొంతవరకు, నార్మన్ పాలక వర్గం బ్రిటిష్ దీవులపై తమ పాలనను చట్టబద్ధం చేసుకునే ప్రయత్నంగా, పదవీచ్యుతులైన [[హౌస్ ఆఫ్ వెసెక్స్]] సభ్యులు, ముఖ్యంగా [[ఎడ్గార్ ది ఏథెలింగ్]], స్కాటిష్ [[హౌస్ ఆఫ్ డంకెల్డ్]] యొక్క అతని మేనల్లుళ్ళు ఇప్పటికీ దీవులలో చురుకుగా ఉన్న కాలంలో [[ఆంగ్లో-సాక్సన్]] చరిత్ర పనికి సరిపోదని కనుగొన్నారు.<ref name=higham1 /><ref>{{harvnb|Lacy|1986|page=649}}.</ref> అలాగే మైఖేలు వుడు వివరిస్తుంది; "శతాబ్దాలుగా ఆర్థరు మూర్తి బ్రిటిషు చరిత్రకు చిహ్నంగా మారింది - బ్రిటన్ విషయాన్ని వివరించే మార్గం, సాక్సన్లు, సెల్ట్సు మధ్య సంబంధం, దయ్యాలను పారద్రోలే మార్గం, గతంలోని గాయాలను నయం చేసే మార్గం."<ref name=woodbbc />}} కొంతమంది జానపద వ్యక్తులు శతాబ్దాలుగా చరిత్ర సృష్టించిన పాక్షిక లేదా వాస్తవ చారిత్రక వ్యక్తులపై ఆధారపడి ఉన్నారు.<ref>{{harvnb|Briggs|2004|page=26}}.</ref> నవంబరు 5న గై ఫాక్సు మీద కేంద్రీకృతమై ఉన్న గన్‌పౌడరు ప్లాటు విఫలమవడాన్ని గుర్తుచేసుకోవడానికి ప్రజలు బోన్‌ఫైరు నైటు జరుపుకుంటారు. మోరిసు డ్యాన్సు, మేపోలు డ్యాన్సు, నార్తు ఈస్టులో రాపరు కత్తి, యార్కు‌షైరు‌లో లాంగు స్వోర్డు డ్యాన్సు, మమ్మర్సు ప్లేలు, లీసెస్టరు‌షైరు‌లో బాటిలు-కికింగు, వివిధ జాతీయ ప్రాంతీయ జానపద కార్యకలాపాలు నేటికీ పాల్గొంటున్నాయి.<ref>{{harvnb|వితింగ్టన్|2008|page=224}}.</ref> అధికారిక జాతీయ దుస్తులు లేవు. కానీ కొన్ని బాగా స్థిరపడ్డాయి. ఉదాహరణకు పెర్లీ కింగ్సు, క్వీన్సు కాక్నీలతో సంబంధం కలిగి ఉంటాయి. రాయల్ గార్డు, మోరిసు కాస్ట్యూం, బీఫీటరులు.<ref>{{Cite web |url=http://www.woodlands-junior.kent.sch.uk/customs/questions/costume.html |publisher=Woodlands-Junior.kent.sch.uk |title=ఇంగ్లాండ్ జాతీయ దుస్తులు ఏమిటి? |access-date=24 June 2009 |url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090505015321/http://www.woodlands-junior.kent.sch.uk/CUSTOMS/questions/costume.html |archive-date=5 May 2009}}</ref> === వంటకాలు=== ఆధునిక తొలి కాలం నుండి ఇంగ్లాండు ఆహారం చారిత్రాత్మకంగా దాని సరళత విధానం. సహజ ఉత్పత్తుల అధిక నాణ్యత మీద ఆధారపడటం ద్వారా వర్గీకరించబడింది.<ref>{{harvnb|Else|2007|page=76}}.</ref> మధ్య యుగాలు పునరుజ్జీవనోద్యమంలో, ఇంగ్లీషు వంటకాలు అద్భుతమైన ఖ్యాతిని పొందాయి. అయితే [[పారిశ్రామిక విప్లవం]] సమయంలో పెరుగుతున్న పట్టణీకరణతో క్షీణత ప్రారంభమైంది. అయితే ఇంగ్లాండు వంటకాలు ఇటీవల పునరుజ్జీవనాన్ని పొందాయి. దీనిని ''రెస్టారెంటు''{{'}} ప్రపంచంలోని ఉత్తమ రెస్టారెంటు చార్టులలో కొన్ని మంచి రేటింగు‌లతో ఆహార విమర్శకులు గుర్తించారు.<ref>{{Cite web |url=http://www.theworlds50best.com/module/acms_winners?group_id=1 |publisher=TheWorlds50Best.com |title=The S.Pellegrino ప్రపంచంలోని 50 ఉత్తమ రెస్టారెంట్లు |access-date=5 September 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100113043907/http://www.theworlds50best.com/module/acms_winners?group_id=1 |archive-date=13 January 2010}}</ref> [[File:English-cusine-exports.jpg|thumb|ఇంగ్లీష్ ఆహారాలు: ఎగువ ఎడమ నుండి సవ్యదిశలో టీ కేకులు, చీజు‌లు,వైన్లు సైడరు]] ఇంగ్లీషు ఆహారం సాంప్రదాయ ఉదాహరణలలో ఆదివారం రోస్టు ఉన్నాయి. ఇందులో రోస్టెడు జాయింటు (సాధారణంగా గొడ్డు మాంసం,గొర్రె, చికెన్ లేదా పంది మాంసం) వివిధ రకాల కూరగాయలు, యార్కు‌షైరు పుడ్డింగు, గ్రేవీతో వడ్డిస్తారు.<ref name="tradfood" /> ఇతర ప్రముఖ భోజనంలో చేప, చిప్సు, పూర్తి ఇంగ్లీషు అల్పాహారం (సాధారణంగా బేకను, సాసేజు‌లు, కాల్చిన టమోటాలు, వేయించిన బ్రెడు, నల్ల పుడ్డింగు, కాల్చిన బీన్సు, పుట్టగొడుగులు గుడ్లు).<ref>{{Cite news |title=పర్ఫెక్ట్ ఫుల్ ఇంగ్లీష్ బ్రేక్‌ఫాస్ట్ ఎలా తయారు చేయాలి |url=https://www.telegraph.co.uk/foodanddrink/11029015/How-to-make-the-perfect-full-English-breakfast.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220110/https://www.telegraph.co.uk/foodanddrink/11029015/How-to-make-the-perfect-full-English-breakfast.html |archive-date=10 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live|date=25 June 2015}}{{cbignore}}</ref> స్టీకు కిడ్నీ పై, స్టీకు ఆలే పై, కాటేజి వంటి వివిధ మాంసం పైలను వినియోగిస్తారు. పంది మాంసం పై (సాధారణంగా చల్లగా తింటారు)<ref name="tradfood">{{Cite web |url=http://www.travelsignposts.com/England/traditional-English-food-specialities.php |publisher=TravelSignPosts.com |title=సాంప్రదాయ ఆంగ్ల ఆహార ప్రత్యేకతలు |access-date=5 September 2009}}</ref> కార్నిషు పేస్టీ. సాసేజు‌లను సాధారణంగా బ్యాంగరు‌లు, మాషు లేదా టోడు ఇన్ ది హోలుగా తింటారు. లాంకాషైరు హాట్‌పాటు అనేది వాయవ్యంలో ఉద్భవించే ప్రసిద్ధ వంటకం. అత్యంత ప్రజాదరణ పొందిన చీజు‌లలో కొన్ని చెడ్డారు, రెడ్ లీసెస్టరు, వెన్స్లీడేలు, డబులు గ్లౌసెస్టరు, బ్లూ స్టిల్టను. [[చికెన్ టిక్కా మసాలా]], బాల్టి వంటి అనేక ఆంగ్లో-ఇండియను హైబ్రిడు వంటకాలు, [[కూరలు]] సృష్టించబడ్డాయి. సాంప్రదాయ ఆంగ్ల డెజర్టు వంటలలో ఆపిల్ పై లేదా ఇతర పండ్ల పైస్ ఉన్నాయి; మచ్చల డిక్ - అన్నీ సాధారణంగా కస్టర్డుతో వడ్డిస్తారు; ఇటీవల, స్టిక్కీ టోఫీ పుడ్డింగు. తీపి పేస్ట్రీలలో జామ్ లేదా క్రీమ్‌తో వడ్డించే స్కోను‌లు, డ్రైఫ్రూటు రొట్టెలు, ఎక్లెసు కేకులు, మిన్సు పైలు అలాగే తీపి లేదా కారంగా ఉండే బిస్కెట్లు ఉంటాయి. సాధారణ మద్యపానరహిత పానీయాలలో టీ <ref>{{Cite web |url=http://www.tea.co.uk/catherine-of-braganza |publisher=Tea.co.uk |title=Catherine of Braganza |access-date=5 September 2009}}</ref> కాఫీ ఉన్నాయి; తరచుగా తీసుకునే మద్య పానీయాలలో వైన్, సైడరులు, ఇంగ్లీషు బీరులు ఉన్నాయి. అవి బిట్టరు, మైల్డు, స్టౌటు, బ్రౌను ఆలే.<ref>{{Cite web |url=http://www.icons.org.uk/theicons/collection/the-pint-of-real-ale/features/types-of-beer-finished |publisher=Icons of England |title=Types of Beer |access-date=5 September 2009 |url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20091030154340/http://www.icons.org.uk/theicons/collection/the-pint-of-real-ale/features/types-of-beer-finished |archive-date=30 October 2009}}</ref> ===విజువల్ ఆర్ట్సు=== [[File:John Constable The Hay Wain.jpg|thumb|left|alt= 1821లో జాన్ కాన్స్టేబులు రాసిన ''ది హే వైను'' అనేది నదిని దాటుతున్న ఒక కుటీరం వైపు, చెట్లు, పొలాలు ఉన్న గుర్రపు బండి|1821లో జాన్ కాన్స్టేబులు రాసిన ''ది హే వైను'' అనేది ఒక ఆర్కిటిపలు ఇంగ్లీషు పెయింటింగు.]] [[File:John William Waterhouse - The Lady of Shalott - Google Art Project edit.jpg|thumb|left|alt= చెట్లతో చుట్టుముట్టబడిన పడవలో కూర్చున్న ఎర్రటి జుట్టు గల స్త్రీ పెయింటింగ్|''ది లేడీ ఆఫ్ షాలోటు'' 1888లో జాన్ విలియం వాటర్హౌసు రాసిన ప్రీ-రాఫెలైటు శైలిలో]] నార్తు యార్కు‌షైరు, నార్తంబరు‌ల్యాండు, కుంబ్రియాలలో అత్యంత ప్రముఖమైన చరిత్రపూర్వ శిల, గుహ కళ ముక్కలు తెలిసిన తొలి ఉదాహరణలుగా ఉన్నాయి. కానీ క్రెసు‌వెలు క్రాగ్సు వంటి దక్షిణాన కూడా కనిపిస్తాయి.<ref>{{Cite web |url=http://archaeologydataservice.ac.uk/catalogue/adsdata/arch-836-1/dissemination/pdf/ERA_Brochure.pdf |publisher=ArchaeologyDataService.ac.uk |title=ది ప్రీహిస్టారిక్ కేవ్ ఆర్ట్ ఆఫ్ ఇంగ్లాండ్ |access-date=5 September 2009}}</ref> 1వ శతాబ్దంలో రోమను సంస్కృతి రాకతో, విగ్రహాలు, విగ్రహాలు, గాజుపని, మొజాయికు‌లు వంటి వివిధ రకాల కళలు సాధారణం. లుల్లింగు‌స్టోను, ఆల్డ్బరో వంటి అనేక మనుగడలో ఉన్న కళాఖండాలు ఉన్నాయి.<ref>{{Cite web |author=English Heritage |author-link=English Heritage |url=http://www.english-heritage.org.uk/server.php?show=nav.17022 |publisher=english-heritage.org.uk |title=Aldborough Roman Site |access-date=5 September 2009 |url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20091022105915/http://www.english-heritage.org.uk/server.php?show=nav.17022 |archive-date=22 October 2009}}</ref> ప్రారంభ మధ్య యుగాలలో శైలి శిల్పకళా శిలువలకు ప్రాధాన్యత ఇచ్చింది. 2009లో కనుగొనబడిన స్టాఫోర్డు‌షైరు హోర్డు వంటి సంక్లిష్టమైన, అల్లుకున్న డిజైన్ల పట్ల ప్రేమను ప్రదర్శించే దంతాలు, మాన్యుస్క్రిప్టు పెయింటింగు, బంగారం, ఎనామెలు ఆభరణాలు. లిండిస్ఫార్ను సువార్తలు, వెస్పాసియను సాల్టరు వంటి ఈ మిశ్రమ గేలికు, ఆంగ్లియను, శైలులలో కొన్ని.<ref>{{Cite web |url=http://www.tiscali.co.uk/reference/encyclopaedia/hutchinson/m0023715.html |publisher=Tiscali.co.uk |title=ప్రారంభ మధ్య యుగాల కళ |access-date=5 September 2009 |url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090227121544/http://www.tiscali.co.uk/reference/encyclopaedia/hutchinson/m0023715.html |archive-date=27 February 2009}}</ref> తరువాత గోతిక్ కళ వించెస్టరు, కాంటర్బరీలలో ప్రజాదరణ పొందింది. సెయింటు ఎథెల్వోల్డు బెనెడిక్షనలు, లుట్రెలు సాల్టరు వంటి ఉదాహరణలు మనుగడలో ఉన్నాయి.<ref name="engart" /> ట్యూడరు శకం ప్రముఖ కళాకారులను వారి ఆస్థానంలో భాగంగా చూసింది; ఇంగ్లీషు కళలో శాశ్వత భాగంగా మిగిలిపోయిన పోర్ట్రెయిటు పెయింటింగు‌ను జర్మనీ హాన్సు హోల్బీను, నికోలసు హిలియార్డు వంటి స్థానికులు దీని మీద నిర్మించారు.<ref name="engart">{{Cite web |url=http://www.tiscali.co.uk/reference/encyclopaedia/hutchinson/m0028010.html |publisher=Tiscali.co.uk |title=English art |access-date=5 September 2009 |url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090216224856/http://www.tiscali.co.uk/reference/encyclopaedia/hutchinson/m0028010.html |archive-date=16 February 2009}}</ref> కింద స్టువర్ట్సు, కాంటినెంటలు కళాకారులు ముఖ్యంగా ఫ్లెమిషు‌ను ప్రభావితం చేశారు. ఈ కాలంలోని ఉదాహరణలలో ఆంథోనీ వాన్ డైకు, పీటరు లెలీ, గాడ్‌ఫ్రే క్నెల్లరు, విలియం డాబ్సను ఉన్నారు.<ref name="engart" /> 18వ శతాబ్దంలో రాయల్ అకాడమీ స్థాపించబడింది; హై రినైసాన్సు ఆధారంగా ఒక క్లాసిసిజం ప్రబలంగా ఉంది. థామసు గెయిన్సు‌బరో, జాషువా రేనాల్డ్సు, ఇంగ్లాండు అత్యంత విలువైన కళాకారులలో ఇద్దరు అయ్యారు.<ref name="engart" /> 19వ శతాబ్దంలో జాన్ కానిస్టేబులు, జె. ఎం. డబ్ల్యూ. టర్నరు, ప్రధాన ప్రకృతి దృశ్య కళాకారులు. నార్విచు స్కూలు ప్రకృతి దృశ్య సంప్రదాయాన్ని కొనసాగించింది. హోల్మాను హంటు, డాంటే గాబ్రియేలు రోసెట్టి, జాన్ ఎవెరెటు మిల్లైసు, వంటి కళాకారుల నేతృత్వంలోని ప్రీ-రాఫెలైటు బ్రదర్హుడు, ప్రారంభ పునరుజ్జీవనోద్యమ శైలిని వారి స్పష్టమైన, వివరణాత్మక శైలితో పునరుద్ధరించింది.<ref name="engart" /> 20వ శతాబ్దపు కళాకారులలో ప్రముఖుడు హెన్రీ మూరు, బ్రిటిషు శిల్పకళకు, సాధారణంగా బ్రిటిషు ఆధునికవాదానికి స్వరంగా పరిగణించబడ్డాడు.<ref>{{Cite journal |last=Turner |first=Chris |title=The Bronze Age: Henry Moore and his successes |website=Tate Magazine |issue=6 |url=http://www.tate.org.uk/magazine/issue6/moore.htm |access-date=9 September 2009 |archive-url=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20120105222753/http://www.tate.org.uk/magazine/issue6/moore.htm |archive-date=5 January 2012 |url-status=dead}}</ref> రాయల్ సొసైటీ ఆఫ్ ఆర్ట్సు అనేది కళలకు కట్టుబడి ఉన్న సంస్థ.<ref>{{Cite web |title=RSA గురించి – RSA |url=https://www.thersa.org/about |access-date=8 May 2021 |website=thersa.org}}</ref> ===సాహిత్యం, కవిత్వం - తత్వశాస్త్రం=== [[File:Geoffrey Chaucer (17th century).jpg|thumb|upright|alt= బూడిద రంగు దుస్తులు ధరించి, గడ్డంతో, కోటు పక్కన జపమాల పట్టుకున్న వ్యక్తి.|జియోఫ్రీ చౌసరు ఒక ఆంగ్ల రచయిత, కవి , తత్వవేత్త, ఆయన అసంపూర్ణ ఫ్రేం కథనం ''ది కాంటర్బరీ టేల్సు''కి బాగా గుర్తుండిపోయాడు.]] బెడే అల్కుయిను వంటి ప్రారంభ రచయితలు లాటిన్‌లో రాశారు.<ref name="warnancmod">{{harvnb|వార్నర్|1902|page=35}}.</ref> పాత ఆంగ్ల సాహిత్యం కాలం ''బియోవుల్ఫు'' అనే ఇతిహాస కవితను ''ఆంగ్లో-సాక్సను లౌకిక గద్యాన్ని అందించింది. క్రానికలు'',<ref>{{harvnb|రోజర్స్|2001|page=17}}.</ref> ''జుడితు'', కాడ్మోను ''హైం'' హాజియోగ్రఫీలు వంటి క్రైస్తవ రచనలతో పాటు.<ref name="warnancmod" /> నార్మను విజయం తరువాత లాటిను విద్యావంతులైన వర్గాలలో కొనసాగింది. అలాగే ఆంగ్లో-నార్మను సాహిత్యం కూడా కొనసాగింది. మధ్య ఆంగ్ల సాహిత్యం ''ది కాంటర్బరీ టేల్సు'' రచయిత గోవరు, పెర్లు కవి, లాంగ్లాండు లతో పాటు ఉద్భవించింది. ఫ్రాన్సిస్కాన్లు అయిన విలియం ఆఫ్ ఓక్హాం రోజరు బేకను మధ్య యుగాలకు చెందిన ప్రధాన తత్వవేత్తలు. ''రివిలేషన్సు ఆఫ్ డివైను లవ్'' రాసిన జూలియను ఆఫ్ నార్విచు ఒక ప్రముఖ క్రైస్తవ ఆధ్యాత్మికవేత్త. ప్రారంభ ఆధునిక ఆంగ్ల శైలిలో ఇంగ్లీషు పునరుజ్జీవనోద్యమ సాహిత్యం కనిపించింది. ''హామ్లెటు'', ''రోమియో అండు జూలియటు'', ''మక్బెతు'', ''ఎ మిడ్‌సమ్మరు నైట్సు డ్రీం'' వంటి రచనలను కలిగి ఉన్న [[విలియం షేక్స్పియర్|విలియం షేక్స్పియరు]], ఆంగ్ల సాహిత్యంలో అత్యంత విజయవంతమైన రచయితలలో ఒకరిగా మిగిలిపోయారు.<ref>{{harvnb|రోజర్స్|2001|page=135}}.</ref> క్రిస్టోఫరు మార్లో, ఎడ్మండు స్పెన్సరు, ఫిలిపు సిడ్నీ, థామసు కైడు, జాన్ డోను, బెన్ జాన్సను, ఎలిజబెతు యుగంలో స్థిరపడిన రచయితలు.<ref name="elizren">{{harvnb|Rowse|1971|page=48}}.</ref> ఫ్రాన్సిసు బేకను, థామసు హాబ్సు, శాస్త్రీయ పద్ధతి, సామాజిక ఒప్పందంతో సహా అనుభవవాదం భౌతికవాదం మీద రాశారు.<ref name="elizren" /> ఫిల్మరు రాజుల దైవిక హక్కు మీద రాశారు. ఆండ్రూ మార్వెలు కామన్వెల్తు అత్యంత ప్రసిద్ధ కవి,<ref>{{harvnb|నార్బ్రూక్|2000|page=6}}.</ref> జాన్ మిల్టను పునరుద్ధరణ సమయంలో ''పారడైజు లాస్టు''ను రచించారు. {{Quote box | quote = రాజుల ఈ రాజ సింహాసనం, ఈ రాజదండం ద్వీపం, ఈ ఘనమైన భూమి, ఈ అంగారకుడి స్థానం, ఈ ఇతర ఈడెన్, డెమి-స్వర్గం; ఈ కోట, ప్రకృతి తనకోసం తాను నిర్మించుకుంది. ఈ దీవించిన ప్లాట్, ఈ భూమి, ఈ రాజ్యం, ఈ ఇంగ్లాండ్. | source = [[విలియం షేక్స్పియర్]].<ref>{{Cite web |title=Richard II |url=http://www.users.waitrose.com/~uk1/shakespeare/sceptred.htm |publisher=[[William Shakespeare]] |access-date=5 September 2009 |archive-date=28 June 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080628141802/http://www.users.waitrose.com/~uk1/shakespeare/sceptred.htm |url-status=dead}}</ref> | width =28% | align =right }} జ్ఞానోదయ యుగం లోని ప్రముఖ తత్వవేత్తలలో కొందరు జాన్ లాక్, థామసు పైన్, సామ్యూలు జాన్సను, జెరెమీ బెంథం. తరువాత సంప్రదాయవాద స్థాపకుడిగా పరిగణించబడే ఎడ్మండు బర్కు మరిన్ని రాడికలు అంశాలను ప్రతిఘటించారు.<ref>{{harvnb|హేవుడ్|2007|page=74}}.</ref> కవి అలెగ్జాండరు పోపు తన వ్యంగ్య పద్యంతో బాగా గుర్తింపు పొందాడు. రొమాంటిసిజంలో ఆంగ్లేయులు ముఖ్యమైన పాత్ర పోషించారు: సామ్యూలు టేలరు కోల్రిడ్జి, లార్డు బైరాను, [[జాన్ కీట్స్|జాన్ కీట్సు]], మేరీ షెల్లీ, [[పెర్సీ బైషే షెల్లీ]], విలియం బ్లేక్, [[విలియం వర్డ్స్ వర్త్]] ప్రధాన వ్యక్తులు.<ref>{{harvnb|వాట్సన్|1985|page=360}}.</ref> [[పారిశ్రామిక విప్లవం]]కు ప్రతిస్పందనగా వ్యవసాయ రచయితలు [[స్వేచ్ఛ]], సంప్రదాయం మధ్య ఒక మార్గాన్ని అన్వేషించారు; విలియం కోబెటు, జి. కె. చెస్టర్టను, హిలైరు బెలోకు ప్రధాన ప్రతినిధులు, గిల్డు సోషలిజం స్థాపకుడు, ఆర్థరు పెంటీ, సహకార ఉద్యమం న్యాయవాది జి.డి.హెచ్. కోలు దీనితో కొంతవరకు సంబంధం కలిగి ఉన్నారు.<ref>{{harvnb|Cole|1947|page=268}}.</ref> అనుభవవాదం జాన్ స్టువర్టు మిల్, [[బెర్ట్రాండ్ రస్సెల్]] వరకు కొనసాగింది. అయితే బెర్నార్డు విలియమ్సు విశ్లేషణలో పాల్గొన్నాడు. విక్టోరియను యుగం నుండి వచ్చిన రచయితలలో చార్లెసు డికెన్సు, బ్రాంటే సిస్టర్సు, జేన్ ఆస్టెను, జార్జి ఎలియటు, [[రుడ్యార్డ్ కిప్లింగ్]], థామసు హార్డీ, హెచ్.జి. వెల్సు లూయిసు కారోలు ఉన్నారు.<ref>{{harvnb|హాకిన్స్-డాడీ|1996|page=970}}.</ref> అప్పటి నుండి ఇంగ్లాండు [[జార్జ్ ఆర్వెల్]], డి. వంటి నవలా రచయితలను ఉత్పత్తి చేస్తూనే ఉంది. హెచ్. లారెన్సు, వర్జీనియా వూల్ఫు, సి. ఎస్. లూయిసు, ఎనిడు బ్లైటను, ఆల్డసు హక్స్లీ, [[అగాథా క్రిస్టీ]], టెర్రీ ప్రాట్చెటు, జె. ఆర్. ఆర్. టోల్కీను, జె. కె. రౌలింగు.<ref>{{harvnb|Eccleshare|2002|page=5}}.</ref> ===ప్రదర్శన కళలు=== {{Listen |filename=Thomas Tallis Lamentations I (The Tudor Consort).ogg |title= థామస్ టాలిస్ యొక్క "లామెంటేషన్స్ I" |filename2=Greensleeves-dorian.ogg |title2= "గ్రీన్‌స్లీవ్స్" |filename3=09 The Queen's Dolour (A Farewell) Henry Purcell Transcribed Ronald Stevenson (1958) Mark Gasser Piano (Live Recording).ogg |title3= హెన్రీ పర్సెలు "ది క్వీన్సు డోలరు (ఎ ఫేర్‌వెలు)" }} సాంప్రదాయ ఇంగ్లాండు జానపద సంగీతం శతాబ్దాల నాటిది, అనేక శైలులకు ప్రముఖంగా దోహదపడింది; ఎక్కువగా సముద్రపు గుడిసెలు, జిగులు, హార్ను పైపులు నృత్య సంగీతం. దీనికి దాని స్వంత విభిన్న వైవిధ్యాలు, ప్రాంతీయ ప్రత్యేకతలు ఉన్నాయి. 16వ శతాబ్దంలో విన్కిను డి వోర్డే ముద్రించిన రాబిను హుడు నటించిన బల్లాడు‌లు ఒక ముఖ్యమైన కళాఖండం. అలాగే జాన్ ప్లేఫోర్డు ''ది డ్యాన్సింగు మాస్టరు'' రాబర్టు హార్లే ''రాక్సు‌బర్గు బల్లాడ్సు'' సేకరణలు కూడా ముఖ్యమైనవి.<ref>{{harvnb|చాపెల్|1966|page=690}}.</ref> కొన్ని ప్రసిద్ధ పాటలు ''గ్రీన్‌స్లీవ్సు'', ''పాస్టైం విత్ గుడ్ కంపెనీ'', ''మాగీ మే'', ''స్పానిషు లేడీసు''. ''మేరీ, మేరీ, క్వైటు కాంట్రీ'', ''రోజెసు ఆర్ రెడ్'', ''జాక్ అండ్ జిలు'', ''లండను బ్రిడ్జి ఈజు ఫాలింగు డౌను, ది గ్రాండు ఓల్డు డ్యూకు ఆఫ్ యార్కు, హే డిడిలు డిడిలు'' ''హంప్టీ డంప్టీ'' వంటి అనేక నర్సరీ రైమ్సు ఆంగ్ల మూలానికి చెందినవి.<ref>{{harvnb|Lax|1989|page=7}}.</ref> సాంప్రదాయ ఇంగ్లీషు క్రిస్మసు కరోల్సు‌లో "వీ విషు యు ఎ మెర్రీ క్రిస్మసు", "ది ఫస్టు నోయెలు", "ఐ సా త్రీ షిప్సు" "గాడు రెస్ట్ యే మెర్రీ, జెంటిల్మెను" ఉన్నాయి. శాస్త్రీయ సంగీతంలో తొలి ఆంగ్ల స్వరకర్తలలో పునరుజ్జీవనోద్యమ కళాకారులు థామసు టాలిసు, విలియం బైర్డు ఉన్నారు. తరువాత బరోక్ కాలం నుండి హెన్రీ పర్సెలు, థామసు ఆర్నే తన దేశభక్తి గీతానికి రూలు, బ్రిటానియా ప్రసిద్ధి చెందారు. జర్మనీ‌లో జన్మించిన జార్జి ఫ్రిడెరికు హాండెలు తన సంగీత రచన జీవితంలో ఎక్కువ భాగం లండను‌లో గడిపాడు. బ్రిటను‌లో జాతీయ చిహ్నంగా మారాడు. ముఖ్యంగా ఆయన ఆంగ్ల వక్తృత్వ రచనలు, '' ది మెస్సీయ'', ''సోలమను'', ''వాటరు మ్యూజికు'', ''రాయల్ బాణసంచా కోసం సంగీతం''లను సృష్టించాడు.<ref>{{Cite news |title=ది బర్త్ ఆఫ్ బ్రిటిష్ మ్యూజిక్: హాండెల్ – ది కాంకవరింగ్ హీరో |publisher=BBC |date=15 July 2019 |url=https://www.bbc.co.uk/programmes/b00kntl1 |url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170514114225/http://www.bbc.co.uk/programmes/b00kntl1 |archive-date=14 May 2017}}</ref> [[File:The Beatles arrive at JFK Airport.jpg|thumb|ది బీటిల్సు జనాదరణ పొందిన సంగీతంలో అత్యంత వాణిజ్యపరంగా విజయవంతమైన , విమర్శకుల ప్రశంసలు పొందిన బ్యాండు.<ref>{{Cite news |url={{GBurl |id=rdU1xtIWJz0C |q=The Beatles have sold around 1&nbsp;billion records and cassettes}} |title=The Guinness Book of Records 1999 |isbn=9780851120706 |last1=Kynaston |first1=Nic |date=1998 |publisher=Guinness}}</ref>]] 18వ శతాబ్దంలో బర్మింగ్హాం ట్రైనియలు మ్యూజికు ఫెస్టివలు ఏర్పాటుతో శాస్త్రీయ సంగీతం చాలా మంది దృష్టిని ఆకర్షించింది. ఇది 1912లో చివరి కచేరీలు జరిగే వరకు ఈ రకమైన శాస్త్రీయ సంగీత ఉత్సవం అత్యంత సుదీర్ఘంగా కొనసాగింది. ఇంగ్లీషు మ్యూజికలు రినైసాన్సు అనేది 19వ శతాబ్దం చివరిలో 20వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో ఒక ఊహాత్మక అభివృద్ధి జరిగింది. ఆ సమయంలో ఆంగ్ల స్వరకర్తలు, తరచుగా రాయలు కాలేజి ఆఫ్ మ్యూజికులో ఉపన్యాసాలు ఇచ్చేవారు లేదా శిక్షణ పొందినవారు విదేశీ సంగీత ప్రభావాల నుండి విముక్తి పొందారని చెప్పబడింది. 20వ శతాబ్దంలో ఇంగ్లాండు నుండి వచ్చిన స్వరకర్తల ప్రొఫైలు‌లో ఎడ్వర్డు ఎల్గారు, బెంజమిను బ్రిటను, ఫ్రెడరికు డెలియసు, గుస్తావు హోల్స్టు, రాల్ఫు వాఘను విలియమ్సు, ఇతరుల నేతృత్వంలో పునరుద్ధరణ జరిగింది.<ref>{{harvnb|Stradling|1993|page=166}}.</ref> ఇంగ్లాండు నుండి వచ్చిన ప్రస్తుత స్వరకర్తలలో ''ది పియానో''కు ప్రసిద్ధి చెందిన మైఖేలు నైమాను, ఆండ్రూ లాయిడు వెబ్బరు ఉన్నారు. వీరి సంగీతాలు వెస్టు ఎండు ప్రపంచవ్యాప్తంగా అపారమైన విజయాన్ని సాధించాయి. ప్రజాదరణ పొందిన సంగీతంలో, అనేక ఆంగ్ల బ్యాండు‌లు సోలో కళాకారులు అన్ని కాలాలలో అత్యంత ప్రభావవంతమైన, అత్యధికంగా అమ్ముడైన సంగీతకారులుగా పేర్కొనబడ్డారు. ది బీటిల్సు, లెడ్ జెప్పెలిను, పింకు ఫ్లాయిడు, ఎల్టను జాన్, క్వీను, రాడు స్టీవర్టు, డేవిడు బోవీ, ది రోలింగు స్టోన్సు, డెఫ్ లెప్పార్డు వంటి కళాకారులు ప్రపంచంలో అత్యధికంగా అమ్ముడైన రికార్డింగు కళాకారులలో ఉన్నారు.<ref>{{Cite web |author=రికార్డింగ్ ఇండస్ట్రీ అసోసియేషన్ ఆఫ్ అమెరికా |author-link=రికార్డింగ్ ఇండస్ట్రీ అసోసియేషన్ ఆఫ్ అమెరికా |title=అత్యధికంగా అమ్ముడైన కళాకారులు |url=https://www.riaa.com/goldandplatinumdata.php?table=tblTopArt |url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070701163039/http://www.riaa.com/goldandplatinumdata.php?table=tblTopArt |archive-date=1 July 2007 |access-date=5 September 2009 |publisher=riaa.com}}</ref> బ్రిటిషు దండయాత్ర, ప్రోగ్రెసివు రాకు, హార్డు రాకు, మోడు, గ్లాం రాక్, హెవీ మెటలు, బ్రిటు‌పాప్, ఇండీ రాక్, గోతిక్ రాక్, షూగేజింగు, యాసిడు హౌసు, గ్యారేజు, ట్రిపు హాప్, డ్రం బాసు, డబ్‌స్టెపు.<ref>{{harvnb|Else|2007|page=65}}.</ref> [[File:Royal Albert Hall Rear, London, England - Diliff.jpg|thumb|ది రాయలు ఆల్బర్టు హాలు. 1871లో హాలు ప్రారంభమైనప్పటి నుండి, అనేక ప్రదర్శన శైలుల నుండి ప్రపంచంలోని ప్రముఖ కళాకారులు దాని వేదిక మీద కనిపించారు.]] ===సినిమా=== [[File:Peter O'Toole in Lawrence of Arabia.png|left|thumb| పీటరు ఓ'టూలు డేవిడు లీను 1962 ఇతిహాసం ''లారెన్సు ఆఫ్ అరేబియా''లో టి. ఇ. లారెన్సు‌గా]] ఇంగ్లాండు సినిమా చరిత్ర మీద గణనీయమైన ప్రభావాన్ని చూపింది. ఆల్ఫ్రెడు హిచ్కాక్, [[చార్లీ చాప్లిన్]], [[డేవిడ్ లీన్]], లారెన్సు ఆలివరు, వివియను లీ, జాన్ గీల్గుడు, పీటరు సెల్లెర్సు, జూలీ ఆండ్రూసు, మైఖేలు కెయిను, గ్యారీ ఓల్డ్మన్, హెలెను వంటి అన్ని కాలాలలోనూ గొప్ప నటులు, దర్శకులు, చలన చిత్రాలను నిర్మించారు. మిర్రెను, కేటు విన్స్లెటు, డేనియలు డే-లూయిసు. హిచ్‌కాక్, లీన్ విమర్శకుల ప్రశంసలు పొందిన చిత్రనిర్మాతలలో ఉన్నారు.<ref>{{Cite web |url=http://www.bfi.org.uk/sightandsound/topten/poll/directors-directors.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20120517155218/http://www.bfi.org.uk/sightandsound/topten/poll/directors-directors.html |archive-date=17 May 2012 |title=ది డైరెక్టర్స్ టాప్ టెన్ డైరెక్టర్స్ |publisher=బ్రిటిష్ ఫిల్మ్ ఇన్‌స్టిట్యూట్ |url-status=dead}}</ref> హిచ్‌కాక్ ''ది లాడ్జరు: ఎ స్టోరీ ఆఫ్ ది లండను ఫాగ్'' (1926) [[థ్రిల్లర్]] శైలిని రూపొందించడంలో సహాయపడింది. అయితే ఆయన 1929 ''బ్లాక్‌మెయిలు '' అనేది తరచుగా మొదటి [[ధ్వని]] ఫీచరు ఫిల్ము‌గా పరిగణించబడుతుంది.<ref>{{Cite book |url={{GBurl |id=AvxgFdRJ66kC |q=blackmail మొదటి బ్రిటిష్ సౌండ్ ఫిల్మ్ |page=79}} |first=పాల్ మాథ్యూ |last=St. Pierre |title=మ్యూజిక్ హాల్ మిమెసిస్ ఇన్ బ్రిటిష్ ఫిల్మ్, 1895–1960: ఆన్ ది హాల్స్ ఆన్ ది స్క్రీన్ |page=79 |publisher=[[Fairleigh Dickinson University Press]] |location=New Jersey |date=1 April 2009 |isbn=978-1-61147-399-5}}</ref> ఇంగ్లాండు‌లోని ప్రధాన ఫిల్ము స్టూడియోలలో పైన్‌వుడు, ఎల్‌స్ట్రీ, షెప్పర్టను ఉన్నాయి. అన్ని కాలాలలో అత్యంత వాణిజ్యపరంగా విజయవంతమైన కొన్ని చిత్రాలు ఇంగ్లాండు‌లో నిర్మించబడ్డాయి. వాటిలో అత్యధిక వసూళ్లు చేసిన ఫిల్ము ఫ్రాంచైజీలు (''[[హ్యారీ పాటర్]]’’ ''[[జేమ్స్ బాండ్]]'') ఉన్నాయి.<ref>{{Cite news |url=https://www.theguardian.com/film/2007/sep/11/jkjoannekathleenrowling |title=హ్యారీ పాటర్ అత్యధిక వసూళ్లు చేసిన ఫిల్మ్ ఫ్రాంచైజీగా అవతరించింది |access-date=2 November 2010 |website=The Guardian |date=11 September 2007 |location=London}}</ref> లండను‌లోని ఈలింగు స్టూడియోలు ప్రపంచంలోనే అత్యంత పురాతనమైన నిరంతరం పనిచేస్తున్న ఫిల్ము స్టూడియోగా పేరు పొందింది.<ref>{{Cite web |url=http://www.ealingstudios.com/EalingStudios/history_home.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20130726040738/http://www.ealingstudios.com/EalingStudios/history_home.html |archive-date=26 July 2013 |title=ఈలింగ్ స్టూడియోస్ చరిత్ర |publisher=ఈలింగ్ స్టూడియోస్ |access-date=9 March 2015}}</ref> అనేక చలనచిత్ర చిత్ర స్కోరు‌లు రికార్డు చేయడంలో ప్రసిద్ధి చెందిన లండను సింఫనీ ఆర్కెస్ట్రా 1935లో మొదటిసారిగా చలనచిత్ర సంగీతాన్ని ప్రదర్శించింది.<ref>[http://lso.co.uk/page/3151/LSO-and-Film-Music లండన్ సింఫనీ ఆర్కెస్ట్రా, ఫిల్మ్ మ్యూజిక్] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20110930173905/http://lso.co.uk/page/3151/LSO-and-Film-Music |date=30 September 2011 }} LSO. 30 జూన్ 2011న పునరుద్ధరించబడింది</ref> క్రిస్టోఫరు లీ నటించిన హామరు హార్రరు చిత్రాలలో రక్తం, ధైర్యాన్ని రంగులో చూపించే మొదటి రక్తపాత భయానక చిత్రాలు నిర్మించబడ్డాయి.<ref>{{Cite news |title=Frankenstein: Behind the monster smash |url=https://www.bbc.co.uk/news/entertainment-arts-42411484 |agency=BBC |date=1 January 2018}}</ref>'' బిఎఫ్‌ఐ టాప్ 100 బ్రిటిషు సినిమాలులో ''మాంటీ పైథాన్సు లైఫ్ ఆఫ్ బ్రియాను'' (1979) ఉంది. ఈ చిత్రాన్ని యుకె ప్రజలు ఎప్పటికప్పుడు అత్యంత హాస్యాస్పదిగా ఓటు వేస్తారు.<ref>[http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/948331.stm "లైఫ్ ఆఫ్ బ్రియాన్ కామెడీ పోల్‌లో అగ్రస్థానంలో ఉంది"]. BBC న్యూస్ (''[[టోటల్ ఫిల్మ్]]'' మ్యాగజైన్ పోల్: 29 సెప్టెంబర్ 2000) 27 జూన్ 2015న పునరుద్ధరించబడింది</ref> ఇంగ్లీషు నిర్మాతలు అంతర్జాతీయ సహ-నిర్మాణాలలో కూడా చురుకుగా ఉన్నారు. ఇంగ్లీషు నటులు, దర్శకులు, సిబ్బంది అమెరికను చిత్రాలలో క్రమం తప్పకుండా కనిపిస్తారు. యుకె ఫిల్ము కౌన్సిలు డేవిడు యేట్సు, క్రిస్టోఫరు నోలను, మైక్ న్యూవెలు, రిడ్లీ స్కాటు, పాల్ గ్రీన్‌గ్రాసు లను 2001 నుండి వాణిజ్యపరంగా అత్యంత విజయవంతమైన ఐదుగురు ఆంగ్ల దర్శకులుగా ర్యాంకు ఇచ్చింది.<ref>[http://statisticalyearbook11.ry.com/?id=82856 స్టాటిస్టికల్ ఇయర్‌బుక్ 2011: 7.3 UK డైరెక్టర్లు] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20120615221043/http://statisticalyearbook11.ry.com/?id=82856 |date=15 June 2012 }}. UK ఫిల్మ్ కౌన్సిల్.</ref> ఇతర సమకాలీన ఆంగ్ల దర్శకులు సాం మెండిసు, గై రిచీ, రిచర్డు కర్టిసు. ప్రస్తుత నటులలో టాం హార్డీ, డేనియలు క్రెయిగు, బెనెడిక్టు కంబరు‌బ్యాచు, [[లీనా హెడీ]], ఫెలిసిటీ జోన్సు, ఎమిలియా క్లార్కు, లషానా లించు, ఎమ్మా వాట్సను ఉన్నారు. తన మోషను క్యాప్చరు పనికి ప్రశంసలు పొందిన ఆండీ సెర్కిసు 2011లో లండన్‌లో ది ఇమాజినారియం స్టూడియోసును ప్రారంభించారు.<ref>[https://www.telegraph.co.uk/culture/film/oscars/11217293/Does-Andy-Serkiss-motion-capture-acting-deserve-an-Oscar.html "ఆండీ సెర్కిస్ మోషన్ క్యాప్చర్ నటన ఆస్కార్‌కు అర్హమైనదా?"]. ది టెలిగ్రాఫ్. 11 జనవరి 2015న తిరిగి పొందబడింది</ref> లండను‌లోని విజువలు ఎఫెక్ట్సు కంపెనీ ఫ్రేమ్‌స్టోరు ఆధునిక చలనచిత్రంలో అత్యంత విమర్శకుల ప్రశంసలు పొందిన కొన్ని స్పెషలు ఎఫెక్టు‌లను నిర్మించింది.<ref>[https://www.standard.co.uk/goingout/film/tim-webber-the-man-who-put-sandra-bullock-in-space-8804917.html "టిమ్ వెబ్బర్: ది మ్యాన్ హూ పుటు సాండ్రా బుల్లకు ఇన్ స్పేసు". ఈవినింగు స్టాండర్డు. 17 జనవరి 2014న తిరిగి పొందబడింది]</ref> అనేక విజయవంతమైన హాలీవుడు చిత్రాలు ఆంగ్లేయుల కథలు లేదా సంఘటనల ఆధారంగా రూపొందించబడ్డాయి. డిస్నీ యానిమేటెడు చిత్రాల 'ఇంగ్లీషు సైకిలు ‘ లో ''ఆలిసు ఇన్ వండర్ల్యాండు'', ''ది జంగిల్ బుక్కు'' ''విన్నీ ది ఫూ'' ఉన్నాయి.<ref>{{Cite web |url=http://www.timeslive.co.za/sundaytimes/article600292.ece/Barry-Ronges-Classic-DVD---Alice-in-Wonderland |title=Barry Ronge's Classic DVD : Alice in Wonderland |website=[[The Times (South Africa)|The Times]] |quote=ఇది వాల్ట్ డిస్నీ వ్యక్తిగత పర్యవేక్షణలో రూపొందించబడింది, బ్రిటిష్ ఫాంటసీని యానిమేట్ చేసేటప్పుడు అతను ప్రత్యేక శ్రద్ధ తీసుకున్నాడు. అతను వాటిని తన "ఇంగ్లీష్ సైకిల్" అని పిలిచాడు. | date=15 August 2010 |url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20121009011612/http://www.timeslive.co.za/sundaytimes/article600292.ece/Barry-Ronges-Classic-DVD---Alice-in-Wonderland |archive-date=9 October 2012}}</ref> ===సైట్లు - సంస్థలు=== [[File:London Natural History Museum Panorama.jpg|thumb|upright=1.35|left|alt= ఒక మ్యూజియం భవనం ప్రవేశ ద్వారం.|లండను‌లోని నేచురలు హిస్టరీ మ్యూజియం]] ఇంగ్లీషు హెరిటేజ్ అనేది ఇంగ్లాండు‌లోని చారిత్రాత్మక ప్రదేశాలు, కళాఖండాలు, పర్యావరణాలను నిర్వహించే విస్తృత బాధ్యత కలిగిన ప్రభుత్వ సంస్థ. దీనిని ప్రస్తుతం డిపార్ట్మెంటు ఫర్ కల్చరు, మీడియా అండు స్పోర్టు స్పాన్సరు చేస్తోంది. ప్రకృతి దృశ్యాలు, కంట్రీ హౌసుల మీద దృష్టి సారించిన నేషనల్ ట్రస్ట్ అనే ప్రభుత్వేతర స్వచ్ఛంద సంస్థ, దీనికి సహకార పాత్ర పోషిస్తుంది. యునైటెడ్ కింగ్‌డం లోని మొత్తం 25 యునెస్కో ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశాలలో 17, ఇంగ్లాండు పరిధిలోకి వస్తాయి.<ref>{{Cite web |url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/gb |title=యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్ ఆఫ్ గ్రేట్ బ్రిటన్, నార్తర్న్ ఐర్లాండ్ |website=UNESCO వరల్డ్ హెరిటేజ్ |access-date=8 September 2009}}</ref> వీటిలో కొన్ని బాగా తెలిసినవి: హాడ్రియన్సు వాలు, [[స్టోన్‌హెంజ్]], అవెబరీ, అసోసియేటెడు సైట్లు, లండను టవరు, జురాసికు కోస్టు, సాల్టైరు, ఐరను‌బ్రిడ్జి జార్జి, బ్లెన్హీం ప్యాలెసు, లేక్ డిస్ట్రిక్టు.<ref>{{Cite web |title=ఇంగ్లీష్ వరల్డ్ హెరిటేజ్ ప్రదేశాలు అత్యంత బలమైన రక్షణలను పొందుతాయి. |url=http://www.ihbc.org.uk/news/docs/English%20World%20Heritage%20Sites%20to%20get%20strongest%20ever%20protections%20CLG%20press%20notice%2027%20May%202008.pdf |publisher=ఇన్స్టిట్యూట్ ఆఫ్ హిస్టారిక్ బిల్డింగ్ కన్జర్వేషన్ |access-date=5 September 2009 |archive-date=2 April 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170402203252/http://www.ihbc.org.uk/news/docs/English |url-status=dead}}</ref> లండను బ్రిటిషు మ్యూజియంలో ఏడు మిలియన్లకు పైగా వస్తువులు ఉన్నాయి.<ref>{{Cite web |title=లండన్‌లోని మ్యూజియం |url=https://www.britishmuseum.org/the_museum/museum_in_london.aspx |publisher=BritishMuseum.org |access-date=5 September 2009}}</ref> ప్రపంచంలోని అతిపెద్ద, అత్యంత సమగ్రమైన సేకరణలలో ఒకటి.<ref>{{Cite magazine |title=250 సంవత్సరాల బ్రిటిష్ మ్యూజియం |url=http://www.time.com/time/photogallery/0,29307,1871956,00.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20090117100413/http://www.time.com/time/photogallery/0,29307,1871956,00.html |url-status=dead|archive-date=17 January 2009 |magazine=సమయం |access-date=17 September 2009 | date=15 January 2009}}</ref> ప్రపంచ మానవ సంస్కృతిని దాని ప్రారంభం నుండి ఇప్పటి వరకు వివరించడం, డాక్యుమెంటు చేయడం. లండను‌లోని బ్రిటిషు లైబ్రరీ, జాతీయ లైబ్రరీ, ప్రపంచంలోని అతిపెద్ద పరిశోధన లైబ్రరీలలో ఒకటి. దాదాపు 25 మిలియను పుస్తకాలు సహా దాదాపు అన్ని తెలిసిన భాషలు, ఫార్మాట్లలో 150 మిలియన్లకు పైగా వస్తువులున్నాయి.<ref>{{Cite web |title=బ్రిటిష్ లైబ్రరీ |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/80260/British-Library |access-date=5 September 2009 |website=[[Encyclopædia Britannica]]}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.bl.uk/about-us/our-story/facts-and-figures-of-the-british-library |title=బ్రిటిష్ లైబ్రరీ యొక్క వాస్తవాలు, గణాంకాలు |website=బ్రిటిష్ లైబ్రరీ |access-date=23 May 2020 |archive-date=31 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200731015517/https://www.bl.uk/about-us/our-story/facts-and-figures-of-the-british-library |url-status=dead}}</ref> ట్రాఫాల్గరు స్క్వేరు లోని నేషనలు గ్యాలరీలో 13వ శతాబ్దం మధ్యకాలం నుండి 1900 వరకు నాటి 2,300 కంటే ఎక్కువ చిత్రాలు ఉన్నాయి.<ref>{{Cite web |title=The National Gallery |url=http://www.artinfo.com/galleryguide/22865/9383/the-national-gallery-london/about/ |publisher=ArtInfo.com |access-date=5 September 2009}}</ref> టేటు గ్యాలరీలు బ్రిటిషు, అంతర్జాతీయ ఆధునిక కళల జాతీయ సేకరణలను కలిగి ఉన్నాయి; వారు టర్నరు ప్రైజును కూడా నిర్వహిస్తారు.<ref>{{Cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/2382373.stm |title=టర్నర్ నిరసనల కళ |last=యంగ్స్ |first=ఇయాన్ |date=31 October 2002 |website=BBC న్యూస్ |access-date=10 August 2009}}</ref> సంస్కృతి, మీడియా, క్రీడల రాష్ట్ర కార్యదర్శి సాంస్కృతిక ఆస్తి, వారసత్వానికి మొత్తం బాధ్యత వహిస్తారు.<ref name=":0">{{Cite web |url=https://www.gov.uk/government/ministers/secretary-of-state-for-digital-culture-media-and-sport |title=డిజిటల్, సంస్కృతి, మీడియా, క్రీడల రాష్ట్ర కార్యదర్శి |website=gov.uk}}</ref><ref>{{Cite web |title=పార్లమెంటరీ ఆర్ట్స్, హెరిటేజ్, టూరిజం కోసం అండర్ సెక్రటరీ ఆఫ్ స్టేట్ |url=https://www.gov.uk/government/ministers/parliamentary-under-secretary-of-state--81 |access-date=29 January 2020 |website=gov.uk}}</ref> ప్రపంచంలోని పురాతన చారిత్రక మార్కరు పథకం అయిన నీలి ఫలకం, ఇంగ్లాండు‌లోని ఒక ప్రజా ప్రదేశంలో ఒక లింకు‌ను స్మరించుకోవడానికి ఏర్పాటు చేయబడిన శాశ్వత చిహ్నం. ఆ స్థానం, ప్రసిద్ధ వ్యక్తి లేదా సంఘటన మధ్య. 2011 లో ఇంగ్లాండు‌లో దాదాపు 1,600 మ్యూజియంలు ఉన్నాయి.<ref>{{Cite web |date=September 2011 |title=మ్యూజియంలు, గ్రంథాలయాలపై పరిశోధన, సాహిత్య సమీక్ష |url=http://www.artscouncil.org.uk/media/uploads/pdf/a_review_of_research.pdf |url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120904133747/http://www.artscouncil.org.uk/media/uploads/pdf/a_review_of_research.pdf |archive-date=4 September 2012 |access-date=24 February 2013 |publisher=Arts Council}}</ref> చాలా మ్యూజియంలు, గ్యాలరీలకు ప్రవేశం ఉచితం.<ref>{{Cite web |date=1 December 2011 |title=పదేళ్ల ఉచిత మ్యూజియంలు |url=https://www.gov.uk/government/news/ten-years-of-free-museums |access-date=9 July 2020}}</ref> [[లండన్]] ప్రపంచంలో అత్యధికంగా సందర్శించే నగరాల్లో ఒకటిగా ఉంది. [[యూరప్]]లో అత్యధికంగా సందర్శించే మొదటి ఐదు నగరాల్లో క్రమం తప్పకుండా స్థానం పొందుతుంది. ఇది ప్రపంచ ఆర్థిక, కళ, సంస్కృతి కేంద్రంగా పరిగణించబడుతుంది.<ref>{{Cite news |date=3 December 2019 |title=ఇవి 2019లో ప్రపంచంలోనే అత్యంత ప్రజాదరణ పొందిన నగర గమ్యస్థానాలు |website=Bloomberg.com |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2019-12-03/these-are-the-world-s-most-popular-city-destinations-in-2019 |access-date=3 December 2019}}; {{Cite web |title=టాప్ 100 నగర గమ్యస్థానాలు: 2019 ఎడిషన్ |url=http://go.euromonitor.com/white-paper-travel-2019-100-cities.html |access-date=3 December 2019 |website=Euromonitor International}}</ref> === మీడియా === [[File:Footbridge to Media City, Salford - geograph.org.uk - 6131368.jpg|thumb|మాంచెస్టర్‌లోని మీడియాసిటీ యూరప్‌లో అతిపెద్ద మీడియా-ప్రొడక్షన్ సౌకర్యం<ref>{{Cite journal |title=Europe's largest, digital, tech and creative hub: MediaCity |url=https://www.mediacityuk.co.uk/wp-content/uploads/2023/04/MediaCity_Commercial-Brochure_Feb_V1_030223.pdf |website=MediaCityUK}}</ref>]] 1922లో స్థాపించబడిన బిబిసి, యుకె ప్రభుత్వ నిధులతో పనిచేసే రేడియో, టెలివిజను, ఇంటర్నెటు ప్రసార సంస్థ, ప్రపంచంలోనే పురాతనమైనది. అతిపెద్ద ప్రసార సంస్థ.<ref name="MediaNewsline">{{Cite web |title=BBC: ప్రపంచంలోనే అతిపెద్ద ప్రసారకర్త & అత్యంత విశ్వసనీయ మీడియా బ్రాండ్ |url=http://www.medianewsline.com/news/151/ARTICLE/4930/2009-08-13.html |url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20101005004930/http://www.medianewsline.com/news/151/ARTICLE/4930/2009-08-13.html |archive-date=5 October 2010 |access-date=23 September 2010 |publisher=Media Newsline}}</ref><ref name="AboutBBC">{{Cite news |title=BBC గురించి&nbsp;– BBC అంటే ఏమిటి |website=BBC ఆన్‌లైన్ |url=https://www.bbc.co.uk/info/purpose/what.shtml |access-date=9 March 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100116202334/http://www.bbc.co.uk/info/purpose/what.shtml |archive-date=16 January 2010}}</ref> ఇది యుకె, విదేశాలలో అనేక టెలివిజను, రేడియో స్టేషన్లను నిర్వహిస్తుంది. దాని దేశీయ సేవలకు టెలివిజను లైసెన్సు నిధులు సమకూరుస్తుంది.<ref name="autogenerated1">{{Cite journal |last=Newswire7 |date=13 August 2009 |title=BBC: ప్రపంచంలోనే అతిపెద్ద ప్రసారకర్త & అత్యంత విశ్వసనీయ మీడియా బ్రాండ్ |url=http://www.medianewsline.com/news/151/ARTICLE/4930/2009-08-13.html |url-status=dead|website=Media Newsline |archive-url=https://web.archive.org/web/20110510090842/http://www.medianewsline.com/news/151/ARTICLE/4930/2009-08-13.html |archive-date=10 May 2011 |access-date=19 June 2011}}</ref><ref>{{Cite web |date=April 2010 |title=TV లైసెన్స్ ఫీజు: వాస్తవాలు & గణాంకాలు |url=https://www.bbc.co.uk/pressoffice/keyfacts/stories/licencefee.shtml |url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110427080539/http://www.bbc.co.uk/pressoffice/keyfacts/stories/licencefee.shtml |archive-date=27 April 2011 |publisher=BBC ప్రెస్ ఆఫీస్}}</ref> బిబిసి వరల్డు సర్వీసు అనేది బిబిసి యాజమాన్యంలోని, నిర్వహించబడుతున్న అంతర్జాతీయ ప్రసార సంస్థ. ఇది ప్రపంచంలోనే అతిపెద్దది.<ref>{{Cite web |title=ది వర్క్ ఆఫ్ ది BBC వరల్డ్ సర్వీస్ |url=https://publications.parliament.uk/pa/cm200910/cmselect/cmfaff/334/334.pdf |url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20201021001645/https://publications.parliament.uk/pa/cm200910/cmselect/cmfaff/334/334.pdf |archive-date=21 October 2020 |access-date=16 February 2011}}</ref> ఇది 40 కంటే ఎక్కువ భాషలలో రేడియో వార్తలు, ప్రసంగం, చర్చలను ప్రసారం చేస్తుంది.<ref>{{Cite web |title=మీ భాషలో వార్తలు |url=https://www.bbc.co.uk/ws/languages |website=bbc.co.uk}}</ref><ref>{{Cite web |title=BBC వరల్డ్ సర్వీస్ |url=https://www.bbc.com/aboutthebbc/whatwedo/worldservice |website=[[BBC]] వార్తలు}}</ref> ఇంగ్లాండు‌లోని మీడియా రంగంలో లండను ఆధిపత్యం చెలాయిస్తుంది: జాతీయ వార్తాపత్రికలు, టెలివిజను, రేడియోలు ఎక్కువగా అక్కడే ఉన్నాయి. అయినప్పటికీ మాంచెస్టరు కూడా ఒక ముఖ్యమైన జాతీయ మీడియా కేంద్రం. పుస్తకాలు, డైరెక్టరీలు, డేటాబేసు‌లు, జర్నల్సు, మ్యాగజైను‌లు, వ్యాపార మాధ్యమాలు, వార్తాపత్రికలు, వార్తా సంస్థలు సహా యుకె ప్రచురణ రంగం టర్నోవరు దాదాపు £20 బిలియన్లు. దాదాపు 1,67,000 మందికి ఉపాధి కల్పిస్తోంది.<ref>{{Cite web |title=Publishing |url=http://www.culture.gov.uk/what_we_do/creative_industries/3280.aspx |url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110505104322/http://www.culture.gov.uk/what_we_do/creative_industries/3280.aspx |archive-date=5 May 2011 |publisher=Department of Culture, Media and Sport}}</ref> ఇంగ్లాండు‌లో ఉత్పత్తి అయ్యే జాతీయ వార్తాపత్రికలలో ''ది టైంసు'', ''ది గార్డియను'', ''ది డైలీ టెలిగ్రాఫు'', ''ఫైనాన్షియలు టైమ్సు''.<ref name="paper2">{{Cite news |date=10 October 2008 |title=ABCs: జాతీయ దినపత్రిక సర్క్యులేషన్ సెప్టెంబర్ 2008 |website=The Guardian |location=UK |url=https://www.theguardian.com/media/table/2008/oct/10/abcs-pressandpublishing |access-date=17 October 2008}}</ref> ఇంగ్లాండు‌లో ప్రచురించబడిన పత్రికలు, జర్నలు‌లలో '' నేచరు'', ''న్యూ సైంటిస్టు'', ''ది స్పెక్టేటరు'', ''ప్రాస్పెక్టు'', ''ఎన్‌ఎంఇ'' , ''ది ఎకనామిస్టు'' ఉన్నాయి. సంస్కృతి, మీడియా, క్రీడల రాష్ట్ర కార్యదర్శి ఇంగ్లాండ్‌లో మీడియా ప్రసారం మీద మొత్తం బాధ్యతను కలిగి ఉంటారు.<ref name=":0"/> === క్రీడ === ఇంగ్లాండుకు 19వ శతాబ్దంలో క్రోడీకరించబడిన బలమైన క్రీడా వారసత్వం ఉంది. ఇప్పుడు ప్రపంచవ్యాప్తంగా ఆడుతున్న అనేక క్రీడలలో కొన్ని ఇంగ్లాండులోనే ఆరంభం అయ్యాయి. ఇంగ్లాండు‌లో పుట్టిన క్రీడలలో అసోసియేషను ఫుట్బాలు,<ref name="football">{{Cite web |date=24 October 2007 |title=షెఫీల్డ్ FC: 150 సంవత్సరాల చరిత్ర |url=https://www.fifa.com/worldfootball/clubfootball/news/newsid=621801.html |url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20071025033006/http://www.fifa.com/worldfootball/clubfootball/news/newsid=621801.html |archive-date=25 October 2007 |access-date=5 September 2009 |publisher=[[FIFA]]}}</ref> [[క్రికెట్]], రగ్బీ యూనియను, రగ్బీ లీగు, [[టెన్నిస్]], బాక్సింగు, బ్యాడ్మింటను, స్క్వాష్,<ref>{{Cite web |title=స్క్వాష్ చరిత్ర |url=http://www.worldsquash2008.com/the-championships/history-of-squash.aspx |publisher=WorldSquash2008.com |access-date=5 September 2009 |url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090831081620/http://www.worldsquash2008.com/the-championships/history-of-squash.aspx |archive-date=31 August 2009}}</ref> రౌండర్లు,<ref>{{Cite web |title=ఆట చరిత్ర |url=http://www.nra-rounders.co.uk/dyncat.cfm?catid=17177 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060223211035/http://www.nra-rounders.co.uk/dyncat.cfm?catid=17177 |url-status=dead|archive-date=23 February 2006 |publisher=NRA-Rounders.co.uk}}</ref> [[హాకీ]], [[స్నూకర్]], బిలియర్డ్సు, డార్ట్సు, [[టేబుల్ టెన్నిస్]], బౌల్స్, నెట్బాల్, థొరఫ్‌బ్రెడు, గుర్రపు పందాలు, గ్రేహౌండు రేసింగు, ఫాక్సు హంటింగు. ఇది [[గోల్ఫ్]], సెయిలింగు, ఫార్ములా వన్ ఉన్నాయి. ఇంగ్లాండు అనేక ప్రధాన క్రీడలలో ప్రపంచ ఛాంపియను‌గా నిలిచింది: [[క్రికెట్]], రగ్బీ, అసోసియేషను ఫుట్బాలు. ఈ క్రీడలలో ఫుట్బాలు ‌అత్యంత ప్రజాదరణ పొందిన క్రీడ. వెంబ్లీ స్టేడియం స్వస్థలంగా ఉన్న ఇంగ్లాండు జాతీయ ఫుట్బాలు జట్టు, 1872లో జరిగిన మొట్టమొదటి అంతర్జాతీయ ఫుట్బాలు మ్యాచు‌లో [[స్కాట్లాండ్]] లో ఆడింది.<ref>{{Cite news |title=మొదటి అంతర్జాతీయ ఫుట్‌బాల్ మ్యాచ్ |url=https://www.bbc.co.uk/scotland/sportscotland/asportingnation/article/0012/index.shtml |publisher=BBC |author=Paul Mitchell |access-date=15 January 2015 |author-link=Paul Mitchell (broadcaster)}}</ref> ఫిఫా ద్వారా "ఫుట్బాలు నిలయం"గా సూచించబడిన ఇంగ్లాండు 1966 ఫిఫా కప్పు ప్రపంచాన్ని నిర్వహించి గెలుచుకుంది.<ref>[https://web.archive.org/web/20131220190138/http://www.fifa.com/tournaments/archive/worldcup/england1966/index.html "ఫుట్‌బాల్ స్వదేశంలో ఇంగ్లాండ్ కోసం హీరోని హర్ట్ చేయండి"]. FIFA.com. 15 జనవరి 2015న పునరుద్ధరించబడింది</ref> బ్రిటిషు టెలివిజను ప్రేక్షకుల గరిష్ట సంఖ్య 32.30 మిలియన్ల వీక్షకులతో, ఫైనలు యుకెలో ఎప్పటికప్పుడు వీక్షించిన టెలివిజను ఈవెంటు.<ref>[https://www.bbc.co.uk/news/entertainment-arts-16671101 "30 సంవత్సరాల టీవీలో అత్యధికంగా వీక్షించిన కార్యక్రమాలను ట్రాక్ చేయడం". బిబిసి. 25 జూన్ 2015న పునరుద్ధరించబడింది]</ref> ఇంగ్లాండు‌ను క్లబ్బు ఫుట్బాలు ‌జన్మస్థలంగా ఫిఫా గుర్తించింది: షీఫీల్డు ఎఫ్.సి., 1857లో స్థాపించబడింది. ఇది ప్రపంచంలోనే అత్యంత పురాతన క్లబ్బు.<ref name="ఫుట్‌బాల్" /> ఇంగ్లాండు మహిళల జాతీయ ఫుట్బాలు జట్టు ఇంగ్లాండు ఆతిథ్యం ఇచ్చిన యుఇఎఫ్‌ఎ యూరో 2022ను గెలుచుకుంది.<ref>{{Cite web |last=UEFA.com |date=31 July 2022 |title=England 2–1 జర్మనీ (aet): కెల్లీ లయన్స్ వెంబ్లీ ఫైనల్ విజయాన్ని అందించాడు |url=https://www.uefa.com/womenseuro/news/0277-15c1d9745f40-baafd6e58b36-1000--england-2-1-germany-aet-kelly-gives-lionesses-wembley-fin/ |access-date=20 November 2023 |website=[[UEFA]]}}</ref> [[File:Euro 2022 Final England v Germany (52254519898).jpg|alt=|left|thumb| వెంబ్లీ స్టేడియం, యుఇఎఫ్‌ఎ మహిళల యూరో 2022 ఫైనలు సమయంలో ఇంగ్లాండు ఫుట్బాలు జట్టు స్వస్థలం. 90,000 మంది సామర్థ్యంతో ఇది యుకెలో అతిపెద్ద స్టేడియం, యూరపు‌లో రెండవ అతిపెద్ద స్టేడియం.]] [[క్రికెట్]] సాధారణంగా వీల్డ్ వ్యవసాయ, లోహపు పనిచేసే వర్గాలలో ప్రారంభ మధ్యయుగ కాలంలో అభివృద్ధి చేయబడిందని భావిస్తారు.<ref>{{harvnb|Underdown|2000|page=6}}.</ref> [[ఇంగ్లాండ్ క్రికెట్ జట్టు]] అనేది ఇంగ్లాండు, వేల్సు, మిశ్రమ జట్టు. ఈ ఆటలో అత్యంత పోటీతత్వ పోటీలలో ఒకటి ఇంగ్లాండు, [[ఆస్ట్రేలియా క్రికెట్ జట్టు|ఆస్ట్రేలియా]] మధ్య జరుగుతున్న ది యాషెసు సిరీసు. ఇది 1882 నుండి పోటీ పడుతోంది. లండను‌లో ఉన్న లార్డ్సు క్రికెట్టు గ్రౌండును కొన్నిసార్లు "క్రికెట్టు మక్కా" అని పిలుస్తారు.<ref>{{Cite news |url=https://www.independent.co.uk/sport/cricket-flaw-lords-out-of-order-1166513.html |title=Cricket: Flaw లార్డ్స్ ఆర్డర్‌లో లేదు |last=Fay |first=Stephen |website=The Independent |location=London |date=21 June 1998 |access-date=9 September 2009 |archive-date=18 January 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120118130512/http://www.independent.co.uk/sport/cricket-flaw-lords-out-of-order-1166513.html |url-status=dead}}</ref> [[2019 క్రికెట్ ప్రపంచ కప్]] గెలిచిన తర్వాత ఇంగ్లాండు ఫుట్బాలు, రగ్బీ యూనియను, క్రికెట్టు‌లో ప్రపంచ కప్పులను గెలుచుకున్న మొదటి దేశంగా అవతరించింది.<ref>{{Cite web |title=ఇంగ్లాండ్ క్రికెట్ ప్రపంచ కప్, ఫుట్‌బాల్ ప్రపంచ కప్, రగ్బీ ప్రపంచ కప్‌ను గెలుచుకున్న మొదటి దేశం |url=https://www.indiatoday.in/sports/cricket-world-cup-2019/story/england-1st-country-to-win-cricket-world-cup-football-world-cup-and-rugby-world-cup-1569076-2019-07-15 |access-date=16 July 2023 |website=ఇండియా టుడే | date=15 July 2019}}</ref> విలియం పెన్నీ బ్రూక్సు ఆధునిక ఒలింపికు క్రీడల ఫార్మాటు‌ను నిర్వహించడంలో ప్రముఖుడు.<ref>{{Cite news |title=ఆధునిక ఒలింపిక్స్ పితామహుడు |url=https://www.bbc.co.uk/shropshire/content/articles/2006/01/31/william_penny_brookes_feature.shtml |agency=BBC |date=22 September 2017}}</ref> లండను సమ్మరు ఒలింపికు క్రీడలను మూడుసార్లు నిర్వహించింది. 1908, 1948, 2012. ఇంగ్లాండు ప్రతి నాలుగు సంవత్సరాలకు ఒకసారి జరిగే కామన్వెల్తు క్రీడలలో పోటీపడుతుంది. స్పోర్టు ఇంగ్లాండు అనేది ఇంగ్లాండు‌లో క్రీడా కార్యకలాపాలకు నిధులను పంపిణీ చేయడానికి, వ్యూహాత్మక మార్గదర్శకత్వాన్ని అందించడానికి బాధ్యత వహించే పాలక సంస్థగా ఉంది. రగ్బీ యూనియను 19వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో వార్వికు‌షైరు‌లోని రగ్బీ స్కూలులో ఉద్భవించింది.<ref>{{Cite web |url=http://www.rugbyfootballhistory.com/originsofrugby.htm#2 |title=రగ్బీ యొక్క మూలాలు&nbsp;– క్రోడీకరణ 'బంతితో పరిగెత్తడం ఆవిష్కరణ 1820 - 1830 మధ్య కాలంలో ప్రవేశపెట్టబడింది.' |publisher=Rugbyfootballhistory.com |access-date=15 August 2011}}</ref> క్లబ్బు భాగస్వామ్యంలో అగ్ర స్థాయి ఇంగ్లీషు ప్రీమియర్షిప్పు. రగ్బీ లీగు 1895లో హడర్స్ఫీల్డులో జన్మించింది. 2008 నుండి ఇంగ్లాండు జాతీయ రగ్బీ లీగు జట్టు మూడు ప్రపంచ కప్పులనుగెలుచుకున్న గ్రేటు బ్రిటను జాతీయ రగ్బీ లీగు జట్టు, స్థానంలో పూర్తి టెస్టు దేశంగా ఉంది. క్లబ్బు జట్లు సూపరు లీగులో ఆడతాయి. ఇది ప్రస్తుత రగ్బీ ఫుట్బాలు లీగు ఛాంపియంషిపు అవతారం. లాంకాషైరు, యార్క్షైరు, కుంబ్రియా ఉత్తర ఇంగ్లీషు కౌంటీలలోని పట్టణాలలో రగ్బీ లీగు అత్యంత ప్రజాదరణ పొందింది.<ref>[https://www.telegraph.co.uk/sport/rugbyleague/10397530/Rugby-League-World-Cup-2013-will-provide-the-sport-with-a-true-test-of-its-popularity.html "రగ్బీ లీగ్ ప్రపంచ కప్ 2013 ఈ క్రీడకు దాని ప్రజాదరణకు నిజమైన పరీక్షను అందిస్తుంది"]. ది టెలిగ్రాఫ్. 23 సెప్టెంబర్ 2015న పునరుద్ధరించబడింది</ref> [[గోల్ఫ్]] ఇంగ్లాండు‌లో ప్రముఖంగా ఉంది. దీనికి కారణం స్కాట్లాండు‌తో సాంస్కృతిక, భౌగోళిక సంబంధాలు.<ref>{{Cite web |url=http://www.pgatour.com/2008/tourlife/travel/04/08/trans_atlantic/index.html |title=స్కాట్లాండ్ గోల్ఫ్‌కు నిలయం |publisher=[[PGA టూర్]] అధికారిక వెబ్‌సైట్ |access-date=4 December 2008 |quote=స్కాట్లాండ్ గోల్ఫ్‌కు నిలయం&nbsp;... |url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080828200541/http://www.pgatour.com/2008/tourlife/travel/04/08/trans_atlantic/index.html |archive-date=28 August 2008}}</ref> పురుషులు, మహిళలకు రెండు ప్రధాన పర్యటనలలో ప్రొఫెషనలు పర్యటనలు ఉన్నాయి: పిజిఎ, యూరోపియను టూరు, ప్రపంచంలోని పురాతన గోల్ఫు టోర్నమెంటు. గోల్ఫు మొదటి ప్రధాన ది ఓపెన్ ఛాంపియను‌షిపు ఇది ఇంగ్లాండు, స్కాట్లాండు రెండింటిలోనూ నిర్వహించబడుతుంది. ద్వైవార్షిక గోల్ఫు పోటీ, రైడరు కపు, ఇంగ్లీషు వ్యాపారవేత్త సామ్యూలు రైడరు పేరు మీద పెట్టబడింది.<ref>ఫ్రై, పీటర్ (జూలై 2000). సామ్యూల్ రైడర్: ది మ్యాన్ బిహైండ్ ది రైడర్ కప్. రైట్ ప్రెస్.</ref> [[టెన్నిస్]] 19వ శతాబ్దం చివరలో బర్మింగు‌హాం‌లో సృష్టించబడింది. వింబుల్డను ఛాంపియను‌షిప్సు ప్రపంచంలోనే అత్యంత పురాతనమైన టెన్నిసు టోర్నమెంటు, దీనిని అత్యంత ప్రతిష్టాత్మకమైనదిగా విస్తృతంగా పరిగణిస్తారు.<ref>{{Cite news |date=5 July 2008 |url=https://www.nytimes.com/2008/07/05/sports/tennis/05wimbledon.html |title=సాంప్రదాయ ఫైనల్: ఇది నాదల్, ఫెదరర్ |website=The New York Times |access-date=5 September 2009 |first=Christopher |last=Clarey}}</ref> వింబుల్డను‌కు ఇంగ్లీషు సాంస్కృతిక క్యాలెండరు‌లో ప్రధాన స్థానం ఉంది.<ref>{{harvnb|Kaufman|Macpherson|2005|page=958}}.</ref> [[File:Mansell in his Ferrari 641 - 1990 British GP.jpg|thumb|left| 1990లో సిల్వరుస్టోనులో డ్రైవింగు చేసిన మాజీ ఫార్ములా వన్ ప్రపంచ ఛాంపియను నిజెలు మంసెలు. ఈ సర్క్యూటు 1950లో మొట్టమొదటి ప్రపంచ ఛాంపియంషిప్పు ఫార్ములా వన్ రేసును నిర్వహించింది.]] బాక్సింగులో, మార్క్వెసు ఆఫ్ క్వీన్స్‌బెర్రీ రూల్సు కింద ఇంగ్లాండు అంతర్జాతీయంగా పాలక సంస్థలచే గుర్తించబడిన బరువు విభాగాలలో అనేక మంది ప్రపంచ ఛాంపియను‌లను ఉత్పత్తి చేసింది.<ref>{{Cite web |title=టాప్ 20 బ్రిటిష్ బాక్సర్లు |url=http://bleacherreport.com/articles/661141-the-top-20-british-boxers-of-all-time |access-date=12 April 2011 |website=[[Bleacher Report]]}}</ref> 17వ - 18వ శతాబ్దపు గుర్రపు పందాలలో ఉపయోగించటానికి ప్రసిద్ధి చెందిన “ తొరఫ్ బ్రెడ్ “ అనే జాతికి చెందిన గుర్రాలు ఇంగ్లాండు‌లో ఉద్భవించాయి. వార్షికంగా ఏప్రిల్ ప్రారంభంలో ఐంట్రీ రేసు‌కోర్సులో నేషనలు హంటు గుర్రపు పందెం గ్రాండు నేషనలు, జరుగుతుంది. ఇది యుకెలో అత్యధికంగా వీక్షించబడిన గుర్రపు పందెం, మూడుసార్లు విజేతగా నిలిచిన రెడ్ రం ఈ ఈవెంటు చరిత్రలో అత్యంత విజయవంతమైన రేసుగా ఇది గుర్తించబడుతుంది.<ref>[http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/other_sports/horse_racing/3495663.stm రెడ్ రమ్: ఐంట్రీ ఫేవరెట్] BBC. 11 అక్టోబర్ 2011న పునరుద్ధరించబడింది</ref> డార్ట్సు ఇంగ్లాండు‌లో విస్తృతంగా ప్రజాదరణ పొందిన క్రీడ; ఒక ప్రొఫెషనలు పోటీ క్రీడ, ఇది ఒక సాంప్రదాయ పబ్ గేం.<ref>{{Cite news |author=BBC |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/other_sports/2631249.stm |title=పార్ట్ టేలర్ విజయాన్ని ఆస్వాదిస్తుంది |date=6 January 2003 |publisher=BBC |access-date=18 January 2010}}</ref><ref>{{Cite news |title=ఫిల్ టేలర్ ప్లేయర్ ప్రొఫైల్ |url=http://www.dartsdatabase.co.uk/PlayerDetails.aspx?playerKey=1 |website=Dartsdatabase |access-date=23 July 2010 |archive-date=18 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190118094449/http://www.dartsdatabase.co.uk/PlayerDetails.aspx?playerKey=1 |url-status=dead}}</ref> పబ్ గేం‌లతో సాధారణంగా అనుబంధించబడిన మరో ప్రసిద్ధ క్రీడ [[స్నూకర్]], ఇంగ్లాండు అనేక ప్రపంచ ఛాంపియను‌లను ఉత్పత్తి చేసింది. ఇంగ్లీషు వారు ఆసక్తిగల నావికులు, పోటీ సెయిలింగును ఆస్వాదిస్తారు; మ్యాచు రేసు, రెగట్టా, అమెరికాసు కప్పుతో సహా వివిధ రేసు ఫార్మాటు‌లలో ప్రపంచంలోని అత్యంత ప్రసిద్ధ అంతర్జాతీయ పోటీ టోర్నమెంటు‌లలో కొన్నింటిని స్థాపించి గెలుపొందారు. ==జాతీయ చిహ్నాలు== 13వ శతాబ్దం నుండి సెయింటు జార్జి శిలువ ఇంగ్లాండు జాతీయ [[జెండా]]గా ఉంది. వాస్తవానికి ఈ జెండాను సముద్ర రిపబ్లికు ఆఫ్ [[జెనీవా నగరం|జెనీవా నగరంలో]] ఉపయోగించింది. 1190 నుండి ఇంగ్లీషు చక్రవర్తి జెనోవా డాగుకి నివాళి అర్పించాడు. తద్వారా ఇంగ్లీషు ఓడలు మధ్యధరా సముద్రంలోకి ప్రవేశించేటప్పుడు రక్షణ సాధనంగా జెండాను ఎగురవేయగలవు. 12వ - 13వ శతాబ్దాలలో అనేక క్రూసేడర్లకు ఎర్ర శిలువ ఒక చిహ్నంగా ఉండేది. దీనికి సెయింటు జార్జితో అనుబంధం ఉంది.<ref>{{Cite web |url=http://www.britannia.com/history/stgeorge.html |title=St. జార్జ్&nbsp;– ఇంగ్లాండ్ యొక్క పాట్రన్ సెయింట్ |publisher=Britannia.com |access-date=1 February 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170308175508/http://www.britannia.com/history/stgeorge.html |archive-date=8 March 2017 |url-status=dead}}</ref> 1606 నుండి సెయింటు జార్జి క్రాసు యూనియను ఫ్లాగు రూపకల్పనలో భాగంగా ఉంది. ఇది ఇంగ్లాండు రాజు 1వ జేమ్సు రూపొందించిన పాన్-బ్రిటిషు జెండా.<ref name="flaghistory" /> ఇంగ్లీషు అంతర్యుద్ధం, ఇంటరు‌రెగ్నం సమయంలో, న్యూ మోడలు ఆర్మీ ప్రమాణాలు, కామన్వెల్తు, గ్రేటు సీలు రెండూ సెయింటు జార్జి జెండాను కలిగి ఉన్నాయి.<ref>{{Cite book |last=Good |first=జోనాథన్ |title=మధ్యయుగ ఇంగ్లాండ్‌లో సెయింట్ జార్జ్ కల్ట్ |url={{GBurl |id=dP8LAQAAMAAJ}} |page=149 |date=2009 |publisher=Boydell Press |isbn=978-1-84383-469-4}}</ref><ref>{{Cite web |title=ది గ్రేట్ సీల్ ఆఫ్ ది కామన్వెల్త్ ఆఫ్ ఇంగ్లాండ్, 1651 |website=గెట్టి ఇమేజెస్ |date=18 January 2014 |url=https://www.gettyimages.co.uk/detail/news-photo/the-great-seal-of-the-commonwealth-of-england-1651-news-photo/463967983 |access-date=27 October 2018}}</ref> [[File:Tudor Rose.svg|left|thumb|alt=A red and white flower.|upright=.7|టుడోరు రోస్, ఇంగ్లాండు జాతీయ పుష్ప చిహ్నం]] అధికారిక, అనధికారిక రెండింటిలోనూ అనేక ఇతర చిహ్నాలు, సంకేత కళాఖండాలు ఉన్నాయి. వీటిలో టుడూరు రోస్, దేశం [[జాతీయ చిహ్నం|పుష్ప చిహ్నం]], రాయలు ఆర్మ్సు ఆఫ్ ఇంగ్లాండు మీద ప్రదర్శించబడిన మూడు సింహాలు ఉన్నాయి. వార్సు ఆఫ్ ది రోజెస్ సమయంలో శాంతికి చిహ్నంగా ట్యూడరు గులాబీని ఇంగ్లాండు జాతీయ చిహ్నంగా స్వీకరించారు.<ref name="Flowers">{{Cite web |url=http://www.number10.gov.uk/Page828 |title=National flowers |date=13 January 2003 |publisher=Number10.gov.uk |access-date=8 August 2009 |archive-url=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20080909053639/http://www.number10.gov.uk/Page828 |archive-date=9 September 2008}}</ref> ఇది యార్కిస్టులు తెల్ల గులాబీని, లాంకాస్ట్రియన్లు, ఎర్ర గులాబీని విలీనం చేయడం ద్వారా సింక్రెటికు చిహ్నం. దీనిని ''ఇంగ్లాండు గులాబీ'' అని కూడా పిలుస్తారు.<ref name="Rose">{{Cite web |url=http://www.rugbynetwork.net/main/s245/st74325.htm |title=England's Rose&nbsp;– అధికారిక చరిత్ర |last=Smith |first=Jed |date=3 June 2005 |website=Museum of Rugby, Twickenham |publisher=RugbyNetwork.net |access-date=8 August 2009}}</ref> ఓక్ చెట్టు ఇంగ్లాండు చిహ్నం: రాయల్ ఓక్ చిహ్నం, ఓక్ ఆపిల్ డే తన తండ్రిని ఉరితీసిన తర్వాత రాజు 2వ చార్లెసు తప్పించుకున్నందుకు గుర్తుగా ఆయన సురక్షితంగా బహిష్కరణకు చేరుకునే ముందు ఒక ఓక్ చెట్టులో దాక్కున్నాడు. [[File:Royal Arms of England (1198-1340).svg|thumb|upright=.6|alt= ఎర్రటి కవచం దాని దిగువ చివర వరకు కుంచించుకుపోతుంది; దానిపై నీలిరంగు పంజాలతో మూడు శైలీకృత బంగారు సింహాలు ఉన్నాయి.|రాయల్ ఆర్మ్స్ ఆఫ్ ఇంగ్లాండు]] మూడు సింహాలను కలిగి ఉన్న జాతీయ కోటు ఆఫ్ ఆర్మ్సు అయిన రాయల్ ఆర్మ్సు ఆఫ్ ఇంగ్లాండు, 1198లో రిచర్డు ది లయను ‌హార్టుతో ఉద్భవించింది. దీనిని బ్లేజోను ''గుల్సు, త్రీ లయన్సు పాసెంటు గార్డెంటు లేదా'' అని పిలుస్తారు. ఇది ఇంగ్లాండు అత్యంత ప్రముఖ చిహ్నాలలో ఒకటిగా ఉంటుంది. యునైటెడ్ కింగ్‌డం మొత్తం ''గాడ్ సేవ్ ది కింగ్'' కలిగి ఉన్నందున ఇంగ్లాండు‌కు అధికారిక జాతీయ గీతం లేదు. అయితే, [[జెరూసలేం]] ''హోప్ అండ్ గ్లోరీ ల్యాండు'' (2002 కామన్వెల్తు గేమ్సు సమయంలో ఇంగ్లాండు కోసం ఉపయోగించబడింది),<ref>{{Cite news |url=http://www.newstatesman.com/node/143569 |title=జాసన్ కౌలీ కామన్వెల్త్ గేమ్స్‌ను ఇష్టపడతారు |website=న్యూ స్టేట్స్‌మ్యాన్ |access-date=5 October 2013 |url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20131011102925/https://www.newstatesman.com/node/143569 |archive-date=11 October 2013}}</ref> ''నా దేశం, నీకు ప్రతిజ్ఞ'' తరచుగా అనధికారిక ఇంగ్లీషు జాతీయ గీతాలుగా పరిగణించబడతాయి. ఇంగ్లాండు జాతీయ దినోత్సవం ఏప్రిల్ 23, ఇది సెయింటు జార్జి దినోత్సవం: సెయింటు జార్జి ఇంగ్లాండు పోషకుడు.<ref name="సెయింట్ జార్జ్">{{Cite news |date=23 April 1998 |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk/82166.stm |title=ది గ్రేట్ సెయింట్ జార్జ్ రివైవల్ |website=BBC న్యూస్ |access-date=5 September 2009}}</ref> == ఇవి కూడా చూడండి == [[లారెన్స్ బిన్యాన్]] [[ఎరిక్ రవిలియస్]] == మూలాలు == {{Reflist}} == ఇతర మూలాలు == <references group="lower-alpha" /> [[వర్గం:ఐరోపా దేశాలు]] [[వర్గం:ఇంగ్లాండు]] bn7dvd99jntz6kb23c3mwqa19ieu4qz 0 54384 4908378 4898731 2026-07-19T11:59:01Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 /* ఇవి కూడా చూడండి */ 4908378 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | native_name = | currency = <!--- Titles and names of the first and last leaders and their deputies ---> | image_coat = <!--- Default: Coat of arms of {{{common name}}}.svg ---> | symbol = <!--- Link target under symbol image. Default: Coat of arms of {{{common name}}} ---> | symbol_type = <!--- Displayed text for link under symbol. Default "Coat of arms" ---> | image_map = Hoysala Empire extent.svg | image_map_caption = సా.శ.1200లో హొయసల సామ్రాజ్య విస్తృతి | capital = హళేబీడు<br/>బేలూరు | national_motto = | national_anthem = | common_languages = కన్నడం, సంస్కృతం | religion = హిందు, జైన | leader1 = రెండవ నృపకాముడు | flag = <!--- Link target under flag image. Default: Flag of {{{common name}}} ---> | leader2 = మూడవ వీర బల్లాలుడు | leader3 = | leader4 = | year_leader1 = 1026–1047 | year_leader2 = 1292–1343 | year_leader3 = | year_leader4 = | title_leader = రాజు | stat_year1 = <!--- year of the statistic, specify either area, population or both ---> | stat_area1 = <!--- area in square kilometres (w/o commas or spaces), area in square miles is calculated ---> | stat_pop1 = <!--- population (w/o commas or spaces), population density is calculated if area is also given ---> | flag_type = <!--- Displayed text for link under flag. Default "Flag" ---> | image_flag = | conventional_long_name = హొయసల సామ్రాజ్యం | date_end = | common_name = హొయసల సామ్రాజ్యం | status = సామ్రాజ్యం | status_text = Empire<br/><small>(Subordinate to the [[Western Chalukya Empire]] until 1187)</small> | government_type = Monarchy | year_start = 1026 | year_end = 1343 | event_pre = Earliest Hoysala records | date_pre = 950 | event_start = | date_start = | event_end = <!--- Default: "Disestablished" ---> | event1 = | flag_s1 = Flag_of_vijaynagara.jpg | date_event1 = | event2 = | date_event2 = | event3 = | date_event3 = | event4 = | date_event4 = <!--- Flag navigation: Preceding and succeeding entities p1 to p5 and s1 to s5 ---> | p1 = పశ్చిమ చాళుక్యులు | flag_p1 = | image_p1 = | s1 = విజయనగర సామ్రాజ్యం | footnotes = <!--- Accepts wikilinks ---> }}[[దస్త్రం:Hoysala emblem.JPG|thumb|335x335px|బేలూరులోని ఈ శిల్పం హొయసల రాజ్య చిహ్నం. ఈ వంశం బహు విస్తృతమైనది.ఈ వంశమే అనేక శాఖలుగా చీలి రాష్ట్రకూటులు, కాకతీయులు, చోళులు, చాళుక్యులు, పల్లవులు, పల్నాడు వంశీకులు, దుర్జయులు, వడయార్లు, యాదవరాయలు చంద్రగిరి ప్రాంత పాలకులు, కార్వేటి నగర రాజులూ, విజయం నగర రాజులూ హంపి మొదలైన విస్తృత రాజవంశాలుగా పాలించింది. |alt=]] [[దస్త్రం:Belur.jpg|right|thumb|హొయసల రాజుల కాలంనాటి బేలూరు చెన్నకేశ్వరాలయం]] '''హొయసల సామ్రాజ్యం''' [[భారత ఉపఖండము|భారత ఉపఖండం]] నుండి ఉద్భవించిన కన్నడ రాచరిక సామ్రాజ్యం. ఇది 10-14 వ శతాబ్దాల మధ్య ఆధునిక [[కర్ణాటక]] లోని చాలా ప్రాంతాన్ని పరిపాలించింది. [[హళేబీడు|హొయసల]] రాజధాని మొదట్లో [[బేలూరు]] వద్ద ఉండేది, కాని తరువాత [[హళేబీడు|హళేబీడుకు]] తరలించారు. వీరు [[యాదవ]] వంశానికి చెందిన [[చంద్రవంశం|చంద్రవంశ క్షత్రియులు]]. హొయసల పాలకులు మొదట [[పడమటి కనుమలు|పశ్చిమ కనుమలలోని]] ఎత్తైన ప్రాంతం మాలెనాడుకు చెందిన వారు. 12 వ శతాబ్దంలో, పశ్చిమ చాళుక్య సామ్రాజ్యం, కల్యాణికి చెందిన కాలచుర్యుల మధ్య జరుగుతూండే పరస్పర వినాశకర యుద్ధాలను సద్వినియోగం చేసుకొని, వారు ప్రస్తుత కర్ణాటక ప్రాంతాలను, ప్రస్తుత [[తమిళనాడు|తమిళనాడులోని]] [[కావేరి నది|కావేరి]] డెల్టాకు ఉత్తరాన ఉన్న సారవంతమైన ప్రాంతాలనూ స్వాధీనం చేసుకున్నారు. 13 వ శతాబ్దం నాటికి, వారు కర్ణాటకలో ఎక్కువ భాగం, తమిళనాడులోని చిన్న భాగాలు, పశ్చిమ [[ఆంధ్రప్రదేశ్]], [[తెలంగాణ|తెలంగాణలోని కొన్ని]] ప్రాంతాలనూ పరిపాలించారు. [[దక్షిణ భారతదేశం|దక్షిణ భారతదేశంలో]] కళ, వాస్తుశిల్పం, మతం అభివృద్ధిలో హొయసల శకం ఒక ముఖ్యమైన కాలం. ఈ సామ్రాజ్యం ఈ రోజు ప్రధానంగా హొయసల వాస్తుశైలికి గుర్తుండిపోతుంది. ప్రస్తుతం వందకు పైగా హొయసల కాలానికి చెందిన దేవాలయాలు కర్ణాటక వ్యాప్తంగా ఉన్నాయి. "అద్భుత శిల్పకళను ప్రదర్శించే ప్రసిద్ధ దేవాలయాలు" [[చెన్నకేశవ ఆలయం (బేలూరు)|చెన్నకేశవ ఆలయం, బేలూర్]], హొయసలేశ్వర ఆలయం, [[హళేబీడు]] సోమనాథపురలోని చెన్నకేశవ ఆలయం.<ref name="sen2">{{Cite book|title=A Textbook of Medieval Indian History|last=Sen|first=Sailendra|publisher=Primus Books|year=2013|isbn=978-93-80607-34-4|pages=58–60}}</ref> హొయసల పాలకులు లలిత కళలను పోషించారు, కన్నడ, సంస్కృత భాషల్లో సాహిత్య పోషణ చేసారు. == చరిత్ర == కన్నడ జానపద కథలు సాలా అనే యువకుడి కథను చెబుతాయి. ఈ యువకుడు, అంగడి అనే గ్రామం వద్ద ఉన్న వాసంతిక దేవాలయం సమీపంలో, ఒక పులిని కొట్టి చంపి, తన [[జైన మతము|జైన]] గురువు సుదత్తను రక్షించాడు. ప్రాచీన కన్నడలో "హాయ్" అంటే కొట్టడం అని. అందుకే ఆ పులిని సాలా అనే యువకుడు కొట్టి చంపిన ఈ స్థలానికి "హొయ్-సాలా" అని పేరు వచ్చింది. ఈ గాథ మొదట విష్ణువర్ధనుడి (1117) బేలూరు శాసనంలో కనిపించింది. కాని సాలా కథలోని అనేక అసంబద్ధతల కారణంగా ఇది జానపదాలకే పరిమితమైంది.<ref name="legend">Historians feel that Sala was a mythical founder of the empire (Kamath 2001, p123)</ref><ref name="legend1">Derrett in Chopra, Ravindran and Subrahmanian (2003), p150 Part 1</ref> హొయసల రాజ చిహ్నంలో పౌరాణిక యోధుడు సాలా పులితో చేస్తున్న పోరాటాన్ని వర్ణించడాన్ని బట్టి చూస్తే, తాలక్కాడు వద్ద చోళులపై విష్ణువర్ధనుడు విజయం సాధించిన తరువాత ఈ పురాణం ఉనికిలోకి వచ్చి ఉండవచ్చు లేదా ప్రజాదరణ పొంది ఉండవచ్చునని భావించవచ్చు.<ref name="emblem">The myth and the emblem was a creation of King Vishnuvardhana. Another opinion is the emblem symbolically narrates the wars between the early Hoysala chieftains and the Cholas, (Settar in Kamath 2001, p123)</ref> 1078, 1090 నాటి శాసనాల్లో '''యాదవ''' ''వంశాన్ని'' "హొయసల ''వంశం"'' గా సూచించడం ద్వారా '''హొయసలులు యాదవుల వారసులు అని సూచించాయి.'''<ref name="yadava">Quotation:"There was not even a tradition to back such poetic fancy"(William Coelho in Kamath, 2001, p122). Quotation:"All royal families in South India in the 10th and 11th century deviced [[Puranas|puranic]] genealogies" (Kamath 2001, p122)</ref><ref name="yadava1">Quotation:"It is therefore clear that there was a craze among the rulers of the south at this time (11th century) to connect their families with dynasties from the north" (Moraes 1931, p10–11)</ref> అనేక శాసనాల్లో హొయసలులను ''మలేపరోల్‌గండ'' (అంటే "మలే రాజాధిరాజులు") అని పేర్కొన్నాయి.<ref name="male">Rice B.L. in Kamath (2001), p123</ref><ref name="karorg">Quotation:"A purely Karnataka dynasty" (Moraes 1931, p10)</ref><ref name="male1">Keay (2000), p251</ref><ref name="tract">Quotation:"The home of the Hoysalas lay in the hill tracts to the north-west of Gangavadi in Mysore" (Sen 1999, p498)</ref><ref name="male2">Thapar (2003), p367</ref><ref name="west">Stien (1989), p16</ref><ref name="rice">Rice, B.L. (1897), p335</ref><ref name="chop">Natives of south Karnataka (Chopra 2003, p150 Part 1)</ref> వీటి ఆధారంగా చరిత్రకారులు రాజవంశం స్థాపకులను ''మలేనాడుకు చెందినవారని'' పేర్కొంటారు. కన్నడ భాషలో ఈ బిరుదును హొయసల రాజులు తమ శాసనాల్లో తమ రాజ సంతకంగా సగర్వంగా ఉపయోగించారు. ''ఆనాటి'' కన్నడ (''జాతకతిలక''), సంస్కృత (గ''ద్యకర్ణామృత'') సాహిత్య మూలాలు కూడా, హొయసలులు ఈ రోజు ''కర్ణాటకగా'' పిలువబడే ప్రాంతానికి ''చెందినవారని'' నిర్ధారించడానికి సహాయపడ్డాయి.<ref name="early origin">The Hoysalas originated from Sosevuru, identified as modern Angadi in [[Mudigere]] [[taluk]] (Kamath 2001, p123)</ref><ref name="earlyorigin2">An indigenous ruling family of Karnataka from Sosevuru (modern Angadi) (Ayyar 1993, p600)</ref> మొట్టమొదటి హొయసల కుటుంబ రికార్డు 950 నాటిది. తొలుత అరేకాల్లా ఈ వంశాధిపతిగా పేర్కొంది. తరువాత మరుగ, నృపకామ I (976) వచ్చారు. తరువాతి పాలకుడు, ముండా (1006-1026), అతడి తరువాత నృపకామ II వచ్చారు. ఇతడికి పశ్చిమ గంగా రాజవంశంతో పొత్తును సూచించే ''పెర్మానడి'' అనే బిరుదు ఉంది.<ref name="Early Chiefs">Seetharam Jagirdhar, M.N. Prabhakar, B.S. Krishnaswamy Iyengar in Kamath (2001), p123</ref> అలా చిన్నస్థాయిలో మొదలయ్యాక హొయసల రాజవంశం, పశ్చిమ చాళుక్య సామ్రాజ్యానికి బలమైన సామంతులుగా రూపాంతరం చెందింది.<ref name="strong">During the rule of Vinyaditya (1047–1098), the Hoysalas established themselves as a powerful feudatory (Chopra 2003, p151, part 1)</ref><ref name="strong10">Sen (1999), p498</ref> [[విష్ణువర్ధనుడు|విష్ణువర్ధనుడి]] విస్తారమైన సైనిక విజయాల ద్వారా, హొయసలులు మొదటిసారి నిజమైన సామ్రాజ్య హోదాను సాధించారు.<ref name="dignity">Sen (1999), pp498–499</ref><ref name="dignity1">Quotation:"Reign of Vishnuvardhana is packed with glorious military campaigns from start to finish" (Coelho in Kamath 2001, p124). Quotation:"The maker of the Hoysala kingdom" (B.S.K. Iyengar in Kamath p126). Quotation:"In spite of the fact that Vikramaditya VI foiled his attempt to become independent, the achievements of Vishnuvardhana were not small" (P.B. Desai in Kamath 2001, p126)</ref> అతను 1116 లో చోళుల నుండి గంగావాడిని పట్టుకుని, రాజధానిని బేలూరు నుండి హళేబీడు (ద్వారసముద్రం) కు తరలించాడు.<ref name="gangavadi">Quotation:"He was the real maker of the Hoysala kingdom, corresponding to modern Mysore. He annexed the Chola province of Gangavadi and parts of Nolambavadi" (Sen 1999, pp498–499)</ref><ref name="ganga10">Quotation:"Another campaign carried out in AD 1115 and AD 1116 and recorded in a document at Chamrajnagar is dated 1117. According to that record Vishnuvardhana frightened the Cholas, drove the Gangas underground, entered the Nila mountain and became the master of [[Kerala]]. His conquest of the [[Nilgiris district|Nilgiris]] is mentioned in more than one inscription." Quotation:"He captured Talakad which had owed allegiance to the Cholas ever since the days of Rajaraja I". Quotation:"This significant achievement which included Vishnuvardhanas temporary stay in Kanchi is proudly mentioned in Hoysala records".(Chopra 2003, p152–153, part 1)</ref><ref name="ganga-chola">Quotation:"Vishnuvardhana was the governor of Gangavadi in the days of his brother and he took serious steps to free parts of Gangavadi, still under the control of the Cholas. He captured Talakadu and Kolara in 1116 and assumed the title ''Talakadugonda'' in memory of his victory" (Kamath 2001, p124)</ref><ref name="talakadugonda">Quotation:"While still engaged in suppressing the Hoysalas, Vikramaditya renewed his designs against Kulottunga; possibly the success of the Hoysalas against the monarch in Gangavadi encouraged him to do so" (Sastri 1955, p175)</ref> ఇతడు క్రీస్తు శకం 1131 నాటికి రాజ్యాన్ని [[ఆంధ్రప్రదేశ్|ఆంధ్రప్రదేశ్లో]] [[కృష్ణా నది]] వరకూ విస్తరింపజేశాడు. స్వతంత్ర సామ్రాజ్యాన్ని సృష్టించాలనే విష్ణువర్ధనుడి ఆశయం అతని మనవడు రెండవ వీర బల్లాలుడు నెరవేర్చాడు. అతను 1187–1193లో హొయసలను సామంతుల స్థాయి నుండి విడిపించాడు.<ref name="freedom">Quotation:"In the first twenty years of his rule, he had to fight hard against the [[Nolambas]] and the Kalachuris, the two feudatories of the Chalukya Empire. He entered into a protracted war against the Yadavas and fought successfully against the Kadambas. Emboldened by the decline of the Chalukya empire, he finally declared independence in AD 1193" (Sen 1999, p499)</ref><ref name="freedom10">Quotation:"Ballala vied for glory with his grandfather, and his long and vigorous reign of 47 years saw the achievement of independence which had long been coveted by his forefather" (Prof. Coelho in Kamath 2001, p126)</ref><ref name="imp">Quotation:"It was Ballala's achievement to have consolidated his grandfather's conquests. He may be supposed to have been the founder of a sort of Hoysala imperialism" (Chopra 2003, p154, part1)</ref> ఆ విధంగా పశ్చిమ చాళుక్య సామ్రాజ్యానికి సామంతులుగా మొదలై, క్రమంగా విష్ణువర్ధన, [[రెండవ వీర భల్లాల|రెండవ వీర బల్లాలుడు]], తరువాత మూడవ వీర బల్లాలుడు వంటి బలమైన హొయసల రాజులతో తమ సొంత సామ్రాజ్యాన్ని స్థాపించుకుని, పాలించారు. - ఈ సమయంలో, దక్కన్ పీఠభూమిపై పెత్తనం కోసం హొయసలులు, [[పాండ్య రాజవంశం|పాండ్యులు]], [[కాకతీయులు]], సెవునుల (దేవగిరి యాదవులు) మధ్య చతుర్ముఖ పోరాటం జరిగింది..<ref name="hegemony">Their mutual competition and antagonisms were the main feature during this period (Sastri 1955, p192)</ref> పాండ్యులు చోళ రాజ్యంపై దాడి చేసినప్పుడు వారిని వీర బల్లాలుడు II ఓడించాడు.<ref name="freedom100">Quotation:"He helped the Chola Kulottunga III and Rajaraja III against Sundara Pandya compelling the latter to restore the Chola country to its ruler (AD 1217)" (Sen 1999, p499)</ref><ref name="claimed">Quotation:"A Hoysala king claimed to have rescued the Chola king who had been captured by a tributary Raja" (Thapar, 2003, p368)</ref><ref name="eatablisher">Quotation:"Meanwhile Kulottunga had appealed for aid to Hoysala Ballala II who promptly sent an army under his son Narasimha to [[Srirangam]]. Sundara Pandya therefore had to make peace and restore the Chola kingdom to Kulottunga and Rajaraja after they made formal submission at Pon Amaravati and acknowledged him as suzerain" (Sastri 1955, pp193–194)</ref><ref name="establishchola">Quotation:"In response to this request (''by the Cholas''), Ballala II sent his son Vira Narasimha with an army to the Tamil country. The interfering Hoysala forces drove back the invading Pandyas and helped the Cholas, though temporarily to retain status" (Chopra, 2003, p155, part1)</ref> అతను "''చోళరాజ్యప్రతిష్టాచార్య''", "''దక్షిణ చక్రవర్తి'' ", "హొయసల చక్రవర్తి" అనే బిరుదులు పొందాడు.<ref name="greatest">Quotation:"When the Chola was attacked by the Pandya, Ballala sent crown prince Narasimha II to help Kulottunga III. Ballala assumed the title "establisher of the Chola king" after his victory in Tamil Nadu, and he gained some territory in the Chola country too" (Kamath 2001, p127)</ref> కన్నడ జానపద కథల ప్రకారం [[బెంగుళూరు|బెంగళూరు]] నగరాన్ని స్థాపించారు.<ref name="legend10">{{Cite news|url=http://www.hindu.com/thehindu/mp/2002/07/25/stories/2002072500270200.htm|title=The City of Boiled Beans|last=K. Chandramouli|date=25 July 2002|work=The Hindu|access-date=17 November 2006|location=Chennai, India|archive-date=4 ఏప్రిల్ 2004|archive-url=https://web.archive.org/web/20040404160241/http://www.hindu.com/thehindu/mp/2002/07/25/stories/2002072500270200.htm|url-status=dead}}</ref> 1225 లో ఆధునిక తమిళనాడు ప్రాంతంలోకి హొయసలులు తమ సామ్రాజ్యాన్ని విస్తరించారు. [[శ్రీరంగం]] సమీపంలోని కన్ననూర్ కుప్పం నగరాన్ని ప్రాంతీయ రాజధానిగా మార్చుకున్నారు. దక్షిణ దక్కన్‌లో హొయసల ఆధిపత్య కాలం ప్రారంభమై, దక్షిణ భారత రాజకీయాలపై పట్టు తెచ్చుకున్నారు.<ref name="arbiters">Quotation:"To protect the Chola Kingdom from the harassing attacks of the Pandyas, Narasimha's son and successor, Someshvara established himself in the south and built a capital at Kannanur about six or eight kilometers from Srirangam" (Sen 1999, p499)</ref><ref name="arbiters100">Quotation:"The Hoysalas were regarded as arbiters of South Indian politics. With the waning of the power of the Pandyas and the Cholas, the Hoysalas had to take up the role of leadership in South India" (B.S.K. Iyengar in Kamath, 2001, p128)</ref><ref name="arbiters1">Quotation:"Gloriously if briefly the Hoysalas were paramount throughout most of the Kannada speaking Deccan, and could pose as arbiters in the lusher lands below the Eastern Ghats" (Keay, 2000, p252)</ref><ref name="mama">Quotation:"Thus for a second time the Hoysalas interfered in the politics of the Tamil country and stemmed the tide to Pandyan expansion to the north. Then Vira Narasimha styled himself the 'refounder of the Chola Kingdom.'" Quotation:"But what the Hoysalas lost in the north (''to the Yadavas'') they gained in the south by stabilising themselves near Srirangam at Kannanur (Chopra 2003, p155, part 1)</ref> వీర నరసింహ II కుమారుడు వీర సోమేశ్వర పాండ్యులు, చోళుల నుండి గౌరవప్రదమైన "మామ" (''మామాడి'') అనే బిరుదు తెచ్చుకున్నాడు. హొయసల ప్రభావం పాండ్య రాజ్యంలో కూడా వ్యాపించింది.<ref>Quotation:"..while Hoysala influence over the whole area of the Chola kingdom and even the Pandya country increased steadily from 1220 to 1245, a period that may well be described as that of Hoysala hegemony in the south" (Sastri 1955, p195)</ref> సోమేశ్వరుడు మరణించాక, ఇతని కుమారులు రాజ్యాన్ని పంచుకున్నారు. 13 వ శతాబ్దం చివరినాటికి, మూడవ వీర బల్లాలుడు తమిళ దేశంలో పాండ్యుల తిరుగుబాటులో పోగొట్టుకున్న భూభాగాన్ని తిరిగి స్వాధీనం చేసుకున్నాడు. తద్వారా రాజ్యపు ఉత్తర, దక్షిణ భాగాలను మళ్ళీ ఏకం చేసాడు.<ref name="Ballala">Thapar (2003), p368</ref><ref name="unite">Chopra 2003, p156, part 1</ref><ref name="unite10">Sen (1999), p500</ref><ref name="dispute">Kamath (2001), p129</ref> 14 వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో [[ఉత్తర భారతదేశం|ఉత్తర భారతదేశంలోని]] ముఖ్యమైన ప్రాంతాలు ముస్లిం పాలనలో ఉన్నప్పుడు, దక్కన్ ప్రాంతంలో పెద్ద రాజకీయ పరివర్తనలు జరుగుతున్నాయి. ఢిల్లీ సుల్తానైన [[అల్లావుద్దీన్ ఖిల్జీ|అల్లాఉద్దీన్ ఖిల్జీ]], దక్షిణ భారతదేశాన్ని తన ఆధిపత్యంకిందకు తెచ్చుకునేందుకు, సెవున రాజధాని దేవగిరిని దోచుకోవడానికి, 1311 లో తన సేనాధిపతి [[మాలిక్ కాఫుర్]] ను పంపించాడు.<ref name="kafur">Sastri (1955), pp206–208</ref> 1318 నాటికి సెవున సామ్రాజ్యాన్ని అణచివేసాడు. 1311, 1327 లలో రెండుసార్లు హొయసల రాజధాని [[హళేబీడు]]ను కొల్లగొట్టారు.<ref name="dispute" /> 1336 నాటికి, సుల్తాన్ మదురై పాండ్యులను, [[వరంగల్ (పట్టణం)|ఓరుగల్లు]] కాకతీయులను, చిన్న రాజ్యమైన కంపిలినీ స్వాధీనం చేసుకున్నాడు. సుల్తాను సైన్యాలను ప్రతిఘటించిన హిందూ సామ్రాజ్యం హొయసలులు మాత్రమే.<ref name="remaining">Sastri (1955), pp212–214</ref> మూడవ వీరబల్లాలుడు స్వయంగా తానే తిరువణ్ణామలై వద్ద నిలబడి, ఉత్తరం నుండీ, దక్షిణాన మదురై సుల్తానుల నుండీ వచ్చే దండయాత్రలను గట్టిగా ప్రతిఘటించాడు.<ref name="stiff">Quotation:"The greatest hero in the dark political atmosphere of the south" (Kamath 2001, p130)</ref> దాదాపు మూడు దశాబ్దాల ప్రతిఘటన తరువాత, 1343 లో మదురై యుద్ధంలో మూడవ వీరబల్లాలుడు మరణించాడు.<ref name="unite10" /> హొయసల సామ్రాజ్యపు భూభాగాలు [[తుంగభద్ర|తుంగభద్రా నది]] ప్రాంతంలో [[మొదటి హరిహర రాయలు|హరిహర I]] పరిపాలించిన ప్రాంతాలతో విలీనం అయ్యాయి.<ref name="tunga">Chopra (2003), p156, part 1</ref><ref name="commander">While many theories exist about the origin of Harihara I and his brothers, collectively known as the Sangama brothers, it is well accepted that they administered the northern territories of the Hoysala empire in the 1336–1343 time either as Hoysala commanders or with autonomous powers (Kamath 2001, pp159–160)</ref> ఈ కొత్త హిందూ రాజ్యం ఉత్తర దండయాత్రలను ప్రతిఘటించింది. తరువాతి కాలంలో ఇదే [[విజయనగర సామ్రాజ్యము|విజయనగర సామ్రాజ్యం]]గా ఖ్యాతిగాంచింది.<ref name="patronage">A collaboration between the waning Hoysala kingdom and the emerging Hindu Vijayanagara empire is proven by inscriptions. The queen of Veera Ballala III, Krishnayitayi, made a grant to the [[Sringeri]] monastery on the same day as the founder of the Vijayanagara empire, Harihara I in 1346. The Sringeri monastic order was patronised by both Hoysala and Vijayanagara empires (Kamath 2001, p161)</ref> == ఆర్థికం == [[దస్త్రం:ಗಜಪತಿ ಪಗೋಡ.jpg|thumb|గజపతి{{Dead link|date=మే 2020|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes }} పగోడా, సి.ఎ. 10 వ -13 వ శతాబ్దం CE.]] వ్యవసాయ ఆర్థిక వ్యవస్థ నుండి వచ్చే ఆదాయాలే హొయసల పరిపాలనకు ఆధారం.<ref name="sagara3">Kamath (2001), p132</ref> లబ్ధిదారుల సేవలకు బహుమతులుగా రాజులు భూమిని మంజూరు చేసేవారు. వ్యవసాయ వస్తువులు, అటవీ ఉత్పత్తులను ఉత్పత్తి చేసే అద్దెదారులకు వీళ్ళు భూస్వాములుగా మారేవారు. రెండు రకాల భూస్వాములు (''గవుండలు'') ఉండేవారు; ''ప్రజా గవుండలు,'' ''ప్రభు గవుండలు. ఈ రెండో తరగతి కంటే ప్రజా గవుండలు'' తక్కువ స్థాయిలో ఉండేవారు.<ref name="gowda">Thapar (2003), p378</ref> సమశీతోష్ణ వాతావరణంతో ఉన్న ఎత్తైన ప్రాంతాలు (''మల్నాడు'' ప్రాంతాలు) పశువుల పెంపకానికీ, తోటలకు, సుగంధ ద్రవ్యాలకూ అనుకూలంగా ఉంటాయి. [[మాగాణి|వరి]], మొక్కజొన్న ఉష్ణమండల మైదానాలలో (''బెయిల్నాడు'') పండించే ప్రధాన పంటలు. హొయసలులు తూములుండే చెరువులు, జలాశయాలు, కాలువల పైనా, స్థానిక గ్రామస్థుల ఖర్చుతో నిర్మించి, నిర్వహిస్తున్న బావులపైనా పన్నులు వసూలు చేసేవారు. ''విష్ణుసాగర'', ''శాంతిసాగర'', ''బల్లాలరాయసాగర'' వంటి [[చెరువు|సాగునీటి చెరువులను]] ప్రభుత్వ వ్యయంతో తవ్వించారు.<ref name="sagara3"/> సాధారణ రవాణా కోసమూ, వివిధ భారతీయ రాజ్యాల సైన్యంలోని అశ్వికదళాల కోసమూ గుర్రాలను దిగుమతి చేసుకోవడం పశ్చిమ సముద్ర తీరంలో అభివృద్ధి చెందుతున్న వ్యాపారం.<ref name="horses">Marco Polo who claims to have travelled in India at this time wrote of a monopoly in [[horse trading]] by the Arabs and merchants of South India. Imported horses became an expensive commodity because horse breeding was never successful in India, perhaps due to the different climatic, soil and pastoral conditions (Thapar 2003, p383)</ref> టేకు వంటి గొప్ప అడవులను పెంచి, ఆ కలపను నేటి [[కేరళ]] ప్రాంతంలో ఉన్న ఓడరేవుల ద్వారా ఎగుమతి చేసారు. దక్షిణ చైనా నౌకాశ్రయాలలో భారతీయ వ్యాపారులు ఉండేవారని చైనా లోని సాంగ్ రాజవంశం రికార్డులు పేర్కొంటాయి. విదేశీ రాజ్యాలతో వారు చురుగ్గా వాణిజ్యం జరిపేవారని ఇది సూచిస్తుంది.<ref name="china2">Thapar (2003), p382</ref> దక్షిణ భారతదేశం నుండి వస్త్రాలు, సుగంధ ద్రవ్యాలు, ఔషధ మొక్కలు, విలువైన రాళ్ళు, కుండలు, ఉప్పు, ఆభరణాలు, బంగారం, దంతాలు, ఖడ్గమృగం, ఎబోనీ, కలబంద కలప, పరిమళ ద్రవ్యాలు, [[గంధపుచెక్క|గంధపు చెక్క]], [[కర్పూరం]], మసాలా దినుసులు తదితర వస్తువులను చైనా, ధోఫర్, ఏడెన్, సిరాఫ్ ([[ఈజిప్టు|ఈజిప్ట్]], [[అరేబియా ద్వీపకల్పం|అరేబియా]]. [[ఇరాన్|పర్షియా]] ప్రవేశ ద్వారం) లకు ఎగుమతి చేసేవారు.<ref name="Persia">Thapar (2003), p383</ref> దేవాలయ నిర్మాణాలు విరివిగా జరుగుతూండేవి కాబట్టి, ఆ నిర్మాణ కార్యకలాపాలతో ప్రత్యక్ష, పరోక్ష సంబంధం ఉన్న ''విశ్వకర్మలు'', శిల్పులు, క్వారీ కార్మికులు, స్వర్ణకారులు, ఇతర నైపుణ్యం కలిగిన హస్తకళాకారులు కూడా సుసంపన్నంగా ఉండేవారు.<ref name="gold">Some 1500 monuments were built during these times in about 950 locations- {{వెబ్ మూలము|title=Hoysala Heritage|url=http://www.frontline.in/static/html/fl2008/stories/20030425000206700.htm|author=S. Settar|work=Frontline|date=12–25 April 2003|accessdate=17 November 2006}}</ref><ref name="gold1">More than 1000 monuments built by the Hoysalas creating employment for people of numerous guilds and backgrounds (Kamath 2001, p132)</ref> భూమి శిస్తు వసూలు చేయాల్సిన బాధ్యత గ్రామ అసెంబ్లీది. భూమి ఆదాయాన్ని ''సిద్ధయ'' అని పిలుస్తారు. అసలు శిస్తు (''కులా'') తో పాటు వివిధ సెస్సులు ఉండేవి.<ref name="sagara3">Kamath (2001), p132</ref> వృత్తులు, వివాహాలు, రథాలు లేదా బండ్లపై రవాణా చేసే వస్తువుల పైన, పెంపుడు జంతువులపైనా పన్ను విధించేవారు. వస్తువులపైన (బంగారం, విలువైన రాళ్ళు, పరిమళ ద్రవ్యాలు, గంధపు చెక్క, తాడులు, నూలు, గృహ, పొయ్యి, దుకాణాలు, పశువుల చిప్పలు, చెరకు ప్రెస్‌లు) అలాగే ఉత్పత్తుల పైనా (నల్ల మిరియాలు, బెట్టు ఆకులు, నెయ్యి, వరి, సుగంధ ద్రవ్యాలు, తాటి ఆకులు, కొబ్బరికాయలు, చక్కెర) వేసే పన్నుల వివరాలను గ్రామ రికార్డులలో రాసేవారు.<ref name="china2">Thapar (2003), p382</ref> [[చెరువు|చెరువుల]] నిర్మాణం వంటి నిర్దుష్టమైన పనుల కోసం గ్రామ అసెంబ్లీ ప్రత్యేక పన్ను వసూలు చేసేవారు. == పరిపాలన == [[దస్త్రం:Garuda_pillar_with_Old_Kannada_inscription_dated_1220_A.D_of_Kuvara_Lakshma,_a_body_guard_of_Hoysala_King_Veera_Ballala_II.jpg|కుడి|thumb|[[హళేబీడు]] వద్ద ''గరుడ'' స్తంభం [[వీరగల్లు|'' (వీరగల్లు)'']]. సా.శ. 1220 నాటి ''పాత కన్నడ'' శాసనం.|328x328px]]{{See also|అవినీత}} పరిపాలనా పద్ధతులలో, హొయసల సామ్రాజ్యం క్యాబినెట్ వ్యవస్థ, నియంత్రణ వ్యవస్థ, స్థానిక పాలక సంస్థల నిర్మాణం, భూభాగాల విభజన వంటి పూర్వీకులు స్థాపించి, పాటించిన వ్యవస్థలనే అనుసరించింది.<ref name="govern">Kamath (2001), p130–131</ref> నేరుగా రాజు అధీనంలో పనిచేసే అనేక ఉన్నత పదవుల పేర్లను రికార్డులు చూపుతాయి. సీనియర్ మంత్రులను ''పంచ ప్రధానులు అనేవారు. విదేశ వ్యవహారాల బాధ్యత కలిగిన మంత్రులను సంధివిగ్రహి అనేవారు. ముఖ్య కోశాధికారిని మహాభండారి అనీ, హిరణ్యభండారి అనీ పిలిచేవారు. దండనాయకులు సేనాధిపతులుగా ఉండేవారు.'' హొయసల న్యాయాలయంలో ప్రధాన న్యాయమూర్తిని ''ధర్మాధికారి'' అనేవారు.<ref name="govern" /> హొయసల రాజ్యం ''నాడు, విషయ, కంపన, దేశ అనే విభాగాలు, ఉపవిభాగాలుగా విభజించారు.''.<ref name="Administration">It is not clear which among ''Vishaya'' and ''Nadu'' was bigger in area and that a ''Nadu'' was under the supervision of the commander (''Dandanayaka'') (Barrett in Kamath 2001, pp 130–31)</ref> ప్రతి ప్రాంతంలో ఒక స్థానిక పాలకమండలి ఉంది, ఇందులో ఒక మంత్రి (''మహాప్రధాన),'' ఒక కోశాధికారి (''భండారి'') ఉంటారు. ఈ మండలి ఆ ప్రాంత పాలకుడి (''దండనాయక'') కింద పనిచేస్తుంది. ఈ స్థానిక పాలకుడి క్రింద ''హెగ్గడ్డె'' లు, ''గవుండ లు'' అని పిలువబడే అధికారులు ఉంటారు. వారు స్థానికంగా రైతులను కూలీలనూ నియమించుకుని, సాగు చేయిస్తారు. అలూపుల వంటి సామంత పాలక వంశాలు సామ్రాజ్యం నిర్దేశించిన విధానాలను అనుసరిస్తూ తమ భూభాగాలను పరిపాలించడం కొనసాగించాయి.<ref name="hereditery">Kamath (2001), p131</ref> ''గరుడులు'' అని పిలువబడే ఉన్నత శిక్షణ పొందిన అంగరక్షక దళం రాజ కుటుంబ సభ్యులను అన్ని సమయాల్లో రక్షిస్తూ ఉండేది. ఈ సేవకులు తమ యజమానికి చాలా దగ్గరలోనే ఉంటూ వారిని రక్షిస్తూండేవారు. అయితే ఎవరికీ కనబడకుండా ఉండేవారు. తమ యజమాని పట్ల వారి విధేయత ఎంత సంపూర్ణంగా ఉండేదంటే, యజమాని మరణిస్తే, వీరూ ఆత్మహత్య చేసుకునేవారు.<ref name="light">Shadow like, they moved closely with the king, lived near him and disappeared upon the death of their master – {{వెబ్ మూలము|title=Hoysala Heritage|url=http://www.frontline.in/static/html/fl2008/stories/20030425000206700.htm|author=S. Settar|work=Frontline|date=12–25 April 2003|accessdate=17 November 2006}}</ref> ఈ అంగరక్షకుల జ్ఞాపకార్థం నిర్మించిన వీర స్థూపాలను ([[వీరగల్లు]]) గరుడ స్తంభాలు అంటారు. హళేబీడులోని హొయసలేశ్వర ఆలయంలో గరుడ స్తంభం, వీర బల్లాలుడు II కు మంత్రి, అంగరక్షకుడుగా ఉన్న కువర లక్ష్మణ గౌరవార్థం నిర్మించారు. విష్ణువర్ధనుడి నాణేలపై "నోలంబవాడివిజేత" '' (నోలంబవాడిగొండ),'' "తాలకాడు విజేత" '' (తాలకాడుగొండ),'' "మలేపాల ప్రభువు" '' (మలేపారోలగండ),'' "మలేపా వీర" [[కన్నడ అక్షరమాల|హొయసల శైలి కన్నడ]] లిపిలో ఉండేవి.<ref name="Nolamba">Many Coins with Kannada legends have been discovered from the rule of the Hoysalas (Kamath 2001, p12, p125)</ref><ref name="Nolamba1">{{వెబ్ మూలము|title=Indian coins-Dynasties of South-Hoysalas|url=http://prabhu.50g.com/southind/hoysala/south_hoysalacat.html|author=Govindaraya Prabhu, S|publisher=Prabhu's Web Page On Indian Coinage|date=1 November 2001|accessdate=17 November 2006|archive-date=19 జనవరి 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070119114119/http://prabhu.50g.com/southind/hoysala/south_hoysalacat.html|url-status=dead}}</ref> వారి బంగారు నాణేన్ని ''హొణ్ణు'' లేదా ''గడ్యాన'' అని పిలుస్తారు. దాని బరువు 62 ధాన్యపు గింజల్ బరువుండేది. హొణ్ణు లో పదో వంతు పాణ, లేదా హాణ. పాణ లో నాలుగో వంతు హాగ. హాగలో నాలుగో వంతు వీశ..ఇవి కాకుండా ''బేళె,'' ''కాణి'' అనే ఇతర నాణేలు కూడా ఉండేవి.<ref name="hereditery" /> == సంస్కృతి == === మతం === [[దస్త్రం:Somanathapura_Keshava_temple_altered.JPG|కుడి|thumb|సోమనాథపురలోని{{Dead link|date=మే 2020 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} చెన్నకేశవ ఆలయాన్ని సా.శ. 1268 లో నిర్మించారు.]] 11 వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో చోళులు, జైన మతస్థులైన పశ్చిమ గాంగులను ఓడించడం, 12 వ శతాబ్దంలో [[వైష్ణవము|వైష్ణవుల]], [[లింగాయతి|లింగాయతుల]] సంఖ్య పెరగడం వల్ల జైన మతం పట్ల ఆసక్తి తగ్గింది.<ref name="jain">Kamath (2001), p112, p132</ref> హొయసల భూభాగంలో రెండు ముఖ్యమైన [[కర్ణాటకలో జైనమతం|జైన తీర్థ స్థలాలు]] [[శ్రావణబెళగొళ]], కంబడహళ్లిలోని [[పంచకూట జైన ఆలయం|పంచకూట]] బాసాడి. [[దక్షిణ భారతదేశం|దక్షిణ భారతదేశంలో]] [[బౌద్ధ మతము|బౌద్ధమతం]] క్షీణించడం, ఎనిమిదవ శతాబ్దంలో [[ఆది శంకరాచార్యులు|ఆది శంకర]] యొక్క [[అద్వైతం|అద్వైత వేదాంత]] వ్యాప్తితో ప్రారంభమైంది.<ref name="decrease">A 16th-century Buddhist work by Lama Taranatha speaks disparagingly of Shankaracharya as close parallels in some beliefs of Shankaracharya with Buddhist philosophy was not viewed favorably by Buddhist writers (Thapar 2003, pp 349–350, p397)</ref> హొయసల సమయంలో బౌద్ధ ప్రార్థనా స్థలాలు దంబల్, [[బల్లిగావి]] వద్ద మాత్రమే ఉండేవి. విష్ణువర్ధనుడీ రాణి శాంతల దేవి జైనమతావలంబి. అయినా బెలూరులోని హిందూ దేవాలయం కప్పే చెన్నిగరాయ ఆలయాన్ని ప్రారంభించారు. దీన్ని బట్టి రాజ కుటుంబం అన్ని మతాల పట్ల సహిష్ణుతతో ఉండేదని తెలుస్తోంది. [[బసవేశ్వరుడు|బసవ]], [[మధ్వాచార్యులు|మధ్వాచార్య]], [[రామానుజాచార్యుడు|రామానుజ]] అనే ముగ్గురు తత్వవేత్తలచే ప్రేరణ పొందిన మూడు ముఖ్యమైన మత పరిణామాలు హొయసల పాలనలోనే జరిగాయి. లింగాయతవాదానికి మూలం ఎక్కడ అనేది చర్చనీయాంశం గానే ఉంది. అయితే, 12 వ శతాబ్దంలో బసవ ద్వారా ఈ ఉద్యమం పెరిగింది.<ref name="basava">Kamath 2001, p152</ref> మధ్వాచార్యుడు ఆది శంకర బోధలను విమర్శించాడు. ప్రపంచం వాస్తవమైనదనీ, భ్రమ కాదనీ అతడు వాదించాడు.<ref name="maya">(Kamath 2001, p155)</ref> అతని [[ద్వైతం|ద్వైత సిద్ధాంతం]] బాగా వ్యాపించింది. ఉడుపిలో ఎనిమిది మఠాలను ఏర్పాటు చేసాడు. [[శ్రీరంగం|శ్రీరంగంలోని]] వైష్ణవ మఠం అధిపతి రామానుజుడు భక్తి మార్గాన్ని బోధించాడు. ఆదిశంకరుడి ''అద్వైతంపై'' విమర్శ అయిన ''శ్రీభాష్యం'' రాశాడు.<ref name="critic">He criticised Adi Shankara as a "Buddhist in disguise" (Kamath 2001, p151)</ref> దక్షిణ భారతదేశంలో సంస్కృతి, సాహిత్యం, కవిత్వం, వాస్తుశిల్పంపై ఈ మత పరిణామాల ప్రభావం చాలా లోతుగా ఉంది. ఈ తత్వవేత్తల బోధనల ఆధారంగానే ఆ తరువాతి శతాబ్దాల్లో ముఖ్యమైన సాహిత్య, కవిత్వ సృష్టి జరిగింది. విజయనగర సామ్రాజ్యంలోని [[సలువా రాజవంశం|సాళువ]], [[తుళువ వంశము|తుళువ]], ఆరవీడు రాజవంశాలు వైష్ణవ మతాన్ని అనుసరించేవారు. రామానుజ విగ్రహంతో ఉన్న ఒక వైష్ణవ ఆలయం విజయనగరంలోని విఠలపుర ప్రాంతంలో ఉంది.<ref name="vij">Fritz and Michell (2001), pp35–36</ref> తరువాతి [[మైసూరు సామ్రాజ్యం|మైసూరు రాజ్యంలోని]] పండితులు రామానుజ బోధలను విస్తరిస్తూ వైష్ణవ రచనలు రాశారు.<ref name="vishnu">Kamath (2001), p152</ref> విష్ణువర్ధనుడు జైన మతం నుండి వైష్ణవ మతంలోకి మారిన తరువాత అనేక దేవాలయాలను నిర్మించాడు.<ref name="chenna">{{వెబ్ మూలము|title=Hoysala Temples of Belur|url=http://www.kamat.com/kalranga/deccan/hoysala/belur.htm|author=K.L. Kamath, 04 November 2006|publisher=1996–2006 Kamat's Potpourri|work=|accessdate=1 December 2006}}</ref><ref name="chenna1">{{వెబ్ మూలము|title=Hoysala Heritage|url=http://www.frontline.in/static/html/fl2008/stories/20030425000206700.htm|author=S. Settar|work=Frontline|accessdate=1 December 2006}}</ref> మధ్వాచార్యుడి పరంపర లోని తరువాతి గురువులైన, జయతీర్థ, వ్యాసతీర్థ, శ్రీపాదరాజ, వడిరాజా తీర్థ వంటి వారితో పాటు, కర్ణాటక ప్రాంతానికి చెందిన విజయ దాస, గోపాలదాస వంటి భక్తులు (''దాసులు'') ఆయన బోధలను చాలా దూరం వ్యాపించారు.<ref name="madhwa">Shiva Prakash (1997), pp192–200</ref> అతని బోధనలు గుజరాత్ లోని [[శ్రీ పాద వల్లభాచార్యుడు|వల్లభ]], బెంగాల్లో [[చైతన్య మహాప్రభు]] వంటి తత్వవేత్తలకు స్ఫూర్తినిచ్చాయి.<ref name="vallabha">Kamath 2001, p156</ref> 17 వ శతాబ్దం -18 వ శతాబ్దంలో ''భక్తి'' మార్గానికి చెందిన మరో తరంగం, అతని బోధనల నుండి ప్రేరణ పొందింది.<ref name="teach">Shiva Prakash (1997), pp200–201</ref> === సంఘం === హొయసల సమాజం, ఆ కాలంలో అభివృద్ధి చెందుతున్న మత, రాజకీయ, సాంస్కృతిక పరిణామాలను అనేక విధాలుగా ప్రతిబింబిస్తుంది. ఈ కాలంలో, సమాజం మరింత అధునాతనంగా ఉండేది. మహిళల స్థితి వైవిధ్యంగా ఉండేది. కొంతమంది రాజ మహిళలు పరిపాలనా విషయాలలో పాల్గొన్నారు. రెండవ వీర బల్లాలుడు ఉత్తర భూభాగాల్లో సుదీర్ఘ సైనిక దండయాత్రల్లో మునిగు ఉండగా, రాణి ఉమాదేవి హళేబీడు పరిపాలనను చూసుకునేదని సమకాలీన రికార్డులలో ఉంది. ఆమె కొంతమంది భూస్వామ్య తిరుగుబాటుదారులతో పోరాడి ఓడించింది కూడా.<ref name="progress">This is in stark contrast to the literature of the time (like ''Vikramankadeva Charita'' of Bilhana) that portrayed women as retiring, overly romantic and unconcerned with affairs of the state (Thapar 2003, p392)</ref> మహిళలు లలిత కళలలో పాల్గొనేవారు. రాణి శాంతలా దేవి నృత్యం, సంగీతంలో నైపుణ్యం, 12 వ శతాబ్దపు కవయిత్రి, లింగాయతు యోగిని [[అక్క మహాదేవి|అక్కా మహాదేవి]] పేసిద్ధి చెందింది.<ref name="temporal">She was not only a pioneer in the era of Women's emancipation but also an example of a transcendental world-view (Thapar 2003, p392)</ref> ఆలయ నృత్యకారులైన ''[[దేవదాసి|దేవదాసీల]]సంస్కృతి'' ఉండేది. వారిలో కొందరు బాగా చదువుకొని కళలలో నిష్ణాతులై ఉండేవారు. ఈ అర్హతల వలన, రోజువారీ ప్రాపంచిక పనులకు పరిమితమైన ఇతర పట్టణ, గ్రామీణ మహిళల కంటే వారికి ఎక్కువ స్వేచ్ఛ ఉండేది.<ref name="deva">Thapar (2003), p391</ref> స్వచ్ఛంద [[సతీసహగమనం|సతి]] ఆచారం ప్రబలంగా ఉండేది. వ్యభిచారం సామాజికంగా ఆమోదం పొందింది.<ref name="prostitute">{{వెబ్ మూలము|title=The Hoysalas: Administration, Economy and Society|url=http://www.ourkarnataka.com/states/history/historyofkarnataka30.htm|author=Arthikaje, Mangalore|publisher=1998–2000 OurKarnataka.Com, Inc|work=History of Karnataka|accessdate=8 December 2006|archive-date=24 అక్టోబరు 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20061024000735/http://www.ourkarnataka.com/states/history/historyofkarnataka30.htm|url-status=dead}}</ref> భారతదేశమంతా ఉన్నట్లే, కుల వ్యవస్థ స్పష్టంగా ఉండేది. పశ్చిమ తీరంలో జరిగిన వాణిజ్యం అరబ్బులు, యూదులు, పర్షియన్లు, హాన్ చైనీస్, మలయ్ ద్వీపకల్పంలోని ప్రజలతో సహా అనేక మంది విదేశీయులను భారతదేశానికి తీసుకువచ్చింది.<ref name="foreign">Sastri (1955), p286</ref> దక్షిణ భారతదేశంలో సామ్రాజ్య విస్తరణ ఫలితంగా అంతర్గతంగా ప్రజల వలసలు జరిగి కొత్త సంస్కృతులు, నైపుణ్యాలూ సమాజం లోకి వచ్చిచేరాయి.<ref name="migrate">Royal patronage of education, arts, architecture, religion and establishment of new forts and military outposts caused the large scale relocation of people (Sastri 1955, p287)</ref> దక్షిణ భారతదేశంలో మార్కెట్లను నగరం అనేవారు. ఒక నగరం యొక్క కేంద్రకం గా పనిచేస్తున్న మార్కెట్ పిలిచారు. [[శ్రావణబెళగొళ]] వంటి కొన్ని పట్టణాలు 7 వ శతాబ్దంలో ఒక మతపరమైన స్థావరం నుండి 12 వ శతాబ్దం నాటికి గొప్ప వర్తకుల రాకతో ఒక ముఖ్యమైన వాణిజ్య కేంద్రంగా అభివృద్ధి చెందాయి. అయితే విష్ణువర్ధనుడు అక్కడ చెన్నకేశవ ఆలయాన్ని నిర్మించినప్పుడు బేలూరు వంటి పట్టణాలు ఒక రాచ నగర వాతావరణాన్ని సంతరించుకున్నాయి. పెద్ద దేవాలయాలు మత, సామాజిక, న్యాయవ్యవస్థ ప్రయోజనాలకు ఉపయోగపడ్డాయి. రాజును "భూమిపై వెలసిన దేవుడు" స్థాయికి ఎత్తి నిలిపాయి. దేవాలయ భవనం వాణిజ్యపరంగాను, మతపరమైన కార్యక్రమాలకూ ఉపయోగపడింది. హిందూ మతం యొక్క ఏ ప్రత్యేక విభాగానికి మాత్రమే పరిమితం కాలేదు. [[శైవము|హళేబీడుకు]] చెందిన [[శైవము|శైవ]] వ్యాపారులు బేలూరులో నిర్మించిన చెన్నకేశవ ఆలయానికి పోటీగా హొయసలేశ్వర ఆలయ నిర్మాణానికి ఆర్థిక సహాయం చేసి, హళేబీడును కూడా ఒక ముఖ్యమైన నగరంగా రూపొందేలా చేసారు. హొయసల దేవాలయాలు లౌకిక భావనకు చెందినవి. హిందూ మతం లోని అన్ని శాఖల యాత్రికులను స్వాగతించాయి. కేవలం వైష్ణవ శిల్ప చిత్రణలతో కూడిన సోమనాథపురలోని కేశవ ఆలయం దీనికి మినహాయింపు మినహాయింపు.<ref name="merchant">{{వెబ్ మూలము|title=Hoysala Heritage|url=http://www.frontline.in/static/html/fl2008/stories/20030425000206700.htm|author=S. Settar|work=Frontline|date=12–25 April 2003|accessdate=17 November 2006}}</ref> గ్రామీణ ప్రాంతాల్లో ధనిక భూస్వాములు నిర్మించిన దేవాలయాలు వ్యవసాయ వర్గాల ఆర్థిక, రాజకీయ, సాంస్కృతిక, మతపరమైన అవసరాలను తీర్చాయి. పెద్ద దేవాలయాలన్నీ, ఎవరి ప్రాపకంలో ఉన్నాయనేదానితో సంబంధం లేకుండా, వివిధ వృత్తులకు చెందిన వందలాది మందికి ఉపాధి కల్పించే సంస్థలుగా మారాయి.<ref name="loan">Thapar (2003), p389</ref> === సాహిత్యం === [[దస్త్రం:Old_Kannada_inscription_dated_1182_A.D._at_the_Akkana_Basadi_in_Shravanebelagola.jpg|thumb|శ్రావణబెళగొళ{{Dead link|date=మే 2020 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} లోని అక్కన్న బాసాడి వద్ద రెండవ వీర బల్లాలుడి 1182 నాటి పాత కన్నడ శాసనం.]] హొయసల పాలనలో సంస్కృత సాహిత్యం ప్రాచుర్యం పొందినప్పటికీ, స్థానిక కన్నడ పండితులకు కూడా రాజ ప్రోత్సాహం పెరిగింది.<ref name="sagara3">Kamath (2001), p132</ref><ref name="inc">Ayyar (1993), p600</ref><ref name="localscholar">Narasimhacharya (1988), p19</ref> 12 వ శతాబ్దంలో కొన్ని రచనలు ''చంపూ'' శైలిలో రాసారు.<ref name="mixstyle">A composition which is written in a mixed prose-verse style is called ''Champu'', Narasimhacharya (1988), p12</ref> కానీ కన్నడ ఛందస్సు మరింత విస్తృతంగా ఆమోదం పొందింది. కంపోజిషన్లలో ఉపయోగించే ''సాంగత్య'' ఛందం,<ref name="sangatya">A ''Sangatya'' composition is meant to be sung to the accompaniment of a musical instrument (Sastri 1955), p359</ref> పద్యాల్లో ''షట్పాది'' (ఆరు పాదాలు), ''త్రిపాది'' (మూడు పాదాలు) ఛందాలు, ''రాగాలే'' (గేయ కవితలు) ప్రజల, కవుల ఆదరణ పొందాయి. తీర్థంకరుల సద్గుణాలను ఉగ్గడించే జైన రచనలు కొనసాగాయి.<ref name="vogue">Sastri(1955), p361</ref> [[జన్న(కన్నడ కవి)|జన్న]], రుద్రభట్ట, హరిహర అతని మేనల్లుడు [[రాఘవాంక|రాఘవంక]] వంటి పండితులకు హొయసల రాజాస్థానం పోషించింది. రాఘవంక కన్నడలో కళాఖండాల స్రష్ట. 1209 లో, జైన విద్వాంసుడు జన్న, యశోధరచరితె రాసాడు. ఇద్దరు కుర్రాళ్ళను స్థానిక దేవత మరియమ్మకు బలి ఇవ్వ బోయిన రాజు కథ అది. ఆ అబ్బాయిలపై జాలి కలిగిన రాజు, వారిని విడుదల చేసి, నరబలిని విసర్జిస్తాడు.<ref name="scarifice">Sastri (1955), p359</ref><ref name="jan">E.P. Rice (1921), p 43–44</ref> ఈ రచనను ''పురస్కరించుకుని'', రెండవ వీర ''బల్లాలుడు జన్నాకు'' "''కవిచక్రవర్తి:'' అనే బిరుదును ప్రసాదించాడు.<ref name="kavichakra2">Narasimhacharya (1988), p20</ref> రుద్రభట్ట అనే స్మార్త బ్రాహ్మణుడు తొలి ప్రసిద్ధ బ్రాహ్మణ రచయిత. రెండవ వీర బల్లాలుడి మంత్రి చంద్రమౌళి పోషణలో ఉండేవాడు.<ref name="brahmin">Sastri (1955), p364</ref> అంతకు ముందరి రచన ''[[విష్ణు పురాణం]]పై ఆధారపడి'', అతను ''చంపూ'' శైలిలో ''జగన్నాథ విజయ'' రాశాడు. [[శ్రీ కృష్ణుడు|కృష్ణుడు]] [[బాణాసురుడు|బాణాసురుడి]]పై సాధించిన విజయ గాథ ఈ కావ్యం. లింగాయతు రచయిత, మొదటి నరసింహ పోషణలో ఉన్న హరిహర (హరీశ్వర అని కూడా పిలుస్తారు), ''గిరిజాకళ్యాణ ను'' పాత జైన ''చంపూ'' శైలిలో రాశాడు. ఇది శివ [[పార్వతి|పార్వతుల]] వివాహాన్ని పది విభాగాలలో వివరిస్తుంది.<ref name="Parvati">Sastri (1955), p362</ref><ref name="Parvati1">Narasimhacharya, (1988), p20</ref> ''వచన'' సాహిత్య సంప్రదాయంలో భాగం కాని తొలి వీరశైవ రచయితలలో అతడు ఒకడు. అతడు ''హళేబీడుకు చెందిన'' కరణీకుల కుటుంబానికి చెందినవాడు. చాలా సంవత్సరాలు [[హంపి|హంపీలో]] విరుపాక్షుని (శివుని యొక్క ఒక రూపం) స్తుతిస్తూ వందకు పైగా ''రాగళేలు'' ''రాశాడు'' .<ref name="har">E.P.Rice (1921), p60</ref> రాఘవంక తన ''హరిశ్చంద్ర కావ్య'' రచన ద్వారా కన్నడ సాహిత్యం షట్పాది ఛందాన్ని పరిచయం చేసాడు. ఈ రచనలో అక్కడక్కడా కన్నడ వ్యాకరణపు కఠినమైన నిబంధనలను ఉల్లంఘించినప్పటికీ దీన్ని ఒక క్లాసిక్ రచనగా పరిగణిస్తారు <ref name="kavichakra2"/><ref name="Parvati" /><ref name="har" /> తత్వవేత్త [[మధ్వాచార్యులు]] సంస్కృతంలో బ్రహ్మసూత్రాలపై ఋగ్భాష్య (వేదాలపై వ్యాఖ్య) రాశాడు. అతను తన తత్వశాస్త్రానికి తార్కిక రుజువు కోసం [[చతుర్వేదాలు|వేదాల]] కంటే [[పురాణములు|పురాణాలపై]] ఎక్కువ ఆధారపడ్డాడు.<ref name="sutra">Sastri (1955), p324,</ref> మరో ప్రసిద్ధ రచన ''విద్యాతీర్థ'' రాసిన రుద్రప్రశ్నభాష్య. === వాస్తుశైలి === [[దస్త్రం:Belur_Temple_Apsara_with_Mirror.JPG|thumb|"దర్పణసుందరి{{Dead link|date=మే 2020 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}". బేలూరు లోని చెన్నకేశవ ఆలయానికి సొగసులద్దే అనేక [[సాలభంజిక|మదనికలలో]] ఒకటి. ]] హొయసల పట్ల ఆధునికుల ఆసక్తి, వారి సైనిక విజయాల కంటే కళ వాస్తుశిల్పానికి వారిచ్చిన ప్రోత్సాహమే కారణంగా ఉంది. దక్షిణాన పాండ్యులు, ఉత్తరాన దేవగిరి యాదవుల నుండి నిరంతరం బెదిరింపులు ఉన్నప్పటికీ రాజ్య మంతటా ఆలయాల నిర్మాణం చురుగ్గా జరిగింది. వారి నిర్మాణ శైలి, పశ్చిమ చాళుక్య శైలి యొక్క శాఖ.<ref name="mainstream">Hardy (1995), p215, p243</ref><ref name="pre">Kamath (2001), p115, p118</ref> ప్రత్యేకమైన [[ద్రావిడ నిర్మాణం|ద్రవిడ]] ప్రభావం ఇందులో కనిపిస్తుంది.<ref name="inf">Sastri (1955), p429</ref> హొయసల నిర్మాణ శైలిని సాంప్రదాయిక ''ద్రావిడ'' కంటే విభిన్నంగా, ''కర్ణాట ద్రావిడగా'' వర్ణించారు.<ref name="Karnatadravida">Hardy (1995), pp6–7</ref> ఇది అనేక ప్రత్యేక లక్షణాలతో ఉన్న దీన్ని స్వతంత్ర నిర్మాణ సంప్రదాయంగా పరిగణిస్తారు.<ref name="Temple">Hoysala style has negligible influences of the Indo-Aryan style and owing to its many independent features, it qualifies as an independent school of architecture (Brown in Kamath 2001, p134)</ref><ref name="Temple1">An independent tradition, according to Havell, Narasimhachar, Sheshadri and Settar – {{వెబ్ మూలము|title=The Hoysalas: Religion, Literature, Art and Architecture|url=http://www.ourkarnataka.com/states/history/historyofkarnataka31.htm|author=Arthikaje, Mangalore|publisher=1998–2000 OurKarnataka.Com, Inc|work=History of Karnataka|accessdate=17 November 2006|archive-date=4 నవంబరు 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20061104123304/http://www.ourkarnataka.com/states/history/historyofkarnataka31.htm|url-status=dead}}</ref> సూక్ష్మ వివరాలపై కూడా నిశితమైన దృష్టి పెట్టడం, నైపుణ్యం కలిగిన హస్తకళ వంటివి, హొయసల ఆలయ వాస్తు శైలిలోని విశిష్టతలు.<ref name="craft">Sen (1999), pp500–501</ref> ఆలయ మందిరం పై ఉన్న ''విమానం'' సంక్లిష్టమైన శిల్పాలతో అల్ంకరించారు. గోపుర రూపం, ఎత్తుల కంటే అలంకారాలకే ఎక్కువ ప్రాముఖ్యత ఇచ్చారు.<ref name="helmet">Foekema (1996), pp27–28</ref><ref name="Vimana">Though the Hoysala ''vimana'' have rich texture, yet they are formless and lacks structural strength, according to Brown – {{వెబ్ మూలము|title=The Hoysalas: Architecture|url=http://www.ourkarnataka.com/states/history/historyofkarnataka32.htm|author=Arthikaje, Mangalore|publisher=1998–2000 OurKarnataka.Com, Inc|work=History of Karnataka|accessdate=17 November 2006|archive-date=4 నవంబరు 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20061104123316/http://www.ourkarnataka.com/states/history/historyofkarnataka32.htm|url-status=dead}}</ref> దేవాలయ పీఠంలో ఒక క్రమాకృతిలో ఉన్న ఆరోహణ అవరోహణలు, గోపుర నిర్మాణంలో వివిధ అంతస్థుల్లో కూడా ఒక క్రమపద్ధతిలో కనిపిస్తాయి..<ref name="tier">This is a Hoysala innovation (Brown in Kamath 2001, p135)</ref><ref name="tier1">Foekema (1996), pp21–22</ref> హొయసల ఆలయ శిల్పం కూడా స్త్రీ సౌందర్యం, హొయలు, శరీరాన్ని వర్ణించడంలో ఇదే విధమైన కుశలతను, హస్తకళా నైపుణ్యాన్నీ ప్రదర్శస్తుంది.<ref name="feminine">Quotation:"Their sculptured figures, especially the bracket figures, have been objects of praise at the hands of art critics of the whole world. They include ''Sukhabhasini'', ''Darpanadharini'' and other damsels in various dancing poses". (Kamath 2001, p 136)</ref> హొయసల కళాకారులు భవనానికీ, శిల్పాలకూ మృదువైన రాయి సోప్‌స్టోన్ (క్లోరైటిక్ షిస్ట్) ను ప్రధాన ఉపయోగించారు.<ref name="fem">Sastri (1955), p428</ref><ref name="fem1">Hardy (1995), p37</ref> బేలూరు వద్ద ఉన్న చెన్నకేశవ ఆలయం (1117),<ref name="notable1">Foekema (1996), p47</ref><ref name="hardy1">Hardy (1995), p325</ref> హళేబీడు వద్ద ఉన్న హొయసలేశ్వర ఆలయం (1121),<ref name="notable2">Foekema (1996), p59</ref><ref name="hardy2">Hardy (1995), p329</ref> సోమనాథపురలోని చెన్నకేశవ ఆలయం (1279),<ref name="notable3">Foekema (1996), p87</ref><ref name="hardy3">Hardy (1995), p346</ref> అరసికేరె ( 1220),<ref name="notable4">Foekema (1996), p41</ref><ref name="hardy4">Hardy (1995), p321</ref> [[అమృతేశ్వర దేవాలయం, అమృత్ పుర|అమృతాపుర]] (1196),<ref name="notable5">Foekema (1996), p37</ref><ref name="hardy5">Hardy (1995), p320</ref> బెలవాడి (1200),<ref name="notable6">Foekema (1996), p53</ref><ref name="hardy12">Hardy (1995), p324</ref> నుగ్గహళ్ళి (1246),<ref name="notable7">Foekema (1996), p83</ref><ref name="hardy7">Hardy (1995), p340</ref> హోసహోలలు (1250),<ref name="notable8">Foekema (1996), p71</ref><ref name="hardy8">Hardy (1995), pp 330–333</ref> అరలగుప్పే (1250),<ref name="hardy4" /><ref name="notble9">Foekema (1996), p39</ref> కోరవంగళ (1173),<ref name="notable10">Foekema (1996), p77</ref><ref name="hardy10">Hardy (1995), p334</ref> హరన్‌హల్లి (1235),<ref name="hardy8" /><ref name="notable11">Foekema (1996), p67</ref> మోసలే <ref name="mosale">Foekema (1996), p81</ref><ref name="hardy11">Hardy (1995), p339</ref> , బసరాలు (1234) <ref name="hardy12" /><ref name="notable12">Foekema (1996), p43</ref> హొయసల కళకు ఎన్నదగిన ఉదాహరణలు. బేలూరు, హళేబీడు దేవాలయాలు వాటి శిల్పా సౌందర్యానికి బాగా ప్రసిద్ది చెందాయి. హొయసల కళ చిన్న దేవాలయాల్లో, తక్కువ ప్రసిద్ధి గాంచిన దేవాలయాల్లో మరింత స్ఫుటంగా వెల్లివిరుస్తుంది.<ref name="convey">Foekema (1996), preface, p47, p59</ref> ఈ దేవాలయాల వెలుపలి గోడలలో హిందూ ఇతిహాసాలను వర్ణించే శిల్పాలు, క్షితిజ సమాంతరంగా ఉండే చిత్రఫలకాలూ ఉన్నాయి. ఈ వర్ణనలు సాధారణంగా ప్రదక్షిణ చేసే దిశలో (సవ్యదిశలో) ఉంటాయి. హళేబీడు ఆలయం హిందూ వాస్తుశిల్పానికి అద్భుతమైన ఉదాహరణగా వర్ణించారు.<ref name="Advocate">Foekema (1996), p61</ref> భారతీయ నిర్మాణ శైలిలో ఇదొక ముఖ్యమైన మైలురాయి.<ref name="Hoysaleshwara">Brown in Kamath (2001), p135</ref> బేలూరు హళేబీడు దేవాలయాలు ప్రతిపాదిత [[యునెస్కో]] [[ఆసియా, ఆస్ట్రలేషియాల్లోని ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశాల జాబితా|ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశాలు]] .<ref name="heritage">{{Cite news|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5898/|title=Sacred Ensembles of the Hoysala – Tentative Lists|last=|date=July 2014|work=UNESCO|access-date=4 September 2014|location=World Heritage Centre, Paris, France}}</ref> {{Clear}}<gallery> దస్త్రం:View of Akkana Basadi from northeastern side at Shravanabelagola.jpg|[[Akkana Basadi, Shravanabelagola|అక్కన్న బాసాడి, శ్రావణబేలగోల]] దస్త్రం:Vesara style shrine and superstructure in Lakshmi Narasimha temple at Nuggehalli.JPG|నుగ్గెహళ్ళి వద్ద లక్ష్మీ నరసింహ ఆలయ వేసార శైలి ''విమానం'' (1246 CE) దస్త్రం:Rear view of stellate shrine in the Ishvara temple at Arasikere 1.JPG|నక్షత్రాకృతి ''విమానం'' వద్ద [[Ishvara Temple (Arasikere)|ఈశ్వరుడి ఆలయం (Arasikere)]] CE 1220 లో నిర్మించారు దస్త్రం:Jain Temple at Halebidu.jpg|[[సంకిఘట్ట|జైన దేవాలయాలు, హలేబిడు]] దస్త్రం:Nageshvara (near) and Chennakeshava (far) temples at Mosale.JPG|మోసలే వద్ద జంట ఆలయాలు (సా.శ. 1200), నాగేశ్వర (ముందు ఉన్నది) చెన్నకేశవ ఆలయం (వెనక ఉన్నది) దస్త్రం:Shilabaalika on pillar bracket in Chennakeshava Temple at Belur2.jpg|బేలూర్ వద్ద చెన్నకేశవ ఆలయంలో స్థూపాన్ని బ్రాకెట్ ఒక నాట్యగత్తె శిల్పం, 1117 CE, '' (సాలభంజిక'' లేదా ''మదనిక)'' </gallery> === భాష === హొయసల పాలకులు కన్నడ భాషను పోషించారు. ఇది వారి [[శాసనం|శాసనాల్లో]] కూడా కనిపిస్తుంది. ఇది ఎక్కువగా గద్యంలో కాకుండా మేలైన కవిత్వ రూపంలో ఉంటుంది. ఈ శాసనాలు అంచులలో పూలతో అలంకరించి ఉంటాయి.<ref name="floral">Ayyar (2006), p. 600</ref> చరిత్రకారుడు షెల్డన్ పొల్లాక్ ప్రకారం, హొయసల శకంలో సంస్కృతం పూర్తిగా స్థానభ్రంశం చెంది, దాని స్థానంలో కన్నడ అధికార భాషగా ఆధిపత్యం చెలాయించింది.<ref name="courtly">Pollock (2006), p. 288–289</ref> దేవాలయాలు స్థానిక పాఠశాలలుగా పనిచేసాయి. ఇక్కడ బ్రాహ్మణ పండితులు సంస్కృతంలో బోధించారు. జైన, బౌద్ధ మఠాలు కొత్త సన్యాసులకు విద్యను అందించాయి. ఉన్నత విద్యాభ్యాసం చేసే పాఠశాలలను ''ఘటికలు'' అనే''వారు''. స్థానిక కన్నడ భాష దేవుడికి (''వచనాలు,'' ''దేవరనామాలు'') సాన్నిహిత్యం యొక్క పారవశ్య అనుభవాన్ని వ్యక్తీకరించడానికి, పెరుగుతున్న భక్తి ఉద్యమాలలో విస్తృతంగా ఉపయోగించారు. సాహిత్య రచనలు కన్నడంలో తాటి యాకులపై రాసారు. హొయసలకు ముందరి శతాబ్దాలలో జైన రచనలు కన్నడ సాహిత్యంలో ఆధిపత్యం చెలాయించగా, హొయసల పాలనలో శైవ, తొలి బ్రాహ్మణ రచనలు ప్రాచుర్యం పొందాయి.<ref name="jainwritings">Narasimhacharya (1988), p17</ref> సంస్కృతం లోని రచనా ప్రక్రియల్లో కవిత్వం, వ్యాకరణం, నిఘంటువు, మాన్యువల్లు, వర్ణనలు, పాత రచనలకు వ్యాఖ్యానాలు, గద్య కల్పన, నాటకం ఉన్నాయి.<ref name="works">The ''Manasollasa'' of king [[Someshvara III]] is an early encyclopedia in Sanskrit (Thapar 2003, p393)</ref> శిలాశాసనాలు, తామ్రశాసనాలూ కన్నడలో ఎక్కువగా రాసారు. కొన్ని సంస్కృతంలో గాని, రెండు భాషల్లో గానీ ఉన్నాయి. ద్విభాషా శాసనాల్లో శీర్షిక, వంశవృక్షం, రాజు మూలానికి సంబంధించిన గాథలు, లబ్ధిదారుల వివరాలు సంస్కృతంలో ఉండేవి. భూమి వివరం, దాని సరిహద్దులు, స్థానిక అధికారుల భాగస్వామ్యం, దానగ్రహీత హక్కులూ బాధ్యతలు, పన్నులు, బకాయిలు, సాక్షులతో సహా దాన వివరాలన్నీ కన్నడ భాషలో ఉండేవి. ఈ విధంగా చెయ్యడంలో ఇది శాసనాంశాలు అస్పష్టత లేకుండా స్థానిక ప్రజలు స్పష్టంగా అర్థం చేసుకునే వీలు కలిగిస్తుంది.<ref name="bilingual">However by the 14th century, bilingual inscriptions lost favor and inscriptions were mostly in the local language (Thapar 2003, pp393–95)</ref> ==మొగల్తూరు సంస్థానం స్థాపన== వీర భల్లాలుడి వంశస్తుడైన ఝల్లిగడ్డ గంగరాజు <ref>{{Cite web |url=http://mogaltur.pradeep1.com/ |title=ఆర్కైవ్ నకలు |website= |access-date=2012-08-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100318061454/http://mogaltur.pradeep1.com/ |archive-date=2010-03-18 |url-status=dead }}</ref> [[హైదరాబాద్]] నవాబు కొలువులో సర్దార్ గా పరాక్రమం చూపించాడు. [[పశ్చిమ గోదావరి జిల్లా]] నరసాపురం ప్రాంతంలో చెలరేగిన పితూరీలను, అలజడులను అణచివేయడానికి గంగరాజును కొంత సైన్యంతో పంపాడు నవాబు. తర్వాత గంగరాజు [[కృష్ణా జిల్లా]] కలిదిండి గ్రామంలో స్థిరనివాసం ఏర్పరచుకొని క్రమేణా 1608 లో [[మొగల్తూరు]] సంస్థానాన్ని స్థాపించాడు. ==కళలు== హొయసల శకంలో దక్షిణ భారతదేశంలో కళలు, శిల్ప కళాశైలి, సంస్కృతి చాలా అభివృద్ధి చెందాయి. ఈ సామ్రాజ్యము నేటికీ అద్భుతమైన [[హొయసల శిల్పం|హొయసల శిల్పాని]]కి చిరస్మరణీయం. బేలూరులోని చెన్నకేశవాలయం, హళిబేడులోని హొయసలేశ్వరాలయం, సోమనాథపురంలో చెన్నకేశవాలయం వంటి ప్రసిద్ధ ఆలయాలతో పాటు కర్ణాటకంతటా విస్తరించి నేటికీ నిలిచి ఉన్న వందకు పైగా దేవాలయాలు హొయసల శిల్పకళకు తార్కాణం. హొయసల రాజులు లలిత కళలను కూడా ప్రోత్సహించి చేయూతనిచ్చారు. వీరి ఆదరణ వలన [[కన్నడ]], [[సంస్కృతం|సంస్కృత]] సాహిత్యాలు వెల్లివిరిశాయి. == ఇవి కూడా చూడండి == * [[హొయసల సాహిత్యం]] * [[హొయసల పవిత్ర సముదాయాలు]] ==మూలాలు== {{మూలాలజాబితా}} [[వర్గం:భారతదేశ చరిత్ర]] [[వర్గం:కర్ణాటక చరిత్ర]] [[వర్గం:భారతదేశాన్ని పరిపాలించిన వంశములు]] [[వర్గం:హోయసల రాజ్యం]] [[వర్గం:ఈ వారం వ్యాసాలు]] taa1jfnmbqsbqs5z68vk07hubmbghdd 4 54952 4908723 4281043 2026-07-20T11:10:49Z రవిచంద్ర 3079 4908723 wikitext text/x-wiki [[దస్త్రం:Neil Armstrong pose.jpg|120px|right|]] * క్రీ.పూ 356 : గ్రీకు దేశములోని మాసిడోనియా రాజ్యాన్ని పరిపాలించిన రాజు [[అలెగ్జాండర్]] జననం (మరణం. క్రీ.పూ.323). * [[1837]] : రేడియో టెలిగ్రాఫ్ వ్యవస్థను అభివృద్ధిచేయుటలో పితామహుడుగా ప్రసిద్ది చెందిన [[గూగ్లి ఎల్మో మార్కోని]] మరణం (జ.1874). * [[1892]] : తెలుగు కవి, జానపద, నాటక రచయిత [[కవికొండల వెంకటరావు]] జననం (మ.1969). * [[1919]] : మొట్టమొదట [[ఎవరెస్టు]] శిఖరాన్ని అధిరోహించిన వ్యక్తులలో ఒకడైన సర్ [[ఎడ్మండ్ హిల్లరీ]] జననం (మ.2008). * [[1969]] : [[నీల్ ఆర్మ్‌స్ట్రాంగ్]] చంద్రునిపై కాలుమోపిన తొలి మానవుడు. (చిత్రంలో) * [[1972]] : హిందీ చలన చిత్ర నేపధ్యగయకురాలు [[గీతా దత్]] మరణం (జ.1930). * [[1973]] : కరాటే యోధుడు, నటుడు [[బ్రూస్ లీ]] మరణం (జ.1940). <noinclude>[[వర్గం:చరిత్రలో ఈ రోజు]]</noinclude> 82he3o439k9gkljcoscdrgygpza4xc4 0 60235 4908413 4904957 2026-07-19T13:02:31Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 /* ఇవి కూడా చూడండి */ 4908413 wikitext text/x-wiki {{దేశ సమాచారపెట్టె1 | native_name = <span style="line-height:1.33em;"><big> গণপ্রজাতন্ত্রী বাংলাদেশ </big><br />''గొణోప్రజాతొంత్రి బాంగ్లాదేశ్''</span> | conventional_long_name = <span style="line-height:1.33em;">బంగ్లాదేశ్ ప్రజా గణతంత్రం</span> | common_name = బంగ్లాదేశ్ | image_flag = Flag of Bangladesh.svg | image_coat = Coat_of_arms_of_Bangladesh.svg | national_motto = ఏమీ లేదు | national_anthem = ''[[:en:Amar Shonar Bangla|అమర్ షోనార్ బాంగ్లా]]''<small><br />''నా బంగారు బెంగాల్''</small> | image_map = Bangladesh in its region.svg | official_languages = [[బెంగాలీ భాష]] | capital = [[ఢాకా]] | latd = 23 | latm = 42 | latNS = N | longd = 90 | longm = 22 | longEW = E | largest_city = capital | government_type = [[:en:Parliamentary system|పార్లమెంటరీ రిపబ్లిక్]] | leader_title1 = [[:en:List of Presidents of Bangladesh|అధ్యక్షుడు]] | leader_name1 = [[:en:Iajuddin Ahmed|ఇయాజుద్దిన్ అహ్మద్]] | leader_title2 = [[:en:Prime Minister of Bangladesh|ప్రధానమంత్రి]] | leader_name2 = తారిక్ రెహమాన్ | leader_title3 = [[:en:Caretaker government|Chief Adviser (Interim Caretaker Government)]] | leader_name3 = <br />[[:en:Fakhruddin Ahmed|ఫఖ్రుద్దిన్ అహ్మద్]] | sovereignty_type = [[:en:History of Bangladesh|స్వాతంత్ర్యం]] | sovereignty_note = [[పాకిస్తాన్]] నుండి | established_event1 = ప్రకటిత | established_date1 = [[మార్చి 26]] [[1971]] | established_event2 = [[:en:Victory Day (Bangladesh)|విజయ దినం]] | established_date2 = [[డిసెంబరు 16]] 1971 | area = 144,000 | areami² = 55,599 <!--Don't remove per [[WP:MOSNUM]]--> | area_rank = 94వది | area_magnitude = | percent_water = 7.0 | population_estimate = 150,448,340<ref name="CIA2007">{{Cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/bg.html |title=CIA World Factbook 2007 |access-date=2007-09-03 |website= |archive-date=2021-01-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210101071339/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/bg.html |url-status=dead }}</ref> | population_estimate_year = 2007 | population_estimate_rank = 7th | population_census = 129,247,233¹ | population_census_year = 2001 | population_density = 1045 | population_densitymi² = 2706 <!--Don't remove per [[WP:MOSNUM]]--> | population_density_rank = 11వది | GDP_PPP_year = 2006 | GDP_PPP = $330.8&nbsp;[[:en:1 E9|బిలియన్]] | GDP_PPP_rank = 31వది | GDP_PPP_per_capita = $2200 | GDP_PPP_per_capita_rank = 138వది | GDP_Real_Growth_Rate = 6.1% | Gini = 31.8 | Gini_year = 2000 | Gini_category = <font color="#ffcc00">medium</font> | HDI_year = 2004 | HDI = {{increase}} 0.530 | HDI_rank = 137వది | HDI_category = <font style="color:#fc0">medium</font> | FSI = 95.9 {{decrease}} 0.4 | FSI_year = 2007 | FSI_rank = 16వది | FSI_category = <font color="#FF0000">Alert</font> | currency = [[:en:Bangladeshi taka|టాకా]] | currency_code = BDT | time_zone = BDT | utc_offset = +6 | time_zone_DST = not observed | utc_offset_DST = +6 | cctld = [[:en:.bd|.bd]] | calling_code = 880 | nationality = బంగ్లాదేషి | footnote1 = Adjusted population, p.4, {{cite web |url=http://www.banbeis.gov.bd/bd_pro.htm |publisher=Bangladesh Bureau of Statistics |title=Population Census 2001, Preliminary Report |website= |access-date=2007-09-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110706132048/http://www.banbeis.gov.bd/bd_pro.htm |archive-date=2011-07-06 |url-status=dead }} }} '''బంగ్లాదేశ్ ''', (అధికారికంగా '''బంగ్లాదేశ్ ప్రజాస్వామ్య గణతంత్ర రాజ్యం)''' భారతదేశ సరిహద్దుల్లోని దేశం. ఇది సారవంతమైన గంగా-బ్రహ్మపుత్ర మైదాన ప్రాంతంలో ఉన్న దేశము. చారిత్రకంగా బెంగాల్ భాషా ప్రాంతంలోని భాగము. దీనికి దక్షిణాన [[బంగాళాఖాతం]], ఉత్తర, తూర్పు, పడమరల్లో భారతదేశం, ఆగ్నేయాన బర్మా సరిహద్దులుగా ఉన్నాయి. హిమాలయ దేశాలైన నేపాల్, భూటాన్ లను భారతదేశ [[సిలిగురి కారిడార్]] వేరు చేస్తుంది. ప్రాదేశికంగా చైనాకు దగ్గరగా ఉంది. == పేరు వెనుక చరిత్ర == బంగ్లాదేశ్‌లోని ''బంగ్లా'' అనే పదం ప్రపంచంలో నలుమూలలా నివసించే బెంగాలీ ప్రజలందరికీ వర్తిస్తుంది. ''బంగ్లాదేశీ'' అనే పదం బంగ్లాదేశ్‌లో నివసించే ప్రజలందరికీ (బెంగాలీ ప్రజలు కానివారికి కూడా) వర్తిస్తుంది. బెంగాల్ పదానికి మూలం బంగ్లా, బొంగొ (బెంగాలీ భాషలో దీనిని సరైన అర్ధం లభించలేదు). క్రీ.పూ 1000 సంవత్సరాల క్రితం ఇక్కడ స్థిరపడిన ద్రావిడ సంస్కృతికి చెందిన బాంగ్ గిరిజన ప్రజల వలన దీనికి ఈ ప్రాంతానికి ఈ పేరు వచ్చిందని భావిస్తున్నారు.<ref>{{cite web |url= http://memory.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field%28DOCID+bd0014%29|title= Bangladesh: early history, 1000&nbsp;B.C.–A.D. 1202 |date=September 1988 |work= Bangladesh: A country study|publisher=[[Library of Congress]]|location= Washington, D.C. |access-date=1 December 2014|quote=Historians believe that Bengal, the area comprising present-day Bangladesh and the Indian state of West Bengal, was settled in about 1000 B.C. by Dravidian-speaking peoples who were later known as the Bang. Their homeland bore various titles that reflected earlier tribal names, such as Vanga, Banga, Bangala, Bangal, and Bengal.}}</ref> పురాతన ''వంగ'', ''బంగ'' అనే పదంగా రూపాంతరం చెంది ఉండవచ్చని చరిత్రకారులు భావిస్తున్నారు. పురాతన ''బొంగ'' పదం రూపాంతరం చెంది ''బంగ'' అయిందని మరికొందరు భావిస్తున్నారు. పురాతన కాలంలో బొంగ పదానికి సూర్యుడు అని అర్ధం.<ref>{{cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=d5khR_HRE8MC|title=Scroll Paintings of Bengal: Art in the Village|last=SenGupta|first1=Amitabh|date=14 June 2012|publisher=AuthorHouse|year=2012|isbn=978-1467896634|location=Bloomington, Indiana, USA|page=14|access-date=16 February 2015}}</ref> ఇండో- ఆర్యన్ పదం ''దేశ్'' అనే పదానికి మూలం సంస్కృతం. సంస్కృతంలో దేశ్ అంటే ప్రదేశం, భూభాగం, ప్రాంతం, దేశం అని అర్ధం. బెంగాలీ భాషలో దేశీ అంటే భూమి లేక దేశం అని అర్ధం. బంగ్లాదేశ్ అంటే బెంగాలీ భూమి అని అర్ధం. వంగ అనే పదం మొదటిసారిగా రాష్ట్రకూటులకు చెందిన మూడవ గోవిందా కాలంనాటి (సా.శ. 805 ) నెసరి ఫలకం మీద లభించింది. అందులో బెంగాల్‌కు చెందిన ధర్మపాలా (వంగ దేశపు రాజు) అని ఉంది. చోళ వంశానికి చెందిన [[మొదటి రాజేంద్ర చోళుడు|మొదటి రాజేంద్ర చోళ]] కాలంనాటి దస్తావేజులలో చోళులు 11వ శతాబ్దంలో బెంగాల్ మీద చేసిన దాడి గురించిన వివరాలు ఉన్నాయి. ఆసమయంలో వంగదేశాన్ని గోవిందచంద్రా పాలిస్తూ ఉన్నాడు.<ref>Keay, John (2011) ''India: A History''. Grove Press. ISBN 0802145582. p. 220</ref><ref>Allan, John Andrew (2013) ''The Cambridge Shorter History of India''. Literary Licensing. p. 145</ref><ref>Sen, Sailendra Nath ''Ancient Indian History and Civilization''. New Age International. ISBN 8122411983. p. 281</ref> == చరిత్ర == === ప్రాచీనం === బంగ్లాదేశ్ లోని చిటగాంగ్ అరణ్యాలలో [[నవీన శిలా యుగం]] నాటి శిలాజాలు, పనిముట్లు లభించాయి. ప్రస్తుతం లభ్యమవుతున్న ఆధారాలు బెంగాల్ ప్రాంతంలో క్రీ.పూ 3000 సంవత్సరాల నాటి రాతి యుగపు నివాసాలను సూచిస్తున్నాయి.<ref>{{cite book|author=Mantraṇālaẏa, Tathya |author2= Anubibhāga, Bahiḥ Pracāra |title=Bangladesh towards 21st century |url=http://books.google.com/books?id=9t3sAAAAMAAJ |year=1994 |publisher=External Publicity Wing, Ministry of Information, Govt. of the People's Republic of Bangladesh}}</ref> బెంగాల్ ప్రాంతంలో ఆస్ట్రోయాసియాటిక్, ద్రవిడ, ఇండో - ఆర్యన్, టిబెటో - బర్మన్ ప్రజలు నివసించారని తెలుస్తుంది.<ref name="congress">{{cite book |publisher=Library of Congress |url=http://memory.loc.gov/frd/cs/bdtoc.html |chapter=Early History, 1000 B.C.-A.D. 1202 |title=Bangladesh: A country study |editor=James Heitzman and Robert L. Worden |year=1989 |isbn=82-90584-08-3 |oclc=15653912}}</ref><ref name="bharadwaj">{{cite book |last=Bharadwaj |first=G |editor=Majumdar, RC |year=2003 |chapter=The Ancient Period |title=History of Bengal |publisher=B.R. Publishing Corp}}</ref> బెంగాల్ మైదానం (గ్రీక్, రోమన్ భాషలలో గంగారిడై) మీద క్రీ.పూ 325 లో అలెగ్జాండర్ దండెత్తినట్లు చారిత్రక ఆధారాలు లభిస్తున్నాయి.<ref name="ReferenceA">{{cite book|author1=Whyte, Mariam |author2=Yong, Jui Lin |title=Bangladesh |url=http://books.google.com/books?id=RFywfJunO1wC&pg=PA23 |date=2009 |publisher=Marshall Cavendish |isbn=978-0-7614-4475-6 |pages=23–}}</ref><ref>[http://www.dhakatribune.com/heritage/2014/jul/19/gangaridai-wellspring-bangladesh Gangaridai, the wellspring of Bangladesh] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150213192240/http://www.dhakatribune.com/heritage/2014/jul/19/gangaridai-wellspring-bangladesh |date=2015-02-13 }}. Dhaka Tribune (19 July 2014). Retrieved on 2015-04-27.</ref> బంగ్లాదేశ్ లోని వారి- బతేశ్వర్ శిథిలాలు పురాతన నగరప్రాంతంగా భావిస్తున్నారు. అలాగే రోమన్ సామ్రాజ్యం, ఆగ్నేయాసియ దేశాలతో వ్యాపార సంబంధాలు ఉన్నట్లు తెలుస్తుంది.<ref>{{cite book|editor=Olivelle, Austin Patrick |title=Between the Empires : Society in India 300 BCE to 400 CE |url=http://books.google.com/books?id=efaOR_-YsIcC&pg=PA6 |date=2006 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-977507-1 |pages=6–}}</ref> బెంగాల్ పురాతన చరిత్ర పురాతన నగరనిర్మాణం, సముద్రతీర రాజ్యాలతో, పురాతన భారతీయ సామ్రాజ్యాలతో సంబంధం ఉంది. తూర్పు బెంగాలులో క్రీ.పూ 232 బౌద్ధుల సామాతత సామ్రాజ్యం స్థాపించబడింది. సా.శ. 200-550 మద్య కాలంలో మౌర్య, గుప్త సామ్రాజ్యాలు తూర్పు బెంగాలులోని అధికభాగాన్ని పాలించాయి. 7వ శతాబ్దంలో తూర్పు బెంగాలులోని వాయవ్య భూభాగాన్ని కొంతకాలం పుంద్రవర్ధనా పాలించాడు. హరికేలా వంశం తూర్పు బెంగాల్ వాయవ్య, సముద్రతీర ప్రాంతాలను పాలించారు. హిందూ నాయకుడు శశాంక గౌడ సామ్రాజ్యం స్థాపించాడు. తరువాత బౌద్ధమతానికి చెందిన చంద్రరాజవంశం అధికారపీఠాన్ని అధిష్ఠించింది. సా.శ. 750 లో అంతర్యుద్ధం తరువాత బెంగాలీ బౌద్ధమతస్థుల పాలా సామ్రాజ్యం స్థాపించబడింది.<ref name="ReferenceA"/> పాలా సామ్రాజ్య పాలకులు బౌద్ధమతంలో మహాయాన అనుయాయులు. పాలాలు స్థిరమైన సామ్రాజ్యం స్థాపించారు. పలు ఆలయాలు, విశ్వవిద్యాలయాలను స్థాపించి పోషించారు.<ref name="ReferenceB">{{cite book|author=Bagchi, Jhunu |title=The History and Culture of the Pālas of Bengal and Bihar, Cir. 750 A.D.-cir. 1200 A.D. |url=http://books.google.com/books?id=J7RKoMeAtpUC&pg=PA2 |date=1993 |publisher=Abhinav Publications |isbn=978-81-7017-301-4 |pages=2–}}</ref> పాలా శిల్పకళ, చిత్రకళలు చాలా అందమైన ఆసియన్ కళగా గుర్తించబడుతున్నాయి.<ref name="ReferenceB"/> సామ్రాజ్య సాంస్కృతిక, నిర్మాణకళ ప్రభావం టిబెట్, ఆగ్నేయాసియా వరకు ప్రాకింది.<ref>[http://arthistoryteachingresources.org/lessons/the-art-and-architecture-of-buddhism-in-se-asia-post-1200/ Buddhist Art and Architecture in Southeast Asia After 1200]. Art History Teaching Resources. Retrieved on 27 April 2015.</ref> పాలా సామ్రాజ్యం ఈ ప్రాంతాన్ని 400 సంవత్సరాలు పాలించింది. ధర్మపాలా, దేవపాలా కాలం నాటికి పాలా సామ్రాజ్యం ఉన్నత స్థితికి చేరుకుంది. బ్రాహ్మణికల్ యోధులు దేవా సామ్రాజ్యం, సేనా సామ్రాజ్యాన్ని స్థాపించారు. సేనా సామ్రాజ్యాలు బెంగాల్‌లో జాతి ఆధారితంగా ప్రజలను సమైక్యపరిచారు.<ref>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/534287/Sena-dynasty Sena dynasty]. Encyclopaedia Britannica.</ref> వారు ఈ ప్రాంతాన్ని 150 సంవత్సరాల కాలం పాలించారు.<ref name="ReferenceA"/> === ఇస్లామిక్ బెంగాల్ === [[File:Akbar prays after Bengal victory.jpg|thumb|left|upright|The Mughal conquest of Bengal in [[Akbarnama]]]] [[File:Bengal Sultanate.png|thumb|upright|The [[Sultanate of Bengal]] during the reign of [[Alauddin Hussain Shah]] in 1500]] [[File:Shat Gombuj Mosque 0016.JPG|thumb|upright|The [[Sixty Dome Mosque]], a UNESCO World Heritage Site]] 7వ శతాబ్దం ఆరంభంలో బెంగాలు ప్రాంతంలో ఇస్లాం ప్రవేశించింది.<ref name="ReferenceC"/> బెంగాలులో పురాతత్వపరిశోధన శాఖ నిర్వహించిన త్రవ్వకాలలో లభించిన అబ్బాసిద్ కాలిఫతే నాణేలు పాలా సామ్రాజ్యానికి మద్య ఆసియా మద్య ఉన్న వ్యాపార సంబంధాలను తెలియజేస్తున్నాయి.<ref>Baaquie, Belal E (7 December 2012) [https://web.archive.org/web/20131226155725/http://www.newagebd.com/supliment.php?sid=167 Bangladesh: A pivot of the south-eastern Silk Road?]. ''New Age''</ref> బెంగాల్ ప్రాంతంలో ఇస్లాం వ్యాపించడానికి [[సూఫీ తత్వము|సూఫీయిజం]] ప్రధాన పాత్ర పోషించింది. 13వ శతబ్ధం ఆరంభంలో ముస్లిములు బెంగాలును ఆక్రమించిన తరువాత బెంగాలు చరిత్ర ఒక ప్రత్యేక మలుపు తిరిగింది.<ref name="ReferenceC">{{cite book|author=Eaton, Richard Maxwell |title=The Rise of Islam and the Bengal Frontier, 1204–1760 |url=http://books.google.com/books?id=gKhChF3yAOUC |year=1996 |publisher=University of California Press |isbn=978-0-520-20507-9}}</ref> పురాతన నాగరికతలు సాధించిన విజయాలు సరికొత్త ఇస్లామిక్ రాజ్యాంగం ఏర్పడడానికి, సాంస్కృతిక మార్పులకు, ముస్లిం నాగరికత ప్రారంభానికి దారితీసాయి. 1204 లో ఢిల్లీ సుల్తానేట్‌కు చెందిన బఖ్తియార్ సేనా సామ్రాజ్యానికి చెందిన ఖిల్జి లక్ష్మణ్ సేనను ఓడించాడు. ఢిల్లీకి చెందిన మమ్లక్ సుల్తానేట్, ఖిల్జీ రాజవంశం, తుగ్లక్ రాజవంశాలు ఈ ప్రాంతాన్ని ఒక శతాబ్దం కంటే అధికంగా పాలించారు. 1328 లో ఫకురుద్దీన్ ముబారక్ షా ''సోనార్ గావ్'' అనే నగరాన్ని స్థాపించాడు. 1342 లో బెంగాల్ సుల్తానేట్ ప్రకటించబడింది.<ref name="The Bengal Sultanate 1576">Hussain, Syed Ejaz (2003) ''The Bengal Sultanate: Politics, Economy and Coins, A.D. 1205–1576''</ref> ఇలియాషాహి రాజవంశం బెంగాల్‌ను 123 సంవత్సరాలు పాలించింది. సుల్తానేట్ ఆసియా భూభాగంలో ఆధిక్యత సాధించారు. సుల్తానులు మింగ్ చైనా, పర్షియా, హెజాజ్, ఇండోనేషియా, ఓట్టామన్ సామ్రాజ్యంతో సత్సంబంధాలను ఏర్పరుచుకున్నారు.<ref>[http://bd.china-embassy.org/eng/zmgx/gxgk/t823712.htm History and Legend of Sino-Bangla Contacts]. Bd.china-embassy.org. Retrieved on 27 April 2015.</ref><ref>[http://www.iranicaonline.org/articles/bengal Bengal]. Encyclopaedia Iranica.</ref> రాజా గణేశ్ కుటుంబం ఇస్లాం మతానికి మతమార్పిడి చేసుకుంది. [[1415]], [[1435]]లో రాజా గణేశ్ రాజ్యస్థాపన చేసాడు. [[1487]]లో రెండవ దఫా ఇలియాస్‌ షాహిని రాజభవంలో నిర్భంధించి హబేషా సైనికాధిపతులు ఇలియాస్‌ షాహి పాలనకు ముగింపు పలికారు.<ref name="The Bengal Sultanate 1576"/> [[1497]]లో హుస్సేన్ షాహీ రాజవంశం రాజ్యాధికారం చేపట్టగానే అల్లావుద్దీన్ హుస్సేన్ షా (మక్కా షరీఫ్ కుమారుడు) బెంగాల్ సుల్తాన్ పదవిని అలంకరించాడు.<ref>Chowdhury, AM and Shah, Husain. "Asiatic Society of Bangladesh". ''Banglapedia: The National Encyclopedia of Bangladesh''</ref> అలావుద్దీన్ పాలన సమృద్ధి, విభిన్న సంస్కృతులకు తెరతీసింది.<ref>Richard, Arthus (2002). History of Rakhine. Boston, MD: Lexington Books. p. 23. ISBN 0-7391-0356-3. Retrieved 8 July 2012.</ref> బెంగాల్ వ్యాపారులు హిందూ మహాసముద్ర తీర దేశాలతో వ్యాపార సంబంధాలు ఏర్పరుచుకున్నారు.<ref>{{cite book|author=Kratoska, Paul H. |title=South East Asia, Colonial History: Imperialism before 1800 |url=http://books.google.com/books?id=Z9U-FUPS3DkC&pg=PA98 |year=2001 |publisher=Taylor & Francis |isbn=978-0-415-21540-4 |pages=98–}}</ref><ref>{{cite book|author1=Raychaudhuri, Tapan |author2=Habib, Irfan |author3=Kumar, Dharma |title=The Cambridge Economic History of India: Volume 2, C.1751-c.1970 |url=http://books.google.com/books?id=9ew8AAAAIAAJ&pg=PA296 |year=1983 |publisher=CUP Archive |isbn=978-0-521-22802-2 |pages=296–}}</ref> సుల్తాన్ రాజ్యసభను పలువురు సాహస యాత్రీకులు (ఇబ్న్ బటుటా, నిక్కోలో డీ కొంటి, రాల్ఫ్ ఫిట్చ్, అడ్మిరల్ జెంగ్ హె) సందర్శించారు.<ref>Dunn, Ross E (1986). The Adventures of Ibn Battuta: A Muslim Traveler of the 14th Century. pg 254–256</ref><ref>[http://www.bpedia.org/C_0341.php Conti, Nicolo de] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923194134/http://www.bpedia.org/C_0341.php |date=2015-09-23 }}. BANGLAPEDIA.</ref> [[1517]]లో పోర్చుగీసు ప్రజలు వ్యాపారులు మలక్కా, గోవా సముద్రం మీద ప్రయాణించి బెంగాల్‌లో ప్రవేశించారు. [[1528]]లో పోర్చుగీసు వ్యాపారులకు చిట్టగాంగ్‌లో కార్మాగారాలు, కస్టమ్స్ హౌసులు నిర్మించుకోడానికి అనుమతి లభించింది. తరువాత అది ''పొర్టో గ్రాండే డీ బెంగలా'' కాలనీ స్థాపించే వరకు అభివృద్ధి చెందింది. [[1538]]లో [[షేర్ షా సూరి]] బెంగాల్ మీద విజయం సాధించాడు. ఆయన కాబూల్ నుండి చిట్టగాంగ్ వరకు గ్రాండ్ ట్రంక్ రోడ్డు నిర్మించాడు. [[1564]]లో సూర్ రాజవంశం స్థానంలో ఆఫ్ఘన్‌కు చెందిన కర్రానీ రాజవంశం బెంగాల్ ను వశపరచుకుంది. బెంగాల్ సుల్తానుల పతనం బారో - బూయాన్ భూస్వాముల ఆధికారాన్ని అధికం చేసింది. 16వ శతాబ్ధానికి ఇసా ఖాన్ నాయకత్వంలో, ది బారో - భుయాన్లు బెంగాల్ తూర్పు భూభాగం అంతటి మీద ఆధిపత్యం సాధించారు. వారు అహోం రాజ్యం, కొచ్ సామ్రాజ్యంతో కలిసి మొఘల్ సామ్రాజ్య విస్తరణకు గట్టిగా ఎదురు నిలిచారు. [[1530]]లో మారుక్ యు రాజ్యం స్థాపించబడింది. తరువాత చిటగాంగ్ భూభాగం అరకనెసే పాలనలోకి మారింది. మద్యయుగంలో బెంగాల్ సాహిత్యానికి మరుక్ యు ఒక ప్రముఖ కేంద్రంగా మారింది. అరాకన్ రాజ్యసభ ముస్లిం సాహిత్యకారులకు, భూస్వాములకు స్వర్గదామంగా మారింది.<ref>{{cite book|author=Yegar, Moshe |title=Between Integration and Secession: The Muslim Communities of the Southern Philippines, Southern Thailand, and Western Burma/Myanmar |url=http://books.google.com/books?id=S5q7qxi5LBgC&pg=PA24 |date=2002 |publisher=Lexington Books |isbn=978-0-7391-0356-2 |pages=24–}}</ref> 16వ శతాబ్దంలో మొఘల్ సామ్రాజ్యం బెంగాల్ మీద ఆధిపత్యం సాధించింది. ఢాకా నగరానికి జహంగీర్ నగర్ అని నామాంతరం చేయబడింది. తరువాత బెంగాల్ మొఘల్ సామ్రాజ్యంలో ప్రధాన కేంద్రంగా మారింది. తరువాత మొఘల్ పాలకులు ఈ ప్రాంతంలో వ్యవసాయ సంస్కరణలు చేపట్టారు.<ref name="ReferenceC"/>[[అక్బర్]] పాలనలో బెంగాల్ కేలండర్లో మార్పులు తీసుకురాబడ్డాయి. బెంగాల్ వ్యవసాయంలో అత్యున్నతి సాధించి వ్యవసాయ ఉత్పత్తులను ఎగుమతి చేసే దశకు చేరుకుంది. [[1666]]లో షైస్తా ఖాన్ అర్కానీస్సును ఓడించి చిట్టగాంగ్ మీద ఆధిపత్యం సాధించాడు.<ref name="ReferenceC"/> 18వ శతాబ్దంలో మొఘల్ సామ్రాజ్యం పతనం తరువాత బెంగాల్ ప్రిన్సిపాలిటీ రూపొందించబడింది. బెంగాల్ నవాబులు ఆధిపత్యం త్రోసివేసి యురోపియన్ వ్యాపారులు ఈ భూభాగం మీద ఆధిపత్యం సాధించారు. 18వ శతాబ్దంలో బెంగాల్ సంపన్న ప్రాంతంగా మారింది. ===బ్రిటిష్ పాలన=== [[File:Lord Clive meeting with Mir Jafar after the Battle of Plassey.jpg|thumb|British rule began with [[Robert Clive]]'s victory at the [[Battle of Plassey]] in 1757]] [[1757]]లో బెంగాల్ చివరి నవాబు " సిరాజ్ ఉద్ దౌలా "ను జయించిన తరువాత బ్రిటిష్ ఈస్టిండియా కంపెనీ బెంగాల్ మీద ఆధిపత్యం సాధించారు. బ్రిటిష్ రాజ్ పాలనలో బెంగాల్ ప్రెసిడెన్సీ రూపొందించబడింది. [[1793]]లో కంపెనీ శాస్వత కాలనీలు ఏర్పాటు చేసుకున్నది. కంపెనీ పాలన ఉన్నత స్థాయికి చేరుకున్న సమయంలో ఉత్తర భారతం, [[బర్మా]] , మలక్కా స్ట్రైట్ లోని అత్యధిక భాగం ప్రెసిడెన్సీ న్యాయాధికార పరిధిలోకి చేరింది. [[1857]] సిపాయీల తిరుగుబాటు ఫలితంగా ఈ భూభాగం మీద అధికారం పూర్తిగా బ్రిటిష్ ప్రభుత్వపరం అయింది.<ref>[[#Baxter|Baxter]], pp. 30–32</ref> బ్రిటిష్ ఇండియన్ ఎంపైర్ స్థాపన తరువాత బెంగాల్ ప్రాంతంలో బ్రిటిష్ సంస్కృతిక ప్రభావం అధికం అయింది. నిర్మాణాలు, విద్య , కళల మీద ఈ ప్రభావం మరింత అధికంగా ఉంది. బెంగాల్ ప్రాంతం తిరుగుబాటుకు , బ్రిటిష్ వ్యతిరేక ఉద్యమాలకు కేంద్రంగా ఉండేది. [[1905]] , [[1911]] మద్యకాలంలో బెంగాల్ విభజన తరువాత ఇది అధికంగా ఈస్టిండియా నివాసిత ప్రాంతంగా ఉంది.<ref>[[#Baxter|Baxter]], pp. 39–40</ref> [[1937]]లో ఈ భూభాగంలో స్వంతత్రంగా ఎన్నికలు నిర్వహించబడ్డాయి. తరువాత మొదటిసారిగా ఈ ప్రాంతంలో స్వతంత్రంగా ఎన్నిక చేయబడిన ప్రభుత్వం ఏర్పడింది. క్రిషక్ ప్రజా పార్టీ నాయకుడున్ ఎ.కె. ఫహ్లుల్ హుక్ ప్రధానమంత్రిగా ఈ ప్రాంతంలో మొదటిసారిగా ప్రభుత్వం ఏర్పాటు చేసాడు. [[1942]] లాహోర్ రిసొల్యూషన్ స్వీకరించబడింది. బ్రిటిష్ ఇండియా వాయవ్య , తూర్పు భూభాగాలు కలిపి స్వతంత్రదేశంగా రూపొందించబడింది. [[1943]]లో ముస్లిం లీగ్ " సర్. ఖవాజా నజీరుద్దీన్ " నాయకత్వంలో కూటమి ప్రభుత్వం స్థాపించింది. రెండవ ప్రపంచ యుద్ధం సమయంలో ఇంపీరియల్ జపాన్ సైన్యం ఎయిర్ ఫోర్స్ చిట్టగాంగ్ మీద వాయుమార్గ దాడిచేసింది.<ref>[http://news.google.com/newspapers?nid=2206&dat=19420509&id=WP0tAAAAIBAJ&sjid=aNQFAAAAIBAJ&pg=4560,1489075 Nippon Bombers Raid Chittagong] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150903210633/https://news.google.com/newspapers?nid=2206&dat=19420509&id=WP0tAAAAIBAJ&sjid=aNQFAAAAIBAJ&pg=4560,1489075 |date=2015-09-03 }}. The Miami News. 9 May 1942</ref><ref>{{cite web | url=http://trove.nla.gov.au/ndp/del/article/17799625 | title=14 Dec 1942 – JAPANESE RAID CHITTAGONG Stung By Allied Bombing | publisher=Trove.nla.gov.au | date=14 December 1942 |access-date=13 May 2013}}</ref> కూటమి సైన్యాలు భూభాగం అంతా భూభాగం నుండి బర్మా యుద్ధాన్ని ఎదుర్కొన్నది. రెండవ ప్రపంచ యుద్ధం తరువాత బ్రిటిష్ ఇండియా ప్రభుత్వం భారతీయ ద్వీపకల్పం నుండి వైదొలగాలని నిర్ణయించుకుంది. తరువాత ముస్లిం లీగ్, కాంగ్రెస్ మద్య రాజీ సమావేశాలు దేశవిభజనకు దారితీసాయి. సమైక్య బెంగాల్ ప్రతిపాదన తిరస్కరించబడింది.<ref>Christophe Jaffrelot (2004). A History of Pakistan and Its Origins. Anthem Press. p. 42. ISBN 9781843311492.</ref> బెంగాల్‌ను పలుమార్లు ( [[1770]] బెంగాల్ క్షామం, [[1943]] బెంగాల్ క్షామం) కరువు బాధించింది.<ref name="sen">{{cite book|title=Poverty and Famines|last=Sen|first=Amartya|publisher=Oxford University Press|year=1973|isbn=0-19-828463-2|id={{OCLC|10362534|177334002|191827132|31051320|40394309|53621338|63294006}}}}</ref> === తూర్పు పాకిస్థాన్ === [[1947]]లో బ్రిటిష్ సామ్రాజ్యం భారతదేశం నుండి వైదొలగిన తరువాత బెంగాల్ మతప్రాతిపదిక మీద విభజించబడింది. పశ్చిమ బెంగాల్ కొత్తగా రూపొందిన భారతదేశంలోకి విలీనం చేయబడింది. తూర్పు బెంగాల్ (ముస్లిం ఆధిక్యత ఉంది) [[పాకిస్థాన్]]లో విలీనం చేయబడింది. ముందు దీనిని ఢాకా రాజధానిగా తూర్పు బెంగాల్ భూభాగంగా పిలిచేవారు తరువాత తూర్పు పాకిస్థాన్‌గా నామాంతరం చెందింది.<ref name="collins">{{cite book |last=Collins |first=L |author2=D Lapierre |year=1986 |title=Freedom at Midnight, Ed. 18 |publisher=Vikas Publishers, New Delhi |isbn=0-7069-2770-2}}</ref> [[File:21 Feb 1953 Dhaka University female students procession.png|thumb|left|upright|The [[Bengali Language Movement]] catalysed the assertion of Bengali national identity in East Bengal and later East Pakistan.]] ==== జమీందారీ విధానం ==== [[1950]]లో తూర్పు బెంగాల్‌లో భూసంస్కరణలు అమలుకు రావడంతో జమిందారీ వ్యవస్థకు ముగింపు వచ్చింది.<ref>[[#Baxter|Baxter]], p. 72</ref> తూర్పు బెంగాల్ లోని ఆర్థిక రంగం, గణాంక ఆధిక్యత వహించగా పశ్చిమ పాకిస్థాన్ సైనిక పరంగా ఆధిక్యత కలిగి ఉండేది. [[1952]]లో బెంగాలీ భాషోద్యమం పాకిస్థాన్ రెండు విభాగాల మధ్య చీలికకు దారితీసింది.<ref>[[#Baxter|Baxter]], pp. 62–63</ref> కేంద్ర ప్రభుత్వం మీద కలిగిన అసంతృప్తి తరువాత దశాబ్ధంలో ఆర్థిక, సాంస్కృతిక వివాదాలకు అధికం కావడానికి కూడా దారితీసాయి. బెంగాలీ ప్రజలకు నాయకత్వం వహిస్తూ అవామీ లీగ్ రాజకీయ పార్టీ అవతరించింది. అవామీ లీగ్ ఉద్యమ ఫలితంగా అవామీ లీగ్ నాయకుడు షేక్ ముజబూర్ రహమాన్ [[1960]], [[1966]] లలో ఖైదు చేయబడ్డాడు. [[1969]]లో ఖైదు నుండి విడుదల చేయబడ్డాడు. [[1970]]లో బంగ్లాదేశ్‌ను భోలా తుఫాన్ ధ్వంసంచేసింది. ఈ తుఫాన్ తూర్పు బెంగాల్‌లో 5లక్షల మంది ప్రాణాలను బలిగొన్నది.<ref>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/1483615/Bangladesh-cyclone-of-1991 Bangladesh cyclone of 1991]. Britannica Online Encyclopedia.</ref> అయినప్పటికీ కేంద్ర ప్రభుత్వం నుండి సరైన స్పందన లభించలేదు. బెంగాలీప్రజల ఆగ్రహం అధికం అయింది. 1970లో షేక్ ముజబూర్ రహమాన్ అమోఘ మెజారిటీతో విజయం సాధించాడు.<ref>[[#Baxter|Baxter]], pp. 78–79</ref> అయినప్పటికీ ఆయన అధికారం స్వీకరించడానికి అవరోధం ఎదురైంది. ==== రాజీ ప్రయత్నాలు ==== షేక్ ముజబూర్ రహమాన్‌తో రాజీ ప్రయత్నాలు మొదలైన తరువాత అధ్యక్షుడు యాహ్యాఖాన్, సైనిక అధికారులు ఆపరేషన్ సెర్చ్ లైటు ఏర్పాటు చేసి<ref name="salik">{{cite book |last=Salik |first=Siddiq |year=1978 |title=Witness to Surrender |publisher=Oxford University Press |isbn=0-19-577264-4}}</ref> తూర్పు పాకిస్థాన్ మీద సైనికచర్య తీసుకుని [[1971]] మార్చి 26 తెల్లవారు ఝామున షేక్ ముజబూర్ రహ్మాన్‌ను ఖైదు చేసారు. యాహ్యా మెథడ్స్ హింసాత్మకం, దౌర్జన్య పూరిత విధానాలకు పలువురు పౌరులు ప్రాణాలు కోల్పోయారు.<ref name="Rummel">Rummel, Rudolph J. (1997) [http://www.hawaii.edu/powerkills/SOD.CHAP8.HTM "Statistics of Democide: Genocide and Mass Murder Since 1900"]. Transaction Publishers, Rutgers University. ISBN 3-8258-4010-7, Chapter 8, table 8.1. Rummel comments that, ''In East Pakistan (now Bangladesh) [General Agha Mohammed Yahya Khan and his top generals] planned to indiscriminately murder hundreds of thousands of its Hindus and drive the rest into India. And they planned to destroy its economic base to ensure that it would be subordinate to West Pakistan for at least a generation to come. This despicable and cutthroat plan was outright genocide.''</ref> యాహ్యాస్ చీఫ్ హిందువులను, మేధావులను లక్ష్యంగా చేసుకుని దాడి సాగించారు. దాదాపు 10 లక్షల శరణార్ధులు భారతదేశంలోకి ప్రవేశించారు.<ref name="laporte">{{cite journal |doi=10.1525/as.1972.12.2.01p0190a |last=LaPorte |first=R |year=1972 |title=Pakistan in 1971: The Disintegration of a Nation |url=https://archive.org/details/sim_asian-survey_1972-02_12_2/page/97 |journal=Asian Survey |volume=12 | issue = 2|pages=97–108}}</ref> 1971లో తూర్పు బెంగాల్ అంతర్యుద్ధంలో 30 వేలమంది ప్రాణాలు కోల్పోయారని అంచనా.<ref name="Rummel-8-2">Rummel, Rudolph J. (1997) [http://www.hawaii.edu/powerkills/SOD.CHAP8.HTM "Statistics of Democide: Genocide and Mass Murder Since 1900"]. Transaction Publishers, Rutgers University. ISBN 3-8258-4010-7, Chapter 8, [http://www.hawaii.edu/powerkills/SOD.TAB8.2.GIF Table 8.2 Pakistan Genocide in Bangladesh Estimates, Sources, and Calculations].</ref> ముజీబుర్ రహ్మాన్ చివరికి US ప్రత్యక్ష జోక్యం ఫలితంగా 1972 జనవరి 8 న విడుదలయ్యారు.<ref>[http://www.pakblog.net/2012/01/sheikh-mujib-ur-rehman-release-and.html Sheikh Mujibur Rehman release and events on 8 January 1972]. Pakblog.net (2012-01). Retrieved on 26 June 2012.</ref> ==== అవామీ లీగ్ ==== అవామీ లీగ్ నాయకులు భారతదేశంలో [[కోల్‌కాతా|కలకత్తా]]లో ఉంటూనే తూర్పు బెంగాల్‌లో ప్రభుత్వం రూపొందించారు. [[1971]] ఏప్రిల్ 17న అజ్ఞాతంలో ఏర్పాటైన ప్రభుత్వం మెహర్‌పూర్ వద్ద ప్రమాణ స్వీకారం చేసారు. తిజుద్దీన్ అహ్మద్ మొదటి ప్రధానిగా, సయ్యద్ నజ్రుల్ ఇస్లాం తాత్కాలిక అధ్యక్షునిగా ప్రమాణస్వీకారం చేసారు. 9 సంవత్సరాల పోరాటం తరువాత బంగ్లాదేశ్ స్వతంత్ర పోరాటం ముగింపుకు వచ్చింది. ముల్కీ బహ్ని కాదర్ బహ్ని, హెమయత్ బహ్ని నాయకత్వంలో సైన్యం బంగ్లాదేశ్ సైన్యంగా రూపొందింది. జనరల్ ఎం.ఎ.జి ఒస్మని ఆధ్వర్యంలో పాకిస్థాన్ సౌన్యం ఒకవైపు నిలిచింది. ముల్కీ బహ్ని సైన్యం పాకిస్థాన్ సైన్యాలను ఎదుర్కొంటూ గొరిల్లా పోరు సాగించింది. 1971 బంగ్లాదేశ్ మారణహోమంలో పాకిస్థాన్ సైన్యం, మతపరమైన సహాయ సైన్యాలు బెంగాలీ పౌరులు, మేధావులు, యువకులు, విద్యార్థులు, రాజకీయ వాదులు, ఉద్యమకారులు, మత సంబంధిత అల్పసంఖ్యాకులను లక్ష్యంగా చేసుకుని దాడులు సాగించారు. శీతాకాలంలో మైత్రో బహినిల్ బంగ్లాదేశ్ - ఇండియా అలైయ్డ్ సైన్యం పాకిస్థాన్ సైన్యాలను ఓడించారు. పాకిస్థాన్ లొంగిపోయిన తరువాత [[1971]] డిసెంబరు 16న స్వతంత్ర బంగ్లాదేశ్ అవతరించింది. === బంగ్లాదేశ్ === [[File:Sheikh Mujib Bangladesh Constitution.jpg|thumb|upright|[[Prime Minister of Bangladesh|Prime Minister]] [[Sheikh Mujibur Rahman]] signs the [[Constitution of Bangladesh]] into law on 16 December 1972|link=Special:FilePath/Sheikh_Mujib_Bangladesh_Constitution.jpg]] స్వతంత్రం తరువాత బంగ్లాదేశ్ రాజ్యాంగం లౌకిక బహుళ పార్టీ విధానం స్వతత్ర విధానం అమలుచేసారు. [[1973]]లో అవామీ లీగ్ విజయం సాధించింది. 1973, 1974 లో దేశంలో క్షామం సంభవించింది.<ref name="sen" /> [[1975]]లో ముజిబ్ ఒక పార్టీ సోషలిస్ట్ రూల్ విధానాన్ని అమలు చేసాడు. 1975 ఆగస్టు 15న ముజిబ్, ఆయన కుటుంబ సభ్యులను మిడ్- లెవల్ మిలటరీ అధికారులు కాల్చి వేసారు.<ref name="mascarenhas">{{cite book|title=Bangladesh: A Legacy of Blood|last=Mascarenhas|first=A|publisher=Hodder & Stoughton, London|year=1986|isbn=0-340-39420-X|oclc=|id={{OCLC|13004864|16583315|242251870}}}}</ref> ఉపాధ్యక్షుడు ఖండేకర్ ముస్తగ్ అహ్మద్ అధ్యక్షుడిగా ప్రమాణస్వీకారం చేసాడు. 1975 నవంబరు 7లో దేశంలో సైనికాధికారం వచ్చింది. దేశంలో శాంతి నెలకొనడానికి అత్యవసర పరిస్థితి అమలుచేసారు. మస్తగ్ రాజీనామా చేసాడు. దేశంలో తాత్కాలికంగా మార్షల్ లా ప్రవేశపెట్టబడింది. కొత్త అధ్యక్షుడికి సహాయంగా ముగ్గురు సర్వీస్ చీఫ్స్ నియమించబడ్డారు. జస్టిస్ అబు సయెం కూడా చీఫ్ మార్షల్ లా అడ్మినిస్ట్రేటర్‌లలో ఒకరు. జస్టిస్ సయెం రాజీనామా చేసిన తరువాత 1977లో లెఫ్టినెంట్ జనరల్ జియార్ రహ్మన్ అధ్యక్షపదవి చేపట్టాడు. అధూక్షుడు జియా తిరిగి బహుళ పార్టీ విధానం, ఫ్రీ మార్కెట్ ప్రవేశపెట్టాడు. తరువాత బంగ్లాదేశ్ నేషనల్ పార్టీని స్థాపించాడు. [[1981]]లో జియాను కాల్చివేయడంతో జియా పాలన ముగింపుకు వచ్చింది.<ref name="mascarenhas" /> బంగ్లాదేశ్ తరువాత ప్రధానపాలకుడుగా లెఫ్టినెంటు జనరల్ హొస్సైన్ మొహమ్మద్ ఎర్షాద్ 1982 మార్చి‌లో పదవిని చేపట్టాడు. 1990 డిసెంబరు 6 వరకు ఎర్షాద్ పాలన సాగింది. తరువాత రాజకీయ పార్టీలన్నీ సమైక్యంగా (ప్రజలు కూడా) తిరుగుబాటు చేసి ఎర్షాద్ రాజానామా కొరకు వత్తిడి తీసుకురావడంతో అతను రాజీనామా చేసాడు. === ఖలేడా జియా === [[File:Ziaur Rahman 1979.jpg|thumb|upright|left|[[Lieutenant General|Lt General]] [[Ziaur Rahman]] served as [[President of Bangladesh|President]] (1977–1981) and [[Chief Martial Law Administrator|CMLA]] (1977–1979)]] బంగ్లాదేశ్ తిరిగి పార్లమెంటరీ డెమాక్రసీకి మారింది. గతించిన జియా భార్య [[ఖలేదా జియా]] బంగ్లాదేశ్ నేషనలిస్ట్ పార్టీకి నాయకత్వం వహించి [[1991]] ఎన్నికలలో విజయం సాధించింది. తరువాత మొదటిసారి ప్రధానమంత్రి పదవిని చేపట్టి బంగ్లాదేశ్ చరిత్రలో మొదటి మహిళా ప్రధానిగా నిలిచింది. అవామీ లీగ్‌కు, ముజిబూర్ కుమార్తె షేక్ హసీనా నాయకత్వం వహించింది. తరువాత [[1996]] ఎన్నికలలో షేక్ హసీనా నాయకత్వంలో అవామీ లీగ్ అధికారానికి వచ్చింది. [[2001]]లో బంగ్లాదేశ్ నేషనల్ పార్టీ అధికారానికి వచ్చింది. [[2006]] అక్టోబరు బి.ఎన్.పి రాజీనామా చేయడంతో దేశంలో రాజకీయ అనిశ్చితి చోటు చేసుకుంది. మద్యలో అధికారబాధ్యతలు వహించిన ప్రభుత్వం 90 రోజుల గడువు తరువాత రాజకీయ పార్టీలను సమైక్యం చేసి దేశంలో ఎన్నికలు జరగేలా పరిస్థితులు చక్కదిద్దింది. జనవరి మాసంలో చివరి క్షణంలో అవామీ లీగ్ ఎన్నికల నుండి వైదొలగింది. [[2007]] జనవరి 11 న బంగ్లాదేశ్‌లో తిరిగి సైనిక ఆధిక్యం మొదలైంది. తరువాత కొన్ని దశాబ్ధాల కాలం బంగ్లాదేశ్‌లో లంచం సమస్య, రాజకీయ హింస అధికమైంది.<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/4353334.stm |title=Bangladesh tops most corrupt list |publisher=BBC News |date=18 October 2005 |access-date=13 April 2007 |first=Waliur |last=Rahman}}</ref> కేర్ టేకర్ ప్రభుత్వం ప్రభుత్వం అన్ని స్థాయిలలోని లంచం మూలాలతో తొలగించడానికి కృషి చేసింది. ప్రభుత్వం లంచం తీసుకున్నందుకు 160 మందిని (రాజకీయ నాయకులు, సివిల్ సర్వెంట్స్, వ్యాపారులు) ఖైదుచేసింది. ఖైదు చేయబడిన వారిలో రెండు ప్రధాన పార్టీల నాయకులూ ఉన్నారు. వారిలో ఖలేదా జియా కుమారులిద్దరు కూడా ఉన్నారు. ప్రక్షాళన కార్యక్రమం తరువాత కేర్ టేకర్ ప్రభుత్వం [[2008]] డిసెంబరు 29న ఎన్నికలు నిర్వహించింది. .<ref>{{cite news|url=http://www.nytimes.com/2008/12/30/world/asia/30iht-bangla.5.19007747.html|title=Bangladesh election seen as fair, though loser disputes result|work=The New York Times|date=30 November 2008}}</ref> అవామీ లీగ్ షేక్ హసీనా ఎన్నికలలో విజయం సాధించాడు. [[2009]] జనవరి 6న షేక్ హసీనా ప్రధానమంత్రిగా పదవీ స్వీకారం చేసింది.<ref>{{cite news |url=http://www.reuters.com/article/2009/01/06/us-bangladesh-hasina-idUSTRE5053GG20090106 |title=Hasina takes oath as new Bangladesh prime minister |agency=Reuters |date=6 January 2009 |access-date=3 July 2010 |work= |archive-date=20 ఆగస్టు 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110820062306/http://www.reuters.com/article/2009/01/06/us-bangladesh-hasina-idUSTRE5053GG20090106 |url-status=dead }}</ref> == భౌగోళికం == [[File:Satellite image of Bangladesh in October 2001.jpg|thumb|Satellite image of Bangladesh from space, including [[Ganges Delta]], the world's largest delta with its three distributaries- [[Padma]], [[Meghna]] and [[Jamuna River (Bangladesh)|Jamuna]]]] బంగ్లాదేశ్ భౌగోళికంగా మూడు భాగాలుగా విభజించబడింది. దేశం అత్యధిక భాగం గంగా- బ్రహ్మపుత్ర మైదానంలో ఉంది. అందు వలన దేశంలో అత్యధిక భూభాగాలు వ్యవసాయ యోగ్యంగా ఉన్నాయి. వాయవ్య, మద్య భూభాగాలు మధుపూర్ భూభాగంగా రూపొందాయి. బరింద్ భూభాగం పీఠభూమిగా ఉంది. ఆగ్నేయం, ఈశాన్య భూభాలు సతతహరితారణ్యాలకు నిలయంగా ఉన్నాయి. [[బ్రహ్మపుత్రా నది|బ్రహ్మపుత్రా]], పద్మా నదుల (గంగా నది) సంగమంలో గంగా మైదానం ఏర్పడింది. ఇంకా దేశంలో జమునా, మెఘనా, వాటి ఉపనదులు ప్రవహిస్తున్నాయి. గంగా జమునా నదితో సంగమించి తరువాత మేఘనా నదితో సంగమించి చివరగా బంగాళాఖాతంలో సంగమిస్తుంది. నదులు తీసుకువస్తున్న సారవంతమైన మట్టి బంగ్లాదేశ్ భూభాగాన్ని ప్రంపంచంలో అత్యధిక సారవంతమైన వ్యవసాయ భూములుగా మారుస్తుంది. బంగ్లాదేశ్‌లో పవహిస్తున్న నదులు 57 సరిహద్దులను ఏర్పరుస్తున్నాయి. అందువలన నీటిసమస్యలు రాజకీయంగా వివాదాలకు దారితీస్తున్నాయి.<ref>{{cite book | last = Suvedī | first = Sūryaprasāda | title = International watercourses law for the 21st century | publisher = Ashgate Publishing, Ltd. | year = 2005 | pages = 154–166 | isbn = 0-7546-4527-4}}</ref> బంగ్లాదేశ్‌లో సారవంతమైన వ్యవసాయ మైదానాలు ఉన్నాయి. బంగ్లాదేశ్ అత్యధికంగా సముద్రమట్టానికి 12మీ ఎత్తులో ఉంది. సముద్రజాలాల ఎత్తు 2 అడులు పెరిగినటైతే దేశంలో 10% భూభాగం జలమయం ఔతుందని అంచనా.<ref name="ali">{{cite journal|last=Ali |first=A |year=1996 |title=Vulnerability of Bangladesh to climate change and sea level rise through tropical cyclones and storm surges |url=https://archive.org/details/sim_water-air-and-soil-pollution_1996-11_92_1-2/page/171 |doi = 10.1007/BF00175563|journal=Water, Air, & Soil Pollution |volume=92 |issue=1–2 |pages=171–179}}</ref> బంగ్లాదేశ్ భూభాగంలో 17% అరణ్యాలు, 12% కొండలు ఉన్నాయి. దేశంలోని చిత్తడి భూములు పర్యావరణ వైరుధ్యానికి అంతర్జాతీయ ప్రాముఖ్యత కలిగి ఉన్నాయి. [[1960]] నుండి ఆగ్నేయ బంగ్లాదేశ్‌లో సహజ ప్రకృతి పరిరక్షణ కొరకు ప్రయోగాలు మొదలయ్యాయి. క్రాన్ డాములు నిర్మాణం కారణంగా జలప్రవాహాలు తీసుకువస్తున్న సారవంతమైన మట్టి పరిమాణం అధికం చేసి సరికొత్త భూమిని తయారుచేసింది. [[1970]] నుండి డచ్ నిధిసహాయంతో బంగ్లాదేశ్ ప్రభుత్వం ఈ సరికొత్త భూముల అభివృద్ధికి కృషి చేస్తుంది. ఈ ప్రయత్నం రోడ్లు, కల్వర్టులు, నదీతీరాలను బలపరచడం, తుఫాను ఆశ్రయాలను, మరుగుదొడ్లు, చెరువులు నిర్మించడం మొదలైన పనులు చేపట్టబడ్డాయి. అలాగే భూములను నివాసప్రాంతాలుగా కూడా మార్చబడుతూ ఉంది. [[2010]] నాటికి ఈ ప్రణాళిక ద్వారా 21,000 కుటుంబాలకు భూమి మంజూరు చేయబడింది.<ref>{{cite web|url=http://pulitzercenter.org/articles/bangladesh-fights-survival-against-climate-change|title="Bangladesh fights for survival against climate change," by William Wheeler and Anna-Katarina Gravgaard, The Washington Times |publisher=Pulitzercenter.org |access-date=3 July 2010}}</ref> బంగ్లాదేశ్‌లోని 1280 మీటర్ల ఎత్తైన తహ్జిందాంగ్ శిఖరం (బిజయ్) దేశంలో అత్యంత ఎత్తైనదిగా గుర్తించబడుతుంది. ఇది బందన్ జిల్లాలో ఉంది.<ref>{{cite web|title=LGED BANDARBAN , About BANDARBAN|url=http://www.lged.gov.bd/DistrictLGED.aspx?DistrictID=15|publisher=[[Local Government Engineering Department]] of Bangladesh|access-date=25 February 2015|website=|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402152952/http://www.lged.gov.bd/DistrictLGED.aspx?DistrictID=15|archive-date=2 ఏప్రిల్ 2015|url-status=dead}}</ref> === వాతావరణం === [[File:Sun in Sunderbans.jpg|thumb|left|[[Sundarbans]], the largest single block of tidal halophytic mangrove forest in the world and a UNESCO World Heritage Site]] బంగ్లాదేశ్ వాతావరణంలో అక్టోబరు నుండి మార్చి వరకు స్వల్పంగా చలి ఉంటుంది. మార్చి- జూన్ వరకు వేడి, ఆర్ధ్రతతో కూడిన వేసవి ఉంటుంది. దేశంలో ఎప్పుడు 0 కంటే తక్కువ ఉష్ణోగ్రత నమోదుకాలేదు. దేశంలో అతి తక్కువగా వాయవ్యంలో ఉన్న దినాపూర్ జిల్లాలో [[1905]] ఫిబ్రవరి 3న 1.1 సెంటీ గ్రేడ్ ఉష్ణోగ్రత నమోదు చేయబడింది.<ref>[http://kantaji.com/dinajpurmap.html Map Of Dinajpur] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110713134542/http://kantaji.com/dinajpurmap.html |date=2011-07-13 }}, kantaji.com. Retrieved 17 April 2015.</ref> వెచ్చని, ఆర్ధ్రతతో కూడిన వర్షాకాలం జూన్- అక్టోబరు దేశానికి అవసరమైన వర్షాన్ని విస్తారంగా అందిస్తుంది. వరదలు, తుఫానుకు, టొర్నాడోలు, టైడల్ బోర్ (ఉప్పెన) మొదలైన జాతీయ విపత్తులు తరచుగా సంభవిస్తుంటాయి.<ref name="NatDis">{{cite book|url=http://books.google.com/?id=gWHsuGTcF34C&pg=PA532|title=Natural Disasters|last=Alexander|first=David E.|publisher=Kluwer Academic Publishers|year=1999|isbn=0-412-04751-9|location=Dordrecht|page=532|chapter=The Third World|id={{OCLC|27974924|43782866}}|access-date=2 May 2008|origyear=1993}}</ref> అరణ్యాల నరికివేత ఫలితంగా మట్టిలో సారహీనత, భూక్షయం మొదలైన వంటి నష్టం సంభవిస్తుంది. 1970, 1991 బంగ్లాదేశ్‌లో సంభవించిన తుఫానులు దేశానికి అధిక నష్టాన్ని కలుగజేసాయి. 1991 బంగ్లాదేశ్‌లో సంభవించిన తుఫాన్ 1,40,000 వేల మంది ప్రాణాలను బలిగొన్నది.<ref>"[http://articles.latimes.com/2005/feb/27/news/adfg-bangla27 Beset by Bay's Killer Storms, Bangladesh Prepares and Hopes]". ''Los Angeles Times''. 27 February 2005</ref> === వరదలు === [[1998]] సెప్టెంబరులో బంగ్లాదేశ్ వరదలు ఆధునిక ప్రపంచ చరిత్రలో అతి తీవ్రమైన వరదగా గుర్తించబడింది. బ్రహ్మపుత్ర, గంగా, మేఘనా నదులు పొంగి తన జలాలతో 3,00,000 కుటుంబాలను ముంచెత్తి, 9700 కి.మీ రహదారి, 2700 నదీతీరాలను చిధ్రం చేసాయి. ఈ వరదలు అదనంగా 1000 మంది ప్రాణాలను బలితీసుకుని, 3,00,000 మందిని నిరాశ్రయులను చేసాయి. వరదలలో 1,35,000 పశుసంపద నశించింది, 50 చ.కి.మీ భూమి ధ్వంసం అయింది, 11,000 కి.మీ పొడవైన రహదారి అస్థవ్యస్థం అయింది. దేశంలో మూడింట రెండు వంతులు భూభాగం నీటిలో మునిగింది. వరదలు తీవ్రతకు పలు కారణాలు ఉన్నాయని భావించారు. అసాధారణ వర్షపాతం ఒక కారణం, హిమాలయాల నుండి స్రవించిన అధిక జలాలు మరొక కారణం, వంటచెరకు, జతువుల కొరకు మార్గం సుగమం చేయడానికి అధికంగా నరకబడిన వృక్షాలు ఇందుకు కారణాలని భావించారు. <ref name="EWG">{{cite book |last=Haggett|first=Peter |title= Encyclopedia of World Geography |url= http://books.google.com/?id=IROIY4ONOSEC&pg=PA2634|access-date=2 May 2008 |publisher= Marshall Cavendish |year= 2002|location= New York |isbn=0-7614-7308-4 |oclc= 46578454|pages=2, 634 |chapter=The Indian Subcontinent |origyear=2002 }}</ref> === వాతావరణ బాధిత దేశం === [[File:SMartin Skyline.jpg|thumb|Bangladesh-Burma maritime border off the coast of [[St. Martin's Island]] and [[coral reef]]]] ప్రస్తుతం బంగ్లాదేశ్ వాతావరణ మార్పుల కారణంగా అధికంగా బాధించబడుతున్న దేశాలలో ఒకటిగా గుర్తించబడుతుంది. జాతీయ విపత్తులకు అధిక వర్షపాతం, సముద్రమట్టం అధికం కావడం, ఉష్ణమండల తుఫానుల కారణంగా వాతావరణంలో సంభవించే మార్పులు కారణమని భావించబడుతుంది. విపత్తుల కారణంగా వ్యవసాయం బాధించబడుతుందని, మంచి నీరు కలుషితం కావడం, ఆహారం కొరత, మానవ ఆరోగ్యం క్షీణించడం, నివాసగృహాల నష్టం సంభవిస్తాయి.<ref>[https://web.archive.org/web/20091007060017/http://www.moef.gov.bd/moef.pdf Bangladesh Climate Change Strategy and Action Plan 2008]. Ministry of Environment and Forests Government of the People's Republic of Bangladesh, September 2008. ISBN 984-8574-25-5</ref> రాబోయే దశాబ్దాలలో సముద్రమట్టం అధికం కావడం వలన 2,00,00,000 మంది ప్రాణాలు కోపడగలరని అంచనా వేస్తున్నారు.<ref>[http://www.reliefweb.int/rw/rwb.nsf/db900sid/JBRN-7R4G47?OpenDocument The Climate refugee Challenge] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110320203735/http://www.reliefweb.int/rw/rwb.nsf/db900sid/JBRN-7R4G47?OpenDocument |date=2011-03-20 }}, ReliefWeb, 14 April 2009</ref> వాతావరణ శరణార్ధులు <ref>[http://www.pbs.org/newshour/bb/environment/jan-june08/bangladesh_03-28.html "Another Major Cyclone, Bangladesh Worries About Climate Change"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140122074710/http://www.pbs.org/newshour/bb/environment/jan-june08/bangladesh_03-28.html |date=2014-01-22 }}, PBS News Hour, 2008</ref> బంగ్లాదేశ్ నదీజలాలు ఆర్సెనిక్ రసాయనంతో కలుషితం అయ్యాయి. ఇక్కడి మట్టిలో ఆర్సెనిక్ నిల్వలు అధికంగా ఉండడం ఇందుకు కారణం. ఆర్సెనిక్ రసాయనం కలిగిన మంచినీరు 77 మిలియన్ల ప్రజల ఆరోగ్యం మీద ప్రభావం చూపుతుంది.<ref>{{cite news|author=Walker, Brian |url=http://www.cnn.com/2010/WORLD/asiapcf/06/20/bangladesh.arsenic.poisoning/index.html?hpt=T1 |title=Study: Millions in Bangladesh exposed to arsenic in drinking water |publisher=CNN |date=21 June 2010 |access-date=3 July 2010| archive-url= https://web.archive.org/web/20100623023606/http://www.cnn.com/2010/WORLD/asiapcf/06/20/bangladesh.arsenic.poisoning/index.html?hpt=T1|archive-date= 23 June 2010 | url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/world/south_asia/10358063.stm |title=Bangladesh: 77&nbsp;m poisoned by arsenic in drinking water |publisher=BBC News |date=19 June 2010 |access-date=3 July 2010| archive-url= https://web.archive.org/web/20100623010957/http://news.bbc.co.uk/2/hi/world/south_asia/10358063.stm|archive-date= 23 June 2010 | url-status=live}}</ref> బంగ్లాదేశ్ ప్రకృతి సహజ వరదలు, సుడిగాలులు, తుఫానులతో పీడిత దేశాలలో ఒకటి.<ref>[http://www.msnbc.msn.com/id/12784349/ cyclone relief effort hampered] updated 17 November 2007 associated press</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20081115111406/http://www.searo.who.int/LinkFiles/Country_Emergency_Situation_Profiles_Bangladesh.pdf Country Emergency Situation Profile: Bangladesh] prone areas</ref> బంగ్లాదేశ్ భూకంప ప్రమాదం ఉన్న ప్రాంతంగా గుర్తించబడుతుంది. సాక్ష్యంగా టెక్టోనిక్స్ కారణంగా నలిగిన నదులు అకస్మాత్తుగా తమ మార్గాన్ని మార్చుకున్నాయి. నదులు మార్గాన్ని మార్చుకోవడం ఆ సంవత్సరం దేశంలో కురిసిన వర్షాల కారణంగా తెలిసింది.<ref>[http://www.earth.columbia.edu/videos/watch/337 Beneath Bangladesh: The Next Great Earthquake?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110811070413/http://www.earth.columbia.edu/videos/watch/337 |date=2011-08-11 }}. earth.columbia.edu (12 July 2011)</ref> == పర్యావరణం == [[File:Panthera tigris tigris.jpg|thumb|The [[Bengal tiger]] is the [[national animal]] of Bangladesh]] [[1994]] మే 3న బంగ్లాదేశ్ రియో " కన్వెన్షన్ ఆన్ బయొలాజికల్ డైవర్శిటీ "కి అంగీకారం తెలియజేసింది.<ref name="cbd.int">{{cite web|url=http://www.cbd.int/countries/profile/default.shtml?country=bd|title=Bangladesh - Country Profile|work=cbd.int}}</ref>[[2014]] గణాంకాలను అనుసరించి బంగ్లాదేశ్ [[2014]]లో సరికొత్తగా " బయోడైవర్శిటీ యాక్షన్ ప్లాన్ " విధానాన్ని రూపొందించింది.<ref name="cbd.int"/> బంగ్లాదేశ్ ఇండోమలయా జోన్‌లో ఉంది. బంగ్లాదేశ్ పర్యావరణంలో పొడవైన సముద్రతీరం కూడా కలిసి ఉంటుంది. పలు నదులు, సరసులు, చిత్తడి నేలలు, సతతహతారణ్యాలు, కొండలలోని అరణ్యాలు, వర్షాధార అరణ్యాలు, మంచినీటి చిత్తడి అరణ్యాలు, పొడవైన గడ్డితో కూడిన చదునైన మైదానాలు ఉన్నాయి. బంగ్లాదేశ్ మైదానాలు సారవంతమైన మట్టికి ప్రఖ్యాతి చెంది ఉన్నాయి. సారవంతమైన భూభాగం విస్తారమైన పంటలు పండడానికి సహకరిస్తుంది. బంగ్లాదేశ్ పుష్కలమైన వృక్షజాలంతో నిండి ఉంటుంది. తరచుగా గ్రామాలు మామిడి, పనస, వెదురు, పోక, కొబ్బరి, ఖర్జూరపు చెట్ల మద్య దృశ్యాదృశ్యంగా ఉంటాయి.<ref name="global.britannica.com">[http://global.britannica.com/EBchecked/topic/51736/Bangladesh/33426/Plant-and-animal-life Bangladesh | history – geography :: Plant and animal life]. Encyclopaedia Britannica.</ref> బంగ్లాదేశ్‌లో 6,000 జాతుల వృక్షజాతులు ఉంటాయి. వీటిలో 5000 జాతులు పుష్పించే జాతి వృక్షజాలం ఉంటుంది.<ref>{{cite web|url=http://www.bdhcdelhi.org/index.php/flora-fauna|title=Flora and Fauna – Bangladesh high commission in India|work=bdhcdelhi.org|access-date=2015-05-13|archive-date=2013-08-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20130820012655/http://www.bdhcdelhi.org/index.php/flora-fauna|url-status=dead}}</ref> జలాశయాలు, చిత్తడి భూములు పలు నీటి మొక్కలు పెరగడానికి సహకరిస్తున్నాయి. వర్షాకాలంలో నీటి సంపంగి, తామర విస్తారంగా పూస్తుంటాయి. బల్ంగాదేశ్‌లో 50 అభయారణ్యాలు ఉన్నాయి. === సుందర్బన్ అరణ్యాలు === బంగ్లాదేశ్ [[సుందరవనాలు|సుందర్బన్ అరణ్యాలకు]], ప్రపంచంలోని అతిపెద్ద మాంగ్రోవ్ ఫారెస్టుకు నిలయం. మాంగ్రోవ్ ఫారెస్ వైశాల్యం 6,000 చ.కి.మీ. ఇది ఆగ్నేయ సముద్రతీరంలో ఉంది. ఇది మూడు భాగాలుగా (సుందర్బన్ సౌత్ వన్యప్రాణి అభయారణ్యం, సుందర్బన్ ఈస్ట్ వన్యప్రాణి అభయారణ్యం, సుందర్బన్ నైరుతి వన్యప్రాణి అభయారణ్యం) ఉన్నాయి. ఈ అరణ్యం యునెస్కో ప్రపంచ వారసత్వపు సంపదగా గుర్తించబడుతుంది. ఈశాన్య సిల్హెట్ డివిషన్ హయోర్ చిత్తడి భూములకు నిలయం. ఇది అసమానమైన పర్యావరణానికి ప్రతీకగా ఉంది. బంగ్లాదేశ్‌లో ట్రాపికల్ అండ్ సబ్ ట్రాపికల్ కొనిఫిరస్ ఫారెస్ట్, ఫ్రెష్ వాటర్ స్వాంప్ ఫారెస్ట్, మిశ్రిత వర్షాధార అరణ్యాలు ఉన్నాయి. ఆగ్నేయ చిటగాంగ్ డివిషన్‌లో సతతహరితారణ్యం, అర్ధ సతతహరితారణ్యం ఉన్నాయి. మద్య బంగ్లాదేశ్‌లో సాల వృక్షాల అరణ్యం ఉన్నాయి. ఇవి [[గాజీపూర్ జిల్లా]], తంగై, మైమెంసింగ్ జిల్లాలలో విస్తరించి ఉంది. ఎస్.టి మర్టింస్ ఐలాండ్‌లో పగడాల దిబ్బలు మాత్రమే ఉన్నాయి. === జంతుజాలం === బంగ్లాదేశ్ అరణ్యాలు, చిత్తడినేలలు, వుడ్లాండ్స్, కొండలలో విస్తారమైన జంతుజాలం ఉంది.<ref name="global.britannica.com"/> The vast majority of animals dwell within a habitat of 150,000&nbsp;km².<ref>{{cite web|url=http://archive.thedailystar.net/magazine/2012/07/01/cover.htm|title=::: Star Weekend Magazine :::|work=thedailystar.net|access-date=2015-05-13|archive-date=2015-02-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20150214120509/http://archive.thedailystar.net/magazine/2012/07/01/cover.htm|url-status=dead}}</ref> బెంగాల్ పులి, క్లౌడెడ్ లెపర్డ్, ఉప్పునీటి మొసలి, [[నల్ల చిరుతపులి(బ్లాక్ పాంథర్)|నల్ల చిరుత]], చేపలు పట్టే పిల్లి మొదలైన కౄర జంతువులు సుందర్బన్లలో ఉన్నాయి. .<ref>{{cite web|url=https://books.google.com.bd/books?id=IROIY4ONOSEC&pg=PA2620&lpg=PA2620&dq=clouded+leopard+sundarbans&source=bl&ots=5BjPwr1YfD&sig=1-Fnz-U79ZID6V2EbmnxTeLEJ_k&hl=en&sa=X&ei=XrveVMeSC4OpuQSBsICwBw&ved=0CDMQ6AEwBjgK#v=onepage&q=clouded%20leopard%20sundarbans&f=false|title=Encyclopedia of World Geography|work=google.com.bd}}</ref><ref name="ibtimes.co.uk">{{cite web|url=http://www.ibtimes.co.uk/sunderbans-leopard-new-species-tigers-conservation-320694|title=Bangladesh Sunderbans Wildlife Survey Finds New Species of Leopard|work=International Business Times UK}}</ref> ఉత్తర, తూర్పు బంగ్లాదేశ్ ఆసియన్ ఏనుగులు, హూలాక్ గిబ్బన్, ఆసియన్ నల్ల ఎలుగు, ఓరియంటల్ పియడ్ హార్న్‌బిల్ మొదలైన జంతుజాలానికి పుట్టినిల్లు.<ref name="bearprojectbd.weebly.com">{{cite web|url=http://bearprojectbd.weebly.com/bears-in-bangladesh.html|title=Bears in Bangladesh|work=Bangladesh Bear Project}}</ref> నైరుతీ ప్రాంతంలోని వుడ్లాండ్స్‌లో చితల్ జింకలు అధికంగా ఉన్నాయి. బ్లాక్ జెయింట్ ఉడుత, కేప్డ్ లాంగూర్, బెగాల్ నక్క, సాంబార్ జింక, అడవి పిల్లి, రాజ నాగం, విల్డ్ బోయర్, మంగూస్, పంగొలింస్, పైథాన్, వాటర్ మొనిటర్ మొదలైన ఇతర జంతువులు కూడా ఉన్నాయి. ఇరావడి డాల్ఫిన్లు, దక్షిణాసియ నదీ డాల్ఫిన్లు అధికంగ ఉన్న ప్రాంతాలలో బంగ్లాదేశ్ ఒకటి. [[2009]] గణాంకాలు బంగ్లాదేశ్ సముద్రతీర నదులలో 6000 ఇరావడి డాల్ఫిన్లు నివసిస్తున్నాయని తెలియజేస్తున్నాయి. <ref>{{cite web|url=http://news.nationalgeographic.com/news/2009/03/090331-dolphins-found.html|title=6,000 Rare, Large River Dolphins Found in Bangladesh|publisher=National Geographic|date=March 2009}}</ref> బంగ్లాదేశ్‌లో పలు జాతుల ఉభయచరాలు, 139 జాతుల సరీసృపాలు, 19 జాతుల సముద్ర సరీసృపాలు, 5 జాతుల సముద్ర క్షీరదాలు ఉన్నాయి. బంగ్లాదేశ్‌లో 628 జాతుల పక్షులు ఉన్నాయి..{{citation needed|date=March 2015}} బంగ్లాదేశ్‌లో గతశతాబ్దంలో పలు జంతువులు అంతరించిపోతున్న దశలో ఉన్నాయి. ఒంటి కొమ్ము ఖడ్గమృగం, రెండు కొమ్ముల ఖడ్గమృగాలు, కామన్ పీఫౌల్ అంతరించి పోతున్న జంతువుల జాబితాలో చేరాయి. మానవులు అధికంగా నగరప్రాంతాలలో కేంద్రీకృతమై ఉన్నారు. అరణ్యాల నరికివేత పరిమితం చేసి జంతులు అంతరించి పోవడాన్ని నివారించడానికి ప్రయత్నిస్తున్నారు. అయినప్పటికీ జనసంఖ్య అధికమౌతూ నగరాలు విస్తరిస్తూ పోవడం పర్యావరణ కాలుష్యానికీ, జంగువుల మనుగడ ఆటంకానికి కారణం ఔతుంది. అందువలన బంగ్లాదేశ్ లోని పలు ప్రాంతాలు చట్టబద్ధంగా రక్షించబడుతున్నాయి. నగరాల అభివృద్ధి వలన బంగ్లాదేశీ జంతుజాలం బెదిరింపుకు గురౌతున్నాయి.[[1995]]లో బంగ్లాదేశ్ ఎంవిరాన్మెంట్ యాక్ట్ అమలు చేయబడింది. ప్రభుత్వం గుర్తించిన పలు ప్రాంతాలు పర్యావరణ పరంగా క్లిష్టపరిస్థితిలో ఉన్నట్లు గుర్తించబడ్డాయి. గుర్తించబడిన ప్రాంతాలలో చిత్తడి నేలలు, అరణ్యాలు, నదులు కూడా ఉన్నాయి. జంతుజాల రక్షణార్ధం బెంగాల్ ఎలుగు, సుందర్బన్ పులి ప్రణాళిక చేపట్టబడింది.<ref name="bearprojectbd.weebly.com"/> ==రాజకీయాలు == [[File:Jatiyo Sangshad Bhaban (Roehl).jpg|thumb|[[Jatiyo Sangsad Bhaban]], seat of the [[Jatiyo Sangshad|National Parliament]]]] బంగ్లాదేశ్‌కు స్వతంత్రం వచ్చిన తరువాత బంగ్లాదేశ్ వెస్ట్ మినిస్టర్ విధానాన్ని (1972 కాన్ స్టిట్యూషన్) స్వీకరించింది.<ref name="ipcs.org">{{cite web|url=http://www.ipcs.org/article/bangladesh/bangladesh-domestic-politics-and-external-actors-4313.html|title=Dhaka Discourse|work=Institute of Peace & Conflict Studies – Bangladesh: Domestic Politics and External Actors}}</ref> తరువాత బంగ్లాదేశ్ యూనిటరీ స్టేట్‌గా అవతరించింది. 1975లో దేశం అధ్యక్షుని పాలనలోకి వచ్చింది. 1990 లో అధ్యక్షపాలన ముగింపుకు తీసుకువచ్చి ఎర్షద్ పాలనాధికారం చేజిక్కించుకున్నాడు.<ref name="ipcs.org"/> తరువాత [[1991]] నుండి బంగ్లాదేశ్‌లో పార్లమెంటరీ విధానం అమలులోకి వచ్చింది. జాతీయో సంగ్షద్ బంగ్లాదేశ్‌ పార్లమెంటు పేరు. ప్రధానమంత్రి క్యాబినెట్‌కు నాయకత్వం వహించి పాలనా బాధ్యత వహిస్తాడు. అధ్యక్ష పదవి అలంకారప్రాయమే. ప్రభుత్వసంబంధిత కార్యక్రమాలకు అధ్యక్షత వహిస్తాడు. అధ్యక్షుడు పార్లమెంటరీ సభ్యులు ఎన్నికచేయబడతాడు. 350 సభ్యుల జతియో సంగ్షద్‌లో మెజారిటీ ఉన్న పార్టీ నేత ప్రధాని అవుతారు.<ref>[http://www.ipu.org/parline-e/reports/2023.htm BANGLADESH (Jatiya Sangsad), Full text]. IPU PARLINE database.</ref> పార్లమెంటు లోని 350 స్థానాల్లో 50 స్థానాలను స్త్రీల కొరకు కేటాయించారు. ప్రస్తుతం అవామీ లీగ్‌కు పార్లమెంటులో 273 స్థానాలు ఉన్నాయి. జాతీయ పార్టీ 42 స్థానాలతో ప్రధాన ప్రతిపక్షంగా నిలిచింది. [[2009]]లో [[షేక్ హసీనా]] ప్రధానమంత్రి పదవి చేపట్టింది. అప్పుడు, అబ్దుల్ హమీద్ బంగ్లాదేశ్ అధ్యక్షుడిగా ఉండగా, పార్లమెంటు స్పీకరుగా షిరిన్ షర్మిన్ చౌదురి ఉన్నాడు. === ఫ్రీడం హౌస్ === ఫ్రీడం హౌస్ తన " ఫ్రీడం ఇన్ ది వరల్డ్ " నివేదికలో బంగ్లాదేశ్‌ను " పార్ట్లీ ఫ్రీ " (అర్ధ స్వాతంత్ర్యం) దేశంగా పేత్కొన్నది.<ref>[https://freedomhouse.org/country/bangladesh Bangladesh]. Freedom House. Retrieved on 27 April 2015.</ref> ది ఎకనామిస్ట్ ఇంటలిజెంటు యూనిట్ బంగ్లాదేశ్‌ పాలనను హైబ్రీడ్ పాలనగా పేర్కొన్నది. అత్యున్నత స్వతంత్ర దేశాలు నాల్గింటిలో బంగ్లాదేశ్‌కు 3వ స్థానం లభించింది. 2014 బంగ్లాదేశీ ఎన్నికలు వివాదాద్పదంగా ముగిసాయి. వీటిని ఖలేడా జియా నాయకత్వం వహించిన బంగ్లాదేశ్ నేషనలిస్ట్ పార్టీ, లిబరల్ డెమొక్రటిక్ పార్టీ, ది బికల్ప ధారా బంగ్లాదేశ్, గానో ఫొరం పార్టీలు బాయ్‌కాట్ చేసాయి. 300 ఎం.పి లలో 153 మంది ఏకపక్షంగా ఎన్నిక చేయబడ్డారు. ప్రతిపక్ష సభ్యులు చివరిక్షణంలో నామినేషన్లు వెనక్కు తీసుకున్నారు. ఎన్నికలను అంతర్జాతీయ పర్యవేక్షకులు నిరసుంచారు. ప్రయిపక్షాలు బంగ్లాదేశ్ కేర్‌టేకర్ ప్రభుత్వాన్ని నిలదీసారు. 1996 నుండి న్యూట్రల్ అడ్మినిస్ట్రేషన్ విధానం అమలులో ఉంది. సరికొత్తగా ఎన్నికలు నిర్వహించి ప్ప్రభుత్వం ఏర్పాటు చేసేవరకు కేర్ టేకర్ ప్రభుత్వం పాలనా బాధ్యత వహిస్తుంది. బంగ్లాదేశ్‌లో 3 కేర్ టేకర్ ప్రభుత్వాలు ఎన్నికలు నిర్వహించాయి. 1996 ఎన్నికలు, బంగ్లాదేశీ జనరల్ ఎలెక్షన్ 2001, బంగ్లాదేశీ జనరల్ ఎలెక్షన్ 2008. ==చట్టం == బంగ్లాదేశ్ న్యాయవ్యవస్థ ప్రధానంగా ఇంగ్లీష్ కామన్ లా ఆధారితమైనది.<ref>[http://www.nyulawglobal.org/globalex/bangladesh.htm GlobaLex – A Research Guide to the Legal System of the Peoples’ Republic of Bangladesh] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130319151229/http://www.nyulawglobal.org/globalex/Bangladesh.htm |date=2013-03-19 }}. Nyulawglobal.org. Retrieved on 27 April 2015.</ref> సుప్రీం కోర్ట్ అత్యున్నత న్యాయవ్యవస్థగా పనిచేస్తుంది. అందులో పునర్విచారణ విభాగం, బంగ్లాదేశ్ హైకోర్ట్ అంతర్భాగంగా ఉంటాయి. 1972లో 15 చట్టసవరణలు జరిగాయి. == విదేశీ సంబంధాలు == [[File:Russia-Bangladeshi talks Moscow 2013-01-15 03.jpeg|thumb|Prime Minister Sheikh Hasina with President Vladimir Putin]] బంగ్లాదేశ్ సుహృద్భావంతో కూడిన విదేశీవిధానం అనుసరిస్తుంది. బంగ్లాదేశ్ విదేశాలతో అసూయ, శతృత్వ రహిత స్నేహసంబంధాలను మాత్రమే కోరుకుంటుంది.<ref name="books.google.com.bd">{{cite book|author1=Sisodia, N. S. |author2=Naidu, G. V. C. |title=Changing Security Dynamic in Eastern Asia: Focus on Japan|url=http://books.google.com/books?id=jSgfLG3Ib9wC&pg=PA520|date=2005|publisher=Bibliophile South Asia|isbn=978-81-86019-52-8|pages=520–}}</ref> బంగ్లాదేశ్ బహుళపాక్షిక సిద్ధాంతం ఆధారితంగా విదేశీ దౌత్యసంబంధాలను అభివృద్ధి చేసుకుంది. ప్రత్యేకంగా యునైటెడ్ స్టేట్స్‌తో దౌత్య సంబంధాలు మెరుగుపరచుకున్నది. స్వతంత్రం లభించిన తరువాత బంగ్లాదేశ్ కామన్వెల్త్ దేశాలు, అలీన ఉద్యమం, ''ఆర్గనైజ్ ఆఫ్ ది ఇస్లామిక్ కాన్ఫరెన్స్‌''లతో సభ్యత్వం తీసుకుంది. ఐక్యరాజ్యసమితి సెక్యూరిటీ కౌన్సిల్‌కు బంగ్లాదేశ్ రెండుమార్లు ఎన్నిక (1978-1979, 2000-2001) చేయబడింది. 1980లో బంగ్లాదేశ్ "సౌత్ ఆసియన్ అసోసేషన్ ఆఫ్ రీజనల్ కోపరేషన్"కు మార్గదర్శకం వహించింది. 1985లో సార్క్ స్థాపించిన తరువాత బంగ్లాదేశీయుడు రెండు మార్లు సెక్రటరీ- జనరల్ పదవిని అధిష్టించాడు. "డెవెలెపింగ్ 8 కంట్రీస్ ", " బే ఆఫ్ బెంగాల్ ఇనిషియేటివ్స్" ల స్థాపనలో బంగ్లాదేశ్ భాగస్వామ్యం వహించింది. ఆసియా ఐరోపా మీటింగ్, ఆసియన్ రీజనల్ ఫోరం, ఆసియన్ కార్పొరేషన్ డైలాగ్, బి.సి.ఎం, ది గ్రూప్ ఆఫ్ 77జి, ది ఇండియన్ ఓషన్ రిం అసోసేషన్, ది వరల్డ్ ట్రేడ్ ఆర్గనైజేషన్‌లలో బంగ్లాదేశ్‌కు సభ్యత్వం ఉంది. === విదేశీవిధానాలు === బంగ్లాదేశ్ విదేశీవిధానాలు బహుళపాక్షిక సిద్ధాంతం, ప్రాంతీయ రక్షణ, సహకారం, తీవ్రవాదం అణిచివేత, పెట్టుబడులు, వ్యాపారం విస్తరణలను ప్రోత్సహిస్తుంది.<ref>Akbar, Mollah Fazle (2012) [https://web.archive.org/web/20140308070815/http://www.bei-bd.org/images/publication/whc50c59b33459fb.pdf Foreign Policy of Bangladesh]. NDC Course</ref> బంగ్లాదేశ్ ప్రంపంచ శాంతిపరిరక్షణ దళాలలో అధికంగా భాగస్వామ్యం వహిస్తుంది. [[2014]]లో బంగ్లాదేశ్ 54 ఐక్యరాజ్యసమితి శాంతిస్థాపన కార్యక్రమాలలో (పీస్ కీపింగ్ మిషన్) భాగస్వామ్యం వహిస్తూ ఆఫ్రికా, బల్కన్స్, మిడిల్ ఈస్ట్, కరేబియన్ దేశాలలో పనిచేసింది. ఈ కార్యక్రమాలలో 1,13,000 మంది పాల్గొన్నారు.<ref>{{cite web|url=http://www.afd.gov.bd/index.php/un-peacekeeping/bangladesh-in-un-mission|title=Bangladesh in UN Mission|author=Armed Forces Division|publisher=afd.gov.bd|website=|access-date=2015-05-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20150130122910/http://www.afd.gov.bd/index.php/un-peacekeeping/bangladesh-in-un-mission|archive-date=2015-01-30|url-status=dead}}</ref> బంగ్లాదేశ్ 1991లో జరిగిన గల్ఫ్ యుద్ధంలో ఆపరేషన్ డిసర్ట్ స్టార్మ్ లో భాగస్వామ్యం వహించింది. [[ఆఫ్ఘనిస్థాన్]] డెవెలెప్మెంట్ ఏజెన్సీ ద్వారా ప్రాథమిక మాధ్యమిక విద్య, మహిళల స్వయంశక్తి సాధన, సూక్ష్మ రుణ (మైక్రో ఫైనాన్స్) రంగాలలో 1.2 కోట్ల మందికి సహకరించింది.<ref>{{cite web|url=http://www.centcom.mil/en/about-centcom-en/coalition-countries-en/bangladesh|title=Bangladesh|publisher=U.S. Central Command|website=|access-date=2015-05-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20160405043751/http://www.centcom.mil/en/about-centcom-en/coalition-countries-en/bangladesh|archive-date=2016-04-05|url-status=dead}}</ref> === యునైటెడ్ స్టేట్స్‌తో సంబంధాలు === [[File:Bdunmsn3.jpg|thumb|left|Bangladesh is the world's largest contributor of [[United Nations peacekeeping|UN peacekeeping forces]]]] యునైటెడ్ స్టేట్స్‌ దక్షిణాసియా దేశాలలోని బంగ్లాదేశ్ మద్య సంబంధాలు వ్యూహాత్మకమైనవి.<ref>{{cite web|url=http://m.state.gov/md175259.htm|title=Meet Bangladesh: A "Next 11" Emerging Economy and a U.S. Strategic Ally in South Asia|publisher=State.gov|website=|access-date=2015-05-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20150801063809/http://m.state.gov/md175259.htm|archive-date=2015-08-01|url-status=dead}}</ref> ప్రస్తుత అవామీ లీగ్ ప్రభుత్వం వివాదాలు, వివాదాస్పదమైన జనవరి 5 ఎన్నికల వంటి కలుషితాలు ఉన్నప్పటికీ యునైటెడ్ స్టేట్స్‌ - బంగ్లాదేశ్ మద్య సంబంధాలు స్వతంత్రభావాల సమైక్యతతో సాగుతుంటాయి. 2014 పరిశోధనలు 76% బంగ్లాదేశీయులు యునైటెడ్ స్టేట్స్‌కు అనుకూలంగా స్పందించారు.<ref>{{cite web|url=http://www.pewglobal.org/2014/07/14/chapter-4-how-asians-view-each-other/|title=How Asians View Each Other – Pew Research Center's Global Attitudes Project|date=14 July 2014|work=Pew Research Center's Global Attitudes Project|access-date=13 February 2015}}</ref> బంగ్లాదేశ్‌లో అత్యధికంగా పెట్టుబడులు పెట్టిన దేశాలలో అమెరికన్ కంపెనీలు ప్రథమస్థానంలో ఉన్నాయి.<ref>[http://m.state.gov/md234378.htm U.S.-Bangladesh Trade and Investment Ties: A Partnership for Sustained Success] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150421050214/http://m.state.gov/md234378.htm |date=2015-04-21 }}. M.state.gov (23 November 2014). Retrieved on 2015-04-27.</ref> యు.ఎస్ సైన్యం బంగ్లాదేశ్ సైనిక దళాలకు విస్తృత సహకారం అందిస్తున్నాయి. === జపాన్‌తో సంబంధాలు === జపాన్, బంగ్లాదేశ్‌లు సమైక్య రాజకీయ లక్ష్యాలు, వ్యూహాత్మక సత్సంబంధాలు కలిగి ఉన్నాయి.<ref name="books.google.com.bd"/> స్వతంత్రం లభించినప్పటి నుండి బంగ్లాదేశ్ అభివృద్ధిలో జపాన్ భాగస్వామ్యం వహిస్తుంది. [[1972]] నుండి జపాన్ బంగ్లాదేశ్‌కు 11 బిలియన్ల అమెరికన్ డాలర్ల సహాయం అందించింది. 2014 లో జపాన్ ప్రధానమంత్రి [[షింజో అబే]] బంగ్లాదేశ్‌కు 6 బిలియన్ల అమెరికన్ డాలర్ల సహాయ ప్యాకేజ్‌ను ప్రకటించాడు.<ref>Hasib, Nurul Islam (1 February 2015) [http://bdnews24.com/bangladesh/2015/02/01/first-bangladesh-japan-foreign-secretary-level-talks-on-feb-5 First Bangladesh-Japan foreign secretary-level talks on Feb 5]. bdnews24.com. Retrieved on 2015-04-27.</ref> === యురోపియన్ యూనియన్ === యురేపియన్ యూనియన్ బంగ్లాదేశ్‌కు ప్రధాన వాణిజ్య భాగస్వామిగా ఉంది. యునైటెడ్ కింగ్డం బంగ్లాదేశ్‌కు రక్షణ కలిగిస్తూ రాజకీయ, ఆర్థిక, సాంస్కృతిక సంబంధాలు ఉన్నాయి. === భారతదేశంతో సంబంధాలు === {{ప్రధాన వ్యాసం|భారత బంగ్లాదేశ్ సంబంధాలు}} బంగ్లాదేశ్‌కు పొరుగున ఉన్న భారతదేశంతో అత్యధికంగా అత్యంత సన్నిహిత సంబంధాలు ఉన్నాయి. బంగ్లాదేశ్ భారతదేశ సంబంధాలు చారిత్రక, సాంస్కృతిక నేపథ్యం కలిగి ఉన్నాయి. ఇవి 1971 స్వాతంత్ర్య సమరంలో బంగ్లాదేశ్‌కు భారత్ అందించిన సహాయం ఇరుదేశాల సంబంధాలను మరింతగా బలపరిచింది. భారత్‌ వ్యాపారభాస్వామ్యంలో దక్షిణాసియా దేశాలలో బంగ్లాదేశ్ ముఖ్యమైనది.<ref>{{cite web|title=Bangladesh now India’s largest trading partner in subcontinent|url=http://www.livemint.com/Politics/tnvtYZ1HPZtnhQSACSgI9I/Bangladesh-now-Indias-largest-trading-partner-in-subcontine.html|access-date=13 February 2015|work=livemint.com}}</ref> భారత్‌తో వ్యాపార సంబంధాలలో బంగ్లాదేశ్ 5 వ స్థానంలో ఉంది.<ref>{{cite web|url=http://thedailynewnation.com/news/4633/bd-5th-remittance-source-of-india.html|title=BD 5th remittance source of India|work=The New Nation|access-date=13 February 2015|archive-date=6 జూలై 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150706093459/http://thedailynewnation.com/news/4633/bd-5th-remittance-source-of-india.html|url-status=dead}}</ref> అయినప్పటికీ సరిహద్దు వివాదాలు, వ్యాపార సంబంధాలు, వ్యాపార సరిహద్దులు, 54 నదులతో జలాలను పంచుకోవడంలో వివాదాలు సంబంధాలను కొంత బాధిస్తున్నాయి. ఇటీవలి కాలంలో తీవ్రవాదంతో పోరాడడానికి రెండు దేశాలు సమైక్యంగా ప్రయత్నిస్తున్నాయి. === బర్మా === బంగ్లాదేశ్‌కు బర్మాతో సన్నిహిత సంబంధాలు ఉన్నాయి. రోహింగ్యా శరణార్ధుల విషయంలో కొన్ని వివాదాలు కూడా ఉన్నాయి. బంగ్లాదేశ్ ఆసియన్ డైలాగ్ భాగస్వామ్యం కావాలని కోరుకుంటుంది.<ref name="investvine.com">{{cite web|url=http://investvine.com/expanding-asean-five-candidates-and-their-options/|title=Expanding ASEAN: Five candidates and their options|publisher=Investvine|access-date=2015-05-19|archive-date=2023-05-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20230529205655/https://investvine.com/expanding-asean-five-candidates-and-their-options/|url-status=dead}}</ref> === ఇతర దేశాలు === లావోస్, కంబోడియా దేశాలు బంగ్లాదేశ్ ఆసియన్ సభ్యత్వం కొరకు చేసిన అభర్ధనను ముందుగా సమర్ధించాయి.<ref name="investvine.com"/> === చైనాతో సంబంధాలు === బంగ్లాదేశ్‌కు చైనాతో కూడా సత్సంబంధాలు ఉన్నాయి. చైనాతో వాణిజ్య సంబంధాలు కలిగిన దక్షిణాసియా దేశాలలో బంగ్లాదేశ్ 3 వ స్థానంలో ఉంది. బంగ్లాదేశ్ సైనికదళానికి ఆయుధ సరఫరా చేస్తున్న దేశాలలో చైనా ప్రథమ స్థానంలో ఉంది. ముస్లింలు అధికంగా ఉన్న దేశాలలో బంగ్లాదేశ్ ముడవ దేశంగా ఉంది. బంగ్లాదేశ్ తరచుగా నిబద్ధత కలిగిన దేశంగా ప్రశంశించబడుతుంది.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/3003010.stm|title=BBC NEWS – South Asia – Powell praises Bangladesh|publisher=BBC|date=19 June 2003}}</ref> ఇరాన్- ఇరాక్ యుద్ధాన్ని నివారించడానికి బంగ్లాదేశ్ కూడా కృషిచేసింది. === ఇజ్రాయేలుతో సంబంధాలు === పాలస్తీనా సమస్యకు ప్రధాన మద్దతుదారుగా ఉంది. ఇజ్రాయేలును గుర్తించని దేశాలలో (ఐక్యరాజ్యసమితి సభ్యత్వం ఉన్న 29 దేశాలు) బంగ్లాదేశ్ ఒకటి. అంతేకాక పూర్తిస్తాయిలో ఆర్థికంగా బహిష్కరించిన దేశాలలో బంగ్లాదేశ్ ఒకటి. బంగ్లాదేశ్ తమపౌరులను ఇజ్రాయేలుకు వెళ్ళడానికి పాస్‌పోర్ట్‌లో అనుమతి నిరాకరిస్తుంది.<ref>{{Cite news|url = http://www.jpost.com/Opinion/Moving-Israel-from-Europe-to-Asia-388259|title = Moving Israel from Europe to Asia|work = [[The Jerusalem Post]]}}</ref> === రష్యాతో సంబంధాలు === బంగ్లాదేశ్ రష్యా దేశాలమద్య చారిత్రక సంబంధాలు ఉన్నాయి. దేశానికి రష్యాకు మద్య స్వతంత్ర సమరానికి ముందు నుండి ఉన్నాయి. బంగ్లాదేశ్ లోని 20% ఎలెక్ట్రిసిటీ ఇన్ ఫ్రాస్ట్రక్చర్ సోవియట్ రష్యా, రష్యా సహకారంతో నిర్మించబడింది.<ref>{{cite web|url=http://eng.kremlin.ru/transcripts/4868|title=Press statements following talks with Prime Minister of Bangladesh Sheikh Hasina|publisher=Kremlin.ru|date=15 January 2013}}</ref> 2013 లో రష్యా, బంగ్లాదేశ్ రప్పర్ న్యూక్లియర్ ప్లాంట్ నిర్మాణంలో పాల్గొన్నాయి.<ref>{{cite web|url=http://www.power-technology.com/news/newsbangladesh-begins-construction-work-rooppur-nuclear-power-plant|title=Bangladesh begins construction work on Rooppur nuclear power plant|publisher=power-technology.com|date=3 October 2013|access-date=19 మే 2015|archive-date=30 జనవరి 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150130142702/http://www.power-technology.com/news/newsbangladesh-begins-construction-work-rooppur-nuclear-power-plant|url-status=dead}}</ref> బంగ్లాదేశ్ బ్రెజిల్ దేశంతో సంబంధాలు అభివృద్ధి చేయడానికి కృషిచేసింది. 2013 లో బంగ్లాదేశ్ - బ్రెజిల్ మద్య 700 మిలియన్ అమెరికన్ డాలర్ల వాణిజ్యం జరిగింది.<ref>{{cite web|url=http://bdnews24.com/bangladesh/2013/07/24/bangladesh-brazil-bonhomie|title=Bangladesh-Brazil bonhomie|work=bdnews24.com|date=24 July 2013|access-date=19 మే 2015|archive-date=30 జనవరి 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150130134408/http://bdnews24.com/bangladesh/2013/07/24/bangladesh-brazil-bonhomie|url-status=dead}}</ref> === సముద్రతీరం === 2012 లో " ది ఇంటర్నేషనల్ ట్రిబ్యూనల్ ఫర్ ది లా ఆఫ్ ది సీ " బంగాళాఖాతంలోని బంగ్లాదేశ్, బర్మా మద్య సరిహద్దును రద్ధు చేస్తున్నట్లు ప్రకటించింది.<ref>{{cite web|url=http://www.eastasiaforum.org/2012/04/26/bangladesh-and-myanmar-resolve-longstanding-maritime-dispute/|title=Bangladesh and Myanmar resolve longstanding maritime dispute|work=East Asia Forum|access-date=13 February 2015}}</ref> 2008 బంగ్లాదేశ్- బర్మాల మద్య సముద్రతీర ఉపయోగం సంబంధిత వివాదాలు తలెత్తాయి. [[బర్మా]] వివాదాస్పదమైన ప్రాంతంలో చమురు, గ్యాస్ త్రవ్వకాలకు ప్రయత్నించింది. తరువాత బ్యాక్- చానల్ డిప్లొమసీ ద్వారా ఇరుదేశాల మద్య సమస్యను పరిష్కరించుకున్నాయి. [[2014]]లో " ది పార్లమెంటు కోర్ట్ ఆఫ్ ఆరిబిటరేషన్ " బంగ్లాదేశ్ - [[భారతదేశం]] మద్య సముద్ర సరిహద్దును రద్దు చేసింది.<ref>{{cite web|url=http://www.dhakatribune.com/bangladesh/2014/jul/08/bangladesh-gets-19467-square-km|title=Bangladesh wins another legal battle in the Bay – Dhaka Tribune|publisher=Dhaka Tribune|date=8 July 2014|access-date=19 మే 2015|website=|archive-date=2 జూలై 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150702131033/http://www.dhakatribune.com/bangladesh/2014/jul/08/bangladesh-gets-19467-square-km|url-status=dead}}</ref> == సైన్యం == [[2012]] గణాంకాలను అనుసరించి బంగ్లాదేశ్ కాల్బలం 3,00,000,<ref name="Al Jazeera">[http://www.aljazeera.com/indepth/features/2012/05/201252982553900996.html Bangladesh troops lead global peacekeeping]. Retrieved 29 May 2012.</ref> వాయుసేన 22,000,<ref name="bdmil">[http://www.bdmilitary.com/index.php?option=com_content&view=article&id=68&Itemid=124 Bangladesh Military Forces]{{Dead link|date=June 2011}}. Retrieved 12 June 2009.</ref>, నావికాదళం 24,000 .<ref>Including service and civilian personnel. See [https://web.archive.org/web/20120112044228/http://www.bangladeshnavy.org/glance.html Bangladesh Navy]. Retrieved 17 July 2007.</ref> అదనంగా సంప్రదాయ రక్షణ సిబ్బంది సివిల్ అధికారుల ఆదేశాల మీద డిశాస్టర్ రిలీఫ్, రాజకీయ అనిశ్చితి సమయాలలో ఇంటర్నల్ సెక్యూరిటీ బాధ్యతలను నిర్వహిస్తుంటారు. బంగ్లాదేశ్ స్థిరంగా ఐక్యరాజ్యసమితి సైనికదళానికి మద్దతు ఇస్తుంది. == దౌత్యసంబంధాలు== [[2015]] ఫిబ్రవరిలో డెమొక్రటిక్ రిపబ్లిక్ ఆఫ్ కౌంసిల్, లిబెరియా, డాఫౌర్, కోట్ డి ఐవొరి, హాతి, సౌత్ సుడాన్, లెబనాన్, సైప్రస్, గోలంహైట్స్ దేశాలలో దౌత్యసిబ్వందిని నియమించింది. .<ref>{{cite web|url=http://www.afd.gov.bd/index.php/un-peacekeeping/ongoing-operations|title=Ongoing Operations|author=Armed Forces Division|work=afd.gov.bd|access-date=2015-05-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20150130162539/http://www.afd.gov.bd/index.php/un-peacekeeping/ongoing-operations|archive-date=2015-01-30|url-status=dead}}</ref> == నిర్వహణా విభాగాలు== బంగ్లాదేశ్ 7 విభాగాలుగా వుభజించబడింది.త్<ref name=CIA>{{cite web |author=Central Intelligence Agency |title=Bangladesh |work=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |location=Langley, Virginia |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/bg.html |year=2012 |access-date=2007-09-03 |archive-date=2021-01-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210101071339/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/bg.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web|url=http://bdnews24.com/bangladesh/2010/01/25/rangpur-becomes-a-division|title=Rangpur becomes a divivion |publisher=bdnews24.com |date=25 January 2010 |access-date=6 August 2011}}</ref> డివిషన్ కేంద్రం పేరు డివిషన్ పేరుగా నిర్ణయించబడింది: బరిసల్ డివిషన్, చిటగాంగ్ డివిషన్, ఢాకా డివిషన్, ఖుల్నా డివిషన్, రాజ్షాహి డివిషన్, సిల్హెట్ డివిషన్, రంగ్పూర్ డివిషన్. డివిషన్లు జిల్లాలుగా విభజించబడతాయి. జిల్లాలు ఉపజిల్లాలుగా (సబ్ డివిషన్) లేక తానాలుగా విభజించబడతాయి. === పోలీస్ స్టేషన్ === మెట్రో పాలిటన్ ప్రాంతాలు కాక మొగిలిన పోలీస్ స్టేషన్లు యూనియన్లుగా విభజించబడతాయి. యూనియన్లు పలు గ్రామాలుగా విభజించబడతాయి. మెట్రోపాలిటన్ పోలీస్ స్టేషన్లు వార్డులుగా విభజించబడతాయి. వార్డులు మహల్స్‌గా విభజించబడతాయి. డివిషన్, జిల్లా స్థాయిలో ఎన్నిక చేయబడిన అధికారులు ఉండరు. పాలనా నిర్వహణను ప్రభుత్వం నియమించిబ అధికారులు నిర్వహిస్తారు. యూనియన్లకు నేరుగా ఎన్నికలు నిర్వహించబడయాయి. యూనియన్లకు చైర్ పర్సన్, మెంబర్లను ఎన్నుకుంటారు. 1997 లో పార్లమెంటరీ చట్టం ద్వారా ప్రతియూనియన్లో మూడు స్థానాలు మహిళల కొరకు కేటాయించబడుతున్నాయి..<ref>''Local Government Act'', No. 20, 1997</ref> {| class="wikitable sortable" |- !| విభాగం !! బెంగాలీ భాష !! [[2011]] గణాంకాలు!<ref name=bbs>{{cite web |title=2011 Population & Housing Census: Preliminary Results |url=http://www.bbs.gov.bd/WebTestApplication/userfiles/Image/BBS/PHC2011Preliminary |publisher=Bangladesh Bureau of Statistics |access-date=19 మే 2015 |archive-date=2013-01-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130115170757/http://www.bbs.gov.bd/WebTestApplication/userfiles/Image/BBS/PHC2011Preliminary |url-status=bot: unknown }}</ref> వైశాల్యం (km²)<ref name=bbs /> !! జనసాంధ్రత <br />2011 (people/km²)<ref name=bbs /> !| అతిపెద్ద నగరం |- | బరిసల్ || {{lang|bn|বরিশাল}} ||align="right"| 8,325,666 ||align="right"| 13,297 ||align="right"| 626 || బరిసల్ (328,278) |- | చిటగాంగ్ || {{lang|bn|চট্টগ্রাম}} ||align="right"| 28,423,019 ||align="right"| 33,771 ||align="right"| 841 || చిటగాంగ్ (2,592,439) |- | ఢాకా || {{lang|bn|ঢাকা}} ||align="right"| 47,424,418 ||align="right"| 31,120 ||align="right"| 1,523 || ఢాకా (7,033,075) |- | ఖుల్నా || {{lang|bn|খুলনা}} ||align="right"| 15,687,759 ||align="right"| 22,272 ||align="right"| 704 || ఖుల్నా (663,342) |- | రాజ్షాహి || {{lang|bn|রাজশাহী}} ||align="right"| 18,484,858 ||align="right"| 18,197 ||align="right"| 1,015 || రాజ్షాహ్ (449,756) |- | రంగ్పూర్ || {{lang|bn|রংপুর}} ||align="right"| 15,787,758 ||align="right"| 16,317 ||align="right"| 960 || రంగ్పూర్ (బంగ్లాదేశ్) (343,122) |- | సిల్హెట్ || {{lang|bn|সিলেট}} ||align="right"| 9,910,219 ||align="right"| 12,596 ||align="right"| 780 || సిల్హెట్ (479,837) |- | '''బంగ్లాదేశ్''' || '''{{lang|bn|বাংলাদেশ}}''' ||align="right"| '''144,043,697''' ||align="right"| '''147,570''' ||align="right"| '''976''' || '''[[ఢాకా]] (7,033,075)''' |} <ref>{{cite web|url=http://www.citypopulation.de/Bangladesh-Mun.html#Stadt_gross |title=Bangladesh: Divisions, Districts, Major Cities & Municipalities – Statistics & Maps on City Population |publisher=Citypopulation.de |access-date=11 May 2013}}</ref> == గణాంకాలు == 2011 మార్చి 15 నాటికి బంగ్లాదేశ్ జనాభా 142.3 మిలియన్లు (14.23 కోట్లు),<ref>{{cite web |url=http://english.cri.cn/6966/2011/07/24/2821s650100.htm |title=Bangladesh's Population to Exceed 160 Mln after Final Census Report |publisher=English.cri.cn |access-date=6 August 2011 |archive-date=14 జనవరి 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120114145232/http://english.cri.cn/6966/2011/07/24/2821s650100.htm |url-status=dead }}</ref> 2007-2010 బంగ్లాదేశ్ గణాంకాలు జనసంఖ్య 15 - 17 కోట్లు ఉంది. జనసాంద్రత పరంగా బంగ్లాదేశ్ ప్రపంచంలో 8వ స్థానంలో ఉంది. 1951 లో జనాభా 4.4 కోట్లు ఉంది.<ref>"[http://countrystudies.us/bangladesh/26.htm Bangladesh&nbsp;– population]". [[Library of Congress Country Studies]].</ref> ఇది ప్రపంచంలో అత్యధిక జసాంధ్రత కలిగిన దేశంగా గుర్తించబడింది. ఇది చిన్న దేశాలు, నగరాలు, రాష్ట్రాలను పరిగణలోకి తీసుకుంటే ఆ సమయంలో బంగ్లాదేశ్ ప్రపంచంలో 11వ స్థానంలో ఉంది.<ref>{{cite web |url=http://www.photius.com/rankings/geography/population_density_persons_per_sq_km_2010_0.html |title=Population density&nbsp;– Persons per sq km 2010 Country Ranks |access-date=2 October 2010| archive-url= https://web.archive.org/web/20101024225201/http://www.photius.com/rankings/geography/population_density_persons_per_sq_km_2010_0.html|archive-date= 24 October 2010 | url-status=live}}</ref> {{Historical populations |source = OECD/World Bank<ref name=IEApop2011>[https://web.archive.org/web/20111021013446/http://www.iea.org/co2highlights/co2Highlights.XLS CO₂ Emissions from Fuel Combustion] Population 1971–2009 IEA ([https://web.archive.org/web/20120202035728/http://www.iea.org/co2highlights/co2highlights.pdf pdf]. pp. 87–89)</ref> |title = Historical populations in millions |percentages = pagr |1971 |67.8 |1980 |80.6 |1990 |105.3 |2000 |129.6 |2010|148.7 |2012|161.1 }} === జనాభా పెరుగుదల === 1960, 1970 లలో బంగ్లాదేశ్ జనసంఖ్య అభివృద్ధి శాతం ప్రపంచంలో అత్యధికంగా గుర్తించబడింది. 1960-1970 మధ్య కాలంలో జసంఖ్య 6.5 నుండి 11 కోట్లకు చేరుకుంది. 1980 నుండి [[కుటుంబ నియంత్రణ]] అమలు చేసినందున జనసంఖ్య అభివృద్ధి శాతం తగ్గుముఖం పట్టింది. ప్రస్తుతం ఫర్టిలిటీ శాతం 2.55 % ఉంది. ఇది [[భారతదేశం]] (2.8%), [[పాకిస్థాన్]] (3.7%) కంటే తక్కువ. జనసంఖ్యాపరంగా 15 సంవత్సరాలకంటే తక్కువ వయసున్నవారు 34%, 65 సంవత్సరాల పైబడిన వారు 5% ఉన్నారు. 2012 గణాంకాలను అనుసరించి స్త్రీ, పురుషుల ప్రజల ఆయుఃప్రమాణం 70 సంవత్సరాలు.<ref name=CIA /> ఆర్థికరంగం 26% అభివృద్ధి చెందింది. అయినప్పటికీ 26% ప్రజలు అంతర్జాతీయ దారిద్ర్య రేఖకు దిగువన ఉన్నారు. బంగ్లాదేశ్ ప్రజల జీవనవ్యయం ఒకరోజుకు 1.25 అమెరికన్ డాలర్లు.<ref>{{cite web|title=Bangladesh: Human Development Indicators|url=http://hdrstats.undp.org/en/countries/profiles/BGD.html|work=undp.org|access-date=2015-05-13|archive-date=2013-03-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20130330094858/http://hdrstats.undp.org/en/countries/profiles/BGD.html|url-status=bot: unknown}}</ref> బంగ్లాదేశ్ ప్రజలలో బెంగాలీ ప్రజలు 98% ఉన్నారు.<ref name=bn>[http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/3452.htm "Background Note: Bangladesh"]. Retrieved 11 June 2008.</ref> === అల్ప సంఖ్యాకులు === చిట్టగాంగ్ ప్రాంతంలో ఉన్న అల్పసంఖ్యాక వర్గానికి చెందినవారిలో స్థానికులు, ఉత్తర బంగ్లాదేశ్ లోని ఇతర ప్రాంతాలలోని ప్రజలు ఉన్నారు. కొండప్రాంతాలలో 11 గిరిజన జాతులకు చెందిన ప్రజలు (చక్మా, మర్మా, తంచంగ్యా, త్రిపురి, కుకి, బాన్) ఉన్నారు. సిల్హెట్ ప్రాంతం బిస్నుప్రియ మణిపురి గిరిజనులకు స్వస్థానం. గారో ప్రజలు అధికంగా మైమెంసింగ్ ప్రాంతంలో ఉన్నారు. శాంతల్ ఆదిమానవ సంతతికి చెందిన వారు ఉత్తర బంగ్లాదేశ్‌లో అధికంగా ఉన్నారు. బంగ్లాదేశ్‌లో ఇస్మైలి కమ్యూనిటీకి చెందిన ప్రజలు చెప్పుకోదగిన సంఖ్యలో ఉన్నారు.<ref>{{cite web|url=http://www.theismaili.org/heritage-expressions/new-dhaka-jamatkhana-seen-symbol-confidence-bangladesh|title=New Dhaka Jamatkhana seen as a symbol of confidence in Bangladesh – The Ismaili|work=theismaili.org|access-date=2015-05-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20150222201331/http://www.theismaili.org/heritage-expressions/new-dhaka-jamatkhana-seen-symbol-confidence-bangladesh|archive-date=2015-02-22|url-status=dead}}</ref> === శరణార్ధులు === బంగ్లాదేశ్ ఆగ్నేయ ప్రాంతం [[బర్మా]] నుండి ప్రవాహంలా వచ్చిన రోహింగ్యా ప్రజలకు ఆశ్రయం ఇచ్చింది. 1978, 1991 బర్మాలో సైనిక చర్యల సమయంలో శరణార్ధులు బంగ్లాదేశ్‌లో ప్రవేశించారు.<ref>{{cite web|url=http://www.burmalibrary.org/docs/Abrar-repatriation.htm|title=REPATRIATION OF ROHINGYA REFUGEES|work=burmalibrary.org}}</ref> [[2012]]లో రాకినే తిరుగుబాటు సమయంలో బంగ్లాదేశ్ తన సరిహద్దులను మూసివేసింది. బర్మా నుండి మూడవ సారి శరణార్ధుల ప్రవహాన్ని అడ్డగించడానికి ఇలా చేసింది.<ref>{{cite web|url=http://www.aprrn.info/1/index.php/programmes/geographic-programmes/south-asia-working-group/189-country-profiles-bangladesh|title=Country Fact Sheet – Bangladesh|author=Elettra|work=Asia Pacific Refugee Rights Network|access-date=2015-05-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20150222185747/http://www.aprrn.info/1/index.php/programmes/geographic-programmes/south-asia-working-group/189-country-profiles-bangladesh|archive-date=2015-02-22|url-status=dead}}</ref> చిక్కుకుపోయిన పాకిస్థానీల గురించిన వివాదాలు బంగ్లాదేశ్, పాకిస్థాన్ మద్య నిరంతరంగా కొనసాగుతూనే ఉన్నాయి. [[2008]]లో బంగ్లాదేశ్ హై కోర్ట్ రెండవ తరం చిక్కుకుపోయిన పాకిస్థానీలకు (1971 తరువాత పుట్టిన వారికి) పూర్తి స్థాయి పౌరసత్వం ఇవ్వలని ఆదేశించింది.<ref>[https://www.ecoi.net/file_upload/1226_1261574665_4b2b90c32.pdf Note on the nationality status of the Urdu-speaking community in Bangladesh] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150222201246/https://www.ecoi.net/file_upload/1226_1261574665_4b2b90c32.pdf |date=2015-02-22 }}. UNHCR – The UN Refugee Agency.</ref> 1975- 1997 మద్య స్థానికులు స్వతంత్రం కొరకు సాగించిన ఉద్యమ కాలంలో కొండ ప్రాంతాలలో అశాంతి, చిటగాంగ్ కలహాలు చెలరేగాయి. 1997లో చిటగాంగ్ కొండ ప్రజలు శాంతి ఒప్పందం మీద సంతకం చేసారు. అయినప్పటికీ ఈ ప్రాంతం అత్యధికంగా సైనిక పర్యవేక్షణలో ఉంచబడింది.<ref name="rashiduzzaman">{{cite journal |last=Rashiduzzaman |first=M |year=1998 |title=Bangladesh's Chittagong Hill Tracts Peace Accord: Institutional Features and Strategic Concerns |url=https://archive.org/details/sim_asian-survey_1998-07_38_7/page/653 |journal=Asian Survey |volume=38 |issue=7 |pages=653–670 |doi=10.1525/as.1998.38.7.01p0370e}}</ref> === నగరీకరణ === బంగ్లాదేశ్ రాజధాని నగరం [[ఢాకా]]. ఇది కార్పొరేషన్ చేయబడింది. నగరంలో మేయర్ ఎన్నికలు నిర్వహిస్తారు. బంగ్లాదేశ్‌లో ఢాకా దక్షిణం, ఢాకా ఉత్తరం, చిట్టగాంగ్, ఖుల్న, సిల్హెట్, రాజ్షాహి, బారిసల్, రంగ్పూర్, గజిపూర్ మొదలైన నగరాలు ఉన్నాయి. ఇతర ప్రధాన నగరాలలో మైమెంసింగ్, గోపాల్గంజ్, జెసోర్, బోగ్రా, దినాజ్పూర్, సైద్పూర్, నారాయణ్గంజ్, రంగమతి మొదలైన పురపాలక పట్టణాలు ఉన్నాయి. పురపాలకాలకు చైర్మన్ విధానంలో ఎన్నికలు నిర్వహించబడతాయి. పురపాలక ఎన్నికలు 5 సంవత్సరాలకు ఒక మారు నిర్వహించబడతాయి. === భాషలు === బంగ్లాదేశ్ ప్రజలలో బెంగాలీ 98% ప్రజలకు వాడుకలో ఉన్న భాష బెంగాలీ. ఇది వారి స్థానిక భాష. బెంగాలీ బంగ్లాదేశ్ అధికార భాష.<ref>{{cite web|title=Condition of English in Bangladesh|url=http://www.eslteachersboard.com/cgi-bin/asia/index.pl?noframes;read=158|publisher=ESL Teachers Board|access-date=21 October 2012|website=|archive-url=https://web.archive.org/web/20130115144121/http://www.eslteachersboard.com/cgi-bin/asia/index.pl?noframes;read=158|archive-date=15 January 2013|url-status=dead}}</ref><ref name="constitution-I-5">[https://web.archive.org/web/20130115144123/http://www.parliament.gov.bd/Constitution_English/index.htm Constitution of Bangladesh] (As modified up to 17 May, 2004), Part I, Article 5.</ref> ఆంగ్లభాష పాఠశాలలలో మాధ్యమిక, ఉన్నత పాఠశాల పాఠ్యాంశంలో రెండవ భాషగా ఉంది. ఉన్నత విద్య, లీగల్ విధానాలలో ఆంగ్లభాష ఆధిక్యత వహిస్తుంది.<ref name = Hasan>S. M. Mehdi Hasan, [http://www.eslteachersboard.com/cgi-bin/asia/index.pl?noframes;read=158 Condition of English in Bangladesh: Second Language or Foreign Language] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130115144121/http://www.eslteachersboard.com/cgi-bin/asia/index.pl?noframes;read=158 |date=2013-01-15 }}. Retrieved 17 July 2007.</ref> 1987 వరకు చట్టాలు ఆంగ్లభాషలో వ్రాయబడి ఉన్నాయి. అప్పటి వరకు బెంగాలీ అనువాదం లేదు. తరువాత బంగ్లాదేశ్ రాజ్యాంగం చట్టాన్ని బెంగాలీలో అనువదించింది. ప్రస్తుతం చట్టం ఆగ్లం, బెంగాలీ భాషలలో లభిస్తుంది.<ref>{{cite web |url=http://bdlaws.minlaw.gov.bd/bangla_pdf_part.php?id=957|title=Bangladesh's Constitution in Bengali|work=Bangladesh Government Website.}}</ref> బంగ్లాదేశ్‌లో స్థానిక అల్పసంఖ్యాక ప్రజలకు వాడుకలో ఉన్న పలు భాషలు ఉన్నాయి. === మతం === {{bar box |width=250px |barwidth=100px |title=Religions in Bangladesh |titlebar=#ddd |left1=Religion |right1=Percent |float=right |bars= {{bar percent|[[Islam in Bangladesh|Muslim]]|MediumSeaGreen|86.6}} {{bar percent|[[Hinduism in Bangladesh|Hindu]]|OrangeRed|12.1}} {{bar percent|[[Buddhism in Bangladesh|Buddhist]]|Gold|1}} {{bar percent|[[Christianity in Bangladesh|Christian]]|DodgerBlue|0.4}} {{bar percent|Others|Grey|0.3}} }} బంగ్లాదేశ్లోని అత్యధికులు ఆచరిస్తున్న మతం ఇస్లాం. దేశంలో 86.6% ఇస్లాం మతస్థులు ఉన్నారు. హిందువులు 12.1% ఉన్నారు. బౌద్ధులు 1%, క్రైస్తవులు 0.4% ఉన్నారు. ముస్లిములలో అత్యధికులు సున్నీ ముస్లిములు ఉన్నారు. 04% సర్వజనీన ముస్లిములు (శాఖావిభేధం లేని ముస్లిములు) ఉన్నారు. <ref>[http://www.pewforum.org/2012/08/09/the-worlds-muslims-unity-and-diversity-1-religious-affiliation/#identity Chapter 1: Religious Affiliation] retrieved 4 September 2013</ref> స్వల్పంగా షియా ముస్లిములు ఉన్నారు.<ref>{{cite book|author1=Syedur Rahman|title=Historical Dictionary of Bangladesh|url=http://books.google.com/books?id=bJfcCPUr0OoC&pg=PA151|year= 2010|publisher=Scarecrow Press|isbn=978-0-8108-6766-6|pages=151–}}</ref> 1,00,000 మంది అహ్మదీయ ముస్లిములు ఉన్నారు.<ref>{{cite web | url=http://www.justice.gov/eoir/vll/country/Ireland_refugee_DC/bangladesh/Ahmadi%20Muslims.pdf | title=Bangladesh: Researched and compiled by the Refugee Documentation Centre of Ireland on 12 January 2010 | publisher=US Department of Justice |access-date=31 March 2014 | archive-date=31 మార్చి 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140331143743/http://www.justice.gov/eoir/vll/country/Ireland_refugee_DC/bangladesh/Ahmadi%20Muslims.pdf | url-status=dead }}</ref> బంగ్లాదేశ్ ముస్లిం దేశాల వరుసలో 4వ స్థానంలో ఉంది. మిగిలిన మూడు స్థానంలో ఇండోనేషియా, పాకిస్థాన్, భారతదేశం ఉన్నాయి.<ref>{{cite web|url=http://features.pewforum.org/muslim-population/?sort=Pop2010 |title=Muslim Population by Country |publisher=Pew Research |date=27 January 2011 |access-date=23 October 2013}}</ref> [[బంగ్లాదేశ్‌లో హిందూమతం|బంగ్లాదేశ్‌లో హిందువులు]] రెండవ స్థానంలో ఉన్నారు. హిందువులు అధికంగా ఉన్న దేశాలలలో బంగ్లాదేశ్ మూడవ స్థానంలో ఉంది. మొదటి రెండు స్థానాలలో భారతదేశం, నేపాల్ ఉన్నాయి.<ref>{{cite web|url=http://www.dnaindia.com/analysis/standpoint-analysis-are-there-any-takeaways-for-muslims-from-the-narendra-modi-government-1992395|title=[Analysis] Are there any takeaways for Muslims from the Narendra Modi government? |publisher=DNA |date=27 May 2014 |access-date=31 May 2014}}</ref> బౌద్ధులు ఆగ్నేయంలో ఉన్నారు. క్రైస్తవులు నగరప్రాంతాలలో ఉన్నారు. ==== లౌకికవాదం ==== పాకిస్థాన్ నుండి స్వతంత్రం లభించగానే 1972 లో బంగ్లాదేశ్ లౌకికవాద దేశంగా ప్రకటించుకుంది. దక్షిణాసియాలో లౌకికవాదదేశంగా ప్రకటించుకున్న మొదటి దేశంగా బంగ్లాదేశ్ గుర్తించబడింది.<ref>[http://tonyblairfaithfoundation.org/religion-geopolitics/commentaries/opinion/struggle-soul-bangladesh Struggle for the Soul of Bangladesh] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150402060731/http://tonyblairfaithfoundation.org/religion-geopolitics/commentaries/opinion/struggle-soul-bangladesh |date=2015-04-02 }}. Tony Blair Faith Foundation (5 December 2014). Retrieved on 2015-04-27.</ref> రెండవ దేశం భారతదేశం (1976 లో లౌకిక వాద దేశంగా ప్రకటించుకుంది). <ref>{{cite book|author=Chopra, V. D. |title=India's Foreign Policy in the 21st Century |url=http://books.google.com/books?id=cpfVVXV3-t4C&pg=PA254 |date=2006 |publisher=Gyan Publishing House |isbn=978-81-7835-500-9 |pages=254–}}</ref> జియార్ రహ్మాన్ నాయకత్వంలో మిలటరీ ప్రభుత్వం [[1977]]లో మార్షల్ లా ఆర్డినెన్స్ ద్వారా సెక్యులరిజం విధానం తొలగించబడింది.<ref>{{cite book|title=Human Rights, Democracy and Governance |url=http://books.google.com/books?id=VJGPmBNJzJsC&pg=PA23 |year=2010 |publisher=Pearson Education India |isbn=978-81-317-2942-7 |pages=23–}}</ref>[[1988]] అధ్యక్షుడు హుస్సైన్ మహ్మూద్ ఎర్షద్ (మరొక సైనిక పాలకుడు) పార్లమెంటరీ సవరణ ద్వారా ఇస్లాం మతాన్ని రాజ్యాంగ మతంగా చేసాడు.<ref>{{cite book|author=Gould, William |title=Religion and Conflict in Modern South Asia |url=http://books.google.com/books?id=K2oexn_mLPIC&pg=PA265 |date=2011 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-139-49869-2 |pages=265–}}</ref> 2010 లో హైకోర్ట్ జియాస్ మార్పులు చెల్లవని ప్రకటించి 1972 నాటి లౌకవాదదేశంగా కొనసాగాలని ప్రకటించింది.<ref>[http://archive.thedailystar.net/newDesign/cache/cached-news-details-157212.html Secularism back] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150903184554/http://archive.thedailystar.net/newDesign/cache/cached-news-details-157212.html |date=2015-09-03 }}. Archive.thedailystar.net (5 October 2010). Retrieved on 2015-04-27.</ref> అయినప్పటికీ ఇస్లాం మతం రాజ్యాంగ మతంగా ఉంటుందని ప్రకటించింది.<ref>{{cite web|url=http://www.fairobserver.com/region/central_south_asia/brutal-murder-in-bangladesh-highlights-growing-religious-intolerance-54011/|title=Brutal Murder in Bangladesh Highlights Growing Religious Intolerance}}</ref> బంగ్లాదేశ్ లౌకిక వాద చట్టం, పర్సనల్ రిలీజియస్ చట్టం రెండు చట్టవిధానాలను అనుసరిస్తుంది.<ref>{{cite web |author=Alam, Julhas |url=https://my.news.yahoo.com/bangladesh-moves-retain-islam-state-religion-103136892.html |title=Bangladesh moves to retain Islam as state religion |publisher=Associated Press via Yahoo! News |date=21 June 2011 |access-date=13 మే 2015 |archive-date=24 డిసెంబరు 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141224054410/https://my.news.yahoo.com/bangladesh-moves-retain-islam-state-religion-103136892.html |url-status=bot: unknown }}</ref> ==== సూఫీయిజం ==== బంగ్లాదేశ్‌లో అనేజమంది ప్రజలు సూఫీయిజం అనుసరిస్తున్నారు. చారిత్రకంగా సుఫీయిజం సుఫీ సన్యాసుల చేత ఇక్కడకు తీసుకురాబడింది. సూఫీ ప్రభావం ఈ ప్రాంతం మీద కొన్ని శతాబ్దాలుగా ఉంది.<ref>{{cite web |url=http://www.sufismjournal.org/community/community.html |title=Community: Sufism in Bangladesh |work=Sufism Journal |url-status=dead |access-date=13 మే 2015 |archive-date=14 జూలై 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100714084318/http://www.sufismjournal.org/community/community.html }}</ref> ముస్లిములు అత్యధికంగా బిష్వా ఇజ్తెమా పర్వదినం జరుపుకుంటారు. ప్రతి సంవత్సరం దీనిని ||తబ్లిగి జమాత్|| నిర్వహిస్తుంది. హజ్ తరువాత ముస్లిములు అధికంగా జరుపుకునే ముస్లిం పర్వదింగా ఇజ్తెమా గుర్తించబడుతుంది. == విద్య == [[File:Curzon hall front.jpg|thumb|The [[University of Dhaka]] is the country's largest public university]] బంగ్లాదేశ్ అక్షరాస్యత శాతం తక్కువ. [[2010]] గణాంకాలను అనుసరించి పురుషుల అక్షరాస్యత 61.3%, స్త్రీల అక్షరాస్యత 52.2%,.<ref name=CIA /> బంగ్లాదేశ్‌లో మూడంచెల విద్యావిధానం అమలులో ఉంది. బంగ్లాదేశ్ ప్రభుత్వం ప్రాథమిక, మాధ్యమిక, హైయ్యర్ సెకండరీ పాఠశాలలను నిర్వహిస్తుంది. పలు ప్రైవేట్ పాఠశాలలకు కూడా ప్రభుత్వం నుండి కొంతవరకు నిధులు లభిస్తుంటాయి. యూనివర్శిటీ గ్రాంటు కమిషన్ ద్వారా ప్రభుత్వం 15 విశ్వవిద్యాలయాలకు నిధులు సమకూరుస్తుంది. ==== విద్యావిధానం ==== విద్యావిధానం 5 స్థాయిలుగా విభజించబడింది. * ప్రాథమిక (1-5) * జూనియర్ సెకండరీ (6-8) * సెకండరీ (9-10) * హైయ్యర్ సెకండరీ (11-12) * డిగ్రీ <ref name=CompEd>{{cite book|author=T. Neville Postlethwaite|title=The Encyclopedia of Comparative Education and National Systems of Education|url=https://archive.org/details/encyclopediaofco0000unse_h7o5|page=[https://archive.org/details/encyclopediaofco0000unse_h7o5/page/130 130]|publisher=Pergamon Press|year=1988|isbn=0-08-030853-8}}</ref> లోయర్ సెకండరీ స్కూల్ విద్యతో సెకండరీ స్కూల్ సర్టిఫికేట్‌తో ముగిస్తుంది. [[2009]] నుండి విద్యార్థులు ప్రాథమికంగా పి. ఇ. సి పరీక్ష తరువాత 4 సంవత్సరాల సెకండరీ విద్య లేక మెట్రిక్యులేషన్ విద్య పూర్తి చేసి ఎస్. ఎస్. సి సర్టిఫికేషన్ పొందాలి. [[2010]] నుండి పి. ఇ. సి సర్టిఫికేట్ పొందిన విద్యార్థులు మూడు సంవత్సరాల సెకండరీ పూర్తిచేసి జె.ఎస్.సి (జూనియర్ స్కూల్ సర్టిఫికేట్) సర్టిఫికేట్ పొందాలి. తరువాత విద్యార్థులు 2 సంవత్సరాల సెకండరీ లేక మెట్రిక్యులేషన్ విద్య పూర్తిచేసి ఎస్.ఎస్.సి సర్టిఫికేట్ పొందాలి. తరువాత విద్యార్థులు 2 సంవత్సరాల హైయ్యర్ సెకండరీ లేక ఇంటర్ మీడియట్ విద్య పూర్తిచేసి హైయ్యర్ సెకండరీ సర్టిఫికేట్ పొందాలి.<ref name=CompEd /> ==== మాధ్యమం ==== బంగ్లాదేశ్‌లో సాధారణంగా బెంగాలీ మాధ్యమంలో విద్యను బోధిస్తుంటారు. అయినప్పటికీ ఆంగ్లం కూడా విద్యాబోధన చేస్తున్నారు. ఆగ్లం అధికంగా వాడుకలో ఉంది. ముస్లిం కుటుంబాలలో అత్యధిక సంఖ్యలో వారి పిల్లలను షార్ట్ టైం కోర్సులకు పంపుతుంటారు. అలాగే బెంగాలీ, అరబిక్ భాషలో మతసంబంధిత విద్యకూడా బోధించబడుతుంది. వీటిని మదరసా అంటారు.<ref name=CompEd /> ==== అక్షరాస్యత ==== బంగ్లాదేశ్ అందరికీ విద్యను అందించాలని నిర్ణయించింది . ==== విశ్వవిద్యాలయాలు ==== బంగ్లాదేశ్ యూనివర్శిటీలు మూడు కేటగిరీలుగా విభజించబడ్డాయి: పబ్లిక్ యూనివర్శిటీ, ప్రైవేట్ యూనివర్శిటీ, ఇంటర్నేషనల్ యూనివర్శిటీ. బంగ్లాదేశ్‌లో 34 పబ్లిక్ యూనివర్శిటీ, 64 ప్రైవేట్ యూనివర్శిటీలు, 2 ఇంటర్నేషనల్ యూనివర్శిటీలు ఉన్నాయి. వీటిలో బంగ్లాదేశ్ ఇంటర్నేషనల్ యూనివర్శిటీ అత్యధిక సంఖ్యలో విద్యార్థులకు విద్యను అందిస్తుంది. [[1921]]లో ఢాకా యూనివర్శిటీ స్థాపించబడింది. ఇది అతిపురాతన యూనివర్శిటీగా గుర్తించబడుతుంది. ఇస్లామిక్ యూనివర్శిటీ ఆఫ్ టెక్నాలజీకి ఆసియా, ఆఫ్రికా, ఐరోపా దక్షిణ అమెరికా, మద్యప్రాచ్య దేశాలకు చెందిన 57 దేశాలు ప్రాతినిధ్యం వహిసున్నాయి. చిట్టగాంగ్ వద్ద ఉన్న" ప్రీమినెంట్ లిబరల్ ఆర్ట్స్ యూనివర్శిటీ అఫ్ ఉమన్ " ఆసియా ఖండంలోని 14 దేశాలు ప్రాతినిధ్యం వహిస్తున్నాయి. ఉత్తర అమెరికా, ఐరోపా, ఆసియా, ఆస్ట్రేలియా, మిడిల్ ఈస్ట్ నుండి ప్రఖ్యాత సంస్థలకు చెందిన ఉపాధ్యాయులు ఇక్కడ విద్యను బోధిస్తున్నారు.<ref>{{cite web|url=http://www.ugc.gov.bd/university/?action=international|title=IUT is categorized as International University by UGC|publisher=UGC, Bangladesh|access-date=23 June 2013|website=|archive-url=https://web.archive.org/web/20130722093959/http://www.ugc.gov.bd/university/?action=international|archive-date=22 July 2013|url-status=dead}}</ref> బి.ఇ.యు.టి, సి.యి.ఇ.టి, బి.యి.టెక్స్, డి,ఇ.యు.టి మొదలైన 6 విశ్వవిద్యాలయాలు ఉన్నాయి. ఎస్.యు.ఎస్.టి మిలటరీ ఇంస్టిట్యూట్ ఆఫ్ సైన్సు, టెక్నాలజీ, పబ్నా యూనివర్శిటీ, ఆఫ్ సైన్సు & టెక్నాలజీ మొదలైన సైన్సు, టెక్నాలజీ విశ్వవిద్యాలయాలు కూడా ఉన్నాయి. బంగ్లాదేశ్ విశ్వవిద్యాలయాలకు యూనివర్శిటీ గ్రాంట్స్ కమిషన్ నుండి నిధులు అందుతుంటాయి.<ref>{{cite web |url=http://moedu.gov.bd/about_moe__organizations_ugc.htm |title=University Grant Commission (UGC) |access-date=29 March 2008 |work=Ministry of Education, Government of Bangladesh |archive-url= https://web.archive.org/web/20080318232408/http://moedu.gov.bd/about_moe__organizations_ugc.htm |archive-date= 18 March 2008}}</ref> బంగ్లాదేశ్‌లో 29 ప్రభుత్వ, ప్రైవేట్ వైద్యకళాశాలలు ఉన్నాయి. వైద్యకళాశాలలు "మినిస్టరీ ఆఫ్ హెల్త్ అండ్ ఫ్యామిలీ వెల్ఫేర్ "తో అనుసంధానించబడి ఉన్నాయి. == ఆరోగ్యం == బంగ్లాదేశ్ లో ఆరోగ్యం, విద్యారంగంలో తక్కువ స్థానంలో ఉన్నాయి. అయినప్పటికీ ఇటీవలి కాలంలో కొంత పురోగతి సాధించింది. 2012 లో 26% ఉన్న దారిద్ర్యం<ref name="দারিদ্র্য কমেছে, আয় বেড়েছে">{{cite web |url=http://www.prothom-alo.com/detail/date/2011-04-18/news/147495 |title=দারিদ্র্য কমেছে, আয় বেড়েছে |publisher=prothom-alo.com |access-date=2015-05-13 |archive-date=2013-01-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130115144117/http://www.prothom-alo.com/detail/date/2011-04-18/news/147495 |url-status=bot: unknown }}</ref> స్థాయి తగ్గుముఖం పట్టింది. గ్రామీణ ప్రాంతాలలో వైద్యులలో 62% సరైన శిక్షణ లేని వారు ఉన్నారు. ఆరోగ్య సంరక్షణ శాఖలో శిక్షణ పొందిన సిబ్బంది 4% మాత్రమే ఉన్నారు. భవిష్యత్తు ఆరోగ్యసంరక్షణా విధానం సంబంధిత సర్వేలో లభించిన వివరణలు గ్రామీణ వైద్యుల కొరత, అత్యధికంగా హానికలిగించే ఔషధాలు ఉపయోగించబడుతున్నాయని తెలియజేస్తున్నాయి.<ref name="FHS Research Brief 2">{{cite journal|last=Bhuiya|first=Abbas|title=Costs of utilizing healthcare services in Chakaria, a rural area in Bangladesh|journal=FHS Research Brief|date=June 2009|issue=2|url=http://www.futurehealthsystems.org/publications/fhs-bangladesh-research-brief-2-costs-of-utilizing-healthcar.html|access-date=2015-05-13|archive-date=2012-11-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20121116060704/http://www.futurehealthsystems.org/publications/fhs-bangladesh-research-brief-2-costs-of-utilizing-healthcar.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite journal|last=Bloom|first=G|title=Making Health Markets Work Better for Poor People: The Case of Informal Providers|journal=Health Policy and Planning|year=2011|volume=26|issue=Suppl 1|pages=i45&nbsp;– i52|url=http://www.futurehealthsystems.org/publications/making-health-markets-work-better-for-poor-people-the-case-o.html|access-date=26 May 2012|doi=10.1093/heapol/czr025|pmid=21729917|display-authors=etal|archive-date=16 నవంబరు 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121116060648/http://www.futurehealthsystems.org/publications/making-health-markets-work-better-for-poor-people-the-case-o.html|url-status=dead}}</ref> [[File:A community health worker conducting a survey in the Korail slum, Bangladesh (8630810827).jpg|thumb|left|[[Community health worker]]s form the backbone of rural health services]] === 2007=== బంగ్లాదేశ్‌లో 2007లో 1000 గ్రామీణ కుటుంబాలలో జరిపిన సర్వేలో గ్రామీణులు సవ్యాపసవ్యాలుగా ఆరోగ్యకారణంగా నష్టపోతున్నారని వెల్లడైంది. గ్రామీణులు చికిత్సకు ఖర్చుచేయడం, అనారోగ్యకారణంగా పని దినాలు తగ్గి వేతన కోతకు గురౌతున్నారు.<ref name="FHS Research Brief 2" /> బంగ్లాదేశ్‌లో 6183 మందిని వ్యక్తిగతంగా జరపిన సర్వేలో పురుషుల కంటే స్త్రీలు తక్కువగా ఆరోగ్యపరమైన చికిత్స తీసుకుంటూఉన్నారని వెల్లడైంది.<ref>{{cite journal|last=Bhuiya|first=Abbas|title=Health Seeking Behaviour In Chakaria|journal=FHS Research Brief|date=September 2008|issue=1|url=http://www.futurehealthsystems.org/publications/fhs-bangladesh-research-brief-1-health-seeking-behaviour-in.html|access-date=2015-05-13|archive-date=2012-11-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20121116060653/http://www.futurehealthsystems.org/publications/fhs-bangladesh-research-brief-1-health-seeking-behaviour-in.html|url-status=dead}}</ref> ప్రసవకాల వైద్యసేవల కొరత 2005-2007 మద్య తగ్గుముఖం పట్టింది,<ref>{{cite journal|last=Bhuiya|first=Abbas|title=Three methods to monitor utilization of healthcare services by the poor|journal=Int J for Equity in Health|year=2009|volume=8|page=29|url=http://www.futurehealthsystems.org/publications/three-methods-to-monitor-utilization-of-healthcare-services.html|access-date=26 May 2012|doi=10.1186/1475-9276-8-29|display-authors=etal|archive-date=2012-11-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20121116060658/http://www.futurehealthsystems.org/publications/three-methods-to-monitor-utilization-of-healthcare-services.html|url-status=dead}}</ref> హెల్త్ వాచ్ ప్రణాళిక ద్వారా ఆగ్నేయ బంగ్లాదేశ్‌లో నిర్వహించిన ప్రయోగాత్మక ఆరోగ్యాభివృద్ధి ప్రణాళిక విజయవంతం అయింది. ఈ ప్రణాళిక తరువాత ప్రజల ఆరోగ్య పరిస్థితి మెరుగైంది.<ref>{{cite journal|last=Aziz|first=Rumesa|title=A community health watch to establish accountability and improve performance of the health system|journal=FHS Research Brief|date=November 2009|issue=3|url=http://www.futurehealthsystems.org/publications/fhs-bangladesh-research-brief-3-a-community-health-watch-to.html|access-date=2015-05-13|archive-date=2012-11-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20121116061040/http://www.futurehealthsystems.org/publications/fhs-bangladesh-research-brief-3-a-community-health-watch-to.html|url-status=dead}}</ref> ===ఆరోగ్య పరిరక్షణ నిధులు === ఆరోగ్యసంరక్షణా కార్యక్రమాల కొరత కారణంగా బంగ్లాదేశ్‌లో ఆరోగ్యస్థితి బలహీనంగా ఉంది. 2010లో వరల్డ్ బ్యాంక్ నిర్వహించిన సర్వే అనుసరించి [[2009]]లో బంగ్లాదేశ్ జి.డి.పి నుండి ఆరోగ్యసంరక్షణ 3.35% మాత్రమే వ్యయం చేయబడిందని తెలుస్తుంది.<ref name="apps.who.int">{{cite web|work=Global Health Observatory Data Repository, WHO |title=Bangladesh statistics summary (2002 – present) |url=http://apps.who.int/ghodata/?vid=4200&theme=country#|access-date=14 February 2012}}</ref> దేశంలో ప్రతి 10,000 మందికి 4 ఆసుపత్రులు ఉన్నాయని తెలుస్తుంది.<ref>{{cite web|title=Hospital Beds (Per 10,000 Population) 2005–2011|url=http://www.globalhealthfacts.org/data/topic/map.aspx?ind=78|url-status=bot: unknown|archive-url=https://web.archive.org/web/20130411101617/http://www.globalhealthfacts.org/data/topic/map.aspx?ind=78|archive-date=2013-04-11|access-date=2015-05-13|work=Globalhealthfacts.org}}</ref> 2009 బంగ్లాదేశ్ ప్రభుత్వ ఆర్థిక ప్రణాళికలో ఆరోగ్యసంరక్షణ కొరకు 7.9% మంజూరు చేయబడింది. ప్రజలు అధికంగా తమస్వంత ధనం (95%) వెచ్చిస్తుంటారు.<ref name="apps.who.int" /> === పోషకాహార లోపం === పోషకాహార లోపం బంగ్లాదేశ్‌ను నిరంతరం వేధిస్తూనే ఉంది. ప్రపంచ బ్యాంక్ అంచనాలను అనుసరించి పోషకాహార లోపం అధికంగా ఉన్న పిల్లలు అధికంగా ఉన్న దేశాలలో బంగ్లాదేశ్ మొదటి స్థానంలో ఉంది.<ref>{{cite web|title=Child and Maternal Nutrition in Bangladesh|url=http://www.unicef.org/bangladesh/Child_and_Maternal_Nutrition(1).pdf|publisher=UNICEF|access-date=2015-05-13|website=|archive-date=2012-09-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20120906061153/http://www.unicef.org/bangladesh/Child_and_Maternal_Nutrition(1).pdf|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Bangladesh has world’s highest malnutrition rate|url=http://southasia.oneworld.net/todaysheadlines/bangladesh-has-highest-rate-of-malnutrition-in-the-world|publisher=oneworld.net|date=24 November 2008|website=|access-date=13 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20120115171815/http://southasia.oneworld.net/todaysheadlines/bangladesh-has-highest-rate-of-malnutrition-in-the-world|archive-date=15 January 2012|url-status=dead}}</ref> బంగ్లాదేశ్‌లో పోషహాకారలోప బాధితుల శాతం 26% <ref>{{cite web|title=The state of food insecurity in the food 2011|url=http://www.fao.org/docrep/014/i2330e/i2330e.pdf|publisher=fao.org}}</ref> తక్కువ బరువున్న పిల్లల శాతం 46% ఉన్నారు.<ref>{{cite web|title=The State of the World's Children 2011|url=http://www.unicef.org/sowc2011/pdfs/SOWC-2011-Main-Report_EN_02092011.pdf|publisher=UNICEF}}</ref> 5 సంవత్సరాల లోపు వయసున్న పిల్లలలో 43% మందికి పెరుగుదల తక్కువగా ఉంది. ప్రాథమిక స్థాయి పిల్లలలో ప్రతి 5 మందిలో ఒకరు [[విటమిన్ ఎ|ఏ విటమిన్]] లోపంతోనూ ప్రతి ఇద్దరిలో ఒకరు రక్తహీనతతో బాధపడుతున్నారు.<ref>{{cite web|title=High Malnutrition in Bangladesh prevents children from becoming "Tigers"|url=http://www.gainhealth.org/press-releases/high-malnutrition-bangladesh-prevent-children-becoming-%E2%80%9Ctigers%E2%80%9D|date=15 February 2011|work=Global Alliance for Improved Nutrition|access-date=13 మే 2015|archive-date=15 సెప్టెంబరు 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140915214220/http://www.gainhealth.org/press-releases/high-malnutrition-bangladesh-prevent-children-becoming-%E2%80%9Ctigers%E2%80%9D|url-status=bot: unknown}}</ref> బంగ్లాదేశ్‌లో ప్రపంచదేశాలన్నింటికంటే అధికంగా పోషకాహార లోపం ఉన్న పిల్లలు ఉన్నారు. 5 సంవత్సరాల లోపు వయసున్న పిల్లలలో మూడింట రెండు వంతుల మంది పోషకాహార లోపం ఉండగా వారిలో 60% పిల్లలలో పెరుగుదల తక్కువగా ఉంది.<ref>{{cite news|title=Bangladesh Healthcare Crisis|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/659674.stm|access-date=14 February 2012|publisher=BBC News|date=28 February 2000}}</ref> గ్రామీణ కుటుంబాలలో 45% నగర ప్రాంతాలలో 75% తక్కువ కాలరీస్ కలిగిన ఆహారం తీసుకుంటున్నారు.<ref>{{cite web|title=Bangladesh&nbsp;– HEALTH|url=http://countrystudies.us/bangladesh/48.htm|publisher=countrystudies.us|access-date=14 February 2012}}</ref> == సంస్కృతి == Reflecting the long history of the region, Bangladesh has a culture that encompasses elements both old and new. === సాహిత్యం === [[File:Tagorenazrul.png|thumb|Late 19th and early 20th century polymaths [[Rabindranath Tagore]] and [[Kazi Nazrul Islam]]]] బెంగాలీ భాషకు సంపన్నమైన సాహిత్యసంస్కృతి ఉంది. బంగ్లాదేశ్ సాహిత్య వారసత్వం పొరుగున ఉన్న భారతదేశంలోని పశ్చిమ బెంగాల్ రాష్ట్రంతో ముడిపడి ఉంది. 8వ శతాబ్దంలో బెంగాలీ భాషలో రచించబడిన చర్యపాద మొదటి బెంగాలీ రచనగా గుర్తించబడుతుంది. మద్యయుగ బెంగాలీ సాహిత్యంలో మతసంబంధమై (చండీదాస్ రచనలు) లేక ఇతర భాషా అనువాదాలుగా (అలాయోల్) ఉన్నాయి. 19వ శతాబ్దం నాటికి బెంగాలీ సాహిత్యం పరిపూర్ణత సాధించింది. 19వ శతాబ్ధానికి బెగాలీ భాషా రచయితలు (కాజీ నజ్రుల్ ఇస్మాల్, రబీంద్రనాథ్ ఠాకూర్, శరత్ చంద్ర చఠోపాద్యాయ, జసిం ఉద్దిన్, జిబనందా దాస్, షంసుర్ రహ్మాన్ (కవి), అల్ మహ్ముద్, సుకంత భట్టాచార్య, ఈశ్వ చంద్ర విద్యాసాగర్, మైకేల్ మధుసూదన దత్, ప్రస్తుత కాలం నాటి హనుమాన్ అహ్మద్, ముహమ్మద్ జాఫర్ ఇక్బాల్) ప్రాముఖ్యత సంతరించికున్నారు. బగ్లాదేశ్‌లో దీర్ఘకాల జానపద సాహిత్య సంస్కృతి (మైమంసింగ గీతిక, తకుమార్ ఝులి, గోపాల్ భార్, బీర్బల్, మొల్ల నశీరుద్దీన్ సంబంధిత కథలు) ఉంది. === సంగీతం , కళలు === [[File:Ektara.JPG|thumb|The one string [[ektara]] is often played by [[Baul]] folk minstrels]] బంగ్లాదేశ్ సంగీత సంప్రదాయం సాహిత్య (బాణిప్రధానితం) ఆధారితమై ఉంది. సంగీతానికి తోడుగా మితమైన వాద్యసంగీతాన్ని జతచేస్తారు. బంగ్లాదేశ్‌లో గొంభిర, భటియ, భవైయా మొదలైన ప్రాంతీయ వైవిధ్యం కలిగిన సంగీతరీతులు ఉన్నాయి. జానపద సంగీతంలో ఏకతార (ఒకేఒక తీగ కలిగిన వాయిద్యం) వాయిద్యం చోటుచేసుకుంటుంది. బంగ్లాదేశ్‌లో దోతర, డోలు, వేణువు, తబల మొదలైన సంగీత వాద్యాలు వాడుకలో ఉన్నాయి. బంగ్లాదేశ్ నృత్యంలో పలు జానపద రీతులు ఉంటాయి. ప్రత్యేకంగా గిరిజన నృత్యాలు, పొరుగున ఉన్న భారతీయ నృత్య రీతులు ఉంటాయి. .<ref>{{cite book | last = London | first = Ellen | title = Bangladesh | url = https://archive.org/details/bangladesh0000lond | publisher = Gareth Stevens Pub. | year = 2004 | page = [https://archive.org/details/bangladesh0000lond/page/29 29] | isbn = 0-8368-3107-1}}</ref> బంగ్లాదేశ్ నృత్యాలలో బౌల్ నృత్యం ప్రజాదరణ, యునెస్కో వరసత్వ సంపదగా గుర్తింపు ఉంది.<ref name=unesco>[http://portal.unesco.org/en/ev.php-URL_ID=30973&URL_DO=DO_TOPIC&URL_SECTION=201.html Masterpieces of the Oral and Intangible Heritage of Humanity]. UNESCO. 25 September 2005.</ref> === చలనచిత్రాలు === బంగ్లాదేశ్ చలనచిత్ర రంగం బంగ్లాదేశ్ రాజధాని ఢాకా మీద ఆధారపడి ఉంది. [[1956]] నుండి [[2004]] వరకు బంగ్లాదేశ్‌లో వార్షికంగా 100 చిత్రాలకంటే అధికంగా చిత్రీకరించబడ్డాయి. సరాసరి చిత్రనిర్మాణ వ్యయం 2,00,00,000 తకా (బంగ్లాదేశ్ రూపాయి). బంగ్లాదేశ్ చిత్రరంగాన్ని ధాలీ వుడ్ (ఢాకా హాలీవుడ్) అంటారు. బంగ్లాదేశ్‌లో సరాసరి వార్షికంగా 80 చిత్రాలు నిర్మించబడుతున్నాయి.<ref>{{cite book | last = Logan | first = Stephen | title = Asian communication handbook 2008 | publisher = AMIC | year = 2008 | page = 115 | isbn = 981-4136-10-7}}</ref> === మాధ్యమం === బంగ్లాదేశ్‌లో దాదాపు 200 వార్తాపత్రికలు, 500 పీరియాడికల్స్ అచ్చువేయబడుతున్నాయి. అయినప్పటికీ ప్రజలలో పఠనాశక్తి తక్కువగానే (15%) ఉంది. <ref>{{cite book | last = Islam | first = Roumeen | title = The right to tell: the role of mass media in economic development | url = https://archive.org/details/righttotellroleo0000unse | publisher = World Bank Publications | year = 2002 | page = [https://archive.org/details/righttotellroleo0000unse/page/268 268] | isbn = 0-8213-5203-2}}</ref> బంగ్లాదేశీయులు వైవిధ్యమైన రేడియో కార్యక్రమాలను (బంగ్లాదేశ్ బెటర్) వింటూ ఉంటారు. బంగ్లాదేశ్‌లో రేడియో ఫూటీ, ఎ.బి.సి. రేడియో, రేడియో టుడే, రేడియో అమర్ మొదలైన ఎఫ్.ఎం ప్రాసారాలు నగరప్రాంత యువతకు అందుబాటులో ఉన్నాయి. అంతర్జాతీయంగా బెంగాలీ భాషా ప్రసారాలలో బి.బి.సి బంగ్లా, వాయిస్ ఆఫ్ అమెరికా ప్రధానమైనవి. బంగ్లాదేశ్‌లో ప్రభుత్వానికి స్వంతమైన బంగ్లాదేశ్ టెలివిజన్ దూరదర్శన్ ప్రసారాలను అందిస్తుంది. సమీపకాలంలో కొన్ని సంవత్సరాలుగా ఎ.టి.ఎన్, బంగ్లా, చానెల్ ఐ, ఎన్.టి.వి. బంగ్లాదేశ్, ఎకుషే టెలివిజన్, దేష్ టి.వి, ఆర్.టి.వి బంగ్లాదేశ్, బంగ్లావిషన్, ఇస్లామిక్ టి.వి, బొయిషఖి టి.వి, మొహనా టి.వి, ఎ.టి.ఎన్ న్యూస్, ప్రైవేట్ టి.వి, సొమీ టి.వి, ఇండిపెండెంట్ టి.వి, చానెల్ 9 బంగ్లాదేశ్ మొదలైన టి.వి చానల్స్ ప్రాసారాలను అందిస్తున్నాయి. ===ఆహార సంస్కృతి === [[File:Chum chums.jpg|thumb|[[Cham cham]], a traditional sweet in Bangladeshi cuisine]] బంగ్లాదేశ్ ఆహార సంస్కృతి మీద పరిసరాలలో ఉన్న బెంగాలీ, ఈశాన్య భారతదేశంలోని ఆహారసంస్కృతి ప్రభావం ఉంది. అలాగే బంగ్లాదేశ్ ఆహారసంస్కృతిలో వారికే ప్రత్యేకమైన బాణి మిశ్రితమై ఉంటుంది. బంగ్లాదేశీయులకు చేపలు, అన్నం ప్రధాన ఆహారంగా ఉన్నాయి. చేపలు, కూరగాయలు, పప్పుధాన్యాలు అన్నం మొదలైన ప్రధాన ఆహారంతో కలిపి తీస్సుకుంటారు. [[బిర్యానీ]] బంగ్లాదేశీయుల అభిమాన ఆహారాలలో ఒకటి. ఎగ్ బిర్యానీ, మట్టన్ బిర్యానీ, బీఫ్ బిర్యానీ మొదలైన బిర్యానీ సంబంధిత ఆహారాలు బంగ్లాదేశ్ ప్రజల ఆహారంలో భాగమై ఉన్నాయి. ఆహారంలో మితమైన మసాలాలు, విస్తారమైన మిఠాయీ రకాలు, భోజనాంతర ఆహారాలు చోటు చేసుకుంటాయి. బంగ్లాదేశీయులు రసగుల్లా, రసమలాయ్, రొషొమలాయ్, కలోజం మొదలైన పాలసంబంధిత ఆహారాలను కూడా అభిమానిస్తారు. === హస్తకళలు === బంగ్లాదేశీ స్త్రీలు సాధారణంగా [[చీరె]] (బెంగాలీ:শাড়ি) ధరిస్తారు. బంగ్లాదేశ్‌లో పలువురు నేతవారు జందాని, మస్లిన్ చీరెలను తయారుచేస్తున్నారు.యువతులలో సల్వార్ కమీజ్ ప్రాముఖ్యత సంతరించుకుంది. నగర ప్రాంతాలలో కొంతమంది స్త్రీలు పశ్చిమ దేశాలబాణి వస్త్రాలను ధరిస్తుంటారు. పురుషులు సాధారణంగా పశ్చిమ దేశాలబాణి వస్త్రాలను ధరిస్తుంటారు. పురుషులు కుర్తా పైజమా కూడా ధరిస్తుంటారు. పురుషులు లుంగీ కూడా అధికంగా ధరిస్తుంటారు. === పండుగలు === [[File:Shaheed Minar on 21st February.jpg|thumb|left|[[Shaheed Minar, Dhaka|Shaheed Minar]], as displayed on the annual anniversary of Bengali [[Language Movement Day]] ([[International Mother Language Day]])]] ముస్లిం పండుగలు ఈద్- అల్ - ఫితర్, ఈద్- అల్- అధా, పొహేలా బొయిషాకి (బెంగాలీ కొత్త సంవత్సరం) స్వతంత్రదినం, విక్టరీ డే ఆఫ్ బంగ్లాదేశ్, హిందువుల పండుగలైన దుర్గాపూజ, కృష్ణ జన్మాష్టమి మొదలైన పడుగలు జరుపుకుటూ ఉంటారు. అంతేకాక బుద్ధపూర్ణిమ (వెసక్) కూడా కొతమంది జరుపుకుంటుంటారు. క్రైస్తవులు ది గ్రేట్ డే (బొరొదిన్) పండుగ జరుపుకుంటారు. ఈ దినాలు ప్రభుత్వ శలవు దినాలుగా ఉన్నాయి. === పొహేలా బొయిషఖి === బెంగాలీ కొత్త సంవత్సరం పండుగ బంగాలీ ప్రధాన సంప్రదాయ పండుగగా జరుపుకుంటారు. ఇది దేశం అంతటా జరుపుకుంటారు. ఇది కులమత బేధరహితంగా జర్పుకుంటారు. ప్రజలు ఖరీదైన దుస్తులు ధరిస్తారు. క్రైస్తవులు పరస్పరం బహుమానాలు ఇచ్చిపుచ్చుకుంటారు. పొహేలా బొయిషఖి నిరాడంబరమైన పద్ధతిలో జరుపుకునే బెంగాలీ గ్రామీణ మూలాలను కలిగిన పడుగ. === వ్యవసాయ సంబంధిత పండుగలు === నబన్న, పౌష్ పొర్బన్ అనే రెండు బెంగాలీ పద్ధతిలు వ్యవసాయసంబధిత పండుగలు. . === జాతీయ పర్వదినాలు === [[1952]] ఫిబ్రవరి 21 భాషోధ్యమ దినం (అంతర్జాతీయ మాతృ భాషా దినం). స్వతంత్ర దినం, విక్టరీ ఆఫ్ బెంగాల్ మొదలైన జాతీయ పండుగలను బంగ్లాదేశీయులు జరుపుకుంటున్నారు. భాషోధ్యమ దినం రోజున ప్రజలు ఢాకా లోని షాహీద్ మీనార్ వద్ద కూడుతుంటారు. == నిర్మాణకళ == బంగ్లాదేశ్‌కు చరిత్రాత్మక ప్రత్యేకత కలిగిన ఆకర్ష్ణీయమైన నిర్మాణ సంపద ఉంది. ఇవి సమకాలీన బంగ్లాదేశ్ చిహ్నాలుగా ఉన్నాయి. బంగ్లాదేశ్‌లోని నిర్మాణాలకు మతసంబంధిత, సాంస్కృతిక సంబంధిత, చారిత్రాత్మకమైన మూలాలున్న దీర్ఘకాలిక చరిత్ర ఉంది.<ref name="banglapedia">{{cite book |author=Mahbubur Rahman |chapter=Architecture |url=http://www.banglapedia.org/HT/A_0355.htm |title=Banglapedia: National Encyclopedia of Bangladesh |editor=Sirajul Islam and Ahmed A. Jamal |publisher=[[Asiatic Society of Bangladesh]] |year=2012 |edition=Second |access-date=2015-05-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141022043421/http://www.banglapedia.org/HT/A_0355.htm |archive-date=2014-10-22 |url-status=dead }}</ref> బంగ్లాదేశ్ నిర్మాణాల మీద పలు శతాబ్ధాల నుండి సాంఘిక, మతపరమైన, విదేశీ సమూహాల ప్రభావం ఉంది. బంగ్లాదేశ్ నిర్మాణకళలో జీవనశైలి, సంప్రదాయం, బంగ్లదేశ్ ప్రజల సంస్కృతి ప్రతిబింబిస్తుంది. బంగ్లాదేశ్ ప్రాంతీయత చెరగని ఆధునికత కలిగిన సంప్రదాయం ఉంది. బెంగాల్ డెల్టాలో సాంస్కృతిక, పర్యావరణ మిశ్రిత వారసత్వంతో కూడిన సమకాలీన ఆధునికత ఉంది. బంగ్లాదేశ్‌లో పలు ప్రముఖ విదేశీ నిర్మాణకళా నిపుణులు (లూయిస్ కాహ్, కొస్టాంటినొస్, అపోస్టోల్స్ డోక్సియాడిస్, రిచర్డ్ న్యూత్రా, స్టాన్లీ టిగర్మన్, పౌల్ రుడోల్ఫ్, రాబర్ట్ బౌఘే ) పనిచేస్తున్నారు. బంగ్లాదేశ్ నిర్మాణకళా నిపుణులలో ఫజలూర్ రహ్మాన్ ఖాన్, ముఝరుల్ ఇస్లాం, రఫ్గి అజం, కషెఫ్ మహ్బూబ్ చౌదరీ, బషిరుల్ హాక్వి, ఎహ్సన్ ఖాన్ మొదలైన వారు అత్యంత ప్రాధాన్యత కలిగి ఉన్నారు.<ref>{{cite web |url=http://www.worldviewcities.org/dhaka/islam.html |author=Kazi K. Ashraf |title=Muzharul Islam, Kahn And Architecture In Bangladesh |publisher=WorldView: Perspectives on Architecture and Urbanism from Around the Globe |access-date=27 June 2014}}</ref><ref>{{cite web|url=http://theculturetrip.com/asia/bangladesh/articles/rafiq-azam-architecture-for-green-living-and-the-poetics-of-space/|title=Rafiq Azam’s Architecture in Bangladesh|publisher=theculturetrip.com}}{{Dead link|date=మే 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == క్రీడలు == [[File:Bangladesh Team Returning to Dressing Room.jpg|thumb|right|The [[Bangladesh cricket team]] at the [[Mirpur Stadium]]]] బంగ్లాదేశ్‌లో అత్యంత అధికంగా ప్రజాదరణ కలిగిన క్రీడలలో క్రికెట్ ప్రథమస్థానంలో ఉంది. తరువాత స్థానంలో ఫుట్‌బాల్ క్రీడ ఉంది. " బంగ్లాదేశ్ నేషనల్ క్రికెట్ టీం " [[1999]]లో మొదటి సారిగా క్రికెట్ వరల్డ్ కప్ పోటీలలో పాల్గొన్నది. తరువాత సంవత్సరం టెస్ట్ క్రికెట్ టీంలలో బగ్లాదేశ్‌కు సముచిత స్థానం లభించింది. బంగ్లాదేశ్ క్రికెట్ టీం 10 టెస్ట్ మ్యాచ్ విజయాలను సాధించింది: వీటిలో జింబావేకు ఎదురుగా [[2005]]లో 5 మ్యాచులు, [[2014]]లో 3 మ్యాచులలో విజయం సాధించింది. [[2009]]లో వెస్ట్ ఇండీస్‌కు ఎదురుగా 2 టెస్ట్ మ్యాచులలో విజయం సాధించింది.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/cricket/8160263.stm |title=Bangladesh secure series victory|publisher=BBC News |date=20 July 2009 |access-date=3 July 2010}}</ref> బంగ్లాదేశ్ క్రికెట్ టీం ఒన్ డే మ్యాచులలో అధిక విజయవంతంగా ఆడుతూఉంది. [[2010]]లో వారు మొదటిసారిగా ఇంగ్లాండ్ టీం మీద విజయం సాధించి ఆనందించారు. తరువాత వారు మొదటిసారిగా జింబావే మీద విజయం సాధించారు. [[2012]]లో స్వదేశంలో 5 విజయాలు సాధించింది. [[2011]] ఐ.సి.సి క్రికెట్ వరల్డ్ కప్ పోటీలకు భారతదేశం, శ్రీలంకలతో కలిసి విజయవంతంగా ఆతిథ్యం ఇచ్చింది. [[2012]]లో ఆసియా కప్‌ పోటీలకు ఆతిథ్యం ఇచ్చింది. బంగ్లాదేశ్ టీం ఇండియా, శ్రీలంకల మీద విజయం సాధించి ఫైనల్స్‌లో పాకిస్థాన్‌కు ఎదురుగా ఓటమిని పొందింది. అయినప్పటికీ ప్రధాన క్రికెట్ మ్యాచ్ ఫైనల్‌కు చేరి బంగ్లాదేశ్ టీం ప్రత్యేకత చాటుకుంది. === ఆసియన్ క్రీడలు === బంగ్లాదేశ్ గౌంగ్ఝౌ నిర్వహించవడిన " [[2010]] ఆసియన్ గేంస్ " పాల్గొని ఆసియన్ గేంస్‌లో మొదటిసారిగా స్థానం పొందిన క్రికెట్ క్రీడలో ఆఫ్ఘన్‌స్థాన్ మీద విజయం సాధించి బంగారుపతకం సాధించింది. ఆసియన్ క్రీడలలో నిర్వహించబడిన మూడు టోర్నమెంటులలో పాల్గొన్న బంగ్లాదేశ్ క్రికెటర్ సకిబ్ ఏ (హాసన్) ( " ఇంటర్నేషనల్ క్రికెట్ కౌంసిల్ " వర్గీకరణలో ) మొదటి స్థానం సంపాదించాడు. .<ref>{{Cite news|url = http://www.smh.com.au/sport/cricket/cricket-world-cup/worlds-best-allrounder-shakib-al-hasan-to-kickstart-bangladeshs-cricket-world-cup-campaign-at-manuka-20150215-13f7i5.html|title = World's best all-rounder Shakib Al Hasan to kick-start Bangladesh's Cricket World Cup campaign at Manuka|last = Polkinghorne|first = David |date = 15 February 2015|work = [[The Sydney Morning Herald]]}}</ref> === కబడ్డీ === బంగ్లాదేశ్‌లో ప్రాముఖ్యత సంతరించికున్న క్రీడలలో [[కబడ్డీ]] ఒకటి.<ref>{{cite web|title=Kabadi|url=http://www.banglapedia.org/HT/K_0001.htm|publisher=Banglapedia|access-date=20 July 2014|website=|archive-url=https://web.archive.org/web/20140726210102/http://www.banglapedia.org/HT/K_0001.htm|archive-date=26 July 2014|url-status=dead}}</ref> === ఇతర క్రీడలు === ఇతర ప్రజాదరణ పొందిన క్రీడలలో ఫీల్డ్ హాకీ, టెన్నిస్, బ్యాడ్‌మింటన్, టీం హ్యాండ్ బాల్, బాస్కెట్ బాల్, వాలీ బాల్, చెస్, షూటింగ్ క్రీడలు, అంగ్లింగ్ మొదలైన క్రీడలు ప్రధానమైనవి. ది నేషనల్ స్పోర్ట్స్ కౌంసిల్ 42 వైవిధ్యమైన స్పోర్ట్స్ ఫెడరేషన్లను క్రమబద్ధీకరించింది.<ref>{{cite web|title=All Affiliated National Federation/Association|url=http://nsc.gov.bd/n/?cat=11|publisher=[[National Sports Council]]|access-date=25 January 2013|website=|archive-url=https://web.archive.org/web/20130121160742/http://nsc.gov.bd/n/?cat=11|archive-date=21 January 2013|url-status=dead}}</ref> * బంగ్లాదేశ్‌లో 5 గురు చెస్ మాస్టర్లు ఉన్నారు. వారిలో నిజాం ముర్షెద్ దక్షిణాసియా చెస్ క్రీడలలో మొదటి గ్రాండ్ మాస్టర్‌గా గుర్తించబడ్డాడు. * [[2013]], [[2014]]లో ప్రపమచ చాంపియన్ షిప్ పొందిన రిథమిక్ జిమ్నాస్ట్ మార్గరిటా మామున్ (బంగ్లాదేశ్ పూర్వికత కలిగిన వాడు). == ప్రముఖులు == * [[నిహార్ రంజన్ గుప్తా]], చర్మవ్యాధి నిపుణుడు, ప్రముఖ [[బంగ్లా భాష|బెంగాలీ]] [[నవలా సాహిత్యము|నవలా]]-[[స్క్రీన్ ప్లే]] [[రచయిత]] * [[అంఖి ఆలంగీర్]], గాయని, నటి. ఆమె రచయిత '''ఖోష్నూర్ అలంగీర్''', చలనచిత్ర నటుడు, టెలివిజన్ వ్యాఖ్యాత '''మొహియుద్దీన్ అహ్మద్ ఆలంగీర్''' దంపతుల కుమార్తె == ఇవి కూడా చూడండి == * [[ద్వారకానాథ్ గంగూలీ]] * [[సెయింట్ మార్టిన్ ద్వీపం]] * [[ఖాన్ జహాన్ అలీ]] * [[హాడ్గ్సన్స్ ఫ్రాగ్‌మౌత్]] * [[మిజోరం–మణిపూర్–కచిన్ వర్షారణ్యాల ఎకోరీజియన్]] * [[షియులీ అజీమ్]] * [[బంగ్లాదేశ్‌లో అక్రమ ఆయుధాల రవాణా జప్తు ఘటన]] * [[సోమపుర మహావిహారం]] * [[దిబార్ దిఘి]] == మూలాలు == {{ఆసియా}} {{మూలాలజాబితా}} == వెలుపలి లింకులు == {{ఆసియా}} {{సార్క్}} {{ఓఐసి}} [[వర్గం:బంగ్లాదేశ్]] [[వర్గం:కామన్వెల్తు దేశాలు]] ebirz7nvt76vfac0bwry0mfjf99irmt 0 61976 4908597 4863350 2026-07-20T04:01:55Z ఉదయ్ కిరణ్ 124579 /* ఇవి కూడ చూడండి */ 4908597 wikitext text/x-wiki {{భారతీయ సినిమా}} '''హిందీ సినిమా''' లేదా '''బాలీవుడ్''' ప్రధానంగా [[ముంబై]] నగరంలో కేంద్రీకృతమై ఉంది. ఈ సినిమాలు [[భారతదేశం]], [[పాకిస్తాన్]]లతో బాటు మధ్య ప్రాచ్య దేశాలు, ఐరోపా దేశాలలో కూడా ఆదరించబడతాయి. [[హాలీవుడ్]] చుట్టుప్రక్కల విస్తరించిన అమెరికా దేశపు [[ఆంగ్ల సినిమా]] పరిశ్రమను కూడా "హాలీవుడ్" అన్నట్లే "బొంబాయి"లో విస్తరించిన హిందీ సినిమా పరిశ్రమను బాలీవుడ్ అనడం జరిగింది. ఇది అధికారిక నామం కాదు. ఒకోమారు మొత్తం [[భారతీయ సినిమా]] పరిశ్రమను కూడ "బాలీవుడ్" అనడం కొన్ని (ప్రధానంగా విదేశ) పత్రికలలో జరుగుతుంటుంది కాని అది సరి కాదు<ref>{{cite web|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,985129,00.html?internalid=atm100|title=''Time'' magazine, 1996|access-date=2008-10-16|website=|archive-date=2013-05-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20130523095209/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,985129,00.html?internalid=atm100|url-status=dead}}</ref>. ఇక్కడ గమనించవలసిన విషయం ఏమంటే "హాలీవుడ్" అనే ప్రదేశం అమెరికా దేశంలో కాలిఫోర్నియా రాష్ట్రంలో ఉంది. కాని బాలీ వుడ్ అనే స్థలం ఏదీ లేదు. కనుక ఆంగ్ల సినిమా సంప్రదాయాన్ని అనుకరిస్తూ "బాలీవుడ్" అనే పదాన్ని వాడడం అనుచితమని కొందరి అభిప్రాయం. కాని ఈ పదం విరివిగా ఉపయోగింపబడుతున్నది. [[:en:Oxford English Dictionary|ఆక్సఫర్డ్ ఆంగ్ల నిఘంటువు]]లో కూడా ఈ పదం చేర్చబడింది. ప్రపంచంలో అతిపెద్ద సినిమా నిర్మాణ కేంద్రాలలో బాలీవుడ్ ఒకటి. <ref>{{cite book|author=Pippa de Bruyn|author2= Niloufer Venkatraman|author3= Keith Bain|title=Frommer's India|year=2006|publisher=Frommer's|id=ISBN 0-471-79434-1|pages=579}}</ref><ref>{{cite book|author=Wasko, Janet|title=How Hollywood works|url=https://archive.org/details/howhollywoodwork0000wask|year=2003|publisher=SAGE|id=ISBN 0-7619-6814-8|pages=[https://archive.org/details/howhollywoodwork0000wask/page/185 185]}}</ref><ref>{{cite book|author=Subhaash K. Jha|title=The Essential Guide to Bollywood|year=2005|publisher=Roli Books|id=ISBN 81-7436-378-5|pages=1970}}</ref> భారతదేశంలోని ఇతర భాషల సినిమాల వలె హిందీ సినిమాలలో కూడా సంగీత భరిత గీతాలు ఉంటాయి. ఈ చిత్రాలలో ''హిందీ'' హిందుస్తానీ పోకడ ఉంటుంది. హిందీ, ఉర్దూ (ఖడీబోలీ) లతో బాటు అవధి, బొంబాయి హిందీ, భోజ్ పురి, రాజస్థానీ యాసలని కుడా సంభాషణలలో, గీతాలలో ఉపయోగిస్తారు. ప్రేమ, దేశభక్తి, సంసారం, నేరం, భయం వంటి విషయాలపై సినిమాలు నిర్మింపబడతాయి. అధిక గీతాలు ఉర్దూ కవితలపై అధార పడి ఉంటాయి. == చరిత్ర == హిందీలో మొట్టమొదటి చిత్రం 1913 లో [[దాదా సాహెబ్ ఫాల్కే]] నిర్మించిన ''రాజా హరిశ్చంద్ర''. అతి వేగంగా జనాదరణ పొందటంతో 1930లో సంవత్సరానికి 200 చిత్రాలు రూపొందించబడేవి. అర్దేశీ ఇరానీ నిర్మించిన ''ఆలం ఆరా'' మొదటి టాకీ సినిమా. ఈ చిత్రం కూడా బాగా ఆదరించబడటంతో తర్వాత వచ్చిన అన్ని చిత్రాలు టాకీలు గానే రూపొందించ బడ్డాయి. తర్వాత భారతదేశంలో స్వాతంత్ర్య సంగ్రామం, దేశ విభజన లాంటి చారిత్రక ఘట్టాలు జరిగాయి. అప్పటి సినిమాలలో వీటి ప్రభావం బాగా ఎక్కువగా ఉండేది. 1950 నుండి హిందీ సినిమాలు నలుపు-తెలుపు నుండి రంగులను అద్దుకొంది. సినిమాలలో ముఖ్య కథ ప్రేమ కాగా, సంగీతానికి ఈ చిత్రాలలో పెద్ద పీట వేసారు. 1960-70 ల చిత్రాలలో హింస ప్రభావం ఎక్కువగా కనపడినది. 1980 - 90 లలో మరల ప్రేమకథలు జనాదరణ చూరగొన్నాయి. 1990 - 2000 లో రూపొందించిన చిత్రాలు ఇతర దేశాలలో కూడా ఆదరణ పొందాయి. ప్రవాస భారతీయుల పెరుగుదల కూడా దీనికి ఒక ప్రముఖ కారణం. ప్రవాస భారతీయుల కథలు లోక ప్రియమయ్యాయి. == ముఖ్యమైన కొన్ని హిందీ సినిమాలు == {{Div col|cols=4}} * [[ఆలం ఆరా]] (1931) * మహల్ (1949) * శ్రీ 420 (1955) * [[ప్యాసా]] (1957) * [[మదర్ ఇండియా (హిందీ సినిమా)|మదర్ ఇండియా]] (1957) * [[మధుమతి]] (1958) * [[కానూన్]] (1960) * [[మొఘల్ ఎ ఆజం]] (1960) * గైడ్ (1965) * పాకీజా (1972) * [[పియా కా ఘర్]] (1972) * [[మాయా దర్పణ్]] (1972) * [[27 డౌన్]] (1973) * [[గరమ్‌ హవా]] (1973) * బాబీ (1973) * [[అంకుర్ (సినిమా)|అంకుర్]] (1974) * [[పరిణయ్]] (1974) * [[రజనీగంధ]] (1974) * దీవార్ (1975) * [[షోలే]] (1975) * [[మిస్టర్ ఇండియా (1987 సినిమా)|మిస్టర్ ఇండియా]] (1987) * కయామత్ సే కయామత్ తక్ (1988) * మై నే ప్యార్ కియా (1989) * జో జీతా వహీ సికందర్ (1991) * హమ్ ఆప్కే హై కౌన్ (1994) * దిల్ వాలే దుల్హనియా లే జాయెంగే (1995) * దిల్ తో పాగల్ హై (1997) * [[కుఛ్ కుఛ్ హోతా హై]] (1998) * తాళ్ (1999) * కహో నా ప్యార్ హై (2000) * లగాన్ (2001) * కభీ ఖుషీ కభీ గమ్ (2001) * దేవ్ దాస్ (2002) * సాథియా (2002) * మున్నా భాయీ MBBS (2003) * [[కల్ హో న హో]] (2003) * ధూం (2004) * [[వీర్-జారా]] (2004) * స్వదేస్ (2004) * సలాం నమస్తే (2005) * రంగ్ దే బసంతి (2006) * [[తారే జమీన్ పర్]] (2007) * [[జోధా అక్బర్]] (2008) * [[రబ్ నే బనాదీ జోడీ]] (2008) * [[ఆషికి 2]] (2013) * [[చెన్నై ఎక్స్‌ప్రెస్]] (2013) * [[పీకే]] (2014) * [[దంగల్]] (2016) * క్రిష్ * గజిని * [[ఓం శాంతి ఓం]] (2007) * [[ఆజ్ కా గూండారాజ్]] [[కసమ్ (1988 చిత్రం)]] మొదలగునవి. {{Div end}} == ప్రముఖ నటులు == {{Div col|cols=4}} * [[అమితాభ్ బచ్చన్]] * [[అభిషేక్ బచ్చన్]] * [[అనిల్ కపూర్]] * [[అమ్రీష్ పురి]] * అక్షయ్ ఖన్నా]] * [[అనుపమ్‌ ఖేర్‌]] * [[అక్షయ్ కుమార్]] * [[అమోల్ పాలేకర్]] * ఆమిర్ ఖాన్ - * ఓం పురి - * అజయ్ దేవ్ గన్ - * అర్జున్ రాంపాల్ - * దిలీప్ కుమార్ - * దేవ్ ఆనంద్ - * నానా పాటేకర్ - * నసీరుద్దీన్ షా * రాజ్ కపూర్ - * రాజ్ కుమార్ - * [[రిషి కపూర్]] * రాకేష్ రోషన్ - * షమ్మీ కపూర్ - * శశి కపూర్ - * సునీల్ దత్ - * సంజయ్ దత్ - * [[సంజీవ్ కుమార్]] * సైఫ్ అలీ ఖాన్ - * సతీష్ శాహ్ - * సల్మాన్ ఖాన్ - * శాహ్ రుఖ్ ఖాన్ - * సునీల్ శెట్టి - * [[సన్నీ డియోల్]] * [[బాబీ డియోల్]] * జితేంద్ర్ - * జాన్ అబ్రాహం - * జాకీ ష్రాఫ్ - * గోవిందా - * వివేక్ ఒబెరాయ్ - * ధర్మేంద్ర {{Div end}} == ప్రముఖ నటీమణులు == మీనా కుమారి - మధుబాల - [[మౌసమీ ఛటర్జీ]] - మాధురీ దీక్షిత్ - మల్లికా శరావత్ - మహిమా చౌదరి - మనీషా కోయిరాల - మీనాక్షీ శేషాద్రి - మమతా కులకర్ణి - నూతన్ - ఆశా పరేఖ్ - అమృతా అరోరా - అమృతా సింగ్ - అమీషా పటేల్ - సాధన - సైరా బాను - శిల్పా శెట్టి - శిల్పా శిరోద్కర్ - స్మితా పాటిల్ - సోనాలీ బేంద్రే - వైజయంతి మాల - జయా బచ్చన్ - జూహీ చావ్లా - [[రేఖ (హిందీ నటి)|రేఖ]] - రవీనా టాండన్ - రాణీ ముఖర్జీ - పూజా భట్ - కరిష్మా కపూర్ - కరీనా కపూర్ - కాజోల్ - ఊర్మిళా మోటోండ్కర్ - డింపుల్ కపాడియా - దియా మిర్జా - భూమికా చావ్లా - [[గ్రేసీ సింగ్]] - శ్రీదేవి - ప్రీతీ జింటా - ప్రియాంకా చోప్రా - ఐశ్వ్ర్తర్యా రాయ్ - హేమా మాలిని - ఇషా డియోల్ - బిపాసా బసు - దీపికా పాదుకొనె - సోనం కపూర్ - తను శ్రీ దత్తా - కత్రీనా కైఫ్ == దర్శకులు == * [[మనీష్ గుప్తా]] * [[నీరజ్ ఘైవాన్]] * [[ధ్వని గౌతమ్]] * [[జైనేంద్ర జైన్]] * [[చంద్రశేఖర్ వైద్య]] * [[కన్నన్ అయ్యర్]] * [[గోపాల్ దత్]] == రచయితలు == * [[నిరంజన్ అయ్యంగార్]] * [[తారిఖ్ ఖాన్]] * [[ఉత్తమ్ గదా]] * [[అక్తర్ ఉల్ ఇమాన్]] * [[కృష్ణ చందర్]] == ఇవి కూడ చూడండి == * [[హిందీ సినిమా నటీమణుల జాబితా]] *[[ప్రియా సారయ్య]] *[[జ్యుయల్ తీఫ్]] * [[గోపాల్ దత్]] * [[నమ్రతా సింగ్ గుజ్రాల్]] == మూలాలు == {{మూలాలజాబితా}} <!-- The below are interlanguage links. --> [[వర్గం:బాలీవుడ్]] odwklt6wq2r80cbr72xmo92aesdl7kq 4 64166 4908698 4902660 2026-07-20T09:35:14Z Chaduvari 97 /* తొలగింపు చర్చను ముగించడం ఎలా */ 4908698 wikitext text/x-wiki <!-- - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - Don't add your new AfD (articles for deletion) entries by editing this page! When you nominate a page for deletion, it gets an entry in a sub-sub-page corresponding to the (UTC) date of nomination. Go back to viewing this page instead of editing it, and look for the link to edit today's sub-sub-page. Don't add your new AfD (articles for deletion) entries by editing this page! - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - --> {{పాత చర్చల పెట్టె|[[/పాతవి-1|1]]{{*}}[[/పాతవి-2|2]] {{*}}[[/పాతవి-3|3]] {{*}}[[/పాతవి-4|4]]{{*}} [[/పాతవి-5|5]]{{*}} [[/పాతవి-6|6]]{{*}} [[/పాతవి-7|7]]{{*}} [[/పాతవి-8|8]] {{*}} [[/పాతవి-9|9]] {{*}} [[/పాతవి-10|10]] {{*}} [[/పాతవి-11|11]] {{*}} [[/పాతవి-12|12]] ||వ్యాఖ్య = మూసేసిన తొలగింపు కొరకు వ్యాసాల భండారాలు}} {{Deletion debates}} ప్రధానబరి లోని వ్యాసాన్ని తొలగించాలా లేదా అనే చర్చ చేసే ప్రదేశం '''తొలగింపు కొరకు వ్యాసాలు (AfD)'''. ఇక్కడ చేర్చిన వ్యాసాలను కనీసం ఒక వారం రోజుల పాటు చర్చించి, తొలగించాలని సముదాయం నిర్ణయిస్తే [[వికీపీడియా:తొలగింపు విధానం|తొలగింపు విధానం]] ప్రకారం తొలగించడం గానీ, పేజీని ఉంచి, దాన్ని మెరుగుపరచడంగానీ, వేరే పేజీతో విలీనం చెయ్యడం గానీ, దారిమార్పుగా మార్చడంగానీ, కొన్న్నాళ్ళపాటు సంరక్షణలో ఉంచడంగానీ, వేరే వికీమీడియా ప్రాజెక్టుకు తరలించడం గానీ, వేరే పేరుకు తరలించడంగానీ, వేరే పేజీలో ట్రాన్స్‌క్లూడు చెయ్యడం గానీ, వాడుకరి ఉపపేజీగా మార్చడంగానీ, చేస్తారు. ఏదైనా పేజీని తొలగింపుకు ప్రతిపాదించే ముందు ఏయే అంశాలను పరిశీలించాలో, ప్రపాదించే పద్ధతి ఏమిటో, ప్రతిపాదనపై చర్చ ఎలా జరపాలో ఈ పేజీ వివరిస్తుంది. ప్రస్తుతం జరుగుతున్న చర్చలకు లింకులు ఇవ్వడంతో పాటు, దీనికే సంబంధించిన మరో రెండు రకాల పద్ధతులకు కూడా లింకులిస్తుంది. [[వికీపీడియా:త్వరిత తొలగింపు]] కు సవివరమైన హేతుబద్ధత [[వికీపీడియా:దుశ్చర్య|దుశ్చర్య]], [[వికీపీడియా:విస్పష్టమైన చెత్త|విస్పష్టమైన చెత్త]] పేజీల ద్వారా ఇవ్వగా, [[మూస:తొలగించు|వికీపీడియా:తొలగింపు ప్రతిపాదన]]ను ఇతర తొలగింపుల కోసం వాడుతారు. '''ఏదైనా వ్యాసాన్ని ఇక్కడ ప్రతిపాదించాలనుకుంటే''', అందుకు అవసరమైన ప్రాతిపదికలను [[వికీపీడియా:తొలగింపు విధానం|తొలగింపు విధానం]] వివరిస్తుంది. తొలగించే పద్ధతిని [[వికీపీడియా:తొలగింపు పద్ధతి|తొలగింపు పద్ధతి]] వివరిస్తుంది. ఏదైనా వ్యాసానికి తొలగింపుకు కావాల్సిన లక్షణాలున్నాయని మీకనిపిస్తే, మీకు తొలగింపుకు ప్రతిపాదించే పద్ధతి తెలిస్తే, కింది సూచనలను అనుసరించండి. పేజీని ప్రతిపాదించాలో వద్దో స్పష్టంగా మీరు నిర్ణయించుకోలేకపోతే, లేక మీకు ఈ విషయంలో సహాయం కావాల్సి ఉంటే, [[వికీపీడియా చర్చ:తొలగింపు కొరకు వ్యాసాలు|దీని చర్చాపేజీని]] గానీ, [[వికీపీడియా:సహాయ కేంద్రం|వికీపీడియా సహాయ కేంద్రాన్ని]] గానీ చూడండి. వికీపీడియాలో తొలగించేందుకు ప్రతిపాదించిన వ్యాసాల జాబితా ఇది. ఈ జాబితాలో కేవలం వ్యాసాలు మాత్రమే ఉండాలి. మరిన్ని వివరాలకు [[వికీపీడియా:తొలగింపు_పద్ధతి]] చూడండి ==తాజా చేర్పులు == ఈ క్రింది పుటలలోనే కాక ఇంకా ఈ పేజీలో చేరని చర్చా పేజీలను [[:వర్గం:తొలగించవలసిన వ్యాసములు]] లో పరిశీలించండి. # [[వికీపీడియా:తొలగింపు కొరకు వ్యాసాలు/నేతకారుడు]] # [[వికీపీడియా:తొలగింపు కొరకు వ్యాసాలు/రాయలసీమ హాస్య కథలు]] # [[వికీపీడియా:తొలగింపు కొరకు వ్యాసాలు/రాయలసీమ వ్యంగ్య కథలు]] # [[వికీపీడియా:తొలగింపు కొరకు వ్యాసాలు/రాయలసీమ కరువు కథలు]] # [[వికీపీడియా:తొలగింపు కొరకు వ్యాసాలు/రాయలసీమ ఉపాధ్యాయ కథలు]] # [[వికీపీడియా:తొలగింపు కొరకు వ్యాసాలు/తరంగ దైర్ఘ్యం]] # [[వికీపీడియా:తొలగింపు కొరకు వ్యాసాలు/తెలంగాణ భాష]] # [[వికీపీడియా:తొలగింపు కొరకు వ్యాసాలు/యూకలిప్టస్ గ్లోబ్యులస్]] # [[వికీపీడియా:తొలగింపు కొరకు వ్యాసాలు/టాల్ రేడియో]] # [[వికీపీడియా:తొలగింపు కొరకు వ్యాసాలు/కర్మంది వివరణం]] # [[వికీపీడియా:తొలగింపు కొరకు వ్యాసాలు/కండరాలు, ఎముకలు, కణజాల వ్యాధుల వ్యాసాల జాబితా]] # [[వికీపీడియా:తొలగింపు కొరకు వ్యాసాలు/తెలుగు సాంకేతిక నిపుణుల విభాగం]] # [[వికీపీడియా:తొలగింపు కొరకు వ్యాసాలు/గ్రహస్థితి]] # [[వికీపీడియా:తొలగింపు కొరకు వ్యాసాలు/గోచారము]] # [[వికీపీడియా:తొలగింపు కొరకు వ్యాసాలు/జన్మ సిద్దాంతం]] # [[వికీపీడియా:తొలగింపు కొరకు వ్యాసాలు/రాశులు-అధిపతులు]] # [[వికీపీడియా:తొలగింపు కొరకు వ్యాసాలు/బర్డ్ ఫౌండేషన్]] # [[వికీపీడియా:తొలగింపు కొరకు వ్యాసాలు/లక్ష్మీ నారాయణ మహరాణా]] # [[వికీపీడియా:తొలగింపు కొరకు వ్యాసాలు/సామ్ (సంగీతకారుడు)]] # [[వికీపీడియా:తొలగింపు కొరకు వ్యాసాలు/ఐబిసిఎఫ్]] # [[వికీపీడియా:తొలగింపు కొరకు వ్యాసాలు/శంఖు రోగం]] # [[వికీపీడియా:తొలగింపు కొరకు వ్యాసాలు/కార్తీక రాజు]] # [[వికీపీడియా:తొలగింపు కొరకు వ్యాసాలు/ఉత్తర భారతదేశం]] <!--{{/current]]--> ==పాత చర్చలు == పాత చర్చల కోసం - * ప్రస్తుతం నడుస్తున్న భండారం: [[వికీపీడియా:తొలగింపు కొరకు వ్యాసాలు/పాతవి-11]] (తాజాగా ముగిసిన చర్చలను ఈ పేజీలో చేర్చండి) * [[వికీపీడియా:తొలగింపు కొరకు వ్యాసాలు/పాత AFD ఉపపేజీల్లో జరిగిన చర్చలు]] ఈ పేజీని సృష్టించకముందు, గతంలో [[వికీపీడియా:Articles for deletion]] పేజీకి చెందిన ఉపపేజీల్లో తొలగింపు చర్చలు జరిగేవి. ఆ తరువాత ఆ పేజీని వాడడం మానేసాం. అప్పట్లో జరిగిన చర్చలను ఈ పేజీలో చూడవచ్చు. * మూసేసిన తొలగింపు కొరకు వ్యాసాల భండారాలు - [[వికీపీడియా:తొలగింపు కొరకు వ్యాసాలు/పాతవి-1|1]], [[వికీపీడియా:తొలగింపు కొరకు వ్యాసాలు/పాతవి-2|2]], [[వికీపీడియా:తొలగింపు కొరకు వ్యాసాలు/పాతవి-3|3]], [[వికీపీడియా:తొలగింపు కొరకు వ్యాసాలు/పాతవి-4|4]], [[వికీపీడియా:తొలగింపు కొరకు వ్యాసాలు/పాతవి-5|5]], [[వికీపీడియా:తొలగింపు కొరకు వ్యాసాలు/పాతవి-6|6]], [[వికీపీడియా:తొలగింపు కొరకు వ్యాసాలు/పాతవి-7|7]], [[వికీపీడియా:తొలగింపు కొరకు వ్యాసాలు/పాతవి-8|8]], [[వికీపీడియా:తొలగింపు కొరకు వ్యాసాలు/పాతవి-9|9]], [[వికీపీడియా:తొలగింపు కొరకు వ్యాసాలు/పాతవి-10|10]] (కొత్తగా ముగిసిన చర్చలను ఈ పేజీల్లో ఏమీ చేర్చకండి) ===ముగిసిపోయిన, ప్రస్తుతం జరుగుతున్న AfD చర్చల్లో వెతకండి === {{search archives|searchbuttonlabel=ముగిసిన, ప్రస్తుత AfDల్లో వెతుకు}} * ''మతం'' అనే పేరు కలిగిన వ్యాసాల కోసం వెతకాలంటే, ఈ వెతుకు పెట్టెలో '''మతం''' అని ఇవ్వండి. * ''క్రిష్ణారావు'' అనే పేరు శీర్షికలోనే ఉన్న పేజీల కోసం వెతికేందుకు '''intitle:క్రిష్ణారావు''' అని ఇవ్వండి. * "''మతం''" అనే పేరు పాఠ్యంలో ఎక్కడైనా ఉండి, ''క్రిష్ణారావు'' అనే పేరు శీర్షికలో ఉండాలంటే '''మతం intitle:క్రిష్ణారావు''' అని ఇవ్వండి. == తొలగింపు చర్చలలో పాల్గొనడం == === వికీ మర్యాద === {{See also|వికీపీడియా:Guide to deletion#General advice}} * తొలగింపు చర్చల్లో పాల్గొనేవారికి [[వికీపీడియా:వికీ సాంప్రదాయం|వికీ మర్యాద]], [[వికీపీడియా:కొత్తవారిని ఆదరించండి|"కొత్తవారిని బెదరగొట్టకండి"]] గురించి తెలిసి ఉండాలి. ** ఇతర తొలగింపు పేజీలక్కూడా ఇది వర్తిస్తుంది. * తొలగింపు కొరకు చర్చల్లో దాపరికమేమీ లేదు, అన్నీ బహిరంగమే. ఎన్వికీలో జరిగిన కొన్ని చర్చలు పత్ర్రికలక్కూడా ఎక్కిన సందర్భాలున్నాయి. <ref name="economist">[http://www.economist.com/printedition/displaystory.cfm?story_id=10789354&logout=Y "The battle for Wikipedia's soul"], [[The Economist]], Mar 6th 2008.</ref><ref>Seth Finkelstein,[http://www.guardian.co.uk/technology/2006/sep/28/wikipedia.web20 "I'm on Wikipedia, get me out of here"], [[The Guardian]], September 28 2006. <br />"At Wikipedia, contentious decisions are made by a process of elaborate discussion culminating in administrative fiat. Deletions go through a comment period. The process is not a vote, but the result forms a recommendation to the administrators."</ref> వికీపీడియాలో చేసే ఏ దిద్దుబాటుకైనా ఎలాంటి నాగరిక విధానాలను పాటిస్తారో అలానే ఇక్కడా పాటించండి. * మీతో విభేదించిన వారిపై [[వికీపీడియా:వ్యక్తిగత దాడులు కూడదు|వ్యక్తిగత దాడులు చెయ్యకండి]]; వెటకారంగా మాట్లాడకండి, [[వికీపీడియా:సంయమనంగా ఉండండి|సంయమనం పాటించండి]]. * జీవించి ఉన్న వ్యక్తులపై ఆధారాల్లేని ప్రతికూల వ్యాఖ్యలు చెయ్యకండి. వీటిని ఎవరైనా తొలగించవచ్చు. * తొలగింపు చర్చలు మామూలు వోటింగు పద్ధతి లాగా కనిపించినప్పటికీ, ఇది అలా పనిచెయ్యదు. స్పందన కంటే స్పందనకు మద్దతుగా ఇచ్చిన ఔచిత్యము, రుజువులూ ఎంతో ఎక్కువ విలువ కలిగి ఉంటాయి. అంచేత తొలగింపు చర్చను వోటింగు లాగా పెట్టకూడదు: ** తొలగింపు పేజీకి ట్యాలీ పెట్టెలు చేర్చకండి. ** తొలగింపు పేజీలోని వ్యాఖ్యలను అభిప్రాయాల వారీగా - ఉంచాలి/తొలగించాలి/ఇతరాలు - విడదీయకండి. అలా వర్గీకరిస్తే, చర్చ సాఫీగా జరక్కపోగా, వోట్ల లెక్కకు ప్రాముఖ్యత ఏర్పడుతుంది. ** తొలగింపు చర్చల గురించి వాడుకరులకు సందేశాలు పంపకండి. దాని వలన వాళ్ళు మీ అభిప్రాయానికి మద్దతు ప్రకటించే అవకాశం ఉంది. కానీ వ్యాసం తొలగింపును మీరు ప్రతిపాదిస్తూ ఉంటే , ఆ వ్యాసానికి తోడ్పడిన వాళ్ళకు మైత్రీపూర్వక సందేశాన్ని పంవచ్చు. * ఒకే రకమైన అనేక వ్యాసాలను ప్రతిపాదించదలచుకుంటే, అన్నిటినీ కలిపి ఒకే ప్రతిపాదన చెయ్యవచ్చు. దీంతో చర్చలో రిపిటీషనుండదు. వాటిపై చర్చించే సమయాన్ని ఆదా చేసుకోవచ్చు కూడా. అయితే, సంబంధం లేని వ్యాసాలను కట్టగట్టరాదు. * చర్చ జరుగుతూండగా వ్యాసాన్ని తరలించకూడగనే నియమమేమీ లేనప్పటికీ, అలా తరలిస్తే అనవసరమైన తికమకకు దారితీస్తుందనే విషయాన్ని గుర్తుంచుకోవాలి. చర్చను అనుసరించడాం కూడా ఇబ్బందవుతుంది. === చర్చలో పాల్గొనడం === ఒక వ్యాసం వికీపీడియా విధానాలు మార్గదర్శకాలకు అనుగుణంగా ఉందా లేదా అనే విషయాన్ని హేతుబద్ధంగా చర్చించే స్థలం. భిన్నాభిప్రాయాలుంటాయి. కానీ తర్కబద్ధంగా ఉంటూ, సరైన ఆధారాలతో కూడిన వాదనలకు మిగత వాటికంటే ఎక్కువ విలువ ఉంటుందిక్కడ. వ్యాసం వికీ విధానాలకు అనుకూలమో వ్యతిరేకమో చెప్పకుండా సంబంధం లేని వాదన చెయ్యడం, ఆధారాలు చూపడం వంటివి చేసే వాడుకరులకు నిర్మాణాత్మక చర్చ గురించి, చర్చా విషయం పైననే కేంద్రీకరించిన వాదన గురించీ మరోసారి సూచన లివ్వడం తప్ప మరి చేసేదేమీ లేదు. కానీ, అలాంటి నిరాధారమైన వాదనలు, కంటెంటు మార్గదర్శకాలను పట్టించుకోకపోవడం వంటివి కొనసాగిస్తే, చర్చను అడ్డుకోవడంగా భావించాలి. ఇలా అడ్డుకోవడం కొనసాగిస్తే, ఇంగ్లీషు వికీలో లాగా [[వికీపీడియా:వివాద పరిష్కారం|వివాద పరిష్కార]] విధానం తెలుగు వికీలో లేదు కాబట్టి, అప్పటి వరకూ చర్చలో పాల్గొనని నిర్వాహకులు కలుగ జేసుకుని పరిస్థితిని చక్కదిద్దాలి. AfD చర్చల్లో అనుసరించే కొన్ని సంప్రదాయాలు: * సాధారణంగా వాడుకరులు తాము సూచించే చర్యలను '''బొద్దు పాఠ్యంలో''' రాస్తారు. ఉదాహరణకు, "'''ఉంచాలి'''", "'''తొలగించాలి'''", "'''విలీనం చెయ్యాలి'''", "'''దారిమార్పుగా చెయ్యాలి'''", "'''ట్రాన్స్‌క్లూడు చెయ్యాలి'''" -ఇలాగ. ఈ AfD లను లెక్కించే కొన్ని బాట్లు, పరికరాలూ ఇలా బొద్దుగా ఉన్న పాఠ్యాన్నే లెక్కలోకి తీసుకుంటాయి. అంచేత ఈ సంప్రదాయాన్ని కొనసాగించడం చాలా ముఖ్యం. * మీ వ్యాఖ్యలను, అభిప్రాయాలనూ బులెట్ పాయింట్లుగా రాయండి (అంటే, <code>*</code> తో మొదలవ్వాలి). చివర్లో సంతకం చెయ్యండి. వేరే వాడుకరికి సమాధానం ఇస్తూంటే వారి అభిప్రాయం కిందనే తగినన్ని <code>*</code> గుర్తులు పెట్టి మీ సమాధానం రాయండి. * మీరు వ్యాసపు సృష్టికర్తా, మేజరు పాఠ్యాన్ని సమర్పించిన రచయితా, లేక వ్యాసంపై ప్రత్యేకమైన ఆసక్తి కలిగి ఉన్నారా అనే విషయాన్ని రాయండి. * మీ అభిప్రాయం చెప్పేముందు వ్యాసాన్ని ఒకమారు చూడండి. ప్రతిపాఅదకులు ఇచ్చ్చిన సమాచారం మీద్ మాత్రమే ఆధారపడి మీ అభిప్రాయం ఏర్పరచుకోకండి. పరిస్థితిని అర్థం చేసుకునేందుకు వ్యాసపు చరితం కూడా సాయపడవచ్చు. అలాగే ఇంతకు ముందు రాసిన వ్యాఖ్యలు, అభిప్రాయాలను చూడండి. వాటిలో మీకు ఉపయోగపడే సమాచారం ఉండవచ్చు. పాల్గొనేటపుడు, కింది విషయాలను గమనించండి: * చర్చ వోటింగు కాదు; ఏ చర్య తీసుకోవాలో, దాన్ని సమర్ధించే వాదనలతో సహా, చర్చలో ప్రతిపాదించండి. * మీ వాదనలో వ్యాసం వికీ విధానాలను అనుసరిస్తుందో/అతిక్రమిస్తుందో రాయడమే కాదు "'''''ఎలా'''''" అనుసరిస్తుందో/అతిక్రమిస్తుందో రాయండి. * మీ వాదనకు మద్దతుగా బహుళ ఖాతాలను వాడడం నిషిద్ధం. అలాంటి వాడుకరులు శాశ్వత నిషేధానికి గురవుతారు. * తొలగింపును ప్రతిపాదించినవారు మళ్ళీ తమ అభిప్రాయాన్ని రాయనక్కరలేదు. ఎందుకంటే ప్రతిపాదించినప్పుడే "తొలగించాలి" అని వారు తమ అభిప్రాయాన్ని చేప్పేసినట్లే. * పరస్పర వ్యతిరేక అభిప్రాయాలను చెప్పకండి. ఒకవేళ మీ తొలి అభిప్రాయాన్ని మార్చుకుంటే, గతంలో మీరు రాసినదాన్ని కొట్టేసి దాని పక్కనే మళ్ళీ రాయండి. * కొత్త వాడుకరులు, నమోదు కాని వాడుకరుల అభిప్రాయాలను కూడా స్వీకరిస్తారు. కానీ అవి సదాశయంతో లేవని భావిస్తే వాటిని పట్టించుకోకపోవచ్చు. AfD ప్రతిపాదన కంటే ముందే నమోదైన వాడుకరులు ఇచ్చే అభిప్రాయాలకు ఎక్కువ విలువ ఉంటుంది. ప్రతిపాదిన వ్యాసాన్ని ఉంచెయ్యడం, తొలగించడం, దారిమార్పు చెయ్యడం వగైరాల్లో ఉచితమైన దాన్ని చెయ్యడానికి సలహా ఇచ్చేందుకు కొన్ని పద్ధతులున్నాయి. వాటిలో కొన్ని: * తొలగింపును సమర్ధించే వాదన ఇలా ఉంటుంది: తొలగింపు విషయ ప్రాముఖ్యత గురించినదైతే.. సందర్భోచితంగా "నిర్ధారించుకునే సౌకర్యం లేదు", "మౌలిక పరిశోధన", "విషయ ప్రాముఖ్యత లేదు" వంటి కారణాలను చెప్పవచ్చు. వ్యాసం జీవించి ఉన్న వ్యక్తి గురించి అయితే, విషయ ప్రాముఖ్యత లేదన్న సంగతిని వీలైనంత మృదువుగా చెప్పాలి. * వ్యాసాన్ని ఉంచెయ్యాలని మీరు భావిస్తే, తొలగింపు ప్రతిపాదనకు చూపించిన కారణాలను సరిచేస్తూ, వ్యాసంలో దిద్దుబాట్లు చెయ్యండి. విశ్వసనీయ మూలాలను వెతికి, మంచి, విశేష వ్యాసాలను ఉదాహరణలుగా చూపి మీ వాదనను చెప్పవచ్చు. మూలాలను చేర్చి వ్యాసాన్ని మెరుగు పరచే ప్రయత్నం చెయ్యవచ్చు. ప్రతిపాదనలో చూపిన కారణాలను సరిచేస్తూ వ్యాసాన్ని మెరుగు పరిస్తే, ప్రతిపాదకులు తమ ప్రతిపాదనను వెనక్కు తీసుకోవాలి. ఆ తరువాత నిర్వాహకులు ప్రతిపాదనను మూసేస్తారు. ప్రతిపదకులు అలా చెయ్యకపోతే, వారి చర్చాపేజీలో ఆ సంగతిని గుర్తు చెయ్యాలి. * వ్యాసాన్ని అయోమయ నివృత్తి పేజీ గానో, వేరే వ్యాసానికి దారిమార్పు గానో ఉంచాలని భావిస్తే, దాన్నే ప్రతిపాదించండి. అలాంటి సందర్భాల్లో తొలగింపును రికమెండు చెయ్యవద్దు. == వ్యాసాల తొలగింపును ప్రతిపాదించడం == === ప్రతిపాదించే ముందు: గమనింపులు, ప్రత్యామ్నాయాలు=== {{IncGuide}} వ్యాసపు తొలగింపును ప్రతిపాదించే ముందు కింది వాటిని అనుసరించండి: ;అ. విధానాలను, మార్గదర్శకాలనూ చదివి అర్థం చేసుకోండి: # [[వికీపీడియా:తొలగింపు విధానం|వికీపీడియా తొలగింపు విధానం]]: ఇది తొలగించేందుకు ఉండాల్సిన కారణాలను, తొలగింపుకు ప్రత్యామ్నాయాలను, తొలగింపు పద్ధతులనూ సూచిస్తుంది. # తొలగింపు చర్చలకు సహకరించే నాలుగు ప్రధాన మార్గదర్శకాలు, విధానాలు: [[వికీపీడియా:విషయ ప్రాముఖ్యత|విషయ ప్రాముఖ్యత]], [[వికీపీడియా:నిర్ధారత్వం|నిర్ధారత్వం]], [[వికీపీడియా:మూలాలు|మూలాలు]], [[వికీపీడియా:ఏది వికీపీడియా కాదు|ఏది వికీపీడియా కాదు]] ;ఆ. కిందివాటిని పరిశీలించండి: # వ్యాసం - [[వికీపీడియా:Speedy deletion|సత్వర తొలగింపు]], [[వికీపీడియా:తొలగింపు ప్రతిపాదన|తొలగింపు ప్రతిపాదన]], [[వికీపీడియా:సత్వర స్థాపన|సత్వర స్థాపన]] అంశాల పరిధిలోకి రాదని నిర్ధారించుకోండి. # నిర్ధారకత్వం, విషయ ప్రాముఖ్యత వంటి సందేహాలుంటే, సరైన మూలాల కోసం శోధించండి. ("ఈ" చూడండి.) # వ్యాస చరితాన్ని చూడండి. గతంలో దుశ్చర్యలు, తప్పులతడక భాష వాడకం వంటివి జరిగాయేమో గమనించండి. # వ్యాసపు చర్చాపేజీ చూడండి. ఇప్పుడు మీరు లేవనెత్తుతున్న అభ్యంతరాలను ఈసరికే లేవనెత్తి ఉన్నారేమో చూడండి. # ఇక్కడికి లింకున్న పేజీలు లింకును నొక్కి, ఈ వ్యాసాన్ని వికీపీడియాలో ఎలా ఉదహరిస్తున్నారో గమనించండి. # భాషాంతర లింకులను పరిశీలించండి. ఇతర భాషల్లో మరింత మెరుగైన వ్యాసాలున్నాయేమో గమనించండి. ;ఇ. వ్యాసాన్ని తొలగించకుండా మెరుగుపరచే మార్గముందేమో పరిశిలించండి # మామూలు సవరింపుల ద్వారా వ్యాసంలోని దోషాలను సవరించగలిగితే, దాన్ని తొలగింపుకు ప్రతిపాదించరాదు. # వ్యాసాన్ని ఈమధ్యే సృష్టించి ఉంటే, దాన్ని అభివృద్ధి చేసేందుకుగాను ఆయా రచయితలకు తగినంత సమయమివ్వండి. # వ్యాసంపై మీకున్న అభ్యంతరాలను దాని చర్చాపేజీలోను, ప్రధాన రచయితల వద్దా, సంబంధిత వికీప్రాజెక్టులోను లేవనెత్తండి. వ్యాసంలో మీ సందేహాలను సూచించే ట్యాగును పెట్టండి. తద్వారా, ఆయా రచయితలు తగు దిద్దుబాటు చర్యలు తీసుకునే అవకాశం ఉంటుంది. # వ్యాస విషయానికి అంత ప్రాముఖ్యత లేదనుకుంటే, సంబంధిత వ్యాసంలో దీన్ని విలీనం చెయ్యడమో, వేరే వ్యాసానికి దారిమార్పు చెయ్యడమో చెయ్యండి. మరీ ముఖ్యంగా, వ్యాసపు పేరు కోసం ఎక్కువగా అన్వేషిస్తారని అనిపించినపుడు. ;ఈ. నోటబిలిటీయే ప్రధాన సమస్య అయితే, మరిన్ని మూలాల కోసం వెతకండి: # కనీసం గూగుల్లోను, గూగుల్ బుక్స్‌లోనూ వెతకండి. గూగుల్ న్యూస్, గూగుల్ స్కాలర్‌ లలోనూ వెతకొచ్చు. # ఎక్కడా మూలాలు దొరక్కపోతే, ప్రతిపాదనకు ముందు తీసుకోవాల్సిన కనీసపు చర్యలు తీసుకున్నట్లే. అయితే, ఈ అన్వేషణలో మూలాలు దొరికినంత మాత్రాన ఆ వ్యాసపు తొలగింపు ప్రతిపాదన చెయ్యకూడదని అర్థం కాదు. ఆయా మూలాలు సరిపోవనిపిస్తే, లేదా ఆ మూలాలు వ్యాసవిషయాన్ని లీలామాత్రంగా మాత్రమే స్పృశిస్తున్నాయనిపిస్తే, వ్యాసపు తొలగింపు ప్రతిపాదన చేసెయ్యవచ్చు. # సరిపడినన్ని మూలాలున్నాయని మీకు అనిపిస్తే, సదరు మూలాలు ప్రస్తుతం వ్యాసంలో లేవన్న ఉద్దేశంతో తొలగింపుకు ప్రతిపాదించడం సబబు కాదు. దాని బదులు మీరే ఆయా మూలాలను వ్యాసంలో తగిన చోట్ల చేర్చవచ్చు. కనీసం మూలాలు కావాలన్న మూసనైనా ఉంచండి. === ఒక్క పేజీని తొలగింపుకు ప్రతిపాదించడం ఎలా === {{Afd footer}} === ఒకటి కంటే ఎక్కువ వ్యాసాలను తొలగింపుకు ప్రతిపాదించడం === కొన్నిసార్లు ఒకద నికొకటి సంబంధమున్న అనేక వ్యాసాలుండవచ్చు. ఈ వ్యాసాలన్నిటినీ తొలగించాలని మీకు అనిపించవచ్చు. అలాంటివాటన్నిటినీ తొలగింపు కోసం మూకుమ్మడిగా ప్రతిపాదించవచ్చు. అయితే, ముందు ఒకదాన్ని ప్రతిపాదించి, చర్చా ధోరణిని, ఫలితాన్నీ బట్టి మిగతా వాటిని గుంపుగా ప్రతిపాదించవచ్చు. గంపగుత్తగా ప్రతిపాదించదగ్గ వ్యాసలకు ఉదాహరణలు: * ఓకే రకమైన పాఠ్యముండి, కొద్ది తేడాలతో శిర్షికలు కలిగిన వ్యాసాలు * ఒకే రచయిత రాసిన మస్కా (hoax) వ్యాసాలు * ఒకే రచయిత రాసిన స్పాము వ్యాసాలు * ఒకే రకమైన ఉత్పత్తులపై రాసిన వ్యాసాల శ్రేణి గుర్తుంచుకోండి.. #'''మీకు కచ్చితంగా తెలియకపోతే, గంపగుత్తగా ప్రతిపాదించకండి.''' # వ్యాసాలన్నీ ప్రతిపాదన సమయంలోనే గుది గుచ్చాలి. చరచ మొదలయ్యాక చేర్చకండి. '''వ్యాసాలను తొలగింపు కోసం గుదిగుచ్చడం ఎలా:''' {| style="width:100%;" cellspacing="0" cellpadding="4" |- | style="background:#ff9;"| <span style="font-family:verdana,arial;">'''I.<br>II.<br>III.'''</span> || <div style="font-size:100%; width:12em; max-width:30%; float:left; margin:2px 0; border:1px solid #fc0; padding:.1em; text-align:center; background:#ff9;">మొదటి వ్యాసాన్ని ప్రతిపాదించండి.</div> &nbsp; పైన చూపిన I నుండి III అంచెలను అనుసరించండి. |- | style="background:#fc0;"| <span style="font-family:verdana,arial;">'''IV'''.</span> | style="background:#f6f6f6;"|<div style="font-size:100%; width:12em; max-width:30%; float:left; margin:2px 0; border:1px solid #fc0; padding:.1em; text-align:center; background:#ff9;">అదనపు వ్యాసాలను ప్రతిపాదించండి.</div> &nbsp; ఆ వ్యాసాలన్నింటిలోనూ పైన, కింది మూసను చేర్చండి: {{clearleft}} : '''<nowiki>{{subst:afd1</nowiki>|''NominationName''<nowiki>}}</nowiki>''' ''NominationName'' స్థానంలో తొలగించాల్సిన మొట్టమొదటి పేజీ పేరును ఉంచండి - ప్రస్తుత పేజీ పేరును ''కాదు''. అంటే, ప్రతిపాదించిన మొదటి వ్యాసం [[User:Ashibaka/example|ఏదో ఒక వ్యాసం]] అయితే, ''PageName'' స్థానంలో ''ఏదో ఒక వ్యాసం'' ఉంచండి. ఇదివరకటి లాగానే దిద్దుబాటు సారాంశంలో "AfD: తొలగింపు కొరకు ప్రతిపాదించాను" అని రాయండి. దిద్దుబాటును చిన్న మార్పుగా గుర్తించవద్దు. పేజీని భద్రపరచండి. ఇదే పద్ధతిని మిగతా అన్ని వ్యాసాలకూ పాటించండి. (If the article has been nominated before, use <nowiki>{{subst:afdx}}</nowiki> instead of <nowiki>{{subst:afd1}}</nowiki>, and replace "''NominationName''" with the name of the page '''plus''' a note like ''"(second nomination)"'' for a second nomination, etc. See [[Template talk:Afdx]] for details.) |- | style="background:orange;"| <span style="font-family:verdana,arial;">'''V'''.</span> || <div style="font-size:100%; width:12em; max-width:30%; float:left; margin:2px 0; border:1px solid #fc0; padding:.1em; text-align:center; background:#ff9;">Add the additional articles to the nomination.</div> &nbsp; మొదటి వ్యాసపు తొలగింపు చర్చ పేజీ, <br /> &nbsp; <tt>వికీపీడియా:తొలగింపు కొరకు వ్యాసాలు/''PageName''</tt> కి వెళ్ళి, అక్కడ <br /> &nbsp; మీ ఒరిజినల్ ప్రతిపాదన కింద మిగతా పేజీలను చేర్చండి, ఇలా: <blockquote><tt><nowiki>నేను కింది పేజీలను కూడా ప్రతిపాదిస్తున్నాను. కారణం: [ఇక్కడ కారణం రాయండి]:</nowiki></tt><br /> <tt><nowiki>:{{la|సంబంధిత వ్యాసం 1}}</nowiki></tt><br /> <tt><nowiki>:{{la|సంబంధిత వ్యాసం 2}}</nowiki></tt></blockquote> దిద్దుబాటు సారాంశంలో, తొలగింపు కోసం వ్యాసాలను గుత్తగా చేరుస్తున్నారని రాయండి. |} === AFD ని సృష్టించడం ===<!--not really sure where this goes; poorly explained how it fits with elaborate instructions above--> నమోదైన వాడుకరులు ఈ మూసను వాడి వ్యాసపు తొలగింపును ప్రతిపాదించవచ్చు: <inputbox> type=create preload=Template:Afd2 starter default=వికీపీడియా:తొలగింపు కొరకు వ్యాసాలు/<ARTICLENAME> buttonlabel=ఈ వ్యాసపు తొలగింపును ప్రతిపాదించు bgcolor=#eeeeff width=60 </inputbox> ఈ రకంగా చేస్తే, మీ ప్రతిపాదనను [[వికీపీడియా:తొలగింపు కొరకు వ్యాసాలు/Log/{{CURRENTYEAR}} {{#time:F j}}|AFD లాఅగ్ పేజీలో]] చేర్చాల్సి ఉంటుంది. [[వికీపీడియా:ట్వింకిల్|ట్వింకిల్]] ను వాడి కూడా ఈ పని చెయ్యవచ్చు. [[Special:నా అభిరుచులు|మీ అభిరుచులు పేజీలో]] ట్వింకిల్‌ను చేతనం చేసుకోవచ్చు. అక్కడ "[[వికీపీడియా:Gadgets|ఉపకరణాలు]]" ట్యాబును నొక్కి, ట్వింకిల్ చెక్‌మార్కును సెలెక్టు చేసి భద్రపరచండి. మరింత సమాచారం కోసం [[వికీపీడియా:Twinkle/doc]] చూడండి. === ప్రతిపాదించాక: సంబంధమున్న ప్రాజెక్టులకు, వాడుకరులకూ తెలపండి=== AfD లో చర్చ కొరకు ప్రతిపాదిస్తే సరిపోతుంది. అయితే ప్రతిపాదకులు వ్యాసంతో సంబంధమున్న వారికి తెలియజేయాలనుకోవచ్చు. కాన్వాసింగు లాంటివి చెయ్యకుండా తెలియజేయవచ్చు. వికీపీడియాలో పెద్దగా అనుభవం లేని వాఅడుకరులను కూడా చర్చలో పాల్గొనేలా ప్రోత్సహించేందుకు గాను, మీ సందేశాల్లో పొడిఅక్షరాలు (ఎబ్రీవియేషన్లు) వాడకండి. సంబంధిత విధానాలు, మార్గదర్శకాలకు లింకులివ్వండి. AfD చర్చాపేజీకి కూడా లింకివ్వండి. ఏదైనా వ్యాసాన్ని సత్వర తొలగింపుకు ప్రతిపాదించదలచుకుంటే అందుకు తగ్గ [[వికీపీడియా:Criteria for speedy deletion|కారణాలను]] ఇవ్వండి. పేజీ శీర్షికను చూడగానే తెలిసిపోతోంటే తప్ప, ఆ వ్యాసం దేని గురించో కూడా రాయండి. ;Deletion sorting Once listed, deletion discussions can, optionally, also be transcluded into an appropriate [[వికీపీడియా:WikiProject Deletion sorting|deletion sorting]] category, such as the ones for [[వికీపీడియా:WikiProject Deletion sorting/Actors and actresses|actors]], [[వికీపీడియా:WikiProject Deletion sorting/Music|music]], [[వికీపీడియా:WikiProject Deletion sorting/Academics and educators|academics]], or for specific countries. Since many people watch deletion sorting pages for subject areas that particularly interest them, including your recent AfD listing on one of these pages helps attract people familiar with a particular topic area. Please see the [[వికీపీడియా:WikiProject Deletion sorting/Compact|the complete list of categories]]. {{anchor|wikiProjects}} ;Notifying related WikiProjects <!-- OLD TEXT (please restore when ArticleAlertbot is resurrected) [[:వర్గం:ArticleAlertbot subscriptions|Many projects]] have subscribed to [[WP:Article alerts|Wikipedia's article alerts service]], a fully automated program that keeps track of AfD discussions for subscribed projects. Projects that have not subscribed may welcome a brief, neutral note on their project's talk page about the AfD. --> [[WP:WikiProject|WikiProjects]] are groups of editors that are interested in a particular subject or type of editing. If the article is within the scope of one or more WikiProjects, they may welcome a brief, neutral note on their project's talk page(s) about the AfD. {{anchor|substantial}} ;Notifying substantial contributors to the article While not required, it is generally considered courteous to notify the [[వికీపీడియా:Assume good faith|good-faith]] creator and any main contributors of the articles that you are nominating for deletion. One should not notify [[వికీపీడియా:Bot policy|bot accounts]], people who have made only insignificant 'minor' edits, or people who have never edited the article. To find the main contributors, look in the [[Help:Page history|page history]] or [[Help:Talk page|talk page]] of the article and/or use [[tools:~daniel/WikiSense/Contributors.php|Duesentrieb's ActiveUsers tool]] or [http://vs.aka-online.de/wppagehiststat/ Wikipedia Page History Statistics]. Use {{tlsx|AfD-notice|''article name''|''AfD discussion title''}}. At this point, you've done all you need to do as nominator. Sometime after seven days has passed, someone will either close the discussion or, where needed, "[[WP:RELIST|relist]]" it for another seven days of discussion. (The "someone" ''must not'' be you the nominator, but if you want to see how it's done see the next section.) ===ప్రతిపాదనను వెనక్కితీసుకోవడం=== ప్రతిపాదన విషయంలో మీరు మనసు మార్చుకుంటే దాన్ని వెనక్కు తీసుకోవచ్చు. దీనికి కారణం, చర్చలో కొత్త విషయాలు వెలుగులోకి రావడం గావచ్చు, మరే కారణం చేతనైనా మీ ప్రతిపాదన పొరపాటని మీకే అనిపించి ఉండవచ్చు. వెనకి తీసుకోవడం వలన ఇతర వాడుకరుల సమయం ఆదా అవుతుంది. వెనక్కి తీసుకునేందుకు చర్చకు పైభాగాన ఉన్న ప్రతిపాదన స్టేట్‌మెంటుకు కింద, "'''ప్రతిపాదకులు వెనక్కి తీసుకున్నారు'''" అనే నోటీసు పెట్టండి. కొద్దిగా వివరణ ఇచ్చి, సంతకం చెయ్యండి. తొలగింపును వేరెవరూ సమర్ధించి ఉండకపోతే, మీరే చరచ్ను ముగించవచ్చు. వేరేవరైనా సమర్ధించి ఉంటే, మరెవరినైనా చరచను ముగించమని మీరు కోరవచ్చు. == తొలగింపు చర్చను ముగించడం ఎలా == {{See also|వికీపీడియా:చర్చలను ముగించడం}} * సాధారణంగా తొలగింపు చర్చ వారం పాటు జరగాలి. * నిర్ణయం వోట్ల సంఖ్యపై ఆధారపడి ఉండదు. తార్కికమైన, సరైన కారణాలతో కూడుకున్న, విధానాలపై ఆధారపడిన వాదనలపై ఆధారపడి ఉంటుంది. * చర్చలో పాల్గొనని నిర్వాహకుడు చర్చపై '''ఉంచాలా ''', '''తొలగించాలా ''', '''విలీనం చెయ్యాలా ''', '''దారిమార్పు చెయ్యాలా ''', '''ట్రాన్స్‌వికీ చెయ్యాలా ''' అనే నిర్ణయం తీసుకుంటారు. * సముదాయంలో మంచి పేరు ఉన్న వికీపీడియను, నిర్వాహకుడు కాకపోయినా, చర్చలో పాల్గొనకపోతే, నిర్ణయం తీసుకోవచ్చు. * చర్చలో పాల్గొన్న వారంతా ఉంచాలనే అభిప్రాయాన్ని ప్రకటించినపుడు, తొలగింపును ప్రతిపాదించిన వ్యక్తి, మధ్యలోనే దాన్ని ఉపసంహరించుకోవచ్చు, వ్యాసాన్ని ఉంచాలనే నిర్ణయం తీసుకుని. అలా చెయ్యడం చర్చను దారిమళ్ళించి, అర్ధంతరంగా ముగించినట్లు కాదు. * చర్చ ఒక స్పష్టమైన అభిప్రాయానికి రాలేకపోతే '''ఒక అభిప్రాయానికి రాలేదు''' అని ప్రకటించి, వ్యాసాన్ని యథాస్థితిలో ఉంచెయ్యవచ్చు. లేదా వ్యాసాన్ని తిరిగి చరచ్కు పెట్టవచ్చు. * కొన్ని ప్రత్యేక పరిస్థితుల్లో - త్వరితంగా ఉంచెయ్యడం, త్వరితంగా తొలగించడం, నిర్ణయం ఎలా ఉండబోతోందో సందేహాతీతంగా, విస్పష్టంగా ముందే తెలిసిపోయినప్పుడు - చర్చను గడువుకు ముందే ముగించవచ్చు. * నిర్ణయంపై అభిప్రాయాలను నిర్ణయం ప్రకటించిన వాడుకరి చర్చ పేజీలో ముందు వెల్లడించాలి. అక్కడ సరైన సమాధానం దొరక్కపోతే [[వికీపీడియా:తొలగింపు సమీక్ష]] వద్ద అప్పీలు చెయ్యవచ్చు. == నిర్ణయాన్ని అమలు చేసే పద్ధతి == తొలగింపు చర్చ, చర్చాపేజీలో సరిపడినన్ని రోజులు ఉన్న తరువాత చర్చను ముగించేటపుడు పాటించవలసిన పద్ధతి ఇది: # చర్చను పరిశీలించి, ముగింపు పలికేందుకు చాలా సమయం పట్టేట్టైతే, ముందు ఉపపేజీలో పైన {{tl|ముగిస్తున్నాం}} మూసను పెట్టండి. దీనివలన మీరు ముగింపు చేస్తూ ఉండగా మరొకరు దిదుబాటు చేసి దిద్దుబాటు ఘర్షణ తలెత్తకుండా ఉంటుంది. # చర్చపై ఆధారపడి, [[వికీపీడియా:నిర్వాహకులకు తొలగింపు మార్గదర్శకాలు|మార్గదర్శకాలు]] వాడి వ్యాసాన్ని ఉంచాలో తొలగించాలో, సంబంధిత చర్చ, ఉప పేజీలను తొలగించాలో లేదో నిర్ణయించండి. # {{tl|ముగిస్తున్నాం}} మూసను చేర్చి ఉంటే దాన్ని తీసెయ్యండి. # చర్చా ఉపపేజీలో పైన అడుగున కింది పాఠ్యాన్ని చేర్చండి. (ఈ రెండూ కలిసి చర్చ ముగిసినట్టు సూచిస్తూ, దాని చుట్టూ ఒక ఒక మసక పెట్టెను సృష్టిస్తాయి. (కింది [[#ఉదాహరణ|ఉదాహరణ చూడండి]].) శీర్షం మూస, ముగింపు ఫలితం పై విభాగపు శీర్షానికి ''పైకి'' చేరతాయి, దాని కిందకు కాదు. #* పైన: #*:'''<nowiki>{{subst:వ్యాతొలపైన}}</nowiki>''' <nowiki>'''ఫలితం'''</nowiki>. <tt><nowiki>~~~~</nowiki></tt> #* అడుగున: #*:'''<nowiki>{{subst:వ్యాతొలకింద}}</nowiki>''' # నిర్ణయం తొలగించడమే అయితే, వ్యాసాన్ని తొలగించండి. (ఇది ఆటోమాటిగ్గా తొలగింపు లాగ్ లో నమోదవుతుంది.) "తొలగింపుకు కారణం" పెట్టెలో చర్చకు లింకు ఇవ్వడం మరువకండి. (అంటే '''<nowiki>[[</nowiki>వికీపీడియా:తొలగింపు కొరకు వ్యాసాలు/''వ్యాసం''<nowiki>]]</nowiki>''' అని రాయాలి). సముచితమైతే వ్యాసపు చర్చాపేజీని, సంబంధిత ఉపపేజీలను కూడా తొలగించండి. "ఇక్కడికి లింకున్న పేజీలు" లింకును నొక్కి [[వికీపీడియా:దారిమార్పు|దారి మార్పులు]] ఏమైనా ఉంటే తొలగించండి. ఆ శీర్షికతో ''వ్యాసమనేది ఉండకూడని'' పక్షంలో, దానికున్న అన్ని లింకులను తీసెయ్యండి. అయితే, వ్యాసానికి దాని తొలగింపు ప్రతిపాదనకు ఉన్న లింకును మాత్రం తీసెయ్యరాదు. # నిర్ణయం '''ఉంచెయ్యడం'' అయితే, (విస్తృత ఏకాభిప్రాయం లేదు, దారిమార్పు, విలీనం వంటివైనా సరే), వ్యాసంలోని తొలగింపు మూసను తీసేసి, వ్యాసపు చర్చాపేజీలో తొలగింపు చర్చ ఉపపేజీకి లింకును పెట్టండి. #* పేజీ దారిమార్పుగా మారితే, మెలికెల దారి మార్పులు లేకుండా చూడండి. #* చర్చ విస్తృత ఏకాభిప్రాయానికి రాకపోతే, మామూలుగానైతే వ్యాసాన్ని ఉంచాలి. భవిష్యత్తులో అయోమయం లేకుండా ఉండేందుకుగాను, నిర్ణయంతోపాటు ఈ విషయాన్ని సూచించాలి. # ఆ తరువాత, తొలగింపు చర్చ ఉపపేజీని ఈ పేజీలో పైనున్న [[#తాజా చేర్పులు|తాజా చేర్పులు]] అనే విభాగం నుండి తీసేసి, [[#పాత చర్చలు|పాత చర్చలు]] విభాగంలో చూపించిన "ప్రస్తుత పాత చర్చల పేజీ" లోకి చేర్చండి. ===ఉదాహరణ=== చర్చను ముగించాక, పేజీ ఇలా కనబడుతుంది: {{వ్యాతొలపైన}} '''ఫలితం'''. ''వాడుకరి సంతకం'' ====[[పేజీపేరు]]==== ''చర్చ తీగ''<br> {{వ్యాతొలకింద}} == ఇవి కూడా చూడండి== * [[:వర్గం:Proposed deletion]] (''Note that this is under the separate Wikipedia process [[వికీపీడియా:Proposed deletion]] rather than Articles for Deletion.'') * [[:వర్గం:తొలగింపు కొరకు వ్యాసాలు మూసలు]] * An editor can use {{tl|Db-u1}} to make a [[వికీపీడియా:Criteria_for_speedy_deletion#U1|user request]] for starting the process of deleting certain pages from their [[వికీపీడియా:User_pages|userspace]]. *[[User:Snotbot/Current AfD's|Sortable table of open AfDs]] == మూలాలు== {{reflist|2}} ''{{purge|Purge server cache for today's AFD page|page={{FULLPAGENAME}}/Log/{{CURRENTYEAR}} {{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTDAY}}}}'' {| style="margin:auto; margin:0 auto;" class="toccolours" |- | style="text-align:center;"| '''మరికొన్ని:''' | style="text-align:center;"| {{nowrap|[[వికీపీడియా:Undeletion policy|Undeletion policy]] {{!}}}} {{nowrap|[[వికీపీడియా:నిర్వాహకులకు తొలగింపు మార్గదర్శకాలు|నిర్వాహకులకు తొలగింపు మార్గదర్శకాలు]] {{!}}}} {{nowrap|[[వికీపీడియా:తొలగింపు పద్ధతి|తొలగింపు పద్ధతి]] {{!}}}} {{nowrap|[[వికీపీడియా:Alternative outlets|Alternative outlets]] {{!}}}} {{nowrap|[[వికీపీడియా:తొలగింపు కొరకు వ్యాసాలు/Common outcomes|Common outcomes of AfD]] {{!}}}} {{nowrap|[[వికీపీడియా:Archived delete debates|Archived delete debates]] {{!}}}} {{nowrap|[[వికీపీడియా:తొలగింపు కొరకు వ్యాసాలు/Policy consensus|Policy consensus discussions]] {{!}}}} {{nowrap|[[వికీపీడియా:Arguments to avoid in deletion discussions|Arguments to avoid in deletion discussions]] {{!}}}} {{nowrap|[[వికీపీడియా:Deletion review|Deletion review]] {{!}}}} {{nowrap|[[వికీపీడియా:Non-admin closure|Non-admin closure]] }}<br /> {{nowrap|[[వికీపీడియా:Proposed mergers|Proposed mergers]] {{!}}}} {{nowrap|[[వికీపీడియా:Articles for merging|Articles for merging]]}}, a failed proposal |} [[వర్గం:Non-talk pages with subpages that are automatically signed]] [[వర్గం:వికీపీడియా తొలగింపు| తొలగింపుకై వ్యాసాలు]] 3eixd4vj5dhpu3xzih9lkyt3g1pg8dq 0 64853 4908493 4680909 2026-07-19T18:16:04Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 /* నటిగా */ 4908493 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = రోహిణి | image = 69th-sobha-filmfare-awards-event44 - Rohini.jpg | imagesize = 200px | caption = | birth_date = 1968 | birth_place = [[విశాఖపట్నం]] | death_date = <!-- {{Death date and age|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} Death date then birth --> | death_place = | father = రావు నాయుడు | mother = సరస్వతి |education = ఎం. ఎ (ఆంగ్లం) | occupation = సినిమా నటి, డబ్బింగ్ కళాకారిణి, టీవీ వ్యాఖ్యాత, సామాజిక కార్యకర్త, రచయిత | years_active = 1976 - ప్రస్తుతం | spouse = [[రఘువరన్]] (1996 - 2003) | children = రిషి | awards = }} '''రోహిణి''' దక్షిణ భారత సినిమా నటి, డబ్బింగ్ కళాకారిణి, టీవీ వ్యాఖ్యాత, సామాజిక కార్యకర్త, రచయిత.<ref name="ఆర్‌టీసీలో తండేల్‌.. విచారణకు ఆదేశించిన ఛైర్మన్‌..">{{cite news |title=ఆర్‌టీసీలో తండేల్‌.. విచారణకు ఆదేశించిన ఛైర్మన్‌.. |url=https://www.chitrajyothy.com/2025/tollywood/apsrtc-chairman-konakalla-narayana-rao-has-ordered-an-inquiry-into-the-screening-of-pirated-movies-in-bus-avm-60966.html |accessdate=11 February 2025 |publisher=Chitrajyothy |date=11 February 2025 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20250211113327/https://www.chitrajyothy.com/2025/south-cinema/actress-rohini-kadhal-enbathu-podhuvudamai-avm-60964.html |archivedate=11 February 2025 |language=te}}</ref> సినీరంగములో బాల్యనటిగా అడుగుపెట్టిన రోహిణి [[తెలుగు]], [[తమిళం]], [[కన్నడం]], [[మళయాళం]] భాషలలో అనేక సినిమాలలో బాల్యనటిగా నటించింది. ఆ తర్వాత కొంతకాలము తర్వాత చాలా సినిమాలలో చెల్లెలి పాత్రలు చేసింది. మలయాళంలో ప్రారంభించి తెలుగు తమిళ భాషల్లో కూడా కథానాయికగా నటించింది. నటన కొనసాగిస్తూనే డబ్బింగ్ లో కూడా ప్రవేశించింది. [[నవమోహిని]] లాంటి సినిమాలలో గ్లామర్ పాత్రలు పోషించినా, అంతగా విజయవంతము కాలేదు<ref>{{Cite web |url=http://www.telugucinema.com/c/publish/movieretrospect/stri1995.php |title=తెలుగుసినిమా.కాంలో స్త్రీ సినిమా సమీక్ష |website= |access-date=2007-10-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090403131241/http://www.telugucinema.com/c/publish/movieretrospect/stri1995.php |archive-date=2009-04-03 |url-status=dead }}</ref> రోహిణి సినీ నటుడు [[రఘువరన్]]ను ప్రేమించి పెళ్ళి చేసుకున్నది. వీరి వివాహబంధము పొసగక వివాహమైన ఏడు సంవత్సరాలకు 2003లో విడాకులు తీసుకొని విడిపోయారు. ==జీవితం== రోహిణి స్వస్థలం [[అనకాపల్లి]]. ఇంటిపేరు మొల్లేటివారు. తండ్రి రావునాయుడు పంచాయితీ అధికారి. లారీల వ్యాపారం కూడా చేసేవాడు. ఆయనకు స్వతహాగా నటన మీద ఆసక్తి ఉండేది. ఈమెకు ముగ్గురు అన్నలు, ఒక తమ్ముడు. తెలుగు టీవీ నటుడు బాలాజీ కూడా ఈమె సోదరుడే. రోహిణికి నాలుగేళ్ళ వయసులో తల్లి సరస్వతి చనిపోవడంతో [[చెన్నై]]కి మకాం మార్చి, సినిమాల మీద ఆసక్తితో తండ్రి స్టూడియోల చుట్టూ తిరుగుతుంటే రోహిణిని కూడా తీసుకువెళ్ళేవాడు. అలా స్టూడియోలో ఆమెను చూసి [[యశోదకృష్ణ|యశోద కృష్ణ]] అనే సినిమాలో బాలనటిగా అవకాశమిచ్చారు. తండ్రికి సినిమాలంటే ఇష్టమే కాబట్టి ఏ ఇబ్బందులు లేకుండానే సినీరంగంలో ప్రవేశించింది. సినిమాల్లో అవకాశాలు వస్తూండటంతో ఆమెకు చదువుకునే వీలు కలగలేదు. పన్నెండేళ్ళు వచ్చేసరికి అటు బాలనటిగానూ, ఇటు పెద్దమ్మాయిగానూ పాత్రలు సరిగా రాలేదు. దాంతో ఆమె చదువుకోవడం కోసం నేరుగా ఐదోతరగతిలో చేరింది. మూడేళ్ళు గడిచాక ''కక్క'' అనే మలయాళ సినిమాలో కథానాయికగా అవకాశం వచ్చింది. ఆమె రఘువరన్ ని తొలిసారిగా చూసింది అక్కడే. ఆ సినిమా విజయవంతం కావడంతో మలయాళంలో వరుసగా అవకాశాలు వచ్చాయి. తెలుగు, తమిళ చిత్రాల్లో కూడా పనిచేసింది.<ref>{{Cite web|url=http://www.eenadu.net/magazines/sunday-magazine/sunday-magazineinner.aspx?catfullstory=27058|title=పన్నెండేళ్లకు ఓనమాలు దిద్దా..!|website=eenadu.net|publisher=ఈనాడు|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180915200452/http://www.eenadu.net/magazines/sunday-magazine/sunday-magazineinner.aspx?catfullstory=27058|archivedate=2018-09-15|access-date=15 September 2018|url-status=dead}}</ref> నటన, డబ్బింగ్ లో కొనసాగుతూనే ప్రైవేటుగా ఆంగ్లంలో ఎం. ఎ పూర్తి చేసింది. == డబ్బింగు ఆర్టిస్ట్ == డబ్బింగు ఆర్టిస్ట్ గా చాలా తెలుగు సినిమాల్లో హీరోయిన్‌ లకు స్వర సహాయం చేసింది. "లేచి పోదామా" అని కవ్వించే గీతాంజలి నాయిక గొంతు, "చాయ్ పిలాతే" అనే "శివ" నాయిక గొంతు రోహిణిదే. నాలుగు స్తంభాలాట సినిమాకి సహాయ దర్శకులుగా పనిచేసిన పాణి షూటింగ్లో రోహిణిని గమనించి, గీతాంజలిలో గిరిజ డబ్బింగ్ కోసం ఆర్టిస్టును వెతుకుతుంటే రోహిణిని అడగమని సలహా ఇచ్చాడట. సినిమా ఆర్టిస్టుగా బదులు డబ్బింగ్ ఆర్టిస్టుగా ముద్రపడిపోతుందేమోనని భయంతో చేయకూడదని అనుకున్నది, మణిరత్నం సినిమాలో అవకాశం కాదనలేక ఈ సినిమాకు డబ్బింగు చేసింది. గీతాంజలి తర్వాత "శివ"లో అమల పాత్రకు డబ్బింగ్ చేయమని రాంగోపాల్ వర్మ అడిగితే రోహిణి ఒప్పుకోలేదు. ఒక మూడు రీళ్ళు చూసి నచ్చితే చేయమన్నారు. అది చూసి నచ్చాక అమలకు కూడా డబ్బింగ్ చెప్పారు. ఆ సినిమా పెద్ద హిట్టై పోవడంతో ఇక అలాగే డబ్బింగు రంగంలో కొనసాగింది. ఒక్క విజయశాంతికి తప్ప దాదాపు తెలుగులో అందరు హీరోయిన్లకు డబ్బింగు చెప్పింది రోహిణి.<ref>{{Cite web |url=http://www.telugucinema.com/c/publish/stars/rohini_interview.php |title=telugucinema.com Interview with Rohini (Telugu Text) |website= |access-date=2013-07-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130401223330/http://www.telugucinema.com/c/publish/stars/rohini_interview.php |archive-date=2013-04-01 |url-status=dead }}</ref><ref name="ఆ కారణంతోనే ‘శివ’ సినిమాకు నో చెప్పాను : రోహిణి">{{cite news |last1=NT News |title=ఆ కారణంతోనే ‘శివ’ సినిమాకు నో చెప్పాను : రోహిణి |url=https://www.ntnews.com/cinema/actress-rohini-intresting-comments-on-rgv-shiva-movie-1764069 |accessdate=17 October 2024 |work= |date=17 October 2024 |language=te}}</ref> ==నటిగా గుర్తింపు== 1995లో [[పాలగుమ్మి పద్మరాజు]] "పడవప్రయాణం" కథ ఆధారంగా మలయాళ దర్శకుడు [[కేఎస్ సేతుమాధవన్|కె.ఎస్.సేతుమాధవన్]] నిర్మించిన [[స్త్రీ (1995 సినిమా)|స్త్రీ]] సినిమాలో ముఖ్యపాత్రను పోషించిన రోహిణి ప్రత్యేక జ్యూరీ అవార్డు అందుకొన్నది. రోహిణి తెలుగులో హీరోయిన్‌గా నటించిన చిత్రం "స్త్రీ"లో ఈమె ప్రదర్శించిన నటనకు గాను ఆంధ్రప్రదేశ్ ప్రభుత్వం 1996లో ఉత్తమ మహిళా నటి నంది బహుమతితో సత్కరించింది. ఈ చిత్రం విడుదలకు నోచుకోక పోయినా ఆమె నటనకు మంచి గుర్తింపు వచ్చింది. అలాగే నేషనల్ అవార్డు కూడా ఈమెను వరించింది. వీటితో పాటు "వీరుమండి", "తామరైభరణి", "ఒంబదు రూబాయ్ నోట్టు" అనే తమిళ చిత్రాలలో రోహిణి పోషించిన పాత్రలకు మంచి గుర్తింపు వచ్చింది. ప్రతిభావంతమైన వ్యక్తి అయిన రోహిణి ఆ తర్వాత సామాజిక సేవ కార్యక్రమాలు, టీవీ కార్యక్రమాలలో నిమగ్నమైనది. చాలా వ్యవధి తర్వాత [[కమల్ హాసన్]] సినిమా [[పోతురాజు]] ([[తమిళం]]లో విరుమాండి)లో, అయ్యన్ (తమిళం)లో నటించింది. పోతురాజు సినిమాలో ఒక పరిశోధకురాలి పాత్రలో కనిపించింది. [[అలా మొదలైంది]] సినిమాలో [[నాని]]కి తల్లిగా నటించింది. సినీరంగంతో సత్సంబంధాలు కొనసాగిస్తూనే బుల్లితెరలో ప్రవేశించింది. వివిధ సీరియల్ కథలకు స్క్రిప్టులు రాశారు. "వీరుక్కు నీర్" అనే టెలీ ఫిల్మ్‌ కోసం అమెకు 2005లో సాహిత్య అకాడెమీ అవార్డు కూడా వరించింది.<ref>[http://telugu.webdunia.com/entertainment/silverscreen/articles/0802/13/1080213016_1.htm నటి రోహిణి సృజనకు ప్రతిరూపం "సైలెంట్ హ్యూస్" - వెబ్ దునియా 14 ఫిబ్రవరి 2008]</ref> రోహిణి [[ఎయిడ్స్]] వ్యాధిపై ప్రజలలో అవగాహన కల్పించడానికి అనేక సామాజిక కార్యక్రమాలలో పాల్గొన్నది.<ref>{{Cite web |url=http://www.hindu.com/mp/2004/01/07/stories/2004010700480400.htm |title=ఆర్కైవ్ నకలు |access-date=2009-05-13 |website= |archive-date=2004-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20040530105001/http://www.hindu.com/mp/2004/01/07/stories/2004010700480400.htm |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.hinduonnet.com/thehindu/mp/2005/11/26/stories/2005112600660400.htm |title=ఆర్కైవ్ నకలు |website= |access-date=2009-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080323154953/http://www.hinduonnet.com/thehindu/mp/2005/11/26/stories/2005112600660400.htm |archive-date=2008-03-23 |url-status=dead }}</ref> తమిళనాడు ఎయిడ్స్ కంట్రోల్ సొసైటీ, డాక్టర్ ఎంజిఆర్ విశ్వవిద్యాలయం తరపున నిర్మించిన ఎయిడ్స్ అవగాహన షార్ట్‌ ఫిల్మ్స్‌కు ఆమె దర్శకత్వం వహించింది. అంతేకాకుండా సామాజిక అంశాలను ప్రతిబింభించే అంశాలపై చర్చా వేదికలు నిర్వహించింది. స్వయంగా బాల్యనటిగా సినీ పరిశ్రమలో అడుగుపెట్టిన రోహిణి బాల్యనటుల అంతరంగంపై "సైలెంట్ హ్యూస్" అనే 52 నిమిషాల నిడివి కల డాక్యుమెంటరీని నిర్మించి దర్శకత్వం వహించింది.<ref>{{Cite web |url=http://www.hindu.com/2008/01/09/stories/2008010957170200.htm |title=ఆర్కైవ్ నకలు |access-date=2009-05-13 |website= |archive-date=2009-08-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090826003156/http://www.hindu.com/2008/01/09/stories/2008010957170200.htm |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.indianfilmfestival.org/movies08/silenthues.html |title=ఆర్కైవ్ నకలు |website= |access-date=2009-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090415172551/http://www.indianfilmfestival.org/movies08/silenthues.html |archive-date=2009-04-15 |url-status=dead }}</ref> == నటించిన చిత్రాలు == ===బాలనటిగా=== {{Div col|colwidth=26em}} * [[రక్త సంబంధాలు]] (1971) * [[ఇంటింటి కథ]] (1974) * [[బలిపీఠం (సినిమా)|బలిపీఠం]] (1975) * [[భాగస్తులు]] (1975) * [[భారతి (సినిమా)|భారతి]] (1975) * [[యశోదకృష్ణ]] (1975) * [[దేవుడు చేసిన బొమ్మలు]] (1976) * [[రాజా (1976 సినిమా)|రాజా]] (1976) * [[అడవి రాముడు]] (1977) * [[ఈతరం మనిషి]] (1977) * [[ఒకే రక్తం]] (1977) * [[ఖైదీ కాళిదాసు]] (1977) * [[మొరటోడు]] (1977) * [[చిరంజీవి రాంబాబు]] (1978) - రాంబాబు * [[చిలిపి కృష్ణుడు]] (1978) * [[తల్లే చల్లని దైవం]] (1978) - సురేష్ * [[నాయుడుబావ]] (1978) * [[చెయ్యెత్తి జైకొట్టు (1979 సినిమా)|చెయ్యెత్తి జైకొట్టు]] (1979) * [[మా వారి మంచితనం]] (1979) * [[లక్ష్మీ పూజ]] (1979) * [[శ్రీ వినాయక విజయం]] (1979) * [[ఇల్లాలు (1981 సినిమా)|ఇల్లాలు]] (1981) * [[న్యాయం కావాలి]] (1981) - సరోజ * [[పేదల బ్రతుకులు]] (1981) * [[త్యాగయ్య (1981 సినిమా)|త్యాగయ్య]] (1981) * [[మధుర స్వప్నం]] (1982) {{Div end}} ===నటిగా=== {{Div col|colwidth=26em}} * [[ఇల్లాలి కోరికలు]] (1982) * [[కలవారి సంసారం]] (1982) * [[నా దేశం]] (1982) * [[నాలుగు స్తంభాలాట (సినిమా)|నాలుగు స్తంభాలాట]] (1982) * [[భక్త ధ్రువ మార్కండేయ]] (1982) * [[మగమహారాజు]] (1983) * [[దేవాంతకుడు (1984)|దేవాంతకుడు]] (1984) * [[అత్తగారు జిందాబాద్]] (1987) * [[మహారాజశ్రీ మాయగాడు]] (1988) * [[1921 (1988 సినిమా)|1921]] (1988) * [[ధృవ నక్షత్రం]] (1989) * [[భలే దంపతులు]] (1989) - సుశీల * [[చిలిపి సిపాయి]] (1992) * [[ఆడవాళ్ళకు మాత్రమే]] (1994) * [[స్త్రీ (1995 సినిమా)|స్త్రీ]] (1995) * [[ఆశ ఆశ ఆశ]] (1996) * [[అలా మొదలైంది (సినిమా)|అలా మొదలైంది]] (2011) * [[ఇష్క్]] (2012) - జయ ఆంటీ * [[శివ మనసులో శృతి]] (2012) - శివ తల్లి * [[అంతకు ముందు... ఆ తరువాత...]] (2013) - సుజాత * [[జగద్గురు ఆది శంకర (2013 సినిమా)|జగద్గురు ఆది శంకర]] (2013) - శంకరాచార్యుని తల్లి * [[కొత్త జంట]] (2014) - శిరీష్ తల్లి * [[కొలంబస్ (సినిమా)|కొలంబస్]]<ref name="The Hindu 10-23-15">{{cite news|last1=Nadadhur|first1=Srivathsan|title=Columbus: In no man’s world|url=http://www.thehindu.com/features/cinema/columbus-in-no-mans-world/article7796692.ece|accessdate= 27 May 2020|newspaper=The Hindu|date=23 October 2015}}</ref> (2015) * [[బాహుబలి:ద బిగినింగ్]] (2015) - సంగ (శివ పెంపుడుతల్లి) * [[షేర్ (సినిమా)|షేర్]] (2015) - గౌతం తల్లి * [[ఒక్క అమ్మాయి తప్ప]] (2016) * [[జెంటిల్ మేన్(2016 సినిమా)|జెంటిల్ మేన్]] (2016) * [[నేను శైలజ]] (2016) * [[జాగో (2017)|జాగో]] (2017) * [[అ!]] (2018) - రాధ తల్లి * [[చి.ల.సౌ.]] (2018) - అంజలి అమ్మ * [[జూలియట్ లవర్ ఆఫ్ ఇడియట్]] (2018) * [[రంగస్థలం (సినిమా)|రంగస్థలం]] (2018) - కాంతమ్మ * [[తిప్పరా మీసం]] (2019) * [[సమయం (సినిమా)|సమయం]] (2019) * [[అల వైకుంఠపురములో]] (2020) - వాల్మీకి భార్య * [[జోహార్ (2020 సినిమా)|జోహార్]] (2020) * [[వి (సినిమా 2020)|వి]] (2020) * [[క్యాలీఫ్లవర్ (సినిమా)|క్యాలీఫ్లవర్]] (2021) * [[జీవి (2021 సినిమా)|జీవి]] (2021) * [[టక్ జగదీష్]] (2021) * [[రంగ్ దే]] (2021) * [[శ్రీదేవి సోడా సెంట‌ర్]] (2021) * [[బంగార్రాజు]] (2022) * [[మీట్ క్యూట్]] (2022) * [[సెబాస్టియన్ పి.సి.524]] (2022) * [[అంటే సుందరానికి]] (2022) *[[తందట్టి]] (2023) * [[ఎక్స్‌ట్రా ఆర్డినరీ మ్యాన్]] (2023) *[[డియర్]] (2024) *[[మత్తు వదలరా 2]] (2024) *[[ఎఆర్‌ఎం]] (2024) * [[లగ్గం]] (2024) * [[బచ్చల మల్లి]] (2024) * [[అగత్యా]] (2025) * [[కోర్ట్]] (2025) * [[అక్కడ అమ్మాయి ఇక్కడ అబ్బాయి (2025 సినిమా)|అక్కడ అమ్మాయి ఇక్కడ అబ్బాయి]] (2025) * [[డ్యూడ్]] (2025) * [[మరువ తరమా]] (2025) * [[తెలుసు కదా]] (2025) {{Div end}} ==బయటి లింకులు== *[http://www.imdb.com/name/nm1094188/ ఐ.ఎమ్.డి.బి.లో రోహిణి పేజీ.] ==మూలాలు== {{మూలాలజాబితా}} [[వర్గం:తెలుగు సినిమా నటీమణులు]] [[వర్గం:తెలుగు సినిమా బాలనటులు]] [[వర్గం:1968 జననాలు]] [[వర్గం:జీవిస్తున్న ప్రజలు]] 2y2fghl5s7qjdv8qihibnp0md2joxs3 0 72191 4908593 4906448 2026-07-20T03:58:10Z ఉదయ్ కిరణ్ 124579 /* ఇవి కూడా చూడండి */ 4908593 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = గువహాటి | population_metro_footnotes = | postal_code = 781 0XX | postal_code_type = [[పిన్‌కోడ్]] | utc_offset1 = +5:30 | timezone1 = [[భారత ప్రామాణిక కాలమానం|IST]] | population_demonym = గువహాటియన్ | population_metro = 22.9 లక్షలు | population_density_km2 = auto | area_code = +91 - (0) 361 - XX XX XXX | population_rank = [[List of most populous cities in India|48th]] | population_as_of = 2020 <ref>{{Cite web | url=https://indiapopulation2020.in/population-of-guwahati-2020.html | title=Population of Guwahati 2020 (Demographic, Facts, Etc) – India Population 2020 | access-date=2020-06-13 | archive-date=2020-06-13 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200613035347/https://indiapopulation2020.in/population-of-guwahati-2020.html | url-status=dead }}</ref> | population_total = 2381056 | population_footnotes = <ref>{{cite web |url=http://www.census2011.co.in/census/city/191-guwahati.html |title=Guwahati City Census |publisher=censusindia.gov.in |accessdate=15 September 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923201746/http://www.census2011.co.in/census/city/191-guwahati.html |archive-date=23 September 2015 |url-status=dead |website= }}</ref> | elevation_ft = 164-2231 | elevation_m = 50-680 <!-- Google Earth elevation scale, from Pandu Ghat to Ahom Gaon near ISBT. Do not modify. Average elevation is a nonsensical measure for a hilly city and thus altitude extremeties carry valuable meaning. Similar is done with most hilly or mountainous cities on the planet. From Tehran to Los Angeles to Zurich to even Delhi. --> | elevation_footnotes = | area_code_type = టెలిఫోన్ కోడ్ | iso_code = [[ISO 3166-2:IN|IN-AS]] | area_total_km2 = 328 | blank2_name_sec2 = అవపాతం | website = {{URL|www.gmcportal.in/gmc-web//}} | blank4_info_sec2 = {{increase}} 91.47% {{color|#fc5|high}}<ref>{{cite web |url=http://www.census2011.co.in/census/city/191-guwahati.html |title=Guwahati City Census 2011 data |publisher=Census2011.co.in |accessdate=2014-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923201746/http://www.census2011.co.in/census/city/191-guwahati.html |archive-date=2015-09-23 |url-status=dead |website= }}</ref> | blank4_name_sec2 = అక్షరాస్యత | blank3_info_sec2 = [[అస్సామీ]], ఇంగ్లీషు | blank3_name_sec2 = {{nowrap|[[అధికార భాష]]}} | blank2_info_sec2 = {{convert|2054|mm|in}} | blank1_info_sec2 = [[Humid subtropical climate|Cwa]] | registration_plate = AS-01 (Kamrup Metro) / AS-25 (Kamrup Rural and Dispur) | blank1_name_sec2 = శీతోష్ణస్థితి | blank3_info_sec1 = నదీ డాల్ఫిన్<ref>{{cite web|url=http://m.timesofindia.com/home/environment/flora-fauna/Gangetic-river-dolphin-to-be-city-animal-of-Guwahati/articleshow/52623206.cms|title=Gangetic river dolphin to be city animal of Guwahati|work=[[The Times of India]]|accessdate=14 June 2017|date=6 June 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170924025948/http://m.timesofindia.com/home/environment/flora-fauna/Gangetic-river-dolphin-to-be-city-animal-of-Guwahati/articleshow/52623206.cms|archive-date=24 September 2017|url-status=live}}</ref> | blank3_name_sec1 = నగర జంతువు | blank2_info_sec1 = 940 [[స్త్రీ|♀]]/ 1000 [[పురుషుడు|♂]] | blank2_name_sec1 = లింగ నిషత్తి | blank1_info_sec1 = {{increase}} 0.725 {{color|#fc5| high}}<ref>{{cite web|url=http://www.okd.in/downloads/assam_hdr_30sep2016.pdf|title=Archived copy|access-date=26 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20170322195446/http://okd.in/downloads/assam_hdr_30sep2016.pdf|archive-date=22 March 2017|url-status=dead|website=}}</ref> | blank1_name_sec1 = మానవాభివృద్ధి సూచిక | area_total_sq_mi = 128 | area_footnotes = <ref name="The Telegraph">{{cite web |url=http://www.telegraphindia.com/1150101/jsp/northeast/story_6181.jsp#.VffzEfmqpBc |title=Magisterial powers for Guwahati top cop |work=The Telegraph|accessdate=15 September 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150930233628/http://www.telegraphindia.com/1150101/jsp/northeast/story_6181.jsp#.VffzEfmqpBc |archive-date=30 September 2015 |url-status=live}}</ref> | other_name = గౌహతి<br />ప్రాగ్జ్యోతిషపురం | image_map = Guwahati Map.png | pushpin_map_caption = Map of Assam | pushpin_map_alt = Kamrup | pushpin_label_position = | pushpin_map = | map_caption = Guwahati Metropolis Map | map_alt = | nicknames = ఈశాన్య భారత ముఖద్వారం,<ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/cities/2015/sep/28/insider-guide-guwahati-gateway-india-northeast|title=An insider's guide to Guwahati: more than just a gateway to India's northeast|work=The Guardian|accessdate=5 October 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151004215757/http://www.theguardian.com/cities/2015/sep/28/insider-guide-guwahati-gateway-india-northeast|archive-date=4 October 2015|url-status=live}}</ref> ఆలయాల నగరం, ప్రాగ్జ్యోతిషపురం<ref>{{cite web |url=http://www.kamrupmetro.nic.in/indexmain.asp |title=Kamrup Metro District |publisher=Kamrup(M) District Administration |url-status=dead |access-date=13 జూన్ 2020 |archive-date=5 మార్చి 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305034353/http://kamrupmetro.nic.in/indexmain.asp }}</ref> | subdivision_type = దేశం | seal_alt = | image_seal = | image_caption = గువహాటి నగర దృశ్యం | image_alt = నగర దృశ్యం | size = 280 | image_skyline = Guwahati citysky.jpg | settlement_type = మెట్రో | coordinates = {{coord|26|10|20|N|91|44|45|E|display=inline,title}} | subdivision_name = {{Flag|India}} | leader_name3 = Deepak Kumar, IPS<ref>{{cite web |url=http://guwahaticitypolice.gov.in/contact_us/senior_officers.php |title=Police Commissionerate Guwahati |publisher=Guwahati City Police |accessdate=15 September 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150906155742/http://guwahaticitypolice.gov.in/contact_us/senior_officers.php |archive-date=6 September 2015 |url-status=dead |website= }}</ref> | named_for = | leader_title3 = పోలీసు కమిషనరు | leader_name2 = బిశ్వజిత్ పేగు, IAS<ref>{{cite web|url=http://cm.assam.gov.in/dc.php|title=Chief Minister of Assam - Deputy Commissioners|access-date=10 May 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180510122644/http://cm.assam.gov.in/dc.php|archive-date=10 May 2018|url-status=dead|website=}}</ref> | leader_title2 = డిప్యూటీ కమిషనరు | leader_name1 = మృగేన్ సరానియా (భాజపా) | leader_title1 = మేయరు | governing_body = గువహాటి మునిసిపల్ కార్పొరేషను | government_type = మేయరు | founder = | subdivision_type1 = రాష్ట్రం | established_date = | established_title = <!-- Established --> | subdivision_name3 = కామరూప్ మెట్రోపాలిటన్ జిల్లా | subdivision_type3 = జిల్లా | subdivision_name2 = దిగువ అస్సాం | subdivision_type2 = ప్రాంతం | subdivision_name1 = [[అస్సాం]] | official_name = }} '''గువహాటి లేదా గౌహతి,''' [[అసోం|అస్సాం]] రాష్ట్రం లోని ప్రధానమైన పట్టణం. గతంలో దీన్ని గౌహతి అనేవారు. ఈ పట్టణాన్ని ఈశాన్య రాష్ట్రాలకు ప్రవేశ ద్వారంగా పరిగణిస్తారు. సుప్రసిద్దమైన [[కామాఖ్య దేవాలయం]] గౌహతిలో ఉంది. ఈ పట్టణం [[బ్రహ్మపుత్రా నది|బ్రహ్మపుత్రా నదికి]] దక్షిణపు ఒడ్డున ఉంది. నదికి ఉత్తరాన ఉన్న ఉత్తర గువహాటి ప్రధాన నగరంలో భాగమౌతోంది. అస్సాం రాష్ట్ర రాజధాని ఐన దిస్పూర్ గువహాటి లోనే సర్క్యూట్ సిటీగా అభివృద్ధి చేసిన భాగంలో ఉంది. == చరిత్ర == చారిత్రికంగా గువహాటికి ప్రాగ్జ్యోతిషపురం అనే పేరు ఉండేది. [[బ్రహ్మపుత్రా నది|బ్రహ్మపుత్రా నదికి]] ఉత్తరాన ఉన్న ఉత్తర గువహాటికి దుర్జయ అనే పేరు ఉండేది. ప్రాగ్జ్యోతిషపురం, దుర్జయ - ఈ రెండూ ప్రాచీన కామరూప దేశానికి రాజధానులుగా ఉండేవి. గువహాటి అనే పేరు అస్సామీ భాషా పదమైన గువా నుండి వచ్చింది. గువా అంటే పోక చెట్టు అని అర్థం. హాటి అంటే వరుస అని అర్థం. పోకచెట్ల వరుస మీదుగా ఈ నగరానికి గువహాటి అనే పేరు వచ్చింది. == శీతోష్ణషితి == తేమతో కూడిన ఉప ఉష్ణమండల శీతోష్ణస్థితి గువహాటి లక్షణం.<ref name="Peel">{{cite journal|author=Peel, M. C. |author2= Finlayson, B. L. |author3=McMahon, T. A.|year=2007|title=Updated world map of the Köppen–Geiger climate classification|url=http://www.hydrol-earth-syst-sci.net/11/1633/2007/hess-11-1633-2007.pdf|journal=Hydrol. Earth Syst. Sci.|volume=11|issue=5|pages=1633–1644|doi=10.5194/hess-11-1633-2007|issn=1027-5606|archive-url=https://web.archive.org/web/20120203170339/http://www.hydrol-earth-syst-sci.net/11/1633/2007/hess-11-1633-2007.pdf|archive-date=3 February 2012|access-date=16 September 2016|url-status=live}}</ref> జూలై ఆగస్టు నెలల్లో విపరీతమైన చెమటలు నగర ప్రత్యేకత. సగటు వార్షిక ఉష్ణోగ్రత 22.2&nbsp;°C. త్యధికంగా 39.5°C, (2014 ఏప్రిల్ 24), అత్యల్పంగా 2.0°C (1964 జనవరి) ఉంటుంది. == జనాభా వివరాలు == 328 చ.కి.మీ. విస్తీర్ణమున్న గువహాటి మెట్రో ప్రాంతంలో 2020 నాటికి జనాభా 23.8 లక్షలుంది. భారతదేశంలో అత్యంత వేగంగా పెరుగుతున్న నగరాల్లో గువహాటి ఒకటి.<ref name="Capital of Assam">{{cite web|url=https://online.assam.gov.in/web/guest/capitalofassam|title=Capital of Assam|publisher=Assam Online Portal|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150807175846/http://online.assam.gov.in/web/guest/capitalofassam|archive-date=7 August 2015|accessdate=31 August 2015}}</ref> 2025 నటికి గువహాటి మెట్రోలో 28 లక్షల ప్రజలు నివసిస్తారని అంచనా.<ref>{{cite web|url=http://www.gmda.co.in/maps/part2.pdf|title=Masterplan for Guwahati|publisher=GMDA|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160630012955/http://gmda.co.in/maps/part2.pdf|archive-date=30 June 2016|accessdate=15 September 2016|website=}}</ref> నగర జనాభాలో లింగ నిష్పత్తి 1000 మంది పురుషులకు 933 స్త్రీలుగా ఉంది. అక్షరాస్యత 91.47%. పురుషుల అక్షరాస్యత 94.24% కాగా స్త్రీల అక్షరాస్యత 88.5%గా ఉంది. నగర జనాభాలో పిల్లల శాతం 9.4.పిల్లల్లో లింగ నిష్పత్తి 940/1000 గా ఉంది.<ref>{{cite web|url=http://www.census2011.co.in/census/city/191-guwahati.html|title=Guwahati city population census 2011|publisher=census 2011|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923201746/http://www.census2011.co.in/census/city/191-guwahati.html|archive-date=23 September 2015|accessdate=24 October 2015|website=}}</ref> == విద్య == గువహాటి ఈశాన్య భారతానికి విద్యాకేంద్రం.<ref>{{cite web|url=http://online.assam.gov.in/web/guest/education|title=Education|publisher=assam.gov.in|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170729003231/http://online.assam.gov.in/web/guest/education|archive-date=29 July 2017|accessdate=28 July 2017|website=}}</ref> ఇక్కడున్న విద్యాసంస్థలకు తలమానికమైనది ఐఐటి గువహాటి. [[కాటన్ యూనివర్సిటీ]] (గతంలో కాటన్ కాలేజీ) వందేళ్ళ పైబడిన సంస్థ. నగరంలో ఉన్న ఇతర ప్రధాన విద్యా సంస్థలు: గౌహతి యూనివర్సిటీ, అస్సాం సైన్స్ అండ్ టెక్నలాజికల్ యూనివర్సిటీ, గౌహతి కామర్స్ కాలేజీ, ఐఐఐటి, దిస్పూర్ కాలేజీ, బి బారువా కాలేజీ, ఎన్ ఇ ఎఫ్ లా కాలేజీ, నేషనల్ లా యూనివర్సిటీ అండ్ జుడిషియల్ అకాడమీ, లక్ష్మీబాయి నేషనల్ ఇన్‌స్టిట్యూట్ ఆఫ్ ఫిజికల్ ఎడ్యుకేషన్ మొదలైనవి. ఢిల్లీ పబ్లిక్ స్కూల్, డాన్ బాస్కో, సంస్కృతి ది గురుకుల్, [[కేంద్రీయ విద్యాలయ మాలిగావ్]] వంటి పాఠశాలలు ఉన్నాయి. == ఆర్థికం == [[File:MG_2907-1_Guwahati_Club.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:MG_2907-1_Guwahati_Club.jpg|thumb|గువహాటి క్లబ్ ప్రాంతం - ఆర్థిక వ్యవస్థకు కేంద్రం|alt=|ఎడమ|250x250px]] పెట్రోలియం ఉత్పత్తుల తయారీ గువహాటిలోని ప్రధాన ఆర్థిక కార్యకలాపాల్లో ఒకటి. గువహాటి రిఫైనరీను ఇండియన్ ఆయుల్ కార్పొరేషన్ 1962 లో స్థాపించింది. దీని ప్రస్తుత సామర్థ్యం, సంవత్సరానికి 10 లక్షల టన్నులు. నగరంలో ఎల్‌పిజి బాట్లింగ్ ప్లాంటు కూడా ఉంది.<ref>{{cite web|url=http://www.guwahationline.in/city-guide/guwahati-refinery|title=Guwahati Refinery|date=6 November 2015|publisher=guwahationline.in|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20151208141900/http://www.guwahationline.in/city-guide/guwahati-refinery|archive-date=8 December 2015|accessdate=6 November 2015|website=}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.iocl.com/maps/office/Indane/AOD/IB_NORTH-GUWAHATI.html|title=Indian Oil|website=www.iocl.com|access-date=2019-09-21|archive-date=2019-09-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20190921115446/https://www.iocl.com/maps/office/Indane/AOD/IB_NORTH-GUWAHATI.html|url-status=dead}}</ref> టీ తయారీ, టీ వేలం గూవహాటి లోని మరో ముఖ్యమైన ఆర్థిక కార్యకలాపం. అస్సాం భారతదేశం లోని అతి పెద్ద టీ పెంపక కేంద్రం. భారత టీ ఎగుమతుల్లో 80%, భారతదేశ మొత్తం టీ ఉత్పత్తిలో 55% అస్సాం లోనే జరుగుతుంది. ఇది రాష్ట్రం లోని అతి పెద్ద పరిశ్రమ. గువహాటిలో ఉన్న సిటిసి టీ వేలం కేంద్రం ప్రపంచంలోనే పెద్దది. మొత్తం వేలం పరిమాణంలో రెండవ స్థానంలో ఉంది. == రవాణా == === విమానాలు === నగర కేంద్రం నుండి 20 కి.మీ. దూరంలో గోపీనాథ్ బోర్దొలోయి విమానాశ్రయం ఉంది. జాతీయ అంతర్జాతీయ విమాన సేవలు దీనిద్వారా జరుగుతాయి. === రైలు రవాణా === నగరం ఈశాన్య సరిహద్దు రైల్వే కిందికి వస్తుంది. దీని ప్రధాన కార్యాలయం నగరంలోనే ఉంది. నగరంలోని పల్టన్ బజారులో గువహాటి రైల్వే స్టేషను ఉంది. దేశంలోని అన్ని ప్రధాన నగరాల నుండి ఇక్కడికి రైళ్ళు నడుస్తాయి. నగరంలో మరో రెండు రైల్వే స్టేషన్లున్నాయి. కామాఖ్య జంక్షన్, న్యూ గువహాటి జంక్షన్. భారతదేశంలో అత్యధిక దూరం ప్రయాణించే రైలు వివేక్ ఎక్స్‌ప్రెస్ (దిబ్రూగఢ్ నుండి కన్యాకుమారి) నగరం గుండా పోతుంది.<ref name="Public Transport in Guwahati">{{cite web|url=http://www.guwahationline.in/city-guide/Transport-in-Guwahati|title=Public Transport in Guwahati|date=17 October 2015|publisher=guwahationline.in|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20151017055210/http://www.guwahationline.in/city-guide/transport-in-guwahati|archive-date=17 October 2015|accessdate=17 October 2015|website=}}</ref> === రోడ్డు రవాణా === [[File:Saraighat_Bridge,_Guwahati,_Assam,_India.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Saraighat_Bridge,_Guwahati,_Assam,_India.jpg|thumb|బ్రహ్మపుత్రపై ఉన్న సరాయిఘాట్ వంతెన|alt=|ఎడమ]] నగరంలో 218 కి.మీ. రోడ్లున్నాయి. పశ్చిమ బెంగాల్, బీహార్, తదితర రాష్ట్రాలను కలిపే [[భారతదేశ జాతీయ రహదారులు|జాతీయ రహదారి]] 27 నగరం గుండా పోతుంది. ఈ రహదారి గువహాటిని ఇతర ఈశాన్య రాష్ట్రాలైన [[మేఘాలయ]], [[మణిపూర్]], [[మిజోరం]], [[త్రిపుర]] లతో కలుపుతుంది. జాతీయ రహదారి 17 కూడా నగరం గుండా పోతుంది. జాతీయ రహదారి 15 గువహాటిని అరుణాచల్ ప్రదేశ్, నాగాలాండ్ లతో కలుపుతుంది.<ref name="How To Reach Guwahati">{{cite web|url=http://www.guwahatitimes.com/guwahati/howtoreach.html|title=How To Reach Guwahati|date=9 November 2015|publisher=guwahatitimes.com|url-status=dead|access-date=13 జూన్ 2020|archive-date=8 డిసెంబరు 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151208191715/http://www.guwahatitimes.com/guwahati/howtoreach.html}}</ref> నగరంలో బస్సుల ద్వారా జరిగే ప్రజారవాణా వ్యవస్థ ఉంది. అస్సాం పట్టణ రవాణా సంస్థ బస్సులతో పాటు ప్రైవేటు బస్సులు కూడా నగరంలో తిరుతూంటాయి. నగరం నుండి ఇతర నగరాలకు అనేక ప్రైవేటు ప్రభుత్వ బస్సు సర్వీసులు నడుస్తాయి. ఇతర ప్రాంతాలు, నగరాలకు నడిచే బస్సు సర్వీసులు అడబారి, పల్టన్ బజార్ల నుండి బయలుదేరుతాయి.<ref name="Public Transport in Guwahati" /><ref>{{cite web|url=http://www.assamtimes.org/node/13327|title=Guwahati to have AC city buses|date=17 October 2015|work=Assam Times|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20151208152012/http://www.assamtimes.org/node/13327|archive-date=8 December 2015|accessdate=17 October 2015}}</ref> నగరంలో ట్రాఫిక్ కష్టాలు తీర్చేందుకు మెట్రో రైలు ప్రాజెక్టును తలపెట్టారు.<ref>{{cite web|url=http://economictimes.indiatimes.com/news/news-by-industry/transportation/railways/guwahati-to-get-metro-rail-and-feeder-bus-rapid-transit-system/articleshow/17984521.cms?intenttarget=no|title=Guwahati to get metro rail and feeder Bus Rapid Transit System - The Economic Times|date=11 January 2013|publisher=Economictimes.indiatimes.com|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130510151622/http://economictimes.indiatimes.com/news/news-by-industry/transportation/railways/guwahati-to-get-metro-rail-and-feeder-bus-rapid-transit-system/articleshow/17984521.cms?intenttarget=no|archive-date=10 May 2013|accessdate=12 February 2013}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.rail.co/2013/01/22/assam-government-discusses-guwahati-metro-proposal/|title=Assam Government discusses Guwahati metro proposal - Rail News from|last=Johnson|first=Marc|date=22 January 2013|publisher=rail.co|url-status=dead|archive-url=https://archive.today/20130219214501/http://www.rail.co/2013/01/22/assam-government-discusses-guwahati-metro-proposal/|archive-date=19 February 2013|accessdate=12 February 2013}}</ref> === జలరవాణా === గువహాటి లోని పండూ రేవు వద్ద అంతర్దేశీయ జలరవాణా శాఖ ముఖ్య స్థావరం ఉంది. బ్రహ్మపుత్ర నది ద్వారా వస్తువుల రవాణ జరుగుతోంది. బ్రహ్మపుత్ర నది ఉన్న వివిధ రేవుల నుండి పండూ రేవుకు మనుషుల రవాణా ఉంది.<ref name="Public Transport in Guwahati" /> == ఇవి కూడా చూడండి == [[గౌహతి విశ్వవిద్యాలయ అనుబంధ కళాశాలల జాబితా]] [[అసోం లో బ్రిటిష్ పాలన]] == మూలాలు == {{మూలాలజాబితా}} == వెలుపలి లింకులు == {{భారత రాష్ట్రాలు, కేంద్రపాలిత ప్రాంతాల రాజధానులు}}{{అసోం జిల్లాల ముఖ్యపట్టణాలు}} [[వర్గం:భారతదేశం లోని రాజధాని నగరాలు]] [[వర్గం:అసోం నగరాలు, పట్టణాలు]] b3d9mweqodg8odzmdy2uf9wptb57s4u 0 73213 4908451 4907262 2026-07-19T14:57:59Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 /* ఇవికూడా చూడండి */ 4908451 wikitext text/x-wiki {| border=1 align=right cellpadding="2" cellspacing=0 width=250 style="margin: 0 0 1em 1em; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" |+ <big>'''''మౌర్య సామ్రాజ్యం'''''</big> |- | colspan="2" style="font-size: small; text-align: center; font-style: italic;" | [[దస్త్రం:Mauryan Empire 260 BCE.png|300px]]<br />[[అశోకుడు]] పరిపాలన అత్యధికంగా విస్తరించిన మౌర్యసామ్రాజ్యం. |- | align=center colspan=2 |'''Imperial Symbol:''' <br />''The [[Lion Capital of Ashoka]]'' |- ! Founder | [[చంద్రగుప్త మౌర్య]] |- ! Preceding State (s) | [[Nanda Dynasty]] of [[మగధ]] <br /> [[మహాజానపదాలు]] |- ! [[Language]]s | [[పాలి]]<br />[[ప్రాకృతం]]<br />[[సంస్కృత భాష]] |- ! [[మతములు]] | [[బౌద్ధ మతము]]<br />[[హిందూ మతము]]<br />[[జైన మతము]] |- ! [[Capital (political)|Capital]] | [[పాటలీపుత్ర]]<br /> |- ! [[Head of State]] | [[సమ్రాట్]] (చక్రవర్తి) |- ! First Emperor | [[చంద్రగుప్త మౌర్య]] |- ! Last Emperor | [[బృహద్రథ]] |- ! [[Government]] | Centralized [[Absolute Monarchy]] with [[Divine Right of Kings]] as described in the [[Arthashastra]] |- ! Divisions | 4 provinces:<br />[[Tosali]]<br />[[Ujjain]]<br />[[Suvarnagiri]]<br />[[Taxila]]<br />Semi-independent tribes |- ! [[Administration (government)|Administration]] | Inner Council of Ministers ([[Mantriparishad]]) under a [[Mahamantri]] with a larger assembly of ministers ([[Mantrinomantriparisadamca]]).<br />Extensive network of officials from treasurers ([[Sannidhata]]s) to collectors ([[Samaharta]]s) and clerks ([[Karmika]]s).<br />Provincial administration under regional [[viceroy]]s ([[Kumara]] or [[Aryaputra]]) with their own Mantriparishads and supervisory officials ([[Mahamatta]]s).<br />Provinces divided into districts run by lower officials and similar stratification down to individual villages run by headmen and supervised by Imperial officials ([[Gopa]]s). |- ! [[Area]] | 5 million km² <ref>Peter Turchin, Jonathan M. Adams, and Thomas D. Hall. [http://www.eeb.uconn.edu/faculty/turchin/PDF/Latitude.pdf ''East-West Orientation of Historical Empires.''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061110130443/http://www.eeb.uconn.edu/faculty/turchin/PDF/Latitude.pdf|date=2006-11-10}} [[University of Connecticut]], November 2004.</ref> ([[South Asia|Southern Asia]] and parts of [[Central Asia]]) |- ! [[Population]] | 50 million <ref>Roger Boesche (2003). "Kautilya’s Arthashastra on War and Diplomacy in Ancient India", ''The Journal of Military History'' '''67''' (p. 12).</ref> (one third of the world population <ref>Colin McEvedy and Richard Jones (1978), "Atlas of World Population History", ''Facts on File'' (p. 342-351). New York.</ref>) |- ! [[Currency]] | [[Silver]] [[Ingot]]s ([[Pana (Currency)|Panas]]) |- ! [[List of extinct states|Existed]] | 322–185 BCE |- ! Dissolution | Military coup by [[Pusyamitra Sunga]] |- ! Succeeding state | [[Sunga Empire]] |} {{దక్షిణ ఆసియా చరిత్ర}} {{ఆంధ్ర ప్రదేశ్ చరిత్ర}} '''మౌర్య సామ్రాజ్యం''' (క్రీ.పూ 321– 187 ) [[మౌర్య వంశం]] చే పరిపాలించబడిన ఒక ప్రాచీన బలమైన, విశాలమైన సామ్రాజ్యం. మౌర్య సామ్రాజ్య స్థాపకుడు [[చంద్రగుప్త మౌర్యుడు]]. [[చంద్రగుప్త మౌర్యుడు|చంద్రగుప్త మౌర్య]] మహాపద్మనంద మనవడు, చంద్రగుప్త మౌర్య నంద రాజులకి, అడవి జాతికి చేందిన "ముర" అనే స్త్రీకి జన్మించినట్టు చరిత్ర ఆధారాలు ఉన్నాయి. చంద్ర గుప్తుని తల్లి పేరు "ముర" అనగా అడవిలో నెమల్లని సంరక్షించే జాతికి చెందినది. ఈ విధముగా తల్లి పేరును మౌర్యగా మార్చుకొని తన రాజ్యమును పాలించాడు.<ref>{{Cite web|title=Mudrarakshasa of Visakhadatta – Sanskrit Drama with English translation|url=https://www.sanskritebooks.org/2009/06/mudrarakshasa-of-visakhadatta-sanskrit-drama-with-english-translation/|access-date=2025-10-24}}</ref>. నంద వంశస్థుల వలన అవమానము పొందిన [[చాణక్యుడు]], ఎలాగైన నంద రాజ్యం నాశనము చేయాలనే ఆశయముతో చంద్రగుప్తుడిని రెచ్చకొట్టి తన చేతితోనే తన వంశస్తులని చంపేలాగా చేశాడని చరిత్ర ఆధారాలు చెప్తున్నాయి. విశకదత్తుడు రచించిన 4వ శతాబ్దము- "ముద్రరక్షస" అనే గ్రంథములో చంద్రగుప్త మౌర్య నంద వంశస్తుల కుమారుడు అని క్లుప్తముగా వివరించారు. దీనితో బలం పుంజుకున్న చంద్రగుప్తుడు క్రీ.పూ. 322 లో నంద వంశ పరిపాలనకు తెర దించి తానే ఒక మహా సామ్రాజ్యం స్థాపించాడు. [[అలెగ్జాండర్|అలెగ్జాండరు]] నాయకత్వంలోని గ్రీకుల దండయాత్ర సమయమున స్థానిక రాజ్యాల మధ్య ఉన్న మనస్పర్థలని ఉపయోగించుకుని తన సామ్రాజ్య సరిహద్దులని అమితంగా పెంచాడు. క్రీ.పూ. 316 నాటికి దాదాపు ఉత్తర భారతం అంతా ఇతని ఆధీనంలో ఉంది. అలెగ్జాండర్ సేనాని పశ్చిమ ఆసియా ప్రాంతాలని పరిపాలించిన సెల్యూకసు నికేటరుని ఓడించి తన అధికారాన్ని సుస్థిరం చేసుకున్నాడు. [[భౌగోళికం]]<nowiki/>గా విస్తారమైన మౌర్య సామ్రాజ్యం మగధలో ఇనుప యుగపు చారిత్రక శక్తిగా ఉంది. ఇది క్రీ.పూ 322- 187 మధ్య భారత ఉపఖండంలో ఆధిపత్యంలో ఉంది. దక్షిణ ఆసియాలో ఎక్కువ భాగంలో విస్తరించిన మౌర్య సామ్రాజ్యం ఇండో-గంగా మైదానాన్ని జయించి కేంద్రీకృతమై ఉంది. పాటలీపుత్ర (ఆధునిక పాట్నా) రాజధాని నగరంగా చేసుకుని పాలన సాగించింది. {{sfn|Hermann Kulke|2004|pp=xii, 448}}<ref>{{cite book | first1=Romila | last1=Thapar | title=A History of India, Volume 1 | publisher=Penguin Books | author-link=Romila Thapar | year=1990 | page=384 | isbn=0-14-013835-8}}</ref> భారతీయ ఉపఖండంలో ఉనికిలో ఉన్న అతిపెద్ద రాజకీయ సంస్థగా ఈ సామ్రాజ్యం, అశోకచక్రవర్తి ఆధ్వర్యంలో 50 లక్షల చ.కి.మీ (s (1.9 మిలియన్ల చదరపు మైళ్ళు) విస్తరించి ఉంది.<ref>Turchin, Peter; Adams, Jonathan M.; Hall, Thomas D (December 2006). "East-West Orientation of Historical Empires". Journal of world-systems research. 12 (2): 223. ISSN 1076-156X. Archived from the original on 17 September 2016. Retrieved 16 September 2016</ref> చంద్రగుప్త మౌర్య, [[చాణక్య]] (కౌటిల్య) సహాయంతో ఒక సైన్యాన్ని అభివృద్ధి చేసాడు.<ref>{{Cite book|title=India: A History|url=https://archive.org/details/indiahistoryfrom0000unse|last=Keay|first=John|publisher=Grove Press|year=2000|isbn=978-0-8021-3797-5|location=|pages=[https://archive.org/details/indiahistoryfrom0000unse/page/82 82]}}</ref> క్రీ.పూ. 322 లో [[నంద వంశం|నంద]] సామ్రాజ్యాన్ని పడగొట్టి మౌర్యసామ్రాజ్యాన్ని స్థాపించాడు. "అలెగ్జాండర్ ది గ్రేట్" దండయాత్ర తరువాత పరిపాలనలో వున్న సాట్రాపులను జయించడం ద్వారా చంద్రగుప్త తన శక్తిని మధ్య, పశ్చిమ భారతదేశం అంతటా వేగంగా విస్తరించాడు. క్రీ.పూ 317 నాటికి సామ్రాజ్యం పూర్తిగా వాయవ్య భారతదేశాన్ని ఆక్రమించాడు.{{sfn|R. K. Mookerji|1966|p=31}} మౌర్య సామ్రాజ్యం సెలూసిదు-మౌర్య యుద్ధంలో డయాడోకసు, సెలూసిదు సామ్రాజ్యం స్థాపకుడు మొదటి సెలూకసును ఓడించి సింధు నదికి పశ్చిమ భూభాగాన్ని సొంతం చేసుకుంది.<ref>Seleucus I ceded the territories of Arachosia (modern Kandahar), Gedrosia (modern Balochistan), and Paropamisadae (or Gandhara]]). Aria (satrapy) (modern Herat) "has been wrongly included in the list of ceded satrapies by some scholars [...] on the basis of wrong assessments of the passage of Strabo [...] and a statement by Pliny." (Raychaudhuri & Mukherjee 1996, p. 594).</ref>{{sfn|John D Grainger|2014|p=109|ps=:Seleucus "must [...] have held Aria", and furthermore, his "son [[Antiochus I Soter|Antiochos]] was active there fifteen years later."}} ఈ సామ్రాజ్యం హిమాలయాల సహజ సరిహద్దు వెంట, తూర్పున అస్సాం వరకు, పశ్చిమాన బలూచిస్తాను (నైరుతి పాకిస్తాను, ఆగ్నేయ ఇరాను), ప్రస్తుత తూర్పు ఆఫ్ఘనిస్తాను, హిందూ కుషు పర్వతాల వరకు విస్తరించింది.<ref>The account of Strabo indicates that the western-most territory of the empire extended from the southeastern Hindu Kush, through the region of Kandahar, to coastal Balochistan to the south of that (Raychaudhuri & Mukherjee 1996, p. 594).</ref> పుష్కరు, బిందుసార చక్రవర్తుల పాలనలో ఈ రాజవంశం భారతదేశం దక్షిణ ప్రాంతాలలో విస్తరించింది.<ref>Sri Lanka and the southernmost parts of India (modern Tamil Nadu and Kerala) remained independent, despite the diplomacy and cultural influence of their larger neighbor to the north (Schwartzberg 1992, p. 18; Kulke & Rothermund 2004, p. 68).</ref><ref> The empire was once thought to have directly controlled most of the Indian subcontinent excepting the far south, but its core regions are now thought to have been separated by large tribal regions (especially in the Deccan peninsula) that were relatively autonomous. (Kulke & Rothermund 2004, p. 68-71, as well as Stein 1998, p. 74). "The major part of the Deccan was ruled by [Mauryan administration]. But in the belt of land on either side of the Nerbudda, the Godavari and the upper Mahanadi there were, in all probability, certain areas that were technically outside the limits of the empire proper. Ashoka evidently draws a distinction between the forests and the inhabiting tribes which are in the dominions (''vijita'') and peoples on the border (''anta avijita'') for whose benefit some of the special edicts were issued. Certain vassal tribes are specifically mentioned." (Raychaudhuri & Mukherjee pp. 275–6)</ref> అయితే ఇది అశోకుడు జయించే వరకు కళింగ (ఆధునిక ఒడిశా) ను మినహాయింపుగా పాలనసాగించింది.<ref>Kalinga had been conquered by the preceding Nanda Dynasty but subsequently broke free until it was re-conquered by Ashoka, c. 260 BCE. (Raychaudhuri & Mukherjee, pp. 204–209, pp. 270–271)</ref> ఇది అశోక పాలన తరువాత సుమారు 50 సంవత్సరాలలో క్షీణించింది. క్రీస్తుపూర్వం 185 లో మగధలో షుంగా రాజవంశం స్థాపనతో మౌర్యసామ్రాజ్యం అంతరించి పోయింది. చంద్రగుప్త మౌర్య, అతని వారసుల ఆధ్వర్యంలో అంతర్గత వాణిజ్యం, బాహ్య వాణిజ్యం, వ్యవసాయం, ఆర్థిక కార్యకలాపాలు వర్ధిల్లాయి. ఆర్థిక, పరిపాలన, భద్రత కలిగిన ఏకైక శక్తిగా సమర్థవంతమైన వ్యవస్థను సృష్టించి దక్షిణాసియా అంతటా అభివృద్ధి చెందుతూ విస్తరించింది. మౌర్య రాజవంశం ఆసియాలో పురాతనమైన సుదీర్ఘ వాణిజ్య వ్యవస్థకు అనుకూలంగా ఒకటైన పెద్ద రహదారి (గ్రాండు ట్రంకు రహదారి)ని నిర్మించింది. ఇది భారత ఉపఖండాన్ని మధ్య ఆసియాతో కలుపుతుంది.<ref>{{Cite web|url=http://roadsandkingdoms.com/2016/dinner-on-the-grand-trunk-road/|title=Dinner on the Grand Trunk Road|last=Bhandari|first=Shirin|date=2016-01-05|website=|publisher=Roads & Kingdoms|language=en-US|access-date=2016-07-19}}</ref> కళింగ యుద్ధం తరువాత అశోకచక్రవర్తి ఆధ్వర్యంలో సామ్రాజ్యం దాదాపు అర్ధ శతాబ్దం కేంద్రీకృత పాలనను అనుభవించింది. చంద్రగుప్త మౌర్య జైన మతాన్ని స్వీకరించడం వల్ల దక్షిణ ఆసియా అంతటా సామాజిక-మత సంస్కరణలు జరిగాయి. [[అశోకుడు|అశోకచక్రవర్తి]] బౌద్ధమతాన్ని స్వీకరించడం, బౌద్ధ మిషనరీల తోడ్పాటు, ఆ విశ్వాసాన్ని శ్రీలంక, వాయవ్య భారతదేశం, మధ్య ఆసియా విస్తరించడానికి వీలైంది.{{sfn|Hermann Kulke|2004|p=67}} సామ్రాజ్యం జనాభా సుమారు 50-60 మిలియన్లుగా అంచనా వేయబడింది. దీని వలన మౌర్య సామ్రాజ్యం ఎక్కువ జనాభా కలిగిన పురాతన సామ్రాజ్యాలలో ఒకటిగా మారింది.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=K85NA7Rg67wC |page=11|title=The First Great Political Realist: Kautilya and His Arthashastra|isbn=9780739106075|author-link1=Roger Boesche|last1=Boesche|first1=Roger|date=2003-03-01}}</ref><ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=4jQOAQAAMAAJ |title=Encyclopedia of population |isbn=9780028656793 |author1=Demeny |first1=Paul George |last2=McNicoll |first2=Geoffrey |date=May 2003}}</ref> పురావస్తుపరంగా దక్షిణ ఆసియాలో మౌర్య పాలన కాలం నార్తరను బ్లాక్ పాలిషు వేరు (NBPW) యుగానికి చెందినదిగా భావించబడుతుంది. అర్ధశాస్త్రం,<ref>"It is doubtful if, in its present shape, [the ''Arthashastra''] is as old as the time of the first Maurya," as it probably contains layers of text ranging from Maurya times till as late as the 2nd century CE. Nonetheless, "though a comparatively late work, it may be used [...] to confirm and supplement the information gleaned from earlier sources." (Raychaudhuri & Mukherjee 1996, pp.246–7)</ref> అశోకుడి శాసనాలు మౌర్య కాలాల వ్రాతపూర్వక నివేదికలకు ప్రాథమిక వనరులుగా ఉన్నాయి. [[సారనాథ్]] వద్ద ఉన్న " లయను క్యాపిటల్ ఆఫ్ అశోక " ఆధునిక [[భారతదేశం]] జాతీయ చిహ్నం. == పేరు వెనుక చరిత్ర == "మౌర్య" అనే పేరు అశోక శాసనాలు లేదా మెగాస్టీనెసు ఇండికా వంటి సమకాలీన గ్రీకు వృత్తాంతాలలో లేదు. అయితే ఇది ఈ క్రింది మూలాల ద్వారా ధ్రువీకరించబడింది:{{sfn|Irfan Habib|Vivekanand Jha|2004|p=14}} * రుద్రదామను (సా.శ. 150) జునాగఢు శిలాశాసనం చంద్రగుప్త, అశోక పేర్లకు "మౌర్య"ను ఉపసర్గ చేస్తుంది. .{{sfn|Irfan Habib|Vivekanand Jha|2004|p=14}} * పురాణాలు (సా.శ. 4 వ శతాబ్దం, అంతకుముందు) మౌర్యను ఒక రాజవంశ స్వరూపంగా ఉపయోగిస్తాయి. {{sfn|Irfan Habib|Vivekanand Jha|2004|p=14}} * బౌద్ధ గ్రంథాలు చంద్రగుప్త గౌతమ బుద్ధుడుకు చెందిన శాక్యాల "మోరియా" వంశానికి చెందినవాడని పేర్కొన్నాయి. {{sfn|Irfan Habib|Vivekanand Jha|2004|p=14}} * చంద్రగుప్తుడు మౌర్య రాయలు సూపరింటెండెంటు (మయూరా-పోషాకా) కుమారుడని జైన గ్రంథాలు చెబుతున్నాయి. .{{sfn|Irfan Habib|Vivekanand Jha|2004|p=14}} * తమిళ సంగం సాహిత్యం కూడా వాటిని 'మోరియారు' గా పేర్కొంటుంది. నందాల తరువాత రాజ్యపాలన చేసారని ప్రస్తావించింది.<ref name="Singh 2008">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Pq2iCwAAQBAJ&pg=PA385&dq=mokur+sangam+poem&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjsr8zGhMPjAhU4QUEAHdfxAXIQ6AEIMDAC#v=onepage&q=mokur%20sangam%20poem&f=false|title=A History of Ancient and Early Medieval India: From the Stone Age to the 12th Century|last=Singh|first=Upinder|date=2008|publisher=Pearson Education India|isbn=9788131716779|language=en}}</ref> బౌద్ధ సంప్రదాయం ఆధారంగా మౌర్య రాజుల పూర్వీకులు నెమళ్ళతో (పాలిలో మోరా) సుసంపన్నమైన భుభాగ ప్రాంతంలో స్థిరపడ్డారు. అందువల్ల వారు "మొరియాసు" అని పిలువబడ్డారు, వాచ్యంగా, "నెమళ్ళ ప్రదేశానికి చెందినవారు". మరొక బౌద్ధ వృత్తాంతం ఆధారంగా ఈ పూర్వీకులు మోరియా-నగరా ("మోరియా-నగరం") అనే నగరాన్ని నిర్మించారు. దీనిని "నెమళ్ల మెడ వంటి రంగు ఇటుకలతో" నిర్మించారు.{{sfn|R. K. Mookerji|1966|p=14}} బౌద్ధ, జైన సంప్రదాయాలలో పేర్కొన్నట్లుగా నెమళ్లతో రాజవంశం సంబంధం పురావస్తు ఆధారాల ద్వారా ధ్రువీకరించబడింది. ఉదాహరణకు నందనగరులోని అశోక స్తంభం మీద నెమలి బొమ్మలు, సాంచి స్థూపం మీద అనేక శిల్పాలు కనిపిస్తాయి. ఈ సాక్ష్యం ఆధారంగా ఆధునిక విద్యాధ్యయనకారులు నెమలి రాజవంశం చిహ్నంగా ఉండవచ్చని సిద్ధాంతీకరించారు.{{sfn|R. K. Mookerji|1966|p=15}} ధూండిరాజా (ముద్రరాక్షపై వ్యాఖ్యాత), విష్ణు పురాణం ఉల్లేఖకుడు వంటి కొంతమంది రచయితలు నందా రాజు భార్య ముర (మొదటి మౌర్య రాజు తల్లి లేదా అమ్మమ్మ) నుండి "మౌర్య" అనే పదం ఉద్భవించిందని పేర్కొన్నారు. ఏదేమైనా పురాణాలు మురా గురించికానీ నందా, మౌర్య రాజవంశాల మధ్య సంబంధం గురించికానీ ప్రస్తావించవు.{{sfn|H. C. Raychaudhuri|1988|p=140}} ధూండిరాజా ఉత్పన్నం చేసిన ఈ పదం ఆయన స్వంత ఆవిష్కరణ అనిపిస్తుంది: సంస్కృత నియమాల ఆధారంగా మురా (IAST: మురే) అనే స్త్రీ పేరు ఉత్పన్నం "మౌరేయా"; "మౌర్య" అనే పదం పురుష "మురా" నుండి మాత్రమే తీసుకోబడింది.{{sfn|R. K. Mookerji|1966|p=8}} ==చరిత్ర== మౌర్య రాజవంశం 137 సంవత్సరాలు పరిపాలించింది.{{sfn|Thapar|2013|p=296}} గాంధారాలోని పర్షియా ప్రాంతాలలో భారతదేశం కాశ్మీరులోని కొన్ని ప్రాంతాలలో స్థాపించబడిన హెలెనిస్టికు రాజ్యాల సాంస్కృతిక ప్రభావం ఈ ప్రదేశాల కళాత్మక శైలి, సంస్కృతిని ప్రభావితం చేసింది.<ref name="pearson">{{cite book |last1=O'Riley |first1=Michael Kampel |title=Art Beyond the West |url=https://archive.org/details/artbeyondwestart0000kamp_03ed |date=2013 |publisher=Person Education |page=[https://archive.org/details/artbeyondwestart0000kamp_03ed/page/65 65]}}</ref> అలెగ్జాండరు ది గ్రేటు మరణం తరువాత మౌర్య రాజవంశం స్థాపకుడు చంద్రగుప్తా మౌర్య సింధు లోయ, వాయవ్య భారతదేశాన్ని తిరిగి స్వాధీనం చేసుకున్నారు.<ref name="greenwood">{{cite book |title=From Polis to Empire, the Ancient World, C. 800 B.C.-A.D. 500 |date=2002 |publisher=Greenwood Publishing |isbn=0313309426 |url=https://books.google.com/books?id=JEvN6XwWTk8C&pg=PA252 |access-date=16 August 2019}}</ref> అలెగ్జాండరు సైన్యాలు గాంధారకు తిరిగి వెళ్ళవలసి వచ్చింది.<ref name=pearson/> చంద్రగుప్తుడు చేతిలో ఓడిపోయిన సెల్యూకసు సింధు, స్వాతు లోయలు, గాంధార, తూర్పు అరాచోసియాలను చంద్రగుప్తుడికి స్వాధీనం చేసాడు.<ref name=greenwood /> చద్రగుప్త మనవడు అశోకుడు ఉత్తర, మధ్య భారతదేశంలో మౌర్య పాలనను విస్తరించడానికి అనేక పోరాటాలు చేశాడు. బౌద్ధమతంలోకి మారిన తరువాత అశోకుడు స్థాపించిన నిర్మాణాలు, వ్రాతపూర్వక ఆధారాలలో గ్రీకు, పెర్షియను ప్రభావాలు లేవు.<ref name=pearson /> ===రాజవంశ స్థాపన=== మౌర్య సామ్రాజ్యాన్ని చంద్రగుప్త మౌర్యడు చాణక్య సహాయంతో ప్రసిద్ధ అభ్యాస కేంద్రమైన తక్షశిల వద్ద స్థాపించారు. అనేక ఇతిహాసాల ఆధారంగా చాణక్యుడు పెద్ద సైనిక శక్తిగల, పొరుగువారికి భయభ్రాంతులను చేసే మగధ అనే రాజ్యానికి వెళ్ళాడు. అక్కడ నంద రాజవంశానికి చెందిన రాజు ధననంద చేత అవమానించబడ్డాడు. చాణక్యుశు ప్రతీకారం తీర్చుకున్నాడు. నంద సామ్రాజ్యాన్ని నాశనం చేస్తానని ప్రతిజ్ఞ చేశాడు.<ref name="Namita2008">{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=8bdULPF4gNYC&pg=PA88 |pages=88–89 |title=Between the Patterns of History: Rethinking Mauryan Imperial Interaction in the Southern Deccan |isbn=9780549744412 |author1=Sugandhi |first1=Namita Sanjay |year=2008 }}{{Dead link|date=జనవరి 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ఇంతలో అలెగ్జాండరు ది గ్రేట్ జయించిన సైన్యాలు బియాసు నదిని దాటి, మరింత తూర్పు వైపుకు వెళ్ళడానికి నిరాకరించాయి. ఇది మగధతో పోరాడే అవకాశాన్ని అడ్డుకుంది. అలెగ్జాండరు బాబిలోనుకు తిరిగి వచ్చి సింధు నదికి పశ్చిమాన తన దళాలను తిరిగి మోహరించాడు. క్రీస్తుపూర్వం 323 లో అలెగ్జాండరు బాబిలోనులో మరణించిన వెంటనే అతని సామ్రాజ్యం ఆయన సైనికారుల నేతృత్వంలో స్వతంత్ర రాజ్యాలుగా విడిపోయింది.{{sfn|Paul J. Kosmin|2014|p=31}} గ్రీకు సైనికాధికారి యుడెమసు పీతాను క్రీస్తుపూర్వం 317 వరకు సింధు లోయలో పాలనసాగించాడు. చంద్రగుప్తా మౌర్య (ఆయన సలహాదారుగా ఉన్న చాణక్య సహాయంతో) గ్రీకు గవర్నర్లను తరిమికొట్టడానికి తిరుగుబాటును నిర్వహించి తరువాత సింధు లోయను స్వాధీనం చేసుకున్నాడు. మగధలో తన కొత్త అధికారం నియంత్రణ సాగించాడు.{{sfn|R. K. Mookerji|1966|p=31}} చంద్రగుప్త మౌర్య అధికారంలోకి రావడం రహస్య వివాదాలలో కప్పబడి ఉంది. ఒక వైపు విశాఖదత్త రాసిన ముద్రారాక్షసం (రాక్షస సిగ్నెటు రింగు - రాక్షస మగధ ప్రధానమంత్రి) వంటి అనేక పురాతన భారతీయ గ్రంథాలు, అతని రాజ వంశం గురించి వివరిస్తాయి. ఆయనను నంద కుటుంబంతో కూడా అనుసంధానిస్తాయి. మౌర్యాలు అని పిలువబడే క్షత్రియ వంశాన్ని తొలి బౌద్ధ గ్రంథాలలో మహాపరినిబ్బన సూతలో సూచిస్తారు. తదుపరి చారిత్రక ఆధారాలు లేకుండా ఏదైనా తీర్మానాలు చేయడం కష్టం. చంద్రగుప్తుడు మొదట గ్రీకు గ్రంథాలలో "సాండ్రోకోటోసు"గా ఉద్భవించాడు. యువకుడిగా ఆయన అలెగ్జాండరును కలిసినట్లు చెబుతారు.<ref>:"Androcottus, when he was a stripling, saw Alexander himself, and we are told that he often said in later times that Alexander narrowly missed making himself master of the country, since its king was hated and despised on account of his baseness and low birth." Plutarch 62-3 [http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0243&layout=&loc=62.1 Plutarch 62-3]</ref> ఆయన నందరాజును కలుసుకుని ఆయనకు కోపం తెప్పించి తృటిలో తప్పించుకున్నాడని కూడా అంటారు.<ref>:"He was of humble Indian to a change of rule." Justin XV.4.15 "Fuit hic humili quidem genere natus, sed ad regni potestatem maiestate numinis inpulsus. Quippe cum procacitate sua Nandrum regem offendisset, interfici a rege iussus salutem pedum ceieritate quaesierat. (Ex qua fatigatione cum somno captus iaceret, leo ingentis formae ad dormientem accessit sudoremque profluentem lingua ei detersit expergefactumque blande reliquit. Hoc prodigio primum ad spem regni inpulsus) contractis latronibus Indos ad nouitatem regni sollicitauit." [http://www.forumromanum.org/literature/justin/texte15.html Justin XV.4.15] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160201051124/http://www.forumromanum.org/literature/justin/texte15.html |date=1 February 2016 }}</ref> చంద్రగుప్తా ఆధ్వర్యంలో సైన్యానికి శిక్షణ ఇవ్వడం చాణుక్యుని అసలు లక్ష్యంగా ఉంది. ===మగధ విజయం === {| class="wikitable" style="margin:0 auto;" align="right" colspan="2" cellpadding="3" style="font-size: 80%;" |align="center" colspan=2 style="background:#F4A460; font-size: 100%;"| '''Territorial evolution of the Mauryan Empire''' |- |align="center"| <gallery mode="traditional"> Magadha Expansion 1.gif|Territory of [[Magadha]] and the Maurya Empire between 600 and 180 BCE, including Chandragupta's overthrow of the Nanda Empire (321 BCE) and gains from the [[Seleucid Empire]] (303 BCE), the southward expansion (before 273 BCE), and Ashoka's conquest of [[Kalinga (historical region)|Kalinga]] (261 BCE).<ref>Schwartzberg, Joseph E. [http://dsal.uchicago.edu/reference/schwartzberg/ ''A Historical Atlas of South Asia''], 2nd ed. (University of Minnesota, 1992), Plate III.B.4b (p.18) and Plate XIV.1a-c (p.145)</ref> </gallery> |} చణుక్యుడు మగధ సింహాసనాన్ని స్వాధీనం చేసుకోవాలని చంద్రగుప్త మౌర్యుడు, ఆయన సైన్యాన్ని ప్రోత్సహించాడు. తన ఇంటెలిజెన్స్ నెట్‌వర్క్‌ను ఉపయోగించి, చంద్రగుప్తా మగధ, ఇతర ప్రావిన్సుల నుండి చాలా మంది యువకులను సమీకరించాడు, ధన నంద రాజు యొక్క అవినీతి, అణచివేత పాలనపై పురుషులు కలత చెందారు, అంతేకాకుండా అతని సైన్యం సుదీర్ఘ యుద్ధాలతో పోరాడటానికి అవసరమైన వనరులు. ఈ పురుషులలో టాక్సీలా మాజీ జనరల్, చాణక్య నిష్ణాతులైన విద్యార్థులు, పర్వతక రాజు ప్రతినిధి, అతని కుమారుడు మలయకేతు, చిన్న రాష్ట్రాల పాలకులు ఉన్నారు. నందా రాజవంశానికి వ్యతిరేకంగా చంద్రగుప్త మౌర్య సాయుధ తిరుగుబాటులో మాసిడోనియన్లు (భారతీయ వనరులలో యోనా లేదా యవనాగా వర్ణించబడింది) ఇతర సమూహాలతో కలిసి పాల్గొని ఉండవచ్చు.<ref name="RM">{{cite book |last1=Mookerji |first1=Radhakumud |title=Chandragupta Maurya and His Times |date=1966 |publisher=Motilal Banarsidass |isbn=9788120804050 |page=27 |url=https://books.google.com/books?id=i-y6ZUheQH8C&pg=PA27 |language=en}}; {{cite book |last=Mookerji |first=Radha Kumud |chapter=The Foundation of the Mauryan Empire |editor=K. A. Nilakanta Sastri |title=A Comprehensive History of India, Volume 2: Mauryas and Satavahanas |date=1957 |publisher=Orient Longmans |page=4 |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.532644/page/n5}}: "The Mudrarakshasa further informs us that his Himalayan alliance gave Chandragupta a composite army ... Among these are mentioned the following : Sakas, Yavanas (probably Greeks), Kiratas, Kambojas, Parasikas and Bahlikas."</ref><ref name="EI134">{{cite book |last1=Shashi |first1=Shyam Singh |title=Encyclopaedia Indica: Mauryas |date=1999 |publisher=Anmol Publications |isbn=9788170418597 |page=134 |url=https://books.google.com/books?id=HfwvAQAAIAAJ |language=en}}: "Among those who helped Chandragupta in his struggle against the Nandas, were the Sakas (Scythians), Yavanas (Greeks), and Parasikas (Persians)" </ref> విశాఖదత్తుది ముద్రారాక్షసం జైన రచన పారిసిష్టాపవరను చంద్రగుప్తా సంకీర్ణం ఏర్పరచుకున్న హిమాలయ రాజు పర్వతకుడు (తరచుగా పోరసుగా గుర్తించబడ్డాడు).<ref>Chandragupta Maurya and His Times, Radhakumud Mookerji, Motilal Banarsidass Publ., 1966, p.26-27 {{cite web |url=https://books.google.fr/books?id=i-y6ZUheQH8C&pg=PA27 |title=Archived copy |access-date=2016-11-26 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161127023139/https://books.google.fr/books?id=i-y6ZUheQH8C&pg=PA27 |archive-date=27 November 2016 |df=dmy-all }}</ref><ref>Sir John Marshall, "Taxila", p. 18 ''et passim''</ref> ఈ గుర్తింపుల విషయంలో చరిత్రకారులంరిలో ఏకాభిప్రాయం లేదు.<ref>K. A. Nilakanta Sastri (ed., 1967), ''Age of the Nandas and Mauryas'', p.147</ref> ఈ హిమాలయ (పర్వతకుడు) కూటమి చంద్రగుప్తుడికి యవనాలు (గ్రీకులు), కంబోజాలు, షకాలు (సిథియన్లు), కిరాతులు (హిమాలయన్లు), పరాసికులు (పర్షియన్లు), బాహ్లికులు (బాక్ట్రియన్లు (కుమారపురా అనే పటాలిపుత్రను తీసుకున్న)) కూడిన మిశ్రమ, శక్తివంతమైన సైన్యాన్ని ఇచ్చింది. కుసుమపురా (పాటలీపుత్ర) ముద్రరాక్ష 2:<ref name="books.google.fr">Chandragupta Maurya and His Times, Radhakumud Mookerji, Motilal Banarsidass Publ., 1966, p.27 {{cite web |url=https://books.google.fr/books?id=i-y6ZUheQH8C&pg=PA27 |title=Archived copy |access-date=2016-11-26 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161127023139/https://books.google.fr/books?id=i-y6ZUheQH8C&pg=PA27 |archive-date=27 November 2016 |df=dmy-all }}</ref>లో చాణుక్యుడి సలహా మేరకు "కుసుమపురాన్ని పర్వతకుడు, చంద్రగుప్తుడి సైన్యాలు ప్రతి దిశ నుండి ముట్టడించాయి: షకాలు, యవనులు, కిరాతులు, కాంబోజులి, పరాసికాలు, బహ్లికులు, ఇతరులు సమావేశమయ్యారు".<ref name="books.google.fr"/><ref>Sanskrit original: "asti tava Shaka-Yavana-Kirata-Kamboja-Parasika-Bahlika parbhutibhih Chankyamatipragrahittaishcha Chandergupta Parvateshvara balairudidhibhiriva parchalitsalilaih samantaad uprudham Kusumpurama". From the French translation, in "Le Ministre et la marque de l'anneau", {{ISBN|2-7475-5135-0}}</ref> పటాలిపుత్రపై దాడి చేయడానికి సిద్ధమవుతున్న మౌర్యచంద్రగుప్తుడు ఒక వ్యూహంతో ముందుకు వచ్చాడు. యుద్ధం ప్రకటించగానే మౌర్య దళాలను ఎదుర్కొనేందుకు మగధ సైన్యం నగరం నుండి సుదూర యుద్ధభూమికి వచ్చారు. ఇంతలో మౌర్య సైనికాధికారి, గూఢాచారులు నందుని అవినీతిపరులకు లంచం ఇచ్చారు. ఫలితంగా ఆయన రాజ్యంలో అంతర్యుద్ధ వాతావరణాన్ని సృష్టించగలిగాడు. ఇది సింహాసనం వారసుడి మరణంతో ముగిసింది. చాణక్యుడు ప్రజల మనోభావాన్ని గెలుచుకోగలిగాడు. చివరకు నందుడు పదినుండి తొలగి చంద్రగుప్తుడికి అధికారాన్ని అప్పగించి ప్రవాసంలోకి వెళ్లాడు. చాణక్యుడు ప్రధానమంత్రి రాక్షసుడిని సంప్రదించి తన విధేయత మగధ వంశానికి మాత్రమేనని నందా రాజవంశానికి కాదని ఆయన పదవిలో కొనసాగాలని పట్టుబట్టాడు. ప్రతిఘటించడానికి ఎంచుకోవడం మగధను తీవ్రంగా ప్రభావితం చేసి, నగరాన్ని నాశనం చేసే యుద్ధాన్ని ప్రారంభిస్తుందని చాణక్య పునరుద్ఘాటించారు. రాక్షసుడు చాణక్యుడి వాదనను అంగీకరించాడు. మగధ కొత్త రాజుగా చంద్రగుప్త మౌర్యను చట్టబద్ధంగా స్థాపించాడు. రాక్షసుడు చంద్రగుప్తుడి ముఖ్య సలహాదారు అయ్యాడు. చాణక్య ఒక పెద్ద రాజనీతిజ్ఞుడిగా బాధ్యతలు స్వీకరించాడు. ===చంద్రగుప్త మౌర్య === [[File:Mauryan ruins of pillared hall at Kumrahar site of Pataliputra ASIEC 1912-13.jpg|thumb|[[Pataliputra]], capital of the Mauryas. Ruins of pillared hall at Kumrahar site.]] [[File:Pataliputra capital front.jpg|thumb|The [[Pataliputra capital]], discovered at the [[Bulandi Bagh]] site of Pataliputra, 4th-3rd c. BCE.]] క్రీస్తుపూర్వం 323 లో అలెగ్జాండరు ది గ్రేట్ మరణం తరువాత చంద్రగుప్తుడు క్రీస్తుపూర్వం 305 లో సింధు లోయ, వాయవ్య భారతదేశంలో సత్రపీ (గ్రీకు భూభాగాలు) తిరిగి పొందటానికి అనేక పోరాటాలకు నాయకత్వం వహించాడు.<ref name=greenwood /> అలెగ్జాండరు మిగిలిన దళాలు పశ్చిమ దిశగా తిరిగి వచ్చినప్పుడు మొదటి సెల్యూకసు నికేటరు ఈ భూభాగాలను రక్షించడానికి పోరాడారు. సంబంధించిన పురాతన మూలాలలో ఈ పోరాటాల గురించిన చాలా వివరాలు వివరించబడలేదు. సెల్యూకసు ఓడిపోయి తిరిగి ఆఫ్ఘనిస్తాను పర్వత ప్రాంతంలోకి వెళ్ళాడు.<ref name="kistler">{{cite book |last1=Kistler |first1=John M. |title=War Elephants |date=2007 |publisher=University of Nebraska Press |isbn=0803260040 |page=67 |url=https://books.google.com/books?id=-5RHK4Ol15QC&pg=PA64 |access-date=16 August 2019}}</ref> క్రీస్తుపూర్వం 303 లో ఇరువురు పాలకులు వైవాహిక కూటమితో సహా శాంతి ఒప్పందాన్ని ముగించారు. దాని నిబంధనల ప్రకారం చంద్రగుప్తుడు పరోపమిసాడే (కంబోజా, గాంధార), అరాచోసియా (కంధహారు), గెడ్రోసియా (బలూచిస్తాను) సత్రపీలను పొందాడు. బదులుగా క్రీ.పూ 301 లో ఇప్ససు యుద్ధంలో పశ్చిమ హెలెనిస్టికు రాజుల మీద విజయం సాధించడంలో నిర్ణయాత్మక పాత్ర పోషించాల్సిన 500 యుద్ధ ఏనుగులను మొదటి సెలూకసు అందుకున్నాను. దౌత్య సంబంధాలు ఏర్పడ్డాయి. చరిత్రకారుడు మెగాస్టీన్సు డీమాకోసు, డియోనిసియసు వంటి అనేక మంది గ్రీకులు మౌర్య రాజాస్థానంలో పనిచేసారు.{{citation needed|date=August 2019}} చంద్రగుప్త మౌర్య ఆస్థానంలో మెగాస్టీన్సు ప్రముఖ గ్రీకు రాయబారిగా ఉన్నాడు.{{sfn|Paul J. Kosmin|2014|p=38}} అరియను అభిప్రాయం ఆధారంగా రాయబారి మెగాస్టీనీసు (క్రీ.పూ .350-సి .290) అరాకోసియాలో నివసిస్తూ పటాలిపుత్రకు ప్రయాణించాడు.<ref>"Megasthenes lived with [[Sibyrtius]], satrap of Arachosia, and often speaks of his visiting [[Sandracottus]], the king of the Indians." [[Arrian]], ''[[Anabasis Alexandri]]'' {{cite book|title=Anabasis|title-link=Anabasis Alexandri|author=Arrian|chapter=Book 5|author-link=Arrian|chapter-url=http://websfor.org/alexander/arrian/book5a.asp}}</ref> మౌర్య సమాజాన్ని స్వేచ్ఛాయుతమైనదిగా సెలూకసును ఆక్రమణను నివారించడానికి ఒక మార్గం ఎన్నుకోవడం మెగాస్టీనెసు వర్ణించాడు. సెలూకసు నిర్ణయం అంతర్లీనంగా విజయం అసంభవం గ్రహించినట్లు సూచిస్తుంది. తరువాతి సంవత్సరాల్లో సెలూకసు వారసులు ఇలాంటి సంబంధాలను కొనసాగించారని రెండుదేశాల మద్య సంచరించే యాత్రీకుల వ్రాతల ఆధారంగా తెలుస్తుంది.<ref name=greenwood /> పాటాలిపుత్ర రాజధానిగా చంద్రగుప్తుడు ఒక బలమైన కేంద్రీకృత రాజ్యాన్ని స్థాపించాడు. పాటలీపుత్ర మెగాస్టీన్సు వ్రాతల ఆధారంగా "64 ద్వారాలు, 570 గోపురాలు కట్టిన చెక్క గోడతో పరివృతమై ఉంటుంది". ఏలియను మెగాస్టీంసులా స్పష్టంగా పాటాలిపుత్ర గురించి ప్రత్యేకంగా ప్రస్తావించకపోయినా పర్షియా సుసా (ఎక్టబానా) కంటే శోభలో భారతీయ రాజభవనాలు ఉన్నతమైనవిగా వర్ణించారు.<ref>"In the royal residences in India where the greatest of the kings of that country live, there are so many objects for admiration that neither [[Memnon (mythology)|Memnon]]'s city of [[Susa]] with all its extravagance, nor the magnificence of [[Ectabana]] is to be compared with them. ... In the parks, tame peacocks and pheasants are kept." [[Aelian]], "Characteristics of animals" [[iarchive:L449AelianCharacteristicsOfAnimalsIII1217|Aelian, Characteristics of animals, book XIII, Chapter 18]], also quoted in The Cambridge History of India, Volume 1, p411</ref> నగరం నిర్మాణానికి ఆ కాలంలోని పర్షియను నగరాలతో చాలా పోలికలు ఉన్నట్లు తెలుస్తోంది.<ref>"The architectural closeness of certain buildings in Achaemenid Iran and Mauryan India have raised much comment. The royal palace at Pataliputra is the most striking example and has been compared with the palaces at Susa, Ecbatana, and Persepolis" Aśoka and the decline of the Mauryas, Volume 5, p.129, Romila Thapar, Oxford University Press, 1961</ref> చంద్రగుప్త కుమారుడు బిందుసార మౌర్య సామ్రాజ్యం పాలనను దక్షిణ భారతదేశం వైపు విస్తరించాడు. సంగ సాహిత్యానికి చెందిన ప్రసిద్ధ తమిళ కవి మములానారు, తమిళ దేశాన్ని కలిగి ఉన్న దక్కను పీఠభూమికి దక్షిణంగా ఉన్న ప్రాంతాలను కర్ణాటక నుండి దళాలను ఉపయోగించి మౌర్య సైన్యం ఎలా ఆక్రమించిందో వివరించింది. వడుగరు (తమిళ దేశానికి ఉత్తరాన ఉన్న ఆంధ్ర-కర్నాటక ప్రాంతాలలో నివసించిన ప్రజలు) మౌర్య సైన్యం వాన్గార్డు సైన్యాలను ఏర్పాటు చేశారని ములానారు పేర్కొన్నారు.<ref name="Singh 2008"/>{{sfn|Upinder Singh|2008|p=331}}ఆయన తన సభలో మెగస్తనీసు అనే గ్రీకు రాయబారిని నియమించాడు.{{sfn|Paul J. Kosmin|2014|p=32}} ప్లుటార్చి అభిప్రాయం ఆధారంగా చంద్రగుప్త మౌర్యుడు మొత్తం భారతదేశాన్ని స్వాధీనం చేసుకున్నాడు. జస్టిను కూడా చంద్రగుప్త మౌర్య భారతదేశాన్ని స్వాధీనం చేసుకున్నాడని గమనించాడు. దీనిని తమిళ సంగం సాహిత్యం ధ్రువీకరిస్తుంది. ఇది వారి దక్షిణ భారత మిత్రదేశాలతో మౌర్య దండయాత్ర, వారి ప్రత్యర్థుల ఓటమి గురించి ప్రస్తావించింది.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?dq=nanda+empire+extension&hl=en&id=KItocaxbibUC&pg=PA157&sa=X&ved=0ahUKEwivr877pMPjAhU1VRUIHe5sAOQQ6AEIJzAA#v=onepage&q=nanda%20empire%20extension&f=false|title=Indian Civilization and Culture|last=Chatterjee|first=Suhas|date=1998|publisher=M.D. Publications Pvt. Ltd.|isbn=9788175330832|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?dq=podiyil+hill+maurya&hl=en&id=LA91rqvCB2EC&pg=PA58&sa=X&ved=0ahUKEwj9rOGlp8PjAhUKZcAKHYUlCqkQ6AEIJzAA#v=onepage&q=podiyil%20hill%20maurya&f=false|title=The Mauryan Polity|last=Dikshitar|first=V. R. Ramachandra|date=1993|publisher=Motilal Banarsidass Publ.|isbn=9788120810235|language=en}}</ref> చంద్రగుప్తుడు తన సింహాసనాన్ని త్యజించి జైన గురువు భద్రాబాహును అనుసరించాడు.{{sfn|R. K. Mookerji|1966|pp=39–40}}{{sfn|Geoffrey Samuel|2010|pp=60}}{{sfn|Romila Thapar|2004|p=178}} సల్లెఖాన జైన ఆచారం ప్రకారం మరణానికి ఉపవాసం ఉండటానికి ముందు అతను అనేక సంవత్సరాలు శ్రావణబేలగోల వద్ద సన్యాసిగా నివసించినట్లు చెబుతారు.{{sfn|R. K. Mookerji|1966|pp=39–41}} ===బిందుసార === [[File:I42 1karshapana Maurya Bindusara MACW4165 1ar (8486583162).jpg|thumb|A silver coin of 1 [[karshapana]] of the Maurya empire, period of [[Bindusara]] Maurya about 297-272 BC, workshop of Pataliputra. '''Obv:''' Symbols with a Sun '''Rev:''' Symbol '''Dimensions:''' 14 x 11 mm '''Weight:''' 3.4 g.]] మౌర్య సామ్రాజ్యం స్థాపకుడు చంద్రగుప్తకు బిందుసార జన్మించాడు. వివిధ పురాణాలు, మహావంశాలతో సహా అనేక వనరులు దీనిని ధ్రువీకరించాయి.{{sfn|Srinivasachariar|1974|p=lxxxvii}}{{full citation needed|date=April 2019}} బౌద్ధమత గ్రంథాలైన దీపవంశం, మహావంశ ("బిందుసారో") ఆయనను ధ్రువీకరించాయి; పారిష్ఠ-పర్వను వంటి జైన గ్రంథాలు; విష్ణు పురాణం ("విందుసర") వంటి హిందూ గ్రంథాలు కూడా ఆయనను గుర్తించాయి.<ref name="VAS_Asoka">{{cite book |url=https://archive.org/stream/asokabuddhistemp00smitiala#page/18/mode/2up |title=Asoka, the Buddhist emperor of India |author=Vincent Arthur Smith |year=1920 |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |isbn=9788120613034 |pages=18–19 }}</ref><ref>{{cite journal |url=https://books.google.com/books?id=rlQOAAAAIAAJ&pg=PA10 |title= On the Early Life of Asoka |author=[[Rajendralal Mitra]] |journal=Proceedings of the Asiatic Society of Bengal |year=1878 |publisher=Asiatic Society of Bengal |page=10 }}</ref> 12 వ శతాబ్దపు జైన రచయిత హేమచంద్ర పారిష్ఠ-పర్వను అభిప్రాయం ఆధారంగా బిందుసార తల్లి పేరు దుర్ధర.<ref name="Rosalind_1993">{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=Po9tUNX0SYAC&pg=PA204 |title=The Clever Adulteress and Other Stories: A Treasury of Jaina Literature |chapter=The Minister Cāṇakya, from the Pariśiṣtaparvan of Hemacandra|translator=Rosalind Lefeber |editor=[[Phyllis Granoff]] |author=Motilal Banarsidass |year=1993 |pages=204–206 }}</ref> కొన్ని గ్రీకు మూలాలు అతనిని "అమిట్రోచెట్సు", వైవిధ్యంగా కూడా ప్రస్తావించాయి. {{sfn|Paul J. Kosmin|2014|p=35}}{{sfn|Alain Daniélou|2003|p=108}} క్రీస్తుపూర్వం 297 లో బిందుసార సింహాసనాన్ని అధిరోహించారని చరిత్రకారుడు ఉపీందరు సింగు అంచనా వేశారు.{{sfn|Upinder Singh|2008|p=331}} కేవలం 22 సంవత్సరాల వయస్సులో ఉన్న బిందుసారా భారతదేశం ఉత్తర, మధ్య, తూర్పు భాగాలతో పాటు ఆఫ్ఘనిస్తాను, బలూచిస్తాను భాగాలతో కూడిన పెద్ద సామ్రాజ్యాన్ని వారసత్వంగా పొందాడు. బిందుసార ఈ సామ్రాజ్యాన్ని భారతదేశం దక్షిణ భాగం కర్ణాటక వరకు విస్తరించాడు. అతను మౌర్య సామ్రాజ్యం క్రింద పదహారు రాజ్యాలను తీసుకువచ్చాడు. తద్వారా దాదాపు అన్ని భారతీయ ద్వీపకల్పాలను జయించాడు (అతను 'రెండు సముద్రాల మధ్య భూమిని - బెంగాలు బే, అరేబియా సముద్రం మధ్య ద్వీపకల్ప ప్రాంతం' ను జయించినట్లు చెబుతారు). రాజు ఇలంసెటుసెన్నీ, పాండ్యాలు, చేరాలు పాలించిన చోళులవంటి స్నేహపూర్వక తమిళ రాజ్యాలను బిందుసార జయించలేదు. ఈ దక్షిణాది రాజ్యాలు కాకుండా, కళింగ (ఆధునిక ఒడిశా) భారతదేశంలో బిందుసార సామ్రాజ్యంలో భాగం కాని ఏకైక రాజ్యలుగా ఉన్నాయి.{{sfn|Dineschandra Sircar|1971|p=167}} తరువాత అతని కుమారుడు [[అశోకుడు]], తన తండ్రి పాలనలో ఉజ్జయిని రాజప్రతినిధ్గా పనిచేశాడు. ఇది పట్టణం ప్రాముఖ్యతను తెలియజేస్తుంది.<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=-HeJS3nE9cAC&pg=PA152 |title=The Greeks in Bactria and India |author=[[William Woodthorpe Tarn]] |publisher=Cambridge University Press |year=2010 |isbn=9781108009416 |page=152 }}</ref><ref>{{cite book |author=Mookerji Radhakumud |title=Asoka |url=https://books.google.com/books?id=uXyftdtE1ygC&pg=PA8 |year=1962 |publisher=Motilal Banarsidass |isbn=978-81-208-0582-8 |page=8 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180510200953/https://books.google.com/books?id=uXyftdtE1ygC&pg=PA8 |archive-date=10 May 2018 |df=dmy-all }}</ref> బిందుసార జీవితాన్ని అలాగే అతని తండ్రి చంద్రగుప్తా లేదా అతని కుమారుడు అశోకుడి జీవితం కూడా నమోదు చేయబడలేదు. ఆయన పాలనలో చాణుక్యుడు ప్రధానమంత్రిగా కొనసాగాడు. భారతదేశాన్ని సందర్శించిన మధ్యయుగ టిబెటు పండితుడు తారనాథ అభిప్రాయం ఆధారంగా చాణక్యుడు "పదహారు రాజ్యాల ప్రభువులను, రాజులను నాశనం చేయడానికి, తూర్పు, పశ్చిమ మహాసముద్రాల మధ్య భూభాగానికి సంపూర్ణ యజమాని కావడానికి" బిందుసారకు సహాయం చేశాడు.<ref name="EB_legends">{{cite book |url=https://archive.org/stream/legendsofindianb00burn#page/20/mode/2up |title=Legends of Indian Buddhism |author=Eugène Burnouf |publisher=E. P. Dutton |location=New York |year=1911 |pages=59 }}</ref> అతని పాలనలో, తక్షశిలా పౌరులు రెండుసార్లు తిరుగుబాటు చేశారు. మొదటి తిరుగుబాటులో అతని పెద్ద కుమారుడు సుసిమా పాల్గొన్నాడు. రెండవ తిరుగుబాటుకు కారణం తెలియదు. కానీ బిందుసార తన జీవితకాలంలో దానిని అణచివేయలేకపోయాడు. బిందుసార మరణం తరువాత దీనిని [[అశోకుడు]] రూపుమాపాడు. బిందుసార హెలెనికు ప్రపంచంతో స్నేహపూర్వక దౌత్య సంబంధాలను కొనసాగించాడు. బిందుసర న్యాయస్థానంలో డీమాచసు సెలూసిదు చక్రవర్తి మొదటి ఆంటియోకసు రాయబారిగా పనిచేసాడు.{{sfn|S. N. Sen|1999|p=142}}గ్రీకు రచయిత ఇయాంబులసును స్వాగతించాడని డయోడోరసు పేర్కొన్న పాలిబోత్రా రాజు (పటాలిపుత్ర, మౌర్య రాజధాని)ను సాధారణంగా బిందుసారగా గుర్తిస్తారు. {{sfn|S. N. Sen|1999|p=142}} ఈజిప్టు రాజు ఫిలడెల్ఫసు డియోనిసియసు అనే రాయబారిని భారతదేశానికి పంపించాడని ప్లినీ పేర్కొన్నాడు.<ref>"Three Greek ambassadors are known by name: Megasthenes, ambassador to Chandragupta; Deimachus, ambassador to [[Chandragupta Maurya|Chandragupta's]] son Bindusara; and Dyonisius, whom Ptolemy Philadelphus sent to the court of Ashoka, Bindusara's son", McEvilley, p.367</ref><ref>''India, the Ancient Past'', Burjor Avari, p.108-109</ref> సైలేంద్ర నాథు సేను అభిప్రాయం ఆధారంగా ఇది బిందుసార పాలనలో జరిగినట్లు తెలుస్తుంది.{{sfn|S. N. Sen|1999|p=142}} అతని తండ్రి చంద్రగుప్తుడిలా కాకుండా (తరువాతి దశలో జైనమతంలోకి మారినవారు), బిందుసార అజివిక వర్గాన్ని విశ్వసించారు. బిందుసార గురువు పింగలవత్స (జనసనా) అజీవ శాఖకు చెందిన బ్రాహ్మణుడు.<ref>P. 138 and P. 146 ''History and doctrines of the Ājīvikas: a vanished Indian religion'' by Arthur Llewellyn Basham</ref> బిందుసార భార్య, రాణి సుభద్రంగి (రాణి అగ్గమహేసి) చంపా (ప్రస్తుత భాగల్పూర్ జిల్లా) నుండి అజీవ శాఖకు చెందిన బ్రాహ్మణుడు.<ref>P. 24 ''Buddhism in comparative light'' by Anukul Chandra Banerjee</ref> బ్రాహ్మణ మఠాలకు (బ్రాహ్మణ-భట్టో) అనేక దానాలు ఇచ్చిన ఘనత బిందుసారాలో ఉంది.<ref>P. 171 ''Ashoka and his inscriptions, Volume 1'' by Beni Madhab Barua, Ishwar Nath Topa</ref> క్రీస్తుపూర్వం 270 లలో బిందుసర మరణించినట్లు చారిత్రక ఆధారాలు సూచిస్తున్నాయి. ఉపీందరు సింగు ప్రకారం, బిందుసారా క్రీస్తుపూర్వం 273 లో మరణించాడు.{{sfn|Upinder Singh|2008|p=331}} అలైను డానియౌలో అతను క్రీ.పూ 274 లో మరణించాడని నమ్ముతాడు.{{sfn|Alain Daniélou|2003|p=109}} క్రీస్తుపూర్వం 273-272లో అతను మరణించాడని సైలేంద్ర నాథు సేను అభిప్రాయపడ్డాడు. అతని మరణం తరువాత నాలుగు సంవత్సరాల వారసత్వ పోరాటం జరిగింది. తరువాత అతని కుమారుడు అశోకుడు క్రీస్తుపూర్వం 269-268లో చక్రవర్తి అయ్యాడు.{{sfn|S. N. Sen|1999|p=142}}మహావంశం ఆధారంగా బిందుసార 28 సంవత్సరాలు పాలించాడు.<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=JBbznHuPrTYC&pg=PA33 |title=Early Buddhism and the Bhagavadgita |author=Kashi Nath Upadhyaya |publisher=Motilal Banarsidass |year=1997 |isbn=9788120808805 |page=33 }}</ref> చంద్రగుప్తుడి వారసుడిని "భద్రాసర" అని పిలిచే వాయు పురాణం, అతను 25 సంవత్సరాలు పరిపాలించాడని పేర్కొంది.<ref name="HHW_Vishnu">{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=0943AQAAMAAJ&pg=PA188 |title=The Vishnu Purana |volume=IV |translator=[[Horace Hayman Wilson|H. H. Wilson]] |editor=[[Fitzedward Hall]] |publisher=Trübner & Co |year=1868 |pages=188 }}</ref> ===అశోక=== [[File:Sarnath_capital.jpg|right|thumb|[[Pillars of Ashoka|Aśంka pillar capital]] at [[Sarnath]]. ca. 250 BCE.]] [[File:Ashoka pillar at Vaishali, Bihar, India.jpg|thumb| Ashoka pillar at [[Vaishali (ancient city)|Vaishali]].]] [[File:6thPillarOfAshoka.JPG|thumb|Fragment of the 6th Pillar [[Edicts of Ashoka|Edict of Ashoka]] (238 BCE), in [[Brāhmī script|Brahmi]], sandstone, [[British Museum]].]] యువ యువరాజుగా, అశోక (క్రీ.పూ. 272 ​​- 232) ఉజ్జయిని, తక్షశిలలో తిరుగుబాట్లను అణిచివేసిన తెలివైన శక్తిగా ఉన్నాడు. చక్రవర్తిగా ఆయన ప్రతిష్ఠాత్మకంగానూ ఆవేశపూరితంగానూ ఉన్నాడు. దక్షిణ, పశ్చిమ భారతదేశంలో సామ్రాజ్యం ఆధిపత్యాన్ని తిరిగి నొక్కి చెప్పాడు. కానీ ఆయన కళింగ (క్రీ.పూ. 262–261) ను జయించడం అతని జీవితంలో కీలకమైన సంఘటనగా నిరూపించబడింది. అశోక కళింగను ఒక పెద్ద ప్రాంతం మీద అధికారాన్ని స్థిరపరచడానికి అక్కడ ఒక కోటను నిర్మించాడు.<ref>{{Cite book|title=The Archaeology of Early Historic South Asia: The Emergence of Cities and States|url=https://archive.org/details/archaeologyofear0000allc|last=Allchin|first=F.R.|last2=Erdosy|first2=George|publisher=Cambridge University Press|year=1995|location=Cambridge|pages=[https://archive.org/details/archaeologyofear0000allc/page/306 306]}}</ref> రాజ సైనికులు, పౌర విభాగాల కళింగ దళాల మీద అశోకుడి సైన్యం విజయం సాధించినప్పటికీ తీవ్ర ఆవేశంతో జరిగిన యుద్ధంలో సైనికులు, పౌరులు కలిసి 1,00,000 మంది మరణించారు. ఇందులో 10,000 మందికి పైగా అశోకుడికి చెందిన సైనికులు ఉన్నారు. లక్షలాది మంది ప్రజల మరణం, యుద్ధవిధ్వంసం అశోకుడు ప్రతికూలంగా ప్రభావితమయ్యాడు. వినాశనాన్ని వ్యక్తిగతంగా చూసిన అశోకుడు పశ్చాత్తాపం చెందడం ప్రారంభించాడు. కళింగ అనుసంధానం పూర్తయినప్పటికీ అశోకుడు బౌద్ధమతం బోధలను స్వీకరించాడు. ఫలితంగా ఆయన యుద్ధం, హింసను త్యజించాడు. ఆయన ఆసియా చుట్టూ పర్యటించడానికి, బౌద్ధమతాన్ని ఇతర దేశాలకు వ్యాప్తి చేయడానికి మతబోధకుల బృందాలను పంపించాడు.{{citation needed|date=August 2016}} అశోకుడు అహింసా సూత్రాలతో వేట, హింసాత్మక క్రీడా కార్యకలాపాలను నిషేధించడానికి ఒప్పంద, బలవంతపు శ్రమకు ముగింపు అమలు చేశాడు (యుద్ధంలో దెబ్బతిన్న కళింగలో వేలాది మంది ప్రజలు శ్రమ, దాస్యంలోకి నెట్టబడ్డారు). ఆయన ఒక పెద్ద, శక్తివంతమైన సైన్యాన్ని కొనసాగిస్తూ శాంతిని స్థాపించాడు. అధికారాన్ని కొనసాగిస్తూ అశోకుడు ఆసియా, ఐరోపాలలో రాజ్యాలతో స్నేహపూర్వక సంబంధాలను విస్తరించాడు. ఆయన బౌద్ధ కార్యకలాపాలకు మార్గదర్శకం చేశాడు. ఆయన దేశవ్యాప్తంగా భారీ మౌలిక నిర్మాణ కార్యక్రమాన్ని చేపట్టాడు. 40 ఏళ్ళకు పైగా శాంతి సామరస్యం, శ్రేయస్సు అశోకడిని భారతీయ చరిత్రలో అత్యంత విజయవంతమైన, ప్రసిద్ధ రాజులలో ఒకటిగా చేసింది. ఆయన ఆధునిక భారతదేశంలో ప్రేరణకలిగించిన ఆదర్శవంతమైన చక్రవర్తిగా మిగిలిపోయాడు.{{citation needed|date=August 2016}} రాతితో అమర్చబడిన అశోకుడి శాసనాలు ఉపఖండం అంతటా కనిపిస్తాయి. పశ్చిమాన ఆఫ్ఘనిస్తాను, దక్షిణాన ఆంధ్ర (నెల్లూరు జిల్లా) వరకు అశోక శాసనాలు ఆయన విధానాలు, విజయాలను తెలియజేస్తాయి. ప్రధానంగా ప్రాకృతంలో వ్రాయబడినప్పటికీ వాటిలో రెండు గ్రీకు భాషలో, ఒకటి గ్రీకు - అరామికు భాషలలో వ్రాయబడ్డాయి. అశోకుడి శాసనాలు గ్రీకులు, కంబోజులు, గాంధారులు ఆయన సామ్రాజ్యం సరిహద్దు ప్రాంతం ప్రజలుగా ఉన్నట్లు సూచిస్తాయి. పశ్చిమంలోని గ్రీకు పాలకులకు మధ్యధరా వరకు అశోకుడు దూతలను పంపినట్లు వారు ధ్రువీకరిస్తున్నారు. ఆ సమయంలో హెలెనికు ప్రపంచంలోని ప్రతి పాలకులైన అమ్టియోకో (ఆంటియోకసు), తులమయ (టోలెమి), అమ్టికిని (ఆంటిగోనోసు), మాకా (మాగాసు), అలికసుదారో (అలెగ్జాండరు) అశోకుడు మతమార్పిడి గ్రహీతలుగా ఈ శాసనాలు కచ్చితంగా పేరు పెట్టాయి. శాసనాలు తమ భూభాగాన్ని "600 యోజనాల దూరంలో" (ఒక యోజనాలు 7 మైళ్ళు) కచ్చితంగా గుర్తించాయి. ఇది భారతదేశం, గ్రీసు మధ్య (సుమారు 4,000 మైళ్ళు) దూరానికి అనుగుణంగా ఉంటుంది.<ref>[[Edicts of Ashoka]], 13th Rock Edict, translation S. Dhammika.</ref> ===పతనం=== అశోకుడి బలహీనమైన రాజుల వారసత్వం 50 సంవత్సరాలు కొనసాగింది. ఆయన తరువాత అశోకుని మనవడు దశరథ మౌర్యుడు సింహాసం అధిష్టించాడు. ఆయన తరువాత అశోకు కుమారులు ఎవరూ సింహాసనాన్ని అధిష్టించలేదు. తన మొదటి కుమారుడు మహేంద్ర ప్రపంచవ్యాప్తంగా బౌద్ధమతాన్ని వ్యాప్తి చేయడానికి పూనుకున్నాడు. కునల మౌర్యుడు గుడ్డివాడు కాబట్టి సింహాసనాన్ని అధిరోహించలేకపోయాడు. కౌర్వాకి కుమారుడు తివాలా అశోకుడి కంటే ముందే మరణించాడు. మరో కుమారుడు జలౌకా అతని వెనుక పెద్ద కథ లేదు. ఈ సామ్రాజ్యం దశరథుని పాలనలో అనేక భూభాగాలను కోల్పోయింది. తరువాత వాటిని కునల కుమారుడు సంప్రాతి స్వాధీనం చేసుకున్నాడు. సంప్రాతి తరువాత మౌర్యాలు నెమ్మదిగా అనేక భూభాగాలను కోల్పోయారు. క్రీస్తుపూర్వం 180 లో బృహద్రత మౌర్యడిని ఆయన సైన్యాధ్యక్షుడైన పుష్యమిత్ర షుంగా వధించాడు. ఆయనకు వారసుడు లేరు. అందువలన గొప్ప మౌర్య సామ్రాజ్యం చివరకు ముగింపుకు వచ్చి షుంగా సామ్రాజ్యం పుట్టుకొచ్చింది. ====శుంగ తిరుగుబాటు (క్రీ.పూ 185)==== బృహద్రాత హత్య, షుంగా సామ్రాజ్యం అభివృద్ధి బౌద్ధుల మీద మతపరమైన హింస అధికరించడానికి దారితీసిందని.<ref>According to the [[Ashokavadana]]</ref> హిందూ మతం పునరుద్ధరించబడిందని అశోకవదన వంటి బౌద్ధ రికార్డులు వ్రాస్తున్నాయి. సర్ జాన్ మార్షల్ ప్రకారం <ref>Sir John Marshall, "A Guide to Sanchi", Eastern Book House, 1990, {{ISBN|81-85204-32-2}}, pg.38</ref> హింసకు ప్రధాన రచయిత పుష్యమిత్ర అయి ఉండవచ్చని భావించబడుతుంది. అయినప్పటికీ తరువాత షుంగా రాజులు బౌద్ధమతానికి ఎక్కువ మద్దతునిచ్చినట్లు తెలుస్తోంది. ఇతర చరిత్రకారులు ఎటియన్నే లామోట్టే <ref>E. Lamotte: History of Indian Buddhism, Institut Orientaliste, Louvain-la-Neuve 1988 (1958)</ref> రోమిలా థాపరు, <ref>Aśoka and the Decline of the Mauryas by Romila Thapar, Oxford University Press, 1960 P200</ref> బౌద్ధులను హింసించారనే ఆరోపణలకు అనుకూలంగా పురావస్తు ఆధారాలు లేవని దారుణాల విస్తృతి పరిమాణం అతిశయోక్తి అని వాదించారు. ====ఇండో - గ్రీకు రాజ్య స్థాపన (క్రీ.పూ 180)==== మౌర్యాల పతనం ఖైబరు పాసు అరక్షించితం చేసింది. ఫలితంగా విదేశీ దండయాత్ర తరంగాలను కొనసాగాయి. గ్రీకో-బాక్ట్రియను రాజు డెమెట్రియసు విజృంభించి క్రీ.పూ 180 లో దక్షిణ ఆఫ్ఘనిస్తాను, వాయవ్య భారతదేశంలోని కొన్ని ప్రాంతాలను జయించి ఇండో-గ్రీకు రాజ్యాన్ని స్థాపించాడు. ఇండో-గ్రీకులు ట్రాన్సు-సింధు ప్రాంతం మీద ఆధీనతను నిర్వహించి శతాబ్దానికి మధ్య భారతదేశంలోకి ప్రవేశించారు. వారి ఆధ్వర్యంలో బౌద్ధమతం అభివృద్ధి చెందింది. వారి రాజులలో ఒకరైన మేనందరు బౌద్ధమతంలో ప్రసిద్ధ వ్యక్తి అయ్యాడు. ఆయన ఆధునిక నగరమైన సియాలుకోట సాగాలా కొత్త రాజధానిని స్థాపించవలసి ఉంది. అయినప్పటికీ వారి డొమైనుల పరిధి, వాటి పాలన కాలం చాలా చర్చకు లోబడి ఉన్నాయి. క్రీస్తు జననం వరకు వారు ఉపఖండంలో ఆధీనత కలిగి ఉన్నారని ఆధారాలు సూచిస్తున్నాయి. షుంగాలు, శాతవాహనులు, కళింగులు వంటి స్వదేశీ శక్తులకు వ్యతిరేకంగా వారు సాధించిన విజయాలు స్పష్టంగా తెలియకపోయినా, ఇండో-సిథియన్లుగా పేరు మార్చబడిన సిథియను తెగలు క్రీస్తుపూర్వం 70 నుండి ఇండో-గ్రీకుల ముగింపుకు కారణం అయ్యాయి. ట్రాంసి-సింధు ప్రజలు మధుర ప్రాంతం, గుజరాతు ప్రాంతాలలో భూములను నిలుపుకున్నాయి.{{citation needed|date=August 2016}} [[దస్త్రం:Emblem of India.svg|thumb|200px| A representation of the [[Lion Capital of Ashoka]], which was erected around [[250 BCE]]. It is the [[emblem of India]].]] [[దస్త్రం:MauryaStatuettes.jpg|thumb|400px|Statuettes of the Maurya period, 4th-3rd century BCE. [[Musée Guimet]].]] ==ఆర్ధికం== [[File:MauryanStatuette2ndCenturyBCE.jpg|thumb|left|upright|మౌర్య విగ్రహం, 2వ శతాబ్దం BCE.]] దక్షిణ ఆసియాలో మొట్టమొదటిసారిగా రాజకీయ ఐక్యత, సైనిక భద్రత ఒక సాధారణ ఆర్థిక వ్యవస్థకు అవకాశం కలిగించాయి. వ్యవసాయ ఉత్పాదకత పెరగడం వాణిజ్యాన్ని మెరుగుపరిచాయి. వందలాది రాజ్యాలు, అనేక చిన్న సైన్యాలు, శక్తివంతమైన ప్రాంతీయ అధిపతులు, అంతర్గత యుద్ధాలు పాల్గొన్న మునుపటి పరిస్థితి క్రమశిక్షణ కలిగిన కేంద్ర అధికారానికి దారితీసింది. ప్రాంతీయ రాజుల నుండి రైతులు పన్ను, పంట సేకరణ భారం నుండి విముక్తి పొందారు. అర్థశాస్త్రంలో సూత్రాల ప్రకారం జాతీయంగా నిర్వహించబడే సరసమైన పన్నుల విధానం అమలుపరచబడింది. చంద్రగుప్త మౌర్యుడు భారతదేశం అంతటా ఒకే కరెన్సీని స్థాపించాడు. ప్రాంతీయ గవర్నర్లు, నిర్వాహకుల నెట్‌వర్క్, ఒక పౌర సేవ వ్యాపారులు, రైతులు, వ్యాపారులకు న్యాయం, భద్రతను అందించింది. మౌర్య సైన్యం చిన్న ప్రాంతాలలో తమ ఆధిపత్యాన్ని ప్రయత్నించిన బందిపోట్లు, ప్రాంతీయ ప్రైవేటు సైన్యాలు, శక్తివంతమైన అధిపతుల ముఠాను తుడిచిపెట్టింది. ఆదాయ సేకరణలో రెజిమెంటలు అయినప్పటికీ, ఉత్పాదకతను పెంపొందించడానికి మౌర్యుడు పలు ప్రజోపయోగ జలమార్గాలను కూడా అభివృద్ధి చేసింది. అయితే కొత్తగా కనుగొన్న రాజకీయ ఐక్యత, అంతర్గత శాంతి కారణంగా భారతదేశంలో అంతర్గత వాణిజ్యం బాగా విస్తరించింది.{{citation needed|date=August 2016}} ఇండో-గ్రీకు స్నేహ ఒప్పందం ప్రకారం అశోకుడి పాలనలో, అంతర్జాతీయ వాణిజ్యం విస్తరించింది. ప్రస్తుత పాకిస్తాను, ఆఫ్ఘనిస్తాను సరిహద్దులో ఉన్న ఖైబరు పాస్ బాహ్య ప్రపంచంతో వ్యాపారసంబంధాలు అభివృద్ధి చేయడానికి వాణిజ్యపరంగా వ్యూహాత్మకంగా ముఖ్యమైన ఓడరేవుగా మారింది. పశ్చిమ ఆసియాలోని గ్రీకు రాజ్యాలు, హెలెనికు రాజ్యాలు భారతదేశానికి ముఖ్యమైన వాణిజ్య భాగస్వాములుగా మారాయి. వాణిజ్యం మలయా ద్వీపకల్పం ద్వారా ఆగ్నేయాసియా వరకు విస్తరించింది. భారతదేశం ఎగుమతులలో వస్తువులు, పట్టు వస్త్రాలు, సుగంధ ద్రవ్యాలు, అన్యదేశ ఆహారాలు ఉన్నాయి. మౌర్యుడు సామ్రాజ్యంతో వాణిజ్యాన్ని విస్తరించి బాహ్య ప్రపంచం నుండి కొత్త శాస్త్రీయ జ్ఞానం, సాంకేతిక పరిజ్ఞానాన్ని ప్రజలకు అందించాడు. వేలాది రోడ్లు, జలమార్గాలు, కాలువలు, ఆస్పత్రులు, విశ్రాంతి గృహాలు, ఇతర ప్రజా మౌలిక నిర్మాణానికి కూడా అశోకుడు మార్గదర్శకం చేశాడు. పన్నులు, పంట సేకరణకు సంబంధించిన కఠినమైన పరిపాలనా పద్ధతులను సడలించడం సామ్రాజ్యం అంతటా ఉత్పాదకత, ఆర్థిక కార్యకలాపాల అభివృద్ధికి సహాయపడింది. {{citation needed|date=August 2016}} అనేక విధాలుగా మౌర్య సామ్రాజ్యంలో ఆర్థిక పరిస్థితి అనేక రోమను సామ్రాజ్యానికి సమానంగా ఉంటుంది. ఇద్దరికీ విస్తృతమైన వాణిజ్య సంబంధాలు ఉన్నాయి. ఇద్దరికీ కార్పొరేషన్ల మాదిరి సంస్థలు ఉన్నాయి. రోంలో సంస్థాగత సంస్థలు ఉన్నాయి. ఇవి ఎక్కువగా ప్రభుత్వ-ఆధారిత ప్రాజెక్టులకు ఉపయోగించబడుతున్నాయి. మౌర్యుడు భారతదేశంలో అనేక ప్రైవేటు వాణిజ్య సంస్థలు స్థాపించాడు. ఇవి పూర్తిగా ప్రైవేటు వాణిజ్యం కోసం పనిచేసాయి. మౌర్య సామ్రాజ్యంలో ఇవి అభివృద్ధి చెందాయి.<ref>[http://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=796464 ''The Economic History of the Corporate Form in Ancient India.''] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160204000202/http://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=796464|date=4 February 2016}} [[University of Michigan]].</ref> {| class="wikitable" style="margin:0 auto;" align="center" colspan="1" cellpadding="3" style="font-size: 80%;" |align=center colspan=1 style="background:#F4A460; font-size: 100%;"| '''Maurya Empire coinage''' |- |<gallery mode="packed" heights="100px"> Hoard of mostly Mauryan coins.jpg|Hoard of mostly Mauryan coins. File:MauryanCoin.JPG|Silver punch mark coin of the Maurya empire, with symbols of wheel and elephant. 3rd century BCE.{{citation needed|date=July 2017}} File:Mauryan coin with arched hill symbol on reverse.jpg|Mauryan coin with arched hill symbol on reverse.{{citation needed|date=July 2017}} File:Mauryan Empire. Circa late 4th-2nd century BC.jpg|Mauryan Empire coin. Circa late 4th-2nd century BCE.{{citation needed|date=July 2017}} Mauryan Empire. temp. Salisuka or later. Circa 207-194 BC.jpg|Mauryan Empire, Emperor [[Salisuka]] or later. Circa 207-194 BCE.<ref>[https://www.cngcoins.com/Coin.aspx?CoinID=304898 CNG Coins] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170827130159/https://www.cngcoins.com/Coin.aspx?CoinID=304898 |date=27 August 2017 }}</ref> </gallery> |} ==మతం== ===జైనమతం=== [[File:Shravanabelagola2007 - 44.jpg|thumb|Bhadrabahu Cave, [[Shravanabelagola]] where [[Chandragupta Maurya|Chandragupta]] is said to have died]] చంద్రగుప్తా మౌర్యుడు పదవీ విరమణ చేసిన తరువాత జైన మతాన్ని స్వీకరించాడు. ఆయన తన సింహాసనాన్ని, భౌతిక ఆస్తులను త్యజించినతరువాత సంచారం చేస్తున్న జైన సన్యాసుల సమూహంలో చేరాడు. చంద్రగుప్తుడు జైన సన్యాసి ఆచార్య భద్రాబాహు శిష్యుడు. తన చివరి రోజులలో కర్ణాటకలోని శ్రావణ బెల్గోల వద్ద, శాంతారా కఠినమైన కానీ స్వీయ-శుద్ధి చేసే జైన కర్మను (మరణం వరకు వేగంగా) గమనించినట్లు చెబుతారు.{{sfn|R. K. Mookerji|1966|pp=39-41}}{{sfn|Romila Thapar|2004|p=178}}{{sfn|Hermann Kulke|2004|pp=64-65}}{{sfn|Geoffrey Samuel|2010|pp=60}} అశోకుడి మనవడు సంప్రతి కూడా జైన మతాన్ని పోషించాడు. సుహస్తిను వంటి జైన సన్యాసుల బోధనల ద్వారా సంప్రతి ప్రభావితమయ్యాడు. ఆయన భారతదేశం అంతటా 1,25,000 దరసరాలను నిర్మించాడని చెబుతారు.{{sfn|John Cort|2010|p=142}} వాటిలో కొన్ని ఇప్పటికీ అహ్మదాబాదు, విరాంగాం, ఉజ్జయిని, పాలితానా పట్టణాలలో కనిపిస్తాయి. {{citation needed|date=April 2019}}అశోకుడు, సంప్రాతి జైనమతం ప్రచారం చేయడానికి గ్రీకు, పర్షియా, మిడిలు ఈస్టులకు ప్రచారకులను పంపాడు. కానీ ఇప్పటి వరకు ఈ ప్రాంతంలో పరిశోధనలు జరగలేదు.{{sfn|John Cort|2010|p=199}}<ref>{{cite book |last=Tukol |first=T. K. |author-link=T. K. Tukol |title=Jainism in South India |url=http://www.fas.harvard.edu/~pluralsm/affiliates/jainism/article/south.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304191052/http://www.fas.harvard.edu/~pluralsm/affiliates/jainism/article/south.htm |archive-date=4 March 2016 |df=dmy-all }}</ref> ఆ విధంగా మౌర్య పాలనలో జైన మతం కీలక శక్తిగా మారింది. దక్షిణ భారతదేశంలో జైన మతం వ్యాప్తికి చంద్రగుప్తుడు, సంప్రతి ఘనత పొందారు. వారి పాలనలో లక్షలాది దేవాలయాలు, స్థూపాలు నిర్మించబడినట్లు చెబుతారు. ===బుద్ధమతం=== [[File:Sanchi2.jpg|thumb|The [[stupa]], which contained the relics of Buddha, at the center of the [[Sanchi]] complex was originally built by the Maurya Empire, but the balustrade around it is [[Sunga]], and the decorative gateways are from the later [[Satavahana]] period.]] [[File:Taxila1.jpg|thumb|The [[Dharmarajika]] [[stupa]] in [[Taxila]], modern [[Pakistan]], is also thought to have been established by Emperor [[Asoka]].]] సామ్రాజ్యం కేంద్రమైన మగధ బౌద్ధమతానికి కూడా జన్మస్థలంగా ఉంది. అశోకుడు మొదట్లో హిందూ మతాన్ని అభ్యసించాడు కాని తరువాత బౌద్ధమతాన్ని స్వీకరించాడు; కళింగ యుద్ధం తరువాత, ఆయన విస్తరణ వాదం, తీవ్రమైన వేగంతో ఇంటెన్సివు పోలీసింగు, పన్ను వసూలు కొరకు, తిరుగుబాటుదారులకు వ్యతిరేకంగా క్రూరమైన చర్యలు, కఠినమైన ఆర్థిక నిషేధాలను త్యజించాడు. అశోకుడు తన కుమారుడు మహీంద, కుమార్తె సంఘమిత్ర నేతృత్వంలోని ఒక మతప్రచారక బృందాన్ని శ్రీలంకకు పంపాడు. శ్రీలంక రాజు టిస్సా బౌద్ధ ఆదర్శాలకు ఎంతగానో ఆకర్షితుడయ్యాడు. అతను వాటిని స్వయంగా స్వీకరించి బౌద్ధమతాన్ని దేశజాతీయ మతంగా మార్చాడు. అశోకుడు పశ్చిమ ఆసియా, గ్రీసు ఆగ్నేయాసియాకు అనేక బౌద్ధ మతప్రచారక బృందాలను పంపాడు. మఠాలు, పాఠశాలల నిర్మాణంతో పాటు సామ్రాజ్యం అంతటా బౌద్ధ సాహిత్యాన్ని ప్రచురించాడు. ఆయన సాంచి, మహాబోధి ఆలయం వంటి భారతదేశం అంతటా 84,000 స్థూపాలను నిర్మించాడని నమ్ముతారు. సైబీరియాతో సహా ఆఫ్ఘనిస్తాను, థాయిలాండు, ఉత్తర ఆసియాలో బౌద్ధమతానికి ప్రజాదరణను భివృద్ధి చేసాడు. బౌద్ధ మతం సంస్కరణ, విస్తరణకు కృషి చేసిన కౌన్సిలు, భారతదేశం మూడవ బౌద్ధ మండలి, దక్షిణ ఆసియా బౌద్ధ ఆదేశాలను తన రాజధాని సమీపంలో ఏర్పాటు చేయడానికి అశోకుడు సహాయం చేశాడు. భారతీయ వ్యాపారులు బౌద్ధమతాన్ని స్వీకరించి మౌర్య సామ్రాజ్యం అంతటా మతాన్ని వ్యాప్తి చేయడంలో పెద్ద పాత్ర పోషించారు.<ref>Jerry Bentley, ''Old World Encounters: Cross-Cultural Contacts in Pre-Modern Times'' (New York: Oxford University Press), 46</ref> ==నిర్మాణ అవశేషాలు== [[File:Barabar Caves 2.JPG|thumb|upright=1.2|Mauryan architecture in the [[Barabar Caves]]. [[Lomas Rishi Cave]]. 3rd century BCE.]] ఈ కాలపు గొప్ప స్మారక చిహ్నం, కుమ్రారు ప్రదేశంలో ఉన్న పాత రాజభవనం చంద్రగుప్త మౌర్యుని పాలనలో నిర్మించబడింది. సమీపంలోని కుమ్రారు స్థలంలో జరిపిన త్రవ్వకాల్లో రాజభవనం అవశేషాలు వెలికి తీయబడ్డాయి. ఈ రాజభవనం భవనాల సముదాయంగా భావించబడుతుంది. వీటిలో ముఖ్యమైనది విస్తారమైన కొయ్య స్తంభాల మద్దతుతో నిర్మించిన విస్తారమైన సభామంటపం ఉంది. స్తంభాలను సాధారణ వరుసలలో అమర్చారు. తద్వారా హాలును అనేక చిన్న చదరపు మండపాలుగా విభజించారు. స్తంభాల సంఖ్య 80, ఒక్కొక్కటి 7 మీటర్లు. మెగాస్టీనెసు వంటి ప్రత్యక్ష సాక్షుల కథనం ప్రకారం ఈ ప్యాలెసు ప్రధానంగా కలపతో నిర్మించబడింది. ఈ రాజభవనం సుసా, ఎక్బాటానా రాజభవనాలను శోభ, గొప్పతనాన్ని మించిందని భావించారు. దాని పూతపూసిన స్తంభాలు బంగారు తీగలు, వెండి పక్షులతో అలంకరించబడ్డాయి. ఈ భవనాలు చేపల చెరువులతో నిండిన విస్తారమైన ఉద్యానవనంలో ఉన్నాయి. అనేక రకాల అలంకారమైన చెట్లు, పొదలతో అమర్చబడి ఉన్నాయి.<ref>"L'age d'or de l'Inde Classique", p23</ref>{{better source|date=August 2016}} కౌటిల్య అర్థశాస్త్రం ఈ కాలం నుండి ప్యాలెసు నిర్మాణ పద్ధతిని కూడా ఇస్తుంది. రాతి స్తంభాల శకలాలు, వాటి గుండ్రని ఆకృతి, మృదువైన మెరుగుతో సహా, అంతకుముందు చెక్కతో స్తంభాల స్థానంలో రాతి స్తంభాలను నిర్మాణానికి అశోకుడు బాధ్యత వహించినట్లు సూచిస్తుంది.{{citation needed|date=August 2016}} [[File:Early stupa 6 meters in diameter with fallen umbrella on side in Chakpat near Chakdara.jpg|thumb|left|An early [[stupa]], 6 meters in diameter, with fallen umbrella on side. Chakpat, near [[Chakdara]]. Probably Maurya, 3rd century BCE.]] అశోకుడి కాలంలో రాతిపని చాలా వైవిధ్యమైన క్రమంలో ఉంది. ఎత్తైన స్తంభాలు, స్థూపాల రెయిలింగ్లు, సింహాసనం, ఇతర వ్యక్తుల భారీ శిల్పాలు కలిగి ఉంది. ఈ సమయంలో రాతి వాడకం చాలా పరిపూర్ణతకు చేరుకుంది. రాతి కళ చిన్న శకలాలు కూడా చక్కటి ఎనామిలు వంటి అధికంగా మెరిసే పాలిషును ఇచ్చారు. ఈ కాలం బౌద్ధ పాఠశాల నిర్మాణానికి నాంది పలికింది. అశోకుడు అనేక స్థూపాల నిర్మాణానికి బాధ్యత వహించాడు. అవి పెద్ద గోపురాలు, బుద్ధుని చిహ్నాలు ఉన్నాయి. వీటిలో ముఖ్యమైనవి సాంచి, భార్హటు, అమరావతి, బోధగయ, నాగార్జునకొండ వద్ద ఉన్నాయి. మౌర్య వాస్తుశిల్పానికి అత్యంత విస్తృతమైన ఉదాహరణలు అశోక స్తంభాలు, అశోకుని కాలంలో చెక్కిన శాసనాలు ఉన్నాయి. తరచూ అద్భుతంగా అలంకరించబడి భారత ఉపఖండం అంతటా 40 కి పైగా వ్యాపించాయి.<ref>"L'age d'or de l'Inde Classique", p22</ref>{{better source|date=August 2016}} నందంఘడు, సాంచి స్థూపం అశోక స్తంభాలు రాజచిహ్నం అయిన నెమళ్ళతో అలంకరించబడుతున్నట్లు వర్ణించబడింది.{{sfn|R. K. Mookerji|1966|p=15}} {| class="wikitable" style="margin:0 auto;" align="center" colspan="2" cellpadding="3" style="font-size: 80%; width: 100%;" |align=center colspan=2 style="background:#F4A460; font-size: 100%;"| '''Maurya structures and decorations at [[Sanchi]]<br /> (3rd century BCE)''' |- |align="center" style="font-size: 100%; width: 1%;"|[[File:Sanchi Great Stupa Mauryan configuration.jpg|250px]]<br />Approximate reconstitution of the Great Stupa at [[Sanchi]] under the [[Mauryan Empire|Mauryas]]. | <gallery mode="packed" heights="200px"> File:Ashokan Pillar - Stupa 1 - Sanchi Hill 2013-02-21 4361.JPG|Remains of the [[Pillars of Ashoka|Ashokan Pillar]] in polished stone (right of the Southern Gateway). File:Ashoka pillar remains near Southern Gateway Stupa 1 Sanchi.jpg|Remains of the shaft of the pillar of Ashoka, under a shed near the Southern Gateway. Sanchi Ashoka pillar with schism edit in 1913.jpg|Pillar and its inscription (the "Schism Edict") upon discovery. File:Sanchi_capital_right_side_view.jpg|The capital nowadays.<ref>Described in Marshall [https://archive.org/stream/in.ernet.dli.2015.532798 p.25-28 Ashoka pillar].</ref> </gallery> |} ==పర్యావరణ చరిత్ర== [[File:Patna Yakshas.jpg|thumb|The two [[Yaksha]]s, possibly 3rd century BCE, found in [[Pataliputra]].]] మౌర్య రాజవంశం నాటికి భారతదేశంలో జంతువుల రక్షణ తీవ్రమైన వ్యాపారంగా మారింది; భారతదేశంలో ఏకీకృత రాజకీయ సంస్థను అందించిన మొట్టమొదటి సామ్రాజ్యం కావడంతో, అడవులు, వాటి నివాసిత జంతుజాలం ​​పట్ల మౌర్యుల వైఖరి ఆసక్తిని కలిగిస్తుంది.<ref>{{Cite book|title=Ashoka: The Search for India's Lost Emperor|last=Allen|first=Charles|publisher=Hachette Digital|year=2012|isbn=978-1-408-70388-5|location=London|pages=274}}</ref> మౌర్యాలు మొదట అడవులను వనరులుగా చూశారు. వారికి అతి ముఖ్యమైన అటవీ ఉత్పత్తి ఏనుగు. ఆ కాలంలో సైనిక శక్తి గుర్రాలు, మనుషులపైనే కాకుండా యుద్ధ-ఏనుగులపై కూడా ఆధారపడింది; అలెగ్జాండరు మాజీ సైనికాధికారులలో ఒకరైన సెలూకసు ఓటమికి ఏంగులు ప్రధాన పాత్ర పోషించాయి. మౌర్యాలు ఏనుగుల సరఫరాను చౌకగా భద్రపరచడానికి ప్రయత్నించారు. అడవి ఏనుగులను పెంచడం కంటే వాటిని పట్టుకోవడం, మచ్చిక చేసుకోవడం, శిక్షణ ఇవ్వడానికి తక్కువ సమయం తీసుకున్నారు. కౌటిల్య అర్థశాస్త్రంలో పురాతన గణాంకాల గరిష్ఠాలు మాత్రమే కాకుండా, ఏనుగులు, అడవుల రక్షకుడు వంటి అధికారుల బాధ్యతలను నిస్సందేహంగా నిర్దేశిస్తుంది.<ref name="IWH4">Rangarajan, M. (2001) India's Wildlife History, pp 7.</ref> {{quote|అడవి సరిహద్దులో ఆయన అటవీవాసుల రక్షణలో ఉన్న ఏనుగుల కోసం ఒక అడవిని ఏర్పాటు చేయాలి. " చీఫ్ ఎలిఫెంట్ ఫారెస్టరు " కార్యాలయం కాపలాదారుల సహాయంతో ఏ భూభాగంలోనైనా ఏనుగులను రక్షించాలి. ఏనుగును చంపినవారికి మరణశిక్ష విధించబడుతుంది-అర్ధశాస్త్రం}} మౌర్యాలు కలప సరఫరాను రక్షించడానికి ప్రత్యేక అడవులను, అలాగే చర్మం కొరకు సింహాలు, పులులను కూడా సంరక్షించారు. ఇతర ప్రదేశాలలో దొంగలు, పులులు, ఇతర మాంసాహారులను తొలగించి పశువులను మేపడానికి అడవులను సురక్షితంగా ఉంచడానికి కూడా జంతువుల రక్షకుడు పనిచేశాడు.{{citation needed|date=August 2016}} మౌర్యులు కొన్ని అటవీ ప్రాంతాలను వ్యూహాత్మక లేదా ఆర్థిక పరంగా విలువైనదిగా భావించారు. వాటిపై నియంత్రణ చర్యలను ఏర్పాటు చేశారు. వారు అన్ని అటవీ తెగలను విశ్వసించ లేదు. లంచం, రాజకీయ అణచివేతతో వారిని నియంత్రించారు. సరిహద్దులను కాపాడటానికి, జంతువులను వలలో వేయడానికి, ఆహారం సేకరించడానికి వారు వారిలో కొంతమందిని అరణ్యకులుగా నియమించారు. కొన్నిసార్లు ఉద్రిక్తత, సంఘర్షణతో కూడిన సంబంధం మౌర్యులకు వారి విస్తారమైన సామ్రాజ్యాన్ని కాపాడటానికి వీలు కల్పించింది. <ref name="IWH5">Rangarajan, M. (2001) India's Wildlife History, pp 8.</ref> పరిపాలన చివరి భాగంలో అశోకుడు బౌద్ధమతాన్ని స్వీకరించిన తరువాత ఆయన తన పాలనా శైలిలో గణనీయమైన మార్పులను తీసుకువచ్చాడు. ఇందులో జంతుజాలానికి రక్షణ కల్పించి రాజ వేటను కూడా వదులుకున్నాడు. వన్యప్రాణుల పరిరక్షణ చర్యలను సమర్థించిన చరిత్రలో మొదటి పాలకుడు [రాజు]గా రాతి శాసనాలు కూడా ఉన్నాయి. జంతువుల వధను వదులుకోవడంలో చాలామంది రాజు మార్గాన్ని అనుసరించారని శాసనాలు ప్రకటించాయి; వారిలో ఒకరు గర్వంగా ఇలా చెబుతున్నారు:<ref name="IWH5"/> {{quote|మా రాజు చాలా తక్కువ జంతువులను చంపాడు. ఐదవ స్తంభంపై శాసనం)}} అయినప్పటికీ అశోకుడి శాసనాలు వాస్తవ సంఘటనల కంటే పాలకుల కోరికను ప్రతిబింబిస్తాయి; రాజ వేట సంరక్షణలో జింకలను వేటాడినందుకు 100 'పనాస ' (నాణేలు) జరిమానా ప్రస్తావించడం చట్టాన్ని అతిక్రమించే వారు ఉన్నట్లు చూపిస్తుంది. చట్టపరమైన ఆంక్షలు సాధారణ ప్రజలు వేటాడటం, నరికివేయడం, చేపలు పట్టడం - అడవుల్లో మంటలు వేయడంలో పద్ధతులతో విభేదించాయి. <ref name="IWH5"/> ==హెలెనిస్టికు ప్రపంచంతో సంబంధాలు == [[File:MauryanRingstone.JPG|thumb|Mauryan ringstone, with standing goddess. Northwest Pakistan. 3rd Century BCE]] ===సంరాజ్య స్థాపన === మౌర్య సామ్రాజ్యం ప్రారంభం నుండే హెలెనిస్టికు ప్రపంచంతో సంబంధాలు ప్రారంభమై ఉండవచ్చు. చంద్రగుప్తా మౌర్యుడు అలెగ్జాండరు ది గ్రేట్‌తో కలిశారని (బహుశా వాయవ్యంలో తక్షశిలా ప్రాంతంలో):<ref name="RM16">{{cite book |last1=Mookerji |first1=Radhakumud |author-link1=Radha Kumud Mukherjee |title=Chandragupta Maurya and His Times |date=1966 |publisher=Motilal Banarsidass |isbn=9788120804050 |pages=16–17 |url=https://books.google.com/books?id=i-y6ZUheQH8C&pg=PA16 |language=en}}</ref> "సాండ్రోకోటసు స్ట్రిప్లింగుగా ఉన్నప్పుడు అలెగ్జాండరును చూశాడు. అలెగ్జాండరు తనను దేశానికి అధిపతిగా చేయడాన్ని తృటిలో తప్పిందని తరువాతి కాలంలో సాండ్రోకోటసు చెప్పాడని మాకు చెప్పబడింది. ఎందుకంటే దాని రాజు తన తక్కువ పుట్టుకను అసహ్యించుకుని తృణీకరించబడ్డాడు ". ప్లూటార్కు 62-4 <ref name="RM16"/><ref>{{cite web|url=http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0243&layout=&loc=62.1|title=Plutarch, Alexander, chapter 1, section 1|publisher=}}</ref> ===వాయవ్యప్రాంతం తిరిగి జయించుట (c. క్రీ.పూ.317–316)=== అలెగ్జాండరు (జస్టిను) తరువాత చంద్రగుప్తుడు చివరికి వాయవ్య భారతదేశాన్ని ఆక్రమించాడు. అక్కడ గ్రీకులు గతంలో పాలించిన భూభాగాలలో ఆయన సాత్రపీలతో (పాశ్చాత్య మూలాల్లో "ప్రిఫెక్ట్సు"గా వర్ణించబడ్డాడు) పోరాడాడు. వీరిలో పశ్చిమంలో పాలకుడు యుడెమసు ఉండవచ్చు (క్రీ.పూ 317 లో పంజాబు వదిలి వెళ్ళే వరకు) క్రీస్తుపూర్వం 316 లో సింధు తీరప్రాంతాలలో గ్రీకు కాలనీల పాలకుడు అజెనోరు కుమారుడు పీతాను బాబిలోను బయలుదేరే వరకు పాలన సాగించి ఉండవచ్చు.{{citation needed|date=August 2016}} "అలెగ్జాండరు మరణం తరువాత బానిసత్వ భారాన్ని కదిలించినట్లుగా ఆయన రాజప్రతినిధులను భారతీయప్రజానీకం హత్య చేసింది. ఈ విముక్తికి రచయిత సాండ్రాకోటోసు కానీ ఆయన విజయం తరువాత బానిసత్వం ప్రజలకు నుండి విముక్తిని కలిగించాడు. సింహాసనాన్ని తీసుకున్న తరువాత ఆయన ప్రజలు విదేశీ ఆధిపత్యం నుండి విముక్తి పొందిన వ్యక్తులు అయ్యారు. "జస్టిన్ XV.4.12-13 <ref>"(Transitum deinde in Indiam fecit), quae post mortem Alexandri, ueluti ceruicibus iugo seruitutis excusso, praefectos eius occiderat. Auctor libertatis Sandrocottus fuerat, sed titulum libertatis post uictoriam in seruitutem uerterat ; 14 siquidem occupato regno populum quem ab externa dominatione uindicauerat ipse seruitio premebat." [http://www.forumromanum.org/literature/justin/trad15.html Justin XV.4.12–13] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170420013859/http://www.forumromanum.org/literature/justin/trad15.html |date=20 April 2017 }}</ref> "తరువాత అతను అలెగ్జాండరు ప్రతినిధులకు వ్యతిరేకంగా యుద్ధానికి సిద్ధమవుతున్నప్పుడు ఒక పెద్ద అడవి ఏనుగు అతని వద్దకు వెళ్లి అతనిని మచ్చిక చేసుకున్నట్లుగా తన వెనుకకు తీసుకువెళ్ళింది. అతను గొప్ప పోరాట యోధుడు, యుద్ధ నాయకుడయ్యాడు. ఆ విధంగా రాజ్యాధికారాన్ని సంపాదించిన తరువాత సాండ్రాకోటోసు భారతదేశంలో ఉన్నాడు. ఆ సమయంలో సెలూకోసు భవిష్యత్తు కీర్తిని సిద్ధం చేస్తున్నాడు. " జస్టిన్ XV.4.19 possidebat."<ref>"Molienti deinde bellum aduersus praefectos Alexandri elephantus ferus infinitae magnitudinis ultro se obtulit et ueluti domita mansuetudine eum tergo excepit duxque belli et proeliator insignis fuit. Sic adquisito regno Sandrocottus ea tempestate, qua Seleucus futurae magnitudinis fundamenta iaciebat, Indiam [http://www.forumromanum.org/literature/justin/trad15.html Justin XV.4.19] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170420013859/http://www.forumromanum.org/literature/justin/trad15.html |date=20 April 2017 }}</ref> ===సెల్యూకసుతో సంఘర్షణ - సంధి(క్రీ.పూ.305)=== [[File:Diadoch.png|thumb|left|A map showing the north western border of Maurya Empire, including its various neighboring states.]] అలెగ్జాండరు పూర్వ సామ్రాజ్యం ఆసియా భాగానికి చెందిన మాసిడోనియా సాట్రాపీ అయిన మొదటి సెలూకసు నికేటరు, తన స్వంత అధికారం కలిగిన బాక్ట్రియా, సింధు (అప్పియను, హిస్టరీ ఆఫ్ రోం, ది సిరియా వార్సు 55) తూర్పు భూభాగాల వరకు స్వాధీనం చేసుకున్నాడు. క్రీ.పూ 305 లో వరకు చక్రవర్తి చంద్రగుప్తుడు, సెల్యూకసు మద్య సంఘర్షణ జరిగింది:<blockquote>""పొరుగు దేశాల కోసం ఎల్లప్పుడూ వేచి ఉండి, ఆయుధాలతో బలంగా కౌన్సిలును ఒప్పించేవాడు. ఆయన [సెలూకసు] మెసొపొటేమియా, అర్మేనియా, 'సెలూసిదు' కప్పడోసియా, పెర్సిసు, పార్థియా, బాక్టీరియా, అరేబియా, టాపోరియా, సోగ్డియా, అరాకోసియా, హిర్కానియా, ఇతర అలెగ్జాండరు చేత అణచివేయబడిన పొరుగున ఉన్న ప్రజలు, సింధు నది వరకు పొందాడు. అలెగ్జాండరు తరువాత అతని సామ్రాజ్యం సరిహద్దులు ఆసియాలో చాలా విస్తృతంగా అభివృద్ధి చెందాయి. ఫ్రిజియా నుండి సింధు వరకు మొత్తం ప్రాంతం సెలూకసుకు లోబడి ఉంది ". అప్పీను హిస్టరీ ఆఫ్ రోమ్, ది సిరియన్ వార్స్ 55 <ref name="livius.org">{{cite web|url=http://www.livius.org/ap-ark/appian/appian_syriaca_11.html|title=Appian, The Syrian Wars 11|publisher=|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20071103154609/http://www.livius.org/ap-ark/appian/appian_syriaca_11.html|archive-date=3 November 2007|df=dmy-all}}</ref></blockquote> సంఘర్షణకు సంబంధించిన వివరణలు ఏవీ లేనప్పటికీ భూభాగాన్ని జయించడంలో విఫలమైనందున, సెలూకసు భారత చక్రవర్తిపై పేలవంగా వ్యవహరించాడని స్పష్టంగా తెలుస్తుంది. వాస్తవానికి అప్పటికే అతనికి చాలా వరకు లొంగిపోవలసి వచ్చింది. సెలూకసు, చంద్రగుప్తుడు చివరికి ఒక పరిష్కారానికి చేరుకున్నారు. క్రీస్తుపూర్వం 305 లో మూసివేయబడిన ఒక ఒప్పందం ద్వారా స్ట్రాబో ప్రకారం సెలూకసు చంద్రగుప్తుడికి తూర్పు ఆఫ్ఘనిస్తాను, బలూచిస్తాన్లతో సహా అనేక భూభాగాలను అప్పగించారు.{{citation needed|date=August 2016}} ====సైనిక సంబంధాలు ==== 303 లో చంద్రగుప్తుడు సెల్యూకసుతో చేసుకున్న శాంతి ఒప్పందం వైవాహిక కూటమితో ముగించాడు. బదులుగా చంద్రగుప్తుడు విస్తారమైన భూభాగాలను అందుకున్నాడు. ప్రతిగా సెలూకసుకు 500 యుద్ధ ఏనుగులను ఇచ్చాడు.{{sfn|R. C. Majumdar|2003|p=105}}<ref>Ancient India, (Kachroo, p.196)</ref><ref>The Imperial Gazetteer of India, (Hunter, p.167)</ref><ref>The evolution of man and society, (Darlington, p.223)</ref><ref>W. W. Tarn (1940). "Two Notes on Seleucid History: 1. Seleucus' 500 Elephants, 2. Tarmita", ''The Journal of Hellenic Studies'' '''60''', p. 84-94.</ref> ఇవి క్రీ.పూ 301 లో సైనికశక్తిగా ఇప్ససు యుద్ధంలో నిర్ణయాత్మక పాత్ర పోషించాయి. {{sfn|Paul J. Kosmin|2014|p=37}} ఈ ఒప్పందంతో పాటు సెలూకసు మెగాస్టీనెసును ఒక రాయబారిగా చంద్రగుప్తుడి రాజసభలో నియమించాడు. తరువాత డీమాకోసును తన కుమారుడు బిందుసారకు పటాలిపుత్ర (బీహారులోని ఆధునిక పాట్నా) లోని మౌర్యుల రాజసభలో పనిచేయడానికి పంపించాడు. తరువాత టోలెమికు ఈజిప్టు పాలకుడు, అశోకునికి సమకాలీనుడైన రెండవ టోలెమి ఫిలడెల్ఫసు " ప్లినీ ది ఎల్డరు డయోనిసియసు " అనే రాయబారిని మౌర్య రాజసభకు పంపినట్లు నమోదు చేయబడింది.<ref name="perseus.mpiwg-berlin.mpg.de">{{cite web|url=http://perseus.mpiwg-berlin.mpg.de/cgi-bin/ptext?lookup=Plin.+Nat.+6.21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130728023626/http://perseus.mpiwg-berlin.mpg.de/cgi-bin/ptext?lookup=Plin.%2BNat.%2B6.21 |url-status=dead |archive-date=28 July 2013 |title=Pliny the Elder, The Natural History (eds. John Bostock, M.D., F.R.S., H.T. Riley, Esq., B.A.) |publisher= |df= }}</ref>{{better source|date=August 2016}} సింధుకు పశ్చిమంలో ఉన్న భూభాగంలోని హిందూ కుషు, ఆధునిక ఆఫ్ఘనిస్తాను పాకిస్తాను బలూచిస్తాను వంటి విస్తారమైన భూభాగాలను చంద్రగుప్తునికి అందించబడ్డాయిని ప్రధాన స్రవంతి స్కాలర్షిప్పు పేర్కొంది.<ref>[[Vincent Arthur Smith|Vincent A. Smith]] (1998). ''Ashoka''. Asian Educational Services. {{ISBN|81-206-1303-1}}.</ref><ref>[[Walter Eugene Clark]] (1919). "The Importance of Hellenism from the Point of View of Indic-Philology", ''Classical Philology'' '''14''' (4), p. 297-313.</ref> పురావస్తుపరంగా అశోక శాసనాలు వంటి మౌర్య పాలన దృఢమైనమైన ఆధారాలు దక్షిణ ఆఫ్ఘనిస్తాన్లోని కందహారు వరకు కనిపిస్తుంటాయి. {{cquote|"" ఆయన (సెలూకసు) సింధును దాటి భారతీయుల రాజు సాండ్రోకోటసు [మౌర్యుడు] తో యుద్ధం చేశాడు. వారు ఒకరినొకరు అర్థం చేసుకుని వివాహ సంబంధాన్ని కుదుర్చుకునే వరకు వారు ఆ ప్రవాహం ఒడ్డున నివసించారు. " " [http://www.livius.org/ap-ark/appian/appian_syriaca_11.html 55]}} {{cquote|"" అతనితో (సాండ్రాకోటోసు) ఒక ఒప్పందం కుదుర్చుకుని, ఓరియంటు పరిస్థితిని క్రమబద్ధీకరించిన తరువాత, సెలూకసు యాంటిగోనసుపై యుద్ధానికి దిగాడు. " "[http://www.forumromanum.org/literature/justin/trad15.html XV.4.15]}}-జూనియసు జస్టినసు, హిస్టోరియం ఫిలిప్పికరం, లిబ్రీ XLIV, XV.4.15 "ఎపిగామియా" ఒప్పందం గ్రీకులు, భారతీయుల మధ్య చట్టబద్ధమైన వివాహం రాజ్యస్థాయిలో గుర్తించబడిందని సూచిస్తుంది. అయినప్పటికీ ఇది రాజవంశ పాలకులలో మాత్రమేనా లేదా సామాన్య ప్రజలలో జరిగిందా లేదా అనే దానిపై స్పష్టత లేదు. {{citation needed|date=July 2009}} ====పరస్పర కానుకల పరిమార్పు ==== చంద్రగుప్తుడు తన కోరికలతో కూడిన శాంతిసందేశాన్ని సెలూకసుకు పంపిన తరువాత వారి ఒప్పందాన్ని అనుసరించి చంద్రగుప్తుడు, సెలూకసు పరస్పర బహుమతులను మార్పిడి చేసుకున్నారని శాస్త్రీయ వర్గాలు నమోదు చేశాయి. :{{sfn|Paul J. Kosmin|2014|p=35}} ", థియోఫ్రాస్టసు అటువంటి విషయాలలో [ప్రజలను మరింత రంజింపజేయడానికి] అద్భుతమైన సామర్థ్యాన్ని కలిగి ఉన్నారని చెప్తాడు. ఫిలార్కసు ఆయను ధృవీకరించాడు. భారతీయుల రాజు సాండ్రాకోటసు సెలూకసుకు పంపిన కొన్ని బహుమతుల గురించి ప్రస్తావించాడు; అద్భుతమైన ప్రేమను ఉత్పత్తి చేయడంలో మనోజ్ఞతను ప్రదర్శించడం, కొంతమంది దీనికి విరుద్ధంగా, ప్రేమను బహిష్కరించడం. " నౌక్రాటిసు ఎథీనియసు, "ది డీప్నోసోఫిస్ట్సు" మొదటి బుక్కు, అధ్యాయం 32<ref>{{cite web|url=http://digicoll.library.wisc.edu/cgi-bin/Literature/Literature-idx?type=turn&entity=Literature000701860036&isize=M&pview=hide|title=Problem while searching in The Literature Collection|publisher=|url-status=dead|df=dmy-all|access-date=9 సెప్టెంబరు 2019|website=|archive-date=2007-03-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20070313151642/http://digicoll.library.wisc.edu/cgi-bin/Literature/Literature-idx?type=turn&entity=Literature000701860036&isize=M&pview=hide}}</ref> అతని కుమారుడు బిందుసరుడు 'అమిత్రాఘట' (స్లేయరు ఆఫ్ ఎనిమీసు) కూడా మొదటి ఆంటియోకసుతో బహుమతులు మార్పిడి చేసినట్లు క్లాసికలు మూలాలలో నమోదు చేయబడింది:{{sfn|Paul J. Kosmin|2014|p=35}} "కానీ ఎండిన అత్తి పండ్లను పురుషులందరూ చాలా అధికంగా కోరుకున్నారు (నిజంగా, అరిస్టోఫేన్సు చెప్పినట్లుగా," ఎండిన అత్తి పండ్ల కంటే మంచిగా ఏమీ లేదు "), భారతీయుల రాజు అమిట్రోచాట్సు కూడా ఆంటియోకస్కు వ్రాస్తూ, (అది ఈ కథను చెప్పే హెగెసాండరు) ఆయనకు కొంచెం తీపి వైన్, కొన్ని ఎండిన అత్తి పండ్లను, ఒక సోఫిస్టు కొని పంపించమని ఆయనను వేడుకున్నాడు;, ఆంటియోకసు "పొడి అత్తి పండ్లను, తీపి వైన్ మేము మీకు పంపుతాము; గ్రీసులో ఒక సోఫిస్టును విక్రయించడం చట్టబద్ధం కాదు. "ఎథీనియసు," ఆయనకు సమాధానం రాశాడు. డీప్నోసోఫిస్టే "XIV.67<ref>{{cite web|url=http://digicoll.library.wisc.edu/cgi-bin/Literature/Literature-idx?type=goto&id=Literature.AthV3&isize=M&page=1044|title=The Literature Collection: The deipnosophists, or, Banquet of the learned of Athenæus (volume III): Book XIV|publisher=|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20071011201316/http://digicoll.library.wisc.edu/cgi-bin/Literature/Literature-idx?type=goto&id=Literature.AthV3&isize=M&page=1044|archive-date=11 October 2007|df=dmy-all}}</ref> ===భారతదేశంలో గ్రీకు ప్రజలు=== అశోక పాలనలో భారత ఉపఖండం వాయవ్యంలో ఉంది. సింధు లోయ ప్రాంతంలో అలెగ్జాండరు సాధించిన విజయాల అవశేషాలు. అశోక రాతి శాసనాలలో కొన్ని గ్రీకు భాషలో చెక్కబడి ఉన్నాయి. అశోకుడు తన ఆధిపత్యంలో ఉన్న గ్రీకులను బౌద్ధమతంలోకి మార్చారని పేర్కొన్నాడు: :<blockquote>"ఇక్కడ గ్రీకులు, కంబోజులు, నభాకులు, నభపమ్కిట్లు, భోజులు, పిటినికులు, ఆంధ్రలు, పాలిదాసు రాజులు ప్రజలు ధర్మంలో ప్రియమైన-దేవతల సూచనలను అనుసరిస్తున్నారు." (రాతి శాసనం సంఖ్య 13)</blockquote>[[File:Ashoka Rock Edicts Shahbazgarhi by Nisar.JPG|thumb|పాకిస్తాన్లోని కెపికెలోని షాబాజుబర్హిలో అశోకుడి శాసనం]]<blockquote> "ఇప్పుడు, గతంలో (నైతికత మహామత్రాలు అని పిలువబడే అధికారులు) ఇంతకుముందు లేరు. పదమూడు సంవత్సరాలు అభిషేకం చేసిన నా చేత (నేను ఉన్నప్పుడు) నైతికత మహామాత్రాలను నియమించారు. నైతికతను స్థాపించడంలో, నైతికతను ప్రోత్సహించడంలో గ్రీకులు, కాంబోజాలు, గాంధారలలో, ఇతర పాశ్చాత్య సరిహద్దులు (నాది) ఉన్నవారిలో (కూడా) నైతికతకు అంకితమైన వారి సంక్షేమం, ఆనందం కోసం. " (రాతి శాసనం సంఖ్య 5) [[File:AsokaKandahar.jpg|thumb|right|అశోకుడు కందహారు శాసనం, కందహారు నుండి రాజు అశోకుడు రాసిన ద్విభాషా శాసనం (గ్రీకు అరామికు). కాబూలు మ్యూజియం. (అనువాదం కోసం చిత్రం క్లిక్ చేయండి)]] శాసనం 13 శకలాలు గ్రీకు భాషలో ఉన్నట్లు కనుగొనబడ్డాయి. గ్రీకు, అరామికు రెండింటిలోనూ వ్రాయబడిన పూర్తి శాసనం కందహారులో కనుగొనబడింది. ఇది అధునాతన తాత్విక పదాలను ఉపయోగించి అద్భుతమైన క్లాసికలు గ్రీకులో వ్రాయబడిందని చెబుతారు. ఈ శాసనం లో, అశోక తన ఇతర శాసనాలు సర్వత్రా "ధర్మం" కోసం గ్రీకు అనువాదంగా యూసేబియా ("భక్తి") అనే పదాన్ని ప్రాకృతంలో {{npsn|date=August 2016}} :"పదేళ్ళు (పాలన) పూర్తయిన తరువాత రాజు పియోడాస్సేసు (అశోకుడు) భక్తి (εὐσέβεια, యూసేబీయా) ను పురుషులకు తెలియజేశాడు; ఈ క్షణం నుండి అతను ప్రజలను మరింత ధర్మవంతులుగా చేసాడు. ఇది ప్రపంచం అంతా వ్యాప్తి చెందుతుంది. రాజు జీవులను (చంపడం) మానేసాడు. ఇతరులు (రాజు) వేటగాళ్ళు, మత్స్యకారులు వేటాడటం మానేశారు. వారి తండ్రి - తల్లి, పెద్దలకు విధేయులుగా, గతానికి వ్యతిరేకంగా భవిష్యత్తులో కూడా ప్రతి సందర్భంలోనూ వ్యవహరించడం ద్వారా వారు మరింత సంతోషంగా జీవిస్తారు ". (ట్రాన్స్. జి.పి. కారటెల్లి చేత [1]): [https://web.archive.org/web/20051103235517/http://www.afghanan.net/afghanistan/mauryans.htm]){{unreliable source?|date=August 2016}} ===పశ్చిమ ప్రాంతాలకు బౌద్ధ మతప్రచార బృందాలు (c.క్రీ.పూ 250)=== <gallery widths="200" heights="200"> AiKhanoumAndIndia.jpg|The distribution of the [[Edicts of Ashoka]].<ref>Reference: "India: The Ancient Past" p.113, Burjor Avari, Routledge, {{ISBN|0-415-35615-6}}</ref> Asoka̠ Buddhist Missions.png|Map of the Buddhist missions during the reign of [[Ashoka]]. Territories conquered by the Dharma according to Ashoka.jpg|Territories "conquered by the Dharma" according to [[Major Rock Edicts|Major Rock Edict No.13]] of Ashoka (260–218 BCE).<ref name=PK>{{cite book |last1=Kosmin |first1=Paul J. |title=The Land of the Elephant Kings |date=2014 |publisher=Harvard University Press |isbn=9780674728820 |page=57 |url=https://books.google.com/books?id=9UWdAwAAQBAJ&pg=PA57 |language=en}}</ref><ref name=ME368>Thomas Mc Evilly "The shape of ancient thought", Allworth Press, New York, 2002, p.368</ref> </gallery> అలాగే అశోక శాసనాలలో అశోక ఆ కాలంలోని హెలెనిస్టికు రాజులను తన బౌద్ధ మతమార్పిడి గ్రహీతలుగా పేర్కొన్నాడు అయినప్పటికీ ఈ సంఘటన గురించి పాశ్చాత్య చారిత్రక వ్రాతపూర్వక ఆధారాలు లేవు: : "ఇక్కడ, సరిహద్దులలో, ఆరు వందల యోజనాలు (5,400–9,600 కిమీ) దూరంలో ధర్మం విజయం ఉంది. ఇక్కడ అలెగ్జాండరు పాలనలోని ఆంటియోకోసు, టోలెమి, ఆంటిగోనోసు, మాగాసు అనే నలుగురు రాజులు, అదేవిధంగా దక్షిణాన చోళులు, పాండ్యులు, తమరపర్ణి (శ్రీలంక) వరకు ఉన్నారు. " (అశోకుడి శాసనాలు, 13 వ రాతి శాసనం, ఎస్. ధమ్మికా).{{npsn|date=August 2016}} మనుషులు, జంతువులకు, వారి భూభాగాలలో ఆయుర్వేద ఔషధం అభివృద్ధిని కూడా అశోకుడు ప్రోత్సహించాడు: :"ప్రియమైన-దేవతలలో రాజు పియాదాసి [అశోకుడు] రాజ్యం, సరిహద్దుల తురావాత ఉన్న ప్రజలలో, చోళులు, పాండ్యాలు, సత్యపుత్రులు, కేరళపుత్రులు, తమరపర్ణి వరకు, గ్రీకు రాజు ఆంటియోకోసు పాలించిన చోట, ఆంటియోకోసు పొరుగువారైన రాజులలో, ప్రతిచోటా ప్రియమైన-దేవతల ప్రాంతంలో రాజా పియాదాసి, రెండు రకాల వైద్య చికిత్స కోసం ఏర్పాట్లు చేశారు: మానవులకు వైద్య చికిత్స, జంతువులకు వైద్య చికిత్స. ఎక్కడైతే మానవులకు లేదా జంతువులకు అనువైన వైద్య మూలికలు అందుబాటులో లేవో అక్కడ నేను వాటిని దిగుమతి చేసుకున్నాను. వైద్య మూలాలు లేదా పండ్లు అందుబాటులో లేని చోట నేను వాటిని దిగుమతి చేసుకున్నాను. రోడ్ల వెంట నేను బావులు తవ్వి, మనుషుల, జంతువుల ప్రయోజనం కోసం చెట్లను నాటాను ". 2 వ రాతిశాసనం.{{npsn|date=August 2016}} బౌద్ధమతం ప్రచారంలో భారతదేశంలోని గ్రీకులు కూడా చురుకైన పాత్ర పోషించినట్లు తెలుస్తోంది. ఎందుకంటే [[ధర్మరక్షిత]] వంటి అశోకు దూతలు, పాలి మూలాలలో ప్రముఖ గ్రీకు ("యోనా") బౌద్ధ సన్యాసులు, బౌద్ధ మతమార్పిడి కార్యక్రమాలలో చురుకుగా ఉన్నారు. (మహావంశ, XII [113]:<ref>Full text of the Mahavamsa [http://lakdiva.org/mahavamsa/chapters.html Click chapter XII] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060905050433/http://lakdiva.org/mahavamsa/chapters.html |date=5 September 2006 }}</ref> {{npsn|date=August 2016}}). ===సుభగసేన, మూడవ ఆంటియోచోసు (క్రీ.పూ 206)=== సుభగసేనుడు క్రీస్తుపూర్వం 3 వ శతాబ్దానికి చెందిన ఒక భారతీయ మౌర్య పాలకుడని పురాతన గ్రీకు మూలాలలో వివరించబడింది. ప్రాకృతంలో సుభాగసేన లేదా సుభాశసేన అని పేరు పెట్టారు. ఆయన పేరు మౌర్య రాకుమారుల జాబితాలో [ఒకప్పుడు], యాదువ రాజవంశం జాబితాలో, ప్రద్యుమ్నుని వారసుడిగా పేర్కొనబడింది. ఆయన అశోకు మనవడు లేదా అశోకుడి కుమారుడు కునాలా అయి ఉండవచ్చు. ఆయన హిందూ కుషుకు దక్షిణంగా, బహుశా గాంధారాలో పరిపాలించాడు. ఆంటియోకోసు, సెలూసిదు రాజు, బాక్ట్రియాలో యూతిడెమసుతో సంధి చేసిన తరువాత క్రీస్తుపూర్వం 206 లో భారతదేశానికి వెళ్లి అక్కడ ఉన్న భారత రాజుతో స్నేహాన్ని పునరుద్ధరించాడని చెబుతారు: "ఆయన (ఆంటియోకసు) కాకససు దాటి భారతదేశంలోకి దిగాడు; భారతీయ రాజు సోఫాగసేనసుతో తన స్నేహాన్ని పునరుద్ధరించాడు; మొత్తం నూట యాభైకంటే అధికంగా ఎక్కువ ఏనుగులను అందుకున్నాడు; మరోసారి తన దళాలను సమకూర్చుకుని, వ్యక్తిగతంగా మళ్ళీ ఆయన సైన్యంతో బయలుదేరాడు. అతని సైన్యం: ఈ రాజు అతనికి అప్పగించడానికి అంగీకరించిన నిధిని ఇంటికి తీసుకెళ్లడానికి సిజికస్కు చెందిన ఆండ్రోస్తేనిసును అక్కడ విడిచిపెట్టాడు". [http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Plb.+11.39 Polybius 11.39]{{npsn|date=August 2016}} ==Timeline== *322&nbsp;BCE: Chandragupta Maurya founded the Mauryan Empire by overthrowing the Nanda Dynasty. *317–316&nbsp;BCE: Chandragupta Maurya conquers the Northwest of the Indian subcontinent. *305–303&nbsp;BCE: Chandragupta Maurya gains territory from the Seleucid Empire. *298–269&nbsp;BCE: Reign of Bindusara, Chandragupta's son. He conquers parts of Deccan, southern India. *269–232&nbsp;BCE: The Mauryan Empire reaches its height under Ashoka, Chandragupta's grandson. *261&nbsp;BCE: Ashoka conquers the kingdom of Kalinga. *250&nbsp;BCE: Ashoka builds Buddhist stupas and erects pillars bearing inscriptions. *184&nbsp;BCE: The empire collapses when Brihadnatha, the last emperor, is killed by [[Pushyamitra Shunga]], a Mauryan general and the founder of the [[Shunga Empire]]. == ఇవికూడా చూడండి == * [[భారతదేశంలో అతిపెద్ద సామ్రాజ్యాల జాబితా]] * [[మౌర్య కళ]] * [[అగమ్ కువాన్]] == మూలాలు == <references /> [[వర్గం:మౌర్య సామ్రాజ్యం]] [[వర్గం:చరిత్ర]] 80yv2wf81bvk2ojxkf6odg1kbwx1arf 0 77474 4908610 4907469 2026-07-20T04:08:46Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 4908610 wikitext text/x-wiki {{Infobox mountain | name = పడమటి కనుమలు | other_name = | photo = | photo_caption = కేరళ లో అనముడి కొండ, హిమాలయాల తర్వాత అత్యంత ఎత్తుగలది | country =భారతదేశం | subdivision2_type = Region | subdivision2 = [[Western India|Western]] and [[Southern India]] | subdivision1_type = States | subdivision1 = {{enum|[[Gujarat]]|[[Maharashtra]]|[[Goa]]|[[Karnataka]]|[[Kerala]]|[[Tamil Nadu]]}} | settlement_type = Settlements | settlement = {{collapsible list|[[Surat]]|[[Mumbai]]|[[Pune]]|[[Belgaum]]|[[Sirsi, Karnataka|Sirsi]]|[[Shivamogga]]|[[Chikkamagalur]]|[[Sakleshpura]]|[[Mangalore]]|[[Madikeri]]|[[Kasaragod]]|[[Kannur]]|[[Thalassery]]|[[Wayanad]]|[[Vadakara]]|[[Kozhikode]]|[[Tirur]]|[[Ponnani]]|[[Malappuram]]|[[Erode]]|[[Ooty]]|[[Coimbatore]]|[[Palakkad]]|[[Pattambi]]|[[Thrissur]]|[[Pollachi]]|[[Idukki district|Idukki]]|[[Kochi]]|[[Kottayam]]|[[Pathanamthitta]]|[[Kollam]]|[[Tenkasi]]|[[Thirunelveli]]|[[Thiruvananthapuram]]|[[Kolhapur]]|[[Kanyakumari]]}} | geology = {{enum|[[Basalt]]|[[Laterite]]|[[Limestone]]}} | age = [[Cenozoic]] | biome = [[Tropical rainforest]]s and [[Marsh]]es <!-- *** Geography *** -->| area_km2 = 160000 | length_km = 1600 | length_orientation = N–S | width_km = 100 | width_orientation = E–W | highest = Anamudi | coordinates = {{coord|10|10|N|77|04|E|type:mountain|format=dms|display=inline,title}} | highest_location = [[Eravikulam National Park]] | elevation_m = 2695 | map_image = Satellite Picture of the Western Ghats & Indian West Coast.png | map_caption = The Western Ghats lie roughly parallel to the west coast of India. | map_size = 200 | embedded = {{Infobox UNESCO World Heritage Site | child = yes | ID = 1342 | Year = 2012 | Criteria = Natural: ix, x | Area = 795,315 ha }} }} [[దస్త్రం:Indiahills.png|thumb|right|250px|పడమటి కనుమలు, భారత భౌగోళికం.]] '''పడమటి కనుమలు''' భారతదేశపు పశ్చిమ తీరానికి సమాంతరంగా, [[కేరళ]], [[తమిళనాడు]], [[కర్ణాటక]], [[గోవా]], [[మహారాష్ట్ర]], [[గుజరాత్]] రాష్ట్రాలలో విస్తరించి ఉన్న పర్వత శ్రేణి.<ref name="all-about-india.com"></ref> వీటినే '''సహ్యాద్రి పర్వతశ్రేణులు''' అని కూడా పిలుస్తారు. 1,40,000 చ.కి.మీ. విస్తీర్ణంలో ఉన్న ఈ పర్వత శ్రేణి [[యునెస్కో]] ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశం. జీవ వైవిధ్యానికి సంబంధించి, ప్రపంచంలోని ఎనిమిది ప్రధానకేంద్రాల్లో ఇది ఒకటి.<ref>{{Cite journal|last=Myers|first=Norman|last2=Mittermeier|first2=Russell A.|last3=Mittermeier|first3=Cristina G.|last4=Da Fonseca|first4=Gustavo A. B.|last5=Kent|first5=Jennifer|year=2000|title=Biodiversity hotspots for conservation priorities|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2000-02-24_403_6772/page/19|journal=Nature|volume=403|issue=6772|pages=853–858|doi=10.1038/35002501|pmid=10706275}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-07-02/flora-fauna/32507340_1_world-heritage-list-western-ghats-border-town|title=UN designates Western Ghats as world heritage site|date=2 July 2012|work=[[Times of India]]|access-date=2 July 2012|archive-date=31 జనవరి 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130131192257/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-07-02/flora-fauna/32507340_1_world-heritage-list-western-ghats-border-town|url-status=dead}}</ref> దీనిని కొన్నిసార్లు గ్రేట్ [[ఎస్కార్ప్మెంట్]] ఆఫ్ ఇండియా అని పిలుస్తారు.<ref>{{Cite book|title=Geomorphological Landscapes of the World|last=Migon|first=Piotr|date=12 May 2010|publisher=Springer|isbn=978-90-481-3054-2|page=257}}</ref> దేశంలోని వృక్షజాలం, జంతుజాలాల్లో చాలా భాగం ఇక్కడ ఉంది. వీటిలో చాలా జాతులు భారతదేశంలో మాత్రమే కనిపిస్తాయి.<ref name="Citation"></ref> [[యునెస్కో]] ప్రకారం, పడమటి కనుమలు [[హిమాలయాలు|హిమాలయాల]] కంటే పాతవి. వేసవి చివరలో నైరుతి దిశలో వచ్చే వర్షాన్ని మోసుకొచ్చే రుతుపవనాలను అడ్డగించడం ద్వారా ఇవి భారతీయ రుతుపవన వాతావరణ నమూనాలను ప్రభావితం చేస్తాయి.<ref name="all-about-india.com"/> ఈ శ్రేణి [[దక్కన్ పీఠభూమి]] పశ్చిమ అంచున ఉత్తరం నుండి దక్షిణానికి వెళుతుంది. [[అరేబియా సముద్రము|అరేబియా సముద్ర తీరం]] వెంట సమాంతరంగా వ్యాపించి, సన్నటి తీర మైదానాన్ని, దక్కను పీఠభూమినీ వేరు చేస్తాయి. ఈ తీరమైదాన ప్రాంతాన్ని కొంకణ్ అని అంటారు. జాతీయ ఉద్యానవనాలు, వన్యప్రాణుల అభయారణ్యాలు, రిజర్వ్ అడవులతో సహా పడమటి కనుమలలో మొత్తం ముప్పై తొమ్మిది ప్రాంతాలను 2012 లో ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశాలుగా గుర్తించారు. ఈ ప్రదేశాలు [[కేరళ]]లో ఇరవై, [[కర్ణాటక]]లో పది, [[తమిళనాడు]]లో ఐదు, [[మహారాష్ట్ర]]లో నాలుగు ఉన్నాయి.<ref name="all-about-india.com">{{Cite news|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-07-03/mumbai/32523277_1_radhanagari-wildlife-world-heritage-centre-western-ghats|title=39 sites in Western Ghats get world heritage status|last=Lewis|first=Clara|date=3 July 2012|work=[[Times of India]]|access-date=21 February 2013|archive-date=7 జూలై 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120707023508/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-07-03/mumbai/32523277_1_radhanagari-wildlife-world-heritage-centre-western-ghats|url-status=dead}}</ref> వీటి వాలు సముద్రం వైపు చాలా నిటారుగా, పీఠభూమి వైపు ఎక్కువ వాలుతో ఉంటాయి. ఈ కనుమల ద్వారానే దక్కన్ పీఠభూమికి కొంకణ్ మైదానాలకు రోడ్డు, రైలు మార్గాలను వేశారు. ఈ శ్రేణి [[తపతీ నది]]కి దక్షిణంగా [[గుజరాత్]] లోని సోంగాధ్ పట్టణం సమీపంలో ప్రారంభమవుతుంది. [[మహారాష్ట్ర]], [[గోవా]], [[కర్ణాటక]], [[కేరళ]], [[తమిళనాడు]] రాష్ట్రాల గుండా సుమారు 1,600 కి.మీ. పొడవున విస్తరించి ఉన్నాయి. భారతదేశం యొక్క దక్షిణ కొసన, తమిళనాడులో స్వామితోప్ వద్ద మరుంతువజ్‌మలై వద్ద ముగుస్తాయి. ఈ కొండలు 1,60,000 చ.కి.మీ విస్తీర్ణంలో వ్యాపించి ఉన్నాయి. భారతదేశంలో దాదాపు 40% పరీవాహకప్రాంతాన్ని కవర్ చేసే నదులు పడమటి కనుమల్లోనే పుడుతున్నాయి. పడమటి కనుమలు నైరుతి రుతుపవనాల గాలులను దక్కన్ పీఠభూమికి రాకుండా నిరోధిస్తాయి. వీటి సగటు ఎత్తు 1,200 మీటర్లు.<ref name="all-about-india.com"></ref> ఈ ప్రాంతం ప్రపంచంలోని పది "హాటెస్ట్ బయోడైవర్శిటీ హాట్‌స్పాట్లలో " ఒకటి. పడమటి కనుమల్లో 7,402 జాతుల పుష్పించే మొక్కలు, 1,814 జాతుల [[క్రిప్టోగాములు|పుష్పించని మొక్కలు,]] 139 క్షీరద జాతులు, 508 పక్షి జాతులు, 179 ఉభయచర జాతులు, 6,000 కీటకాలు, 290 మంచినీటి చేప జాతులూ ఉన్నాయి. ఇప్పటి వరకూ కనుగొనని అనేక జాతులు పడమటి కనుమలలో ఉండవచ్చని భావిస్తున్నారు. పడమటి కనుమలలో కనీసం 325 అంతరించిపోతున్న జాతులు ఉన్నాయి.<ref name="Flowering plants">{{Cite book|title=Flowering Plants of the Western Ghats, India (2 Volumes)|last=Nayar|first=T.S.|last2=Rasiya Beegam|first2=A|last3=Sibi|first3=M.|date=2014|publisher=Jawaharlal Nehru Tropical Botanic Garden and Research Institute. p.1700|location=Thiruvananthapuram, India}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Myers|first=N.|last2=Mittermeier|first2=R.A.|last3=Mittermeier|first3=C.G.|last4=Fonseca|first4=G.A.B.Da|last5=Kent|first5=J.|year=2000|title=Biodiversity Hotspots for Conservation Priorities|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2000-02-24_403_6772/page/19|journal=Nature|volume=403|issue=6772|pages=853–858|doi=10.1038/35002501|pmid=10706275}}</ref><ref name="Neelesh Fish">{{Cite journal|last=Dahanukar|first=N.|last2=Raut|first2=R.|last3=Bhat|first3=A.|year=2004|title=Distribution, endemism and threat status of freshwater fishes in the Western Ghats of India|url=https://semanticscholar.org/paper/5c915245a382eabc0650d1e37492c57e6c59e70e|journal=Journal of Biogeography|volume=31|issue=1|pages=123–136|doi=10.1046/j.0305-0270.2003.01016.x}}</ref> == జియాలజీ == 15 కోట్ల సంవత్సరాల క్రితం గోండ్వానా సూపర్ ఖండం విడిపోయిన సమయంలో అవి ఏర్పడ్డాయని భౌగోళిక ఆధారాలు సూచిస్తున్నాయి.10 నుండి 8 కోట్ల సంవత్సరాల క్రితాల ప్రాంతంలో, [[మడగాస్కర్]] నుండి విడిపోయిన తరువాత, భారతదేశపు పశ్చిమ తీరం ఉనికిలోకి వచ్చిందని భూభౌతిక ఆధారాలు సూచిస్తున్నాయి. విడిపోయిన తరువాత, భారతదేశపు పశ్చిమ తీరం 1,000 మీటర్ల ఎత్తైన కొండగా కనిపిస్తుంది.<ref name="Barron, E.J.">{{Cite journal|last=Barron|first=E.J.|last2=Harrison|first2=C.G.A.|last3=Sloan|first3=J.L. II|last4=Hay|first4=W.W.|year=1981|title=Paleogeography, 180 million years ago to the present|url=https://archive.org/details/eclogae-geologicae-helvetiae_1981_74_2/page/443|journal=Eclogae Geologicae Helvetiae|volume=74|issue=2|pages=443–470}}</ref> కొండలలో కనిపించే ప్రధాన శిల బసాల్ట్. ఇది 3 కిలోమీటర్ల మందాన ఉంటుంది. ఇతర రాతి రకాలు: చార్నోకైట్స్, గ్రానైట్ నీస్, ఖోండలైట్స్, లెప్టీనైట్స్, మెటామార్ఫిక్ నీస్‌లు, సున్నపురాయి, ఇనుప ఖనిజం, డోలరైట్స్, ఆంత్రసైట్స్. దక్షిణ కొండలలో అవశేష లాటరైట్, [[బాక్సైట్]] ఖనిజాలు కూడా కనిపిస్తాయి. == భౌగోళికం == [[దస్త్రం:Tamil_Nadu_topo_deutsch_mit_Gebirgen.png|thumb|స్థలాకృతి: పడమటి కనుమలు (దక్షిణ భాగం)]]{{See also|కేరళ నదుల జాబితా}} పడమటి కనుమలు ఉత్తరాన [[సాత్పురా పర్వత శ్రేణి|సాత్పురా శ్రేణి]] వద్ద మొదలై, [[గుజరాత్]] నుండి [[తమిళనాడు]] వరకు విస్తరించి ఉన్నాయి. ఇవి [[మహారాష్ట్ర]], [[గోవా]], [[కర్ణాటక]],[[కేరళ]] రాష్ట్రాల గుండా విస్తరించాయి. మహారాష్ట్ర, కర్ణాటక విభాగాల మధ్య గోవా గ్యాప్, నీలగిరి కొండలు, అణ్ణామలై కొండల మధ్య తమిళనాడు కేరళ సరిహద్దులోని పాల్ఘాట్ గ్యాప్ ఈ శ్రేణిలో ప్రధాన అంతరాలు. పడమటి కనుమలు వర్షాన్ని మోసుకొచ్చే రుతుపవనాల గాలులను అడ్డుకుంటాయి. తత్ఫలితంగా ఈ ప్రాంతంలో, ముఖ్యంగా కనుమలకు పశ్చిమాన, అధిక వర్షపాతం ఉంటుంది. దట్టమైన అడవులు కూడా అధిక వర్షపాతానికి దోహదం చేస్తున్నాయి. పడమటి కనుమలు, [[అరేబియా సముద్రము|అరేబియా సముద్రాల]] మధ్య సన్నని తీర మైదానం ఉంది. దీని ఉత్తర భాగాన్ని కొంకణ్ అని పిలుస్తారు. మధ్య భాగాన్ని కానరా అని, దక్షిణ భాగాన్ని మలబార్ అనీ పిలుస్తారు. [[మహారాష్ట్ర]]లో ఘాట్స్‌కు తూర్పున ఉన్న పర్వత ప్రాంతాన్ని దేశ్ అని పిలుస్తారు, మధ్య కర్ణాటకలో కనుమలకు తూర్పున ఉన్న పర్వత ప్రాంతాలను మలేనాడు అని పిలుస్తారు.<ref name="all-about-india.com"></ref> ఈ శ్రేణిని [[మహారాష్ట్ర]], [[కర్ణాటక|కర్ణాటకల్లో]] ''సహ్యాద్రి'' అని పిలుస్తారు. [[తమిళనాడు|తమిళనాడులోని]] [[నీలగిరి పర్వతాలు|నీలగిరి పర్వతాల]] వద్ద పడమటి కనుమలు [[తూర్పు కనుమలు]] కలుస్తాయి. నీలగిరి కొండలు ఆగ్నేయ కర్ణాటకలోని బిలిగిరిరంగ కొండలను షెవరోయ్‌లతో, తిరుమల కొండలతో కలుపుతాయి. పాల్ఘాట్ గ్యాప్‌కు దక్షిణాన పశ్చిమ తమిళనాడు, కేరళల్లో అణ్ణామలై కొండలున్నాయి. మరింత దక్షిణానికి చిన్న శ్రేణులతో ఉన్న, ఏలకుల కొండలు (కార్డమమ్ హిల్స్), ఆ తరువాత కన్యాకుమారి సమీపంలో ఆర్యన్‌కావు కనుమ దారి, అరల్వైమోజి కనుమదారి ఉన్నాయి. ఈ శ్రేణిని [[కేరళ|కేరళలో]] ''సహ్యాన్'' లేదా ''సాహియాన్'' అని పిలుస్తారు. === శిఖరాలు === శ్రేణి యొక్క దక్షిణ భాగంలో ఉన్న [[అనముడి|అనైముడి]] (2,695 మీ ఎత్తు) పడమటి కనుమలలో కెల్లా ఎత్తైన శిఖరం. === జలాశయాలు === [[దస్త్రం:Varandha_ghad.jpg|thumb|అనేక జలపాతాలను చూపించే వరంధ పాస్ మహాద్ నుండి చూడండి]] పడమటి కనుమలు భారతదేశంలోని నాలుగు వాటర్‌షెడ్‌లలో ఒకటి. ఇది భారతదేశంలోని శాశ్వత నదులకు ఆహారం ఇస్తుంది. పడమటి కనుమలలో ఉద్భవించిన ప్రధాన నదీ వ్యవస్థలు [[గోదావరి]], [[కావేరి నది|కావేరి]], [[కృష్ణా నది|కృష్ణ]], తమీరపారాణి, [[తుంగభద్ర]] నదులు. పడమటి కనుమలలో ప్రవహించే ప్రవాహాలలో ఎక్కువ భాగం ఈ నదులలో కలుస్తాయి. వర్షాకాలంలో పెద్ద మొత్తంలో నీటిని తీసుకువెళతాయి. ఈ నదులు భూమి వాలు కారణంగా తూర్పుకు ప్రవహించి, [[బంగాళాఖాతం]]లో కలుస్తాయి. ప్రధాన ఉపనదులలో [[భద్ర నది|భద్ర]], భవానీ, [[భీమా నది|భీమా]], మలప్రభ, ఘటప్రభ, హేమవతి, కబిని నదులు ఉన్నాయి. పెరియార్, భరతపుళ, [[పంపానది|పంబా]], [[నేత్రావతి నది|నేత్రావతి]], [[శరావతి నది|శరావతి]], కాళి, [[మాండవీ నది|మాండవి]], జువారి నదులు పడమటి కనుమల నుండి పశ్చిమం వైపు ప్రవహించి [[అరేబియా సముద్రము|అరేబియా సముద్రంలో]] కలుస్తున్నాయి. వాలు ఎక్కువగా ఉన్నందువలన ఇవి చాలా వేగంగా ప్రవహిస్తాయి. [[దస్త్రం:Jog_Falls,_India_-_August_2006.jpg|ఎడమ|thumb|భారతదేశంలోని అత్యంత అద్భుతమైన జలపాతాలలో ఒకటైన కర్ణాటకలోని [[జోగ్ జలపాతం|జోగ్ ఫాల్స్]]]] [[జలవిద్యుత్]], [[సాగునీరు|నీటిపారుదల]] అవసరాల కోసం నదులపై ఆనకట్టలు కట్టారు. ఆ విధంగా వివిధ రాష్ట్రాలలో జలాశయాలు ఏర్పడ్డాయి. రెయిన్బో ట్రౌట్, మహాసీర్, కామన్ కార్ప్ వంటి క్రీడా మత్స్యకారులకు ఈ జలాశయాలు నెలవు.<ref name="all-about-india.com"></ref> పడమటి కనుమల పొడవునా సుమారు 50 ప్రధాన ఆనకట్టలు ఉన్నాయి.<ref name="all-about-india.com"/> ఈ ప్రాజెక్టులలో ప్రముఖమైనవి మహారాష్ట్ర లోని కొయినా, కర్నాటక లోని లింగన్‌మక్కి, [[శివసముద్రం జలపాతం|శివనసముద్రం]], తమిళనాడులోని మెట్టూరు, కేరళలో పైకారా, పరంబికుళం, మలంపుజా, ఇడుక్కి.<ref name="all-about-india.com" /><ref>{{Cite news|url=http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=151253|title=Tremors may rock Koyna for another two-decade|last=Menon|first=Rajesh|date=3 October 2005|work=[[Indian Express]]|access-date=19 March 2007|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20071117083928/http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=151253|archive-date=17 November 2007}}</ref><ref>{{Cite book|title=Silting Problems in Hydropower Plants|last=Samani|first=R.L.|last2=Ayhad|first2=A.P.|publisher=Central Board of Irrigation and Power|year=2002|isbn=978-90-5809-238-0|editor-last=S. P. Kaushish|location=Bangkok|chapter=Siltation of Reservoirs-Koyna Hydroelectric Project-A Case Study|editor-last2=B. S. K. Naidu}}</ref> [[దస్త్రం:Banasura_sagar.jpg|కుడి|thumb|బాణాసుర సాగర్ ఆనకట్ట]] వర్షాకాలంలో, ఎడతెరిపి లేకుండా కురుస్తున్న వర్షాల వల్ల అనేక ప్రవాహాలు పర్వతాలపై నుండి ప్రవహిస్తూ అనేక జలపాతాలకు దారితీస్తాయి. [[దూద్ సాగర్ జలపాతం|దూద్ సాగర్]], ఉంచలి, సతోడి, మగోడ్, [[హోగెనక్కల్‌ జలపాతం|హోగెనక్కల్]], [[జోగ్ జలపాతం|జోగ్]], కుంచికల్, [[శివసముద్రం జలపాతం|శివనసముద్రం]], మీన్ముట్టి జలపాతాలు, [[అతిరాపల్లి జలపాతం]]లో ప్రధానమైన జలపాతాలు. [[తలకావేరి]], కావేరి నది జన్మస్థానం. కుద్రేముఖ్ తుంగభద్రకు మూలం. పడమటి కనుమల్లో అనేక మానవ నిర్మిత సరస్సులు, జలాశయాలూ ఉన్నాయి. ఊటీలో నీలగిరి (84 ఎకరాలు), [[కొడైకెనాల్ సరస్సు|కొడైకెనాల్]] (64 ఎకరాలు), పళని హిల్స్ లో బెరిజాం, కేరళలోని వైనాడ్‌లో పూకోడే సరస్సు, కర్లాద్ సరస్సులు, ఇడుక్కిలో వాగమోన్ సరస్సు, దేవికులం (15 ఎకరాలు), లేచ్మి (4.9 ఎకరాలు) వీటిలో ప్రధనమైనవి. [[దస్త్రం:Chembra_Peak_seen_from_Pookode_Lake.JPG|thumb|పూకోడ్ సరస్సు నుండి చెంబ్రా శిఖరం]] == శీతోష్ణస్థితి == [[దస్త్రం:Western-Ghats-rainfall.svg|thumb|పడమటి కనుమ ప్రాంతంలో వార్షిక వర్షపాతం]] కర్ణాటక లోని [[ఆగుంబె]], హుళికళ్, అమగావ్ లు, మహారాష్ట్ర లోని మహాబలేశ్వర్, తంహినిలు ఉన్న ప్రాంతాన్ని "నైరుతి భారతదేశపు [[చిరపుంజీ|చిరపుంజి]] " అనీ, "నైరుతి భారతదేశపు వర్ష రాజధాని" అనీ పేర్కొంటారు. [[కోల్లూరు|ఉడిపి జిల్లాలోని కొల్లూరు]], సిర్సి లోని కొక్కలి, నీల్కుండ్, ముదిగెరే లోని సంసే, [[ఎర్నాకుళం|ఎర్నాకులం జిల్లా]] లోని నెరియమంగళాలు పడమటి కనుమలలోని అత్యంత ఎక్కువ వర్షపాతం ఉండే ప్రదేశాలు. మధ్యలో ఖాళీలు లేకుండా నిరాఘాతంగా ఉన్న పర్వతాల కారణంగా చుట్టుపక్కల ప్రాంతాలలో భారీ అవపాతం సంభవిస్తుంది. గాలి దిశ, వేగంలో మార్పులు సగటు వర్షపాతాన్ని ప్రభావితం చేస్తాయి. అత్యధిక వర్షపాతం ఉండే ప్రదేశాలు మారవచ్చు. అయితే, [[మహారాష్ట్ర]] లోని, [[కర్ణాటక|కర్ణాటకలోని]] పడమటి కనుమల ఉత్తర భాగంలో సగటున [[కేరళ]] కంటే, కర్ణాటకలోని దక్షిణ భాగం కంటే ఎక్కువ వర్షపాతం పడుతుంది. పడమటి కనుమలలో ఎత్తును బట్టి, భూమధ్యరేఖ నుండి దూరాన్ని బట్టీ శీతోష్ణస్థితి మారుతుంది. శీతోష్ణస్థితి తేమగా, పల్లపు ప్రాంతాలలో సముద్రపు సామీప్యత కారణంగా ఉష్ణమండలం లాగా ఉంటుంది. ఉత్తరాన 1,500 మీ. కంటే ఎత్తున, దక్షిణాన 2,000 మీ. కంటే ఎత్తునా సమశీతోష్ణ వాతావరణం ఉంటుంది. సగటు వార్షిక ఉష్ణోగ్రత {{Convert|15|°C}} ఉంటుంది. కొన్ని భాగాలలో మంచు కురవడం మామూలు. శీతాకాలంలో ఉష్ణోగ్రతలు గడ్డకట్టే స్థానానికి చేరుతాయి. సగటు ఉష్ణోగ్రతలు, దక్షిణాన {{Convert|20|°C}} నుండి ఉత్తరాన {{Convert|24|°C}} వరకు ఉంటాయి. నైరుతి కనుమలలోని అతి శీతల కాలాలు అత్యధ్క వర్షపాత సమయాలూ ఒక్కసారే ఏర్పడతాయని గమనించారు.<ref name="WII">{{వెబ్ మూలము|url=http://www.wii.gov.in/envis/rain_forest/chapter2.htm|first=R.J.|last=Ranjit Daniels|title=Biodiversity of the Western Ghats – An Overview|work=Wildlife Institute of India|access-date=2020-04-23|archive-date=2008-09-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20080919135620/http://www.wii.gov.in/envis/rain_forest/chapter2.htm|url-status=dead}}</ref> జూన్, సెప్టెంబరు మధ్య వర్షాకాలంలో, నిరాఘతంగా కొనసాగే పడమటి కనుమలు తేమతో నిండిన మేఘాలకు అవరోధంగా పనిచేస్తాయి. వర్షాన్ని మోసుకుని తూర్పు వైపు కదిలే బరువైన మేఘాలు ఈకనుమల వలన పైకి లేవవలసి వస్తుంది. ఈ ప్రక్రియలో అవి వర్షాన్ని గాలి దిశగా కురుస్తాయి. ఈ ప్రాంతంలో వర్షపాతం సగటున 300 సెం.మీ. నుండి 400 సెం.మీ.. ఉంటుంది. అక్కడక్కడా 900 సెం.మీ. వరకు వర్షపాతం ఉంటుంది. పడమటి కనుమలకు తూర్పున ఉన్న ప్రాంతాలు, [[వర్షచ్ఛాయా ప్రాంతం]]<nowiki/>లో ఉన్నాయి. ఇక్కడ చాలా తక్కువ వర్షపాతం ఉంటుంది (సుమారు 100 సెం.మీ). దీంతో ఫలితంగా అన్ని ప్రాంతాలకూ కలిపి సగటు వర్షపాతం 250 సెం.మీ. ఉంటుంది. ఉత్తర మహారాష్ట్రలోని ప్రాంతాలలో భారీ వర్షాలు కురుస్తాయి. ఆ తరువాత దీర్ఘమైన పొడి కాలాలు ఉంటాయి, భూమధ్యరేఖకు దగ్గరగా ఉన్న ప్రాంతాల్లో తక్కువ వార్షిక వర్షపాతం ఉంటుంది. కానీ సంవత్సరంలో చాలా నెలలు వర్షం పడుతుంది.<ref name="WII" /> === వర్షపాతం === కర్ణాటక ప్రాంతంలో సగటున కేరళ, మహారాష్ట్ర, గోవా కంటే భారీ వర్షాలు కురుస్తాయి. కర్ణాటకలోని ఘాట్లలో తక్కువ దారులు, ఖాళీలూ ఉన్నాయి. అందువల్ల కర్ణాటక యొక్క పశ్చిమ వాలులలో పడమటి కనుమల యొక్క ఇతర భాగాల కంటే 400 సెం.మీ.ఎక్కువ వర్షాలు కురుస్తాయి. పడమటి కనుమలలో అత్యధిక వర్షపాతం ఉన్న ప్రదేశాలు: {| class="wikitable sortable" !స్థానం !ప్రాంతం !సగటు వార్షిక వర్షపాతం <ref>https://en.climate-data.org</ref> |- |[[ఆగుంబె]] |తీర్థహళ్ళి, కర్ణాటక |7,624 మి.మీ. (300.2 అం) |- |[[అంబోలి శాసనసభ నియోజకవర్గం|అంబోలి]] |సింధుదుర్గ్ జిల్లా, మహారాష్ట్ర |3,859 మి.మీ. (151.9 అం) |- |హుళికళ్ |హొసనగర, కర్ణాటక |5,316 మి.మీ. (209.3 అం) |- |అమగావ్ |ఖానాపూర్, కర్ణాటక |4,089 మి.మీ. (161.0 అం) |- |కక్కాళి |సిర్సి, ఉత్తర కన్నడ జిల్లా, కర్ణాటక |4,921 మి.మీ. (193.7 అం) |- |నీలకుండ్ |సిర్సి, ఉత్తర కన్నడ జిల్లా, కర్ణాటక |4,369 మి.మీ. (172.0 అం) |- |[[మహాబలేశ్వర్]] |సతారా జిల్లా, మహారాష్ట్ర |5,761 మి.మీ. (226.8 అం) |- |దేవిమనే |సిర్సి, ఉత్తర కన్నడ జిల్లా, కర్ణాటక |3,981 మి.మీ. (156.7 అం) |- |సుర్లి |హొసనగర, కర్ణాటక |4,335 మి.మీ. (170.7 అం) |- |[[లోనావ్లా]] |పుణె జిల్లా, మహారాష్ట్ర |4,073 మి.మీ. (160.4 అం) |- |చర్మడి |ముడిగెరె, కర్ణాటక |4,131 మి.మీ. (162.6 అం) |- |సంసే |ముడిగెరె, కర్ణాటక |3,914 మి.మీ. (154.1 అం) |- |[[కోల్లూరు|కొల్లూర్]] |Udupi జిల్లా, కర్ణాటక |4,992 మి.మీ. (196.5 అం) |- |ముక్కియాడ్ |వేనాడ్ జిల్లా, కేరళ |3,714 మి.మీ. (146.2 అం) |- |[[కుద్రేముఖ్ జాతీయ వనం|కుద్రేముఖ్]] |Chikmagalur జిల్లా, కర్ణాటక |4,158 మి.మీ. (163.7 అం) |- |రాజమలై |ఇడుక్కి, కేరళ |4,785 మి.మీ. (188.4 అం) |- |న్యామకాడ్ |ఇడుక్కి, కేరళ |3,007 మి.మీ. (118.4 అం) |- |[[శోలయర్]] |కోయింబత్తూరు, తమిళనాడు |3,024 మి.మీ. (119.1 అం) |- |[[వైత్రి]] |వేనాడ్ జిల్లా, కేరళ |4,000 మి.మీ. (160 అం) |- |[[పూకోడే]] |వేనాడ్ జిల్లా, కేరళ |3,957 మి.మీ. (155.8 అం) |- |ధమనోహోల్ |ముల్షీ తాలూకా, మహారాష్ట్ర |6,255 మి.మీ. (246.3 అం) |- |ముల్షీ |పుణే జిల్లా, మహారాష్ట్ర |5,100 మి.మీ. (200 అం) |- |తమ్హిని ఘాట్ |ముల్షీ తాలూకా, మహారాష్ట్ర |5,255 మి.మీ. (206.9 అం) |- |చిన్నకల్లూరు |కోయింబత్తూరు, తమిళనాడు |2,947 మి.మీ. (116.0 అం) |- |కాజిల్ రాక్ |ఉత్తర కన్నడ జిల్లా, కర్ణాటక |5,132 మి.మీ. (202.0 అం) |} == జీవవైవిధ్య పరిరక్షణ == [[దస్త్రం:Western_ghaats1,_maharashtra.jpg|thumb|దట్టమైన వర్షారణ్యాలు పడమటి కనుమలను కప్పాయి.]] [[దస్త్రం:Heavenly_Sahyadri.jpg|thumb|పడమటి కనుమలు యునెస్కో వారసత్వ ప్రదేశం.]] చారిత్రికంగా పడమటి కనుమలు దట్టమైన అడవులతో కప్పబడి ఉన్నాయి. ఇవి స్థానిక గిరిజన ప్రజలకు ఆహారాన్ని, సహజ ఆవాసాలను కల్పించాయి. దీని దుర్గమత్వం వల్ల [[దక్కన్ పీఠభూమి|మైదాన ప్రాంతాల]] ప్రజలకు ఈ కొండల్లో పంటలు పండించడం, స్థావరాలు నిర్మించడం కష్టమైంది. ఈ ప్రాంతంలో [[బ్రిటీష్ సామ్రాజ్యం|బ్రిటిష్]] వారు వచ్చిన తరువాత, వ్యవసాయ తోటలు, కలప కోసం పెద్ద భూభాగాలను క్లియర్ చేసారు. మానవ కార్యకలాపాల కారణంగా పడమటి కనుమలలోని అడవి తీవ్రంగా విచ్ఛిన్నమైంది -ముఖ్యంగా 1860 నుండి 1950 వరకు టీ, కాఫీ, టేకు తోటల కోసం.<ref name="all-about-india.com"/> చెట్లు కొట్టేయడం వలన. అరుదైన, ఎండెమిక్ జీవులు (స్థానీయ -ఇక్కడ మాత్రమే ఉండే, ప్రపంచంలో మరెక్కడా ఉండని జీవులు) మిగతా జీవుల కంటే ఎక్కువగా ప్రతికూలంగా ప్రభావితమవుతాయి, వాటికంటే వేగంగా అంతరించిపోతాయి. ఉష్ణమండల వర్షారణ్యాలు ఇతర ఆవాసాల కంటే చాలా ఎక్కువ ప్రతికూలంగా ప్రభావితమవుతాయి.<ref>{{Cite journal|last=Kumar|first=Ajith|title=Impact of rainforest fragmentation on small mammals and herpetofauna in the Western Ghats, South India|url=http://www.wii.gov.in/publications/researchreports/2002/frag.wii.report.pdf|publisher=Salim Centre for Ornithology and Natural History, Coimbatore|archive-url=https://wayback.archive-it.org/all/20081219184202/http://www.wii.gov.in/publications/researchreports/2002/frag.wii.report.pdf|archive-date=19 December 2008}}</ref> ఈ ప్రాంతం అభివృద్ధికి పర్యావరణపరంగా సున్నితమైనది. పర్యావరణ శాస్త్రవేత్త నార్మన్ మైయర్స్ ప్రయత్నాల వలన 1988 లో దీన్ని పర్యావరణ హాట్‌స్పాట్‌గా ప్రకటించారు. ఈ ప్రాంతం భారతదేశం లోని ఐదు శాతం భూమిని కలిగి ఉంది. భారతదేశంలోని అన్ని జాతుల మొక్కలలోనూ 27% (15,000 జాతులలో 4,000) ఇక్కడ ఉన్నాయి. వీటిలో 1,800 ఈ ప్రాంతానికిమాత్రమే చెందినవి. ఈ శ్రేణిలో కనీసం 84 ఉభయచర జాతులు, 16 పక్షి జాతులు, ఏడు క్షీరదాలు, 1,600 పుష్పించే మొక్కలూ ఉన్నాయి. ఇవి ప్రపంచంలో మరెక్కడా కనిపించవు. రక్షిత ప్రాంతాలు 2 సహా బయోస్ఫియరు రిజర్వులు, 13 [[భారతదేశంలో జాతీయ వనాలు|జాతీయ పార్కులు]], అనేక అభయారణ్యాలు కూడా కవర్ నిర్దిష్ట అంతరించిపోతున్న జాతులు, అనేక రిజర్వ్ అడవులు వంటి ఎన్నో పరిరక్షణ ఏర్పాట్లను [[భారత ప్రభుత్వము|భారత ప్రభుత్వం]] చేసింది. వీటన్నిటినీ సంబంధిత రాష్ట్ర అటవీ శాఖలు నిర్వహిస్తాయి. 5,500 చ.కి.మీ. విస్తీర్ణమున్న నీలగిరి బయోస్పియర్ రిజర్వు పడమటి కనుమలలో కెల్లా అతిపెద్ద రక్షిత ప్రాంతం. [[నాగరహోళె జాతీయ ఉద్యానవనం|నాగరాహోల్]] లోని సతత హరిత అడవులు, కర్ణాటకలోని [[బందీపూర్ జాతీయ పార్కు|బండిపూర్]] ఆకురాల్చే అడవులు, [[వయనాడ్ జిల్లా|వయనాడ్]] - కేరళలోని [[ముకుర్తి జాతీయ ఉద్యానవనం|ముకుర్తి]], తమిళనాడులోని [[ముదుమలై నేషనల్ పార్క్]] - సత్యమంగళాలు ఈ రిజర్వులో భాగం.<ref name="all-about-india.com"/> కేరళలోని సైలెంట్ వ్యాలీ భారతదేశంలోని ఉష్ణమండల సతత హరిత అడవి యొక్క చివరి భూభాగాలలో ఒకటి.<ref name="wg">{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/news/national/kerala/article52465.ece|title=No clearance for mining, hydel projects that destroy Western Ghat|last=Ramesh|date=21 November 2009|work=[[The Hindu]]|access-date=29 December 2009|publisher=Kasturi & Sons Ltd.|location=Palakkad}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.hindu.com/2009/08/04/stories/2009080456210300.htm|title=Gundia project has not got Centre's nod|last=staff|date=4 August 2009|work=The Hindu|access-date=29 December 2009|publisher=Kasturi & Sons Ltd.|location=Chennai, India|archive-date=8 ఆగస్టు 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090808123705/http://www.hindu.com/2009/08/04/stories/2009080456210300.htm|url-status=dead}}</ref> 2011 ఆగస్టు లో, పడమటి కనుమల పర్యావరణ శాస్త్ర నిపుణుల ప్యానెల్ (WGEEP) మొత్తం పడమటి కనుమలను పర్యావరణపరంగా సున్నితమైన ప్రాంతంగా (ESA) గుర్తించింది. దాని వివిధ ప్రాంతాలకు మూడు స్థాయిల పర్యావరణ సున్నితత్వాన్ని కేటాయించింది.<ref name="WGEP">{{Cite journal|last=Madhav Gadgil|date=2012-08-31|title=Report of the Western Ghats Ecology Expert Panel|url=http://moef.nic.in/downloads/public-information/wg-23052012.pdf|publisher=Ministry of Environment and Forests, Government of India|volume=Part 1|pages=summary XIX|access-date=4 May 2012|journal=|archive-url=https://web.archive.org/web/20150920103920/http://www.moef.nic.in/downloads/public-information/wg-23052012.pdf|archive-date=20 సెప్టెంబరు 2015|url-status=dead}}</ref> పడమటి కనుమల జీవవైవిధ్యం, పర్యావరణ సమస్యలను అంచనా వేయడానికి కేంద్ర పర్యావరణ, అటవీ మంత్రిత్వ శాఖ పర్యావరణ శాస్త్రవేత్త [[మాధవ్ గాడ్గిల్]] నేతృత్వంలో ఒక ప్యానెల్‌ను నియమించింది.<ref>{{Cite news|url=http://www.deccanherald.com/content/395071/vested-interests-harm-western-ghats.html|title=Vested interests in Western Ghats|work=[[Deccan Herald]]|access-date=5 May 2016}}</ref> గాడ్గిల్ కమిటీ, దాని వారసుడు కస్తూరిరంగన్ కమిటీలు పడమటి కనుమలను రక్షించడానికి సిఫారసులు సూచించాయి. గాడ్గిల్ నివేదిక మరీ పర్యావరణ-అనుకులంగా ఉందని విమర్శించారు. కస్తూరిరంగన్ నివేదిక పర్యావరణ వ్యతిరేకమని ముద్రవేసారు.<ref>{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/news/national/kerala/kasturirangan-report-is-antienvironmental/article5533619.ece|title=Report is anti environmental|work=[[The Hindu]]|access-date=14 May 2016}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.rediff.com/news/interview/the-kasturirangan-report-is-a-disaster-for-the-western-ghats/20131230.htm|title=Disaster for Western Ghats}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.hindustantimes.com/india-news/paradise-lost/article1-1179300.aspx|title=Paradise lost|work=[[Hindustan Times]]|access-date=14 May 2016|archive-date=23 జూలై 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150723174423/http://www.hindustantimes.com/india-news/paradise-lost/article1-1179300.aspx|url-status=dead}}</ref> పడమటి కనుమలను రక్షిత [[భారతదేశంలోని ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశాల జాబితా|ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశంగా]] జాబితా చేయమని 2006 లో, [[యునెస్కో]] వారి మ్యాన్ అండ్ ది బయోస్పియర్ ప్రోగ్రాం (మాబ్) కు భారతదేశం దరఖాస్తు చేసింది.<ref name="all-about-india.com"/> 2012 లో, ఈ క్రింది ప్రదేశాలను ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశాలుగా ప్రకటించారు:<ref name="all-about-india.com"/><ref>{{Cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/home/environment/flora-fauna/UN-designates-Western-Ghats-as-world-heritage-site/articleshow/14595602.cms|title=UN designates Western Ghats as world heritage site|date=2 July 2012|work=[[Times of India]]|access-date=28 July 2013}}</ref> {{Div col|colwidth=28em}} * కాళి టైగర్ రిజర్వ్, దండేలి, కర్ణాటక * ఇందిరా గాంధీ వన్యప్రాణి సంరక్షణ కేంద్రం and జాతీయ వనం, తమిళనాడు * ముండిగెకెరే పక్షి సంరక్షణ కేంద్రం, సిర్సి, కర్ణాటక * కాలక్కాడ్ ముండాంతురై టైగర్ రిజర్వ్, తమిళనాడు * తట్టెక్కాడ్ పక్షి సంరక్షణ కేంద్రం, కేరళ * షెండుర్నే వన్యప్రాణి సంరక్షణ కేంద్రం, కేరళ * నెయ్యార్ వన్యప్రాణి సంరక్షణ కేంద్రం, కేరళ * పెప్పార వన్యప్రాణి సంరక్షణ కేంద్రం, కేరళ * పెరియార్ టైగర్ రిజర్వ్, కేరళ * శ్రీవిల్లిపుత్తూరు వన్యప్రాణి సంరక్షణ కేంద్రం, తమిళనాడు * ఎరవికుళం జాతీయ వనం, కేరళ * గ్రాస్ హిల్స్ జాతీయ వనం, తమిళనాడు and కేరళ * కరియన్ షోలా జాతీయ వనం, కర్ణాటక * సత్యమంగళం వన్యప్రాణి సంరక్షణ కేంద్రం, తమిళనాడు * Chinnar వన్యప్రాణి సంరక్షణ కేంద్రం, కేరళ * సైలెంట్ వ్యాలీ జాతీయ వనం, కేరళ * ముకుర్తి జాతీయ వనం, తమిళనాడు * పుష్పగిరి వన్యప్రాణి సంరక్షణ కేంద్రం, కర్ణాటక * బ్రహ్మగిరి వన్యప్రాణి సంరక్షణ కేంద్రం, కర్ణాటక * మూకాంబిక వన్యప్రాణి సంరక్షణ కేంద్రం * తలకావేరి వన్యప్రాణి సంరక్షణ కేంద్రం, కర్ణాటక * అరాళం వన్యప్రాణి సంరక్షణ కేంద్రం, కేరళ * కుద్రేముఖ్ జాతీయ వనం, కర్ణాటక * సోమేశ్వర వన్యప్రాణి సంరక్షణ కేంద్రం, కర్ణాటక * కాస్ ప్లాటూ, మహారాష్ట్ర * భీమశంకర్ వన్యప్రాణి సంరక్షణ కేంద్రం, మహారాష్ట్ర * కోయినా వన్యప్రాణి సంరక్షణ కేంద్రం, మహారాష్ట్ర * చందోలి జాతీయ వనం, మహారాష్ట్ర * రాధనగిరి వన్యప్రాణి సంరక్షణ కేంద్రం, మహారాష్ట్ర * పరాంబికుళం వన్యప్రాణి సంరక్షణ కేంద్రం, కేరళ * పంబడుం షోలా జాతీయ వనం, కేరళ * అనముడి షోలా జాతీయ వనం, కేరళ * చిన్మోయ్ వన్యప్రాణి సంరక్షణ కేంద్రం * పీచి-వజాని వన్యప్రాణి సంరక్షణ కేంద్రం, కేరళ * వేనాడ్ వన్యప్రాణి సంరక్షణ కేంద్రం, కేరళ * మత్తికెట్టన్ షోలా జాతీయ వనం, కేరళ * కురింజిమల సంరక్షణ కేంద్రం, కేరళ * కరింపుజా జాతీయ వనం, కేరళ * ఇడుక్కి వన్యప్రాణి సంరక్షణ కేంద్రం * రాణిపురం జాతీయ వనం * మేగమలై వన్యప్రాణి సంరక్షణ కేంద్రం, తమిళనాడు * పళని హిల్స్ వన్యప్రాణి సంరక్షణ కేంద్రం, జాతీయ వనం, తమిళనాడు * కన్యాకుమారి వన్యప్రాణి సంరక్షణ కేంద్రం, తమిళనాడు * బందీపూర్ జాతీయ వనం మేగమలై వన్యప్రాణి సంరక్షణ కేంద్రం|, కర్ణాటక * నాగరహోల్ జాతీయ వనం, కర్ణాటక * నీలగిరి బయోస్ఫియర్ రిజర్వ్, తమిళనాడు{{Div col end}} == జంతుజాలం == పడమటి కనుమలు కనీసం 325 అంతరించిపోతున్న జాతులతో సహా వేల జంతు జాతులకు ఆవాసంగా ఉన్నాయి.<ref>{{Cite journal |last=Nameer| first=P.O.| last2=Molur| first2=Sanjay| last3=Walker| first3=Sally| date=November 2001| title=Mammals of the Western Ghats: A Simplistic Overview|url=https://semanticscholar.org/paper/a782a69ce9472a58528e2cfbb98e13be3483f992|journal=Zoos' Print Journal|volume=16|issue=11|pages=629–639|doi=10.11609/jott.zpj.16.11.629-39}}</ref> === క్షీరదాలు === పడమటి కనుమల్లో కనీసం 139 [[క్షీరదాలు|క్షీరద]] జాతులు ఉన్నాయి. 16 స్థానిక క్షీరదాలలో, 13 ఆపదలో ఉన్నాయి. మొత్తం 32 ఆపదలో ఉన్న జాతులలో, [[తీవ్రంగా అంతరించే స్థితిలో ఉన్న జాతులు|తీవ్ర ప్రమాదంలో ఉన్న]] మలబార్ పెద్ద మచ్చల సివెట్, [[అంతరించే జాతులు|అంతరించిపోతున్న]] సింహం తోక గల మకాక్, [[నీలగిరి తహర్]] , బెంగాల్ పులి, భారతీయ ఏనుగులు, భారతీయ చిరుతపులి, నీలగిరి లంగూర్, గౌర్‌లు ఉన్నాయి.<ref name="all-about-india.com"/><ref name="iucn">{{cite iucn|author=Participants of CBSG CAMP workshop: Status of South Asian Primates (March 2002)|year=2004|url=https://www.iucnredlist.org/details/12559/0|title=''Macaca silenus''|access-date=9 May 2006}} Database entry includes justification for why this species is endangered</ref><ref>{{Cite journal|last=Mewa|first=Singh|last2=Werner|first2=Kaumanns|year=2005|title=Behavioural studies: A necessity for wildlife management|url=http://www.ias.ac.in/currsci/oct102005/1230.pdf|journal=Current Science|volume=89|issue=7|page=1233|archive-url=https://web.archive.org/web/20070113063948/http://www.ias.ac.in/currsci/oct102005/1230.pdf|archive-date=13 January 2007}}</ref> ఈ కొండ శ్రేణులు ముఖ్యమైన వన్యప్రాణుల కారిడార్లు. ప్రాజెక్ట్ ఎలిఫెంట్, ప్రాజెక్ట్ టైగర్ రిజర్వులలో ముఖ్యమైన భాగం. [[సుందరవనాలు|సుందర్బన్స్]] వెలుపల పులుల జనాభా అత్యధికంగా పడమటి కనుమలలోనే ఉంది. ఇక్కడ, 21,435 చ.కి.మీ. లలో విస్తరించిన ఏడు జనాభా ప్రాంతాల్లో 336 నుండి 487 పులులున్నాయి. కర్ణాటక, తమిళనాడు, కేరళల్లో ఇవి విస్తరించి ఉన్నాయి.<ref>{{Cite journal|last=Jhala|first=Y. V.|last2=Gopal|first2=R.|last3=Qureshi|first3=Q|year=2008|title=Status of the Tigers, co-predators, and Prey in India|url=http://projecttiger.nic.in/whtsnew/status_of_tigers_in_india_2008.pdf|series=TR 08/001|publisher=National Tiger Conservation Authority, Govt. of India, New Delhi; Wildlife Institute of India, Dehradun|archive-url=https://web.archive.org/web/20130602124630/http://projecttiger.nic.in/whtsnew/status_of_tigers_in_india_2008.pdf|archive-date=2 June 2013}}</ref> పడమటి కనుమ పర్యావరణ ప్రాంతంలో అతిపెద్ద భారతీయ ఏనుగు జనాభా ఉంది. మొత్తం ఎనిమిది విభిన్న జనాభా సమూహాల్లో 11,000 ఏనుగు లున్నాయి.<ref name="all-about-india.com"/><ref name="all-about-india.com"/> అంతరించిపోతున్న అంచున ఉన్న నీలగిరి తహర్ కోలుకొని 3,122 జంతువులు అడవిలో ఉన్నట్లు అంచనా.<ref>{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/news/cities/Coimbatore/nilgiri-tahr-population-over-3000-wwfindia/article7717561.ece|title=Nilgiri tahr population over 3,000: WWF-India|date=3 October 2015|work=[[The Hindu]]|access-date=1 May 2016}}</ref> [[తీవ్రంగా అంతరించే స్థితిలో ఉన్న జాతులు|తీవ్రంగా అంతరించిపోతున్న]] స్థానిక మలబార్ పెద్ద-మచ్చల సివెట్‌లు 250 కంటే తక్కువ వయోజన జీవులున్నాయని అంచనా వేసారు. వయోజనేతర జనాభా 50 కంటే ఎక్కువ ఉండదు.<ref>{{cite iucn|author=Jennings, A.|author2=Veron, G.|author3=Helgen, K.|year=2008|url=https://www.iucnredlist.org/details/23036/0|title=Viverra civettina}}</ref> పడమటి కనుమలలో అనేక ప్రాంతాలలో సుమారు 3500 సింహం తోక గల మకాక్లు అక్కడక్కడా ఉన్నాయి.<ref>{{Cite journal|last=Molur S|last2=D Brandon-Jones|last3=W Dittus|last4=A. Eudey|last5=A. Kumar|last6=M. Singh|last7=M.M. Feeroz|last8=M. Chalise|last9=P. Priya|year=2003|title=Status of South Asian Primates: Conservation Assessment and Management Plan (C.A.M.P.) Workshop Report, 2003|publisher=Zoo Outreach Organization/CBSG-South Asia, Coimbatore}}</ref><gallery mode="packed-hover" heights="140" perrow="5"> దస్త్రం:Bengal Tiger Karnataka.jpg|[[Sunderbans|సుందర్బన్స్]] బయట అతిపెద్ద [[Bengal tiger|పులి]] జనాభా పశ్చిమ కనుమల్లోనే ఉంది. దస్త్రం:Lightmatter lion-tailed macaque.jpg|అంతరించిపోతున్న [[Lion-tailed macaque|సింహం తోక గల మకాక్]] పశ్చిమ కనుమలకు చెందినది. దస్త్రం:Elephas maximus (Bandipur).jpg|పశ్చిమ కనుమల ప్రాంతంలోనే భారతదేశంలో అత్యధిక [[Indian elephant|భారతీయ ఏనుగు]] జనాభా ఉంది. దస్త్రం:Nilgiritragus hylocrius.JPG|2001 లో [[Nilgiri tahr|నీలగిరి తహర్‌లు]] 100 మాత్రమే మిగిలి ఉన్నాయి, కాని 2010 నాటికి 3,300 వరకు పెరిగాయి దస్త్రం:Nilgiri langur (1) by N. A. Naseer.jpg|స్థానిక [[Nilgiri langur|నీలగిరి లంగూర్]] అంతరించిపోతోంది. </gallery> === సరీసృపాలు === [[Uropeltidae|ఉరోపెల్టిడే]] అనే పాము కుటుంబం యొక్క ప్రధాన జనాభా ఈ ప్రాంతానికి పరిమితమైంది.<ref>{{Cite book|title=Wallace and Savage: heroes, theories and venomous snake mimicry, Ecology and Evolution in the Tropics, a Herpetological Perspective|last=Greene, H. W.|last2=R. W. Mcdiarmid|publisher=Chicago University of Chicago Press|year=2005|pages=190–208}}</ref> పలు విలక్షణ సరీసృపాల ప్రజాతులు ఇక్కడ కనిపిస్తాయి. వీటిలో కేన్‌ తాబేలు, వైజయచెలిస్ సిల్వాటికా, సాలియాఅ, రిస్టెల్లా, కేస్ట్లియా వంటి బల్లులు, మెలానోఫిడియం, ప్లెక్టురస్, టెరెట్రూరస్, ప్లాటిప్లెక్టూరస్, జైలోఫిస్, రాబ్‌డ్రాప్స్ వంటి పాములు మొదలైనవి ఉన్నాయి. జాతుల-స్థాయి స్థానికత (ఎండెమిజం) ఇక్కడ చాలా ఎక్కువ. ఇక్కడ ఉన్న దాదాపు అన్ని ప్రజాతుల లోనూ ఇది సాధారణమే. ఎక్కువగా దాగి ఉండే స్థానిక సరీసృపాలలో చారల పగడపు పాము, మలబార్ పిట్ వైపర్, పెద్ద-స్కేల్ పిట్వైపర్, గుర్రపుడెక్క పిట్వైపర్ వంటి విషపూరిత పాములు ఉన్నాయి. ఈ ప్రాంతంలో మగ్గర్ మొసళ్ళు గణనీయంగా ఉన్నాయి.<ref name="Citation"/> === ఉభయచరాలు === పడమటి కనుమల లోని [[ఉభయచరము|ఉభయచరాలు]] వైవిధ్యమైనవి, ప్రత్యేకమైనవి, 179 ఉభయచర జాతులలో 80% కంటే ఎక్కువ పర్వతాల వర్షారణ్యాలకు చెందినవి.<ref name="Citation"/> అంతరించిపోతున్న ఊదా కప్పను 2003 లో కనుగొన్నారు.<ref name="Citation">{{Cite journal|last=Radhakrishnan, C|last2=K.C. Gopi|last3=K.P. Dinesh|year=2007|title=Zoogeography of ''Nasikabatrachus sahyadrensis'' Biju and Bossuyt (Amphibia: Anura; Nasikabatrachidae) in the Western Ghats, India|journal=Records of the Zoological Survey of India|volume=107|pages=115–121}}</ref> అనేక కుటుంబాల కప్పలు - మైక్రిక్సాలస్, ఇండిరానా, నైక్టిబాట్రాకస్ ప్రజాతులకు చెందినవి - ఇక్కడి స్థానీయత ఉన్నాయి. స్థానీయ ప్రజాతుల్లో పెడోస్టైబ్స్, ఘాటీఫ్రైన్, జాంత్రోఫ్రైన్ ఉన్నాయి.,ఘటిక్సలస్, మెర్కురానా, బెడ్డోమిక్సలస్ వంటి ఆర్బోరియల్ కప్పలు; మెలనోబాట్రాచస్ వంటి మైక్రోహైలిడ్లు కూడా ఇక్కడ స్థానియత ఉన్న ప్రజాతులే. 2005 లో పడమటి కనుమలకు చెందిన కొత్త కప్ప జాతులు వివరించబడ్డాయి. ఇటీవల ఒక కొత్త జాతి, మిస్టిసెల్లస్ ప్రజాతి లోది, మోనోటైప్ కనుగొనబడింది.<ref>{{Cite journal|title=An evaluation of the endemism of the amphibian assemblages from the Western Ghats using molecular techniques|url=http://www.wii.gov.in/publications/researchreports/2005/endemism_amphibian_summary_content.pdf|publisher=WII|archive-url=https://web.archive.org/web/20081219184326/http://www.wii.gov.in/publications/researchreports/2005/endemism_amphibian_summary_content.pdf|archive-date=19 December 2008}}</ref><ref name="BBCmonotypic">{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-india-47208169|title=New 'mysterious' frog species discovered in India's Western Ghats|date=13 February 2019|work=BBC News}}</ref> ఈ ప్రాంతం అనేక సేసీలియన్ జాతులకు నిలయంగా ఉంది.<gallery mode="packed-hover" heights="140" perrow="5"> దస్త్రం:Marsh Crocodiles basking in the sun.JPG|ఈ ప్రాంతంలో [[Mugger crocodile|మగ్గర్ మొసళ్ళు]] గణనీయమైన సంఖ్యలో ఉన్నాయి దస్త్రం:Nasikabatrachus sahyadrensis.jpg|[[Purple frog|పర్పుల్ కప్ప]] ( ''నాసికాబాట్రాచస్ సహడ్రెన్సిస్'' ) 2003 లో కనుగొనబడింది. దస్త్రం:Rhacophorus malabaricus flat.jpg|[[Rhacophorus|మలబార్ గ్లైడింగ్ కప్ప]] పశ్చిమ కనుమలకు చెందినది. దస్త్రం:Plectrurus perottetti sal.jpg|[[Uropeltidae|పైప్ పాములు]] దక్షిణ భారతదేశం, శ్రీలంకలలో మాత్రమే కనిపిస్తాయి. దస్త్రం:Akwa18 puntius2.jpg|[[Denison's barb|డెనిసన్ యొక్క బార్బ్]] ఆవాస స్థానాలు ఆపదలో ఉన్నాయి. ఇప్పుడు బందిఖానాలో పెంచుతున్నారు. </gallery> === చేపలు === 2004 నాటికి, పడమటి కనుమల్లో 288 మంచినీటి చేపలను గుర్తించారు. వీటిలో 35 ఉప్పునీటిలో కూడా పెరిగేవి.<ref name="Neelesh Fish" /> అప్పటి నుండి అనేక కొత్త జాతులను వివరించారు..<ref>{{Cite journal|last=Britz|last2=Ali|last3=Philip|year=2012|title=Dariourops, a new species of badid fish from the Western Ghats, southern India|journal=Zootaxa|volume=3348|pages=63–68|doi=10.11646/zootaxa.3348.1.5}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Sreekantha|last2=Gururaja|last3=Remadevi|last4=Indra|last5=Ramachandra|year=2006|title=Two new species of the genus Schistura McClell and (Cypriniformes: Balitoridae) from western Ghats, India|journal=Zoos' Print Journal|volume=21|issue=4|pages=2211–2216|doi=10.11609/jott.zpj.1386.2211-6|doi-access=free}}</ref> పడమటి కనుమలకు మాత్రమే స్థానీయమైన జాతులు 118, ప్రజాతులు 13 ఉన్నాయి..<ref name="IUCNAquaticAnimal">{{Cite book|url=https://portals.iucn.org/library/sites/library/files/documents/RL-540-001.pdf|title=The status and distribution of freshwater biodiversity in the Western Ghats, India|last=Molur, M.|last2=Smith, K.G.|last3=Daniel, B.A.|last4=Darwall, W.R.T.|publisher=IUCN Red List of Threatened Species – Regional Assessment|year=2011|isbn=978-2-8317-1381-6}}</ref> పడమటి కనుమల దక్షిణ భాగంలో ఉత్తరాన కంటే ఎక్కువ చేపల సమృద్ధి ఉంది,<ref name="IUCNAquaticAnimal" /> అత్యధికంగా చలాకుడి నదిలో ఉన్నాయి. ఇక్కడొక్కచోటనే 98 జాతుల చేపలున్నాయి.<ref name="RaghavanFish">{{Cite journal|last=Raghavan|last2=Prasad|last3=Ali|last4=Pereira|year=2008|title=Fish fauna of Chalakudy River, part of Western Ghats biodiversity hotspot, Kerala, India: patterns of distribution, threats and conservation needs|url=|journal=Biodiversity and Conservation|volume=17|issue=13|pages=3119–3131|doi=10.1007/s10531-007-9293-0}}</ref> అధిక జాతుల సంఖ్య కలిగిన ఇతర నదులలో పెరియార్, భరతాపుజా, పంబా, చలియార్, అలాగే [[కావేరి నది|కావేరి]], పంబార్, భవానీ, [[కృష్ణా నది|కృష్ణ]] నదుల అప్‌స్ట్రీమ్ ఉపనదులు ఉన్నాయి.<ref name="IUCNAquaticAnimal" /> అత్యధిక జాతులు ఉన్న కుటుంబాలు - సిప్రినిడ్స్ (72 జాతులు), హిల్ స్ట్రీమ్ లోచెస్ (34 జాతులు; రాతి లోచ్లతో సహా, ఇప్పుడు ఒక ప్రత్యేక కుటుంబంగా పరిగణించబడుతున్నాయి), బాగ్రిడ్ క్యాట్ ఫిష్ (19 జాతులు), సిసోరిడ్ క్యాట్ ఫిష్ (12 జాతులు).<ref name="Neelesh Fish" /><ref name="IUCNAquaticAnimal" /><ref name="RaghavanFish" /> ఈ ప్రాంతం డెనిసన్ (లేదా రెడ్ లైన్ టార్పెడో) బార్బ్,<ref>Raghavan, R., Philip, S., Ali, A. & Dahanukar, N. (2013): [https://web.archive.org/web/20131202230040/http://www.threatenedtaxa.org/ZooPrintJournal/2013/November/o367326xi134932-4938.pdf ''Sahyadria'', a new genus of barbs (Teleostei: Cyprinidae) from Western Ghats of India.] ''Journal of Threatened Taxa'', 5 (15): 4932-4938.</ref> పుచ్చకాయ బార్బ్, అనేక జాతుల ''డాకిన్సియా'' బార్బ్స్, జీబ్రా లోచ్, ''హోరాబాగ్రస్'' క్యాట్ ఫిష్, మరగుజ్జు పఫర్ ఫిష్, మరగుజ్జు మలబార్ పఫర్ ఫిష్ వంటి అనేక రంగురంగుల అలంకార చేపలకు ''నిలయం'' .<ref name="all-about-india.com"/> ఈ నదులు ''ఓస్టియోబ్రామా బకేరీకి,'' మలబార్ స్నేక్ హెడ్, మలబార్ మహాసీర్ వంటి పెద్ద జాతులకూ ఆవాస స్థావరం.<ref>{{Cite journal|last=Benziger|last2=Philip|last3=Raghavan|last4=Ali|last5=Sukumaran|last6=Tharian|last7=Dahanukar|last8=Baby|last9=Peter|year=2011|title=Unraveling a 146 Years Old Taxonomic Puzzle: Validation of Malabar Snakehead, Species-Status and Its Relevance for Channid Systematics and Evolution.|journal=PLOS One|volume=6|issue=6|page=e21272|doi=10.1371/journal.pone.0021272|pmc=3123301|pmid=21731689}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Silas|display-authors=etal|year=2005|title=Indian Journal of Fisheries|volume=52|issue=2|pages=125–140}}</ref> కొన్ని భూగర్భ జీవితానికి అనుగుణంగా ఉంటాయి, వీటిలో, కొన్ని ''మోనోప్టెరస్'' స్వాంపీల్స్,<ref>{{Cite journal|last=Gobi|first=K.C.|year=2002|title=A new synbranchid fish, Monopterus digressus from Kersla, Peninsular India|journal=Rec. Zool. Surv. India|volume=100|issue=1–2|pages=137–143}}</ref>, క్యాట్ ఫిష్ ''హోరాగ్లానిస్,'' ''క్రిప్టోగ్లానిస్ ఉన్నాయి'' .<ref>{{Cite journal|last=Vincent|first=Moncey|last2=Thomas|first2=John|date=April 2011|title=Kryptoglanis shajii, an enigmatic subterranean-spring catfish (Siluriformes, Incertae sedis) from Kerala, India|url=https://archive.org/details/ichthyological-research_2011-04-25_58_2/page/161|journal=Ichthyological Research|volume=58|issue=2|pages=161–165|doi=10.1007/s10228-011-0206-6}}</ref> [[అంతర్జాతీయ ప్రకృతి పరిరక్షణ సమితి|ఐయుసిఎన్]] ప్రకారం, పడమటి కనుమల నుండి 97 మంచినీటి చేప జాతులు 2011 లో ఆపదలో ఉన్నట్లు పరిగణించబడ్డాయి. వీటిలో 12 ప్రమాదకరమైన, 54 అంతరించిపోతున్న, 31 వల్నరబుల్ గా ఉన్నాయి.<ref name="IUCNAquaticAnimal" /> వీటిలో ఒకటి ( ''టోర్ ఖుద్రీ'' ) ''మినహా మిగిలినవి'' పడమటి కనుమలకు స్థానీయమైనవి. ఈ ప్రాంతం నుండి అదనంగా 26 జాతులను [[సమాచారం కొరత ఉన్న జాతులు|డేటా కొరతగా]] పరిగణిస్తున్నారు (ప్రస్తుతం వాటి స్థితి అస్పష్టంగా ఉంది). నివాస ప్రాంతాన్ని కోల్పోవడం, కానీ అతిగా పట్టడం, కొత్త జాతులను ప్రవేశపెట్టడం ప్రాథమికమైన ఆపదలు.<ref name="IUCNAquaticAnimal" /> === పక్షులు === పడమటి కనుమల్లో కనీసం 508 పక్షి జాతులు ఉన్నాయి. కర్ణాటకలోని ఐదువందల జాతుల పక్షుల్లో చాలావరకు పడమటి కనుమల ప్రాంతానికి చెందినవే.<ref name="all-about-india.com"/> పడమటి కనుమలల్లో కనీసం 16 జాతుల స్థానీయ పక్షులు ఉన్నాయి, వీటిలో అంతరించిపోతున్న రూఫస్-బ్రెస్ట్ లాఫింగ్‌ట్రష్, వల్నరబుల్‌గా ఉన్న నీలగిరి వుడ్-పావురం, తెల్లటి బొడ్డు షార్ట్‌వింగ్, విస్తృత తోక గల గడ్డి పక్షులు, [[ప్రమాదానికి దగ్గరలో ఉన్న జాతులు|ప్రమాదానికి దగ్గరలో ఉన్న]] బూడిద-రొమ్ముల నవ్వులత్రష్, నలుపు రూఫస్ ఫ్లైక్యాచర్, నీలగిరి ఫ్లైక్యాచర్, నీలగిరి పిపిట్, అతి [[తక్కువ ఆందోళనగల జాతులు|తక్కువ ఆందోళన కలిగిస్తున్న]] మలబార్ (నీలిరంగు) పారాకీట్, మలబార్ గ్రే హార్న్బిల్, వైట్-బెల్లీడ్ ట్రీపీ, గ్రే-హెడ్ బల్బుల్, రూఫస్ బాబ్లర్, వయనాడ్ లాఫింగ్ థ్రష్, వైట్-బెల్లీ బ్లూ-ఫ్లైక్యాచర్ క్రిమ్సన్-బ్యాక్డ్ సన్‌బర్డ్ లు ఉన్నాయి <ref name="all-about-india.com"></ref><gallery mode="packed-hover" heights="140" perrow="5"> దస్త్రం:Columba elphinstonii.jpg|నీలగిరి అడవి పావురం దస్త్రం:Great-Hornbill.jpg|గొప్ప హార్న్‌బిల్ దస్త్రం:Crimson-fronted Barbet (Megalaima rubricapilla) - Male - Sakleshpur - India -2009.jpg|మలబార్ బార్బెట్ దస్త్రం:2005-malabar-parkeet-p.jpg|మలబార్ (నీలిరంగు రెక్కలు) పారాకీట్ దస్త్రం:NilgiriPipit.jpg|నీలగిరి పిపిట్ దస్త్రం:White bellied treepie Thattekad.jpg|తెల్ల బొడ్డు ట్రీపీ </gallery> == వృక్షజాలం == పడమటి కనుమలలో లభించే 7,402 జాతుల పుష్పించే మొక్కలలో, 5,588 జాతులు స్థానీయ లేదా స్వదేశీవి, 376 ఎక్సోటిక్; 1,438 జాతులను సాగు చేసేవి లేదా అలంకరణ కోసం పండించేవి. దేశీయ జాతులలో, 2,253 జాతులు భారతదేశానికి చెందినవి. వాటిలో 1,273 జాతులు ప్రత్యేకంగా పడమటి కనుమలకే పరిమితమైనవి. 593 ధ్రువీకరించబడిన ఉపజాతులు, రకాలు కాకుండా; 66 జాతులు, 5 ఉపజాతులు, 14 రకాల సందేహాస్పదమైనవి కూడా ఉన్నాయి. పుష్పించే మొక్కలకు చెందిన మొత్తం 8,080 టాక్సాలున్నాయి .<ref>Nayar, T.S., Rasiya Beegam A., and M. Sibi. (2014). Flowering Plants of the Western Ghats, India (2 Volumes), Jawaharlal Nehru Tropical Botanic Garden and Research Institute, Palode, Thiruvananthapuram, Kerala, India. p.1700</ref> == మూలాలు == {{Reflist|25em}}{{commons category|Western Ghats}} {{గోదావరి పరీవాహకం}} [[వర్గం:భూగోళశాస్త్రం]] [[వర్గం:భారతదేశం లోని పర్వత శ్రేణులు]] [[వర్గం:భారతదేశం లోని ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశాలు]] [[వర్గం:పశ్చిమ కనుమలు]] [[వర్గం:ఈ వారం వ్యాసాలు]] 7sed8nwm5uxxuzsh55kn41dqpmd8f7a 0 77624 4908729 4871544 2026-07-20T11:13:33Z రవిచంద్ర 3079 /* మరణం */ 4908729 wikitext text/x-wiki {{విస్తరణ}} {{Infobox person | name =బ్రూస్ లీ | residence = | other_names =లే యూన్-చం <br /> లే యూన్-కామ్ | image =Bruce lee.jpg | imagesize =200px | caption = | birth_name =లీ జున్-ఫాన్ | birth_date ={{birth date|df=yes|1940|11|27}} | birth_place =[[శాన్ ఫ్రాన్సిస్కో]], [[కాలిఫోర్నియా]], అమెరికా | native_place = | death_date ={{death date and age|df=yes|1973|7|20|1940|11|27}} | death_place =[[కౌలూన్ టాంగ్]], [[బ్రిటిష్ హాంకాంగ్]] | death_cause =[[సెరెబ్రల్ ఎడెమా]] | known = | occupation =[[నటుడు]], [[తత్వవేత్త]] | father =[[లీ హోయి-చుయెన్]] | mother =గ్రేస్ హో | website =[http://www.bruceleefoundation.com/ బ్రూస్ లీ ఫౌండేషన్]<br />[http://www.brucelee.com/ బ్రూస్ లీ అధికార సైటు] | footnotes = | employer = | height = 1.72 m | weight = | awards = <br />{{awards|award=[[హాంకాంగ్ ఫిల్మ్ అవార్డ్స్]]|name='''జీవన సాఫల్య పురస్కారం'''<ref name="bruceleefoundation awards">{{cite web |url=http://www.bruceleefoundation.com/index.cfm?pid=10384 |title=Awards, Honors, Achievements, and Activities |publisher=Bruce Lee Foundation |location=Los Angeles |url-status=dead |access-date=2020-04-18 |archive-date=2009-08-05 |archive-url=https://www.webcitation.org/5io4zr1TH?url=http://www.bruceleefoundation.com/index.cfm?pid=10384 }}</ref><br />1994<br />'''స్టార్ ఆఫ్ ద సెంచురీ అవార్డ్'''<ref>{{cite news |title=Enter the star of the century |url=https://www.smh.com.au/news/Film/Enter-the-star-of-the-century/2005/03/28/1111862310648.html |newspaper=[[The Sydney Morning Herald]] |accessdate=March 21, 2017}}</ref> <br />2004}}{{awards|award=గోల్డెన్ హార్స్ అవార్డ్|name='''ఉత్తమ మాండరిన్ చిత్రం'''<br />1972 ''[[ఫిస్ట్స్ ఆఫ్ ఫ్యూరీ]]''<ref name="bruceleefoundation awards"/><br />'''స్పెషల్ జ్యూరీ అవార్డ్'''<br />1972 ''[[ఫిస్ట్స్ ఆఫ్ ఫ్యూరీ]]''}} }} '''బ్రూస్ లీ''' ([[నవంబరు 27]], [[1940]] - [[జులై 20]], [[1973]]) [[అమెరికా]]లో జన్మించి, [[హాంకాంగ్]] లో పెరిగిన మార్షల్ ఆర్టిస్ట్ (యుద్ధ క్రీడా నిపుణుడు), నటుడు, నిర్మాత, తత్వవేత్త. ఇతను తాను ఆచరించిన నిరాయుధ పోరాటం, ఆత్మరక్షణ పద్ధతులు, [[జెన్|జెన్ బౌద్ధం]], [[టావోయిజం]] లాంటి అనేక సాంప్రదాయాల మిశ్రమమైన ''జీత్ కున్ డు'' అనే ఒక హైబ్రిడ్ మార్షల్ ఆర్ట్స్ తత్వాన్ని కనిపెట్టాడు. అటు అమెరికా, ఇటు హాంగ్‌కాంగ్ దేశాల సినిమాలలో నటించిన లీ, చైనా ప్రాంతం నుంచి వచ్చిన మొట్టమొదటి గ్లోబల్ స్టార్ అని చెప్పవచ్చు. ఆయన్ను చాలామంది 20 వ శతాబ్దంలో, సినిమా చరిత్రలో ప్రఖ్యాతి గాంచిన యుద్ధ విద్యా ప్రవీణుడిగా, సాంస్కృతిక చిహ్నంగా భావిస్తారు.<ref name="time">{{cite web|url=http://www.time.com/time/time100/heroes/profile/lee01.html|title=TIME 100: Bruce Lee|last=Stein|first=Joel|work=[[Time (magazine)|Time]]|year=1999|accessdate=2008-05-30|archive-date=2009-12-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20091202173039/http://www.time.com/time/time100/heroes/profile/lee01.html|url-status=dead}}</ref> ఐదు పూర్తి స్థాయి మార్షల్ ఆర్ట్స్ సినిమాలలో నటించిన బ్రూస్ లీ, 1970 వ దశకంలో ఆ శైలి చిత్రాలకు ఒక ప్రత్యేకత, ప్రాముఖ్యతను కల్పించి హాంగ్‌కాంగ్ యాక్షన్ కథా చిత్రాలకు ప్రత్యేక స్థానం సంపాదించి పెట్టాడు. బ్రూస్ లీ అమెరికాలోని, కాలిఫోర్నియా రాష్ట్రం, శాన్‌ఫ్రాన్సిస్కో లో పుట్టి, బ్రిటిష్ హాంగ్‌కాంగ్ లో పెరిగాడు. లీ తండ్రి అతన్ని చిన్నతనంలోనే బాలనటుడిగా హాంగ్‌కాంగ్ చిత్ర పరిశ్రమకు పరిచయం చేశాడు. మార్షల్ ఆర్ట్స్ లో అతను మొదటగా వింగ్ చున్ (ఇప్ మాన్ శిక్షణలో), తాయ్ చీ, బాక్సింగ్ సాధన చేశాడు. ఒక బాక్సింగ్ పోటీలో కూడా గెలుపొందాడు. 1959 లో లీ [[సియాటెల్|సియాటిల్]] కి వచ్చి 1961 లో వాషింగ్టన్ విశ్వవిద్యాలయంలో చేరాడు. ఈ సమయంలో అతనికి నటనవైపు వెళ్ళాలని కోరికగా ఉన్నా మార్షల్ ఆర్ట్స్ లో శిక్షణ ఇవ్వడం ద్వారా డబ్బులు సంపాదించాలనుకున్నాడు. సియాటిల్ లో తన ఇంటి నుంచే మొదటి మార్షల్ ఆర్ట్స్ బడి ప్రారంభించాడు. ఓక్లాండ్, కాలిఫోర్నియాలో మరో పాఠశాల ప్రారంభించిన తర్వాత 1964 లాంగ్ బీచ్ అంతర్జాతీయ కరాటే పోటీల్లో కొన్ని ప్రదర్శనలు ఇవ్వడం ద్వారా, ఉపన్యాసం ద్వారా మంచి గుర్తింపు వచ్చింది. తర్వాత అతను బోధించడానికి లాస్ ఏంజిలెస్ కి మారాడు. అక్కడ అతనికి [[చక్ నోరిస్]], షారన్ టేట్, కరీం అబ్దుల్ జబ్బర్ లాంటి హాలీవుడ్ నటులు విద్యార్థులయ్యారు. ''ద గ్రీన్ హార్నెట్'' అనే చిత్రంలో ''కాటో'' అనే పాత్ర ద్వారా లీ అమెరికన్ ప్రేక్షకులకు పరిచయం అయ్యాడు. అయితే సాంస్కృతిక వైరుధ్యాల వల్ల తనను తాను పూర్తిగా వ్యక్తపరచలేకపోయాడు. 1971 లో హాంగ్‌కాంగ్ కి తిరిగి వచ్చాక లో వే దర్శకత్వంలో వచ్చిన [[ద బిగ్ బాస్]] అనే చిత్రంలో మొదటిసారిగా కథానాయకుడి పాత్రలో నటించాడు. ఒక సంవత్సరం తర్వాత [[ఫిస్ట్ ఆఫ్ ఫ్యూరీ]] అనే చిత్రంలో చెన్ జెన్ అనే పాత్రలో నటించాడు. తర్వాత తన స్వీయ రచన, దర్శకత్వంలో [[ద వే ఆఫ్ ద డ్రాగన్]] సినిమా చేశాడు. అమెరికా, హాంగ్‌కాంగ్ సంయుక్తంగా నిర్మించిన [[ఎంటర్ ది డ్రాగన్]] (1973), ద గేమ్ ఆఫ్ డెత్ (1978) చిత్రాల్లో నటించాడు. హాలీవుడ్, హాంగ్‌కాంగ్ సంయుక్తంగా నిర్మించిన అతని చిత్రాలు వాణిజ్యపరంగా మంచి విజయం సాధించి హాంగ్‌కాంగ్ మార్షల్ ఆర్ట్స్ చిత్రాలను ప్రాచుర్యంలోనూ, ప్రశంసల్లోనూ మరో మెట్టు ఎక్కించడమే కాక పాశ్చాత్య దేశాలలో చైనీస్ మార్షల్ ఆర్ట్స్ మీద ఆసక్తి కలిగేలా చేశాయి. సినిమాల దర్శకత్వం, వాటిలోని టోన్, పోరాట దృశ్యాల రూపకల్పన, వైవిధ్యం అన్ని వెరసి మార్షల్ ఆర్ట్స్, దానిమీద ఆధారపడిన సినిమాలను ప్రపంచవ్యాప్తంగా గుర్తింపు వచ్చింది. 33 సంవత్సరాల వయసులో సెరెబ్రల్ ఎడిమా అనే వ్యాధితో లీ హఠాన్మరణంతో అతని కెరీర్ అర్ధాంతరంగా ముగిసింది. అయినా సరే అతని చిత్రాలు నేటికీ ప్రజాదరణ పొందుతూ ఒక కల్ట్ క్లాసిక్ స్థాయిని సంపాదించుకున్నాయి. వీటిని అనుకరించే వారు, లీని పోలిన నటులచే సినిమాలు తీయడం చేశారు. అతను ప్రపంచవ్యాప్తంగా గుర్తింపు పొందాడు. ముఖ్యంగా బ్రూస్ లీ లో తన సినిమాల్లో [[చైనా]] సంప్రదాయాలను, జాతీయ గౌరవాన్ని ఎక్కువగా చూపించడం చేత చైనీయులు లీని అమితంగా అభిమానించేవారు.<ref name=Bio-KOKF>{{cite book|title=Bruce Lee King of Kung-Fu|url=https://archive.org/details/bruceleekingofku0000denn|author=Dennis, Felix|author2=Atyeo, Don|publisher=Straight Arrow Books|location=United States|year=1974|isbn= 0-87932-088-5}}</ref> చైనీయుల సాంప్రదాయ క్రీడయైన [[కుంగ్ ఫూ]]ను లీ తన సినిమాల్లో ఎక్కువగా ప్రదర్శించేవాడు. [[టైమ్ (పత్రిక)|టైమ్ పత్రిక]] బ్రూస్ లీ ని 20వ శతాబ్దపు అత్యంత ముఖ్యమైన 100 మంది వ్యక్తుల్లో ఒకడిగా గుర్తించింది. == బాల్యం == '''బ్రూస్ లీ''' [[కాలిఫోర్నియా]] రాష్ట్రంలోని [[శాన్ ఫ్రాన్సిస్కో]] అనే నగరంలో పుట్టి, [[హాంకాంగ్]] లో పెరిగాడు. ఇతని అసలు పేరు ''లీ జూన్ ఫాన్''. లీ జన్మించిన సంవత్సరం చైనీస్ క్యాలెండర్ ప్రకారం డ్రాగన్ సంవత్సరం. బ్రూస్ లీ తండ్రి లీ హోయ్ చాన్ హాంగ్‌కాంగ్ కు చెందిన ఒక పేరు పొందిన ''కాంటోనీస్ ఒపెరా'' గాయకుడు. 1939 డిసెంబరులో లీ తల్లిదండ్రులు అంతర్జాతీయ ఒపెరా యాత్రలో భాగంగా అమెరికాలోని, కాలిఫోర్నియా రాష్ట్రం, శాన్‌ఫ్రాన్సిస్కో నగరంలోని చైనాటౌన్ కి వెళ్ళారు. 1940 నవంబరు 27 న లీ ఇక్కడే జన్మించాడు. అలా పుట్టుకతోనే ఆయనకు, హాంగ్‌కాంగ్, అమెరికా దేశాల నుంచి రెండు పౌరసత్వాలు దక్కాయి. లీ నాలుగు నెలల వయసులో అతని తల్లిదండ్రులు తిరిగి హాంగ్‌కాంగ్ కి వెళ్ళారు. అలా వెళ్ళగానే జపాన్ 1941 డిసెంబరులో రెండవ ప్రపంచ యుద్ధంలో భాగంగా హాంగ్‌కాంగ్ మీద మెరుపు దాడి చేసి నాలుగు సంవత్సరాల పాటు తమ ఆధీనంలో ఉంచుకోవడంతో ఆ కుటుంబం అనేక కష్టాలనెదుర్కొన్నది.<ref name="2018 Ng">{{cite book |title=龍影中華──李小龍的光影片段 |last=吳貴龍 |publisher=中華書局(香港) |date=2018 |page=8}}</ref> బ్రూస్ తండ్రి కాంటోనీస్, తల్లి గ్రేస్ హో యురేషియా మూలాలు ఉన్న వ్యక్తి.<ref>Description of the parent's racial makeup as described by Robert Lee at minute mark 3:35 in the cable television documentary, ''First Families: Bruce Lee'', which premiered on Fox Family on October 26, 1999.</ref> గ్రేస్ హో తండ్రి కూడా కాంటోనీస్ కి చెందిన వాడు, తల్లి మాత్రం ఆంగ్లేయురాలు. గ్రేస్ హో దూరపు బంధువైన రాబర్ట్ హోటంగ్ హాంగ్‌కాంగ్ లో పేరొందిన వ్యాపారవేత్త. [[దస్త్రం:Bruce Lee with his parents 1940s.jpg|thumb|బ్రూస్ లీ తల్లీ ,తండ్రి 1940లో ]] == విద్యాభ్యాసం, వృత్తి == === 1940-1958: నటనలో తొలి అడుగులు, పాఠశాల విద్య, యుద్ధవిద్యల్లో ప్రవేశం === లీ తండ్రి లీ హోయ్ చాన్ ఒక ప్రముఖ కాంటోనీస్ ఒపెరా గాయకుడు. దీనివల్ల బ్రూస్ లీకి చిన్నప్పటి నుంచే సినిమా రంగంతో పరిచయం ఏర్పడింది. బాలనటుడిగా పలు చిత్రాల్లో నటించాడు. పసిపాపడిగా ఉన్నప్పుడే గోల్డెన్ గేట్ గర్ల్ అనే చిత్రంలో కనిపించాడు.<ref name="CampbellLee2003">{{cite book |author1=Sid Campbell |url=https://books.google.com/books?id=O0-SOx2NT6AC&pg=PA1 |title=Dragon and the Tiger: The Birth of Bruce Lee's Jeet Kune Do – The Oakland Years |author2=Greglon Lee |publisher=Frog Books |year=2003 |isbn=978-1-58394-089-1 |pages=1–|access-date=November 18, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20200727141344/https://books.google.com/books?id=O0-SOx2NT6AC&pg=PA1|archive-date=July 27, 2020|url-status=live}}</ref> అతను పుట్టిన సంవత్సరం చైనా క్యాలెండరు ప్రకారం డ్రాగన్ సంవత్సరం. అందుకనే అతనికి రంగస్థలం మీద లిటిల్ డ్రాగన్ అనే పేరు వచ్చింది.<ref name="bruceleefoundation biography">{{cite web |url=http://www.bruceleefoundation.com/index.cfm/page/About-Bruce-Lee/pid/10378 |title=Biography |publisher=Bruce Lee Foundation |access-date=June 7, 2010|url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100822035902/http://www.bruceleefoundation.com/index.cfm/page/About-Bruce-Lee/pid/10378 |archive-date=August 22, 2010}}</ref> తొమ్మిది సంవత్సరాల వయసులో ఉండగా తన తండ్రితో కలిసి ''ద కిడ్'' (1950) అనే చిత్రంలో నటించాడు. ఇది ఒక కామిక్ పాత్ర ఆధారంగా రూపొందిన పాత్ర. అతను పోషించిన మొదటి ప్రధాన పాత్ర.<ref name="BerryFarquhar2006">{{cite book |author1=Christopher J. Berry |author2=Mary Ann Farquhar |title=China on Screen: Cinema and Nation |url=https://archive.org/details/chinaonscreencin0000berr|url-access=registration |year=2006 |publisher=Columbia University Press |isbn=978-0-231-51030-1 |pages=[https://archive.org/details/chinaonscreencin0000berr/page/100 100]–}}</ref> 18 సంవత్సరాల వయసు వచ్చేసరికి 20 చిత్రాల్లో నటించాడు. 218, నాథన్ రోడ్, కౌలూన్ లోని అతని ఇంటికి సమీపంలో ఉన్న టాక్ సన్ స్కూల్ లో చదివిన తర్వాత 12 సంవత్సరాల వయసులో క్యాథలిక్ లా శాలీ కాలేజ్ లో చేరాడు.<ref name="Thomas1994">{{cite book |author=Bruce Thomas |url=https://archive.org/details/bruceleefighting0000thom_d0z5 |title=Bruce Lee: Fighting Spirit : a Biography |publisher=Frog Books |year=1994 |isbn=978-1-883319-25-0 |pages=[https://archive.org/details/bruceleefighting0000thom_d0z5/page/11 11]–|url-access=registration}}</ref> 1956 లో సరిగా చదవక పోవడం వల్ల (బహుశ ప్రవర్తన సరిగా లేకపోవడం వల్ల కూడా కావచ్చు) ''సెయింట్ ఫ్రాన్సిస్ జేవియర్స్'' కళాశాలకు మారవలసి వచ్చింది. అక్కడి ఇతను బవేరియాకు చెందిన బ్రదర్ ఎడ్వర్డ్ మస్ అనే ఉపాధ్యాయుడు, బాక్సింగ్ శిక్షకుడి అండ దొరికింది.<ref name=":7">Thomas 1994, pp. 29–30.</ref><ref>{{Cite news |title=Bruce Lee, a global hero who epitomised Hong Kong's strengths – it's just a pity the city could not preserve his former home |url=https://www.scmp.com/news/hong-kong/article/1880598/bruce-lee-global-hero-who-epitomised-hong-kongs-strengths-its-just |id=[https://12ft.io/proxy?q=https://www.scmp.com/news/hong-kong/article/1880598/bruce-lee-global-hero-who-epitomised-hong-kongs-strengths-its-just 12ft.io] |access-date=January 26, 2023 |newspaper=[[South China Morning Post]] |archive-date=January 27, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230127035746/https://www.scmp.com/news/hong-kong/article/1880598/bruce-lee-global-hero-who-epitomised-hong-kongs-strengths-its-just |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |title=Bro. Edward Muss FMS R.I.P. |url=https://archives.catholic.org.hk/In%20Memoriam/Clergy-Brother/E-Muss.htm|access-date=January 26, 2023|archive-date=January 26, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230126213017/https://archives.catholic.org.hk/In%20Memoriam/Clergy-Brother/E-Muss.htm|url-status=live}}</ref> లీ దుడుకు ప్రవర్తనతో పలు వీధి పోరాటాల్లో పాల్గొంటుండటంతో అతని తల్లిదండ్రులు మార్షల్ ఆర్ట్స్ నేర్పించాలని అనుకున్నారు. 1953 లో లీ స్నేహితుడు విలియం చాంగ్ అతన్ని ఇప్ మ్యాన్ అనే శిక్షకుడికి పరిచయం చేశాడు.<ref>Thomas 1994, pg. 307-308</ref><ref>{{cite news |author=<!--not stated--> |date=July 25, 2018 |title=Who taught Bruce Lee kung fu? He was born to be a fighter, but the martial arts superstar also trained with the best |url=https://www.scmp.com/culture/film-tv/article/2156574/who-taught-bruce-lee-kung-fu-he-was-born-be-fighter-martial-arts |work=South China Morning Post |quote=Lee found a sifu, or master, through a street-gang member called William Cheung, who took him to a wing chun school run by Ip Man, who had begun teaching the style in Hong Kong around 1950.|access-date=February 14, 2023|archive-date=February 14, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230214104022/https://www.scmp.com/culture/film-tv/article/2156574/who-taught-bruce-lee-kung-fu-he-was-born-be-fighter-martial-arts|url-status=live}}</ref> అయితే లీ తల్లి యురేషియా మూలాలున్న వ్యక్తి కావడంతో విన్ చున్ కుంగ్ ఫూ లో చాలా కాలంగా ఉన్న నియమ నిబంధనల ప్రకారం విదేశీయులకు ఆ విద్య నేర్పించకూడదని ఉండటంతో మొదటగా అతన్ని తిరస్కరించారు.<ref name="Blitz">{{cite news |url=http://www.ma-mags.com/Mags/Blitz/Blitz%203-3%20Cov.jpg |title=William Cheung Scene one... Take One |last1=De Roche |first1=Everett |date=June 1989 |work=Australasian Blitz Magazine|access-date=January 12, 2017 |publisher=Blitz Publishers |issn=0818-9595 |agency=Gordon and Gotch Ltd |issue=Print edition Vol. 3 No. 3 |ref=Blitz|archive-date=June 2, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190602081413/http://www.ma-mags.com/Mags/Blitz/Blitz%203-3%20Cov.jpg|url-status=live}}</ref><ref name="SMH">{{cite news |last1=Lallo |first1=Michael |title=All the right moves |url=http://www.smh.com.au/national/melbourne-life/all-the-right-moves-20110119-19wp3.html|access-date=December 26, 2016 |work=The Sydney Morning Herald |issue=onliine |publisher=Fairfax Media |date=January 20, 2011 |ref=SMH}}</ref> కానీ చాంగ్ లీ తరపున మాట్లాడి వారిని ఒప్పించి అతకి ఇప్ మాన్ శిక్షణ ఇచ్చేలా చూశాడు.<ref name="AsAmNews">{{cite news |last1=Chen |first1=Edwin |title=Bruce Lee Was an Anchor Baby |url=https://asamnews.com/2016/01/05/blog-bruce-lee-was-an-anchor-baby/ |access-date=November 1, 2020 |work=asamnews.com |issue=Online |publisher=AsAmNews |date=January 5, 2016 |ref=AsAmNews |archive-date=November 8, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201108102227/http://asamnews.com/2016/01/05/blog-bruce-lee-was-an-anchor-baby/ |url-status=live}}</ref><ref name="ReferenceA">''Black Belt: Bruce Lee Collector's Edition'' Summer 1993</ref> ఇప్ మ్యాన్ తన విద్యార్థులను వీధి పోరాటాల్లో కాకుండా ఒక క్రమ పద్ధతిలో జరిగే మార్షల్ ఆర్ట్స్ పోటీల్లో పాల్గొనేటట్లు ప్రేరేపించేవాడు.<ref>''Black Belt: Bruce Lee Collector's Edition'' Summer 1993, p. 18.</ref> [[File:The age of 18 Bruce Lee and Ye Wen.jpg|thumb|1958 లో లీ, ఇప్ మ్యాన్]] ఇప్ మ్యాన్ శిక్షణలో ఒక సంవత్సరం పాటు రాటుదేలిన తర్వాత ఇతర విద్యార్థులు అతనితో కలిసి నేర్చుకోవడానికి విముఖత చూపారు. ఎందుకంటే వారికి లీ తల్లి విదేశీ నేపథ్యం గురించి తెలుసుకున్నారు. సాధారణంగా చైనీయులు ఆసియాకు చెందనివారికి ఈ విద్యలు నేర్పేవారు కాదు.{{sfn|Thomas|1994|p=26}}{{sfn|Sharif|2009|p=56}} లీ కి సాధనలో ప్రత్యర్థి అయిన హాకిన్స్ చాంగ్ ప్రకారం ఇప్‌మ్యాన్ బహుశ ఆరు మందికి మాత్రమే స్వయంగా పూర్తి స్థాయి లేదా పాక్షిక శిక్షణ ఇచ్చేవాడు.<ref>''Black Belt: Bruce Lee Collector's Edition'' Summer 1993 p. 19.</ref> లీ వింగ్ చున్ మీద ప్రత్యేకమైన శ్రద్ధ చూపేవాడు. ఇప్‌మ్యా, విలియం చాంగ్, వాంగ్ షున్ లాంగ్ ఆధ్వర్యంలో రహస్యంగా శిక్షణ పొందుతుండేవాడు.{{sfn|Campbell|2006|p=172}}<ref>{{cite news |author=<!--not stated--> |date=July 25, 2018 |title=Who taught Bruce Lee kung fu? He was born to be a fighter, but the martial arts superstar also trained with the best |url=https://www.scmp.com/culture/film-tv/article/2156574/who-taught-bruce-lee-kung-fu-he-was-born-be-fighter-martial-arts |work=South China Morning Post |quote=Although Lee studied wing chun at Ip’s school, he was mainly taught by Wong Shun-leung, as Ip himself only taught advanced students, not beginners. Lee quickly became devoted to wing chun and practiced diligently.|access-date=February 14, 2023|archive-date=February 14, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230214104022/https://www.scmp.com/culture/film-tv/article/2156574/who-taught-bruce-lee-kung-fu-he-was-born-be-fighter-martial-arts|url-status=live}}</ref> 1958 లో లీ మునుపటి స్కూల్ ఛాంపియన్ అయిన గ్యారీ ఎల్మ్స్ ని ఓడించి హాంగ్‌కాంగ్ స్కూల్ బాక్సింగ్ ఛాంపియన్ గా నిలిచాడు.<ref name=":7" /> అదే సంవత్సరంలో లీ చా చా నృత్యంలో కూడా ప్రావీణ్యం సంపాదించి హాంగ్‌కాంగ్ క్రౌంస్ కాలనీ చా చా ఛాంపియన్ షిప్ గెలుపొందాడు.<ref>{{cite book |last1=Lee |first1=Linda |last2=Lee |first2=Mike |title=The Bruce Lee Story |date=1989 |publisher=[[Black Belt Communications]] |isbn=978-0-89750-121-7 |page=30 |url=https://books.google.com/books?id=2NAuMRjSUSIC&pg=PA30 |language=en |access-date=July 23, 2020 |archive-date=July 27, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200727173321/https://books.google.com/books?id=2NAuMRjSUSIC&pg=PA30 |url-status=live}}</ref> === 1959 - 64: ఎడతెరగని సాధన, మార్షల్ ఆర్ట్స్ బ్రేక్ త్రూ === టీనేజీ ఆఖరికి వచ్చేసరికి లీ వీధిపోరాటాల్లో పాల్గొనడం ఎక్కువైంది. ఇతను ఒకసారి అప్పట్లో చైనాలో అందరూ భయపడే ''ట్రయాడ్'' అనే ఒక నేర ముఠా సభ్యుల కొడుకును కొట్టాడు.<ref name="LeeLee1989">{{cite book |author1=Linda Lee |author2=Mike Lee |title=The Bruce Lee Story |url=https://books.google.com/books?id=2NAuMRjSUSIC&pg=PA26 |year=1989 |publisher=Black Belt Communications |isbn=978-0-89750-121-7 |pages=26–|access-date=November 18, 2019|archive-date=July 27, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200727141228/https://books.google.com/books?id=2NAuMRjSUSIC&pg=PA26|url-status=live}}</ref> 1958 లోనే లీ సాధన చేసే వింగ్ చున్ స్కూల్ ని మరో ప్రత్యర్థి స్కూల్ చోయ్ లి ఫుట్ స్కూలు విద్యార్థులు చాలెంజ్ చేయగా ఒక ఇంటి పైకప్పు మీద పోరాటం చేశాడు. ఒకాబ్బాయి లీని అన్యాయమైన పంచ్ ఇవ్వగా అతన్ని తిరిగి బాగా కొట్టేసరికి ఆ అబ్బాయి పన్ను ఊడింది. ఆ అబ్బాయి తల్లిదండ్రులు లీ మీద పోలీసు కంప్లైంటు ఇచ్చారు.<ref name="Burrows 2002">{{cite web |last=Burrows |first=Alyssa |title=Bruce Lee |publisher=HistoryLink |year=2002 |url=http://www.historylink.org/essays/output.cfm?file_id=3999 |access-date=May 30, 2008 |archive-date=May 8, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080508051639/http://www.historylink.org/essays/output.cfm?file_id=3999 |url-status=live}}</ref> లీ తల్లి పోలీస్ స్టేషన్ కి వెళ్ళి కొడుకు చేసే పనులకు పూర్తి బాధ్యత తనదే అని ఒక పత్రం మీద సంతకం చేసి అతన్ని విడిపించుకువచ్చింది. ఈమె ఈ సంఘటనను భర్తకు చెప్పకపోయినా 18 ఏళ్ళకు లీ తిరిగి అమెరికా వెళ్ళి అక్కడి పౌరసత్వాన్ని దక్కించుకోవాల్సిందిగా కోరింది.<ref>{{cite news |title=What you didn't know about: Bruce Lee Bruce Lee in Seattle — Part 1 |url=https://nwasianweekly.com/2022/08/what-you-didnt-know-about-bruce-lee-bruce-lee-in-seattle-part-1/ |work=Northwest Asian Weekly |date=August 25, 2022 |access-date=July 2, 2023 |archive-date=July 2, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230702104232/https://nwasianweekly.com/2022/08/what-you-didnt-know-about-bruce-lee-bruce-lee-in-seattle-part-1/ |url-status=live}}</ref> లీ తండ్రి కూడా ఇక్కడే ఉంటే అతని కళాశాల చదువు సరిగా సాగదని ఆమె నిర్ణయంతో ఏకీభవించాడు.<ref name="Burrows 2002" /> {{blockquote| పోలీస్ డిటెక్టివ్ వచ్చి ఇలా చెప్పాడు, "ఏమండీ, మీ కొడుకు లీ బడిలో విపరీతంగా పోరాటాలు చేస్తున్నాడు. అతను మళ్ళీ ఇంకో పోరాటానికి దిగితే అతన్ని జైల్లో పెట్టాల్సి ఉంటుంది."|రాబర్ట్ లీ (బ్రూస్ లీ అన్నయ్య)<ref name="Bruce Lee 2002" />}} ఏప్రిల్ 1959 లో లీ తల్లిదండ్రులు అతనిని అమెరికాలో శాన్ ఫ్రాన్సిస్కో ఇదివరకే తమ కుటుంబ స్నేహితులతో కలిసి ఉంటున్న అక్క దగ్గరికి పంపారు. కొన్ని నెలల తర్వాత తన హైస్కూల్ విద్య పూర్తి చేయడం కోసం 1959లోనే సియాటిల్ కి మారాడు. అక్కడే అతను రూబీ చౌ అనే మహిళకు చెందిన రెస్టారెంటులో వెయిటర్ గా పనిచేశాడు. చౌ భర్త లీ తండ్రికి సహోద్యోగి, స్నేహితుడు. లీ అన్న పీటర్ లీ సియాటిల్ లో అతనితో పాటు కొన్నాళ్ళు ఉండి కళాశాల చదువు కోసం [[మిన్నసోటా]]కు వెళ్ళిపోయాడు.<ref name="Wing Chung Gung Fu">{{cite web |url=http://hardcorejkd.com/wing_chun.php |title=Wing Chung Gung Fu |publisher=Hardcore JKD|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080514160028/http://www.hardcorejkd.com/wing_chun.php|archive-date=May 14, 2008|access-date=May 30, 2008}}</ref> లీ 1959 లో మార్షల్ ఆర్ట్స్ బోధించడం మొదలుపెట్టాడు. అతను బోధించే విధానాన్ని ''జున్ ఫాన్ గుంగ్ ఫూ'' (బ్రూస్ లీ కుంగ్ ఫూ అని అర్థం) అని పిలిచాడు. సియాటిల్ లో అదే పేరుతో ఒక పాఠశాల ప్రారంభించాడు. వింగ్ చున్ అనే సాంప్రదాయశైలిని అతని స్వంత రూపం అది.<ref name="Wing Chung Gung Fu" /> మొదట్లో లీ సియాటిల్‌లో పరిచయమైన మిత్రులకు బోధించడం ప్రారంభించాడు. వారిలో జూడో సాధన చేసే జెస్సీ గ్లోవర్ ఒకరు. ఇతను ఇప్పటికీ లీ పద్ధతులను బోధిస్తున్నాడు. టేకీ కిమురా అనే ఇంకొకరు లో సహాయ శిక్షకుడిగా స్థిరపడి, లీ మరణం తర్వాత కూడా అతని కళను, తత్వాన్ని బోధించాడు.<ref>{{cite web |url=http://bruceleefoundation.com/index.cfm/page/Biography/pid/10585 |title=Bruce Lee Biography |publisher=Bruce Lee Foundation|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20121119051316/http://bruceleefoundation.com/index.cfm/page/Biography/pid/10585|archive-date=November 19, 2012|access-date=September 4, 2012}}</ref> లీ ఉన్నత పాఠశాల విద్యాభ్యాసం తరువాత సియాటిల్‌లోని క్యాపిటల్ హిల్ లో ఉన్న ఎడిసన్ టెక్నికల్ స్కూల్లో డిప్లోమా సాధించాడు.<ref>{{Cite web |date=August 11, 2014 |title=Bruce Lee and his Seattle roots — A retrospective comes to the Wing |url=http://nwasianweekly.com/2014/08/bruce-lee-seattle-roots-retrospective-comes-wing/ |access-date=November 25, 2021 |website=Northwest Asian Weekly |language=en-US |archive-date=November 25, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211125022933/http://nwasianweekly.com/2014/08/bruce-lee-seattle-roots-retrospective-comes-wing/ |url-status=live}}</ref> మార్చి 1961 లో వాషింగ్టన్ విశ్వవిద్యాలయంలో నాటక కళలు, తత్వశాస్త్రం, మానసిక శాస్త్రం, ఇంకా ఇతర సబ్జెక్టులు చదివాడు.<ref>{{harvnb|Little|2001|p=32}}</ref><ref>{{harvnb|Thomas|1994|p=42}}</ref> బ్రూస్ లీ, ఇంకా చాలామంది చెప్పినట్లు ఇతను తత్వశాస్త్రం ప్రధాన అంశం కాకుండా నాటక కళలు ప్రధానంగా చదివినట్లు విశ్వవిద్యాలయం పూర్వవిద్యార్థుల గురించిన వ్యాసంలో పేర్కొంది.<ref>{{cite web |url=http://www.washington.edu/alumni/columns/dec99/j_o.html |title=U. of Washington alumni records |publisher=Washington.edu |access-date=January 22, 2010 |archive-date=February 21, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110221043919/http://www.washington.edu/alumni/columns/dec99/j_o.html |url-status=live}}</ref> 1964 మొదట్లో లీ విశ్వవిద్యాలయం నుంచి విరమించుకుని ఓక్‌ల్యాండ్ లో ఉంటున్న జేమ్స్ యిమ్ లీ తో కలిసి ఉండటానికి వెళ్ళాడు. జేమ్స్ లీ బ్రూస్ లీకి 20 ఏళ్ళు సీనియర్. ఆ ప్రాంతంలో బాగా ప్రాచుర్యం పొందిన మార్షల్ ఆర్టిస్ట్. వీళ్ళిద్దరూ కలిసి ఓక్‌ల్యాండ్ లో రెండవ జున్ ఫాన్ గుంగ్ ఫూ ఇన్‌స్టిట్యూట్ ని ప్రారంభించారు. జేమ్స్ లీ బ్రూస్ లీని ఎడ్ పార్కర్ అనే అమెరికన్ మార్షల్ ఆర్టిస్ట్ కి పరిచయం చేశాడు. పార్కర్ ఆహ్వానంతో లీ 1964 లో లాంగ్ బీచ్ ఇంటర్నేషనల్ కరాటే చాంపియన్‌షిప్స్ లో పాల్గొన్నాడు. అక్కడ కేవలం రెండు వేళ్ళ మీద పుష్‌అప్స్ ప్రదర్శన ఇచ్చాడు. అదే కార్యక్రమంలోనే వన్ ఇంచ్ పంచ్ ప్రదర్శన కూడా ఇచ్చాడు.<ref name="Two Finger Pushup">{{cite web |access-date=May 30, 2008 |url=http://www.maniacworld.com/bruce_lee_3.htm |title=Two Finger Pushup |publisher=Maniac World|url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080521195049/http://www.maniacworld.com/bruce_lee_3.htm |archive-date=May 21, 2008}}</ref> ఇందులో భాగంగా బ్రూస్ లీ తన కుడికాలు కొద్దిగా ముందుకు పెట్టి, మోకాలు కొద్దిగా వంచి ప్రత్యర్థికి ఎదురుగా నిలుచుకుని ఉంటాడు. అతని కుడిచేతి పిడికిలి ప్రత్యర్థి రొమ్ముకి సుమారు ఒక ఇంచి (2.5 సె.మీ) దూరంలో ఉంటుంది. కుడి భుజాన్ని ఏ మాత్రం వెనుకకి జగరకుండా, తన భంగిమనుంచి కదలకుండా స్వచ్ఛందంగా ముందుకు వచ్చిన బాబ్ బేకర్ కి ఆ పంచ్ ఇచ్చాడు. బేకర్ కిందపడి దెబ్బ తగలకుండా ఉండేందుకు వెనుకల అతనికి ఒక కుర్చీ కూడా వేశారు. కానీ లీ పంచ్ కి అతను వెనుకకి వాలి కుర్చీతో సహా కింద పడ్డాడు. ఈ సంఘటన గురించి వివరిస్తూ బేకర్, తాను లీ ని ఇలాంటి ప్రదర్శన మరెప్పుడూ చేయవద్దని సలహా ఇచ్చానని చెప్పాడు. లీ దెబ్బ తిన్న బేకర్ ఉరంలో కలిగిన భరించలేని నొప్పికి కొన్నాళ్ళు పనికి వెళ్ళకుండా విశ్రాంతి తీసుకోవలసి వచ్చింది.<ref>{{harvnb|Vaughn|1986|p=21}}</ref> 1964 ఛాంపియన్‌షిప్స్ లో లీ మొదటిసారిగా తైక్వాండో మాస్టర్ జూంగూ రీని కలిశాడు. వీరిద్దరికీ మంచి స్నేహం కుదిరింది. ఇద్దరూ ఒకర్నుంచి ఒకరు మార్షల్ ఆర్ట్స్ గురించి బాగా తెలుసుకున్నారు. రీ లీ కి సైడ్ కిక్ గురించి నేర్పిస్తే అందుకు ప్రతిగా లీ అతనికి నాన్-టెలిగ్రాఫిక్ పంచ్ గురించి నేర్పించాడు.<ref name="Nilsson">{{Cite journal |last=Nilsson |first=Thomas |date=May 1996 |title=With Bruce Lee: Taekwondo Pioneer Jhoon Rhee Recounts His 10-Year Friendship With the "Dragon" |journal=[[Black Belt Magazine]] |volume=34 |issue=5 |pages=39–43 |url=https://books.google.com/books?id=H9oDAAAAMBAJ&pg=PA39 |access-date=November 19, 2009 |archive-date=May 23, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240523004023/https://books.google.com/books?id=H9oDAAAAMBAJ&pg=PA39#v=onepage&q&f=false |url-status=live}}</ref> 1964 లో ఓక్లాండ్ చైనాటౌన్ లో బ్రూస్ లీ, వాంగ్ జాక్‌మ్యాన్ అనే మరో యోధుడితో వివాదాస్పద ప్రైవేటు పోటీలో పాల్గొన్నాడు. వాంగ్ జాక్‌మ్యాన్, ''మా కిన్ ఫుంగ్'' అనే మరో యోధుడి శిష్యుడు. అతనికి షింగ్‌ఇకాన్, నార్తర్న్ షావోలిన్, తై చీ ల మీద మంచి పట్టు ఉంది. బ్రూస్ లీ కథనం ప్రకారం చైనా సమాజం అతన్ని చైనీయులు కాని వారికి విద్యను బోధించవద్దంటూ హెచ్చరిక చేసింది. అందుకు అతను అంగీకరించకపోవడంతో వాంగ్ తో అతన్ని పోటీ పడమన్నారు. ఆ పోటీలో లీ ఓడిపోతే అతను తన పాఠశాలను మూసివేయాలి. ఒకవేళ లీ గెలిస్తే తెల్లవాళ్ళకే కాక మరెవరికైనా విద్యను నేర్పించవచ్చు.<ref name="ReferenceB">''Bruce Lee: The Immortal Dragon'', January 29, 2002, A&E Television Networks</ref> కానీ వాంగ్ ఈ వాదనను తోసిపుచ్చాడు. ఒక చైనాటౌన్ థియేటర్లో లీ ప్రదర్శన ఇస్తున్నపుడు, శాన్‌ఫ్రాన్సిస్కోలో తనను ఓడించే వారు ఎవరూ లేరని చాలెంజ్ చేయడంతో అతన్ని తనతో పోరాడమని వాంగ్ ఆహ్వానించాడు. అంతే కాక వాంగ్ తెల్లవాళ్ళు, చైనీయులు కానివారి పట్ల తానెప్పుడూ వివక్షను చూపలేదని చెప్పాడు.<ref name="Dorgan">{{harvnb|Dorgan|1980|p=}}</ref> లీ ఈ వ్యాఖ్యాలకు బదులిస్తూ ఆ పేపర్లో గొప్ప వారి పేర్లందరివీ ఉన్నాయి. అయినా నేను భయపడను అన్నాడు.<ref>''Black Belt: Bruce Lee Collector's Edition'', Summer 1993 Rainbow Publications Inc, p. 117</ref> వాంగ్, విలియం చెన్ ప్రకారం ఈ పోటీ అసాధారణ రీతిలో 20 నుంచి 25 నిమిషాల పాటు సాగింది.<ref name="Dorgan" /><ref name="Mental Floss">{{cite web |url=http://mentalfloss.com/article/67108/time-bruce-lee-was-challenged-real-fight |title=Bruce Lee: The Time Bruce Lee Was Challenged to a Real Fight |last=Rossen |first=Jake |date=August 10, 2015 |work=Mental Floss |access-date=July 10, 2016 |location=New York |archive-date=July 11, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160711225623/http://mentalfloss.com/article/67108/time-bruce-lee-was-challenged-real-fight |url-status=live}}</ref> వాంగ్ చెప్పినదాన్ని బట్టి అతను లీ నుంచి గంభీరమైన, గౌరవప్రదమైన పోటీ ఉంటుందని భావించాడు. అందుకు బదులుగా లీ అతన్ని చంపాలనే తలపుతో దాడి చేశాడు. వాంగ్ సాంప్రదాయబద్ధమైన రీతిలో చేయి చాచగా లీ దాన్ని స్వీకరిస్తున్నట్లుగా ప్రవర్తించి వెనువెంటనే అతని కంటిమీద పొడవడానికి చూశాడు. దాంతో వాంగ్ ఆత్మరక్షణ కోసం పోరాడవలసి వచ్చింది. అతనికి అవకాశం వచ్చినా లీని చంపే విధంగా అయితే దెబ్బ తీయలేదు. అలా చేసి ఉంటే అతను జైలుకు వెళ్ళవలిసి వచ్చుండేదని, కానీ తన మణికట్టు దగ్గరున్న ఆయుధాల్ని అధర్మంగా వాడానని చెప్పాడు. 1980లో మైకేల్ డోర్గాన్ రాసిన బ్రూస్ లీస్ టఫెస్ట్ ఫైట్ అనే పుస్తకంలో ఈ పోటీ లీ అలసిపోవడంతో ముగిసిందనీ, ఇద్దరిలో ఎవరూ ప్రత్యర్థిని కోలుకోలేని దెబ్బ తీయలేకపోయారని రాశాడు.<ref name="Dorgan" /> కానీ బ్రూస్ లీ, అతని సతీమణి లిండా లీ కాడ్‌వెల్, అతని మార్గదర్శకుడైన జేమ్స్ ఇమ్ లీ ప్రకారం ఈ పోటీ కేవలం మూడు నిమిషాల పాటు మాత్రమే సాగిందనీ, అందులో లీ విజయం సాధించాడు. కాడ్వెల్ చెప్పినదాన్ని బట్టి ఇద్దరి మధ్య పోటీ ప్రారంభమైన కొద్ది సేపటికే లీ ప్రత్యర్థిని మట్టి కరిపించి, పోటీ ఆపేయమంటావా అని అడిగాడు. అతను సరే అనడంతో పోటీ ముగిసింది.<ref name="ReferenceB" /> ఇది జరిగిన రెండు వారాలకు లీ తాను పేరు చెప్పకుండా ఒక ప్రత్యర్థిని ఓడించానని చెప్పాడు. అది తనను గురించే అని వాంగ్ ప్రకటించాడు.<ref name="Dorgan" /><ref name="Mental Floss" /> దీనికి ప్రతిస్పందనగా వాంగ్ శాన్‌ఫ్రాన్సిస్కో నుంచి వెలువడే చైనీస్ పత్రిక పసిఫిక్ వీక్లీలో లీ తాను ప్రచురించింది సరికాదనుకుంటే ఈ సారి బహిరంగ పోటీలో పాల్గొనాలని పేర్కొన్నాడు. ఎప్పుడూ దుడుకుగా మాటకు మాట బదులిచ్చే లీ దీనికి మాత్రం స్పందించలేదు.<ref name="Dorgan" /> దీని తర్వాత ఇద్దరూ ఏమీ బహిరంగ ప్రకటనలు ఇవ్వలేదు. లీ తెల్లజాతీయులకు పాఠాలు చెప్పడం కొనసాగిస్తూనే ఉన్నాడు. మార్షల్ ఆర్ట్స్ మీద కృషి చేసే ఉద్దేశ్యంతో సినిమా ఆలోచనలు కూడా పక్కనబెట్టాడు. కానీ 1964 లో జరిగిన లాంగ్ బీచ్ ప్రదర్శన కార్యక్రమంలో నిర్మాత విలియం డోజియర్ అతన్ని చార్లీ చాన్ కుమారుడైన లీ చాన్ మీద తీసే నంబర్ వన్ సన్ అనే కార్యక్రమంలో ఆడిషన్ కి ఆహ్వానించాడు. ఇది ఎందుకో మరుగున పడింది కానీ బ్రూస్ లీ నైపుణ్యాన్ని మాత్రం డోజియర్ గుర్తుంచుకున్నాడు.<ref name=":0">{{Cite news |last=Aarons |first=Leroy F. |date=October 2, 1966 |title=Color Him Green |volume=83 |work=Tampa Bay Times}}</ref> === 1966 - 1970: అమెరికన్ పాత్రలు, జీత్ కున్ డు సృష్టి === [[File:Van Williams and Bruce Lee in The Green Hornet 1966.jpg|thumb|right| ద గ్రీన్ హార్నెట్ (1966) కోసం విలియమ్స్, లీ ప్రచార చిత్రం ]] 1966 నుంచి 1967 వరకు బ్రూస్ లో విలియం డోజియర్ రూపొందించిన ద గ్రీన్ హార్నెట్ అనే టీవీ ధారావాహికలో వాన్ విలియమ్స్ సరసన కాటో అనే పాత్రలో నటించాడు.<ref>{{cite web |title=American Heritage Center Blog: Bruce Lee Steals the Show in ""The Green Hornet"" |work=American Heritage Center |date=March 16, 2020 |url=https://ahcwyo.org/2020/03/16/bruce-lee-steals-the-show-in-the-green-hornet/ |publisher=The American Heritage Center holds the papers of William Dozier, who produced and narrated the TV series The Green Hornet, as well as the Batman TV series. | access-date=April 5, 2020 | archive-date=April 10, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200410205242/https://ahcwyo.org/2020/03/16/bruce-lee-steals-the-show-in-the-green-hornet/ | url-status=live}}</ref> ఇది సెప్టెంబరు 1966 నుంచి మార్చి 1967 వరకు ఒక సీజన్ లో 26 ఎపిసోడ్లు సాగింది. లీ, విలియమ్స్ ఇద్దరూ డోజియర్ నిర్మించిన క్రాస్ ఓవర్ బాట్‌మ్యాన్ ఎపిసోడ్లలో అదే పాత్రల్లోనే నటించారు.<ref>{{Cite web |url=https://www.tvguide.com/tvshows/batman/episode-51-season-2/a-piece-of-the-action/100051 |title=Batman {{!}} TV Guide|website=TVGuide.com|language=en|access-date=November 15, 2019|archive-date=November 15, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191115072502/https://www.tvguide.com/tvshows/batman/episode-51-season-2/a-piece-of-the-action/100051|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.tvguide.com/tvshows/batman/episode-52-season-2/batmans-satisfaction/100051 |title=Batman {{!}} TV Guide|website=TVGuide.com|language=en|access-date=November 15, 2019|archive-date=November 15, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191115072504/https://www.tvguide.com/tvshows/batman/episode-52-season-2/batmans-satisfaction/100051|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.tvguide.com/tvshows/batman/episode-599958/100051 |title=Batman {{!}} TV Guide|website=TVGuide.com|language=en|access-date=November 15, 2019|archive-date=November 15, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191115072503/https://www.tvguide.com/tvshows/batman/episode-599958/100051|url-status=live}}</ref> ద గ్రీన్ హార్నెట్ యువకుడైన బ్రూస్ లీ ని అమెరికన్ ప్రేక్షకులకు పరిచయం చేసింది. ఆసియా మార్షల్ ఆర్ట్స్ ని ఇలా చూపించిన ప్రముఖ కార్యక్రమం అది. దీని దర్శకుడు పోరాటాలు చేసేటపుడు లీ ని పిడికిళ్ళు, గుద్దులు ఉపయోగించి అమెరికన్ శైలిలో చూపమనేవాడు. ఒక ప్రొఫెషనల్ మార్షల్ ఆర్టిస్టుగా లీ అందుకు నిరాకరించి తన శైలిలోనే పోరాటాలు చేస్తానని పట్టుబట్టేవాడు. మొదట్లో అతని కదలికకు ఎంత వేగంగా కదిలేవంటే అవి కెమెరా పట్టుకోలేక ఫిల్ములో రికార్డు అయ్యేవి కావు. దాంతో లీ ఉద్దేశపూర్వకంగా వేగం తగ్గించాడు.<ref name="American Heritage Center">{{cite web |title=American Heritage Center Blog: Bruce Lee Steals the Show in 'The Green Hornet' |work=American Heritage Center |date=March 16, 2020 |url=https://ahcwyo.org/2020/03/16/bruce-lee-steals-the-show-in-the-green-hornet/ | access-date=April 5, 2020 | archive-date=April 10, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200410205242/https://ahcwyo.org/2020/03/16/bruce-lee-steals-the-show-in-the-green-hornet/ | url-status=live}}</ref> షో నిర్మాణంలో ఉండగా లీ కి అక్కడే స్టంట్‌మ్యాన్ గా పనిచేసే జీనీ లెబెల్ తో పరిచయం అయింది. వీరిద్దరూ కలిసి సాధన చేస్తూ ఒకరికి తెలిసిన పరిజ్ఞానాన్ని మరొకరితో పంచుకుంటూ ఉండేవారు..{{sfn|Polly|2018|pp=187}} 1967 లో కార్యక్రమం రద్దైంది. తన కెరీర్ అలా ప్రారంభమైనందుకు తర్వాత లీ డోజియర్ కు ధన్యవాదాలు తెలియజేశాడు.<ref name="American Heritage Center" /> 1967 లో లీ ఐరన్‌సైడ్ అనే కార్యక్రమంలో ఒక ఎపిసోడ్ లో నటించాడు.<ref>{{Citation |last=Dubin |first=Charles S. |title=Tagged for Murder |date=October 26, 1967 |url=https://www.imdb.com/title/tt0612463/ |series=Ironside |access-date=January 26, 2023 |archive-date=January 26, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230126211229/https://www.imdb.com/title/tt0612463/ |url-status=live}}</ref> [[File:JeetKuneDo.svg|thumb|జీత్ కున్ డు చిహ్నం. బ్రూస్ లీ ఎస్టేట్ దీని మీద కాపీ హక్కులు కలిగి ఉంది.<ref>{{harvnb|Bishop|2004|p=23}}</ref>]] ''జీత్ కున్ డు'' 1967 లో ఆవిర్భవించింది. ద గ్రీన్ హార్నెట్ ఒక సీజన్ పూర్తయిన తర్వాత లీ చేతిలో పని లేకుండా పోయింది. అప్పుడే ''ద జున్ ఫాన్ గుంగ్ ఫు'' సంస్థను ప్రారంభించాడు. వాంగ్ జాక్‌మ్యాన్ తో వివాదాస్పద పోటో తర్వాత మార్షల్ ఆర్ట్స్ తత్వం పట్ల లీ దృక్పథంలో మార్పు వచ్చింది. వింగ్ చున్ పద్ధతులనే పాటించడం వలన ఆ పోటీ అనవసరంగా ఎక్కువ సేపు సాగిందనీ, ఆ పోటీలో తనలో ఉన్న సామర్థ్యాన్ని పూర్తి స్థాయిలో వాడుకోలేకపోయానని భావించాడు. సాంప్రదాయ మార్షల్ ఆర్ట్స్ పద్ధతులు చాలా నిష్కర్షగా ఉంటాయనీ, వీధి పోరాటాల వంటి వాటికి ఆ నియమాలు పనికిరావనే అభిప్రాయానికి వచ్చాడు. ఆచరణాత్మకత, ఒదుగుబాటు, వేగం, సమర్ధతలకు పెద్దపీట వేస్తూ తానే ఒక పద్ధతిని రూపొందించాలనుకున్నాడు. శిక్షణలో దారుఢ్యం కోసం బరువులు ఎత్తడం, సహన శక్తి కోసం పరుగు తీయడం, ఒదుగుబాటు కోసం సాగే వ్యాయామాలు, ఇంకా ఫెన్సింగ్, బాక్సింగ్ విధానాలు కూడా వాడుకున్నాడు. లీ దీనిని ''శైలి కాని శైలి'' (The style of no style) అన్నాడు. సాంప్రదాయ చట్రాల నుంచి బయటపడిన శైలి కాబట్టి దాన్ని అలా పిలిచాడు. తాను సృష్టించిన జున్ ఫాన్ గుంగ్ ఫూ కూడా ఇలాంటి కట్టుబాట్లే కలిగి ఉండేది. అందుకనే వాటి నుంచి నెమ్మదిగా బయటపడుతూ ఒక తత్వంగా, మార్షల్ ఆర్ట్ గా ''జీత్ కున్ డు'' రూపు దిద్దుకుంది. కానీ ఆ పదాన్ని వాడినందుకు కూడా లీ తర్వాత పశ్చాత్తాప పడ్డాడు. ఎందుకంటే తాను ఎలాంటి నియమాలు, పరిమితులు లేని ఒక శైలిని సృష్టించాలనుకున్నాడు.<ref>{{harvnb|Thomas|1994|p=81}}</ref> ఆ సమయంలో లీ దగ్గర హాలీవుడ్ స్క్రిప్ట్ రచయిత స్టిర్లింగ్ సిల్లిఫాంట్, నటుడు జేమ్స్ కోబర్న్ విద్యార్థులుగా ఉండేవారు. 1969 లో ఈ ముగ్గురూ కలిసి ద సైలెంట్ ఫ్లూట్ అనే ఒక చిత్రం కోసం కథ రాసుకున్నారు. వాళ్ళందరూ కలిసి భారతదేశంలో చిత్రీకరణకు అనువైన ఒక ప్రదేశం కోసం చూడ్డానికి కూడా వెళ్ళారు. ఆ ప్రాజెక్టు చివరికి రూపుదాల్చలేదు. కానీ 1978 లో వచ్చిన డేవిడ్ క్యారడీన్ నటించిన ''సర్కిల్ ఆఫ్ ఐరన్'' అనే సినిమా ఇదే కథ ఆధారంగా రూపొందించబడింది. 2010 లో నిర్మాత పాల్ మస్లాన్‌స్కీ ద సైలెంట్ ఫ్లూట్ అసలు కథతో సినిమా తీయడానికి ప్రణాళిక వేసుకుని నిధులు సమకూర్చుకున్నాడని వార్తలు వచ్చాయి.<ref>{{cite magazine |last=McNary |first=Dave |date=April 15, 2010 |title=Bruce Lee's 'Flute' heads to bigscreen&nbsp;– Entertainment News, Film News, Media |url=https://variety.com/2010/film/news/bruce-lee-s-flute-heads-to-bigscreen-1118017805/ |magazine=Variety|access-date=February 22, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20101027034712/http://www.variety.com/article/VR1118017805.html?categoryid=13&cs=1|archive-date=October 27, 2010|url-status=live}}</ref> 1969లో లీ సిల్లిఫాంట్ రచనలో వచ్చిన మార్లోవీ అనే సినిమాలో కాసేపు కనిపించాడు. ఇందులో ప్రైవేటు డిటెక్టివ్ ఫిలిప్ మార్లోవీ అనే పాత్ర పోషించిన జేమ్స్ గార్నర్ ను తన మార్షల్ ఆర్ట్స్ తో విధ్వంసం సృష్టించి భయపెట్టే కిరాయిరౌడీగా కనిపిస్తాడు.<ref name=":3">{{Cite news |last=Muss |first=H.P. |date=October 31, 1969 |title=Meet Master Of Jeet Kune Do |work=The Cincinnati Enquirer}}</ref><ref name=":4">{{Cite web |url=https://catalog.afi.com/Film/22951-MARLOWE?cxt=filmography |title=AFI{{!}}Catalog|website=catalog.afi.com|access-date=November 15, 2019|archive-date=June 8, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190608074317/https://catalog.afi.com/Film/22951-MARLOWE?cxt=filmography|url-status=live}}</ref> అదే సంవత్సరం ద రెకింగ్ క్రూ అనే చిత్రంలో ఒక కరాటే సలహాదారుగా గుర్తింపు ఇచ్చారు. ఇది డీన్ మార్టిన్ మాట్ హెల్మ్ అనే పాత్రలో నటించిన కామెడీ స్పై చిత్రం.<ref>{{Cite web |url=https://catalog.afi.com/Film/23670-THE-WRECKING-CREW?cxt=filmography |title=AFI{{!}}Catalog|website=catalog.afi.com|access-date=November 15, 2019|archive-date=June 8, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190608074346/https://catalog.afi.com/Film/23670-THE-WRECKING-CREW?cxt=filmography|url-status=live}}</ref> ఇంకా అదే సంవత్సరంలోనే హియర్ కమ్స్ ద బ్రైడ్స్, బ్లాండీ ధారావాహికల్లో ఒక ఎపిసోడ్ లో కనిపించాడు.<ref>{{Cite news |date=July 27, 1969 |title=Prospective Bridal Pair |work=The Journal Times |volume=113}}</ref><ref>{{Cite news |date=January 4, 1969 |title=Wednesday |work=Chicago Tribune}}</ref> 1970 లో సిల్లిఫాంట్ రచించిన, ఇన్‌గ్రిడ్ బెర్గ్‌మ్యాన్, ఆంటోనీ క్విన్ నటించిన ఎ వాక్ ఇన్ ద స్ప్రింగ్ రెయిన్ అనే చిత్రానికి పోరాట దృశ్యాలకు దర్శకత్వం వహించాడు.<ref name=":2">{{Cite news |last=Heffernan |first=Harold |date=June 19, 1969 |title=Hollywood |work=The Times-Tribune}}</ref><ref name=":5">{{Cite web |url=https://catalog.afi.com/Catalog/MovieDetails/23437 |title=AFI{{!}}Catalog|website=catalog.afi.com|access-date=November 19, 2019|archive-date=June 17, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190617032205/https://catalog.afi.com/Catalog/moviedetails/23437|url-status=live}}</ref> === 1971 - 73: హాంగ్‌కాంగ్ చిత్రాలు, హాలీవుడ్ లో ప్రవేశం === [[File:Bruce Lee 1973.jpg|thumb|1971 లో లీ]] 1971 లో లీ సిల్లిఫాంట్ రచించిన లాంగ్‌స్ట్రీట్ అనే టివీ కార్యక్రమంలో నాలుగు ఎపిసోడ్లలో నటించాడు. ఇందులో ప్రధాన పాత్ర మైక్ లాంగ్‌స్ట్రీట్ కు మార్షల్ ఆర్ట్స్ శిక్షణ ఇచ్చే లీ సుంగ్ అనే పాత్ర బ్రూస్ ది. అతని మార్షల్ ఆర్ట్స్ తత్వాన్ని ఈ పాత్రలో ప్రవేశ పెట్టారు.<ref name=":1">{{Cite news |last=Riste |first=Tom |date=November 18, 1971 |title=Bruce Lee's Acting adds To 'Longstreet' |volume=130 |work=Arizona Daily Star}}</ref><ref name=":6">{{Cite news |last=Riste |first=Tom |date=September 18, 1971 |title='Longstreet' Shines As New Detective Hit |volume=130 |work=Arizona Daily Star}}</ref> లీ, ఇంకా లిండా లీ కాడ్వెల్ ఇచ్చిన సమాచారం మేరకు అతను ఒక ద వారియర్ అనే స్వంత టీవీ కార్యక్రమాన్ని ఒకదాన్ని గురించి వార్నర్ బ్రదర్స్ తో చర్చించాడు. డిసెంబరు 9, 1971 లో ప్రసారమైన ద ప్రియరీ బెర్టన్ షో లో పారమౌంట్ పిక్చర్స్, వార్నర్ బ్రదర్స్ రెండు సంస్థలు లీని పాశ్చాత్య శైలి పాతబడిందనీ ఆధునికతను అందిపుచ్చుకోమని, సలహా ఇచ్చారు. కానీ లీ మాత్రం పాశ్చాత్య శైలిలో సినిమాలు చేయాలనుకుంటున్నట్టు చెప్పాడు.<ref>From {{YouTube|hN8PfMdBIjw|The Pierre Berton Show}} December 9, 1971 (comments at 7:10 of part 2)</ref> కాడ్వెల్ ప్రకారం లీ ప్రతిపాదించిన అంశమే వార్నర్ బ్రదర్స్ కుంగ్ ఫూ అనే కార్యక్రమంగా రూపొందించారు కానీ లీ కి మాత్రం ఎలాంటి గుర్తింపు ఇవ్వలేదు.<ref>{{harvnb|Lee|1975a|p=}}</ref> వార్నర్ బ్రదర్స్ తమ ఇద్దరు రచయితలు, నిర్మాతలు ఎడ్ స్పీల్‌మ్యాన్, హోవార్డ్ ఫ్రీడ్‌ల్యాండర్ 1969 నుంచి అలాంటి ఇతివృత్తంతో కూడిన స్క్రిప్టు రూపొందిస్తున్నట్లు చెప్పారు.<ref>Bleecker, Tom (1996). Unsettled Matters. The Life & Death of Bruce Lee. Gilderoy Publications</ref><ref name="The Truth about the Creation of the Kung Fu TV Series">{{cite web |title=The Truth about the Creation of the Kung Fu TV Series |date=May 20, 2019 |url=https://www.martialjournal.com/the-truth-about-the-creation-of-the-kung-fu-tv-series/ |publisher=Martial Journal |access-date=February 20, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210130134124/https://www.martialjournal.com/the-truth-about-the-creation-of-the-kung-fu-tv-series/ |archive-date=January 30, 2021}}</ref> ఇదే విషయాన్ని లీ జీవితచరిత్ర రచయిత అయిన మాథ్యూ పోలీ ధృవపరిచాడు.<ref>{{cite book |title=Bruce Lee: A Life |url=https://archive.org/details/bruceleelife0000poll |publisher=Simon & Schuster |author=Polly, Matthew E. |year=2018 |pages=[https://archive.org/details/bruceleelife0000poll/page/n292 277]–280, 321–327, 573–574 |isbn=978-1-5011-8762-9}}</ref> ఈ సమాచారాన్ని బట్టి లీ ని ఎంపికచేయకపోవడానికి కారణం అతని ఉచ్చారణ.<ref>{{YouTube|PlYdp1BVOlw|"From Grasshopper to Caine"}}</ref> ఫ్రీడ్ వీన్‌ట్రాబ్ మాత్రం అతని జాతీయతను కారణంగా చూపాడు.<ref>{{cite book |url=https://www.scribd.com/book/131190162/Bruce-Lee-Woodstock-And-Me-From-The-Man-Behind-A-Half-Century-of-Music-Movies-and-Martial-Arts |title=Bruce Lee, Woodstock And Me|access-date= March 8, 2021 |publisher=scribd.com|archive-date= May 1, 2021|archive-url= https://web.archive.org/web/20210501155033/https://www.scribd.com/book/131190162/Bruce-Lee-Woodstock-And-Me-From-The-Man-Behind-A-Half-Century-of-Music-Movies-and-Martial-Arts|url-status= live}}</ref><ref>{{cite book |title=Bruce Lee, Woodstock And Me: From The Man Behind A Half-Century of Music, Movies and Martial Arts |publisher=Brooktree Canyon Press |author=Weintraub, Fred |year=2012 |pages=chapter 1 |isbn=978-0-9847152-0-6}}</ref> వార్నర్ బ్రదర్స్ వారి కుంగ్ ఫూ ధారావాహికలో షావోలిన్ సన్యాసి పాత్ర అప్పటికి మార్షల్ ఆర్ట్స్ లో ప్రవేశం లేని డేవిడ్ క్యారడీన్ అనే వ్యక్తికి దక్కింది. ద పియరీ బెర్టన్ షో ముఖాముఖిలో లీ ఈ విషయాన్ని ప్రస్తావిస్తూ తాను వార్నర్ బ్రదర్స్ వైఖరిని అర్థం చేసుకున్నాను అని చెప్పాడు. వారు వ్యాపారపరంగా నన్ను ఎంచుకోవడం ఒక రిస్క్ గా భావించారు. దానికి వారిని నేను నిందించను. ఒకవేళ ఒక అమెరికన్ స్టార్ హాంగ్‌కాంగ్ వచ్చి ఉంటే, అక్కడ నేను డబ్బులు పెట్టే నిర్మాతనైతే నాక్కూడా అతన్ని ఆదరిస్తారా లేదా అనే సందేహం కలిగి ఉండేదని చెప్పాడు.<ref>From {{YouTube|uXOtmhA6Nvw|The Pierre Berton Show}} December 9, 1971 (comments near end of part 2 & early in part 3)</ref> నిర్మాత ఫ్రెడ్ వీన్‌ట్రాబ్ లీ ని హాంగ్‌కాంగ్ కు తిరిగివెళ్ళి అక్కడ ఒక చిత్రాన్ని చేసి తిరిగి వచ్చి దాన్ని హాలీవుడ్ నిర్మాతలకు చూపించమని సలహా ఇచ్చాడు.<ref>Tale of the Dragon (Channel 4), directed by Jess Search</ref> అమెరికాలో కేవలం సహాయ పాత్రలకే పరిమితం చేస్తుండటంతో లీ అసంతృప్తితో హాంగ్‌కాంగ్ కు తిరిగి వెళ్ళాడు. అప్పటికే అక్కడ'' ద గ్రీన్ హార్నెట్'' బాగా ప్రజాదరణ పొందింది. దాన్ని అక్కడ అందరూ ''ద కాటో షో'' అని గుర్తించారు. కాటో అనేది లీ అందులో పోషించిన పాత్ర పేరు. అలా లీ అక్కడి వారికి స్టార్ గా మారాడు.<ref name=director>{{cite AV media |date=1993 |people=Rob Cohen |title=Director's Commentary |medium=[[Dragon: The Bruce Lee Story]], DVD |publisher=[[Universal Pictures]]}}</ref> షా బ్రదర్స్ స్టూడియో, గోల్డెన్ హార్వెస్ట్ తో లీ రెండు చిత్రాలలో నటించేటట్లుగా ఒప్పందం కుదుర్చుకున్నాడు. లీ మొదటిసారిగా [[ద బిగ్ బాస్]] (1971) అనే చిత్రంలో కథానాయకుడి పాత్ర పోషించాడు. ఇది ఆసియా ఖండంలో మంచి విజయం సాధించి అతనికి స్టార్‌డమ్ సాధించి పెట్టింది. దాని తర్వాత 1972 లో వచ్చిన [[ఫిస్ట్ ఆఫ్ ఫ్యూరీ]] చిత్రం ముందు చిత్రం రికార్డులు తిరగరాసి మరో ఘన విజయాన్ని నమోదు చేసింది. రెండూ సినిమాలతో మొదటి ఒప్పందం పూర్తి కాగానే లీ గోల్డెన్ హార్వెస్ట్ తో కొత్త ఒప్పందం కుదుర్చుకున్నాడు. లీ తర్వాత చౌ తో కలిసి తానే కాన్‌కార్డ్ ప్రొడక్షంస్ అనే కొత్త సంస్థను స్థాపించాడు. అతని మూడో చిత్రం ద వే ఆఫ్ ద డ్రాగన్ (1972) కి చిత్ర నిర్మాణం, కథ, దర్శకత్వం, నటన, పోరాటాలు మీద పూర్తి నియంత్రణ ఇచ్చారు. 1964 కాలిఫోర్నియాలోని లాంగ్ బీచ్ లో జరిగిన ప్రదర్శనలో లీ కి కరాటే ఛాంపియన్ అయిన చక్ నోరిస్ పరిచయమయ్యాడు. ద వే ఆఫ్ ద డ్రాగన్ చిత్రంలో లీ నోరిస్ ని ప్రతినాయకుడిగా పరిచయం చేశాడు. వారిరువురి ప్రదర్శన మార్షల్ ఆర్ట్స్ లోనూ సినీ చరిత్రలోనూ ఒక మరపురాని పోరాట దృశ్యం.<ref name="harvnb|Lee|1989">{{harvnb|Lee|1989|}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.cnn.com/2018/07/07/us/bruce-lee-myth-vs-reality/index.html |title=New Bruce Lee bio debunks 'kung fu Jesus' myth |author=John Blake |website=CNN |date=July 7, 2018|access-date=November 19, 2019|archive-date=December 19, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191219081112/https://www.cnn.com/2018/07/07/us/bruce-lee-myth-vs-reality/index.html|url-status=live}}</ref> ఈ పాత్రకు మొదటగా అమెరికన్ కరాటే ఛాంపియన్ అయిన జో లూయిస్ ని అనుకున్నారు.<ref>Thomas, B. (1994) Bruce Lee Fighting Spirit. Berkeley: Frog Ltd.</ref> ప్రపంచ వ్యాప్తంగా ఫిస్ట్ ఆఫ్ ఫ్యూరీ 100 మిలియన్ డాలర్లు, వే ఆఫ్ ద్ డ్రాగన్ 130 మిలియన్ డాలర్లు వసూలు చేశాయి.<ref name="Way">{{cite book |last1=Krizanovich |first1=Karen |title=Infographic Guide To The Movies |date=2015 |publisher=[[Hachette UK]] |isbn=978-1-84403-762-9 |pages=18–9 |url=https://books.google.com/books?id=-fniDQAAQBAJ&pg=PA18 |access-date=June 8, 2020 |archive-date=June 8, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200608112800/https://books.google.com/books?id=-fniDQAAQBAJ&pg=PA18 |url-status=live}}</ref> 1972 ఆగస్టు నుండి అక్టోబరు వరకు లీ గోల్డెన్ హార్వెస్ట్ తరపున నాలుగో చిత్రమైన ''గేమ్ ఆఫ్ డెత్'' కు ప్రణాళిక వేశాడు. కొన్ని దృశ్యాలు చిత్రీకరణ కూడా ప్రారంభించాడు. 7 అడుగుల 2 అంగుళాల ఎత్తు కలిగిన అమెరికన్ బాస్కెట్ బాల్ ఆటగాడు, లీ పూర్వ విద్యార్థి అయిన కరీం అబ్దుల్ జబ్బార్ తో చేసిన పోరాట దృశ్యం కూడా ఇందులో ఉంది. అయితే నవంబరు 1972 లీ దీని నిర్మాణం ఆగింది. దీనికి కారణం వార్నర్ బ్రదర్స్, కాంకార్డ్ ప్రొడక్షన్స్, గోల్డెన్ హార్వెస్ట్ తో కలిసి సంయుక్తంగా నిర్మించదలపెట్టిన ఎంటర్ ది డ్రాగన్ చిత్రంలో లీ కథానాయకుడిగా ఎంపిక కావడం. ఈ చిత్రం 1973 ఫిబ్రవరిలో మొదలై, అదే సంవత్సరం ఏప్రిల్ లో ముగిసింది.<ref>{{Cite web |url=http://bruceleefansite.com/bruces-life.html |title=Bruce Lee's Life |access-date=March 14, 2020 |archive-date=February 18, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200218233318/http://bruceleefansite.com/bruces-life.html |url-status=live}}</ref> స్టార్‌సీస్ మోషన్ పిక్చర్స్ అనే నిర్మాణ అనే సంస్థ తాము నిర్మిస్తున్న ఫిస్ట్ ఆఫ్ యూనికార్న్ అనే చిత్రానికి మొదటగా బ్రూస్ లీ ని పోరాట దృశ్యాలను మాత్రమే రూపొందించేటట్లుగా ఒప్పందం కుదుర్చుకుంది. ఇది కూడా తన చిన్ననాటి స్నేహితుడు యూనికార్న్ చాన్ మీద గౌరవం కొద్దీ ఒప్పుకున్నాడు.<ref name="Thomas, B. 2003">Thomas, B. (2003) Bruce Lee Fighting Words. Berkeley: Frog Ltd.</ref> కానీ వాళ్ళు లీ ని ప్రధాన పాత్రలో నటించమన్నారు. లీ మొదటగా ఆ నిర్మాణ సంస్థపై కేసు వేయాలనుకున్నాడు కానీ తన చాన్ తో మితృత్వం దృష్ట్యా ఆ ప్రయత్నం విరమించుకున్నాడు. కానీ ఎంటర్ ద డ్రాగన్ పూర్తయిన కొన్ని నెలలకే, జూలై 26, 1973 ఆ చిత్రం విడుదలకు ఆరు రోజులకు ముందే లీ మరణించాడు.<ref name="Wilson" /> ఎంటర్ ద డ్రాగన్ ఆ సంవత్సరంలో అత్యధిక వసూళ్ళు సాధించిన చిత్రాలలో ఒకటిగా నిలవడమే కాక బ్రూస్ లీ ని ఒక మార్షల్ ఆర్ట్స్ లెజెండ్ గా నిలబెట్టింది. ఈ చిత్రం 1973 లో సుమారు 8,50,000 డాలర్ల బడ్జెట్ తో నిర్మించారు.<ref name="Polly">{{cite book |last1=Polly |first1=Matthew |title=Bruce Lee: A Life |date=2019 |publisher=[[Simon and Schuster]] |isbn=978-1-5011-8763-6 |page=478 |url=https://books.google.com/books?id=5bGWDwAAQBAJ&pg=PA478 |quote=''Enter the Dragon'' struck a responsive chord across the globe. Made for a minuscule $850,000, it would gross $90 million worldwide in 1973 and go on to earn an estimated $350 million over the next forty-five years. |access-date=June 8, 2020 |archive-date=June 20, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200620092030/https://books.google.com/books?id=5bGWDwAAQBAJ&pg=PA478 |url-status=live}}</ref> ద్రవ్యోల్బణాన్ని పరిధిలోకి తీసుకుంటే 2007 నాటికి దాని విలువ సుమారు 4 మిలియన్ డాలర్లు.<ref name="bls">{{cite web |url=http://data.bls.gov/cgi-bin/cpicalc.pl |title=Inflation Calculator |publisher=[[Bureau of Labor Statistics]]|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20080529155647/http://data.bls.gov/cgi-bin/cpicalc.pl|archive-date=May 29, 2008|access-date=May 30, 2008}}</ref> ఈ చిత్రం ప్రపంచ వ్యాప్తంగా సుమారు 400 మిలియన్ డాలర్లు ఆర్జించింది.<ref name="Wilson">{{cite book |last1=Wilson |first1=Wayne |title=Bruce Lee |date=2001 |publisher=Mitchell Lane Publishers |isbn=978-1-58415-066-4 |pages=30–1 |url=https://archive.org/details/bruceleereallife00wayn/page/30/mode/2up |quote=After its release, ''Enter the Dragon'' became Warner Brothers' highest grossing movie of 1973. It has earned well over $400{{nbsp}}million}}</ref> 2022 నాటికి ద్రవ్యోల్బణం ప్రకారం దీని విలువ సుమారు 2 బిలియన్ డాలర్ల పైమాటే.<ref>{{cite news |last1=Risen |first1=Clay |title=Bob Wall, Martial Arts Master Who Sparred With Bruce Lee, Dies at 82 |url=https://www.nytimes.com/2022/02/11/us/bob-wall-dead.html |access-date=April 16, 2022 |work=[[The New York Times]] |date=February 11, 2022 |url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220211164954/http://www.nytimes.com/2022/02/11/us/bob-wall-dead.html |archive-date=February 11, 2022}}</ref><ref>{{cite news |last1=Chachowski |first1=Richard |title=The Best Kung Fu Movies Of All Time Ranked |url=https://www.looper.com/805482/the-best-kung-fu-movies-of-all-time-ranked/ |access-date=April 16, 2022 |work=[[Looper.com]] |publisher=[[Static Media]] |date=March 21, 2022 |archive-date=April 21, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220421163001/https://www.looper.com/805482/the-best-kung-fu-movies-of-all-time-ranked/ |url-status=live}}</ref> === 1978 - ప్రస్తుతం: మరణానంతర పని === ఎంటర్ ద డ్రాగన్ దర్శకుడు రాబర్ట్ క్లౌస్ గోల్డెన్ హార్వెస్ట్ సంస్థతో కలిసి లీ అర్ధాంతరంగా వదిలి పెట్టిన [[గేమ్ ఆఫ్ డెత్]] ప్రాజెక్టును పునరుద్ధరించారు. చేస్తున్న పనిని ఆపి ఎంటర్ ద డ్రాగన్ చిత్రంలో నటించే ముందు లీ సుమారు 100 నిమిషాల ఫుటేజీని చిత్రీకరించి ఉన్నాడు. అబ్దుల్ జబ్బార్ తో పాటు జార్జ్ లెజన్‌బీ, హాప్కిడో మాస్టర్ జి హాన్-జే, లీ ఇంకొక విద్యార్థి డాన్ ఇనోసాంటో ఈ చిత్రంలో నటించారు. బ్రూస్ లీ పోషించిన హై టియెన్ పాత్ర ఐదు అంతస్థుల పగోడాలో వివిధ ప్రత్యర్థులను ఓడించుకుంటూ పతాక స్థాయికి చేరుకుంటుంది.{{efn|Film producer [[Andre Morgan]], who worked with Lee on the set of ''Game of Death'', recalls that a choice had to be made from what was made available: a yellow suit or a black suit. The yellow suit was chosen because it allowed a footprint from a kick to be seen on film in a fighting scene with Kareem<ref>{{Cite web |url=https://www.scmp.com/lifestyle/film-tv/article/1883903/truth-about-bruce-lees-yellow-jumpsuit|archive-url=https://web.archive.org/web/20151128173750/http://www.scmp.com/lifestyle/film-tv/article/1883903/truth-about-bruce-lees-yellow-jumpsuit|url-status=dead |title=The truth about Bruce Lee's yellow jumpsuit |date=November 27, 2015|archive-date=November 28, 2015 |website=South China Morning Post}}</ref>}}<ref name="Bruce Lee 1977">''Bruce Lee, the Legend'', 1977, Paragon Films, Ltd., [[20th Century Fox Home Entertainment]]</ref> రాబర్ట్ క్లౌస్ వివాదాస్పద రీతిలో బ్రూస్ లీ ని పోలిన మరొక వ్యక్తి కిమ్ టాయ్ చంగ్, అతనికి స్టంట్ డబుల్ గా యువెన్ బియావో గా నటింపచేశాడు. లీ ముందు నటించిన చిత్రాల నుంచి ఆర్కైవ్ ఫుటేజ్ తీసుకుని కొత్త కథ, నటులతో ఈ సినిమా చేశాడు. ఇది 1978 లో విడుదలైంది. ఈ అతుకుల బొంత సినిమాలో అసలైన బ్రూస్ లీ కనిపించే సన్నివేశాలు కేవలం 15 నిమిషాలే ఉన్నాయి.<ref name="Bruce Lee 1977" /> లీ చిత్రీకరించిన దానిలో వాడకుండా ఉన్న ఫుటేజీని 22 ఏళ్ళ తర్వాత సంపాదించి బ్రూస్ లీ: ఎ వారియర్స్ జర్నీ అనే డాక్యుమెంటరీలో వాడారు. ద బిగ్ బాస్, ఫిస్ట్ ఆఫ్ ఫ్యూరీ విజయాల తర్వాత 1972 లో నిర్మాత రేమండ్ చౌ, గోల్డెన్ హార్వెస్ట్ సంస్థ సారథ్యంలో లో వెయ్ దర్శకత్వంలో యెల్లో ఫేస్‌డ్ టైగర్ అనే పేరుతో మూడో చిత్రానికి ప్రణాళిక వేశారు. కానీ లీ మాత్రం తన స్వీయ నిర్మాణ దర్శకత్వంలో తన దగ్గరున్న స్క్రిప్టును ''వే ఆఫ్ ద డ్రాగన్'' అనే సినిమాగా తీయాలనుకున్నాడు. రేమండ్ చౌ తో కలిసి లీ ఒక నిర్మాణ సంస్థను ప్రారంభించినా సెప్టెంబరు - నవంబరు 1973 మధ్యలో షా బ్రదర్స్ స్టూడియో తో కలిసి ''ద సెవెన్ సన్స్ ఆఫ్ ద జేడ్ డ్రాగన్'' అని ఒక పీరియడ్ డ్రామా తీయాలనుకున్నారు.<ref>{{cite web |url=http://www.fortunecity.com/lavender/friday/155/id47.htm |title=Shaw Brothers Film Project|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20111103162421/http://www.fortunecity.com/lavender/friday/155/id47.htm|archive-date=November 3, 2011|access-date=January 6, 2011}}</ref> 2015 లో పర్‌ఫెక్ట్ స్టాం ఎంటర్టైన్మెంట్, ఇంకా బ్రూస్ లీ కూతురు షానన్ లీ కలిసి ద వారియర్ ధారావాహికను నిర్మిస్తామనీ, అది సినీమాక్స్ లో ప్రసారం అవుతుందని ప్రకటించారు. జస్టిన్ లిన్ దీనికి దర్శకత్వం వహించేందుకు ఎంపికయింది.<ref>{{cite web |url=https://deadline.com/2015/05/bruce-lee-crime-drama-warrior-justin-lin-cinemax-1201430580/ |title=Cinemax Developing Bruce Lee-Inspired Crime Drama 'Warrior' From Justin Lin |last=Andreeva |first=Nellie |date=May 21, 2015|access-date=April 16, 2020|archive-date=November 15, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201115200133/https://deadline.com/2015/05/bruce-lee-crime-drama-warrior-justin-lin-cinemax-1201430580/|url-status=live}}</ref> దక్షిణాఫ్రికాలోని కేప్‌టౌన్ లో అక్టోబరు 2017 న ఇది ప్రారంభమైంది. మొదటి సీజన్ లో 10 ఎపిసోడ్లు ఉన్నాయి.<ref>{{cite web |url=https://deadline.com/2017/10/warrior-cinemax-cast-director-bruce-lee-inspired-martial-arts-series-1202185298/ |title='Warrior': Cinemax Sets Cast & Director For Bruce Lee-Inspired Martial Arts Series |last=Andreeva |first=Nellie |date=October 11, 2017|access-date=April 16, 2020|archive-date=November 15, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201115200052/https://deadline.com/2017/10/warrior-cinemax-cast-director-bruce-lee-inspired-martial-arts-series-1202185298/|url-status=live}}</ref> ఏప్రిల్ 2019 లో సినీమాక్స్ దీన్ని రెండవ సీజన్ కు పొడిగించింది.<ref>{{cite web |url=https://deadline.com/2019/04/warrior-renewed-season-2-cinemax-tong-wars-drama-series-bruce-lee-justin-lin-1202600027/ |title='Warrior' Renewed For Season 2 By Cinemax |last=Andreeva |first=Nellie |date=April 24, 2019 |work=Deadline Hollywood|access-date=April 24, 2019|archive-date=November 15, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201115200225/https://deadline.com/2019/04/warrior-renewed-season-2-cinemax-tong-wars-drama-series-bruce-lee-justin-lin-1202600027/|url-status=live}}</ref> మార్చి 2021 లో నిర్మాత జేసన్ కొఠారి ద సైలెంట్ ఫ్లూట్ ని మినీసిరీస్ లా రూపొందించేందుకు హక్కులు పొందాడు. జాన్ ఫస్కో దీనికి స్క్రీన్ రచయితగా, ఎక్జిక్యూటివ్ నిర్మాతగా వ్యవహరిస్తాడు.<ref>{{Cite web |last=Frater |first=Patrick |date=March 23, 2021 |title=Jason Kothari and John Fusco to Produce Bruce Lee-Scripted 'The Silent Flute' |url=https://variety.com/2021/film/asia/jason-kothari-and-john-fusco-to-produce-bruce-lee-scripted-the-silent-flute-1234936256/|access-date=March 25, 2021 |website=[[Variety (magazine)|Variety]] |language=en-US|archive-date=March 24, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210324152647/https://variety.com/2021/film/asia/jason-kothari-and-john-fusco-to-produce-bruce-lee-scripted-the-silent-flute-1234936256/|url-status=live}}</ref> == వ్యక్తిగత జీవితం == === కుటుంబం === చైనాకు చెందిన కాంటోనీస్ భాషలో లీ అసలు పేరు ''లీ జున్ ఫాంగ్''.<ref name="Bio-TBLS">振藩; Mandarin [[Pinyin]]: Zhènfán {{harvnb|Lee|1989}}</ref> దీనికి ''తిరిగి రా'' అనే అర్థం ఉంది. లీ అమెరికాలో జన్మించి హాంగ్‌కాంగ్ లో పెరిగాడు. వయసుకు వచ్చినపుడు మళ్ళీ అమెరికాకు రమ్మని గుర్తుగా లీ తల్లి ఆ పేరు పెట్టింది.<ref name="TheBruceLeeStory20">{{harvnb|Lee|1989|p=20}}</ref> లీ తల్లికి ఉండే మూఢనమ్మకం వల్ల అతనికి పెట్టిన అసలైన పేరు ''సై ఫాన్''. ఇది ఆడవాళ్ళకు పెట్టే పేరు. దీని అర్థం చిన్న ఫీనిక్స్ పక్షి.<ref name="Bruce Lee 2002">Bruce Lee: the immortal Dragon, January 29, 2002, A&E Television Networks</ref> ఆంగ్ల నామం బ్రూస్ అనేది డాక్టర్ మేరీ గ్లోవర్ అనే వైద్యుడు ఇచ్చినట్లు భావిస్తున్నారు.<ref name="Bio-BLTUS">{{cite book |title=Bruce Lee The Untold Story |last=Lee |first=Grace |publisher=CFW Enterprise |year=1980 |location=United States}}</ref> బ్రూస్ లీ తండ్రి లీ హోయ్-చాన్ ఒక పేరొందిన కాంటోనీస్ ఆపెరా గాయకుడు, సినీ నటుడు. జపానీయులు హాంగ్‌కాంగ్ మీద దాడి చేస్తున్న సమయంలో ఈయన తన కుటుంబంతో కలిసి ఒక సంవత్సరం పాటు ప్రదర్శనలు ఇస్తూ పర్యటనలు చేస్తున్నాడు. అంతకు ముందు అనేక సంవత్సరాలు అమెరికాలో పర్యటించి అక్కడ ఉన్న చైనా సమాజాలలో ప్రదర్శనలు ఇచ్చాడు. ఆయన సహచరులు చాలామంది అమెరికాలో ఉండటానికే నిశ్చయించుకున్నా ఆయన మాత్రం బ్రూస్ పుట్టిన తర్వాత హాంగ్‌కాంగ్ కు తిరిగి వచ్చాడు. కొన్ని నెలలలో జపాన్ హాంగ్‌కాంగ్ మీద దాడి చేసింది. మూడు సంవత్సరాల ఎనిమిది నెలల పాటు జపానీయుల పాలన కిందే ఉన్నారు. యుద్ధం ముగిసిన తర్వాత హోయ్-చాన్ తన నటనా వృత్తిని తిరిగి ప్రారంభించి హాంగ్‌కాంగ్ పునర్నిర్మాణమైన సంవత్సరాల్లో మరింత ప్రజాదరణ పొందిన నటుడు అయ్యాడు. లీ తల్లి గ్రేస్ హో అప్పటి హాంగ్‌కాంగ్ లోని ధనవంతులు, మంచి పలుకుబడి ఉన్న ''హోటుంగ్స్'' కుటుంబం నుంచి వచ్చింది. అందుకని బ్రూస్ చిన్నతనంలో మంచి వాతారణంలోనే పెరిగాడు. వాళ్ళ కుటుంబం కలిగిందే అయినా వారి చుట్టుపక్కల వాతావరణం మాత్రం రాను రాను జనాభా ఎక్కువై పోయి ప్రమాదకరంగానూ, ముఠా తగాదాలకు నిలయంగానూ మారింది. కమ్యూనిస్ట్ చైనాలోని నిరాశ్రయులు ఇక్కడికి రావడం ఒక ప్రధాన కారణం. ఐదుమంది సంతానంలో బ్రూస్ నాలుగవ వాడు. లీ కుమారుడు ''బ్రాండన్ లీ'', కుమార్తె ''షానన్ లీ'' కూడా నటులే. తమ్ముడు ''రాబర్ట్'' 1960వ దశకంలో [[హాంకాంగ్]] ను ఒక ఊపు ఊపిన [[థండర్ బర్డ్స్]] అనే సంగీత బృందంలో సభ్యుడు.<ref>Web UK Online, Bruce Lee Articles [http://web.ukonline.co.uk/ray.d8/article2.html In The Shadow Of A Legend - Robert Lee Remembers Bruce Lee by Steve Rubinstein] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090330130557/http://web.ukonline.co.uk/ray.d8/article2.html |date=2009-03-30 }}</ref> === స్నేహితులు, విద్యార్థులు, సమకాలికులు === లీ సోదరుడు రాబర్ట్, అతని స్నేహితులైన టేకీ కిమూరా, డాన్ ఇనోసాంటో, స్టీవ్ మెక్‌క్వీన్, జేమ్స్ కోబర్న్, పీటర్ చిన్ కలిసి బ్రూస్ లీ పాడె మోశారు.<ref name="historylink">{{cite web |title=Lee, Bruce (1940–1973), Martial Arts Master and Film Maker |url=http://www.historylink.org/index.cfm?DisplayPage=output.cfm&file_id=3999 |website=www.historylink.org|access-date=July 22, 2016|archive-date=August 25, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160825221754/http://www.historylink.org/index.cfm?DisplayPage=output.cfm&file_id=3999|url-status=live}}</ref> కోబర్న్ ఒక మార్షల్ ఆర్ట్ విద్యార్థి, లీ స్నేహితుడు. కోబర్న్ ''ద సైలెంట్ ఫ్లూట్'' స్క్రిప్టు మీద లీ, స్టిర్లింగ్ సిల్లిఫాంట్ తో కలిసిపని చేశాడు. లీ అంత్యక్రియల్లో కోబర్న్ ఆతని గురించి ప్రశంసలు కూడా రాశాడు. == మార్షల్ ఆర్ట్స్, శారీరక ధారుడ్యము == లీ చిత్రాలలో ''సైడ్ కిక్'', ''రౌండ్‌హౌస్ కిక్'', ''గ్రాప్లింగ్'', ''స్పిన్నింగ్ హీల్ కిక్'', ''ఆర్మ్‌బార్'' వంటి శైలి, [[నన్‌చాకు]] లాంటి ఆయుధాలకు, ఒక చిన్న అరుపు (''కియై'') ప్రాచుర్యం పొందాయి. లీ కేవలం ఒక అంగుళం దూరం నుండి ఇవ్వగలిగే ''వన్ ఇంచ్ పంచ్'', రెండు వేళ్ళతో చేసే పుషప్‌లకు కూడా ప్రాచుర్యం తెచ్చాడు.<ref>{{cite web | url=https://screenrant.com/bruce-lee-best-martial-arts-moves-movies/ | title=10 Best Martial Arts Moves in Bruce Lee's Movies, Ranked | website=[[Screen Rant]] | date=August 27, 2023 }}</ref><ref>{{cite book | url=https://books.google.com/books?id=bp6YL5ycdCAC&dq=Lee+invariably+played+the+kung+fu+master,+punching,+kicking,+and+issuing+what+later+developed+into+his+distinctive+cat-like+kiai,+or+fighting+yell+(Block+8o).&pg=PA60 | title=The Deathly Embrace: Orientalism and Asian American Identity | isbn=978-0-8166-3711-9 | last1=Ma | first1=Sheng-mei | date=2000 | publisher=U of Minnesota Press }}</ref><ref>{{cite book | url=https://books.google.com/books?id=U493fcLevs8C&dq=Myth+Buster+%7C+Bruce+Lee+%7C+Kiai+only+serves+the+function+of+distracting+or+startling+the+opponent&pg=PA283 | title=Myth Buster: 150 Great Misconceptions Clarified | isbn=978-81-207-4210-9 | last1=Asthana | first1=Nirmal Chandra | last2=Nirmal | first2=Anjali | date=June 29, 2010 | publisher=Sterling Publishers Pvt. }}</ref><ref>{{cite news |last1=Scott |first1=Mathew |title=Benny 'The Jet' Urquidez: Bruce Lee, Jackie Chan, and mixing the martial arts |url=https://www.bloodyelbow.com/2020/4/11/21199346/benny-the-jet-urquidez-bruce-lee-jackie-chan-and-mixing-the-martial-arts |access-date=21 March 2021 |work=[[Bloody Elbow]] |date=11 April 2020 |archive-date=11 అక్టోబరు 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201011213121/https://www.bloodyelbow.com/2020/4/11/21199346/benny-the-jet-urquidez-bruce-lee-jackie-chan-and-mixing-the-martial-arts |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.mensxp.com/health/fitness/26211-12-types-of-pushups-so-brutal-even-the-toughest-of-you-will-fail.html | title=12 Types of Push-Ups So Brutal Even the Toughest of You Will Fail | date=May 25, 2015 }}</ref> లీ కి మొట్టమొదట తండ్రి ద్వారా మార్షల్ ఆర్ట్స్ పరిచయం అయ్యింది. ఆయన దగ్గర్నుంచి ''వు స్టైల్ తాయ్ చీ'' లో ప్రాథమిక అంశాలు నేర్చుకున్నాడు.<ref name="Thomas">{{harvnb|Thomas|1994|p=14}}</ref> టీనేజీలో ఉండగా లీ హాంగ్‌కాంగ్ లో జరిగా ముఠా తగాదాల్లో తల దూర్చాడు. దీనివల్ల తరచు అతను వీధి పోరాటాలకు దిగేవాడు.<ref name="LeeLee1989" /> ''వింగ్ చున్'' విధానాన్ని అభ్యసించడం అతని మార్షల్ ఆర్ట్ పై పెద్ద ప్రభావం చూపింది.<ref name="Haines2011" /> 1956-57 మధ్యలో ప్రత్యర్థుల చేతిలో ఓడిపోవడంతో వింగ్ చున్ మాస్టర్ అయిన ఇప్‌మ్యాన్ దగ్గరకు శిక్షణకు వెళ్ళాడు. అప్పటికి లీ 16 ఏళ్ళ వయసువాడు.<ref name="ReferenceA" /> ఇప్‌మ్యాన్ శిక్షణలో ''చి సావో'', ''వుడెన్ డమ్మీ'' లాంటి కొన్ని పద్ధతులు సాధన చేశాడు. ఈ శిక్షణలో ఒక ఖచ్చితమైన సరళి ఉండేది కాదు.<ref name="ReferenceA" /> ఇది కాక లీ వేరే చైనీస్ మార్షల్ ఆర్ట్స్ పద్ధతుల్లో కూడా శిక్షణ పొందాడు.<ref>Bruce Lee's Commenatries on The Martial Way and Tao of Jeet Kune Do Expanded Edition</ref> 1956 58 సంవత్సరాల మధ్యలో సెయింట్ ఫ్రాన్సిస్ జేవియర్ కళాశాల బాక్సింగ్ శిక్షకుడైన బ్రదర్ ఎడ్వర్డ్ దగ్గర లీ బాక్సింగ్ నేర్చుకున్నాడు. లీ 1958లో హాంగ్ కాంగ్ స్కూల్స్ బాక్సింగ్ టోర్నమెంట్‌లో విజేతగా నిలిచాడు. ఫైనల్‌లో మునుపటి ఛాంపియన్ గ్యారీ ఎల్మ్స్‌ ని మట్టికరిపించాడు.<ref name=":7" /> అమెరికాకు వెళ్లిన తర్వాత, లీ హెవీవెయిట్ బాక్సింగ్ ఛాంపియన్ [[ముహమ్మద్ ఆలీ]]చే ఎక్కువగా ప్రభావితమయ్యాడు. 1960లలో అతని ఫుట్‌వర్క్‌ను అధ్యయనం చేసి తన శైలిలో చేర్చుకున్నాడు.{{sfn|Vaughn|Lee|1986|p=[https://archive.org/details/legendarybrucele0000unse/page/126/mode/2up 127]}} === వీధి పోరాటాలు === లీ లైన హాంకాంగ్ వీధి పోరాట సంస్కృతి ప్రధాన ప్రభావం చూపించింది. ఇందులో భాగంగా ఇంటి పైకప్పులపైకెక్కి పోరాటాలు చేసేవారు. 20వ శతాబ్దం మధ్యలో, హాంకాంగ్‌లో విపరీతమైన నేరాలు, పరిమిత హాంకాంగ్ పోలీసు సిబ్బంది వల్ల అనేక మంది హాంకాంగ్ యువకులు ఆత్మరక్షణ కోసం మార్షల్ ఆర్ట్స్ నేర్చుకునేవారు. దాదాపు 1960వ దశకంలో, హాంగ్‌కాంగ్‌లో దాదాపు 400 మార్షల్ ఆర్ట్స్ పాఠశాలలు ఉన్నాయి. అందులో విలక్షణమైన యుద్ధ కళలను బోధించేవారు. హాంగ్‌కాంగ్ వీధి పోరాట సంస్కృతిలో, 1950-60 దశకాలలో ఇంటి పైకప్పులపై పోరాటే పద్ధతి కనిపెట్టారు. బ్రిటీష్ అధికారుల అణిచివేతలను నివారించడానికి ఇక్కడ ప్రత్యర్థి యుద్ధ కళల పాఠశాలల ముఠాలు హాంగ్ కాంగ్ పైకప్పులపై ఉత్తిచేతులతో పోరాటాలకు దిగి ఒకరినొకరు సవాలు చేసుకునేవారు. ఈ పోటీలలో లీ తరచుగా పాల్గొనేవాడు. వివిధ మార్షల్ ఆర్ట్స్ పాఠశాలల నుండి విభిన్న పద్ధతులను తన స్వంత హైబ్రిడ్ మార్షల్ ఆర్ట్స్ స్టైల్‌లో కలిపాడు.<ref>{{cite news |last1=Robles |first1=Pablo |last2=Wong |first2=Dennis |last3=Scott |first3=Mathew |title=How Bruce Lee and street fighting in Hong Kong helped create MMA |url=https://multimedia.scmp.com/infographics/sport/article/3010883/bruce-lee-and-mixed-martial-arts/index.html |access-date=July 6, 2021 |work=[[South China Morning Post]] |date=May 21, 2019 |archive-date=July 9, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210709183404/https://multimedia.scmp.com/infographics/sport/article/3010883/bruce-lee-and-mixed-martial-arts/index.html |url-status=live}}</ref> లీ 1970ల ప్రారంభంలో హాంకాంగ్‌కు తిరిగి వచ్చినప్పుడు, "తూర్పుదేశాలలో అత్యంత వేగవంతమైన పిడికిలి"గా పేరుగాంచడం వల్ల, స్థానికులు అతనిని వీధి పోరాటాలకు సవాలు చేసేవారు. అతను కొన్నిసార్లు ఈ సవాళ్లను అంగీకరించి, వీధి పోరాటాలలో పాల్గొన్నాడు. ఆ సమయంలో పత్రికలు అతనిని హింసాత్మకంగా చిత్రీకరించాయి.<ref>{{cite news |last1=Elegant |first1=Robert S. |title=Chinese movies find market as gore, blood fill screen |url=https://newspaperarchive.com/biloxi-daily-herald-jan-21-1973-p-5/ |access-date=April 15, 2022 |work=[[The Sun Herald]] |via=[[NewspaperArchive]] |date=January 21, 1973 |page=5 |url-access=subscription |quote=Today, Bruce Lee is the hottest property in the Chinese film business and "the fastest fist in the east," as Chow calls him. <br /> Small boys — and some very big boys — regularly challenge him to fight when they spy him on the streets. Sometimes he accepts, for he is full of suppressed violence engendered by a singularly unhappy childhood. |archive-date=April 15, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220415041423/https://newspaperarchive.com/biloxi-daily-herald-jan-21-1973-p-5/ |url-status=live}}</ref> === దేహ ధారుడ్యం === సుమారు 5 అడుగుల 8 అంగుళాల (172 సె.మీ) ఎత్తు, 64 కెజి బరువుతో<ref>{{cite web |url=http://www.theringer.com/movies/2018/5/29/17400010/bruce-lee-death-a-life-matthew-polly |title=The Last Days of Bruce Lee |website=theringer.com |date=May 29, 2018 |publisher=The Ringer | access-date = August 1, 2023 | archive-date = August 2, 2023 | archive-url = https://web.archive.org/web/20230802050414/https://www.theringer.com/movies/2018/5/29/17400010/bruce-lee-death-a-life-matthew-polly | url-status = live}}</ref> లీ తన శారీరక దృఢత్వం, శక్తికి ప్రసిద్ధి చెందాడు. వీలైనంత బలంగా మారడానికి ఫిట్‌నెస్ నియమాన్ని ఖచ్చితంగా అనుసరించేవాడు. 1965లో వాంగ్ జాక్-మాన్‌తో అతని మ్యాచ్ తర్వాత, లీ మార్షల్ ఆర్ట్స్ శిక్షణ పట్ల తన విధానాన్ని మార్చుకున్నాడు. తన కాలంలోని చాలా మంది మార్షల్ ఆర్టిస్టులు ఫిజికల్ కండిషనింగ్‌పై తగినంత సమయాన్ని వెచ్చించలేదని లీ భావించాడు. లీ మొత్తం ఫిట్‌నెస్ - కండరాల బలం, కండరాల ఓర్పు, హృదయనాళ ఓర్పు, వశ్యత యొక్క అన్ని అంశాలను చేర్చారు. అతను కొన్ని కండరాలను వృద్ధిచేయడానికి సాంప్రదాయ బాడీబిల్డింగ్ పద్ధతులను ఉపయోగించాడు. అయితే అది వేగం లేదా వశ్యతను తగ్గిస్తుంది. అదే సమయంలో, సమతుల్యత గురించి, మార్షల్ ఆర్ట్స్ నైపుణ్యాలలో శారీరక శిక్షణ విజయవంతం కావడానికి మానసిక, ఆధ్యాత్మిక సాధన ప్రాథమికమని లీ అభిప్రాయపడ్డాడు. ''టావో ఆఫ్ జీత్ కున్ డో'' లో అతను ఇలా వ్రాశాడు: {{blockquote|వ్యాయామక్రీడల్లో అత్యంత నిర్లక్ష్యం చేయబడిన అంశాలలో శిక్షణ ఒకటి. నైపుణ్యాభివృద్ధికి ఎక్కువ సమయం కేటాయిస్తారు కానీ పోటీల్లో పాల్గొనడానికి కావలసిన వ్యక్తిత్వ అభివృద్ధికి చాలా తక్కువ సమయం ఇవ్వబడుతుంది. అంతిమంగా శిక్షణ అనేది చిన్నపాటి టెక్నిక్‌లకు సంబంధించినది కాదు. అంతకు మించి అత్యంత అభివృద్ధి చెందిన ఆధ్యాత్మికత, శరీరాకృతికి సంబంధించినది.<ref>{{cite web |access-date=May 30, 2008 |url=http://www.hybridmartialart.com/Martial%20Art%20Overview/Martial_%20Arts_%20Overview.html |title=Martial Art Disciplines at Hybrid Martial Arts Academy |publisher=Hybrid Martial Art |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080430001936/http://www.hybridmartialart.com/Martial%20Art%20Overview/Martial_%20Arts_%20Overview.html |archive-date=April 30, 2008}}</ref>}} లిండా లీ కాడ్వెల్ ప్రకారం, అతను అమెరికాకు వెళ్ళిన వెంటనే, పోషకాహారాన్ని తీవ్రంగా పరిగణించడం ప్రారంభించాడు. ఆరోగ్యకరమైన ఆహారాలు, అధిక-ప్రోటీన్ పానీయాలు, విటమిన్, మినరల్ సప్లిమెంట్లపై ఆసక్తిని పెంచుకున్నాడు. అధిక-పనితీరు గల శరీరాన్ని సాధించడం అనేది అధిక-పనితీరు గల ఆటోమొబైల్ ఇంజిన్‌ను నిర్వహించడానికి సమానమని అతను తరువాత నిర్ధారించాడు. ఉపమానంగా, తక్కువ-ఆక్టేన్ ఇంధనాలతో కారును నడపలేనందున, జంక్ ఫుడ్ యొక్క స్థిరమైన ఆహారంతో ఒకరి శరీరాన్ని నిలబెట్టుకోలేరు. ''సరిపడని ఇంధనం'' వల్ల ఒకరి శరీరం నిదానంగా లేదా అలసత్వంతో పని చేస్తుంది.<ref>{{harvnb|Little|1998|p=162}}</ref> లీ వేయించిన వస్తువులు, శుద్ధి చేసిన పిండిని పక్కన పెట్టాడు. అవి తన శరీరానికి కేవలం కేలరీలను మాత్రమే అందజేస్తాయని వివరించాడు.<ref>{{harvnb|Little|1998|p=163}}</ref> ఆహార వైవిధ్యం కోసం ఆసియా వంటకాలకు అభిమానిగా ప్రసిద్ధి చెందాడు. తరచుగా కూరగాయలు, బియ్యం, చేపల కలయికతో భోజనం చేసేవాడు. లీ పాల ఉత్పత్తులపై అయిష్టత చూపేవాడు. కానీ అతని ఆహారంలో పాలపొడి మాత్రం ఉపయోగించేవాడు.<ref>{{cite web |url=https://www.newindianexpress.com/lifestyle/health/2018/nov/28/fit-as-a-fiddle-bruce-lees-diet-and-fitness-routine-1904397.html#:~:text=Here%20are%20some%20tips%20from%20Bruce%20Lee%27s%20diet%20plan%3A&text=He%20was%20fond%20of%20steak,tofu%20and%20above%20all%2C%20vegetables. |title=Inspirational! Bruce Lee's diet and fitness routine |website=newindianexpress.com |date=November 28, 2018 |access-date=July 7, 2020|archive-date=July 28, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200728171336/https://www.newindianexpress.com/lifestyle/health/2018/nov/28/fit-as-a-fiddle-bruce-lees-diet-and-fitness-routine-1904397.html#:~:text=Here%20are%20some%20tips%20from%20Bruce%20Lee%27s%20diet%20plan%3A&text=He%20was%20fond%20of%20steak,tofu%20and%20above%20all%2C%20vegetables.|url-status=live}}</ref> డాన్ ఇనోసాంటో లీ తన షెడ్యూల్‌లో మొదటి చర్యగా [[ధ్యానం|ధ్యానాన్ని]] అభ్యసించాడని గుర్తుచేసుకున్నాడు.{{sfn|Thomas|1994|pp=97}} == మరణం == మే 10, 1973న [[ఎంటర్ ది డ్రాగన్]] సినిమాకు ఆరెంజ్ స్కై గోల్డెన్ హార్వెస్ట్ స్టూడియోలో డబ్బింగ్ జరుగుతుండగా లీ అకస్మాత్తుగా కుప్పకూలిపోయాడు. అతనికి [[మూర్ఛలు (ఫిట్స్)|మూర్ఛ]] రావడం, తలనొప్పిగా అనిపించడంతో వెంటనే హాంగ్‌కాంగ్ బాప్టిస్ట్ ఆసుపత్రికి తరలించారు. మెదడు విపరీతంగా ఉబ్బిపోవడం (''సెరిబ్రల్ ఎడిమా'') దీనికి కారణమని అక్కడి వైద్యులు చెప్పారు. వాళ్ళు మాన్నిటాల్ అనే ఔషధం సాయంతో ఆ వాపును తగ్గించగలిగారు.<ref>{{harvnb|Thomas|1994}}</ref> జూలై 20, 1973 న బ్రూస్ హాంగ్‌కాంగ్ లో జార్జ్ లేజెన్‌బీ అనే నటుడితో రాత్రి విందుకు వెళ్ళాడు. అతనితో ఒక సినిమా చేయాలని బ్రూస్ లీ అనుకున్నాడు. బ్రూస్ లీ భార్య లిండా ప్రకారం అతను మధ్యాహ్నం 2 గంటలకు నిర్మాత రేమండ్ చౌ తో గేమ్ ఆఫ్ డెత్ సినిమా గురించి చర్చించాడు. 4 గంటల తర్వాత ఇద్దరూ కలిసి తైవాన్ నటి బెట్టీ టింగ్ పెయ్ ఇంటికి వెళ్ళారు. ఆమె ఇంట్లో అందరూ కలిసి స్క్రిప్టు గురించి చర్చించారు. తర్వాత రేమండ్ చౌ విందు సమావేశం హాజరవడానికి వెళ్ళాడు.<ref>{{harvnb|Campbell|2006|p=205}}</ref><ref>{{harvnb|Lee|1989|pp=156–157}}</ref> లీ ఒక చిన్న కునుకు తీయడానికి వెళ్ళాడు. విందు సమయానికి లీ రాకపోవడంతో చౌ అతని అపార్ట్‌మెంటుకు వెళ్ళి అతన్ని లేపాలని చూశాడు కానీ సాధ్యం కాలేదు. వెంటనే వైద్యుడిని ఇంటికి రప్పించి లేపాలని ప్రయత్నించారు. అది కూడా సాధ్యం కాలేదు. తర్వాత ఆంబులెన్స్ లో క్వీన్ ఎలిజబెత్ ఆసుపత్రికి తరలించారు. అక్కడికి చేరుకోకముందే లీ మరణించాడని వైద్యులు ధృవీకరించారు. అప్పటికి లీ వయసు 32 ఏళ్ళు.<ref>{{cite news |url=https://www.scmp.com/news/hong-kong/article/1068705/bruce-lees-kowloon-tong-residence-go-sale |title=Bruce Lee's residence |work=[[South China Morning Post]] |date=October 24, 2012 | archive-date=June 15, 2018 | archive-url=https://web.archive.org/web/20180615111027/http://www.scmp.com/news/hong-kong/article/1068705/bruce-lees-kowloon-tong-residence-go-sale | url-status=live}}</ref> == వారసత్వం, సాంస్కృతిక ప్రభావం == బ్రూస్ లీ ప్రపంచంలోనే ఒక అత్యంత ప్రభావవంతమైన మార్షల్ ఆర్టిస్టు అని కొంతమంది వ్యాఖ్యాతలు, మార్షల్ ఆర్టిస్టులు అభిప్రాయపడ్డారు.<ref>[https://bleacherreport.com/articles/1710603-the-mma-world-pays-tribute-to-bruce-lee-40-years-after-his-death The MMA World Pays Tribute to Bruce Lee 40 Years After His Death] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190802094641/https://bleacherreport.com/articles/1710603-the-mma-world-pays-tribute-to-bruce-lee-40-years-after-his-death |date=August 2, 2019 }}. ''Bleacher Report''. July 20, 2013.</ref><ref>[https://www.liveabout.com/top-most-influential-martial-artists-2307765 The Greatest Martial Artists of All Time] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190802094645/https://www.liveabout.com/top-most-influential-martial-artists-2307765 |date=August 2, 2019 }}. ''Liveabout''. May 24, 2019.</ref><ref>{{cite web |title=Bruce Lee Lives Documentary |url=http://www.fuel.tv/bruceleelives/|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120629135830/http://www.fuel.tv/bruceleelives|archive-date=June 29, 2012}}</ref> ఇంకా 20వ శతాబ్దపు పాప్ కల్చర్ ఐకాన్ గానూ, తూర్పు పడమర దేశాల మధ్య వారధిగానూ ఇతన్ని అభివర్ణిస్తారు.<ref>{{cite news |date=December 11, 2009 |title=From Icon to Lifestyle, the Marketing of Bruce Lee |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2009/12/12/business/global/12iht-lee.html|access-date=June 3, 2011|archive-date=July 18, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120718201748/http://www.nytimes.com/2009/12/12/business/global/12iht-lee.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |date=November 30, 2010 |title=Bruce Lee's 70th birth anniversary celebrated |work=The Hindu |location=India |url=http://www.thehindu.com/arts/cinema/article923515.ece?homepage=true|url-status=live|access-date=June 3, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20121025084029/http://www.thehindu.com/arts/cinema/article923515.ece?homepage=true|archive-date=October 25, 2012}}</ref> [[టైమ్ (పత్రిక)|టైమ్ పత్రిక]] ఇతనిని 20వ శతాబ్దపు అతిముఖ్యమైన వ్యక్తులలో ఒకడిగా పరిగణించింది. లీ గురించి చాలా జీవిత చరిత్రలు కూడా వచ్చాయి.<ref>{{cite news |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,991260-3,00.html |title=The Gladiator Bruce Lee |last=Stein |first=Joel |date=June 14, 1999 |magazine=Time|access-date=August 29, 2010 |page=3|archive-url=https://web.archive.org/web/20080306175606/http://time.com/time/magazine/article/0,9171,991260-3,00.html|archive-date=March 6, 2008|url-status=dead}}</ref> ఒక పుస్తకం 1988 నాటికి సుమారు 40 లక్షల ప్రతులు అమ్ముడైంది.<ref>{{cite news |last1=Beale |first1=Lewis |title=Move Over Bruce Lee; Jackie Chan Kicks Out |url=https://www.chicagotribune.com/news/ct-xpm-1988-03-24-8803030271-story.html |access-date=June 8, 2020 |work=[[Chicago Tribune]] |date=March 24, 1988 |quote=A biography of his life has sold more than four million copies |archive-date=June 8, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200608181511/https://www.chicagotribune.com/news/ct-xpm-1988-03-24-8803030271-story.html |url-status=live}}</ref> == సినిమాలు == {| class="wikitable sortable" |- ! సంవత్సరము ! శీర్షిక ! పాత్ర ! గమనికలు |- | 1969 || '' [[మార్లో(film)|మార్లో]]'' || విన్స్లో వాంగ్ || |- | 1971 || '' [[ది బిగ్ బాస్ ]]'' || [[చెంగ్ చావో-అన్]] || ''ఫిస్ట్స్ ఆఫ్ ఫ్యూరీ'' అని కూడా పిలుస్తారు |- | 1972 || ''[[ఫిస్ట్స్ ఆఫ్ ఫ్యూరీ]]'' || [[చెన్ జెన్ (character)|చెన్ జెన్]] || ''' ది చైనీస్ కనెక్షన్ '''అని కూడా పిలుస్తారు |- | 1972 || ''[[వే అఫ్ ది డ్రాగన్ ]]'' || టాంగ్ లంగ్ || '' రిటర్న్ ఆఫ్ ది డ్రాగన్ '' అని కూడా పిలుస్తారు |- | 1972 || '' [[గేమ్ ఆఫ్ డెత్]] '' || హై టెన్ || 1978 వరకు సినిమా తీయడం పూర్తి కాలేదు |- | 1973 || '' [[ఎంటర్ ది డ్రాగన్]] '' || లీ || మరణానంతర విడుదల |- | 1979 || '' [[ది రియల్ బ్రూస్ లీ]] '' || మరణానికి ముందు బ్రూస్ లీ || ప్రారంభ బ్రూస్ లీ చలన చిత్రాల క్లిప్‌లతో డాక్యుమెంటరీ, బ్రూస్ లీ అనుకరించేవారితో సన్నివేశాలు. |- | 1981 || '' [[గేమ్ ఆఫ్ డెత్ II]] '' || || దీనిని '' టవర్ ఆఫ్ డెత్ '' అని కూడా అంటారు. ఈ చిత్రం నిర్మాణానికి ముందే లీ మరణించాడు ,దృశ్యాలు అతని ఇతర చిత్రాల నుండి తీసుకోబడ్డాయి. |} == గమనికలు == {{notelist}} == మూలాలు == {{commonscat|Bruce_Lee|బ్రూస్ లీ}} {{reflist}} {{Authority control}} [[వర్గం:ప్రపంచ ప్రసిద్ధులు]] [[వర్గం:1940 జననాలు]] [[వర్గం:1973 మరణాలు]] [[వర్గం:అమెరికా వ్యక్తులు]] [[వర్గం:ఈ వారం వ్యాసాలు]] ogwfseu5kfjrhtprjhdph9x25dxxffg 4908732 4908729 2026-07-20T11:14:29Z రవిచంద్ర 3079 విస్తరణ మూస తీసివేత 4908732 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name =బ్రూస్ లీ | residence = | other_names =లే యూన్-చం <br /> లే యూన్-కామ్ | image =Bruce lee.jpg | imagesize =200px | caption = | birth_name =లీ జున్-ఫాన్ | birth_date ={{birth date|df=yes|1940|11|27}} | birth_place =[[శాన్ ఫ్రాన్సిస్కో]], [[కాలిఫోర్నియా]], అమెరికా | native_place = | death_date ={{death date and age|df=yes|1973|7|20|1940|11|27}} | death_place =[[కౌలూన్ టాంగ్]], [[బ్రిటిష్ హాంకాంగ్]] | death_cause =[[సెరెబ్రల్ ఎడెమా]] | known = | occupation =[[నటుడు]], [[తత్వవేత్త]] | father =[[లీ హోయి-చుయెన్]] | mother =గ్రేస్ హో | website =[http://www.bruceleefoundation.com/ బ్రూస్ లీ ఫౌండేషన్]<br />[http://www.brucelee.com/ బ్రూస్ లీ అధికార సైటు] | footnotes = | employer = | height = 1.72 m | weight = | awards = <br />{{awards|award=[[హాంకాంగ్ ఫిల్మ్ అవార్డ్స్]]|name='''జీవన సాఫల్య పురస్కారం'''<ref name="bruceleefoundation awards">{{cite web |url=http://www.bruceleefoundation.com/index.cfm?pid=10384 |title=Awards, Honors, Achievements, and Activities |publisher=Bruce Lee Foundation |location=Los Angeles |url-status=dead |access-date=2020-04-18 |archive-date=2009-08-05 |archive-url=https://www.webcitation.org/5io4zr1TH?url=http://www.bruceleefoundation.com/index.cfm?pid=10384 }}</ref><br />1994<br />'''స్టార్ ఆఫ్ ద సెంచురీ అవార్డ్'''<ref>{{cite news |title=Enter the star of the century |url=https://www.smh.com.au/news/Film/Enter-the-star-of-the-century/2005/03/28/1111862310648.html |newspaper=[[The Sydney Morning Herald]] |accessdate=March 21, 2017}}</ref> <br />2004}}{{awards|award=గోల్డెన్ హార్స్ అవార్డ్|name='''ఉత్తమ మాండరిన్ చిత్రం'''<br />1972 ''[[ఫిస్ట్స్ ఆఫ్ ఫ్యూరీ]]''<ref name="bruceleefoundation awards"/><br />'''స్పెషల్ జ్యూరీ అవార్డ్'''<br />1972 ''[[ఫిస్ట్స్ ఆఫ్ ఫ్యూరీ]]''}} }} '''బ్రూస్ లీ''' ([[నవంబరు 27]], [[1940]] - [[జులై 20]], [[1973]]) [[అమెరికా]]లో జన్మించి, [[హాంకాంగ్]] లో పెరిగిన మార్షల్ ఆర్టిస్ట్ (యుద్ధ క్రీడా నిపుణుడు), నటుడు, నిర్మాత, తత్వవేత్త. ఇతను తాను ఆచరించిన నిరాయుధ పోరాటం, ఆత్మరక్షణ పద్ధతులు, [[జెన్|జెన్ బౌద్ధం]], [[టావోయిజం]] లాంటి అనేక సాంప్రదాయాల మిశ్రమమైన ''జీత్ కున్ డు'' అనే ఒక హైబ్రిడ్ మార్షల్ ఆర్ట్స్ తత్వాన్ని కనిపెట్టాడు. అటు అమెరికా, ఇటు హాంగ్‌కాంగ్ దేశాల సినిమాలలో నటించిన లీ, చైనా ప్రాంతం నుంచి వచ్చిన మొట్టమొదటి గ్లోబల్ స్టార్ అని చెప్పవచ్చు. ఆయన్ను చాలామంది 20 వ శతాబ్దంలో, సినిమా చరిత్రలో ప్రఖ్యాతి గాంచిన యుద్ధ విద్యా ప్రవీణుడిగా, సాంస్కృతిక చిహ్నంగా భావిస్తారు.<ref name="time">{{cite web|url=http://www.time.com/time/time100/heroes/profile/lee01.html|title=TIME 100: Bruce Lee|last=Stein|first=Joel|work=[[Time (magazine)|Time]]|year=1999|accessdate=2008-05-30|archive-date=2009-12-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20091202173039/http://www.time.com/time/time100/heroes/profile/lee01.html|url-status=dead}}</ref> ఐదు పూర్తి స్థాయి మార్షల్ ఆర్ట్స్ సినిమాలలో నటించిన బ్రూస్ లీ, 1970 వ దశకంలో ఆ శైలి చిత్రాలకు ఒక ప్రత్యేకత, ప్రాముఖ్యతను కల్పించి హాంగ్‌కాంగ్ యాక్షన్ కథా చిత్రాలకు ప్రత్యేక స్థానం సంపాదించి పెట్టాడు. బ్రూస్ లీ అమెరికాలోని, కాలిఫోర్నియా రాష్ట్రం, శాన్‌ఫ్రాన్సిస్కో లో పుట్టి, బ్రిటిష్ హాంగ్‌కాంగ్ లో పెరిగాడు. లీ తండ్రి అతన్ని చిన్నతనంలోనే బాలనటుడిగా హాంగ్‌కాంగ్ చిత్ర పరిశ్రమకు పరిచయం చేశాడు. మార్షల్ ఆర్ట్స్ లో అతను మొదటగా వింగ్ చున్ (ఇప్ మాన్ శిక్షణలో), తాయ్ చీ, బాక్సింగ్ సాధన చేశాడు. ఒక బాక్సింగ్ పోటీలో కూడా గెలుపొందాడు. 1959 లో లీ [[సియాటెల్|సియాటిల్]] కి వచ్చి 1961 లో వాషింగ్టన్ విశ్వవిద్యాలయంలో చేరాడు. ఈ సమయంలో అతనికి నటనవైపు వెళ్ళాలని కోరికగా ఉన్నా మార్షల్ ఆర్ట్స్ లో శిక్షణ ఇవ్వడం ద్వారా డబ్బులు సంపాదించాలనుకున్నాడు. సియాటిల్ లో తన ఇంటి నుంచే మొదటి మార్షల్ ఆర్ట్స్ బడి ప్రారంభించాడు. ఓక్లాండ్, కాలిఫోర్నియాలో మరో పాఠశాల ప్రారంభించిన తర్వాత 1964 లాంగ్ బీచ్ అంతర్జాతీయ కరాటే పోటీల్లో కొన్ని ప్రదర్శనలు ఇవ్వడం ద్వారా, ఉపన్యాసం ద్వారా మంచి గుర్తింపు వచ్చింది. తర్వాత అతను బోధించడానికి లాస్ ఏంజిలెస్ కి మారాడు. అక్కడ అతనికి [[చక్ నోరిస్]], షారన్ టేట్, కరీం అబ్దుల్ జబ్బర్ లాంటి హాలీవుడ్ నటులు విద్యార్థులయ్యారు. ''ద గ్రీన్ హార్నెట్'' అనే చిత్రంలో ''కాటో'' అనే పాత్ర ద్వారా లీ అమెరికన్ ప్రేక్షకులకు పరిచయం అయ్యాడు. అయితే సాంస్కృతిక వైరుధ్యాల వల్ల తనను తాను పూర్తిగా వ్యక్తపరచలేకపోయాడు. 1971 లో హాంగ్‌కాంగ్ కి తిరిగి వచ్చాక లో వే దర్శకత్వంలో వచ్చిన [[ద బిగ్ బాస్]] అనే చిత్రంలో మొదటిసారిగా కథానాయకుడి పాత్రలో నటించాడు. ఒక సంవత్సరం తర్వాత [[ఫిస్ట్ ఆఫ్ ఫ్యూరీ]] అనే చిత్రంలో చెన్ జెన్ అనే పాత్రలో నటించాడు. తర్వాత తన స్వీయ రచన, దర్శకత్వంలో [[ద వే ఆఫ్ ద డ్రాగన్]] సినిమా చేశాడు. అమెరికా, హాంగ్‌కాంగ్ సంయుక్తంగా నిర్మించిన [[ఎంటర్ ది డ్రాగన్]] (1973), ద గేమ్ ఆఫ్ డెత్ (1978) చిత్రాల్లో నటించాడు. హాలీవుడ్, హాంగ్‌కాంగ్ సంయుక్తంగా నిర్మించిన అతని చిత్రాలు వాణిజ్యపరంగా మంచి విజయం సాధించి హాంగ్‌కాంగ్ మార్షల్ ఆర్ట్స్ చిత్రాలను ప్రాచుర్యంలోనూ, ప్రశంసల్లోనూ మరో మెట్టు ఎక్కించడమే కాక పాశ్చాత్య దేశాలలో చైనీస్ మార్షల్ ఆర్ట్స్ మీద ఆసక్తి కలిగేలా చేశాయి. సినిమాల దర్శకత్వం, వాటిలోని టోన్, పోరాట దృశ్యాల రూపకల్పన, వైవిధ్యం అన్ని వెరసి మార్షల్ ఆర్ట్స్, దానిమీద ఆధారపడిన సినిమాలను ప్రపంచవ్యాప్తంగా గుర్తింపు వచ్చింది. 33 సంవత్సరాల వయసులో సెరెబ్రల్ ఎడిమా అనే వ్యాధితో లీ హఠాన్మరణంతో అతని కెరీర్ అర్ధాంతరంగా ముగిసింది. అయినా సరే అతని చిత్రాలు నేటికీ ప్రజాదరణ పొందుతూ ఒక కల్ట్ క్లాసిక్ స్థాయిని సంపాదించుకున్నాయి. వీటిని అనుకరించే వారు, లీని పోలిన నటులచే సినిమాలు తీయడం చేశారు. అతను ప్రపంచవ్యాప్తంగా గుర్తింపు పొందాడు. ముఖ్యంగా బ్రూస్ లీ లో తన సినిమాల్లో [[చైనా]] సంప్రదాయాలను, జాతీయ గౌరవాన్ని ఎక్కువగా చూపించడం చేత చైనీయులు లీని అమితంగా అభిమానించేవారు.<ref name=Bio-KOKF>{{cite book|title=Bruce Lee King of Kung-Fu|url=https://archive.org/details/bruceleekingofku0000denn|author=Dennis, Felix|author2=Atyeo, Don|publisher=Straight Arrow Books|location=United States|year=1974|isbn= 0-87932-088-5}}</ref> చైనీయుల సాంప్రదాయ క్రీడయైన [[కుంగ్ ఫూ]]ను లీ తన సినిమాల్లో ఎక్కువగా ప్రదర్శించేవాడు. [[టైమ్ (పత్రిక)|టైమ్ పత్రిక]] బ్రూస్ లీ ని 20వ శతాబ్దపు అత్యంత ముఖ్యమైన 100 మంది వ్యక్తుల్లో ఒకడిగా గుర్తించింది. == బాల్యం == '''బ్రూస్ లీ''' [[కాలిఫోర్నియా]] రాష్ట్రంలోని [[శాన్ ఫ్రాన్సిస్కో]] అనే నగరంలో పుట్టి, [[హాంకాంగ్]] లో పెరిగాడు. ఇతని అసలు పేరు ''లీ జూన్ ఫాన్''. లీ జన్మించిన సంవత్సరం చైనీస్ క్యాలెండర్ ప్రకారం డ్రాగన్ సంవత్సరం. బ్రూస్ లీ తండ్రి లీ హోయ్ చాన్ హాంగ్‌కాంగ్ కు చెందిన ఒక పేరు పొందిన ''కాంటోనీస్ ఒపెరా'' గాయకుడు. 1939 డిసెంబరులో లీ తల్లిదండ్రులు అంతర్జాతీయ ఒపెరా యాత్రలో భాగంగా అమెరికాలోని, కాలిఫోర్నియా రాష్ట్రం, శాన్‌ఫ్రాన్సిస్కో నగరంలోని చైనాటౌన్ కి వెళ్ళారు. 1940 నవంబరు 27 న లీ ఇక్కడే జన్మించాడు. అలా పుట్టుకతోనే ఆయనకు, హాంగ్‌కాంగ్, అమెరికా దేశాల నుంచి రెండు పౌరసత్వాలు దక్కాయి. లీ నాలుగు నెలల వయసులో అతని తల్లిదండ్రులు తిరిగి హాంగ్‌కాంగ్ కి వెళ్ళారు. అలా వెళ్ళగానే జపాన్ 1941 డిసెంబరులో రెండవ ప్రపంచ యుద్ధంలో భాగంగా హాంగ్‌కాంగ్ మీద మెరుపు దాడి చేసి నాలుగు సంవత్సరాల పాటు తమ ఆధీనంలో ఉంచుకోవడంతో ఆ కుటుంబం అనేక కష్టాలనెదుర్కొన్నది.<ref name="2018 Ng">{{cite book |title=龍影中華──李小龍的光影片段 |last=吳貴龍 |publisher=中華書局(香港) |date=2018 |page=8}}</ref> బ్రూస్ తండ్రి కాంటోనీస్, తల్లి గ్రేస్ హో యురేషియా మూలాలు ఉన్న వ్యక్తి.<ref>Description of the parent's racial makeup as described by Robert Lee at minute mark 3:35 in the cable television documentary, ''First Families: Bruce Lee'', which premiered on Fox Family on October 26, 1999.</ref> గ్రేస్ హో తండ్రి కూడా కాంటోనీస్ కి చెందిన వాడు, తల్లి మాత్రం ఆంగ్లేయురాలు. గ్రేస్ హో దూరపు బంధువైన రాబర్ట్ హోటంగ్ హాంగ్‌కాంగ్ లో పేరొందిన వ్యాపారవేత్త. [[దస్త్రం:Bruce Lee with his parents 1940s.jpg|thumb|బ్రూస్ లీ తల్లీ ,తండ్రి 1940లో ]] == విద్యాభ్యాసం, వృత్తి == === 1940-1958: నటనలో తొలి అడుగులు, పాఠశాల విద్య, యుద్ధవిద్యల్లో ప్రవేశం === లీ తండ్రి లీ హోయ్ చాన్ ఒక ప్రముఖ కాంటోనీస్ ఒపెరా గాయకుడు. దీనివల్ల బ్రూస్ లీకి చిన్నప్పటి నుంచే సినిమా రంగంతో పరిచయం ఏర్పడింది. బాలనటుడిగా పలు చిత్రాల్లో నటించాడు. పసిపాపడిగా ఉన్నప్పుడే గోల్డెన్ గేట్ గర్ల్ అనే చిత్రంలో కనిపించాడు.<ref name="CampbellLee2003">{{cite book |author1=Sid Campbell |url=https://books.google.com/books?id=O0-SOx2NT6AC&pg=PA1 |title=Dragon and the Tiger: The Birth of Bruce Lee's Jeet Kune Do – The Oakland Years |author2=Greglon Lee |publisher=Frog Books |year=2003 |isbn=978-1-58394-089-1 |pages=1–|access-date=November 18, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20200727141344/https://books.google.com/books?id=O0-SOx2NT6AC&pg=PA1|archive-date=July 27, 2020|url-status=live}}</ref> అతను పుట్టిన సంవత్సరం చైనా క్యాలెండరు ప్రకారం డ్రాగన్ సంవత్సరం. అందుకనే అతనికి రంగస్థలం మీద లిటిల్ డ్రాగన్ అనే పేరు వచ్చింది.<ref name="bruceleefoundation biography">{{cite web |url=http://www.bruceleefoundation.com/index.cfm/page/About-Bruce-Lee/pid/10378 |title=Biography |publisher=Bruce Lee Foundation |access-date=June 7, 2010|url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100822035902/http://www.bruceleefoundation.com/index.cfm/page/About-Bruce-Lee/pid/10378 |archive-date=August 22, 2010}}</ref> తొమ్మిది సంవత్సరాల వయసులో ఉండగా తన తండ్రితో కలిసి ''ద కిడ్'' (1950) అనే చిత్రంలో నటించాడు. ఇది ఒక కామిక్ పాత్ర ఆధారంగా రూపొందిన పాత్ర. అతను పోషించిన మొదటి ప్రధాన పాత్ర.<ref name="BerryFarquhar2006">{{cite book |author1=Christopher J. Berry |author2=Mary Ann Farquhar |title=China on Screen: Cinema and Nation |url=https://archive.org/details/chinaonscreencin0000berr|url-access=registration |year=2006 |publisher=Columbia University Press |isbn=978-0-231-51030-1 |pages=[https://archive.org/details/chinaonscreencin0000berr/page/100 100]–}}</ref> 18 సంవత్సరాల వయసు వచ్చేసరికి 20 చిత్రాల్లో నటించాడు. 218, నాథన్ రోడ్, కౌలూన్ లోని అతని ఇంటికి సమీపంలో ఉన్న టాక్ సన్ స్కూల్ లో చదివిన తర్వాత 12 సంవత్సరాల వయసులో క్యాథలిక్ లా శాలీ కాలేజ్ లో చేరాడు.<ref name="Thomas1994">{{cite book |author=Bruce Thomas |url=https://archive.org/details/bruceleefighting0000thom_d0z5 |title=Bruce Lee: Fighting Spirit : a Biography |publisher=Frog Books |year=1994 |isbn=978-1-883319-25-0 |pages=[https://archive.org/details/bruceleefighting0000thom_d0z5/page/11 11]–|url-access=registration}}</ref> 1956 లో సరిగా చదవక పోవడం వల్ల (బహుశ ప్రవర్తన సరిగా లేకపోవడం వల్ల కూడా కావచ్చు) ''సెయింట్ ఫ్రాన్సిస్ జేవియర్స్'' కళాశాలకు మారవలసి వచ్చింది. అక్కడి ఇతను బవేరియాకు చెందిన బ్రదర్ ఎడ్వర్డ్ మస్ అనే ఉపాధ్యాయుడు, బాక్సింగ్ శిక్షకుడి అండ దొరికింది.<ref name=":7">Thomas 1994, pp. 29–30.</ref><ref>{{Cite news |title=Bruce Lee, a global hero who epitomised Hong Kong's strengths – it's just a pity the city could not preserve his former home |url=https://www.scmp.com/news/hong-kong/article/1880598/bruce-lee-global-hero-who-epitomised-hong-kongs-strengths-its-just |id=[https://12ft.io/proxy?q=https://www.scmp.com/news/hong-kong/article/1880598/bruce-lee-global-hero-who-epitomised-hong-kongs-strengths-its-just 12ft.io] |access-date=January 26, 2023 |newspaper=[[South China Morning Post]] |archive-date=January 27, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230127035746/https://www.scmp.com/news/hong-kong/article/1880598/bruce-lee-global-hero-who-epitomised-hong-kongs-strengths-its-just |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |title=Bro. Edward Muss FMS R.I.P. |url=https://archives.catholic.org.hk/In%20Memoriam/Clergy-Brother/E-Muss.htm|access-date=January 26, 2023|archive-date=January 26, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230126213017/https://archives.catholic.org.hk/In%20Memoriam/Clergy-Brother/E-Muss.htm|url-status=live}}</ref> లీ దుడుకు ప్రవర్తనతో పలు వీధి పోరాటాల్లో పాల్గొంటుండటంతో అతని తల్లిదండ్రులు మార్షల్ ఆర్ట్స్ నేర్పించాలని అనుకున్నారు. 1953 లో లీ స్నేహితుడు విలియం చాంగ్ అతన్ని ఇప్ మ్యాన్ అనే శిక్షకుడికి పరిచయం చేశాడు.<ref>Thomas 1994, pg. 307-308</ref><ref>{{cite news |author=<!--not stated--> |date=July 25, 2018 |title=Who taught Bruce Lee kung fu? He was born to be a fighter, but the martial arts superstar also trained with the best |url=https://www.scmp.com/culture/film-tv/article/2156574/who-taught-bruce-lee-kung-fu-he-was-born-be-fighter-martial-arts |work=South China Morning Post |quote=Lee found a sifu, or master, through a street-gang member called William Cheung, who took him to a wing chun school run by Ip Man, who had begun teaching the style in Hong Kong around 1950.|access-date=February 14, 2023|archive-date=February 14, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230214104022/https://www.scmp.com/culture/film-tv/article/2156574/who-taught-bruce-lee-kung-fu-he-was-born-be-fighter-martial-arts|url-status=live}}</ref> అయితే లీ తల్లి యురేషియా మూలాలున్న వ్యక్తి కావడంతో విన్ చున్ కుంగ్ ఫూ లో చాలా కాలంగా ఉన్న నియమ నిబంధనల ప్రకారం విదేశీయులకు ఆ విద్య నేర్పించకూడదని ఉండటంతో మొదటగా అతన్ని తిరస్కరించారు.<ref name="Blitz">{{cite news |url=http://www.ma-mags.com/Mags/Blitz/Blitz%203-3%20Cov.jpg |title=William Cheung Scene one... Take One |last1=De Roche |first1=Everett |date=June 1989 |work=Australasian Blitz Magazine|access-date=January 12, 2017 |publisher=Blitz Publishers |issn=0818-9595 |agency=Gordon and Gotch Ltd |issue=Print edition Vol. 3 No. 3 |ref=Blitz|archive-date=June 2, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190602081413/http://www.ma-mags.com/Mags/Blitz/Blitz%203-3%20Cov.jpg|url-status=live}}</ref><ref name="SMH">{{cite news |last1=Lallo |first1=Michael |title=All the right moves |url=http://www.smh.com.au/national/melbourne-life/all-the-right-moves-20110119-19wp3.html|access-date=December 26, 2016 |work=The Sydney Morning Herald |issue=onliine |publisher=Fairfax Media |date=January 20, 2011 |ref=SMH}}</ref> కానీ చాంగ్ లీ తరపున మాట్లాడి వారిని ఒప్పించి అతకి ఇప్ మాన్ శిక్షణ ఇచ్చేలా చూశాడు.<ref name="AsAmNews">{{cite news |last1=Chen |first1=Edwin |title=Bruce Lee Was an Anchor Baby |url=https://asamnews.com/2016/01/05/blog-bruce-lee-was-an-anchor-baby/ |access-date=November 1, 2020 |work=asamnews.com |issue=Online |publisher=AsAmNews |date=January 5, 2016 |ref=AsAmNews |archive-date=November 8, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201108102227/http://asamnews.com/2016/01/05/blog-bruce-lee-was-an-anchor-baby/ |url-status=live}}</ref><ref name="ReferenceA">''Black Belt: Bruce Lee Collector's Edition'' Summer 1993</ref> ఇప్ మ్యాన్ తన విద్యార్థులను వీధి పోరాటాల్లో కాకుండా ఒక క్రమ పద్ధతిలో జరిగే మార్షల్ ఆర్ట్స్ పోటీల్లో పాల్గొనేటట్లు ప్రేరేపించేవాడు.<ref>''Black Belt: Bruce Lee Collector's Edition'' Summer 1993, p. 18.</ref> [[File:The age of 18 Bruce Lee and Ye Wen.jpg|thumb|1958 లో లీ, ఇప్ మ్యాన్]] ఇప్ మ్యాన్ శిక్షణలో ఒక సంవత్సరం పాటు రాటుదేలిన తర్వాత ఇతర విద్యార్థులు అతనితో కలిసి నేర్చుకోవడానికి విముఖత చూపారు. ఎందుకంటే వారికి లీ తల్లి విదేశీ నేపథ్యం గురించి తెలుసుకున్నారు. సాధారణంగా చైనీయులు ఆసియాకు చెందనివారికి ఈ విద్యలు నేర్పేవారు కాదు.{{sfn|Thomas|1994|p=26}}{{sfn|Sharif|2009|p=56}} లీ కి సాధనలో ప్రత్యర్థి అయిన హాకిన్స్ చాంగ్ ప్రకారం ఇప్‌మ్యాన్ బహుశ ఆరు మందికి మాత్రమే స్వయంగా పూర్తి స్థాయి లేదా పాక్షిక శిక్షణ ఇచ్చేవాడు.<ref>''Black Belt: Bruce Lee Collector's Edition'' Summer 1993 p. 19.</ref> లీ వింగ్ చున్ మీద ప్రత్యేకమైన శ్రద్ధ చూపేవాడు. ఇప్‌మ్యా, విలియం చాంగ్, వాంగ్ షున్ లాంగ్ ఆధ్వర్యంలో రహస్యంగా శిక్షణ పొందుతుండేవాడు.{{sfn|Campbell|2006|p=172}}<ref>{{cite news |author=<!--not stated--> |date=July 25, 2018 |title=Who taught Bruce Lee kung fu? He was born to be a fighter, but the martial arts superstar also trained with the best |url=https://www.scmp.com/culture/film-tv/article/2156574/who-taught-bruce-lee-kung-fu-he-was-born-be-fighter-martial-arts |work=South China Morning Post |quote=Although Lee studied wing chun at Ip’s school, he was mainly taught by Wong Shun-leung, as Ip himself only taught advanced students, not beginners. Lee quickly became devoted to wing chun and practiced diligently.|access-date=February 14, 2023|archive-date=February 14, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230214104022/https://www.scmp.com/culture/film-tv/article/2156574/who-taught-bruce-lee-kung-fu-he-was-born-be-fighter-martial-arts|url-status=live}}</ref> 1958 లో లీ మునుపటి స్కూల్ ఛాంపియన్ అయిన గ్యారీ ఎల్మ్స్ ని ఓడించి హాంగ్‌కాంగ్ స్కూల్ బాక్సింగ్ ఛాంపియన్ గా నిలిచాడు.<ref name=":7" /> అదే సంవత్సరంలో లీ చా చా నృత్యంలో కూడా ప్రావీణ్యం సంపాదించి హాంగ్‌కాంగ్ క్రౌంస్ కాలనీ చా చా ఛాంపియన్ షిప్ గెలుపొందాడు.<ref>{{cite book |last1=Lee |first1=Linda |last2=Lee |first2=Mike |title=The Bruce Lee Story |date=1989 |publisher=[[Black Belt Communications]] |isbn=978-0-89750-121-7 |page=30 |url=https://books.google.com/books?id=2NAuMRjSUSIC&pg=PA30 |language=en |access-date=July 23, 2020 |archive-date=July 27, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200727173321/https://books.google.com/books?id=2NAuMRjSUSIC&pg=PA30 |url-status=live}}</ref> === 1959 - 64: ఎడతెరగని సాధన, మార్షల్ ఆర్ట్స్ బ్రేక్ త్రూ === టీనేజీ ఆఖరికి వచ్చేసరికి లీ వీధిపోరాటాల్లో పాల్గొనడం ఎక్కువైంది. ఇతను ఒకసారి అప్పట్లో చైనాలో అందరూ భయపడే ''ట్రయాడ్'' అనే ఒక నేర ముఠా సభ్యుల కొడుకును కొట్టాడు.<ref name="LeeLee1989">{{cite book |author1=Linda Lee |author2=Mike Lee |title=The Bruce Lee Story |url=https://books.google.com/books?id=2NAuMRjSUSIC&pg=PA26 |year=1989 |publisher=Black Belt Communications |isbn=978-0-89750-121-7 |pages=26–|access-date=November 18, 2019|archive-date=July 27, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200727141228/https://books.google.com/books?id=2NAuMRjSUSIC&pg=PA26|url-status=live}}</ref> 1958 లోనే లీ సాధన చేసే వింగ్ చున్ స్కూల్ ని మరో ప్రత్యర్థి స్కూల్ చోయ్ లి ఫుట్ స్కూలు విద్యార్థులు చాలెంజ్ చేయగా ఒక ఇంటి పైకప్పు మీద పోరాటం చేశాడు. ఒకాబ్బాయి లీని అన్యాయమైన పంచ్ ఇవ్వగా అతన్ని తిరిగి బాగా కొట్టేసరికి ఆ అబ్బాయి పన్ను ఊడింది. ఆ అబ్బాయి తల్లిదండ్రులు లీ మీద పోలీసు కంప్లైంటు ఇచ్చారు.<ref name="Burrows 2002">{{cite web |last=Burrows |first=Alyssa |title=Bruce Lee |publisher=HistoryLink |year=2002 |url=http://www.historylink.org/essays/output.cfm?file_id=3999 |access-date=May 30, 2008 |archive-date=May 8, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080508051639/http://www.historylink.org/essays/output.cfm?file_id=3999 |url-status=live}}</ref> లీ తల్లి పోలీస్ స్టేషన్ కి వెళ్ళి కొడుకు చేసే పనులకు పూర్తి బాధ్యత తనదే అని ఒక పత్రం మీద సంతకం చేసి అతన్ని విడిపించుకువచ్చింది. ఈమె ఈ సంఘటనను భర్తకు చెప్పకపోయినా 18 ఏళ్ళకు లీ తిరిగి అమెరికా వెళ్ళి అక్కడి పౌరసత్వాన్ని దక్కించుకోవాల్సిందిగా కోరింది.<ref>{{cite news |title=What you didn't know about: Bruce Lee Bruce Lee in Seattle — Part 1 |url=https://nwasianweekly.com/2022/08/what-you-didnt-know-about-bruce-lee-bruce-lee-in-seattle-part-1/ |work=Northwest Asian Weekly |date=August 25, 2022 |access-date=July 2, 2023 |archive-date=July 2, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230702104232/https://nwasianweekly.com/2022/08/what-you-didnt-know-about-bruce-lee-bruce-lee-in-seattle-part-1/ |url-status=live}}</ref> లీ తండ్రి కూడా ఇక్కడే ఉంటే అతని కళాశాల చదువు సరిగా సాగదని ఆమె నిర్ణయంతో ఏకీభవించాడు.<ref name="Burrows 2002" /> {{blockquote| పోలీస్ డిటెక్టివ్ వచ్చి ఇలా చెప్పాడు, "ఏమండీ, మీ కొడుకు లీ బడిలో విపరీతంగా పోరాటాలు చేస్తున్నాడు. అతను మళ్ళీ ఇంకో పోరాటానికి దిగితే అతన్ని జైల్లో పెట్టాల్సి ఉంటుంది."|రాబర్ట్ లీ (బ్రూస్ లీ అన్నయ్య)<ref name="Bruce Lee 2002" />}} ఏప్రిల్ 1959 లో లీ తల్లిదండ్రులు అతనిని అమెరికాలో శాన్ ఫ్రాన్సిస్కో ఇదివరకే తమ కుటుంబ స్నేహితులతో కలిసి ఉంటున్న అక్క దగ్గరికి పంపారు. కొన్ని నెలల తర్వాత తన హైస్కూల్ విద్య పూర్తి చేయడం కోసం 1959లోనే సియాటిల్ కి మారాడు. అక్కడే అతను రూబీ చౌ అనే మహిళకు చెందిన రెస్టారెంటులో వెయిటర్ గా పనిచేశాడు. చౌ భర్త లీ తండ్రికి సహోద్యోగి, స్నేహితుడు. లీ అన్న పీటర్ లీ సియాటిల్ లో అతనితో పాటు కొన్నాళ్ళు ఉండి కళాశాల చదువు కోసం [[మిన్నసోటా]]కు వెళ్ళిపోయాడు.<ref name="Wing Chung Gung Fu">{{cite web |url=http://hardcorejkd.com/wing_chun.php |title=Wing Chung Gung Fu |publisher=Hardcore JKD|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080514160028/http://www.hardcorejkd.com/wing_chun.php|archive-date=May 14, 2008|access-date=May 30, 2008}}</ref> లీ 1959 లో మార్షల్ ఆర్ట్స్ బోధించడం మొదలుపెట్టాడు. అతను బోధించే విధానాన్ని ''జున్ ఫాన్ గుంగ్ ఫూ'' (బ్రూస్ లీ కుంగ్ ఫూ అని అర్థం) అని పిలిచాడు. సియాటిల్ లో అదే పేరుతో ఒక పాఠశాల ప్రారంభించాడు. వింగ్ చున్ అనే సాంప్రదాయశైలిని అతని స్వంత రూపం అది.<ref name="Wing Chung Gung Fu" /> మొదట్లో లీ సియాటిల్‌లో పరిచయమైన మిత్రులకు బోధించడం ప్రారంభించాడు. వారిలో జూడో సాధన చేసే జెస్సీ గ్లోవర్ ఒకరు. ఇతను ఇప్పటికీ లీ పద్ధతులను బోధిస్తున్నాడు. టేకీ కిమురా అనే ఇంకొకరు లో సహాయ శిక్షకుడిగా స్థిరపడి, లీ మరణం తర్వాత కూడా అతని కళను, తత్వాన్ని బోధించాడు.<ref>{{cite web |url=http://bruceleefoundation.com/index.cfm/page/Biography/pid/10585 |title=Bruce Lee Biography |publisher=Bruce Lee Foundation|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20121119051316/http://bruceleefoundation.com/index.cfm/page/Biography/pid/10585|archive-date=November 19, 2012|access-date=September 4, 2012}}</ref> లీ ఉన్నత పాఠశాల విద్యాభ్యాసం తరువాత సియాటిల్‌లోని క్యాపిటల్ హిల్ లో ఉన్న ఎడిసన్ టెక్నికల్ స్కూల్లో డిప్లోమా సాధించాడు.<ref>{{Cite web |date=August 11, 2014 |title=Bruce Lee and his Seattle roots — A retrospective comes to the Wing |url=http://nwasianweekly.com/2014/08/bruce-lee-seattle-roots-retrospective-comes-wing/ |access-date=November 25, 2021 |website=Northwest Asian Weekly |language=en-US |archive-date=November 25, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211125022933/http://nwasianweekly.com/2014/08/bruce-lee-seattle-roots-retrospective-comes-wing/ |url-status=live}}</ref> మార్చి 1961 లో వాషింగ్టన్ విశ్వవిద్యాలయంలో నాటక కళలు, తత్వశాస్త్రం, మానసిక శాస్త్రం, ఇంకా ఇతర సబ్జెక్టులు చదివాడు.<ref>{{harvnb|Little|2001|p=32}}</ref><ref>{{harvnb|Thomas|1994|p=42}}</ref> బ్రూస్ లీ, ఇంకా చాలామంది చెప్పినట్లు ఇతను తత్వశాస్త్రం ప్రధాన అంశం కాకుండా నాటక కళలు ప్రధానంగా చదివినట్లు విశ్వవిద్యాలయం పూర్వవిద్యార్థుల గురించిన వ్యాసంలో పేర్కొంది.<ref>{{cite web |url=http://www.washington.edu/alumni/columns/dec99/j_o.html |title=U. of Washington alumni records |publisher=Washington.edu |access-date=January 22, 2010 |archive-date=February 21, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110221043919/http://www.washington.edu/alumni/columns/dec99/j_o.html |url-status=live}}</ref> 1964 మొదట్లో లీ విశ్వవిద్యాలయం నుంచి విరమించుకుని ఓక్‌ల్యాండ్ లో ఉంటున్న జేమ్స్ యిమ్ లీ తో కలిసి ఉండటానికి వెళ్ళాడు. జేమ్స్ లీ బ్రూస్ లీకి 20 ఏళ్ళు సీనియర్. ఆ ప్రాంతంలో బాగా ప్రాచుర్యం పొందిన మార్షల్ ఆర్టిస్ట్. వీళ్ళిద్దరూ కలిసి ఓక్‌ల్యాండ్ లో రెండవ జున్ ఫాన్ గుంగ్ ఫూ ఇన్‌స్టిట్యూట్ ని ప్రారంభించారు. జేమ్స్ లీ బ్రూస్ లీని ఎడ్ పార్కర్ అనే అమెరికన్ మార్షల్ ఆర్టిస్ట్ కి పరిచయం చేశాడు. పార్కర్ ఆహ్వానంతో లీ 1964 లో లాంగ్ బీచ్ ఇంటర్నేషనల్ కరాటే చాంపియన్‌షిప్స్ లో పాల్గొన్నాడు. అక్కడ కేవలం రెండు వేళ్ళ మీద పుష్‌అప్స్ ప్రదర్శన ఇచ్చాడు. అదే కార్యక్రమంలోనే వన్ ఇంచ్ పంచ్ ప్రదర్శన కూడా ఇచ్చాడు.<ref name="Two Finger Pushup">{{cite web |access-date=May 30, 2008 |url=http://www.maniacworld.com/bruce_lee_3.htm |title=Two Finger Pushup |publisher=Maniac World|url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080521195049/http://www.maniacworld.com/bruce_lee_3.htm |archive-date=May 21, 2008}}</ref> ఇందులో భాగంగా బ్రూస్ లీ తన కుడికాలు కొద్దిగా ముందుకు పెట్టి, మోకాలు కొద్దిగా వంచి ప్రత్యర్థికి ఎదురుగా నిలుచుకుని ఉంటాడు. అతని కుడిచేతి పిడికిలి ప్రత్యర్థి రొమ్ముకి సుమారు ఒక ఇంచి (2.5 సె.మీ) దూరంలో ఉంటుంది. కుడి భుజాన్ని ఏ మాత్రం వెనుకకి జగరకుండా, తన భంగిమనుంచి కదలకుండా స్వచ్ఛందంగా ముందుకు వచ్చిన బాబ్ బేకర్ కి ఆ పంచ్ ఇచ్చాడు. బేకర్ కిందపడి దెబ్బ తగలకుండా ఉండేందుకు వెనుకల అతనికి ఒక కుర్చీ కూడా వేశారు. కానీ లీ పంచ్ కి అతను వెనుకకి వాలి కుర్చీతో సహా కింద పడ్డాడు. ఈ సంఘటన గురించి వివరిస్తూ బేకర్, తాను లీ ని ఇలాంటి ప్రదర్శన మరెప్పుడూ చేయవద్దని సలహా ఇచ్చానని చెప్పాడు. లీ దెబ్బ తిన్న బేకర్ ఉరంలో కలిగిన భరించలేని నొప్పికి కొన్నాళ్ళు పనికి వెళ్ళకుండా విశ్రాంతి తీసుకోవలసి వచ్చింది.<ref>{{harvnb|Vaughn|1986|p=21}}</ref> 1964 ఛాంపియన్‌షిప్స్ లో లీ మొదటిసారిగా తైక్వాండో మాస్టర్ జూంగూ రీని కలిశాడు. వీరిద్దరికీ మంచి స్నేహం కుదిరింది. ఇద్దరూ ఒకర్నుంచి ఒకరు మార్షల్ ఆర్ట్స్ గురించి బాగా తెలుసుకున్నారు. రీ లీ కి సైడ్ కిక్ గురించి నేర్పిస్తే అందుకు ప్రతిగా లీ అతనికి నాన్-టెలిగ్రాఫిక్ పంచ్ గురించి నేర్పించాడు.<ref name="Nilsson">{{Cite journal |last=Nilsson |first=Thomas |date=May 1996 |title=With Bruce Lee: Taekwondo Pioneer Jhoon Rhee Recounts His 10-Year Friendship With the "Dragon" |journal=[[Black Belt Magazine]] |volume=34 |issue=5 |pages=39–43 |url=https://books.google.com/books?id=H9oDAAAAMBAJ&pg=PA39 |access-date=November 19, 2009 |archive-date=May 23, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240523004023/https://books.google.com/books?id=H9oDAAAAMBAJ&pg=PA39#v=onepage&q&f=false |url-status=live}}</ref> 1964 లో ఓక్లాండ్ చైనాటౌన్ లో బ్రూస్ లీ, వాంగ్ జాక్‌మ్యాన్ అనే మరో యోధుడితో వివాదాస్పద ప్రైవేటు పోటీలో పాల్గొన్నాడు. వాంగ్ జాక్‌మ్యాన్, ''మా కిన్ ఫుంగ్'' అనే మరో యోధుడి శిష్యుడు. అతనికి షింగ్‌ఇకాన్, నార్తర్న్ షావోలిన్, తై చీ ల మీద మంచి పట్టు ఉంది. బ్రూస్ లీ కథనం ప్రకారం చైనా సమాజం అతన్ని చైనీయులు కాని వారికి విద్యను బోధించవద్దంటూ హెచ్చరిక చేసింది. అందుకు అతను అంగీకరించకపోవడంతో వాంగ్ తో అతన్ని పోటీ పడమన్నారు. ఆ పోటీలో లీ ఓడిపోతే అతను తన పాఠశాలను మూసివేయాలి. ఒకవేళ లీ గెలిస్తే తెల్లవాళ్ళకే కాక మరెవరికైనా విద్యను నేర్పించవచ్చు.<ref name="ReferenceB">''Bruce Lee: The Immortal Dragon'', January 29, 2002, A&E Television Networks</ref> కానీ వాంగ్ ఈ వాదనను తోసిపుచ్చాడు. ఒక చైనాటౌన్ థియేటర్లో లీ ప్రదర్శన ఇస్తున్నపుడు, శాన్‌ఫ్రాన్సిస్కోలో తనను ఓడించే వారు ఎవరూ లేరని చాలెంజ్ చేయడంతో అతన్ని తనతో పోరాడమని వాంగ్ ఆహ్వానించాడు. అంతే కాక వాంగ్ తెల్లవాళ్ళు, చైనీయులు కానివారి పట్ల తానెప్పుడూ వివక్షను చూపలేదని చెప్పాడు.<ref name="Dorgan">{{harvnb|Dorgan|1980|p=}}</ref> లీ ఈ వ్యాఖ్యాలకు బదులిస్తూ ఆ పేపర్లో గొప్ప వారి పేర్లందరివీ ఉన్నాయి. అయినా నేను భయపడను అన్నాడు.<ref>''Black Belt: Bruce Lee Collector's Edition'', Summer 1993 Rainbow Publications Inc, p. 117</ref> వాంగ్, విలియం చెన్ ప్రకారం ఈ పోటీ అసాధారణ రీతిలో 20 నుంచి 25 నిమిషాల పాటు సాగింది.<ref name="Dorgan" /><ref name="Mental Floss">{{cite web |url=http://mentalfloss.com/article/67108/time-bruce-lee-was-challenged-real-fight |title=Bruce Lee: The Time Bruce Lee Was Challenged to a Real Fight |last=Rossen |first=Jake |date=August 10, 2015 |work=Mental Floss |access-date=July 10, 2016 |location=New York |archive-date=July 11, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160711225623/http://mentalfloss.com/article/67108/time-bruce-lee-was-challenged-real-fight |url-status=live}}</ref> వాంగ్ చెప్పినదాన్ని బట్టి అతను లీ నుంచి గంభీరమైన, గౌరవప్రదమైన పోటీ ఉంటుందని భావించాడు. అందుకు బదులుగా లీ అతన్ని చంపాలనే తలపుతో దాడి చేశాడు. వాంగ్ సాంప్రదాయబద్ధమైన రీతిలో చేయి చాచగా లీ దాన్ని స్వీకరిస్తున్నట్లుగా ప్రవర్తించి వెనువెంటనే అతని కంటిమీద పొడవడానికి చూశాడు. దాంతో వాంగ్ ఆత్మరక్షణ కోసం పోరాడవలసి వచ్చింది. అతనికి అవకాశం వచ్చినా లీని చంపే విధంగా అయితే దెబ్బ తీయలేదు. అలా చేసి ఉంటే అతను జైలుకు వెళ్ళవలిసి వచ్చుండేదని, కానీ తన మణికట్టు దగ్గరున్న ఆయుధాల్ని అధర్మంగా వాడానని చెప్పాడు. 1980లో మైకేల్ డోర్గాన్ రాసిన బ్రూస్ లీస్ టఫెస్ట్ ఫైట్ అనే పుస్తకంలో ఈ పోటీ లీ అలసిపోవడంతో ముగిసిందనీ, ఇద్దరిలో ఎవరూ ప్రత్యర్థిని కోలుకోలేని దెబ్బ తీయలేకపోయారని రాశాడు.<ref name="Dorgan" /> కానీ బ్రూస్ లీ, అతని సతీమణి లిండా లీ కాడ్‌వెల్, అతని మార్గదర్శకుడైన జేమ్స్ ఇమ్ లీ ప్రకారం ఈ పోటీ కేవలం మూడు నిమిషాల పాటు మాత్రమే సాగిందనీ, అందులో లీ విజయం సాధించాడు. కాడ్వెల్ చెప్పినదాన్ని బట్టి ఇద్దరి మధ్య పోటీ ప్రారంభమైన కొద్ది సేపటికే లీ ప్రత్యర్థిని మట్టి కరిపించి, పోటీ ఆపేయమంటావా అని అడిగాడు. అతను సరే అనడంతో పోటీ ముగిసింది.<ref name="ReferenceB" /> ఇది జరిగిన రెండు వారాలకు లీ తాను పేరు చెప్పకుండా ఒక ప్రత్యర్థిని ఓడించానని చెప్పాడు. అది తనను గురించే అని వాంగ్ ప్రకటించాడు.<ref name="Dorgan" /><ref name="Mental Floss" /> దీనికి ప్రతిస్పందనగా వాంగ్ శాన్‌ఫ్రాన్సిస్కో నుంచి వెలువడే చైనీస్ పత్రిక పసిఫిక్ వీక్లీలో లీ తాను ప్రచురించింది సరికాదనుకుంటే ఈ సారి బహిరంగ పోటీలో పాల్గొనాలని పేర్కొన్నాడు. ఎప్పుడూ దుడుకుగా మాటకు మాట బదులిచ్చే లీ దీనికి మాత్రం స్పందించలేదు.<ref name="Dorgan" /> దీని తర్వాత ఇద్దరూ ఏమీ బహిరంగ ప్రకటనలు ఇవ్వలేదు. లీ తెల్లజాతీయులకు పాఠాలు చెప్పడం కొనసాగిస్తూనే ఉన్నాడు. మార్షల్ ఆర్ట్స్ మీద కృషి చేసే ఉద్దేశ్యంతో సినిమా ఆలోచనలు కూడా పక్కనబెట్టాడు. కానీ 1964 లో జరిగిన లాంగ్ బీచ్ ప్రదర్శన కార్యక్రమంలో నిర్మాత విలియం డోజియర్ అతన్ని చార్లీ చాన్ కుమారుడైన లీ చాన్ మీద తీసే నంబర్ వన్ సన్ అనే కార్యక్రమంలో ఆడిషన్ కి ఆహ్వానించాడు. ఇది ఎందుకో మరుగున పడింది కానీ బ్రూస్ లీ నైపుణ్యాన్ని మాత్రం డోజియర్ గుర్తుంచుకున్నాడు.<ref name=":0">{{Cite news |last=Aarons |first=Leroy F. |date=October 2, 1966 |title=Color Him Green |volume=83 |work=Tampa Bay Times}}</ref> === 1966 - 1970: అమెరికన్ పాత్రలు, జీత్ కున్ డు సృష్టి === [[File:Van Williams and Bruce Lee in The Green Hornet 1966.jpg|thumb|right| ద గ్రీన్ హార్నెట్ (1966) కోసం విలియమ్స్, లీ ప్రచార చిత్రం ]] 1966 నుంచి 1967 వరకు బ్రూస్ లో విలియం డోజియర్ రూపొందించిన ద గ్రీన్ హార్నెట్ అనే టీవీ ధారావాహికలో వాన్ విలియమ్స్ సరసన కాటో అనే పాత్రలో నటించాడు.<ref>{{cite web |title=American Heritage Center Blog: Bruce Lee Steals the Show in ""The Green Hornet"" |work=American Heritage Center |date=March 16, 2020 |url=https://ahcwyo.org/2020/03/16/bruce-lee-steals-the-show-in-the-green-hornet/ |publisher=The American Heritage Center holds the papers of William Dozier, who produced and narrated the TV series The Green Hornet, as well as the Batman TV series. | access-date=April 5, 2020 | archive-date=April 10, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200410205242/https://ahcwyo.org/2020/03/16/bruce-lee-steals-the-show-in-the-green-hornet/ | url-status=live}}</ref> ఇది సెప్టెంబరు 1966 నుంచి మార్చి 1967 వరకు ఒక సీజన్ లో 26 ఎపిసోడ్లు సాగింది. లీ, విలియమ్స్ ఇద్దరూ డోజియర్ నిర్మించిన క్రాస్ ఓవర్ బాట్‌మ్యాన్ ఎపిసోడ్లలో అదే పాత్రల్లోనే నటించారు.<ref>{{Cite web |url=https://www.tvguide.com/tvshows/batman/episode-51-season-2/a-piece-of-the-action/100051 |title=Batman {{!}} TV Guide|website=TVGuide.com|language=en|access-date=November 15, 2019|archive-date=November 15, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191115072502/https://www.tvguide.com/tvshows/batman/episode-51-season-2/a-piece-of-the-action/100051|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.tvguide.com/tvshows/batman/episode-52-season-2/batmans-satisfaction/100051 |title=Batman {{!}} TV Guide|website=TVGuide.com|language=en|access-date=November 15, 2019|archive-date=November 15, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191115072504/https://www.tvguide.com/tvshows/batman/episode-52-season-2/batmans-satisfaction/100051|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.tvguide.com/tvshows/batman/episode-599958/100051 |title=Batman {{!}} TV Guide|website=TVGuide.com|language=en|access-date=November 15, 2019|archive-date=November 15, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191115072503/https://www.tvguide.com/tvshows/batman/episode-599958/100051|url-status=live}}</ref> ద గ్రీన్ హార్నెట్ యువకుడైన బ్రూస్ లీ ని అమెరికన్ ప్రేక్షకులకు పరిచయం చేసింది. ఆసియా మార్షల్ ఆర్ట్స్ ని ఇలా చూపించిన ప్రముఖ కార్యక్రమం అది. దీని దర్శకుడు పోరాటాలు చేసేటపుడు లీ ని పిడికిళ్ళు, గుద్దులు ఉపయోగించి అమెరికన్ శైలిలో చూపమనేవాడు. ఒక ప్రొఫెషనల్ మార్షల్ ఆర్టిస్టుగా లీ అందుకు నిరాకరించి తన శైలిలోనే పోరాటాలు చేస్తానని పట్టుబట్టేవాడు. మొదట్లో అతని కదలికకు ఎంత వేగంగా కదిలేవంటే అవి కెమెరా పట్టుకోలేక ఫిల్ములో రికార్డు అయ్యేవి కావు. దాంతో లీ ఉద్దేశపూర్వకంగా వేగం తగ్గించాడు.<ref name="American Heritage Center">{{cite web |title=American Heritage Center Blog: Bruce Lee Steals the Show in 'The Green Hornet' |work=American Heritage Center |date=March 16, 2020 |url=https://ahcwyo.org/2020/03/16/bruce-lee-steals-the-show-in-the-green-hornet/ | access-date=April 5, 2020 | archive-date=April 10, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200410205242/https://ahcwyo.org/2020/03/16/bruce-lee-steals-the-show-in-the-green-hornet/ | url-status=live}}</ref> షో నిర్మాణంలో ఉండగా లీ కి అక్కడే స్టంట్‌మ్యాన్ గా పనిచేసే జీనీ లెబెల్ తో పరిచయం అయింది. వీరిద్దరూ కలిసి సాధన చేస్తూ ఒకరికి తెలిసిన పరిజ్ఞానాన్ని మరొకరితో పంచుకుంటూ ఉండేవారు..{{sfn|Polly|2018|pp=187}} 1967 లో కార్యక్రమం రద్దైంది. తన కెరీర్ అలా ప్రారంభమైనందుకు తర్వాత లీ డోజియర్ కు ధన్యవాదాలు తెలియజేశాడు.<ref name="American Heritage Center" /> 1967 లో లీ ఐరన్‌సైడ్ అనే కార్యక్రమంలో ఒక ఎపిసోడ్ లో నటించాడు.<ref>{{Citation |last=Dubin |first=Charles S. |title=Tagged for Murder |date=October 26, 1967 |url=https://www.imdb.com/title/tt0612463/ |series=Ironside |access-date=January 26, 2023 |archive-date=January 26, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230126211229/https://www.imdb.com/title/tt0612463/ |url-status=live}}</ref> [[File:JeetKuneDo.svg|thumb|జీత్ కున్ డు చిహ్నం. బ్రూస్ లీ ఎస్టేట్ దీని మీద కాపీ హక్కులు కలిగి ఉంది.<ref>{{harvnb|Bishop|2004|p=23}}</ref>]] ''జీత్ కున్ డు'' 1967 లో ఆవిర్భవించింది. ద గ్రీన్ హార్నెట్ ఒక సీజన్ పూర్తయిన తర్వాత లీ చేతిలో పని లేకుండా పోయింది. అప్పుడే ''ద జున్ ఫాన్ గుంగ్ ఫు'' సంస్థను ప్రారంభించాడు. వాంగ్ జాక్‌మ్యాన్ తో వివాదాస్పద పోటో తర్వాత మార్షల్ ఆర్ట్స్ తత్వం పట్ల లీ దృక్పథంలో మార్పు వచ్చింది. వింగ్ చున్ పద్ధతులనే పాటించడం వలన ఆ పోటీ అనవసరంగా ఎక్కువ సేపు సాగిందనీ, ఆ పోటీలో తనలో ఉన్న సామర్థ్యాన్ని పూర్తి స్థాయిలో వాడుకోలేకపోయానని భావించాడు. సాంప్రదాయ మార్షల్ ఆర్ట్స్ పద్ధతులు చాలా నిష్కర్షగా ఉంటాయనీ, వీధి పోరాటాల వంటి వాటికి ఆ నియమాలు పనికిరావనే అభిప్రాయానికి వచ్చాడు. ఆచరణాత్మకత, ఒదుగుబాటు, వేగం, సమర్ధతలకు పెద్దపీట వేస్తూ తానే ఒక పద్ధతిని రూపొందించాలనుకున్నాడు. శిక్షణలో దారుఢ్యం కోసం బరువులు ఎత్తడం, సహన శక్తి కోసం పరుగు తీయడం, ఒదుగుబాటు కోసం సాగే వ్యాయామాలు, ఇంకా ఫెన్సింగ్, బాక్సింగ్ విధానాలు కూడా వాడుకున్నాడు. లీ దీనిని ''శైలి కాని శైలి'' (The style of no style) అన్నాడు. సాంప్రదాయ చట్రాల నుంచి బయటపడిన శైలి కాబట్టి దాన్ని అలా పిలిచాడు. తాను సృష్టించిన జున్ ఫాన్ గుంగ్ ఫూ కూడా ఇలాంటి కట్టుబాట్లే కలిగి ఉండేది. అందుకనే వాటి నుంచి నెమ్మదిగా బయటపడుతూ ఒక తత్వంగా, మార్షల్ ఆర్ట్ గా ''జీత్ కున్ డు'' రూపు దిద్దుకుంది. కానీ ఆ పదాన్ని వాడినందుకు కూడా లీ తర్వాత పశ్చాత్తాప పడ్డాడు. ఎందుకంటే తాను ఎలాంటి నియమాలు, పరిమితులు లేని ఒక శైలిని సృష్టించాలనుకున్నాడు.<ref>{{harvnb|Thomas|1994|p=81}}</ref> ఆ సమయంలో లీ దగ్గర హాలీవుడ్ స్క్రిప్ట్ రచయిత స్టిర్లింగ్ సిల్లిఫాంట్, నటుడు జేమ్స్ కోబర్న్ విద్యార్థులుగా ఉండేవారు. 1969 లో ఈ ముగ్గురూ కలిసి ద సైలెంట్ ఫ్లూట్ అనే ఒక చిత్రం కోసం కథ రాసుకున్నారు. వాళ్ళందరూ కలిసి భారతదేశంలో చిత్రీకరణకు అనువైన ఒక ప్రదేశం కోసం చూడ్డానికి కూడా వెళ్ళారు. ఆ ప్రాజెక్టు చివరికి రూపుదాల్చలేదు. కానీ 1978 లో వచ్చిన డేవిడ్ క్యారడీన్ నటించిన ''సర్కిల్ ఆఫ్ ఐరన్'' అనే సినిమా ఇదే కథ ఆధారంగా రూపొందించబడింది. 2010 లో నిర్మాత పాల్ మస్లాన్‌స్కీ ద సైలెంట్ ఫ్లూట్ అసలు కథతో సినిమా తీయడానికి ప్రణాళిక వేసుకుని నిధులు సమకూర్చుకున్నాడని వార్తలు వచ్చాయి.<ref>{{cite magazine |last=McNary |first=Dave |date=April 15, 2010 |title=Bruce Lee's 'Flute' heads to bigscreen&nbsp;– Entertainment News, Film News, Media |url=https://variety.com/2010/film/news/bruce-lee-s-flute-heads-to-bigscreen-1118017805/ |magazine=Variety|access-date=February 22, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20101027034712/http://www.variety.com/article/VR1118017805.html?categoryid=13&cs=1|archive-date=October 27, 2010|url-status=live}}</ref> 1969లో లీ సిల్లిఫాంట్ రచనలో వచ్చిన మార్లోవీ అనే సినిమాలో కాసేపు కనిపించాడు. ఇందులో ప్రైవేటు డిటెక్టివ్ ఫిలిప్ మార్లోవీ అనే పాత్ర పోషించిన జేమ్స్ గార్నర్ ను తన మార్షల్ ఆర్ట్స్ తో విధ్వంసం సృష్టించి భయపెట్టే కిరాయిరౌడీగా కనిపిస్తాడు.<ref name=":3">{{Cite news |last=Muss |first=H.P. |date=October 31, 1969 |title=Meet Master Of Jeet Kune Do |work=The Cincinnati Enquirer}}</ref><ref name=":4">{{Cite web |url=https://catalog.afi.com/Film/22951-MARLOWE?cxt=filmography |title=AFI{{!}}Catalog|website=catalog.afi.com|access-date=November 15, 2019|archive-date=June 8, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190608074317/https://catalog.afi.com/Film/22951-MARLOWE?cxt=filmography|url-status=live}}</ref> అదే సంవత్సరం ద రెకింగ్ క్రూ అనే చిత్రంలో ఒక కరాటే సలహాదారుగా గుర్తింపు ఇచ్చారు. ఇది డీన్ మార్టిన్ మాట్ హెల్మ్ అనే పాత్రలో నటించిన కామెడీ స్పై చిత్రం.<ref>{{Cite web |url=https://catalog.afi.com/Film/23670-THE-WRECKING-CREW?cxt=filmography |title=AFI{{!}}Catalog|website=catalog.afi.com|access-date=November 15, 2019|archive-date=June 8, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190608074346/https://catalog.afi.com/Film/23670-THE-WRECKING-CREW?cxt=filmography|url-status=live}}</ref> ఇంకా అదే సంవత్సరంలోనే హియర్ కమ్స్ ద బ్రైడ్స్, బ్లాండీ ధారావాహికల్లో ఒక ఎపిసోడ్ లో కనిపించాడు.<ref>{{Cite news |date=July 27, 1969 |title=Prospective Bridal Pair |work=The Journal Times |volume=113}}</ref><ref>{{Cite news |date=January 4, 1969 |title=Wednesday |work=Chicago Tribune}}</ref> 1970 లో సిల్లిఫాంట్ రచించిన, ఇన్‌గ్రిడ్ బెర్గ్‌మ్యాన్, ఆంటోనీ క్విన్ నటించిన ఎ వాక్ ఇన్ ద స్ప్రింగ్ రెయిన్ అనే చిత్రానికి పోరాట దృశ్యాలకు దర్శకత్వం వహించాడు.<ref name=":2">{{Cite news |last=Heffernan |first=Harold |date=June 19, 1969 |title=Hollywood |work=The Times-Tribune}}</ref><ref name=":5">{{Cite web |url=https://catalog.afi.com/Catalog/MovieDetails/23437 |title=AFI{{!}}Catalog|website=catalog.afi.com|access-date=November 19, 2019|archive-date=June 17, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190617032205/https://catalog.afi.com/Catalog/moviedetails/23437|url-status=live}}</ref> === 1971 - 73: హాంగ్‌కాంగ్ చిత్రాలు, హాలీవుడ్ లో ప్రవేశం === [[File:Bruce Lee 1973.jpg|thumb|1971 లో లీ]] 1971 లో లీ సిల్లిఫాంట్ రచించిన లాంగ్‌స్ట్రీట్ అనే టివీ కార్యక్రమంలో నాలుగు ఎపిసోడ్లలో నటించాడు. ఇందులో ప్రధాన పాత్ర మైక్ లాంగ్‌స్ట్రీట్ కు మార్షల్ ఆర్ట్స్ శిక్షణ ఇచ్చే లీ సుంగ్ అనే పాత్ర బ్రూస్ ది. అతని మార్షల్ ఆర్ట్స్ తత్వాన్ని ఈ పాత్రలో ప్రవేశ పెట్టారు.<ref name=":1">{{Cite news |last=Riste |first=Tom |date=November 18, 1971 |title=Bruce Lee's Acting adds To 'Longstreet' |volume=130 |work=Arizona Daily Star}}</ref><ref name=":6">{{Cite news |last=Riste |first=Tom |date=September 18, 1971 |title='Longstreet' Shines As New Detective Hit |volume=130 |work=Arizona Daily Star}}</ref> లీ, ఇంకా లిండా లీ కాడ్వెల్ ఇచ్చిన సమాచారం మేరకు అతను ఒక ద వారియర్ అనే స్వంత టీవీ కార్యక్రమాన్ని ఒకదాన్ని గురించి వార్నర్ బ్రదర్స్ తో చర్చించాడు. డిసెంబరు 9, 1971 లో ప్రసారమైన ద ప్రియరీ బెర్టన్ షో లో పారమౌంట్ పిక్చర్స్, వార్నర్ బ్రదర్స్ రెండు సంస్థలు లీని పాశ్చాత్య శైలి పాతబడిందనీ ఆధునికతను అందిపుచ్చుకోమని, సలహా ఇచ్చారు. కానీ లీ మాత్రం పాశ్చాత్య శైలిలో సినిమాలు చేయాలనుకుంటున్నట్టు చెప్పాడు.<ref>From {{YouTube|hN8PfMdBIjw|The Pierre Berton Show}} December 9, 1971 (comments at 7:10 of part 2)</ref> కాడ్వెల్ ప్రకారం లీ ప్రతిపాదించిన అంశమే వార్నర్ బ్రదర్స్ కుంగ్ ఫూ అనే కార్యక్రమంగా రూపొందించారు కానీ లీ కి మాత్రం ఎలాంటి గుర్తింపు ఇవ్వలేదు.<ref>{{harvnb|Lee|1975a|p=}}</ref> వార్నర్ బ్రదర్స్ తమ ఇద్దరు రచయితలు, నిర్మాతలు ఎడ్ స్పీల్‌మ్యాన్, హోవార్డ్ ఫ్రీడ్‌ల్యాండర్ 1969 నుంచి అలాంటి ఇతివృత్తంతో కూడిన స్క్రిప్టు రూపొందిస్తున్నట్లు చెప్పారు.<ref>Bleecker, Tom (1996). Unsettled Matters. The Life & Death of Bruce Lee. Gilderoy Publications</ref><ref name="The Truth about the Creation of the Kung Fu TV Series">{{cite web |title=The Truth about the Creation of the Kung Fu TV Series |date=May 20, 2019 |url=https://www.martialjournal.com/the-truth-about-the-creation-of-the-kung-fu-tv-series/ |publisher=Martial Journal |access-date=February 20, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210130134124/https://www.martialjournal.com/the-truth-about-the-creation-of-the-kung-fu-tv-series/ |archive-date=January 30, 2021}}</ref> ఇదే విషయాన్ని లీ జీవితచరిత్ర రచయిత అయిన మాథ్యూ పోలీ ధృవపరిచాడు.<ref>{{cite book |title=Bruce Lee: A Life |url=https://archive.org/details/bruceleelife0000poll |publisher=Simon & Schuster |author=Polly, Matthew E. |year=2018 |pages=[https://archive.org/details/bruceleelife0000poll/page/n292 277]–280, 321–327, 573–574 |isbn=978-1-5011-8762-9}}</ref> ఈ సమాచారాన్ని బట్టి లీ ని ఎంపికచేయకపోవడానికి కారణం అతని ఉచ్చారణ.<ref>{{YouTube|PlYdp1BVOlw|"From Grasshopper to Caine"}}</ref> ఫ్రీడ్ వీన్‌ట్రాబ్ మాత్రం అతని జాతీయతను కారణంగా చూపాడు.<ref>{{cite book |url=https://www.scribd.com/book/131190162/Bruce-Lee-Woodstock-And-Me-From-The-Man-Behind-A-Half-Century-of-Music-Movies-and-Martial-Arts |title=Bruce Lee, Woodstock And Me|access-date= March 8, 2021 |publisher=scribd.com|archive-date= May 1, 2021|archive-url= https://web.archive.org/web/20210501155033/https://www.scribd.com/book/131190162/Bruce-Lee-Woodstock-And-Me-From-The-Man-Behind-A-Half-Century-of-Music-Movies-and-Martial-Arts|url-status= live}}</ref><ref>{{cite book |title=Bruce Lee, Woodstock And Me: From The Man Behind A Half-Century of Music, Movies and Martial Arts |publisher=Brooktree Canyon Press |author=Weintraub, Fred |year=2012 |pages=chapter 1 |isbn=978-0-9847152-0-6}}</ref> వార్నర్ బ్రదర్స్ వారి కుంగ్ ఫూ ధారావాహికలో షావోలిన్ సన్యాసి పాత్ర అప్పటికి మార్షల్ ఆర్ట్స్ లో ప్రవేశం లేని డేవిడ్ క్యారడీన్ అనే వ్యక్తికి దక్కింది. ద పియరీ బెర్టన్ షో ముఖాముఖిలో లీ ఈ విషయాన్ని ప్రస్తావిస్తూ తాను వార్నర్ బ్రదర్స్ వైఖరిని అర్థం చేసుకున్నాను అని చెప్పాడు. వారు వ్యాపారపరంగా నన్ను ఎంచుకోవడం ఒక రిస్క్ గా భావించారు. దానికి వారిని నేను నిందించను. ఒకవేళ ఒక అమెరికన్ స్టార్ హాంగ్‌కాంగ్ వచ్చి ఉంటే, అక్కడ నేను డబ్బులు పెట్టే నిర్మాతనైతే నాక్కూడా అతన్ని ఆదరిస్తారా లేదా అనే సందేహం కలిగి ఉండేదని చెప్పాడు.<ref>From {{YouTube|uXOtmhA6Nvw|The Pierre Berton Show}} December 9, 1971 (comments near end of part 2 & early in part 3)</ref> నిర్మాత ఫ్రెడ్ వీన్‌ట్రాబ్ లీ ని హాంగ్‌కాంగ్ కు తిరిగివెళ్ళి అక్కడ ఒక చిత్రాన్ని చేసి తిరిగి వచ్చి దాన్ని హాలీవుడ్ నిర్మాతలకు చూపించమని సలహా ఇచ్చాడు.<ref>Tale of the Dragon (Channel 4), directed by Jess Search</ref> అమెరికాలో కేవలం సహాయ పాత్రలకే పరిమితం చేస్తుండటంతో లీ అసంతృప్తితో హాంగ్‌కాంగ్ కు తిరిగి వెళ్ళాడు. అప్పటికే అక్కడ'' ద గ్రీన్ హార్నెట్'' బాగా ప్రజాదరణ పొందింది. దాన్ని అక్కడ అందరూ ''ద కాటో షో'' అని గుర్తించారు. కాటో అనేది లీ అందులో పోషించిన పాత్ర పేరు. అలా లీ అక్కడి వారికి స్టార్ గా మారాడు.<ref name=director>{{cite AV media |date=1993 |people=Rob Cohen |title=Director's Commentary |medium=[[Dragon: The Bruce Lee Story]], DVD |publisher=[[Universal Pictures]]}}</ref> షా బ్రదర్స్ స్టూడియో, గోల్డెన్ హార్వెస్ట్ తో లీ రెండు చిత్రాలలో నటించేటట్లుగా ఒప్పందం కుదుర్చుకున్నాడు. లీ మొదటిసారిగా [[ద బిగ్ బాస్]] (1971) అనే చిత్రంలో కథానాయకుడి పాత్ర పోషించాడు. ఇది ఆసియా ఖండంలో మంచి విజయం సాధించి అతనికి స్టార్‌డమ్ సాధించి పెట్టింది. దాని తర్వాత 1972 లో వచ్చిన [[ఫిస్ట్ ఆఫ్ ఫ్యూరీ]] చిత్రం ముందు చిత్రం రికార్డులు తిరగరాసి మరో ఘన విజయాన్ని నమోదు చేసింది. రెండూ సినిమాలతో మొదటి ఒప్పందం పూర్తి కాగానే లీ గోల్డెన్ హార్వెస్ట్ తో కొత్త ఒప్పందం కుదుర్చుకున్నాడు. లీ తర్వాత చౌ తో కలిసి తానే కాన్‌కార్డ్ ప్రొడక్షంస్ అనే కొత్త సంస్థను స్థాపించాడు. అతని మూడో చిత్రం ద వే ఆఫ్ ద డ్రాగన్ (1972) కి చిత్ర నిర్మాణం, కథ, దర్శకత్వం, నటన, పోరాటాలు మీద పూర్తి నియంత్రణ ఇచ్చారు. 1964 కాలిఫోర్నియాలోని లాంగ్ బీచ్ లో జరిగిన ప్రదర్శనలో లీ కి కరాటే ఛాంపియన్ అయిన చక్ నోరిస్ పరిచయమయ్యాడు. ద వే ఆఫ్ ద డ్రాగన్ చిత్రంలో లీ నోరిస్ ని ప్రతినాయకుడిగా పరిచయం చేశాడు. వారిరువురి ప్రదర్శన మార్షల్ ఆర్ట్స్ లోనూ సినీ చరిత్రలోనూ ఒక మరపురాని పోరాట దృశ్యం.<ref name="harvnb|Lee|1989">{{harvnb|Lee|1989|}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.cnn.com/2018/07/07/us/bruce-lee-myth-vs-reality/index.html |title=New Bruce Lee bio debunks 'kung fu Jesus' myth |author=John Blake |website=CNN |date=July 7, 2018|access-date=November 19, 2019|archive-date=December 19, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191219081112/https://www.cnn.com/2018/07/07/us/bruce-lee-myth-vs-reality/index.html|url-status=live}}</ref> ఈ పాత్రకు మొదటగా అమెరికన్ కరాటే ఛాంపియన్ అయిన జో లూయిస్ ని అనుకున్నారు.<ref>Thomas, B. (1994) Bruce Lee Fighting Spirit. Berkeley: Frog Ltd.</ref> ప్రపంచ వ్యాప్తంగా ఫిస్ట్ ఆఫ్ ఫ్యూరీ 100 మిలియన్ డాలర్లు, వే ఆఫ్ ద్ డ్రాగన్ 130 మిలియన్ డాలర్లు వసూలు చేశాయి.<ref name="Way">{{cite book |last1=Krizanovich |first1=Karen |title=Infographic Guide To The Movies |date=2015 |publisher=[[Hachette UK]] |isbn=978-1-84403-762-9 |pages=18–9 |url=https://books.google.com/books?id=-fniDQAAQBAJ&pg=PA18 |access-date=June 8, 2020 |archive-date=June 8, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200608112800/https://books.google.com/books?id=-fniDQAAQBAJ&pg=PA18 |url-status=live}}</ref> 1972 ఆగస్టు నుండి అక్టోబరు వరకు లీ గోల్డెన్ హార్వెస్ట్ తరపున నాలుగో చిత్రమైన ''గేమ్ ఆఫ్ డెత్'' కు ప్రణాళిక వేశాడు. కొన్ని దృశ్యాలు చిత్రీకరణ కూడా ప్రారంభించాడు. 7 అడుగుల 2 అంగుళాల ఎత్తు కలిగిన అమెరికన్ బాస్కెట్ బాల్ ఆటగాడు, లీ పూర్వ విద్యార్థి అయిన కరీం అబ్దుల్ జబ్బార్ తో చేసిన పోరాట దృశ్యం కూడా ఇందులో ఉంది. అయితే నవంబరు 1972 లీ దీని నిర్మాణం ఆగింది. దీనికి కారణం వార్నర్ బ్రదర్స్, కాంకార్డ్ ప్రొడక్షన్స్, గోల్డెన్ హార్వెస్ట్ తో కలిసి సంయుక్తంగా నిర్మించదలపెట్టిన ఎంటర్ ది డ్రాగన్ చిత్రంలో లీ కథానాయకుడిగా ఎంపిక కావడం. ఈ చిత్రం 1973 ఫిబ్రవరిలో మొదలై, అదే సంవత్సరం ఏప్రిల్ లో ముగిసింది.<ref>{{Cite web |url=http://bruceleefansite.com/bruces-life.html |title=Bruce Lee's Life |access-date=March 14, 2020 |archive-date=February 18, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200218233318/http://bruceleefansite.com/bruces-life.html |url-status=live}}</ref> స్టార్‌సీస్ మోషన్ పిక్చర్స్ అనే నిర్మాణ అనే సంస్థ తాము నిర్మిస్తున్న ఫిస్ట్ ఆఫ్ యూనికార్న్ అనే చిత్రానికి మొదటగా బ్రూస్ లీ ని పోరాట దృశ్యాలను మాత్రమే రూపొందించేటట్లుగా ఒప్పందం కుదుర్చుకుంది. ఇది కూడా తన చిన్ననాటి స్నేహితుడు యూనికార్న్ చాన్ మీద గౌరవం కొద్దీ ఒప్పుకున్నాడు.<ref name="Thomas, B. 2003">Thomas, B. (2003) Bruce Lee Fighting Words. Berkeley: Frog Ltd.</ref> కానీ వాళ్ళు లీ ని ప్రధాన పాత్రలో నటించమన్నారు. లీ మొదటగా ఆ నిర్మాణ సంస్థపై కేసు వేయాలనుకున్నాడు కానీ తన చాన్ తో మితృత్వం దృష్ట్యా ఆ ప్రయత్నం విరమించుకున్నాడు. కానీ ఎంటర్ ద డ్రాగన్ పూర్తయిన కొన్ని నెలలకే, జూలై 26, 1973 ఆ చిత్రం విడుదలకు ఆరు రోజులకు ముందే లీ మరణించాడు.<ref name="Wilson" /> ఎంటర్ ద డ్రాగన్ ఆ సంవత్సరంలో అత్యధిక వసూళ్ళు సాధించిన చిత్రాలలో ఒకటిగా నిలవడమే కాక బ్రూస్ లీ ని ఒక మార్షల్ ఆర్ట్స్ లెజెండ్ గా నిలబెట్టింది. ఈ చిత్రం 1973 లో సుమారు 8,50,000 డాలర్ల బడ్జెట్ తో నిర్మించారు.<ref name="Polly">{{cite book |last1=Polly |first1=Matthew |title=Bruce Lee: A Life |date=2019 |publisher=[[Simon and Schuster]] |isbn=978-1-5011-8763-6 |page=478 |url=https://books.google.com/books?id=5bGWDwAAQBAJ&pg=PA478 |quote=''Enter the Dragon'' struck a responsive chord across the globe. Made for a minuscule $850,000, it would gross $90 million worldwide in 1973 and go on to earn an estimated $350 million over the next forty-five years. |access-date=June 8, 2020 |archive-date=June 20, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200620092030/https://books.google.com/books?id=5bGWDwAAQBAJ&pg=PA478 |url-status=live}}</ref> ద్రవ్యోల్బణాన్ని పరిధిలోకి తీసుకుంటే 2007 నాటికి దాని విలువ సుమారు 4 మిలియన్ డాలర్లు.<ref name="bls">{{cite web |url=http://data.bls.gov/cgi-bin/cpicalc.pl |title=Inflation Calculator |publisher=[[Bureau of Labor Statistics]]|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20080529155647/http://data.bls.gov/cgi-bin/cpicalc.pl|archive-date=May 29, 2008|access-date=May 30, 2008}}</ref> ఈ చిత్రం ప్రపంచ వ్యాప్తంగా సుమారు 400 మిలియన్ డాలర్లు ఆర్జించింది.<ref name="Wilson">{{cite book |last1=Wilson |first1=Wayne |title=Bruce Lee |date=2001 |publisher=Mitchell Lane Publishers |isbn=978-1-58415-066-4 |pages=30–1 |url=https://archive.org/details/bruceleereallife00wayn/page/30/mode/2up |quote=After its release, ''Enter the Dragon'' became Warner Brothers' highest grossing movie of 1973. It has earned well over $400{{nbsp}}million}}</ref> 2022 నాటికి ద్రవ్యోల్బణం ప్రకారం దీని విలువ సుమారు 2 బిలియన్ డాలర్ల పైమాటే.<ref>{{cite news |last1=Risen |first1=Clay |title=Bob Wall, Martial Arts Master Who Sparred With Bruce Lee, Dies at 82 |url=https://www.nytimes.com/2022/02/11/us/bob-wall-dead.html |access-date=April 16, 2022 |work=[[The New York Times]] |date=February 11, 2022 |url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220211164954/http://www.nytimes.com/2022/02/11/us/bob-wall-dead.html |archive-date=February 11, 2022}}</ref><ref>{{cite news |last1=Chachowski |first1=Richard |title=The Best Kung Fu Movies Of All Time Ranked |url=https://www.looper.com/805482/the-best-kung-fu-movies-of-all-time-ranked/ |access-date=April 16, 2022 |work=[[Looper.com]] |publisher=[[Static Media]] |date=March 21, 2022 |archive-date=April 21, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220421163001/https://www.looper.com/805482/the-best-kung-fu-movies-of-all-time-ranked/ |url-status=live}}</ref> === 1978 - ప్రస్తుతం: మరణానంతర పని === ఎంటర్ ద డ్రాగన్ దర్శకుడు రాబర్ట్ క్లౌస్ గోల్డెన్ హార్వెస్ట్ సంస్థతో కలిసి లీ అర్ధాంతరంగా వదిలి పెట్టిన [[గేమ్ ఆఫ్ డెత్]] ప్రాజెక్టును పునరుద్ధరించారు. చేస్తున్న పనిని ఆపి ఎంటర్ ద డ్రాగన్ చిత్రంలో నటించే ముందు లీ సుమారు 100 నిమిషాల ఫుటేజీని చిత్రీకరించి ఉన్నాడు. అబ్దుల్ జబ్బార్ తో పాటు జార్జ్ లెజన్‌బీ, హాప్కిడో మాస్టర్ జి హాన్-జే, లీ ఇంకొక విద్యార్థి డాన్ ఇనోసాంటో ఈ చిత్రంలో నటించారు. బ్రూస్ లీ పోషించిన హై టియెన్ పాత్ర ఐదు అంతస్థుల పగోడాలో వివిధ ప్రత్యర్థులను ఓడించుకుంటూ పతాక స్థాయికి చేరుకుంటుంది.{{efn|Film producer [[Andre Morgan]], who worked with Lee on the set of ''Game of Death'', recalls that a choice had to be made from what was made available: a yellow suit or a black suit. The yellow suit was chosen because it allowed a footprint from a kick to be seen on film in a fighting scene with Kareem<ref>{{Cite web |url=https://www.scmp.com/lifestyle/film-tv/article/1883903/truth-about-bruce-lees-yellow-jumpsuit|archive-url=https://web.archive.org/web/20151128173750/http://www.scmp.com/lifestyle/film-tv/article/1883903/truth-about-bruce-lees-yellow-jumpsuit|url-status=dead |title=The truth about Bruce Lee's yellow jumpsuit |date=November 27, 2015|archive-date=November 28, 2015 |website=South China Morning Post}}</ref>}}<ref name="Bruce Lee 1977">''Bruce Lee, the Legend'', 1977, Paragon Films, Ltd., [[20th Century Fox Home Entertainment]]</ref> రాబర్ట్ క్లౌస్ వివాదాస్పద రీతిలో బ్రూస్ లీ ని పోలిన మరొక వ్యక్తి కిమ్ టాయ్ చంగ్, అతనికి స్టంట్ డబుల్ గా యువెన్ బియావో గా నటింపచేశాడు. లీ ముందు నటించిన చిత్రాల నుంచి ఆర్కైవ్ ఫుటేజ్ తీసుకుని కొత్త కథ, నటులతో ఈ సినిమా చేశాడు. ఇది 1978 లో విడుదలైంది. ఈ అతుకుల బొంత సినిమాలో అసలైన బ్రూస్ లీ కనిపించే సన్నివేశాలు కేవలం 15 నిమిషాలే ఉన్నాయి.<ref name="Bruce Lee 1977" /> లీ చిత్రీకరించిన దానిలో వాడకుండా ఉన్న ఫుటేజీని 22 ఏళ్ళ తర్వాత సంపాదించి బ్రూస్ లీ: ఎ వారియర్స్ జర్నీ అనే డాక్యుమెంటరీలో వాడారు. ద బిగ్ బాస్, ఫిస్ట్ ఆఫ్ ఫ్యూరీ విజయాల తర్వాత 1972 లో నిర్మాత రేమండ్ చౌ, గోల్డెన్ హార్వెస్ట్ సంస్థ సారథ్యంలో లో వెయ్ దర్శకత్వంలో యెల్లో ఫేస్‌డ్ టైగర్ అనే పేరుతో మూడో చిత్రానికి ప్రణాళిక వేశారు. కానీ లీ మాత్రం తన స్వీయ నిర్మాణ దర్శకత్వంలో తన దగ్గరున్న స్క్రిప్టును ''వే ఆఫ్ ద డ్రాగన్'' అనే సినిమాగా తీయాలనుకున్నాడు. రేమండ్ చౌ తో కలిసి లీ ఒక నిర్మాణ సంస్థను ప్రారంభించినా సెప్టెంబరు - నవంబరు 1973 మధ్యలో షా బ్రదర్స్ స్టూడియో తో కలిసి ''ద సెవెన్ సన్స్ ఆఫ్ ద జేడ్ డ్రాగన్'' అని ఒక పీరియడ్ డ్రామా తీయాలనుకున్నారు.<ref>{{cite web |url=http://www.fortunecity.com/lavender/friday/155/id47.htm |title=Shaw Brothers Film Project|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20111103162421/http://www.fortunecity.com/lavender/friday/155/id47.htm|archive-date=November 3, 2011|access-date=January 6, 2011}}</ref> 2015 లో పర్‌ఫెక్ట్ స్టాం ఎంటర్టైన్మెంట్, ఇంకా బ్రూస్ లీ కూతురు షానన్ లీ కలిసి ద వారియర్ ధారావాహికను నిర్మిస్తామనీ, అది సినీమాక్స్ లో ప్రసారం అవుతుందని ప్రకటించారు. జస్టిన్ లిన్ దీనికి దర్శకత్వం వహించేందుకు ఎంపికయింది.<ref>{{cite web |url=https://deadline.com/2015/05/bruce-lee-crime-drama-warrior-justin-lin-cinemax-1201430580/ |title=Cinemax Developing Bruce Lee-Inspired Crime Drama 'Warrior' From Justin Lin |last=Andreeva |first=Nellie |date=May 21, 2015|access-date=April 16, 2020|archive-date=November 15, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201115200133/https://deadline.com/2015/05/bruce-lee-crime-drama-warrior-justin-lin-cinemax-1201430580/|url-status=live}}</ref> దక్షిణాఫ్రికాలోని కేప్‌టౌన్ లో అక్టోబరు 2017 న ఇది ప్రారంభమైంది. మొదటి సీజన్ లో 10 ఎపిసోడ్లు ఉన్నాయి.<ref>{{cite web |url=https://deadline.com/2017/10/warrior-cinemax-cast-director-bruce-lee-inspired-martial-arts-series-1202185298/ |title='Warrior': Cinemax Sets Cast & Director For Bruce Lee-Inspired Martial Arts Series |last=Andreeva |first=Nellie |date=October 11, 2017|access-date=April 16, 2020|archive-date=November 15, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201115200052/https://deadline.com/2017/10/warrior-cinemax-cast-director-bruce-lee-inspired-martial-arts-series-1202185298/|url-status=live}}</ref> ఏప్రిల్ 2019 లో సినీమాక్స్ దీన్ని రెండవ సీజన్ కు పొడిగించింది.<ref>{{cite web |url=https://deadline.com/2019/04/warrior-renewed-season-2-cinemax-tong-wars-drama-series-bruce-lee-justin-lin-1202600027/ |title='Warrior' Renewed For Season 2 By Cinemax |last=Andreeva |first=Nellie |date=April 24, 2019 |work=Deadline Hollywood|access-date=April 24, 2019|archive-date=November 15, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201115200225/https://deadline.com/2019/04/warrior-renewed-season-2-cinemax-tong-wars-drama-series-bruce-lee-justin-lin-1202600027/|url-status=live}}</ref> మార్చి 2021 లో నిర్మాత జేసన్ కొఠారి ద సైలెంట్ ఫ్లూట్ ని మినీసిరీస్ లా రూపొందించేందుకు హక్కులు పొందాడు. జాన్ ఫస్కో దీనికి స్క్రీన్ రచయితగా, ఎక్జిక్యూటివ్ నిర్మాతగా వ్యవహరిస్తాడు.<ref>{{Cite web |last=Frater |first=Patrick |date=March 23, 2021 |title=Jason Kothari and John Fusco to Produce Bruce Lee-Scripted 'The Silent Flute' |url=https://variety.com/2021/film/asia/jason-kothari-and-john-fusco-to-produce-bruce-lee-scripted-the-silent-flute-1234936256/|access-date=March 25, 2021 |website=[[Variety (magazine)|Variety]] |language=en-US|archive-date=March 24, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210324152647/https://variety.com/2021/film/asia/jason-kothari-and-john-fusco-to-produce-bruce-lee-scripted-the-silent-flute-1234936256/|url-status=live}}</ref> == వ్యక్తిగత జీవితం == === కుటుంబం === చైనాకు చెందిన కాంటోనీస్ భాషలో లీ అసలు పేరు ''లీ జున్ ఫాంగ్''.<ref name="Bio-TBLS">振藩; Mandarin [[Pinyin]]: Zhènfán {{harvnb|Lee|1989}}</ref> దీనికి ''తిరిగి రా'' అనే అర్థం ఉంది. లీ అమెరికాలో జన్మించి హాంగ్‌కాంగ్ లో పెరిగాడు. వయసుకు వచ్చినపుడు మళ్ళీ అమెరికాకు రమ్మని గుర్తుగా లీ తల్లి ఆ పేరు పెట్టింది.<ref name="TheBruceLeeStory20">{{harvnb|Lee|1989|p=20}}</ref> లీ తల్లికి ఉండే మూఢనమ్మకం వల్ల అతనికి పెట్టిన అసలైన పేరు ''సై ఫాన్''. ఇది ఆడవాళ్ళకు పెట్టే పేరు. దీని అర్థం చిన్న ఫీనిక్స్ పక్షి.<ref name="Bruce Lee 2002">Bruce Lee: the immortal Dragon, January 29, 2002, A&E Television Networks</ref> ఆంగ్ల నామం బ్రూస్ అనేది డాక్టర్ మేరీ గ్లోవర్ అనే వైద్యుడు ఇచ్చినట్లు భావిస్తున్నారు.<ref name="Bio-BLTUS">{{cite book |title=Bruce Lee The Untold Story |last=Lee |first=Grace |publisher=CFW Enterprise |year=1980 |location=United States}}</ref> బ్రూస్ లీ తండ్రి లీ హోయ్-చాన్ ఒక పేరొందిన కాంటోనీస్ ఆపెరా గాయకుడు, సినీ నటుడు. జపానీయులు హాంగ్‌కాంగ్ మీద దాడి చేస్తున్న సమయంలో ఈయన తన కుటుంబంతో కలిసి ఒక సంవత్సరం పాటు ప్రదర్శనలు ఇస్తూ పర్యటనలు చేస్తున్నాడు. అంతకు ముందు అనేక సంవత్సరాలు అమెరికాలో పర్యటించి అక్కడ ఉన్న చైనా సమాజాలలో ప్రదర్శనలు ఇచ్చాడు. ఆయన సహచరులు చాలామంది అమెరికాలో ఉండటానికే నిశ్చయించుకున్నా ఆయన మాత్రం బ్రూస్ పుట్టిన తర్వాత హాంగ్‌కాంగ్ కు తిరిగి వచ్చాడు. కొన్ని నెలలలో జపాన్ హాంగ్‌కాంగ్ మీద దాడి చేసింది. మూడు సంవత్సరాల ఎనిమిది నెలల పాటు జపానీయుల పాలన కిందే ఉన్నారు. యుద్ధం ముగిసిన తర్వాత హోయ్-చాన్ తన నటనా వృత్తిని తిరిగి ప్రారంభించి హాంగ్‌కాంగ్ పునర్నిర్మాణమైన సంవత్సరాల్లో మరింత ప్రజాదరణ పొందిన నటుడు అయ్యాడు. లీ తల్లి గ్రేస్ హో అప్పటి హాంగ్‌కాంగ్ లోని ధనవంతులు, మంచి పలుకుబడి ఉన్న ''హోటుంగ్స్'' కుటుంబం నుంచి వచ్చింది. అందుకని బ్రూస్ చిన్నతనంలో మంచి వాతారణంలోనే పెరిగాడు. వాళ్ళ కుటుంబం కలిగిందే అయినా వారి చుట్టుపక్కల వాతావరణం మాత్రం రాను రాను జనాభా ఎక్కువై పోయి ప్రమాదకరంగానూ, ముఠా తగాదాలకు నిలయంగానూ మారింది. కమ్యూనిస్ట్ చైనాలోని నిరాశ్రయులు ఇక్కడికి రావడం ఒక ప్రధాన కారణం. ఐదుమంది సంతానంలో బ్రూస్ నాలుగవ వాడు. లీ కుమారుడు ''బ్రాండన్ లీ'', కుమార్తె ''షానన్ లీ'' కూడా నటులే. తమ్ముడు ''రాబర్ట్'' 1960వ దశకంలో [[హాంకాంగ్]] ను ఒక ఊపు ఊపిన [[థండర్ బర్డ్స్]] అనే సంగీత బృందంలో సభ్యుడు.<ref>Web UK Online, Bruce Lee Articles [http://web.ukonline.co.uk/ray.d8/article2.html In The Shadow Of A Legend - Robert Lee Remembers Bruce Lee by Steve Rubinstein] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090330130557/http://web.ukonline.co.uk/ray.d8/article2.html |date=2009-03-30 }}</ref> === స్నేహితులు, విద్యార్థులు, సమకాలికులు === లీ సోదరుడు రాబర్ట్, అతని స్నేహితులైన టేకీ కిమూరా, డాన్ ఇనోసాంటో, స్టీవ్ మెక్‌క్వీన్, జేమ్స్ కోబర్న్, పీటర్ చిన్ కలిసి బ్రూస్ లీ పాడె మోశారు.<ref name="historylink">{{cite web |title=Lee, Bruce (1940–1973), Martial Arts Master and Film Maker |url=http://www.historylink.org/index.cfm?DisplayPage=output.cfm&file_id=3999 |website=www.historylink.org|access-date=July 22, 2016|archive-date=August 25, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160825221754/http://www.historylink.org/index.cfm?DisplayPage=output.cfm&file_id=3999|url-status=live}}</ref> కోబర్న్ ఒక మార్షల్ ఆర్ట్ విద్యార్థి, లీ స్నేహితుడు. కోబర్న్ ''ద సైలెంట్ ఫ్లూట్'' స్క్రిప్టు మీద లీ, స్టిర్లింగ్ సిల్లిఫాంట్ తో కలిసిపని చేశాడు. లీ అంత్యక్రియల్లో కోబర్న్ ఆతని గురించి ప్రశంసలు కూడా రాశాడు. == మార్షల్ ఆర్ట్స్, శారీరక ధారుడ్యము == లీ చిత్రాలలో ''సైడ్ కిక్'', ''రౌండ్‌హౌస్ కిక్'', ''గ్రాప్లింగ్'', ''స్పిన్నింగ్ హీల్ కిక్'', ''ఆర్మ్‌బార్'' వంటి శైలి, [[నన్‌చాకు]] లాంటి ఆయుధాలకు, ఒక చిన్న అరుపు (''కియై'') ప్రాచుర్యం పొందాయి. లీ కేవలం ఒక అంగుళం దూరం నుండి ఇవ్వగలిగే ''వన్ ఇంచ్ పంచ్'', రెండు వేళ్ళతో చేసే పుషప్‌లకు కూడా ప్రాచుర్యం తెచ్చాడు.<ref>{{cite web | url=https://screenrant.com/bruce-lee-best-martial-arts-moves-movies/ | title=10 Best Martial Arts Moves in Bruce Lee's Movies, Ranked | website=[[Screen Rant]] | date=August 27, 2023 }}</ref><ref>{{cite book | url=https://books.google.com/books?id=bp6YL5ycdCAC&dq=Lee+invariably+played+the+kung+fu+master,+punching,+kicking,+and+issuing+what+later+developed+into+his+distinctive+cat-like+kiai,+or+fighting+yell+(Block+8o).&pg=PA60 | title=The Deathly Embrace: Orientalism and Asian American Identity | isbn=978-0-8166-3711-9 | last1=Ma | first1=Sheng-mei | date=2000 | publisher=U of Minnesota Press }}</ref><ref>{{cite book | url=https://books.google.com/books?id=U493fcLevs8C&dq=Myth+Buster+%7C+Bruce+Lee+%7C+Kiai+only+serves+the+function+of+distracting+or+startling+the+opponent&pg=PA283 | title=Myth Buster: 150 Great Misconceptions Clarified | isbn=978-81-207-4210-9 | last1=Asthana | first1=Nirmal Chandra | last2=Nirmal | first2=Anjali | date=June 29, 2010 | publisher=Sterling Publishers Pvt. }}</ref><ref>{{cite news |last1=Scott |first1=Mathew |title=Benny 'The Jet' Urquidez: Bruce Lee, Jackie Chan, and mixing the martial arts |url=https://www.bloodyelbow.com/2020/4/11/21199346/benny-the-jet-urquidez-bruce-lee-jackie-chan-and-mixing-the-martial-arts |access-date=21 March 2021 |work=[[Bloody Elbow]] |date=11 April 2020 |archive-date=11 అక్టోబరు 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201011213121/https://www.bloodyelbow.com/2020/4/11/21199346/benny-the-jet-urquidez-bruce-lee-jackie-chan-and-mixing-the-martial-arts |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.mensxp.com/health/fitness/26211-12-types-of-pushups-so-brutal-even-the-toughest-of-you-will-fail.html | title=12 Types of Push-Ups So Brutal Even the Toughest of You Will Fail | date=May 25, 2015 }}</ref> లీ కి మొట్టమొదట తండ్రి ద్వారా మార్షల్ ఆర్ట్స్ పరిచయం అయ్యింది. ఆయన దగ్గర్నుంచి ''వు స్టైల్ తాయ్ చీ'' లో ప్రాథమిక అంశాలు నేర్చుకున్నాడు.<ref name="Thomas">{{harvnb|Thomas|1994|p=14}}</ref> టీనేజీలో ఉండగా లీ హాంగ్‌కాంగ్ లో జరిగా ముఠా తగాదాల్లో తల దూర్చాడు. దీనివల్ల తరచు అతను వీధి పోరాటాలకు దిగేవాడు.<ref name="LeeLee1989" /> ''వింగ్ చున్'' విధానాన్ని అభ్యసించడం అతని మార్షల్ ఆర్ట్ పై పెద్ద ప్రభావం చూపింది.<ref name="Haines2011" /> 1956-57 మధ్యలో ప్రత్యర్థుల చేతిలో ఓడిపోవడంతో వింగ్ చున్ మాస్టర్ అయిన ఇప్‌మ్యాన్ దగ్గరకు శిక్షణకు వెళ్ళాడు. అప్పటికి లీ 16 ఏళ్ళ వయసువాడు.<ref name="ReferenceA" /> ఇప్‌మ్యాన్ శిక్షణలో ''చి సావో'', ''వుడెన్ డమ్మీ'' లాంటి కొన్ని పద్ధతులు సాధన చేశాడు. ఈ శిక్షణలో ఒక ఖచ్చితమైన సరళి ఉండేది కాదు.<ref name="ReferenceA" /> ఇది కాక లీ వేరే చైనీస్ మార్షల్ ఆర్ట్స్ పద్ధతుల్లో కూడా శిక్షణ పొందాడు.<ref>Bruce Lee's Commenatries on The Martial Way and Tao of Jeet Kune Do Expanded Edition</ref> 1956 58 సంవత్సరాల మధ్యలో సెయింట్ ఫ్రాన్సిస్ జేవియర్ కళాశాల బాక్సింగ్ శిక్షకుడైన బ్రదర్ ఎడ్వర్డ్ దగ్గర లీ బాక్సింగ్ నేర్చుకున్నాడు. లీ 1958లో హాంగ్ కాంగ్ స్కూల్స్ బాక్సింగ్ టోర్నమెంట్‌లో విజేతగా నిలిచాడు. ఫైనల్‌లో మునుపటి ఛాంపియన్ గ్యారీ ఎల్మ్స్‌ ని మట్టికరిపించాడు.<ref name=":7" /> అమెరికాకు వెళ్లిన తర్వాత, లీ హెవీవెయిట్ బాక్సింగ్ ఛాంపియన్ [[ముహమ్మద్ ఆలీ]]చే ఎక్కువగా ప్రభావితమయ్యాడు. 1960లలో అతని ఫుట్‌వర్క్‌ను అధ్యయనం చేసి తన శైలిలో చేర్చుకున్నాడు.{{sfn|Vaughn|Lee|1986|p=[https://archive.org/details/legendarybrucele0000unse/page/126/mode/2up 127]}} === వీధి పోరాటాలు === లీ లైన హాంకాంగ్ వీధి పోరాట సంస్కృతి ప్రధాన ప్రభావం చూపించింది. ఇందులో భాగంగా ఇంటి పైకప్పులపైకెక్కి పోరాటాలు చేసేవారు. 20వ శతాబ్దం మధ్యలో, హాంకాంగ్‌లో విపరీతమైన నేరాలు, పరిమిత హాంకాంగ్ పోలీసు సిబ్బంది వల్ల అనేక మంది హాంకాంగ్ యువకులు ఆత్మరక్షణ కోసం మార్షల్ ఆర్ట్స్ నేర్చుకునేవారు. దాదాపు 1960వ దశకంలో, హాంగ్‌కాంగ్‌లో దాదాపు 400 మార్షల్ ఆర్ట్స్ పాఠశాలలు ఉన్నాయి. అందులో విలక్షణమైన యుద్ధ కళలను బోధించేవారు. హాంగ్‌కాంగ్ వీధి పోరాట సంస్కృతిలో, 1950-60 దశకాలలో ఇంటి పైకప్పులపై పోరాటే పద్ధతి కనిపెట్టారు. బ్రిటీష్ అధికారుల అణిచివేతలను నివారించడానికి ఇక్కడ ప్రత్యర్థి యుద్ధ కళల పాఠశాలల ముఠాలు హాంగ్ కాంగ్ పైకప్పులపై ఉత్తిచేతులతో పోరాటాలకు దిగి ఒకరినొకరు సవాలు చేసుకునేవారు. ఈ పోటీలలో లీ తరచుగా పాల్గొనేవాడు. వివిధ మార్షల్ ఆర్ట్స్ పాఠశాలల నుండి విభిన్న పద్ధతులను తన స్వంత హైబ్రిడ్ మార్షల్ ఆర్ట్స్ స్టైల్‌లో కలిపాడు.<ref>{{cite news |last1=Robles |first1=Pablo |last2=Wong |first2=Dennis |last3=Scott |first3=Mathew |title=How Bruce Lee and street fighting in Hong Kong helped create MMA |url=https://multimedia.scmp.com/infographics/sport/article/3010883/bruce-lee-and-mixed-martial-arts/index.html |access-date=July 6, 2021 |work=[[South China Morning Post]] |date=May 21, 2019 |archive-date=July 9, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210709183404/https://multimedia.scmp.com/infographics/sport/article/3010883/bruce-lee-and-mixed-martial-arts/index.html |url-status=live}}</ref> లీ 1970ల ప్రారంభంలో హాంకాంగ్‌కు తిరిగి వచ్చినప్పుడు, "తూర్పుదేశాలలో అత్యంత వేగవంతమైన పిడికిలి"గా పేరుగాంచడం వల్ల, స్థానికులు అతనిని వీధి పోరాటాలకు సవాలు చేసేవారు. అతను కొన్నిసార్లు ఈ సవాళ్లను అంగీకరించి, వీధి పోరాటాలలో పాల్గొన్నాడు. ఆ సమయంలో పత్రికలు అతనిని హింసాత్మకంగా చిత్రీకరించాయి.<ref>{{cite news |last1=Elegant |first1=Robert S. |title=Chinese movies find market as gore, blood fill screen |url=https://newspaperarchive.com/biloxi-daily-herald-jan-21-1973-p-5/ |access-date=April 15, 2022 |work=[[The Sun Herald]] |via=[[NewspaperArchive]] |date=January 21, 1973 |page=5 |url-access=subscription |quote=Today, Bruce Lee is the hottest property in the Chinese film business and "the fastest fist in the east," as Chow calls him. <br /> Small boys — and some very big boys — regularly challenge him to fight when they spy him on the streets. Sometimes he accepts, for he is full of suppressed violence engendered by a singularly unhappy childhood. |archive-date=April 15, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220415041423/https://newspaperarchive.com/biloxi-daily-herald-jan-21-1973-p-5/ |url-status=live}}</ref> === దేహ ధారుడ్యం === సుమారు 5 అడుగుల 8 అంగుళాల (172 సె.మీ) ఎత్తు, 64 కెజి బరువుతో<ref>{{cite web |url=http://www.theringer.com/movies/2018/5/29/17400010/bruce-lee-death-a-life-matthew-polly |title=The Last Days of Bruce Lee |website=theringer.com |date=May 29, 2018 |publisher=The Ringer | access-date = August 1, 2023 | archive-date = August 2, 2023 | archive-url = https://web.archive.org/web/20230802050414/https://www.theringer.com/movies/2018/5/29/17400010/bruce-lee-death-a-life-matthew-polly | url-status = live}}</ref> లీ తన శారీరక దృఢత్వం, శక్తికి ప్రసిద్ధి చెందాడు. వీలైనంత బలంగా మారడానికి ఫిట్‌నెస్ నియమాన్ని ఖచ్చితంగా అనుసరించేవాడు. 1965లో వాంగ్ జాక్-మాన్‌తో అతని మ్యాచ్ తర్వాత, లీ మార్షల్ ఆర్ట్స్ శిక్షణ పట్ల తన విధానాన్ని మార్చుకున్నాడు. తన కాలంలోని చాలా మంది మార్షల్ ఆర్టిస్టులు ఫిజికల్ కండిషనింగ్‌పై తగినంత సమయాన్ని వెచ్చించలేదని లీ భావించాడు. లీ మొత్తం ఫిట్‌నెస్ - కండరాల బలం, కండరాల ఓర్పు, హృదయనాళ ఓర్పు, వశ్యత యొక్క అన్ని అంశాలను చేర్చారు. అతను కొన్ని కండరాలను వృద్ధిచేయడానికి సాంప్రదాయ బాడీబిల్డింగ్ పద్ధతులను ఉపయోగించాడు. అయితే అది వేగం లేదా వశ్యతను తగ్గిస్తుంది. అదే సమయంలో, సమతుల్యత గురించి, మార్షల్ ఆర్ట్స్ నైపుణ్యాలలో శారీరక శిక్షణ విజయవంతం కావడానికి మానసిక, ఆధ్యాత్మిక సాధన ప్రాథమికమని లీ అభిప్రాయపడ్డాడు. ''టావో ఆఫ్ జీత్ కున్ డో'' లో అతను ఇలా వ్రాశాడు: {{blockquote|వ్యాయామక్రీడల్లో అత్యంత నిర్లక్ష్యం చేయబడిన అంశాలలో శిక్షణ ఒకటి. నైపుణ్యాభివృద్ధికి ఎక్కువ సమయం కేటాయిస్తారు కానీ పోటీల్లో పాల్గొనడానికి కావలసిన వ్యక్తిత్వ అభివృద్ధికి చాలా తక్కువ సమయం ఇవ్వబడుతుంది. అంతిమంగా శిక్షణ అనేది చిన్నపాటి టెక్నిక్‌లకు సంబంధించినది కాదు. అంతకు మించి అత్యంత అభివృద్ధి చెందిన ఆధ్యాత్మికత, శరీరాకృతికి సంబంధించినది.<ref>{{cite web |access-date=May 30, 2008 |url=http://www.hybridmartialart.com/Martial%20Art%20Overview/Martial_%20Arts_%20Overview.html |title=Martial Art Disciplines at Hybrid Martial Arts Academy |publisher=Hybrid Martial Art |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080430001936/http://www.hybridmartialart.com/Martial%20Art%20Overview/Martial_%20Arts_%20Overview.html |archive-date=April 30, 2008}}</ref>}} లిండా లీ కాడ్వెల్ ప్రకారం, అతను అమెరికాకు వెళ్ళిన వెంటనే, పోషకాహారాన్ని తీవ్రంగా పరిగణించడం ప్రారంభించాడు. ఆరోగ్యకరమైన ఆహారాలు, అధిక-ప్రోటీన్ పానీయాలు, విటమిన్, మినరల్ సప్లిమెంట్లపై ఆసక్తిని పెంచుకున్నాడు. అధిక-పనితీరు గల శరీరాన్ని సాధించడం అనేది అధిక-పనితీరు గల ఆటోమొబైల్ ఇంజిన్‌ను నిర్వహించడానికి సమానమని అతను తరువాత నిర్ధారించాడు. ఉపమానంగా, తక్కువ-ఆక్టేన్ ఇంధనాలతో కారును నడపలేనందున, జంక్ ఫుడ్ యొక్క స్థిరమైన ఆహారంతో ఒకరి శరీరాన్ని నిలబెట్టుకోలేరు. ''సరిపడని ఇంధనం'' వల్ల ఒకరి శరీరం నిదానంగా లేదా అలసత్వంతో పని చేస్తుంది.<ref>{{harvnb|Little|1998|p=162}}</ref> లీ వేయించిన వస్తువులు, శుద్ధి చేసిన పిండిని పక్కన పెట్టాడు. అవి తన శరీరానికి కేవలం కేలరీలను మాత్రమే అందజేస్తాయని వివరించాడు.<ref>{{harvnb|Little|1998|p=163}}</ref> ఆహార వైవిధ్యం కోసం ఆసియా వంటకాలకు అభిమానిగా ప్రసిద్ధి చెందాడు. తరచుగా కూరగాయలు, బియ్యం, చేపల కలయికతో భోజనం చేసేవాడు. లీ పాల ఉత్పత్తులపై అయిష్టత చూపేవాడు. కానీ అతని ఆహారంలో పాలపొడి మాత్రం ఉపయోగించేవాడు.<ref>{{cite web |url=https://www.newindianexpress.com/lifestyle/health/2018/nov/28/fit-as-a-fiddle-bruce-lees-diet-and-fitness-routine-1904397.html#:~:text=Here%20are%20some%20tips%20from%20Bruce%20Lee%27s%20diet%20plan%3A&text=He%20was%20fond%20of%20steak,tofu%20and%20above%20all%2C%20vegetables. |title=Inspirational! Bruce Lee's diet and fitness routine |website=newindianexpress.com |date=November 28, 2018 |access-date=July 7, 2020|archive-date=July 28, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200728171336/https://www.newindianexpress.com/lifestyle/health/2018/nov/28/fit-as-a-fiddle-bruce-lees-diet-and-fitness-routine-1904397.html#:~:text=Here%20are%20some%20tips%20from%20Bruce%20Lee%27s%20diet%20plan%3A&text=He%20was%20fond%20of%20steak,tofu%20and%20above%20all%2C%20vegetables.|url-status=live}}</ref> డాన్ ఇనోసాంటో లీ తన షెడ్యూల్‌లో మొదటి చర్యగా [[ధ్యానం|ధ్యానాన్ని]] అభ్యసించాడని గుర్తుచేసుకున్నాడు.{{sfn|Thomas|1994|pp=97}} == మరణం == మే 10, 1973న [[ఎంటర్ ది డ్రాగన్]] సినిమాకు ఆరెంజ్ స్కై గోల్డెన్ హార్వెస్ట్ స్టూడియోలో డబ్బింగ్ జరుగుతుండగా లీ అకస్మాత్తుగా కుప్పకూలిపోయాడు. అతనికి [[మూర్ఛలు (ఫిట్స్)|మూర్ఛ]] రావడం, తలనొప్పిగా అనిపించడంతో వెంటనే హాంగ్‌కాంగ్ బాప్టిస్ట్ ఆసుపత్రికి తరలించారు. మెదడు విపరీతంగా ఉబ్బిపోవడం (''సెరిబ్రల్ ఎడిమా'') దీనికి కారణమని అక్కడి వైద్యులు చెప్పారు. వాళ్ళు మాన్నిటాల్ అనే ఔషధం సాయంతో ఆ వాపును తగ్గించగలిగారు.<ref>{{harvnb|Thomas|1994}}</ref> జూలై 20, 1973 న బ్రూస్ హాంగ్‌కాంగ్ లో జార్జ్ లేజెన్‌బీ అనే నటుడితో రాత్రి విందుకు వెళ్ళాడు. అతనితో ఒక సినిమా చేయాలని బ్రూస్ లీ అనుకున్నాడు. బ్రూస్ లీ భార్య లిండా ప్రకారం అతను మధ్యాహ్నం 2 గంటలకు నిర్మాత రేమండ్ చౌ తో గేమ్ ఆఫ్ డెత్ సినిమా గురించి చర్చించాడు. 4 గంటల తర్వాత ఇద్దరూ కలిసి తైవాన్ నటి బెట్టీ టింగ్ పెయ్ ఇంటికి వెళ్ళారు. ఆమె ఇంట్లో అందరూ కలిసి స్క్రిప్టు గురించి చర్చించారు. తర్వాత రేమండ్ చౌ విందు సమావేశం హాజరవడానికి వెళ్ళాడు.<ref>{{harvnb|Campbell|2006|p=205}}</ref><ref>{{harvnb|Lee|1989|pp=156–157}}</ref> లీ ఒక చిన్న కునుకు తీయడానికి వెళ్ళాడు. విందు సమయానికి లీ రాకపోవడంతో చౌ అతని అపార్ట్‌మెంటుకు వెళ్ళి అతన్ని లేపాలని చూశాడు కానీ సాధ్యం కాలేదు. వెంటనే వైద్యుడిని ఇంటికి రప్పించి లేపాలని ప్రయత్నించారు. అది కూడా సాధ్యం కాలేదు. తర్వాత ఆంబులెన్స్ లో క్వీన్ ఎలిజబెత్ ఆసుపత్రికి తరలించారు. అక్కడికి చేరుకోకముందే లీ మరణించాడని వైద్యులు ధృవీకరించారు. అప్పటికి లీ వయసు 32 ఏళ్ళు.<ref>{{cite news |url=https://www.scmp.com/news/hong-kong/article/1068705/bruce-lees-kowloon-tong-residence-go-sale |title=Bruce Lee's residence |work=[[South China Morning Post]] |date=October 24, 2012 | archive-date=June 15, 2018 | archive-url=https://web.archive.org/web/20180615111027/http://www.scmp.com/news/hong-kong/article/1068705/bruce-lees-kowloon-tong-residence-go-sale | url-status=live}}</ref> == వారసత్వం, సాంస్కృతిక ప్రభావం == బ్రూస్ లీ ప్రపంచంలోనే ఒక అత్యంత ప్రభావవంతమైన మార్షల్ ఆర్టిస్టు అని కొంతమంది వ్యాఖ్యాతలు, మార్షల్ ఆర్టిస్టులు అభిప్రాయపడ్డారు.<ref>[https://bleacherreport.com/articles/1710603-the-mma-world-pays-tribute-to-bruce-lee-40-years-after-his-death The MMA World Pays Tribute to Bruce Lee 40 Years After His Death] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190802094641/https://bleacherreport.com/articles/1710603-the-mma-world-pays-tribute-to-bruce-lee-40-years-after-his-death |date=August 2, 2019 }}. ''Bleacher Report''. July 20, 2013.</ref><ref>[https://www.liveabout.com/top-most-influential-martial-artists-2307765 The Greatest Martial Artists of All Time] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190802094645/https://www.liveabout.com/top-most-influential-martial-artists-2307765 |date=August 2, 2019 }}. ''Liveabout''. May 24, 2019.</ref><ref>{{cite web |title=Bruce Lee Lives Documentary |url=http://www.fuel.tv/bruceleelives/|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120629135830/http://www.fuel.tv/bruceleelives|archive-date=June 29, 2012}}</ref> ఇంకా 20వ శతాబ్దపు పాప్ కల్చర్ ఐకాన్ గానూ, తూర్పు పడమర దేశాల మధ్య వారధిగానూ ఇతన్ని అభివర్ణిస్తారు.<ref>{{cite news |date=December 11, 2009 |title=From Icon to Lifestyle, the Marketing of Bruce Lee |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2009/12/12/business/global/12iht-lee.html|access-date=June 3, 2011|archive-date=July 18, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120718201748/http://www.nytimes.com/2009/12/12/business/global/12iht-lee.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |date=November 30, 2010 |title=Bruce Lee's 70th birth anniversary celebrated |work=The Hindu |location=India |url=http://www.thehindu.com/arts/cinema/article923515.ece?homepage=true|url-status=live|access-date=June 3, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20121025084029/http://www.thehindu.com/arts/cinema/article923515.ece?homepage=true|archive-date=October 25, 2012}}</ref> [[టైమ్ (పత్రిక)|టైమ్ పత్రిక]] ఇతనిని 20వ శతాబ్దపు అతిముఖ్యమైన వ్యక్తులలో ఒకడిగా పరిగణించింది. లీ గురించి చాలా జీవిత చరిత్రలు కూడా వచ్చాయి.<ref>{{cite news |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,991260-3,00.html |title=The Gladiator Bruce Lee |last=Stein |first=Joel |date=June 14, 1999 |magazine=Time|access-date=August 29, 2010 |page=3|archive-url=https://web.archive.org/web/20080306175606/http://time.com/time/magazine/article/0,9171,991260-3,00.html|archive-date=March 6, 2008|url-status=dead}}</ref> ఒక పుస్తకం 1988 నాటికి సుమారు 40 లక్షల ప్రతులు అమ్ముడైంది.<ref>{{cite news |last1=Beale |first1=Lewis |title=Move Over Bruce Lee; Jackie Chan Kicks Out |url=https://www.chicagotribune.com/news/ct-xpm-1988-03-24-8803030271-story.html |access-date=June 8, 2020 |work=[[Chicago Tribune]] |date=March 24, 1988 |quote=A biography of his life has sold more than four million copies |archive-date=June 8, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200608181511/https://www.chicagotribune.com/news/ct-xpm-1988-03-24-8803030271-story.html |url-status=live}}</ref> == సినిమాలు == {| class="wikitable sortable" |- ! సంవత్సరము ! శీర్షిక ! పాత్ర ! గమనికలు |- | 1969 || '' [[మార్లో(film)|మార్లో]]'' || విన్స్లో వాంగ్ || |- | 1971 || '' [[ది బిగ్ బాస్ ]]'' || [[చెంగ్ చావో-అన్]] || ''ఫిస్ట్స్ ఆఫ్ ఫ్యూరీ'' అని కూడా పిలుస్తారు |- | 1972 || ''[[ఫిస్ట్స్ ఆఫ్ ఫ్యూరీ]]'' || [[చెన్ జెన్ (character)|చెన్ జెన్]] || ''' ది చైనీస్ కనెక్షన్ '''అని కూడా పిలుస్తారు |- | 1972 || ''[[వే అఫ్ ది డ్రాగన్ ]]'' || టాంగ్ లంగ్ || '' రిటర్న్ ఆఫ్ ది డ్రాగన్ '' అని కూడా పిలుస్తారు |- | 1972 || '' [[గేమ్ ఆఫ్ డెత్]] '' || హై టెన్ || 1978 వరకు సినిమా తీయడం పూర్తి కాలేదు |- | 1973 || '' [[ఎంటర్ ది డ్రాగన్]] '' || లీ || మరణానంతర విడుదల |- | 1979 || '' [[ది రియల్ బ్రూస్ లీ]] '' || మరణానికి ముందు బ్రూస్ లీ || ప్రారంభ బ్రూస్ లీ చలన చిత్రాల క్లిప్‌లతో డాక్యుమెంటరీ, బ్రూస్ లీ అనుకరించేవారితో సన్నివేశాలు. |- | 1981 || '' [[గేమ్ ఆఫ్ డెత్ II]] '' || || దీనిని '' టవర్ ఆఫ్ డెత్ '' అని కూడా అంటారు. ఈ చిత్రం నిర్మాణానికి ముందే లీ మరణించాడు ,దృశ్యాలు అతని ఇతర చిత్రాల నుండి తీసుకోబడ్డాయి. |} == గమనికలు == {{notelist}} == మూలాలు == {{commonscat|Bruce_Lee|బ్రూస్ లీ}} {{reflist}} {{Authority control}} [[వర్గం:ప్రపంచ ప్రసిద్ధులు]] [[వర్గం:1940 జననాలు]] [[వర్గం:1973 మరణాలు]] [[వర్గం:అమెరికా వ్యక్తులు]] [[వర్గం:ఈ వారం వ్యాసాలు]] mo10eq2h6t8wbhpjol7yq2wcg2drqx3 0 78125 4908399 4297216 2026-07-19T12:31:37Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 /* ఇవీ చూడండి */ 4908399 wikitext text/x-wiki {{మూలాలు సమీక్షించండి}}{{multiple issues| {{POV|date=డిసెంబరు 2021}} {{original research|date=డిసెంబరు 2021}} {{unreferenced|date=డిసెంబరు 2021}} }} [[Image:Haji-Ali-1.jpg|thumb|ముంబాయిలోని ప్రసిద్ధ హాజీ అలీ దర్గా]] {{సూఫీ తత్వము}} '''దర్గాహ్''', ([[పర్షియన్]] : '''درگه''') (తెలుగులో సాధారణంగా ''''దర్గా'''' అని వ్యవహరిస్తారు), ఒక [[సూఫీ]] క్షేత్రము, లేదా సూఫీ [[సమాధి]], లేదా ఔలియా సమాధి. వీటికి ఖాన్ ఖాహ్ అనీ ఆస్తానా అనీ పిలుస్తారు. వీటిలో సాధారణంగా [[మస్జిద్]], [[మదరసా]] పొందుపరచబడియుంటుంది. ఇంకనూ వైద్యశాలలు, సామాజిక సౌకర్యాలను కలుగజేసే సంస్థలూ వుంటాయి. ఈ ఖాన్ ఖాహ్ యొక్క అధిపతిని (పీఠాధిపతిని) సజ్జాదా అని వ్యవహరిస్తారు. ఈ క్షేత్రాలను దర్శించుటను జియారత్ అని అంటారు.దర్గాహ్ అనే పదానికి మూలం పర్షియన్ భాషా పదం 'దర్గాహ్', అర్థం 'గృహం' లేదా 'నివాసం' లేదా 'గృహద్వారం'. సాధారణంగా తవస్సుల్ (తసవ్వుఫ్ సిద్ధాంతం) ప్రకారం, సమాధులలో నిదురించేవారి (ఔలియాల) ఆశీస్సులు పొందడం కోసం, వారి సమాధుల వద్ద జియారత్ చేయడం ఓ ఆనవాయితీ. ఈ దర్గాహ్ లు భారతదేశంలోనే గాక ప్రపంచంలోని పెక్కు ముస్లిం దేశాలలోనూ, ముస్లింలు గల ఇతరదేశాలలోనూ కానవస్తాయి. [[ఇరాక్]] లోని [[అలీ ఇబ్న్ అబీ తాలిబ్]] సమాధి, [[హుసేన్ ఇబ్న్ అలీ]] సమాధి, [[బాగ్దాదు]] లోని [[అబ్దుల్ ఖాదిర్ జీలాని]] సమాధి, [[పాకిస్తాన్]], [[మలేషియా]], [[ఇండోనేషియా]], [[బంగ్లాదేశ్]] లోనూ, 'పర్షియన్ ప్రభావంగల ఇస్లామిక్ దేశాలలో' "ఔలియాల సమాధులు" ఎక్కువగా కానవస్తాయి.[[దక్షిణాసియా]] దేశాలలోనూ, [[ఆఫ్రికా]] దేశాలలోనూ 'దర్గాహ్'లు కానవస్తాయి. ఈ [[ఔలియా]]ల జయంతి ఉత్సవాలను [[ఉర్సు]] లేదా మీలాద్ రూపంలో జరుపుకుంటారు. ఈ ఔలియాల ద్వారా [[అల్లాహ్]] అనేక కరామత్లు చూపిస్తాడు. == దర్గాహ్ ల జియారత్ (సందర్శన) == [[ఇస్లాం]]లో సమాధులను సందర్శించడం నిషేధం కాదు. అందులోనూ పుణ్యపురుషుల సమాధుల సందర్శన నిషేధంగాదు.సమాధులను సందర్శించే అసలు కారణం మానవులలో 'మరణం' భావన తీసుకు రావడం. లేదనగా మానవుడు ఈ లోకంలోనే అనంతమైన జీవితం గడపాలనే ఆలోచనతో ప్రపంచం వైపు పరుగెత్తి, అధర్మాల పాలవుతాడు. ఏనాటికైనా మనమందరమం మరణిస్తామనే ఆలోచన రేకెత్తిస్తే, అతడి జీవితం కుదుటపడి, న్యాయ ధర్మమార్గాన్ని ఆచరించుటకు ప్రయత్నిస్తాడు. మానవులు 'పుట్టుట గిట్టుట కొరకే' అన్న సత్యాన్ని గ్రహించినపుడు, పాప కర్మములనుండి దూరంగా వుంటూ సత్యమైన జీవితాన్ని గడుపుటకు ఉద్యుక్తుడౌతాడు. [[అల్లాహ్]]ను గ్రహిస్తాడు. ధర్మమార్గాన వచ్చి తీరుతాడు.ఔలియాల దర్గాహ్ ల సందర్శన అసలు కారణం ధార్మిక చింతన పెంపొందించడం, పెద్దవారి చరిత్రలను గుర్తుంచుకొని, వారు నడచిన ధార్మిక మార్గాలలో నడచి [[అల్లాహ్]]ను ప్రసన్నం చేసుకోవడం, [[మగ్ ఫిరత్]] ([[మోక్షం]]) పొందడం.ఇక్కడకు వచ్చిన భక్తులను, వారి బాధలను, ఆరోగ్య సమస్యలను భూత ప్రేత గ్రహబాధలను వీరు సమాధి నుండే తొలగించి రక్షిస్తారని ప్రజల విశ్వాసం. ఆరోగ్య సమస్యలు, పిచ్చిపట్టినవారు, మానసిక ప్రశాంతత లేనివారు ఇక్కడ కొన్ని రోజులు ఉన్నట్లయితే మంచివారుగా మారుతారని నమ్మకం.ఉరుసు ఉత్సవంలో ముస్లింలతో పాటు హిందువులు కూడా అధిక సంఖ్యలో పాల్గొంటారు. హిందువులు ముస్లిం సోదరులచే నమాజు చదివించి బెల్లం, మిఠాయిలు, జిలేబీలు, గులాబీలు, మల్లెపూలు సమాధుల వద్ద సమర్పిస్తారు. దర్గాలోకి వెళ్లేవారు హిందువులైనా తలపై దస్తీ ధరించి, విభూతి బొట్టు పెట్టుకొని అచట పూజలు (నమాజు) నిర్వహిస్తూం టారు.దర్గాలో నిర్వహించే ఉరుసు ఉత్సవంలో గంధం తీసుకురావడం ఒక ప్రత్యేక కార్యక్రమం. సుగంధ పరిమళాలు, గులాబీలతో కలిపిన గంధాన్ని తీసుకుని వచ్చేటప్పుడు భక్తులు వేల సంఖ్యలో గుమిగూడతారు. పవిత్ర గ్రంథాన్ని మోసుకొని వస్తున్న వ్యక్తిని, అతని తలపై ఉన్న గంధాన్ని తాకడానికి అధిక సంఖ్యలో పోటీ పడతారు. గంధాన్ని స్పృజించిన భక్తులు పునీతులవుతారని నమ్మకం. గంధాన్ని తీసుకుని వచ్చేటప్పుడు గుర్రం చేసే నాట్యం అందరినీ ఆకర్షిస్తుంది. ముస్లింలు, హిందువులు ధరించిన రంగురంగుల దుస్తులు, వారు పూసుకున్న సెంట్‌, అత్తరుల వాసనలతో ఊరు ఊరంతా గుబాళిస్తుంది. ఔలియాల దర్గాల వద్దకు వెళ్ళినపుడు ఏమి ఆచరించవచ్చును? వేటి కొరకు నిషేధాలున్నవి? ఆచరణీయాలు: * దర్గాహ్ లు ప్రశాంతతకు, ఆత్మపరమైన శాంతికి నిలయాలు. దర్గాహ్ ల (ఔలియాల సమాధుల) వద్దకు పిల్లలూ పెద్దలూ పురుషులూ అందరూ వెళ్ళవచ్చును. * సమాధుల వద్ద పుష్పగుచ్ఛాలు ఉంచవచ్చును. * సమాధులలో ఉన్నవారి ''మగ్ ఫిరత్'' కొరకు, [[అల్లాహ్]]తో '[[దుఆ]]' (ప్రార్థన) చేయవచ్చును. * సమాధులలో ఉన్నవారి పేర్ల దాన ధర్మాలు చేయవచ్చును. * ఔలియాల 'మాధ్యమాల'తో అల్లాహ్ ను ప్రసన్నం చేసుకోవడానికి ప్రయత్నించనూ వచ్చు. * హదీసుల ప్రకారం సమాధులలో ఉన్నవారికొరకు [[ఖురాన్]] పఠించవచ్చును. * ఔలియాలు గౌరవనీయులు, వారినీ వారి సమాధులనూ గౌరవించవలెను * ఔలియాల సమాధులకు సాష్టాంగ ప్రమాణాలు చేయవచ్చు * ఔలియాలతో (సమాధులలో వున్న పీర్లు) నోములు (మన్నత్ లు) నోచవచ్చు * ఔలియాలతో ప్రార్థనలు చేయవచ్చు. అన్ని ప్రార్థనలు ఆలకించువాడు, తీర్చువాడు [[అల్లాహ్]] ఒక్కడే. * ఔలియా సమాధుల చుట్టూ 'తవాఫ్' (ప్రదక్షిణ) లు చేయవచ్చు * ఔలియాల సమాధుల వద్ద స్తోత్తం చేస్తూ ఎల్లవేళలా [[మన్ ఖబత్]]లు పాడుకుంటూ వుండిపోవచ్చు. * ఔలియాల సమాధులే మనకు సర్వస్వం, అల్లాహ్ ను పొందుటకు ఇవే గృహద్వారలు . * ఔలియాల పేరున తావీజులు, తాయెత్తులు ధరించవచ్చు. కారణం ఔలియాలు అసలు ఇస్లాంను నెర్పిస్తారు. ఇలాంటి మూఢ, అంధవిశ్వాసాలను దూరం చేయడానికే 'ఔలియాలు' పనిచేశారు. తిరిగీ 'ఔలియా'ల పేరుతో ఈ మూఢవిశ్వాసాలను నెలకొల్పి, ఔలియాలకు చెడ్డపేరు తేకూడదు. ప్రతి ముస్లిం తన వంశంవారి సమాధులను సందర్శించి వారి కొరకు, తల్లిదండ్రుల కొరకు ప్రార్థనలు చేయడం, వారి పేర్ల మీద దాన ధర్మాలు చేయడం సముచితం. ==దర్గాహ్ ల వద్ద కానవచ్చే ఆచారాలు== సాధారణంగా క్రింది ఆచారాలు కానవస్తాయి. కొన్నిటిని అందరు ముస్లిములూ అంగీకరిస్తారు, కొన్నిటిని కొందరు అంగీకరిస్తారు. సూఫీ తరీకాను పాటించేవారు కూడా అన్ని ఆచారాలను అంగీకరించరు. [[దేవ్ బందీ]]యులైనతే చాలా వాటికి నిరాకరిస్తారు. * ఉర్సు - చూడండి [[ఉర్సు]] * సందల్ - లేదా గంధం. ఉర్సుకు ఒక రోజు ముందు దర్గాలో ఆచరించే గంధపు ఆచారం. గంధాన్ని ఓ కలశంలో తీసుకెళ్ళి, దర్గాలోని సమాధిపై చల్లి శ్రద్ధాంజలి ఘటించడం. * మన్నత్ - నోము నోయడం. అల్లాహ్ పేరుతోనే నోము నోయాలి. కానీ [[గురువు]]ల ఆశీశ్శుల ద్వారా అల్లా వద్దకు తమ కోరికలను విన్నవించే ఒక సూఫీ ఆచార ప్రక్రియ. * నియాజ్ - మన్నత్ లు పూర్తయితే, ధన్యవాదాలర్పిస్తూ తమ శ్రద్ధను చాటిచెప్పే ఒక సాంప్రదాయం. * ఖవ్వాలీ - చూడండి [[ఖవ్వాలీ]] * '''కందూరు''' : కందోరీ అని కూడా అంటారు, అనగా "నోము" లేదా "మొక్కుబడి" (నియాజ్ - మన్నత్) నోచి తీర్చుకునే సంబరం, లేదా వలీ (పీరు, సూఫీ గురువు) అల్లాహ్ సాన్నిధ్యాన్ని చేరుకునే సందర్భాన జరుపుకునే సంబరం. * '''ఊదాని''' : ఊద్ (సాంబ్రాణి) ను బొగ్గు కణికలలో కాల్చి సుగంధాన్ని గాలిలో (వాతావరణంలో) వెదజల్లడం లేదా వదలడం. అనగా మనం సాంబ్రాణిలా కాలి ఇతరులకు సుగంధాన్ని, మంచి వాతావరణాన్ని, మంచి ఆలోచనలను కలుగ జేయాలి, ఇదొక సింబాలిక్ విషయం. ==దర్గాల వద్ద ఉపయోగించే పదజాలము== * [[ఉర్సు]] - చూడండి [[ఉర్సు]] * సందల్ - గంధం * పీర్ - గురువు * ముర్షిద్ - గురువు * ముజావర్ లేదా ముజావిర్ - దర్గాలలో సమాధుల వద్ద కూర్చుని ఫాతిహా ఖ్వానీ (చదివింపులు) చదివే వాడు. * మజార్ - సమాధి - గోరీ, [[కబ్ర్]] * గిలాఫ్ - సమాధిపై కప్పే ఒక దుప్పటి లాంటిది. దానిపై డిజైనులు, ఖురాను వాక్యాలు, వ్రాయబడి వుంటాయి. * ఫాతిహా - ఖురాన్ లోని మొదటి సూరా [[s:కురాన్ భావామృతం/అల్-ఫాతిహా|సూరయే ఫాతిహా]] ఒకసారి, [[s:కురాన్ భావామృతం/అల్-ఇఖ్లాస్|సూరయే ఇఖ్లాస్]]లు మూడు సార్లు చదువుతారు. ఆ తరువాత మంచి జరగాలని [[దుఆ]] (ప్రార్థనలు) చేస్తారు. * తబ్రుక్ లేదా తబర్రుక్ - ఫాతిహా ఖ్వానీ ఐన తరువాత పంచబడే పదార్థాలు (ముఖ్యంగా తీపి పదార్థాలు౦౦ * ఆస్తానా - గురువుల కుటీరాన్ని గాని, గురు-శిష్యులు కూర్చునే ఇంటిని గానీ ఆస్తానా అని వ్యవహరిస్తారు. * తరీకా - [[చిష్తియా]], [[ఖాదరియా]], నక్షబందీ, సుహార్వర్దీ తరీకాలు * మోర్చల్ - నెమలి ఈకలతో తయారు చేయబడిన ఒక దండం. * ఊద్ - సాంబ్రాణి == ఇవీ చూడండి == {{colbegin}} * [[ఔలియా]] * [[సూఫీ]] * [[సూఫీ తత్వము]] * [[ఉర్సు]] * [[ఆంధ్రప్రదేశ్ లోని దర్గాల జాబితా]] * [[తెలంగాణాలోని దర్గాల జాబితా]] * [[బాబా రతన్ హిందీ]] {{colend}} ==మూలాలు== [[వర్గం:భారతదేశంలో ఇస్లాం]] [[వర్గం:సూఫీ తత్వము]] [[వర్గం:తసవ్వుఫ్]] [[వర్గం:దర్గాలు]] ptfpj3bb7a322ofoocebkx1pqtvpif6 0 82085 4908450 4869891 2026-07-19T14:57:46Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 /* ఇవి కూడా చూడండి */ 4908450 wikitext text/x-wiki {{భారత స్థల సమాచారపెట్టె |native_name = పాట్నా |state_name = బీహార్ |type = రాజధాని |locator_position = right |latd = 25.611 |longd = 85.144 |district = పాట్నా |leader_title = మేయర్ |leader_name =GhanShyam Kumar |altitude = 53 |population_as_of = 2001 |population_total = 1230000 |population_density = 375 |area_total = 3202 |area_magnitude = 9 |area_telephone = 0612 |postal_code = 800 0xx |vehicle_code_range = BR-01-? |unlocode = INPAT |footnotes = }} '''పాట్నా''' [[బీహార్]] రాజధాని నగరం. దీని ప్రాచీన నామం ''[[పాటలీపుత్ర]]''. ప్రస్తుతం ఈ నగరం [[గంగానది]] దక్షిణ తీరాన కేంద్రీకృతమై ఉంది. ఇదే నగరంలో కోసీ, సోన్, గండక, పున్‌పున్ అనే నదులు కూడా ఉన్నాయి. 25 కి.మీ పొడవు 9 నుంచి 10 కిమీ వెడల్పు ఉంది. భారతదేశంలో అత్యంత ఎక్కువ జనాభా కలిగిన నగరాల్లో 14వ స్థానంలో ఉంది. పాట్నా చాలా కాలం నుంచి నిరంతరంగా ప్రజలు నివసిస్తున్నటువంటి నగరంగా పేరు గాంచింది.<ref>{{Cite web |url=http://www.etext.org/Politics/World.Systems/datasets/citypop/civilizations/citypops_2000BC-1988AD |title=Populations of Largest Cities in PMNs from 2000BC to 1988AD |website= |access-date=2010-04-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080211233018/http://www.etext.org/Politics/World.Systems/datasets/citypop/civilizations/citypops_2000BC-1988AD |archive-date=2008-02-11 |url-status=dead }}</ref> == చరిత్ర == {{ప్రధాన వ్యాసం|పాట్నా రాష్ట్రం}} పూర్వం ఒకప్పుడు ''పుత్రుడు'' అనే ఒక రాజు, ఆయన భార్య ''పాటలి'' కలిసి ఈ నగరాన్ని నిర్మించినట్లు తెలుస్తున్నది.<ref>{{cite web |url=http://www.eslteachersboard.com/cgi-bin/asia/index.pl?read=129 |title=The Emerald Buddha |publisher=Eslteachersboard.com |date= |accessdate=2010-02-01 |website= |archive-url=https://web.archive.org/web/20090701235145/http://www.eslteachersboard.com/cgi-bin/asia/index.pl?read=129 |archive-date=2009-07-01 |url-status=dead }}</ref> పూర్వ కాలంలో ఇది హర్యంక, నందులు, మౌర్య వంశం, సుంగ వంశం, గుప్తులు, పాల వంశస్థులు, సూరి వంశస్థులు పరిపాలించిన [[మగధ సామ్రాజ్యం|మగధ దేశపు]] రాజధాని. అంతే కాకుండా ఈ నగరం అనేక కళలకు, విజ్ఞానాన్ని పంచడంలో కూడా మేటిగా విలసిల్లింది. మౌర్యుని కాలంలో ఇక్కడ సుమారు నాలుగు లక్షల మంది ప్రజలు నివసించేవారు.<ref>Omalley L.S.S., ''History of Magadha'', Veena Publication, Delhi, 2005, pp. 23</ref> ప్రాచీన నగరం ఇప్పుడు ప్రముఖ వాణిజ్య కేంద్రంగా భాసిల్లుతోంది. హిందూ, బౌద్ధ, జైన తీర్థయాత్రా స్థలాలైన వైశాలి, రాజ్‌గిర్, నలంద, బుద్ధగయ, పావాపూరి మొదలైన ప్రదేశాలు పాట్నాకు అతి సమీపంలోనే ఉన్నాయి. పాట్నా సిక్కులకు కూడా పవిత్రమైన నగరమే. 10వ సిక్కు గురువైన తక్త్ పాట్నా సాహిబ్ ఇక్కడే జన్మించాడు. ==విద్యా సంస్థలు== * [[అఖిల భారత వైద్య విజ్ఞాన సంస్థ, పాట్నా]] == దేవాలయాలు == * [[మహావీర్ మందిరం]] == ప్రముఖులు == * [[గంగా శరణ్ సింగ్]] == ఇవి కూడా చూడండి == * [[పాట్నాకు చెందిన వ్యక్తుల జాబితా]] * [[అగమ్ కువాన్]] == మూలాలు == {{మూలాలజాబితా}} == వెలుపలి లింకులు == {{భారత రాష్ట్రాలు, కేంద్రపాలిత ప్రాంతాల రాజధానులు}}{{బీహార్ జిల్లాల ముఖ్యపట్టణాలు}} [[వర్గం:బీహార్]] [[వర్గం:భారతదేశం లోని రాజధాని నగరాలు]] [[వర్గం:బీహార్ నగరాలు పట్టణాలు]] sjn9s8seg5hi7oild4yq1learle8bd0 0 88033 4908424 4402019 2026-07-19T13:24:24Z Kopparthi janardhan1965 124192 సాంకేతిక వర్గం 4908424 wikitext text/x-wiki {{సినిమా | name = సొమ్మొకడిది సోకొకడిది | image = Sommokkadidhi Sokokadidhi (1979).jpg | caption = సినిమా పోస్టర్ | director = [[సింగీతం శ్రీనివాసరావు]] | year = 1979 | production_company = శ్రీ బాలసుబ్రహ్మణ్య ఫిల్మ్స్ | producer = బి.రాధామనోహరి | starring = [[కమల్ హాసన్]] <br /> [[జయసుధ]] <br /> [[రోజారమణి]] | music = [[రాజన్ - నాగేంద్ర]] | cinematography = [[బాలు మహేంద్ర]] | editing = డి.వాసు | released = {{film date|df=y|1979|1|5}} | language = తెలుగు }} '''''సొమ్మొకడిది సోకొకడిది''''' [[సింగీతం శ్రీనివాసరావు]] దర్శకత్వంలో బి.రాధామనోహరి నిర్మాతగా శ్రీబాలసుబ్రహ్మణ్య ఫిలింస్ బ్యానర్‌పై వెలువడిన తెలుగు సినిమా. ఈ సినిమాకు [[రాజన్ - నాగేంద్ర]]లు సంగీతం సమకూర్చారు. ఈ సినిమా [[1979]], [[జనవరి 5]]వ తేదీన విడుదలయ్యింది. ఈ సినిమాలో [[కమల్ హాసన్]] ద్విపాత్రాభినయం చేశాడు. ఈ సినిమా తమిళ భాషలో [[:ta:இரு நிலவுகள்|ఇరు నిలవుగళ్]] అనే పేరుతో, మలయాళ భాషలో జీవిక్కాన్ పదిక్కనం అనే పేరుతో డబ్ చేయబడింది. హిందీలో [[:hi:हम दोनों (1985 फ़िल्म)|హమ్‌ దోనో]] అనే పేరుతో, కన్నడలో [[:kn:ಗಡಿಬಿಡಿ ಕೃಷ್ಣ|గడిబిడి కృష్ణ]] పేరుతో పునర్మించబడింది. == తారాగణం == * [[కమల్ హాసన్]]_ రంగా/శేఖర్ (ద్వి పాత్రాభినయం) * [[జయసుధ]]_ లల్లి * [[రోజారమణి]]_ చెల్లం * [[తాడేపల్లి లక్ష్మీకాంతారావు|కాంతారావు]] * [[మందాడి ప్రభాకర రెడ్డి|ప్రభాకర్‌రెడ్డి]] * [[రావి కొండలరావు]] * [[సారథి (నటుడు)|సారథి]] * ఆనంద్ మోహన్ * [[పండరీబాయి]]_ పార్వతి * జయ * [[అత్తిలి లక్ష్మి]] * [[సుధ (నటి)|సుధ]] * లక్ష్మీకాంతమ్మ * [[రమాప్రభ]] * [[రాధాకుమారి]] * [[చింతపెంట సత్యనారాయణరావు|సి.ఎస్.రావు]] * కె.రాధాస్వామి * [[మోదుకూరి సత్యం]] * [[చిడతల అప్పారావు]] * [[కె.కె.శర్మ]] * [[చలపతిరావు తమ్మారెడ్డి|చలపతిరావు]] * [[పొట్టి ప్రసాద్]] == సాంకేతికవర్గం == * కథ: ఎస్.ఎల్.కల్యాణి * స్క్రీన్‌ప్లే, దర్శకత్వం: సింగీతం శ్రీనివాసరావు * మాటలు: జంధ్యాల * ఛాయాగ్రహణం: [[బాలు మహేంద్ర]] * సంగీతం: రాజన్-నాగేంద్ర * పాటలు: వేటూరి * నృత్యం: రఘు - గిరిజ, శివ సుబ్రహ్మణ్యం * కూర్పు: డి.వాసు * నేపథ్య గాయకులు: శిష్ట్లా జానకి, పులపాక సుశీల, శ్రీపతి పండితారాధ్యుల బాలసుబ్రహ్మణ్యం * నిర్మాత: రాధా మనోహరి * నిర్మాణ సంస్థ: శ్రీ బాలసుబ్రహ్మణ్య ఫిలింస్ * విడుదల: 05:01:1979. ==పాటలు== # అబ్బో నేరేడుపళ్ళు అబ్బాయి కళ్ళు అల్లో నేరేడు పళ్ళు - [[ఎస్.జానకి]], [[ఎస్.పి.బాలసుబ్రహ్మణ్యం]] # ఆ పొన్ననీడలో ఈ కన్నెవాడలోవున్నావేచివున్నా - ఎస్.పి.బాలసుబ్రహ్మణ్యం,పి.సుశీల # ఆకాశం నీ హద్దురా అవకాశం వదలద్దురా పరువాల - ఎస్.పి.బాలసుబ్రహ్మణ్యం # ఓ బాలరాజా ప్రేమే ఎరుగవా అందమైన ఆడపిల్ల చెంతచేరి - పి.సుశీల #తొలివలపు తొందరలు ఉసిగొలిపే తెమ్మెరలు - [[ఎస్.జానకి]], [[ఎస్.పి.బాలసుబ్రహ్మణ్యం]] == మూలాలు == {{మూలాలజాబితా}} == బయటి లింకులు == * {{imdb title|id=0265781|title=సొమ్మొకడిది సోకొకడిది}} [[వర్గం:జయసుధ నటించిన సినిమాలు]] [[వర్గం:కమల్ హాసన్ నటించిన సినిమాలు]] [[వర్గం:రావి కొండలరావు నటించిన సినిమాలు]] [[వర్గం:1979 తెలుగు సినిమాలు]] [[వర్గం:రమాప్రభ నటించిన సినిమాలు]] [[వర్గం:రోజారమణి నటించిన సినిమాలు]] 21rhireh3auc62sn8bzo8joff2raip7 0 89123 4908389 4510195 2026-07-19T12:14:45Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 /* ఇవీ చూడండి */ 4908389 wikitext text/x-wiki {{Infobox deity | type = Jain | deity_of = 24వ [[తీర్థంకరుడు]] | image = Mahavir.jpg | caption = రాజస్థాన్ లోని కురౌలీలో శ్రీ మహావీర్ జీ ఆలయంలో గల శ్రీ మహావీర్ స్వామి యొక్క ప్రతిమ | venerated_in = [[జైన మతం]] | other_names = ''వీర'', ''అతివీర'', ''వర్ధమాన'', ''సన్మతినాథ''{{sfn|Dundas|2002|p=25}}{{Sfn|Davidson|Gitlitz|2002|p=267}}{{sfn|Kailash Chand Jain|1991|p=38}}{{sfn|Jaini|2000|p=9}}{{sfn|Hubbard|1807|p=310}} | symbol = [[సింహం]]{{sfn|Tandon|2002|p=45}} | complexion = [[బంగారు రంగు|బంగారు]] | father = [[సిద్ధార్ధ కుందగ్రామ]] | mother = [[త్రిశాల]] | siblings = నందివర్ధన <br> సుదర్శన | age = 72 | tree = శాల | predecessor = [[పార్శ్వనాథుడు]] | birth_date = {{circa|599 BCE}}{{sfn|Dundas|2002|p=24}} | birth_place = [[Lachhuar Jain temple|Kshatriyakund]] ([[Śvetāmbara|Shvetambara]]){{sfn|Dundas|2002|p=25}}{{sfn|Doniger|1999|p=682}} <br> [[Jain temple, Kundalpur (Bihar)|Kundalpur]], [[Nāya|Nāya Republic]], [[Vajjika League]] (present-day [[Nalanda district]], [[Bihar]], India) ([[Digambara]])<ref>{{cite web |title=Jain Mandir, Kundalpur |url=https://tourism.bihar.gov.in/en/destinations/nalanda/jain-mandir-kundalpur |publisher=[[Bihar State Tourism Development Corporation]] |access-date=20 May 2024 }}{{Dead link|date=నవంబర్ 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | death_date = 527 క్రీ.పూ.{{sfn|Dundas|2002|p=24}}<ref name="a673">{{cite web | last=LLP | first=Adarsh Mobile Applications | title=Lakshmi Puja Timings for Amsterdam, North Holland, Netherlands | website=Drikpanchang | date=20 July 2024 | url=https://www.drikpanchang.com/festivals/lakshmipuja/festivals-lakshmipuja-timings.html?year=-0527 | access-date=20 July 2024}}</ref> <br> [[Pawapuri]], [[Magadha]], [[Haryanka dynasty|Haryanka Empire]] (present-day [[Nalanda district]], Bihar, India) | moksha_place = పావపురి, [[మగధ]] (ప్రస్తుత కాలపు [[నలంద జిల్లా]], బీహార్, భారతదేశం) | festivals = మహావీర జన్మ కళ్యానక్, దీపావళి | mantra = శ్రీ మహావీరాయ నమః | birthname = వర్ధమాన | dynasty = [[ఇక్ష్వాకు వంశం]] | successor = పద్మనాభ{{sfn|Dundas|2002|p=276}} | date = | spouse = యశోద (స్వేతాంబర)<br>అవివాహితుడు (దిగంబర) | children = ప్రియదర్శన, అనొజ్జ అనికూడా వ్యవహరిస్తారు (స్వేతాంబర) }} '''వర్ధమాన మహావీరుడు''', [[జైనమతం|జైనమతాన్ని]] పునరుద్ధరించిన ఇరవై నాలుగవ తీర్థంకరుడు. పూర్వ వైదిక శకంలోని తీర్థంకరుల ఆధ్యాత్మిక, తాత్విక, నైతిక బోధనలను ఆయన వివరించాడు. అతడు జైన సంప్రదాయంలో, సా.శ.పూ. 6వ శతాబ్దంలో భారతదేశంలోని బీహార్ లోని క్షత్రియ కుటుంబంలో జన్మించినట్లు నమ్ముతారు. అతను 30 సంవత్సరాల వయస్సులో, ప్రపంచంలోని అన్ని వస్తువులను విడిచిపెట్టాడు. ఆధ్యాత్మిక మేల్కొలుపుతో ఒక సన్యాసి అయ్యాడు. 12 సంవత్సరాలపాటు తీవ్రమైన ధ్యానం, తీవ్ర తపస్సుల తరువాత అతను కెవాలా జ్ఞాన (సర్వవ్యాపకత్వం) సాధించి సా.శ.పూ. 6వ శతాబ్దంలో మోక్షాన్ని సాధించినట్లు జైనులు విశ్వసిస్తారు. అతడు 30 సంవత్సరాలు బోధించాడు. కార్ల్ పోటర్ వంటి పండితులు అతని జీవితచరిత్రను అస్పష్టంగా భావిస్తారు; కొంతమంది అతను గౌతమబుద్ధునితో సమకాలీనుడిగా, సా.శ.పూ. 5వ శతాబ్దంలో నివసించినట్లు సూచిస్తున్నారు. మహావీరుడు 72 సంవత్సరాల వయస్సులో మోక్షం పొందాడు. ఆధ్యాత్మిక విముక్తికి అహింస(అహింస), సత్యం(నిజం), అస్తేయ (దొంగతనం చేయకపోవటం), బ్రహ్మచర్య(పవిత్రత), అపరిగ్రహ (అనుబంధం లేకుండావుండడం) అవసరమని తెలిపాడు. అనేకతవాద, శ్యాదవాద, నయావాదా సూత్రాలను బోధించాడు. మహావీరుడి బోధనలను అతని ప్రధాన శిష్యుడు ఇంద్రభూతి గౌతమ జైన ఆగమాల పేరుతో సంకలనం చేశాడు. జైన సన్యాసులచే వాచ్యంగా కొనసాగిన గ్రంథాలు, శ్వేతాంబర సంప్రదాయంలో సా.శ. 1వ శతాబ్దంలో తొలిగా లిఖించినప్పుడు చాలావరకు నశించాయని నమ్ముతారు. అలా వ్రాయబడినవి జైనమతం యొక్క పునాది గ్రంథాలయ్యాయి. మహావీరుని చిత్రం పీఠ పక్కతలంపై సింహం చిహ్నంతో, పీఠంపై సాధారణంగా కూర్చున్న లేదా నిలబడ్డ ధ్యాన భంగిమలో వుంటుంది. వీటి తొలి రూపాలు ఉత్తర భారతదేశంలోని మధురలోని పురావస్తు ప్రాంతాలలో దొరికాయి. వీటిని సా.శ.పూ 1వ శతాబ్దం నుండి సా.శ.2వ శతాబ్దం కాలానికి చెందినవిగా గుర్తించారు. అతని పుట్టిన రోజును మహావీర్ జయంతిగా, నిర్యాణం(ముక్తి) పొందిన రోజును (ప్రధమ శిష్యుడు ఇంద్రభూతి గౌతమ జ్ఞానోదయం పొందిన రోజు కూడా) జైనులు దీపావళిగా ఆచరిస్తారు. ==జననం== ఇతడు [[వైశాలి|వైశాలీ నగరం]] సమీపంలో జన్మించాడు ==జీవిత విశేషాలు== మహావీరుని అసలుపేరు వర్ధమానుడు. జ్ఞానోదయమైన తరువాత ''మహావీరుడు'' అని పేరు పొందాడు. ఈయన భార్య పేరు యశోద. వీరికి ప్రియదర్శి అను పుత్రిక ఉంది. ఈమె వర్థమానుని మేనల్లుడు జామాలిని వివాహమాడింది. వర్థమానుడు తన 30వ ఏట గృహస్థ్యాన్ని త్యజించి, కఠినమైన తపస్సు చేశాడు. ఆరు సంవత్సరాలు మక్కలిగోశాలుని శిష్యునిగా ఉన్నాడు. ఆ తరువాత రిజుపాలిక నదీ తీరంలోని జృంబిక గ్రామం దగ్గర కఠోర తపస్సు చేశాడు. తన 43వ ఏట సాలవృక్షం కింద తపోసిద్దిని పొందాడు. తదనంతరం వర్ధమానుడు అంగ, [[మిథిల]], [[కోసలి|కోసల]], [[మగధ సామ్రాజ్యము|మగధ]]దేశాలలో తన తత్వాన్ని ప్రచారం చేశాడు. [[ఉత్తర్ ప్రదేశ్]] లోని పాగపురిలో నిర్యాణం పొందాడు. ==బోధనలు== వీరి ప్రకారం సమ్యక్ దర్శనం, సమ్యక్ [[జ్ఞానము|జ్ఞానం]], సమ్యక్ జీవనం అనేవి మోక్షమార్గాలు. వీటినే త్రిరత్నాలు అంటారు. పార్శ్వనాథుడు ప్రతిపాదించిన అహింస, సత్యం, అపరిగ్రహం, అస్థేయం అనే నాలుగింటికి బ్రహ్మచర్యం అనేదానిని వర్ధమానుడు కలిపాడు. ఈ ఐదింటిని పంచవ్రతాలు అంటారు. వీటిని పాటిస్తూ త్రిరత్నాలతో జీవించిన వారికి కైవల్యం లభిస్తుందని జైనం బోధిస్తుంది. బ్రాహ్మణ ఆధిక్యతను తిరస్కరించాడు. పవిత్రమైన జీవనం గడుపుతూ, [[తపస్సు]] చేస్తే ఎవరైనా కైవల్యం పొందవచ్చునని బోధించాడు. ప్రపంచ చరిత్రలోనే అంతకుమునుపు కనీవినీ ఎరుగని రీతిలో అహింసాయుత పద్ధతిలో స్వేచ్ఛను పొందిన భారతదేశ స్వాతంత్ర్యోద్యమాన్ని నడిపించిన [[మహాత్మాగాంధీ]] గారి [[అహింస]], [[శాంతి]] మార్గాలకు స్ఫూర్తి వర్ధమాన మహావీరుడు. [[ఫైలు:Detail of a leaf with, The Birth of Mahavira, from the Kalpa Sutra, c.1375-1400. gouache on paper. Indian.jpg|thumb|left|మహావీరుని జననం, [[:en:Kalpasutra (Jain)|కల్పసూత్ర]], నుండి (1375-1400).]] == పాదపీఠికలు == {{Reflist}} == ఇవీ చూడండి == * [[జైన మతము]] * [[అచల్ గచ్చా]] == బయటి లింకులు == {{commons category|Mahavira}} * [http://www.cs.colostate.edu/~malaiya/mahavira.html http://www.cs.colostate.edu/~malaiya/mahavira.html] * [https://web.archive.org/web/20080404025528/http://www.jainguru.com/mahabir.html https://web.archive.org/web/20080404025528/http://www.jainguru.com/mahabir.html] * [http://www.shriosiyamataji.org/mahavirswamitemplehistory.html Shri Mahavir Swami Jain temple in Osiya] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160610014737/http://www.shriosiyamataji.org/mahavirswamitemplehistory.html |date=2016-06-10 }} {{జైనమత తీర్థంకరులు}} {{Authority control}} [[వర్గం:జైనమతము]] [[వర్గం:అవైదిక దర్శనకారులు]] [[వర్గం:భారతీయ తత్వవేత్తలు]] [[వర్గం:మత స్థాపకులు]] 31drkyrg8brm19w5nqfs0t4hvy2rl5i 4 90932 4908643 4908328 2026-07-20T05:48:31Z Muralikrishna m 106628 /* అభినందనలు */ 4908643 wikitext text/x-wiki {{అడ్డదారి|[[WP:VP]]}} {{రచ్చబండ}} {{కొత్త విభాగము | వ్యాఖ్య=కొత్త చర్చ ప్రారంభించండి}} {{Archives|auto=yes}} {{మొదటిపేజీ_నిర్వహణస్థితి}} {{సహకారం_స్థితి}} == Call for Applications: TTT 2026 (Deadline Extended to 20 May) == ''<small>Apologies for writing in English. Please feel free to translate this into your language.</small>'' Hello everyone, We hope you are doing well. We would like to share that applications for the [[:m:IIITH-OKI/Train the Trainer Program/2026|Train the Trainer (TTT) 2026]] program are currently open. TTT is a capacity-building initiative aimed at supporting Wikimedians in developing training, facilitation, and leadership skills. We are happy to inform you that the scholarship application deadline has been [[:m:IIITH-OKI/Train the Trainer Program/2026/Scholarship|extended until 20 May 2026]]. We are still receiving applications and encourage interested community members, especially emerging leaders, to [https://docs.google.com/forms/d/17eq6lJNCTVBoKRqz5IdSCiYWv-eHBrYRnx1wXfncwLI/viewform?edit_requested=true&pli=1 apply]. We also request your support in sharing this opportunity within your communities and networks, so that it can reach a wider and more diverse group of participants. Thank you for your continued support. '''OKI (IIIT-H)''' [[వాడుకరి:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[వాడుకరి చర్చ:MediaWiki message delivery|చర్చ]]) 13:02, 17 మే 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Nitesh (OKI)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Nitesh_Gill/lists/Indic_VPs&oldid=30361720 --> == ఉరుకుల పరుగుల ఉర్దూ వికీపీడియా == ఉర్దూ వికీపీడియా పరుగెత్తుతోంది. మార్చి 1 న 2,40,000 వ్యాసాలుండగా ఇవ్వాళ అది 4,42,000 దాటింది. మూడు నెల్లలు ఇంకా నిండలేదు, లక్షా 80 వేల కొత్త వ్యాసాలు వచ్చాయి. వ్యాసాల సంఖ్య పరంగా ఈ 3 నెలల్లో 50 వ స్థానం నుండి 34 వ స్థానానికి ఎగబాకింది. ఏప్రిల్లో 97457, మేలో 94834 వ్యాసాలు రాసారు. 2026 లో మొత్తం దాదాపు 2,06,000 వ్యాసాలొచ్చాయి. వీటిలో ఎక్కువ వ్యాసాలు బాట్లు రాసినవే - ఒక బాటు 86,933 వ్యాసాలు రాయగా, మరోటి 86,015 రాసింది. ఒక వాడుకరి 20,000 రాసారు. అయితే - ఇవన్నీ చాలావరకూ చిన్నచిన్న వ్యాసాలే. 2026 లో వచ్చిన 2 లక్షల 6 వేల వ్యాసాల సగటు పరిమాణం 1974 బైట్లు. ఆ వికీలో ఉన్న మొత్తం వ్యాసాలు 4,42,000. సగటున ఒక్కో కంటెంటు పేజీలో ఉన్న పదాల సంఖ్య 208. పోలిక కోసం చూస్తే - తెలుగులో ఇది 502.__ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 10:00, 22 మే 2026 (UTC) :అంత వేగంగా సృష్టించారంటే దాని నాణ్యత ఏ మాత్రం ఉంటుందో మరి. ఈ ఏఐ యుగంలో ఎవరైనా అలా సృష్టించేస్తున్నారు. మనం వేగమే కాకుండా, నాణ్యత, భాషా సొగసు లాంటి వాటిమీద దృష్టి పెడితే బాగుంటుందని నా అభిప్రాయం. [[వాడుకరి:రవిచంద్ర|రవిచంద్ర]] [[వాడుకరి చర్చ:రవిచంద్ర|(చర్చ)]] 10:08, 22 మే 2026 (UTC) ::రెండిటిని సమతుల్యంగా ఉండేటట్లు ప్రాజెక్టులు నిర్వహించాలని నా అభిప్రాయం [[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] ([[వాడుకరి చర్చ:యర్రా రామారావు|చర్చ]]) 11:45, 22 మే 2026 (UTC) == duplicates [[నీతో (సినిమా)]], [[నీతో (2022 సినిమా)]] == duplicates [[నీతో (సినిమా)]], [[నీతో (2022 సినిమా)]] [[వాడుకరి:কল্কি|কল্কি]] ([[వాడుకరి చర్చ:কল্কি|చర్చ]]) 09:39, 24 మే 2026 (UTC) ::[[వాడుకరి:কল্কি|কল্কি]] గారూ [[నీతో (2022 సినిమా)]] వ్యాసంలో విలీనం మూస చేర్చబడినది. ఆ వ్యాసాన్ని అంతకు పూర్వం సృష్టించిన [[నీతో (సినిమా)]] లో విలీనం చేయడం జరుగుతుంది. ఈ విలీన విషయాన్ని గుర్తించినందుకు ధన్యవాదాలు.➤ <span style="white-space:nowrap;text-shadow:white 0em 0em 0.8em,#FF5800 -0.8em -0.8em 0.9em,#00FF00 0.7em 0.7em 0.8em;color:#00FF00"><span style="color:blue"> [[User:K.Venkataramana|కె.వెంకటరమణ]] ❋ [[User talk:K.Venkataramana|చర్చ]]</span></span> 10:12, 24 మే 2026 (UTC) == duplicates [[వేపాడ సుబ్బారావు]] [[కంచరపాలెం రాజు]] == thnx [[వాడుకరి:কল্কি|কল্কি]] ([[వాడుకరి చర్చ:কল্কি|చర్చ]]) 16:39, 24 మే 2026 (UTC) কল্কি గారూ [[వేపాడ సుబ్బారావు]] వ్యాసంలో విలీనం మూస చేర్చబడినది. ఆ వ్యాసాన్ని అంతకు పూర్వం సృష్టించిన [[కంచరపాలెం రాజు]] లో విలీనం చేయడం జరుగుతుంది. ఈ విలీన విషయాన్ని గుర్తించినందుకు ధన్యవాదాలు.[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] ([[వాడుకరి చర్చ:యర్రా రామారావు|చర్చ]]) 17:24, 24 మే 2026 (UTC) == duplicates [[అన్నదా శంకర్ రాయ్]], [[ఆనంద శంకర్ రే]] == thnx [[వాడుకరి:কল্কি|কল্কি]] ([[వాడుకరి చర్చ:কল্কি|చర్చ]]) 05:47, 25 మే 2026 (UTC) :@[[వాడుకరి:কল্কি|কল্কি]] గారూ [[ఆనంద శంకర్ రే]] వ్యాసంలో విలీనం మూస చేర్చబడినది. ఆ వ్యాసాన్ని అంతకు పూర్వం సృష్టించిన [[అన్నదా శంకర్ రాయ్]] లో విలీనం చేయడం జరుగుతుంది. ఈ విలీన విషయాన్ని గుర్తించినందుకు ధన్యవాదాలు. [[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] ([[వాడుకరి చర్చ:యర్రా రామారావు|చర్చ]]) 06:15, 25 మే 2026 (UTC) == మూలాల అనువాదం == వ్యాసపాఠ్యంతో పాటు మూలాలను కూడా అనువదించిన సందర్భాలు కనిపించాయి. మూలంలో వాడే మూసలు కొన్ని ఉన్నాయి - Cite book, Cite journal, Harvp ఇలాంటివి. ఇవి మూస పేర్లు. వాటిని అలాగే, ఇంగ్లీషు లోనే వాడాలి. వీటిని తెలుగు లోకి అనువదించడం/లిప్యంతరీకరణ చెయ్యకూడదు. ఇవే కాదు, ఏ మూసనూ చెయ్యకూడదు. అలాగే ఈ మూసల్లో అనేక పరామితులు ఉంటాయి - {{para|first}}, {{para|author}}, {{para|access-date}}, {{para|editor}},.. వగైరా. వీటిని కూడా అనువదించకూడదు. కొన్ని పేజీల్లో వీటిని అనువదించారు. ఉదాహరణకు, Cite book కు "సైట్ బుక్" అని, "సైట్ పుస్తకం" అని, "ఉల్లేఖన పుస్తకం", "ఉదయించిన పుస్తకం", "ఉదహరించిన పుస్తకం" ఇలా రకరకాలు అనువాదాలున్నాయి. పరామితుల్లో "రచయిత-లింక్", "యాక్సెస్-డేట్", "తేదీ", "సంవత్సరం" - లాంటి అనువాదాలున్నాయి. dead link ను చనిపోయిన అని అనువదించింది. వీటి కారణంగా మూలాల్లో అనేక దోషాలు ఏర్పడి, ఆ పేజీలు "మూలాల లోపాలున్న పేజీలు", "CS1 errors:.." లాంటి వర్గాల్లోకి ఆటోమాటిగ్గా చేరిపోయాయి. [[న్యూజీలాండ్]] అనే పేజీలో ఇలాంటి అనువాదాలను సవరించాను (ఆ పేజీలో చెయ్యాల్సింది ఇంకా ఉంది). వెతుకులాటలో చూస్తే, కింది పేజీల్లో కూడా ఇలాంటి దోషాలు ఉన్నట్లు తెలిసింది. ఇంకా ఎన్ని పేజీల్లో ఉన్నాయో తెలీదు. {{hlist| * [[బిల్ క్లింటన్]] * [[ఫ్లోరెన్స్ నైటింగేల్]] * [[రోమన్ సామ్రాజ్యం]] * [[వ్లాదిమిర్ పుతిన్]] * [[రిచర్డ్ నిక్సన్]] * [[హెర్డు ఐలాండ్&మెక్‌డొనాల్డ్ దీవులు]] * [[నార్ఫోక్ దీవులు]] * [[డ్వైట్ డి. ఐసెన్‌హోవర్]] * [[యులిస్సెస్ ఎస్. గ్రాంటు]] * [[విలియమ్ హెన్రీ హారిసన్]] * [[రష్యన్ సామ్రాజ్యం]] * [[ఆస్ట్రియా సామ్రాజ్యం]] * [[న్యూ గినియా]] * [[జేమ్స్ మన్రో]] * [[ఫ్రాంక్లిన్ పియర్స్]] * [[హ్యారీ ఎస్. ట్రూమన్]] * [[రెండవ మెక్సికన్ సామ్రాజ్యం]] * [[స్పానిష్ సామ్రాజ్యం]] * [[ఫ్రెంచి అల్జీరియా]] * [[మొదటి ఫ్రెంచి సామ్రాజ్యం]] }} "రోమన్ సామ్రాజ్యం" పేజీలో మూలాల్లోని మూసలకు చేసిన అనువాదాలు 340 పైచిలుకు ఉన్నాయి. మొత్తం ఉన్న మూలాలు 550 పైచిలుకు. === ఎందుకు ఇలా జరిగింది? === ఇంగ్లీషు వ్యాసం లోని '''సోర్సుటెక్స్టు'''ను గూగుల్ ట్రాన్స్‌లేట్ సైటుకు ఇస్తే, బహుశా ఇలాగే అనువదిస్తుంది. యంత్రాన్ని వాడి అనువాదాలు చేసేటపుడు, సోర్సు టెక్స్టును కాకుండా (అంటే పేజీని సోర్స్ ఎడిట్ మోడ్‌లో తెరిచి, ఎడిటరు నుండి కాపీ చేసుకోవడం), విజువల్ ఎడిటరు నుండి కాపీచేసుకుని అనువదించినా, రెండర్డ్ టెక్స్టును (అంటే పాఠకుడికి కనబడే పాఠ్యం) అనువదించినా ఇలాంటివి జరగవు. అయితే ఈ పద్ధతుల్లో మూలాలు, లింకులూ రావు. అంచేత సోర్సుకోడును అనువదిస్తూ ఉండి ఉంటారు (కానీ, సోర్సుకోడు అనువాదంలో బోలెడన్ని ఎర్రలింకులు వచ్చేస్తాయి) === ఇకపై ఏం చెయ్యాలి? === దీనికి ఒక చక్కటి, సులువైన, తెలివైన, విలువైన పరిష్కారం వేసే ఉంది. అదే అనువాద పరికరం! అదే అనువాదం చేస్తుంది. అదే వికీలింకులను చేరుస్తుంది. మూలాలు, మూసలు, వర్గాలూ.. వగైరాలను అదే చేర్చేస్తుంది. ఈ మూసలను అనువదించడాలు, పరామితులను అనువదించడాలూ అది చెయ్యదు (వేరే తప్పులు చేస్తుంది. :-) మనం చెయ్యాల్సిందల్లా ఆ తప్పులను సవరించడం -"మరియు" లను ఏరెయ్యడం, భాషను సహజమైన తెలుగు లాగా మార్చడం, వగైరా!) === ఇపుడేం చెయ్యాలి === సవరించాలి. "మూలాల లోపాలున్న పేజీలు", "CS1 errors:.." లాంటి వర్గాలు పోయే దాకా సవరణలు చెయ్యాలి. అనువాదాల స్థానే, ఇంగ్లీషులో ఉండే ఒరిజినల్ పేర్లను పెట్టాలి. ;వినతి :వాడుకరులు తమతమ వీలును బట్టి పై పేజీల్లోని దోషాలను సవరించవలసినదిగా వినతి. ;గమనిక :ఈ పనికి కాస్త సమయం పట్టే అవకాశం ఉంది. __ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 00:14, 27 మే 2026 (UTC) == <span lang="en" dir="ltr">Vote now in the 2026 U4C election</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Eligible voters are asked to participate in the 2026 [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] election. More information–including an eligibility check, voting process information, candidate information, and a link to the vote–are available on Meta at the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|2026 Election information page]]. The vote closes on 2 June 2026 at [https://zonestamp.toolforge.org/1780358400 00:00 UTC]. Please vote if your account is eligible. Results will be available by 14 June 2026. -- In cooperation with the U4C,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 17:15, 27 మే 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 --> == వ్యాసంలో మూలాలను ఉల్లేఖించడం ఎలా? == వ్యాసంలో మూలాలను ఎలా ఉల్లేఖించాలి, అందులో ఎలాంటి లోపాలు జరుగుతాయి అనే విషయమై సమాచారాన్ని [[సహాయం:మూలాల ఉల్లేఖన పద్ధతులు, లోపాలు]] అనే పేజీలో చూడవచ్చు. ఈ అంశానికి సంబంధించి ఏమైనా సందేహాలుంటే ఇక్కడే, దీనికిందనే రాయండి.__ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 00:01, 30 మే 2026 (UTC) :ధన్యవాదాలండి. [[వాడుకరి:Vjsuseela|V.J.Suseela]] ([[వాడుకరి చర్చ:Vjsuseela|చర్చ]]) 03:34, 30 మే 2026 (UTC) == 4వ ఎడిట థాన్ ముగిసింది == 4వ ఎడిట థాన్ జూన్ 1, తో ముగిసింది. 10మంది వాడుకరులు పాల్గొన్నారు. 1160పైగా వ్యాసాలు తెలుగువికీపీడియాలో చేరాయి. మూల్యాంకనం, పోటీ ఫలితాల ప్రకటన త్వరలోనే జరుగుతుంది. పాల్గొన్న ప్రతివారికి పేరు పేరునా ధన్యవాదాలు. ఈ కార్యక్రమాన్ని సమన్వయం చేసిన కశ్యప్ గారికి, సహాయంతో కూడిన ప్రోత్సాహం అందించిన చదువరిగారికి ప్రత్యేకంగా కృతజ్ఞతలు. [[వాడుకరి:Vjsuseela|V.J.Suseela]] ([[వాడుకరి చర్చ:Vjsuseela|చర్చ]]) 11:44, 1 జూన్ 2026 (UTC) == duplicates [[హబీబ్ రెహమాన్]], [[హబీబ్ రెహమాన్ (వాస్తుశిల్పి)]] == thnx [[వాడుకరి:কল্কি|কল্কি]] ([[వాడుకరి చర్చ:কল্কি|చర్చ]]) 03:47, 5 జూన్ 2026 (UTC) :@[[వాడుకరి:কল্কি|কল্কি]] Thank you for identifying and providing information, I have added the merge template. [[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] ([[వాడుకరి చర్చ:యర్రా రామారావు|చర్చ]]) 04:56, 5 జూన్ 2026 (UTC) == duplicates [[హీనో కుహ్న్]], [[హెయినో గుంథర్ కున్]] == thnx [[వాడుకరి:কল্কি|কল্কি]] ([[వాడుకరి చర్చ:কল্কি|చర్చ]]) 03:59, 5 జూన్ 2026 (UTC) :@[[వాడుకరి:কল্কি|কল্কি]] Thank you for identifying and providing the information, I have merged it. [[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] ([[వాడుకరి చర్చ:యర్రా రామారావు|చర్చ]]) 04:56, 5 జూన్ 2026 (UTC) == Harv, Sfn లాంటి పొట్టి మూలాల్లో no-target లోపాలు == ఇన్‌లైను మూలాలు ఇవ్వడానికి Cite book, Cite web, Cite journal లాంటి పలు CS1 మూసలు, Citatation అనే CS2 మూస వాడడం మామూలే. వీటిని వాడుతూనే మూలాలను ప్రదర్శించే మరొక పద్ధతి పొట్టి మూలాలు. అది ఇవ్వడంలో దొర్లే లోపాల గురించి చెప్పే సహాయకం "వికీపీడియా:వాడుకరులకు సూచనలు" పేజీలో [[వికీపీడియా:వాడుకరులకు సూచనలు#Harv, Sfn మూలాల్లో no-target లోపాలు|Harv, Sfn మూలాల్లో no-target లోపాలు]] విభాగంలో చూడవచ్చు. __ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 02:43, 7 జూన్ 2026 (UTC) :@[[వాడుకరి:Chaduvari|చదువరి]] గారూ నేను దీనిద్వారా కొన్ని తెలియని సూచనలు తెలుసుకున్నాను. చాలా విపులంగా పూర్తి తెలుగులో రాసినందుకు ధన్యవాదాలు. [[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] ([[వాడుకరి చర్చ:యర్రా రామారావు|చర్చ]]) 03:01, 7 జూన్ 2026 (UTC) == ప్రచురించాక మూలాల్లో లోపాలు లేవని నిర్థారించుకోవాలి == * కొత్త పేజీని ప్రచురించాక గానీ, పాత పేజీలో కొత్తగా మూలాలు చేర్చి ప్రచురించినపుడు గానీ మూలాల్లో లోపాలేమీ లేవని నిర్థారించుకోవాలి. లోపాలు ఉంటే ఆ పేజీ, కింది వర్గాల్లోకి చేరుతుంది. ** [[:వర్గం:మూలాల లోపాలున్న పేజీలు]] - ఖాళీ మూలం ఇవ్వడం, ఒకే మూలాన్ని పదేపదే నిర్వచించడం, "గమనికల"ను పాఠ్యంలో చేర్చి, సంబంధిత ప్రదర్శన మూసను ఇవ్వకపోవడం వలన ఈ లోపాలు ఏర్పడతాయి. ** [[:వర్గం:CS1 errors]] - మూలాల్లో వాడే CS1 మూసల్లో ఇచ్చే పరామితుల విలువలు సరిగా ఇవ్వకపోతే దొర్లే లోపాలు. ఇందులో 50 పైగా రకాల లోపాలు ఉన్నాయి. వీటికి ఒక్కొక్కదానికీ ప్రత్యేకించిన వర్గం ఉంది. అవి -CS1 errors: dates, CS1 errors: unrecognized parameter రూపంలో ఉంటాయి. అవన్నీ ఈ "CS1 errors" వర్గంలో ఉపవర్గాలుగా ఉంటాయి. ** [[:వర్గం:Harv and Sfn no-target errors]] - పొట్టి మూలాలు ఇచ్చి, సంబంధిత పొడుగు మూలాలు ఇవ్వకపోయినా, సరిగా ఇవ్వకపోయినా దొర్లే లోపాలు * పైవి కాకుండా పాఠ్యంతో పాటు మూస పేరును/పరామితి పేరును కూడా అనువదించినపుడు, సాఫ్టువేరుకు ఆ పేర్లు అర్థం కాక, లోపం చూపిస్తుంది. ఆ లోపం ఉన్న పేజీలు [[:వర్గం:మూలాల లోపాలున్న పేజీలు]] వర్గం లోకే చేరతాయి. ఈ లోపాలున్న పేజీలను ప్రత్యేకించి చూపేందుకు, వేరే వర్గం కూడా ఉంది. {{tl|మూసలను అనువదించారు}} అనే మూసను ఈ పేజీల్లో మానవికంగా చేర్చినపుడు ఆ పేజీ [[:వర్గం:మూలాల మూసలను అనువదించిన పేజీలు]] అనే వర్గం లోకి చేరుతుంది. తద్వారా ఈ లోపాలను గుర్తించవచ్చు. **'''గమనిక''': ఈ లోపం మామూలుగా (డిఫాల్టుగా) కనబడదు. ప్రతీ వాడుకరికీ ప్రత్యేకించిన [[ప్రత్యేక:MyPage/common.css]] అనే పేజీలో కింది లైన్‌ను చేర్చుకుంటే ఈ లోపాలు కనిపిస్తాయి. ఈ పేజీ ప్రస్తుతం ఉనికిలో లేకపోతే, ఈ లైనుతో కొత్తగా సృష్టించుకోవాలి. ఉదాహరణకు [[వాడుకరి:Chaduvari/common.css|ఈ పేజీ]] చూడవచ్చు. డిఫాల్టుగా కనబడే సౌకర్యం భవిష్యత్తులో రావచ్చని భావిస్తున్నారు. ::: {{code|lang=css|.harv-error {display: inline !important;} /* display Module:Footnotes errors */}} * లోపాలను సవరించి, పేజీ పై వర్గాల్లో లేదని నిర్థారించుకోవాలి. __ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 04:29, 7 జూన్ 2026 (UTC) :ప్రతీసారీ ఇవి సమస్య గానే ఉంటాయి, ముఖ్యంగా అనువాద వ్యాసాలలో. విపులంగా తెలియ చేసినందుకు ధన్యవాదాలు అండి. [[వాడుకరి:Vjsuseela|V.J.Suseela]] ([[వాడుకరి చర్చ:Vjsuseela|చర్చ]]) 07:43, 7 జూన్ 2026 (UTC) == కర్సరు మాయమౌతోంది! == వికీపీడియాలో పేజీలో దిద్దుబాట్లు చేసేటపుడు, ఎడిట్ పెట్టెలో కర్సరు కాసేపు కనబడకుండా మాయమౌతోంది. ఎడిట్ పెట్టె నుండి బయటికి వస్తే కనబడుతోంది. సమస్యంతా ఎడిట్ పెట్టె లోనే. ఒక ఆరేడు సెకండ్ల తరువాత కనబడుతోంది. చాలా ఎక్కువగా జరుగుతోంది. ఇంకెవరికైనా ఉందా ఈ సమస్య?__ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 12:53, 7 జూన్ 2026 (UTC) :మొత్తం మీద నాకు కూడా కాసేపుటికి కానీ కనిపించుటలేదు [[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] ([[వాడుకరి చర్చ:యర్రా రామారావు|చర్చ]]) 16:39, 7 జూన్ 2026 (UTC) == duplicates [[చక్కెర సీతాఫలం]], [[సీతాఫలం]] == thnx [[వాడుకరి:কল্কি|কল্কি]] ([[వాడుకరి చర్చ:কল্কি|చర్చ]]) 04:38, 8 జూన్ 2026 (UTC) :@[[వాడుకరి:কল্কি|কল্কি]] Sir, I've set up templates that need to be merged into two articles. Thanks for letting me know. [[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] ([[వాడుకరి చర్చ:యర్రా రామారావు|చర్చ]]) 05:48, 8 జూన్ 2026 (UTC) == దాచిన వర్గాలను చూడాలంటే.. == తెవికీ పేజీల్లో మామూలుగా మనకు కనబడే వర్గాలతో పాటు దాచిన వర్గాలు కూడా ఉంటాయని తెలిసిన సంగతే. వాటిని చూడడం పాఠకులకు అవసరం కాకపోయినా, వికీలో దిద్దుబాట్లు చేసే వాడుకరులకు అవసరం. పేజీలో కొన్ని లోపాలు ఉన్నపుడు సాఫ్టువేరు ఆటోమాటిగ్గా వాటిని కొన్ని వర్గాల్లోకి చేరుస్తుంది. అవి దాచిన వర్గాల్లో ఉంటాయి. ఉదాహరణకు, పొట్టి మూలాలలో లోపాలు ఉన్న పేజీలను [[:వర్గం:Harv and Sfn no-target errors|Harv and Sfn no-target errors]] అనే వర్గం లోకి చేరుస్తుంది. వాటిని చూడాలంటే మన అభిరుచుల్లో, [[ప్రత్యేక:అభిరుచులు#mw-prefsection-rendering|రూపురేఖలు]] ట్యాబులో ఉండే "{{int:Tog-showhiddencats}}" అనే అంశాన్ని ఎంచుకోవాలి (టిక్కు పెట్టుకోవాలి). అపుడు దాచిన వర్గాలన్నీ కనిపిస్తాయి.__ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 06:28, 8 జూన్ 2026 (UTC) == "ఇటీవలి మార్పులు"లో ఒక విశేషం == మీ అభిరుచుల్లో [[ప్రత్యేక:అభిరుచులు#mw-prefsection-rendering|రూపురేఖలు]] ట్యాబులో, "{{int:Checkuser-userinfocard-enable-preference-description/te}}" అనే అంశాన్ని ఎంచుకుంటే, "ఇటీవలి మార్పులు"లో ఒక కొత్త విశేషం కనిపిస్తుంది. ఈసరికే దీన్ని వాడి ఉంటే సరి, లేదంటే...__ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 06:17, 10 జూన్ 2026 (UTC) :అవును ,నేనూ ఇప్పుడే ఎనేబుల్ చేసుకున్నాను. [[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] ([[వాడుకరి చర్చ:యర్రా రామారావు|చర్చ]]) 06:35, 10 జూన్ 2026 (UTC) == duplicates [[పసలపూడి వీరబాబు]], [[విరుమాన్]] == thnx [[వాడుకరి:কল্কি|কল্কি]] ([[వాడుకరి చర్చ:কল্কি|చర్చ]]) 14:13, 12 జూన్ 2026 (UTC) :@[[వాడుకరి:কল্কি|কল্কি]] The first of these two is a Telugu movie, the second is a Tamil movie, two different articles, thank you [[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] ([[వాడుకరి చర్చ:యర్రా రామారావు|చర్చ]]) 14:48, 12 జూన్ 2026 (UTC) == మంచి వ్యాసాల వికీప్రాజెక్టు == వ్యాసాల్లోని నాణ్యత పెంచి, మంచి వ్యాసాలుగా మలచేందుకు [[వికీపీడియా:వికీప్రాజెక్టు/మంచి వ్యాసాల ఫ్యాక్టరీ]] అనే వికీప్రాజెక్టు మొదలుపెట్టాను. ఆసక్తి ఉన్నవారు చేరండి. __ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 06:13, 18 జూన్ 2026 (UTC) :ప్రతిపాదన బావుంది . తుది గడువు లేకపోవడం ఇంకా బావుంది. పాల్గొంటాను. [[వాడుకరి:Vjsuseela|V.J.Suseela]] ([[వాడుకరి చర్చ:Vjsuseela|చర్చ]]) 09:32, 18 జూన్ 2026 (UTC) == తొలగించేందుకు ప్రతిపాదించిన పేజీలు == కింది పేజీలను తొలగించడానికి ప్రతిపాదిస్తూ ఆ పేజీల్లో మూసలు పెట్టారు. కానీ, తొలగింపు చర్చ పేజీని తెరవలేదు. అంచేత చర్చ ఏమీ జరగలేదు. ఈ పేజీలను పరిశీలించి, వాటి చర్చ పేజీల్లో గానీ, లేదా తొలగింపు చర్చ పేజీని సృష్టించి అక్కడ గానీ.. అభిప్రాయాలు చెబితే, నిర్ణయాలు తీసుకోవచ్చు. * [[బర్డ్ ఫౌండేషన్]] (ఇదే కంటెంట్ [[ఐబిసిఎఫ్]] లో ఉంది, ఎన్వికీ లో తొలగింపుకు ప్రతిపాదించారు. మెరుగు పరచడానికి అనుమతి అడగాలి) * [[జన్మ సిద్దాంతం]] * [[గ్రహస్థితి]] * [[గోచారము]] * [[ఐబిసిఎఫ్]] (ఇదే కంటెంట్ [[బర్డ్ ఫౌండేషన్]] లో ఉంది) * [[లక్ష్మీ నారాయణ మహరాణా]] (నేను మెరుగు పరుస్తాను)--[[వాడుకరి:Vjsuseela|V.J.Suseela]] ([[వాడుకరి చర్చ:Vjsuseela|చర్చ]]) 06:30, 28 జూన్ 2026 (UTC) : మెరుగు పరిచాను --[[వాడుకరి:Vjsuseela|V.J.Suseela]] ([[వాడుకరి చర్చ:Vjsuseela|చర్చ]]) 04:20, 6 జూలై 2026 (UTC) * [[సామ్ (సంగీతకారుడు)]] (నేను మెరుగు పరుస్తాను) --[[వాడుకరి:Vjsuseela|V.J.Suseela]] ([[వాడుకరి చర్చ:Vjsuseela|చర్చ]]) 06:30, 28 జూన్ 2026 (UTC) : ప్రయత్నం చేశాను. కాలేదు. తొలగింపుకు సమర్ధించాను. --[[వాడుకరి:Vjsuseela|V.J.Suseela]] ([[వాడుకరి చర్చ:Vjsuseela|చర్చ]]) 04:20, 6 జూలై 2026 (UTC) * [[రాశులు-అధిపతులు]] __ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 16:28, 21 జూన్ 2026 (UTC) :::మెరుగు పరుస్తాను అనే వాడుకరులు ప్రక్కన సంతకం చేయండి. ఆ వ్యాస తొలగింపు చర్చలో కూడా పాల్గొని ఆ విషయాన్ని తెలియజేయండి.➤ <span style="white-space:nowrap;text-shadow:white 0em 0em 0.8em,#FF5800 -0.8em -0.8em 0.9em,#00FF00 0.7em 0.7em 0.8em;color:#00FF00"><span style="color:blue"> [[User:K.Venkataramana|కె.వెంకటరమణ]] ❋ [[User talk:K.Venkataramana|చర్చ]]</span></span> 15:09, 25 జూన్ 2026 (UTC) == RFC about AI-generated content in Wikimedia Commons == <bdi lang="en" dir="ltr">Apologies for writing in English, please help translate this message to your language. You are invited to participate in a [[c:Commons:Requests for comment/Policy update for AI content|request for comment on Wikimedia Commons about a policy update for AI content]]. This may affect files that are uploaded to Wikimedia Commons for use on this project. Thank you. [[m:User:Codename Noreste|Codename Noreste]] ([[m:User talk:Codename Noreste|చర్చ]])</bdi> 17:11, 23 జూన్ 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Codename Noreste@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 --> == <span lang="en" dir="ltr">Migration to Parsoid</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> <em>[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Product and Technology/Parsoid Read Views/Read View Announcement|Read this in another language]]</em> Hello everyone! I am glad to inform you that as the next step in the [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification|Parser Unification]] project, Parsoid will soon be turned on as the default article renderer on your wiki. We are gradually increasing the number of wikis using Parsoid, with the intention of making it the default wikitext parser for MediaWiki's next long-term support release. This will make our wikis more reliable and consistent for editors, readers, and tools to use, as well as making the development of future wikitext features easier. If this disrupts your workflow, don’t worry! You can still opt out through a user preference or turn Parsoid off on the current page using the Tools submenu, as described in the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:ParserMigration|Extension:ParserMigration]] documentation. There is [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Confidence Framework|more information about our roll-out strategy]] available, including the testing done before we turn on Parsoid for a new wiki. To report bugs and issues, please look at our [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Known Issues|known issues]] documentation and if you found a new bug please create a phab ticket and tag the [[phab:project/view/5846|Content Transform Team in Phabricator]]. <section end="announcement-content" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[mw:User:ABreault (WMF)|Content Transform Team]]</bdi> 20:33, 23 జూన్ 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:ABreault (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikimedia_Foundation/Product_and_Technology/Parsoid_Read_Views/2026-06-25_Wikipedias&oldid=30721311 --> == if possible rename [[అందగాడు (అయోమయనివృత్తి)]] to [[అందగాడు (సినిమా)]] == dismb is list of films only, thnx [[వాడుకరి:কল্কি|কল্কি]] ([[వాడుకరి చర్చ:কল্কি|చర్చ]]) 10:27, 24 జూన్ 2026 (UTC) == <span lang="en" dir="ltr">Deployment of Legal and Safety Contacts Link in the Footer of Your Wiki</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="Message"/> '''Legal & Safety Contacts''' Hello community, the Wikimedia Foundation has provided a [[wmf:Special:MyLanguage/Legal:Wikimedia Foundation Legal and Safety Contact Information|single legal and safety contact page]], to be linked in the footer of your wiki, to ensure access to accurate legal information. This is a regulatory requirement. We have already rolled out links to English, German, Italian, Spanish and other wikis and we will deploy to your wiki soon. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Legal_and_Safety_Contacts_FAQ|Please read more on the project page]] and leave any comments in this thread or on the [[m:Special:MyLanguage/Talk:Wikimedia Foundation Legal and Safety Contacts FAQ|talk page]]. <section end="Message"/> </div> -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 13:30, 25 జూన్ 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Sannita (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Sannita_(WMF)/Mass_sending_test&oldid=30731267 --> == why wiktionary template is landing on en.wiktionary == when i add <nowiki>{{Wiktionary}}</nowiki>, it is landing on en.wiktionary.org BUT NOT on te.wiktionary.org [[వాడుకరి:কল্কি|কল্কি]] ([[వాడుకరి చర్చ:কল্কি|చర్చ]]) 14:10, 26 జూన్ 2026 (UTC) == ఐదో వెయ్యి కోసం ఐదో ఎడిటథాన్ == ఫౌండేషను, గూగుల్‌లతో కలిసి మన యూజర్‌గ్రూపు నిర్వహిస్తున్న ప్రాజెక్టులో భాగంగా కొత్త వ్యాసాలను సృష్టించి, కంటెంటు గ్యాపును కొంత పూడ్చాలనేది మన సంకల్పం. అందులో భాగంగా ఇప్పటికి 4 ఎడిటథాన్లు పెట్టుకున్నాం. ఐదోది కూడా సిద్ధమైంది. జూలై 1 మొదలు కాబోతోంది. దానికి [[వికీపీడియా:వికీప్రాజెక్టు/యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5|ప్రాజెక్టుపేజీ]] పెట్టాం, చూడండి. ఈసారి కొత్త వ్యాసాలతో, పాటు పాత వ్యాసాలను మెరుగుపరచి మంచి వ్యాసాలుగా తీర్చిదిద్దే పని కూడా ఈ ప్రాజెక్టుతో మొదలుపెడుతున్నాం. తెవికీలో తొట్టతొలి 10 మంచి వ్యాసాలను తీర్చిదిద్ది, ప్రదర్శించే అవకాశం ఇది. ఈ ప్రాజెక్టుకు సంబంధించి, ఆన్‌లైను సమావేశం అవసరమని భావిస్తే ఇక్కడ రాయండి. వాటిని బట్టి, 29/30 తేదీల్లో ఒకరోజున ప్రాజేక్టు సమావేశం పెట్టవచ్చు. __ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 08:15, 27 జూన్ 2026 (UTC) == duplicates [[ఉషా]], [[ఉష (అయోమయ నివృత్తి)]] == thnx [[వాడుకరి:কল্কি|কল্কি]] ([[వాడుకరి చర్చ:কল্কি|చర్చ]]) 00:13, 28 జూన్ 2026 (UTC) :thnx , Clubed [[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] ([[వాడుకరి చర్చ:యర్రా రామారావు|చర్చ]]) 15:10, 28 జూన్ 2026 (UTC) == if possible rename [[లైలా మజ్ను]] to [[లైలా మజ్ను (సినిమా)]] == only films are listed, thnx or better, how do i rename or make change myself ? [[వాడుకరి:কল্কি|কল্কি]] ([[వాడుకరి చర్చ:কল্কি|చర్చ]]) 06:15, 28 జూన్ 2026 (UTC) == ఎడిటతాన్ -4 == యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-4 [https://w.wiki/Rrxy పోటీ ఫలితాలు] ప్రకటించారు. 1210 వ్యాసాలు ఈ ఎడిటథాన్-4 ద్వారా తెవికీ కి సమకూడాయి. ఈ పోటీలో మొత్తం 10 మంది వాడుకరులు పాల్గొన్నారు. 6మంది విజేతలు గా నిలిచారు. విజేతలకు అభినందనలు. పాల్గొన్న వాడుకరులందరికి, ఎడిటథాన్-4 సమన్వయ కర్త కశ్యప్ గారికి ధన్యవాదాలు. - తెలుగు వికీమీడియన్ల యూజర్ గ్రూప్ [[వాడుకరి:Vjsuseela|V.J.Suseela]] ([[వాడుకరి చర్చ:Vjsuseela|చర్చ]]) 12:35, 28 జూన్ 2026 (UTC) == పుట్టినరోజు పండగ == తెవికీ పుట్టినరోజు పండగ, కిందటిసారి తిరుపతిలో జరుపుకున్నట్లుగా ఈసారి కూడా ప్రత్యక్షంగా అందరం కలిసి జరుపుకునే ఆలోచన చేద్దామా? __ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 18:49, 8 జూలై 2026 (UTC) :అవును, ఇప్పటి నుండే ఆ పనులకు చర్యలు ప్రారంభిస్తేనే కార్యక్రమం విజయవంతంగా నిర్వహించకలుగుతాం [[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] ([[వాడుకరి చర్చ:యర్రా రామారావు|చర్చ]]) 06:16, 9 జూలై 2026 (UTC) :: చాలా ముందుచూపుతో మీ ఆలోచన బాగున్నది. ఈసారి నేను మిస్ కాను.--[[వాడుకరి:Rajasekhar1961|Rajasekhar1961]] ([[వాడుకరి చర్చ:Rajasekhar1961|చర్చ]]) 06:30, 9 జూలై 2026 (UTC) :నేను మొదట్లో ఈ ప్రయత్నం చేశాను.. కానీ కుదరలేదు. మీరు అందరు సహకారం అందిస్తే నిర్వాహకుడిగా నిర్వహించేందుకు సిద్ధం.--[[వాడుకరి:Batthini Vinay Kumar Goud|Batthini Vinay Kumar Goud]] ([[వాడుకరి చర్చ:Batthini Vinay Kumar Goud|చర్చ]]) 15:40, 9 జూలై 2026 (UTC) ::సూపర్ @[[వాడుకరి:Batthini Vinay Kumar Goud|వినయ్]] గారూ. మీ నిర్వాహకత్వం నాకు ఆమోదమే.__ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 17:48, 9 జూలై 2026 (UTC) :ఇలాంటి సమావేశాల వల్ల పాత వారికి ఉత్సాహం.. క్రొత్త వారికి విజ్ఞానం... :మీ ఆలోచనకు మద్దతు ఇస్తున్నా <span style="font-family:Papyrus; color:black">✥[[User:Srinivasrjy|Srinivasrjy]]✥^{[[User talk:Srinivasrjy|(📞talk)]]}</span> 03:48, 10 జూలై 2026 (UTC) :: అభినందనలు వినయ్ గారు. Conference grant - Deadline ఆగస్టు 31, 2026 https://meta.wikimedia.org/wiki/Grants:Conference_Grants/Timeline [[వాడుకరి:Vjsuseela|V.J.Suseela]] ([[వాడుకరి చర్చ:Vjsuseela|చర్చ]]) 09:24, 10 జూలై 2026 (UTC) :::ఇలాంటి పండుగలు ప్రతీ సంవత్సరం జరగాలి. అప్పుడే వాడుకరులకు ఉత్సాహం కలుగుతుంది. మీ ఆలోచనకు నేను మద్దతు తెలుపుతున్నాను. మనందరం సంవత్సరానికి ఒకసారి కలుసుకోవాలి. [[వాడుకరి:Kalasagary|Kalasagary]] ([[వాడుకరి చర్చ:Kalasagary|చర్చ]]) 17:36, 10 జూలై 2026 (UTC) ::@[[వాడుకరి:Batthini Vinay Kumar Goud|Batthini Vinay Kumar Goud]] గారూ, ఈ చర్చ మొదలై 8 రోజులైంది. నిర్వహించేందుకు మీరు ముందుకు వచ్చి వారమైంది. చిట్టచివరి వ్యాఖ్య వచ్చి కూడా 5 రోజులైంది. ఇకపై దీనికి వ్యాఖ్యలు రాకపోవచ్చుననిపిస్తోంది. వచ్చిన వ్యాఖ్యల్లో అందరూ ప్రోత్సాహమే ఇచ్చారు కాబట్టి, మీరు ప్రత్యిపాదనపై ముందుకు పోవచ్చు. సమావేశాలు పెట్టుకోవడం, మీతో కలిసి పనిచేసేందుకు ముందుకువచ్చేవాళ్ళను ఎంచుకోవడం చెయ్యాలి. ఆపై, స్థలం, తేదీలు, సమావేశాల రూపకల్పన వగైరాలు చెయ్యవచ్చు. __ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 16:22, 16 జూలై 2026 (UTC) :::@[[వాడుకరి:Chaduvari|Chaduvari]] గారు .. నేను రెండు మూడు రోజుల్లో ప్రణాళిక సిద్ధం చేసే పనిలో ఉంటాను.. ధన్యవాదాలు [[వాడుకరి:Batthini Vinay Kumar Goud|Batthini Vinay Kumar Goud]] ([[వాడుకరి చర్చ:Batthini Vinay Kumar Goud|చర్చ]]) 16:50, 16 జూలై 2026 (UTC) == ఎందరో వికీమీడియన్లు - 2 ప్రతిపాదన == 2024 జనవరిలో జరిగిన విశాఖపట్నం తెవికీ పండగలో మనం [[S:ఎందరో వికీమీడియన్లు|ఎందరో వికీమీడియన్లు]] అనే పేరుతో ఒక పుస్తకాన్ని విడుదల చేసాం. అందులో ఓ పాతిక ముప్ఫై మంది వికీమీడియన్ల గురించి రాసాం. అలాంటిదే మరొక ప్రయత్నం చేద్దామనే ప్రతిపాదన ఇది. మరొక పాతిక మంది వికీమీడియన్ల గురించి అలాగే రాస్తే ఇంకొక పుస్తకం వేద్దాం. ఒకవేళ పుట్టినరోజు పండగ జరిగితే, పుస్తకం ముద్రించి పండగలో విడుదల చెయ్యవచ్చు. లేదంటే పీడీయెఫ్ కట్టి ఆన్‌లైనులో పంచవచ్చు. మీమీ అభిప్రాయాలు చెప్పండి.__ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 11:40, 9 జూలై 2026 (UTC) :పాత పుస్తకాన్నే మార్పులు చేర్పులతో పునర్ముద్రణ చేస్తే బాగుంటుంది.. క్రొత్తగా ఎక్కువమంది వచ్చినట్లు లేదు.. అలాగే అనుభవజ్ఞులతో ఇంటర్వ్యూ చేసి ప్రచురించవచ్చు అనేది నా అభిప్రాయం <span style="font-family:Papyrus; color:black">✥[[User:Srinivasrjy|Srinivasrjy]]✥^{[[User talk:Srinivasrjy|(📞talk)]]}</span> 03:54, 10 జూలై 2026 (UTC) ::అది కొంతమంది వికీమీడియన్ల గురించి రాసిన పుస్తకం. మరికొందరు వికీమీడియన్ల గురించి రాస్తే బాగుంటుందని భావించి ఈ ప్రతిపాదన చేసాను. మీరన్నట్లు, వారి ఇంటర్వ్యూలను కూడా ప్రచురిస్తే ఇంకా బాగుంటుంది. అయితే ఈ విషయంపై మనిద్దరికీ తప్ప, మరెవరికీ ఆసక్తి ఉన్నట్టు లేదు.__ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 16:22, 15 జూలై 2026 (UTC) :::లేదండి. ప్రతిపాదన పెట్టారు కాబట్టి కొంత ముందుకు జరిగాక అందరు పాల్గొంటారని ఆశిస్తున్నాను. నా వంతు చేయగలిగేది ఏమైనా ఉంటే నేను కూడా పాల్గొంటాను. ధన్యవాదాలు. [[వాడుకరి:Vjsuseela|V.J.Suseela]] ([[వాడుకరి చర్చ:Vjsuseela|చర్చ]]) 10:26, 16 జూలై 2026 (UTC) ::::@[[వాడుకరి:Vjsuseela|Vjsuseela]] గారూ, గతంలో పుస్తకం తయారుచెయ్యడంలో సాధకబాధకాలన్నీ మీరు పడినవాళ్ళే. మీకు తెలీనిదేమీ కాదు. కిందటిసారి లాగానే ఈసారి కూడా పుస్తకం డిజైను చెయ్యడానికీ, ముద్రించడానికీ పవన్ గారూ, మీరూ పూనుకోవాల్సిందే. లేకపోతే అవదు. మీరిద్దరూ అందుకు ముందుంటారు. కానీ ముందసలు పుస్తకం '''రాసేదెవరు'''? '''ఎవరి గురించి''' రాయాలి? ::::గతంలో పుస్తకం వేసినపుడు చాలామంది వికీమీడియన్లు దాన్ని స్వాగతించారు, హర్షం వెలిబుచ్చారు. కానీ చాలా కొద్దిమంది - బహుశా ఒకరో ఇద్దరో - నిరసించడం మనకు వినిపించకపోలేదు. అనుచితమైనదీ, తోటి వాడుకరులను అవమానించేదీ అయిన చర్చ కూడా ఒకటి లేవనెత్తారు - రచ్చబండ లోనే. దాన్ని దృష్టిలో ఉంచుకునే, ఎవరైనా రాయడానికి ముందుకువస్తే వాళ్ళచేతనే రాయించుదామనీ, ఎవరి గురించి రాయాలో సముదాయం అభిప్రాయాలు తీసుకుని వాళ్ళగురించే రాయించుదామనీ అనుకున్నాను. కానీ అసలు పుస్తకం రాయాలా వద్దా అనేదానికే స్పందన లేదు కాబట్టి ఇక ముందుకు వెళ్ళలేమేమో అనిపిస్తోంది. __ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 13:21, 16 జూలై 2026 (UTC) :::::అలాగే అండి. ఇంకా టైం ఉంది కదా, చూద్దాం. [[వాడుకరి:Vjsuseela|V.J.Suseela]] ([[వాడుకరి చర్చ:Vjsuseela|చర్చ]]) 14:15, 16 జూలై 2026 (UTC) ::::::ఎందరో వికీమీడియన్లు -2 పుస్తకం ప్రచురించ దలిస్తే డిజైన్, ప్రింటింగ్ పనులకు నేను సహకరించగలను. ::::::2024 జనవరిలో ప్రచురించిన 'ఎందరో వికీమీడియన్లు' పుస్తకం ఇప్పుడు ఎక్కడ చూడాలి. [[వాడుకరి:Kalasagary|Kalasagary]] ([[వాడుకరి చర్చ:Kalasagary|చర్చ]]) 08:10, 17 జూలై 2026 (UTC) :::::::@[[వాడుకరి:Kalasagary|Kalasagary]] గారూ, ఆ పుస్తకాన్ని [[S:ఎందరో వికీమీడియన్లు|వికీసోర్సులో]] చూడవచ్చు, డౌన్‌లోడు చేసుకోవచ్చు.__ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 09:18, 17 జూలై 2026 (UTC) ::::::::ధన్యవాదాలు [[వాడుకరి:Kalasagary|Kalasagary]] ([[వాడుకరి చర్చ:Kalasagary|చర్చ]]) 10:34, 17 జూలై 2026 (UTC) == Deletion of non free images which are not linked to any article == Sorry for posting in English. Non free fair use images are not permitted if they are not used in any article. such images are to be deleted as it will be a copyright violation. There are 351 non free images in te.wiki which are not linked to any article. they need to be deleted. For kind attention. @[[వాడుకరి:Arjunaraoc|Arjunaraoc]] @[[వాడుకరి:K.Venkataramana|K.Venkataramana]] @[[వాడుకరి:Pavan santhosh.s|Pavan santhosh.s]] @[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] @[[వాడుకరి:Rajasekhar1961|Rajasekhar1961]] @[[వాడుకరి:T.sujatha|T.sujatha]] @[[వాడుకరి:Veeven|Veeven]] @[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] @[[వాడుకరి:రవిచంద్ర|రవిచంద్ర]] @[[వాడుకరి:రహ్మానుద్దీన్|రహ్మానుద్దీన్]] [జాబితా [[వికీపీడియా:నిర్వాహకుల నోటీసు బోర్డు]] పేజీలో ఉంది] [[వాడుకరి:Balajijagadesh|Balajijagadesh]] ([[వాడుకరి చర్చ:Balajijagadesh|చర్చ]]) 07:27, 14 జూలై 2026 (UTC) :[[వాడుకరి:Balajijagadesh|Balajijagadesh]], since the list is too long, I moved it to [[వికీపీడియా:నిర్వాహకుల నోటీసు బోర్డు|Admin's notice board]]. Also, since the list was for the attention of the Admins only, it is appropriate to move it there. __[[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 10:23, 15 జూలై 2026 (UTC) ::Thank you. - [[వాడుకరి:Balajijagadesh|Balajijagadesh]] ([[వాడుకరి చర్చ:Balajijagadesh|చర్చ]]) 11:51, 15 జూలై 2026 (UTC) == [[కుడుం]] = [[మోదక్ (పిండివంట)]] == both are same ? or కుడుం is undrallu ? [[వాడుకరి:কল্কি|কল্কি]] ([[వాడుకరి చర్చ:কল্কি|చర్చ]]) 04:43, 17 జూలై 2026 (UTC) == [[ప్రాథమిక మూలం]] = [[ప్రాథమిక వనరులు]] == both are about same topic. thnx. [[వాడుకరి:কল্কি|কল্কি]] ([[వాడుకరి చర్చ:কল্কি|చర్చ]]) 05:04, 17 జూలై 2026 (UTC) == suggest equivalents == * Municipality=పురపాలకసంఘం (correct?) * municipal corporation=? * స్థానిక స్వపరిపాలన సంస్థ=? * నగరపంచాయితీ=? [[వాడుకరి:কল্কি|কল্কি]] ([[వాడుకరి చర్చ:কল্কি|చర్చ]]) 07:13, 18 జూలై 2026 (UTC) == తెవికీలో తేదీ ఆకృతి == మన తేదీ ఆకృతి "'''2026 జూలై 1'''" లాగా ఉండాలన్న సంగతి మనకు తెలిసినదే! వ్యాసాల్లో వాడుకరులు ఈ ఆకృతినే వాడాలి. మూసలూ, మాడ్యూళ్ళు ఇతర తేదీ ఆకృతులను కూడా అనుమతిస్తాయి. గతంలో అవి ఇతర ఆకృతులను '''మాత్రమే''' ("1 జూలై 2026", "జూలై 1, 2026", "2026-07-02" వంటివి) అనుమతించేవి. తెవికీ తేదీ ఆకృతిని మనం విధానబద్ధం చేసుకున్నాక, అనేక మూసలు, మాడ్యూళ్ళలో కొత్త ఆకృతిని కూడా చేర్చుకున్నాం. అయితే, మూసలు మాడ్యూళ్ళ తాజా కూర్పులను దిగుమతి చేసుకుంటూ ఉంటాం కాబట్టి, అలా చేసుకున్నపుడు మనం చేసుకున్న మార్పులు పోతాయి. తాజాకూర్పులో ఆ మార్పులు మళ్ళీ చేసుకోవాలి. అలా చేసుకోనపుడు అవి మన తేదీ ఆకృతిని అంగీకరించవు. అలాంటి మాడ్యూళ్ళు, మూసలూ మనం ఎక్కువగా వాడేవాటిని పరిశీలించి, అవసరమైన మార్పులు చేసి, అవి చాలావరకు మన తేదీ ఆకృతిని అనుమతిస్తున్నాయని నిర్థారించుకున్నాను. ఇంకా ఎక్కడైనా మిగిలిపోతే ఇక్కడ చెప్పండి. నిర్వాహకులకు గమనికలు: # కొన్ని మూసలు మాడ్యూళ్ళు సంరక్షణలో ఉన్నందున నేను తేదీ ఆకృతి సవరణలు చెయ్యలేకపోయాను. వాటిలో మీరు చెయ్యండి. అలాగే, ఎక్కువగా వాడేవాటిలో ఇంకా ఏమైనా మిగిలిపోతే అవి కూడా చెయ్యండి. # తెవికీ తేదీ ఆకృతికి సంబంధించి, ఏయే మూసలు, మాడ్యూళ్ళలో మార్పులు చెయ్యాలో [[వికీపీడియా:దిగుమతి చేసిన మూసలు, మాడ్యూళ్ళలో చెయ్యవలసిన స్థానికీకరణ]] పేజీలో ఉంది. అవసరాన్ని బట్టి ఆయా మూసలు, మాడ్యూళ్ళలో తగు చర్యలు తీసుకోవలసినదిగా వినతి.__ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 11:39, 18 జూలై 2026 (UTC) == అభినందనలు == వికీమానియా 2026లో ల్యాప్‌టాప్‌లు అందుకుంటున్న [[వాడుకరి:Vjsuseela|సుశీల]] గారు, [[వాడుకరి:MYADAM ABHILASH |అభిలాష్]] గారికి శుభాభినందనలు..! - [[వాడుకరి:Muralikrishna m|Muralikrishna m]] ([[వాడుకరి చర్చ:Muralikrishna m|చర్చ]]) 08:18, 19 జూలై 2026 (UTC) :@[[వాడుకరి:Muralikrishna m|Muralikrishna m]] గారూ ధన్యవాదాలు! :మీ అందరి ప్రోత్సాహం, సహకారంతో ముందుకు సాగుతున్న నాకు.. వికీలో మరింత అంకితభావంతో పనిచేయడానికి ఫౌండేషన్ వాళ్ళు ఇచ్చే ఈ బహుమతి మరింత ప్రేరణనిస్తుంది. ఇక ముందు కూడా స్వేచ్ఛా విజ్ఞాన సర్వస్వ విస్తరణ కోసం మరింత కృషి చేస్తాను! :నా తరపున @[[వాడుకరి:Pavan santhosh.s|Pavan santhosh.s]] గారు పారిస్ లో జరిగే కాన్ఫరెన్స్ లో ల్యాప్ టాప్ అందుకోనున్నారు. వారికీ ప్రత్యేక కృతజ్ఞతలు! [[వాడుకరి:MYADAM ABHILASH|అభిలాష్ మ్యాడం]] ([[వాడుకరి చర్చ:MYADAM ABHILASH|చర్చ]]) 09:29, 19 జూలై 2026 (UTC) : @ ధన్యవాదాలు [[వాడుకరి:Muralikrishna m|Muralikrishna m]] గారూ! నేను [[User:I.Mahesh| I.మహేష్]] గారిని అడిగాను. ఆయన తెస్తానన్నారు. వికీ ఫౌండేషన్ వాళ్ళు ఈ విధంగా లాప్ టాప్ ఇవ్వడం చాలా ఉపయోగకరం అనుకుంటున్నాను. సహకరించి మంచి ఎండార్స్మెంట్ ఇచ్చిన మన తెలుగు కమ్మ్యూనిటీ సభ్యులకు, ఇతర భాషా సభ్యులకు అందరికి ధన్యవాదాలు. --[[వాడుకరి:Vjsuseela|V.J.Suseela]] ([[వాడుకరి చర్చ:Vjsuseela|చర్చ]]) 10:20, 19 జూలై 2026 (UTC) @[[వాడుకరి:MYADAM ABHILASH|MYADAM ABHILASH]] గారికి @[[వాడుకరి:Vjsuseela|Vjsuseela]] మేడం గారికి అభినందనలు. [[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 10:51, 19 జూలై 2026 (UTC) <br> @[[వాడుకరి:Pavan santhosh.s|పవన్ సంతోష్]] గారు, [[వాడుకరి:I.Mahesh|మహేష్]] గారికి కూడా ప్రత్యేక ధన్యవాదాలు..! - [[వాడుకరి:Muralikrishna m|Muralikrishna m]] ([[వాడుకరి చర్చ:Muralikrishna m|చర్చ]]) 05:48, 20 జూలై 2026 (UTC) fbb6dtvultfmq6gwkrm7dzkgdn5uptl 4908660 4908643 2026-07-20T06:56:06Z Vjsuseela 35888 /* అభినందనలు */ సమాధానం 4908660 wikitext text/x-wiki {{అడ్డదారి|[[WP:VP]]}} {{రచ్చబండ}} {{కొత్త విభాగము | వ్యాఖ్య=కొత్త చర్చ ప్రారంభించండి}} {{Archives|auto=yes}} {{మొదటిపేజీ_నిర్వహణస్థితి}} {{సహకారం_స్థితి}} == Call for Applications: TTT 2026 (Deadline Extended to 20 May) == ''<small>Apologies for writing in English. Please feel free to translate this into your language.</small>'' Hello everyone, We hope you are doing well. We would like to share that applications for the [[:m:IIITH-OKI/Train the Trainer Program/2026|Train the Trainer (TTT) 2026]] program are currently open. TTT is a capacity-building initiative aimed at supporting Wikimedians in developing training, facilitation, and leadership skills. We are happy to inform you that the scholarship application deadline has been [[:m:IIITH-OKI/Train the Trainer Program/2026/Scholarship|extended until 20 May 2026]]. We are still receiving applications and encourage interested community members, especially emerging leaders, to [https://docs.google.com/forms/d/17eq6lJNCTVBoKRqz5IdSCiYWv-eHBrYRnx1wXfncwLI/viewform?edit_requested=true&pli=1 apply]. We also request your support in sharing this opportunity within your communities and networks, so that it can reach a wider and more diverse group of participants. Thank you for your continued support. '''OKI (IIIT-H)''' [[వాడుకరి:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[వాడుకరి చర్చ:MediaWiki message delivery|చర్చ]]) 13:02, 17 మే 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Nitesh (OKI)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Nitesh_Gill/lists/Indic_VPs&oldid=30361720 --> == ఉరుకుల పరుగుల ఉర్దూ వికీపీడియా == ఉర్దూ వికీపీడియా పరుగెత్తుతోంది. మార్చి 1 న 2,40,000 వ్యాసాలుండగా ఇవ్వాళ అది 4,42,000 దాటింది. మూడు నెల్లలు ఇంకా నిండలేదు, లక్షా 80 వేల కొత్త వ్యాసాలు వచ్చాయి. వ్యాసాల సంఖ్య పరంగా ఈ 3 నెలల్లో 50 వ స్థానం నుండి 34 వ స్థానానికి ఎగబాకింది. ఏప్రిల్లో 97457, మేలో 94834 వ్యాసాలు రాసారు. 2026 లో మొత్తం దాదాపు 2,06,000 వ్యాసాలొచ్చాయి. వీటిలో ఎక్కువ వ్యాసాలు బాట్లు రాసినవే - ఒక బాటు 86,933 వ్యాసాలు రాయగా, మరోటి 86,015 రాసింది. ఒక వాడుకరి 20,000 రాసారు. అయితే - ఇవన్నీ చాలావరకూ చిన్నచిన్న వ్యాసాలే. 2026 లో వచ్చిన 2 లక్షల 6 వేల వ్యాసాల సగటు పరిమాణం 1974 బైట్లు. ఆ వికీలో ఉన్న మొత్తం వ్యాసాలు 4,42,000. సగటున ఒక్కో కంటెంటు పేజీలో ఉన్న పదాల సంఖ్య 208. పోలిక కోసం చూస్తే - తెలుగులో ఇది 502.__ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 10:00, 22 మే 2026 (UTC) :అంత వేగంగా సృష్టించారంటే దాని నాణ్యత ఏ మాత్రం ఉంటుందో మరి. ఈ ఏఐ యుగంలో ఎవరైనా అలా సృష్టించేస్తున్నారు. మనం వేగమే కాకుండా, నాణ్యత, భాషా సొగసు లాంటి వాటిమీద దృష్టి పెడితే బాగుంటుందని నా అభిప్రాయం. [[వాడుకరి:రవిచంద్ర|రవిచంద్ర]] [[వాడుకరి చర్చ:రవిచంద్ర|(చర్చ)]] 10:08, 22 మే 2026 (UTC) ::రెండిటిని సమతుల్యంగా ఉండేటట్లు ప్రాజెక్టులు నిర్వహించాలని నా అభిప్రాయం [[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] ([[వాడుకరి చర్చ:యర్రా రామారావు|చర్చ]]) 11:45, 22 మే 2026 (UTC) == duplicates [[నీతో (సినిమా)]], [[నీతో (2022 సినిమా)]] == duplicates [[నీతో (సినిమా)]], [[నీతో (2022 సినిమా)]] [[వాడుకరి:কল্কি|কল্কি]] ([[వాడుకరి చర్చ:কল্কি|చర్చ]]) 09:39, 24 మే 2026 (UTC) ::[[వాడుకరి:কল্কি|কল্কি]] గారూ [[నీతో (2022 సినిమా)]] వ్యాసంలో విలీనం మూస చేర్చబడినది. ఆ వ్యాసాన్ని అంతకు పూర్వం సృష్టించిన [[నీతో (సినిమా)]] లో విలీనం చేయడం జరుగుతుంది. ఈ విలీన విషయాన్ని గుర్తించినందుకు ధన్యవాదాలు.➤ <span style="white-space:nowrap;text-shadow:white 0em 0em 0.8em,#FF5800 -0.8em -0.8em 0.9em,#00FF00 0.7em 0.7em 0.8em;color:#00FF00"><span style="color:blue"> [[User:K.Venkataramana|కె.వెంకటరమణ]] ❋ [[User talk:K.Venkataramana|చర్చ]]</span></span> 10:12, 24 మే 2026 (UTC) == duplicates [[వేపాడ సుబ్బారావు]] [[కంచరపాలెం రాజు]] == thnx [[వాడుకరి:কল্কি|কল্কি]] ([[వాడుకరి చర్చ:কল্কি|చర్చ]]) 16:39, 24 మే 2026 (UTC) কল্কি గారూ [[వేపాడ సుబ్బారావు]] వ్యాసంలో విలీనం మూస చేర్చబడినది. ఆ వ్యాసాన్ని అంతకు పూర్వం సృష్టించిన [[కంచరపాలెం రాజు]] లో విలీనం చేయడం జరుగుతుంది. ఈ విలీన విషయాన్ని గుర్తించినందుకు ధన్యవాదాలు.[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] ([[వాడుకరి చర్చ:యర్రా రామారావు|చర్చ]]) 17:24, 24 మే 2026 (UTC) == duplicates [[అన్నదా శంకర్ రాయ్]], [[ఆనంద శంకర్ రే]] == thnx [[వాడుకరి:কল্কি|কল্কি]] ([[వాడుకరి చర్చ:কল্কি|చర్చ]]) 05:47, 25 మే 2026 (UTC) :@[[వాడుకరి:কল্কি|কল্কি]] గారూ [[ఆనంద శంకర్ రే]] వ్యాసంలో విలీనం మూస చేర్చబడినది. ఆ వ్యాసాన్ని అంతకు పూర్వం సృష్టించిన [[అన్నదా శంకర్ రాయ్]] లో విలీనం చేయడం జరుగుతుంది. ఈ విలీన విషయాన్ని గుర్తించినందుకు ధన్యవాదాలు. [[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] ([[వాడుకరి చర్చ:యర్రా రామారావు|చర్చ]]) 06:15, 25 మే 2026 (UTC) == మూలాల అనువాదం == వ్యాసపాఠ్యంతో పాటు మూలాలను కూడా అనువదించిన సందర్భాలు కనిపించాయి. మూలంలో వాడే మూసలు కొన్ని ఉన్నాయి - Cite book, Cite journal, Harvp ఇలాంటివి. ఇవి మూస పేర్లు. వాటిని అలాగే, ఇంగ్లీషు లోనే వాడాలి. వీటిని తెలుగు లోకి అనువదించడం/లిప్యంతరీకరణ చెయ్యకూడదు. ఇవే కాదు, ఏ మూసనూ చెయ్యకూడదు. అలాగే ఈ మూసల్లో అనేక పరామితులు ఉంటాయి - {{para|first}}, {{para|author}}, {{para|access-date}}, {{para|editor}},.. వగైరా. వీటిని కూడా అనువదించకూడదు. కొన్ని పేజీల్లో వీటిని అనువదించారు. ఉదాహరణకు, Cite book కు "సైట్ బుక్" అని, "సైట్ పుస్తకం" అని, "ఉల్లేఖన పుస్తకం", "ఉదయించిన పుస్తకం", "ఉదహరించిన పుస్తకం" ఇలా రకరకాలు అనువాదాలున్నాయి. పరామితుల్లో "రచయిత-లింక్", "యాక్సెస్-డేట్", "తేదీ", "సంవత్సరం" - లాంటి అనువాదాలున్నాయి. dead link ను చనిపోయిన అని అనువదించింది. వీటి కారణంగా మూలాల్లో అనేక దోషాలు ఏర్పడి, ఆ పేజీలు "మూలాల లోపాలున్న పేజీలు", "CS1 errors:.." లాంటి వర్గాల్లోకి ఆటోమాటిగ్గా చేరిపోయాయి. [[న్యూజీలాండ్]] అనే పేజీలో ఇలాంటి అనువాదాలను సవరించాను (ఆ పేజీలో చెయ్యాల్సింది ఇంకా ఉంది). వెతుకులాటలో చూస్తే, కింది పేజీల్లో కూడా ఇలాంటి దోషాలు ఉన్నట్లు తెలిసింది. ఇంకా ఎన్ని పేజీల్లో ఉన్నాయో తెలీదు. {{hlist| * [[బిల్ క్లింటన్]] * [[ఫ్లోరెన్స్ నైటింగేల్]] * [[రోమన్ సామ్రాజ్యం]] * [[వ్లాదిమిర్ పుతిన్]] * [[రిచర్డ్ నిక్సన్]] * [[హెర్డు ఐలాండ్&మెక్‌డొనాల్డ్ దీవులు]] * [[నార్ఫోక్ దీవులు]] * [[డ్వైట్ డి. ఐసెన్‌హోవర్]] * [[యులిస్సెస్ ఎస్. గ్రాంటు]] * [[విలియమ్ హెన్రీ హారిసన్]] * [[రష్యన్ సామ్రాజ్యం]] * [[ఆస్ట్రియా సామ్రాజ్యం]] * [[న్యూ గినియా]] * [[జేమ్స్ మన్రో]] * [[ఫ్రాంక్లిన్ పియర్స్]] * [[హ్యారీ ఎస్. ట్రూమన్]] * [[రెండవ మెక్సికన్ సామ్రాజ్యం]] * [[స్పానిష్ సామ్రాజ్యం]] * [[ఫ్రెంచి అల్జీరియా]] * [[మొదటి ఫ్రెంచి సామ్రాజ్యం]] }} "రోమన్ సామ్రాజ్యం" పేజీలో మూలాల్లోని మూసలకు చేసిన అనువాదాలు 340 పైచిలుకు ఉన్నాయి. మొత్తం ఉన్న మూలాలు 550 పైచిలుకు. === ఎందుకు ఇలా జరిగింది? === ఇంగ్లీషు వ్యాసం లోని '''సోర్సుటెక్స్టు'''ను గూగుల్ ట్రాన్స్‌లేట్ సైటుకు ఇస్తే, బహుశా ఇలాగే అనువదిస్తుంది. యంత్రాన్ని వాడి అనువాదాలు చేసేటపుడు, సోర్సు టెక్స్టును కాకుండా (అంటే పేజీని సోర్స్ ఎడిట్ మోడ్‌లో తెరిచి, ఎడిటరు నుండి కాపీ చేసుకోవడం), విజువల్ ఎడిటరు నుండి కాపీచేసుకుని అనువదించినా, రెండర్డ్ టెక్స్టును (అంటే పాఠకుడికి కనబడే పాఠ్యం) అనువదించినా ఇలాంటివి జరగవు. అయితే ఈ పద్ధతుల్లో మూలాలు, లింకులూ రావు. అంచేత సోర్సుకోడును అనువదిస్తూ ఉండి ఉంటారు (కానీ, సోర్సుకోడు అనువాదంలో బోలెడన్ని ఎర్రలింకులు వచ్చేస్తాయి) === ఇకపై ఏం చెయ్యాలి? === దీనికి ఒక చక్కటి, సులువైన, తెలివైన, విలువైన పరిష్కారం వేసే ఉంది. అదే అనువాద పరికరం! అదే అనువాదం చేస్తుంది. అదే వికీలింకులను చేరుస్తుంది. మూలాలు, మూసలు, వర్గాలూ.. వగైరాలను అదే చేర్చేస్తుంది. ఈ మూసలను అనువదించడాలు, పరామితులను అనువదించడాలూ అది చెయ్యదు (వేరే తప్పులు చేస్తుంది. :-) మనం చెయ్యాల్సిందల్లా ఆ తప్పులను సవరించడం -"మరియు" లను ఏరెయ్యడం, భాషను సహజమైన తెలుగు లాగా మార్చడం, వగైరా!) === ఇపుడేం చెయ్యాలి === సవరించాలి. "మూలాల లోపాలున్న పేజీలు", "CS1 errors:.." లాంటి వర్గాలు పోయే దాకా సవరణలు చెయ్యాలి. అనువాదాల స్థానే, ఇంగ్లీషులో ఉండే ఒరిజినల్ పేర్లను పెట్టాలి. ;వినతి :వాడుకరులు తమతమ వీలును బట్టి పై పేజీల్లోని దోషాలను సవరించవలసినదిగా వినతి. ;గమనిక :ఈ పనికి కాస్త సమయం పట్టే అవకాశం ఉంది. __ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 00:14, 27 మే 2026 (UTC) == <span lang="en" dir="ltr">Vote now in the 2026 U4C election</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Eligible voters are asked to participate in the 2026 [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] election. More information–including an eligibility check, voting process information, candidate information, and a link to the vote–are available on Meta at the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|2026 Election information page]]. The vote closes on 2 June 2026 at [https://zonestamp.toolforge.org/1780358400 00:00 UTC]. Please vote if your account is eligible. Results will be available by 14 June 2026. -- In cooperation with the U4C,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 17:15, 27 మే 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 --> == వ్యాసంలో మూలాలను ఉల్లేఖించడం ఎలా? == వ్యాసంలో మూలాలను ఎలా ఉల్లేఖించాలి, అందులో ఎలాంటి లోపాలు జరుగుతాయి అనే విషయమై సమాచారాన్ని [[సహాయం:మూలాల ఉల్లేఖన పద్ధతులు, లోపాలు]] అనే పేజీలో చూడవచ్చు. ఈ అంశానికి సంబంధించి ఏమైనా సందేహాలుంటే ఇక్కడే, దీనికిందనే రాయండి.__ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 00:01, 30 మే 2026 (UTC) :ధన్యవాదాలండి. [[వాడుకరి:Vjsuseela|V.J.Suseela]] ([[వాడుకరి చర్చ:Vjsuseela|చర్చ]]) 03:34, 30 మే 2026 (UTC) == 4వ ఎడిట థాన్ ముగిసింది == 4వ ఎడిట థాన్ జూన్ 1, తో ముగిసింది. 10మంది వాడుకరులు పాల్గొన్నారు. 1160పైగా వ్యాసాలు తెలుగువికీపీడియాలో చేరాయి. మూల్యాంకనం, పోటీ ఫలితాల ప్రకటన త్వరలోనే జరుగుతుంది. పాల్గొన్న ప్రతివారికి పేరు పేరునా ధన్యవాదాలు. ఈ కార్యక్రమాన్ని సమన్వయం చేసిన కశ్యప్ గారికి, సహాయంతో కూడిన ప్రోత్సాహం అందించిన చదువరిగారికి ప్రత్యేకంగా కృతజ్ఞతలు. [[వాడుకరి:Vjsuseela|V.J.Suseela]] ([[వాడుకరి చర్చ:Vjsuseela|చర్చ]]) 11:44, 1 జూన్ 2026 (UTC) == duplicates [[హబీబ్ రెహమాన్]], [[హబీబ్ రెహమాన్ (వాస్తుశిల్పి)]] == thnx [[వాడుకరి:কল্কি|কল্কি]] ([[వాడుకరి చర్చ:কল্কি|చర్చ]]) 03:47, 5 జూన్ 2026 (UTC) :@[[వాడుకరి:কল্কি|কল্কি]] Thank you for identifying and providing information, I have added the merge template. [[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] ([[వాడుకరి చర్చ:యర్రా రామారావు|చర్చ]]) 04:56, 5 జూన్ 2026 (UTC) == duplicates [[హీనో కుహ్న్]], [[హెయినో గుంథర్ కున్]] == thnx [[వాడుకరి:কল্কি|কল্কি]] ([[వాడుకరి చర్చ:কল্কি|చర్చ]]) 03:59, 5 జూన్ 2026 (UTC) :@[[వాడుకరి:কল্কি|কল্কি]] Thank you for identifying and providing the information, I have merged it. [[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] ([[వాడుకరి చర్చ:యర్రా రామారావు|చర్చ]]) 04:56, 5 జూన్ 2026 (UTC) == Harv, Sfn లాంటి పొట్టి మూలాల్లో no-target లోపాలు == ఇన్‌లైను మూలాలు ఇవ్వడానికి Cite book, Cite web, Cite journal లాంటి పలు CS1 మూసలు, Citatation అనే CS2 మూస వాడడం మామూలే. వీటిని వాడుతూనే మూలాలను ప్రదర్శించే మరొక పద్ధతి పొట్టి మూలాలు. అది ఇవ్వడంలో దొర్లే లోపాల గురించి చెప్పే సహాయకం "వికీపీడియా:వాడుకరులకు సూచనలు" పేజీలో [[వికీపీడియా:వాడుకరులకు సూచనలు#Harv, Sfn మూలాల్లో no-target లోపాలు|Harv, Sfn మూలాల్లో no-target లోపాలు]] విభాగంలో చూడవచ్చు. __ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 02:43, 7 జూన్ 2026 (UTC) :@[[వాడుకరి:Chaduvari|చదువరి]] గారూ నేను దీనిద్వారా కొన్ని తెలియని సూచనలు తెలుసుకున్నాను. చాలా విపులంగా పూర్తి తెలుగులో రాసినందుకు ధన్యవాదాలు. [[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] ([[వాడుకరి చర్చ:యర్రా రామారావు|చర్చ]]) 03:01, 7 జూన్ 2026 (UTC) == ప్రచురించాక మూలాల్లో లోపాలు లేవని నిర్థారించుకోవాలి == * కొత్త పేజీని ప్రచురించాక గానీ, పాత పేజీలో కొత్తగా మూలాలు చేర్చి ప్రచురించినపుడు గానీ మూలాల్లో లోపాలేమీ లేవని నిర్థారించుకోవాలి. లోపాలు ఉంటే ఆ పేజీ, కింది వర్గాల్లోకి చేరుతుంది. ** [[:వర్గం:మూలాల లోపాలున్న పేజీలు]] - ఖాళీ మూలం ఇవ్వడం, ఒకే మూలాన్ని పదేపదే నిర్వచించడం, "గమనికల"ను పాఠ్యంలో చేర్చి, సంబంధిత ప్రదర్శన మూసను ఇవ్వకపోవడం వలన ఈ లోపాలు ఏర్పడతాయి. ** [[:వర్గం:CS1 errors]] - మూలాల్లో వాడే CS1 మూసల్లో ఇచ్చే పరామితుల విలువలు సరిగా ఇవ్వకపోతే దొర్లే లోపాలు. ఇందులో 50 పైగా రకాల లోపాలు ఉన్నాయి. వీటికి ఒక్కొక్కదానికీ ప్రత్యేకించిన వర్గం ఉంది. అవి -CS1 errors: dates, CS1 errors: unrecognized parameter రూపంలో ఉంటాయి. అవన్నీ ఈ "CS1 errors" వర్గంలో ఉపవర్గాలుగా ఉంటాయి. ** [[:వర్గం:Harv and Sfn no-target errors]] - పొట్టి మూలాలు ఇచ్చి, సంబంధిత పొడుగు మూలాలు ఇవ్వకపోయినా, సరిగా ఇవ్వకపోయినా దొర్లే లోపాలు * పైవి కాకుండా పాఠ్యంతో పాటు మూస పేరును/పరామితి పేరును కూడా అనువదించినపుడు, సాఫ్టువేరుకు ఆ పేర్లు అర్థం కాక, లోపం చూపిస్తుంది. ఆ లోపం ఉన్న పేజీలు [[:వర్గం:మూలాల లోపాలున్న పేజీలు]] వర్గం లోకే చేరతాయి. ఈ లోపాలున్న పేజీలను ప్రత్యేకించి చూపేందుకు, వేరే వర్గం కూడా ఉంది. {{tl|మూసలను అనువదించారు}} అనే మూసను ఈ పేజీల్లో మానవికంగా చేర్చినపుడు ఆ పేజీ [[:వర్గం:మూలాల మూసలను అనువదించిన పేజీలు]] అనే వర్గం లోకి చేరుతుంది. తద్వారా ఈ లోపాలను గుర్తించవచ్చు. **'''గమనిక''': ఈ లోపం మామూలుగా (డిఫాల్టుగా) కనబడదు. ప్రతీ వాడుకరికీ ప్రత్యేకించిన [[ప్రత్యేక:MyPage/common.css]] అనే పేజీలో కింది లైన్‌ను చేర్చుకుంటే ఈ లోపాలు కనిపిస్తాయి. ఈ పేజీ ప్రస్తుతం ఉనికిలో లేకపోతే, ఈ లైనుతో కొత్తగా సృష్టించుకోవాలి. ఉదాహరణకు [[వాడుకరి:Chaduvari/common.css|ఈ పేజీ]] చూడవచ్చు. డిఫాల్టుగా కనబడే సౌకర్యం భవిష్యత్తులో రావచ్చని భావిస్తున్నారు. ::: {{code|lang=css|.harv-error {display: inline !important;} /* display Module:Footnotes errors */}} * లోపాలను సవరించి, పేజీ పై వర్గాల్లో లేదని నిర్థారించుకోవాలి. __ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 04:29, 7 జూన్ 2026 (UTC) :ప్రతీసారీ ఇవి సమస్య గానే ఉంటాయి, ముఖ్యంగా అనువాద వ్యాసాలలో. విపులంగా తెలియ చేసినందుకు ధన్యవాదాలు అండి. [[వాడుకరి:Vjsuseela|V.J.Suseela]] ([[వాడుకరి చర్చ:Vjsuseela|చర్చ]]) 07:43, 7 జూన్ 2026 (UTC) == కర్సరు మాయమౌతోంది! == వికీపీడియాలో పేజీలో దిద్దుబాట్లు చేసేటపుడు, ఎడిట్ పెట్టెలో కర్సరు కాసేపు కనబడకుండా మాయమౌతోంది. ఎడిట్ పెట్టె నుండి బయటికి వస్తే కనబడుతోంది. సమస్యంతా ఎడిట్ పెట్టె లోనే. ఒక ఆరేడు సెకండ్ల తరువాత కనబడుతోంది. చాలా ఎక్కువగా జరుగుతోంది. ఇంకెవరికైనా ఉందా ఈ సమస్య?__ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 12:53, 7 జూన్ 2026 (UTC) :మొత్తం మీద నాకు కూడా కాసేపుటికి కానీ కనిపించుటలేదు [[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] ([[వాడుకరి చర్చ:యర్రా రామారావు|చర్చ]]) 16:39, 7 జూన్ 2026 (UTC) == duplicates [[చక్కెర సీతాఫలం]], [[సీతాఫలం]] == thnx [[వాడుకరి:কল্কি|কল্কি]] ([[వాడుకరి చర్చ:কল্কি|చర్చ]]) 04:38, 8 జూన్ 2026 (UTC) :@[[వాడుకరి:কল্কি|কল্কি]] Sir, I've set up templates that need to be merged into two articles. Thanks for letting me know. [[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] ([[వాడుకరి చర్చ:యర్రా రామారావు|చర్చ]]) 05:48, 8 జూన్ 2026 (UTC) == దాచిన వర్గాలను చూడాలంటే.. == తెవికీ పేజీల్లో మామూలుగా మనకు కనబడే వర్గాలతో పాటు దాచిన వర్గాలు కూడా ఉంటాయని తెలిసిన సంగతే. వాటిని చూడడం పాఠకులకు అవసరం కాకపోయినా, వికీలో దిద్దుబాట్లు చేసే వాడుకరులకు అవసరం. పేజీలో కొన్ని లోపాలు ఉన్నపుడు సాఫ్టువేరు ఆటోమాటిగ్గా వాటిని కొన్ని వర్గాల్లోకి చేరుస్తుంది. అవి దాచిన వర్గాల్లో ఉంటాయి. ఉదాహరణకు, పొట్టి మూలాలలో లోపాలు ఉన్న పేజీలను [[:వర్గం:Harv and Sfn no-target errors|Harv and Sfn no-target errors]] అనే వర్గం లోకి చేరుస్తుంది. వాటిని చూడాలంటే మన అభిరుచుల్లో, [[ప్రత్యేక:అభిరుచులు#mw-prefsection-rendering|రూపురేఖలు]] ట్యాబులో ఉండే "{{int:Tog-showhiddencats}}" అనే అంశాన్ని ఎంచుకోవాలి (టిక్కు పెట్టుకోవాలి). అపుడు దాచిన వర్గాలన్నీ కనిపిస్తాయి.__ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 06:28, 8 జూన్ 2026 (UTC) == "ఇటీవలి మార్పులు"లో ఒక విశేషం == మీ అభిరుచుల్లో [[ప్రత్యేక:అభిరుచులు#mw-prefsection-rendering|రూపురేఖలు]] ట్యాబులో, "{{int:Checkuser-userinfocard-enable-preference-description/te}}" అనే అంశాన్ని ఎంచుకుంటే, "ఇటీవలి మార్పులు"లో ఒక కొత్త విశేషం కనిపిస్తుంది. ఈసరికే దీన్ని వాడి ఉంటే సరి, లేదంటే...__ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 06:17, 10 జూన్ 2026 (UTC) :అవును ,నేనూ ఇప్పుడే ఎనేబుల్ చేసుకున్నాను. [[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] ([[వాడుకరి చర్చ:యర్రా రామారావు|చర్చ]]) 06:35, 10 జూన్ 2026 (UTC) == duplicates [[పసలపూడి వీరబాబు]], [[విరుమాన్]] == thnx [[వాడుకరి:কল্কি|কল্কি]] ([[వాడుకరి చర్చ:কল্কি|చర్చ]]) 14:13, 12 జూన్ 2026 (UTC) :@[[వాడుకరి:কল্কি|কল্কি]] The first of these two is a Telugu movie, the second is a Tamil movie, two different articles, thank you [[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] ([[వాడుకరి చర్చ:యర్రా రామారావు|చర్చ]]) 14:48, 12 జూన్ 2026 (UTC) == మంచి వ్యాసాల వికీప్రాజెక్టు == వ్యాసాల్లోని నాణ్యత పెంచి, మంచి వ్యాసాలుగా మలచేందుకు [[వికీపీడియా:వికీప్రాజెక్టు/మంచి వ్యాసాల ఫ్యాక్టరీ]] అనే వికీప్రాజెక్టు మొదలుపెట్టాను. ఆసక్తి ఉన్నవారు చేరండి. __ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 06:13, 18 జూన్ 2026 (UTC) :ప్రతిపాదన బావుంది . తుది గడువు లేకపోవడం ఇంకా బావుంది. పాల్గొంటాను. [[వాడుకరి:Vjsuseela|V.J.Suseela]] ([[వాడుకరి చర్చ:Vjsuseela|చర్చ]]) 09:32, 18 జూన్ 2026 (UTC) == తొలగించేందుకు ప్రతిపాదించిన పేజీలు == కింది పేజీలను తొలగించడానికి ప్రతిపాదిస్తూ ఆ పేజీల్లో మూసలు పెట్టారు. కానీ, తొలగింపు చర్చ పేజీని తెరవలేదు. అంచేత చర్చ ఏమీ జరగలేదు. ఈ పేజీలను పరిశీలించి, వాటి చర్చ పేజీల్లో గానీ, లేదా తొలగింపు చర్చ పేజీని సృష్టించి అక్కడ గానీ.. అభిప్రాయాలు చెబితే, నిర్ణయాలు తీసుకోవచ్చు. * [[బర్డ్ ఫౌండేషన్]] (ఇదే కంటెంట్ [[ఐబిసిఎఫ్]] లో ఉంది, ఎన్వికీ లో తొలగింపుకు ప్రతిపాదించారు. మెరుగు పరచడానికి అనుమతి అడగాలి) * [[జన్మ సిద్దాంతం]] * [[గ్రహస్థితి]] * [[గోచారము]] * [[ఐబిసిఎఫ్]] (ఇదే కంటెంట్ [[బర్డ్ ఫౌండేషన్]] లో ఉంది) * [[లక్ష్మీ నారాయణ మహరాణా]] (నేను మెరుగు పరుస్తాను)--[[వాడుకరి:Vjsuseela|V.J.Suseela]] ([[వాడుకరి చర్చ:Vjsuseela|చర్చ]]) 06:30, 28 జూన్ 2026 (UTC) : మెరుగు పరిచాను --[[వాడుకరి:Vjsuseela|V.J.Suseela]] ([[వాడుకరి చర్చ:Vjsuseela|చర్చ]]) 04:20, 6 జూలై 2026 (UTC) * [[సామ్ (సంగీతకారుడు)]] (నేను మెరుగు పరుస్తాను) --[[వాడుకరి:Vjsuseela|V.J.Suseela]] ([[వాడుకరి చర్చ:Vjsuseela|చర్చ]]) 06:30, 28 జూన్ 2026 (UTC) : ప్రయత్నం చేశాను. కాలేదు. తొలగింపుకు సమర్ధించాను. --[[వాడుకరి:Vjsuseela|V.J.Suseela]] ([[వాడుకరి చర్చ:Vjsuseela|చర్చ]]) 04:20, 6 జూలై 2026 (UTC) * [[రాశులు-అధిపతులు]] __ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 16:28, 21 జూన్ 2026 (UTC) :::మెరుగు పరుస్తాను అనే వాడుకరులు ప్రక్కన సంతకం చేయండి. ఆ వ్యాస తొలగింపు చర్చలో కూడా పాల్గొని ఆ విషయాన్ని తెలియజేయండి.➤ <span style="white-space:nowrap;text-shadow:white 0em 0em 0.8em,#FF5800 -0.8em -0.8em 0.9em,#00FF00 0.7em 0.7em 0.8em;color:#00FF00"><span style="color:blue"> [[User:K.Venkataramana|కె.వెంకటరమణ]] ❋ [[User talk:K.Venkataramana|చర్చ]]</span></span> 15:09, 25 జూన్ 2026 (UTC) == RFC about AI-generated content in Wikimedia Commons == <bdi lang="en" dir="ltr">Apologies for writing in English, please help translate this message to your language. You are invited to participate in a [[c:Commons:Requests for comment/Policy update for AI content|request for comment on Wikimedia Commons about a policy update for AI content]]. This may affect files that are uploaded to Wikimedia Commons for use on this project. Thank you. [[m:User:Codename Noreste|Codename Noreste]] ([[m:User talk:Codename Noreste|చర్చ]])</bdi> 17:11, 23 జూన్ 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Codename Noreste@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 --> == <span lang="en" dir="ltr">Migration to Parsoid</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> <em>[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Product and Technology/Parsoid Read Views/Read View Announcement|Read this in another language]]</em> Hello everyone! I am glad to inform you that as the next step in the [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification|Parser Unification]] project, Parsoid will soon be turned on as the default article renderer on your wiki. We are gradually increasing the number of wikis using Parsoid, with the intention of making it the default wikitext parser for MediaWiki's next long-term support release. This will make our wikis more reliable and consistent for editors, readers, and tools to use, as well as making the development of future wikitext features easier. If this disrupts your workflow, don’t worry! You can still opt out through a user preference or turn Parsoid off on the current page using the Tools submenu, as described in the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:ParserMigration|Extension:ParserMigration]] documentation. There is [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Confidence Framework|more information about our roll-out strategy]] available, including the testing done before we turn on Parsoid for a new wiki. To report bugs and issues, please look at our [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Known Issues|known issues]] documentation and if you found a new bug please create a phab ticket and tag the [[phab:project/view/5846|Content Transform Team in Phabricator]]. <section end="announcement-content" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[mw:User:ABreault (WMF)|Content Transform Team]]</bdi> 20:33, 23 జూన్ 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:ABreault (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikimedia_Foundation/Product_and_Technology/Parsoid_Read_Views/2026-06-25_Wikipedias&oldid=30721311 --> == if possible rename [[అందగాడు (అయోమయనివృత్తి)]] to [[అందగాడు (సినిమా)]] == dismb is list of films only, thnx [[వాడుకరి:কল্কি|কল্কি]] ([[వాడుకరి చర్చ:কল্কি|చర్చ]]) 10:27, 24 జూన్ 2026 (UTC) == <span lang="en" dir="ltr">Deployment of Legal and Safety Contacts Link in the Footer of Your Wiki</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="Message"/> '''Legal & Safety Contacts''' Hello community, the Wikimedia Foundation has provided a [[wmf:Special:MyLanguage/Legal:Wikimedia Foundation Legal and Safety Contact Information|single legal and safety contact page]], to be linked in the footer of your wiki, to ensure access to accurate legal information. This is a regulatory requirement. We have already rolled out links to English, German, Italian, Spanish and other wikis and we will deploy to your wiki soon. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Legal_and_Safety_Contacts_FAQ|Please read more on the project page]] and leave any comments in this thread or on the [[m:Special:MyLanguage/Talk:Wikimedia Foundation Legal and Safety Contacts FAQ|talk page]]. <section end="Message"/> </div> -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 13:30, 25 జూన్ 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Sannita (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Sannita_(WMF)/Mass_sending_test&oldid=30731267 --> == why wiktionary template is landing on en.wiktionary == when i add <nowiki>{{Wiktionary}}</nowiki>, it is landing on en.wiktionary.org BUT NOT on te.wiktionary.org [[వాడుకరి:কল্কি|কল্কি]] ([[వాడుకరి చర్చ:কল্কি|చర్చ]]) 14:10, 26 జూన్ 2026 (UTC) == ఐదో వెయ్యి కోసం ఐదో ఎడిటథాన్ == ఫౌండేషను, గూగుల్‌లతో కలిసి మన యూజర్‌గ్రూపు నిర్వహిస్తున్న ప్రాజెక్టులో భాగంగా కొత్త వ్యాసాలను సృష్టించి, కంటెంటు గ్యాపును కొంత పూడ్చాలనేది మన సంకల్పం. అందులో భాగంగా ఇప్పటికి 4 ఎడిటథాన్లు పెట్టుకున్నాం. ఐదోది కూడా సిద్ధమైంది. జూలై 1 మొదలు కాబోతోంది. దానికి [[వికీపీడియా:వికీప్రాజెక్టు/యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5|ప్రాజెక్టుపేజీ]] పెట్టాం, చూడండి. ఈసారి కొత్త వ్యాసాలతో, పాటు పాత వ్యాసాలను మెరుగుపరచి మంచి వ్యాసాలుగా తీర్చిదిద్దే పని కూడా ఈ ప్రాజెక్టుతో మొదలుపెడుతున్నాం. తెవికీలో తొట్టతొలి 10 మంచి వ్యాసాలను తీర్చిదిద్ది, ప్రదర్శించే అవకాశం ఇది. ఈ ప్రాజెక్టుకు సంబంధించి, ఆన్‌లైను సమావేశం అవసరమని భావిస్తే ఇక్కడ రాయండి. వాటిని బట్టి, 29/30 తేదీల్లో ఒకరోజున ప్రాజేక్టు సమావేశం పెట్టవచ్చు. __ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 08:15, 27 జూన్ 2026 (UTC) == duplicates [[ఉషా]], [[ఉష (అయోమయ నివృత్తి)]] == thnx [[వాడుకరి:কল্কি|কল্কি]] ([[వాడుకరి చర్చ:কল্কি|చర్చ]]) 00:13, 28 జూన్ 2026 (UTC) :thnx , Clubed [[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] ([[వాడుకరి చర్చ:యర్రా రామారావు|చర్చ]]) 15:10, 28 జూన్ 2026 (UTC) == if possible rename [[లైలా మజ్ను]] to [[లైలా మజ్ను (సినిమా)]] == only films are listed, thnx or better, how do i rename or make change myself ? [[వాడుకరి:কল্কি|কল্কি]] ([[వాడుకరి చర్చ:কল্কি|చర్చ]]) 06:15, 28 జూన్ 2026 (UTC) == ఎడిటతాన్ -4 == యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-4 [https://w.wiki/Rrxy పోటీ ఫలితాలు] ప్రకటించారు. 1210 వ్యాసాలు ఈ ఎడిటథాన్-4 ద్వారా తెవికీ కి సమకూడాయి. ఈ పోటీలో మొత్తం 10 మంది వాడుకరులు పాల్గొన్నారు. 6మంది విజేతలు గా నిలిచారు. విజేతలకు అభినందనలు. పాల్గొన్న వాడుకరులందరికి, ఎడిటథాన్-4 సమన్వయ కర్త కశ్యప్ గారికి ధన్యవాదాలు. - తెలుగు వికీమీడియన్ల యూజర్ గ్రూప్ [[వాడుకరి:Vjsuseela|V.J.Suseela]] ([[వాడుకరి చర్చ:Vjsuseela|చర్చ]]) 12:35, 28 జూన్ 2026 (UTC) == పుట్టినరోజు పండగ == తెవికీ పుట్టినరోజు పండగ, కిందటిసారి తిరుపతిలో జరుపుకున్నట్లుగా ఈసారి కూడా ప్రత్యక్షంగా అందరం కలిసి జరుపుకునే ఆలోచన చేద్దామా? __ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 18:49, 8 జూలై 2026 (UTC) :అవును, ఇప్పటి నుండే ఆ పనులకు చర్యలు ప్రారంభిస్తేనే కార్యక్రమం విజయవంతంగా నిర్వహించకలుగుతాం [[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] ([[వాడుకరి చర్చ:యర్రా రామారావు|చర్చ]]) 06:16, 9 జూలై 2026 (UTC) :: చాలా ముందుచూపుతో మీ ఆలోచన బాగున్నది. ఈసారి నేను మిస్ కాను.--[[వాడుకరి:Rajasekhar1961|Rajasekhar1961]] ([[వాడుకరి చర్చ:Rajasekhar1961|చర్చ]]) 06:30, 9 జూలై 2026 (UTC) :నేను మొదట్లో ఈ ప్రయత్నం చేశాను.. కానీ కుదరలేదు. మీరు అందరు సహకారం అందిస్తే నిర్వాహకుడిగా నిర్వహించేందుకు సిద్ధం.--[[వాడుకరి:Batthini Vinay Kumar Goud|Batthini Vinay Kumar Goud]] ([[వాడుకరి చర్చ:Batthini Vinay Kumar Goud|చర్చ]]) 15:40, 9 జూలై 2026 (UTC) ::సూపర్ @[[వాడుకరి:Batthini Vinay Kumar Goud|వినయ్]] గారూ. మీ నిర్వాహకత్వం నాకు ఆమోదమే.__ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 17:48, 9 జూలై 2026 (UTC) :ఇలాంటి సమావేశాల వల్ల పాత వారికి ఉత్సాహం.. క్రొత్త వారికి విజ్ఞానం... :మీ ఆలోచనకు మద్దతు ఇస్తున్నా <span style="font-family:Papyrus; color:black">✥[[User:Srinivasrjy|Srinivasrjy]]✥^{[[User talk:Srinivasrjy|(📞talk)]]}</span> 03:48, 10 జూలై 2026 (UTC) :: అభినందనలు వినయ్ గారు. Conference grant - Deadline ఆగస్టు 31, 2026 https://meta.wikimedia.org/wiki/Grants:Conference_Grants/Timeline [[వాడుకరి:Vjsuseela|V.J.Suseela]] ([[వాడుకరి చర్చ:Vjsuseela|చర్చ]]) 09:24, 10 జూలై 2026 (UTC) :::ఇలాంటి పండుగలు ప్రతీ సంవత్సరం జరగాలి. అప్పుడే వాడుకరులకు ఉత్సాహం కలుగుతుంది. మీ ఆలోచనకు నేను మద్దతు తెలుపుతున్నాను. మనందరం సంవత్సరానికి ఒకసారి కలుసుకోవాలి. [[వాడుకరి:Kalasagary|Kalasagary]] ([[వాడుకరి చర్చ:Kalasagary|చర్చ]]) 17:36, 10 జూలై 2026 (UTC) ::@[[వాడుకరి:Batthini Vinay Kumar Goud|Batthini Vinay Kumar Goud]] గారూ, ఈ చర్చ మొదలై 8 రోజులైంది. నిర్వహించేందుకు మీరు ముందుకు వచ్చి వారమైంది. చిట్టచివరి వ్యాఖ్య వచ్చి కూడా 5 రోజులైంది. ఇకపై దీనికి వ్యాఖ్యలు రాకపోవచ్చుననిపిస్తోంది. వచ్చిన వ్యాఖ్యల్లో అందరూ ప్రోత్సాహమే ఇచ్చారు కాబట్టి, మీరు ప్రత్యిపాదనపై ముందుకు పోవచ్చు. సమావేశాలు పెట్టుకోవడం, మీతో కలిసి పనిచేసేందుకు ముందుకువచ్చేవాళ్ళను ఎంచుకోవడం చెయ్యాలి. ఆపై, స్థలం, తేదీలు, సమావేశాల రూపకల్పన వగైరాలు చెయ్యవచ్చు. __ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 16:22, 16 జూలై 2026 (UTC) :::@[[వాడుకరి:Chaduvari|Chaduvari]] గారు .. నేను రెండు మూడు రోజుల్లో ప్రణాళిక సిద్ధం చేసే పనిలో ఉంటాను.. ధన్యవాదాలు [[వాడుకరి:Batthini Vinay Kumar Goud|Batthini Vinay Kumar Goud]] ([[వాడుకరి చర్చ:Batthini Vinay Kumar Goud|చర్చ]]) 16:50, 16 జూలై 2026 (UTC) == ఎందరో వికీమీడియన్లు - 2 ప్రతిపాదన == 2024 జనవరిలో జరిగిన విశాఖపట్నం తెవికీ పండగలో మనం [[S:ఎందరో వికీమీడియన్లు|ఎందరో వికీమీడియన్లు]] అనే పేరుతో ఒక పుస్తకాన్ని విడుదల చేసాం. అందులో ఓ పాతిక ముప్ఫై మంది వికీమీడియన్ల గురించి రాసాం. అలాంటిదే మరొక ప్రయత్నం చేద్దామనే ప్రతిపాదన ఇది. మరొక పాతిక మంది వికీమీడియన్ల గురించి అలాగే రాస్తే ఇంకొక పుస్తకం వేద్దాం. ఒకవేళ పుట్టినరోజు పండగ జరిగితే, పుస్తకం ముద్రించి పండగలో విడుదల చెయ్యవచ్చు. లేదంటే పీడీయెఫ్ కట్టి ఆన్‌లైనులో పంచవచ్చు. మీమీ అభిప్రాయాలు చెప్పండి.__ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 11:40, 9 జూలై 2026 (UTC) :పాత పుస్తకాన్నే మార్పులు చేర్పులతో పునర్ముద్రణ చేస్తే బాగుంటుంది.. క్రొత్తగా ఎక్కువమంది వచ్చినట్లు లేదు.. అలాగే అనుభవజ్ఞులతో ఇంటర్వ్యూ చేసి ప్రచురించవచ్చు అనేది నా అభిప్రాయం <span style="font-family:Papyrus; color:black">✥[[User:Srinivasrjy|Srinivasrjy]]✥^{[[User talk:Srinivasrjy|(📞talk)]]}</span> 03:54, 10 జూలై 2026 (UTC) ::అది కొంతమంది వికీమీడియన్ల గురించి రాసిన పుస్తకం. మరికొందరు వికీమీడియన్ల గురించి రాస్తే బాగుంటుందని భావించి ఈ ప్రతిపాదన చేసాను. మీరన్నట్లు, వారి ఇంటర్వ్యూలను కూడా ప్రచురిస్తే ఇంకా బాగుంటుంది. అయితే ఈ విషయంపై మనిద్దరికీ తప్ప, మరెవరికీ ఆసక్తి ఉన్నట్టు లేదు.__ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 16:22, 15 జూలై 2026 (UTC) :::లేదండి. ప్రతిపాదన పెట్టారు కాబట్టి కొంత ముందుకు జరిగాక అందరు పాల్గొంటారని ఆశిస్తున్నాను. నా వంతు చేయగలిగేది ఏమైనా ఉంటే నేను కూడా పాల్గొంటాను. ధన్యవాదాలు. [[వాడుకరి:Vjsuseela|V.J.Suseela]] ([[వాడుకరి చర్చ:Vjsuseela|చర్చ]]) 10:26, 16 జూలై 2026 (UTC) ::::@[[వాడుకరి:Vjsuseela|Vjsuseela]] గారూ, గతంలో పుస్తకం తయారుచెయ్యడంలో సాధకబాధకాలన్నీ మీరు పడినవాళ్ళే. మీకు తెలీనిదేమీ కాదు. కిందటిసారి లాగానే ఈసారి కూడా పుస్తకం డిజైను చెయ్యడానికీ, ముద్రించడానికీ పవన్ గారూ, మీరూ పూనుకోవాల్సిందే. లేకపోతే అవదు. మీరిద్దరూ అందుకు ముందుంటారు. కానీ ముందసలు పుస్తకం '''రాసేదెవరు'''? '''ఎవరి గురించి''' రాయాలి? ::::గతంలో పుస్తకం వేసినపుడు చాలామంది వికీమీడియన్లు దాన్ని స్వాగతించారు, హర్షం వెలిబుచ్చారు. కానీ చాలా కొద్దిమంది - బహుశా ఒకరో ఇద్దరో - నిరసించడం మనకు వినిపించకపోలేదు. అనుచితమైనదీ, తోటి వాడుకరులను అవమానించేదీ అయిన చర్చ కూడా ఒకటి లేవనెత్తారు - రచ్చబండ లోనే. దాన్ని దృష్టిలో ఉంచుకునే, ఎవరైనా రాయడానికి ముందుకువస్తే వాళ్ళచేతనే రాయించుదామనీ, ఎవరి గురించి రాయాలో సముదాయం అభిప్రాయాలు తీసుకుని వాళ్ళగురించే రాయించుదామనీ అనుకున్నాను. కానీ అసలు పుస్తకం రాయాలా వద్దా అనేదానికే స్పందన లేదు కాబట్టి ఇక ముందుకు వెళ్ళలేమేమో అనిపిస్తోంది. __ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 13:21, 16 జూలై 2026 (UTC) :::::అలాగే అండి. ఇంకా టైం ఉంది కదా, చూద్దాం. [[వాడుకరి:Vjsuseela|V.J.Suseela]] ([[వాడుకరి చర్చ:Vjsuseela|చర్చ]]) 14:15, 16 జూలై 2026 (UTC) ::::::ఎందరో వికీమీడియన్లు -2 పుస్తకం ప్రచురించ దలిస్తే డిజైన్, ప్రింటింగ్ పనులకు నేను సహకరించగలను. ::::::2024 జనవరిలో ప్రచురించిన 'ఎందరో వికీమీడియన్లు' పుస్తకం ఇప్పుడు ఎక్కడ చూడాలి. [[వాడుకరి:Kalasagary|Kalasagary]] ([[వాడుకరి చర్చ:Kalasagary|చర్చ]]) 08:10, 17 జూలై 2026 (UTC) :::::::@[[వాడుకరి:Kalasagary|Kalasagary]] గారూ, ఆ పుస్తకాన్ని [[S:ఎందరో వికీమీడియన్లు|వికీసోర్సులో]] చూడవచ్చు, డౌన్‌లోడు చేసుకోవచ్చు.__ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 09:18, 17 జూలై 2026 (UTC) ::::::::ధన్యవాదాలు [[వాడుకరి:Kalasagary|Kalasagary]] ([[వాడుకరి చర్చ:Kalasagary|చర్చ]]) 10:34, 17 జూలై 2026 (UTC) == Deletion of non free images which are not linked to any article == Sorry for posting in English. Non free fair use images are not permitted if they are not used in any article. such images are to be deleted as it will be a copyright violation. There are 351 non free images in te.wiki which are not linked to any article. they need to be deleted. For kind attention. @[[వాడుకరి:Arjunaraoc|Arjunaraoc]] @[[వాడుకరి:K.Venkataramana|K.Venkataramana]] @[[వాడుకరి:Pavan santhosh.s|Pavan santhosh.s]] @[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] @[[వాడుకరి:Rajasekhar1961|Rajasekhar1961]] @[[వాడుకరి:T.sujatha|T.sujatha]] @[[వాడుకరి:Veeven|Veeven]] @[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] @[[వాడుకరి:రవిచంద్ర|రవిచంద్ర]] @[[వాడుకరి:రహ్మానుద్దీన్|రహ్మానుద్దీన్]] [జాబితా [[వికీపీడియా:నిర్వాహకుల నోటీసు బోర్డు]] పేజీలో ఉంది] [[వాడుకరి:Balajijagadesh|Balajijagadesh]] ([[వాడుకరి చర్చ:Balajijagadesh|చర్చ]]) 07:27, 14 జూలై 2026 (UTC) :[[వాడుకరి:Balajijagadesh|Balajijagadesh]], since the list is too long, I moved it to [[వికీపీడియా:నిర్వాహకుల నోటీసు బోర్డు|Admin's notice board]]. Also, since the list was for the attention of the Admins only, it is appropriate to move it there. __[[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 10:23, 15 జూలై 2026 (UTC) ::Thank you. - [[వాడుకరి:Balajijagadesh|Balajijagadesh]] ([[వాడుకరి చర్చ:Balajijagadesh|చర్చ]]) 11:51, 15 జూలై 2026 (UTC) == [[కుడుం]] = [[మోదక్ (పిండివంట)]] == both are same ? or కుడుం is undrallu ? [[వాడుకరి:কল্কি|কল্কি]] ([[వాడుకరి చర్చ:কল্কি|చర్చ]]) 04:43, 17 జూలై 2026 (UTC) == [[ప్రాథమిక మూలం]] = [[ప్రాథమిక వనరులు]] == both are about same topic. thnx. [[వాడుకరి:কল্কি|কল্কি]] ([[వాడుకరి చర్చ:কল্কি|చర్చ]]) 05:04, 17 జూలై 2026 (UTC) == suggest equivalents == * Municipality=పురపాలకసంఘం (correct?) * municipal corporation=? * స్థానిక స్వపరిపాలన సంస్థ=? * నగరపంచాయితీ=? [[వాడుకరి:কল্কি|কল্কি]] ([[వాడుకరి చర్చ:কল্কি|చర్చ]]) 07:13, 18 జూలై 2026 (UTC) == తెవికీలో తేదీ ఆకృతి == మన తేదీ ఆకృతి "'''2026 జూలై 1'''" లాగా ఉండాలన్న సంగతి మనకు తెలిసినదే! వ్యాసాల్లో వాడుకరులు ఈ ఆకృతినే వాడాలి. మూసలూ, మాడ్యూళ్ళు ఇతర తేదీ ఆకృతులను కూడా అనుమతిస్తాయి. గతంలో అవి ఇతర ఆకృతులను '''మాత్రమే''' ("1 జూలై 2026", "జూలై 1, 2026", "2026-07-02" వంటివి) అనుమతించేవి. తెవికీ తేదీ ఆకృతిని మనం విధానబద్ధం చేసుకున్నాక, అనేక మూసలు, మాడ్యూళ్ళలో కొత్త ఆకృతిని కూడా చేర్చుకున్నాం. అయితే, మూసలు మాడ్యూళ్ళ తాజా కూర్పులను దిగుమతి చేసుకుంటూ ఉంటాం కాబట్టి, అలా చేసుకున్నపుడు మనం చేసుకున్న మార్పులు పోతాయి. తాజాకూర్పులో ఆ మార్పులు మళ్ళీ చేసుకోవాలి. అలా చేసుకోనపుడు అవి మన తేదీ ఆకృతిని అంగీకరించవు. అలాంటి మాడ్యూళ్ళు, మూసలూ మనం ఎక్కువగా వాడేవాటిని పరిశీలించి, అవసరమైన మార్పులు చేసి, అవి చాలావరకు మన తేదీ ఆకృతిని అనుమతిస్తున్నాయని నిర్థారించుకున్నాను. ఇంకా ఎక్కడైనా మిగిలిపోతే ఇక్కడ చెప్పండి. నిర్వాహకులకు గమనికలు: # కొన్ని మూసలు మాడ్యూళ్ళు సంరక్షణలో ఉన్నందున నేను తేదీ ఆకృతి సవరణలు చెయ్యలేకపోయాను. వాటిలో మీరు చెయ్యండి. అలాగే, ఎక్కువగా వాడేవాటిలో ఇంకా ఏమైనా మిగిలిపోతే అవి కూడా చెయ్యండి. # తెవికీ తేదీ ఆకృతికి సంబంధించి, ఏయే మూసలు, మాడ్యూళ్ళలో మార్పులు చెయ్యాలో [[వికీపీడియా:దిగుమతి చేసిన మూసలు, మాడ్యూళ్ళలో చెయ్యవలసిన స్థానికీకరణ]] పేజీలో ఉంది. అవసరాన్ని బట్టి ఆయా మూసలు, మాడ్యూళ్ళలో తగు చర్యలు తీసుకోవలసినదిగా వినతి.__ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 11:39, 18 జూలై 2026 (UTC) == అభినందనలు == వికీమానియా 2026లో ల్యాప్‌టాప్‌లు అందుకుంటున్న [[వాడుకరి:Vjsuseela|సుశీల]] గారు, [[వాడుకరి:MYADAM ABHILASH |అభిలాష్]] గారికి శుభాభినందనలు..! - [[వాడుకరి:Muralikrishna m|Muralikrishna m]] ([[వాడుకరి చర్చ:Muralikrishna m|చర్చ]]) 08:18, 19 జూలై 2026 (UTC) :@[[వాడుకరి:Muralikrishna m|Muralikrishna m]] గారూ ధన్యవాదాలు! :మీ అందరి ప్రోత్సాహం, సహకారంతో ముందుకు సాగుతున్న నాకు.. వికీలో మరింత అంకితభావంతో పనిచేయడానికి ఫౌండేషన్ వాళ్ళు ఇచ్చే ఈ బహుమతి మరింత ప్రేరణనిస్తుంది. ఇక ముందు కూడా స్వేచ్ఛా విజ్ఞాన సర్వస్వ విస్తరణ కోసం మరింత కృషి చేస్తాను! :నా తరపున @[[వాడుకరి:Pavan santhosh.s|Pavan santhosh.s]] గారు పారిస్ లో జరిగే కాన్ఫరెన్స్ లో ల్యాప్ టాప్ అందుకోనున్నారు. వారికీ ప్రత్యేక కృతజ్ఞతలు! [[వాడుకరి:MYADAM ABHILASH|అభిలాష్ మ్యాడం]] ([[వాడుకరి చర్చ:MYADAM ABHILASH|చర్చ]]) 09:29, 19 జూలై 2026 (UTC) : @ ధన్యవాదాలు [[వాడుకరి:Muralikrishna m|Muralikrishna m]] గారూ! నేను [[User:I.Mahesh| I.మహేష్]] గారిని అడిగాను. ఆయన తెస్తానన్నారు. వికీ ఫౌండేషన్ వాళ్ళు ఈ విధంగా లాప్ టాప్ ఇవ్వడం చాలా ఉపయోగకరం అనుకుంటున్నాను. సహకరించి మంచి ఎండార్స్మెంట్ ఇచ్చిన మన తెలుగు కమ్మ్యూనిటీ సభ్యులకు, ఇతర భాషా సభ్యులకు అందరికి ధన్యవాదాలు. --[[వాడుకరి:Vjsuseela|V.J.Suseela]] ([[వాడుకరి చర్చ:Vjsuseela|చర్చ]]) 10:20, 19 జూలై 2026 (UTC) @[[వాడుకరి:MYADAM ABHILASH|MYADAM ABHILASH]] గారికి @[[వాడుకరి:Vjsuseela|Vjsuseela]] మేడం గారికి అభినందనలు. [[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 10:51, 19 జూలై 2026 (UTC) <br> @[[వాడుకరి:Pavan santhosh.s|పవన్ సంతోష్]] గారు, [[వాడుకరి:I.Mahesh|మహేష్]] గారికి కూడా ప్రత్యేక ధన్యవాదాలు..! - [[వాడుకరి:Muralikrishna m|Muralikrishna m]] ([[వాడుకరి చర్చ:Muralikrishna m|చర్చ]]) 05:48, 20 జూలై 2026 (UTC) :ధన్యవాదాలు ఉదయకిరణ్ గారు [[వాడుకరి:Vjsuseela|V.J.Suseela]] ([[వాడుకరి చర్చ:Vjsuseela|చర్చ]]) 06:56, 20 జూలై 2026 (UTC) pexfz5aa7b67xt5le9x7h82n6ufp1yb 4908678 4908660 2026-07-20T07:57:01Z কল্কি 146037 /* రాష్ట్రీయ సేవికా సమితి = రాష్ట్ర సేవికా సమితి */ కొత్త విభాగం 4908678 wikitext text/x-wiki {{అడ్డదారి|[[WP:VP]]}} {{రచ్చబండ}} {{కొత్త విభాగము | వ్యాఖ్య=కొత్త చర్చ ప్రారంభించండి}} {{Archives|auto=yes}} {{మొదటిపేజీ_నిర్వహణస్థితి}} {{సహకారం_స్థితి}} == Call for Applications: TTT 2026 (Deadline Extended to 20 May) == ''<small>Apologies for writing in English. Please feel free to translate this into your language.</small>'' Hello everyone, We hope you are doing well. We would like to share that applications for the [[:m:IIITH-OKI/Train the Trainer Program/2026|Train the Trainer (TTT) 2026]] program are currently open. TTT is a capacity-building initiative aimed at supporting Wikimedians in developing training, facilitation, and leadership skills. We are happy to inform you that the scholarship application deadline has been [[:m:IIITH-OKI/Train the Trainer Program/2026/Scholarship|extended until 20 May 2026]]. We are still receiving applications and encourage interested community members, especially emerging leaders, to [https://docs.google.com/forms/d/17eq6lJNCTVBoKRqz5IdSCiYWv-eHBrYRnx1wXfncwLI/viewform?edit_requested=true&pli=1 apply]. We also request your support in sharing this opportunity within your communities and networks, so that it can reach a wider and more diverse group of participants. Thank you for your continued support. '''OKI (IIIT-H)''' [[వాడుకరి:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[వాడుకరి చర్చ:MediaWiki message delivery|చర్చ]]) 13:02, 17 మే 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Nitesh (OKI)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Nitesh_Gill/lists/Indic_VPs&oldid=30361720 --> == ఉరుకుల పరుగుల ఉర్దూ వికీపీడియా == ఉర్దూ వికీపీడియా పరుగెత్తుతోంది. మార్చి 1 న 2,40,000 వ్యాసాలుండగా ఇవ్వాళ అది 4,42,000 దాటింది. మూడు నెల్లలు ఇంకా నిండలేదు, లక్షా 80 వేల కొత్త వ్యాసాలు వచ్చాయి. వ్యాసాల సంఖ్య పరంగా ఈ 3 నెలల్లో 50 వ స్థానం నుండి 34 వ స్థానానికి ఎగబాకింది. ఏప్రిల్లో 97457, మేలో 94834 వ్యాసాలు రాసారు. 2026 లో మొత్తం దాదాపు 2,06,000 వ్యాసాలొచ్చాయి. వీటిలో ఎక్కువ వ్యాసాలు బాట్లు రాసినవే - ఒక బాటు 86,933 వ్యాసాలు రాయగా, మరోటి 86,015 రాసింది. ఒక వాడుకరి 20,000 రాసారు. అయితే - ఇవన్నీ చాలావరకూ చిన్నచిన్న వ్యాసాలే. 2026 లో వచ్చిన 2 లక్షల 6 వేల వ్యాసాల సగటు పరిమాణం 1974 బైట్లు. ఆ వికీలో ఉన్న మొత్తం వ్యాసాలు 4,42,000. సగటున ఒక్కో కంటెంటు పేజీలో ఉన్న పదాల సంఖ్య 208. పోలిక కోసం చూస్తే - తెలుగులో ఇది 502.__ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 10:00, 22 మే 2026 (UTC) :అంత వేగంగా సృష్టించారంటే దాని నాణ్యత ఏ మాత్రం ఉంటుందో మరి. ఈ ఏఐ యుగంలో ఎవరైనా అలా సృష్టించేస్తున్నారు. మనం వేగమే కాకుండా, నాణ్యత, భాషా సొగసు లాంటి వాటిమీద దృష్టి పెడితే బాగుంటుందని నా అభిప్రాయం. [[వాడుకరి:రవిచంద్ర|రవిచంద్ర]] [[వాడుకరి చర్చ:రవిచంద్ర|(చర్చ)]] 10:08, 22 మే 2026 (UTC) ::రెండిటిని సమతుల్యంగా ఉండేటట్లు ప్రాజెక్టులు నిర్వహించాలని నా అభిప్రాయం [[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] ([[వాడుకరి చర్చ:యర్రా రామారావు|చర్చ]]) 11:45, 22 మే 2026 (UTC) == duplicates [[నీతో (సినిమా)]], [[నీతో (2022 సినిమా)]] == duplicates [[నీతో (సినిమా)]], [[నీతో (2022 సినిమా)]] [[వాడుకరి:কল্কি|কল্কি]] ([[వాడుకరి చర్చ:কল্কি|చర్చ]]) 09:39, 24 మే 2026 (UTC) ::[[వాడుకరి:কল্কি|কল্কি]] గారూ [[నీతో (2022 సినిమా)]] వ్యాసంలో విలీనం మూస చేర్చబడినది. ఆ వ్యాసాన్ని అంతకు పూర్వం సృష్టించిన [[నీతో (సినిమా)]] లో విలీనం చేయడం జరుగుతుంది. ఈ విలీన విషయాన్ని గుర్తించినందుకు ధన్యవాదాలు.➤ <span style="white-space:nowrap;text-shadow:white 0em 0em 0.8em,#FF5800 -0.8em -0.8em 0.9em,#00FF00 0.7em 0.7em 0.8em;color:#00FF00"><span style="color:blue"> [[User:K.Venkataramana|కె.వెంకటరమణ]] ❋ [[User talk:K.Venkataramana|చర్చ]]</span></span> 10:12, 24 మే 2026 (UTC) == duplicates [[వేపాడ సుబ్బారావు]] [[కంచరపాలెం రాజు]] == thnx [[వాడుకరి:কল্কি|কল্কি]] ([[వాడుకరి చర్చ:কল্কি|చర్చ]]) 16:39, 24 మే 2026 (UTC) কল্কি గారూ [[వేపాడ సుబ్బారావు]] వ్యాసంలో విలీనం మూస చేర్చబడినది. ఆ వ్యాసాన్ని అంతకు పూర్వం సృష్టించిన [[కంచరపాలెం రాజు]] లో విలీనం చేయడం జరుగుతుంది. ఈ విలీన విషయాన్ని గుర్తించినందుకు ధన్యవాదాలు.[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] ([[వాడుకరి చర్చ:యర్రా రామారావు|చర్చ]]) 17:24, 24 మే 2026 (UTC) == duplicates [[అన్నదా శంకర్ రాయ్]], [[ఆనంద శంకర్ రే]] == thnx [[వాడుకరి:কল্কি|কল্কি]] ([[వాడుకరి చర్చ:কল্কি|చర్చ]]) 05:47, 25 మే 2026 (UTC) :@[[వాడుకరి:কল্কি|কল্কি]] గారూ [[ఆనంద శంకర్ రే]] వ్యాసంలో విలీనం మూస చేర్చబడినది. ఆ వ్యాసాన్ని అంతకు పూర్వం సృష్టించిన [[అన్నదా శంకర్ రాయ్]] లో విలీనం చేయడం జరుగుతుంది. ఈ విలీన విషయాన్ని గుర్తించినందుకు ధన్యవాదాలు. [[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] ([[వాడుకరి చర్చ:యర్రా రామారావు|చర్చ]]) 06:15, 25 మే 2026 (UTC) == మూలాల అనువాదం == వ్యాసపాఠ్యంతో పాటు మూలాలను కూడా అనువదించిన సందర్భాలు కనిపించాయి. మూలంలో వాడే మూసలు కొన్ని ఉన్నాయి - Cite book, Cite journal, Harvp ఇలాంటివి. ఇవి మూస పేర్లు. వాటిని అలాగే, ఇంగ్లీషు లోనే వాడాలి. వీటిని తెలుగు లోకి అనువదించడం/లిప్యంతరీకరణ చెయ్యకూడదు. ఇవే కాదు, ఏ మూసనూ చెయ్యకూడదు. అలాగే ఈ మూసల్లో అనేక పరామితులు ఉంటాయి - {{para|first}}, {{para|author}}, {{para|access-date}}, {{para|editor}},.. వగైరా. వీటిని కూడా అనువదించకూడదు. కొన్ని పేజీల్లో వీటిని అనువదించారు. ఉదాహరణకు, Cite book కు "సైట్ బుక్" అని, "సైట్ పుస్తకం" అని, "ఉల్లేఖన పుస్తకం", "ఉదయించిన పుస్తకం", "ఉదహరించిన పుస్తకం" ఇలా రకరకాలు అనువాదాలున్నాయి. పరామితుల్లో "రచయిత-లింక్", "యాక్సెస్-డేట్", "తేదీ", "సంవత్సరం" - లాంటి అనువాదాలున్నాయి. dead link ను చనిపోయిన అని అనువదించింది. వీటి కారణంగా మూలాల్లో అనేక దోషాలు ఏర్పడి, ఆ పేజీలు "మూలాల లోపాలున్న పేజీలు", "CS1 errors:.." లాంటి వర్గాల్లోకి ఆటోమాటిగ్గా చేరిపోయాయి. [[న్యూజీలాండ్]] అనే పేజీలో ఇలాంటి అనువాదాలను సవరించాను (ఆ పేజీలో చెయ్యాల్సింది ఇంకా ఉంది). వెతుకులాటలో చూస్తే, కింది పేజీల్లో కూడా ఇలాంటి దోషాలు ఉన్నట్లు తెలిసింది. ఇంకా ఎన్ని పేజీల్లో ఉన్నాయో తెలీదు. {{hlist| * [[బిల్ క్లింటన్]] * [[ఫ్లోరెన్స్ నైటింగేల్]] * [[రోమన్ సామ్రాజ్యం]] * [[వ్లాదిమిర్ పుతిన్]] * [[రిచర్డ్ నిక్సన్]] * [[హెర్డు ఐలాండ్&మెక్‌డొనాల్డ్ దీవులు]] * [[నార్ఫోక్ దీవులు]] * [[డ్వైట్ డి. ఐసెన్‌హోవర్]] * [[యులిస్సెస్ ఎస్. గ్రాంటు]] * [[విలియమ్ హెన్రీ హారిసన్]] * [[రష్యన్ సామ్రాజ్యం]] * [[ఆస్ట్రియా సామ్రాజ్యం]] * [[న్యూ గినియా]] * [[జేమ్స్ మన్రో]] * [[ఫ్రాంక్లిన్ పియర్స్]] * [[హ్యారీ ఎస్. ట్రూమన్]] * [[రెండవ మెక్సికన్ సామ్రాజ్యం]] * [[స్పానిష్ సామ్రాజ్యం]] * [[ఫ్రెంచి అల్జీరియా]] * [[మొదటి ఫ్రెంచి సామ్రాజ్యం]] }} "రోమన్ సామ్రాజ్యం" పేజీలో మూలాల్లోని మూసలకు చేసిన అనువాదాలు 340 పైచిలుకు ఉన్నాయి. మొత్తం ఉన్న మూలాలు 550 పైచిలుకు. === ఎందుకు ఇలా జరిగింది? === ఇంగ్లీషు వ్యాసం లోని '''సోర్సుటెక్స్టు'''ను గూగుల్ ట్రాన్స్‌లేట్ సైటుకు ఇస్తే, బహుశా ఇలాగే అనువదిస్తుంది. యంత్రాన్ని వాడి అనువాదాలు చేసేటపుడు, సోర్సు టెక్స్టును కాకుండా (అంటే పేజీని సోర్స్ ఎడిట్ మోడ్‌లో తెరిచి, ఎడిటరు నుండి కాపీ చేసుకోవడం), విజువల్ ఎడిటరు నుండి కాపీచేసుకుని అనువదించినా, రెండర్డ్ టెక్స్టును (అంటే పాఠకుడికి కనబడే పాఠ్యం) అనువదించినా ఇలాంటివి జరగవు. అయితే ఈ పద్ధతుల్లో మూలాలు, లింకులూ రావు. అంచేత సోర్సుకోడును అనువదిస్తూ ఉండి ఉంటారు (కానీ, సోర్సుకోడు అనువాదంలో బోలెడన్ని ఎర్రలింకులు వచ్చేస్తాయి) === ఇకపై ఏం చెయ్యాలి? === దీనికి ఒక చక్కటి, సులువైన, తెలివైన, విలువైన పరిష్కారం వేసే ఉంది. అదే అనువాద పరికరం! అదే అనువాదం చేస్తుంది. అదే వికీలింకులను చేరుస్తుంది. మూలాలు, మూసలు, వర్గాలూ.. వగైరాలను అదే చేర్చేస్తుంది. ఈ మూసలను అనువదించడాలు, పరామితులను అనువదించడాలూ అది చెయ్యదు (వేరే తప్పులు చేస్తుంది. :-) మనం చెయ్యాల్సిందల్లా ఆ తప్పులను సవరించడం -"మరియు" లను ఏరెయ్యడం, భాషను సహజమైన తెలుగు లాగా మార్చడం, వగైరా!) === ఇపుడేం చెయ్యాలి === సవరించాలి. "మూలాల లోపాలున్న పేజీలు", "CS1 errors:.." లాంటి వర్గాలు పోయే దాకా సవరణలు చెయ్యాలి. అనువాదాల స్థానే, ఇంగ్లీషులో ఉండే ఒరిజినల్ పేర్లను పెట్టాలి. ;వినతి :వాడుకరులు తమతమ వీలును బట్టి పై పేజీల్లోని దోషాలను సవరించవలసినదిగా వినతి. ;గమనిక :ఈ పనికి కాస్త సమయం పట్టే అవకాశం ఉంది. __ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 00:14, 27 మే 2026 (UTC) == <span lang="en" dir="ltr">Vote now in the 2026 U4C election</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Eligible voters are asked to participate in the 2026 [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] election. More information–including an eligibility check, voting process information, candidate information, and a link to the vote–are available on Meta at the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|2026 Election information page]]. The vote closes on 2 June 2026 at [https://zonestamp.toolforge.org/1780358400 00:00 UTC]. Please vote if your account is eligible. Results will be available by 14 June 2026. -- In cooperation with the U4C,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 17:15, 27 మే 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 --> == వ్యాసంలో మూలాలను ఉల్లేఖించడం ఎలా? == వ్యాసంలో మూలాలను ఎలా ఉల్లేఖించాలి, అందులో ఎలాంటి లోపాలు జరుగుతాయి అనే విషయమై సమాచారాన్ని [[సహాయం:మూలాల ఉల్లేఖన పద్ధతులు, లోపాలు]] అనే పేజీలో చూడవచ్చు. ఈ అంశానికి సంబంధించి ఏమైనా సందేహాలుంటే ఇక్కడే, దీనికిందనే రాయండి.__ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 00:01, 30 మే 2026 (UTC) :ధన్యవాదాలండి. [[వాడుకరి:Vjsuseela|V.J.Suseela]] ([[వాడుకరి చర్చ:Vjsuseela|చర్చ]]) 03:34, 30 మే 2026 (UTC) == 4వ ఎడిట థాన్ ముగిసింది == 4వ ఎడిట థాన్ జూన్ 1, తో ముగిసింది. 10మంది వాడుకరులు పాల్గొన్నారు. 1160పైగా వ్యాసాలు తెలుగువికీపీడియాలో చేరాయి. మూల్యాంకనం, పోటీ ఫలితాల ప్రకటన త్వరలోనే జరుగుతుంది. పాల్గొన్న ప్రతివారికి పేరు పేరునా ధన్యవాదాలు. ఈ కార్యక్రమాన్ని సమన్వయం చేసిన కశ్యప్ గారికి, సహాయంతో కూడిన ప్రోత్సాహం అందించిన చదువరిగారికి ప్రత్యేకంగా కృతజ్ఞతలు. [[వాడుకరి:Vjsuseela|V.J.Suseela]] ([[వాడుకరి చర్చ:Vjsuseela|చర్చ]]) 11:44, 1 జూన్ 2026 (UTC) == duplicates [[హబీబ్ రెహమాన్]], [[హబీబ్ రెహమాన్ (వాస్తుశిల్పి)]] == thnx [[వాడుకరి:কল্কি|কল্কি]] ([[వాడుకరి చర్చ:কল্কি|చర్చ]]) 03:47, 5 జూన్ 2026 (UTC) :@[[వాడుకరి:কল্কি|কল্কি]] Thank you for identifying and providing information, I have added the merge template. [[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] ([[వాడుకరి చర్చ:యర్రా రామారావు|చర్చ]]) 04:56, 5 జూన్ 2026 (UTC) == duplicates [[హీనో కుహ్న్]], [[హెయినో గుంథర్ కున్]] == thnx [[వాడుకరి:কল্কি|কল্কি]] ([[వాడుకరి చర్చ:কল্কি|చర్చ]]) 03:59, 5 జూన్ 2026 (UTC) :@[[వాడుకరి:কল্কি|কল্কি]] Thank you for identifying and providing the information, I have merged it. [[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] ([[వాడుకరి చర్చ:యర్రా రామారావు|చర్చ]]) 04:56, 5 జూన్ 2026 (UTC) == Harv, Sfn లాంటి పొట్టి మూలాల్లో no-target లోపాలు == ఇన్‌లైను మూలాలు ఇవ్వడానికి Cite book, Cite web, Cite journal లాంటి పలు CS1 మూసలు, Citatation అనే CS2 మూస వాడడం మామూలే. వీటిని వాడుతూనే మూలాలను ప్రదర్శించే మరొక పద్ధతి పొట్టి మూలాలు. అది ఇవ్వడంలో దొర్లే లోపాల గురించి చెప్పే సహాయకం "వికీపీడియా:వాడుకరులకు సూచనలు" పేజీలో [[వికీపీడియా:వాడుకరులకు సూచనలు#Harv, Sfn మూలాల్లో no-target లోపాలు|Harv, Sfn మూలాల్లో no-target లోపాలు]] విభాగంలో చూడవచ్చు. __ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 02:43, 7 జూన్ 2026 (UTC) :@[[వాడుకరి:Chaduvari|చదువరి]] గారూ నేను దీనిద్వారా కొన్ని తెలియని సూచనలు తెలుసుకున్నాను. చాలా విపులంగా పూర్తి తెలుగులో రాసినందుకు ధన్యవాదాలు. [[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] ([[వాడుకరి చర్చ:యర్రా రామారావు|చర్చ]]) 03:01, 7 జూన్ 2026 (UTC) == ప్రచురించాక మూలాల్లో లోపాలు లేవని నిర్థారించుకోవాలి == * కొత్త పేజీని ప్రచురించాక గానీ, పాత పేజీలో కొత్తగా మూలాలు చేర్చి ప్రచురించినపుడు గానీ మూలాల్లో లోపాలేమీ లేవని నిర్థారించుకోవాలి. లోపాలు ఉంటే ఆ పేజీ, కింది వర్గాల్లోకి చేరుతుంది. ** [[:వర్గం:మూలాల లోపాలున్న పేజీలు]] - ఖాళీ మూలం ఇవ్వడం, ఒకే మూలాన్ని పదేపదే నిర్వచించడం, "గమనికల"ను పాఠ్యంలో చేర్చి, సంబంధిత ప్రదర్శన మూసను ఇవ్వకపోవడం వలన ఈ లోపాలు ఏర్పడతాయి. ** [[:వర్గం:CS1 errors]] - మూలాల్లో వాడే CS1 మూసల్లో ఇచ్చే పరామితుల విలువలు సరిగా ఇవ్వకపోతే దొర్లే లోపాలు. ఇందులో 50 పైగా రకాల లోపాలు ఉన్నాయి. వీటికి ఒక్కొక్కదానికీ ప్రత్యేకించిన వర్గం ఉంది. అవి -CS1 errors: dates, CS1 errors: unrecognized parameter రూపంలో ఉంటాయి. అవన్నీ ఈ "CS1 errors" వర్గంలో ఉపవర్గాలుగా ఉంటాయి. ** [[:వర్గం:Harv and Sfn no-target errors]] - పొట్టి మూలాలు ఇచ్చి, సంబంధిత పొడుగు మూలాలు ఇవ్వకపోయినా, సరిగా ఇవ్వకపోయినా దొర్లే లోపాలు * పైవి కాకుండా పాఠ్యంతో పాటు మూస పేరును/పరామితి పేరును కూడా అనువదించినపుడు, సాఫ్టువేరుకు ఆ పేర్లు అర్థం కాక, లోపం చూపిస్తుంది. ఆ లోపం ఉన్న పేజీలు [[:వర్గం:మూలాల లోపాలున్న పేజీలు]] వర్గం లోకే చేరతాయి. ఈ లోపాలున్న పేజీలను ప్రత్యేకించి చూపేందుకు, వేరే వర్గం కూడా ఉంది. {{tl|మూసలను అనువదించారు}} అనే మూసను ఈ పేజీల్లో మానవికంగా చేర్చినపుడు ఆ పేజీ [[:వర్గం:మూలాల మూసలను అనువదించిన పేజీలు]] అనే వర్గం లోకి చేరుతుంది. తద్వారా ఈ లోపాలను గుర్తించవచ్చు. **'''గమనిక''': ఈ లోపం మామూలుగా (డిఫాల్టుగా) కనబడదు. ప్రతీ వాడుకరికీ ప్రత్యేకించిన [[ప్రత్యేక:MyPage/common.css]] అనే పేజీలో కింది లైన్‌ను చేర్చుకుంటే ఈ లోపాలు కనిపిస్తాయి. ఈ పేజీ ప్రస్తుతం ఉనికిలో లేకపోతే, ఈ లైనుతో కొత్తగా సృష్టించుకోవాలి. ఉదాహరణకు [[వాడుకరి:Chaduvari/common.css|ఈ పేజీ]] చూడవచ్చు. డిఫాల్టుగా కనబడే సౌకర్యం భవిష్యత్తులో రావచ్చని భావిస్తున్నారు. ::: {{code|lang=css|.harv-error {display: inline !important;} /* display Module:Footnotes errors */}} * లోపాలను సవరించి, పేజీ పై వర్గాల్లో లేదని నిర్థారించుకోవాలి. __ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 04:29, 7 జూన్ 2026 (UTC) :ప్రతీసారీ ఇవి సమస్య గానే ఉంటాయి, ముఖ్యంగా అనువాద వ్యాసాలలో. విపులంగా తెలియ చేసినందుకు ధన్యవాదాలు అండి. [[వాడుకరి:Vjsuseela|V.J.Suseela]] ([[వాడుకరి చర్చ:Vjsuseela|చర్చ]]) 07:43, 7 జూన్ 2026 (UTC) == కర్సరు మాయమౌతోంది! == వికీపీడియాలో పేజీలో దిద్దుబాట్లు చేసేటపుడు, ఎడిట్ పెట్టెలో కర్సరు కాసేపు కనబడకుండా మాయమౌతోంది. ఎడిట్ పెట్టె నుండి బయటికి వస్తే కనబడుతోంది. సమస్యంతా ఎడిట్ పెట్టె లోనే. ఒక ఆరేడు సెకండ్ల తరువాత కనబడుతోంది. చాలా ఎక్కువగా జరుగుతోంది. ఇంకెవరికైనా ఉందా ఈ సమస్య?__ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 12:53, 7 జూన్ 2026 (UTC) :మొత్తం మీద నాకు కూడా కాసేపుటికి కానీ కనిపించుటలేదు [[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] ([[వాడుకరి చర్చ:యర్రా రామారావు|చర్చ]]) 16:39, 7 జూన్ 2026 (UTC) == duplicates [[చక్కెర సీతాఫలం]], [[సీతాఫలం]] == thnx [[వాడుకరి:কল্কি|কল্কি]] ([[వాడుకరి చర్చ:কল্কি|చర్చ]]) 04:38, 8 జూన్ 2026 (UTC) :@[[వాడుకరి:কল্কি|কল্কি]] Sir, I've set up templates that need to be merged into two articles. Thanks for letting me know. [[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] ([[వాడుకరి చర్చ:యర్రా రామారావు|చర్చ]]) 05:48, 8 జూన్ 2026 (UTC) == దాచిన వర్గాలను చూడాలంటే.. == తెవికీ పేజీల్లో మామూలుగా మనకు కనబడే వర్గాలతో పాటు దాచిన వర్గాలు కూడా ఉంటాయని తెలిసిన సంగతే. వాటిని చూడడం పాఠకులకు అవసరం కాకపోయినా, వికీలో దిద్దుబాట్లు చేసే వాడుకరులకు అవసరం. పేజీలో కొన్ని లోపాలు ఉన్నపుడు సాఫ్టువేరు ఆటోమాటిగ్గా వాటిని కొన్ని వర్గాల్లోకి చేరుస్తుంది. అవి దాచిన వర్గాల్లో ఉంటాయి. ఉదాహరణకు, పొట్టి మూలాలలో లోపాలు ఉన్న పేజీలను [[:వర్గం:Harv and Sfn no-target errors|Harv and Sfn no-target errors]] అనే వర్గం లోకి చేరుస్తుంది. వాటిని చూడాలంటే మన అభిరుచుల్లో, [[ప్రత్యేక:అభిరుచులు#mw-prefsection-rendering|రూపురేఖలు]] ట్యాబులో ఉండే "{{int:Tog-showhiddencats}}" అనే అంశాన్ని ఎంచుకోవాలి (టిక్కు పెట్టుకోవాలి). అపుడు దాచిన వర్గాలన్నీ కనిపిస్తాయి.__ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 06:28, 8 జూన్ 2026 (UTC) == "ఇటీవలి మార్పులు"లో ఒక విశేషం == మీ అభిరుచుల్లో [[ప్రత్యేక:అభిరుచులు#mw-prefsection-rendering|రూపురేఖలు]] ట్యాబులో, "{{int:Checkuser-userinfocard-enable-preference-description/te}}" అనే అంశాన్ని ఎంచుకుంటే, "ఇటీవలి మార్పులు"లో ఒక కొత్త విశేషం కనిపిస్తుంది. ఈసరికే దీన్ని వాడి ఉంటే సరి, లేదంటే...__ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 06:17, 10 జూన్ 2026 (UTC) :అవును ,నేనూ ఇప్పుడే ఎనేబుల్ చేసుకున్నాను. [[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] ([[వాడుకరి చర్చ:యర్రా రామారావు|చర్చ]]) 06:35, 10 జూన్ 2026 (UTC) == duplicates [[పసలపూడి వీరబాబు]], [[విరుమాన్]] == thnx [[వాడుకరి:কল্কি|কল্কি]] ([[వాడుకరి చర్చ:কল্কি|చర్చ]]) 14:13, 12 జూన్ 2026 (UTC) :@[[వాడుకరి:কল্কি|কল্কি]] The first of these two is a Telugu movie, the second is a Tamil movie, two different articles, thank you [[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] ([[వాడుకరి చర్చ:యర్రా రామారావు|చర్చ]]) 14:48, 12 జూన్ 2026 (UTC) == మంచి వ్యాసాల వికీప్రాజెక్టు == వ్యాసాల్లోని నాణ్యత పెంచి, మంచి వ్యాసాలుగా మలచేందుకు [[వికీపీడియా:వికీప్రాజెక్టు/మంచి వ్యాసాల ఫ్యాక్టరీ]] అనే వికీప్రాజెక్టు మొదలుపెట్టాను. ఆసక్తి ఉన్నవారు చేరండి. __ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 06:13, 18 జూన్ 2026 (UTC) :ప్రతిపాదన బావుంది . తుది గడువు లేకపోవడం ఇంకా బావుంది. పాల్గొంటాను. [[వాడుకరి:Vjsuseela|V.J.Suseela]] ([[వాడుకరి చర్చ:Vjsuseela|చర్చ]]) 09:32, 18 జూన్ 2026 (UTC) == తొలగించేందుకు ప్రతిపాదించిన పేజీలు == కింది పేజీలను తొలగించడానికి ప్రతిపాదిస్తూ ఆ పేజీల్లో మూసలు పెట్టారు. కానీ, తొలగింపు చర్చ పేజీని తెరవలేదు. అంచేత చర్చ ఏమీ జరగలేదు. ఈ పేజీలను పరిశీలించి, వాటి చర్చ పేజీల్లో గానీ, లేదా తొలగింపు చర్చ పేజీని సృష్టించి అక్కడ గానీ.. అభిప్రాయాలు చెబితే, నిర్ణయాలు తీసుకోవచ్చు. * [[బర్డ్ ఫౌండేషన్]] (ఇదే కంటెంట్ [[ఐబిసిఎఫ్]] లో ఉంది, ఎన్వికీ లో తొలగింపుకు ప్రతిపాదించారు. మెరుగు పరచడానికి అనుమతి అడగాలి) * [[జన్మ సిద్దాంతం]] * [[గ్రహస్థితి]] * [[గోచారము]] * [[ఐబిసిఎఫ్]] (ఇదే కంటెంట్ [[బర్డ్ ఫౌండేషన్]] లో ఉంది) * [[లక్ష్మీ నారాయణ మహరాణా]] (నేను మెరుగు పరుస్తాను)--[[వాడుకరి:Vjsuseela|V.J.Suseela]] ([[వాడుకరి చర్చ:Vjsuseela|చర్చ]]) 06:30, 28 జూన్ 2026 (UTC) : మెరుగు పరిచాను --[[వాడుకరి:Vjsuseela|V.J.Suseela]] ([[వాడుకరి చర్చ:Vjsuseela|చర్చ]]) 04:20, 6 జూలై 2026 (UTC) * [[సామ్ (సంగీతకారుడు)]] (నేను మెరుగు పరుస్తాను) --[[వాడుకరి:Vjsuseela|V.J.Suseela]] ([[వాడుకరి చర్చ:Vjsuseela|చర్చ]]) 06:30, 28 జూన్ 2026 (UTC) : ప్రయత్నం చేశాను. కాలేదు. తొలగింపుకు సమర్ధించాను. --[[వాడుకరి:Vjsuseela|V.J.Suseela]] ([[వాడుకరి చర్చ:Vjsuseela|చర్చ]]) 04:20, 6 జూలై 2026 (UTC) * [[రాశులు-అధిపతులు]] __ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 16:28, 21 జూన్ 2026 (UTC) :::మెరుగు పరుస్తాను అనే వాడుకరులు ప్రక్కన సంతకం చేయండి. ఆ వ్యాస తొలగింపు చర్చలో కూడా పాల్గొని ఆ విషయాన్ని తెలియజేయండి.➤ <span style="white-space:nowrap;text-shadow:white 0em 0em 0.8em,#FF5800 -0.8em -0.8em 0.9em,#00FF00 0.7em 0.7em 0.8em;color:#00FF00"><span style="color:blue"> [[User:K.Venkataramana|కె.వెంకటరమణ]] ❋ [[User talk:K.Venkataramana|చర్చ]]</span></span> 15:09, 25 జూన్ 2026 (UTC) == RFC about AI-generated content in Wikimedia Commons == <bdi lang="en" dir="ltr">Apologies for writing in English, please help translate this message to your language. You are invited to participate in a [[c:Commons:Requests for comment/Policy update for AI content|request for comment on Wikimedia Commons about a policy update for AI content]]. This may affect files that are uploaded to Wikimedia Commons for use on this project. Thank you. [[m:User:Codename Noreste|Codename Noreste]] ([[m:User talk:Codename Noreste|చర్చ]])</bdi> 17:11, 23 జూన్ 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Codename Noreste@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 --> == <span lang="en" dir="ltr">Migration to Parsoid</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> <em>[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Product and Technology/Parsoid Read Views/Read View Announcement|Read this in another language]]</em> Hello everyone! I am glad to inform you that as the next step in the [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification|Parser Unification]] project, Parsoid will soon be turned on as the default article renderer on your wiki. We are gradually increasing the number of wikis using Parsoid, with the intention of making it the default wikitext parser for MediaWiki's next long-term support release. This will make our wikis more reliable and consistent for editors, readers, and tools to use, as well as making the development of future wikitext features easier. If this disrupts your workflow, don’t worry! You can still opt out through a user preference or turn Parsoid off on the current page using the Tools submenu, as described in the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:ParserMigration|Extension:ParserMigration]] documentation. There is [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Confidence Framework|more information about our roll-out strategy]] available, including the testing done before we turn on Parsoid for a new wiki. To report bugs and issues, please look at our [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Known Issues|known issues]] documentation and if you found a new bug please create a phab ticket and tag the [[phab:project/view/5846|Content Transform Team in Phabricator]]. <section end="announcement-content" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[mw:User:ABreault (WMF)|Content Transform Team]]</bdi> 20:33, 23 జూన్ 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:ABreault (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikimedia_Foundation/Product_and_Technology/Parsoid_Read_Views/2026-06-25_Wikipedias&oldid=30721311 --> == if possible rename [[అందగాడు (అయోమయనివృత్తి)]] to [[అందగాడు (సినిమా)]] == dismb is list of films only, thnx [[వాడుకరి:কল্কি|কল্কি]] ([[వాడుకరి చర్చ:কল্কি|చర్చ]]) 10:27, 24 జూన్ 2026 (UTC) == <span lang="en" dir="ltr">Deployment of Legal and Safety Contacts Link in the Footer of Your Wiki</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="Message"/> '''Legal & Safety Contacts''' Hello community, the Wikimedia Foundation has provided a [[wmf:Special:MyLanguage/Legal:Wikimedia Foundation Legal and Safety Contact Information|single legal and safety contact page]], to be linked in the footer of your wiki, to ensure access to accurate legal information. This is a regulatory requirement. We have already rolled out links to English, German, Italian, Spanish and other wikis and we will deploy to your wiki soon. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Legal_and_Safety_Contacts_FAQ|Please read more on the project page]] and leave any comments in this thread or on the [[m:Special:MyLanguage/Talk:Wikimedia Foundation Legal and Safety Contacts FAQ|talk page]]. <section end="Message"/> </div> -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 13:30, 25 జూన్ 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Sannita (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Sannita_(WMF)/Mass_sending_test&oldid=30731267 --> == why wiktionary template is landing on en.wiktionary == when i add <nowiki>{{Wiktionary}}</nowiki>, it is landing on en.wiktionary.org BUT NOT on te.wiktionary.org [[వాడుకరి:কল্কি|কল্কি]] ([[వాడుకరి చర్చ:কল্কি|చర్చ]]) 14:10, 26 జూన్ 2026 (UTC) == ఐదో వెయ్యి కోసం ఐదో ఎడిటథాన్ == ఫౌండేషను, గూగుల్‌లతో కలిసి మన యూజర్‌గ్రూపు నిర్వహిస్తున్న ప్రాజెక్టులో భాగంగా కొత్త వ్యాసాలను సృష్టించి, కంటెంటు గ్యాపును కొంత పూడ్చాలనేది మన సంకల్పం. అందులో భాగంగా ఇప్పటికి 4 ఎడిటథాన్లు పెట్టుకున్నాం. ఐదోది కూడా సిద్ధమైంది. జూలై 1 మొదలు కాబోతోంది. దానికి [[వికీపీడియా:వికీప్రాజెక్టు/యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5|ప్రాజెక్టుపేజీ]] పెట్టాం, చూడండి. ఈసారి కొత్త వ్యాసాలతో, పాటు పాత వ్యాసాలను మెరుగుపరచి మంచి వ్యాసాలుగా తీర్చిదిద్దే పని కూడా ఈ ప్రాజెక్టుతో మొదలుపెడుతున్నాం. తెవికీలో తొట్టతొలి 10 మంచి వ్యాసాలను తీర్చిదిద్ది, ప్రదర్శించే అవకాశం ఇది. ఈ ప్రాజెక్టుకు సంబంధించి, ఆన్‌లైను సమావేశం అవసరమని భావిస్తే ఇక్కడ రాయండి. వాటిని బట్టి, 29/30 తేదీల్లో ఒకరోజున ప్రాజేక్టు సమావేశం పెట్టవచ్చు. __ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 08:15, 27 జూన్ 2026 (UTC) == duplicates [[ఉషా]], [[ఉష (అయోమయ నివృత్తి)]] == thnx [[వాడుకరి:কল্কি|কল্কি]] ([[వాడుకరి చర్చ:কল্কি|చర్చ]]) 00:13, 28 జూన్ 2026 (UTC) :thnx , Clubed [[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] ([[వాడుకరి చర్చ:యర్రా రామారావు|చర్చ]]) 15:10, 28 జూన్ 2026 (UTC) == if possible rename [[లైలా మజ్ను]] to [[లైలా మజ్ను (సినిమా)]] == only films are listed, thnx or better, how do i rename or make change myself ? [[వాడుకరి:কল্কি|কল্কি]] ([[వాడుకరి చర్చ:কল্কি|చర్చ]]) 06:15, 28 జూన్ 2026 (UTC) == ఎడిటతాన్ -4 == యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-4 [https://w.wiki/Rrxy పోటీ ఫలితాలు] ప్రకటించారు. 1210 వ్యాసాలు ఈ ఎడిటథాన్-4 ద్వారా తెవికీ కి సమకూడాయి. ఈ పోటీలో మొత్తం 10 మంది వాడుకరులు పాల్గొన్నారు. 6మంది విజేతలు గా నిలిచారు. విజేతలకు అభినందనలు. పాల్గొన్న వాడుకరులందరికి, ఎడిటథాన్-4 సమన్వయ కర్త కశ్యప్ గారికి ధన్యవాదాలు. - తెలుగు వికీమీడియన్ల యూజర్ గ్రూప్ [[వాడుకరి:Vjsuseela|V.J.Suseela]] ([[వాడుకరి చర్చ:Vjsuseela|చర్చ]]) 12:35, 28 జూన్ 2026 (UTC) == పుట్టినరోజు పండగ == తెవికీ పుట్టినరోజు పండగ, కిందటిసారి తిరుపతిలో జరుపుకున్నట్లుగా ఈసారి కూడా ప్రత్యక్షంగా అందరం కలిసి జరుపుకునే ఆలోచన చేద్దామా? __ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 18:49, 8 జూలై 2026 (UTC) :అవును, ఇప్పటి నుండే ఆ పనులకు చర్యలు ప్రారంభిస్తేనే కార్యక్రమం విజయవంతంగా నిర్వహించకలుగుతాం [[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] ([[వాడుకరి చర్చ:యర్రా రామారావు|చర్చ]]) 06:16, 9 జూలై 2026 (UTC) :: చాలా ముందుచూపుతో మీ ఆలోచన బాగున్నది. ఈసారి నేను మిస్ కాను.--[[వాడుకరి:Rajasekhar1961|Rajasekhar1961]] ([[వాడుకరి చర్చ:Rajasekhar1961|చర్చ]]) 06:30, 9 జూలై 2026 (UTC) :నేను మొదట్లో ఈ ప్రయత్నం చేశాను.. కానీ కుదరలేదు. మీరు అందరు సహకారం అందిస్తే నిర్వాహకుడిగా నిర్వహించేందుకు సిద్ధం.--[[వాడుకరి:Batthini Vinay Kumar Goud|Batthini Vinay Kumar Goud]] ([[వాడుకరి చర్చ:Batthini Vinay Kumar Goud|చర్చ]]) 15:40, 9 జూలై 2026 (UTC) ::సూపర్ @[[వాడుకరి:Batthini Vinay Kumar Goud|వినయ్]] గారూ. మీ నిర్వాహకత్వం నాకు ఆమోదమే.__ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 17:48, 9 జూలై 2026 (UTC) :ఇలాంటి సమావేశాల వల్ల పాత వారికి ఉత్సాహం.. క్రొత్త వారికి విజ్ఞానం... :మీ ఆలోచనకు మద్దతు ఇస్తున్నా <span style="font-family:Papyrus; color:black">✥[[User:Srinivasrjy|Srinivasrjy]]✥^{[[User talk:Srinivasrjy|(📞talk)]]}</span> 03:48, 10 జూలై 2026 (UTC) :: అభినందనలు వినయ్ గారు. Conference grant - Deadline ఆగస్టు 31, 2026 https://meta.wikimedia.org/wiki/Grants:Conference_Grants/Timeline [[వాడుకరి:Vjsuseela|V.J.Suseela]] ([[వాడుకరి చర్చ:Vjsuseela|చర్చ]]) 09:24, 10 జూలై 2026 (UTC) :::ఇలాంటి పండుగలు ప్రతీ సంవత్సరం జరగాలి. అప్పుడే వాడుకరులకు ఉత్సాహం కలుగుతుంది. మీ ఆలోచనకు నేను మద్దతు తెలుపుతున్నాను. మనందరం సంవత్సరానికి ఒకసారి కలుసుకోవాలి. [[వాడుకరి:Kalasagary|Kalasagary]] ([[వాడుకరి చర్చ:Kalasagary|చర్చ]]) 17:36, 10 జూలై 2026 (UTC) ::@[[వాడుకరి:Batthini Vinay Kumar Goud|Batthini Vinay Kumar Goud]] గారూ, ఈ చర్చ మొదలై 8 రోజులైంది. నిర్వహించేందుకు మీరు ముందుకు వచ్చి వారమైంది. చిట్టచివరి వ్యాఖ్య వచ్చి కూడా 5 రోజులైంది. ఇకపై దీనికి వ్యాఖ్యలు రాకపోవచ్చుననిపిస్తోంది. వచ్చిన వ్యాఖ్యల్లో అందరూ ప్రోత్సాహమే ఇచ్చారు కాబట్టి, మీరు ప్రత్యిపాదనపై ముందుకు పోవచ్చు. సమావేశాలు పెట్టుకోవడం, మీతో కలిసి పనిచేసేందుకు ముందుకువచ్చేవాళ్ళను ఎంచుకోవడం చెయ్యాలి. ఆపై, స్థలం, తేదీలు, సమావేశాల రూపకల్పన వగైరాలు చెయ్యవచ్చు. __ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 16:22, 16 జూలై 2026 (UTC) :::@[[వాడుకరి:Chaduvari|Chaduvari]] గారు .. నేను రెండు మూడు రోజుల్లో ప్రణాళిక సిద్ధం చేసే పనిలో ఉంటాను.. ధన్యవాదాలు [[వాడుకరి:Batthini Vinay Kumar Goud|Batthini Vinay Kumar Goud]] ([[వాడుకరి చర్చ:Batthini Vinay Kumar Goud|చర్చ]]) 16:50, 16 జూలై 2026 (UTC) == ఎందరో వికీమీడియన్లు - 2 ప్రతిపాదన == 2024 జనవరిలో జరిగిన విశాఖపట్నం తెవికీ పండగలో మనం [[S:ఎందరో వికీమీడియన్లు|ఎందరో వికీమీడియన్లు]] అనే పేరుతో ఒక పుస్తకాన్ని విడుదల చేసాం. అందులో ఓ పాతిక ముప్ఫై మంది వికీమీడియన్ల గురించి రాసాం. అలాంటిదే మరొక ప్రయత్నం చేద్దామనే ప్రతిపాదన ఇది. మరొక పాతిక మంది వికీమీడియన్ల గురించి అలాగే రాస్తే ఇంకొక పుస్తకం వేద్దాం. ఒకవేళ పుట్టినరోజు పండగ జరిగితే, పుస్తకం ముద్రించి పండగలో విడుదల చెయ్యవచ్చు. లేదంటే పీడీయెఫ్ కట్టి ఆన్‌లైనులో పంచవచ్చు. మీమీ అభిప్రాయాలు చెప్పండి.__ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 11:40, 9 జూలై 2026 (UTC) :పాత పుస్తకాన్నే మార్పులు చేర్పులతో పునర్ముద్రణ చేస్తే బాగుంటుంది.. క్రొత్తగా ఎక్కువమంది వచ్చినట్లు లేదు.. అలాగే అనుభవజ్ఞులతో ఇంటర్వ్యూ చేసి ప్రచురించవచ్చు అనేది నా అభిప్రాయం <span style="font-family:Papyrus; color:black">✥[[User:Srinivasrjy|Srinivasrjy]]✥^{[[User talk:Srinivasrjy|(📞talk)]]}</span> 03:54, 10 జూలై 2026 (UTC) ::అది కొంతమంది వికీమీడియన్ల గురించి రాసిన పుస్తకం. మరికొందరు వికీమీడియన్ల గురించి రాస్తే బాగుంటుందని భావించి ఈ ప్రతిపాదన చేసాను. మీరన్నట్లు, వారి ఇంటర్వ్యూలను కూడా ప్రచురిస్తే ఇంకా బాగుంటుంది. అయితే ఈ విషయంపై మనిద్దరికీ తప్ప, మరెవరికీ ఆసక్తి ఉన్నట్టు లేదు.__ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 16:22, 15 జూలై 2026 (UTC) :::లేదండి. ప్రతిపాదన పెట్టారు కాబట్టి కొంత ముందుకు జరిగాక అందరు పాల్గొంటారని ఆశిస్తున్నాను. నా వంతు చేయగలిగేది ఏమైనా ఉంటే నేను కూడా పాల్గొంటాను. ధన్యవాదాలు. [[వాడుకరి:Vjsuseela|V.J.Suseela]] ([[వాడుకరి చర్చ:Vjsuseela|చర్చ]]) 10:26, 16 జూలై 2026 (UTC) ::::@[[వాడుకరి:Vjsuseela|Vjsuseela]] గారూ, గతంలో పుస్తకం తయారుచెయ్యడంలో సాధకబాధకాలన్నీ మీరు పడినవాళ్ళే. మీకు తెలీనిదేమీ కాదు. కిందటిసారి లాగానే ఈసారి కూడా పుస్తకం డిజైను చెయ్యడానికీ, ముద్రించడానికీ పవన్ గారూ, మీరూ పూనుకోవాల్సిందే. లేకపోతే అవదు. మీరిద్దరూ అందుకు ముందుంటారు. కానీ ముందసలు పుస్తకం '''రాసేదెవరు'''? '''ఎవరి గురించి''' రాయాలి? ::::గతంలో పుస్తకం వేసినపుడు చాలామంది వికీమీడియన్లు దాన్ని స్వాగతించారు, హర్షం వెలిబుచ్చారు. కానీ చాలా కొద్దిమంది - బహుశా ఒకరో ఇద్దరో - నిరసించడం మనకు వినిపించకపోలేదు. అనుచితమైనదీ, తోటి వాడుకరులను అవమానించేదీ అయిన చర్చ కూడా ఒకటి లేవనెత్తారు - రచ్చబండ లోనే. దాన్ని దృష్టిలో ఉంచుకునే, ఎవరైనా రాయడానికి ముందుకువస్తే వాళ్ళచేతనే రాయించుదామనీ, ఎవరి గురించి రాయాలో సముదాయం అభిప్రాయాలు తీసుకుని వాళ్ళగురించే రాయించుదామనీ అనుకున్నాను. కానీ అసలు పుస్తకం రాయాలా వద్దా అనేదానికే స్పందన లేదు కాబట్టి ఇక ముందుకు వెళ్ళలేమేమో అనిపిస్తోంది. __ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 13:21, 16 జూలై 2026 (UTC) :::::అలాగే అండి. ఇంకా టైం ఉంది కదా, చూద్దాం. [[వాడుకరి:Vjsuseela|V.J.Suseela]] ([[వాడుకరి చర్చ:Vjsuseela|చర్చ]]) 14:15, 16 జూలై 2026 (UTC) ::::::ఎందరో వికీమీడియన్లు -2 పుస్తకం ప్రచురించ దలిస్తే డిజైన్, ప్రింటింగ్ పనులకు నేను సహకరించగలను. ::::::2024 జనవరిలో ప్రచురించిన 'ఎందరో వికీమీడియన్లు' పుస్తకం ఇప్పుడు ఎక్కడ చూడాలి. [[వాడుకరి:Kalasagary|Kalasagary]] ([[వాడుకరి చర్చ:Kalasagary|చర్చ]]) 08:10, 17 జూలై 2026 (UTC) :::::::@[[వాడుకరి:Kalasagary|Kalasagary]] గారూ, ఆ పుస్తకాన్ని [[S:ఎందరో వికీమీడియన్లు|వికీసోర్సులో]] చూడవచ్చు, డౌన్‌లోడు చేసుకోవచ్చు.__ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 09:18, 17 జూలై 2026 (UTC) ::::::::ధన్యవాదాలు [[వాడుకరి:Kalasagary|Kalasagary]] ([[వాడుకరి చర్చ:Kalasagary|చర్చ]]) 10:34, 17 జూలై 2026 (UTC) == Deletion of non free images which are not linked to any article == Sorry for posting in English. Non free fair use images are not permitted if they are not used in any article. such images are to be deleted as it will be a copyright violation. There are 351 non free images in te.wiki which are not linked to any article. they need to be deleted. For kind attention. @[[వాడుకరి:Arjunaraoc|Arjunaraoc]] @[[వాడుకరి:K.Venkataramana|K.Venkataramana]] @[[వాడుకరి:Pavan santhosh.s|Pavan santhosh.s]] @[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] @[[వాడుకరి:Rajasekhar1961|Rajasekhar1961]] @[[వాడుకరి:T.sujatha|T.sujatha]] @[[వాడుకరి:Veeven|Veeven]] @[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] @[[వాడుకరి:రవిచంద్ర|రవిచంద్ర]] @[[వాడుకరి:రహ్మానుద్దీన్|రహ్మానుద్దీన్]] [జాబితా [[వికీపీడియా:నిర్వాహకుల నోటీసు బోర్డు]] పేజీలో ఉంది] [[వాడుకరి:Balajijagadesh|Balajijagadesh]] ([[వాడుకరి చర్చ:Balajijagadesh|చర్చ]]) 07:27, 14 జూలై 2026 (UTC) :[[వాడుకరి:Balajijagadesh|Balajijagadesh]], since the list is too long, I moved it to [[వికీపీడియా:నిర్వాహకుల నోటీసు బోర్డు|Admin's notice board]]. Also, since the list was for the attention of the Admins only, it is appropriate to move it there. __[[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 10:23, 15 జూలై 2026 (UTC) ::Thank you. - [[వాడుకరి:Balajijagadesh|Balajijagadesh]] ([[వాడుకరి చర్చ:Balajijagadesh|చర్చ]]) 11:51, 15 జూలై 2026 (UTC) == [[కుడుం]] = [[మోదక్ (పిండివంట)]] == both are same ? or కుడుం is undrallu ? [[వాడుకరి:কল্কি|কল্কি]] ([[వాడుకరి చర్చ:কল্কি|చర్చ]]) 04:43, 17 జూలై 2026 (UTC) == [[ప్రాథమిక మూలం]] = [[ప్రాథమిక వనరులు]] == both are about same topic. thnx. [[వాడుకరి:কল্কি|কল্কি]] ([[వాడుకరి చర్చ:কল্কি|చర్చ]]) 05:04, 17 జూలై 2026 (UTC) == suggest equivalents == * Municipality=పురపాలకసంఘం (correct?) * municipal corporation=? * స్థానిక స్వపరిపాలన సంస్థ=? * నగరపంచాయితీ=? [[వాడుకరి:কল্কি|কল্কি]] ([[వాడుకరి చర్చ:কল্কি|చర్చ]]) 07:13, 18 జూలై 2026 (UTC) == తెవికీలో తేదీ ఆకృతి == మన తేదీ ఆకృతి "'''2026 జూలై 1'''" లాగా ఉండాలన్న సంగతి మనకు తెలిసినదే! వ్యాసాల్లో వాడుకరులు ఈ ఆకృతినే వాడాలి. మూసలూ, మాడ్యూళ్ళు ఇతర తేదీ ఆకృతులను కూడా అనుమతిస్తాయి. గతంలో అవి ఇతర ఆకృతులను '''మాత్రమే''' ("1 జూలై 2026", "జూలై 1, 2026", "2026-07-02" వంటివి) అనుమతించేవి. తెవికీ తేదీ ఆకృతిని మనం విధానబద్ధం చేసుకున్నాక, అనేక మూసలు, మాడ్యూళ్ళలో కొత్త ఆకృతిని కూడా చేర్చుకున్నాం. అయితే, మూసలు మాడ్యూళ్ళ తాజా కూర్పులను దిగుమతి చేసుకుంటూ ఉంటాం కాబట్టి, అలా చేసుకున్నపుడు మనం చేసుకున్న మార్పులు పోతాయి. తాజాకూర్పులో ఆ మార్పులు మళ్ళీ చేసుకోవాలి. అలా చేసుకోనపుడు అవి మన తేదీ ఆకృతిని అంగీకరించవు. అలాంటి మాడ్యూళ్ళు, మూసలూ మనం ఎక్కువగా వాడేవాటిని పరిశీలించి, అవసరమైన మార్పులు చేసి, అవి చాలావరకు మన తేదీ ఆకృతిని అనుమతిస్తున్నాయని నిర్థారించుకున్నాను. ఇంకా ఎక్కడైనా మిగిలిపోతే ఇక్కడ చెప్పండి. నిర్వాహకులకు గమనికలు: # కొన్ని మూసలు మాడ్యూళ్ళు సంరక్షణలో ఉన్నందున నేను తేదీ ఆకృతి సవరణలు చెయ్యలేకపోయాను. వాటిలో మీరు చెయ్యండి. అలాగే, ఎక్కువగా వాడేవాటిలో ఇంకా ఏమైనా మిగిలిపోతే అవి కూడా చెయ్యండి. # తెవికీ తేదీ ఆకృతికి సంబంధించి, ఏయే మూసలు, మాడ్యూళ్ళలో మార్పులు చెయ్యాలో [[వికీపీడియా:దిగుమతి చేసిన మూసలు, మాడ్యూళ్ళలో చెయ్యవలసిన స్థానికీకరణ]] పేజీలో ఉంది. అవసరాన్ని బట్టి ఆయా మూసలు, మాడ్యూళ్ళలో తగు చర్యలు తీసుకోవలసినదిగా వినతి.__ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 11:39, 18 జూలై 2026 (UTC) == అభినందనలు == వికీమానియా 2026లో ల్యాప్‌టాప్‌లు అందుకుంటున్న [[వాడుకరి:Vjsuseela|సుశీల]] గారు, [[వాడుకరి:MYADAM ABHILASH |అభిలాష్]] గారికి శుభాభినందనలు..! - [[వాడుకరి:Muralikrishna m|Muralikrishna m]] ([[వాడుకరి చర్చ:Muralikrishna m|చర్చ]]) 08:18, 19 జూలై 2026 (UTC) :@[[వాడుకరి:Muralikrishna m|Muralikrishna m]] గారూ ధన్యవాదాలు! :మీ అందరి ప్రోత్సాహం, సహకారంతో ముందుకు సాగుతున్న నాకు.. వికీలో మరింత అంకితభావంతో పనిచేయడానికి ఫౌండేషన్ వాళ్ళు ఇచ్చే ఈ బహుమతి మరింత ప్రేరణనిస్తుంది. ఇక ముందు కూడా స్వేచ్ఛా విజ్ఞాన సర్వస్వ విస్తరణ కోసం మరింత కృషి చేస్తాను! :నా తరపున @[[వాడుకరి:Pavan santhosh.s|Pavan santhosh.s]] గారు పారిస్ లో జరిగే కాన్ఫరెన్స్ లో ల్యాప్ టాప్ అందుకోనున్నారు. వారికీ ప్రత్యేక కృతజ్ఞతలు! [[వాడుకరి:MYADAM ABHILASH|అభిలాష్ మ్యాడం]] ([[వాడుకరి చర్చ:MYADAM ABHILASH|చర్చ]]) 09:29, 19 జూలై 2026 (UTC) : @ ధన్యవాదాలు [[వాడుకరి:Muralikrishna m|Muralikrishna m]] గారూ! నేను [[User:I.Mahesh| I.మహేష్]] గారిని అడిగాను. ఆయన తెస్తానన్నారు. వికీ ఫౌండేషన్ వాళ్ళు ఈ విధంగా లాప్ టాప్ ఇవ్వడం చాలా ఉపయోగకరం అనుకుంటున్నాను. సహకరించి మంచి ఎండార్స్మెంట్ ఇచ్చిన మన తెలుగు కమ్మ్యూనిటీ సభ్యులకు, ఇతర భాషా సభ్యులకు అందరికి ధన్యవాదాలు. --[[వాడుకరి:Vjsuseela|V.J.Suseela]] ([[వాడుకరి చర్చ:Vjsuseela|చర్చ]]) 10:20, 19 జూలై 2026 (UTC) @[[వాడుకరి:MYADAM ABHILASH|MYADAM ABHILASH]] గారికి @[[వాడుకరి:Vjsuseela|Vjsuseela]] మేడం గారికి అభినందనలు. [[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 10:51, 19 జూలై 2026 (UTC) <br> @[[వాడుకరి:Pavan santhosh.s|పవన్ సంతోష్]] గారు, [[వాడుకరి:I.Mahesh|మహేష్]] గారికి కూడా ప్రత్యేక ధన్యవాదాలు..! - [[వాడుకరి:Muralikrishna m|Muralikrishna m]] ([[వాడుకరి చర్చ:Muralikrishna m|చర్చ]]) 05:48, 20 జూలై 2026 (UTC) :ధన్యవాదాలు ఉదయకిరణ్ గారు [[వాడుకరి:Vjsuseela|V.J.Suseela]] ([[వాడుకరి చర్చ:Vjsuseela|చర్చ]]) 06:56, 20 జూలై 2026 (UTC) == [[రాష్ట్రీయ సేవికా సమితి]] = [[రాష్ట్ర సేవికా సమితి]] == both are identical. thnx. [[వాడుకరి:কল্কি|কল্কি]] ([[వాడుకరి చర్చ:কল্কি|చర్చ]]) 07:57, 20 జూలై 2026 (UTC) s6hnq6sd7q2xbce5ted8fjj8ss3kquz 0 95819 4908489 4907499 2026-07-19T18:13:44Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 /* మలయాళ సినిమాలు */ 4908489 wikitext text/x-wiki {{Infobox actor | name = మమ్ముట్టి | image = ActorMammootty.jpg |caption = മമ്മൂട്ടി Mammothmalayalam.jpg |caption1 = മമ്മൂട്ടി | caption2 = మమ్ముట్టి | birthname = ముహమ్మద్ కుట్టి ఇస్మాయిల్ పనిపరంబిల్ | birthdate = {{birth date and age|1953|9|7}} | birthplace = {{flagicon|India}} [[Chempu]], [[Travancore-Cochin]], [[India]] | othername = మమ్ముక్క, మెగాస్టార్ | occupation = [[Film actor]], [[Film producer|producer]] | yearsactive = 1971-ప్రస్తుతం | height = 182 cms | spouse = సుల్‌ఫర్ మమ్మూట్టి | children = సుర్మి <br />జుల్‌ఖార్ సల్మాన్ | parents = ఇస్మాయిల్ <br />ఫాతిమా | list of films = Nerariyan CBI (2005) - Sethurama Iyer Rappakal (2005) - Krishnan Thaskara Veeran (2005) - Arakkalam Baby Thommanum Makkalum (2005) - Sivan Black (2004) - Karakkamuri Shanmughan Aparichithan (2004) - Raghuram Kaazhcha (2004) - Madhavan Sau Jhooth Ek Sach (2004) - Inspector Vivek Sethurama Iyer CBI (2004) - Sethurama Iyar Vajram (2004) - Devarajan Vesham (2004) - Appukuttan Menon Vishwa Thulasi (2004) - Vishwam Chronic Bachelor (2003) - Satyaprathapan Pattalam (2003) - Major Pattabhiraman Danny (2002) - Danny Kaiyethum Doorath (2002) - Gopinathan Karmegam (2002) Phantom (2002) - Phantom Pailey Dubai (2001) Rakshasa Rajav (2001) Kandukondain Kandukondain (2000) - Captain Bala Arayannegalude Veedu (2000) - Raviandran Dada Sahib (2000) - Dada Mohammad Sahib/Abubacker Dr. Babasaheb Ambedkar (2000) - Dr. Babasaheb Ambedkar Narashimham (2000) Valliettan (2000) - Arackal Madhavanunny Ethirum Puthirum (1999) Ezhupunna Tharakan (1999) - Sunny Tharakan Megham (1999) - Col. Ravivarma Thampuran Pallavur Devanarayanan (1999) - Devanarayanan Prempujari (1999) - Guest Role Stalin Sivadas (1999) - Sivadas Thachiledathu Chundan (1999) - Kochu Kunju The Godman (1999) - Amarnath, M Elavamkodu Desam (1998) - Jathavethan Harikrishnans (1998) - Harikrishnan Marumalarchi (1998) - Rasu Padayachi Oru Mravathoor Kanavu (1998) - Chandy Railway Coolie (1998) Sidhartha (1998) - Sidharthan The Truth (1998) - Bharath Patteri Arasiyal (1997) Bhoothakkannadi (1997) - Vidyadharan Kaliyoonjal (1997) - Nandagopalan Oral Mathram (1997) - Hareendran Puthayal (1997) - Captain Viswanath Aayiram Naavulla Ananthan (1996) - Dr. Anantha Padmanabhan Azhakiya Ravanan (1996) - Sanker Das Hitler (1996) - Madhavan Kutty Indra Prastham (1996) - Sathish Menon (Computer Expert) Suryaputrulu (1996) Udyanapalakan (1996) - Sudhakaran Nair Makkal Aatchi (1995) - Sethupathi (Thalaivar) Mazhayethum Munpe (1995) - Nandakumar Varma No: 1 Sneha Theeram Bangalore North (1995) Ormmakalalundayirikanam (1995) - Tailor Bhaskaran (Bhasi) Oru Abihibhashakante Case Diary (1995) - Kuruvilla Aniyan Kuruvilla The King (1995) - Thevalliparambil Joseph Alex Ponthan Mada (1994) - Mada Sagaram Sakshi (1994) - Balachandran Sukrutham (1994) - Ravishekar (Journalist) Vidheyan (1994) - Bhaskar Patelar Vishnu (1994) - Vishnu Aayirappara (1993) - Sowri Dhartiputra (1993) - Kapil Dev Singh Dhruvam (1993) - Narasimha Mannadiyar Golanthara Vartha (1993) - Ramesan Nair Jackpot (1993) - Gautham Krishna (Jockey) Kilipetchu Ketkava (1993) - Chidambaram (School Master) Padhayam (1993) - Chandra Das (Poet & Writer) Palayam (1993) Sainyam (1993) - Captain Eswar Saab Sarovaram (1993) - Devadathan (Music Conductor) Vatsalyam (1993) - Meledath Raghvan Nair Johnnie Walker (1992) - John Varghese Kauravar (1992) - Antony Kizhakkan Pathrose (1992) - Pathrose Mahanagaram (1992) - Viswanathan Pappayude Swantham Appoos (1992) - Balachandran Soorya Manasam (1992) - Putturumees (a Mentaly Retarded Person) Swathi Kiranam (1992) - Anantha Rama Sharma Adayalam (1991) - Capt. Hariharan Amaram (1991) - Achootty (Achuthan Kutty) Anaswaram (1991) - Daniel D'Souza Azhakan (1991) - Azhakappan Dr. Babasaheb Ambedkar (1991) - Dr. Babasaheb Ambedkar Inspector Balram (1991) - Balram (Circle Inspector) Kanalkkattu (1991) - Nathu Narayanan Nayam Vekthamakkunnu (1991) - Sukumaran (Political Leader) Neelagiri (1991) - Sivankutty Thalapathi (1991) - Devaraj Ee Thanutha Veluppan Kalathu (1990) - Haridas Damodaran (Supdt.of Police) Iyer the Great (1990) - Soorya Narayana Iyer Kalikkalam (1990) - Shankar/Antony/Tony Louis/Gauthaman/Pappan/Vasudevan/Ramakrishnan Kottayam Kunjachan (1990) - Kunjachan Kuttettan (1990) - Vishnu Mathilukal (1990) - Basheer Midhya (1990) - Venu Oliyambugal (1990) - Baby Arackal Parampara (1990) - Lawrence/Johy Purappad (1990) - Viswanathan Samrajyam (1990) - Alexander Thriyathri (1990) - Estate Owner Adharvam (1989) - Anantha Padmanabhan Adikkurippu (1989) - Bhaskera Pillai/Bhasi (Advocate) Ardham (1989) - Ben Narendran Carnival (1989) - Bharathan Charithram (1989) - Philipose Manavalan (Thampi) Jagratha (1989) - Sethurama Iyer (Dy.s.p) Mahayanam (1989) - Chandru (Lorry Driver) Mounam Sammadham (1989) Mrigaya (1989) - Varunni Mudra (1989) - Ramabhadran Nair Saab (1989) - Captain Ravindran Nair Oru Vadakkan Veeragatha (1989) - Chanthu Uttaram (1989) - Balu Abkari (1988) - Vasu August 1 (1988) - Perumal (DSP) Dinarathrangal (1988) - Aravindan Manu Uncle (1988) - Manu Uncle Mattoral (1988) - Balan Mukthi (1988) - Hari Das (Collector) Nineteen Twenty One (1988) - Khadir Oru CBI Diary Kurippu (1988) - Sethurama Iyer Sanghnadam (1988) - Chandran Sankham (1988) - Kuttappai Thanthram (1988) - Adv. George Korah Vettickal Vicharana (1988) - Sethumadhavan Aankiliyude Tharattu (1987) - Haridas Adimakal Udamakal (1987) - Raghavan (Comrade) Anantaram (1987) - Dr. Balu Athinumappuram (1987) - Ravindran Ithrayum Kalam (1987) - Varghese Kalam Mari Katha Mari (1987) - Kamarudden Kathakku Pinnil (1987) - Thampi (Dramatist) Kottum Kuravayum (1987) - Damu Manivatharile Aayiram Sivarathrikal (1987) - Dr. Vinayachandran Nalkkavala (1987) - Babu New Delhi (1987) - G.Krishnamoorthy Nombarathi Poovu (1987) - Dr. Padmanabhan Oru Sindoora Pottinte Ormaykku (1987) - Roy Sreedharante Onnam Thirumurivu (1987) - Sreedharan Thaniyavartanam (1987) - Balan Maruthempilly (Bala Gopalan) Aalorungi Arangorungi (1986) - Rajan (Sun-Inspector) Aavanazhi (1986) - Balram (Circle Inspector) Aayiram Kannukal (1986) - Dr. Sam Adukkan Entheluppam (1986) - Sreeni (Estate Manager) Arappatta Kettiya Gramathil (1986) - Zacharia Aval Kathirunnu Avanum (1986) - Gopinath Ee Kaikalil (1986) - Sultan Abdul Razak Ennu Nathante Nimmi (1986) - Mahesh Gandhinagar 2nd Street (1986) - Balachandran (Guest Role) Geetham (1986) - Yatheendran Ice Cream (1986) - Thampi Ithile Iniyum Varu (1986) - V.P. Krishnan Kariyila Kattu Pole (1986) - Harikrishnan Kaveri (1986) - Dr. Hari Kochu Themmadi (1986) - Sekharan Master Kshamichu Ennoru Vakku (1986) - Adv. Ravindranath Malarum Kiliyum (1986) - Balachandran Mazha Peyyunnu Maddalam Kottunnu (1986) - (Guest Role) Moonnu Masangalkku Munpu (1986) - Dr. Rajasekhran Nantri Veendum Varika (1986) - Mohandan (Sub-Inspector) Neram Pularumbol (1986) - Brother Lawrence Nyayavidhi (1986) - Paramli Oru Katha Oru Nunnakkatha (1986) - Prof. Mohandas Padayani (1986) - Sudhakaran Poomukhappadiyil Ninneyum Kathu (1986) - Isacc Peter Poovinnu Puthiya Poonthennal (1986) - Kiran (Business Man) Pranamam (1986) - Prathapan (Dy.s.p.) Prathyekam Sradhikuka (1986) - Suresh Rakkuyilin Rajassadasil (1986) - Viswanathan (Musician) Rareeram (1986) - Nanda Kumar Sayam Sandhya (1986) - Sivaprasad Shyama (1986) - Viswanathan (Film Director) Snehamulla Simham (1986) - Vysakhan (Writer-College Lecturer) Vartha (1986) - Madhavan Kutty Veendum (1986) - Vijaya Chandran Aa Neram Alppa Dooram (1985) - Jameskutty Akalathe Ambili (1985) - Ajayan Angadikkappurath (1985) - Jose Anu Bandham (1985) - Muraleedharan Master Avidathepole Ivideyum (1985) - Anirudhan Ayanam (1985) - Johny Ee Lokam Ivide Kure Manushyar (1985) - Ummer Ee Sabdam Innathe Sabdam (1985) - Dr. Ramachandran Ee Thanalil Ithiri Neram (1985) - Vijayan Eeran Sandhya (1985) - Madhavan kutty Ente Kanakkuyil (1985) - Mohan Kumar Idanilangal (1985) - Vijayan Iniyum Katha Thudarum (1985) - Ravindran Kaimpin Poovinakkare (1985) - Sivan Kanathaya Penkutty (1985) - Rajmohan Kandu Kandarinju (1985) - Sreedharan Katha Ithu Vare (1985) - Balachandran Kathodu Kathoram (1985) - Louis Makan Ente Makan (1985) - Prakasan Manya Mahajanangale (1985) - Devan Muhurtham Pathnonnu Muppathinu (1985) - Dr. M. K. Haridas Nirakkoott (1985) - Artist Ravivarma Oduvil Kittiya Vartha (1985) - Gopalan Kutty Onningu Vannengil (1985) - Mohan Das Oru Nokku Kanan (1985) - Jayadevan Oru Sandesam Koodi (1985) - Vijayan Parayanumvayya Parayathirikkanumvayya (1985) - Sreekumar (Sub-Inspector) Puli Varunne Puli (1985) - Jayaraman Puzhayozhukum Vazhi (1985) - Gopalan Thammil Thammil (1985) - Dr. Rajagopal Thinkalazhcha Nalla Divasam (1985) - Gopan Upaharam (1985) - Dr. Jeevan Thomas Vilichu Vilikettu (1985) - Vijayan Yathra (1985) - Unnikrishnan Aalkkodttathil Thaniye (1984) - Rajan Aarorumariyathe (1984) - Venugopal (Sub Inspector) Aattuvanchi Ulanjappol (1984) - Balachandran (Advocate) Aayiram Abilashangal (1984) - Devadasan Adiyozhukkukal (1984) - Karunan Akkare (1984) - Ismail Aksharangal (1984) - Jayadevan (writer) Alakadalinakkare (1984) - Anand Anithichuvappu (1984) - George Kutty Ariyatha Veethikal (1984) - Ravi Athirathram (1984) - Tharadas Chakkarayumma (1984) - Babu Edavelakku Sesham (1984) - Jayadevan (Sub Inspector) Engane Undasane (1984) - Gopikuttan Pillai Ente Upasana (1984) - Arjunan Ethirppukal (1984) - Kochu Baby Itha Innu Muthal (1984) - Jayamohan (Advocate) Ithiri Poove Chuvannapoove (1984) - Balagopalan (Sub- Inspector) Kanamarayathu (1984) - Roy Varghese Kodathi (1984) - Rajendran Koottinilamkili (1984) - Krishnanunni Lakshmana Rekha (1984) - Suseelan Mangalam Nerunnu (1984) - Babu Manithali (1984) - Zulfikar Onnanu Nammal (1984) - Sethu Onnum Mindatha Bharya (1984) - Achuthan Nair (M.D. Of a Hospital) Pavam Poornima (1984) - Jayaraj Sandhyakenthinu Sindooram (1984) - Raghunathan (Teacher) Sannarbham (1984) - Ravi Thirakil Alppam Samayam (1984) - Antony Veendum Chalikkunna Chakram (1984) - Jose Vetta (1984) - Rathish (Sub Inspector of Police) Vikatakavi (1984) - Usman (Driver) Aa Rathri (1983) - Ravi Adaminte Variyellu (1983) - Jose (Architect) America America (1983) - Ramesh Asthram (1983) - Balu (Photographer) Chakravalam Chuvannappol (1983) - Vasu Changatham (1983) - Tony Coolie (1983) - Kunchali Eettillam (1983) - Sivan Ente Katha (1983) - Babu Guru Dakshina (1983) - John Himavahini (1983) Iniyenkilum (1983) - Divakaran Kattaruvi (1983) - Vasu Kinnaram (1983) - Balachandran (Guest Role) Kodumkattu (1983) - Musthafa Koodevide? (1983) - Captain Thomas Maniyara (1983) - Shameer Mansoru Maha Samudram (1983) - Venugopal Marakkillorikkalum (1983) - (Guest Role) Nanayam (1983) - Raju Nathi Muthal Nathi Vare (1983) - Raju Onnu Chirikku (1983) - Unnikrishnan Oru Madapravinte Katha (1983) - Balachandran Oru Mukham Pala Mukham (1983) - Muralidhran Thambi Oru Swakaryam (1983) - Usman Pin Nilavu (1983) - Unni Prathigna (1983) - Hamsa Prem Nazirine Kanmanilla (1983) - Mammooty (Guest Role) Rachana (1983) - Gopi (Clerk) Rugma (1983) - Raghu Sagaram Santham (1983) - Ananthan Sandhyakku Virinja Poovu (1983) - Advocate Jayamohan Sesham Kazhchayil (1983) - Jagadish (Swimming Coach) Theeram Thedunna Thira (1983) - Madhu Visa (1983) - Shereef Aa Divasom (1982) - Sub Inspector Balachandran Amrutha Geetham (1982) - Suresh (Inspector) Balloon (1982) - Muthukoya Champalakadu (1982) - Beeran Chiriyo Chiri (1982) - Bit Part Ee Nadu (1982) - Salim Enthino Pookunna Pookal (1982) - Sivaraman Idiyum Minnalum (1982) - Prabhakaran Innalenkil Nale (1982) - Rahim (Driver) John Jafar Janardanan (1982) - Janardanan (Sub Inspector) Keni (1982) - Babu Komaran (1982) - Babu Oru Thira Pinneyum Thira (1982) - Jayadevan (Street Singer) Padayottam (1982) - Kammaran Ponnum Poovum (1982) - Salim Pooviriyum Pulari (1982) Post Mortem (1982) - Johny Sara Varsham (1982) - Rajasekharan (Business Man) Sindoora Sandhyakku Mounam (1982) - Bit part Thadakom (1982) Veedu (1982) - Rajasekhara Menon Vidhichathum Kothichathum (1982) Yavanika (1982) - Jacob Eeraly (Sub Inspector of Police) Ahimsa (1981) - Vasu Munnettam (1981) - Rajappan Oothikachiya Ponnu (1981) - Thoman Kutty Sphodanam (1981) - Thankappan Trishna (1981) - Krishna Das Mela (1980) - Vijayan(Motor cyclists of a circus company) Vilkkanundu Swapnangal (1980) - Madhavankutty Anubhavangal Palichakal (1971) - Man in the crowd (uncredited) | website = http://www.mammootty.com | blog = http://www.i-am-mammootty.blogspot.com | nationalfilmawards = '''[[National Film Award for Best Actor|Best Actor]]''' <br /> 1990 ''[[Oru Vadakkan Veeragatha]], [[Mathilukal]]'' <br />1994 ''[[Vidheyan]], [[Ponthan Mada]]'' <br />1999 ''[[B. R. Ambedkar|Dr. Ambedkar]]'' | filmfareawards = '''[[Filmfare Award for Best Actor (Malayalam)|Best Actor]]''' <br /> 1984 ''[[Adiyozhukkukal]]'' <br />1985 ''[[Yathra]], [[Nirakkoottu]]''<br />1990 ''[[Mathilukal]]''<br /> 1991 ''[[Amaram]]''<br />1997 ''[[Bhoothakkannadi]]''<br />2001 ''[[Arayannagalude Veedu]]''<br />2004 ''[[Kaazhcha]]''<br />2006 ''[[Karutha Pakshikal]]''<br />'''[[Filmfare Legend Award]]''' (2007) | awards = '''[[Kerala State Film Awards|State Best Supporting Actor]]'''<br /> 1981 ''[[Ahimsa]]''<br />'''[[Kerala State Film Awards|Special Jury Award]]''' <br />1985 ''[[Yathra]]'' <br />'''[[Kerala State Film Awards|State Best Actor]]''' <br />1984 ''[[Adiyozhukkukal]]''<br />1989 ''[[Oru Vadakkan Veeragadha|OVVG]], [[Mrigaya (1989 film)|Mrigaya]], [[Mahayanam]]'' <br />1993 ''[[Vidheyan]], [[Ponthan Mada]], [[Valtsalyam]]''<br />2004 ''[[Kaazhcha]]'' }} '''మమ్మూట్టి''', జననం పేరు : '''ముహమ్మద్ కుట్టి ఇస్మాయిల్ పెనిపరంబిల్''' జననం [[సెప్టెంబరు 7]] [[1953]] <ref name="'Mammootty Bio'">{{Cite web |url=http://movies.deepthi.com/malayalam/actors/mammootty.html |title='Mammootty Bio' |access-date=2009-06-14 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304001214/http://movies.deepthi.com/malayalam/actors/mammootty.html |url-status=dead }}</ref>) మలయాళ సినిమా అగ్రనటుల్లో ఒకడు. తెలుగుసినిమాలలోనూ నటించాడు. [[దస్త్రం:President_Smt._Droupadi_Murmu_honored_Shri_Mammootty_with_the_Padma_Bhushan.jpg|కుడి|thumb|న్యూఢిల్లీలోని రాష్ట్రపతి భవన్‌లో 2026 జూన్ 23న రాష్ట్రపతి ద్రౌపది ముర్ము చేతుల మీదుగా పద్మశ్రీ పురస్కారాన్ని అందుకున్న మమ్ముట్టి]] == తెలుగు సినిమాలు == *[[ఏజెంట్]] * [[యాత్ర (2019 సినిమా)|యాత్ర]] * సూర్య ది గ్రేట్ * లాయర్ ది గ్రేట్ * [[దళపతి]] (తమిళ అనువాదం) * [[స్వాతి కిరణం]] * [[మామాంగం]] * [[గ్యాంగ్స్ ఆఫ్ 18]] *[[వాసుకి (2018 సినిమా)|వాసుకి]] == మలయాళ సినిమాలు == * [[1921 (1988 సినిమా)|1921]] (1988) * [[కుట్టి శ్రాంక్]] * [[మథిలుకల్]] * [[ఓరు వడక్కన్ వీరగాథ]] * [[పొంతన్ మదా]] * [[కేరళ వర్మ పళస్సి రాజా]] * [[విధేయన్]] * [[బొంబాయి మార్చి 12]] (2011) *[[అంకుల్ (2018)|''అంకుల్'']] (2018) *[[ది ప్రీస్ట్]] (2021) [[File:Mammootty in RavindraBharathi.jpg|thumb|2018 జూలై 25 న రవీంద్రభారతిలో జరిగిన కార్యక్రమంలో ప్రసంగిస్తున్న మమ్ముట్టి|245x245px]] * ''[[గ్యాంగ్‌స్టర్ (2014 సినిమా)|గ్యాంగ్‌స్టర్]]'' * [[మామాంగం]] *పడి నెట్టం పడి *మాస్టర్‌ పీస్‌ \ [[గ్రేట్ శంకర్]] తెలుగులో *‘మధుర రాజా’\ తెలుగులో ‘[[రాజా నరసింహా]]’ *[[భీష్మపర్వం]] (2022) *[[సిబిఐ 5: ది బ్రైన్]] (2022) *[[పురు]] (2022) *[[నాన్ పాకల్ నేరత్తు మయక్కం]] (2023) * [[భ్రమయుగం]] (2024) * [[కథల్: ది కోర్]] (2024) [[దస్త్రం:Mammootty, KTR and Minster Nayini Narasihma Reddy at the Kairali People Innotech Awards in Ravindra Bharathi (25.07.2018) 01.jpg|thumb|245x245px|2018, జులై 25న హైదరాబాదులోని రవీంద్రభారతిలో జరిగిన కైరాలి టీవీ ఇన్నోటెక్ అవార్డుల ప్రదానోత్సవ కార్యక్రమంలో పాల్గొన్న మెగాస్టార్ పద్మశ్రీ మమ్ముట్టి, కెటి రామారావు (తెలంగాణ ప్రభుత్వ సమాచార సాంకేతిక శాఖ మంత్రి) నాయిని నరసింహా రెడ్డి (తెలంగాణ హోం మంత్రి), జాన్ బ్రిట్టాస్ (మేనేజింగ్ డైరెక్టర్ [[కైరళి టీవీ]]), మామిడి హరికృష్ణ (తెలంగాణ ప్రభుత్వ భాషా సాంస్కృతిక శాఖ సంచాలకుడు) తదితరులు]] ==ఇవి కూడా చుడండి== * [[టిని టామ్]] == మూలాలు == {{reflist|colwidth=30em}} == బయటి లింకులు == {{Commons category|Mammootty}} * [https://web.archive.org/web/20091027222424/http://www.mammootty.com/ Official website of Mammootty] * {{imdb name|id=0007123|name=Mammootty}} * [https://web.archive.org/web/20180104075553/http://i-am-mammootty.blogspot.com/ Blog of Mammootty] [[వర్గం:మలయాళ సినిమా నటులు]] [[వర్గం:తెలుగు సినిమా నటులు]] [[వర్గం:1953 జననాలు]] [[వర్గం:జీవిస్తున్న ప్రజలు]] kdkygpjsr404g2nqti3sthhy7ekelio 0 96699 4908475 3980015 2026-07-19T16:49:41Z InternetArchiveBot 88395 2 మూలము(ల)ను భద్రపరచటానికి ప్రయత్నించగా, 0 పనిచేయనివిగా గుర్తించాను.) #IABot (v2.0.9.5 4908475 wikitext text/x-wiki {{విస్తరణ}} {{Infobox Hindu temple | name = Golden Temple Vellore | native_name = Thirupuram | native_name_lang = | image = Sripuram Temple Multiple Views.gif | image_upright = | alt = | caption = <!-- RELIGION --> | religious_affiliation = | deity = [[Lakshmi|Sri Lakshmi Narayani]] | tradition = | organizational_status = | functional_status = | governing_body = | temple_board = | festival = | festivals = | tower = | temple_tank = | temple_tree = <!-- LOCATION --> | location = Thirumalaikodi, [[Vellore District]] | locale = [[Vellore]] | district = | state = [[Tamil Nadu]] | province = | country = {{flag|India}} | map_type = India Tamil Nadu #India | map_size = | map_alt = | map_relief = | map_caption = | coordinates = {{coord|12.873267|N|79.08842|E|display=inline,title}} | coordinates_footnotes = <!-- ARCHITECTURE --> | architecture_type = | architecture_style = | founded_by = | creator = | established = | groundbreaking = | year_completed = 4th August 2007 | date_demolished = <!-- SPECIFICATIONS --> | facade_direction = | length = | width = | height_max = | site_area = | temple_quantity = | monument_quantity = | inscriptions = | materials = | elevation_m = | elevation_ft = | elevation_footnotes = <!-- NRHP --> | nrhp = | added = | refnum = | designated = <!-- DESIGNATION1 --> | embedded = | designation1 = | designation1_type = | designation1_offname = | designation1_criteria = | designation1_date = | delisted1_date = | designation1_parent = | designation1_number = | designation1_free1value= | designation1_free2value= | designation1_free3value= <!-- WEBSITE --> | website =http://www.sripuram.org <!-- BELOW --> | footnotes = }} ఈ దేవాలయములో గర్భగుడికి మూడు వైపులా నీరు , ఒకవైపు ద్వారం వుంటుంది. ఆ నీటిని పవిత్రంగా భావిస్తారు. ప్రతి శుక్రవారం గుడిని అందంగా అలంకరిస్తారు. ఇటీవలే నిర్మించిన స్వర్ణ దేవాలయం. [[తమిళనాడు]] రాష్ట్రంలోని [[వెల్లూర్ (తమిళనాడు)|వేల్లూర్]] కు దగ్గర్లో [[మలైకుడి]] అనే ప్రాంతానికి దగ్గర్లో కొండల దిగువున దాదాపు 100 ఎకరాల విస్తీర్ణంలో నిర్మించబడింది. [[చెన్నై]] నుంచి సుమారు 180 కిలోమీటర్ల దూరంలో ఉంటుంది.<ref>{{Cite web |url=http://www.sripuram.org/ |title=ఆర్కైవ్ నకలు |access-date=2009-07-07 |archive-date=2010-05-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100528134424/http://www.sripuram.org/ |url-status=dead }}</ref> దీని నిర్మాణానికి ''నారాయణి అమ్మ'' అనే స్వామి నేతృత్వం వహించాడు. అతనిని శక్తి సిద్ధ అనే పేరుతో కూడా పిలుస్తారు. ఆలయం 55,000 చదరపు అడుగుల వైశాల్యంలో నిర్మించబడింది. దీని గర్భగుడి సుమారు 1.5 మెట్రిక్ టన్నుల అసలుసిసలైన [[బంగారం]]తో చేసిన మందపాటి రేకులతో కప్పబడి ఉండటం చేతనే దీనికి బంగారు గుడి అని పేరు వచ్చింది.<ref name="newssource">https://archive.today/20130629215143/www.monstersandcritics.com/news/india/news/article_1347148.php/Tamil_Nadu_gets_a_golden_temple</ref> ఆలయ ఆవరణం మొత్తం నక్షత్రం ఆకారం గల ప్రాకారంతో ఆవరించబడి ఉంటుంది. గుడిలోకి ప్రవేశించే దారి పొడవునా [[భగవద్గీత]], [[ఖురాన్]], [[బైబిల్]], [[గురుగ్రంథ సాహిబ్|గురుగ్రంథ్ సాహిబ్]] నుంచి సేకరించిన శ్లోకాలు పొందుపరచబడి ఉంటాయి. ప్రతి శుక్రవారం ఇక్కడికి వచ్చే భక్తుల దర్శనాన్ని పర్యవేక్షించడానికి సుమారు 700 మంది పోలీసులను ప్రభుత్వం నియమించింది. ఇక్కడ ఆగమ శాస్త్రాల ప్రకారం పూజలు చెయ్యరు. ''శ్రీ విద్య'' అనే ప్రాచీనమైన, అరుదైన శక్తి పూజా విధానాన్ని అనుసరిస్తారు. నారాయణి అమ్మ ఏర్పాటు చేసిన సంస్థకు సుమారు ఆరు దేశాల్లో కార్యాలయాలు ఉన్నాయి. ఆలయ నిర్మాణానికి అవసరమైన నిధులు దీని ద్వారానే సమకూరాయని అతను తెలియజేశారు. అతను అంతకు మునుపే పేదరిక నిర్మూలనకూ, వికలాంగులకూ సహాయం చేశాడు. మూడు కోట్ల రూపాయలతో చుట్టుపక్కల ఉన్న దాదాపు 600 దేవాలయాలను జీర్ణోద్ధరణ గావించాడు.<ref name="newssource" /> ==మూలాలు== {{మూలాలజాబితా}} ==బయటి లింకులు== *[http://www.sripuram.org/ శ్రీపురం ఆలయం అధికారిక వెబ్‌సైటు] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100528134424/http://www.sripuram.org/ |date=2010-05-28 }} [[వర్గం:హిందూ దేవాలయాలు]] 4udadyomy0x728ohfj305g2wq795e5i 0 132411 4908453 4775991 2026-07-19T15:23:02Z Muralinistala 142156 /* */ జన్మ సంవత్సరం తప్పుగా చూపబడింది. దానిని మార్చాను 4908453 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name =శ్రుతి హాసన్ | image= Shruti Haasan at the special screening of the short film Devi (32).jpg | caption = 2020లో శృతి | birth_date = {{Birth date and age|1986|01|28}} | birth_place = [[చెన్నై]], [[తమిళనాడు]], [[భారత దేశము]] | years_active = 2000 నుండి ఇప్పటివరకు | other_names = శ్రుతి రాజ్యలక్ష్మీ హాసన్, శ్రుతి హాసన్ | occupation = నటి, గాయని | website = }} '''శ్రుతి హాసన్''' తెలుగు, తమిళం, హిందీ భాషల్లో నటించిన నటి, గాయని. ఈమె నటుడైన [[కమల్ హాసన్]] కూతురు. ==సినీ జీవితం== ===కెరియర్ తొలినాళ్ళు (2000, 2008-2011)=== 2000లో తన తండ్రి [[కమల్ హాసన్]] దర్శకత్వంలో తెరకెక్కిన "హే రాం" సినిమాలో బాల్యనటిగా నటించిన శ్రుతి హాసన్ ఆ తర్వాత సంగీతానికి సంబంధించిన విషయాలపై శ్రద్ధ చూపింది. 2008లో సోహం షా దర్శకత్వంలో తెరకెక్కిన "లక్" సినిమాలో ఇమ్రాన్ ఖాన్ సరసన నటిగా తొలిసినిమా చేసింది. ఆ సినిమా ఘోరపరాజయాన్ని చవిచూసింది. శ్రుతికి కూడా తన నటనకు విమర్శకుల నుంచి ప్రతికూల స్పందన వచ్చింది. 2011లో [[కె. రాఘవేంద్రరావు]] కొడుకైన కె.ప్రకాష్ దర్శకత్వంలో [[సిద్దార్థ్]] సరసన "అనగనగా ఓ ధీరుడు" సినిమాలో నటించింది. విమర్శకుల నుంచి తన నటనకు ప్రశంసలనందుకున్న శ్రుతికి మాత్రం ఈ సినిమా కమర్షియల్ గా పరాజయంగానే మిగిలింది కానీ ఆ సంవత్సరానికి తను ఉత్తమ తెలుగు నూతన నటి విభాగంలో దక్షిణ భారత ఫిలింఫేర్ అవార్డును పొందింది. అదే సంవత్సరంలో "దిల్ తో బచ్చాహై జీ" సినిమాలో అతిథి పాత్రలో నటించిని శ్రుతి ఆపై ఏ. ఆర్. మురుగదాస్ దర్శకత్వంలో [[సూర్య శివకుమార్|సూర్య]] సరసన "7అం అరివు" సినిమాలో నటించింది. ''సెవెంత్ సెన్స్'' పేరుతో తెలుగులో విడుదలైన ఈ సినిమా విజయం సాధించింది. శ్రుతికి కూడా తన నటనకు గుర్తింపు లభించడమే కాకుండా ఉత్తమ తమిళ నూతన నటి విభాగంలో దక్షిణ భారత ఫిలింఫేర్ అవార్డును సొంతం చేసుకుంది. ఆ సంవత్సరంలో తన చివరి సినిమా సిద్ధార్థ్ సరసన [[ఓ మై ఫ్రెండ్]] సినిమాలో నటించింది. [[చిరంజీవి]] నటించిన "[[ఇద్దరు మిత్రులు]]" సినిమాకి దగ్గరగా ఉండే ఈ సినిమా ఓ మోస్తరు విజయాన్ని సాధించింది. ఈ సినిమా తర్వాత శ్రుతి ఒక నటిగా తెలుగులో మంచి గుర్తింపును సాధించింది. ===గబ్బర్ సింగ్ తర్వాత శ్రుతి ప్రస్థానం (2012-ఇప్పటి వరకు)=== [[File:Shruti Haasan graces red carpet of Femina Stylista West (04).jpg|thumb|upright|200px|2017లో శృతి]] ధనుష్ సరసన 3 సినిమాలో నటించి విమర్శకులనుంచి ప్రశంసలనందుకున్న తర్వాత శ్రుతి హాసన్ హరీష్ శంకర్ దర్శకత్వంలో [[పవన్ కళ్యాణ్]] సరసన "[[గబ్బర్ సింగ్]]" సినిమాలో నటించింది. ఈ సినిమా భారీ విజయాన్ని సాధించడమే కాక విమర్శకుల మరియూ ప్రేక్షకుల దృష్టిలో శ్రుతి హాసన్ స్థాయిని పెంచింది. తనని నటిగా తెలుగు సినిమాల్లో నిలబెట్టింది. అలాగే తెలుగులో [[రవితేజ]] సరసన "[[బలుపు]]", [[ఎన్.టి.ఆర్. (తారక్)|జూనియర్ ఎన్.టి.ఆర్.]] సరసన "[[రామయ్యా వస్తావయ్యా]]", హిందీలో ప్రభుదేవ దర్శకత్వంలో "రామయ్యా వస్తావయ్యా", "డీ-డే" సినిమాల్లోనటించింది. ప్రస్తుతం ఆమె 2020వ సంవత్సరంలో మరోసారి నటుడు రవితేజ తో క్రాక్ అనే సినిమాలో నటిస్తోంది. ==వార్తలలో శ్రుతి హాసన్== 2013 నవంబరు 20 న గుర్తు తెలియని దుండగుడు ఒకడు సినీనటి శ్రుతిహాసన్ ఇంట్లోకి చొరబడేందుకుయత్నించాడు. ఆమె ప్రతిఘటించడంతో పరారయ్యాడు. ముంబై బాంద్రా ప్రాంతంలోని ఓ భవంతి ఆరో అంతస్తులో ఉన్న శ్రుతి ఇంటికి ఉదయం 9.30కు వచ్చిన దుండగుడు తొలుత కాలింగ్‌బెల్ మోగించాడు. శ్రుతి తలుపు తీసింది.‘నువ్వు నన్నెందుకు గుర్తుపట్టడం లేదు? నాతో ఎందుకు మాట్లాడడం లేదు?’ అని దుండగుడు ఆమెను ప్రశ్నించాడు. దీనికి శ్రుతి ‘నువ్వెవరో నాకు తెలియదు’ అని బదులిచ్చింది. దీంతో ఆగంతకుడు ఆమె గొంతుపట్టుకుని లోనికి చొరబడేందుకు ప్రయత్నించాడు. శ్రుతి వెంటనే అతన్ని వెనక్కి తోసి తలుపు మూసింది.తర్వాత అతడు పారిపోయాడు. దాడి చేసిన దుండగుడు శ్రుతి నటించిన ‘[[రామయ్యా వస్తావయ్యా]]’ సినిమా షూటింగ్ మొదలైనప్పటి నుంచి ఆమె వెంట పడుతున్నట్లు ఆమె సన్నిహిత వర్గాలు తెలిపాయి.<ref>{{Cite web |url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-11-20/news-interviews/44283276_1_shruti-haasan-stalker-police-complaint |title=ఆర్కైవ్ నకలు |access-date=2013-11-22 |website= |archive-date=2013-11-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131124011748/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-11-20/news-interviews/44283276_1_shruti-haasan-stalker-police-complaint |url-status=dead }}</ref> ==నటించిన చిత్రాలు== {| class="wikitable sortable" |+ !సంవత్సరం !పేరు !పాత్ర !భాష !గమనికలు !మూ |- | rowspan="2" |2000 ! rowspan="2" |''[[హే రామ్]]'' | rowspan="2" |వల్లభాయ్ పటేల్ కుమార్తె |[[తమిళ భాష|తమిళం]] | rowspan="2" |బాల కళాకారుడు | rowspan="2" | |- |[[హిందీ సినిమా|హిందీ]] |- |2009 !''లక్'' |ఆయేషా, నటాషా |[[హిందీ సినిమా|హిందీ]] | | |- | rowspan="4" |2011 !''[[అనగనగా ఓ ధీరుడు]]'' |ప్రియా |[[తెలుగు]] | | |- !''దిల్ తో బచ్చా హై జీ'' |నిక్కీ నారంగ్ |[[హిందీ సినిమా|హిందీ]] | | |- !''7 ఓం అరివు'' |శుభ శ్రీనివాసన్ |[[తమిళ భాష|తమిళం]] | | |- !''[[ఓ మై ఫ్రెండ్]]'' |సిరి చందన |[[తెలుగు]] | | |- | rowspan="2" |2012 !''3'' |జనని రామచంద్రన్ |[[తమిళ భాష|తమిళం]] | | |- !''[[గబ్బర్ సింగ్]]'' |భాగ్యలక్ష్మి | rowspan="2" |[[తెలుగు]] | | |- | rowspan="4" |2013 !''[[బలుపు]]'' |శ్రుతి | | |- !''[[రామయ్యా వస్తావయ్యా|రామయ్య వస్తావయ్య]]'' |సోనా సింగ్ | rowspan="2" |[[హిందీ సినిమా|హిందీ]] | | |- !''డి-డే'' |సురయ్య | | |- !''రామయ్య వస్తావయ్య'' |అమ్ములు | rowspan="4" |[[తెలుగు]] | | |- | rowspan="4" |2014 !''[[ఎవడు (సినిమా)|ఎవడు]]'' |మంజు | | |- !''[[రేసుగుర్రం]]'' |స్పందన "స్వీటీ" | | |- !''[[ఆగడు]]'' |నర్తకి |"జంక్షన్ లో" పాటలో | |- !''పూజై'' |దివ్య |[[తమిళ భాష|తమిళం]] | | |- | rowspan="6" |2015 !''తేవర్'' |నర్తకి | rowspan="2" |[[హిందీ సినిమా|హిందీ]] |"మాడమియన్" పాటలో | |- !''గబ్బర్ ఈజ్ బ్యాక్'' |న్యాయవాది శ్రుతి | | |- !''[[శ్రీమంతుడు (2015 సినిమా)|శ్రీమంతుడు]]'' |చారుశీల |[[తెలుగు]] | | |- !''వెల్‌కమ్ బ్యాక్'' |రంజనా శెట్టి |[[హిందీ సినిమా|హిందీ]] | | |- !''పులి'' |పవళమల్లి | rowspan="2" |[[తమిళ భాష|తమిళం]] | | |- !''వేదలం'' |శ్వేత | | |- | rowspan="2" |2016 !''రాకీ హ్యాండ్సమ్'' |రుక్షిదా అహ్లావత్ |[[హిందీ సినిమా|హిందీ]] | | |- !''ప్రేమమ్'' |సితార వెంకటేశన్ |[[తెలుగు]] | | |- | rowspan="3" |2017 !''[[యముడు 3|సింగం 3]]'' |విద్య / అగ్ని |[[తమిళ భాష|తమిళం]] | | |- !''[[కాటమరాయుడు]]'' |అవంతిక |[[తెలుగు]] | | |- !''బెహెన్ హోగి తేరి'' |బిన్నీ అరోరా | rowspan="2" |[[హిందీ సినిమా|హిందీ]] | | |- | rowspan="3" |2020 !''యారా'' |సుకన్య | | |- !''పుతం పుదు కాలై'' |రమ్య |[[తమిళ భాష|తమిళం]] |"ఎవరికైనా కాఫీ?" విభాగం. | |- !''దేవి'' |మాయ |[[హిందీ సినిమా|హిందీ]] |షార్ట్ ఫిల్మ్ | |- | rowspan="5" |2021 !''[[క్రాక్]]'' |కళ్యాణి శంకర్ |[[తెలుగు]] | | |- !''ది పవర్  '' |పారి |[[హిందీ సినిమా|హిందీ]] | | |- !''[[పిట్ట కథలు]]'' |దివ్య |[[తెలుగు]] |విభాగం: ''xLife'' | |- !''[[వకీల్ సాబ్]]'' |అమృత కొణిదెల |[[తెలుగు]] |అతిధి పాత్ర | |- !''లాబామ్'' |క్లారా |[[తమిళ భాష|తమిళం]] | | |- | rowspan="5" |2023 !''[[వీర సింహా రెడ్డి]]'' |ఇషా జై సింహా రెడ్డి | rowspan="2" |[[తెలుగు]] | | |- !''[[వాల్తేరు వీరయ్య]]'' |రా ఏజెంట్ అతిధి | | |- !''ది ఐ'' |డయానా |[[ఇంగ్లీష్]] | | |- !''[[హాయ్ నాన్న|హాయ్ నాన్నా]]'' |మోడల్ | rowspan="2" |[[తెలుగు]] |అతిధి పాత్ర | |- !''[[సలార్ పార్ట్ 1 సీజ్ ఫైర్]]'' |ఆద్య కృష్ణకాంత్ | | |- | rowspan="2" |2025 |''[[కూలీ (2025 సినిమా)|కూలీ]]'' |ప్రీతి | rowspan="3" |[[తమిళ భాష|తమిళం]] |పోస్ట్-ప్రొడక్షన్ | |- |''ట్రైన్'' <abbr>†</abbr> |<small>టిబిఎ</small> |పోస్ట్-ప్రొడక్షన్ | |- |2026 |''జన నాయగన్'' <abbr>†</abbr> |<small>టిబిఎ</small> |చిత్రీకరణ | |- |<abbr>టిబిఎ</abbr> |''సాలార్ పార్ట్ 2'' <abbr>†</abbr> |ఆద్య కృష్ణకాంత్ |[[తెలుగు]] |ప్రకటించబడింది |} == పురస్కారాలు == [[సౌత్ ఇండియన్ ఇంటర్నేషనల్ మూవీ అవార్డులు|'''సైమా అవార్డులు''']] * 2011: [[సైమా ఉత్తమ తొలిచిత్ర నటి - తెలుగు|ఉత్తమ తొలిచిత్ర నటి]] - అనగనగా ఒక ధీరుడు * 2012: [[సైమా ఉత్తమ నటి - తెలుగు|ఉత్తమ నటి]] - గబ్బర్ సింగ్ * 2014: [[సైమా ఉత్తమ నటి - తెలుగు|ఉత్తమ నటి]] - రేసుగుర్రం * 2015: [[సైమా ఉత్తమ నటి - తెలుగు|ఉత్తమ నటి]] - శ్రీమంతుడు ==మూలాలు== <references/> {{commons category|Shruti Haasan| శృతి హాసన్}} {{ఫిల్మ్‌ఫేర్ ఉత్తమనటి పురస్కారం (తెలుగు)}} [https://web.archive.org/web/20131225005559/http://telugu90.com/shruthi-hassan-unseen-photos/ శ్రుతి హాసన్] [[వర్గం:1986 జననాలు]] [[వర్గం:తెలుగు సినిమా నటీమణులు]] [[వర్గం:హిందీ సినిమా నటీమణులు]] [[వర్గం:తమిళ సినిమా నటీమణులు]] [[వర్గం:తెలుగు సినిమా బాలనటులు]] [[వర్గం:జీవిస్తున్న ప్రజలు]] 6c38hiurcf6eykjo2y4r8xcko8f4khv 0 137531 4908501 4783528 2026-07-19T18:57:14Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 4908501 wikitext text/x-wiki {{Infobox_Indian_politician | name = ఏలాంకుళం మనక్కళ్ శంకరన్ నంబూద్రిపాద్ | image = E. M. S. Namboodiripad.jpg | caption = ఏలాంకుళం మనక్కళ్ శంకరన్ నంబూద్రిపాద్ | birth_date ={{పుట్టిన రోజు|1909|6|13|df=y}} | birth_place =[[Perintalmanna|పెరిందాళ్ మన్న]], [[Malappuram|మలప్పురం]], [[Madras Presidency|మద్రాస్ ప్రాంతం]], [[బ్రిటిష్ ఇండియా]] | death_date = {{death date and age|df=yes|1998|3|19|1909|6|13}} | death_place = [[Thiruvanthapuram|తిరువనంతపురం]], [[Kerala|కేరళ]], [[India|ఇండియా]] | residence = A house rented for him by the Communist party in Kerala's capital, Thiruvanthapuram | office = [[కేరళ ముఖ్యమంత్రి]] | term_start = 5 ఏప్రెల్ 1957 | term_end = 31 జులై 1959 | term_start2 = 6 మార్చి 1967 | term_end2 = 1 నవంబరు 1969 | constituency = | party =[[Communist Party of India (Marxist)|సిపిఎమ్]] | spouse = ఆర్యా అంతర్జనం | religion =[[Atheism|నాస్తికుడు]] | children =ఇరువురు కుమారులు, ఇరువురు కుమార్తెలు. | blank1 = Source | data1 =[http://www.keralacm.gov.in/ems.htm Government of Kerala] }} '''ఈయెమ్మెస్''' అనే పేరుతో ప్రసిద్ధికెక్కిన '''ఏలాంకుళం మనక్కళ్ శంకరన్ నంబూద్రిపాద్''', (1909 జూన్ 13 &ndash; 1998 మార్చి 19), భారత దేశ చరిత్ర లోనే చెప్పుకోదగ్గ గొప్ప కమ్యూనిస్ట్ నాయకుడు, సాంఘిక-మార్క్స్ వాద సూత్ర బద్ధుడు, విప్లవవాది, రచయిత, చరిత్రకారుడు, సాంఘిక విమర్శకుడే కాక, [[కేరళ]] రాష్ట్రానికి మొట్టమొదటి ముఖ్య మంత్రి కూడాను. [[కాంగ్రెస్ పార్టీ]] బయటివాడైన [[ముఖ్యమంత్రి]]గా [[భారత దేశము]]లో ఎన్నికైన మొట్టమొదటి కమ్యూనిస్ట్ ప్రభుత్వ నాయకుడీయన. ఏలాంకుళం మనక్కళ్ శంకరన్ నంబూద్రిపాద్ [[కేరళ]]లో శ్రీకారం చుట్టిన మౌలికమైన [[కేరళలో భూ సంస్కరణలు|భూ సంస్కరణలు]], విద్యా సంస్కరణలను అనుకరించే ప్రయత్నాలు ఈ నాటికి ఇతర భారతీయ రాష్ట్రాలలో జరుగుతూనే ఉన్నాయి. మార్క్స్ వాద కమ్యూనిస్ట్ పార్టీ ఆచరణా సమితి సభ్యుడిగా, 14 యేళ్ళ పాటు ప్రధాన కార్యదర్శిగా ఈయన తీసుకున్న చొరవ, ముందుచూపు గల నిర్ణయాలవలనే ఆ పార్టీ ఈనాడు జాతీయ స్థాయి సంకీర్ణ ప్రభుత్వ రాజకీయాలను ప్రాభావితం చేయగలిగే ప్రముఖమైన రాజకీయ పక్షంగా ఎదిగిందనడంలో అతియోశక్తి లేదు. == వ్యక్తిగత జీవితం == ఏలాంకుళం మనక్కళ్ శంకరన్ నంబూద్రిపాద్ 1909 జూన్ 13 నాడు, ప్రస్తుత మలప్పురం జిల్లా పెరింతాళ్ మన్న తాలూకా ఏలాంకుళం గ్రామంలోని కులీన అగ్ర బ్రాహ్మణ కుటుంబంలో జన్మించారు.వీరి తండ్రిగారి పేరు పరమేశ్వరన్ నంబూద్రిపాద్. చిన్న వయసులోనే ఈయన వి.టి.భట్టాద్రిపాద్ మొదలయిన పెద్దవారికి చేయూతగా, కేరళ [[Namboothiri|నంబూద్రి]] కుటుంబాలలో పాతుకుపోయిన [[కులవివక్ష]], [[సాంప్రదాయ వాదం]] ధోరణులకు వ్యతిరేకంగా పోరాడారు. చదువుకునే రోజుల్లో [[Indian National Congress|భారత జాతీయ కాంగ్రెస్]]తో సహచర్యంతో [[స్వాతంత్ర్య సంగ్రామం]]లో తీవ్ర కృషి చేసారు. ఈయన వ్రాసిన పలు గ్రంథాలలో '''కేరళ చరిత్ర''' అనే పుస్తకం బహుళ ప్రాచుర్యం పొందింది.<ref>[[రామచంద్ర గుహా]], ''[[గాంధీ పిమ్మటి ఇండియా]]'', p 294</ref> == సామ్య వాదం == 1934 లో, భారత జాతీయ కాంగ్రెస్ పార్టీలో సామ్యవాద పక్షంగా తలయెత్తిన [[Congress Socialist Party|కాంగ్రెస్ సామ్యవాద పక్షం]] ఆద్యులలో ఈయెమ్మెస్ ఒకరు. ఈ పార్టీ అఖిల భారత సహకార్యదర్శిగా 1934 నుంచి 1940 వరకు పనిచేసి, 1939 అదే హోదాలో మద్రాస్ విధాన సభకు కూడా ఎన్నికైనారు. 1938 లో కేరళ కంగ్రెసు కమిటీకి కార్యదర్శిగా ఎన్నికయ్యాడు. ఆ సమయంలో [[చునంగత్ కుంజికావమ్మ]] అధ్యక్షురాలిగా ఉండేది. [[సామ్యవాద]] ఆదర్శాలకు నిబద్ధుడైన ఈయెమ్మెస్ లోని పీడితప్రజల పట్ల గల సానుభూతి ఆయనను కమ్యూనిస్ట్ ఉద్యమం కేసి ఆకర్షించింది. [[కమ్యూనిస్టు పార్టీ ఆఫ్ ఇండియా]]ని కేరళలో స్థాపించిన వారిలో ముఖ్య పాత్ర పోషించినందుకు కొంతకాలం అజ్ఞాతవాసంలోకి కూడా వెళ్ళవలసి వచ్చింది. [[భారత్ చైనా యుద్ధం 1962]] లో, కమ్యూనిస్ట్ చైనా దృక్పథాన్ని బలపరచి వివాదాస్పదుడైనాడు ఈయెమ్మెస్. 1964 లో కమ్యూనిస్ట్ పార్టీ చీలిపోయినప్పుడు ఈయన [[కమ్యూనిస్టు పార్టీ ఆఫ్ ఇండియా (మార్కిస్టు)|సిపిఎమ్]] వైపు మొగ్గు జూపారు. సిపిఎమ్ ఆచరణా సమితి (Politburo) కేంద్రీయ సభ్యుడిగా మొదలుపెట్టి తన జీవితాంతం కొనసాగిన నంబూద్రిపాద్,1977 లో సిపిఎమ్ ప్రధాన కార్యదర్శిగా పదవిని చేబట్టి 1992 వరకు ఆ బాధ్యతలను నిర్వహించారు. విశిష్టమైన మార్క్సిస్ట్ సూత్రవేత్తగా పేరొందిన బహుముఖ ప్రజ్ఞాశాలి, సాంఘిక మేధావి ఈయెమ్మెస్ నంబూద్రిపాద్ ముందుచూపుకు, నిజాయితీనిబద్ధతలకు కేరళ సాధించిన అభివృద్ధే తార్కాణం. ఈ నాటికీ కేరళలో ఈయన పేరు,ఒకప్పటి ఈయన ప్రభుత్వ పనితీరుల గుఱించి దినదినం గొప్పగా చెప్పుకుంటూనే ఉంటారు. == రాష్ట్ర ప్రభుత్వ ఎన్నిక == {{Indcom}} 1957 మొట్టమొదటి కేరళ రాష్ట్ర ప్రభుత్వ ఎన్నికలలో[[కమ్యూనిస్టు పార్టీ ఆఫ్ ఇండియా|కమ్యూనిస్ట్]] పార్టీకి విజయం సాధించిన నంబూద్రిపాద్ ప్రపంచంలోనే "ఎన్నికైన కమ్యూనిస్ట్" నాయకులలో ఆద్యుడైనాడు. భారతదేశంలోనే ఒక ప్రాంతీయ పక్షం రాష్ట్రస్థాయిలో గెలుపొందటంకూడా ఇదే ప్రథమం. 1957 ఏప్రిల్ 5 నాడు ఈయెమ్మెస్ కేరళ రాష్ట్ర ప్రథమ ముఖ్యమంత్రిగా పగ్గాలు చేపట్టి, త్వరలోనే భూ సంస్కరణల చట్టాన్ని,విద్యా చట్టాన్ని తీసుకువచ్చారు. వివాదాస్పదమైన పరిస్థితుల్లో 1959 లో కేంద్ర ప్రభుత్వం,[[భారత రాజ్యాంగం]] లోని 356 వ ప్రకరణం అనుసరించి [[రాష్ట్రపతి పాలన]] విధిస్తూ ఈ ప్రభుత్వాన్ని కూల్చివేసింది. 1967 లో రెండవసారి ముఖ్యమంత్రి కావడానికి నంబూద్రిపాద్ ముస్లిమ్ లీగ్ తో సహా 7 పార్టీల మద్దతు స్వీకరించారు. తన ఎన్నికల వాగ్దానాన్ని నిలబెట్టుకునేందుకు ముస్లిముల కోసం ప్రత్యేక 'మలప్పురం' జిల్లా ఏర్పాటు చేసి,'స్వార్థ రాజకీయ వేత్త' అన్న విమర్శలకు పాలయ్యారు. ఈయెమ్మెస్ కేరళ శాసన సభకు 1960-64, తిరిగి 1970-77 కాలంలో ప్రతిపక్ష నాయకునిగా వ్యవహరించారు. ప్రజల యోజన ద్వారా కేరళలో అధికార, వనరుల వికేంద్రీకరణకు, అక్షరాస్యతా ఉద్యమానికి కృషి చేసారు. ఆంగ్ల, మలయాళ భాషల్లో అనేక పుస్తకాలు రచించిన నంబూద్రిపాద్ పత్రికా విలేఖరిగా కూడా సుపరిచితుడే. == మృతి == నంబూద్రిపాద్ 1998 మార్చి 19 న మరణించారు. ఈయన భార్య పేరు ఆర్యా అంతర్జనం. వీరికి ఇద్దరు కొడుకులు, ఇద్దరు కూతుళ్ళు. == ఇవికూడా చూడండి == * [[యునైటెడ్ ఫ్రంట్ (1967–1969, కేరళ)]] * [[కర్షక తొలిలాలి పార్టీ]] == ఉటంకింపులు == {{Reflist}} ==బయటి లంకెలు == * {{commonscat-inline}} *[https://web.archive.org/web/20060503111645/http://www.keralacm.gov.in/ems.html కేరళ ముఖ్యమంత్రి అధికారిక జాలపుట లో నంబూద్రిపాద్] {{s-start}} {{s-bef|before=(none)}} {{s-ttl|title=[[Chief Minister of Kerala]] |years=1957–1959}} {{s-aft|after=[[Pattom Thanupillai]]}} |- {{s-bef|before=[[R. Sankar]]}} {{s-ttl|title=[[Chief Minister of Kerala]] |years=1967–1969}} {{s-aft|after=[[C. Achutha Menon]]}} {{end}}{{కమ్యూనిస్ట్ పార్టీ ఆఫ్ ఇండియా}}{{Authority control|VIAF=45546717}} [[వర్గం:Politics of Kerala]] [[వర్గం:భారత రాజకీయ నాయకులు]] [[వర్గం:Malayali politicians]] [[వర్గం:Indian atheists]] [[వర్గం:St. Thomas College, Thrissur alumni]] [[వర్గం:1909 జననాలు]] [[వర్గం:1998 మరణాలు]] [[వర్గం:కేరళ ముఖ్యమంత్రులు]] [[వర్గం:భారత కమ్యూనిస్టు నాయకులు]] c2ui3h6di0izvywo17nspoblortyopj 0 142021 4908429 3687250 2026-07-19T13:36:12Z InternetArchiveBot 88395 1 మూలము(ల)ను భద్రపరచటానికి ప్రయత్నించగా, 0 పనిచేయనివిగా గుర్తించాను.) #IABot (v2.0.9.5 4908429 wikitext text/x-wiki {{Infobox writer <!-- For more information see [[:Template:Infobox Writer/doc]]. --> | image = Sushmita banerjee.jpg | image_size = | alt = | caption = | pseudonym = | birth_name = సుస్మితా బెనర్జీ | birth_date = <!-- {{Birth date and age|YYYY|MM|DD}} --> | birth_place = [[కోల్‌కతా]], భారతదేశం | death_date = 4/5 సెప్టెంబరు {{Death year and age|2013|1964}} | death_place = [[m:en:Paktika Province|పక్తికా ప్రావిన్స్]], [[ఆఫ్ఘానిస్తాన్]] | resting_place = | occupation = | language = | nationality = | ethnicity = | citizenship = | education = | alma_mater = | period = | genre = | subject = | movement = | notableworks = Kabuliwalar Bangali Bou<br>("A Kabuliwala's Bengali Wife") | spouse = జాన్‌బాజ్ ఖాన్ | partner = | children = | religion = [[హిందూ]], ఆతర్వాత [[ఇస్లాం]] | awards = | signature = | signature_alt = | module = | website = | portaldisp = }} '''సుస్మితా బెనర్జీ''' ఒక భారతీయ రచయిత్రి. 2013 సెప్టెంబరు 5న అఫ్ఘానిస్థాన్‌లో మిలిటెంట్ల తూటాలకు బలైంది. ==నేపధ్యము== అఫ్ఘాన్‌కు చెందిన వ్యాపారవేత్త జాన్‌బజ్ ఖాన్‌ను [[పెళ్ళి|వివాహం]] చేసుకున్న సుస్మితా, భర్తతో కలిసి ఉండడానికి 2013లో తిరిగి అక్కడి వెళ్లింది.సుస్మిత ప్రస్తుతం అప్ఘాన్‌లో ఆరోగ్య కార్యకర్తగా పనిచేస్తున్నారు. స్థానిక పేదల జీవితాలను సినిమా రూపంలో తెరకెక్కిస్తున్నారు. గతంలో మిలిటెంట్ల చెర నుంచి తప్పించుకున్న ఆమె, ఆ సంఘటనపై పుస్తకాన్ని కూడా రాశారు. ఇది ఇతివృత్తంగా [[బాలీవుడ్|బాలీవుడ్‌]]లో 'ఎస్కేప్ ఫ్రమ్ తాలిబన్' అనే పేరుతో 2003లో సినిమా తీశారు. ==వివాహము, హింస== ఒక నాటకం దగ్గర కాబూలీవాలా తెగకు చెందిన జాన్‌బజ్ ఖాన్, సుస్మిత రిహా ర్సల్స్ దగ్గర మొదటిసారి చూసుకుని ఇష్టపడ్డారు. వారి వివాహం 1988 జూలై 2న [[కోల్‌కాతా|కోల్‌కతా]]లోనే గుట్టుగా జరిగింది. ఈ [[పెళ్ళి]]ని సుస్మిత తల్లిదండ్రులు తీవ్రంగా వ్యతిరేకిం చారు. విడాకులు ఇప్పించడానికి ప్రయత్నాలు జరిగాయి. అప్పుడే సుస్మితను తీసుకుని జాన్‌బజ్ అప్ఘాన్ (స్వగ్రామం పటియా) వెళ్లాడు. రవీంద్ర కవీంద్రుడి కాబూలీవాలా కథలో కనిపించే కాబూలీవాలాలాగే జాన్‌బజ్ కోల్‌కతాలో వడ్డీ వ్యాపారమే చేసేవాడు. కానీ కథలో కాబూలీవాలా అంతటి ఉన్నతుడు కాదు. ఆ సంగతి సుస్మితకు అత్తింట అనుభవానికి వచ్చింది. ఆమె అత్తవారింట గుమ్మంలో అడుగుపెడుతుండగానే రష్యన్ సేనలకు, తాలిబన్లకు మధ్య కాల్పులు మొదలైనాయి. ఒక రాయి చాటున ఆరు గంటలు భర్తతో నిశిరాత్రి బిక్కుబిక్కుమంటూ గడిపింది. తెల్లవారాక ఇంట్లో అడుగు పెట్టగానే ఇంకో బాంబు సిద్ధంగా ఉంది. జాన్‌బజ్‌కు అప్పటికే పెళ్లయింది. ఆమె పేరు గుల్‌గుట్టి. 72 మంది సభ్యుల ఉమ్మడి కుటుంబం. అయినా సవతితో, కుటుంబంతో సఖ్యంగా ఉండడానికే సుస్మిత అలవాటు పడింది. ఆమెను అక్కడే వదిలి జాన్‌బజ్ [[వ్యాపారం]] కోసం తిరిగి కోల్‌కతా చేరాడు. దాంతో అక్కడ సుస్మిత ఆగచాట్లు మొదలయినాయి. తాలిబన్ల ఆధిపత్యం ఉన్న ఆ ప్రాంతంలో స్త్రీలపై అనేక ఆంక్షలు ఉన్నాయి. ఆ ప్రాం తం నుంచి ఎంపికైన తొలి మహిళా ఎంపీని కూడా తాలిబన్లు కిడ్నాప్ చేశారు. వైద్యానికి కూడా స్త్రీలు నోచుకోవడం లేదు. దీనితో సయీదా కమల్ (సుస్మిత ఇస్లాంలోకి మారిన తరువాతి పేరు) తోటి స్త్రీల సాయంతో రహస్యంగా ఒక వైద్య కేంద్రాన్ని ఏర్పాటు చేసింది. ఈ సంగతి 1995 మేలో తాలిబన్లకు తెలిసి, సుస్మితపై దాడి చేసి తీవ్రంగా హింసించారు. దానితో ఆమె ఆఫ్ఘన్ విడిచిపోవాలని రెండుసార్లు ప్రయత్నించింది. మొదటిసారి సరిగ్గా [[ఇస్లామాబాద్]] వచ్చి భారత దౌత్య కార్యాలయం గుమ్మం వరకు వచ్చాక భర్త వైపు బంధువులు పట్టుకుని తీసుకుపోయారు. ఇంట్లో అతిథులు వేచి ఉండే గదిలో పదిహేను మంది తాలిబన్లు తనను ఏ విధంగా విచారించినదీ, మరణ దండన (1995 జూలై 22 ఉదయం పదిన్నరకు) విధిస్తూ తీర్పు చదివిన తీరు సుస్మిత ‘ఓ కాబూలీవాలా బెంగాలీ భార్య’లో చిత్రించారు. అయితే ఆ గ్రామ పెద్ద, సవతి, ఇంకొందరు బంధువుల సహకారంతో సుస్మిత ఇంటి గోడ బద్దలుకొట్టుకుని బయటపడి ఆగస్టు 12, 1995న కోల్‌కతాలో ఉన్న భర్త దగ్గరకు చేరుకుంది. పద్దెనిమిది సంవత్సరాలు అక్కడే ఉండిపోయింది. ఈ సమయంలోనే ఆమె రచయితగా మారింది. 1998 జనవరిలో వెలువడిన ‘ఓ కాబూలీవాలా భార్య’ బెంగాలీ రచన ఏడు లక్షల ప్రతులు, దాని ఆంగ్లానువాదం లక్ష ప్రతులు అమ్ముడుపోయాయి. దీని కొనసాగింపు ‘తాలిబన్, ఆఫ్ఘన్, నేను’ (2012) ఐదు లక్షల ప్రతులు అమ్ముడుపోయింది. ‘ఒక్క మాటా అబద్ధం కాదు’ ఈ ఏడాదే వెలువడింది. ‘ఓ కాబూలీవాలా భార్య’ ఆధారంగా బాలివుడ్ దర్శకుడు ఉజ్జ్వల్ చటర్జీ ‘ఎస్కేప్ ఫ్రం తాలిబన్’ (2003) పేరుతో మనీషా కొయిరాలా కథానాయికగా సినిమా నిర్మించారు. ==మరణం== పక్తికా ప్రావిన్స్‌లోని ఆమె ఇంట్లోకి చొరబడిన మిలిటెంట్లు... భర్త, ఇతర కుటుంబ సభ్యులను తాళ్లతో బంధించారు. అనంతరం సుస్మితను ఇంటి బయటికి తీసుకొచ్చి కాల్చి చంపారు. మృతదేహాన్ని అక్కడి [[పాఠశాల]]కు సమీపంలో వదిలివెళ్లినట్లు పోలీసులు తెలిపారు<ref>http://www.ndtv.com/article/india/sushmita-banerjee-the-woman-who-had-said-the-way-i-fought-against-taliban-every-woman-should-too-415032?curl=1378484031</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.hindustantimes.com/India-news/NewDelhi/Taliban-kill-Indian-writer-Sushmita-Banerjee-in-Afghanistan/Article1-1117939.aspx |title=ఆర్కైవ్ నకలు |access-date=2013-09-06 |website= |archive-date=2013-09-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130907054951/http://www.hindustantimes.com/India-news/NewDelhi/Taliban-kill-Indian-writer-Sushmita-Banerjee-in-Afghanistan/Article1-1117939.aspx |url-status=dead }}</ref><ref>http://news.oneindia.in/international/indian-author-sushmita-banerjee-shot-dead-in-afghanistan-1300296.html{{Dead link|date=అక్టోబర్ 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. దాదాపు ఇరవై తూటాలతో ఛిద్రమైన సుస్మిత (49) మృతదేహం పటియా గ్రామ సమీపంలోనే ఉన్న పక్‌టికా ప్రాంత రాజధాని షారానాలో కనుగొన్నారు. ఆమె రచనలు, చేసిన సంఘ సేవ, బుర్ఖా సంప్రదాయాన్ని పాటించకపోవడం, ఆఖరికి భారతీయ [[స్త్రీ]] కావడం-వీటిలో ఏ కారణంతోనైనా దుండగులు ఆమెను చంపి ఉండవచ్చునని పోలీసులు చెప్పారు. ఈ కేసుకు సంబంధించి ఇద్దరు తీవ్రవాదులను 2013 సెప్టెంబరు 9, అర్థరాత్రి అరెస్ట్ చేసినట్లు పక్నిక గవర్నర్ అధికార ప్రతినిధి మెక్లిస్ ఆఫ్ఘాన్ 2013 సెప్టెంబరు 10 మంగళవారం వెల్లడించారు. ఆమె రచన ద్వారా తాలిబన్లను ఆగౌరవ పరిచిందని, ఈ నేపథ్యంలో సుష్మితను చంపమని తమకు పై నుంచి ఆదేశాలు అందాయని తీవ్రవాదులు ఇద్దరు తమ విచారణలో వెల్లడించారని ఆఫ్ఘాన్ పేర్కొన్నారు. అంతేకాకుండా ఇంటర్నేట్ ద్వారా ఆమె ఆఫ్ఘాన్ దేశ రహస్యాలను భారత్ కు చేరవేస్తూ గూఢచర్యానికి పాల్పడుతోందని వారు ఆరోపించినట్లు తెలిపారు. నిందితులు [[తాలిబన్]] అనుబంధ సంస్థ హక్కానికి చెందిన తీవ్రవాదులుగా భావిస్తున్నామన్నారు. పక్నిక ప్రావెన్స్ రాజధాని సహర్నలో వీరిని సోమవారం అర్థరాత్రి అదుపులోకి తీసుకున్నట్లు వివరించారు<ref>{{Cite web |url=http://in.reuters.com/article/2013/09/10/afghanistan-author-sushmita-banerjee-idINDEE98904720130910 |title=ఆర్కైవ్ నకలు |access-date=2013-09-11 |website= |archive-date=2013-09-11 |archive-url=https://archive.today/20130911144646/http://in.reuters.com/article/2013/09/10/afghanistan-author-sushmita-banerjee-idINDEE98904720130910 |url-status=dead }}</ref> ==మూలాలు== <references/> ==బయటి లంకెలు== [http://news.biharprabha.com/2013/09/the-biography-of-slain-writer-sushmita-banerjee/ సుస్మితా బెనర్జీ జీవిత చరిత్ర] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130908145238/http://news.biharprabha.com/2013/09/the-biography-of-slain-writer-sushmita-banerjee/ |date=2013-09-08 }} {{Authority control}} [[వర్గం:భారతీయ రచయిత్రులు]] [[వర్గం:2013 మరణాలు]] [[వర్గం:పశ్చిమ బెంగాల్ వ్యక్తులు]] nsgoouh3gtbyiy4lwinqbquhfi3h29j 0 157683 4908681 4780790 2026-07-20T08:02:48Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 4908681 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = ఎర్నాకుళం జిల్లా | native_name = ఎర్నాకుళం | native_name_lang = మళయాళం | other_name = | settlement_type = జిల్లా | image_skyline = Kochi, Fishing nets at sunset, Kerala, India.jpg | image_alt = | image_caption = | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = India Kerala | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = కేరళ పటంలో ఎర్నాకుళం | coordinates = {{coord|10.00|N|76.33|E|region:IN-KL_type:adm3rd|display=inline,title}} | coordinates_display = inline,title | coordinates_type = region:IN-KL_type:adm3rd | subdivision_type = దేశం | subdivision_name = {{flag|India }} | subdivision_type1 = [[రాష్ట్రం]] | subdivision_name1 = [[కేరళ]] | established_title = <!-- Established --> | established_date = ఏప్రిల్ 1958 | founder = | named_for = | seat_type = [[ప్రధాన కార్యాలయం]] | seat = [[కక్కనాడ్]] | government_type = | governing_body = | leader_title1 = కలెక్టరు | leader_name1 = ఎం. జి.రాజమానిక్కం | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_rank = 4 | area_total_km2 = 3068 | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_total = 3279860 | population_as_of = 2011 | population_rank = | population_density_km2 = 1069 | population_demonym = | population_note = <ref name="districtcensus" /> | demographics_type1 = భాషలు | demographics1_title1 = అధికారిక | demographics1_info1 = [[మళయాళం]], [[ఆంగ్లం]] | timezone1 = [[భారత ప్రామాణిక కాలమానం]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = <!-- [[Postal Index Number|PIN]] --> | postal_code = | iso_code = [[ISO 3166-2:IN|IN-KL-KO]] | registration_plate = KL-7,KL-17,KL-39,,KL-40,KL-41,KL-42,KL-43,KL-44,KL-63 | website = {{URL|ernakulam.gov.in}} | footnotes = }} '''ఎర్నాకుళం''' '''జిల్లా''', [[భారతదేశం]] , [[కేరళ]] రాష్ట్రం లోని ఒక జిల్లా. <ref>{{Cite web|title=List of Districts in Kerala - Census India|url=https://www.censusindia.co.in/districts/kerala|access-date=2023-06-10|website=www.censusindia.co.in|language=en-US|archive-date=2023-06-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20230610044012/https://www.censusindia.co.in/districts/kerala|url-status=dead}}</ref>ఈ జిల్లా రాష్ట్రానికి మద్యభాగంలో ఉంది. జిల్లా వైశాల్యం 3,068 చ.కి.మీ. రాష్ట్రం లోని 12% మంది ప్రజలు ఈ జిల్లాలో నివసిస్తున్నారు. ఎర్నాకుళం కేరళ రాష్ట్రంలో ఒక ప్రముఖ వాణిజ్యకేంద్రంగా ఉంది. ఈ జిల్లా పురాతనమైన ఆలయాలు, మసీదులు, చర్చీలు ఉన్నాయి. ఈ జిల్లాలోనే [[కొచ్చి|కొచ్చిన్]] మహానగరం ఉంది. ఈ జిల్లా నుండి రాష్ట్రానికి అత్యధిక ఆదాయం లభిస్తుంది.<ref name="Income and Population">{{Cite web|publisher=Govt of Kerala|url=http://www.kerala.gov.in/dept_planning/er/chapter3.pdf|title=District-wise Income|access-date=2014-06-30|website=|archive-date=2010-02-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20100215200714/http://www.kerala.gov.in/dept_planning/er/chapter3.pdf|url-status=dead}}2</ref> జనసాంధ్రతలో ఇది రాష్ట్రంలో 3వ స్థానంలో ఉంది. మొదటి రెండు స్థానాలలో [[మలప్పురం జిల్లా|మలప్పురం]], [[తిరువనంతపురం జిల్లా|తిరువనంతపురం]] ఉన్నాయి.<ref name="districtcensus">{{cite web | url = http://www.census2011.co.in/census/district/278-ernakulam.html | title = District Census 2011 | accessdate = 30 September 2011 | year = 2011 | publisher = Census2011.co.in}}</ref> ఎర్నాకుళం జిల్లా అత్యధిక సంఖ్యలో దేశీయ విదేశీ పర్యాటకులకు రాష్ట్ర ప్రభుత్వం పర్యాటక సౌకర్యం కల్పిస్తుంది. కొచ్చిన్ నగరానికి సమీపంలో ఉన్న [[కక్కనాడ్ (కొచ్చి)|కక్కనాడ్]] ఈ జిల్లాకు కేంద్రంగా ఉంది. ప్రజలు అత్యధికంగా మళయాళం మాట్లాడతారు. వ్యాపార రంగంలో ఉండే ప్రజలు ఆంగ్లం అత్యధికంగా అర్ధం చేసుకుంటారు. 1990లో 100% అక్షరాస్యత సాధించి దేశంలో మొదటి స్థానంలో నిలిచింది.<ref>{{cite news|title=Ernakulam to be declared first district with 100% banking|url=http://www.thehindubusinessline.com/industry-and-economy/banking/ernakulam-to-be-declared-first-district-with-100-banking/article4098347.ece|accessdate=27 February 2013|newspaper=The Hindu Businessline|date=15 November 2012}}</ref><ref>{{cite book|last=Soundarapandian|first=Mookkiah|title=Literacy Campaign in India|year=2000|publisher=Discovery Publishing House|location=New Delhi|page=21|url=http://books.google.co.in/books?id=KVhHEC449yoC&pg=PA21&lpg=PA21&dq=ernakulam+district+first+fully+literate+district&source=bl&ots=UY3vEmis-l&sig=TndRS_hESMi7lqOVRzpGB_HphOY&hl=en&sa=X&ei=Ot0tUeqmHsPprQfWyIGwAQ&ved=0CDwQ6AEwAw#v=onepage&q=ernakulam%20district%20first%20fully%20literate%20district&f=false}}</ref> ==పేరువెనుక చరిత్ర== ఎర్నాకుళం అంటే శివుని నివాసం అని అర్ధం.<ref>{{cite web|title=A STUDY ON COMMUNITY TOURISM AND ITS IMPACT IN KERALA WITH SPECIAL REFERENCE TO ERNAKULAM DISTRICT|url=http://www.exclusivemba.com/jems/Images/ast.pdf|accessdate=27 February 2013|website=|archive-url=https://web.archive.org/web/20190830023227/http://www.exclusivemba.com/jems/Images/ast.pdf|archive-date=30 ఆగస్టు 2019|url-status=dead}}</ref> పురాతన కాలంలో ఎర్నాకుళం ప్రాంతం " రిషినాగకుళం " అని పిలువబడేది. ==చరిత్ర== [[Image:Kochi, Fishing nets, Kerala, India.jpg|thumb|280x280px|[[Cheena vala]] (Chinese fishing net)]] పురాతన దక్షిణ భారతదేశ చరిత్రలో ఎర్నాకుళం జిల్లా ఒక పాత్రను పోషించింది. కొచ్చిన్ యూదులు, సిరియన్లు, అరబ్బులు, చైనీయులు, డచ్, బ్రిటిష్, పోర్చుగల్ నావికులు సముద్రమార్గం ద్వారా [[కొచ్చి చరిత్ర|కొచ్చిన్ సామ్రాజ్యానికి]] చేరుకున్నారు. తరువాత వారు ఈ పట్టణంలో వారి చిహ్నాలను వదిలివెళ్ళారు. [[1896]]లో " కౌంసిల్ ఆఫ్ ఎర్నాకుళం " ఏర్పాటుచేసి ప్రాంతీయ పాలన ఆరంభించాడు. ఆరంభంలో ఎర్నాకుళం జిల్లా కేంద్రం ఎర్నాకుళం పట్టణంలో ఉండేది. అందువలన ఈ జిల్లాకు ఎర్నాకుళం జిల్లా అని పేరు వచ్చింది. తరువాత జిల్లా కేంద్రం [[కక్కనాడు|కక్కనాడుకు]] మార్చబడింది. == జనాభా గణాంకాలు == 2011 జనాభా లెక్కల ప్రకారం కేరళలోని ఎర్నాకులం జిల్లాలో మొత్తం జనాభా 3,282,388. వీరిలో 1,619,557 మంది పురుషులు కాగా, 1,662,831 మంది మహిళలు ఉన్నారు. జిల్లాలో మొత్తం 8,14,011 కుటుంబాలు ఉన్నాయి. ఎర్నాకులం జిల్లా సగటు లింగ నిష్పత్తి 1,027. మొత్తం జనాభాలో 68.1% మంది పట్టణ ప్రాంతాల్లో నివసిస్తుండగా, 31.9% మంది గ్రామీణ ప్రాంతాల్లో నివసిస్తున్నారు. పట్టణ ప్రాంతాల్లో సగటు అక్షరాస్యత రేటు 96.2% కాగా, గ్రామీణ ప్రాంతాల్లో 95.2% ఉంది. అలాగే ఎర్నాకులం జిల్లాలోని పట్టణ ప్రాంతాల లింగ నిష్పత్తి 1,029 కాగా గ్రామీణ ప్రాంతాల వారిది 1,021 ఉంది. జిల్లాలో 0-6 సంవత్సరాల వయస్సు గల పిల్లల జనాభా 3,04,242, ఇది మొత్తం జనాభాలో 9%గా ఉంది. 0-6 సంవత్సరాల మధ్య వయస్సు గల మగ పిల్లలు 15,5,182 ఉండగా, ఆడ పిల్లలు 14,9,060 ఉన్నారు. బాలల లింగ నిష్పత్తి 961, ఇది సగటు లింగ నిష్పత్తి (1,027) కంటే తక్కువ ఉంది.<ref>{{Cite web|title=Ernakulam District Population Religion - Kerala, Ernakulam Literacy, Sex Ratio - Census India|url=https://www.censusindia.co.in/district/ernakulam-district-kerala-595|access-date=2023-05-31|website=www.censusindia.co.in|language=en-US|archive-date=2023-05-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20230531121229/https://www.censusindia.co.in/district/ernakulam-district-kerala-595|url-status=dead}}</ref> == 2011 లో గణాంకాలు == {| class="wikitable" |- ! విషయాలు ! వివరణలు |- | జిల్లా జనసంఖ్య | 32,82,388,<ref name="districtcensus"/> |- | ఇది దాదాపు | మారిటానియా దేశ జనాభాకు సమానం<ref name="cia">{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html|title=Country Comparison:Population|author=US Directorate of Intelligence|accessdate=1 October 2011|quote=Mauritania 3,281,634 July 2011 est.|website=|archive-date=27 సెప్టెంబరు 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html|url-status=dead}}</ref> |- | అమెరికాలోని | లోవా నగర జనసంఖ్యకు సమం <ref>{{cite web|url=http://2010.census.gov/2010census/data/apportionment-pop-text.php|title=2010 Resident Population Data|publisher=U. S. Census Bureau|accessdate=30 September 2011|quote=Iowa 3,046,355|website=|archive-date=23 ఆగస్టు 2011|archive-url=https://www.webcitation.org/619lRoKht?url=http://2010.census.gov/2010census/data/apportionment-pop-text.php|url-status=dead}}</ref> |- | 640 భారతదేశ జిల్లాలలో | 104వ స్థానంలో ఉంది <ref name=districtcensus/> |- | 1 చ.కి.మీ జనసాంద్రత | 1069 <ref name=districtcensus/> |- | 2001-11 కుటుంబనియంత్రణ శాతం | 5.6%.<ref name=districtcensus/> |- | స్త్రీ పురుష నిష్పత్తి | 1068: 1000 <ref name=districtcensus/> |- | అక్షరాస్యత శాతం | 95.68%.<ref name=districtcensus/> |- | జాతియ సరాసరి (72%) కంటే | |- | నగరీకరణ శాతం | 68.07%.<ref>[http://censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/kerala/press%20note_kerala.pdf censusindia.gov.in]</ref> |} జిల్లాలో హిందువుల శాతం 46.53%, క్రైస్తవులు 38.78%, ముస్లిములు 14.55%, సిక్కులు, జైనులు, యూదులు కూడా స్వల్పసంఖ్యలో నివసిస్తూ ఉన్నారు.<ref>{{Cite web |url=http://www.ernakulam.nic.in/district_profile.htm |title=Official Ernakulam District Profile |website= |access-date=2014-06-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110721165413/http://www.ernakulam.nic.in/district_profile.htm |archive-date=2011-07-21 |url-status=dead }}</ref> దేశంలో క్రైస్తవులు అత్యధిక సంఖ్యలో ఉన్నా జిల్లాగా ఎర్నాకుళం జిల్లాకు ప్రత్యేకత ఉంది. జిల్లా ప్రజలలో మతపరమైన జాతులలో ఎళువా, నాయర్, జకోబైట్, సిరో- సిరియన్ కాథలిక్కులు, లాటిన్ క్రైస్తవులు, ముస్లిములు ప్రధానంగా ఉన్నారు. అదనంగా ప్రధాన మతాలకు చెందిన బౌద్ధులు, జైనులు, సిక్కులు, యూదులు ఈ కాస్మోపాలిటన్ నగరంలో నివసిస్తూ ఉన్నారు. యూదుల పూర్వీకులు సా.శ. 70లో జెరుసలేం నుండి ఇక్కడకు వలసవచ్చారు. వీరిలో అధికులు సిరియన్ క్రైస్తవులుగా మారగా మరికొందరు, [[అబ్రహాం బరాక్ సేలం]] తీసుకున్న చొరవ కారణంగా [[ఇజ్రాయిల్|ఇజ్రాయేల్]] దేశానికి వలస వెళ్ళారు. ప్రస్తుతం ఇక్కడ అల్పసంఖ్యలో మాత్రమే యూదులు నివసిస్తున్నారు. ==భౌగోళికం== ఎర్నాకుళం జిల్లా వైశాల్యం 3,068 చ.కి.మీ. ఇది భరతీయ పశ్చిమతీర మైదానంలో ఉపస్థితమై ఉంది. జిల్లా ఉత్తర సరిహద్దులో [[త్రిస్సూర్]] జిల్లా, తూర్పు సరిహద్దులలో [[ఇడుక్కి]], తమిళనాడు]] రాష్ట్రం, దక్షిణ సరిహద్దులలో [[ఆలప్పుజ్హ జిల్లా|అలంపుజ్హ జిల్లా]], [[కొట్టాయం జిల్లా]], పశ్చిమ సరిహద్దులో అరేబియన్ సముద్రం ఉన్నాయి. భౌగోళికంగా జిల్లా ఎగువభూమి, మద్యభూమి, తీరప్రాంతంగా విభజించారు. ఏగువభూమి సముద్రమట్టానికి 300 మీ ఎత్తున ఉంది. [[కేరళ]] రాష్ట్రంలో అత్యంత పొడవైన నది అయిన పెరియార్ నది జిల్లాలోని [[మూవత్తుపుళా]] తాలూకా కాక మిగిలిన ఆన్ని తాలూకాలలో ప్రవహిస్తుంది. మూవత్తుపుళా నది దాని ఉపనది అయిన చలక్కుడి నది కూడా ఈ నదిగుండా ప్రవహిస్తున్నాయి. జిల్లాలో సరాసరి వర్షపాతం 3,432 మి.మీ. ఈ భూభాగం [[కొట్టాయం-మలబార్|మలబార్ తీర]] వర్షాధార అరణ్యాల కోవకు చెందింది. ఎగువభూములు నైరుతీ పర్వత అరణ్యాల కోవకు చెందింది. భౌగోళిక ప్రాముఖ్యత కలిగిన వివిధ రకాల ఇసుక, మట్టి, రాళ్ళు ఇక్కడ విస్తారంగా ఉన్నాయి. జిల్లా ఉత్తరభాగంలో నెడుంబస్సేరి వద్ద " కొచ్చిన్ అంతర్జాతీయ విమానాశ్రయం " ఉంది. అంతర్జాతీయ విమానాశ్రయం, జలమార్గాలు, రైల్వే, రహదారి మార్గాలు వ్యూహాత్మకంగా అనుసంధానితమైన జిల్లాగా ఎర్నాకుళం జిల్లాకు ప్రత్యేకత తీసుకువచ్చింది. == జిల్లా భూ విభాగాలు == ఎర్నాకుళం జిల్లా దిగువభూమి, మద్యభూమి, ఎగువభూమి అని మూడు భాగాలుగా విభజించబడింది. సముద్రతీరాలు, మైదానాలు, కొండప్రాంతాలు ఉన్నాయి. దిగువభూమి శాతం 20% ఉంది. మద్యభూభాగంలో మైదానాలు, ద్వీపసమూహాలు, బ్యాక్‌వాటర్ కాలువలు ఉన్నాయి. కొండలతో చేరిన తూర్పుభూభాగం పశ్చిమకనుమలు భూభాగంలో ఉన్నాయి. మూవత్తుపుళా, కోతమంగళం ఒకప్పుడు [[కొట్టాయం జిల్లా|కొట్టాయం జిల్లాలో]] ఉండేవి. మూవత్తుపుళా నది, పెరియారు నదులు తొడుపుళా, మూవత్తుపుళా, అలువా, కున్నత్తునాడు, పరూర్ తాలూకాల మార్గంలో ప్రవహిస్తున్నాయి. వర్షాకాలంలో ఈ నదులు నిండుగా ప్రవహిస్తూ దిగువప్రాంతాలలో వరదలకు కారణం ఔతున్నాయి. వేసవి కాలంలో అవి ఎండి సన్నగా ప్రవహిస్తుంటాయి. పెరియార్ నది 229 కి.మీ దూరం ప్రవహిస్తుంది.[[File:Marine Drive Kochi Night View DSW.jpg|1200x1200px|center|thumb|కొచ్చి లోని మెరైన్ డ్రైవ్ రాత్రి అందం,]] == ఆర్ధికం == ఎర్నాకుళం జిల్లా [[కేరళ]] రాష్ట్రంలో రెండవ సంపన్న జిల్లాగా గుర్తింపు పొందింది. మొదటి స్థానంలో [[త్రివేండ్రం]] జిల్లా ఉంది. ఎర్నాకుళం జిల్లా ప్రకృతి ప్రసాదించే ఆన్ని కానుకలను కలిగి ఉంది. అందువలన ఇది రాష్ట్రంలోని మిగిలిన జిల్లాలకంటే పరిశ్రమల స్థాపనకు అనుకూలంగా ఉంది. జల,వాయు, రహదారి, రైలు, విమాన, సముద్రమార్గాలకు ఇది అనూకూలంగా ఉన్నందున [[కేరళ]] రాష్ట్రంలో ఈ జిల్లా వాఝిజ్యరంగానికి అనుకూలంగా ఉండి రాష్ట్ర వాణిజ్యకేంద్రంగా ప్రసిద్ధిచిందింది. ఎం.జి రోడ్డులో కొన్ని పెద్ద వాణిజ్య సంస్థలు ఉన్నాయి. జిల్లా మొత్తం సముద్రతీరం ఉన్నకారణంగా సముద్ర, ప్రాంతీయ చేపలు పుష్కలంగా లభిస్తున్నాయి. చేపల పరిశోధనకు, అధ్యయనానికి, అభివృద్ధికి కొచ్చిన్ అనుకూలమైన ప్రదేశంగా ఉంది. ===వ్యవసాయం=== ఎర్నాకుళం జిల్లా వ్యవసాయానికి అనుకూలమైనది. తేమ భూములు [[వరి]] పంటకు అనుకూలంగా ఉంటుంది. 3 దశాబ్ధాలుగా వరిపంట పొలాలు క్రమంగా క్షీణిస్తూఉంది. ఎర్నాకుళం జిల్లా [[పోక]], [[అనాస]] పంటలు పండినబడుతున్నాయి. పోక తోటల పెంపకం అధికరిస్తూ ఉంది. కేరళ రాష్ట్రంలోని 70% అనాస పంట ఈ జిల్లాలోనే పండినచబడుతుంది. మూవత్తుపుళా, వళకుళం తాలూకాలలో అనాస పంట విస్తారంగ పండినబడుతుంది. [[కేరళ]] రాష్ట్రంలో రబ్బర్ అధికంగా పండిస్తున్న జిల్లాలలో ఎర్నాకుళం రెండవ స్థానంలో ఉంది. మొదటి స్థానంలో [[కొట్టాయం జిల్లా]] ఉంది. అదనంగా జిల్లాలో కర్రపెడెలం, నల్లమిరియాలు, వక్క, కొబ్బరి, పసుపు, అరటి పండ్లు, అరటికాయలు వంటి పంటలు కూడా పండించబడుతున్నాయి. [[Image:Mattancherry palace bhagvathy kshetram.JPG|thumb|[[Mattancherry]] Palace – temple courtyard]] [[Image:Kochi, Dutch Cemetery, Kerala, India.jpg|thumb|The old Dutch cemetery in Kochi]] [[File:High Court of Kerala Building.jpg|thumb|[[High Court of Kerala]] at [[Ernakulam]]]] [[File:ESI Second Version.jpg|thumb|Ernakulam ESI hospital new building]] [[File:Ernakulam Town North Railway Station DSW.jpg|thumb|Ernakulam Town North Railway Station a view from Ernakulam north bridge]] [[File:KHCAA Golden Jubilee Chamber Complex DSW.jpg|thumb|[[KHCAA Golden Jubilee Chamber Complex]]]] ==విభాగాలు== ఎర్నాకుళం జిల్లా 2 విభాగాలుగా (కొచ్చి హార్బర్, మూవత్తుపుళా) విభజించబడింది. ===తాలూకాలు=== ఎర్నాకుళం జిల్లా 2 రెవెన్యూ విభాగాలు, 7 తాలూకాలుగా విభజించబడింది. రాష్ట్రంలో అధికసంఖ్యలో తాలూకాలున్న జిల్లాగా ఎర్నాకుళం జిల్లాకు ప్రత్యేకతచుంది. * పరవూర్ * అలువా * కున్నతునాడ్ * మూవత్తుపుళా * కొచ్చి * కనయనూర్ * కోతమంగళం === జిల్లా లోని పురపాలికలు=== [[కేరళ]] రాష్ట్రంలో అత్యధిక పురపాలికలు ఉన్న జిల్లాగా ఎర్నాకుళం జిల్లాకు ప్రతేకత ఉంది. * కొచ్చి * ఉత్తర పతవూర్. * మూవత్తఉళా * పెరుబవూర్ * అలువా * అంగమలి * త్రిపునితుర * కలమస్సేరి * కోతమంగళం * ఏలూర్ * మరదు * తిరుక్కకర ===పార్లమెంటు నియోజక వర్గం=== * [[ఎర్నాకులం లోక్‌సభ నియోజకవర్గం]] * [[చలకుడి లోక్‌సభ నియోజకవర్గం]] * [[ఇడుక్కి లోక్‌సభ నియోజకవర్గం]] * [[కొట్టాయం లోక్‌సభ నియోజకవర్గం|కోట్టాయం లోక్‌సభ నియోజకవర్గం]] ===అసెంబ్లీ నియోజక వర్గాలు=== * [[అంగమాలి శాసనసభ నియోజకవర్గం|అంగమలి శాసనసభ నియోజకవర్గం]] * [[అలువా శాసనసభ నియోజకవర్గం]] * కలమస్సేరి శాసనసభ నియోజకవర్గం * పరవూర్ ఉత్తరం శాసనసభ నియోజకవర్గం * విపీన్ శాసనసభ నియోజకవర్గం * కొచ్చి శాసనసభ నియోజకవర్గం * [[ఎర్నాకులం శాసనసభ నియోజకవర్గం|ఎర్నాకుళం శాసనసభ నియోజకవర్గం]] * [[త్రిక్కాకర శాసనసభ నియోజకవర్గం]] * త్రిపునితుర శాసనసభ నియోజకవర్గం * [[పెరుంబవూరు శాసనసభ నియోజకవర్గం|పెరుంబవూర్ శాసనసభ నియోజకవర్గం]] * కున్నత్తునాడ్ శాసనసభ నియోజకవర్గం * మూవత్తుపుళా శాసనసభ నియోజకవర్గం * [[పిరవం శాసనసభ నియోజకవర్గం]] * కోటమంగళం శాసనసభ నియోజకవర్గం ==ప్రయాణసౌకర్యాలు== ఎర్నాకులం జిల్లా అన్ని రకాల రవాణా సౌకర్యాలతో కలిగిఉంది. ఇది రాష్ట్రంలో అత్యధిక సంఖ్యలో ప్రాంతీయ 9 ప్రాంతీయ రవాణా కార్యాలయాలు ఉన్నాయి. * ఎర్నాకుళం - కె.ఎల్ 07 * మూవత్తుపుళా - కె.ఎల్ 17 * త్రిపునితుర - కె.ఎల్ 39 * అలువా - కె.ఎల్ 40 * పరవూర్ ఉత్తరం - కె.ఎల్ 42 * మట్టంచేరి - కె.ఎల్ 43 * కోతమంగళం - కె.ఎల్ 44 * అంగమలె - కె.ఎల్ 63 అలాగే ఈ జిల్లా రాష్ట్రంలో అత్యధిక సంఖ్యలో వాహనాలను పొందింది.ఎర్నాకులం జిల్లాలో అద్భుతమైన రోడ్డు అనుసంధానం సౌకర్యం ఉంది. ఎర్నాకులం జిల్లా గుండా వెళ్ళే 3 ప్రధాన జాతీయ రహదారులు కొచ్చిన్-ముంబై హైవే (ఎన్.ఎచ్. 17), సేలం-కన్యాకుమారి ([[ఉత్తరం-దక్షిణం, తూర్పు-పడమర కారిడార్|ఎన్.ఎస్.ఇ.డబ్ల్యు. కారిడార్‌లో]] ఎన్.ఎచ్. 47 భాగం), కొచ్చిన్-ధనుష్కోడి హైవే (ఎన్.ఎచ్. 49) ఉన్నాయి. ఉత్తర కారిడార్ రహదారి వ్యవస్థ [[ఎడపళ్ళి]] [[కొచ్చిన్]]లో జాతీయ రహదారి 47 నుంచి ప్రారంభమై [[త్రిస్సూర్]], [[పాలక్కాడ్]], [[కోయంబత్తూర్]], [[సేలం| సేలం (తమిళనాడు)]] , చివరిగా ఉత్తర [[చెన్నై]], ఉత్తర భారతదేశంతో అనుసంధానిస్తుంది. అలాగే దక్షిణం దిశలో [[అలప్పుజ్హ|అలంప్పుజ్హ]], [[కొల్లాం]], [[త్రివేండ్రం]], మార్గంలో [[నాగర్‌కోయిల్]], [[కన్యాకుమారి]] లను అనుసంధానిస్తుంది. జాతీయ రహదారి 17 కూడా ఎడపళ్ళి నుండి మొదలై [[గురువాయూర్]], [[కోజికోడ్|కాలికట్]] కలుపుతుంది, [[కన్నూర్]], [[కాసర్‌గోడ్]], [[మంగళూరు|మంగుళూరు]], [[మర్మగోవా]], [[ముంబై]] లను అనుసంధానిస్తుంది. మధురై హైవే అని పిలిచే జాతీయ రహదారి 49, కొచ్చిన్ సమీపంలో కుందనూర్ నుండి మొదలై, [[మున్నార్]], [[కోతమంగళం]], [[మూవత్తుపుళా]] ద్వారా [[థేని]], [[మధురై]] నుడి [[ధనుష్కోడి|ధనుష్కోడిలో]] వద్ద ముగుస్తుంది. జిల్లలో రెండు చిన్న జాతీయ రహదారులు ( జాతీయ రహదారి 47 (భారతదేశం), కోసం కొచ్చిన్ పోర్ట్ లను అనుసంధానించే (చిన్న భారత జాతీయ రహదారి) కుందనూర్, నేషనల్ హైవే 47 సిలో భాగంగా ఇంటర్నేషనల్ కంటైనర్ ట్రాన్స్షిప్మెంట్ టెర్మినల్, కొచీ (కలమస్సేరి) నుండి ఇంటర్నేషనల్ కంటైనర్ ట్రాన్స్షిప్మెంట్ టెర్మినలను అనుసంధానిస్తుంది. జిల్లా అదనంగా జిల్లాను రాష్ట్ర రహదార్లు, ఇతర రోడ్లు ఉన్నాయి. అంగమల్ వద్ద ఆరంభయ్యే ఎం.సి రోడ్డు, జిల్లా నున్పెరుంబవూర్, మూవత్తుపుళా, కూత్తత్తుకుళం మార్గంలో రాష్ట్రరాజధాని [[త్రివేండ్రం]]తో అనుసంధానిస్తుంది. ఇతర ప్రధాన రాష్ట్ర రహదారులు * సముద్ర ఓడరేవు -కక్కనాడు ద్వారా విమానాశ్రయం రోడ్ * పలరివట్టం- మూవత్తుపుళా - పునలూర్ ఎస్.హెచ్: - ఇది అనుసంధానిస్తుంది కక్కనాడు, పళ్ళికర, కిళ్క్కంబాలెం, పట్టిమట్టోం,మూవత్తుపుళా, వళకుళం,, ఫ్రాంక్, తిట్టలను అనుసంధానిస్తుంది. * ఉత్తర పరవూర్ - అలూవా - మున్నార్ ఎస్.హెచ్ : - ఇది అలెంగాడ్, అలెంగాడ్, పెరుంబవూర్, కోతమంగళం ( ఎర్నాకులం), తట్టేకాడ్ లను కలుపుతుంది. * విపిన్- మునాంబం ఎస్.హెచ్: - ఇది చెరై, న్జరచ్కల్, విపిన్, మునాంబంలను అనుసంధానిస్తుంది. * త్రిపూనితుర - కోతమంగళం - జలయజ్ఞం:- ఇది ములాంతురుతి, పిరవోం, పాల, కుమిలి లను అనుసంధానిస్తుంది. * వితిల్ల - [[కొట్టాయం]] రహదారి: - ఇది వైకోం,త్రిపూనితుర, నదక్కవు, పూతోట్ట ద్వారా కుమారకోంను కలుపుతుంది. * ఫోర్ట్ కొచీ - అలంప్పుజ్హ రహదారి * అంగమల - మూక్కనూర్ మీదుగా అత్తిరప్పిల్లీ రోడ్ * పెరుబవూర్ - పుతెంక్రజ్ రోడ్ === రైల్ === ఎర్నాకులం జిల్లాలో మొత్తం 17 రైల్వే స్టేషన్లు, [[ఎర్నాకుళం జంక్షన్]], ఎర్నాకుళం ప్రధాన రైల్వే స్టేషన్లును ప్రధాన రైల్వేస్టేషన్లుగా చెప్పవచ్చు. అదనంగా అంగమలె రైల్వే స్టేషను, త్రిపునితుర, ఎడపల్లి (రైల్వే స్టేషను), ములంతురుతి, అలూవా రైల్వే స్టేషను కొచ్చిన్ హార్బర్ టెర్మినస్, కరకుట్టి, చొవర, కలమస్సేరి, నెట్టర్, కుంబళం (ఎర్నాకులం), మట్టన్చేరీ హెచ్, చొట్టనిక్కర రోడ్, పిరవోం రైలు మార్గాలు ఉన్నాయి. రైలు మార్గాలు :- త్రిస్సూర్, కొట్టాయం, కొచ్చిన్ హె.చ్.టి, అనంపుళా, వల్లర్‌పదం మీదుగా ఉంది. అంగమలె - ఎరుమలె - శబరిమల మార్గం ఈ జిల్లా మీదుగా పోతుంది. గురువాయూర్, ఎన్.పరవూర్ మీదుగా మూవత్తుపుళా - థేని మార్గాలు కూడా ప్రతిపాదించబడ్డాయి. నగరంలో కొచీ మెట్రో పట్టణ రైలు కూడా ప్రతిపాదించబడింది. ===వాయుమార్గం=== ఎర్నాకుళం జిల్లాలో 2 విమానాఅశ్యయాలు ఉన్నాయి. అవి వి. దీవి వద్ద ఉన్న నావల్ ఎయిర్ పోర్ట్ (ఓల్డ్ కొచ్చిన్ ఎయిర్ పోర్ట్), కొచ్చిన్ ఇంటర్నేషనల్ ఎయిర్ పోర్ట్. ఇది దేశంలో 4 పెద్ద విమానాశ్ర్యయంగా గుర్తుంపు పొందింది. మొదటి 3 స్థానాలలో [[ముంబై]], [[ఢిల్లీ]], [[చెన్నై]] విమానాశ్రయాలు ఉన్నాయి. ప్రస్తుతం పర్షియన్ గల్ఫ్, మలేషియా, సింగపూర్, శ్రీలంక, ఇండియాలోని ప్రధాన నగరాలకు విమానసర్వీసులు లభిస్తున్నాయి. ===జలమార్గం=== ఎర్నాకుళం జిల్లాలో పెరియార్ నది, మూవత్తుపుళా నది ముఖద్వారాలు ఉన్నాయి. నదులు, మడుగుల ద్వారా ఈ జిల్లాలో జలమార్గాలు కూడా ప్రాధాన్యత సంతరించుకున్నాయి. ఎర్నాకుళంలో ప్రధాన బోటు సర్వీసులు ఉన్నాయి. మిగిలిన ప్రాంతంలో ఫెర్రీ సర్వీసులు ఉన్నాయి. భారతదేశ పశ్చిమ సముద్రతీర నౌకాశ్రయాలలో కొచ్చిన్ హార్బర్ పెద్దదని జిల్లావాసులు అభిప్రాయపడుతున్నారు. ఇది బృహత్తర పరిశ్రమలు స్థాపించడానికి అనుకూలంగా ఉంది. సమీపకాలంలో నిర్మాణాన్ని పూర్తిచేసుకున్న వల్లర్‌పదం అంతర్జాతీయ నౌకాశ్రయం జిల్లా అభివృద్ధికి తోడపడుతుందని అభిప్రాయపడుతున్నారు. ==సంస్కృతి== ===పండుగలు, ఉత్సవాలు=== [[File:Raja Ravi Varma - Sankaracharya.jpg|thumb|[[Adi Shankara]] with disciples, drawing by [[Raja Ravivarma]],1904]] పెరియార్ నదీతీరంలో ఉన్న అలువా మనప్పురం శివరాత్రి ఉత్సవాలు దేశంలోని పలు ప్రాంతాల ప్రజలను ఆకర్షిస్తున్నాయి. ఎర్నాకుళంలో పలు పురాతన శివాలయాలు ఉన్నాయి. జిల్లాలోని కలడి పట్టణంలో జగద్గురు [[ఆది శంకరాచార్యులు|ఆదిశంకరాచార్య]] జన్మించాడు. ప్రపంచంలోని హిందువులు అందరికి ఇది ప్రధాన యాత్రాస్థలం. పెరంబవూర్ సమీపంలో ఉన్న ప్రదిద్ధ జైన క్షేత్రం కల్లిల్ చాలా ప్రసిద్ధిచెందిన జైన క్షేత్రాలలో ఒకటి. === చర్చిలు ఉత్సవాలు === పుతెంక్రుజ్ సమీపంలో ఉన్న జాకోబ్ సిరియన్ క్రిస్టియన్ చర్చ్ ఇండియా లోని సిరియాక్ ఆర్థడాక్స్ చర్చ్ రీజనల్ సీట్‌గా ఉంది. మలయత్తుర్ వద్ద ఉన్న సెయింట్ థామస్ సిరో మలబార్ కాథలిక్ చర్చ్ ప్రపంచ క్రైస్తవ యాత్రాస్థలంగా ప్రసిద్ధి చెందింది. సెయింట్ మేరీ కాకోబైట్ సిరియన్ వలియపల్లి, తమరాచల్ వద్ద ఎట్టు నోంబు ఫీస్ట్ నిర్వహించబడుతుంది. ఇక్కడ ఏప్రిల్ మాసంలో మొత్తం 10 రోజులు ఉత్సవం నిర్వహిస్తారు. ప్రబల మత ఉత్సవమైన ఇది రాష్ట్రం అంతటి నుండి వేలాది మందిని ఆకర్షిస్తుంది. మూవత్తుపుళా సమీపంలో కడమట్టం వద్ద ఉన్న సెయింట్ జార్జ్ కాకోబైట్ సిరియన్ ఆర్ధడాక్స్ చర్చ్ చాలా పురాతనమైనదని భావిస్తున్నారు. దీనిని సా.శ. 5వ శతాబ్దంలో మార్ అబో సిరియన్ మెట్రోపాలిటన్ ఆరంభించారని భావిస్తున్నారు. ఆయన పర్షియా నుండి తీసుకువచ్చిన శిలువ ఇప్పటికీ ఈ చర్చిలో బధ్రపరచబడి ఉంది. సెప్టెంబరు 24న వల్లర్‌పదం వద్ద నిర్వహించబడే ఉత్సవం కులమతాలకు అతీతంగా ప్రజలను ఆకర్షిస్తుంది. ఇక్కడ ఉన్న కన్య మేరీమాత విగ్రహం అనేక అద్భుతాలను చేసిందని ప్రజలు విశ్వసిస్తున్నారు. సియింట్ జార్జ్ స్థాపించిన సెయింట్ జార్జ్ సిరో - మలబార్ కాథలిక్ ఫోరన్ చర్చ్, ఎడపళ్ళి సా.శ. 593లో స్థాపించబడింది. కన్నమలే వద్ద సెయింట్ అంథోనీ చర్చ్ వద్ద మార్చి 19న నిర్వహించే సెయింట్ జోసెఫ్ ఫీస్ట్ చాలా ప్రాబల్యం సంతరుంచుకుంది. రాజాధిరాజ ఎస్.టి మేరీ జాకబైట్ సిరియన్ కాథడ్రల్ (పిరవోం) చర్చి ప్రపంచపు మొదటి చర్చిగా భావించబడుతుంది. ఈ చర్చిని బిబ్లికల్ మాగీ స్థాపించాడని భావిస్తున్నారు. అంగమలె వద్ద ఉన్న ఎస్.టి చర్చి పరివోం చర్చి తరువాత భారతదేశంలో మొదటి చర్చిగా భావించబడుతుంది. సెయింట్ థామస్ స్థాపించిన 8 చర్చిలలో ఇది మొదటిదని భావించబడుతుంది. సా.శ. 405లో స్థాపించబడిన ఈ చర్చి ఆర్చిడియోన్, సెయింట్ క్రిస్టియన్‌లకు 18వ శతాబ్దం వరకు ప్రధానకార్యాలయంగా ఉంటుంది. === మసీదులు === కంజిరమట్టం [[కేరళ]] రాష్ట్రంలో ఉన్న మసీదులలో ఒకటి. కంజిరమట్టం మసీదులోని చందనకుడం ఉత్సవం రాష్ట్రంలో చాలా ప్రసిద్ధిచెందింది. త్రిప్పకుడం ఆలయంలో అన కల్లయ కుళం - పార్వతీమంగళం నిర్వహించబడే ఆర్యంకవు తూక్కమ్- ఒట్టతూక్కం, గరుడతూక్కం పూజలు ప్రజలను అధికంగా ఆకర్షిస్తున్నాయి. ద్వీపంలో చెరై పూరం ఉత్సవం కూడా కేరళ ఉత్సవాలలో ముఖ్యత్వం కలిగి ఉన్నాయి. ఈ ఉత్సవం పౌర్ణమి రోజున నిర్వహిస్తుంటారు. పంటలు పడి ఇంటికి వచ్చినందుకు ధన్యవాదాలు చెప్తూ వేయబోయే పంటలకు భగవంతుని అనుగ్రహం కొరకు ప్రార్థించడానికి ఈ ఉత్సవం నిర్వహించబడుతుంది. అంతే కాక ప్రజలు చేపల వేట కొరకు సముద్రం లోకి వెళ్ళే సమయం కూడా ఇదే. అందువలన స్త్రీలు తమ భర్తలు, సోదరులు, తండ్రులు, దేశం కొరకు ఉపవాసం ఉండి ప్రార్థనలు నిర్వహిస్తారు. === యాత్రాస్థలాలు === కోతమంగళం (ఎర్నాకులం) ఎర్నాకులంలో ఉన్న మూడు ముఖ్యమైన యాత్రా స్థలాలు:- సెయింట్ థామస్ జాకబిట్ సిరియన్ ఆర్థోడాక్స్ చర్చి ఉత్తర పరవూర్, మోర్ తోమా జాకొబైట్ సిరియన్ సంప్రదాయ చర్చి (చెరియపళ్ళి), త్రికున్నత్తు సెయింట్మేరీ జాకొబైట్ సెమినరీ చర్చి (అలూవా) . గ్రిగోరియస్ అబ్దుల్ జలీ అవశేషాలను సెయింట్ థామస్ చర్చి (ఉత్తర పరవూర్) లో భద్రపరచబడ్డాయి. ఏప్రిల్ 27 న సెయింట్ ఆఫ్ దుక్రునో కొరకు నుర్వహించిన [[కేరళ]] కల్మినేట్‌కు వివిధ ప్రాంతాల నుంచి వేలాది యాత్రికులు హాజరు అయ్యారు. ప్రతి సంవత్సరం అక్టోబరు 2, 3 న కోత్తమంగళం వద్ద ఉన్న చెరియపళ్ళిలోని థాంబ్ మోర్ తోమా చర్చిలో ఎల్డో మోర్ బసెలియోస్ విందు నిర్వహించబడుతుంది. కేరళలోని వివిధ ప్రాంతాల నుంచి దాదాపు ఒక మిలియన్‌కు పైగా కేరళ రాష్ట్రం అంతటి నుండి యాత్రికులు ఈ విందుకు హాజరౌతుంటారు. జనవరి 26 న పౌలస్ మార్ ఆథనసిస్ విందుకు ఆయనను సమాధి చేసిన వద్ద ఉన్న అలువాలో ఉన్న మోర్త్‌మరియం జాకొబైట్ సిరియాక్ సెమినరీ చర్చి, అలువా, త్రికున్నతు " కు వేలాది యాత్రికులు వస్తుంటారు. ఈ జిల్లాలో వివిధ యాత్రికుడు కేంద్రాలలో పెరుబవూర్ , కోతమంగళం సమీపంలో ఉన్న తురుతిపిలి లోని " సెయింట్ మేరీ జాకోబైట్ సిరియాక్ ఆథడాక్స్ చర్చి, కోతమంగళం వద్ద ఉన్న " మరియన్ సెయింట్మేరీ జాకొబైట్ సిరియన్ ఆర్థడాక్స్ చర్చి " వంటి చర్చిలు ఉన్నాయి. సెయింట్ జార్జ్ చర్చ్ (కొడమట్టం), ములాంతురుతి మొర్తమాన్ చర్చ్, సమీపంలో పెరుంపళ్ళి వద్ద ఎరూర్‌లో ఉన్న, సెయింట్ మేరీ సునొరొ చర్చి, ములాంతూర్ వద్ద ఉన్న పెరుంపళ్ళిలో ఉన్న సింహాసనా చర్చి, త్రిపునితుర సమీపంలోని నడమెల్ వద్ద సెయింట్మేరీ చర్చి, ఉదయగిరి వద్ద ఉన్న మాలంకార సిరియన్ ఆర్థోడాక్స్ థియోలాజికల్ సెమినరీ, కొలెంచెరి పళ్ళి సమీపంలో మాలేక్రజ్ " సెయింట్ పీటర్స్ & సెయింట్ పాల్స్ జాకోబైట్ చర్చ్ (కొలన్‌చెరి) మొదలైనవి ఎర్నాకులం జిల్లాలోని జాకొబైట్ సిరియాక్ సాంప్రదాయ చర్చికి చెందిన వివిధ ఆధ్యాత్మిక కేంద్రాలుగా ఉన్నాయి. పెరుమల లోని ఘీవర్గీస్ మార్ గ్రెగోరియాస్ (పెతుమల కొచ్చు తిరుమేని) , పౌలస్ మార్ ఆథనసిస్ ( అలూవా వలియ తిరుమేని) భారతీయ " సిరియాక్ ఆర్థడాక్స్ చర్చి " కి చెందిన మొదటి, రెండవ సాధువులు. వీరు ములాంతురుతి, అంగమలెలో పుట్టి పెరిగారని భావిస్తున్నారు. == దేవాలయాలు == * [[శ్రీ వాసుదేవపురం మహావిష్ణు దేవాలయం]] ==పర్యాటక ఆకర్షణ ప్రదేశాలు== *'''మేరిన్ డ్రైవ్, కొచ్చి '': సుందరమైన బీచ్ దృశ్యాలు, కొచ్చిన్ హార్బర్ చూసి ఆనందించవచ్చు. జి.సి.డి.ఎ షాపింగ్ సెంటర్, అద్భుతమైన 2 వంతెనలు, బోటు రైడ్స్ కూడా పర్యాటకులను ఆనందపరుస్తాయి. *'''చైనీస్ ఫిషింగ్ నెట్స్ ''' (చీనా వాలా): కొచ్చిన్ హార్బరులో చైనా ఫిషింగ్ నెట్స్ చూడవచ్చు. *'''హిల్ ప్యాలెస్, '''త్రిపునితుర [[హిల్ ప్యాలెస్ మ్యూజియం|( హిల్ ప్యాలెస్ మ్యూజియం]]) హిల్ ప్యాలెస్, త్రిపునితుర హిల్ ప్యాలెస్ మ్యూజియం: (త్రిపునితుర). ఇక్కడ పెయింటింగులు, ఎపిగ్రఫీ, రాజకుటంబానికి చెందిన ఫర్నీచర్స్, మొదలైనవి ప్రదర్శనలో ఉన్నాయి. *'''బోల్గట్టీ ఐలాండ్''': [[1774]]లో డచ్చి వారు నిర్మించిన ప్యాలెస్, గోల్ఫ్ మైదానం ఉన్నాయి. *'''విల్లింగ్టన్ ఐలాండ్ ''': కొచ్చిన్ హార్బరును లోతుచేచినప్పుడు చేరిన ఇసుకతో ఏర్పడిన ద్వీపం. విల్లింగ్టన్ ద్వీపంలో ఒక ఓడరేవు, రైల్వే టెర్మినల్, కస్టంస్ ఆఫీస్ ఉన్నాయి. *''' కొడనాడు''': ఇక్కడ ఏనుగుల శిక్షణాలయం ఉంది. *''' పరీక్షిత్ మ్యూజియం ''', ఇది 19వ సతాబ్ధానికి చెందిన మ్యూజియం. *'''డచ్ ప్యాలెస్ ''': 1568లో పోర్చుగల్ వారిచేత నిర్మించబడింది. తరువాత డచ్ వారిచేత ఇది పునర్నిర్మించబడింది. *'''కేరళ హిస్టారికల్ మ్యూజియం ''': అలువా, ఎర్నాకుళం రహదారి మార్గంలో ఇది ఎడపళ్ళి వద్ద స్థాపినబడింది. *''' చందమంగళం ''', ఇది పాలియం ప్యాలెస్ వద్ద ఉన్న గ్రామం. వ్యాపీనకోట్ట సెమినరీ, ఇక్కడ ఒక దానికి ఇంకొకదానికి మద్య ఒక మైలు దూరంలో ఒక హిందూ ఆలయం, ఒక చర్చి, ఒక మసీద్, ఒక సినగోగ్ నిర్మించబడడం ప్రత్యేకత. *''' భూథాన్‌కెట్టు ''', విస్తారమైన అరణ్యం మద్య ఉన్న సుందరమైన ఆనకట్ట ఇది. ఇక్కడ బోటు సవారి వంటి వసతులు కూడా ఉన్నాయి. *'''మలయత్తుర్ సెయింట్ థోమస్ చర్చ్ ఎస్.టి. థోమస్ సిరో-మలబార్ కాథలిక్ చర్చ్, మలయత్తూర్''': ఇది ఆసియాలో ఉన్న అంతర్జాతీయ ఆలయం. ఇక్కడకు సైయింట్ థామస్ విజయం చేసాడని భావిస్తున్నారు. *'''వూండర్ లా, కక్కనాడు''': దక్షిణ భారతదేశంలోని ప్రఖ్యాత అమ్యూజ్మెంట్ పార్కులలో ఇది ఒకటి. ఇది కాక్కానాడు లోని పళ్ళికర సమీపంలో నిర్మించబడింది. *[[పట్టణం (కేరళ గ్రామం)|పట్టణం]]: కేరళలో పురావస్తు తవ్వకాలు జరిపిన అతికొద్ది ప్రదేశాలలో ఒకటి == వ్యక్తులు == క్రింద జిల్లా నుండి ప్రముఖ వ్యక్తుల ఉన్నాయి: * [[ఆది శంకరాచార్యులు|ఆది శంకరాచార్య]] (అద్వైత గురువు) * స్వామి చిన్మయానంద (భారత నాయకులు, గీతాచార్య) * మార్ వర్ఘీస్ పయ్యాపిళ్ళై ( సేవకుడు, సిస్టర్స్ SD స్థాపకుడు దిక్కులేనివారికి ]]) * సద్కళా గోవింద మారర్ (కర్ణాటక సంగీతకారుడు) * [[సహోదరన్ అయ్యప్పన్]] ( మాజీ మంత్రి ఓల్డ్ కొచీ రాష్ట్రం) * కె.జె ఏసుదాసు (గాయకుడు) * చంగమపుళా (కవి) * [[జి. శంకర కురుప్]] (కవి) * పి కె వాసుదేవన్ నాయర్ (గత-ముఖ్యమంత్రి) * మార్ వర్కేయ్ కార్డినల్ వితాయతి (ప్రధాన ఆర్చ్ బిషప్ సైరో మలబార్ కాథలిక్ చర్చి) * డేనియల్ ఆచారుపరంబిల్ (వెరపోలి లాటిన్ కాథలిక్ డియోసి ఆర్చ్) * బాలచంద్రన్ చుల్లికాడు (కవి, నటుడు) * దిలీప్ (నటుడు) (నటుడు) * [[శ్రీశాంత్]] (క్రికెటర్) * కె స్వతంత్ర (రాజకీయవేత్త) * [[ఆసిన్]] (నటి) * జయసూర్య (నటుడు) * కొచ్చిన్ హనీఫ (నటుడు) * రాథోడ్ రవీంద్రన్ (భారత హాకీ ప్లేయర్) * శంకరాడి (నటుడు) * సలీం కుమార్ (నటుడు) - ఉత్తమ నటుడు 2011 జాతీయ అవార్డు విజేత. * టి కె. నారాయణ పిళ్ళై (కేరళ మాజీ ముఖ్యమంత్రి) * [[జయరామ్ (నటుడు)|జయరామ్]] (నటుడు) * లాలూ అలెక్స్ (నటుడు) * కె ఎమ్. జార్జ్ (రాజకీయవేత్త) * ఫ్రాన్సిస్ జార్జ్ (రాజకీయవేత్త) * జానీ నెల్లూరు (రాజకీయవేత్త) * టి ఎమ్. జాకబ్ (రాజకీయవేత్త) * అనూప్ జాకబ్ (రాజకీయవేత్త) * జోస్ తట్టయి (రాజకీయవేత్త) * రాజీవ్ ఆర్ కామత్ (మేనేజర్, నిర్వహణ, ఆర్థిక సలహాదారు). ==జంతుజాలం, వృక్షజాలం== ఎర్నాకుళం జిల్లా జంతుజాలం, వృక్షజాలం ఉష్ణమండానికి చిందినవి. అధిక వర్షపాతం కారణంగా వాతావరణం అహ్లాదకరంగా ఉంటుంది. సారవంతమైన భూమి విస్తారమైన వృక్షజాలం అభివృద్ధికి దోహదం చేస్తుంది. సముద్రతీరంలో సాధారణంగా ఉండే చెట్లు ఈ ప్రాంతంలో కూడా కనిపిస్తున్నాయి. ఈ ప్రాంతంలో కొబ్బరి పంటలు విస్తారంగా పండినబడుతున్నాయి. మద్య భూభాగంలో కొబ్బరి, పాల్ం, వరి, పోక, మిరియాలు, అనాస, పప్పుధాన్యాలు పండినబడుతున్నాయి. ఎగువ నుండి దిగువ భూభాగంలో టేక్, రబ్బర్ పంట పండినబడుతుంది.జిల్లా తూర్పు భూభాగంలో దట్టమైన అరణ్యాలు ఉన్నాయి. ==విద్య== ఎర్నాకుళం జిల్లా కేరళ రాష్ట్రం లోని జిల్లాలలో ప్రముఖ అక్షరాస్యతా, విద్యాకేంద్రగా ఉంది. [[1990]] నాటికి దేశంలో మొదటిసారిగా 100% అక్షరాస్యత సాధించిన ఘనత ఎర్నాకుళం జిల్లాకు దక్కింది. రాష్ట్ర అక్షరాస్యతా కార్యక్రమాలు అమలులో ఉన్న సమయంలో పోతనికాడ్ పంచాయితీ ముందుగా 100% అక్షరాస్యత సాధించింది. జిల్లాలో " సంస్క్రీట్ యూనివర్శిటీ (కాలడి ), కొస్చిన్ యూనివర్శిటీ ఆఫ్ సైన్సు అండ్ టెక్నాలజీ (కలమచేరి). ఎర్నాకుళం జిల్లాలో అనేక విద్యాసంస్థలు ఉన్నాయి. జిల్లాలో కేంద్రీయ విద్యాలయ (ఎర్నాకుళం) కూడా ఉంది. ==మూలాలు== {{మూలాలు}} ==వెలుపలి లింకులు == {{Commons category|Ernakulam district}} *{{Official website|http://ernakulam.nic.in}} *{{dmoz|Regional/Asia/India/Kerala/Districts/Ernakulam}} ==సమీప ప్రదేశాలు== {{Geographic Location |Centre = ఎర్నాకుళం జిల్లా |North = [[త్రిస్సూర్ జిల్లా|త్రిస్సూర్]] |Northeast = [[కోయంబత్తూరు జిల్లా|కోయంబత్తూర్]] , [[తమిళనాడు]] |East = [[ఇడుక్కి]] జిల్లా |South = [[కొట్టాయం జిల్లా|కొట్టాయం]] జిల్లా |Southwest = ''[[లక్షద్వీపాలు]] సముద్రం ', [[అలప్పుళా]] జిల్లా |Southeast = [[ఇడుక్కి]] జిల్లా |West = ''[[లక్షద్వీపాలు]] సముద్రం'' |Northwest = ''[[లక్షద్వీపాలు]] సముద్రం'' }} {{కేరళ జిల్లాలు}} {{కేరళ}} [[వర్గం:కేరళ జిల్లాలు]] [[వర్గం:ఎర్నాకుళం జిల్లా]] cg3h85m8zpfl71duiizzatu3vuv1rdt 0 157988 4908443 3951270 2026-07-19T14:09:10Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 /* గ్రామాలు */ 4908443 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = Bathinda | other_name = | settlement_type = City | image_skyline = {{photomontage | photo1a = Qila Mubarak In 2015.jpg | photo2a = HOCKEY STADIUM, BATHINDA.jpg | photo2b = Takhat shiri Dam Dma Sahib IMG 9862.jpg | photo3a = Guru Nanak Dev,Thermal power plant, Bathinda 2013-10-27 10-35.jpg | spacing = 1 | color_border = | color = | size = 240 }} | caption = Top: [[Qila Mubarak]], Hockey Stadium Bathinda, [[Takht Sri Damdama Sahib]], [[Guru Nanak Dev Thermal Plant]] and Bathinda Lake | image_alt = | image_caption = | nickname = | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = India Punjab#India | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{coord|30|13|48|N|74|57|07|E|display=inline,title}} | subdivision_type = Country | subdivision_name = {{flag|India}} | subdivision_type1 = [[States and territories of India|State]] | subdivision_name1 = [[Punjab, India|Punjab]] | subdivision_type2 = [[List of districts of India|District]] | subdivision_name2 = [[Bathinda district|Bathinda]] | established_title = Established | established_date = | founder = | named_for = | government_type = Municipality | leader_title1 = Member of Parliament | leader_name1 = Harsimrat Kaur Badal ([[Shiromani Akali Dal|SAD]]) | governing_body = [[Bathinda Municipal Corporation]] | leader_title = Commissioner | leader_name = Sh. Sawan kumar | leader_title2 = Mayor | leader_name2 = Smt. Raman Goyal | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_rank = | area_total_km2 = | elevation_footnotes = | elevation_m = 210 | population_total = 285,813 | population_as_of = 2011 | population_rank = Punjab: [[List of cities in Punjab and Chandigarh by population|5th]], India: [[List of cities in India by population|161st]] | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_footnotes = | demographics_type1 = Languages | demographics1_title1 = Official | demographics1_info1 = [[Punjabi language|Punjabi]] | timezone1 = [[Indian Standard Time|IST]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = [[Postal Index Number|PIN]] | postal_code = 15100X | area_code_type = Telephone code | area_code = +91-164-XXX XXXX | registration_plate = PB-03 | website = {{URL|https://bathinda.nic.in/}} | blank3_name_sec1 = Railways Stations in City | blank3_info_sec1 = [[Bathinda railway station]] | official_name = }} [[పంజాబు]] రాష్ట్ర 24 జిల్లాలలో బటిండా జిల్లా ఒకటి. జిల్లా వైశాల్యం 3,344 చ.కి.మీ వైశాల్యం ఉంది. జిల్లా ఉత్తర సరిహద్దులో [[ఫరీద్‌కోట్]] జిల్లా, పశ్చిమ సరిహద్దులో [[ముక్త్‌సర్]] జిల్లా, తూర్పు సరిహద్దులో [[బర్నాలా]], [[మాన్సా]] జిల్లాలు, దక్షిణ సరిహద్దులో [[హర్యానా]] రాష్ట్రం ఉన్నాయి. ==చరిత్ర== [[File:Bathinda fort view.jpg|thumb|భటిండా కోట|270x270px]] [[1948]]లో బటిండా జిల్లా రూపొందించబడింది. ఫరీద్‌కోట్ జిల్లాకు కేంద్రంగా ఉండేది [[1952]]లో జిల్లాకేంద్రం బటిండాకు మార్చబడింది. == 2001 లో గణాంకాలు == {| class="wikitable" |- ! విషయాలు ! వివరణలు |- | జిల్లా జనసంఖ్య . | 13,88,859, <ref name=districtcensus>{{cite web | url = http://www.census2011.co.in/district.php | title = District Census 2011 |access-date= 2011-09-30 | year = 2011 | publisher = Census2011.co.in}}</ref> |- | ఇది దాదాపు. | [[స్విట్జర్లాండ్]] దేశ జనసంఖ్యకు సమానం.<ref name="cia">{{cite web | author = US Directorate of Intelligence | title = Country Comparison:Population | url = https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html |access-date= 2011-10-01 | quote = Swaziland 1,370,424 | website = | archive-date = 2011-09-27 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html | url-status = dead }}</ref> |- | అమెరికాలోని. | [[హవాయి|హవాయ్]] నగర జనసంఖ్యకు సమం.<ref>{{cite web|url=http://2010.census.gov/2010census/data/apportionment-pop-text.php|title=2010 Resident Population Data|publisher=U. S. Census Bureau|access-date=2011-09-30|quote=Hawaii 1,360,301|website=|archive-date=2011-08-23|archive-url=https://www.webcitation.org/619lRoKht?url=http://2010.census.gov/2010census/data/apportionment-pop-text.php|url-status=dead}}</ref> |- | 640 భారతదేశ జిల్లాలలో. | 352వ స్థానంలో ఉంది.<ref name=districtcensus/> |- | 1 చ.కి.మీ జనసాంద్రత. | 414 <ref name=districtcensus/> |- | 2001-11 కుటుంబనియంత్రణ శాతం. | 17.37%.<ref name=districtcensus/> |- | స్త్రీ పురుష నిష్పత్తి. | 805:1000 <ref name=districtcensus/> |- | జాతియ సరాసరి (928) కంటే. | ఎక్కువ |- | అక్షరాస్యత శాతం. | 69.6%.<ref name=districtcensus/> |- | జాతీయ సరాసరి (72%) కంటే. | తక్కువ |} [[2011]]లో బంటియా జిల్లా వైశాల్యపరంగా [[పంజాబు]] రాష్టంలో 9 వ స్థానంలో ఉంది.11,83,295.<ref name="bathinda.nic.in">{{Cite web |url=http://bathinda.nic.in/html/district_at_a_glance.html#N10084 |title=ఆర్కైవ్ నకలు |website= |access-date=2014-08-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110110050936/http://bathinda.nic.in/html/district_at_a_glance.html#N10084 |archive-date=2011-01-10 |url-status=dead }}</ref> భంతిడా స్త్రీ:పురుష నిష్పత్తి 865:1000. జనసాంద్రత 390. అక్షరాస్యత 61.51%<ref name="bathinda.nic.in"/> ==విభాగాలు== బటిండా జిల్లా 4 ఉపవిభాగాలుగా విభజించబడింది.బటిండా, రాంపూర్‌ఫూల్, మౌర్, తాల్వాండిసాబో. ఈ తాలూకాలు అదనంగా 8 బ్లాకులుగా విభజించబడ్డాయి.బటిండా, సంగత్, నాథనా, రాంపురా, ఫుల్, మౌర్, భగ్త, భైక, తాల్వాండిసాబొ. .<ref>{{Cite web |url=http://bathinda.nic.in/html/district_at_a_glance.html#N1009C |title=ఆర్కైవ్ నకలు |website= |access-date=2014-08-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110110050936/http://bathinda.nic.in/html/district_at_a_glance.html#N1009C |archive-date=2011-01-10 |url-status=dead }}</ref> == గ్రామాలు == కింది భటిండా జిల్లా గ్రామాల అసంపూర్ణ జాబితా ఉంది: * సందోహ * సంగాత్ కలాన్ * బిర్ బెహ్మన్ * డ్యులెవల * గెహ్రి బుట్టర్ * గిల్ పట్టి * అక్లియా కలాన్ * గుంతి కలాన్ * చౌకే * మండి కలాన్ * రామాంవాస్ * పిథొ * బడియాల * బాల్హొ * రాంపురాలను (ఫుల్) * ఫుల్ * మెహ్రాజ్ * భూందర్ * గిల్ కలాన్ * ధడ్డే * కొట్టే * జలాల్ (పంజాబు) * బల్లుయ్నా * సిర్యే వల్ల * భగ్త భాయ్ కా * భాయ్ రూపా ==ఇవి కూడా చూడండి== * [[ఖిలా ముబారక్, బఠిండా]] ==మూలాలు== <references /> == భౌగోళిక స్థితి == {{Geographic location |Centre = భతిండా జిల్లా |North = [[మోగ]] జిల్లా |Northeast = [[బర్నాలా]] జిల్లా |East = |Southeast = [[మాన్సా]] జిల్లా, |South = [[సిర్సా]] జిల్లా, [[హర్యానా]] |Southwest = |West = [[ముక్త్‌సర్]] జిల్లా |Northwest = [[ఫరీద్‌కోట్]] జిల్లా }} == వెలుపలి లింకులు == {{Commons category}} *{{Wikivoyage-inline}} *http://bathinda.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110910030206/http://www.bathinda.nic.in/ |date=2011-09-10 }} *[https://web.archive.org/web/20130102010522/http://punjabrevenue.nic.in/gaz_bath2.htm#ch2 Full history from ancient times to current times] {{పంజాబ్ జిల్లాల ముఖ్యపట్టణాలు}} [[వర్గం:1948 స్థాపితాలు]] l6qyjzwbv3sz2acqrbsr73wrauhb9ho 0 158358 4908684 4684000 2026-07-20T08:03:18Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 4908684 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = Kannur district | native_name = | native_name_lang = ml | other_name = | nickname = | settlement_type = district | image_skyline = Sunset pyyambalam1.JPG | image_alt = | image_caption = Sunset at [[Payyambalam Beach]] | pushpin_map = India Kerala | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | latd = 11.8689 | latm = | lats = | latNS = N | longd = 75.35546 | longm = | longs = | longEW = E | coordinates_display = inline,title | subdivision_type = Country | subdivision_name = {{flag|India}} | subdivision_type1 = [[భారతదేశ రాష్ట్రాలు, కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలు|రాష్ట్రం]] | subdivision_name1 = [[కేరళ]] | established_title = <!-- Established --> | established_date = | founder = | named_for = | seat_type = ప్రధాన కార్యాలయం | seat = Kannur | government_type = | governing_body = | leader_title1 = Collector | leader_name1 = Rathan Kelkar | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_rank = | area_total_km2 = 2966 | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_total = 2412365 | population_as_of = | population_rank = | population_density_km2 = 813 | population_demonym = | population_footnotes = | demographics_type1 = భాషలు | demographics1_title1 = అధికార | demographics1_info1 = [[Malayalam language|Malayalam]],[[ఆంగ్ల భాష|ఆంగ్లం]] | timezone1 = [[భారత ప్రామాణిక కాలమానం|IST]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = <!-- [[పిన్‌కోడ్]] --> | postal_code = | iso_code = [[ISO 3166-2:IN|IN-KL-KNR]] | registration_plate = | blank1_name_sec1 = [[లింగ నిష్పత్తి]] | blank1_info_sec1 = 1090 [[పురుషుడు|♂]]/[[స్త్రీ|♀]] | blank2_name_sec1 =అక్షరాస్యత | blank2_info_sec1 = 92.80% | website = {{URL|www.kannur.nic.in}} | footnotes = }} '''కన్నూర్ జిల్లా,''' [[భారతదేశం]] [[కేరళ]] రాష్ట్రంలోని ఒక జిల్లా.<ref>{{Cite web|title=List of Districts in Kerala - Census India|url=https://www.censusindia.co.in/districts/kerala|access-date=2023-06-10|website=www.censusindia.co.in|language=en-US|archive-date=2023-06-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20230610044012/https://www.censusindia.co.in/districts/kerala|url-status=dead}}</ref>ఈ జిల్లా ప్రధాన కార్యాలయం [[కన్నూర్ (కేరళ)|కన్నూర్.]] జిల్లా కేంద్రం పేరిటే ఈ జిల్లాకు పేరు పెట్టారు. పాతపేరు కన్ననూరు ఆంగ్లీకరణలో కన్నూరుగా రూపాంతరం అయింది. కన్నూరు జిల్లా [[1957]]లో రూపొందించారు. జిల్లా ఉత్తర సరిహద్దులో [[కాసర్‌గోడ్ జిల్లా]], దక్షిణ సరిహద్దులో [[కోజికోడ్ జిల్లా|కోళికోడ్ జిల్లా]], ఆగ్నేయ సరిహద్దులో [[వాయనాడ్ జిల్లా|వాయనాడు జిల్లా]] ఉన్నాయి. జిల్లా తూర్పు సరిహద్దులో ఉన్న పశ్చిమకనుమలు జిల్లాకు [[కర్నాటక]] రాష్ట్రానికి చెందిన [[కొడగు]] జిల్లాకు మద్య సరిహద్దు ఏర్పరుస్తూ ఉన్నాయి. కన్నూరు జిల్లా లాండ్ ఆఫ్ లూం, లాండ్ ఆఫ్ లోర్ అని కూడా అంటారు. ఇక్కడ నేత పరిశ్రమలు, ఆలయాలలో నిర్వహించబడే సంప్రదాయ ఉత్సవాలు పండుగలు అధికంగా ఉన్నాయి. కనుక జిల్లాకు ఈపేరు వచ్చింది. జిల్లాలో ఉత్తర కేరళలో ప్రసిద్ధమైన " తెయ్యం " అనే సంప్రదాయ నృత్యానికి కేంద్రంగా ఉంది. జిల్లాలో తెయ్యం సంబంధిత కవు అనే మందిరాలు ఉన్నాయి. కన్నూరుకు 26 కి. మీ దూరంలో " కన్నూరు ఇంటర్నేషనల్ [[విమానాశ్రయం]] " నిర్మాణానికి ప్రతిపాదన జరిగింది.<ref>{{Cite web|date=2014-07-25|title=Untitled Document|url=http://www.dic.kerala.gov.in/web/distknr.php|access-date=2023-06-03|website=web.archive.org|archive-date=2014-07-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20140725013220/http://www.dic.kerala.gov.in/web/distknr.php|url-status=bot: unknown}}</ref> ==పేరు వెనుక చరిత్ర == కన్నూరు జిల్లాపేరు గురించిన పలు పురాణ కథనాలు ప్రచారంలో ఉన్నాయి. ఈ పేరుకు "కణ్ణన్", "కృష్ణ"లు మూలమని విశ్వసిస్తున్నారు. ఊరు అంటే నివాసితప్రాంతం అని అర్ధం. కృష్ణభగవానుడు నివసించిన ప్రాంతం అని అర్ధం. కడలై శ్రీకృష్ణా ఆలయం ఆరంభకాలంలో కడలై కోటలో చిన్న మందిరంగా ఉండేది. ఇది ప్రస్తుత కన్నూరు జిల్లా ఆగ్నేయ భాగంలో ఉండేది. బ్రిటిషు పాలనాకాలంలో నగరాన్ని కన్ననూరు అని పిలిచేవారు. పోర్చుగీసు యాసలో ఇది కన్ననోర్‌గా రూపాంతరం చెందింది. కేరళ రాష్ట్రంలోని అరక్కల్ సుల్తానేట్ కాలంలో ఇది [[ముస్లిం]] రాజ్యానికి రాజధానిగా ఉండేది. ==చరిత్ర == కన్నూరు 12వ శతాబ్దంలో ప్రముఖవాణిజ్యకేంద్రంగా విలసిల్లింది. కన్నూరు నుండి [[పర్షియా]], [[అరేబియా]] దేశాలతో వాణిజ్యం జరిగింది. ఇది [[1887]] వరకు బ్రిటిషు ఇండియా పశ్చిమ సముద్రతీర సైనిక కేంద్రంగా ఉంది. తనసోదరి నగరం తల్లిచేరితో విలీనం తరువాత ఇది బ్రిటిషు ఇండియా పశ్చిమ తీరంలో అత్యంత విశాలమైన నగరంగా తృతీయ స్థానానికి మారింది. మొదటి స్థానాలలో [[ముంబయి|బొంబయి]], [[కరాచి]] నగరాలు ఉన్నాయి. === పోర్చుగీసు కోట === [[File:City of Cannanore, 1572.jpg|thumbnail|కన్ననోర్ నగరం, 1572|280x280px]] [[File:SOORAJ (6).JPG|thumbnail|పిలథార లో యుద్ధ వ్యతిరేక ఊరేగింపు|280x280px]] 1505 లో మొదటి పోర్చుగీసు వైస్రాయి ఆఫ్ ఇండియా డాం ఫ్రాంసిస్కో అల్మెయిడా సెయింట్. ఆగ్లో కోట నిర్మించాడు. 1663లో [[నెదర్లాండ్స్|డచ్చి వారు]] పోర్చుగీసు నుండి కోటను స్వాధీనం చేసుకున్నారు. వారు కోటను ఆధునీకరణ చేసి హోలండియా, జీలండియా, ఫ్రీస్లాండియా బురుజులను నిర్మించారు. అవి ప్రస్తుత కోటలో ప్రధానాంశాలుగా ఉన్నాయి. తరువాత అసలైన పోర్చుగీసు కోటను పడగొట్టారు. ఇక్కడ ఉన్న ఫిషింగ్ ఫెర్రీ నేపథ్యం ఉన్న వర్ణచిత్రం ప్రస్తుతం అమస్టర్‌డామ్ మ్యూజియంలో ఉంది. [[1772]]లో డచ్చివారు ఈ కోటను అలిరాజాకు విక్రయించారు. [[1790]]లో బ్రిటిషు ప్రభుత్వం ఈ కోటను స్వాధీనం చేసుకుని కోటను వారి ప్రధాన సైనిక కేంద్రాలలో ఒకటిగా చేసింది. 17వ శతాబ్దంలో కన్నూరు ముస్లిం సుల్తానేటుకు రాజధానిగా (అరక్కల్) ఉంది.<ref name=anathapuri>{{Cite web |url=http://www.ananthapuri.com/kerala-history.asp?page=muslim |title=Arakkal royal family |website= |access-date=2016-12-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120605222957/http://ananthapuri.com/kerala-history.asp?page=muslim |archive-date=2012-06-05 |url-status=dead }}</ref> బ్రిటిషు పాలనా కాలంలో కన్నూరు మద్రాసు ప్రావిన్సులో భాగంగా ఉండేది. === పళసి రాజా === కొట్టాయం పాలకుడు పళసి రాజా బ్రిటిషు ప్రభుత్వానికి వ్యతిరేకంగా సాగించిన గొరిల్లా యుద్ధం కన్నూరు ప్రాంతాన్ని బాగా ప్రభావితం చేసింది. 20వ శతాబ్దం ఆరంభంలో కేరళలో సాంఘిక ఆర్థిక, రాజకీయరంగాలలో సంభవించిన మార్పులు కమ్యూనిస్టు ఉద్యమం బలపడడానికి కారణం అయింది. [[1906]] మిషనరీలు ప్రారంభించిన ఆగ్లభాషా మాధ్యమ విద్య తరువాత బ్రిటిషు ప్రభుత్వ నిర్వహణలోకి మారింది. [[1888]]లో శరీరపైభాగం కప్పుతూ దుస్తులను ధరించడానికి తిరిగుబాటు కొనసాగింది. ఇందుకు స్మారకంగా అరువిప్పురం సమీపంలో విగ్రహప్రతిష్ఠ, [[1891]]లో మలయాళీ మెమోరియల్, [[1903]]లో ఎస్. ఎన్. డి. పి. యోగం స్థాపన, యాక్టివిటీస్, అల్లర్లు మొదలైన సంఘటనలు జరిగాయి. === సోషలిజం === తరువాత సోషలిజం, సోవియట్ విప్లవం కేరళలో ప్రవేశించాయి. స్వదేశాభిమాని రామకృష్ణ పిళ్ళై, [[సహోదరన్ అయ్యప్పన్]], పి. కేశవదేవ్ తదితర నాయకులు ప్రజలను ప్రభావితం చేసారు. [[1930]]లో ప్రయోజనకరమైన అభివృద్ధి చోటుచేసుకుంది. ట్రావంకోర్‌లో నివర్తన ఆందోళన జరిగింది. ప్రభుత్వంలో భాగస్వామ్యం వహించడానికి బలహీన వర్గాల అణిచివేతకు వ్యతిరేకంగా ఉద్యమాలు చోటుచేసుకున్నాయి. ఫలితంగా ప్రభుత్వ పదవులలో, ఉద్యోగాలలో రిజర్వేషను సదుపాయం కలిగించారు. అణిచివేతకు గురైన బలహీన వర్గాలకు చెందిన ప్రజలలో ఇది కొత్త ఆశలను చిగురింపజేసింది.<ref>{{cite web|url=http://www.keralatourism.org/destination/destination.php?id=100|title=Pazhassi Raja Museum and Art Gallery, Kozhikode - Kerala Tourism|publisher=|accessdate=5 April 2015|website=|archive-url=https://web.archive.org/web/20131115215308/http://www.keralatourism.org/destination/destination.php?id=100|archive-date=15 నవంబరు 2013|url-status=dead}}</ref> === సహాయనిరాకరణ ఉద్యమం === భారతస్వాతంత్ర్య సమరంలో ముఖ్య మలుపుగా మారిన ఉప్పు సత్యాగ్రహానికి (1930 ఏప్రిల్ 13) పయ్యనూర్ ప్రధాన కేంద్రంగా ఉంది. కె.కేలప్పన్ నాయకత్వంలో కాంగ్రెస్ కార్యకర్తలు కోళికోడు నుండి పాదయాత్రతో ఆరంభించి ఏప్రిల్ 21న పయనూరుకు చేరుకుని ఉప్పుచట్టాన్ని అధిగమిస్తూ ఉప్పుతతారీ చేపట్టారు. పయ్యానూరు సత్యాగ్రహ శిబిరం మీద బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం దాడిచేసి సత్యాగ్రహుల మీద లాఠీచార్జి చేసారు. ఉలియత్ కాదవ్ పయ్యనూరు సంఘటన కేరళ స్వాతంత్ర్యోద్యమాన్ని ప్రధాన మలుపు తిప్పింది. ప్రజలకు ఇది ప్రేరణ కలిగించి వేలాది ప్రజలను స్వాతంత్ర్యోద్యమం వైపు ఆకర్షించింది. జిల్లాలోని కన్నూరు, తలస్సేరి, ఇతర భాగాలలో పలు ఉపన్యాసాలు జరిగాయి. పలు కాంగ్రెస్ సభ్యులు ఖైదుచేయబడ్డారు. తరువాత స్వాతంత్ర్యోద్యమం పౌర అవిధేయత ఉద్యమం నుండి అతివాద కాంగ్రెస్ శఖ రూపుదాల్చడానికి దారి తీసింది. [[1934|1934లో]] కేరళ రాష్ట్రంలో అతివాద కాంగ్రెస్ ఆరంభమై ప్రత్యేక పార్టీగా పనిచేయడం మొదలైంది. అతివాద కాంగ్రెస్‌కు పి కృష్ణ పిళ్ళై, ఎ.కె. గోపాలన్, ఇ.ఎం.ఎస్. నంబూద్రిపాద్. కదచిరా (కన్నూర్), సోషలిస్టు నాయకుడు కె.వి.కుంహిక్కన్నన్ నాయర్ ప్రాధాన్యత వహించారు. మొహమ్మద్ అబ్దూర్ రహీమన్ కాంగ్రెస్‌లో ముస్లిం అతివాద బృందం జాతీయవాదం కూడా తలెత్తింది. కె.కేలప్పన్, సి.కె గోవిందన్ నాయర్, కె.ఎ. దామోదరన్ నాయకత్వంలో కాంగ్రెస్ సోషలిస్టులు నేషనలిస్ట్ ముస్లిములు రైట్‌వింగ్ పేరుతో గాంధీకి వ్యతిరేకంగా కామన్ కాజ్ రూపొందించారు. === ముస్లిం లీగ్ === [[1930|1930లో]] మలబార్ రాజకీయాలలో గుర్తించతగిన విధంగా " ఆల్ ఇండియా ముస్లిం లీగ్ " రాజకీయ పార్టీగా అభివృద్ధి చెందింది. పార్టీ స్థాపనకొరకు తలస్సేరి, కన్నూరు ముస్లిం నాయకులు ప్రత్యేక కృషిచేసారు. [[1930|1930లో]] కేరళరాష్ట్రంలో వామపక్ష కాంగ్రెస్ క్రియాశీలకంగా పనిచేసింది. వారు తమ కార్యవర్గంలో రైతులు, శ్రామికులు, విద్యార్థులు, కన్నూరు ఉపాధ్యాయులను కలుపుకుని క్రియాశీలకంగా పనిచేసారు. 1938లో కేరళ కాంగ్రెస్ కమిటీ ఎన్నికలు నిర్వహించబడ్డాయి. తరువాత కన్నూరు జిల్లాలో రైటిస్టులు కొంత వెనుకంజ వేసారు. " అబ్దూర్ ర్హిమాన్ సాహెబ్ " [http://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Muhammed_Abdul_Rahman_Sahib&redirect=no] కె.పి.సి.సి అధ్యక్షునిగా ఎన్నుకొనబడ్డాడు. నంబూద్రి జనరల్ సెక్రెటరీగా ఎన్నుకొనబడ్డాడు. అదే సంవత్సరం చివరికి మలబార్‌లో " ఇండియన్ కమ్యూనిస్ట్ పార్టీ " స్థాపించబడింది. కాంగ్రెస్ సోషలిస్ట్ పార్టీ కార్యకర్తలు కమ్యూనిస్ట్ పార్టీలో విలీనం అయ్యారు. === మొర్జా సంఘటన === [[1940]] సెప్టెంబరు 15 న కె.పి.సి.సి. ఉత్తర మలబార్ ప్రజలకు సామ్రాజ్యవాదానికి వ్యతిరేకంగా ఉద్యమించమని ఇచ్చిన పిలుపును జాతీయ కాంగ్రెస్ నిరాకరించింది. అయినప్పటికీ ఈ విషయం మీద మలబార్ ప్రాంతం అంత వాదవివాదాలు చెలరేగాయి. ఈ ఉద్యమానికి కన్నురు జిల్లా కేంద్రబిందువుగా మారింది. జిల్లాలో పలుప్రాంతాలలో పోలీస్, ప్రజల మద్య తీవ్ర ఘర్షణలు చెలరేగాయి. పోలీసు ప్రజలను అదుపులోకి తీసుకురావడానికి ప్రజల మీద లాఠీప్రయోగం, కొన్ని చోట్ల తుపాకి షూటింగ్ జరిపింది. మోరాఝా వద్ద ఉద్యమకారుల చేతిలో మద్య ఇద్దరు యువకులు (సబ్ ఇంస్పెక్టర్ కె.ఎం.కుట్టి కృష్ణా, కానిస్టేబులు రహమాన్) మరణించారు. ఈ సంఘటనతో సంబంధం ఉన్న ప్రముఖ కమ్యూనిస్టు పార్టీ నాయకుడు కె.పి.ఆర్ గోపాలన్‌కు హత్యానేరం కింద ఖైదు మరణశిక్ష విధించబడింది. మహాత్మాగాంధీ మొదలైన ప్రముఖ జాతీయనాయకుల జోక్యంతో మరణశిక్ష రద్దు చేయబడింది. [[1942|1942లో]] క్విట్ ఇండియా ఉద్యమం కన్నూరులో తన ప్రభావం చూపింది. ఉద్యమానికి కాంగ్రెస్ పార్టీకి చెందున సోషలిస్టు నాయకుడు కె.బి. మేనన్ నాయకత్వం వహించాడు. === వామపక్షాలు === ముప్పై చివరిదశలో కేరళ ప్రొవింషియల్ కాంగ్రెస్ వామపక్ష బృందాలు మలబారు రాజకీయాలలో ప్రధాన పాత్రపోషించాయి. కన్నూరు జిల్లాలో రైతులు, విద్యార్థులు, ఉపాధ్యాయులు కార్యవర్గ సభ్యులుగా పనిచేసారు. [[1939]] జనవరిలో కేరళ ప్రొవింషియల్ కాంగ్రెస్ ఎన్నికలు నిర్వహించబడ్డాయి. రైటిస్ట్ పక్షాలు కొంత వెనుకడుగు వేసారు. మొహమ్మద్ అబ్దూర్ రహిమన్ కె.పి.సి.సి. అధ్యక్షుడుగా నంబూద్రిపాద్ జంరల్ సెల్రటరీగ ఎన్నిక చేయబడ్డాడు. అదే సంవత్సరం మలబారులో ఇండియన్ కమ్యూనిస్టు పార్టీ అధికారికంగా స్థాపించబడింది. కాంగ్రెస్ షోషలిస్ట్ పార్టీ సభ్యులు కమ్యూనిస్ట్ పాటీలో విలీనం అయ్యారు. === వ్యవసాయదారుల సమస్య === [[1943]] - [[1945]] మద్య జిల్లా కరువురక్కసి కోరలలో చిక్కుకుంది. కరువు, కలరా జిల్లాలోని బడుగువర్గానికి చెందిన వేలాది ప్రజలను బలితీసుకుంది. కిసాన్ సభ నాయకత్వంలో కరువుబారి నుండి ప్రజలను రక్షించడానికి స్వయంసేవకులు గుర్తించతగినంత సేవలు అందించారు. గ్రోమోర్ ఫుడ్ కార్పొరేషన్ మంగత్తుపరంబా వద్ద నిర్వహించిన కిసాన్ సభ ప్రజాఉద్యమంలో సరికొత్త అధ్యాయానికి తెరతీసింది. ప్రభుత్వ భూములలో 50 ఎకరాలకంటే అధికంగా వ్యవసాయయోగ్యం చేయబడ్డాయి. ప్రభుత్వం మాత్రం తోటలను ధ్వంసం చేసి ఉద్యమన్ని అణిచివేసింది. === క్షామం === [[1945]] నాటికి యుద్ధం ముగింపుకు వచ్చింది. అయినప్పటికీ కరువు మాత్రం ప్రజలను బాధించడం కొనసాగించింది. కరివెల్లోర్, పూమరం (తిల్లెనకేరి) గ్రామాలు పేదరికం, కరువుతో పోరాటానికి అడుగులు ముందుకు వేసాయి. కరివెల్లోర్ నుండి చిరక్కల్‌కు తరలించబశుతున్న వడ్లను అడ్డగించి గ్రామంలోని ప్రజలకు పంచిపెట్టారు. ఈ ఉద్యమానికి రౌతునాయకులు ఎ.వి.కుంహంబు, కృష్ణన్ మాస్టర్ నాయకత్వం వహించారు. కన్నన్, కుంహంబు పోలీసుల కాల్పులలో అసువులు కోల్పోయారు.[[1946]] డిసెంబరు మాసంలో కవుంబయి పునం (ప్రజలు పైరు చేయడం ) ఉద్యమించారు. ఉద్యమాన్ని అణిచువేయడానికి పెద్ద ఎత్తున పోలీస్ పంపబడింది. ప్రజలు పోలీసు బలగాలను ఎదుర్కొన్నారు. ఈ ఘర్షణలలో 5 గురు ప్రాణాలను కోల్పోయారు. === శ్రామికులు === పారిశ్రామిక రంగంలో శ్రామిక వర్గాలు సామ్రాజ్యవాదాన్ని వ్యతిరేకించేవారిలో ప్రాధాన్యత వహించారు. అరన్ మిల్ శ్రామికులు [[1946|1946లో]] నిర్వగించిన ఉద్యమమం ఇదుకు నిదర్శనం. స్వతంత్రం వచ్చిన తరువాత కూడా రాష్ట్రంలో రైతులు సాగించిన ఉద్యమాలు రాజకీయంగా పెనుమార్పులకు కారణం అయ్యాయి.రైతుకూలీలు భూస్వాములకు వ్యతిరేకంగా సాగించిన యుద్ధ్హలలో తిల్లంకేరి, మనయంకున్ను, కొరం, పడ్డికున్ను స్వాతంత్ర్యం తరువాత రైతులు సాగించిన ఉద్యమాలలో ప్రధానంగా గుర్తించబడ్డాయి. కన్నూరు వద్ద [[1953|1953లో]] " ఆల్ ఇండియా కాంఫరెంస్ ఆఫ్ కిసాన్ సభ " రాష్ట్రంలో సరికొత్త అసెంబ్లీ రూపకల్పనకు దారితీసింది. రాష్ట్రంలోని సకలవర్గాల ప్రజలను ఆకర్షించిన " ఐఖ్య కేరళ " ఉద్యమం కూడా రాష్ట్ర రాజకీయాలలో కీలక పాత్ర వహించింది. ==భౌగోళికం, వాతావరణం == ===భౌగోళికం === కన్నూరు జిల్లా 11-40 నుండి 12-48 డిగ్రీల ఉత్తర అక్షాంశం, 74-52 నుండి 76-07 డిగ్రీల తూర్పు రేఖాంశంలో ఉంది. జిల్లా [[వైశాల్యం]] 2, 996 చ.కి.మీ. భౌగోళికంగా కన్నూరు హైలాండ్, మిడ్‌లాండ్, లోలాండ్‌గా విభజించబడింది. హైలాండ్ పశ్చిమకనుమలలో భాగంగా కొండలమయంగా ఉంటుంది. ఇక్కడ వర్షారణ్యాలు, [[టీ]], [[కాఫీ]], యాలుకల తోటలు ఉంటాయి. ఇక్కడ టింబర్ ప్లాంటేషన్ కూడా ఉంటుంది. హైలాండ్, లోలాండ్ మద్య ఉన్న మిడ్‌లాండ్ ప్రాంతం కొండలు, లోయలతో ఎగుడు దిగుడుగా ఉంటుంది. లోలాండ్ ఇరుకైన సన్నని సముద్రతీరప్రాంతం, నదీప్రవాహాలు, నదీముఖద్వారాలతో ఉంటుంది. === నదులు === కన్నూరు జిల్లాలో ప్రధానంగా 6 నదులు ప్రవహిస్తున్నాయి. వీటిలో అతిపెద్ద నది 110కి. మీ పొడవైన నదిగా వలపట్టణం ప్రత్యేకత కలిగి ఉంది. ఇతర నదులలో [[కుప్పం]], మాహేనది, అంజరకండి, తలస్సేరి, రామాపురం, పెరవూరు. ===శీతోష్ణస్థితి === [[File:Taliparamba Market.jpg|thumb|తాలిపరంబ మార్కెట్|280x280px]] జిల్లా తేమ శీతోష్ణస్థితి ఉంటుంది. మార్చి నుండి మే చివరి వరకు వాతావరణంలో ఉష్ణోగ్రత అధికంగా ఉంటుంది. తరువాత నైరుతి ఋతుపవనాలు ఆరంభమై సెప్టెంబరు వరకు వర్షపాతం ఉంటుంది. తరువాత అక్టోబరు - నవంబరు మాసాలలో ఈశాన్య ఋతుపవనాల కారణంగా వర్షాలు పడతాయి. ఏప్రిల్ మే మాసాలలో పగలు, రాత్రి ఉష్ణోగ్రతలు 20, 16 డిగ్రీల సెల్షియస్ ఉంటుంది. సరాసరి వార్షిక వర్షపాతం 3438 మి.మీ ఉంటుంది. 80% వర్షపాతం నైరుతి ఋతుపవనాల కారణంగా ఉంటుంది. జూలై మాసంలో మాత్రమే 68% వర్షపాతం ఉంటుంది. {| class="wikitable" !విషయ వివరణ !వాతావరణ వివరణ |- |వాతావరణ విధానం | |- |వేసవి |మార్చి- మే |- |వర్షాకాలం |జూన్- సెప్టెంబరు (నైఋతీ ఋతుపవనాలు) |- |కాలాంతర వర్షాలు |అక్టోబరు - నవంబరు (ఈశాన్య ఋతుపవనాలు) |- |శీతాకాలం | |- |గరిష్ఠ ఉష్ణోగ్రత |35 ° సెల్షియస్ (ఏప్రిల్ - మే) |- |కనిష్ఠ ఉష్ణోగ్రత |20 ° సెల్షియస్ డిసెంబరు- జనవరి రాత్రి (16 డిగ్రీలు) |- |వర్షపాతం |3438 మి.మీ (వర్షపాతం 80% (నైౠతీ ౠతుపవనాలు)) |- |అత్యధిక వర్షపాతం |జూలై (68%) |} ===కన్నౌర్ నగరం=== [[File:Sree Kurumba Temple, Kottali. (4634440903).jpg|thumb|కొట్టాళి గుడి|280x280px]] * కన్నూరు (కన్నౌర్) నగరం గతంలో కన్ననూర్ అని పిలువబడింది. ఇది కన్నూర్ జిల్లాకు కేంద్రంగా ఉంది. * అయిక్కరా నగరం కన్ననూర్ నగరంలో భాగంగా ఉంది. పురాతన కాలంలో వాస్తవంగా ఇది నగరకేంద్రంగా (డౌన్‌టౌన్) ఉండేది. ప్రస్తుతం ఇది నివాసిత ప్రాంతంగా ఉంది. ఇక్కడ ముస్లిం జాలర్లు అధికంగా నివసిస్తున్నారు. ప్రాంతీయవాసులు అధికంగా ఈప్రాంతాన్ని సిటీ అంటారు. == సముద్రతీరాలు == కన్నూరులో పలు సముద్రతీరాలు ఉన్నాయి. [[దస్త్రం:Payyambalam.JPG|thumb|200x200px|[[Payyambalam Beach]]]] === పయ్యంబలం సముద్రతీరం === కన్నూరు పట్టణంలో ఉన్న సముద్రతీరాన్ని పయ్యనూర్ సముద్రతీరం అంటారు. ఇక్కడ కొన్ని కిలోమీటర్ల దూరం అంతరాయరహిత సముద్రతీరం ఉంది. సముద్రతీరం నుండి మలబార్ తీరంలో కోళికోడు నుండి మంగుళూరు, గోవా, ముంబయి ప్రయాణిస్తున్న నౌకలు కనిపిస్తుంటాయి. ప్రకృతిసహజమైన సౌందర్యం, చక్కగా తీర్చిదిద్దబడిన పూదోటలు సముద్రతీరాన్ని ఆహ్లాదకరంగా మార్చాయి. ప్రముఖ శిల్పకారుడు కనాయి కుంహీరాం తల్లీబిడ్డల శిల్పం దృశ్యాన్ని మరింత మనోహరంగా చేస్తుంది. === బేబీ బీచ్ === పయ్యంబలం సముద్రతీరం, సెయింట్ ఆంగ్లో ఫోర్ట్ మద్య ఉన్న చిన్న సముద్రతీరం కనుక దీనిని బేబీ బీచ్ అంటారు. === మీన్‌కున్ను సముద్రతీరం === మీన్‌కున్ను సముద్రతీరం అళికోడే వద్ద ఉంది. ఇది పట్టణం నుండి కొంతదూరంలో ఉంది. === మాపిల సముద్రతీరం === మాపిల సముద్రతీరం సెయింట్ ఫోర్ట్‌కు సమీపంలో ఉంది. మాపిల సముద్రతీరానికి చారిత్రక నేపథ్యం ఉంది. ఇది కొలాథిరి రాజులకు రాజధానిగా ఉంది. ఇక్కడ ఉన్న కడలాయి కోట, శ్రీక్రుష్ణాలయం చాలా ప్రాముఖ్యత కలిగి ఉన్నాయి. కోట శిథిలాలు, ఆలయం మాపిల సముద్రతీరం నుండి ఇప్పటికీ కనిపిస్తుంటాయి. మాపిల సముద్రతీరం వద్ద ఇండో నార్వేజియన్ కొలాబరేధన్‌తో ఫిషింగ్ హార్బర్ నిర్మించబడి ఉంది. === కీళున్న ఎళరా సముద్రతీరం === కేరళ రాష్ట్రంలోని ఏకాంత సముద్రతీరాలలో కీళున్న ఎళరా సముద్రతీరం ఒకటి. ఇది కన్నూరు నుండి 11 కి.మీ దూరంలో ఉంది. === ముళప్పిలంగాడ్ డైవ్- ఇన్ - బీచ్ === కేరళరాష్ట్రంలోని ఒకేఒక డ్రైవ్ ఇన్ బీచ్‌గా ముళప్పిలంగాడ్ డైవ్- ఇన్ - బీచ్ గుర్తింపు ఉంది. ఇది తలస్సేరికి 5కి.మీ దూరం, కన్నూరు నుండి 15 కి.మీ దూరంలో వెడల్పైన వంపు తిరిగి సౌందర్యవంతంగా ఉంది. సముద్రతీరంలో సహజసిద్ధంగా పెరిగిన కొబ్బరి చెట్ల మద్య పాదచార మార్గరహిత రహదారి మార్గం ఉంది. ఇక్కడ నుండి 200 మీ దూరంలో ఉన్న గ్రీన్ ఐలాండ్ దృశ్యం సముద్రతీరానికి మరింద అందం చేకూరుస్తుంది. == ధర్మాడం ద్వీపం == ధర్మాడం ద్వీపం ధర్మాడం నుండి 100 మీ దూరంలో ఉంది. దీవి వైశాల్యం 20,000 ఎకరాలు. ద్వీపం అంతటా కొబ్బరి చెట్లు, దట్టమైన పొదలతో ముళప్పిలాండ్ బీచ్ నుండి ఆకర్షణీయంగా కనిపిస్తుంది. ఆటు పోటుల మద్య మనుషులు నడకద్వారా ద్వీపాన్ని చేరుకోవచ్చు. ఇందులో నదీప్రవాహాలు కూడా ఉన్నాయి. ప్రైవేటు యాజమాన్యంలో ఉన్న ఈ ద్వీపంలో ప్రవేశించడానికి అనుమతి అవసరం. ధర్మాడం మునుపు ధర్మపట్టణం అనిపిలువబడేది. ఇది ఒకప్పుడు బౌద్ధమత ప్రాధాన్యత కలిగిన ప్రాంతం. == ఆర్ధికం == జిల్లాలో ప్రజలు జీవనోపాధికి అధికంగా ఆర్థికంగా వ్యవసాయం, తత్సంబంధిత వృత్తుల మీద ఆధారపడి ఉన్నారు. జిల్లాలో ప్రధానంగా వరి, కొబ్బరి, మిరియాలు, కర్రపెండెలం, పోక, రబ్బర్ వంటి తోటల సాగుచేయబడుతున్నాయి. ఆసియాలోని అతి పెద్ద దాల్చిన చెక్క ఎస్టేట్ నుండి దాల్చినచెక్క ఉత్పత్తి చేస్తుంది. 1767 లో కున్నూరు లోని అంజరకండీ వద్ద బ్రిటిష్ ఈస్టిండియా కంపెనీకి చెందిన లార్డ్ బ్రౌన్ ఈ ఎస్టేటును స్థాపించాడు. === వరి === జిల్లాలో వార్షిక పంటలలో వరి ఆధిక్యత సాధించింది. పంట ఉత్పత్తిని అధికంచేసే ప్రణాళిక కింద వరి పంట సాగులో అధిక ఉత్పత్తుని సాధించింది. వరిపొలాలలో ఇతర పంటలు అధికంగా పండిస్తున్న కారణంగా వరిపంట పండిస్తున్న వ్యవసాయ భూముల వైశాల్యం తగ్గుముఖం పడుతుంది. అయినప్పటికీ జిల్లాలో సరాసరి వరి ఉత్పత్తి హెక్టారుకు 2146 కి.లో. జిల్లా అంతటా కొబ్బరి పుస్కలంగా పండించబడుతుంది. ముంతమామిడి పంటకు జిల్లాకు ప్రత్యేకత ఉంది. తక్కుసారవంతంమైన భూములు విస్తారమైన బీడు భూములు ముంతమామిడి పంటను, దానికి సంబంధించిన పరిశ్రమలను ప్రోత్సహిస్తున్నాయి. === సుగంధద్రవ్యాలు === జిల్లాలో పండించబడుతున్న సుగంధద్రవ్యాలలో మిరియాలు ప్రధానపాత్ర వహిస్తున్నాయి. మిరియాలు కొబ్బరి, పోక, ఇతర పండ్ల తోటలలో అంతరపంటగా పండించబడుతుంది. జిల్లాలోని కొండప్రాంతంలో రబ్బరు, జీడితోటలు పెంచబడుతున్నాయి. ప్లాంటేషన్ పంటలలో రబ్బర్ పారిశ్రామికంగా అధిక అదాయం ఇచ్చే పంటగా ప్రత్యేకత కలిగి ఉంది. జిల్లాలోని 55% పంట తలిపరంబ తాలూకాలో పండించబడుతుంది. వారు హెక్టారుకు 2000 - 4000 కి.గ్రా రబ్బర్ ఉతపత్తి చేస్తున్నారు. ===పరిశ్రమలు === కన్నూరు జిల్లా ఆరంభకాలం నుండి పారిశ్రామికంగా ప్రధాన్యత కలిగి ఉంది. జిల్లాలో మంచి మట్టి, ఆరోగ్యకరమైన వాతావరణం, పచ్చని అడవులు, విస్తారమైన చేపల నిలువలు, ఖనిజాలు అలాగే రహదారి, రైలు, జలవనరులు మొదలైన మౌలిక సదుపాయాల అభివృద్ధి ఉన్నందువలన జిల్లా పరిశ్రమల అభివృద్ధికి అనుకూల పరిస్థితులను కల్పిస్తుంది. అయినప్పటికీ కన్నూరు జిల్లా పారిశ్రామికంగా తగినంత అభివృద్ధి చెందలేదు. జిల్లాలో ఒక ప్రధాన, 5 చిన్నరహా పారిశ్రామిక వాడలు (ఇండస్ట్రియల్ ఎస్టేట్) ఉన్నాయి. దేశంలోని వల్లపట్నంలో కెల్ట్రాన్ కాంప్లెక్స్, మంగత్తుపరంబ, వెస్టర్న్ ఇండియా ప్లైవుడ్ ప్లైవుడ్ ఉన్నాయి. ఆసియాలో అతిపెద్ద వుడ్ ఆధారిత ప్లేవుడ్ పరిశ్రమల సమూహంగ వెస్టర్న్ ఇండియా ప్లైవుడ్ గుర్తించబడితుంది. జిల్లాలో కాటన్, వస్త్రతయారీ, ప్లైవుడ్ తయారీ సంబంధిత 12 మద్యతరహా సంస్థలు ఉన్నాయి. === చేనేత === జిల్లాలో ప్రధానంగా చేనేత పరిశ్రమలు, బీడి తయారీ, కాయిర్ మొదలైన సంప్రదాయ పరిశ్రమలుగా ఉన్నాయి. వస్త్రతయారీ పరిశ్రమ మీద ఆధారపడి ఒక లక్ష మంది ప్రజలు జీవిస్తున్నారు. జిల్లాలో వస్త్రతయారీ పరిశ్రమకు 40% చిన్నతరహా యూనిట్లు ఉన్నాయి. వస్త్రతయారీ పరిశ్రమను జిల్లాలో జర్మన్ బసెల్ మిషన్ ప్రారంభించింది. 19వ శతాబ్దంలో కన్నూరులో మొదటి రెడీమేడ్ - గార్మెంటు యూనిట్ స్థాపించబడింది. ఇది జిల్లాలో 50,000 మందికి ఉపాధి సౌకర్యం కల్పిస్తుంది. జిల్లాలో దినేష్ బీడి ప్రముఖ కోపరేటివ్ బీడీ సంస్థగా గుర్తించబడుతుంది. ప్రైవేట్ యాజమాన్యంలో నిర్వహించబడుతున్న సాధుబీడి కంపెనీ ఉంది. సంప్రదాయ సాంకేతికతను ఉపయోగిస్తున్న కాయిర్ సంస్థలు 11,000 మందికి ఉపాధి కల్పిస్తుంది. === చిన్నతరహా పరిశ్రమలు === జిల్లాలో 6934 చిన్నతరహా పరిశ్రమలు ఉన్నాయి. జిల్లాలో 202 సిక్ యీనిట్లు (9.3%) ఉన్నాయి. 4828 యూనిట్లు ఇప్పుడు శక్తివంతంగా పనిచేస్తున్నాయి. పాతిశ్రామిక అభివృద్ధికి అనుకూలంగా ఉన్న కన్నూరు, తలస్సేరి, పయ్యనూరు, తలిపరంబా, ఎరక్కాడు పారిశ్రామికాభివృద్ధి కేంద్రాలుగా గుర్తించబడుతున్నాయి. == జిల్లాలో పట్టణాలు == కన్నూర్ జిల్లాలో పలు పట్టణాలు ఉన్నాయి. === మునిసిపాలిటీలు === * [[తలస్సేరి]] * మట్టనూరు * పయ్యనూరు * కూతుపరంబా * తాలిపరంబా * శ్రీకండపురం * ఇరిట్టీ * అంతూరు * పానూర్ === పంచాయితీలు === * చెరుకున్నూరు * పెరవూరు * కెలకం * వలపట్టణం * పళయంగాడి * చక్కరక్కల్ * చిరక్కల్ పుదియతెరు * పిలతర * అలకొడే (కన్నురు జిల్లా) * పప్పినిస్సేరి == 2001 - 2011 గణాంకాలు == {{historical populations|11=1901|12=5,29,623|13=1911|14=5,65,261|15=1921|16=5,78,680|17=1931|18=6,62,715|19=1941|20=7,43,322|21=1951|22=9,04,470|23=1961|24=11,77,948|25=1971|26=15,52,809|27=1981|28=19,30,726|29=1991|30=22,51,727|31=2001|32=24,08,956|33=2011|34=25,23,003|35=2018|36=26,15,266|percentages=pagr|footnote=source:<ref>{{Cite web|url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/A2_Data_Table.html|title=Census of India Website : Office of the Registrar General & Census Commissioner, India|website=www.censusindia.gov.in}}</ref>|align=right}} {{bar box |title=కన్నూర్ జిల్లాలో మతాల వివరాల |titlebar=#Fcd116 |left1=మతం |right1=శాతం |float=right |bars= {{bar percent|[[హిందూ]]|orange|59.8}} {{bar percent|[[ఇస్లాం]]|green|29.4}} {{bar percent|[[క్రైస్తవులు]]|blue|10.4}} {{bar percent|ఇతరులు|black|0.4}} |caption=మతాలు ప్రకారం జనాభా వివరాలు<br /> <small>ఆధారం: 2011 Census.</small> }} {| class="wikitable" |- ! విషయాలు ! వివరణలు |- | జిల్లా జనసంఖ్య . | 25,25,637 <ref name=districtcensus>{{cite web | url = http://www.census2011.co.in/district.php | title = District Census 2011 | accessdate = 2011-09-30 | year = 2011 | publisher = Census2011.co.in}}</ref> |- | ఇది దాదాపు. | [[కువైట్]] దేశ జనసంఖ్యకు సమానం.<ref name="cia">{{cite web | author = US Directorate of Intelligence | title = Country Comparison:Population | url = https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html | accessdate = 2011-10-01 | quote = Kuwait 2,595,62 | website = | archive-date = 2011-09-27 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html | url-status = dead }}</ref> |- | అమెరికాలోని. | నెవాడా నగర జనసంఖ్యకు సమం.<ref>{{cite web|url=http://2010.census.gov/2010census/data/apportionment-pop-text.php|title=2010 Resident Population Data|publisher=U. S. Census Bureau|accessdate=2011-09-30|quote=Nevada 2,700,551|website=|archive-date=2011-08-23|archive-url=https://www.webcitation.org/619lRoKht?url=http://2010.census.gov/2010census/data/apportionment-pop-text.php|url-status=dead}}</ref> |- | 640 భారతదేశ జిల్లాలలో. | 170 వ స్థానంలో ఉంది.<ref name=districtcensus/> |- | 1చ. కి. మీ జనసాంద్రత. | 852 <ref name=districtcensus/> |- | 2001-11 కుటుంబనియంత్రణ శాతం. | 4. 84%.<ref name=districtcensus/> |- | స్త్రీ పురుష నిష్పత్తి. | 1133:1000 <ref name=districtcensus/> |- | జాతియ సరాసరి (928) కంటే. | |- | అక్షరాస్యత శాతం. | 95. 41%.<ref name=districtcensus/> |- | జాతీయ సరాసరి (72%) కంటే. | |- | [[2001]] గణాంకాలను అనుసరించి జనసంఖ్య | 24,12,365 <ref name="Indian Census">[http://www.censusindia.gov.in/ Indian Census]</ref> |- | [[2001]] గణాంకాలను అనుసరించి నగరీకరణలో | ప్రథమ స్థానం |- | [[2011]]లో గణాంకాలను అనుసరించి నగరీకరణలో | 4 వ స్థానం (ఎర్నాకుళం, త్రిసూర్, కోళికోడ్) |- | నగర నివాసితుల శాతం | 50. 35% (సంఖ్య 1, 212, 898) |- | సంఖ్యలో నగరప్రజల | ద్వితీయ స్థానం (ప్రథమస్థానం ఎర్నాకుళం) |- | హిందువుల శాతం | 61. 47% |- | క్రైస్తవులు | 10. 84% |- | ముస్లిముల సంఖ్య | 27. 63% |- | 2001 జిల్లాలోని పట్టణాల సంఖ్య | 45<ref>[http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2-vol2/data_files/kerala/Chapter_IV.pdf]</ref> |- | 2011 జిల్లాలోని పట్టణాల సంఖ్య | 67 (త్రిసూర్ 135) |} === విభాగాలు === కన్నూరు జిల్లాలో 7 పట్టణాలు ఉన్నాయి: కనూరు, కన్నూరు కంటోన్మెంటు, తలస్సేరి, పయ్యనూర్, థాలిపరంబా, కుతుపరంబా, మట్టనూరు.<ref name="Indian Census"/> === భాష === కన్నూరు జిల్లాలో మలయాళం ప్రధానభాషగా ఉంది. స్వల్పంగా కన్నడం, కొంకణి, తులు, గుజరాతి, తమిళం మాట్లాడే ప్రజలు ఉన్నారు. ఆంగ్లో ఇండియన్ ప్రజలకు ఆగ్లం వాడుకభాషగా ఉంది. కన్ననొర్ ఇండో - పోర్చుగీస్ క్రియోల్ కూడా ఇప్పటికీ స్వల్పంగా వాడుకలో ఉంది. కేరళలో నగరీకరణం చెందిన జిల్లాలలో కన్నూరు 6 వ స్థానంలో ఉంది. జిల్లాలో 50% కంటే అధికంగా ప్రజలు నగరాలలో నివసిస్తుంటారు. నగరవాసుల సంఖ్యాపరంగా (12,12,898) [[కేరళ]] రాష్ట్రంలో ద్వితీయస్థానంలో ఉంది. మొదటిస్థానంలో ఎర్నాకుళం ఉంది. ==పర్యాటకం == [[File:Madayi para in sept.JPG|thumb|ఆగస్టులో మదాయి పర]] కన్నూరు జిల్లాలోని కొన్ని ముఖ్యమైన పర్యాటక ప్రదేశాలు ఈ దిగువ వివరింపబడ్డాయి.<ref>{{Cite web |url=http://urbanindia.nic.in/theministry/subordinateoff/tcpo/pop_name/ANNEX-CONCEPTS_DEFINITIONS.pdf |title=ఆర్కైవ్ నకలు |website= |access-date=2014-06-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101128022116/http://www.urbanindia.nic.in/theministry/subordinateoff/tcpo/pop_name/ANNEX-CONCEPTS_DEFINITIONS.pdf |archive-date=2010-11-28 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://dic.kerala.gov.in/web/distknr.php |title=ఆర్కైవ్ నకలు |website= |access-date=2014-06-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140725013220/http://www.dic.kerala.gov.in/web/distknr.php |archive-date=2014-07-25 |url-status=dead }}</ref> * వి- ప్రా కాయల్ ఫ్లోటింగ్ పార్క్. వయలపరా చెంబల్లికుండు. * స్నేక్ పార్క్, పరాసినిక్కడవు. * సెయింట్. ఆంగ్లో ఫోర్ట్. కన్నూర్. * పైథల్మల హిల్స్, నడువిల్. * పలక్కయం తట్టు, నడువి. * ఎళిమల హిల్స్, పయ్యనూర్. * మదయిప్పరా, పళయంగాడి. * డిస్ట్రిక్ ఫాం, తాలిపరంబా. * ఎలపీదిక, పెరవూర్. * హాంగింగ్ బ్రిడిజ్, పెరలస్సేరి. * హాంగింగ్ బ్రిడ్జ్, కుట్టియేరి. * కంజిరకొల్లి జలపాతం, పయ్యావూర్. * చతమంగళం (కన్నూర్) == ప్రయాణసౌకర్యాలు == [[దస్త్రం:Valapatanam1.jpg|కుడి|thumb|200x200px|A view of [[Valapattanam river]] from the bridge built across it]] [[దస్త్రం:Kannur_Railway_station.JPG|ఎడమ|thumb|200x200px|[[Kannur railway station|Kannur Railway Station]]]] === రహదారి మార్గం === మాహే- తలపాడీ పశ్చిమ సముద్రతీరం జిల్లాలోని రహదారి మార్గానికి వెన్నెముక వంటిది. ఇక్కడ జాతీయరహదారి - 17 కన్నురు- మట్టనూరు - ఇరిట్టి రోడ్డు,పప్పినిస్సేరి- పిలథారా రోడ్డు, తలిపరంబ-శ్రీకండపురం రోడ్డు, పయ్యనూరు- మంగుళూరు (కర్నాటక), కోళికోడ్ కన్నురు నుండి 125 కి.మీ దూరంలో ఉన్నాయి. మట్టనూరు వద్ద కన్నూరు వమానాశ్రయం రానున్నది. === తలస్సేరి === [[తలస్సేరి]], కన్నురు, కోళికోడ్ జిల్లాలోని చిన్నతరహా నౌకాశ్రయాలుగా ఉన్నాయి. కన్నూరు పురాతన నౌకాశ్రయాలలో ఒకటి. సమీపంలో ఉన్న ఆల్- వెదర్ సీ పోర్ట్ మంగుళూరులో ఉంది. భూ అంతర్గత జలమార్గాలు పెరుంబ, తలిపరంబాలను అనుసంధానిస్తున్నాయి. దీనిని [[1766|1766లో]] కన్నూరు రాజా ఆరంభించాడు. 3 కి.మీ పొడవైన కాలువచు " సుల్తాన్ కాలువ " అంటారు. పశ్చిమంగా ప్రవహిస్తున్న నదులు జలమార్గ రవాణాకు ఉపకరిస్తున్నాయి. కుప్పం నది జలమార్గం పొడవు 244 కి.మీ, వలపట్టణం జలమార్గం పొడవు 55 కి.మీ, అంజరకండి జలమార్గం పొడవు 23 కి.మీ. === వాయుమార్గం === [[2009|2009లో]] " కన్నూరు ఇంటర్నేషనల్ ఎయిర్‌పోర్ట్ " మట్టనూరు వద్ద నిర్మించాలని ప్రతిపాదించబడింది. == ఆర్ధికం == కన్నూర్ జిల్లా " లాండ్ ఆఫ్ లూం "గా ప్రసిద్ధి చెందింది. జిల్లాలో నేత పరిశ్రమలు అధికంగా ఉన్నాయి. జిల్లాలోని ఆలయాలలో పండుగలు కోలాహలంగా నిర్వహించబడుతుంటాయి. ఉత్తర కేరళాలో ప్రాధాన్యత కలిగిన తెయ్యం సంప్రదాయ నృత్యానికి జిల్లా కేంద్రంగా ఉంది. తెయ్యం అనుబంధిత కవ్వు అనే చిన్న మందిరాలు జిల్లా అంతటావిస్తరించి ఉన్నాయి. === వ్యవసాయం === జిల్లాలో అత్యధిక ప్రజలకు నేరుగా అయినా పరోక్షంగా అయినా వ్యవసాయమే జీవనాధారం. జిల్లాలో వరి, కొబ్బరి, మిరియాలు, జీడిపప్పు, టాపికా, అరెకానట్, తోటల (రబ్బర్) పెంపకం మొదలైన పంటలు ప్రధానంగా ఉన్నాయి. [[1767]]లో బ్రిటిషు ఇండియాకు చెందిన లార్డ్ బ్రౌన్ స్థాపించిన యాలుకల ఉత్పత్తి సంస్థ ఆసియాలో అత్యంత బృహత్తరమైనదిగా భావిస్తున్నారు. ఇది కన్నూర్ జిల్లాలోని అంజరకండిలో ఉంది. === పంటలు === వార్షిక పంటలలో వరిపంట ప్రథమస్థానంలో ఉంది. పంటవిధానంలో చేపట్టిన పంటవిధానం ఫలితంగా గణనీయమైన వరిఉత్పత్తి సాధ్యమైంది. అయినప్పటికీ క్రమంగా వరిపంట పండించబడుతున్న భూమిశాతం క్షీణిస్తూ ఉంది. వరి పొలాలు ఇతర ఉపయోగాలకు ఉపయోగించబడుతున్నాయి. సరాసరిగా హెక్టారుకు 2, 146 కి. గ్రా పండించబడుతుంది. వరిపంట తరువాత స్థానంలో కొబ్బరి పంటకు ప్రాధాన్యత ఉంది. జిల్లా అంతటా కొబ్బరి విస్తారంగా పండించబడుతుంది. జిల్లా జీడిపప్పు పరిశ్రమకు ప్రసిద్ధిచెందింది. జీడిపప్పు పండించడంలోను, తయారీలోనూ జిల్లా ప్రధానపాత్ర వహిస్తుంది. జిల్లాలో అధికంగా ఉన్న ఉపయోగంలేని బీడుభూములను జీడిమామిడి పంటభూములుగా మార్చి జీడిపంటను అధికం చేయడం, సంబధిత పరిశ్రమలను అధికం చేయడానికి అవకాశాలు ఉన్నాయి. === మసాలాదినుసులు === మసాలా దినుసులలో మిరియాలపంట ప్రధానపాత్ర వహిస్తుంది. మిరియాలపంట కొబ్బరిపంటకు అంతరపంటగా పండించబడుతుంది. కొండప్రాంతాలలో రబ్బర్ పంట, జీడిమామిడి అంతరపంటగా పండించబడుతుంది. తోటపంటలలో రబ్బర్ పంట పారిశ్రామికవాణిజ్య పంటగా ప్రాధాన్యత వహిస్తుంది. కన్నూరు జిల్లాలోని 55% రబ్బరు పంట ఇరిట్టీ తాలూకాలో పండించబడుతుంది. రబ్బరు పంట హెక్టారుకు 2000 - 4000 కి. గ్రా పండించబడుతుంది. ===పరిశ్రమలు === [[File:Kannur Trip MK IMG 9294.JPG|thumb|A village scene from Kannur district]] కన్నూఋ జిల్లా ఆరంభకాలం నుండి పారిశ్రామిక ప్రాధాన్యత కలిగి ఉంది. పంటపొలాలు, అనుకూలవాతావరణం, సుసంపన్నమైన అరణ్యసంపద, మత్స్య సమృద్ధి, ఖనిజ సంపద, రహదారి, రైలు, జలమార్గాల సౌకర్యం మొదలైన సహజససంపద, మానవాధారిత వనరులు జిల్లాకు విస్తారంగా పారిశ్రామికాభివృద్ధికి సహకరిస్తున్నాయి. జిల్లాలో కెల్టాన్ కాంప్లెక్స్, మంగత్తుపరంబ, వెస్టర్న్ ఇండియా ప్లైవుడ్, వలప్పట్టణం మొదలైన ప్రముఖ పరిశ్రమలు ఉన్నాయి. జిల్లాలో 12 మద్యతరహా పరిశ్రమలు ఉన్నాయి. పత్తి, వస్త్రాల తయారీ, ప్లైవుడ్ తయారీ వీటిలో ప్రధానంగా ఉన్నాయి. ==== చేనేత పరిశ్రమ ==== జిల్లాలో చేనేత, బీడి, కొబ్బరినార ప్రధాన వాణిజ్య పరిశ్రమలుగా ప్రధాన్యత వహిస్తున్నాయి. టెక్స్‌టైల్ పరిశ్రమను ఆధారంచేసుకుని 1, 00, 000 మంది జీవిస్తున్నారు. జిల్లాలోని నిన్నతరహా పరిశ్రమలలో చేనేతపరిశ్రమలు 40% భాగస్వామ్యం వహిస్తున్నాయి. ఇవి 19వ శతాబ్దంలో జర్మన్ బాసెల్ మిషన్లను ఉపయోగించింది. 19వ శతాబ్దం చివరినాటికి కన్నూరులో మొదటి రెడీమేడ్ దుస్తుల తయారీ యూనిట్, కుతుంపరంబాలో మొదటి హొసియరీ యూనిట్ స్థాపించబడ్డాయి. బీడీ పరిశ్రమద్వారా 50, 000 మందికి ఉపాధి లభిస్తుంది. జిల్లాలో ది దినేష్ బీడీ కోపరేటివ్, ప్రైవేటు యాజమాన్యం వహిస్తున్న సాధు బీడి ఉన్నాయి. టెకాయనార వ్యాపారం సంప్రదాయంలో భాగంగా ఉంటూ 11, 000 మందికి ఉపాధి కల్పిస్తుంది. ==== కుటీర పరిశ్రమలు ==== జిల్లాలో 6, 934 చిన్నతరహా పరిశ్రమలు ఉన్నాయి. జిల్లాలో 202 (9. 3%) సిక్ (బలహీన) యూనిట్లు ఉన్నాయి. 4, 828 ఇతర యూనిట్లు పనిచేస్తున్నాయి. 162 ఇండస్ట్రియల్ సొసైటీలు 4 పవర్ లూం సొసైటీలు ఉన్నాయి. కన్నూరు, తలస్సేరి, పయ్యనూర్, తాలిపరంబా, ఎడక్కాడ్ అభివృద్ధి కేంద్రాలుగా గుర్తించబడుతున్నాయి. ==వృక్షజాలం, జంతుజాలం == [[Image:Valapatanam2.jpg|thumb|220x220px|[[Mangrove]]s on the banks on [[Valapattanam River]]]] కన్నూర్ జిల్లా వృక్షజాలంతో సుసంపన్నమై ఉంది. సముద్రతీరాలలో మినహా మిగిలిన ప్రాంతాలలో సహక్షమైన వృక్షజాలం దట్టంగా ఉంది. అనుకూలవాతావరణం వైవిధ్యమైన వృక్షజాలానికి సహకరిస్తుంది. సతహరితారణ్యంలో ప్సామ్మోఫైటె, మాంగ్రోవ్ వృక్షాలు కనిపిస్తుంటాయి. === తీరప్రాంతం === సముద్రతీర ప్రాంతం సన్నగా ఉండి ఇందులో రెండవతరహా మట్టి (వదులుగా లేక గట్టిగా కాక మధ్యంతరం) ఉంటుంది. ఇది స్వల్పమైన వృక్షజాలానికి (ప్సామ్మోఫైటె) మాత్రం పెరగడానికి అనుకూలంగా ఉంది. స్వల్పంగా ఉండే చెట్లు చిన్నవిగా, పొట్టిగా ఉంటాయి. ఇక్కడ మాంగ్రోవ్ వృక్షాలు దర్శనం ఇస్తుంటాయి. నదీప్రవాహ ప్రాంతాలు, వెనుకజలాలు (బ్యాక్ వాటర్) ప్రాంతాలలో ఇవి కనిపిస్తుంటాయి. మానవ ఆక్రమణల కారణంగా సముద్రతీర ప్రాంతాలలో మార్పులు సంభవిస్తున్నాయి. === మిడ్ లాండ్ === జిల్లాలో ప్రధానభాగం మిడ్ లాండ్‌లో ఉంది. ఇక్కడ అనేక కొండలు, గుంటలు ఉంటాయి. ఇది ఎత్తుపల్లాలతో అసమానంగా ఉండి పశ్చిమ కనుమల నిటారైన పర్వతప్రాంతంలో కలిసిపోతుంది. ఇక్కడ మట్టి మధ్యంతరంగా ఉంటుంది. ఇక్కడ ఆకురాల్చు అరణ్యాలు, సతతహరితారణ్యం మిశ్రితమై ఉంటుంది. ఇక్కడ వార్షిక, బహువార్షిక మొక్కలు పెరుగుతుంటాయి. === పర్వత ప్రాంతం === మిడ్‌లాండ్ ప్రాంతంలో పర్వతశ్రేణి క్రమంగా పశ్చిమకనుమల పర్వతాలలో కలిసిపోతాయి. ఇక్కడ మట్టి ఎరుపురంగులో, వదులుగా ఉంటుంది. ఈ ప్రాంతం అంతా అరణ్యం నిండి ఉంటుంది. ఇక్కడ చెదురుమదురుగా టేకు, వెదురుపొదలు నిండి ఉంటాయి. క్రమంగా నాణ్యమైన అరణ్యప్రాంతం పచ్చికమైదాన ప్రాంతంగా మారుతూ ఉంది. ===అరళం అభయారణ్యం === [[Image:Mangroves in Kannur, India.jpg|thumb|220x220px|A cluster of [[mangrove]]s on the banks of ''Vellikeel'' river in [[Taliparamba]]]] అరళం అభయారణ్యం 55 చ. కి. మీ వైశాల్యంలో విస్తరించి ఉంది. ఇక్కడ అసమానమై ప్రాంతంలో విస్తరించి ఉన్న అరణ్యం, పశ్చిమ కనుమల కొండచరియలు విస్తరించి ఉన్నాయి. ఇది [[1984]]లో స్థాపించబడింది. అభయారణ్యం ప్రధానకార్యాలయం కన్నూరు నగరానికి 55 కి. మీ దూరంలో ఉన్న చీన్నపట్టణం అయిన ఇరిట్టిలో ఉంది. అభయారణ్యం అరళంలో ఉన్న " సెంట్రల్ స్టేట్ ఫాం " ఆనుకుని ఉంది. అరళం అభయారణ్యం ముళకున్ను పంచాయితీలో ఉంది. ముళకున్ను పర్యాటకేంద్రంగా ఉంది. === ఉన్నత శిఖరం === జిల్లా ప్రాంతం సముద్రమట్టానికి 50 నుండి 1145 మీ వరకు ఉంటుంది. జిల్లాలోని ఎత్తైన శిఖరం కట్టి బెట్టా ఎత్తు సముద్రమట్టానికి 1145 మీ ఎత్తులో ఉంటుంది. ఇది ఉష్ణమండల, అర్ధ సతతహరితారణ్యాలతో నిండి ఉంటుంది. అరళం అభయారణ్యంలో వైవిధ్యమైన వృక్షజాలం, జంతుజాలం ఉంటుంది. జింకల మందలు, ఏనుగులు, అడవి పందులు, దున్నపోతులు ఉంటాయి. చిరుత, అడవిపిల్లి, ఉడుతలు కూడా అరుదుగా కనిపిస్తుంటాయి. ==విద్య == [[Image:Sir Syed College, Taliparamba.jpg|thumb|283x283px|Sir Syed College, Taliparamba]] 14వ -15వ శతాబ్ధాలలో కోలాతిరి పాలనలో జిల్లాలో 1, 293 పాఠశాలలు, 187 హైస్కూల్స్ ఉన్నాయి. కేరళా మొత్తంలో తాలిపరంబా విద్యాకేంద్రంగా ప్రసిద్ధిచెందింది. ఆరంభకాలంలోనే ఇది ప్రజలను విద్యావంతులను చేసి, చైతన్యపరచి, సాంస్కృతికంగా అభివృద్ధి పరచడంలో విజయం సాధించింది. ఆరంభకాలంలో ఎళుతచ్చన్ ఆధ్వర్యంలో ఎలుత్తు పళ్ళి (గ్రామ పాఠశాల) నిర్వహించబడ్డాయి. ఉపాధ్యాయులు విద్యార్థులకు ప్రాథమిక విద్యను నేర్పించే వాడు. ఇక్కడ శిక్షణపొందిన తరువాత విద్యార్థులు ఆయుధాలను ప్రయోగించడం, జిమ్నాస్టిక్స్ శిక్షణకొరకు కళరి పాఠశాలలకు పంపబడ్డారు. తరువాత వారు చాక్కగా శిక్షణ పొందిన ఉపాద్యాయులవద్ద సంస్కృతం నేర్చుకోవడానికి వేదపాఠశాలకు పంపబడేవారు. కళరికి, వేద పాఠశాలలకు ఈ జిల్లా ప్రసిద్ధి చెందింది. కళరిపయట్రు కళలకు ఈ జిల్లా ప్రత్యేకత సంతరించుకుంది. === పశ్చిమదేశాల విద్యావిధానం === 16వ శతాబ్దం మద్యకాలం నుండి జిల్లాలో పాశ్చాత్యవిద్య ప్రవేశించింది. [[1856]] మార్చి 1న స్థాపించిన " బాసిల్ జర్మన్ మిడిల్ స్కూల్ " జిల్లాలో మొదటి పాశ్చాత్య పాఠశాలగా గుర్తించబడింది. తలస్సేరి వద్ద ఉన్న " బ్రెన్నెన్ స్కూల్ " స్థాపించబడింది. [[1862]]లో మిస్టర్ బ్రెన్నెన్ (మాస్టర్ అటెండెంట్ ఆఫ్ తలస్సేరి " ఇచ్చిన డొనేషన్‌తో ఈ పాఠశాల స్థాపించబడింది. === కన్నౌర్ విశ్వవిద్యాలయం === [[1996]] కన్నౌర్ విశ్వవిద్యాలయం స్థాపించబడింది. పయ్యనూర్ వద్ద [[1999]] లో పరియం మెడికల్ కాలేజ్ , [[2006]]లో కన్నౌర్ మెడికల్ కాలేజ్ 500 పడకల సౌకర్యంతో " సూపర్ స్పెషల్ హాస్పిటల్ " స్థాపించబడింది. === కాలేజీలు === * ఆర్ట్స్ అండ్ సైంస్ కాలేజ్ : గవర్నమెంట్ బ్రెన్ కాలేజ్, ఎస్. ఎన్. కాలేజ్ కన్నౌర్, పయ్యనూర్ కాలేజ్, సర్ సయద్ కాలేజ్, తాలిపరంబా, నిర్మలగిరి కాలేజ్ కుతుపరంబా, మహాత్మాగాంధి కాలేజ్, ఇరిట్టీ. * ఇంజనీరింగ్ కాలేజ్ : గవర్నమెంటు కాలేజ్ ఆఫ్ ఇంజనీరింగ్ (కన్నౌర్), మలబార్ ఇంస్టిట్యూట్ ఆఫ్ టెక్నాలజీ, అంజరకండీ.<ref>{{cite web|url=http://mitkannur.ac.in/|title=Malabar Institute of Technology Anjrakandy|accessdate=15 May 2015|website=|archive-url=https://web.archive.org/web/20150518081326/http://mitkannur.ac.in/|archive-date=18 మే 2015|url-status=dead}}</ref> కాలేజ్ ఆఫ్ ఇంజనీరింగ్ (తలస్సేరి), విమల్ జ్యోతి ఇంజనీరింగ్ కాలేజ్ (చంపేరి), శ్రీ నారాయణ గురు కాలేజ్ ఆఫ్ ఇంజనీరింగ్ (పయ్యనూర్). * కన్నూర్ జిల్లాలోని ధర్మశాల వద్ద 13వ " సెంటర్ ఫర్ నేషనల్ ఇంస్టిట్యూట్ ఆఫ్ ఫ్యాషన్ టెక్నాలజీ " కి ఆతిథ్యం ఇచ్చింది. పయ్యనూరులో ప్రఖ్యాతిగాంచిన " కాలడి శంకారాచార్య సంస్క్రీట్ యూనివర్శిటీ " రీజనల్ సెంటర్ స్థాపించబడింది. ==క్రీడలు == జిల్లాలో అంతర్జాతీయంగా క్రీడారంగంలో గుర్తింపు పొందిన క్రీడాకారులు ఉన్నారు. స్వాతంత్రానికి ముందుగా సైనికకేంద్రాలలో ఉన్న ఆంగ్లేయులు హాకీ, క్రికెట్, ఫుట్ బాల్ మొదలైన క్రీడలను ప్రవేశ్పెట్టారు. ఫోర్ట్ మైదానం, పోలీస్ మైదానం యువకులకు క్రీడలలో శిక్షణపొందడానికి విస్తారమైన అవకాశాలు జల్పించాయి. ఆకాలంలోనే సి. డి. ఆర్. ఇ. ఫుట్ బాల్ టీం, హాకీటీం ఏర్పాటుచేయబడ్డాయి. అదే సమయంలో కళరిపయట్రు మొదలైన సంప్రదాయ మార్షల్ ఆర్ట్స్ కళలు కూడా జిల్లాలో సుసంపన్నంగా ఉన్నాయి. === స్వతత్రం తరువాత === స్వతంత్రం తరువాత ఫుట్ బాల్ క్లబ్ జిల్లా అంతటా క్రీడాస్పూర్తి కలిగించడంలో విజయం సాధించింది. జిల్లాలో కన్ననోర్ స్పిరిటెడ్ యూత్స్, లక్కీ స్టార్ కన్ననోర్, ది బ్రదర్స్ క్లబ్ కన్ననోర్, జింఖనా క్లబ్ కన్ననోర్ ప్రాబల్యత కలిగి ఉన్నాయి. జిల్లాలో గుర్తింపు పొందిన డీ. క్రజ్, సోమన్, దాసన్, వి. పి. సత్యన్, గోల్‌కీపర్ ముస్తాఫా మొదలైన క్రీడాకారులు ఉన్నారు. శ్రీ నారాయణా కాలేజ్(తొట్టడా) క్రీడాకారుల నర్సరీగా భావించబడుతుంది. === దేవానంద్ === వీరిలో కాలేజ్, విశ్వవిద్యాలయ స్థాయిలో బి. దేవానంద్ కేఫ్టాన్ స్థానానికి ఎదిగాడు. దేవానంద్ తరువాత ఇండియన్ యూత్ టీం తరఫున బ్యాంకాక్‌లో క్రీడలలలో పాల్గొన్నాడు. తరువాత దేవానందును టాటా ఫుట్ బాల్ టీంలో (ముంబయి]] ఆడాడానికి ఎన్నికచేయబడ్డాడు. === ఇతర క్రీడాకారులు === జిల్లాలో క్రీడలలో రాణించిన క్రీడాకారులలో కేరళకు చెందిన మణి కేప్టన్ షిప్‌లో టీం " సంతోష్ కప్ " సాధించింది. డెంసన్ దేవదాస్ " స్పోర్టింగ్ క్లబ్ డీ గోవా " లీగ్, ఢిల్లీ డైనమోస్ (ఐ. ఎస్. ఎల్) తరఫున క్రీడలలో పాల్గొటున్నాడు. సి. కె. వినీత్ బెంగుళూరు ఎఫ్. సి తరఫున ఐ- లీగ్‌లో కన్నూర్ నుండి స్ట్రైకర్‌గా పాల్గొంటున్నాడు. వినీత్ కేరళా బ్లాస్టర్స్ టీం తరఫున ఇండియన్ సూపర్ లీగ్‌ క్రీడలలో పల్గొన్నాడు. కేరళ ఫుట్ బాల్‌కు ఒకప్పుడు కన్నూర్ మక్కాగా భావించబడింది. === జిమ్మీ జార్జ్ === జిమ్మీ జార్జ్ వెటరన్ వాలీబాల్ క్రీడాకారుడు. కణ్ణుర్ జిల్లాలో పుట్టి పెరిగి " ఇటాలియన్ క్లబ్ " తరఫున క్రీడలలో పాల్గొని ప్రపంచంలోని 10 మంది స్టైకర్లలో ఒకడుగా ఎన్నిక చేయబడ్డాడు. === హాకీ === కన్నూర్, తలస్సేరిల నుండి మిలటరీ టీ తరఫున పలు హాకీ పోటీలలో పాల్గొన్నారు. క్రికెట్, బ్యాడ్‌మింటెన్, వెయిట్ లిఫ్టింగ్, జిమ్నాస్టిక్స్, రెస్ట్లింగ్, వాలీబాల్ మొదలైన క్రీడలు గ్రామీణ, నగర ప్రాంతాలలో ఆదరణ కలిగి ఉన్నాయి. గ్రామీణప్రాంతంలో యువకులు వాలీబాల్ అంటే ఆసక్తి కనబరుస్తున్నారు. కన్నూరుకు చెందిన మునుపటి ఇండియన్ హాకీ గోల్‌కీపర్ " మాన్యుయల్ ఫ్రెడరిక్ " కేరళా తరఫున క్రికెట్, హాకీ క్రీడలలో పాల్గొన్నాడు. === శిక్షణాలయాలు === [[1976]] లో పాఠశాలలలో క్రీడావిభాగాలు ఆరంభం అయ్యాయి. ఒక విభాగం కన్నూర్ జిల్లాలో కూడా ఆరంభించబడింది. క్రీడావిభాగాలు ప్రభుత్వ హైయ్యర్ సెకండరీ స్కూల్‌తో (కన్నూర్) అనుసంధానితమై ఉంది. కన్నూర్ జిల్లా పి. టి. ఉషా, ఎం. డి. వలసమ్మా మొదలైన అథ్లెట్లను తయారుచేసింది. లీలమ్మా థోమస్, మోలీ బెనెడిక్ట్ మొదలైన బ్రీడాకారిణులు బ్యాడ్‌మింటన్‌లో రాణించారు. అనితారత్నం, ఆనందవల్లి వాలీబాల్‌లో గుర్తింపు పొందారు. ఎ. డి. వలసమ్మా, మెర్సీ మాథ్యూలకు వేదికగా సహకరించింది. జిల్లాకు చెందిన బి. కె. బాలచంద్రన్, వి. పి. సత్యన్, డీ. క్రజ్, రాజన్, రమణన్, సుగునన్, సి. ఎం. చిదానందన్, బి. దేవానంద్, జార్జి మొదలైన క్రీడాకారులు ఫుట్ బాల్ లోను, ఒలింపియన్ మాన్యుయల్ ఫెడరిక్ (హాకీ) లోనూ పాల్గొన్నారు. క్రికెట్ క్రీడాకారులు వెస్ట్‌లైన్, లెస్లీ ఫోర్ట్ మైదానంలో శిక్షణ పొందారు. === బాడ్మింటన్ === " సౌత్ ఇండియన్ బ్యాడ్ మింటన్ " తరఫున టి. కె. రామక్రిష్ణన్, కుమరన్ పాల్గొన్న కారణంగా కన్నూర్ ప్రత్యేకత సంతరించుకుంది. వెయిట్ లిఫ్టింగ్‌లో ఎ. ఎం. భరతన్ (ఎర్లీ ఫిఫ్టీస్) చరిత్ర సృష్టించాడు. కన్నూర్‌కు చెందిన నెల్లియరీ క్రిష్ణన్ నాయర్ [[1951]] లో నిర్వహించబడిన ఆసియన్ క్రీడలలో పాల్గొని వెయిట్ లిఫ్టింగ్‌లో పాల్గొన్న మొదటి మలయాళీగా గుర్తింపు పొందాడు. అరియబంధు, తికండీ జిమ్నాసియం, పోతేరి జిమ్నాసియం, కణ్ణనోర్ బార్బెల్ క్లబ్ పురాతనకాలంలో వెయిట్ లిఫ్టింగ్, రెస్ట్‌లింగ్, బాక్సింగ్, బాడీబిల్డింగ్ కేంద్రాలుగా ప్రసిద్ధి చెందాయి. === క్రికెట్ === క్రికెట్ క్రీడ మొదటిసారిగా కణ్ణుర్‌లో ఆరంభమైందని విశ్వసించబడుతుంది. యునైటెడ్ కింగ్డం ఇది ఆరంభించింది. అందువలన భారతదేశంలో క్రికెట్ జన్మస్థలం కన్నూర్ జిల్లా అని భావిస్తున్నారు. కొన్ని సంవత్సరాలకు ముందు జిల్లా క్రికెట్ అసోసియేషన్ 200 వ యానివర్సరీ జరిపుకుంది. ఇక్కడ నిర్వహించబడిన ఉత్సవానికి ప్రఖ్యాత క్రికెట్ క్రీడాకారుడు " దిలీప్ వెంగ్‌సర్కార్ " పాల్గొన్నాడు. ==ఆరాధనా ప్రదేశాలు == కన్నూర్ జిల్లాలో పెద్దసంఖ్యలో ఆలయాలు, చర్చీలు, మసీదులు ఉన్నాయి. వీటిలో " పరాసినిక్కడవు " ఆలయం, ది తలాప్ ఆలయం, కొట్టియూర్ ఆలయం ప్రఖ్యాతి చెందాయి. చర్చిలలో బుర్నస్సేరి, తాలిపరంబా, తలస్సేరి చర్చిలు ప్రాబల్యత కలిగి ఉన్నాయి. ఆయిక్కర తాలిపరంబా, తలస్సేరిలో ఉన్న మసీదులు అత్యత విశాలమైనదిగా గుర్తించబడుతుంది. ==ప్రముఖులు == <!---♦♦♦♦ Do not add anyone to this list unless they were born in Kannur district ♦♦♦♦---> * పళసి రాజా - ప్రస్తుత కన్నూర్ ప్రాంతాన్ని పాలించిన రాజు. * ఎ. కె. గోపాలన్ - రాజకీయవాది, కమ్యూనిస్ట్ నాయకుడు, లోక్ సభ మొదటి ప్రతిపక్షనాయకుడు. * ఎ. కె. నయనార్- గతంలో 3 మార్లు కేరళ ముఖ్యమంత్రి పదవి వహించాడు. * కె. కరుణాకరన్ - గతంలో కేరళ ముఖ్యమంత్రి పదవి వహించాడు. కాంగ్రెస్ నాయకుడు. * ఇ. అహ్మద్ - గత రాష్ట్ర రైల్వే మంత్రి. * కండపల్లి రామచంద్రన్ - పోర్ట్ ఆఫ్ కేరళ మంత్రి. * కండనపల్లి రామచంద్రన్- * కావ్యామాధవన్- సినిమా నటి. * కైతప్రం దామోదరన్ నంబూద్రి- లిరిక్ రచయిత, సంగీత దర్శకుడు, గాయకుడు, మాటలరచయిత, కర్నాటక గాయకుడు. * కె. పి. పి. నంబియార్. - పారిశ్రామిక మంత్రి. * ఎం. వి. రాఘవన్ - గత మంత్రి * పి. కె. శ్రీమతి- ఎం. పి. - * పినరాయి విజయన్ - గత సి. పి. ఎం. జనరల్ సెక్రెటరీ, కేరళ ముఖ్యమంత్రి. === చలన చిత్ర కళాకారులు === * శ్రీనివాసన్ - నటుడు. * ఎం. ఎన్. నంబియార్. - నటుడు. * షమ్నా కాసిం - నటుడు. * వినీత్ శ్రీనివాసన్ - నటుడు. * ధ్యాన్ శ్రీనివాసన్ - నటుడు. * వినీత్ కుమార్- నటుడు. * వినీత్- నటుడు. * గీతూ మోహన్ దాస్- నటుడు. * నివేద్ థోమస్ - నటుడు. * శ్రుతి లక్ష్మీ- నటుడు. * మంతా మోహందాస్ - నటుడు. * సనూప్ సంతోష్ - నటుడు. * సంవృతా సునీల్ - నటుడు. * మంజు వారియర్ - నటి * సలీం - అహమద్ - చిత్రదర్శకుడు, చిత్ర నిర్మాత, మాటల రచయిత. * కన్నూర్ రాజన్ - సంగీత దర్శకుడు * కె. రాఘవన్ - సంగీత దర్శకుడు. === రచయితలు === * సుకుమార్ అళికోడే - రచయిత. * సంజయన్ - రచయిత. * పద్మనాభన్ - రచయిత === క్రీడాకారులు === * వి. పి. సత్యన్- ఫుట్ బాల్ ప్లేయర్. * జిమ్మీ జార్జ్ - వాలీ బాల్ ప్లేయర్. * తిను లుక్కా - అథ్లెట్. * మూర్కొత్ రామున్ని - ఫైటర్ పైలట్ * సి. పి. కృష్ణన్ నాయర్ - లీలా గ్రూప్ హోటెల్ వ్యవస్థాపకుడు. * రోనాల్డ్ లింస్డేల్ పెరియరా - అడ్మిరల్ * మట్టనూర్ శంకరన్ కుట్టి - పర్క్యూషనిస్ట్. * సి. కె. లక్ష్మణన్ - మొదటి మలయాళీ ఒలింపియన్. ==చలన చిత్రాలు == * తట్టాతిన్ మరయదు. * ఒరు వడక్కన్ మరయదు. * మలర్వాడి ఆర్ట్స్ క్లబ్ * వీండుం కన్నూర్. * మకల్కు * బల్రాం వర్సెస్ తారాదాస్ * కన్నూర్ డీలక్స్ * ఇరువట్టం మనవాట్టి * వెల్లిమూంగ * అయల్ కథ ఎళుదుకయను == మూలాలు == {{మూలాలజాబితా}} == వెలుపలి లింకులు == {{Commons category|Kannur district}} {{కేరళ జిల్లాలు}} {{కేరళ}} [[వర్గం:కన్నూర్ జిల్లా]] [[వర్గం:1957 స్థాపితాలు]] pmtr3o8whn7c00jqe94lrpywhrtfo8b 0 162530 4908510 4589721 2026-07-19T21:51:26Z InternetArchiveBot 88395 1 మూలము(ల)ను భద్రపరచటానికి ప్రయత్నించగా, 0 పనిచేయనివిగా గుర్తించాను.) #IABot (v2.0.9.5 4908510 wikitext text/x-wiki {{Infobox election | election_name = 2014 భారత సార్వత్రిక ఎన్నికలు | country = భారతదేశం | type = పార్లమెంటరీ | ongoing = no | previous_election = భారత సార్వత్రిక ఎన్నికలు, 2009 | previous_year = 2009 | previous_mps = [[15వ లోక్‌సభ సభ్యులు|15వ లోక్‌సభ సభ్యుల జాబితా]] (రాష్ట్రాల వారీగా) | election_date = {{Start date|2014|04|07|df=y}}–<br />{{End date|2014|05|12|df=y}} | elected_mps = [[16వ లోక్‌సభ సభ్యులు|16వ లోక్‌సభ సభ్యుల]] జాబితా | next_election = 2019 భారత సార్వత్రిక ఎన్నికలు | next_year = 2019 | next_mps = | seats_for_election = లోక్‌సభలో మొత్తం సీట్లు 543 <!-- there are 2 seats open for nomination for Anglo-Indians --> | majority_seats = 272 | opinion_polls = భారత సార్వత్రిక ఎన్నికలకు అభిప్రాయ సేకరణ, 2014 | turnout = 66.38% <!-- NDA -->| image1 = [[File:CM Narendra Damodardas Modi.jpg|100x150px]] | leader1 = [[నరేంద్ర మోడీ]] | party1 = భారతీయ జనతా పార్టీ | alliance1 = జాతీయ ప్రజాస్వామ్య కూటమి | leader_since1 = 2013 జూన్ 10 | leaders_seat1 = [[వడోదర లోక్‌సభ నియోజకవర్గం|వడోదర]], [[వారణాసి లోక్‌సభ నియోజకవర్గం|వారణాశి]] | last_election1 = 116 <br /> ఎన్.డి.ఎ: 159 | seats1 = 282<ref name=ecir14/><ref name=pibgoi>[http://www.pib.gov.in/elections2014/ Final Results 2014 General Elections] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141027170410/http://www.pib.gov.in/elections2014/ |date=2014-10-27 }} Press Information Bureau, Government of India</ref><br />NDA: 336 | seat_change1 = {{increase}} 166 | popular_vote1 = 171, 459, 286 | percentage1 = 31.0%<ref name=ecir14/> | swing1 = {{increase}} 13.77% <!-- UPA -->| image2 = [[File:Rahul Gandhi Crop.jpg|100x110px]] | leader2 = [[రాహుల్ గాంధీ]] | leaders_seat2 = [[అమేథీ నియోజకవర్గం]] | party2 = [[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్|ఐ.ఎన్.సి]] | alliance2 = [[ఐక్య ప్రగతిశీల కూటమి]] | leader_since2 = 2013 జనవరి 19 | last_election2 = 206 <br /> UPA: 262 | seats2 = 44<ref name=ecir14/><ref name=pibgoi/><br />UPA: 59 | seat_change2 = {{decrease}}162 | popular_vote2 = 106, 760, 001 | percentage2 = 19.3%<ref name=ecir14/> | swing2 = {{decrease}}17.82% <!-- AIADMK -->| image3 = | leader3 = | leaders_seat3 = None | party3 = | alliance3 = | leader_since3 = 1989 ఫిబ్రవరి 9 | last_election3 = 9 | seats3 = 37<ref name=ecir14/> | seat_change3 = {{increase}} 28 | popular_vote3 = 18, 115, 825 | percentage3 = 3.3%<ref name=ecir14/> | swing3 = {{increase}}1.63% <!-- Election Map -->| map_image = Indische Parlamentswahl 2014 Parteien.svg | lang = te | map_size = 200px | map_caption = పొత్తుల ద్వారా జాతీయ, ప్రాంతీయ పార్టీల ఫలితాలు <!-- Lok Sabha Seats --> [[File:House of the People, India, 2014.svg|250px|center|The 16th Lok Sabha]] <!-- Prime Minister -->| title = [[ప్రధానమంత్రి]] | posttitle = [[ప్రధాన మంత్రి]] | before_election = [[మన్మోహన్ సింగ్]] | before_party = ఐక్య ప్రగతిశీల కూటమి | after_election = [[నరేంద్ర మోడీ]] | after_party = భారతీయ జనతా పార్టీ }} '''2014 భారత సార్వత్రిక ఎన్నికలు''' భారతదేశంలో 16 వ లోక్‌సభ కొరకు జరిగాయి. లోక్‌సభలో మొత్తం 543 స్థానాలకు ఎన్నికలు జరిగాయి. ఈ ఎన్నికలు తొమ్మిది దశలలో 2014 ఏప్రిల్ 7 నుండి 2014 మే 12 వరకు జరిగాయి. ఈ ఎన్నికలు భారతదేశ చరిత్రలో అతి పెద్ద ఎన్నికల ప్రక్రియగా నిలిచింది.<ref name="ECI SCHEDULE">{{cite web |url=http://eci.nic.in/eci_main1/current/Press%20Note%20GE-2014_05032014.pdf |title=GENERAL ELECTIONS – 2014 : SCHEDULE OF ELECTIONS |date=5 March 2014 |website=Election Commission of India |publisher=ECI |accessdate=15 May 2014 |archive-date=3 ఏప్రిల్ 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140403033910/http://eci.nic.in/eci_main1/current/Press%20Note%20GE-2014_05032014.pdf |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.mapsofindia.com/parliamentaryconstituencies/|title=India General Elections 2014}}</ref> భారత ఎన్నికల కమిషన్ ప్రకారం 81.45 కోట్ల మంది ప్రజలకు ఓటుహక్కు ఉంది. [[2009 భారత సాధారణ ఎన్నికలు|2009 భారత సార్వత్రిక ఎన్నికల]] కంటే ఈ సంఖ్య 10 కోట్లు ఎక్కువ.<ref name="India announces election dates">{{cite web|url=http://www.aljazeera.com/news/asia/2014/03/indian-announces-election-dates-2014355402213428.html |title=India announces election dates |publisher=Al Jazeera |accessdate=14 March 2014}}</ref> వోటర్ల సంఖ్యలో ఇది ప్రపంచంలో కెల్లా అతి పెద్దది.<ref name="news.biharprabha.com">{{cite news|title=Number of Registered Voters in India reaches 814.5 Mn in 2014|url=http://news.biharprabha.com/2014/02/number-of-registered-voters-in-india-reaches-814-5-mn-in-2014/|agency=Indo-Asian News Service|publisher=news.biharprabha.com|accessdate=23 February 2014|archive-date=6 మార్చి 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140306201830/http://news.biharprabha.com/2014/02/number-of-registered-voters-in-india-reaches-814-5-mn-in-2014/|url-status=dead}}</ref> 2,31 కోట్లు లేదా 2.7 శాతం ఓటర్లు 18-19 సంవత్సరాల మధ్య వయస్కులు.<ref name="dnaindia.com">http://www.dnaindia.com/india/report-39-of-first-time-voters-back-bjp-only-19-vote-for-congress-1989537</ref> 543 లోక్‌సభ సీట్లకు 8,251 అభ్యర్థులు పోటీ చేశారు.<ref name="Indiatoday">{{cite web|title=Election 2014 live blog|url=http://indiatoday.intoday.in/story/live-lok-sabha-elections-result-2014/1/361949.html|accessdate=16 May 2014}}</ref> ఏడు దశలలో జరిగిన పోలింగు 66.38%గా నమోదై భారత సార్వత్రిక ఎన్నికల చరిత్రలో అత్యధిక పోలింగ్ శాతంగా చరిత్ర సృష్టించింది.<ref name="Indiatoday"/> ఈ ఎన్నికల ఫలితాలు 2014 మే 16 న, అనగా 15 వ లోక్‌సభ 2014 మే 31 ముగియడానికి 15 రోజుల ముందుగా ప్రకటించారు.<ref>{{cite web|url=http://eci.nic.in/eci_main1/terms_of_houses.aspx|title=Terms of Houses, Election Commission of India|accessdate=10 June 2013}}</ref> ఈ ఎన్నికల లెక్కింపు దేశవ్యాప్తంగా 989 కౌంటిగ్ సెంటర్లలో జరిగింది.<ref name="Indiatoday"/> [[నేషనల్ డెమోక్రటిక్ అలయన్స్]]కు నాయకత్వం వహిస్తున్న [[భారతీయ జనతా పార్టీ]] 336 స్థానాలలో గెలుపొంది విజయాన్ని సాధించింది. అందులో భా.జ.పాకు స్వంతంగా 282 సీట్లు వచ్చాయి. ఈ సంఖ్య [[1984 భారత సార్వత్రిక ఎన్నికలు|1984 భారత సార్వత్రిక ఎన్నికలలో]] [[రాజీవ్ గాంధీ]] సాధించిన సీట్ల సంఖ్య తర్వాత ఒకే పార్టీ సాధించిన అతి పెద్ద సంఖ్య. భా.జ.పాకు ఏ యితర పార్టీల మద్దతు లేకపోయినప్పటికి స్వంతంగా ప్రభుత్వం ఏర్పాటు చేసుకోగలిగిన సంఖ్యగా సీట్లు లభించాయి.<ref>http://timesofindia.indiatimes.com/home/lok-sabha-elections-2014/news/Election-results-2014-India-places-its-faith-in-Moditva/articleshow/35224486.cms</ref> భారత జాతీయ కాంగ్రెస్ నాయకత్వం వహిస్తున్న [[జాతీయ ప్రజాస్వామ్య కూటమి|యునైటెడ్ ప్రొగ్రెసివ్ అలయన్స్కు]] 59 సీట్లు మాత్రమే లభించాయి.<ref name=pibgoi/> అందులో కాంగ్రెస్ కు స్వంతంగా 44 సీట్లు మాత్రమే వచ్చాయి.<ref name=ecir14>{{cite web|url=http://eciresults.ap.nic.in/PartyWiseResult.htm|title=General Election to Loksabha Trend and Result 2014|publisher=[[Election Commission of India]]|date=May 16, 2014|website=|url-status=dead|access-date=2014-05-21|archive-date=2014-05-18|archive-url=https://www.webcitation.org/6PfWDNtfY?url=http://eciresults.ap.nic.in/PartyWiseResult.htm}}</ref><ref>{{cite web|title=Partywise Trends & Result|url=http://eciresults.nic.in/|accessdate=17 May 2014|archive-date=18 డిసెంబరు 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141218160549/http://eciresults.nic.in/|url-status=dead}}</ref> భారతీయ జనతా పార్టీ నాయకుడు [[నరేంద్ర మోడీ]] 1984 తర్వాత భారతదేశంలో అత్యధిక మెజారిటీతో ప్రభుత్వాన్ని యేర్పరనున్నారు.<ref>[http://online.wsj.com/news/articles/SB10001424052702304198504579569412999440246 Modi's Next Moves] The Wall Street Journal, May 18, 2014</ref> ఈ ఎన్నికలలో యు.పి.ఎ ప్రభుత్వం స్వతంత్ర భారతదేశంలో పరిపాలించే ప్రభుత్వానికి వచ్చిన అతి హీనమైన ఓటమిగా చరిత్రలో నిలిచింది. ==పోటీ చేసిన అభ్యర్థులు- కూటములు== [[File:Indian General Election 2014 by alliance.svg|343x343px|lang=te|కూటమి ప్రాతిపదికన ఫలితాలు|thumb]] [[File:Election dates of Indian general election, 2014.png|339x339px|thumb|ఎన్నికలు వివిధ దశలలో జరిగే ప్రాంతాలు]] ===నేషనల్ డెమోక్రటిక్ అలయన్స్=== నేషనల్ డెమోక్రటిక్ అలయన్స్ (ఎన్.డి.ఎ) లో వివిధ పార్టీలు పోటీ చేసిన సీట్ల వివరాలను ఈ కుడివైపుగల పట్టికలో చూడవచ్చు: ఎన్.డి. పక్షాలు ఈ ఎన్నికలలో 343 సీట్లు సాధించాయి. ఈ సంఖ్య భారతదేశంలో ప్రభుత్వం యేర్పాటు చేయడానికి దోహదపడింది.<ref>{{cite web|url= http://www.business-standard.com/article/politics/nda-hopeful-of-more-pre-poll-and-post-poll-friends-114022801201_1.html |title=tNDA hopeful of more pre-poll and post-poll friends |work=Business Standard |date=28 February 2014|accessdate=31 March 2014}}</ref><ref>{{cite web|last=Tiwari |first=Ravish |url=http://indianexpress.com/article/india/politics/partners-possibles-in-bjps-target-272/2/ |title=Partners & possibles in BJP's target 272 &#124; Page 2 |work=The Indian Express |date=5 March 2014|accessdate=31 March 2014}}</ref><ref>{{cite web |last=Dutta |first=Debjani |url=http://www.newindianexpress.com/states/tamil_nadu/Rangasamy-in-NDA-Names-Ex-Speaker-as-LS-Candidate/2014/03/13/article2106172.ece |title=Rangasamy in NDA, Names Ex-Speaker as LS Candidate |work=The New Indian Express |date=13 March 2014 |accessdate=31 March 2014 |archive-date=7 ఏప్రిల్ 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140407133632/http://www.newindianexpress.com/states/tamil_nadu/Rangasamy-in-NDA-Names-Ex-Speaker-as-LS-Candidate/2014/03/13/article2106172.ece |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.newindianexpress.com/states/kerala/BJP-Forms-State-Chapter-of-NDA-with-4-Parties/2014/03/16/article2111263.ece |title=BJP Forms State Chapter of NDA with 4 Parties |work=The New Indian Express |date=16 March 2014 |accessdate=31 March 2014 |archive-date=16 ఆగస్టు 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160816211449/http://www.newindianexpress.com/states/kerala/BJP-Forms-State-Chapter-of-NDA-with-4-Parties/2014/03/16/article2111263.ece |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.thehindu.com/news/national/other-states/apna-dal-allies-with-nda/article5826609.ece |title=Apna Dal allies with NDA |work=The Hindu |date=25 March 2014|accessdate=26 March 2014}}</ref> == ఫలితాలు == ప్రధాన వ్యాసం: [[2014 భారత సార్వత్రిక ఎన్నికల ఫలితాలు]] ==గెలుపొందిన సభ్యుల జాబితా== {{2014 లోక్‌సభ సభ్యుల జాబితా}} ==పోటీ చేసిన సీట్లు== {| class="wikitable floatleft sortable" |- ! పార్టీ !! పోటీ చేసిన సీట్లు |- |[[భారతీయ జనతా పార్టీ]]|| align="center" |427 |- |[[తెలుగుదేశం పార్టీ]]|| align="center" |30 |- |[[శివసేన]]|| align="center" |20 |- | దేశీయ మార్పొక్కు ద్రవిడ కజగం || align="center" |14 |- |[[శిరోమణి అకాలీ దళ్|శిరోమణి అకాలీదళ్]]|| align="center" |10 |- | పట్టాలి మక్కళ్ కచ్చి || align="center" |8 |- | మరుమలార్చి ద్రవిడ మున్నేట్ర కజగం || align="center" |7 |- | [[లోక్ జనశక్తి పార్టీ (రామ్ విలాస్)|లోక్ జనశక్తి పార్టీ]]|| align="center" |7 |- | [[రాష్ట్రీయ లోక్ సమతా పార్టీ]]|| align="center" |3 |- | [[అప్నా దళ్ (సోనీలాల్)|అప్నా దళ్]]|| align="center" |2 |- | హర్యానా జనహిత్ కాంగ్రెస్ || align="center" |2 |- | [[స్వాభిమాని పక్ష]]|| align="center" |2 |- | ఇందియాఅ జననాయక కచ్చి || align="center" |1 |- | కొంగునాడు మక్కళ్ దేశీయ కచ్చి || align="center" |1 |- | ఆల్ ఇండియా ఎన్.ఆర్. కాంగ్రెస్ || align="center" |1 |- | రిపబ్లికన్ పార్టీ ఆఫ్ ఇండియా (అథవలే) || align="center" |1 |- | [[రాష్ట్రీయ సమాజ్ పక్ష]]|| align="center" |1 |- | రివల్యూషనరీ సోషలిస్ట్ పార్టీ (బోల్షెవిక్) || align="center" |1 |- | [[కేరళ కాంగ్రెస్ (నేషనలిస్ట్)]]|| align="center" |1 |- | [[నేషనల్ పీపుల్స్ పార్టీ|నేషనల్ పీపుల్స్ పార్టీ (ఇండియా)]]|| align="center" |1 |- | [[నాగా పీపుల్స్ ఫ్రంట్]]|| align="center" |1 |- | [[మిజో నేషనల్ ఫ్రంట్]]|| align="center" |1 |- ! నేషనల్ డెమోక్రాటిక్ అలయన్స్ !! 542 |} ==ఇతర లింకులు== {{భారతదేశ ఎన్నికలు}} {{DEFAULTSORT:2014 భారత సార్వత్రిక ఎన్నికలు}} [[వర్గం:భారతదేశం]] [[వర్గం:భారత సార్వత్రిక ఎన్నికలు]] [[వర్గం:2014 ఎన్నికలు]] [[వర్గం:2014 భారత సార్వత్రిక ఎన్నికలు| ]] 6brhvlsdd5jtt9scs3yem79v61fffcq 0 214102 4908498 4653106 2026-07-19T18:38:58Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 /* ఇవి కూడా చూడండి */ 4908498 wikitext text/x-wiki {{Infobox rail service | name = ''''''శబరి ఎక్స్‌ప్రెస్'''''' / ''' త్రివేండ్రం - హైదరాబాద్ ఎక్స్‌ప్రెస్''' <br /> Sabari Express /Trivandrum -Hyderabad Express | image= Sabari at Shornur Junction.JPG | image_width = | caption = '''శబరి ఎక్స్‌ప్రెస్''' | type = మెయిల్/ఎక్స్‌ప్రెస్ | locale = | first = | last = | operator = [[భారతీయ రైల్వేలు]] | ridership = | start = [[త్రివేండ్రం సెంట్రల్]] | stops = 41 | end = [[హైదరాబాద్ డెక్కన్ రైల్వే స్టేషను#హైదరాబాద్ దక్కన్ రైల్వే స్టేషను|హైదరాబాద్]] | distance = {{convert|1568|km|abbr=on}} | journeytime = 30 గం. 25 ని.లు | frequency = ప్రతిరోజు | class = మొదటి ఎసి, 2 టైర్ ఎసి, 3 టైర్ ఎసి, స్లీపర్ క్లాస్, జనరల్ | seating = ఉంది | sleeping = ఉంది | autorack = | catering = అవును | observation = పెద్ద కిటికీలు | entertainment = | baggage = | otherfacilities= | stock = 7 | gauge = {{RailGauge|1676 mm}} | el = | trainnumber = 17229 / 17230 | speed = 80 కి.మీ./గం., 70 కి.మీ./గం విరామాలు కలుపుకొని | map = | map_state = }} [[File:Sabari Express (HYB - TVC) Route map.jpg|thumb|290px|శబరి ఎక్స్‌ప్రెస్ ( హైదరాబాద్ - త్రివేండ్రం) రైలు మార్గము పటం]] {{double image|right|17230 Sabari Express (HYB-Trivandrum) 02.JPG|300|Wadakancheri.JPG|300|'''ఎడమ:సికింద్రాబాద్ దగ్గర శబరి ఎక్స్‌ప్రెస్ ( హైదరాబాద్ - త్రివేండ్రం) , కుడి: వదకంచెర్రి వద్ద 17229 శబరి ఎక్స్‌ప్రెస్''' }} ''''''శబరి ఎక్స్‌ప్రెస్'''''', [[భారతీయ రైల్వేలు]] లోని [[దక్షిణ మధ్య రైల్వే|దక్షిణ మధ్య రైల్వే జోన్]] ద్వారా నిర్వహించబడుతున్న రోజువారీ (డైలీ) ఎక్స్‌ప్రెస్ రైలు. ఈ రైలు, తెలంగాణ రాష్ట్ర రాజధాని నగరం హైదరాబాద్, [[కేరళ]] రాష్ట్ర రాజధాని నగరం తిరువంతపురం సెంట్రల్ నగరాలను కలుపుతుంది. రైలు 30 గంటల, 25 నిమిషాల్లో 1568 కిలోమీటర్ల దూరం ప్రయాణాన్ని పూర్తి చేస్తుంది. గతంలో రైలు సంఖ్యలు 7230/7229 తో హైదరాబాద్, ఎర్నాకుళం (కొచ్చిన్ హార్బర్ టెర్మినస్ కోడ్: CHTS) మధ్య ప్రయాణించడానికి రైలును ఉపయోగించారు. రైలును 2005 మార్చి 27 నుండి త్రివేండ్రం సెంట్రల్ వరకు పొడిగించారు.<ref>{{Cite web |url=http://www.thehindu.com/2005/03/25/stories/2005032516240300.htm |title=ఆర్కైవ్ నకలు |access-date=2015-11-20 |website= |archive-date=2015-11-20 |archive-url=https://archive.today/20151120230403/http://www.thehindu.com/2005/03/25/stories/2005032516240300.htm |url-status=dead }}</ref> ఈ రైలుకి సికింద్రాబాద్ జంక్షన్, గుంటూరు జంక్షన్, తిరుపతి మెయిన్ రైల్వే స్టేషన్ల వద్ద అత్యధిక రద్దీ ఉంటుంది. ==రైలు పేరు విశేషం == రైలుకు ప్రసిద్ధ హిందూ మత పుణ్యక్షేత్రం [[శబరిమల]] పేరు పెట్టారు. ==ఉపయోగించు ఇంజను == ఇది కృష్ణరాజపురం డిపోనకు చెందిన కెజీం డబ్ల్యుడిపి4/4బి ద్వారా [[హైదరాబాద్]] నుండి [[గుంటూరు]] జంక్షన్ వరకు లాగబడుచూ ఉంది. అలాగే గుంటూరు జంక్షన్ నుండి షోరనూర్ జంక్షన్ వరకు ఈరోడ్/రోయపురం డిపోనకు చెందిన ఈడి/ఆర్‌పిఎం డబ్ల్యుడఎపి4 ద్వారా లాగబడుచూ ఉంది. అదేవిధంగా, ఈరోడ్/రోయపురం డిపోనకు చెందిన ఈడి/ఆర్‌పిఎం డబ్ల్యుడఎపి4 ద్వారా షోరనూర్ జంక్షన్ నుండి త్రివేండ్రం సెంట్రల్ వరకు లాగబడుచూ ఉంది. ==సమయములు== రైలు నంబరు: 17229 → 07:15 గంటల వద్ద త్రివేండ్రం సెంట్రల్ నుండి మొదలవుతుంది <ref>{{Cite web |url=http://etrain.info/in?TRAIN=17229 |title=ఆర్కైవ్ నకలు |access-date=2015-11-20 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304064437/http://etrain.info/in?TRAIN=17229 |url-status=dead }}</ref>, 12:40 గంటలకు తదుపరి రోజు సికింద్రాబాద్ చేరుకుంటుంది. తిరుగు ప్రయాణంలో రైలు నంబరు: 17230 → 12:20 గంటలకు సికింద్రాబాద్ నుండి బయలుదేరి 18:20 గంటలకు తదుపరి రోజు త్రివేండ్రం చేరుకుంటుంది.<ref>{{Cite web |url=http://etrain.info/in?TRAIN=17230 |title=ఆర్కైవ్ నకలు |access-date=2015-11-20 |archive-date=2014-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141211100059/http://etrain.info/in?TRAIN=17230 |url-status=dead }}</ref> ==తాత్కాలిక సేవలు== తాత్కాలికంగా ఒక స్లీపర్ క్లాస్ కోచ్ 3 వ 2015 డిసెంబరు నుండి 2 వ 2016 జనవరి వరకు కూడా అదనంగా ఉంటుంది.<ref>http://indiarailinfo.com/train/map/route-sabari-express-17230-hyb-to-tvc/1415/834/59</ref> == రేక్ షేరింగ్ == ఈ రైలుకు నంబరు: 17255/17256 [[నరసాపురం]] - హైదరాబాద్ ఎక్స్‌ప్రెస్ బండితో రేక్ షేరింగ్ ఉంది. ==రైలు పెట్టెల వివరములు== 17230 శబరి ఎక్స్‌ప్రెస్ రైలులో బోగీల విభజన ఈ విధంగా ఉంటుంది: * 0→ఎస్‌ఎల్‌ఆర్ - 1→యుఆర్ - 2→యుఆర్ - 3→ఎ1 - 4→బి2 - 5→బి1 - 6→ఎస్13 - 7→ఎస్12 - 8→ఎస్11 - 9→ఎస్10 - 10→ఎస్9 - 11→ఎస్8 - 12→పిసి - 13→ఎస్7 - 14→ఎస్6 - 15→ఎస్5 - 16→ఎస్4 - 17→ఎస్3 - 18→ఎస్2 - 19→ఎస్1 - 20→యుఆర్ - 21→ఎస్‌ఎల్‌ఆర్ - ఎస్‌ఆర్‌ఆర్ ==ముఖ్యమైన విరామాలు== ఈ రైలు మొత్తం 39 రైల్వే స్టేషన్లు చోట్ల ఆగుతుంది. * త్రివేండ్రం సెంట్రల్ * వర్కాల శివగిరి * త్కొల్లాం జంక్షన్ * కరునాగపళ్ళి * కాయంకుళం జంక్షన్ * మవేలికర * చెంగన్నూర్ * తిరువల్ల * చంగనస్సేరి * కొట్టాయం * ఎర్నాకుళం టౌన్ * అలూవా * త్రిస్సూర్ * షోరనూర్ జంక్షన్ * పాలక్కాడ్ జంక్షన్ * కోయంబత్తూర్ జంక్షన్ * తిరుప్పూర్ * ఈరోడ్ జంక్షన్ * సేలం జంక్షన్ * జోలార్‌పేట జంక్షన్ * మొరప్పూర్ * కాట్పాడి జంక్షన్ * చిత్తూరు * తిరుపతి * రేణిగుంట జంక్షన్ * గూడూరు జంక్షన్ * నెల్లూరు * ఒంగోలు * తెనాలి జంక్షన్ * గుంటూరు * సత్తెనపల్లి * నల్గొండ * సికింద్రాబాద్ == ఇవి కూడా చూడండి == [[File:17230 (HYB-Trivandrum) Sabari Express 01.jpg|thumb|500px|center| <center>'''శబరి ఎక్స్‌ప్రెస్ ''' </center>]] {{వేదిక|రైళ్ళు}} * [[భారతీయ రైలు రవాణా వ్యవస్థ]] * [[భారతీయ రైల్వేలు స్టేషన్ల జాబితా]] * [[భారత రైల్వే రైలు ఇంజన్లు]] * [[భారతదేశ ప్రయాణీకుల రైళ్లు జాబితా]] * [[దక్షిణ మధ్య రైల్వే|దక్షిణ మధ్య రైల్వే జోను]] * [[దక్షిణ మధ్య రైల్వే రైళ్ళు]] * [[శబరిమల రైల్వే]] ==చిత్రమాలిక== [[File:Wadakancheri.JPG|thumb|900px|center| <center>'''వాదకంచేరి వద్ద శబరి ఎక్స్‌ప్రెస్ ''' </center>]] <gallery> 17230 Sabari Express (HYB-Trivandrum) 01.JPG| 17230 సికింద్రాబాద్ - త్రివేండ్రం శబరి ఎక్స్‌ప్రెస్ Sabari at Shornur Junction.JPG|షోరనూర్ జంక్షన్ వద్ద శబరి ఎక్స్‌ప్రెస్ 17230 Sabari Express (HYB-Trivandrum) 02.JPG| 17230 సికింద్రాబాద్ - త్రివేండ్రం శబరి ఎక్స్‌ప్రెస్ Trivandrum bound Sabari Express 01.jpg| త్రివేండ్రం పరిధిలోని శబరి ఎక్స్‌ప్రెస్ 17230 (HYB-Trivandrum) Sabari Express 02.jpg|17230 సికింద్రాబాద్ - త్రివేండ్రం శబరి ఎక్స్‌ప్రెస్ </gallery> ==బయటి లింకులు== {{Commons category|Sabari Express}} ==మూలాలు== {{Reflist}} {{ఉత్తర భారత రైలు మార్గాలు}} {{దక్షిణ భారత రైలు మార్గాలు}} {{తూర్పు భారత రైలు మార్గాలు}} {{పశ్చిమ భారత రైలు మార్గాలు}} [[వర్గం:భారతీయ రైల్వేలు ప్రయాణీకుల రైళ్లు]] [[వర్గం:కేరళ రైలు రవాణా]] [[వర్గం:తెలంగాణ రైలు రవాణా]] [[వర్గం:ఆంధ్రప్రదేశ్ ఎక్స్‌ప్రెస్ రైళ్లు]] [[వర్గం:దక్షిణ మధ్య రైల్వే ఎక్స్‌ప్రెస్ రైళ్ళు]] [[వర్గం:దక్షిణ మధ్య రైల్వే జోన్]] 5abf9pfl9syw41kysdlxl70tnnema1i 0 252436 4908640 4906835 2026-07-20T05:47:30Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 /* ఫిల్మోగ్రఫీ */ 4908640 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ప్రియ ఆనంద్ | image = Priya Anand (cropped).jpg | caption = ప్రియ ఆనంద్ | birth_date = | birth_place = [[చెన్నై]], [[తమిళనాడు]], భారతదేశం | yearsactive = 2009–ప్రస్తుతం | birthname = | occupation = నటి, మోడల్ | website = }} '''ప్రియ ఆనంద్''' ఒక భారతీయ నటి. ఈమె [[తమిళ భాష|తమిళ]], [[మలయాళ భాష|మలయాళ]], [[హిందీ భాష|హిందీ]], [[కన్నడ భాష|కన్నడ]], [[తెలుగు భాష|తెలుగు]] చిత్రాలలో నటించింది. అమెరికాలో ఉన్నత చదువులు ముగించిన తర్వాత ఈమె 2008లో నటనా వృత్తిని చేపట్టింది. ఈమె తొలిసారి తమిళ యాక్షన్ థ్రిల్లర్ [[:en:Vaamanan|వామనన్]] చిత్రంలో తెరపై కనిపించింది.<ref>Settu Shankar [http://entertainment.oneindia.in/tamil/news/2008/priya-anand-vaamanan-080908.html Priya Anand debuts through Vaamanan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140222023126/http://entertainment.oneindia.in/tamil/news/2008/priya-anand-vaamanan-080908.html |date=2014-02-22 }}. OneIndia.in. 8 September 2008</ref> తరువాత ఆమె తెలుగు సినీరంగ ప్రవేశం ''[[లీడర్ (2010 సినిమా)|లీడర్]]'' అనే సినిమాతో మొదలయ్యింది.<ref name="TOI1">{{cite news|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-04-19/news-interviews/28135968_1_t-town-films-brindavanam|title=T-town's lucky debutants|accessdate=13 May 2010|date=19 April 2010|last=Prakash|first=BVS|publisher=[[Times of India]]|work=|archive-date=11 ఆగస్టు 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110811063909/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-04-19/news-interviews/28135968_1_t-town-films-brindavanam|url-status=dead}}</ref> 2012లో ఈమె బాలీవుడ్‌లో అడుగు పెట్టింది. ''ఇంగ్లీష్ వింగ్లీష్'' సినిమాతో ప్రారంభమైన ఈమె హిందీ సినిమా ప్రస్థానం ఫూక్రే, రంగ్రేజ్, ఫూక్రే రిటర్న్స్ సినిమాల వరకూ కొనసాగింది. తెలుగులో ఈమె [[రామ రామ కృష్ణ కృష్ణ (సినిమా)|రామ రామ కృష్ణ కృష్ణ]], [[180 (2011 సినిమా)|180]], [[కో అంటే కోటి]] అనే సినిమాలలో కూడా నటించింది. ==ప్రారంభ జీవితం== ప్రియ [[1986]], [[సెప్టెంబర్ 17]]న [[చెన్నై]] నగరంలో రాధ, భరద్వాజ్ ఆనంద్ దంపతులకు జన్మించింది.<ref name="Interview with Priya Anand">{{cite web|url=http://www.idlebrain.com/celeb/interview/priyaanand.html|title=Interview with Priya Anand}}</ref> ఈమె తండ్రి తెలుగు మరాఠీ మూలాలను కలిగి ఉన్నాడు. కుటుంబ నేపథ్యం కారణంగా ఈమె బాల్యం [[హైదరాబాదు]], [[చెన్నై]]లలో గడిచింది. ఈ కారణం వల్ల ఈమెకు [[తెలుగు భాష|తెలుగు]], [[తమిళ భాష|తమిళ]] భాషలలో ప్రావీణ్యం లభించింది.<ref name="Interview with Priya Anand"/> వీటితో పాటు ఈమెకు [[ఆంగ్ల భాష|ఇంగ్లీషు]],<ref name="rediffinterview">{{cite web|url=http://movies.rediff.com/slide-show/2010/feb/05/slide-show-1-south-priya-anand-on-leader.htm|title='I had to audition thrice for Leader'|accessdate=13 May 2010|date=5 February 2010|last=Rajamani|first=Radhika|publisher=[[Rediff]].com}}</ref> [[బెంగాలీ భాష|బెంగాలీ]], [[హిందీ భాష|హిందీ]], [[మరాఠీ భాష|మరాఠీ]], [[స్పానిష్ భాష|స్పానిష్]] భాషలలో ప్రవేశం ఉంది.<ref name="Interview with Priya Anand"/> ఈమెకు బాల్యం నుండే సినిమాల పట్ల వ్యామోహం ఉంది. సినిమా నిర్మాణంలో సాంకేతిక రంగాలలో పనిచేయాలన్న కలలు కనేది. కాని నటినవుతానని ఎన్నడూ ఊహించలేదు.<ref name="Interview with Priya Anand"/><ref name="rediffinterview"/> ఈమె తన ఉన్నత విద్యాభ్యాసం కొరకు [[అమెరికా సంయుక్త రాష్ట్రాలు|అమెరికా]] వెళ్ళింది.<ref name="rediffinterview"/> తన కలలు కన్న భవిష్యత్తు కోసం ఆమె కమ్యూనికేషన్స్, జర్నలిజంలలో ఉన్నత చదువులు చదువుకుంది.<ref name="Interview with Priya Anand"/> అమెరికాలో చదువు ముగిసిన తర్వాత ఈమె 2008లో భారతదేశానికి తిరిగి వచ్చి చెన్నైలో తన తాత, అమ్మమ్మల వద్ద నివసించింది. ఈమె మొదట మోడలింగ్ రంగంలో అడుగుపెట్టి "న్యూట్రిన్ మహా లాక్టో", "ప్రిన్స్ జ్యువెలరీ", "క్యాడ్‌బరీ డెయిరీ మిల్క్" వంటి వ్యాపార ప్రకటనలలో నటించింది.<ref name="Interview with Priya Anand"/> ==వృత్తి== ఈమె "పుగైప్పదం" అనే తమిళ సినిమా ద్వారా సినిమా రంగ ప్రవేశం చేయాల్సి ఉంది. ఆ సినిమాలో నటించడానికి ముందుగా అంగీకారం కుదుర్చుకున్నా ఆ సినిమా విడుదల ఆలస్యం కావడంతో "వామనన్" ఈమె నటించిన తొలి సినిమాగా పరిగణించ బడుతోంది. ఈ యాక్షన్ థ్రిల్లర్ సినిమాలో ఈమె సరసన జై అనే తమిళ నటుడు నటించాడు. [[యువన్ శంకర్ రాజా]] సంగీత దర్శకత్వం వహించిన ఈ సినిమా విడుదలకు ముందే మంచి పేరు తెచ్చుకుంది.<ref name="Vaamanan to release on July 3">{{cite web|url=http://sify.com/movies/tamil/fullstory.php?id=14895936&cid=2363|title=Vaamanan to release on July 3|accessdate=13 May 2010|date=24 June 2009|author=Moviebuzz|publisher=[[Sify]].com|website=|archive-url=https://web.archive.org/web/20150403194107/http://www.sify.com/movies/tamil/fullstory.php?id=14895936&cid=2363|archive-date=3 ఏప్రిల్ 2015|url-status=dead}}</ref><ref name="Will it be Jai Ho this Friday?">{{cite web|url=http://sify.com/movies/tamil/fullstory.php?id=14898666|title=Will it be Jai Ho this Friday?|accessdate=13 May 2010|date=9 July 2009|author=Moviebuzz|publisher=[[Sify]].com|website=|archive-url=https://web.archive.org/web/20090712121618/http://sify.com/movies/tamil/fullstory.php?id=14898666|archive-date=12 జూలై 2009|url-status=dead}}</ref> తరువాత ఈమె 23కు పైగా సినిమాలలో నటించింది. ఈమె హరీష్, [[దగ్గుబాటి రానా]], [[రిచా గంగోపాధ్యాయ్|రిచా గంగోపాధ్యాయ]], [[అర్జున్ సర్జా]], [[సిద్ధార్థ్]], [[నిత్యా మీనన్]], [[శ్రీదేవి (నటి)|శ్రీదేవి]], [[శర్వానంద్]], [[శ్రీహరి (నటుడు)|శ్రీహరి]], జక్కీ భగ్నాని, [[పుల్కిత్ సామ్రాట్]], శివ కార్తికేయన్, శివ, విక్రమ్‌ ప్రభు, [[జె.డి.చక్రవర్తి]], అథర్వ, విమల్, గౌతం కార్తీక్, జి.వి.ప్రకాష్ కుమార్, [[సిమ్రాన్]], పృథ్వీరాజ్ సుకుమారన్, పునీత్ రాజకుమార్, అశోక్ సెల్వన్, [[నివిన్ పౌలీ]] వంటి నటీనటులతో కలిసి నటించింది. ఐ.అహ్మద్, రాజేష్ లింగం, [[శేఖర్ కమ్ముల]], శ్రీవాస్, జయేంద్ర పంచాపకేశన్, [[గౌరీ షిండే]], అనీష్ కురువిల్లా, [[ప్రియదర్శన్]], మృగదీప్‌ సింగ్ లాంబా, ఆర్.ఎస్.దురై సెంథిల్ కుమార్, కిరుతిగ ఉదయనిధి, ఆనంద్ శంకర్, యువరాజ్ బోస్, ఆర్.కన్నన్, [[ఐశ్వర్య ధనుష్]], అధిక్ రవిచంద్రన్, జయ్ కె., రాజదురై, సంతోషం ఆనంద్రం, [[టి.జె. జ్ఞానవేల్]], రోషన్ ఆండ్రూస్, ప్రశాంత్ రాజ్ మొదలైన దర్శకులు, [[దిల్ రాజు]] వంటి నిర్మాతలు, [[యువన్ శంకర్ రాజా]], గంగై అమరన్, [[ఎం.ఎం.కీరవాణి]], [[శివమణి]], [[దేవీశ్రీ ప్రసాద్]] మొదలైన సంగీత దర్శకులు పనిచేసిన సినిమాలలో ఈమె నటించింది. ==సేవా కార్యక్రమాలు== [[2011]], [[జూన్ 20]]వ తేదీన ఈమెను [[తమిళనాడు]], [[ఆంధ్రప్రదేశ్]] తరఫున సేవ్ ది చిల్డ్రన్ కార్యక్రమం ప్రచారానికై బ్రాండ్ అంబాసిడార్‌గా నియమించారు.<ref>[http://www.savethechildren.in/85-latest-news/168-actor-priya-anand-announces-support-for-save-the-children.html Actor Priya Anand announces support for Save the Children] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110801032536/http://www.savethechildren.in/85-latest-news/168-actor-priya-anand-announces-support-for-save-the-children.html |date=2011-08-01 }}. Savethechildren.in. 20 June. Retrieved on 2012-02-04.</ref> ==ఫిల్మోగ్రఫీ== {| class="wikitable sortable" |+కీ | style="background:#FFFFCC;"| {{dagger|alt=Films that have not yet been released}} | ఇంకా విడుదల కాని చిత్రాన్ని సూచిస్తుంది. |} {| class="wikitable sortable" |- ! సంవత్సరం !! సినిమా పేరు !! పాత్ర పేరు !! భాష !! వివరణ |- | 2009 || ''వామనన్'' || దివ్య || [[తమిళ భాష|తమిళం]] || |- |rowspan="3"| 2010 || ''పుగైప్పాదం'' || షైనీ జార్జ్ || తమిళం || |- | ''[[లీడర్ (2010 సినిమా)|లీడర్]]'' || రత్నప్రభ || [[తెలుగు భాష|తెలుగు]] || |- | ''[[రామ రామ కృష్ణ కృష్ణ (సినిమా)|రామ రామ కృష్ణ కృష్ణ]]'' || ప్రియ || తెలుగు || |- |rowspan="2"| 2011 || ''నూట్రెంబదు'' || rowspan="2"|రేణుకా నారాయణన్ || తమిళం || |- | ''180'' || తెలుగు || |- |rowspan="2"| 2012 || ''ఇంగ్లీష్ వింగ్లీష్'' || రాధ || [[హిందీ భాష|హిందీ]] || ప్రతిపాదన - జీ సినీ అవార్డ్ ఉత్తమ సహాయనటి <br> ప్రతిపాదన - స్టార్ గిల్డ్ అవార్డ్ ఉత్తమ సహాయనటి |- | ''కో అంటే కోటి'' || సత్య || తెలుగు || |- |rowspan="4"| 2013 || ''రంగ్రేజ్'' ||మేఘా జోషి || హిందీ || |- | ''ఫుక్రే'' || ప్రియ || హిందీ || |- | ''ఎథిర్ నీచల్'' || గీతా || తమిళం || |- | ''వణక్కమ్‌ చెన్నై'' || అంజలీ రాజమోహన్ || తమిళం || |- |rowspan="3" | 2014 || ''అరిమ నంబి'' || అనామికా రఘునాథ్ || తమిళం || |- | ''ఇరుంబు కుతిరై'' || సంయుక్తా రామకృష్ణన్ || తమిళం || |- | ''ఒరు ఊర్ల రెండు రాజ'' || ప్రియ || తమిళం || |- |rowspan="2" | 2015 || ''వయ్ రాజా వయ్'' || ప్రియ || తమిళం || |- | ''త్రిష ఇల్లన నయనతార'' || రైలు ప్రయాణీకురాలు || తమిళం || అతిథి పాత్ర |- |rowspan="5" | 2017 || ''[[ఎజ్రా]]'' || ప్రియ || [[మలయాళ భాష|మలయాళం]] || |- | ''ముత్తురామలింగం'' || విజి || తమిళం || |- |''రాజకుమార''|| నందిని || [[కన్నడ భాష|కన్నడ]] || |- |''కూటతిల్ ఒరుతన్''|| జనని|| తమిళం || |- |''ఫూక్రే రిటర్న్‌స్'' || ప్రియ || హిందీ || |- style="background:#FFFFCC;" | rowspan="2" style="background:#f8f9fa;"|2018|| ''[[కాయంకుళం కొచ్చున్ని]]'' || జానకి|| మలయాళం || |- style="background:#FFFFCC;" | ''ఆరెంజ్''<ref name="orange">{{cite web|title=It’s Priya Anand for Orange|url=http://www.cinemaexpress.com/stories/news/2018/feb/14/its-priya-anand-for-orange-4547.html|website=The New Indian Express|accessdate=8 March 2018|archive-date=8 మార్చి 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180308231445/http://www.cinemaexpress.com/stories/news/2018/feb/14/its-priya-anand-for-orange-4547.html|url-status=dead}}</ref> |- | rowspan="3" | 2019 || కోడతి సమక్షం బాలన్ వకీల్ ||టీనా శంకర్|| మలయాళం ||<ref>{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/malayalam/movies/news/dileep-b-unnikrishnan-movie-titled-kodathi-samaksham-balan-vakeel/articleshow/66389099.cms|title=Dileep-B Unnikrishnan movie titled Kodathi Samaksham Balan Vakeel - Times of India|access-date=27 October 2018}}</ref> |- |ఎల్‌కేజీ ||సరళ మునుస్వామి (సారా ఎం. సామి) |rowspan=3|తమిళ్ || |- | ఆదిత్య వర్మ || ప్రియా మీనన్|| |- |rowspan="4"|2021||style="background:#ffc;"| సుమో || పోస్ట్ -ప్రొడక్షన్ <ref>{{Cite web|url=https://www.indiaglitz.com/agila-ulaga-superstar-mirchi-shiva-next-release-update-tamil-news-247268|title=Agila Ulaga Superstar returns after Thamizh Padam 2! - Tamil News|date=6 November 2019|website=IndiaGlitz.com|access-date=11 November 2019}}</ref> |- | style="background:#ffc;" | [[జేమ్స్ (2022 సినిమా)|జేమ్స్]] | rowspan="2" |కన్నడ |Filming<ref name=":0">{{Cite web|date=2021-03-02|title=Priya Anand: I have been spoilt in the Kannada film industry|url=https://www.hindustantimes.com/cities/bengaluru-news/priya-anand-i-have-been-spoilt-in-the-kannada-film-industry-101614673527277.html|access-date=2021-05-13|website=Hindustan Times|language=en}}</ref> |- | style="background:#ffc;" |''ఆర్ డి ఏక్స్'' | |షూటింగ్ లో ఉంది <ref name=":0" /> |- | style="background:#ffc;" | అందగన్ | |తమిళ్ |షూటింగ్ లో ఉంది <ref>{{Cite news |date=18 March 2021 |title=Priya Anand and Vanitha Vijayakumar in Prashanth's Andhagan |work=[[The Times of India]] |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/tamil/movies/news/priya-anand-and-vanitha-vijayakumar-in-prashanths-andhagan/articleshow/81566225.cms |access-date=18 March 2021 }}</ref> |- |} === వెబ్ సిరీస్ === {| class="wikitable sortable" |+ప్రియా ఆనంద్ టెలివిజన్ క్రెడిట్ల జాబితా !సంవత్సరం !శీర్షిక !పాత్ర !భాష !నెట్‌వర్క్ !మూ |- |2020 |''ఒక సాధారణ హత్య'' |రిచా |హిందీ |సోనీలైవ్ | |- |2021 |''మాయ'' |మాయ |తమిళం |ఒండ్రాగా | |- |2022 |''[[మా నీళ్ల ట్యాంక్]]'' |సురేఖ | rowspan="2" |తెలుగు |జీ5 |<ref>{{Cite web |title=Maa Neella Tank : పూజా హెగ్డే చేతులు మీదుగా సుశాంత్ 'మా నీళ్ల ట్యాంక్' ట్రైలర్‌ విడుదల.. జూలై 15 నుంచి స్ట్రీమింగ్..|url=https://telugu.news18.com/news/movies/maa-neella-tank-web-series-trailer-launch-by-pooja-hegde-zee5s-maa-neella-tank-the-sushanth-priya-anand-series-to-premiere-from-july-15-ta-1362542.html|access-date=2022-07-13|website=News18 Telugu|language=te}}</ref> |- |2024 |[[ది మిస్టరీ ఆఫ్ మోక్ష ఐలాండ్]] |ఝాన్సీ |డిస్నీ+హాట్‌స్టార్ | |} {| class="wikitable sortable" |- style="background:#B0C4DE;" !సంవత్సరం ! పేరు !ఇతర విషయాలు !మూలాలు |- |2022 | | | |} ==మూలాలు== {{reflist|2}} ==బయటి లింకులు== {{Commons category|Priya Anand}} * {{IMDb name|id=3591550}} * {{Twitter}} ==ఇవి కూడా చూడండి== * [[భారతీయ సినిమా నటీమణులు జాబితా]] [[వర్గం:భారతీయ సినిమా నటీమణులు]] [[వర్గం:హిందీ సినిమా నటీమణులు]] [[వర్గం:కన్నడ సినిమా నటీమణులు]] [[వర్గం:తమిళ సినిమా నటీమణులు]] [[వర్గం:తెలుగువారు]] [[వర్గం:తెలుగు సినిమా నటీమణులు]] [[వర్గం:జీవిస్తున్న ప్రజలు]] [[వర్గం:మరాఠీ వ్యక్తులు]] [[వర్గం:చెన్నై వ్యక్తులు]] [[వర్గం:1986 జననాలు]] 784d1bz5mzts9qeayj8h965x8ffvtqs 0 271041 4908758 4786128 2026-07-20T11:50:46Z ఉదయ్ కిరణ్ 124579 /* మండలం లోని గ్రామాలు */ 4908758 wikitext text/x-wiki {{Infobox India AP Mandal}}'''గాండ్లపెంట మండలం''', [[ఆంధ్రప్రదేశ్]] రాష్ట్రంలోని [[శ్రీ సత్యసాయి జిల్లా|శ్రీ సత్యసాయి జిల్లాకు]] చెందిన గ్రామీణ మండలం. [[గాండ్లపెంట]] ఈ మండలానికి కేంద్రం. మండలంలో మొత్తం 13 గ్రామాలున్నవి,అందులో ఒకటి నిర్జన గ్రామం. మండలానికి తూర్పున [[నంబులపూలకుంట మండలం|నంబులపూలకుంట]], ఉత్తరాన [[తలుపుల మండలం|తలుపుల]], వాయవ్యంలో [[కదిరి మండలం|కదిరి]], నైరుతిలో [[నల్లచెరువు మండలం|నల్లచెరువు]], దక్షిణాన [[తనకల్లు మండలం|తనకల్లు]] మండలాలు సరిహద్దులుగా ఉన్నాయి. == మండలం లోని గ్రామాలు == === రెవెన్యూ గ్రామాలు === # [[గొడ్డువెలగల]] #[[కమతంపల్లి]] # [[మద్దివారిగొంది]] # [[తుమ్మలబైలు (గాండ్లపెంట మండలం)|తుమ్మలబైలు]] # [[గాండ్లపెంట]] # [[జీనులకుంట]] #[[వేపరాల (గాండ్లపెంట మండలం)|వేపరాల]] # [[కురుమామిడి]] # [[చామాలగొంది]] # [[సోమయాజులపల్లి (గాండ్లపెంట మండలం)|సోమయాజులపల్లి]] # [[చామచేనుబైలు]] # [[మలమీదపల్లి]] # === రెవెన్యూయేతర గ్రామాలు === * [[పాలవాండ్లపల్లి]] * [[కటారుపల్లి (గాండ్ల పెంట మండలం)|కటారుపల్లి]] == జనాభా గణాంకాలు == 2001-2011 దశాబ్దిలో మండల జనాభా 8.56% పెరిగి 26,183 కు చేరింది. ఇది జిల్లా సగటు పేరుగుదల 12.1% కంటే తక్కువ.<ref>{{Cite web|url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/dchb/Ap.html|title=Census of India Website : Office of the Registrar General & Census Commissioner, India|last=|first=|date=|website=www.censusindia.gov.in|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20191113221953/http://www.censusindia.gov.in/2011census/dchb/Ap.html|archive-date=2019-11-13|access-date=2020-01-15}}</ref> == మూలాలు == <references /> {{శ్రీ సత్యసాయి జిల్లా మండలాలు}} lsgkd1x67pm8w32dyolzl5k5w8oyrlm 4908759 4908758 2026-07-20T11:52:31Z ఉదయ్ కిరణ్ 124579 /* */ 4908759 wikitext text/x-wiki {{Infobox India AP Mandal}}'''గాండ్లపెంట మండలం''', [[ఆంధ్రప్రదేశ్]] రాష్ట్రంలోని [[శ్రీ సత్యసాయి జిల్లా|శ్రీ సత్యసాయి జిల్లాకు]] చెందిన గ్రామీణ మండలం. [[గాండ్లపెంట]] ఈ మండలానికి కేంద్రం. మండలంలో మొత్తం 13 గ్రామాలున్నవి,అందులో ఒకటి నిర్జన గ్రామం. మండలానికి తూర్పున [[నంబులపూలకుంట మండలం|నంబులపూలకుంట]], ఉత్తరాన [[తలుపుల మండలం|తలుపుల]], వాయవ్యంలో [[కదిరి మండలం|కదిరి]], నైరుతిలో [[నల్లచెరువు మండలం|నల్లచెరువు]], దక్షిణాన [[తనకల్లు మండలం|తనకల్లు]] మండలాలు సరిహద్దులుగా ఉన్నాయి. [[దస్త్రం:Yogi Vemana Katarupalli.jpg|thumb|495x495px|కటారుపల్లిలో యోగి వేమన సమాధి వద్ద విగ్రహం]] == మండలం లోని గ్రామాలు == === రెవెన్యూ గ్రామాలు === # [[గొడ్డువెలగల]] #[[కమతంపల్లి]] # [[మద్దివారిగొంది]] # [[తుమ్మలబైలు (గాండ్లపెంట మండలం)|తుమ్మలబైలు]] # [[గాండ్లపెంట]] # [[జీనులకుంట]] #[[వేపరాల (గాండ్లపెంట మండలం)|వేపరాల]] # [[కురుమామిడి]] # [[చామాలగొంది]] # [[సోమయాజులపల్లి (గాండ్లపెంట మండలం)|సోమయాజులపల్లి]] # [[చామచేనుబైలు]] # [[మలమీదపల్లి]] # === రెవెన్యూయేతర గ్రామాలు === * [[పాలవాండ్లపల్లి]] * [[కటారుపల్లి (గాండ్ల పెంట మండలం)|కటారుపల్లి]] == జనాభా గణాంకాలు == 2001-2011 దశాబ్దిలో మండల జనాభా 8.56% పెరిగి 26,183 కు చేరింది. ఇది జిల్లా సగటు పేరుగుదల 12.1% కంటే తక్కువ.<ref>{{Cite web|url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/dchb/Ap.html|title=Census of India Website : Office of the Registrar General & Census Commissioner, India|last=|first=|date=|website=www.censusindia.gov.in|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20191113221953/http://www.censusindia.gov.in/2011census/dchb/Ap.html|archive-date=2019-11-13|access-date=2020-01-15}}</ref> == మూలాలు == <references /> {{శ్రీ సత్యసాయి జిల్లా మండలాలు}} 1mdlakt9uysyu4wif808kju6t6k7n4k 0 283035 4908560 3612702 2026-07-20T02:19:50Z InternetArchiveBot 88395 1 మూలము(ల)ను భద్రపరచటానికి ప్రయత్నించగా, 0 పనిచేయనివిగా గుర్తించాను.) #IABot (v2.0.9.5 4908560 wikitext text/x-wiki {{Infobox scientist | honorific_prefix = | name = అనురాధ టి.కె. | native_name = | native_name_lang = | image = Anuradha T K.png | image_size = | image_upright = | alt = | caption = | birth_date = {{birth date and age|df=yes|1960|04|30}} | birth_place = [[బెంగళూరు]], మైసూర్ రాష్ట్రం, [[భారతదేశం]] | death_date = <!--{{death date and age |df=yes|YYYY|MM|DD |YYYY|MM|DD}} (death date then birth date)--> | death_place = | death_cause = | resting_place = | resting_place_coordinates = <!--{{coord|LAT|LONG|type:landmark|display=inline,title}}--> | other_names = | residence =బెంగళూరు, కర్ణాటక, భారతదేశం | nationality = భారతీయురాలు | fields = | workplaces = ఇండియన్ స్పేస్ రీసెర్చ్ ఆర్గనైజేషన్ (ఇస్రో) | patrons = | education = | alma_mater = యూనివర్శిటీ విశ్వేశ్వరయ్య కాలేజ్ ఆఫ్ ఇంజనీరింగ్ | thesis_title = <!--(or | thesis1_title = and | thesis2_title = )--> | thesis_url = <!--(or | thesis1_url = and | thesis2_url = )--> | thesis_year = <!--(or | thesis1_year = and | thesis2_year = )--> | doctoral_advisor = <!--(or | doctoral_advisors = )--> | academic_advisors = | doctoral_students = | notable_students = | known_for = | influences = | influenced = | awards = | author_abbrev_bot = | author_abbrev_zoo = | spouse = <!--(or | spouses = )--> | partner = <!--(or | partners = )--> | children = | signature = <!--(filename only)--> | signature_alt = | website = <!--{{URL|www.example.com}}--> | footnotes = }} '''అనురాధ టికె''' భారతీయ మహిళా శాస్త్రవేత్త. ఆమె [[భారతీయ అంతరిక్ష పరిశోధనా సంస్థ|ఇండియన్ స్పేస్ రీసెర్చ్ ఆర్గనైజేషన్]] (ఇస్రో) ప్రత్యేక కమ్యూనికేషన్ ఉపగ్రహాల ప్రాజెక్ట్ డైరెక్టర్ గా పనిచేస్తుంది. [[జీశాట్-12 ఉపగ్రహం|జీసాట్ -12]], [[జీశాట్-10 ఉపగ్రహం|జీసాట్ -10]] ఉపగ్రహాల ప్రయోగాలపై ఆమె పనిచేసింది. ఇస్రోలో సీనియర్ మహిళా శాస్త్రవేత్త అయిన ఆమె 1982 లో ఆ సంస్థలో చేరింది. <ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-india-38253471|title=The women scientists who took India into space|date=2016-12-12|work=BBC News|access-date=2021-06-15|language=en-GB}}</ref> ఆమె ఇస్రోలో శాటిలైట్ ప్రాజెక్ట్ డైరెక్టర్ అయిన మొదటి మహిళ.<ref>{{Cite web|url=https://news.biharprabha.com/2012/04/meet-the-lady-behind-success-of-risat-i/|title=Meet the lady behind success of RISAT I|website=Biharprabha News {{!}} Connecting Bihar with the entire World|language=en-US|access-date=2021-06-15|archive-date=2021-06-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20210616043208/https://news.biharprabha.com/2012/04/meet-the-lady-behind-success-of-risat-i/|url-status=dead}}</ref> [[నీల్ ఆర్మ్‌స్ట్రాంగ్]] చంద్రునిపైకి దిగడం ఆమెను చాలా ఆకర్షించింది. టెలివిజన్ సౌకర్యం లేని ఆ రోజుల్లో ఆమె తల్లిదండ్రులు, ఉపాధ్యాయుల నుండి చంద్రయానం గురించి తెలుసుకుంది. == జీవిత చరిత్ర == అనురాధ టికే 1961 లో [[బెంగుళూరు]], మైసూర్ రాష్ట్రంలో (ఇప్పుడు [[కర్ణాటక]] ) జన్మించింది.<ref>{{Cite web|url=http://www.indianspacestation.com/research/general/491-reaching-out-to-the-skies|title=Reaching out to the skies|date=2017-07-02|website=web.archive.org|access-date=2021-06-15|archive-date=2017-07-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20170702194440/http://www.indianspacestation.com/research/general/491-reaching-out-to-the-skies|url-status=bot: unknown}}</ref> ఆమె బెంగళూరులోని విశ్వవిద్యాలయ విశ్వేశ్వరయ్య కాలేజ్ ఆఫ్ ఇంజనీరింగ్ నుండి ఎలక్ట్రానిక్స్ లో బ్యాచిలర్ పట్టా పొందారు. ఆమె సహ విద్యార్థులకు అభిరురులకు భిన్నంగా భారతదేశంలో తన వృత్తిని కొనసాగించడానికి నిర్ణయించుకుంది.<ref>{{Cite web|url=http://www.indianspacestation.com/research/general/491-reaching-out-to-the-skies|title=Reaching out to the skies|date=2017-07-02|website=web.archive.org|access-date=2021-06-15|archive-date=2017-07-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20170702194440/http://www.indianspacestation.com/research/general/491-reaching-out-to-the-skies|url-status=bot: unknown}}</ref> == కెరీర్ == అనురాధ టికే ఇస్రో శాటిలైట్ సెంటర్‌లో ఇండియన్ జియోసాట్ ప్రోగ్రామ్ డైరెక్టర్‌గా పనిచేస్తుంది. టెలికాం, డేటా లింక్‌లకు కీలకమైన జియో-సింక్రోనస్ ఉపగ్రహాల ప్రాంతంలో ఆమె పనిచేస్తుంది. 2011 జూలై 15 న సతీష్ ధావన్ అంతరిక్ష కేంద్రం నుండి ఇస్రో కమ్యూనికేషన్ ఉపగ్రహం [[జీశాట్-12 ఉపగ్రహం|జిసాట్ -12]] ఉపగ్రహాన్ని అంతరిక్షంలోకి అభివృద్ధి చేయడంలో, ప్రయోగించడంలో ఆమె కీలక పాత్ర పోషించింది.<ref>{{Cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/isro-successfully-launches-latest-communication-satellite-gsat-12/articleshow/9235872.cms?intenttarget=no|title=ISRO successfully launches latest communication satellite GSAT-12|work=The Economic Times|access-date=2021-06-15}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/india/south/story/isro-gsat-12-138117-2011-07-23|title=ISRO banks on womanpower for GSAT-12|last=HassanJuly 23|first=Max Martin|last2=July 23|first2=2011UPDATED:|website=India Today|language=en|access-date=2021-06-15|last3=Ist|first3=2011 12:39}}</ref> ఆమె 20 మంది ఇంజనీర్ల సాంకేతిక బృందాన్ని పర్యవేక్షించి, నాయకత్వం వహించింది. ఆల్-ఉమెన్ రీసెర్చ్ టీమ్‌లో భాగంగా,ప్రమోదా హెడ్జ్, అనురాధ ప్రకాష్‌లతో కలిసి, ఆమె హాసాన్‌లోని ఇస్రో యొక్క మాస్టర్ కంట్రోల్ ఫెసిలిటీ (ఎంసిఎఫ్) నుండి జిసాట్ -12 ను దాని తుది కక్ష్యలోకి మార్చింది.<ref>{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/india/south/story/isro-gsat-12-138117-2011-07-23|title=ISRO banks on womanpower for GSAT-12|last=HassanJuly 23|first=Max Martin|last2=July 23|first2=2011UPDATED:|website=India Today|language=en|access-date=2021-06-15|last3=Ist|first3=2011 12:39}}</ref> GSAT-12 తో పనిచేసిన తరువాత,అనురాధ టికే 2012 సెప్టెంబరులో చాలా పెద్ద కమ్యూనికేషన్ ఉపగ్రహమైన [[జీశాట్-10 ఉపగ్రహం|GSAT-10]]ను ప్రయోగించారు. ప్రాజెక్ట్ డైరెక్టర్‌గా, ఆమె [[జీశాట్-9|GSAT-9]], [[జీశాట్-17|GSAT-17]], [[జీశాట్-18|GSAT-18]] కమ్యూనికేషన్ ఉపగ్రహాల ప్రయోగాన్ని కూడా పర్యవేక్షించింది. ఇండియన్ రిమోట్ సెన్సింగ్, [[నావిక్|ఇండియన్ రీజినల్ నావిగేషన్ శాటిలైట్ సిస్టమ్]] ప్రోగ్రామ్‌లకు ప్రాజెక్ట్ మేనేజర్,డిప్యూటీ ప్రాజెక్ట్ డైరెక్టర్,అసోసియేట్ ప్రాజెక్ట్ డైరెక్టర్‌గా కూడా ఆమె పనిచేసింది.<ref>{{Cite web|url=https://www.deccanherald.com/content/181618/meet-isros-space-girls.html|title=Meet ISRO's 'Space Girls'|date=2011-08-05|website=Deccan Herald|language=en|access-date=2021-06-15}}</ref> ఆమె ప్రత్యేకత ఉపగ్రహ చెక్అవుట్ వ్యవస్థలు,ఇది అంతరిక్షంలో ఉన్నప్పుడు ఉపగ్రహం యొక్క పనితీరును గమనిస్తుంది.<ref>{{Cite web|url=http://www.sify.com/news/woman-s-hand-in-india-s-latest-satellite-news-national-lhptukjbbadsi.html|title=Woman`s hand in India`s latest satellite|date=2017-03-15|website=web.archive.org|access-date=2021-06-15|archive-date=2017-03-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20170315175923/http://www.sify.com/news/woman-s-hand-in-india-s-latest-satellite-news-national-lhptukjbbadsi.html|url-status=dead}}</ref> ఇప్పుడు,ఇస్రోలో సీనియర్-మోస్ట్ ఉమెన్ ఆఫీసర్‌గా,అనురాధ అక్కడ పనిచేసే మహిళలందరికీ,అందులో భాగం కావాలనుకునే ఇతరులకు ప్రేరణగా మారింది. == పురస్కారాలు == * అంతరిక్ష శాస్త్ర రంగంలో చేసిన సేవలకు ఆస్ట్రోనాటికల్ సొసైటీ ఆఫ్ ఇండియా 2003 స్పేస్ గోల్డ్ మెడల్ అవార్డు * IEI యొక్క నేషనల్ డిజైన్ అండ్ రీసెర్చ్ ఫోరం (NDRF) చేత 2011 సుమన్ శర్మ అవార్డు * 2012 ASI- ఇస్రో మెరిట్ అవార్డు స్వదేశీ కమ్యూనికేషన్ అంతరిక్ష నౌకను గ్రహించినందుకు * [[జీశాట్-12 ఉపగ్రహం|GSAT-12]] యొక్క సాక్షాత్కారానికి జట్టు నాయకుడిగా ఉన్నందుకు 2012 ఇస్రో టీం అవార్డు 2012 == ప్రస్తావనలు == {{Reflist}} [[వర్గం:జీవిస్తున్న ప్రజలు]] [[వర్గం:1961 జననాలు]] [[వర్గం:ఇస్రో ఉద్యోగులు]] 3cgoi4rnpp5bdu1o6e1h3n6mqrvntfx 0 286541 4908607 2717186 2026-07-20T04:08:31Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 4908607 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = ముకుర్తి జాతీయ ఉద్యానవనం | native_name = | native_name_lang = | other_name = | nickname = | settlement_type = National Park | image_skyline = Niltahr.jpg | image_alt = | image_caption = [[Nilgiri tahr]] in montane grasslands | pushpin_map = India Tamil Nadu | pushpin_label_position = lleft | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = Location in Tamil Nadu, India | coordinates = {{coord|11|16|N|76|28.5|E|display=inline,title}} | subdivision_type = Country | subdivision_name = {{flag|India}} | subdivision_type1 = State | subdivision_name1 = [[తమిళనాడు]] | subdivision_type2 = [[List of districts of India|District]] | subdivision_name2 = నీలగిరి | established_title = Established | established_date = డిసెంబర్ 12, 2001 | founder = | named_for = | government_type = | governing_body = | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_rank = | area_total_km2 = 78.46 | elevation_footnotes = | elevation_m = 2629 | population_total = | population_as_of = | population_rank = | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_footnotes = | demographics_type1 = Languages | demographics1_title1 = Official | demographics1_info1 = తమిళం | timezone1 = [[Indian Standard Time|IST]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = <!-- [[Postal Index Number|PIN]] --> | postal_code = | registration_plate = | blank1_name_sec1 = Nearest city | blank1_info_sec1 = ఒట్టాకముడ్ | blank2_name_sec1 = [[IUCN protected area categories|IUCN category]] | blank2_info_sec1 = II | blank3_name_sec1 = కీస్టోన్ స్పైసీస్ | blank3_info_sec1 = నీలగిరి తహిర్<br /> the Tamil Nadu state animal | blank4_name_sec1 = Governing body | blank4_info_sec1 = | blank1_name_sec2 = [[Precipitation (meteorology)|Precipitation]] | blank1_info_sec2 = {{convert|6330|mm|in}} | blank2_name_sec2 = Avg. summer temperature | blank2_info_sec2 = {{convert|35|°C|°F}} | blank3_name_sec2 = Avg. winter temperature | blank3_info_sec2 = {{convert|0|°C|°F}} | website = {{URL|www.forests.tn.nic.in/WildBiodiversity/np_muknp.html}} | footnotes = }} '''ముకుర్తి జాతీయ ఉద్యానవనం''' తమిళనాడు రాష్ట్రంలో నీలగిరుల పడమటి భాగం లో ఉంది. ఇక్కడ కల నీలగిరి తార అనే ఒక అంతరించి పోతున్న జంతువు సంరక్షణ కు గాను ఈ ఉద్యానవనాన్ని నిర్మించారు.<ref name="DograMGT">{{Citation|last=Dogra|first=Rakesh Kumar|title=Mukurthi National Park Management plan; 2004–2009|publisher=Wildlife Warden, Mount Stuart Hill|location=Udhagamandalam, Tamil Nadu|date=7 July 2006|edition=Draft|volume=The Protected Area part 1.doc}}</ref> ==చరిత్ర== ఈ ఉద్యనవనాన్ని [[డిసెంబర్ 12]], [[2001]] లో 78.46 కిలోమీటర్ల పరిధి గల విస్తీర్ణంలో నిర్మించారు. ఈ ప్రాంతాన్ని [[ఆగస్టు 3]], [[1982]] న వన్యప్రాణుల సంరక్షణ కేంద్రంగా మార్చి, [[నీలగిరి తహర్]] సంరక్షణ కొరకు [[అక్టోబరు 5]], [[1990]] లో పూర్తి స్థాయి జాతీయ ఉద్యానవనంగా రూపుదిద్దారు. ==మూలాలు== {{Reflist}} 26xz9dah3nbnmw2qt6ldz2wpodbjfli 0 297658 4908724 4785979 2026-07-20T11:11:21Z Kalasagary 107518 /* ఇవి కూడా చూడండి */ 4908724 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement <!-- See Template:Infobox settlement for additional fields and descriptions --> | name = గుజరాత్<!-- Please do not add any Indic script in this infobox, per WP:INDICSCRIPT policy. --> | type = రాష్ట్రం | image_seal = Government Of Gujarat Seal In All Languages.svg | anthem = [[Jai Jai Garavi Gujarat]]<br /> ‘’Victory to Proud Gujarat’’ | image = {{Photomontage | photo1a = AsiaticLionMale.jpg | photo2a = Gujarat Montage.jpg | size = 220 | spacing = 1 | position = centre | border = 0 | color = white }} | alt = | caption = From top and L-R: [[Asiatic lion]] at [[Gir National Park]], [[Gujarat High Court]], [[Great Rann of Kutch]], Dwarka Beach, [[Laxmi Vilas Palace, Vadodara|Laxmi Vilas Palace]] at [[Vadodara]], [[Sabarmati Ashram]], [[Kankaria Lake]]front in Ahmedabad | seal_alt = Gujarat | image_map = IN-GJ.svg | map_alt = Gujarat in [[India]] | map_caption = Location of Gujarat in India | coordinates = {{coord|23|13|N|72|41|E|region:IN-GJ|format=dms|display=inline,title}} | coor_pinpoint = | subdivision_type = Country | subdivision_name = {{flag|India}} | established_title = Formation | established_date = 1 May 1960{{ref|cap|†}} | seat_type = [[Capital city|Capital]] | seat = గాంధీనగర్ | seat1_type = Largest city | seat1 = అహ్మదాబాద్ | parts_type = [[List of districts in India|Districts]] | parts_style = para | p1 = 33 | government_footnotes = | leader_title = [[Governors of Gujarat|Governor]] | leader_name = [[Acharya Dev Vrat]] | leader_title1 = [[Chief Minister of Gujarat|Chief&nbsp;Minister]] | leader_name1 = [[Vijay Rupani]] ([[Bharatiya Janata Party|BJP]]) | leader_title2 = [[Gujarat Legislative Assembly|Legislature]] | leader_name2 = [[Unicameral]] ([[List of constituencies of Gujarat Legislative Assembly|182 seats]]) | leader_title3 = [[Parliament of India|Federal representation]] | leader_name3 = [[Rajya Sabha]] 11<br /> [[Lok Sabha]] 26 | leader_title4 = [[High Courts of India|High Court]] | leader_name4 = [[Gujarat High Court]] | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes = | area_total_km2 = 196,024 | area_rank = [[List of states and territories of India by area|5th]] | population_total = 60,383,628 | population_as_of = 2011 | population_rank = [[List of states and union territories of India by population|9th (According to 2011 census report 10th)]] | population_density_km2 = 308 | population_demonym = [[Gujarati people|Gujarati]] | registration_plate = GJ | timezone1 = [[Indian Standard Time|IST]] | utc_offset1 = +05:30 | iso_code = [[ISO 3166-2:IN|IN-GJ]] | demographics_type1 = GDP {{nobold|(2017–18)}} | demographics1_footnotes = <ref name="MOSPI">{{cite web|url=http://mospi.nic.in/sites/default/files/press_releases_statements/State_wise_SDP_01_08_2019_for_uploading.xls|title=MOSPI Gross State Domestic Product|last=|first=|date=1 August 2019|website=[[Ministry of Statistics and Programme Implementation]], [[Government of India]]|archive-url=|access-date=16 September 2019}}</ref> | demographics1_title1 = [[List of Indian states and union territories by GDP|Total]] | demographics1_info1 = {{INRConvert|13.14|lc}} | demographics1_title2 = [[List of Indian states and union territories by GDP per capita|Per capita]] | demographics1_info2 = {{INRConvert|174652}} | demographics_type2 = Languages | demographics2_title1 = Official | demographics2_info1 = [[Gujarati language|Gujarati]]<ref name="langoff">{{cite web |url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |page=118 |title=50th Report of the Commissioner for Linguistic Minorities in India |date=16 July 2014 |access-date=6 November 2016 |url-status=dead |archive-date=8 జూలై 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160708012438/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf }}</ref> | demographics2_title2 = Additional&nbsp;official | demographics2_info2 = [[Hindi]]<ref name="Benedikter2009">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=vpZv2GHM7VQC&pg=PA89|title=Language Policy and Linguistic Minorities in India: An Appraisal of the Linguistic Rights of Minorities in India|last=Benedikter|first=Thomas|publisher=LIT Verlag Münster|year=2009|isbn=978-3-643-10231-7|page=89|access-date=13 June 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20160425230812/https://books.google.com/books?id=vpZv2GHM7VQC&pg=PA89|archive-date=25 April 2016|url-status=live}}</ref> <!-- blank fields -->| blank_name_sec2 = [[Human Development Index|HDI]] {{nobold|(2017)}} | blank_info_sec2 = {{increase}} 0.667<ref name="snhdi-gdl">{{cite web |title=Sub-national HDI – Area Database |url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |website=Global Data Lab |publisher=Institute for Management Research, Radboud University |accessdate=25 September 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180923120638/https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |archive-date=23 సెప్టెంబరు 2018 |url-status=dead }}</ref><br />{{color|#fc0|medium}} · [[List of Indian states and territories by Human Development Index|21st]] | blank1_name_sec2 = [[Literacy in India|Literacy]] {{nobold|(2011)}} | blank1_info_sec2 = 78.03%<ref name="pc-census2011">{{cite web |title=Census 2011 (Final Data) – Demographic details, Literate Population (Total, Rural & Urban) |url=http://planningcommission.gov.in/data/datatable/data_2312/DatabookDec2014%20307.pdf |website=planningcommission.gov.in |publisher=Planning Commission, Government of India |accessdate=3 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180127163347/http://planningcommission.gov.in/data/datatable/data_2312/DatabookDec2014%20307.pdf |archive-date=27 January 2018 |url-status=dead }}</ref> | blank2_name_sec2 = [[Human sex ratio|Sex ratio]] {{nobold|(2011)}} | blank2_info_sec2 = 919 [[females|♀]]/1000 [[males|♂]]<ref name="pc-census2011" /> | website = {{url|https://gujaratindia.gov.in/}} | footnotes = {{ref|cap|†}}The state of Bombay was divided into two states i.e. Maharashtra and Gujarat by the Bombay (Reorganisation) Act 1960<!-- -->{{Infobox region symbols | embedded = yes | region = Gujarat<ref name="ToI2016">{{cite web | title=Gujarat forgets state bird, tree and flower | website=The Times of India | date=14 January 2016 | url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/Gujarat-forgets-state-bird-tree-and-flower/articleshow/29893945.cms | access-date=14 July 2017 | archive-url=https://web.archive.org/web/20161227222448/http://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/Gujarat-forgets-state-bird-tree-and-flower/articleshow/29893945.cms | archive-date=27 December 2016 | url-status=live | df=dmy-all }}</ref> | country = India | language = [[Gujarati language|Gujarati]]<ref name="langoff" /> | song = "[[Jai Jai Garavi Gujarat]]" by [[Narmad]]<ref name="DeshGujarat2011">{{cite web | title=Newest version of Jay Jay Garvi Gujarat song launched(Video) | website=DeshGujarat | date=7 May 2011 | url=http://deshgujarat.com/2011/05/07/newest-version-of-jay-jay-garvi-gujarat-song-launchedvideo/ | accessdate=12 November 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20161113115131/http://deshgujarat.com/2011/05/07/newest-version-of-jay-jay-garvi-gujarat-song-launchedvideo/ | archive-date=13 నవంబరు 2016 | url-status=dead | df=dmy-all }}</ref> | mammal = [[Asiatic lion]]<ref name="ToI2016" /> | bird = [[Greater flamingo]]<ref name="ToI2016" /> | flower = [[Tagetes|Marigold (''galgota'')]]<ref name="ToI2016" /> | tree = [[Banyan]]<ref name="ToI2016" /> <!---| sport = [[Kabaddi]]/[[cricket]]---> | calendar = [[Indian national calendar|Saka]] | fruit = [[Mango]]<ref name="Nri Gujarati News">{{cite web| title=Which is State Fruit of Gujarat India – Mango (Keri)| website=Nri Gujarati News| url=http://www.nrigujarati.co.in/Topic/3631/1/which-is-state-fruit-of-gujarat-india-mango-keri-verities-photos-types-of-mango-images.html| access-date=14 July 2017| archive-url=https://web.archive.org/web/20171201031530/http://www.nrigujarati.co.in/Topic/3631/1/which-is-state-fruit-of-gujarat-india-mango-keri-verities-photos-types-of-mango-images.html| archive-date=1 డిసెంబరు 2017| url-status=dead| df=dmy-all}}</ref> }} | official_name = }} '''గుజరాత్''' [[భారత దేశం|భారతదేశం]] పశ్చిమ తీరంలో {{Convert|1600|km|mi|abbr=on}}తో అత్యంత పొడవైన తీరరేఖ గల రాష్ట్రం. దీని ఎక్కువ భాగం కాతియవార్ ద్వీపకల్పంలో ఉంది. ఇది [[భారతదేశ రాష్ట్రాల విస్తీర్ణం|విస్తీర్ణంలో ఐదవ అతిపెద్ద భారత రాష్ట్రం]], [[భారతదేశ రాష్ట్రాల జనాభా|జనాభా ప్రకారం తొమ్మిదవ అతిపెద్ద రాష్ట్రం]]. రాష్ట్రానికి ఈశాన్యంలో [[రాజస్థాన్]], దక్షిణాన [[దాద్రా, నగర్ హవేలీ, డామన్, డయ్యూ]], ఆగ్నేయంలో [[మహారాష్ట్ర]], తూర్పున [[మధ్య ప్రదేశ్|మధ్యప్రదేశ్]], [[అరేబియా సముద్రము|అరేబియా సముద్రం]] పశ్చిమాన [[పాకిస్తాన్]] సింధ్ రాష్ట్రం ఉన్నాయి. దీని రాజధాని [[గాంధీనగర్]] కాగా, అతిపెద్ద నగరం [[అహ్మదాబాద్]].<ref>{{Cite web|url=http://worldpopulationreview.com/territories/gujarat-population/|title=Gujarat Population 2018|website=worldpopulationreview.com|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180125015346/http://worldpopulationreview.com/territories/gujarat-population/|archive-date=25 January 2018|access-date=24 January 2018}}</ref> [[గుజరాతీ భాష|గుజరాతీ]] రాష్ట్ర అధికారిక భాష. డేటా ఉల్లంఘనలు ముఖ్యమైన వ్యక్తిగత సమాచారాన్ని తీసుకుంటాయి. భారతదేశంలో గుజరాత్ ఆర్థిక వ్యవస్థ స్థూల రాష్ట్రీయ ఉత్పత్తి ₹ 15,03 ట్రిలియన్ తో మూడవ అతి పెద్దదిగా, తలసరి స్థూల రాష్ట్రీయ ఉత్పత్తి ₹ 196,000 తో 11 వ అతి పెద్దదిగా, మానవ అభివృద్ధి సూచికలో 21 వ స్థానంలో ఉంది. సాంప్రదాయకంగా రాష్ట్రంలో నిరుద్యోగిత తక్కువ. ఇది పారిశ్రామికంగా అభివృద్ధి చెందిన రాష్ట్రాలలో ఒకటిగా, ఉత్పాదక కేంద్రంగా విస్తృతంగా పరిగణించబడుతుంది.<ref name="Gujarat_hub">{{Cite web|url=http://www.mospi.gov.in/sites/default/files/publication_reports/Annual%20Report%2C%20PLFS%202017-18_31052019.pdf|title=Periodic Labour Force Survey (2017-18)|publisher=[[Ministry of Labour and Employment (India)|Ministry of Labour and Employment]]|page=212|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20190606095026/http://www.mospi.gov.in/sites/default/files/publication_reports/Annual%20Report%2C%20PLFS%202017-18_31052019.pdf/|archive-date=6 June 2019|access-date=3 May 2019}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.moneycontrol.com/news/business/companies/electronic-appliance-makers-eye-gujarat-as-new-manufacturing-hub-4909051.html|title=Electronic appliance makers eye Gujarat as new manufacturing hub|last=M Saraswathy|date=5 February 2020|publisher=[[CNBC TV18]]|access-date=4 March 2017}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.in.kpmg.com/pdf/Gujarat.pdf|title=Accelerating growth in Gujarat|last=Pradeep Udhas|publisher=[[KPMG]]|access-date=4 July 2020}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Tomar|first=Anita|last2=Oza|first2=Dr. Heena|date=September 2015|title=Green supply chain management practices implementation and effect on organizational performance of ISO14001 certified manufacturing companies of India|url=https://www.researchgate.net/publication/337562800|journal=Abhinav International Monthly Refereed Journal of Research in Management & Technology|publisher=Abhinav Publication|volume=4|issue=9|pages=21|issn=2320-0073|access-date=5 July 2020}}</ref> రాష్ట్రంలో [[లోథల్]], [[ధోలావీరా|ధోలావిరా]], గోలా ధోరో వంటి [[సింధు లోయ నాగరికత|పురాతన సింధు లోయ నాగరికత]] ప్రదేశాలున్నాయి. లోథల్ ప్రపంచంలోని మొట్టమొదటి ఓడరేవులలో ఒకటిగా నమ్ముతారు. భరూచ్, ఖంభట్ తీర నగరాలు [[మౌర్య సామ్రాజ్యం|, మౌర్య]], [[గుప్త సామ్రాజ్యము|గుప్తా]] సామ్రాజ్యాల కాలంలో, పశ్చిమ సత్రాప్స్ శకం నుండి [[శాకాలు|సాకా]] రాజవంశాల కాలం వరకు ఓడరేవులు, వాణిజ్య కేంద్రాలుగా పనిచేశాయి [[గిర్ అభయారణ్యం|గిర్ ఫారెస్ట్ నేషనల్ పార్క్]] ప్రపంచంలోని ఆసియా సింహానికి ఏకైక అటవీ నిలయం. ==చరిత్ర== మహారాష్ట్ నుండి ప్రధానంగా గుజరాతి భాష మాట్లాడే ప్రజలున్న ప్రాంతాలయిన ఉత్తర, పశ్చిమ భాగాలను వేరు చేసి 1960 మే 1 గుజరాత్ రాష్ట్రం ఏర్పాటు చేశారు.గుజరాత్ 8,9 వ శతాబ్దాలలో ఈ ప్రాంతాన్ని పరిపాలించిన గుర్జారా నుండి ఈ పేరు వచ్చింది. ==జనాభా== 2011 భారత జనాభా లెక్కల ప్రకారం గుజరాత్ మొత్తం జనాభా 60,439,692. జనాభాలో 42.60% పట్టణ ప్రాంతాల్లో, 57.40% గ్రామీణ ప్రాంతాల్లో నివసిస్తున్నారు. గత దశాబ్దంలో (2001-2011), జనాభా వృద్ధి రేటు 19.28%కి పెరిగింది. జనాభాలో 31,491,260 మంది పురుషులు, 28,948,432 మంది మహిళలు ఉన్నారు. లింగ నిష్పత్తి వెయ్యి మగవారికి 919 మంది మహిళలు. జనాభా సాంద్రత చదరపు కిలోమీటరుకు 308 మంది నివసిస్తున్నారు. గుజరాత్ రాష్ట్రంలో సగటు అక్షరాస్యత రేటు 78.03%, పురుషుల అక్షరాస్యత 85.75%, స్త్రీ అక్షరాస్యత 69.68%. గిరిజన జనాభా 34,41,945. ==రాష్ట్రంలోని జిల్లాలు== *[[అహ్మదాబాద్|అహ్మదాబాదు జిల్లా]] *[[అమ్రేలి|అమ్రేలి జిల్లా]] *[[ఆనంద్ జిల్లా]] *[[ఆరావళి|ఆరావళి జిల్లా]] *[[బనస్ కాంతా|బనస్కాంత జిల్లా]] *[[బారుచ్ జిల్లా]] *[[భావ్‌నగర్ జిల్లా]] *[[బోతడ్ జిల్లా]] *[[ఛోటా ఉదయ్‌పూర్ జిల్లా]] *[[దహోల్ జిల్లా]] *[[డాంగ్స్|డాంగ్ జిల్లా]] *[[దేవ్‌భూమి ద్వారకా|దేవభూమి ద్వారక జిల్లా]] *[[గాంధీనగర్|గాంధీనగర్ జిల్లా]] *[[గిర్ సోమనాథ్|గిర్ సోమనాథ్ జిల్లా]] *[[జాంనగర్ జిల్లా]] *[[జునాగఢ్|జునాగఢ్ జిల్లా]] *[[కఛ్ జిల్లా|కచ్ జిల్లా]] *[[ఖేడా|ఖెడా జిల్లా]] *[[మహిసాగర్ జిల్లా]] *[[మెహసానా జిల్లా]] *[[మోర్బిజిల్లా|మోర్బి జిల్లా]] *[[నర్మదాజిల్లా|నర్మదా జిల్లా]] *[[నవ్‌సారి|నవసారి జిల్లా]] *[[పఠాన్ జిల్లా|పటాన్ జిల్లా]] *[[పంచ్‌మహల్స్|పంచమహల్ జిల్లా]] *[[పోర్‌బందర్|పోరుబందర్ జిల్లా]] *[[రాజకోట్|రాజ్‌కోట్ జిల్లా]] *[[సబర్ కాంతా|సబర్కంతా జిల్లా]] *[[సురేంద్రనగర్|సురేంద్రనగర్ జిల్లా]] *[[సూరత్|సూరత్ జిల్లా]] *[[తపిజిల్లా|తాపి జిల్లా]] *[[వడోదర|వడోదర జిల్లా]] *[[వల్సాడ్|వల్సాద్ జిల్లా]] ==పుణ్యక్షేత్రాలు== *సోమనాథపురం శివాలయం *[[ద్వారక ఆలయం]] *నాగేశ్వర్ ఆలయం *బాలి సమన దేవాలయాలు *[[శ్రీ స్వామినారాయణ ఆలయం, భుజ్]] ==రాజకీయ నాయకులు== * [[అనిల్ జోషియార]] * [[నరేంద్ర మోదీ]] *[[అశోక మెహతా (రాజకీయవేత్త)|అశోక మెహతా]] *[[జిగ్నేష్ మేవాని]] *[[ప్రభుదాస్ పట్వారి]] *[[బ్రహ్మకుమార్ భట్]] *[[భూపేంద్ర పటేల్]] *[[మృదుల సారాభాయ్]] == వ్యక్తులు == * [[సుశీల దీదీ]] == ఇవి కూడా చూడండి == * [[గుజరాత్ వాతావరణం]] * [[బ్రహ్మకుమార్ భట్]] - ప్రత్యేక గుజరాత్ రాష్ట్ర సాధన కోసం చేసిన మహాగుజరాత్ ఉద్యమానికి నేత * [[జాతీయ ప్రాముఖ్యత కలిగిన స్మారక చిహ్నాలు (భారతదేశం)]] *[[మినూ మసాని]] * [[గుజరాత్ చరిత్ర]] * [[గుజరాత్‌లోని మెట్ల బావుల చరిత్ర]] * [[2008 పశ్చిమ భారతదేశంలో బాంబు దాడులు]] ==మూలాలు== {{మూలాలజాబితా}} == వెలుపలి లంకెలు == 52fvf294jrq1hvxz7kntltgz4wjwtmq 0 309028 4908502 4789282 2026-07-19T18:57:32Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 4908502 wikitext text/x-wiki {{శుద్ధి}} {{Infobox Officeholder|name=కె.కరుణాకరన్ |term_end12=2005|term_end7=1996|office8= లోక్‌సభ సభ్యుడు<ref name=mala.co.in/><ref name=niyamasabha.org>{{cite web|url=http://www.niyamasabha.org/codes/members/m286.htm|title=K. Karunakaran|website=niyamasabha.org|publisher=Information System Section, కేరళ అసెంబ్లి తిరువనంతపురం |accessdate=25 June 2016}}</ref>|term_start8=1998|term_end8=1999|constituency8=[[తిరువనంతపురం లోక్‌సభ నియోజకవర్గం|తిరువనంతపురం]] |term_start9=1999|term_end9=2004|constituency9=ముకుందపురం|office10=రాజ్యసభ సభ్యుడు|term_start10=1995|term_end10=1997|term_start11=1997|term_end11=1998|term_start12=2004|office13=ట్రావన్కూరు-కొచ్చిన్ శాసనసభ సభ్యుడు<ref name=niyamasabha.org/><ref name=stateofkerala>{{cite web|url=http://www.stateofkerala.in/niyamasabha/k_karunakaran.php|title=KERALA NIYAMASABHA: K.KARUNAKARAN|website=stateofkerala.in|publisher=stateofkerala.in|accessdate=25 June 2016}}</ref>|constituency7=మళ (7 సార్లు)|term_start13=1949 జూలై 1|term_end13=23 March 1956|office14=కొచ్చిన్ శాసనసభ సభ్యుడు<ref name=niyamasabha.org/><ref name=stateofkerala/>|term_start14=1948|term_end14=1949|office15=త్రిస్సూర్ కౌన్సిలరు<ref name=stateofkerala/>|term_start15=1945|term_end15=1948|party=[[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్]]|spouse={{marriage|Kalyanikutty Amma|1954|1993|reason=died}}|children=కె,మురళీధరన్<br>పద్మజ వేణుగోపాల్|parents=తెక్కడాతు రావున్ని మరార్<br>కన్నోత్ కళ్యాణి మరస్యార్|date=నవంబరు 2|year=2007|term_start7=1967|office7=కేరళ రాష్ట్ర శాసనసభ్యుడు<ref name=mala.co.in>{{cite web|url=http://www.mala.co.in/shri-k-karunakaran-and-mala|title=Shri K. Karunakaran and Mala|website=mala.co.in|publisher=Mala.co.in|accessdate=25 June 2016}}</ref>|native_name=|predecessor3=[[ఎ.కె.ఆంటోని]]|image=Karunakaran_Kannoth.jpg|caption=|birth_date={{Birth date|df=yes|1918|7|5}}|birth_place=చిరక్కల్, [[మద్రాసు ప్రెసిడెన్సీ]]|death_date={{death date and age|df=yes|2010|12|23|1918|7|5}}|death_place=[[తిరువనంతపురం]], కేరళ|residence=త్రిస్సూర్|office=కేరళ రాష్ట్ర 5 వ ముఖ్యమంత్రి|term_start4=1977 మార్చి 25|term_end4=1977 ఏప్రిల్ 25|predecessor4=[[సి.అచ్యుత మీనన్]]|successor4=[[ఎ.కె.ఆంటోని]]|term_start3=1981 డిసెంబరు 28|term_end3=1982 మార్చి 17|successor3=[[రాష్ట్రపతి పాలన]]|term_end6=1996|office5=[[హోం శాఖ (కేరళ)|కేరళ రాష్ట్ర హోంమంత్రి]]<ref>{{cite web|url=http://www.prd.kerala.gov.in/ministers49_main.htm|title=KERALA's FIRST LEGISLATIVE ASSEMBLY|website=Information & Public Relations Department|url-status=dead|access-date=22 జూలై 2020|archive-date=8 జూలై 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160708185932/http://www.prd.kerala.gov.in/ministers49_main.htm}}</ref>|term_start6=1995|office6=కేంద్ర ప్రభుత్వ పరిశ్రమల మంత్రి<ref>{{cite web|url=http://prominentindianpersonalities.blogspot.in/2014/10/kkarunakaran.html|title=K. KARUNAKARAN|last=Babu|first=Sathish|date=18 October 2014|website=Prominent Indian Personalities|accessdate=25 June 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160531144450/http://prominentindianpersonalities.blogspot.in/2014/10/kkarunakaran.html|archive-date=31 మే 2016|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.thehindu.com/news/national/former-kerala-chief-minister-karunakaran-passes-away/article972326.ece|title=Former Kerala Chief Minister Karunakaran passes away|date=24 December 2010 |newspaper=The Hindu|accessdate=25 June 2016}}</ref>|successor5=కె.ఎం.మణి|predecessor5=[[సి.అచ్యుత మీనన్]]|term_end5=1977 మార్చి 25|term_start5=1971 సెప్టెంబరు 25|successor1=[[ఎ.కె.ఆంటోని]]|term_start2=1982 మే 24|predecessor1=[[ఇ.కె.నాయనార్]]|term_end1=16 March 1995|term_start1=1991 జూన్ 24|successor2=[[ఇ.కె.నాయనార్]]|predecessor2=[[రాష్ట్రపతి పాలన]]|term_end2=1987 మే 25 |source= {{URL|https://web.archive.org/web/20070820105510/http://www.keralacm.gov.in/ek_nayanar.htm|అధికారక వెబ్‌సైట్‌}} }} '''కరుణాకరన్''' కేరళ రాష్ట్రంలో కాంగ్రెసు పార్టీకి చెందిన రాజకీయ నాయకుడు. కేరళ ముఖ్యమంత్రిగా, కేంద్ర మంత్రిగా పనిచేసాడు. 1918 జూలై 5 న కన్నూర్ సమీపంలోని చిరక్కల్ లో తెక్కెదతు రవున్నీ మరార్, కన్నోత్ కల్యాణి మరస్యార్ దంపతులకు జన్మించాడు. == రాజకీయ జీవితం == కరుణాకరన్ రాజకీయ జీవితం కొచ్చిన్ రాష్ట్రంలో స్వాతంత్ర పోరాటంతో ప్రారంభమైంది. అతను ఇండియన్ నేషనల్ కాంగ్రెస్ సభ్యుడయ్యాడు. కరుణాకరన్ ను పనాంపిల్లి గోవింద మీనన్ తన అనుచరుడిగా తీసుకున్నాడు. తదుపరి కరుణాకరన్ ఇండియన్ నేషనల్ ట్రేడ్ యూనియన్ కాంగ్రెస్ (ఐఎన్‌టియుసి) లో ఉన్నత స్థాయి నాయకుడిగా ఎదిగాడు. ఇండియన్ నేషనల్ ట్రేడ్ యూనియన్ కాంగ్రెస్ (INTUC ) భారతదేశంలో అతిపెద్ద కార్మిక సంఘాలలో ఒకటిగా మారింది. అతను త్రిస్సూర్ జిల్లా కాంగ్రెస్ కమిటీ అధ్యక్షుడయ్యాడు. 1967, 1970, 1977, 1980, 1982, 1987,, 1991 లో కేరళ శాసన సభలో మాల నియోజక వర్గమునకు ప్రాతినిధ్యం వహించారు.<ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/national/Former-Kerala-Chief-Minister-Karunakaran-passes-away/article15605617.ece|title=Former Kerala Chief Minister Karunakaran passes away|date=2010-12-23|work=The Hindu|access-date=2020-07-20|others=Special Correspondent|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://kerala.gov.in/history-of-kerala-legislature|title=History of kerala legislature - Government of Kerala, India|website=kerala.gov.in|access-date=2020-07-20|archive-date=2020-08-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20200814235820/https://kerala.gov.in/history-of-kerala-legislature|url-status=dead}}</ref> [[పాములపర్తి వెంకట నరసింహారావు|పి .వి. నరసింహారావు]] మంత్రివర్గంలో కేంద్ర పరిశ్రమల శాఖ మంత్రిగా 1995 నుండి 1996 వరకు పనిచేశాడు.<ref>{{Cite web|url=https://www.dnaindia.com/india/report-congress-veteran-k-karunakaran-dies-in-kerala-1485194|title=Congress veteran K Karunakaran dies in Kerala|date=2010-12-23|website=DNA India|language=en|access-date=2020-07-20}}</ref> అత్యవసర పరిస్థితి కాలంలో కరుణాకరన్ రాష్ట్ర గృహమంత్రిగా ఉన్నారు. అత్యవసర పరిస్థితి తరువాత, రాజన్ కేసు కేరళ రాజకీయాలను కదిలించింది. ఈ కేసు జాతీయ దృష్టిని ఆకర్షించడంతో కరుణాకరన్ తన పదవి నుంచి తప్పుకోవలసి వచ్చింది.<ref>{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/magazine/crime/story/19770515-rajan-case-kerala-cm-karunakaran-resigns-823684-2014-08-08|title=Rajan case: Kerala CM Karunakaran resigns|last=August 8|first=Rajshri Pant|last2=May 15|first2=2014 ISSUE DATE:|website=India Today|language=en|access-date=2020-07-20|last3=March 27|first3=1977UPDATED:|last4=Ist|first4=2015 15:22}}</ref> రాజన్ తండ్రి టి. వి. ఇచారా తన కుమారుడు రాజన్ ను (కాలికట్‌లోని ప్రాంతీయ ఇంజనీరింగ్ కళాశాల విద్యార్థి) ఇందిరా ప్రభుత్వం ప్రకటించిన అత్యవసర పరిస్థితులకు వ్యతిరేకంగా నిరసనల్లో చురుకుగా పాల్గొన్న కోర్టులో హాజరుపరచాలని రాష్ట్ర యంత్రాంగాన్ని కోరుతూ దాఖలు చేసిన హేబియాస్ కార్పస్ పిటిషన్ ఇది. కక్కాయం పోలీసు చిత్రహింసలో రాజన్‌ను పోలీసులు హత్య చేశారని, మృతదేహాన్ని తొలగించారని ఆరోపించారు. రాజన్ తండ్రి నేతృత్వంలోని న్యాయ పోరాటం రాష్ట్రంలో అత్యంత గుర్తుండిపోయే మానవ హక్కుల పోరాటాలలో ఒకటిగా మిగిలింది. కె. కరుణాకరన్ రాష్ట్ర అభివృద్ధికి కృషి చేశాడు. కేరళ స్టేట్ ఫిల్మ్ డెవలప్‌మెంట్ కార్పొరేషన్, నేదుంబస్సేరి విమానాశ్రయం, గోశ్రీ ప్రాజెక్ట్, గురువాయూర్ రైల్వే లైన్, జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ ఇంటర్నేషనల్ స్టేడియం, ఎన్‌టిపిసి కాయంకుళం తన హయాంలో స్థాపించాడు. ఆయన ముఖ్యమంత్రి పదవిలోనే కాసర్గోడ్, పతనమిట్ట అనే రెండు జిల్లాలు ఏర్పడ్డాయి.<ref>{{Cite web|url=http://wwwdotkkarunakarandotcom.blogspot.com/p/achievements.html|title=K. KARUNAKARAN: ACHIEVEMENTS|website=K. KARUNAKARAN|access-date=2020-07-20}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://gad.kerala.gov.in/chief-ministers|title=Chief Ministers of Kerala {{!}} GAD|website=gad.kerala.gov.in|access-date=2020-07-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20200720104721/https://gad.kerala.gov.in/chief-ministers|archive-date=2020-07-20|url-status=dead}}</ref> == మరణం == కరుణాకరన్ 2010 డిసెంబరు 23 న మరణించాడు. == ఇవికూడా చూడండి == * [[యునైటెడ్ ఫ్రంట్ (1970-1979), కేరళ]] * [[నవాబ్ రాజేంద్రన్]] == మూలాలు == {{మూలాలజాబితా}} {{Persondata|name=కరుణ కరన్|short description=కేరళ ముఖ్యమంత్రి|date of birth=05-07-1918|date of death=23-10-2010|place of birth=కన్నూర్}} {{Persondata|name=కరుణ కరన్|short description=రాజకీయ నాయకుడు- కేరళ మాజీ ముఖ్యమంత్రి}} [[వర్గం:1918 జననాలు]] [[వర్గం:2010 మరణాలు]] [[వర్గం:కేరళ ముఖ్యమంత్రులు]] lj8h7ct1sk20ba4rb2bp4ryi03xhquv 0 322131 4908504 4352879 2026-07-19T18:58:33Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 4908504 wikitext text/x-wiki {{Infobox Indian politician | name = ఊమెన్‌ చాందీ | image = Oommen Chandy 2013 4.JPG |education =బి.ఎ, ఎల్.ఎల్.బి | birth_date = {{Birth date|df=yes|1943|10|31}} | birth_place = [[కుమరకోమ్|కుమారకోమ్]], [[కొట్టాయం జిల్లా]], [[కేరళ]] |deathdate={{Death date and age|df=yes|2023|07|18|1943|10|31}} |deathplace=[[బెంగళూరు]] | residence = పుత్తపల్లి, [[తిరువనంతపురం]] | Official Status = 10వ కేరళ ముఖ్యమంత్రి | constituency = [[పుత్తుపల్లి శాసనసభ నియోజకవర్గం|పూతుపల్లి]] | office = కేరళ మాజీ ముఖ్యమంత్రి | alma_mater = | term_start = 2011 మే 18 | term_end=2016 మే 20 | nationality = భారతీయుడు | spouse = మరియమ్మ ఊమెన్‌ | children = ముగ్గురు | profession = | party = [[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్]] | religion = క్రిస్టియన్ |Education=బి.ఎ, ఎల్.ఎల్.బి}} '''ఊమెన్‌ చాందీ''' (1943 అక్టోబరు 31 - 2023 జూలై 18) [[కేరళ]] రాష్ట్రానికి చెందిన సీనియర్ [[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్|కాంగ్రెస్]] పార్టీ [[రాజకీయ నాయకుడు]], మాజీ [[ముఖ్యమంత్రి]]. కేరళ రాష్ట్రానికి 2004 - 2006 మధ్య,<ref>{{cite news| url=http://www.futurecreater.in/2013/10/oommen-chandys-70th-birthday-special.html| title=Oommen Chandy's 70th Birthday Special| access-date=2021-04-05| work=| archive-date=2014-12-16| archive-url=https://web.archive.org/web/20141216095518/http://www.futurecreater.in/2013/10/oommen-chandys-70th-birthday-special.html| url-status=dead}}</ref> 2011 - 2016 మధ్య రెండుసార్లు [[ముఖ్యమంత్రి|ముఖ్యమంత్రిగా]] బాధ్యతలు చేపట్టాడు. 2006 - 2011 వరకు కేరళ శాసనసభలో ప్రతిపక్ష నాయకుడిగా పనిచేశాడు.<ref>{{cite news| url=http://timesofindia.indiatimes.com/assembly-elections-2011/kerala/Kerala-assembly-elections-2011-UDF-wins-by-narrow-margin/articleshow/8288245.cms | work=The Times of India | first=Anantha | last=Krishnan | title=Kerala assembly elections 2011: UDF wins by narrow margin}}</ref> 1970 నుండి [[పుత్తుపల్లి శాసనసభ నియోజకవర్గం|పుత్తుపల్లి నియోజకవర్గం]] నుండి ఎమ్మెల్యేగా ఉన్నాడు. 2018 జూన్ 6 న కాంగ్రెస్ పార్టీ జాతీయ అధ్యక్ష్యుడు [[రాహుల్ గాంధీ]], ఊమెన్‌ చాందీని భారత జాతియ కాంగ్రెస్ పార్టీ కేంద్ర ప్రధాన కార్యదర్శిగా నియమించాడు. తరువాత కాంగ్రెస్ వర్కింగ్ కమిటీ సభ్యుడుగా కూడా పనిచేసాడు. ఊమెన్‌ చాందీ కాంగ్రెసు పార్టీ తరపున 2021 శాసనసభ ఎన్నికల్లో పోటీ చేసి పూతుపల్లి నియోజకవర్గం నుండి 12 వ సారి శాసనసభ్యుడిగా ఎన్నికయ్యాడు.<ref>{{Cite web|url=https://www.eenadu.net/politics/mainnews/general/2703/121090734|title=ఓటమి ఎరుగని ఊమెన్‌ చాందీ|website=www.eenadu.net|language=te|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210504065848/https://www.eenadu.net/politics/mainnews/general/2703/121090734|archive-date=2021-05-04|access-date=2021-05-04}}</ref> ==జననం== ఊమెన్‌ చాందీ 1943 అక్టోబరు 31న కేరళ రాష్ట్రం, కొట్టాయం జిల్లాలోని [[కుమరకోమ్]] గ్రామంలో జన్మించాడు. తండ్రి పేరు కే.ఓ.చాందీ, అమ్మ బేబీ చాంది. == రాజకీయ నేపథ్యం == ఊమెన్‌ చాందీ తన రాజకీయ జీవితాన్ని [[కేరళ స్టూడెంట్స్ యూనియన్]] ద్వారా ప్రారంభించి, 1967 నుండి 1969 వరకు దాని అధ్యక్షుడిగా బాధ్యతలు నిర్వహించాడు. అనంతరం 1970లో రాష్ట్ర యువజన కాంగ్రెస్ అధ్యక్షుడిగా నియమితుడయ్యాడు. ఊమెన్‌ చాందీ 27 ఏళ్ల వయసులో తొలిసారిగా 1970లో పూతుపల్లి నియోజకవర్గం నుండి పోటీ చేసి ఎమ్మెల్యేగా ఎన్నికయ్యాడు. అప్పటి నుండి వరుసగా 1977, 1980, 1982, 1987, 1991, 1996, 2001, 2006, 2011, 2016 ఎమ్మెల్యేగా ఎన్నికయ్యాడు.<ref name="అజేయుడు ఊమెన్‌ చాందీ">{{cite news |last1=Eenadu |first1=Eenadu |title=అజేయుడు ఊమెన్‌ చాందీ |url=https://www.eenadu.net/nationalinternational/latestnews/general/0700/121070253 |accessdate=5 April 2021 |work=www.eenadu.net |date=5 April 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210405085206/https://www.eenadu.net/nationalinternational/latestnews/general/0700/121070253 |archivedate=5 ఏప్రిల్ 2021 |language=te |url-status=live }}</ref> 1996–98 వరకు అసెంబ్లీలో పబ్లిక్ అకౌంట్స్ కమిటీ చైర్మన్ గా బాధ్యతలు నిర్వహించాడు. రాష్ట్ర మంత్రిగా నాలుగుసార్లు బాధ్యతలు నిర్వహించాడు. [[కె. కరుణ కరన్|కె. కరుణాకరన్]] మంత్రివర్గంలో 11.04.1977 నుండి 25.04.1977 వరకు కార్మికశాఖ మంత్రిగా, ఎకె ఆంటోని మంత్రివర్గంలో 25.04.1977 నుండి 27.10.1978. కార్మిక శాఖ మంత్రిగా పనిచేశాడు. కె. కరుణాకరన్ మంత్రివర్గంలో 28.12.1981 నుండి 17.03.1982. వరకు [[హోం శాఖ (కేరళ)|హోం శాఖ మంత్రి]]గా, నాల్గొవసారి కె. కరుణాకరన్ మంత్రివర్గంలో 02.07.1991 నుండి 22.06.1994 ఆర్థిక శాఖ మంత్రిగా కొనసాగి ముఖ్యమంత్రితో విభేదాల కారణంగా మంత్రిగా రాజీనామా చేశాడు. == ముఖ్యమంత్రిగా == [[దస్త్రం:KCR, Oommen Chandy and Ministers in Kerala Bhavan's Laying the Foundation Stone Event 12.jpg|thumb|328x328px|2015 కేరళ భవన్ శంకుస్థాపన కార్యక్రమంలో పాల్గొన్న కేరళ ముఖ్యమంత్రి ఊమెన్ చాందీ (ఎడమ)]] ఊమెన్‌ చాందీ 2004 ఆగస్టు 31న కేరళ 19వ ముఖ్యమంత్రిగా బాధ్యతలు చేపట్టాడు. 2006లో జరిగిన అసెంబ్లీ ఎన్నికల్లో కాంగ్రెస్ పార్టీ ఓటమికి బాధ్యత వహిస్తూ 2006, మే 12న ముఖ్యమంత్రి పదవికి రాజీనామా చేశాడు.<ref>{{Cite web|title=Oommen Chandy sworn in as Kerala CM|url=https://www.rediff.com/news/2004/aug/31kerala1.htm|access-date=5 April 2021|website=www.rediff.com}}</ref> 2011 అసెంబ్లీ ఎన్నికల్లో కాంగ్రెస్ నేతృత్వంలోని యునైటెడ్ డెమోక్రటిక్ ఫ్రంట్ కూటమి గెలుపొందడంతో 2011, మే 18 న రెండవసారి ముఖ్యమంత్రిగా బాధ్యతలు చేపట్టాడు. == ఎమ్మెల్యే గా విజయాలు == [[దస్త్రం:Oommen Chandy Speech in Kerala Bhavan's Laying the Foundation Stone Event 02.jpg|thumb|కేరళ భవన్ శంకుస్థాపన కార్యక్రమంలో ప్రసంగిస్తున్న కేరళ ముఖ్యమంత్రి ఊమెన్ చాందీ|328x328px]] {| class="wikitable" ! ఎన్నికలు ! ! |- !సంవత్సరం||ప్రత్యర్థి - పార్టీ|| మెజారిటీ (ఓట్ల ) |- |1970||ఈ.ఎం.జార్జ్ ([[కమ్యూనిస్టు పార్టీ ఆఫ్ ఇండియా (మార్కిస్టు)|భారత కమ్యూనిస్ట్ పార్టీ]] (మార్క్సిస్ట్))||7,288 |- |1977||పీసీ చెరియన్ (బి.ఎల్.డి)||15,910 |- |1980||ఎం.ఆర్.జి పనికెర్ ([[నేషనల్ లోక్‌తాంత్రిక్ పార్టీ|ఎన్.డి.పి]])||13,659 |- |1982||థామస్ రాజన్ ([[ఇండియన్ కాంగ్రెస్ (సోషలిస్ట్)|ఐ.సి.(ఎస్)]])||15,983 |- |1987||వి.ఎన్.వాసవన్ (సిపిఐ (ఎం))||9,164 |- |1991||వి.ఎన్.వాసవన్ (సిపిఐ (ఎం))||13,811 |- |1996||రేజి జచరియా (సిపిఐ (ఎం))||10,155 |- |2001||చెరియన్ ఫిలిప్ (సిపిఐ (ఎం)) (ఇండిపెండెంట్)||12,575 |- |2006||సింధు జాయ్ (సిపిఐ (ఎం))||19,863 |- |2011||సుజా సుసాన్ జార్జ్ (సిపిఐ (ఎం))||33,255 |- |2016||జేక్ సి.థామస్ (సిపిఐ (ఎం)) ||27,092 |- |2021 |జేక్ సి.థామస్ (సిపిఐ (ఎం)) | |} == మరణం == 2019 నుండి క్యాన్సర్ చికిత్స పొందిన ఊమెన్ చాందీ [[2023]], [[జూలై 18]]<nowiki/>న ఉదయం 4:30 గంటలకు, [[బెంగళూరు]]<nowiki/>లోని ఆసుపత్రిలో మరణించాడు.<ref>{{cite news|url=https://www.onmanorama.com/news/kerala/2023/07/18/former-cm-oommen-chandy-no-more.html|title=Former Kerala Chief Minister Oommen Chandy passes away|date=18 July 2023|work=Onmanorama|access-date=18 July 2023}}</ref> ఇతడి మరణ సమాచారాన్ని ఇతడి కుమారుడు ఫేస్‌బుక్ పోస్ట్ ద్వారా ప్రకటించాడు.<ref>{{cite web|date=2023-07-18|title=Oommen Chandy Dies: Two-Day State Mourning In Kerala, Tributes Pour In For Congress Stalwart|url=https://www.timesnownews.com/india/oommen-chandy-dies-two-day-state-mourning-in-kerala-tributes-pour-in-for-congress-stalwart-article-101843258|access-date=July 18, 2023|newspaper=Times Now}}</ref><ref name="కేరళ మాజీ సీఎం ఊమెన్‌ చాందీ కన్నుమూత">{{cite news |last1=Eenadu |title=కేరళ మాజీ సీఎం ఊమెన్‌ చాందీ కన్నుమూత |url=https://www.eenadu.net/telugu-news/politics/kerala-former-cm-oommen-chandy-passed-away/0500/123126833 |accessdate=18 July 2023 |date=18 July 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230718113328/https://www.eenadu.net/telugu-news/politics/kerala-former-cm-oommen-chandy-passed-away/0500/123126833 |archivedate=18 July 2023 |language=te}}</ref> == మూలాలు == {{మూలాలజాబితా}} [[వర్గం:కేరళ ముఖ్యమంత్రులు]] [[వర్గం:కేరళ రాజకీయ నాయకులు]] [[వర్గం:కేరళ రాష్ట్ర మంత్రులు]] [[వర్గం:1943 జననాలు]] [[వర్గం:2023 మరణాలు]] 8s2q18mz23kap4xfwhgsvi7mo78baki 0 323319 4908490 4740376 2026-07-19T18:13:53Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 /* సినిమాలు */ 4908490 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | name = సురేష్ గోపి | image =Suresh_Gopi.jpg | caption = | birth_date = {{birth date and age|df=y|1958|6|26}} | birth_name = | birth_place = [[అలప్పుజ్హ ]], [[కేరళ]], భారతదేశం | occupation = {{flatlist| * [[నటుడు]] * [[రాజకీయ నాయకుడు]] * [[గాయకుడు]] * టీవీ వ్యాఖ్యాత }} | office = మాజీ రాజ్యసభ సభ్యుడు | term_start = 29 ఏప్రిల్ 2016 | term_end = 2019 | party = [[భారతీయ జనతా పార్టీ]] (బీజేపీ) | education = కేరళ యూనివర్సిటీ | spouse = {{Marriage|రాధికా నాయర్|1990}} | children = 5, నటుడు [[గోకుల్ సురేష్]] తో సహా | relatives = [[అరన్ముల పొన్నమ్మ]] - నానమ్మ | residence = [[తిరువనంతపురం]], [[కేరళ]] | awards = | website = | module = {{Infobox person | embed = yes | years_active = 1965, 1986 – ప్రస్తుతం }} }} '''సురేష్‌ గోపీ''' [[భారతీయ సినిమా|భారతీయ సినీ]] [[నటుడు]], టీవీ [[వ్యాఖ్యాత]], [[గాయకుడు]], [[రాజకీయ నాయకుడు]]. ఆయన [[మలయాళం]], [[తమిళం]], [[తెలుగు]], [[కన్నడ]], [[హిందీ]] చిత్రాల్లో నటించాడు. సురేష్ గోపి 1965లో ఓడాయిల్ నిన్ను చిత్రంలో బాల నటుడిగా సినీరంగానికి పరిచయమై 2020 వరకు దాదాపు పైగా చిత్రాల్లో నటించాడు. ఆయన జాతీయ, రాష్ట్ర అవార్డులను అందుకున్నాడు. 2017 నుండి ఆయన భారతీయ జనతా పార్టీ తరపున రాజ్యసభ సభ్యుడిగా ప్రాతినిధ్యం వహిస్తున్నాడు.<ref name="Malayalam actor Suresh Gopi nominated to Rajya Sabha">{{cite news |last1=The Indian Express |title=Malayalam actor Suresh Gopi nominated to Rajya Sabha |url=https://indianexpress.com/article/india/india-news-india/malayalam-actor-suresh-gopi-nominated-to-rajya-sabha-2763991/ |accessdate=2 May 2021 |date=21 November 2017 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210502072357/https://indianexpress.com/article/india/india-news-india/malayalam-actor-suresh-gopi-nominated-to-rajya-sabha-2763991/ |archivedate=2 మే 2021 |work= |url-status=live }}</ref> సురేష్‌ గోపీ 2021లో జరిగిన [[కేరళ]] అసెంబ్లీ ఎన్నికల్లో త్రిసూర్‌ అసెంబ్లీ నియోజకవర్గం నుండి బీజేపీ అభ్యర్థిగా పోటీ చేశాడు.<ref name="నామినేష‌న్ వేసిన సురేశ్ గోపి">{{cite news |last1=Namasthe Telangana |title=నామినేష‌న్ వేసిన సురేశ్ గోపి |url=https://www.ntnews.com/news/suresh-gopi-files-nomination-from-thrissur-13335/ |accessdate=2 May 2021 |date=18 March 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210502074822/https://www.ntnews.com/news/suresh-gopi-files-nomination-from-thrissur-13335/ |archivedate=2 మే 2021 |work= |url-status=live }}</ref> ==జననం== సురేష్ గోపి 1958, జూన్ 26 కేరళలోని అలప్పుళలో కె. గోపీనాథన్ పిళ్ళై (సినిమా డిస్ట్రిబ్యూటర్), వి. జ్ఞానలక్ష్మి అమ్మ దంపతులకు జన్మించాడు. ఆయనకు ముగ్గురు తమ్ములు సుభాష్ గోపి, సునీల్ గోపి, సునీల్ గోపి (చివరి ఇద్దరు కవలలు). ఆయన బాల్యమంతా కొల్లంలో గడిచింది. సురేష్ గోపి పదవ తరగతి వరకు కొల్లంలో పూర్తి చేసి, ఫాతిమామాత నేషనల్ కాలేజీలో ఇంటర్ పూర్తి చేశాడు.<ref name="Profile of Malayalam Actor Suresh Gopi">{{cite news |last1=en.msidb.org |title=Profile of Malayalam Actor Suresh Gopi |url=https://en.msidb.org/displayProfile.php?category=actors&artist=Suresh+Gopi |accessdate=2 May 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210502073742/https://en.msidb.org/displayProfile.php?category=actors&artist=Suresh+Gopi |archivedate=2 మే 2021 |work= |url-status=live }}</ref> ==రాజకీయ జీవితం== సురేష్ గోపి విద్యార్థి దశలో ఎస్.ఎఫ్.ఐ. విద్యార్థి సంఘంలో పనిచేశాడు. 2006లో జరిగిన కేరళ అసెంబ్లీ ఎన్నికల్లో ఎల్‌డీఎఫ్ అభ్యర్థి వి.ఎస్. అచ్చుతానందన్ తరపున మలంప్పుళా నియోజకవర్గంలోను, యూడీఎఫ్ అభ్యర్థి ఎంపీ. గంగాధరన్ తరపున పొన్నాని నియోజకవర్గంలోనూ ప్రచారం చేశాడు. 2016 ఏప్రిల్ 29లో ఆయన రాజ్యసభ సభ్యుడిగా ప్రమాణ స్వీకారం చేశాడు. 2016 అక్టోబరులో భారతీయ జనతా పార్టీలో చేరాడు. సురేష్ గోపి 2019లో పార్లమెంట్ ఎన్నికల్లో బీజేపీ తరపున త్రిసూర్‌ లోక్ సభ నియోజకవర్గం నుండి పోటీ చేసి మూడవ స్థానంలో నిలిచాడు.<ref name="Suresh Gopi flick fails to click">{{cite news |last1=Deccan Chronicle |title=Suresh Gopi flick fails to click |url=https://www.deccanchronicle.com/nation/current-affairs/240519/suresh-gopi-flick-fails-to-click.html |accessdate=2 May 2021 |date=24 May 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210502083939/https://www.deccanchronicle.com/nation/current-affairs/240519/suresh-gopi-flick-fails-to-click.html |archivedate=2 మే 2021 |work= |url-status=live }}</ref> సురేష్‌ గోపీ 2021లో జరిగిన కేరళ అసెంబ్లీ ఎన్నికల్లో త్రిసూర్‌ అసెంబ్లీ నియోజకవర్గం నుండి బీజేపీ అభ్యర్థిగా పోటీ చేసి ఓటమి పాలయ్యాడు.<ref name="బీజేపీకి దిమ్మ‌దిరిగే షాక్‌.. కేర‌ళ‌లో ఖాతా తెర‌వ‌ని కాషాయ పార్టీ">{{cite news |last1=Namasthe Telangana |title=బీజేపీకి దిమ్మ‌దిరిగే షాక్‌.. కేర‌ళ‌లో ఖాతా తెర‌వ‌ని కాషాయ పార్టీ |url=https://www.ntnews.com/national/bjp-loses-its-only-seat-in-kerala-left-with-a-duck-81813/ |accessdate=2 May 2021 |date=2 May 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210502152255/https://www.ntnews.com/national/bjp-loses-its-only-seat-in-kerala-left-with-a-duck-81813/ |archivedate=2 మే 2021 |work= |url-status=live }}</ref> == సినిమాలు == * [[1921 (1988 సినిమా)|1921]] (1988) * [[ఓరు వడక్కన్ వీరగాథ]] * అ ఒక్కడు * [[మణిచిత్రతజు]] * [[రింగ్ టోన్ (2010 సినిమా)|రింగ్ టోన్ (2010 )]] ==మూలాలు== {{మూలాలజాబితా}} [[వర్గం:1958 జననాలు]] [[వర్గం:కేరళ వ్యక్తులు]] [[వర్గం:మలయాళ సినిమా నటులు]] [[వర్గం:కేరళ రాజకీయ నాయకులు]] [[వర్గం:భారతీయ జనతా పార్టీ రాజకీయ నాయకులు]] [[వర్గం:తెలుగు సినిమా నటులు]] [[వర్గం:తమిళ సినిమా నటులు]] [[వర్గం:కన్నడ సినిమా నటులు]] [[వర్గం:హిందీ సినిమా నటులు]] 763f8gm7g138yhbisu8qmirqxlg9wej 0 326018 4908690 3487854 2026-07-20T08:15:34Z কল্কি 146037 /* బాహ్య లంకెలు */ 4908690 wikitext text/x-wiki {{విస్తరణ}} రాయంకుల కృష్ణ రాజనారాయణ పెరుమాళ్‌ రామానుజ నాయకర్‌ (1923 - 2021) తమిళంలో మాండలిక రచనల పితామహుడిగా గుర్తింపు పొందాడు. 'నా రచనలకు తమిళం శరీరమైతే ఆత్మ తెలుగే' అని సగర్వంగా చెప్పుకొనే కీరా- మాజీ రాష్ట్రపతి [[ఏ.పి.జె. అబ్దుల్ కలామ్|ఏపీజే అబ్దుల్‌ కలాం]], [[కమల్ హాసన్|కమల్‌హాసన్‌]] తదితరులెందరికో అభిమాన రచయిత.<ref>{{Cite web|url=https://www.etvbharat.com/telugu/telangana/opinion/opinion-news/eenaud-editorial-feature-article-about-tamil-and-teulugu-origin-witer-keera/na20210521085036854|title=తమిళ ఒడిలో తెలుగు నుడి|website=ETV Bharat News|language=en|access-date=2021-06-02}}</ref> == జీవిత విశేషాలు == రాయంకుల కృష్ణ రాజనారాయణ పెరుమాళ్‌ రామానుజ నాయకర్‌ 1923 సెప్టెంబర్‌ 16న లక్ష్మమ్మ, కృష్ణ రామానుజ నాయకర్‌ దంపతులకు జన్మించాడు. అతను తమిళనాడులోని తూత్తుకుడి జిల్లా కోవిల్పట్టి మండలం ఇడైచేవల్‌ గ్రామానికి చెందినవాడు<ref>https://web.archive.org/save/https://m.eenadu.net/vyakyanam/article/general/1302/121102561</ref>. అతను తెలుగు మూలాలు కలిగిన రచయిత, కథకుడు. అయిదో తరగతితో చదువు ఆపేసినా పాండిచ్చేరి విశ్వవిద్యాలయంలో విజిటింగ్ ప్రొఫెసర్ గా ఫోక్ టేల్స్, డాక్యుమెంటేషన్ సర్వే సెంటర్ డైరెక్టర్ గా పని చేసాడు. అతను తమిళంలో సుమారు 30 పుస్తకాల ను రచించాడు. 1991లో 'గోపల్లాపురతు మక్కల్' అనే నవల సాహిత్య అకాడమీ పురస్కారాన్ని గెలుచుకుంది. ఇది ఆ కాలక్రమంలో ఎంతోమందికి ఆవాసమైన ఆ గ్రామం స్వాతంత్య్రోద్యమ కాలంలో ఎలా ఉండేదో చెబుతూ రాసిన నవల .<ref>{{Cite web |url=https://thehinduimages.com/details-page.php?id=1703164&highlights=CHILDHOOD |title=ఆర్కైవ్ నకలు |access-date=2021-05-21 |website= |archive-date=2021-05-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210521055904/https://thehinduimages.com/details-page.php?id=1703164&highlights=CHILDHOOD |url-status=dead }}</ref> అతను 2021 మే 17న మరణించాడు. ==మూలాలు== <references /> == బాహ్య లంకెలు == * {{Cite web|url=https://www.etvbharat.com/telugu/telangana/opinion/opinion-news/eenaud-editorial-feature-article-about-tamil-and-teulugu-origin-witer-keera/na20210521085036854|title=తమిళ ఒడిలో తెలుగు నుడి|website=ETV Bharat News|language=en|access-date=2021-06-02}} {{Authority control}} [[వర్గం:1923 జననాలు]] [[వర్గం:2021 మరణాలు]] grph374hlphxqzrc9zsfb6gfrewu4kp 2 330589 4908735 4907801 2026-07-20T11:17:54Z Kalasagary 107518 /* గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 అనువాదాలు */ 4908735 wikitext text/x-wiki {{Userboxtop| నా గురించి}} {{Babel|te|en-2}} {{చిత్రలేఖనం}} {{యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-2 సభ్యులు}} {{Userboxbottom}} ==పరిచయం== నమస్తే నా పేరు [[కళాసాగర్ యల్లపు]], నేను చిత్రకారుడను, కార్టూనిస్టును, [[రచయిత]]ను. నేను తెలుగు వికీపీడియా లో [[2020]] నుండి వ్యాసాలు రాస్తున్నాను. పుట్టింది [[పశ్చిమ గోదావరి]] జిల్లా [[మంచిలి]] గ్రామం, [[డిసెంబరు]] 10 న,[[1971]] లో. తల్లిదండ్రులు యల్లపు నరసింహమూర్తి, లక్ష్మీకాంతం. పెయింటింగ్ లోను, జర్నలిజంలోనూ డిప్లొమా చేసి, 1993 సం. నుండి [[విజయవాడ]]లో స్థిరపడి వివిధ పబ్లికేషన్స్ లోనూ, పత్రికల్లోనూ చిత్రకారుడిగా, ఇలస్ట్రేటర్ గా పనిచేశాను. ప్రస్తుతం [[విజయవాడ]]లో ఒక సాఫ్ట్ వేర్ కంపెనీలో యూజర్ ఇంటర్ ఫేస్ డిజైనర్ (User Interface Designer)గా పని చేస్తున్నాను.    ==నా కార్యకలాపాలు== [[2001]] సం.లో ఆంధ్రా ఆర్టిస్టు, స్కల్ఫ్టర్స్ అండ్ కార్టూనిస్టు అసోసియేషన్ (AASCA)ను స్థాపించి, రాష్ట్రంలో నున్న సుమారు 500 మంది చిత్రకారుల, శిల్పుల, కార్టూనిస్టుల పరిచయాలతో 'ఆంధ్రకళాదర్శిని-1', 'ఆంధ్రకళాదర్శిని-2 లను ప్రచురించాను. ఈ పుస్తకాలు కళాకారుల మధ్య సత్సంబంధాలు నెలకొల్పడానికి, వారికి గుర్తింపురావడానికి ఎంతో తోడ్పడ్డాయి. [[ఆంధ్రప్రదేశ్]] చిత్ర, శిల్ప కళాచరిత్రను తెలియజేసే 'తెలుగు చిత్రకళా వైభవం' పేరుతో 40 నిమిషాల వీడియో డాక్యుమెంటరీని, రంగుల రారాజు [[వడ్డాది పాపయ్య]] గారి చిత్రాలతో, జీవితచరిత్రను తెలియజేసే డాక్యుమెంటరీ సి.డి.ని రూపొందించాను. 165 మంది తెలుగు కార్టూనిస్టుల పరిచయాలతో-కార్టూన్లతో 2021లో '[[కొంటెబొమ్మల బ్రహ్మలు]]' పుస్తకాన్ని ప్రచురించాను. 'ఆస్కా' వ్యవస్థాపక కార్యదర్శిగా ఉంటూ రాష్ట్రస్థాయిలో అనేక పెయింటింగ్, కార్టూన్ పోటీలు, ప్రదర్శనలు, వర్కుషాప్లు నిర్వహించాను. [[2002]] సంవత్సరం [[విజయవాడ]]లో [[జయదేవ్]] గారు ముఖ్య అతిధిగా 'కార్టూన్ మేళా' ను నిర్వహించాను. [[విజయవాడ]] ఆర్ట్ సొసైటి కి ఉపాధ్యక్షులుగా 2022 నుండి [[2024]] వరకు వున్నాను. [[వడ్డాది పాపయ్య]] శతజయంతి ఉత్సవాలు: [[2021]] సం.లో వపా శతజయంతి (1921-2021) వేడుకలు [[విశాఖపట్నం]], [[విజయవాడ]]లలో నిర్వహించి, ఈ సందర్భంగా వపా చిత్రకళా ప్రదర్శనతో పాటు నేను, చలపతిరావు సంపాదకత్వం వహించిన 'వపాకు వందనం' రంగుల బొమ్మలతో ప్రచురించిన శతజయంతి ప్రత్యేక సంచికను ఆవిష్కరించాము. ఆర్ట్ ఆఫ్ [[ఆంధ్రప్రదేశ్]] (Art of Andhra Pradesh book-కాపీ టేబుల్ బుక్): [[ఆంధ్రప్రదేశ్]] చెందిన చిత్రకారులు, శిల్పులు, గ్రాఫిక్ ఆర్టిస్టులు, సినీ పోస్టర్ డిజైన్ ఆర్టిస్టులు, ఇలస్ట్రేటర్స్, ఆర్ట్ & క్రాఫ్ట్ హస్తకళాకారుల కృషిని మనకు అందించారు. ఇందులో 300 మంది కళాకారుల సమగ్ర జీవిత చిత్రణతో పాటు, మన సంస్కృతిని ప్రతిబింబించే చిత్రాలు ఎంపిక చేసి A4 సైజులో ఆర్ట్ పేపర్ పై రంగుల్లో ప్రచురించిన పుస్తకానికి సంపాదకత్వం వహించాను.   ==64కళలు.కాం (www.64kalalu.com) == ప్రపంచంలో ఏ ప్రాంతం నుంచైనా ఇంటర్నెట్ లో చదువుకునేందుకు, కళాకారులను ప్రోత్సహించేందుకు 64కళలు డాట్ కామ్ (సకల కళల సమాహారం) అంతర్జాల పత్రిక (https://64kalalu.com/) పేరుతో వెబ్ మేగజైను [[నవంబర్]], 2010సం.లో ప్రారంభించాను. <ref>[https://64kalalu.com/ 64 కళలు సకల కళల సమాహారం వెబ్ మేగజైన్]</ref>. ఈ వెబ్ మేగజైనుకు సంపాదకులుగా పుష్కరకాలంగా పత్రికను నిర్వహిస్తున్నాను. ఇందులో కళారంగానికి సంబంధించిన సకలకళల సమాచారం అందుబాటులో ఉంటుంది. ఇది పూర్తి ఉచితం. ఇంటర్నెట్ సౌకర్యం ఉన్న ప్రతీవారు చదువుకోవచ్చు.   ప్రముఖ పత్రికలలో కళారంగాలపై, కళాకారుల గురించి వందలాది వ్యాసాలు రాశాను. 2006 సం.లో [[ప్రపంచ ఆరోగ్య సంస్థ]] 'పొగాకు వ్యతిరేక దినోత్సవం' సందర్భంగా నిర్వహించిన అంతర్జాతీయ కార్టూన్ పోటీలలో “బెస్ట్ కార్టూనిస్ట్” అవార్డు అందుకున్నాను. అనేక చిత్రకళా ప్రదర్శలలోనూ, సెమినార్లలోనూ పాల్గొని ఎన్నో బహుమతులు అందుకున్నాను. [[చిత్రకళ]], కార్టూన్ కళలపై [[ఆకాశవాణి]] లోను, [[దూరదర్శన్ (టివి ఛానల్)|దూరదర్శన్]] లోను పలు ప్రసంగాలు, ఇంటర్వ్యూలు నిర్వహించాను. అనేక పెయింటింగ్, కార్టూన్ పోటీలకు న్యాయనిర్ణేతగా వ్యవహరించాను. [[2010]] సం.లో కోనసీమ చిత్రకళాపరిషత్, [[అమలాపురం]] వారి రజతోత్సవాలలో 'చిత్రకళా వైజయంతి' పురస్కారం అందుకున్నాను. ==తెవికి లో నా వ్యాసాలు== '''చిత్రకారులు''' 1. [[కౌతా రామమోహన శాస్త్రి]] ‎ 2. [[గుర్రం మల్లయ్య]] 3. [[పన్నూరు శ్రీపతి]] ‎ 4. [[కౌతా ఆనందమోహనశాస్త్రి|కౌతా ఆనంద మోహన శాస్త్రి]] 5. [[వేలూరి రాధాకృష్ణ]] 6. [[మజ్జి రామారావు]] 7. [[వేముల కామేశ్వరరావు]] 8. [[జింకా రామారావు]] 9. [[పిలకా లక్ష్మీ నరసింహమూర్తి]] 10. [[మాదేటి రాజాజి]] 11. [[పల్లా పర్సినాయుడు]] 12. [[రాయన గిరిధర్ గౌడ్]] 13. [[బొండా జగన్మోహనరావు]] 14. [[సురేష్ కడలి]] 15. [[రమేష్ గురజాల|రమేష్ గుర్జాల]] 16. [[మంచెం సుబ్రమణ్యేశ్వర రావు]] 17. [[బి.ఏ. రెడ్డి చిత్రకారుడు]] 18. [[దార్ల నాగేశ్వరరావు]] 19. [[దాసి సుదర్శన్]] 20. [[గంగాధర్ చిత్రకారుడు]] 21. [[వి. రమేష్]] 22. [[టి. వెంకన్న]] 23. [[పి. సాల్మన్ రాజు]] 24. [[ఉల్చి చిత్రకారుడు]] 25. [[రెడ్దప్ప నాయుడు]] 26. [[వి.వి. భగీరథి]] 27. [[పి.ఎస్. చంద్రశేఖర్]] 28. [[అంకాల వెంకట సుబ్బారావు]] 29. [[మారేమండ శ్రీనివాసరావు]] 30. [[ఉండ్రు ఆశీర్వాదం]] 31. [[మహమ్మద్ ఒస్మాన్ ఖాన్]] 32. [[కవితా దేవుస్కర్]] 33. [[వెల్లటూరి పూర్ణానంద శర్మ]] 34. [[పణితపు నాగేశ్వరరావు]] 35. [[కొండిపర్తి శేషగిరిరావు]] 36. [[గేదెల అప్పారావు]] 37. [[పొట్లూరి హనుమంతరావు]] 38. [[కాళ్ళ సత్యనారాయణ]] 40. [[సింగంపల్లి సత్యనారాయణ]] 41. [[బి.కె.ఎస్. వర్మ]] 42. [[దేవీప్రసాద్ చిత్రకారుడు]] 43. [[కూరెళ్ల శ్రీనివాస్]] 44. [[ఆత్మకూరు రామకృష్ణ]] 45. [[మహారాజ సాయాజీరావు యూనివర్సిటీ అఫ్ బరోడా]] 46. [[గూగుల్ ఆర్ట్స్ & కల్చర్]] 47. [[దేవరాజ్ దాకోజీ]] 48. [[వడ్లమాని మధుసూదనరావు]] 49. [[ఆదిత్య చారి]] 50. [[ఎస్. ఎమ్. పండిట్]] 51. [[నికోలస్ రోరిక్]] '''శిల్పకారులు''' 1. [[శ్రీనాథ రత్నశిల్పి వుడయార్]] 2. [[దేవు శంకర్]] 3. [[గవ్వ రవీంద్ర రెడ్డి]] 4. [[డి.యన్.వి. ప్రసాద్]] 5. [[అక్కల మంగయ్య]] 6. [[సుబోధ్ గుప్తా]] '''కార్టూనిస్టులు''' 1. [[కార్టూనిస్ట్ పాప]] ‎2. [[సుభాని (కార్టూనిస్ట్)]] 3. [[సురేంద్ర (కార్టూనిస్ట్)]] 4. [[భగవాన్ రెడ్డి]]. 5. [[బొమ్మన్ కార్టూనిస్ట్]] 6. [[నాగిశెట్టి (కార్టూనిస్ట్)]] 7. [[కార్టూనిస్ట్ అరుణ్]] 8. [[వర్చస్వి కార్టూనిస్ట్]] '''నాటక రంగం''' 1. [[మన్నె శ్రీనివాసరావు|మన్నే శ్రీనివాసరావు]] 2. [[బి.సి. కృష్ణ (నటుడు)]] 3. [[శేషయ్యగారిపల్లి అంజనప్ప]] 4. [[కోనేటి సుబ్బరాజు]] 5. [[వి.యస్. రాఘవాచారి]] 6. [[పి.వి.ఎన్. కృష్ణ]] 7. [[గుమ్మడి గోపాలకృష్ణ]] 8. [[వాడ్రేవు సుందరరావు]] '''ఇతరులు''' 1. [[మువ్వల పెరుమాళ్ళు]] 2. [[డాక్టర్ జంధ్యాల శంకర్]] 3. [[సింగంపల్లి అశోక్ కుమార్]] 4. [[జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ ఆటోనగర్ పారిశ్రామిక వాడ]] 5. [[తుమ్మలపల్లి వారి క్షేత్రయ్య కళాక్షేత్రం]] 6. [[సిద్ధార్థ కళాపీఠము]] 7. [[కిరణ్ ప్రభ]] 8. [[నాగళ్ళ గురుప్రసాదరావు]] 9. [[రావి రంగారావు]] 10. [[అబ్దుల్ రజాహుస్సేన్]] 11. [[కొప్పర్తి రాంబాబు]] 12. [[ఎం.ఆర్.వి. సత్యనారాయణ మూర్తి]] 13. [[జాన్సన్ చోరగుడి]] 14. [[వై.సి.వి. రెడ్డి]] 15. [[చెన్నాప్రగడ శర్మ]] 16. [[యం.సి. దాసు]] 17. [[బెజవాడ మెడికల్ అసోసియేషన్]] 18. [[జి.వి.ఆర్. ప్రభుత్వ సంగీత నృత్య కళాశాల]] 19. [[పాల్ మాక్సిమ్ నర్స్]] 20. [[వేమూరి బలరామ్]] 21. [[ఎం.ఎన్. రావు]] 22. [[రేడియో భానుమతి]] 23. [[డాక్టర్ మారు]] 24. [[లగడపాటి సంగయ్య]] 25. [[పూలబాల వెంకటప్రసాద్]] 26. [[జహంగీర్ ఆర్ట్ గ్యాలరీ]] 27. [[చిత్రాడ కిషోర్ కుమార్]] ==తెలుగు పుస్తక పరిచయాలు== 1. [[మానసార వాస్తుశాస్త్రం]] 2. [[ఆంధ్ర చిత్రకళా సంరక్షకుడు]] 3. [[శిల్ప, చిత్రకళ పరిణామం]] 4. [[దక్షిణాంధ్ర దారిదీపాలు]] 5. [[అగమ్యగమ్యాలు]] 6. [[ఆంధ్రగీతి-తెలుగు భాషా జాగృతి]] 7. [[హాస్యం శరణం గచ్ఛామి]] 8. [[మ్యూరల్స్ ఆఫ్ శ్రీకూర్మం టెంపుల్]] 9. [[చిత్రకళా తపస్వి రాజా రవివర్మ]] 10. [[ఈ జీవితానికి ఇది చాలు]] 11. [[టు ద పాయింట్ (సుభాని కార్టూన్స్)]] 12. [[ఆధునిక కవిత్వం-వైచిత్రీ ప్రియత్వం]] 13. [[కళాప్రపంచం (వ్యాస సంపుటి)]] ==అనువాదాలు == 1. [[బికాష్ భట్టాచార్జీ]] 2. [[సీవీ రాజు]] 3. [[ఆర్. సి. మెహతా]] 4. [[ఎన్. ఎస్. బెంద్రే]] 5. [[జ్యోతి భట్]] 6. [[రతన్ పరిమూ]] 7. [[మణీంద్ర అగ్రవాల్]] 8. [[ఓమ్ ప్రకాష్ అగర్వాల్]] 9. [[పరేష్ మైతీ]] 10. [[మాథుర్ సవానీ]] 11. [[లక్ష్మణ్ మహాదేవ్ చితాలే]] 12. [[బ్రహ్మదేవ్ రామ్ పండిట్]] 13. [[రాజేంద్ర టికు]] 14. [[బిమన్ బిహారీ దాస్]] 15. [[ఎస్. నరసింహ స్వామి]] 16. [[కె. ఎమ్. చెరియన్ (జర్నలిస్ట్)]] 17. [[లలిత కళా అకాడమీ]] 18. [[సోమనాథ్ హోరె]] 19. [[రాంకింకర్ బైజ్]] 20. [[ఎం.ఆర్. అచ్రేకర్]] 21. [[ధనరాజ్ భగత్]] 22. [[అచ్యుత్ కన్విందే]] 23. [[కైలాష్ చంద్ర మెహర్]] 24. [[ఎస్. షకీర్ అలీ]] 25. [[ముత్తయ్య స్థపతి]] 26. [[ఆలిస్ బోనర్]] 27. [[చింతామణి కర్]] 28. [[సుధీర్ రంజన్ ఖస్తగీర్]] 29. [[లక్ష్మణ్ పాయ్]] 30. [[శంఖో చౌధురి]] 31. [[అపూర్బా కిషోర్ బిర్]] 32. [[రాజ్ బిసారియా]] 33. [[తయబ్ మెహతా]] 34. [[డోరతీ చాకో]] 35. [[సుకుమార్ సేన్ (చరిత్రకారుడు)]] 36. [[బెన్ కింగ్స్‌లీ]] 37. [[నర్మదా ప్రసాద్ గుప్తా]] 38. [[జార్జ్ యో]] 39. [[ఖ్వాజా అహ్మద్ అబ్బాస్]] 40. [[జ్ఞాన చంద్ర ఘోష్]] 41. [[సదనం పి. వి. బాలకృష్ణన్]] 42. [[హబీబ్ రెహమాన్]] 43. [[లాల్జీ సింగ్]] 44. [[అశోక్ రాజగోపాల్]] 45. [[నీలకంఠ దాస్]] 46. [[సురీందర్ కుమార్ సామ]] 47. [[నరేష్ సోహల్]] 48. [[సర్వజ్ఞ సింగ్ కటియార్]] 49. [[లక్ష్మీ ప్రసాద్ సిహారే]] 50. [[అరూన్ పురీ]] 51. [[హృదయనాథ్ మంగేష్కర్]] 52. [[దల్వీర్ భండారీ]] 53. [[జుబిన్ మెహతా]] 54. [[బలరామ్ భార్గవ]] 55. [[ఆనంద్ స్వరూప్ ఆర్య]] 56. [[జోసెఫ్ హెచ్. పెరీరా]] 57. [[సరోజ్ గుప్తా]] 58. [[ఉస్తాద్ మొయినుద్దీన్ ఖాన్]] 59. [[మనోరంజన్ దాస్]] 60. [[గురుప్రసాద్ మహాపాత్ర]] 61. [[పి నారాయణ కురుప్]] 62. [[రామ్ సహాయ్ పాండే]] 63. [[తుషార్ కాంతి ఘోష్]] 64. [[కార్మెల్ బెర్క్‌సన్]] 65. [[మధుకర్ కేశవ్ ధవలీకర్]] 66. [[అర్మిడా ఫెర్నాండెజ్]] 67. [[ఎం. ఎస్. కృష్ణన్]] 68. [[వివేకానంద ముఖోపాధ్యాయ]] 69. [[ప్రతిభా సత్పతి]] 70. [[పద్మజ ఫెనానీ జోగ్లేకర్]] 71. [[మహారాజ్ కిషన్ భాన్]] 72. [[రోనెన్ సేన్]] 73. [[జతిన్ దాస్]] 74. [[రంగసామి ఎల్. కశ్యప్]] 75. [[హెచ్. సి. వర్మ]] 76. [[ఎన్. నారాయణ్ గాడ్బోలే]] 77. [[కైలాష్ సింగ్ శంఖాలా]] 78. [[నీలాంబర్ పంత్]] 79. [[హరి శంకర్ సింఘానియా]] 80. [[ఎబర్‌హార్డ్ ఫిషర్ (కళా చరిత్రకారుడు)]] 81. [[టి. ఎన్. మనోహరన్]] 82. [[మన్మోహన్ మహాపాత్రా]] 83. [[జాయ్ మైఖేల్]] 84. [[అస్తాద్ దేబూ]] 85. [[శ్రీనివాస్ వినాయక్ ఖలే]] 86. [[ప్రసాద్ సావ్కర్]] 87. [[మధు పండిట్ దాస]] 88. [[ఎ. సి. ఎన్. నంబియార్]] 89 [[పోథన్ జోసెఫ్]] 90. [[మను పరేఖ్]] 91. [[బువాంగి సైలో]] 92. [[గౌరవ్ ఖన్నా (బ్యాడ్మింటన్)]] 93. [[కె. విజయరాఘవన్]] 94. [[రవివర్మ మార్తాండ వర్మ]] 95. [[కృష్ణ కన్హాయి]] 96. [[కె. విజయ్ కుమార్]] 97. [[రమాకాంత్ శుక్లా]] 98. [[పెపిటా సేథ్]] 99. [[కళామండలం శివన్ నంబూద్రి]] 100. [[కెకూ ఎం. గాంధీ]] 101. [[కళామండలం శివన్ నంబూద్రి]] 102. [[సాకర్ ఖాన్ మంగనియర్]] 103. [[పి.కె. అయ్యంగార్]] 104. [[సురేంద్రనాథ్ కర్]] 105. [[భగవతి చరణ్ వర్మ]] 106. [[డోరతీ చాకో]] 107. [[మేరీ క్లబ్‌వాలా జాదవ్]] 108. [[డోరతీ చాకో]] 109. [[హరి మాధవ్ ముఖోపాధ్యాయ]] 110. [[ఇందు భూషణ్ సిన్హా]] 111. [[ఇమ్రాన్ షా (రచయిత)]] 112. [[ముజఫర్ అలీ]] 113. [[ఆద్య రంగాచార్య]] 114. [[ఆనంద శంకర్ రే]] 115. [[సూర్యదేవ్ సింగ్ బరేత్]] 116. [[నీలాంబర్ దేవ్ శర్మ]] 117. [[జితేంద్ర అభిషేకీ]] 118. [[కె. ఎన్. దండాయుధపాణి పిళ్ళై]] 120. [[జ్ఞాన్ చతుర్వేది]] 121. [[ఆదర్శ్ సేన్ ఆనంద్]] 122. [[జుగల్ కిషోర్ (వైద్యుడు)]] 123. [[బన్సీ కౌల్]] 124. [[యేషే డోర్జీ తోంగ్చి]] 125 [[కె. మాంగీ సింగ్]] 126. [[థాను పద్మనాభన్]] 127. [[అనిల్ కె. రాజవంశీ]] 128. [[జితేంద్ర హరిపాల్]] 129. [[రాజ్‌కుమార్ సింఘాజిత్ సింగ్]] 130. [[కృష్ణస్వామి స్వామినాథన్]] 131. [[అజయ్ వి. భట్]] 132 [[హర్భజన్ సింగ్ (పర్వతారోహకుడు)]] 133. [[కర్సన్‌భాయ్ పటేల్]] 134. [[శంకరనారాయణ మీనన్]] 135. [[అశోక్ చక్రధర్]] 136. [[పుష్పబెన్ మెహతా]] 137. [[ప్రహ్లాద్ చంద్ర తాసా]] (పద్మ భూషణ్) 138. [[నారాయణ పురుషోత్తమ మల్లయ్య]] 139. [[మహ్మద్ అమీన్ (చరిత్రకారుడు)]] 140. [[డాడీ పుదుంజీ]] 141. [[సంజయ్ గోవింద్ ధండే]] 142. [[సయ్యద్ ఇ. హస్నైన్]] 143. [[ధర్మ వీర]] 144. [[మహేష్ శర్మ (సామాజిక కార్యకర్త)]] 145. [[రాజేంద్ర కుమార్]] ==ప్రపంచ చిత్రకారులు-అనువాదాలు 2== 146.[[రెంబ్రాండ్]] 147. [[ఎఫ్.ఎన్. సౌజా]] 148. [[జార్జియో వసారి]] 149. [[రాఫెల్ (చిత్రకారుడు)]] 150. [[కిరణ్ నాడార్ మ్యూజియం ఆఫ్ ఆర్ట్]] 151. [[అబనీంద్రనాథ్ ఠాగూర్]] 152. [[గగనేంద్రనాథ్ ఠాగూర్]] 153. [[ముకుల్ చంద్ర దే]] 154. [[బెంగాల్ స్కూల్ ఆఫ్ ఆర్ట్]] 155. [[అసిత్ కుమార్ హల్దార్]] 156. [[సమీర్ మండల్]] 157. [[గవర్నమెంట్ కాలేజ్ ఆఫ్ ఆర్ట్ అండ్ క్రాఫ్ట్]] 158. [[కిసోరీ రాయ్]] 159. [[శక్తి బర్మన్]] 160. [[జహర్ దాస్‌గుప్తా]] 161. [[రాయల్ కాలేజ్ ఆఫ్ ఆర్ట్]] 162. [[జార్జ్ క్లాసెన్]] 163. [[ఆల్బ్‌రెక్ట్ డ్యూరర్]] 164. [[జామియా మిలియా ఇస్లామియా]] 165. [[గుస్తావ్ క్లిమ్ట్]] 166. [[డియెగో వెలాజ్‌క్వెజ్]] 167. [[జోహన్నెస్ వెర్మీర్]] 168. [[ది కిస్ (క్లిమ్ట్)]] 169. [[లాస్ మెనినాస్]] 170. [[గర్ల్ విత్ ఎ పెర్ల్ ఇయర్రింగ్]] 171. [[బ్రోంజినో]] 172. [[సాండ్రో బొటిసెల్లి]] 173. [[రాబర్టో కావల్లి]] 174. [[టిటియాన్]] 175. [[డొనాటెల్లో]] 176. [[మాసాసియో]] 177. [[వాసుదేవ్ కామత్]] 178. [[బాంబే ప్రోగ్రెసివ్ ఆర్టిస్ట్స్ గ్రూప్]] 179. [[చోళమండల్ ఆర్టిస్ట్స్ విలేజ్]] 180. [[కలకత్తా గ్రూప్]] 181. [[ప్రదోష్ దాస్‌గుప్తా]] 182. [[ఇండియన్ రాడికల్ పెయింటర్స్ అండ్ స్కల్ప్టర్స్ అసోసియేషన్]] 183. [[అగస్టే రోడిన్]] 184. [[కె. పి. కృష్ణకుమార్]] 185. [[ది థింకర్]] 186. [[కర్రీ బార్కర్]] 187. [[అబ్సెషన్ (2025 సినిమా)|అబ్సెషన్]] 188. [[ధీరజ్ చౌదరి]] 189. [[రాబిన్ మండల్]] 190. [[కె. కె. మీనన్]] 191. [[హిమ్మత్ షా]] 192. [[ఎస్. నందగోపాల్]] 193. [[చామరాజేంద్ర అకాడమీ ఆఫ్ విజువల్ ఆర్ట్స్]] 194. [[ది ఫోర్ ఎలిమెంట్స్ (ఆర్కింబోల్డో)]] 195. [[రాజీవ్ మల్హోత్రా]] 196. [[కునాల్ కమ్రా]] 197. [[గియుసేప్ ఆర్కింబోల్డో]] 198. [[ఫ్యోడర్ అలెక్సీవ్]] 199. [[ఇవాన్ ఐవాజోవ్‌స్కై]] 200. [[సైలోజ్ ముఖర్జీ]] 201. [[లూకా సినోరెల్లి]] ==గూగుల్ ఎడిటథాన్-4 అనువాదాలు== 1. [[భౌతిక శాస్త్రంలో నోబెల్ బహుమతి]] 2. [[గ్రీకు పురాణాలు]] 3. [[ఫ్లోరెన్స్]] 4. [[లాటిన్ లిపి]] 5. [[అపోలో]] 6. [[సాంచి]] 7. [[సౌందర్యశాస్త్రం]] 8. [[సంక్రాతి]] 9. [[అంతర్జాతీయ ప్రామాణీకరణ సంస్థ]] 10. [[నారింజ రంగు]] 11. [[చోళ రాజ్య దేవాలయాలు]] 12. [[హోకుసాయి]] 13. [[దీర్ఘచతురస్రం]] 14. [[భారతీయులు]] 15. [[అశోకుడి శాసనాలు]] 16. [[ఛత్రపతి శివాజీ మహారాజ్ వాస్తు సంగ్రహాలయం]] 17. [[మాయాదేవి (బుద్ధుని తల్లి)]] 18. [[వేలిముద్ర]] 19. [[ఇంద్రాణి]] 20. [[జాజికాయ]] 21. [[కొచ్చి అంతర్జాతీయ విమానాశ్రయం]] 22. [[సిందూరం]] 23. [[కంప్యూటింగ్]] 24. [[గ్రామీ అవార్డులు]] 25. [[ఇంగ్లీష్ వింగ్లిష్]] 26. [[తైల చిత్రలేఖనం]] 27. [[సాఫ్ట్‌వేర్ ఇంజనీరింగ్]] 28. [[రసము (సాహిత్యం)]] 29. [[ఆనందబజార్ పత్రిక]] 30. [[రాతప్రతి]] 31. [[అహ్మదాబాద్ విమానాశ్రయం]] 32. [[ఓడరేవు]] 33. [[అంతర్జాతీయ పౌర విమానయాన సంస్థ]] 34. [[కంపాలా]] 35. [[అకాడమీ]] 36. [[దేవదాస్ (1955 సినిమా)]] 37. [[నాట్యగత్తె విగ్రహం]] 38. [[మెట్ల బావి]] 39. [[పౌరసత్వం]] 40. [[సెలవుదినం]] 41. [[టోక్యో విశ్వవిద్యాలయం]] 42. [[ప్రపంచ బిలియనీర్ల జాబితా]] 43. [[విజువల్ స్టూడియో]] 44. [[సోనీ మొబైల్]] 45. [[బి.హెచ్.ఇ.ఎల్]] 46. [[మెట్ గాలా]] 47. [[మెట్రోపాలిటన్ మ్యూజియం ఆఫ్ ఆర్ట్]] 48. [[గూగుల్ న్యూస్]] 49. [[ఫిల్మ్ ఫేర్]] 50. [[గూగుల్ అల్లో]] 51. [[డిప్లొమా]] 52. [[ఫోటో జర్నలిజం]] 53. [[కాల ప్రయాణం]] 54. [[సుజుకి]] 55. [[ఫిలిప్స్]] 56. [[భారత్ ఎలక్ట్రానిక్స్ లిమిటెడ్]] 57. [[ఆన్‌లైన్ ప్రకటనలు]] 58. [[పింట్రెస్ట్]] 59. [[వడ్రంగం]] 60. [[వక్రరేఖ]] 61. [[రవీంద్ర సంగీతం]] 62. [[టైమ్స్ నౌ]] 63. [[ఎల్లో జర్నలిజం]] 64. [[భారతీయ మహిళా బ్యాంకు]] 65. [[ఆర్ (ప్రోగ్రామింగ్ భాష)]] 66. [[దృశ్య వర్ణపటం]] 67. [[పడుకగది]] 68. [[క్రీడా మైదానం]] 69. [[వ్యవస్థ]] 70. [[డాటా సైన్స్]] 71. [[డిస్కవరీ ఛానల్]] 72. [[ఐఐటీ పాట్నా]] 73. [[హిందూ మతంలో బుద్ధుడు]] 74. [[కోల్‌కతా మ్యూజియం ఆఫ్ మోడరన్ ఆర్ట్]] 75. [[నేషనల్ మ్యూజియం ఆఫ్ ఇండియా]] 76. [[భారతీయ మ్యూజియం]] 77. [[ఛత్రపతి శివాజీ మహారాజ్ వాస్తు సంగ్రహాలయం]] 78. [[బ్రిటిష్ మ్యూజియం]] 79. [[అమెరికన్ మ్యూజియం ఆఫ్ నేచురల్ హిస్టరీ]] 80. [[విక్టోరియా - ఆల్బర్ట్ మ్యూజియం]] 81. [[సైన్స్ మ్యూజియం, లండన్]] 82. [[స్టేట్ హెర్మిటేజ్ మ్యూజియం]] 83. [[నేషనల్ మ్యూజియం ఆఫ్ చైనా]] 84. [[మ్యూజియం ఆఫ్ సైన్స్ అండ్ ఇండస్ట్రీ]] 85. [[జర్మన్ మ్యూజియం ఆఫ్ టెక్నాలజీ]] 86. [[నేషనల్ గ్యాలరీ ఆఫ్ ఆర్ట్]] 87. [[మ్యూజియం ఆఫ్ ఫైన్ ఆర్ట్స్, బోస్టన్]] 88. [[కాపిటల్ మ్యూజియం]] 89. [[వియన్నా టెక్నికల్ మ్యూజియం]] 90. [[జెఫ్రీ హింటన్]] 91. [[చలనచిత్ర నిర్మాణం]] 92. [[సాల్ట్ లేక్ స్టేడియం]] 93. [[యూరాలజీ]] 94. [[యష్ రాజ్ ఫిల్మ్స్]] 95. [[హెచ్.బి.ఓ]] 96. [[చరిత్ర రచన]] 97. [[ఐరోపా చరిత్ర]] 98. [[ఎల్.ఈ.డి]] 99. [[సి. శివరామ మూర్తి]] 100. [[ఫిజియోథెరపీ]] 101. [[సంకేత పదం]] 102. [[జిప్ కోడ్]] 103. [[అంధేరీ]] 104. [[ఖగోళ శాస్త్రవేత్త]] 105. [[రాజ్ షమాని]] 106. [[గౌరవ్ చౌదరి (యూట్యూబర్)]] 107. [[శృతి గొట్టిపాటి]] 108. [[బని థాని]] 109. [[త్రీ గర్ల్స్ పెయింటింగ్]] 110. [[పాల్ గాగిన్]] 111. [[కె.సి.ఎస్. పణికర్]] 112. [[5-మినిట్ క్రాఫ్ట్స్]] 113. [[నీతి శాస్త్రం]] 114. [[భారతి ఖేర్]] 115. [[జోగేన్ చౌధురి]] ==గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 అనువాదాలు== 1. [[కుతుబ్ మీనార్ కాంప్లెక్స్]] 2. [[కాశ్మీర్ సుల్తానేట్]] 3. [[తెనాలిరామన్ (సినిమా)]] 4. [[ప్రాచీన కమ్యూనిజం]] 5. [[సూరదాస్]] 6. [[బార సంస్కృతి]] 7. [[ఖాన్ జహాన్ అలీ]] 8. [[పర్షియన్ యుద్ధ ఏనుగులు]] 9. [[కుముదేందు ముని]] 10. [[రామ్‌గంగ యుద్ధం]] 11. [[నందన యుద్ధం]] 12. [[మధుర విజయం]] 13. [[సోమపుర మహావిహారం]] 14. [[సాయపనేని నాయకులు]] 15. [[పండిత విహారం]] 16. [[జినసేనుడు]] 18. [[రామ కులశేఖర]] 19. [[కబీర్ పంత్]] 20. [[కాంస్య శిల్పం]] 21. [[హొయసల సాహిత్యం]] 22. [[రవిదాసియా]] 23. [[ధర్మ రాజా]] 24. [[బౌద్ధమతం, జైనమతం]] 26. [[బౌద్ధ ఆధునికవాదం]] 27. [[అసురుల జాబితా]] 28. [[నిజమైన బుద్ధ పాఠశాల]] 29. [[వేద సంస్కృతం]] 30. [[లిటిల్ బుద్ధ]] 31. [[బౌద్ధమతంలో మహిళలు]] 32. [[దేశాల వారీగా బౌద్ధమతం]] 33. [[బౌద్ధమతం, కులం]] 34. [[వుడెన్ ఫిష్]] 35. [[బౌద్ధ కళ]] 36. [[వివాహంపై బౌద్ధ దృక్పథం]] 37. [[ప్రపంచ బౌద్ధ సదస్సు]] 38. [[పగోడా]] 39. [[శ్రీలంకలోని స్థూపాలు]] 40. [[కంబోడియాలోని స్థూపాలు]] 41. [[బౌద్ధ సాహిత్యం]] 42. [[నేపాల్‌లోని స్థూపాలు]] 43. [[ఛేనా]] 44. [[అస్సాం టీ]] 45. [[బాంబే క్రికెట్ క్లబ్]] 46. [[అప్పం]] 47. [[బౌద్ధ జాతీయవాదం]] 48. [[సహజ]] 49. [[ప్రాణ విముక్తి]] 50. [[టిబెట్ కేంద్రం]] 51. [[బౌద్ధమతం శరీరం]] 52. [[కుర్కురే]] 53. [[ఖుదిరామ్ దాస్]] 54. [[నైలా కబీర్]] 55. [[ఉస్మాన్ సిరాజుద్దీన్]] 56. [[డార్జిలింగ్ సంస్కృతి]] 57. [[కలకత్తా రివర్‌సైడ్]] 58. [[మౌర్య కళ]] 59. [[గుప్త కళ]] 60. [[ఇండో-గ్రీక్ కళ]] 61. [[ఇందిరా గాంధీ నేషనల్ సెంటర్ ఫర్ ఆర్ట్స్]] 62. [[పీకాక్ కింగ్]] 63. [[సింధు లోయ నాగరికత మతం]] 64. [[భారతదేశ స్వర్ణయుగం]] 65. [[రామాయణం 3392 AD]] ..... 66. [[గుజరాత్ వాతావరణం]] ==నా ప్రమేయం ఉన్న తెవికీ పేజీల జాబితా== 1. [[దామెర్ల రామారావు]] 2. [[వడ్డాది పాపయ్య]] 3. [[విజయ్ రామ్]] 4. [[సిరందాసు వెంకట రామారావు]] 5. [[మాధవపెద్ది గోఖలే]] 6. [[వాసిరెడ్డి వేణుగోపాల్]] 7. [[నాగసూరి వేణుగోపాల్]] 8. [[సి.ఎస్.ఎన్. పట్నాయక్]] 9. [[అంట్యాకుల పైడిరాజు]] 10. [[మొక్కపాటి కృష్ణమూర్తి]] 11. [[సి.ఎన్.వెంకటరావు]] 12. [[బాపు]] 13. [[కొసనా ఈశ్వరరావు]] 14. [[బాలి (చిత్రకారుడు)]] 15. [[మళ్ళ జ్యోతిర్మయి]] 16. [[జయదేవ్]] 17. [[సత్యమూర్తి]] 18. [[శంకు]] 19. [[తులసీరాం]] 20. [[గీతా సుబ్బారావు]] 21. [[కొత్తపల్లి సరళాదేవి]] 22. [[భారతీయ చిత్రకళ]] 23. [[నందిని గౌడ్]] 24. [[అయినాల మల్లేశ్వరరావు]] 25. [[గోపరాజు సమరం]] 26. [[గుర్రం మల్లయ్య]] 27. [[పాకాల తిరుమల్ రెడ్డి]] 28. [[కాపు రాజయ్య]] 29. [[గణపతి స్థపతి]] 29. [[వేలు ఆనందాచారి]] 30. [[కణ్వశ్రీ]] 31. [[మోహన్ (చిత్రకారుడు)]] 32. [[ఆకాశవాణి కేంద్రం, విజయవాడ]] 33. [[నందలాల్ బోస్]] ఫోటోలు చేర్చిన వ్యాసాలు : 1. [[చొక్కాపు వెంకటరమణ]] 2. [[అంట్యాకుల పైడిరాజు]] 3. [[కళాధర్]] 4. [[గబ్బిట దుర్గాప్రసాద్]] 5. [[యద్దనపూడి సులోచనారాణి]] 6. [[బలభద్రపాత్రుని రమణి]] 7. [[పెళ్లకూరు జయప్రద]] 8. [[కె.ఎన్. మల్లీశ్వరి]] 9. [[సి.వి.సర్వేశ్వరశర్మ]] 10. [[శీలా వీర్రాజు]] 11. [[చుండూరి మృణాళిని]] 12. [[గుత్తికొండ సుబ్బారావు]] 13. [[కార్టూనిస్ట్ టీవీ]] 14. [[కొమ్మనాపల్లి గణపతిరావు]] 15. [[కుప్పిలి పద్మ]] 16. [[చిల్లర భవానీదేవి]] 17. [[చంద్ర (కళాకారుడు)]] 18. [[బండి నారాయణస్వామి]] 19. [[కోకా విమలకుమారి]] 20. [[కొండూరు వీరరాఘవాచార్యులు]] 21. [[చింతకింది శ్రీనివాసరావు]] 22. [[శారదా శ్రీనివాసన్]] 23. [[వంగూరి చిట్టెన్ రాజు]] 24. [[మామిడిపూడి కృష్ణమూర్తి]] 25. [[పాలగుమ్మి విశ్వనాథం]] 26. [[బి.ఎన్. శాస్త్రి]] 27. [[నవోదయ రామమోహనరావు]] 28. [[షణ్ముఖి ఆంజనేయ రాజు]] 29. [[గబ్బిట దుర్గాప్రసాద్]] 30. [[లల్లాదేవి]] ==మూలాలు== {{మూలాల జాబితా}} * https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.386109 * https://archive.org/details/64kalalu-12years ==మూలాలు== {{మూలాలజాబితా}} [[వర్గం:తెలుగు వికీపీడియనులు]] [[వర్గం:ఆంధ్రప్రదేశ్ వికీపీడియనులు]] [[వర్గం:కృష్ణా జిల్లా వికీపీడియనులు]] [[వర్గం:అనువాద పరికరాన్ని వాడే వాడుకరులు]] [[వర్గం:తెలుగు వికీపీడియా సభ్యులు]] {{User IND Citiz}}{{అక్షరదోష నిర్మూలన దళ సభ్యుడు}}{{User Wikipedian For|year=2021|month=06|day=01}} 8wxzbkmv2123r1j8fcuq8t9ycjkwcww 4908746 4908735 2026-07-20T11:33:34Z Kalasagary 107518 /* గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 అనువాదాలు */ 4908746 wikitext text/x-wiki {{Userboxtop| నా గురించి}} {{Babel|te|en-2}} {{చిత్రలేఖనం}} {{యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-2 సభ్యులు}} {{Userboxbottom}} ==పరిచయం== నమస్తే నా పేరు [[కళాసాగర్ యల్లపు]], నేను చిత్రకారుడను, కార్టూనిస్టును, [[రచయిత]]ను. నేను తెలుగు వికీపీడియా లో [[2020]] నుండి వ్యాసాలు రాస్తున్నాను. పుట్టింది [[పశ్చిమ గోదావరి]] జిల్లా [[మంచిలి]] గ్రామం, [[డిసెంబరు]] 10 న,[[1971]] లో. తల్లిదండ్రులు యల్లపు నరసింహమూర్తి, లక్ష్మీకాంతం. పెయింటింగ్ లోను, జర్నలిజంలోనూ డిప్లొమా చేసి, 1993 సం. నుండి [[విజయవాడ]]లో స్థిరపడి వివిధ పబ్లికేషన్స్ లోనూ, పత్రికల్లోనూ చిత్రకారుడిగా, ఇలస్ట్రేటర్ గా పనిచేశాను. ప్రస్తుతం [[విజయవాడ]]లో ఒక సాఫ్ట్ వేర్ కంపెనీలో యూజర్ ఇంటర్ ఫేస్ డిజైనర్ (User Interface Designer)గా పని చేస్తున్నాను.    ==నా కార్యకలాపాలు== [[2001]] సం.లో ఆంధ్రా ఆర్టిస్టు, స్కల్ఫ్టర్స్ అండ్ కార్టూనిస్టు అసోసియేషన్ (AASCA)ను స్థాపించి, రాష్ట్రంలో నున్న సుమారు 500 మంది చిత్రకారుల, శిల్పుల, కార్టూనిస్టుల పరిచయాలతో 'ఆంధ్రకళాదర్శిని-1', 'ఆంధ్రకళాదర్శిని-2 లను ప్రచురించాను. ఈ పుస్తకాలు కళాకారుల మధ్య సత్సంబంధాలు నెలకొల్పడానికి, వారికి గుర్తింపురావడానికి ఎంతో తోడ్పడ్డాయి. [[ఆంధ్రప్రదేశ్]] చిత్ర, శిల్ప కళాచరిత్రను తెలియజేసే 'తెలుగు చిత్రకళా వైభవం' పేరుతో 40 నిమిషాల వీడియో డాక్యుమెంటరీని, రంగుల రారాజు [[వడ్డాది పాపయ్య]] గారి చిత్రాలతో, జీవితచరిత్రను తెలియజేసే డాక్యుమెంటరీ సి.డి.ని రూపొందించాను. 165 మంది తెలుగు కార్టూనిస్టుల పరిచయాలతో-కార్టూన్లతో 2021లో '[[కొంటెబొమ్మల బ్రహ్మలు]]' పుస్తకాన్ని ప్రచురించాను. 'ఆస్కా' వ్యవస్థాపక కార్యదర్శిగా ఉంటూ రాష్ట్రస్థాయిలో అనేక పెయింటింగ్, కార్టూన్ పోటీలు, ప్రదర్శనలు, వర్కుషాప్లు నిర్వహించాను. [[2002]] సంవత్సరం [[విజయవాడ]]లో [[జయదేవ్]] గారు ముఖ్య అతిధిగా 'కార్టూన్ మేళా' ను నిర్వహించాను. [[విజయవాడ]] ఆర్ట్ సొసైటి కి ఉపాధ్యక్షులుగా 2022 నుండి [[2024]] వరకు వున్నాను. [[వడ్డాది పాపయ్య]] శతజయంతి ఉత్సవాలు: [[2021]] సం.లో వపా శతజయంతి (1921-2021) వేడుకలు [[విశాఖపట్నం]], [[విజయవాడ]]లలో నిర్వహించి, ఈ సందర్భంగా వపా చిత్రకళా ప్రదర్శనతో పాటు నేను, చలపతిరావు సంపాదకత్వం వహించిన 'వపాకు వందనం' రంగుల బొమ్మలతో ప్రచురించిన శతజయంతి ప్రత్యేక సంచికను ఆవిష్కరించాము. ఆర్ట్ ఆఫ్ [[ఆంధ్రప్రదేశ్]] (Art of Andhra Pradesh book-కాపీ టేబుల్ బుక్): [[ఆంధ్రప్రదేశ్]] చెందిన చిత్రకారులు, శిల్పులు, గ్రాఫిక్ ఆర్టిస్టులు, సినీ పోస్టర్ డిజైన్ ఆర్టిస్టులు, ఇలస్ట్రేటర్స్, ఆర్ట్ & క్రాఫ్ట్ హస్తకళాకారుల కృషిని మనకు అందించారు. ఇందులో 300 మంది కళాకారుల సమగ్ర జీవిత చిత్రణతో పాటు, మన సంస్కృతిని ప్రతిబింబించే చిత్రాలు ఎంపిక చేసి A4 సైజులో ఆర్ట్ పేపర్ పై రంగుల్లో ప్రచురించిన పుస్తకానికి సంపాదకత్వం వహించాను.   ==64కళలు.కాం (www.64kalalu.com) == ప్రపంచంలో ఏ ప్రాంతం నుంచైనా ఇంటర్నెట్ లో చదువుకునేందుకు, కళాకారులను ప్రోత్సహించేందుకు 64కళలు డాట్ కామ్ (సకల కళల సమాహారం) అంతర్జాల పత్రిక (https://64kalalu.com/) పేరుతో వెబ్ మేగజైను [[నవంబర్]], 2010సం.లో ప్రారంభించాను. <ref>[https://64kalalu.com/ 64 కళలు సకల కళల సమాహారం వెబ్ మేగజైన్]</ref>. ఈ వెబ్ మేగజైనుకు సంపాదకులుగా పుష్కరకాలంగా పత్రికను నిర్వహిస్తున్నాను. ఇందులో కళారంగానికి సంబంధించిన సకలకళల సమాచారం అందుబాటులో ఉంటుంది. ఇది పూర్తి ఉచితం. ఇంటర్నెట్ సౌకర్యం ఉన్న ప్రతీవారు చదువుకోవచ్చు.   ప్రముఖ పత్రికలలో కళారంగాలపై, కళాకారుల గురించి వందలాది వ్యాసాలు రాశాను. 2006 సం.లో [[ప్రపంచ ఆరోగ్య సంస్థ]] 'పొగాకు వ్యతిరేక దినోత్సవం' సందర్భంగా నిర్వహించిన అంతర్జాతీయ కార్టూన్ పోటీలలో “బెస్ట్ కార్టూనిస్ట్” అవార్డు అందుకున్నాను. అనేక చిత్రకళా ప్రదర్శలలోనూ, సెమినార్లలోనూ పాల్గొని ఎన్నో బహుమతులు అందుకున్నాను. [[చిత్రకళ]], కార్టూన్ కళలపై [[ఆకాశవాణి]] లోను, [[దూరదర్శన్ (టివి ఛానల్)|దూరదర్శన్]] లోను పలు ప్రసంగాలు, ఇంటర్వ్యూలు నిర్వహించాను. అనేక పెయింటింగ్, కార్టూన్ పోటీలకు న్యాయనిర్ణేతగా వ్యవహరించాను. [[2010]] సం.లో కోనసీమ చిత్రకళాపరిషత్, [[అమలాపురం]] వారి రజతోత్సవాలలో 'చిత్రకళా వైజయంతి' పురస్కారం అందుకున్నాను. ==తెవికి లో నా వ్యాసాలు== '''చిత్రకారులు''' 1. [[కౌతా రామమోహన శాస్త్రి]] ‎ 2. [[గుర్రం మల్లయ్య]] 3. [[పన్నూరు శ్రీపతి]] ‎ 4. [[కౌతా ఆనందమోహనశాస్త్రి|కౌతా ఆనంద మోహన శాస్త్రి]] 5. [[వేలూరి రాధాకృష్ణ]] 6. [[మజ్జి రామారావు]] 7. [[వేముల కామేశ్వరరావు]] 8. [[జింకా రామారావు]] 9. [[పిలకా లక్ష్మీ నరసింహమూర్తి]] 10. [[మాదేటి రాజాజి]] 11. [[పల్లా పర్సినాయుడు]] 12. [[రాయన గిరిధర్ గౌడ్]] 13. [[బొండా జగన్మోహనరావు]] 14. [[సురేష్ కడలి]] 15. [[రమేష్ గురజాల|రమేష్ గుర్జాల]] 16. [[మంచెం సుబ్రమణ్యేశ్వర రావు]] 17. [[బి.ఏ. రెడ్డి చిత్రకారుడు]] 18. [[దార్ల నాగేశ్వరరావు]] 19. [[దాసి సుదర్శన్]] 20. [[గంగాధర్ చిత్రకారుడు]] 21. [[వి. రమేష్]] 22. [[టి. వెంకన్న]] 23. [[పి. సాల్మన్ రాజు]] 24. [[ఉల్చి చిత్రకారుడు]] 25. [[రెడ్దప్ప నాయుడు]] 26. [[వి.వి. భగీరథి]] 27. [[పి.ఎస్. చంద్రశేఖర్]] 28. [[అంకాల వెంకట సుబ్బారావు]] 29. [[మారేమండ శ్రీనివాసరావు]] 30. [[ఉండ్రు ఆశీర్వాదం]] 31. [[మహమ్మద్ ఒస్మాన్ ఖాన్]] 32. [[కవితా దేవుస్కర్]] 33. [[వెల్లటూరి పూర్ణానంద శర్మ]] 34. [[పణితపు నాగేశ్వరరావు]] 35. [[కొండిపర్తి శేషగిరిరావు]] 36. [[గేదెల అప్పారావు]] 37. [[పొట్లూరి హనుమంతరావు]] 38. [[కాళ్ళ సత్యనారాయణ]] 40. [[సింగంపల్లి సత్యనారాయణ]] 41. [[బి.కె.ఎస్. వర్మ]] 42. [[దేవీప్రసాద్ చిత్రకారుడు]] 43. [[కూరెళ్ల శ్రీనివాస్]] 44. [[ఆత్మకూరు రామకృష్ణ]] 45. [[మహారాజ సాయాజీరావు యూనివర్సిటీ అఫ్ బరోడా]] 46. [[గూగుల్ ఆర్ట్స్ & కల్చర్]] 47. [[దేవరాజ్ దాకోజీ]] 48. [[వడ్లమాని మధుసూదనరావు]] 49. [[ఆదిత్య చారి]] 50. [[ఎస్. ఎమ్. పండిట్]] 51. [[నికోలస్ రోరిక్]] '''శిల్పకారులు''' 1. [[శ్రీనాథ రత్నశిల్పి వుడయార్]] 2. [[దేవు శంకర్]] 3. [[గవ్వ రవీంద్ర రెడ్డి]] 4. [[డి.యన్.వి. ప్రసాద్]] 5. [[అక్కల మంగయ్య]] 6. [[సుబోధ్ గుప్తా]] '''కార్టూనిస్టులు''' 1. [[కార్టూనిస్ట్ పాప]] ‎2. [[సుభాని (కార్టూనిస్ట్)]] 3. [[సురేంద్ర (కార్టూనిస్ట్)]] 4. [[భగవాన్ రెడ్డి]]. 5. [[బొమ్మన్ కార్టూనిస్ట్]] 6. [[నాగిశెట్టి (కార్టూనిస్ట్)]] 7. [[కార్టూనిస్ట్ అరుణ్]] 8. [[వర్చస్వి కార్టూనిస్ట్]] '''నాటక రంగం''' 1. [[మన్నె శ్రీనివాసరావు|మన్నే శ్రీనివాసరావు]] 2. [[బి.సి. కృష్ణ (నటుడు)]] 3. [[శేషయ్యగారిపల్లి అంజనప్ప]] 4. [[కోనేటి సుబ్బరాజు]] 5. [[వి.యస్. రాఘవాచారి]] 6. [[పి.వి.ఎన్. కృష్ణ]] 7. [[గుమ్మడి గోపాలకృష్ణ]] 8. [[వాడ్రేవు సుందరరావు]] '''ఇతరులు''' 1. [[మువ్వల పెరుమాళ్ళు]] 2. [[డాక్టర్ జంధ్యాల శంకర్]] 3. [[సింగంపల్లి అశోక్ కుమార్]] 4. [[జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ ఆటోనగర్ పారిశ్రామిక వాడ]] 5. [[తుమ్మలపల్లి వారి క్షేత్రయ్య కళాక్షేత్రం]] 6. [[సిద్ధార్థ కళాపీఠము]] 7. [[కిరణ్ ప్రభ]] 8. [[నాగళ్ళ గురుప్రసాదరావు]] 9. [[రావి రంగారావు]] 10. [[అబ్దుల్ రజాహుస్సేన్]] 11. [[కొప్పర్తి రాంబాబు]] 12. [[ఎం.ఆర్.వి. సత్యనారాయణ మూర్తి]] 13. [[జాన్సన్ చోరగుడి]] 14. [[వై.సి.వి. రెడ్డి]] 15. [[చెన్నాప్రగడ శర్మ]] 16. [[యం.సి. దాసు]] 17. [[బెజవాడ మెడికల్ అసోసియేషన్]] 18. [[జి.వి.ఆర్. ప్రభుత్వ సంగీత నృత్య కళాశాల]] 19. [[పాల్ మాక్సిమ్ నర్స్]] 20. [[వేమూరి బలరామ్]] 21. [[ఎం.ఎన్. రావు]] 22. [[రేడియో భానుమతి]] 23. [[డాక్టర్ మారు]] 24. [[లగడపాటి సంగయ్య]] 25. [[పూలబాల వెంకటప్రసాద్]] 26. [[జహంగీర్ ఆర్ట్ గ్యాలరీ]] 27. [[చిత్రాడ కిషోర్ కుమార్]] ==తెలుగు పుస్తక పరిచయాలు== 1. [[మానసార వాస్తుశాస్త్రం]] 2. [[ఆంధ్ర చిత్రకళా సంరక్షకుడు]] 3. [[శిల్ప, చిత్రకళ పరిణామం]] 4. [[దక్షిణాంధ్ర దారిదీపాలు]] 5. [[అగమ్యగమ్యాలు]] 6. [[ఆంధ్రగీతి-తెలుగు భాషా జాగృతి]] 7. [[హాస్యం శరణం గచ్ఛామి]] 8. [[మ్యూరల్స్ ఆఫ్ శ్రీకూర్మం టెంపుల్]] 9. [[చిత్రకళా తపస్వి రాజా రవివర్మ]] 10. [[ఈ జీవితానికి ఇది చాలు]] 11. [[టు ద పాయింట్ (సుభాని కార్టూన్స్)]] 12. [[ఆధునిక కవిత్వం-వైచిత్రీ ప్రియత్వం]] 13. [[కళాప్రపంచం (వ్యాస సంపుటి)]] ==అనువాదాలు == 1. [[బికాష్ భట్టాచార్జీ]] 2. [[సీవీ రాజు]] 3. [[ఆర్. సి. మెహతా]] 4. [[ఎన్. ఎస్. బెంద్రే]] 5. [[జ్యోతి భట్]] 6. [[రతన్ పరిమూ]] 7. [[మణీంద్ర అగ్రవాల్]] 8. [[ఓమ్ ప్రకాష్ అగర్వాల్]] 9. [[పరేష్ మైతీ]] 10. [[మాథుర్ సవానీ]] 11. [[లక్ష్మణ్ మహాదేవ్ చితాలే]] 12. [[బ్రహ్మదేవ్ రామ్ పండిట్]] 13. [[రాజేంద్ర టికు]] 14. [[బిమన్ బిహారీ దాస్]] 15. [[ఎస్. నరసింహ స్వామి]] 16. [[కె. ఎమ్. చెరియన్ (జర్నలిస్ట్)]] 17. [[లలిత కళా అకాడమీ]] 18. [[సోమనాథ్ హోరె]] 19. [[రాంకింకర్ బైజ్]] 20. [[ఎం.ఆర్. అచ్రేకర్]] 21. [[ధనరాజ్ భగత్]] 22. [[అచ్యుత్ కన్విందే]] 23. [[కైలాష్ చంద్ర మెహర్]] 24. [[ఎస్. షకీర్ అలీ]] 25. [[ముత్తయ్య స్థపతి]] 26. [[ఆలిస్ బోనర్]] 27. [[చింతామణి కర్]] 28. [[సుధీర్ రంజన్ ఖస్తగీర్]] 29. [[లక్ష్మణ్ పాయ్]] 30. [[శంఖో చౌధురి]] 31. [[అపూర్బా కిషోర్ బిర్]] 32. [[రాజ్ బిసారియా]] 33. [[తయబ్ మెహతా]] 34. [[డోరతీ చాకో]] 35. [[సుకుమార్ సేన్ (చరిత్రకారుడు)]] 36. [[బెన్ కింగ్స్‌లీ]] 37. [[నర్మదా ప్రసాద్ గుప్తా]] 38. [[జార్జ్ యో]] 39. [[ఖ్వాజా అహ్మద్ అబ్బాస్]] 40. [[జ్ఞాన చంద్ర ఘోష్]] 41. [[సదనం పి. వి. బాలకృష్ణన్]] 42. [[హబీబ్ రెహమాన్]] 43. [[లాల్జీ సింగ్]] 44. [[అశోక్ రాజగోపాల్]] 45. [[నీలకంఠ దాస్]] 46. [[సురీందర్ కుమార్ సామ]] 47. [[నరేష్ సోహల్]] 48. [[సర్వజ్ఞ సింగ్ కటియార్]] 49. [[లక్ష్మీ ప్రసాద్ సిహారే]] 50. [[అరూన్ పురీ]] 51. [[హృదయనాథ్ మంగేష్కర్]] 52. [[దల్వీర్ భండారీ]] 53. [[జుబిన్ మెహతా]] 54. [[బలరామ్ భార్గవ]] 55. [[ఆనంద్ స్వరూప్ ఆర్య]] 56. [[జోసెఫ్ హెచ్. పెరీరా]] 57. [[సరోజ్ గుప్తా]] 58. [[ఉస్తాద్ మొయినుద్దీన్ ఖాన్]] 59. [[మనోరంజన్ దాస్]] 60. [[గురుప్రసాద్ మహాపాత్ర]] 61. [[పి నారాయణ కురుప్]] 62. [[రామ్ సహాయ్ పాండే]] 63. [[తుషార్ కాంతి ఘోష్]] 64. [[కార్మెల్ బెర్క్‌సన్]] 65. [[మధుకర్ కేశవ్ ధవలీకర్]] 66. [[అర్మిడా ఫెర్నాండెజ్]] 67. [[ఎం. ఎస్. కృష్ణన్]] 68. [[వివేకానంద ముఖోపాధ్యాయ]] 69. [[ప్రతిభా సత్పతి]] 70. [[పద్మజ ఫెనానీ జోగ్లేకర్]] 71. [[మహారాజ్ కిషన్ భాన్]] 72. [[రోనెన్ సేన్]] 73. [[జతిన్ దాస్]] 74. [[రంగసామి ఎల్. కశ్యప్]] 75. [[హెచ్. సి. వర్మ]] 76. [[ఎన్. నారాయణ్ గాడ్బోలే]] 77. [[కైలాష్ సింగ్ శంఖాలా]] 78. [[నీలాంబర్ పంత్]] 79. [[హరి శంకర్ సింఘానియా]] 80. [[ఎబర్‌హార్డ్ ఫిషర్ (కళా చరిత్రకారుడు)]] 81. [[టి. ఎన్. మనోహరన్]] 82. [[మన్మోహన్ మహాపాత్రా]] 83. [[జాయ్ మైఖేల్]] 84. [[అస్తాద్ దేబూ]] 85. [[శ్రీనివాస్ వినాయక్ ఖలే]] 86. [[ప్రసాద్ సావ్కర్]] 87. [[మధు పండిట్ దాస]] 88. [[ఎ. సి. ఎన్. నంబియార్]] 89 [[పోథన్ జోసెఫ్]] 90. [[మను పరేఖ్]] 91. [[బువాంగి సైలో]] 92. [[గౌరవ్ ఖన్నా (బ్యాడ్మింటన్)]] 93. [[కె. విజయరాఘవన్]] 94. [[రవివర్మ మార్తాండ వర్మ]] 95. [[కృష్ణ కన్హాయి]] 96. [[కె. విజయ్ కుమార్]] 97. [[రమాకాంత్ శుక్లా]] 98. [[పెపిటా సేథ్]] 99. [[కళామండలం శివన్ నంబూద్రి]] 100. [[కెకూ ఎం. గాంధీ]] 101. [[కళామండలం శివన్ నంబూద్రి]] 102. [[సాకర్ ఖాన్ మంగనియర్]] 103. [[పి.కె. అయ్యంగార్]] 104. [[సురేంద్రనాథ్ కర్]] 105. [[భగవతి చరణ్ వర్మ]] 106. [[డోరతీ చాకో]] 107. [[మేరీ క్లబ్‌వాలా జాదవ్]] 108. [[డోరతీ చాకో]] 109. [[హరి మాధవ్ ముఖోపాధ్యాయ]] 110. [[ఇందు భూషణ్ సిన్హా]] 111. [[ఇమ్రాన్ షా (రచయిత)]] 112. [[ముజఫర్ అలీ]] 113. [[ఆద్య రంగాచార్య]] 114. [[ఆనంద శంకర్ రే]] 115. [[సూర్యదేవ్ సింగ్ బరేత్]] 116. [[నీలాంబర్ దేవ్ శర్మ]] 117. [[జితేంద్ర అభిషేకీ]] 118. [[కె. ఎన్. దండాయుధపాణి పిళ్ళై]] 120. [[జ్ఞాన్ చతుర్వేది]] 121. [[ఆదర్శ్ సేన్ ఆనంద్]] 122. [[జుగల్ కిషోర్ (వైద్యుడు)]] 123. [[బన్సీ కౌల్]] 124. [[యేషే డోర్జీ తోంగ్చి]] 125 [[కె. మాంగీ సింగ్]] 126. [[థాను పద్మనాభన్]] 127. [[అనిల్ కె. రాజవంశీ]] 128. [[జితేంద్ర హరిపాల్]] 129. [[రాజ్‌కుమార్ సింఘాజిత్ సింగ్]] 130. [[కృష్ణస్వామి స్వామినాథన్]] 131. [[అజయ్ వి. భట్]] 132 [[హర్భజన్ సింగ్ (పర్వతారోహకుడు)]] 133. [[కర్సన్‌భాయ్ పటేల్]] 134. [[శంకరనారాయణ మీనన్]] 135. [[అశోక్ చక్రధర్]] 136. [[పుష్పబెన్ మెహతా]] 137. [[ప్రహ్లాద్ చంద్ర తాసా]] (పద్మ భూషణ్) 138. [[నారాయణ పురుషోత్తమ మల్లయ్య]] 139. [[మహ్మద్ అమీన్ (చరిత్రకారుడు)]] 140. [[డాడీ పుదుంజీ]] 141. [[సంజయ్ గోవింద్ ధండే]] 142. [[సయ్యద్ ఇ. హస్నైన్]] 143. [[ధర్మ వీర]] 144. [[మహేష్ శర్మ (సామాజిక కార్యకర్త)]] 145. [[రాజేంద్ర కుమార్]] ==ప్రపంచ చిత్రకారులు-అనువాదాలు 2== 146.[[రెంబ్రాండ్]] 147. [[ఎఫ్.ఎన్. సౌజా]] 148. [[జార్జియో వసారి]] 149. [[రాఫెల్ (చిత్రకారుడు)]] 150. [[కిరణ్ నాడార్ మ్యూజియం ఆఫ్ ఆర్ట్]] 151. [[అబనీంద్రనాథ్ ఠాగూర్]] 152. [[గగనేంద్రనాథ్ ఠాగూర్]] 153. [[ముకుల్ చంద్ర దే]] 154. [[బెంగాల్ స్కూల్ ఆఫ్ ఆర్ట్]] 155. [[అసిత్ కుమార్ హల్దార్]] 156. [[సమీర్ మండల్]] 157. [[గవర్నమెంట్ కాలేజ్ ఆఫ్ ఆర్ట్ అండ్ క్రాఫ్ట్]] 158. [[కిసోరీ రాయ్]] 159. [[శక్తి బర్మన్]] 160. [[జహర్ దాస్‌గుప్తా]] 161. [[రాయల్ కాలేజ్ ఆఫ్ ఆర్ట్]] 162. [[జార్జ్ క్లాసెన్]] 163. [[ఆల్బ్‌రెక్ట్ డ్యూరర్]] 164. [[జామియా మిలియా ఇస్లామియా]] 165. [[గుస్తావ్ క్లిమ్ట్]] 166. [[డియెగో వెలాజ్‌క్వెజ్]] 167. [[జోహన్నెస్ వెర్మీర్]] 168. [[ది కిస్ (క్లిమ్ట్)]] 169. [[లాస్ మెనినాస్]] 170. [[గర్ల్ విత్ ఎ పెర్ల్ ఇయర్రింగ్]] 171. [[బ్రోంజినో]] 172. [[సాండ్రో బొటిసెల్లి]] 173. [[రాబర్టో కావల్లి]] 174. [[టిటియాన్]] 175. [[డొనాటెల్లో]] 176. [[మాసాసియో]] 177. [[వాసుదేవ్ కామత్]] 178. [[బాంబే ప్రోగ్రెసివ్ ఆర్టిస్ట్స్ గ్రూప్]] 179. [[చోళమండల్ ఆర్టిస్ట్స్ విలేజ్]] 180. [[కలకత్తా గ్రూప్]] 181. [[ప్రదోష్ దాస్‌గుప్తా]] 182. [[ఇండియన్ రాడికల్ పెయింటర్స్ అండ్ స్కల్ప్టర్స్ అసోసియేషన్]] 183. [[అగస్టే రోడిన్]] 184. [[కె. పి. కృష్ణకుమార్]] 185. [[ది థింకర్]] 186. [[కర్రీ బార్కర్]] 187. [[అబ్సెషన్ (2025 సినిమా)|అబ్సెషన్]] 188. [[ధీరజ్ చౌదరి]] 189. [[రాబిన్ మండల్]] 190. [[కె. కె. మీనన్]] 191. [[హిమ్మత్ షా]] 192. [[ఎస్. నందగోపాల్]] 193. [[చామరాజేంద్ర అకాడమీ ఆఫ్ విజువల్ ఆర్ట్స్]] 194. [[ది ఫోర్ ఎలిమెంట్స్ (ఆర్కింబోల్డో)]] 195. [[రాజీవ్ మల్హోత్రా]] 196. [[కునాల్ కమ్రా]] 197. [[గియుసేప్ ఆర్కింబోల్డో]] 198. [[ఫ్యోడర్ అలెక్సీవ్]] 199. [[ఇవాన్ ఐవాజోవ్‌స్కై]] 200. [[సైలోజ్ ముఖర్జీ]] 201. [[లూకా సినోరెల్లి]] ==గూగుల్ ఎడిటథాన్-4 అనువాదాలు== 1. [[భౌతిక శాస్త్రంలో నోబెల్ బహుమతి]] 2. [[గ్రీకు పురాణాలు]] 3. [[ఫ్లోరెన్స్]] 4. [[లాటిన్ లిపి]] 5. [[అపోలో]] 6. [[సాంచి]] 7. [[సౌందర్యశాస్త్రం]] 8. [[సంక్రాతి]] 9. [[అంతర్జాతీయ ప్రామాణీకరణ సంస్థ]] 10. [[నారింజ రంగు]] 11. [[చోళ రాజ్య దేవాలయాలు]] 12. [[హోకుసాయి]] 13. [[దీర్ఘచతురస్రం]] 14. [[భారతీయులు]] 15. [[అశోకుడి శాసనాలు]] 16. [[ఛత్రపతి శివాజీ మహారాజ్ వాస్తు సంగ్రహాలయం]] 17. [[మాయాదేవి (బుద్ధుని తల్లి)]] 18. [[వేలిముద్ర]] 19. [[ఇంద్రాణి]] 20. [[జాజికాయ]] 21. [[కొచ్చి అంతర్జాతీయ విమానాశ్రయం]] 22. [[సిందూరం]] 23. [[కంప్యూటింగ్]] 24. [[గ్రామీ అవార్డులు]] 25. [[ఇంగ్లీష్ వింగ్లిష్]] 26. [[తైల చిత్రలేఖనం]] 27. [[సాఫ్ట్‌వేర్ ఇంజనీరింగ్]] 28. [[రసము (సాహిత్యం)]] 29. [[ఆనందబజార్ పత్రిక]] 30. [[రాతప్రతి]] 31. [[అహ్మదాబాద్ విమానాశ్రయం]] 32. [[ఓడరేవు]] 33. [[అంతర్జాతీయ పౌర విమానయాన సంస్థ]] 34. [[కంపాలా]] 35. [[అకాడమీ]] 36. [[దేవదాస్ (1955 సినిమా)]] 37. [[నాట్యగత్తె విగ్రహం]] 38. [[మెట్ల బావి]] 39. [[పౌరసత్వం]] 40. [[సెలవుదినం]] 41. [[టోక్యో విశ్వవిద్యాలయం]] 42. [[ప్రపంచ బిలియనీర్ల జాబితా]] 43. [[విజువల్ స్టూడియో]] 44. [[సోనీ మొబైల్]] 45. [[బి.హెచ్.ఇ.ఎల్]] 46. [[మెట్ గాలా]] 47. [[మెట్రోపాలిటన్ మ్యూజియం ఆఫ్ ఆర్ట్]] 48. [[గూగుల్ న్యూస్]] 49. [[ఫిల్మ్ ఫేర్]] 50. [[గూగుల్ అల్లో]] 51. [[డిప్లొమా]] 52. [[ఫోటో జర్నలిజం]] 53. [[కాల ప్రయాణం]] 54. [[సుజుకి]] 55. [[ఫిలిప్స్]] 56. [[భారత్ ఎలక్ట్రానిక్స్ లిమిటెడ్]] 57. [[ఆన్‌లైన్ ప్రకటనలు]] 58. [[పింట్రెస్ట్]] 59. [[వడ్రంగం]] 60. [[వక్రరేఖ]] 61. [[రవీంద్ర సంగీతం]] 62. [[టైమ్స్ నౌ]] 63. [[ఎల్లో జర్నలిజం]] 64. [[భారతీయ మహిళా బ్యాంకు]] 65. [[ఆర్ (ప్రోగ్రామింగ్ భాష)]] 66. [[దృశ్య వర్ణపటం]] 67. [[పడుకగది]] 68. [[క్రీడా మైదానం]] 69. [[వ్యవస్థ]] 70. [[డాటా సైన్స్]] 71. [[డిస్కవరీ ఛానల్]] 72. [[ఐఐటీ పాట్నా]] 73. [[హిందూ మతంలో బుద్ధుడు]] 74. [[కోల్‌కతా మ్యూజియం ఆఫ్ మోడరన్ ఆర్ట్]] 75. [[నేషనల్ మ్యూజియం ఆఫ్ ఇండియా]] 76. [[భారతీయ మ్యూజియం]] 77. [[ఛత్రపతి శివాజీ మహారాజ్ వాస్తు సంగ్రహాలయం]] 78. [[బ్రిటిష్ మ్యూజియం]] 79. [[అమెరికన్ మ్యూజియం ఆఫ్ నేచురల్ హిస్టరీ]] 80. [[విక్టోరియా - ఆల్బర్ట్ మ్యూజియం]] 81. [[సైన్స్ మ్యూజియం, లండన్]] 82. [[స్టేట్ హెర్మిటేజ్ మ్యూజియం]] 83. [[నేషనల్ మ్యూజియం ఆఫ్ చైనా]] 84. [[మ్యూజియం ఆఫ్ సైన్స్ అండ్ ఇండస్ట్రీ]] 85. [[జర్మన్ మ్యూజియం ఆఫ్ టెక్నాలజీ]] 86. [[నేషనల్ గ్యాలరీ ఆఫ్ ఆర్ట్]] 87. [[మ్యూజియం ఆఫ్ ఫైన్ ఆర్ట్స్, బోస్టన్]] 88. [[కాపిటల్ మ్యూజియం]] 89. [[వియన్నా టెక్నికల్ మ్యూజియం]] 90. [[జెఫ్రీ హింటన్]] 91. [[చలనచిత్ర నిర్మాణం]] 92. [[సాల్ట్ లేక్ స్టేడియం]] 93. [[యూరాలజీ]] 94. [[యష్ రాజ్ ఫిల్మ్స్]] 95. [[హెచ్.బి.ఓ]] 96. [[చరిత్ర రచన]] 97. [[ఐరోపా చరిత్ర]] 98. [[ఎల్.ఈ.డి]] 99. [[సి. శివరామ మూర్తి]] 100. [[ఫిజియోథెరపీ]] 101. [[సంకేత పదం]] 102. [[జిప్ కోడ్]] 103. [[అంధేరీ]] 104. [[ఖగోళ శాస్త్రవేత్త]] 105. [[రాజ్ షమాని]] 106. [[గౌరవ్ చౌదరి (యూట్యూబర్)]] 107. [[శృతి గొట్టిపాటి]] 108. [[బని థాని]] 109. [[త్రీ గర్ల్స్ పెయింటింగ్]] 110. [[పాల్ గాగిన్]] 111. [[కె.సి.ఎస్. పణికర్]] 112. [[5-మినిట్ క్రాఫ్ట్స్]] 113. [[నీతి శాస్త్రం]] 114. [[భారతి ఖేర్]] 115. [[జోగేన్ చౌధురి]] ==గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 అనువాదాలు== 1. [[కుతుబ్ మీనార్ కాంప్లెక్స్]] 2. [[కాశ్మీర్ సుల్తానేట్]] 3. [[తెనాలిరామన్ (సినిమా)]] 4. [[ప్రాచీన కమ్యూనిజం]] 5. [[సూరదాస్]] 6. [[బార సంస్కృతి]] 7. [[ఖాన్ జహాన్ అలీ]] 8. [[పర్షియన్ యుద్ధ ఏనుగులు]] 9. [[కుముదేందు ముని]] 10. [[రామ్‌గంగ యుద్ధం]] 11. [[నందన యుద్ధం]] 12. [[మధుర విజయం]] 13. [[సోమపుర మహావిహారం]] 14. [[సాయపనేని నాయకులు]] 15. [[పండిత విహారం]] 16. [[జినసేనుడు]] 18. [[రామ కులశేఖర]] 19. [[కబీర్ పంత్]] 20. [[కాంస్య శిల్పం]] 21. [[హొయసల సాహిత్యం]] 22. [[రవిదాసియా]] 23. [[ధర్మ రాజా]] 24. [[బౌద్ధమతం, జైనమతం]] 26. [[బౌద్ధ ఆధునికవాదం]] 27. [[అసురుల జాబితా]] 28. [[నిజమైన బుద్ధ పాఠశాల]] 29. [[వేద సంస్కృతం]] 30. [[లిటిల్ బుద్ధ]] 31. [[బౌద్ధమతంలో మహిళలు]] 32. [[దేశాల వారీగా బౌద్ధమతం]] 33. [[బౌద్ధమతం, కులం]] 34. [[వుడెన్ ఫిష్]] 35. [[బౌద్ధ కళ]] 36. [[వివాహంపై బౌద్ధ దృక్పథం]] 37. [[ప్రపంచ బౌద్ధ సదస్సు]] 38. [[పగోడా]] 39. [[శ్రీలంకలోని స్థూపాలు]] 40. [[కంబోడియాలోని స్థూపాలు]] 41. [[బౌద్ధ సాహిత్యం]] 42. [[నేపాల్‌లోని స్థూపాలు]] 43. [[ఛేనా]] 44. [[అస్సాం టీ]] 45. [[బాంబే క్రికెట్ క్లబ్]] 46. [[అప్పం]] 47. [[బౌద్ధ జాతీయవాదం]] 48. [[సహజ]] 49. [[ప్రాణ విముక్తి]] 50. [[టిబెట్ కేంద్రం]] 51. [[బౌద్ధమతం శరీరం]] 52. [[కుర్కురే]] 53. [[ఖుదిరామ్ దాస్]] 54. [[నైలా కబీర్]] 55. [[ఉస్మాన్ సిరాజుద్దీన్]] 56. [[డార్జిలింగ్ సంస్కృతి]] 57. [[కలకత్తా రివర్‌సైడ్]] 58. [[మౌర్య కళ]] 59. [[గుప్త కళ]] 60. [[ఇండో-గ్రీక్ కళ]] 61. [[ఇందిరా గాంధీ నేషనల్ సెంటర్ ఫర్ ఆర్ట్స్]] 62. [[పీకాక్ కింగ్]] 63. [[సింధు లోయ నాగరికత మతం]] 64. [[భారతదేశ స్వర్ణయుగం]] 65. [[రామాయణం 3392 AD]] ..... 66. [[గుజరాత్ వాతావరణం]] 67. [[భారత కాలమానం]] ==నా ప్రమేయం ఉన్న తెవికీ పేజీల జాబితా== 1. [[దామెర్ల రామారావు]] 2. [[వడ్డాది పాపయ్య]] 3. [[విజయ్ రామ్]] 4. [[సిరందాసు వెంకట రామారావు]] 5. [[మాధవపెద్ది గోఖలే]] 6. [[వాసిరెడ్డి వేణుగోపాల్]] 7. [[నాగసూరి వేణుగోపాల్]] 8. [[సి.ఎస్.ఎన్. పట్నాయక్]] 9. [[అంట్యాకుల పైడిరాజు]] 10. [[మొక్కపాటి కృష్ణమూర్తి]] 11. [[సి.ఎన్.వెంకటరావు]] 12. [[బాపు]] 13. [[కొసనా ఈశ్వరరావు]] 14. [[బాలి (చిత్రకారుడు)]] 15. [[మళ్ళ జ్యోతిర్మయి]] 16. [[జయదేవ్]] 17. [[సత్యమూర్తి]] 18. [[శంకు]] 19. [[తులసీరాం]] 20. [[గీతా సుబ్బారావు]] 21. [[కొత్తపల్లి సరళాదేవి]] 22. [[భారతీయ చిత్రకళ]] 23. [[నందిని గౌడ్]] 24. [[అయినాల మల్లేశ్వరరావు]] 25. [[గోపరాజు సమరం]] 26. [[గుర్రం మల్లయ్య]] 27. [[పాకాల తిరుమల్ రెడ్డి]] 28. [[కాపు రాజయ్య]] 29. [[గణపతి స్థపతి]] 29. [[వేలు ఆనందాచారి]] 30. [[కణ్వశ్రీ]] 31. [[మోహన్ (చిత్రకారుడు)]] 32. [[ఆకాశవాణి కేంద్రం, విజయవాడ]] 33. [[నందలాల్ బోస్]] ఫోటోలు చేర్చిన వ్యాసాలు : 1. [[చొక్కాపు వెంకటరమణ]] 2. [[అంట్యాకుల పైడిరాజు]] 3. [[కళాధర్]] 4. [[గబ్బిట దుర్గాప్రసాద్]] 5. [[యద్దనపూడి సులోచనారాణి]] 6. [[బలభద్రపాత్రుని రమణి]] 7. [[పెళ్లకూరు జయప్రద]] 8. [[కె.ఎన్. మల్లీశ్వరి]] 9. [[సి.వి.సర్వేశ్వరశర్మ]] 10. [[శీలా వీర్రాజు]] 11. [[చుండూరి మృణాళిని]] 12. [[గుత్తికొండ సుబ్బారావు]] 13. [[కార్టూనిస్ట్ టీవీ]] 14. [[కొమ్మనాపల్లి గణపతిరావు]] 15. [[కుప్పిలి పద్మ]] 16. [[చిల్లర భవానీదేవి]] 17. [[చంద్ర (కళాకారుడు)]] 18. [[బండి నారాయణస్వామి]] 19. [[కోకా విమలకుమారి]] 20. [[కొండూరు వీరరాఘవాచార్యులు]] 21. [[చింతకింది శ్రీనివాసరావు]] 22. [[శారదా శ్రీనివాసన్]] 23. [[వంగూరి చిట్టెన్ రాజు]] 24. [[మామిడిపూడి కృష్ణమూర్తి]] 25. [[పాలగుమ్మి విశ్వనాథం]] 26. [[బి.ఎన్. శాస్త్రి]] 27. [[నవోదయ రామమోహనరావు]] 28. [[షణ్ముఖి ఆంజనేయ రాజు]] 29. [[గబ్బిట దుర్గాప్రసాద్]] 30. [[లల్లాదేవి]] ==మూలాలు== {{మూలాల జాబితా}} * https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.386109 * https://archive.org/details/64kalalu-12years ==మూలాలు== {{మూలాలజాబితా}} [[వర్గం:తెలుగు వికీపీడియనులు]] [[వర్గం:ఆంధ్రప్రదేశ్ వికీపీడియనులు]] [[వర్గం:కృష్ణా జిల్లా వికీపీడియనులు]] [[వర్గం:అనువాద పరికరాన్ని వాడే వాడుకరులు]] [[వర్గం:తెలుగు వికీపీడియా సభ్యులు]] {{User IND Citiz}}{{అక్షరదోష నిర్మూలన దళ సభ్యుడు}}{{User Wikipedian For|year=2021|month=06|day=01}} npg7phqs1d14xt4pgqqsgxmbfuocr3w 0 339774 4908422 4901771 2026-07-19T13:20:50Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 4908422 wikitext text/x-wiki 1914 - 1917 మధ్య, [[మొదటి ప్రపంచ యుద్ధం]] జరుగుతున్న సమయంలో [[బ్రిటిష్ సామ్రాజ్యం|బ్రిటిషు సామ్రాజ్యంపై]] తిరుగుబాటును లేవదీసేందుకు [[భారత స్వాతంత్ర్యోద్యమం|భారతీయ జాతీయవాద]] సమూహాలు చేసిన వరుస ప్రయత్నాలను '''హిందూ-జర్మన్ కుట్ర''' ^{[[హిందూ జర్మను కుట్ర#పేరుపై వివరణ| (పేరుపై వివరణ)]]} అంటారు. [[భారత స్వాతంత్ర విప్లవోద్యమం|ప్రచ్ఛన్నంలో ఉన్న భారత విప్లవకారులు]], అమెరికాలో ప్రవాసంలో ఉన్న లేదా బహిష్కరించబడిన జాతీయవాదులూ కలిసి ఈ తిరుగుబాటును రూపొందించారు. యుద్ధానికి ముందరి దశాబ్ద కాలంలో [[గదర్ పార్టీ]], జర్మనీలోని భారత స్వాతంత్ర్య కమిటీ కూడా ఇందులో భాగంగా ఉన్నాయి.<ref name="Plowman 843">{{Harvnb|Plowman|2003|p=84}}</ref><ref name="Hoover2523">{{Harvnb|Hoover|1985|p=252}}</ref><ref name="GBrown300">{{Harvnb|Brown|1948|p=300}}</ref> యుద్ధం ప్రారంభం తోనే కుట్ర కూడా మొదలైంది. జర్మన్ విదేశాంగ కార్యాలయం[[శాన్ ఫ్రాన్సిస్కో|, శాన్ ఫ్రాన్సిస్కోలోని]] జర్మనీ రాయబార కార్యాలయం, ఒట్టోమన్ టర్కీ, ఐరిష్ రిపబ్లికన్ ఉద్యమం నుండి ఈ కుట్రకు విస్తృతమైన మద్దతు లభించింది. అత్యంత ముఖ్యంగా, పంజాబ్ నుండి [[సింగపూరు|సింగపూర్]] వరకు బ్రిటిషు భారత సైన్యంలో తిరుగుబాటును లేవదీయడానికీ, అశాంతిని ప్రేరేపించడానికీ ఈ కుట్ర ప్రయత్నించింది. దీన్ని 1915 ఫిబ్రవరిలో దీన్ని అమలు చేసి, [[భారత ఉపఖండము|భారత ఉపఖండంలో]] బ్రిటిషు పాలనను పడగొట్టాలనేది ప్రణాళిక. బ్రిటిషు నిఘా వ్యవస్థ గదర్ ఉద్యమంలోకి చొరబడి కీలక వ్యక్తులను అరెస్టు చేసి, ఫిబ్రవరి తిరుగుబాటును ఛేదించింది. భారతదేశంలోని చిన్న యూనిట్లు, సైనిక శిబిరాల్లో రేగిన తిరుగుబాట్లను కూడా అణిచివేసారు. ఇండో-జర్మన్ కూటమి చేస్తున్న కుట్రల ఛేదనే లక్ష్యంగా ప్రపంచవ్యాప్తంగా బ్రిటిషు నిఘా వ్యవస్థ పనిచేసింది. తిరుగుబాటుదారుల మరిన్ని ప్రయత్నాలను విజయవంతంగా నిరోధించింది. 1917 ''లో [[ఆనీ లార్సెన్ వ్యవహారం|ఆనీ లార్సెన్]]'' [[ఆనీ లార్సెన్ వ్యవహారం|వ్యవహారం]]<nowiki/>లో అమెరికన్ గూఢచార సంస్థలు కీలక వ్యక్తులను అరెస్టు చేశాయి. భారతదేశంలో లాహోర్ కుట్ర కేసుపై జరిగిన విచారణతో పాటే అమెరికాలో హిందూ జర్మన్ కుట్ర విచారణ కూడా జరిగింది. ఆ సమయంలో అది అమెరికాలో జరిగిన అత్యంత సుదీర్ఘమైన, అత్యంత ఖరీదైన విచారణ.<ref name="Plowman 843"/> ఈ సంఘటనల పరంపర [[భారత స్వాతంత్ర్యోద్యమం|భారత స్వాతంత్ర్య ఉద్యమానికి]] కీలకమైనది. బ్రిటిషు వారు భారతదేశం పట్ల తమ విధానాన్ని సంస్కరించుకోవడంలో ఇది ప్రధాన కారకం.<ref name="Popplewell4">{{Harvnb|Popplewell|1995|p=4}}</ref> [[రెండవ ప్రపంచ యుద్ధం|రెండవ ప్రపంచ యుద్ధ సమయంలో]] జర్మనీ లోను, జపాను ఆక్రమించుకున్న ఆగ్నేయాసియాలోనూ ఇలాంటి ప్రయత్నాలే జరిగాయి. [[సుభాష్ చంద్రబోస్]] ఇండియన్ లీజియన్ను, [[ఆజాద్ హింద్ ఫౌజ్|భారత జాతీయ సైన్యాన్నీ]] (ఆజాద్ హింద్ ఫౌజ్) ఏర్పాటు చేశాడు. ఇటలీలో మహ్మద్ ఇక్బాల్ షెడాయ్, ''బట్టాగ్లియోన్ ఆజాద్ హిందూస్తాన్‌''ను ఏర్పాటు చేశాడు. == పేరుపై వివరణ == ఈ కుట్రకు 'హిందూ కుట్ర' అని, 'ఇండో జర్మను కుట్ర' అని, 'గదర్ కుట్ర' అని, 'జర్మను కుట్ర' అనీ అనేక పేర్లున్నాయి.<ref name="Plowman82">{{Harvnb|Plowman|2003|p=82}}</ref><ref name="Jensen83">{{Harvnb|Jensen|1979|p=83}}</ref><ref name="PlowmanFN2">{{Harvnb|Plowman|2003|p=Footnote 2}}</ref><ref name="Isemonger">{{Harvnb|Isemonger|Slattery|1919|p=}}</ref><ref name="Waldorfweb">{{cite web|url=http://www.whereincity.com/india/great-indians/freedom-fighters/bagha-jatin.php|title=Bagha Jatin|publisher=whereinthecity.com|access-date=10 December 2007|archive-date=18 డిసెంబరు 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081218140426/http://www.whereincity.com/india/great-indians/freedom-fighters/bagha-jatin.php|url-status=dead}}</ref> ''హిందూ-జర్మన్ కుట్ర'' అనే పదం అమెరికాలో ఆనీ లార్సెన్ కుట్రను బహిర్గతం చేయడానికి, అమెరికా తటస్థతను ఉల్లంఘించినందుకు భారతీయ జాతీయవాదులు, శాన్ ఫ్రాన్సిస్కోలోని జర్మన్ కాన్సులేట్ సిబ్బందిపై విచారణకూ చాలా దగ్గరి సంబంధం కలిగి ఉంది. ఈ సంఘటనపై అమెరికాలో జరిగిన విచారణను హిందూ-జర్మన్ కుట్ర విచారణ అని పిలుస్తారు. మీడియాలో కూడా ఈ కుట్రను ఆ పేరుతోనే రాసారు (ఆ తర్వాత అనేక మంది చరిత్రకారులు దాన్ని అధ్యయనం చేశారు). అయితే, ఈ కుట్రలో హిందువులు, జర్మన్‌లు మాత్రమే కాకుండా, గణనీయమైన సంఖ్యలో ముస్లింలు, పంజాబీ సిక్కులు కూడా పాల్గొన్నారు. జర్మన్, టర్కిష్ ప్రమేయం కంటే ముందే బలమైన ఐరిష్ మద్దతు కూడా ఉంది. అమెరికాలో భారతీయులను విమర్శించే సందర్భంలో సాధారణంగా ఏ మతస్థులనైనా హిందూ అనే పదం తోనే ఉదహరించేవారు. అలాగే, ''కుట్ర'' అనేది కూడా ప్రతికూల అర్థాలతో కూడిన పదం. అమెరికా జర్మనీకి వ్యతిరేకంగా యుద్ధంలో చేరబోతున్న సమయంలో భారతీయ విప్లవకారులను అప్రతిష్ఠపాలు చేయడానికి హిందూ కుట్ర అనే పదాన్ని ప్రభుత్వం ఉపయోగించింది.<ref name="Jensen652">{{harvnb|Jensen|1979|p=65}}</ref><ref>{{harvnb|Jensen|1979|p=67}}</ref><ref name="Strother308">{{harvnb|Strother|2004|p=308}}</ref> 'గదర్ కుట్ర' అనే పదాన్ని ప్రత్యేకించి భారతదేశంలో 1915 ఫిబ్రవరిలో జరిగిన తిరుగుబాటును సూచించేందుకు వాడతారు, అయితే 'జర్మన్ కుట్ర' లేదా 'క్రిస్మస్ నాటి కుట్ర' అనే పదాలు 1915 శరదృతువులో జతిన్ ముఖర్జీకి ఆయుధాలను రవాణా చేసే ప్రణాళికలను సూచించేందుకు వాడతారు. ఇండో-జర్మన్ కుట్ర అనే పదాన్ని సాధారణంగా ఆగ్నేయాసియాలో ప్రణాళికలను సూచించడానికి, యుద్ధం ముగింపులో కుట్ర యొక్క అవశేషంగా మిగిలిపోయిన కాబూల్‌కు మిషన్‌ను సూచించడానికి కూడా ఉపయోగిస్తారు. ఇవన్నీ పెద్ద కుట్రలో భాగమే. అమెరికన్ కోణాన్ని సమీక్షించే చాలా మంది పండితులు హిందూ-జర్మన్ కుట్ర, హిందూ-కుట్ర లేదా గదర్ కుట్ర అనే పేరును ఉపయోగిస్తారు. అయితే ఆగ్నేయాసియా నుండి ఐరోపా ద్వారా అమెరికా వరకూ సాగిన మొత్తం కుట్రను సమీక్షించే సందర్భంలో ఇండో-జర్మన్ కుట్ర అనే పదాన్ని తరచుగా ఉపయోగిస్తారు.<ref name="Waldorfweb" /><ref>{{cite web|url=http://www.waldorf.edu/news/nm/anmviewer.asp?a=360|title=Dr. Matt Plowman to have conference paper published|date=14 April 2005|publisher=Waldorf College|url-status=dead|archive-url=https://archive.today/20121215115635/http://www.waldorf.edu/news/nm/anmviewer.asp?a=360|archive-date=15 December 2012|access-date=10 December 2007}}</ref> బ్రిటిషు భారతదేశంలో, ఈ సంఘటనలపై దర్యాప్తు చేసిన రౌలట్ కమిటీ, దాన్ని "దేశద్రోహ కుట్ర"గా పేర్కొంది. == నేపథ్యం == 19 వ శతాబ్దం చివరి దశాబ్దాలలో భారతదేశంలో వచ్చిన సామాజిక, ఆర్థిక, రాజకీయ మార్పుల ఫలితంగా దేశంలో జాతీయవాదం బలపడింది.<ref name="Desai30">{{Harvnb|Desai|2005|p=30}}</ref><ref name="Desai43">{{Harvnb|Desai|2005|p=43}}</ref><ref name="Desai93">{{Harvnb|Desai|2005|p=93}}</ref><ref name="Desai125">{{Harvnb|Desai|2005|p=125}}</ref><ref name="Desai154">{{Harvnb|Desai|2005|p=154}}</ref> [[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్|1885 లో స్థాపించబడిన భారత జాతీయ కాంగ్రెస్]], రాజకీయ సరళీకరణ, స్వయంప్రతిపత్తిల కోసం చేసే డిమాండ్లకు ప్రధాన వేదికగా వెలుగు లోకి వచ్చింది. 1890 లలో ప్రచ్ఛన్న సమూహాల స్థాపనతో జాతీయవాద ఉద్యమం పెరిగింది. [[మహారాష్ట్ర]], [[మద్రాసు ప్రెసిడెన్సీ|మద్రాస్]], దక్షిణ భారతదేశంలోని ఇతర ప్రదేశాలలో వచ్చిన ఉద్యమాలు చిన్నవైనప్పటికీ గుర్తించదగినవే. కానీ [[బెంగాల్]], పంజాబ్‌లో మాత్రం ఈ ఉద్యమాలు బలంగా, తీవ్రంగా, హింసాత్మకంగా మారాయి.<ref name="Yadav6">{{Harvnb|Yadav|1992|p=6}}</ref> బెంగాల్‌లో విప్లవకారులు పట్టణ మధ్యతరగతి భద్రలోక్ కమ్యూనిటీకి చెందిన విద్యావంతులైన యువకులను చేర్చుకోగా'','' పంజాబ్‌లో గ్రామీణ, సైనిక సమాజాలకు చెందినవారు ఉద్యమంలో చేరారు. ఈ కుట్రలో భాగమైన ఇతర సంఘటనలు: * 1915 సింగపూర్ తిరుగుబాటు * [[ఆనీ లార్సెన్ వ్యవహారం|ఆనీ లార్సెన్ ఆయుధాల రవాణా]] * జుగాంతర్ -జర్మన్ కుట్రలు * జర్మనీ మిషన్ కాబూల్ * భారతదేశంలోని కానాట్ రేంజర్స్ తిరుగుబాటు * 1916 లో బ్లాక్ టామ్ పేలుడు. మొదటి ప్రపంచ యుద్ధంలో మధ్యప్రాచ్య యుద్ధరంగంలో బ్రిటిషు భారత సైన్యాన్ని నాశనం చేసే ప్రయత్నాలు కూడా కుట్రలో భాగమే. === ప్రచ్ఛన్న భారతీయ విప్లవకారులు === [[దస్త్రం:Rash_bihari_bose.jpg|ఎడమ|thumb| [[రాస్‌ బిహారి బోస్‌|రాష్ బిహారీ బోస్]], ఢిల్లీ -లాహోర్ కుట్రకు ఆ తరువాత, ఫిబ్రవరి కుట్రకూ ప్రధాన నాయకుడు ]] [[బెంగాల్ విభజన (1905)|1905 లో]] వివాదాస్పదమైన బెంగాల్ విభజన విస్తృతమైన రాజకీయ ప్రభావాన్ని చూపింది. భారతదేశంలోను, విదేశాలలోనూ తీవ్రమైన జాతీయవాద అభిప్రాయానికి ప్రేరణగా నిలిచిన ఈ అంశం, భారతీయ విప్లవకారులకు కేంద్రబిందువు లాంటి సమస్యగా మారింది. జుగంతర్, [[అనుశీలన్ సమితి]] వంటి విప్లవ సంస్థలు 20 వ శతాబ్దంలో ఉద్భవించాయి. 1907 లో బెంగాల్ లెఫ్టినెంట్-గవర్నర్ సర్ ఆండ్రూ ఫ్రేజర్‌ని చంపడానికి చేసిన ప్రయత్నంతో సహా, అధికారులు, ప్రముఖ ప్రజాప్రతినిధులు, భారతీయ విప్లవద్రోహుల హత్యలు, హత్యాయత్నాల వంటి ముఖ్యమైన సంఘటనలు జరిగాయి. జుగంతర్ సభ్యుడు [[రాస్‌ బిహారి బోస్‌|రాష్ బిహారీ బోస్]] నేతృత్వంలో 1912 ఢిల్లీ-లాహోర్ కుట్రలో అప్పటి భారత వైస్రాయ్ చార్లెస్ హార్డింగ్‌ని హత్య చేయడానికి ప్రయత్నించినప్పుడు విషయాలు తారస్థాయికి చేరాయి. ఈ సంఘటన తర్వాత, బెంగాలీ, పంజాబీల విప్లవకారులను నాశనం చేయడానికి బ్రిటిషు భారతీయ పోలీసులు కేంద్రీకృత ప్రయత్నాలు చేశారు. దీంతో కొంతకాలం పాటు ఉద్యమం తీవ్ర ఒత్తిడికి గురైనప్పటికీ, రాష్ బిహారీ మాత్రం దాదాపు మూడు సంవత్సరాల పాటు పట్టుబడకుండా తప్పించుకున్నాడు. 1914 లో మొదటి ప్రపంచ యుద్ధం ప్రారంభమయ్యే సమయానికి, పంజాబ్, బెంగాల్‌లలో విప్లవోద్యమం పుంజుకుంది. బెంగాల్‌లో ఉద్యమానికి ఫ్రెంచ్ స్థావరమైన చందర్‌నాగూర్ సురక్షితమైన స్థానంగా ఉండేది. రాష్ట్ర పరిపాలనను స్తంభింపజేయడం మినహా ఏమైనా చెయ్యగలిగేంతటి బలం ఉద్యమానికి ఉండేది. భారతదేశంలో సాయుధ విప్లవం కోసం జరిగిన తొలి కుట్ర గురించిన ప్రస్తావన ''నిక్సన్ యొక్క రివల్యూషనరీ ఆర్గనైజేషన్ నివేదికలో'' కనిపిస్తుంది, 1912 లో [[కోల్‌కాతా|కలకత్తా]] పర్యటనలో ఉన్న జర్మనీ యువరాజును జతిన్ ముఖర్జీ (బాఘా జతిన్), [[ఎం.ఎన్.రాయ్|నరేన్ భట్టాచార్య]]లు కలిసినట్లు ఈ నివేదికలో రాసారు. ఆయుధాలు, మందుగుండు సామగ్రిని అందిస్తాం అనే భరోసాను వాళ్ళు యువరాజు నుండి పొందారు.<ref>''Terrorism in Bengal'', Compiled and Edited by A.K. Samanta, Government of West Bengal, 1995, Vol. II, p625. </ref> అదే సమయంలో, బలమైన పాన్-ఇస్లామిక్ ఉద్యమం ప్రధానంగా భారతదేశంలోని ఉత్తర, వాయవ్య ప్రాంతాలలో అభివృద్ధి చెందడం మొదలైంది. 1914 లో యుద్ధం ప్రారంభంలో, ఈ ఉద్యమ సభ్యులు కుట్రలో ముఖ్యమైన భాగంగా ఏర్పడ్డారు. బెంగాల్ విభజన సమయంలో, [[శ్యామ్‌జీ కృష్ణ వర్మ]] లండన్‌లో [[ఇండియా హౌస్|ఇండియా హౌస్‌]]<nowiki/>ను స్థాపించాడు. [[భికాజీ రుస్తుం కామా|మేడమ్ భికాజీ కామా]], [[లాలా లజపతిరాయ్]], ఎస్ఆర్ రాణా, [[దాదాభాయి నౌరోజీ|దాదాభాయ్ నౌరోజీ]] వంటి ప్రముఖ ప్రవాస భారతీయుల నుండి విస్తృత మద్దతును పొందాడు. భారతీయ విద్యార్థుల నివాసంగా కనబడే ఈ సంస్థ వాస్తవానికి జాతీయవాద అభిప్రాయాన్ని, స్వాతంత్ర్య సాధన కృషినీ ప్రోత్సహించడానికి ప్రయత్నించింది. ఇండియా హౌస్ [[మదన్ లాల్ ధింగ్రా|ML ధింగ్రా]], [[వినాయక్ దామోదర్ సావర్కర్|VD సావర్కర్]], VN ఛటర్జీ, MPT ఆచార్య, లాలా హర్ దయాళ్ వంటి యువ తీవ్రవాద కార్యకర్తలను ఆకర్షించింది.<ref name="Bhavans3">{{cite web|url=http://www.bhavans.info/heritage/champakchatto.asp|title=Champak-Chatto" And the Berlin Committee|publisher=Bharatiya Vidya Bhavan|access-date=4 November 2007|archive-date=8 జూన్ 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080608220240/http://www.bhavans.info/heritage/champakchatto.asp|url-status=dead}}</ref><ref name="Strachan794">{{Harvnb|Strachan|2001|p=794}}</ref><ref name="Yadav8">{{Harvnb|Yadav|1992|p=8}}</ref> ఇది భారతదేశంలో విప్లవోద్యమంతో సంబంధాలను పెంపొందించుకుని, దానికి ఆయుధాలు, నిధులు అందజేసి ప్రచారం కల్పించింది. ''హౌస్ ప్రచురించిన ఇండియన్ సోషియాలజిస్ట్,'' తదితర సాహిత్యాలను భారతదేశంలో అధికారులు నిషేధించారు. VD సావర్కర్ నాయకత్వంలో హౌస్, మేధో రాజకీయ క్రియాశీలతకు కేంద్రంగా అభివృద్ధి చెందింది. బ్రిటన్‌లో భారతీయ విద్యార్థులలో రాడికల్ విప్లవకారులకు సమావేశ స్థలంగా రూపొందింది. వాలెంటైన్ చిరోల్ దీన్ని "భారతదేశం బయట ఉన్న అత్యంత ప్రమాదకరమైన సంస్థ"గా వర్ణించాడు. 1909 లో లండన్‌లో ML ధింగ్రా, భారత స్టేట్ సెక్రెటరీకి రాజకీయ సహాయకుడైన సర్ డబ్ల్యూహెచ్ కర్జన్ వైల్లీని కాల్చి చంపాడు. ఆ హత్య తరువాత, మెట్రోపాలిటన్ పోలీసు, హోం ఆఫీస్ లు ఇండియా హౌస్‌ను అణచివేశాయి. దాని నాయకత్వం ఐరోపాకు, అమెరికాకూ పారిపోయింది. ఛటర్జీ వంటి కొందరు జర్మనీ వెళ్లారు; హర్ దయాళ్, అనేకమంది ఇతరులూ [[పారిస్]] వెళ్లారు.<ref name="Bhavans">{{Cite web|url=http://www.bhavans.info/heritage/champakchatto.asp|title=Champak-Chatto" And the Berlin Committee|publisher=Bharatiya Vidya Bhavan|access-date=4 November 2007|archive-date=8 జూన్ 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080608220240/http://www.bhavans.info/heritage/champakchatto.asp|url-status=dead}}</ref> అమెరికా, జపాన్‌లో స్థాపించబడిన సంస్థలు లండన్ ఇండియా హౌస్‌ను అనుకరించాయి. కృష్ణ వర్మ టర్కిష్, ఈజిప్టు జాతీయవాదులతోను, అమెరికాలో క్లాన్ నా గేల్‌తోనూ సన్నిహిత సంబంధాలను ఏర్పరచుకున్నాడు. కృష్ణవర్మ 1906 లో న్యూయార్కులో ఇండియన్ హోమ్రూల్ సొసైటీ ఏర్పాటు చెయ్యడాన్ని ఆదర్శంగా తీసుకునిమహమ్మద్ బర్కతుల్లా, ఎస్ఎల్ జోషీ, జార్జ్ ఫ్రీమాన్ లు ఉమ్మడిగా ప్రయత్నాలు చేసి పాన్ ఆర్యన్ అసోసియేషన్ను స్థాపించారు. గతంలో లండన్‌లో ఉన్న సమయంలో బర్కతుల్లా కృష్ణవర్మతో సన్నిహితంగా మెలిగాడు. తదుపరి అతను జపానులో ప్రవాసంలో ఉండగా అక్కడి భారత రాజకీయ కార్యకలాపాలకు కేంద్రబిందువుగా నిలిచాడు.<ref name="FischerTine3333">{{Harvnb|Fischer-Tinē|2007|p=334}}</ref> కృష్ణ వర్మకు పరిచయస్తుడు, [[స్వామి వివేకానంద]] ఆరాధకుడూ అయిన మైరాన్ ఫెల్ప్ 1908 జనవరిలో న్యూయార్క్ [[మాన్హాటన్|లోని మాన్హాటన్]] లో "ఇండియా హౌస్"ను స్థాపించాడు.<ref name="FischerTine3333"/> భారతీయ విద్యార్థుల సంఖ్య పెరిగే క్రమంలో, లండన్ లోని ఇండియా హౌస్ మాజీ సభ్యులు అట్లాంటిక్ అంతటా జాతీయవాద కృషిని విస్తరింపజేయడంలో విజయం సాధించారు. ''ఇండియన్ సోషియాలజిస్ట్''లో ప్రచురించిన కథనాలను ''గేలిక్ అమెరికన్'' పత్రికలో పునర్ముద్రించారు. లిబరల్ పత్రికా చట్టాలు ''ఇండియన్ సోషియాలజిస్ట్‌ను'' స్వేచ్ఛగా పంచుకునేందుకు అనుమతించాయి. దాని మద్దతుదారులు అటువంటి జాతీయవాద సాహిత్యాన్ని, కరపత్రాలనూ ప్రపంచవ్యాప్తంగా ఉచితంగా రవాణా చేసే వీలుండేది.<ref name="FischerTine3333"/> న్యూయార్కు భారతీయ ఉద్యమానికి ఒక ముఖ్యమైన కేంద్రంగా మారింది. ''భారతీయ సామాజిక శాస్త్రవేత్త,'' [[తారక్ నాథ్ దాస్|తారకనాథ్ దాస్]] ప్రచురించిన ''ఫ్రీ హిందూస్తాన్'' 1908 లో [[వాంకోవర్]], [[సియాటెల్|సీటెల్]] ల నుండి న్యూయార్క్‌కు మారింది. జార్జ్ ఫ్రీమాన్ సహాయంతో దాస్, ''గేలిక్ అమెరికన్‌తో'' సహకారాన్ని స్థాపించాడు. 1910 లో బ్రిటిషు వారు తెచ్చిన దౌత్యపరమైన ఒత్తిడి కారణంగా అమెరికా ప్రభుత్వం దాన్ని నిషేధించింది. ఐరిష్ విప్లవకారులకు, భారతీయ విప్లవకారులకూ మధ్య ఏర్పడ్డ ఈ సహకారం భారతదేశంలోకి ఆయుధాలను స్మగ్లింగ్ చేసే ప్రయత్నాలకు దారితీసింది. అయితే ఈ ప్రయత్నాలు విఫలమయ్యాయి. 1908 లో ఎస్‌ఎస్ ''మోరైటిస్'' అనే ఓడ న్యూయార్క్ నుండి ఆయుధాలతో వెళ్తూండగా పర్షియన్ గల్ఫ్ వెళ్ళేదారిలో ఉన్న స్మిర్నాలో దాన్ని పట్టుకున్నారు. అది తొలి సంఘటన. ఆ తరువాత ఐరిష్ కమ్యూనిటీ వారు జర్మను, భారత, ఐరిష్ కుట్రదారులకు విలువైన నిఘా సమాచారం, లాజిస్టిక్స్, కమ్యూనికేషన్, మీడియా మద్దతు, చట్టపరమైన మద్దతునూ అందించింది. ఈ అనుసంధానంలో పాలుపంచుకున్నవారు, తరువాత కుట్రలో పాలుపంచుకున్న వారిలో ప్రధానంగా ఐరిష్ రిపబ్లికన్లు, ఐరిష్-అమెరికన్ జాతీయవాదులూ అయిన జాన్ డెవోయ్, జోసెఫ్ మెక్‌గారిటీ, రోజర్ కేస్‌మెంట్, శామోన్ డి వాలెరా, ఫాదర్ పీటర్ యార్కే, లారీ డి లేసీ ఉన్నారు.<ref name="Plowman 843"/> యుద్ధానికి ముందే ఏర్పడిన ఈ పరిచయాలను ఐరోపాలో యుద్ధం ప్రారంభమైన తరువాత జర్మనీ విదేశాంగ కార్యాలయం సమర్థవంతంగా వినియోగించుకునే ఏర్పాటు చేసింది.<ref name="Plowman 843"/> === గదర్ పార్టీ === [[File:Early_Punjabi_Immigrants_to_America.gif|ఎడమ|thumb| అమెరికాలో వలస వచ్చిన పంజాబీ కుటుంబం. ''c'' 1900 లు]] 20 వ శతాబ్దంలో, [[ఉత్తర అమెరికా|ఉత్తర అమెరికాలోని]] పసిఫిక్ తీరానికి పెద్ద ఎత్తున భారతీయులు ముఖ్యంగా ఆర్థిక మాంద్యాన్ని ఎదుర్కొంటున్న పంజాబ్ నుండి వలస వచ్చారు. కెనడియన్ ప్రభుత్వం [[కెనడా|కెనడాలోకి]] [[దక్షిణాసియా|దక్షిణ ఆసియన్ల]] ప్రవేశాన్ని పరిమితం చేయడం, ఇప్పటికే దేశంలో ఉన్నవారి రాజకీయ హక్కులను పరిమితం చేయడం లక్ష్యంగా చట్టాలు చేసి ఈ వలస ప్రవాహాన్ని ఎదుర్కొంది. [[బ్రిటిష్ సామ్రాజ్యం|పంజాబీ కమ్యూనిటీ ఇంతవరకు బ్రిటిషు సామ్రాజ్యానికి]], కామన్వెల్తూఖు ఒక ముఖ్యమైన విధేయ శక్తిగా ఉంది. బ్రిటిషు, వలస ప్రభుత్వాలు బ్రిటిషు, తెల్ల వలసదారులకు అందించిన స్వాగతమే తమకూ ఇస్తుందని, వారికిచ్చిన హక్కులనే తమకూ ఇస్తుందనీ సంఘం ఆశించింది. నిరోధ చట్టాల కారణంగా ఈ సమాజంలో అసంతృప్తి, నిరసనలు, వలస వ్యతిరేక భావాలూ పెరిగాయి. క్లిష్ట పరిస్థితులను ఎదుర్కొంటూ, సంఘం రాజకీయ బృందాలుగా ఏర్పడటం ప్రారంభించింది. చాలా మంది పంజాబీలు కూడా అమెరికాకు వెళ్లారు. వారూ ఇలాంటి రాజకీయ సామాజిక సమస్యలనే ఎదుర్కొన్నారు. ఇంతలో, 1910 నాటికి ఉత్తర అమెరికా తూర్పు తీరంలో ఇండియా హౌస్, భారతీయ విద్యార్థుల జాతీయవాద కార్యకలాపాలు క్షీణించడం మొదలైంది. దాంతో ఈ కార్యకలాపాలు క్రమంగా పశ్చిమాన శాన్ ఫ్రాన్సిస్కోకు మారాయి. ఈ సమయంలోనే ఐరోపా నుండి హర్ దయాళ్ రావడంతో న్యూయార్క్ లోని మేధావి ఆందోళనకారులకు, పశ్చిమ తీరంలో ఉన్న పంజాబీ వలసదారులకూ మధ్య అంతరాన్ని తగ్గించి, [[గదర్ పార్టీ|గదర్ ఉద్యమానికి]] పునాదులు వేసింది. [[దస్త్రం:Ghadar_di_gunj.jpg|కుడి|thumb|285x285px| జాతీయవాద, సామ్యవాద సాహిత్య తొలి సంకలనం ''గదర్ దీ గంజ్.'' 1913లో దీన్ని భారతదేశంలో నిషేధించారు.]] గదర్ పార్టీ, 1913లో 'పసిఫిక్ కోస్ట్ హిందుస్థాన్ అసోసియేషన్' అనే పేరుతో అమెరికాలో హర్ దయాళ్ [[సోహన్ సింగ్ భక్నా|నాయకత్వంలో సోహన్ సింగ్ భక్నా]] అధ్యక్షుడిగా ఏర్పడింది. భారతీయ వలసదారులు ముఖ్యంగా పంజాబు నుండి వచ్చినవారు ఇందులో సభ్యులు. దయాల్, [[తారక్ నాథ్ దాస్]], కర్తార్ సింగ్ సరభా, VG పింగ్లేతో సహా బర్కిలీలోని కాలిఫోర్నియా విశ్వవిద్యాలయానికి చెందినవరు కూడా అనేక మంది ఉన్నారు. త్వరలోనే అమెరికా, కెనడా, ఆసియాలోని భారతీయ ప్రవాసుల మద్దతు పార్టీకి లభించింది. [[లాస్ ఏంజలెస్|లాస్ ఏంజిల్స్]], [[ఆక్స్‌ఫర్డ్]], [[వియన్నా]], [[వాషింగ్టన్, డి.సి.|వాషింగ్టన్, DC]], [[షాంఘై|షాంఘైల్లో]] గదర్ సమావేశాలు జరిగాయి. సాయుధ [[విప్లవం|విప్లవంతో]] [[బ్రిటీష్ ఇండియాలోని ప్రెసిడెన్సీలు, ప్రావిన్సులు|భారతదేశంలో బ్రిటిషు వలస రాజ్యాన్ని]] పడగొట్టడమే గదర్ అంతిమ లక్ష్యం. అధినివేశ ప్రతిపత్తి కోసం [[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్|కాంగ్రెస్]] నేతృత్వంలో జరుగుతున్న [[భారత స్వాతంత్ర్యోద్యమం|ప్రధాన స్రవంతి ఉద్యమం]] మరీ మృదువైనదని గదర్ భావించింది. తిరుగుబాటుకు భారత సైనికులను పురికొల్పడం గదర్ వ్యూహం. అందుకు గాను, 1913 నవంబరులో [[శాన్ ఫ్రాన్సిస్కో|శాన్ ఫ్రాన్సిస్కోలో]] ''యుగంతర్ ఆశ్రమ'' ముద్రణాలయాన్ని గదర్ స్థాపించింది. ''హిందూస్థాన్ గదర్'' వార్తాపత్రికను, ఇతర జాతీయవాద సాహిత్యాన్నీ ఇక్కడ ముద్రించేవారు. 1913 చివరి నాటికి పార్టీ, రాష్ బిహారీ బోస్‌తో సహా భారతదేశంలోని ప్రముఖ విప్లవకారులతో సంబంధాలను ఏర్పరచుకుంది. ''హిందూస్థాన్ గదర్'' పత్రిక భారతీయ ఎడిషను భారతదేశంలో బ్రిటిషు ప్రయోజనాలకు వ్యతిరేకంగా అరాచకవాదాన్ని విప్లవాత్మక ఉగ్రవాదాన్నీ సమర్థించింది. పంజాబ్‌లో రాజకీయ అసంతృప్తి, హింస పెరిగింది. [[ముంబై|కాలిఫోర్నియా నుండి బొంబాయికి]] చేరిన గదర్ ప్రచురణలను రాజద్రోహంగా బ్రిటిషు ప్రభుత్వం పరిగణించి, నిషేధించింది. ఈ సంఘటనలతో పాటు, [[ఢిల్లీ కుట్ర కేసు|1912 నాటి ఢిల్లీ కుట్రకేసు]]<nowiki/>కు పురికొల్పారన్న రుజువుల కారణంగా, శాన్ ఫ్రాన్సిస్కో కేంద్రంగా జరుగుతున్న భారతీయ విప్లవ కార్యకలాపాలను, గదర్ సాహిత్యాన్నీ అణిచివేసేందుకు అమెరికా విదేశాంగ శాఖపై బ్రిటిషు ప్రభుత్వం ఒత్తిడి తెచ్చింది. === జర్మనీ, బెర్లిన్ కమిటీ === మొదటి ప్రపంచ యుద్ధం ప్రారంభంతో, జర్మనీలో [[భారత స్వాతంత్ర్య కమిటీ|బెర్లిన్ కమిటీ]] (తరువాతి కాలంలో దీన్ని భారతీయ స్వాతంత్ర్య మండలి (ఇండియన్ ఇండిపెండెన్స్ కమిటీ) అని అన్నారు) అనే భారతీయ విప్లవ సమూహం ఏర్పడింది. దీని ప్రధాన రూపకర్తలు [[చంపకరామన్ పిళ్ళై|CR పిళ్లై]], VN ఛటర్జీ.<ref name="Hoover2512">{{Harvnb|Hoover|1985|p=251}}</ref><ref name="Strachan798">{{Harvnb|Strachan|2001|p=798}}</ref> ఈ కమిటీ భారతీయ విద్యార్థులతోపాటు, అభినాష్ భట్టాచార్య, డాక్టర్. అబ్దుల్ హఫీజ్, పద్మనాభన్ పిళ్లై, AR పిళ్లై, MPT ఆచార్య, గోపాల్ పరాంజపే మొదలైన ఇండియా హౌస్ పూర్వ సభ్యులు కూడా ఇందులో సభ్యులుగా ఉన్నారు. జర్మనీ పురావస్తు శాస్త్రవేత్త, చరిత్రకారుడూ ఐన మాక్స్ వాన్ ఒపెన్‌హీమ్ నేతృత్వంలో తూర్పు కోసం నిఘా సంస్థను ప్రారంభించింది. ఒపెన్‌హీమ్, జర్మన్ సామ్రాజ్యం యొక్క విదేశాంగ వ్యవహారాల రాష్ట్ర కార్యదర్శి ఆర్థర్ జిమ్మెర్‌మాన్‌లు, బెర్లిన్ కమిటీకి మద్దతు ఇచ్చారు. దీనికి జుగంతర్ పార్టీ సభ్యుడూ, ఆ సమయంలో బెంగాల్‌లోని ప్రముఖ విప్లవకారులలో ఒకరూ ఐన జతిన్ ముఖర్జీతో సంబంధాలు ఉండేవి.<ref name="Bhavans3"/><ref name="Gupta124">{{Harvnb|Gupta|1997|p=12}}</ref><ref name="Gupta112">{{Harvnb|Gupta|1997|p=11}}</ref><ref name="Puri 1980 p=602">{{Harvnb|Puri|1980|p=60}}</ref> No.38 వైలాండ్‌స్ట్రాసే వద్ద ఉన్న 25 మంది సభ్యుల కమిటీ కార్యాలయానికి పూర్తి స్థాయి రాయబార హోదాను ఇచ్చారు.<ref name="Hopkirk96">{{Harvnb|Hopkirk|2001|p=96}}</ref> 1914 సెప్టెంబరులో మొదటి ప్రపంచ యుద్ధం ప్రారంభమవడంతో జర్మనీ ఛాన్సలర్ థియోబాల్డ్ వాన్ బెత్‌మన్-హోల్‌వెగ్ బ్రిటిషు ఇండియాకు వ్యతిరేకంగా జర్మన్ కార్యకలాపాలకు అధికారం ఇచ్చారు. గదర్ ప్రణాళికలకు చురుకుగా మద్దతు ఇవ్వాలని జర్మనీ నిర్ణయించుకుంది.<ref name="Hoover2512"/> జర్మనీలోని భారతీయ, ఐరిష్ ప్రవాసుల మధ్య (ఐరిష్ జాతీయవాది, కవి రోజర్ కేస్‌మెంట్‌తో సహా), భారతీయులకు జర్మన్ విదేశాంగ కార్యాలయానికీ మధ్యనా ఏర్పడిన సంబంధాలను ఉపయోగించి, ఓపెన్‌హీమ్ అమెరికా‌లోని ఇండో-ఐరిష్ నెట్‌వర్క్‌లోకి ప్రవేశించాడు. హర్ దయాళ్ 1914లో అమెరికా‌లో అరెస్టవడానికి ముందు గదర్ పార్టీని నడిపించడంలో తోడ్పడ్డాడు. 1914లో గదర్ ప్రెసిడెంట్ అయిన [[రామచంద్ర భరద్వాజ్|రామ్ చంద్ర భరద్వాజ్‌కి]] పార్టీ బాధ్యతను, దాని ప్రచురణల బాధ్యతనూ వదిలిపెట్టి, అతను, బెయిలులో ఉండగా తప్పించుకుని స్విట్జర్లాండ్‌కు వెళ్లాడు. కాలిఫోర్నియాలోని గదర్ నాయకులను సంప్రదించే బాధ్యతను జర్మను ప్రభుత్వం శాన్ ఫ్రాన్సిస్కోలోని జర్మన్ కాన్సులేటుకు అప్పగించింది. భారత జాతీయవాద పాత్రికేయుడు [[తారక్ నాథ్ దాస్]] సహాయంతో విల్హెల్మ్ వాన్ బ్రింకెన్ అనే [[నౌకాదళం|నావికాదళ]] లెఫ్టినెంట్, చార్లెస్ లాటెండోర్ఫ్ అనే మధ్యవర్తి భరద్వాజ్‌తో సంబంధాలను ఏర్పరచుకున్నారు. ఇదిలా ఉండగా, స్విట్జర్లాండ్‌లో బెర్లిన్ కమిటీ భారతదేశంలో విప్లవాన్ని నిర్వహించడం సాధ్యమేనని హర్ దయాళ్‌ను ఒప్పించగలిగింది.<ref name="Hoover2523"/> == కుట్ర == {{ప్రధాన వ్యాసం|కోమగట మారు సంఘటన}}[[దస్త్రం:Komogata_Maru_LAC_a034014_1914.jpg|కుడి|thumb| 1914 మే 23 న వాంకోవర్ ఇంగ్లీష్ బేలో ''కొమగటా మారులో ఉన్న పంజాబీ సిక్కులు.'' కెనడా ప్రభుత్వం ఈ ప్రయాణీకులను కెనడాలో దిగకుండా నిరోధించి, ఓడను భారతదేశానికి తిరిగి పంపించేసింది. ''కొమగాట మారు'' సంఘటన చుట్టూ జరిగిన సంఘటనలు గదర్ పార్టీ వాదానికి ఉత్ప్రేరకంగా పనిచేశాయి.]] 1914 మేలో, కెనడా ప్రభుత్వం 400 మంది భారతీయ ప్రయాణీకులతో ఉన్న ''కొమగటా మారు'' నౌకను [[వాంకోవర్|వాంకోవర్‌]] రేవులో ఆగేందుకు అనుమతించలేదు. భారతీయ వలసలను అడ్డుకుంతున్న కెనడా చట్టాలను తప్పించుకునే ప్రయత్నంగా గుర్దిత్ సింగ్ సంధు ఈ యాత్రను ప్లాన్ చేశాడు. ఓడ వాంకోవర్ చేరుకోవడానికి ముందు, జర్మన్ రేడియో అది వస్తున్నట్లు ప్రకటించింది, బ్రిటిషు కొలంబియన్ అధికారులు ప్రయాణికులను కెనడాలోకి ప్రవేశించకుండా నిరోధించడానికి సిద్ధమయ్యారు. HMCS రెయిన్‌బో కూయిజరును రక్షణగా ఉంచి నౌకను వాంకోవర్ నుండి బయటకు పంపించారు. చివరికది భారతదేశానికి తిరిగి వచ్చింది. ఈ సంఘటన కెనడాలోని భారతీయ సమాజం ఏకీకృతం కావడానికి కేంద్ర బిందువుగా మారింది. ప్రయాణికులకు మద్దతుగా, ప్రభుత్వ విధానాలకు వ్యతిరేకంగా వాళ్ళు గొంతు కలిపారు. రెండు నెలల న్యాయ పోరాటం తర్వాత 24 మంది ప్రయాణికులను మాత్రం కెనడా లోకి అనుమతించారు. కలకత్తా చేరుకున్నప్పుడు, మిగతా ప్రయాణీకులను బ్రిటిషు భారత ప్రభుత్వం బడ్జ్ బడ్జ్ వద్ద [[భారత రక్షణ చట్టం 1915]] కింద నిర్బంధించింది. వారిని బలవంతంగా పంజాబ్‌ పంపించేందుకు ప్రయత్నించింది. దీంతో బడ్జ్ బడ్జ్ వద్ద అల్లర్లు రేగాయి. ఫలితంగా రెండు వైపులా మరణాలు సంభవించాయి.<ref name="Ward79">{{Harvnb|Ward|2002|pp=79–96}}</ref> బర్కతుల్లా, [[తారక్ నాథ్ దాస్]] వంటి గదర్ నాయకులు ఈ ''కొమగాట మారు'' ఘటన చుట్టూ పెనవేసుకుని ఉన్న ఉద్వేగాన్ని ప్రజలను సమీకరించేందుకు ఉపయోగించుకున్నారు. ఉత్తర అమెరికాలో అసంతుష్టులై ఉన్న భారతీయులు అనేక మందిని విజయవంతంగా పార్టీలోకి తీసుకువచ్చారు.<ref name="strachan7962">{{Harvnb|Strachan|2001|p=796}}</ref> ఇదిలా ఉండగా బ్రిటిషు భారతీయ సైన్యం, మొదటి ప్రపంచ యుద్ధంలో మిత్రరాజ్యాల యుద్ధ ప్రయత్నాలకు గణనీయంగా సహకరించింది. తత్ఫలితంగా, 1914 చివరలో 15,000 మంది సైనికులు మాత్రమే భారతదేశంలో ఉన్నట్లు అంచనా వేసారు.<ref name="Strachan793">{{Harvnb|Strachan|2001|p=793}}</ref> ఈ నేపథ్యం లోనే భారతదేశంలో తిరుగుబాట్లు లేపేందుకు కచ్చితమైన ప్రణాళికలు రూపొందించారు. 1913 సెప్టెంబరులో మాత్రా సింగ్ అనే గదరీయుడు [[షాంఘై]] లోని భారతీయులలో జాతీయ వాదాన్ని ప్రోత్సహించడానికి అక్కడ పర్యటించాడు. 1914 జనవరిలో భారతదేశాన్ని కూడా సందర్శించాడు. అక్కడి నుండి హాంకాంగ్‌కు వెళ్లే ముందు సింగ్, రహస్య కార్యకర్తల ద్వారా భారతీయ సైనికులకు గదర్ సాహిత్యాన్ని పంపిణీ చేశాడు. భారత్‌లో పరిస్థితి, విప్లవానికి అనుకూలంగా ఉందని సింగ్ నివేదించాడు.<ref name="strachan7962" /><ref name="Deepak442">{{Harvnb|Deepak|1999|p=442}}</ref> 1914 అక్టోబరు నాటికి, చాలా మంది గదరీయులు భారతదేశానికి తిరిగి వచ్చారు. భారతీయ విప్లవకారులను, సంస్థలనూ సంప్రదించడం, ప్రచారం చెయ్యడం, సాహిత్యాన్ని వ్యాప్తి చేయడం, దేశంలోకి ఆయుధాలు సర్ఫరా చేసే ఏర్పాట్లు చేయడం వంటి పనులు వారికి అప్పగించబడ్డాయి.<ref name="Sarkar148">{{Harvnb|Sarkar|1983|p=148}}</ref> జవాలా సింగ్ నేతృత్వంలోని 60 మంది గదరీయుల మొదటి బృందం ఆగస్టు 29న ''కొరియా'' నౌకలో శాన్‌ఫ్రాన్సిస్కో నుండి కాంటన్‌కు బయలుదేరింది. వారు భారతదేశానికి ప్రయాణించవలసి ఉంది. అక్కడ తిరుగుబాటును లేపేందుకు వారికి అక్కడ ఆయుధాలు అందుతాయి. కాంటన్ వద్ద మరింత మంది భారతీయులు ఎక్కారు. ఇప్పుడు దాదాపు 150 మంది ఉన్న ఈ బృందం జపాన్ నౌకలో కలకత్తాకు బయలుదేరింది. చిన్న చిన్న సమూహాలలో వచ్చే మరింత మంది గదరీయులు వారితో కలవాల్సి ఉంది. సెప్టెంబరు, అక్టోబరులలో, ''SS సైబీరియా'', ''చిన్యో మారు'', ''చైనా'', ''మంచూరియా'', ''SS టెన్యో మారు'', SS ''మంగోలియా,'' ''SS'' షిన్యో మారు వంటి వివిధ నౌకలలో సుమారు 300 మంది భారతీయులు భారతదేశానికి బయలుదేరారు. ''కొరియా'' నౌక లోని వారి గురించి బ్రిటిషు ప్రభుత్వానికి తెలిసిపోయింది. కలకత్తాకు రాగానే వారిని అరెస్టు చేసారు. అయినప్పటికీ, షాంఘై, స్వాతో, [[థాయిలాండ్|సియామ్]] ద్వారా అమెరికా, భారతదేశాల మధ్య విజయవంతమైన ప్రచ్ఛన్న నెట్‌వర్కును స్థాపించారు. షాంఘైలో గదర్ కార్యకర్త అయిన తెహల్ సింగ్, విప్లవకారులను భారతదేశంలోకి చేర్చేందుకు $30,000 ఖర్చు చేసినట్లు భావిస్తున్నారు.<ref name="GBrown3032">{{Harvnb|Brown|1948|p=303}}</ref> భారతదేశంలోని గదరీయులు బ్రిటిషు భారత సైన్యం లోని సానుభూతిపరులతో సంబంధాన్ని ఏర్పరచుకోగలిగారు. ప్రచ్ఛన్న విప్లవ సమూహాలతో నెట్‌వర్కులను నిర్మించుకోగలిగారు. === తూర్పు ఆసియా === 1911 లోనే ఆయుధాలను సేకరించి వాటిని అక్రమంగా భారత్‌లోకి తరలించే ప్రయత్నాలు ప్రారంభమయ్యాయి.<ref name="Plowman872">{{Harvnb|Plowman|2003|p=87}}</ref> కుట్ర గురించిన ఆలోచనలో స్పష్టత వచ్చేటప్పటికి, ఆయుధాలను సంపాదించేందుకు, అంతర్జాతీయ మద్దతును పొందేందుకూ మరింత తీవ్రమైన, విస్తృతమైన ప్రణాళికలను రూపొందించారు. 1914లో బెర్లిన్ కమిటీ ఆదేశానుసారం అమెరికా చేరుకున్న హేరంబాలాల్ గుప్తా, ''SS కొరియా'' మిషన్ వైఫల్యం తర్వాత, కుట్రకు సంబంధించిన అమెరికన్ విభాగానికి నాయకత్వం తీసుకున్నాడు. గుప్తా వెంటనే మనుషులను ఆయుధాలను సేకరించే ప్రయత్నాలను ప్రారంభించాడు. గదర్ ఉద్యమంలో చేరడానికి ఎక్కువ మంది భారతీయులు ముందుకు రావడంతో కార్యకర్తలు సమృద్ధిగానే సరఫరా అవుతున్నప్పటికీ, తిరుగుబాటు కోసం ఆయుధాలను సేకరించడం మరింత కష్టతరంగా మారింది.<ref name="GBrown301">{{Harvnb|Brown|1948|p=301}}</ref> విప్లవకారులు, [[సన్ యత్ సేన్|సన్ యట్-సేన్]] పవర్ ఆఫ్ అటార్నీని కలిగి ఉన్న జేమ్స్ డైట్రిచ్ ద్వారా చైనా ప్రభుత్వంతో పది లక్షల రైఫిళ్ళను కొనుగోలు చేయడానికి చర్చలు ప్రారంభించారు. అయితే, వాళ్ళు అమ్మజూపిన ఆయుధాలు పనికిరాని ఫ్లింట్‌లాక్‌లు, మజిల్ లోడర్‌లు అని వారు గుర్తించడంతో ఒప్పందం కుదరలేదు. ఆయుధాలు సంపాదించే ప్రయత్నంలో గుప్తా జపాన్ వెళ్ళాడు. భారత స్వాతంత్ర్య ఉద్యమానికి జపాన్ మద్దతును పొందడం కూడా అతడి లక్ష్యంగా ఉంది. అయితే, జపాన్ అధికారులు తనను బ్రిటిషు వారికి అప్పగించాలని యోచిస్తున్నారని తెలుసుకున్న గుప్తా, 48 గంటల్లోనే అజ్ఞాతంలోకి వెళ్ళాడు.<ref name="Plowman872"/> మితవాద రాజకీయ నాయకుడు, జెనియోషా జాతీయవాద రహస్య సమాజం స్థాపకుడూ అయిన టొయామా మిత్సురు అతన్ని రక్షించాడని తరువాతి నివేదికల్లో తెలిసింది. భారత [[నోబెల్ బహుమతి గ్రహీతలు|నోబెల్ గ్రహీత]] [[రవీంద్రనాధ టాగూరు|రవీంద్రనాథ్ ఠాగూర్]] గదర్ ఉద్యమానికి మద్దతు పొందే ప్రయత్నంలో జపాన్ ప్రధాని కౌంట్ తెరౌచిని, మాజీ ప్రధాన మంత్రి కౌంట్ ఒకుమానీ కలిశాడు.<ref name="GBrown3062">{{Harvnb|Brown|1948|p=306}}</ref> అమెరికా యుద్ధ సన్నద్ధతను జపాన్‌ లక్ష్యంగా సాగుతుందనే కారణంతో, [[తారక్ నాథ్ దాస్]] జపాన్ జర్మనీతో జతకట్టాలని కోరాడు.<ref name="GBrown3062"/> తర్వాత 1915 లో, జూగాంతర్ కార్యకర్త, [[రాస్‌ బిహారి బోస్‌|రాష్ బిహారీ బోస్]] సహచరుడూ అయిన అబనీ ముఖర్జీ జపాన్ నుండి ఆయుధాలను సమకూర్చుకోవడానికి విఫలయత్నం చేసాడు. 1916లో లీ యువాన్‌హాంగ్ చైనా అధ్యక్షుడిగా గద్దె నెక్కడంతో ఆ సమయంలో అమెరికా‌లో నివసిస్తున్న అతని మాజీ ప్రైవేట్ సెక్రటరీ ద్వారా చర్చలు తిరిగి మొదలయ్యాయి. చైనా ద్వారా భారతదేశానికి ఆయుధాల రవాణాను అనుమతినిస్తే దానికి బదులుగా, చైనాకు జర్మన్ సైనిక సహాయమూ, చైనా ద్వారా భారతదేశానికి రవాణా చేసే ఆయుధాల్లో 10% పైన హక్కూ ఇవ్వజూపారు. జర్మనీతో పొత్తుకు [[సన్ యత్ సేన్|సన్ యాట్-సేన్]] వ్యతిరేకత చూపడంతో చర్చలు చివరికి విఫలమయ్యాయి.<ref name="GBrown307">{{Harvnb|Brown|1948|p=307}}</ref> === ఐరోపా, అమెరికా === {{ప్రధాన వ్యాసం|ఆనీ లార్సెన్ వ్యవహారం}}[[దస్త్రం:Franz von Papen at the Nuremberg war crimes trials, circa 1946.jpg|కుడి|thumb| ఫ్రాంజ్ వాన్ పాపెన్, [[అడాల్ఫ్ హిట్లర్|హిట్లర్]] అధికారంలోకి రావడానికి కొంతకాలం ముందు జర్మనీ ఛాన్సలర్. [[ఆనీ లార్సెన్ వ్యవహారం|ఆయుధాల రవాణాను]] నిర్వహించడంలో పాపన్ కీలక పాత్ర పోషించాడు.]] అప్పుడు పారిస్‌లో ఉన్న భారతీయ జాతీయవాదులు, ఈజిప్టు విప్లవకారులతో కలిసి 1911లోనే లార్డ్ కిచెనర్‌ను హత్య చేసేందుకు ప్రణాళికలు రూపొందించారు, కానీ వాటిని అమలు చేయలేదు. యుద్ధం ప్రారంభమైన తర్వాత, ఈ ప్రణాళికను తిరిగి తెరపైకి తెచ్చారు. హర్ దయాళ్‌కు సన్నిహిత సహచరుడైన గోవింద్ బిహారీ లాల్ ఈ ప్రణాళికను అమలు చేయడానికి న్యూయార్క్ నుండి 1915 మార్చిలో [[లివర్‌పూల్|లివర్‌పూల్‌ను]] సందర్శించాడు. అతను ఈ సమయంలో లివర్‌పూల్‌లోని డాక్స్‌పై బాంబు దాడి చేయాలని కూడా ఉద్దేశించి ఉండవచ్చు. అయితే, ఈ ప్రణాళికలు చివరికి విఫలమయ్యాయి.<ref name="Popplewell224">{{Harvnb|Popplewell|1995|p=224}}</ref> చటోపాధ్యాయ ఈ సమయంలో లండన్‌లో మిగిలి ఉన్న ఇండియా హౌస్ సభ్యులతో అప్పట్లో బ్రిటన్లో నివసిస్తున్న స్విస్, జర్మన్, ఆంగ్ల సానుభూతిపరుల ద్వారా సంబంధాలను పునరుద్ధరించడానికి కూడా ప్రయత్నించాడు. వారిలో మెటా బ్రన్నర్ (ఒక స్విస్ మహిళ), విష్ణ దూబే (ఒక భారతీయ వ్యక్తి), అతని జర్మన్ భార్య అన్నా బ్రాండ్ట్, హిల్డా హౌసిన్ (యార్క్‌షైర్‌లోని ఒక ఆంగ్ల మహిళ) ఉన్నారు. చటోపాధ్యాయ లేఖలను సెన్సార్ అధికారులు గుర్తించి, సెల్ సభ్యులను అరెస్టు చేశారు. ఈ సమయంలో విప్లవకారులు పరిగణించిన ఇతర ప్రణాళికలలో 1915 జూన్‌లో విదేశాంగ కార్యదర్శి సర్ ఎడ్వర్డ్ గ్రే, యుద్ధ మంత్రి లార్డ్ కిచెనర్‌లను హత్య చేయడానికి కుట్రలు చేపట్టడం. అదనంగా, వారు ఫ్రెంచ్ ప్రెసిడెంట్ రేమండ్ పాయింకేర్, ప్రధాన మంత్రి రెనే వివియాని, ఇటలీ రాజు విక్టర్ ఇమ్మాన్యుయేల్ III, అతని ప్రధాన మంత్రి ఆంటోనియో సలాంద్రాలను కూడా లక్ష్యంగా చేసుకున్నారు. ఇటాలియన్ అరాచకవాదులతో సమన్వయం చేస్తూ, ఇటలీలో తయారు చేయబడిన పేలుడు పదార్థాలను వాడుతూ ఈ హత్యలు చెయ్యాలని ఈ ప్రణాళికలను రూపొందించారు. బర్కతుల్లా, ఇప్పుడు ఐరోపాలో బెర్లిన్ కమిటీతో కలిసి పనిచేస్తూ, ఈ పేలుడు పదార్థాలను జ్యూరిచ్‌లోని జర్మన్ కాన్సులేట్‌కు పంపడానికి ఏర్పాటు చేసాడు. అక్కడ నుండి వాటిని బెర్టోని అనే ఇటాలియన్ అరాచకవాది బాధ్యతలు స్వీకరించాలని భావించారు. అయితే, బ్రిటిషు నిఘా వర్గాలకు ఈ ప్రణాళిక గురించి తెలిసిపోయింది. అబ్దుల్ హఫీజ్‌ను బహిష్కరించేలా స్విస్ పోలీసులను ఒత్తిడి చేసింది.<ref name="Popplewell225">{{Harvnb|Popplewell|1995|p=225}}</ref> అమెరికా నుండి, దూర ప్రచ్యం నుండి షాంఘై, [[జకార్తా|బటావియా]], [[బ్యాంకాక్]], [[మయన్మార్|బర్మా]]<nowiki/>ల మీదుగా ఆయుధాలను రవాణా చేయడానికి అమెరికాలో విస్తృతమైన ప్రణాళిక చేసారు. హేరంబాలాల్ గుప్తా చైనా, జపాన్‌లలో యాత్రలో ఉండగానే, అమెరికా, తూర్పు ఆసియాల నుండి ఆయుధాలను రవాణా చేయడానికి ఆలోచనలు జరిగాయి. భారతీయ సమూహాలకు పెద్దయెత్తున సహాయం చేస్తే తప్ప కొద్దిపాటి సాయాలు నిరర్థకమైతాయని జర్మన్ హైకమాండ్ ముందుగానే నిర్ణయించింది.<ref name="Fraser261">{{Harvnb|Fraser|1977|p=261}}</ref> 1914 అక్టోబరులో, శాన్ ఫ్రాన్సిస్కోలోని జర్మన్ వైస్ కాన్సుల్ EH వాన్ షాక్ నిధులు, ఆయుధాల ఏర్పాట్లను ఆమోదించాడు. జర్మన్ మిలిటరీ అటాచ్ కెప్టెన్ ఫ్రాంజ్ వాన్ పాపెన్ క్రుప్ ఏజెంట్ల ద్వారా $2,00,000 విలువైన చిన్న ఆయుధాలు, మందుగుండు సామగ్రిని సంపాదించాడు. శాన్ డియాగో, జావా, బర్మాల ద్వారా భారతదేశానికి రవాణా చేయడానికి ఏర్పాటు చేశాడు. ఈ ఆయుధాల్లో స్పానిష్-అమెరికన్ యుద్ధంలో వాడిన 8,080 స్ప్రింగ్ఫీల్డ్ రైఫిళ్ళు, 2,400 స్ప్రింగ్ఫీల్డ్ కార్బైన్లు, 410 హాట్చ్కిస్ రైఫిళ్ళు, 40,00,000 గుళికలు, 500 కోల్ట్ రివాల్వర్లూ వాటి గుళికలు ఒక లక్షా, 250 మౌజర్ తుపాకి మందుగుండు ఉన్నాయి. అమెరికా నుండి ఆయుధాలను రవాణా చేసి, వాటిని SS మావెరిక్ లోకి ఎక్కించేందుకూ ''[[ఆనీ లార్సెన్ వ్యవహారం|ఆనీ లార్సెన్]]'' నౌక, సెయిలింగ్ షిప్ SS ''హెన్రీ S'' లను అద్దెకు తీసుకున్నారు. ఆగ్నేయాసియాలో నకిలీ కంపెనీలు, చమురు వ్యాపారాల మాటున ఓడల అసలు యాజమానులు ఎవరనేది దాచిపెట్టారు. ఈ ఆయుధాలు, మెక్సికో అంతర్యుద్ధంలో పోరాడుతున్న వర్గాల కోసమని బ్రిటిషు ఏజెంట్లను నమ్మించడానికి ఒక కథనాన్ని అల్లారు.<ref name="Hoover2523"/><ref name="GBrown3032"/><ref>{{Harvnb|Plowman|2003|p=90}}</ref><ref name="Gupta32">{{Harvnb|Gupta|1997|p=3}}</ref><ref name="Hoover255">{{Harvnb|Hoover|1985|p=255}}</ref><ref name="HistoryLink2">{{cite web|url=http://www.historylink.org/essays/output.cfm?file_id=7753|title=U.S. Customs at Grays Harbor seizes the schooner Annie Larsen loaded with arms and ammunition on June 29, 1915|author=Wilma D|date=18 May 2006|publisher=HistoryLink.org|access-date=22 September 2007}}</ref><ref name="Hoover2563">{{Harvnb|Hoover|1985|p=256}}</ref> మెక్సికో లోని ప్రత్యర్థి వర్గమైన విల్లా వర్గం, ఆ ఆయుధాలను తమ నియంత్రణలో ఉన్న నౌకాశ్రయానికి మళ్లిస్తే $15,000 ఇస్తామని చెప్పడంతో విప్లవకారుల ఉపాయం పారినట్లైంది.<ref name="Hoover2523"/> ఈ ఆయుధాలు 1915 ఫిబ్రవరిలో తలపెట్టిన తిరుగుబాటు కోసం సరఫరా చేయడానికి ఉద్దేశించినప్పటికీ, జూన్ వరకు దాన్ని పంపలేదు. అప్పటికి భారతదేశంలో కుట్ర బయటపడింది. దాని ప్రధాన నాయకుల్లో కొందరిని అరెస్టు చేసారు. కొందరు అజ్ఞాతంలోకి వెళ్లారు. సోకోరో ద్వీపం వద్ద ''మావెరిక్‌'' నౌకను కలవాలనే ప్రణాళిక, సమన్వయ లోపం కారణంగా విఫలమైంది. కుట్రతో దగ్గరి సంబంధం ఉన్న భారతీయ, ఐరిష్ ఏజెంట్ల ద్వారా బ్రిటిషు నిఘా వవస్థకు అప్పటికే ఈ కుట్ర గురించి తెలిసిపోయింది. అనేక విఫల ప్రయత్నాల తర్వాత ''అన్నీ లార్సెన్'' నౌక హోక్వియామ్, వాషింగ్టన్‌కు ''తిరిగి వచ్చిన తర్వాత,'' దాని కార్గోను అమెరిక కస్టమ్స్ శాఖ స్వాధీనం చేసుకుంది.<ref name="Hoover2563"/><ref name="HistoryLink4">{{cite web|url=http://www.historylink.org/essays/output.cfm?file_id=7753|title=U.S. Customs at Grays Harbor seizes the schooner Annie Larsen loaded with arms and ammunition on June 29, 1915|author=Wilma D|date=18 May 2006|publisher=HistoryLink.org|access-date=22 September 2007}}</ref> ఈ ఆయుధాలు జర్మన్ తూర్పు ఆఫ్రికా కోసం ఉద్దేశించినవని చెబుతూ జర్మన్ రాయబారి కౌంట్ జోహాన్ వాన్ బెర్న్‌స్టాఫ్ వాటిని స్వాధీనం చేసుకోవడానికి ప్రయత్నించినప్పటికీ, కార్గోను వేలం వేసారు.<ref name="GBrown304">{{Harvnb|Brown|1948|p=304}}</ref> హిందూ-జర్మన్ కుట్ర విచారణ 1917లో అమెరికాలో ఆయుధాల రవాణా ఆరోపణలపై మొదలైంది. ఆ సమయంలో అది, అమెరికా న్యాయ చరిత్రలో సుదీర్ఘమైన, అత్యంత ఖరీదైన విచారణల్లో ఒకటి.<ref name="Plowman 843"/> ఫ్రాంజ్ వాన్ పాపెన్ కెనడాలో రైలు మార్గాలను విధ్వంసం చేయడానికీ, వెల్లాండ్ కెనాల్‌ను నాశనం చేయడానికీ ప్రయత్నించాడు. బ్రిటిషు కొలంబియాలో రైల్వే బ్రిడ్జిలను పేల్చేందుకు సిక్కులకు రైఫిళ్లు, డైనమైట్‌లను సరఫరా చేసేందుకు కూడా అతను ప్రయత్నించాడు. కెనడాలో ఈ ప్రణాళికలు కార్యరూపం దాల్చలేదు. అమెరికాలో బ్లాక్ టామ్ పేలుడు ఘటనలో 1916 జూలై 30 రాత్రి, న్యూయార్క్ నౌకాశ్రయంలోని బ్లాక్ టామ్ టెర్మినల్ వద్ద విధ్వంసకులు దాదాపు 20 లక్షల టన్నుల ఆయుధాలు, మందుగుండు సామగ్రిని పేల్చివేశారు. ఈ ఆయుధాలు బ్రిటిషు యుద్ధ ప్రయత్నానికి మద్దతుగా రవాణా కోసం సిద్ధంగా ఉన్నాయి. ఆ సమయంలో దానికి పూర్తి బాధ్యులుగా జర్మన్ ఏజెంట్లనే నిందించారు. కానీ, ''ఆనీ లార్సెన్'' సంఘటన తర్వాత డైరెక్టరేట్ ఆఫ్ నేవల్ ఇంటెలిజెన్స్ చేసిన పరిశోధనల్లో బ్లాక్ టామ్ పేలుడుకూ ఫ్రాంజ్ వాన్ పాపెన్, ఐరిష్ ఉద్యమం, భారత ఉద్యమం, అమెరికా కమ్యూనిస్టులకూ మధ్య సంబంధం బయటపడింది.<ref name="NYTimes">{{Cite web|url=https://www.nytimes.com/books/first/s/stafford-roosevelt.html|title=Men of Secrets. Roosevelt and Churchill|last=Stafford, D|website=The New York Times|access-date=24 October 2007}}</ref><ref name="FAS">{{Cite web|url=https://fas.org/sgp/library/moynihan/appa2.html|title=Report of the Commission on Protecting and Reducing Government Secrecy. Senate Document 105-2|last=Myonihan, D.P|publisher=Fas.org|access-date=24 October 2007|archive-date=9 అక్టోబరు 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071009134938/http://www.fas.org/sgp/library/moynihan/appa2.html|url-status=dead}}</ref> === పాన్-ఇండియన్ తిరుగుబాటు === 1915 ప్రారంభం నాటికి, చాలా మంది గదరీయులు భారతదేశానికి తిరిగి వచ్చారు (కొన్ని అంచనాల ప్రకారం పంజాబ్ ప్రావిన్స్‌లోనే దాదాపు 8,000 మంది). అయితే, వారికి కేంద్రీకృత నాయకత్వం లేదు. ''తాత్కాలిక'' ప్రాతిపదికన వారి పనిని ప్రారంభించారు. అనుమానంతో కొంతమందిని పోలీసులు చుట్టుముట్టినప్పటికీ, చాలా మంది పరారీ అయ్యారు. [[లాహోర్]], ఫిరోజ్‌పూర్, రావల్పిండి వంటి ప్రధాన నగరాల్లోని దండులతో పరిచయాలను ఏర్పరచుకోవడం ప్రారంభించారు. లాహోర్ సమీపంలోని మియాన్ మీర్ వద్ద సైనిక ఆయుధాగారంపై దాడి చేసి 1914 నవంబరు 15 న సాధారణ తిరుగుబాటును ప్రారంభించేందుకు వివిధ ప్రణాళికలను రూపొందించారు. మరొక ప్రణాళికలో, సిక్కు సైనికుల బృందం, ''మంఝా జాతా'', నవంబరు 26న లాహోర్ కంటోన్మెంట్ వద్ద 23వ అశ్వికదళంలో తిరుగుబాటును లేపాలని ప్రణాళిక వేసింది. నిధామ్ సింగ్ ఆధ్వర్యంలో ఫిరోజ్‌పూర్ నుండి నవంబరు 30న తిరుగుబాటును ప్రారంభించాలని తదుపరి ప్రణాళిక పిలుపునిచ్చింది. బెంగాల్‌లో, జుగంతర్, జతిన్ ముఖర్జీ ద్వారా కలకత్తాలోని ఫోర్ట్ విలియం వద్ద ఉన్న దండుతో పరిచయాలను ఏర్పరచుకుంది.<ref name="Gupta124"/><ref name="Gupta112"/> 1914 ఆగస్టులో, ముఖర్జీ బృందం భారతదేశంలోని ప్రధాన తుపాకీ తయారీ సంస్థ అయిన రోడ్డా కంపెనీ నుండి పెద్ద మొత్తంలో తుపాకులు, మందుగుండు సామగ్రిని స్వాధీనం చేసుకుంది. 1914 డిసెంబరులో, [[దోపిడీ|కలకత్తాలో అనేక రాజకీయ ప్రేరేపిత సాయుధ దోపిడీలు]] జరిగాయి. ముఖర్జీ, కర్తార్ సింగ్, VG పింగ్లే ద్వారా రాష్ బిహారీ బోస్‌తో సంప్రదిస్తూ ఊండేవాడు. అప్పటి వరకు వేర్వేరు సమూహాలు విడివిడిగా నిర్వహిస్తూ ఉన్న ఈ తిరుగుబాటు చర్యలను ఉత్తర భారతదేశంలో రాష్ బిహారీ బోస్, [[మహారాష్ట్ర|మహారాష్ట్రలో]] VG పింగ్లే, [[కాశీ|బెనారస్‌లో]] సచీంద్రనాథ్ సన్యాల్ నాయకత్వంలో ఒకే గొడుగు కిందకి తీసుకువచ్చారు.<ref name="Gupta124"/><ref name="Gupta112"/><ref name="Puri 1980 p=60">{{Harvnb|Puri|1980|p=60}}</ref> 1915 ఫిబ్రవరి 21 తేదీన ఒక ఏకీకృత సాధారణ తిరుగుబాటు లేవదీసేందుకు ఒక ప్రణాళికను రూపొందించారు.<ref name="Gupta124"/><ref name="Gupta112"/> === 1915 ఫిబ్రవరి === [[దస్త్రం:1915_Singapore_Mutiny.jpg|thumb|సింగపూర్‌లోని అవుట్‌రామ్ రోడ్‌లో దోషులుగా తేలిన తిరుగుబాటుదారుల బహిరంగ ఉరిశిక్షలు c. 1915 మార్చి]] ఆయుధాల రవాణాలో జరిగిన ఆలస్యం గురించి తెలియక, భారతీయ [[సిపాయి|సిపాయిని సమీకరించగలమన్న]] నమ్మకంతోటీ, భారతదేశం లోని విప్లవకారులు తిరుగుబాటుకు సంబంధించిన పన్నాగాన్ని తుది రూపానికి తీసుకొచ్చారు. ప్రణాళిక ప్రకారం, పంజాబ్‌లోని 23వ అశ్విక దళం ఫిబ్రవరి 21న రోల్ కాల్‌లో ఉన్న సమయంలో ఆయుధాలను స్వాధీనం చేసుకుని, తమ అధికారులను చంపాలి. దీని వెంటనే 26వ పంజాబ్‌ బెటాలియన్లో తిరుగుబాటు జరగాలి. ఇది తిరుగుబాటు మొదలైందనే సంకేతాన్ని ఇస్తుంది. ఫలితంగా ఢిల్లీ, లాహోర్‌లపైకి దాడి వెళ్తారు. ఆమరుసటి రోజున బెంగాల్ విప్లవకారులు, ''పంజాబ్ మెయిల్'' హౌరా స్టేషన్‌లోకి వస్తుందో రాదో చూడాలి (పంజాబ్‌ విప్లవకారుల స్వాధీనమైతే అది రాదు). ఆ వెంటనే వాళ్ళు దాడి మొదలుపెట్టాలి. అయితే, పంజాబ్ CID శాఖ కిర్పాల్ సింగ్ అనే సిపాయి ద్వారా చివరి క్షణంలో కుట్ర గురిచి తెలుసుకుంది.<ref name="strachan7962"/> తమ ప్రణాళికలు బయట పడ్డాయని గ్రహించి, తిరుగుబాటు తేదీని ఫిబ్రవరి 19కి ముందుకు జరిపారు. అయితే ఈ ప్రణాళికలు కూడా గూఢచారులకు తెలిశాయి.<ref name="strachan7962"/> జనవరి 21న [[యాంగోన్|రంగూన్‌లో]] 130వ బలూచి రెజిమెంట్ చేసిన తిరుగుబాటు ప్రణాళికలు విఫలమయ్యాయి. 26వ పంజాబ్, 7వ రాజ్‌పుత్, 130వ బలూచ్, 24వ జాట్ ఆర్టిలరీ, ఇతర రెజిమెంట్‌లలో జరిగిన తిరుగుబాట్లను అణచివేసారు. [[ఫిరోజ్‌పూర్]], [[లాహోర్]], [[ఆగ్రా|ఆగ్రాలో]] లేచిన తిరుగుబాట్లను కూడా అణచివేసారు. కుట్రకు సంబంధించిన అనేక మంది ముఖ్య నాయకులను అరెస్టు చేశారు, అయితే కొందరు తప్పించుకోగలిగారు. ఆఖరి ప్రయత్నంగా ట్రిగ్గర్ కర్తార్ సింగ్, వీజీ పింగళేలు, మీరట్‌లో 12 వ అశ్విక దళంలో ఒక తిరుగుబాటు లేవదీసారు. కర్తార్ సింగ్ లాహోర్ నుండి తప్పించుకున్నాడు, కానీ [[కాశీ|వారణాసిలో]] అరెస్టయ్యాడు. VG పింగ్లే మీరట్‌లో పట్టుబడ్డాడు. పంజాబ్, సెంట్రల్ ప్రావిన్స్‌లలో గదరీయులను చుట్టుముట్టడంతో సామూహిక అరెస్టులు జరిగాయి. రాష్ బిహారీ బోస్ లాహోర్ నుండి తప్పించుకొని 1915 మేలో జపాన్‌ పారిపోయాడు. జ్ఞాని ప్రీతమ్ సింగ్, స్వామి సత్యానంద పూరి తదితర నాయకులు [[థాయిలాండ్|థాయ్‌లాండ్‌కు]] పారిపోయారు.<ref name="strachan7962"/><ref name="Gupta32"/> ఫిబ్రవరి 15న, [[సింగపూరు|సింగపూర్‌లో]] 5వ తేలికపాటి పదాతిదళం విజయవంతంగా తిరుగుబాటు చేసిన కొన్ని యూనిట్లలో ఒకటి. 15వ తేదీ మధ్యాహ్నం, అందులోని దాదాపు ఎనిమిది వందల యాభై మంది సైనికులు దాదాపు వంద మంది మలయ్ స్టేట్స్ గైడ్స్‌తో కలిసి తిరుగుబాటు చేశారు. ఈ తిరుగుబాటు దాదాపు ఏడు రోజులు కొనసాగింది. 47 మంది బ్రిటిషు సైనికులు, స్థానిక పౌరులూ మరణించారు. అరెస్టైన SMS ''ఎమ్డెన్'' సిబ్బందిని తిరుగుబాటుదారులు విడుదల చేశారు. వారిని తిరుగుబాటుదారులు తమతో చేరమని అడగ్గారు వారు తిరస్కరించారు. వాస్తవానికి వాళ్ళు, తిరుగుబాటుదారులు వెళ్ళిపోయిన తర్వాత, ఆయుధాలు చేపట్టి బ్యారక్‌లను రక్షించారు (కొంతమంది బ్రిటిషు శరణార్థులకు కూడా ఆశ్రయం కల్పించారు).<ref name="Herbert2232">{{Harvnb|Herbert|2003|p=223}}</ref> ఫ్రెంచ్, రష్యన్, జపాన్ నౌకలు బలగాలతో వచ్చిన తర్వాత మాత్రమే తిరుగుబాటు అణచివేయగలిగారు.<ref name="Sareen14152">{{Harvnb|Sareen|1995|p=14,15}}</ref><ref>{{Harvnb|Kuwajima|1988|p=23}}</ref> సింగపూర్‌లో విచారించిన 200 మందిలో, 47 మంది తిరుగుబాటుదారులను బహిరంగ మరణశిక్షలో కాల్చిచంపారు.<ref name="Farwell244">{{Harvnb|Farwell|1992|p=244}}</ref><ref name="Corr15">{{Harvnb|Corr|1975|p=15}}</ref> మిగిలిన వారిలో కొంతమందిని తూర్పు ఆఫ్రికాకు ఆమరణాంత శిక్షగా తరలించారు. కొంతమందిని ఏడు నుండి ఇరవై సంవత్సరాల మధ్య జైలు శిక్ష విధించారు.<ref name="Sareen14152"/> మొత్తం మీద, 800 మంది తిరుగుబాటుదారులను కాల్చివేసారు, ఖైదు చేసారు లేదా బహిష్కరించారు.<ref name="Herbert2232"/> సింగపూర్ యూనిట్‌లో కొందరు గదర్ ఏజెంట్లు పనిచేసినప్పటికీ, తిరుగుబాటు స్వతంత్రంగా జరిగిందనీ, కుట్రతో దానికి సంబంధం లేదనీ హ్యూ స్ట్రాచన్‌తో సహా కొంతమంది చరిత్రకారులు, వాదించారు.<ref name="Strachan797">{{Harvnb|Strachan|2001|p=797}}</ref> మరికొందరు దీనిని పట్టు లేఖల ఉద్యమం ప్రేరేపించిందని భావిస్తారు. పట్టు లేఖల ఉద్యమం గదర్ కుట్రతో ముడిపడి ఉంది.<ref name="Qureshi782">{{Harvnb|Qureshi|1999|p=78}}</ref> === క్రిస్మస్ నాటి కుట్ర === {{ప్రధాన వ్యాసం|క్రిస్టమస్ నాటి కుట్ర}}[[దస్త్రం:BaghaJatin13.jpg|కుడి|thumb| బాఘా జతిన్, [[బాలాసోర్|బాలాసోర్‌లోని]] బుర్హా బలాంగ్ ఒడ్డున తన చివరి యుద్ధంలో గాయపడ్డాడు. అతని సంస్థ 1915 శరదృతువులో బ్రిటిషు ఇండియాకు అత్యంత ముఖ్యమైన ప్రమాదాలలో ఒకటిగా పరిగణించబడింది.]] 1915 ఏప్రిల్లో, ''ఆనీ లార్సెన్'' ప్రణాళిక వైఫల్యం గురించి తెలియని పాపెన్, క్రుప్ సంస్థ అమెరికన్ ప్రతినిధి హన్స్ టౌషర్ ద్వారా 7,300 స్ప్రింగ్‌ఫీల్డ్ రైఫిళ్ళు, 1,930 పిస్టళ్ళు, పది గాట్లింగ్ తుపాకులు, దాదాపు 30,00,000 కాట్రిడ్జ్‌లతో కూడిన రెండవ ఆయుధ రవాణాను ఏర్పాటు చేశాడు. ఈ ఆయుధ సామాగ్రిని హాలండ్ అమెరికా పొగ ఓడ ''SS డ్జెంబర్‌పై'' జూన్ మధ్యలో ఈస్ట్ ఇండీస్ లోని సురాబాయాకు రవాణా చేయాల్సి ఉంది. అయితే, న్యూయార్క్‌కు కాన్సుల్ జనరల్ కోర్టేనే బెన్నెట్ నిర్వహిస్తున్న ఇంటెలిజెన్స్ నెట్‌వర్కు, న్యూయార్క్‌లోని టౌషర్‌కు కార్గోతో సంబంధం ఉన్నట్లు గుర్తించగలిగింది. దాన్ని కంపెనీకి సమాచారాన్ని అందించడంతో, ఈ ప్రణాళికలు కూడా భగ్నమయ్యాయి.<ref name="Fraser263">{{Harvnb|Fraser|1977|p=263}}</ref> ఈలోగా, ఫిబ్రవరి కుట్రలు చెడిపోయిన తర్వాత కూడా, జతిన్ ముఖర్జీ ([[బాఘా జతిన్]]) ఆధ్వర్యంలోని జుగంతర్ కూటమి ద్వారా బెంగాల్‌లో తిరుగుబాటుకు ప్రణాళికలు కొనసాగాయి. థాయ్‌లాండ్, బర్మాల్లోని జర్మన్ ఏజెంట్లు, ముఖ్యంగా ఎమిల్, థియోడర్ హెల్ఫెరిచ్- జర్మన్ ఆర్థిక మంత్రి కార్ల్ హెల్ఫెరిచ్‌కు సోదరులు- ఆ సంవత్సరం మార్చిలో జితేంద్రనాథ్ లాహిరి ద్వారా జుగాంతర్‌తో సంబంధాలు ఏర్పరచుకున్నారు. ఏప్రిల్‌లో, జతిన్ యొక్క చీఫ్ లెఫ్టినెంట్ [[ఎం.ఎన్.రాయ్|నరేంద్రనాథ్ భట్టాచార్య]] హెల్ఫెరిచ్‌లతో సమావేశమైనపుడు, ఆయుధాలనుతీసుకుని ''మావెరిక్ నౌక రానుందని తెలుసుకున్నాడు.'' ఇవి వాస్తవానికి గదర్ ఉపయోగం కోసం ఉద్దేశించబడినప్పటికీ, బెర్లిన్ కమిటీ తన ప్రణాళికలను సవరించింది. ముందు అనుకున్నట్లు [[కరాచీ|కరాచీకి]]<nowiki/>కాకుండా, తూర్పు తీరం ద్వారా, చిట్టగాంగ్ తీరంలోని హటియా, [[సుందరవనాలు|సుందర్‌బన్స్‌లోని]] రాయమంగల్, [[ఒడిషా|ఒరిస్సాలోని]] [[బాలాసోర్|బాలాసోర్ ద్వారా]] భారతదేశంలోకి ఆయుధాలను రవాణా చేయలని నిర్ణయించుకుంది.<ref name="Strachan8002">{{Harvnb|Strachan|2001|p=800}}</ref> [[బంగాళాఖాతం]] తీరం నుండి వీటిని జతిన్ బృందం సేకరిస్తుంది. తిరుగుబాటు తేదీ 1915 క్రిస్మస్ రోజున అని నిర్ణయించారు. దీనికే "క్రిస్మస్ నాటి కుట్ర" అనే పేరు వచ్చింది.<ref name="Hopkirk189">{{Harvnb|Hopkirk|2001|p=189}}</ref> జతిన్ కలకత్తాలోని 14వ రాజ్‌పుత్ రెజిమెంట్‌పై విజయం సాధించగలడని, [[చెన్నై|బాలాసోర్‌లో మద్రాసుకు]] లైన్ కట్ చేసి బెంగాల్‌పై నియంత్రణ సాధించగలడనీ అంచనా వేసారు.<ref name="Strachan8002"/> కలకత్తాలోని ఒక కల్పిత సంస్థ ద్వారా హెల్ఫెరిచ్ సోదరుల నుండి జుగంతర్‌కు కూడా నిధులు (1915 జూన్ - ఆగస్టు మధ్య రూ. 33,000 అందాయని అంచనా) అందాయి. అయితే, ఈ సమయంలోనే ''మావెరిక్,'' జుగాంతర్ ప్లాన్‌ల వివరాలను బటావియాలోని బ్రిటిషు కాన్సుల్ అయిన బెకెట్‌కు "ఓరెన్ " అనే మారుపేరుతో ఉన్న బాల్టిక్-జర్మన్ ఏజెంటు లీక్ చేశాడు. ''మావెరిక్‌ను'' స్వాధీనం చేసుకున్నారు. కలకత్తాలో ప్రచ్ఛన్న విప్లవోద్యమాన్ని పోలీసులు ధ్వంసం చేశారు. ఇదేమీ తెలియని జతిన్, ప్రణాళిక ప్రకారం బాలసోర్ వెళ్లగా అతనిని భారత పోలీసులు అనుసరించారు. 1915 సెప్టెంబరు 9 న, అతన్ని, ఐదుగురు విప్లవకారుల బృందాన్నీఎదుర్కొన్నారు. డెబ్బై ఐదు నిమిషాల పాటు జరిగిన తుపాకీ యుద్ధంలో తీవ్రంగా గాయపడిన జతిన్ మరుసటి రోజు బాలాసోర్‌లో మరణించాడు.<ref name="Gupta124"/><ref name="Strachan8024">{{Harvnb|Strachan|2001|p=802}}</ref> కలకత్తాను స్వాధీనం చేసుకోవడంలో బెంగాల్ సమూహానికి తగినంత సమయం అందించడానికీ, అదనపు బ్రిటిషు బలగాలను రానీకుండా నిరోధించడానికీ, జూగాంతర్ తలపెట్టిన క్రిస్మస్ రోజు తిరుగుబాటు జరిగిన సమయం లోనే బర్మా లోనూ ఒక తిరుగుబాటుకు ప్రణాళిక వేసారు. తటస్థ థాయ్‌లాండ్ నుండి అక్రమంగా రవాణా చేయబడిన ఆయుధాలను ఇందుకు వాడారు.<ref name="Strachan8024"/><ref name="Hopkirk179">{{Harvnb|Hopkirk|2001|p=179}}</ref><ref name="Majumdar 1971 p=382">{{Harvnb|Majumdar|1971|p=382}}</ref> థాయ్‌లాండ్ (సియామ్) గదరీయులకు బలమైన స్థావరం. [[మయన్మార్|బర్మాలో]] తిరుగుబాటు ప్రణాళికలు (ఇది [[బ్రిటీష్ ఇండియాలోని ప్రెసిడెన్సీలు, ప్రావిన్సులు|ఆ సమయంలో బ్రిటిషు ఇండియాలో]] భాగం) గదర్ పార్టీ 1914 అక్టోబరు లోనే ప్రతిపాదించింది. బర్మాను భారతదేశంలోకి తదుపరి పురోగమనానికి పునాదిగా ఉపయోగించాలని ఈ ప్రణాళికల ద్వారా తలపెట్టింది.<ref name="Strachan8024"/><ref name="Majumdar 1971 p=3822">{{Harvnb|Majumdar|1971|p=382}}</ref> ఈ ''సియామ్-బర్మా ప్రణాళిక'' చివరకు 1915 జనవరిలో ముగిసింది. షాంఘై నుండి ఆత్మా రామ్, థాకర్ సింగ్, బంటా సింగ్‌లు, శాన్ ఫ్రాన్సిస్కో నుండి సంతోఖ్ సింగ్, భగవాన్ సింగ్‌లతో సహా చైనా, అమెరికాల్లోని శాఖలకు చెందిన గదరీయులు థాయ్‌లాండ్‌లోని బర్మా మిలిటరీ పోలీసులలోకి చొరబడటానికి ప్రయత్నించారు. ఇందులో సిక్కులు, పంజాబీ ముస్లింలు ఎక్కువగా ఉన్నారు. 1915 ప్రారంభంలో, ఆత్మారామ్ కలకత్తా, పంజాబ్‌లను కూడా సందర్శించాడు. జుగంతర్‌తో సహా అక్కడి విప్లవకారులతో సంపర్కం లోకి వచ్చాడు. హేరంబాలాల్ గుప్తా, చికాగోలోని జర్మన్ కాన్సుల్ భారతీయులకు శిక్షణ ఇచ్చే ఉద్దేశంతో జర్మన్ కార్యకర్తలైన జార్జ్ పాల్ బోహెమ్, హెన్రీ షుల్ట్, ఆల్బర్ట్ వెహ్డేలను మనీలా ద్వారా సియామ్‌కు పంపే ఏర్పాటు చేశాడు. యున్నాన్ మీదుగా భారత సరిహద్దుకు చేరుకోవడం ఒకటి, ఎగువ బర్మాలోకి చొచ్చుకుపోయి అక్కడ విప్లవకారులతో కలవడం అనే రెండు దండయాత్రలను పంపే పనిమీద సంతోఖ్ సింగ్ షాంఘైకి తిరిగి వెళ్ళాడు. జర్మన్లు, మనీలాలో ఉన్నప్పుడు, మనీలా నౌకాశ్రయంలో ఆశ్రయం ''పొంది,'' ''సాచ్‌సెన్,'' సువియా అనే రెండు జర్మన్ నౌకల లోని ఆయుధ సరుకును ఒక ఓడ లోకి మార్చి, సియామ్‌కు పంపడానికి ప్రయత్నించారు. అయితే, అమెరికా కస్టమ్స్ ఈ ప్రయత్నాలను అడ్డుకుంది. ఈలోగా గదరీయులు, థాయ్‌లాండ్‌ లోని జర్మన్ కాన్సుల్ రెమీ సహాయంతో, చైనా, కెనడాల నుండి వచ్చే గదరీయులకు శిక్షణ నిచ్చేందుకు థాయ్-బర్మా సరిహద్దు సమీపంలోని అడవిలో ప్రధాన కార్యాలయాన్ని ఏర్పాటు చేశారు. షాంఘైలోని జర్మన్ కాన్సుల్ జనరల్ నిప్పింగ్, [[బీజింగ్|పెకింగ్]] ఎంబసీ గార్డ్‌కు చెందిన ముగ్గురు అధికారులను శిక్షణ నిచ్చేందుకు పంపాడు. అదనంగా స్వాటోలో ఒక నార్వేజియన్ ఏజెంట్‌ను ఆయుధాల అక్రమ రవాణాకు ఏర్పాటు చేశారు.<ref name="Fraser266">{{Harvnb|Fraser|1977|p=266}}</ref> అయితే, థాయ్ పోలీస్ హైకమాండ్ - ఇందులో ఎక్కువగా బ్రిటిషు వారే ఉండేవారు - ఈ ప్రణాళికలను పసిగట్టింది. ఆస్ట్రియన్ ఛార్జ్ డి'అఫైర్స్ ద్వారా ఈ వివరాలను తెలుసుకున్నాక, భారత పోలీసులు ఈ కుట్రలోకి చొరబడ్డారు. థాయిలాండ్, అధికారికంగా తటస్థంగా ఉన్నప్పటికీ, బ్రిటన్ తోటి, బ్రిటిషు ఇండియా తోటీ సన్నిహితంగా ఉండేది. జూలై 21న, కొత్తగా వచ్చిన బ్రిటిషు మంత్రి హెర్బర్ట్ డెరింగ్ భారతీయ ఏజెంటు గుర్తించిన గదరీయులను అరెస్టు చేసి అప్పగించాలని విదేశాంగ మంత్రి ప్రిన్స్ దేవావాంగ్సేకి అభ్యర్థనను అందించాడు. చివరికి ఆగస్టులో ప్రముఖ గదరీయులను అరెస్టు చేశారు. ఒకే ఒక్క దాడి, బర్మాలో ఆరుగురు గదరీయులు చేసారు. వారిని పట్టుకుని ఉరితీశారు.<ref name="Strachan8024"/><ref name="Fraser266" /><ref name="Fraser267">{{Harvnb|Fraser|1977|p=267}}</ref> అలాగే కలకత్తాలో ప్రతిపాదిత జుగంతర్ తిరుగుబాటు సమయం లోనే [[అండమాన్ దీవులు|అండమాన్ దీవుల]] లోని జౌలు మీద ఈస్ట్ ఇండీస్ నుండి వచ్చిన జర్మన్ వాలంటీర్ ఫోర్స్‌తో ఒక దాడి చెయ్యాలని ప్రణాళిక వేసారు. ఈ దాడిలో రాజకీయ ఖైదీలను విడుదల చేస్తారు. వారితో భారత తీరంపై దాడి చేసేందుకు ఒక దళాన్ని తయారు చేస్తారు.<ref name="Fraser2642">{{Harvnb|Fraser|1977|p=264}}</ref><ref name="Hopkirk1802">{{Harvnb|Hopkirk|2001|p=180}}</ref> ఫ్రాన్స్‌లో జరిగిన పోరాటంలో గాయపడిన బటావియాలోని జర్మన్ ప్లాంటర్ విన్సెంట్ క్రాఫ్ట్ ఈ ప్రణాళికను ప్రతిపాదించాడు. భారతీయ కమిటీతో సంప్రదింపుల తర్వాత 1915 మే 14న విదేశాంగ కార్యాలయం దీన్ని ఆమోదించింది. దాదాపు వంద మంది జర్మన్ల బలగంతో 1915 క్రిస్మస్ రోజున దాడికి ప్రణాళిక చేసారు. నిప్పింగ్ అండమాన్ దీవులకు ఆయుధాలను రవాణా చేయడానికి ప్రణాళికలు సిద్ధం చేసాడు. అయితే, విన్సెంట్ క్రాఫ్ట్ ఒక డబుల్ ఏజెంటు. అతడు నిప్పింగ్ ప్రణాళికల వివరాల గురించి బ్రిటిషు నిఘావర్గాలకు ఉప్పందించాడు. దాడి కోసం అతను చేసిన బూటకపు ప్రణాళికలు కూడా ఈ సమయంలో బెకెట్‌కి తెలిసిపోయింది. అయితే ఇండో-జర్మన్ ప్రణాళికల వరుస వైఫల్యాల కారణంగా, బెర్లిన్ కమిటీ, నిప్పింగ్ ఇద్దరూ చేసిన సిఫార్సుల మేరకు కార్యకలాపాలకు సంబంధించిన ప్రణాళికలను రద్దు చేసారు.<ref name="Fraser265">{{Harvnb|Fraser|1977|p=265}}</ref> === ఆఫ్ఘనిస్తాన్ === {{ప్రధాన వ్యాసం|తాత్కాలిక భారత ప్రభుత్వం}}[[File:Indian,German_and_Turkish_delegates_of_Niedermayer_Mission.jpg|కుడి|thumb| మహేంద్ర ప్రతాప్ (మధ్యలో) కాబూల్, 1915లో జర్మన్, టర్కిష్ ప్రతినిధులతో కూడిన సంఘానికి అధిపతిగా. అతని కుడి వైపున వెర్నర్ ఒట్టో వాన్ హెంటిగ్ కూర్చున్నాడు.]] మొదటి ప్రపంచ యుద్ధ సమయంలో ఆఫ్ఘనిస్తాన్‌ను సెంట్రల్ పవర్స్ వైపు యుద్ధంలోకి లాగేందుకు ప్రయత్నాలు జరిగాయి. భారతదేశంలో జాతీయవాద విప్లవాన్ని లేదా పాన్-ఇస్లామిక్ తిరుగుబాటునూ ప్రేరేపిస్తుందని, పంజాబ్లోను భారతదేశం అంతటా బ్రిటిషు వారి రిక్రూటింగ్ క్షేత్రాలను అస్థిరపరుస్తాయనీ భావించడమే దీనికి కారణం. 1905 రస్సో-జపనీస్ యుద్ధంలో రష్యా ఓటమి తర్వాత, దాని ప్రభావం క్షీణించింది. ఆ సమయంలో బ్రిటిషు భారతదేశానికి ముప్పు కాగల శక్తి ఆఫ్ఘనిస్తాన్ ఒక్కటేనని బ్రిటన్ భావించింది.<ref name="Hughes453">{{Harvnb|Hughes|2002|p=453}}</ref> 1915 వసంతకాలంలో, పర్షియా గుండా భూమార్గం ద్వారా ఆఫ్ఘనిస్తాన్‌కు ఇండో-జర్మన్ దౌత్య సంఘాన్ని పంపించారు. బహిష్కరించబడిన భారతీయ యువరాజు [[రాజా మహేంద్ర ప్రతాప్]] నేతృత్వంలోని ఈ సంఘం, బ్రిటన్‌ నుండి విడిపోవడానికి, స్వాతంత్ర్యం ప్రకటించుకోడానికి, కేంద్ర శక్తుల తరపున యుద్ధంలో చేరడానికి, బ్రిటిషు ఇండియాపై దాడి చేయడానికీ ఆఫ్ఘన్ ఎమిర్ హబీబుల్లా ఖాన్‌ను ప్రేరేపించేందుకు ప్రయత్నించింది. ఇది 1915 ఆగస్టులో ఆఫ్ఘనిస్తాన్‌కు చేరుకోవడానికి ముందు మెసొపొటేమియా, పర్షియన్ ఎడారులలో అడ్డగించేందుకు జరిగిన ఆంగ్లో-రష్యన్ ప్రయత్నాలను తప్పించుకోగలిగింది.<ref name="Hopkirk98">{{Harvnb|Hopkirk|2001|p=98}}</ref><ref name="Hopkirk13">{{Harvnb|Hopkirk|2001|pp=136–140}}</ref> ఆఫ్ఘనిస్తాన్‌లో, మౌలానా [[ఉబైదుల్లా సింధీ]] నేతృత్వంలోని పాన్-ఇస్లామిక్ గ్రూప్ [[దారుల్ ఉలూమ్ దేవ్ బంద్|దారుల్ ఉలూమ్ దేవబంద్]] సభ్యులు కాబూల్‌లో ఈ దళాన్ని కలిసారు. ఈ బృందం యుద్ధం ప్రారంభంలో భారతదేశం నుండి కాబూల్‌కు బయలుదేరింది. మహ్మద్ అల్-హసన్ నేతృత్వంలోని మరొక సమూహం [[హిజాజ్]] చేరుకుంది, అక్కడ వారు పాన్-ఇస్లామిక్ తిరుగుబాటు కోసం ఆఫ్ఘన్ ఎమిర్, ఒట్టోమన్ సామ్రాజ్యం, ఇంపీరియల్ జర్మనీల నుండి మద్దతు పొందాలని ఆశించారు. ఈ తిరుగుబాటును వాయవ్య భారతదేశంలోని గిరిజన బెల్ట్‌లో మొదలుపెట్టాలని వారి ఉద్దేశం.<ref name="Jalal2007105">{{Harvnb|Jalal|2007|p=105}}</ref><ref name="Reetz142">{{Harvnb|Reetz|2007|p=142}}</ref> ఇండో-జర్మన్ దౌత్య దళం, ఎమిర్ హబీబుల్లా తన తటస్థ వైఖరిని విరమించుకోవాలనీ, జర్మనీతో దౌత్య సంబంధాలను నెలకొల్పుకోవాలనీ ఒత్తిడి చేసింది. ఎలాగోలా ఎమిర్‌ జర్మన్ యుద్ధ ప్రయత్నాలకు సహకరించేలా ఒప్పించవచ్చని దళం ఆశించింది.<ref name="Hughes466">{{Harvnb|Hughes|2002|p=466}}</ref><ref name="Hopkirk160">{{Harvnb|Hopkirk|2001|p=160}}</ref> హబీబుల్లా ఖాన్ 1915 శీతాకాలమంతా మిషన్ ప్రతిపాదనలపై ఊగిసలాడాడు. యుద్ధం ముగిసే వరకూ తటస్థ వైఖరిని కొనసాగించాలని ఆశపడ్డాడు. అయితే ఈ సమయంలో దౌత్య దళం, ఎమిర్ దర్బారులో ఉన్న అతని సోదరుడు నస్రుల్లా ఖాన్, కుమారుడు అమానుల్లా ఖాన్‌తో సహా సలహా మండలిలోని జర్మన్ అనుకూల వ్యక్తులతో రహస్యంగా చర్చలను మొదలుపెట్టింది. దీనికి ఆఫ్ఘన్ మేధావులు, మత పెద్దలు, ఆఫ్ఘన్ పత్రికల మద్దతు లభించింది. పత్రికల్లో బ్రిటిషు వ్యతిరేక, కేంద్రశక్తుల అనుకూల కథనాలు విరివిగా వచ్చాయి. 1916 నాటికి, భారతదేశానికి పంపిన ''ఆఫ్ఘన్ వార్తాపత్రిక సిరాజ్ అల్ అఖ్బరు కాపీలను బ్రిటిషు ప్రభుత్వం అడ్డగించవలసి వచ్చింది.'' <ref name="Sims-Williams120">{{Harvnb|Sims-Williams|1980|p=120}}</ref> ఎమీర్ బ్రిటిషు వారికి తొత్తుగా మారాడని, దేశంలో తిరుగుబాటు, గిరిజనులలో అశాంతి ముప్పు ఉందనీ ఇది ఎత్తి చూపింది. 1915 డిసెంబరులో, భారతీయ సభ్యులు [[తాత్కాలిక భారత ప్రభుత్వం|తాత్కాలిక ప్రభుత్వాన్ని]] స్థాపించారు. ఇది భారతదేశానికి సహాయం చేయడానికి, ఎమిర్ కు మద్దతు ఇచ్చేందుకూ హబీబుల్లా సలహా మండలిపై బరువు పెడుతుందని భావించారు. 1916 జనవరిలో, కొంత కాలయాపన జరిపే మిషతో ఎమిర్, జర్మనీతో ముసాయిదా ఒప్పందాన్ని ఆమోదించాడు. అయితే, ఈ సమయంలో మధ్యప్రాచ్యంలో కేంద్ర శక్తులు ఓటమి చవిచూసాయి. ఆఫ్ఘనిస్తాన్‌కు సహాయాన్ని పంపేందుకు పర్షియా గుండా భూమార్గాన్ని వాడుకోవచ్చనే ఆశలు మూసుకుపోయాయి. దౌత్య దళం లోని జర్మన్ సభ్యులు 1916 జూన్ లో ఆఫ్ఘనిస్తాన్‌ను విడిచిపెట్టి, అక్కడ తమ కుట్రలను ముగించారు.<ref name="Hughes472">{{Harvnb|Hughes|2002|p=472}}</ref> అయినప్పటికీ, మహేంద్ర ప్రతాప్, అతని తాత్కాలిక ప్రభుత్వం జపాన్, రిపబ్లికన్ చైనా, జారిస్ట్ రష్యాలతో సంబంధాలను ఏర్పరచుకోవడానికి ప్రయత్నిస్తూ అక్కడే ఉండి పోయారు. రష్యన్ విప్లవం తర్వాత ప్రతాప్, సోవియట్ యూనియన్‌తో చర్చలు ప్రారంభించాడు. 1918లో రెడ్ పెట్రోగ్రాడ్‌లో ట్రాట్స్కీని, 1919లో మాస్కోలో లెనిన్‌నూ కలిసాడు. 1918లో బెర్లిన్‌లో కైసర్‌ను కలిసాడు.<ref name="Andreyev95">{{Harvnb|Andreyev|2003|p=95}}</ref> అతను ఆఫ్ఘనిస్తాన్ ద్వారా భారతదేశంలోకి సోవియట్-జర్మన్లు ఉమ్మడిగా దాడి చెయ్యాలని ఒత్తిడి చేశాడు. 1919లో ఆఫ్ఘనిస్తాన్‌లో జరిగిన తిరుగుబాటు తర్వాత సోవియట్‌లు దీనిని కొంతకాలం పరిగణించారు. ఈ తిరుగుబాటు తరువాత అమానుల్లా ఖాన్‌ను ఎమిర్‌ అయ్యాడు. మూడవ ఆంగ్లో-ఆఫ్ఘన్ యుద్ధం ప్రారంభమైంది. టిబెట్, హిమాలయ బఫర్ ప్రాంతాల ద్వారా భారతదేశాన్ని ఆక్రమించాలనే సోవియట్ ప్రణాళిక "కల్మిక్ ప్రాజెక్ట్ " వెనుక కూడా ప్రతాప్ ఉండి ఉండవచ్చు.<ref name="Andreyev87">{{Harvnb|Andreyev|2003|p=87}}</ref><ref name="Andreyev96">{{Harvnb|Andreyev|2003|p=96}}</ref> === మధ్యప్రాచ్యం === మధ్య ప్రాచ్యంలో పనిచేస్తున్న భారత సైనికులను దృష్టిలో ఉంచుకుని మరో కుట్ర జరిగింది. మధ్య ప్రాచ్య థియేటర్‌లో, [[లాలా హర్ దయాళ్|హర్ దయాళ్]], MPT ఆచార్యతో సహా బెర్లిన్ కమిటీ సభ్యులను 1915 వేసవిలో బాగ్దాద్, సిరియాలకు మిషన్‌లపై పంపారు. దక్షిణ మెసొపొటేమియా, ఈజిప్ట్‌లలోని భారత సాయుధ దళంలోకి చొరబడి బ్రిటిషు అధికారులను హత్య చేయడం వీరికి ఇచ్చిన పని.<ref name="McKale1272">{{Harvnb|McKale|1998|p=127}}</ref> భారతీయ ప్రయత్నం రెండు గ్రూపులుగా విభజించారు. ఒకదానిలో బెంగాలీ విప్లవకారుడు PN దత్ (అలియాస్ దావూద్ అలీ ఖాన్), పాండురంగ్ ఖాన్కోజే ఉన్నారు. ఈ బృందం బుషైర్‌కు చేరుకుంది, అక్కడ వారు విల్‌హెల్మ్ వాస్మస్‌తో కలిసి పనిచేశారు. మెసొపొటేమియా, పర్షియాలోని భారతీయ దళాలకు జాతీయవాద, విప్లవాత్మక సాహిత్యాన్ని పంపిణీ చేశారు. రెండవ సమూహం, ఈజిప్టు జాతీయవాదులతో కలిసి, [[సూయజ్ కాలువ|సూయజ్ కాలువను]] అడ్డుకోవడానికి ప్రయత్నించింది. ఈ బృందాలు మెసొపొటేమియాలోని భారతీయ సైనికులలో జాతీయవాద సాహిత్యాన్ని, ప్రచారాన్నీ రహస్యంగా వ్యాప్తి చేయడంలో విజయవంతమయ్యాయి. ఒక సందర్భంలో ఒక అధికారి భోజనశాలపై బాంబు దాడి కూడా చేశారు.<ref name="McKale1272"/> ఈ సమయంలో కాన్‌స్టాంటినోపుల్, బుషైర్, కుత్-అల్- అమరాలలో భారతీయ యుద్ధ ఖైదీలను తమ దళంలో చేర్చుకోడానికి జాతీయవాద కార్యక్రమాన్ని విస్తరించారు.<ref name="Qureshi782"/><ref name="Yadav362">{{Harvnb|Yadav|1992|p=36}}</ref> MPT ఆచార్య యొక్క స్వంత ప్రణాళికల్లో టర్కీలోని భారతీయ పౌరుల సహాయంతో ఇండియన్ నేషనల్ వాలంటీర్ కార్ప్స్‌ను ఏర్పాటు చేయడం, భారతీయ యుద్ధ ఖైదీలను చేర్చుకోవడం వంటివి ఉన్నాయి. అతను బుషైర్‌లో విల్‌హెల్మ్ వాస్‌మస్‌తో కలిసి భారత సైనికులతో పనిచేసినట్లు తెలిసింది.<ref name="Yadav362"/><ref name="Acharya35">{{Harvnb|Yadav|1992|p=35}}</ref> అయితే, ప్రధానంగా హిందువులైన బెర్లిన్ కమిటీ సభ్యులకు, టర్కీలో ఇప్పటికే ఉన్న భారతీయ విప్లవకారులైన ముస్లిములకూ మధ్య విభేదాల కారణంగా ఈ ప్రయత్నాలకు ఆటంకం ఏర్పడింది.<ref name="McKale1272"/> ఇంకా, ఈజిప్టు జాతీయవాదులు బెర్లిన్ కమిటీని విశ్వసించలేదు. వారు దాన్ని జర్మనీ తొత్తుగా భావించారు.<ref name="Acharya35" /> అయినప్పటికీ, ఈ ప్రయత్నాల పరాకాష్ఠగా, ఫ్రాన్స్, టర్కీ, జర్మనీ, [[మెసొపొటేమియా నాగరికత|మెసొపొటేమియా నుండి]] -ముఖ్యంగా బాస్రా, బుషెహర్, కుత్ అల్ అమరాల నుండి భారతీయ యుద్ధ ఖైదీలను చేర్చుకున్నారు. అనేక రంగాలలో టర్కీ దళాలతో పోరాడిన భారతీయ వాలంటీర్ కార్ప్స్‌ను నెలకొల్పారు. అంబా ప్రసాద్ సూఫీ నేతృత్వంలోని దేవబందీలు పర్షియా నుండి బలూచిస్తాన్ మీదుగా పంజాబ్ వరకు భారతదేశ పశ్చిమ సరిహద్దులో చొరబాట్లను నిర్వహించడానికి ప్రయత్నించారు. కేదార్ నాథ్ సోంధీ, రిషికేష్ లేథా, అమీన్ చౌదరి యుద్ధ సమయంలో అంబా ప్రసాద్‌తో కలిసారు. ఈ భారతీయ దళాలు ఉజ్బెకిస్తాన్‌లోని సరిహద్దు నగరమైన కర్మాన్‌ను స్వాధీనం చేసుకోవడంలోను, అక్కడి బ్రిటిషు కాన్సుల్‌ను నిర్బంధించడంలోనూ పాలుపంచుకున్నాయి. బలూచి, పెర్షియన్ గిరిజన అధిపతులకు వ్యతిరేకంగా పెర్సీ సైక్స్ చేసిన పెర్సీ ప్రచారాన్ని విజయవంతంగా జర్మన్ల సహాయంతో అడ్డుకున్నారు.<ref>{{Harvnb|Sykes|1921|p=101}}</ref><ref name="Herbert2">{{Harvnb|Herbert|2003|p=}}</ref> తిరుగుబాటుదారులతో పోరాడుతున్న సమయంలో [[ఆగా ఖాన్|ఆగాఖాన్ సోదరుడు చనిపోయాడు.]] <ref>{{Cite web|url=http://www.panjab.org.uk/english/histGPty.html|title=History of the Ghadar Movement|last=Singh, Jaspal|publisher=panjab.org.uk|access-date=31 October 2007}}</ref> [[సీస్తాన్|తిరుగుబాటుదారులు ఆఫ్ఘనిస్తాన్‌లోని సిస్తాన్‌లో]] బ్రిటిషు దళాలను విజయవంతంగా వేధించారు. వారిని బలూచిస్తాన్‌లోని కరంషీర్‌కు పరిమితం చేశారు. తరువాత కరాచీ వైపు వెళ్లారు. కొన్ని నివేదికల్లో వారు గ్వాదర్, దావర్ తీర పట్టణాలను తమ ఆధీనంలోకి తీసుకున్నారని ఉంది. [[బంపూర్]] బలూచి చీఫ్, బ్రిటిషు పాలన నుండి స్వాతంత్ర్యం ప్రకటించుకున్న తరువాత, గదరీయులతో కలిసాడు. కానీ ఐరోపాలో జరుగుతున్న యుద్ధం టర్కీకి వతిరేకంగా పరిణమించింది. [[బాగ్దాద్|బాగ్దాద్‌ను]] బ్రిటిషు దళాలు స్వాధీనం చేసుకున్నాయి. గదర్ దళాలు, సరఫరాలు ఆగిపోవడంతో చెదరిపోయాయి. చెదరిపోయిన గదర్ దళాలు షిరాజ్ వద్ద తిరిగి కలిసాయి. అక్కడ షిరాజ్ ముట్టడి సమయంలో ఘోరమైన పోరాటం తర్వాత వారు చివరకు ఓడిపోయారు. ఈ యుద్ధంలో అంబా ప్రసాద్ సూఫీ మరణించాడు. అయితే గదరీయులు 1919 వరకు ఇరాన్ పక్షపాతులతో కలిసి గెరిల్లా యుద్ధాన్ని కొనసాగించారు.<ref name="Herbert2"/><ref>{{cite news|url=http://www.dawn.com/weekly/dmag/archive/050612/dmag14.htm|title=A famous uprising|author=Asghar, S.B|date=12 June 2005|newspaper=dawn.com|access-date=2 November 2007|archive-date=3 ఆగస్టు 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070803144344/http://www.dawn.com/weekly/dmag/archive/050612/dmag14.htm|url-status=dead}}</ref> 1917 చివరి నాటికి, అమెరికాలో ఒకవైపు గదర్ పార్టీ, మరోవైపు బెర్లిన్ కమిటీ, జర్మన్ హైకమాండ్ మధ్య విభేదాలు కనిపించడం మొదలయ్యాయి. ఆగ్నేయాసియా, అమెరికాల్లోని గదరీయులతో కలిసి పనిచేస్తున్న జర్మన్ ఏజెంట్లు పంపిన నివేదికలు సంస్థ లోని అస్తవ్యస్తతను, గదర్ సంస్థ పట్ల ప్రజల మద్దతును అంచనా వేయడంలో ఉన్న అవాస్తవికతనూ యూరోపియన్ విభాగానికి సూచించాయి. ఫిబ్రవరి ప్లాట్లు విఫలం కావడం, 1917లో జరిగిన యుద్ధంలో చైనా పాల్గొన్న తర్వాత ఆగ్నేయాసియాలో స్థావరాలు లేకపోవడం, సముద్రం ద్వారా ఆగ్నేయాసియా ఆపరేషన్‌కు మద్దతు ఇవ్వడంలో సమస్యలు ప్రణాళికలను గణనీయంగా కుదించాయి. బ్రిటిషు ఏజెంట్ల చొరబాటు, అమెరికా వైఖరిలో మార్పు, యుద్ధంలో గెలుపోటములు తిరగబడడం వల్ల భారతదేశంలో విప్లవం కోసం చేసిన భారీ కుట్ర ఏనాడూ విజయవంతం కాలేదు. == నిఘా == బ్రిటిషు ఇంటెలిజెన్స్ 1911 నాటికే కుట్ర రూపురేఖలను, కొత్త ఆలోచనలనూ గమనించడం ప్రారంభించింది. ఢిల్లీ-లాహోర్ కుట్ర, [[కోమగట మారు సంఘటన|''కోమగట మారు'' సంఘటన]] వంటి సంఘటనలు ఇప్పటికే పెద్ద ఎత్తున ఈ నెట్‌వర్కు ఉనికి, భారతదేశంలో విప్లవ అశాంతికి సంబంధించిన ప్రణాళికలు మొదలైన వాటితో క్రిమినల్ ఇన్వెస్టిగేషన్ డిపార్ట్‌మెంటు (సిఐడి) ముందే అప్రమత్తమైంది. ''ఆ సమయంలో అత్యంత తీవ్రమైన విప్లవ ఉగ్రవాదం ఉన్న బెంగాల్‌పై, కోమగాట మారు'' నేపథ్యంలో బలమైన మిలిటెంట్ స్థావరంగా వెలికితీసిన పంజాబ్‌పై ప్రభుత్వం దృష్టి సారించి పలు చర్యలు తీసుకుంది. హర్ దయాళ్ సమూహానికి రాష్ బిహారీ బోస్‌తో బలమైన సంబంధాలు ఉన్నట్లు కనుగొన్నారు. ఢిల్లీ బాంబు కేసు నేపథ్యంలో వీళ్లను శుభ్రంగా తుడిచిపెట్టారు.<ref name="Popplewell200">{{Harvnb|Popplewell|1995|p=200}}</ref> == విచారణ == ఈ కుట్రలపై భారతదేశంలో అనేక విచారణలు జరిగాయి. వాటిలో అత్యంత ప్రసిద్ధి చెందిన లాహోర్ కుట్ర విచారణ. 1915 ఫిబ్రవరిలో విఫలమైన ఫిబ్రవరి తిరుగుబాటు తర్వాత ఇది లాహోర్‌లో మొదలైంది. ఇతర విచారణలలో [[కాశీ|బెనారస్]], [[సిమ్లా]], ఢిల్లీ, [[ఫిరోజ్‌పూర్]] కుట్ర కేసులు, బడ్జ్ బడ్జ్ వద్ద అరెస్టయిన వారి విచారణలూ ఉన్నాయి.<ref name="Chhabra598">{{Harvnb|Chhabra|2005|p=598}}</ref> [[భారత రక్షణ చట్టం 1915|లాహోర్‌లో, డిఫెన్స్ ఆఫ్ ఇండియా యాక్ట్ 1915]] ప్రకారం ప్రత్యేక ట్రిబ్యునల్ ఏర్పాటు చేసారు. మొత్తం 291 మంది కుట్రదారులపై విచారణ జరిగింది. వీరిలో 42 మందికి మరణశిక్ష, 114 [[సెల్యులార్ జైల్|మందికి ఆమరణ జైలుశిక్ష]], 93 మందికి వివిధ రకాల జైలు శిక్షలూ పడ్డాయి. వీరిలో చాలా మందిని [[అండమాన్ దీవులు|అండమాన్ దీవుల్లోని]] [[సెల్యులార్ జైల్|సెల్యులార్ జైలుకు]] తరలించారు. విచారణలో నలభై ఇద్దరు నిందితులను నిర్దోషులుగా భావించి విడుదల చేసారు. లాహోర్ విచారణలో, అమెరికాలో చేసిన కుట్రలను ఫిబ్రవరి తిరుగుబాటు కుట్రకూ నేరుగా లింకు కలిపింది. విచారణ ముగిసిన తరువాత, అమెరికాలో భారతీయ విప్లవోద్యమాన్ని నాశనం చేయడానికీ, దాని సభ్యులను విచారణకు తీసుకురావడానికీ దౌత్య ప్రయత్నాలు గణనీయంగా జరిగాయి.<ref name="Talbot124">{{Harvnb|Talbot|2000|p=124}}</ref><ref name="Andaman2">{{cite web|url=http://www.andamancellularjail.org/History.htm#Link9|title=History of Andaman Cellular Jail|publisher=Andaman [[Cellular Jail]] heritage committee|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20100209031136/http://www.andamancellularjail.org/History.htm|archive-date=9 February 2010|access-date=8 December 2007}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.tribuneindia.com/2002/20020623/spectrum/book2.htm|title=Ghadr revisited|author=Khosla, K|date=23 June 2002|work=The Tribune|location=Chandigarh|access-date=8 December 2007}}</ref> అమెరికాలో, ఆనీ లార్సెన్ వ్యవహారాన్ని వెలికితీసిన తర్వాత 1917 నవంబరు 12న శాన్ ఫ్రాన్సిస్కోలోని జిల్లా కోర్టులో హిందూ-జర్మన్ కుట్ర విచారణ ప్రారంభమైంది. గదర్ పార్టీ సభ్యులు, మాజీ జర్మన్ కాన్సుల్ జనరల్, వైస్ కాన్సుల్, శాన్ ఫ్రాన్సిస్కోలోని జర్మన్ కాన్సులేట్ సిబ్బందితో సహా నూట ఐదుగురు వ్యక్తులను విచారించారు. విచారణ 1917 నవంబరు 20 నుండి 1918 ఏప్రిల్ 24 వరకూ జరిగింది. విచారణ చివరి రోజున ప్రధాన నిందితుడైన [[రామచంద్ర భరద్వాజ్|రామ చంద్ర]] బ్రిటిషు వారికి గూఢచారి అని నమ్మిన తోటి ప్రతివాది రామ్ సింగ్ కోర్టు గదిలోనే సంచలనాత్మకంగా హత్య చేసాడు. సింగ్‌ను వెంటనే US మార్షల్ కాల్చి చంపాడు. 1917 మేలో, గదర్ పార్టీకి చెందిన ఎనిమిది మంది భారతీయ జాతీయవాదులు బ్రిటన్‌కు వ్యతిరేకంగా సైనిక సంస్థను ఏర్పాటు చేసేందుకు కుట్ర పన్నారనే అభియోగంపై ఫెడరల్ గ్రాండ్ జ్యూరీ అభియోగాలు మోపింది. తరువాతి సంవత్సరాలలో, ఈ ప్రక్రియలు బ్రిటిషు ప్రభుత్వాన్ని సంతృప్తి పరచడానికి రూపొందించబడిన ప్రదర్శనేనని విమర్శలు వచ్చాయి. రిపబ్లికన్ అభిప్రాయాలు, రిపబ్లికన్లతో సంబంధాలు ఉన్న ఐరిష్ వ్యక్తులు జ్యూరీ ఎంపికలోకి రాకుండా తగు జాగ్రత్తలు తీసుకున్నారు.<ref name="Jensen652"/> భారతీయులకు అనుకూలంగా ప్రజల్లో ఉన్న బలమైన మద్దతు కారణంగాను, వెర్సైల్లెస్ ఒప్పందం వలన తిరిగి తలెత్తిన ఆంగ్లోఫోబిక్ భావాల వలనా, గదర్ ఉద్యమం పునరుజ్జీవం పొందింది.<ref name="Dignan75">{{Harvnb|Dignan|1971|p=75}}</ref> == ప్రభావం == బ్రిటిషు సామ్రాజ్యం లోపల, అంతర్జాతీయ సంబంధాలలోనూ బ్రిటన్ విధానాలపై ఈ కుట్ర గణనీయమైన ప్రభావాన్ని చూపింది. కుట్ర ఆరంభ ఆలోచనలు సరిహద్దులు, ప్రణాళికలను 1911 నాటికి బ్రిటిషు నిఘా వర్గాలు గుర్తించాయి. కొందరు లొంగిపోయినప్పటికీ దేశంలోని వివిధ ప్రాంతాలలో వివిధ రూపాల్లో పదేపదే తలెత్తుతున్న ఉద్యమం గురించి ఇండియన్ ఇంటెలిజెన్స్ చీఫ్ సర్ చార్లెస్ క్లీవ్‌లాండ్ హెచ్చరిస్తూ, ఈ విప్లవోద్యమం నివురు గప్పిన నిప్పులా విస్తరిస్తోందన్నాడు.<ref name="Hopkirk41">{{Harvnb|Hopkirk|2001|p=41}}</ref><ref>{{harvnb|Hopkirk|1997|p=43}}</ref> ఉద్యమాన్ని అణచివేయడానికి భారీ, సంఘటిత, సమన్వయ ప్రయత్నం అవసరం పడింది. 1914లో తారక్ నాథ్ దాస్ ఒక అమెరికన్ పౌరసత్వం పొందడాన్ని అడ్డుకునే ప్రయత్నాలు జరిగాయి. అయితే హర్ దయాళ్‌ని బంధించేందుకు చేసిన ప్రయత్నం విజయవంతమైంది.<ref name="Dignan60">{{Harvnb|Dignan|1971|p=60}}</ref> === రెండవ ప్రపంచ యుద్ధం === మొదటి ప్రపంచ యుద్ధం సమయంలో ఈ కుట్ర విఫలమైనప్పటికీ - ఆ సమయంలో ఉద్యమం అణచివేసారు. అనేకమంది ముఖ్య నాయకులను ఉరితీసారు లేదా జైలులో వేసారు - అనేకమంది ప్రముఖ గదరీయులు భారతదేశం నుండి జపాన్ థాయ్‌లాండ్‌లకు పారిపోయారు. స్వాతంత్ర్యం కోసం విప్లవోద్యమం చెయ్యాలనే భావన తరువాతి తరం భారతీయ నాయకులలో తిరిగి మొలకెత్తింది. ముఖ్యంగా [[సుభాష్ చంద్రబోస్]] 1930ల మధ్యకాలంలో వలసవాద ఆధిపత్యానికి వతిరేకంగా మరింత తీవ్రమైన విధానాన్ని అవలంబించడం ప్రారంభించాడు. రెండవ ప్రపంచ యుద్ధ సమయంలో ఈ నాయకులలో చాలామంది, అటువంటి భావనను పునరుద్ధరించడానికి [[అక్షరాజ్యాలు|అక్షరాజ్యాల]] మద్దతును కోరడంలో కీలక పాత్ర పోషించారు. రెండవ ప్రపంచ యుద్ధం ప్రారంభం నుండి, బోస్ స్వయంగా, బ్రిటిషు పాలనకు వ్యతిరేకంగా విప్లవోద్యమ భావనను చురుకుగా విశ్లేషించాడు. జపాన్‌తో సంభాషించాడు. జర్మనీ పారిపోయి, బ్రిటన్‌కు వ్యతిరేకంగా పోరాడటానికి భారత సాయుధ దళమైన, ఇండియన్ లీజియన్‌ను స్థాపించాడు.<ref name="ThomsonBBC">{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/3684288.stm|title=Hitler's secret Indian Army|last=Thomson M|date=23 September 2004|work=bbc.co.uk|access-date=2 September 2007}}</ref> ప్రవాస జాతీయవాదులు స్థాపించిన [[ఆజాద్ హింద్ ఫౌజ్|భారత జాతీయ సైన్యానికి]] నేతృత్వం వహించడానికి అతను ఆగ్నేయాసియాకు తిరిగి వెళ్ళాడు. వీటిలో అత్యంత ప్రసిద్ధమైనవి [[ఇండియన్ ఇండిపెండెన్స్ లీగ్]], భారత జాతీయ సైన్యం, చివరికి [[ఆజాద్ హింద్|ఆగ్నేయాసియాలో అర్జీ హుకుమత్-ఎ-ఆజాద్ హింద్]] లను ఏర్పాటు చేసాడు.<ref>{{Harvnb|Fay|1993|p=90}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.s1942.org.sg/s1942/indian_national_army/revival.htm|title=Historical Journey of the Indian National Army|year=2003|publisher=National Archives of Singapore|access-date=7 July 2007|archive-date=16 మే 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070516104856/http://www.s1942.org.sg/s1942/indian_national_army/revival.htm|url-status=dead}}</ref> == మూలాలు  == {{reflist|3}} == వనరులు == {{Refbegin|24em}} * {{Citation |first = Alexandre |last = Andreyev |year = 2003 |url = https://books.google.com/books?id=MqXnOBX4dREC |title = Soviet Russia and Tibet: The Debacle of Secret Diplomacy, 1918-1930s |publisher = BRILL |isbn = 90-04-12952-9 }} * {{Citation|author=Alexandre Andreyev|year=2003|url=https://books.google.com/books?id=MqXnOBX4dREC|title=Soviet Russia and Tibet: The Debacle of Secret Diplomacy, 1918-1930s|publisher=BRILL|isbn=90-04-12952-9}} * {{Citation|author=[[Khizar Humayun Ansari]]|year=1986|title=Pan-Islam and the Making of the Early Indian Muslim Socialist.|url=https://www.cambridge.org/core/journals/modern-asian-studies/article/abs/panislam-and-the-making-of-the-early-indian-muslim-socialists/B9C6C0F0CBDA08CCF9DB21D72C9955AB|journal=[[Modern Asian Studies]]|volume=20|issue=3|pages=509–537|publisher=[[Cambridge University Press]]|doi=10.1017/s0026749x00007848}}. * {{Citation|last1=Barooah|first1=N. K.|year=2004|title=Chatto: The Life and Times of an Anti-Imperialist in Europe|publisher=[[Oxford University Press]], USA|isbn=0-19-566547-3}} * {{Citation|last1=Bhatt|first1=Chetan|year=2001|title=Hindu Nationalism: Origins, Ideologies and Modern Myths|publisher=Berg Publishers|isbn=1-85973-348-4|url-access=registration|url=https://archive.org/details/hindunationalism00chet}} * {{Citation|last1=Bose|first1=A. C.|year=1971|title=Indian Revolutionaries Abroad, 1905–1927|url=https://books.google.com/books?id=GkduAAAAMAAJ|publisher=Bharati Bhawan|location=Patna|isbn=81-7211-123-1}} * {{Citation|last1=Bose|first1=Purnima|last2=Lyons|first2=Laura|year=1999|title=Dyer Consequences: The Trope of Amritsar, Ireland, and the Lessons of the "Minimum" Force Debate.boundary 2, Vol. 26, No. 2. (Summer, 1999), pp. 199–229|journal=Boundary 2|publisher=[[Duke University Press]]|issn=0190-3659}}. * {{Citation|last1=Bose|first1=Sugata|last2=Jalal|first2=Ayesha|year=1998|title=books.google.ca/books?id=T4U0DwAAQBA Modern South Asia: History, Culture, Political Economy]|publisher=[[Routledge]]|isbn=0-415-16952-6}}. * {{Citation|last1=Brown|first1=Emily|doi=10.2307/2052702|title=(in Book Reviews; South Asia)|journal=The Journal of Asian Studies|volume=32|issue=3|date=May 1973|pages=522–523|publisher=[[University of British Columbia]]|jstor=2052702}}. * {{Citation|last1=Brown|first1=Emily|year=1986|title=(in Book Reviews; South Asia)|journal=The Journal of Asian Studies|volume=45|issue=2|pages=421–422|publisher=University of British Columbia.|doi=10.2307/2055882|jstor=2055882}}. * {{Citation|last1=Brown|first1=Giles|title=The Hindu Conspiracy, 1914–1917.|journal=The Pacific Historical Review|volume=17|issue=3|date=Aug 1948|pages=299–310|publisher=University of California Press|issn=0030-8684|doi=10.2307/3634258|jstor=3634258}}. * {{Citation|last1=Carr|first1=Cecil T.|year=1938|title="British Isles" in Review of Legislation, 1936; British Empire.|journal=Journal of Comparative Legislation and International Law|series=3rd|volume=20|issue=2|pages=1–25|publisher=Oxford University Press on behalf of the British Institute of International and Comparative Law|issn=1479-5949|display-authors=etal}}. * {{Citation|last1=Cell|first1=John W.|year=2002|title=Hailey: A Study in British Imperialism, 1872–1969|publisher=Cambridge University Press|isbn=0-521-52117-3}}. * {{Citation|last1=Chhabra|first1=G. S.|year=2005|title=Advance Study in the History of Modern India|volume=2: 1803–1920|url=http://www.a1books.co.in/searchdetail.do?itemCode=818909307X|publisher=Lotus Press|isbn=81-89093-07-X|access-date=23 September 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20110717110631/http://www.a1books.co.in/searchdetail.do?itemCode=818909307X|archive-date=17 July 2011|url-status=dead}}. * {{Citation|last1=Chirol|first1=Valentine|year=2006|title=Indian Unrest|publisher=Adamant Media Corporation|isbn=0-543-94122-1}}. * {{Citation|last1=Cole|first1=Howard|year=2001|title=Labour and Radical Politics 1762–1937|publisher=Routledge|isbn=0-415-26576-2|display-authors=etal}}. * {{Citation|last1=Collett|first1=Nigel|year=2006|title=The Butcher of Amritsar: General Reginald Dyer|publisher=Continuum International Publishing Group|isbn=1-85285-575-4}}. * {{Citation|last1=Corr|first1=Gerald H.|year=1975|title=The War of the Springing Tigers|publisher=Osprey|isbn=0-85045-069-1}}. * {{Citation|last1=Deepak|first1=B. R.|title=Revolutionary Activities of the Ghadar Party in China.|journal=China Report|date=1999|volume=35; 439|publisher=Sage Publications|issn=0009-4455}}. * {{Citation|last1=Desai|first1=A. R.|year=2005|title=Social Background of Indian Nationalism|publisher=Popular Prakashan|isbn=81-7154-667-6}}. * {{Citation|last1=Dignan|first1=Don|title=The Hindu Conspiracy in Anglo-American Relations during World War I|journal=The Pacific Historical Review|volume=40|issue=1|date=February 1971|pages=57–76|publisher=University of California Press|issn=0030-8684|doi=10.2307/3637829|jstor=3637829}}. * {{Citation|last1=Dignan|first1=Don|year=1983|title=The Indian revolutionary problem in British Diplomacy, 1914–1919|publisher=Allied Publishers|location=New Delhi}}. * {{Citation|last1=Dutta|first1=Krishna|last2=Desai|given2=Anita|year=2003|title=books.google.ca/books?id=UKfoHi5412UC Calcutta: A Cultural and Literary History]|publisher=Signal Books|isbn=1-902669-59-2}} * {{Citation|last1=Fay|first1=Peter W.|year=1993|title=The Forgotten Army: India's Armed Struggle for Independence, 1942–1945|publisher=University of Michigan Press|location=Ann Arbor|isbn=0-472-08342-2}} * {{Citation|last1=Farwell|first1=Bryon|year=1992|title=Armies of the Raj: From the Great Indian Mutiny to Independence, 1858–1947|publisher=W. W. Norton & Company|isbn=0-393-30802-2}} * {{Citation|last1=Fischer-Tinē|first1=Harald|title=Indian Nationalism and the 'world forces': Transnational and diasporic dimensions of the Indian freedom movement on the eve of the First World War|journal=Journal of Global History|date=November 2007|volume=2|issue=3|pages=325–344|publisher=Cambridge University Press|issn=1740-0228|doi=10.1017/S1740022807002318|s2cid=145323846}} * {{Citation|last1=Fisher|first1=Margaret W.|date=Spring 1972|title=Essays on Gandhian Politics. the Rowlatt Satyagraha of 1919 (in Book Reviews).|journal=Pacific Affairs|volume=45|issue=1|pages=128–129|publisher=University of British Columbia|issn=0030-851X|doi=10.2307/2755297|jstor=2755297}} * {{Citation|date=April 1977|title=Germany and Indian Revolution, 1914–18|volume=12|issue=2|pages=255–272|publisher=Sage Publications|issn=0022-0094|doi=10.1177/002200947701200203|last1=Fraser|first1=Thomas G.|journal=Journal of Contemporary History|s2cid=161813088}} * {{Citation|date=September–October 1997|title=Defying Death: Nationalist Revolutionism in India, 1897–1938.|volume=25|issue=9/10|pages=3–27|issn=0970-0293|doi=10.2307/3517678|last1=Gupta|first1=Amit K.|journal=Social Scientist|jstor=3517678}} * {{Citation|last1=Herbert|first1=Edwin|year=2003|title=Small Wars and Skirmishes 1902–1918: Early Twentieth-century Colonial Campaigns in Africa, Asia and the Americas|publisher=Foundry Books Publications|location=Nottingham|isbn=1-901543-05-6}} * {{Citation|last1=Hoover|first1=Karl|date=May 1985|title=The Hindu Conspiracy in California, 1913–1918.|journal=German Studies Review|volume=8|issue=2|pages=245–261|publisher=German Studies Association|doi=10.2307/1428642|jstor=1428642}} * {{Citation|last1=Hopkirk|first1=Peter|author-link=Peter Hopkirk|year=1997|title=Like Hidden Fire: The Plot to Bring Down the British Empire|publisher=Kodansha Globe|isbn=1-56836-127-0}} * {{Citation|last1=Hopkirk|first1=Peter|author-link=Peter Hopkirk|year=2001|title=On Secret Service East of Constantinople|publisher=Oxford Paperbacks|isbn=0-19-280230-5}} * {{Citation|date=October 2002|title=The German Mission to Afghanistan, 1915–1916|volume=25|issue=3|pages=447–476|publisher=German Studies Association|issn=0149-7952|doi=10.2307/1432596|last1=Hughes|first1=Thomas L.|journal=German Studies Review|jstor=1432596}} * {{Citation|last1=Isemonger|last2=Slattery|first1=F. C.|first2=J|year=1919|title=An Account of the Ghadr Conspiracy, 1913–1915|publisher=Lahore: India Government Printing Office-Punjab}} * {{Citation|year=2007|title=Striking a just balance: Maulana Azad as a theorist of trans-national jihad|volume=4|issue=1|pages=95–107|publisher=Cambridge University Press|issn=1479-2443|doi=10.1017/S1479244306001065|last1=Jalal|first1=Ayesha|journal=Modern Intellectual History|s2cid=146697647}} * {{Citation|last1=Jensen|first1=Joan M.|date=February 1979|title=The "Hindu Conspiracy": A Reassessment|journal=The Pacific Historical Review|volume=48|issue=1|pages=65–83|publisher=University of California Press|doi=10.2307/3638938|jstor=3638938}} * {{Citation|last1=Kenny|first1=Kevin|year=2006|title=Ireland and the British Empire|publisher=Oxford University Press|isbn=0-19-925184-3}} * {{Citation|last1=Ker|first1=J. C.|author-link=J. Campbell Ker|year=1917|title=Political Trouble in India 1907–1917|location=Calcutta.|publisher=Superintendent Government Printing, India, 1917. Republished 1973 by Delhi, Oriental Publishers|oclc=1208166}} * {{Citation|last1=Kuwajima|first1=Sho|year=1988|title=First World War and Asia&nbsp;— Indian Mutiny in Singapore (1915)|work=Journal of Osaka University of Foreign Studies|volume=69|pages=23–48|publisher=Osaka University of Foreign Studies|issn=0472-1411}} * {{Citation|last1=Lebra|first1=Joyce C.|year=1977|title=Japanese trained armies in South-East Asia|publisher=Columbia University Press|location=New York|isbn=0-231-03995-6}} * {{Citation|last1=Lovett|first1=Sir Verney|year=1920|title=A History of the Indian Nationalist Movement|publisher=[[Frederick A. Stokes]] Company|location=New York}} * {{Citation|last1=Majumdar|first1=Ramesh C.|year=1971|title=History of the Freedom Movement in India|volume=II|publisher=Firma K. L. Mukhopadhyay|isbn=81-7102-099-2}} * {{Citation|last1=Masaryk|first1=T.|year=1970|title=Making of a State|publisher=Howard Fertig|isbn=0-685-09575-4|url=https://archive.org/details/makingofstate0000masa}} * {{Citation|last1=McKale|first1=Donald M|year=1998|title=War by Revolution: Germany and Great Britain in the Middle East in the Era of World War I|publisher=Kent State University Press|isbn=0-87338-602-7}} * {{Citation|last1=Owen|first1=N.|year=2007|title=The British Left and India|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-923301-4}} * {{Citation|last1=Plowman|first1=Matthew|year=2003|title=Irish Republicans and the Indo-German Conspiracy of World War I|journal=New Hibernia Review|pages=81–105|publisher=Center for Irish Studies at the University of St. Thomas|issn=1092-3977}} * {{Citation|last1=Popplewell|first1=Richard J.|year=1995|title=Intelligence and Imperial Defence: British Intelligence and the Defence of the Indian Empire 1904–1924|url=http://www.routledge.com/shopping_cart/products/product_detail.asp?sku=&isbn=071464580X&parent_id=&pc=|publisher=Routledge|isbn=0-7146-4580-X|access-date=2021-11-24|archive-date=2009-03-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20090326193437/http://www.routledge.com/shopping_cart/products/product_detail.asp?sku=&isbn=071464580X&parent_id=&pc=|url-status=dead}} * {{Citation|date=September–October 1980|title=Revolutionary Organization: A Study of the Ghadar Movement|volume=9|issue=2/3|pages=53–66|issn=0970-0293|doi=10.2307/3516925|last1=Puri|first1=Harish K.|journal=Social Scientist|jstor=3516925}} * {{Citation|last1=Qureshi|first1=M. Naeem|year=1999|title=Pan-Islam in British Indian Politics: A Study of the Khilafat Movement, 1918–1924|publisher=Brill Academic publishers|isbn=90-04-11371-1}}. * {{Citation|last1=Radhan|first1=O. P.|year=2002|title=Encyclopaedia of Political Parties|publisher=Anmol Publications Pvt ltd|isbn=81-7488-865-9}}. * {{Citation|last1=Reetz|first1=Dietrich|s2cid=143345615|year=2007|title=The Deoband Universe: What Makes a Transcultural and Transnational Educational Movement of Islam?.|journal=[[Comparative Studies of South Asia, Africa and the Middle East]]|volume=27|issue=1|pages=139–159|publisher=Duke University Press|doi=10.1215/1089201x-2006-049}} * {{Citation|last1=Sareen|first1=Tilak R.|year=1995|title=Secret Documents On Singapore Mutiny 1915|publisher=Mounto Publishing House|location=New Delhi|isbn=81-7451-009-5}} * {{Citation|last1=Sarkar|first1=B. K.|date=March 1921|title=Reviewed work: A History of the Indian Nationalist Movement., Verney Lovett|journal=Political Science Quarterly|volume=36|issue=1|pages=136–138|publisher=The Academy of Political Science|issn=0032-3195|doi=10.2307/2142669|jstor=2142669|hdl=2027/coo1.ark:/13960/t3nw01g05|url=http://archive.org/details/historyofindiann00loveiala|hdl-access=free}} * {{Citation|last1=Sarkar|first1=Sumit|year=1983|title=Modern India, 1885–1947|publisher=Macmillan|location=Delhi|isbn=978-0-333-90425-1|url=https://archive.org/details/modernindia1885100sark}} * {{Citation|date=February 2001|title=From Palestine to the Caucasus-Oskar Niedermayer and Germany's Middle Eastern Strategy in 1918.German Studies Review|volume=24|issue=1|pages=1–18|publisher=German Studies Association|issn=0149-7952|doi=10.2307/1433153|last1=Seidt|first1=Hans-Ulrich|journal=German Studies Review|jstor=1433153}} * {{Citation|last1=Sims-Williams|first1=Ursula|year=1980|title=The Afghan Newspaper Siraj al-Akhbar.|work=Bulletin (British Society for Middle Eastern Studies)|volume=7|issue=2|pages=118–122|publisher=Taylor & Francis|location=London|issn=0305-6139|doi=10.1080/13530198008705294}} * {{Citation|date=November 1971|title=A New Source for the History of the Revolutionary Movement in India, 1907– 1917.The Journal of Asian Studies|volume=31|issue=1|pages=151–156|publisher=Association for Asian Studies|issn=0021-9118|doi=10.2307/2053060|last1=Sinha|first1=P. B.|journal=The Journal of Asian Studies|jstor=2053060}} * {{Citation|last1=Strachan|first1=Hew|year=2001|title=The First World War|volume=I: To Arms|publisher=Oxford University Press USA|isbn=0-19-926191-1}} * {{Citation|last1=Strother|first1=French|year=2004|title=Fighting germany's spies|publisher=Kessinger Publishing|isbn=1-4179-3169-8}} * {{Citation|date=August 1921|title=South Persia and the Great War|volume=58|issue=2|pages=101–116|publisher=Blackwell publishing on behalf of The Royal Geographical Society|issn=0016-7398|doi=10.2307/1781457|last1=Sykes|first1=Peter|journal=The Geographical Journal|jstor=1781457|url=https://zenodo.org/record/1449356}} * {{Citation|last1=Tagore|first1=Rabindranath|year=1997|title=Selected Letters of Rabindranath Tagore|publisher=University of Cambridge Oriental Publications|isbn=0-521-59018-3}} * {{Citation|date=April 2000|title=An Imperial Home-Front: Punjab and the First World War|volume=64|issue=2|pages=371–410|publisher=Society for Military History|issn=0899-3718|doi=10.2307/120244|last1=Tai-Yong|first1=Tan|journal=The Journal of Military History|jstor=120244}} * {{Citation|last1=Talbot|first1=Ian|year=2000|title=India and Pakistan|publisher=Oxford University Press USA.|isbn=0-340-70632-5}} * {{Citation|last1=Tinker|first1=Hugh|date=October 1968|title=India in the First World War and after. Journal of Contemporary History, 1918–19: From War to Peace|volume=3|issue=4|pages=89–107|publisher=Sage Publications|issn=0022-0094|doi=10.1177/002200946800300407|journal=Journal of Contemporary History|s2cid=150456443}} * {{Citation|last1=von Pochhammer|first1=Wilhelm|year=2005|title=India's Road to Nationhood|edition=2nd|publisher=Allied Publishers.|isbn=81-7764-715-6}} * {{Citation|last1=Voska|first1=E. V.|last2=Irwin|first2=W.|year=1940|title=Spy and Counterspy|publisher=Doubleday, Doran & Co|location=New York}} * {{Citation|last1=Ward|first1=W. P.|year=2002|title=White Canada Forever: Popular Attitudes and Public Policy Toward Orientals in British Columbia (McGill-Queen's Studies in Ethnic History)|edition=3rd|publisher=McGill-Queen's University Press|isbn=0-7735-2322-7}} * {{Citation|last1=Wilkinson|first1=P.|last2=Ashley|first2=J. B.|year=1993|title=Gubbins and SOE|publisher=Leo Cooper|isbn=0-85052-556-X}} * {{Citation|last1=Woods|first1=B. F.|year=2007|title=books.google.ca/books?id=x6EYtYMgF4UC Neutral Ground: A Political History of Espionage Fiction]|publisher=Algora Publishing|isbn=978-0-87586-535-5}} * {{Citation|last1=Yadav|first1=B. D.|year=1992|title=Reminiscences of an Indian Revolutionary|publisher=Anmol Publications Pvt ltd|isbn=81-7041-470-9}} {{Refend}} [[వర్గం:భారత స్వాతంత్ర్యోద్యమం]] [[వర్గం:భారత స్వాతంత్ర్యోద్యమంలో విప్లవ కార్యకలాపాలు]] [[వర్గం:బ్రిటిషు భారతదేశంలో తిరుగుబాట్లు]] g9f5l9cd0ezqhxk3s2hd29i86qa54qs 0 347902 4908638 4894246 2026-07-20T05:46:55Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 4908638 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = పృథ్వీరాజ్ సుకుమారన్ | image = PrithviRaj in RobinHood.jpg | image_size = | caption = 2009లో పృథ్వీరాజ్ సుకుమారన్ | birth_name = పృథ్వీరాజ్ సుకుమారన్ | birth_date = {{birth date and age|df=yes | 1982 | 10 | 16}} | birth_place = [[తిరువనంతపురం]], [[కేరళ]] | occupation = నటుడు, నిర్మాత, ప్లేబ్యాక్ సింగర్ | yearsactive = 2002 – ప్రస్తుతం | spouse = సుప్రియా మీనన్ (2011) | relatives = సుకుమారన్ (నాన్న) <br> [[మల్లికా సుకుమారన్]] (తల్లి) <br> [[ఇంద్రజిత్ సుకుమారన్]] (అన్న) <br> [[పూర్ణిమ ఇంద్రజిత్]] (మరదలు) | awards = ''కేరళ స్టేట్ ఫిల్మ్ అవార్డ్'' <br> ఉత్తమ నటుడిగా కేరళ రాష్ట్ర చలనచిత్ర పురస్కారం: ఉత్తమ నటుడు - 2006, 2012 | website = [http://www.augustcinemaindia.com www.augustcinemaindia.com] | alma_mater = }} '''పృథ్వీరాజ్ సుకుమారన్''' (జననం: 1982 అక్టోబరు 16) మలయాళ [[నటుడు]], [[దర్శకుడు]], నిర్మాత, నేపథ్య గాయకుడు.<ref>{{Cite web|last=Gauri|first=Deepa|title=Prithviraj: The director's actor|url=https://www.khaleejtimes.com/article/prithviraj-the-directors-actor|access-date=2022-04-02|website=Khaleej Times|language=}}</ref> ఇతను [[మలయాళం]], [[తమిళం,|తమిళం]], [[తెలుగు]], [[హిందీ]] భాషా చిత్రాలలో నటించాడు.<ref>{{Cite web|date=|title=What does Bollywood have against the south Indian hero?|url=http://www.firstpost.com/entertainment/what-does-bollywood-have-against-the-south-indian-hero-503929.html|url-status=bot: unknown|archive-url=https://web.archive.org/web/20170220005458/http://www.firstpost.com/entertainment/what-does-bollywood-have-against-the-south-indian-hero-503929.html|archive-date=2017-02-20|access-date=2022-04-02|website=web.archive.org}}</ref> 2002లో మలయాళ సినిమా నందనంతో సినీ రంగ ప్రవేశం చేసాడు. ఇతను 2006లో ఉత్తమ నటుడిగా [[కేరళ]] రాష్ట్ర చలనచిత్ర అవార్డును గెలుచుకున్నాడు. ==వ్యక్తిగత జీవితం== పృథ్వీరాజ్ 1982 అక్టోబరు 16న కేరళలోని [[తిరువనంతపురం]]లో జన్మించాడు. ఇతని తండ్రి సుకుమారన్ నటుడు,<ref>{{Cite web|title=Hope I make you proud: Prithviraj on father Sukumaran's death anniversary|url=https://www.onmanorama.com/entertainment/entertainment-news/2020/06/16/prithviraj-on-father-sukumaran-death-anniversary-post.html|access-date=2022-04-02|website=OnManorama}}</ref> తల్లి [[మల్లికా సుకుమారన్]] కూడా నటి. 2011 ఏప్రిల్ 25న, ఇతను [[బిబిసి వరల్డ్ న్యూస్|బిబిసి]] ఇండియా టీవీ ప్రతినిధి సుప్రియా మీనన్‌ను వివాహం చేసుకున్నాడు.<ref>{{Cite web|title=Prithviraj: No more a bachelor boy|url=https://www.newindianexpress.com/entertainment/malayalam/2011/apr/27/prithviraj-no-more-a-bachelor-boy-248331.html|access-date=2022-04-02|website=The New Indian Express}}</ref> ఇతను 2002లో 19 సంవత్సరాల వయస్సులో నందనం చిత్రంతో మలయాళ చలనచిత్ర రంగ ప్రవేశం చేసాడు. ఆ తరువాత తమిళం, తెలుగు, హిందీ చిత్రాలలో నటించాడు. ఇతను ఆగస్టు సినిమా అనే చిత్ర నిర్మాణ సంస్థను నడుపుతున్నాడు. ఈ చిత్ర సంస్థ ద్వారా [[ఉరుమి]], ఇండియన్ రూపాయి, సముద్రపు రుణం, ఓరు బేరం, డబుల్ బ్యారెల్, [[బ్రో డాడీ]] వంటి చిత్రాలను నిర్మించి అనేక అవార్డులను గెలుచుకున్నాడు. ==నేపథ్య గానం== పృథ్వీరాజ్, పుతియా ముఖం (2009) లో చిత్ర టైటిల్ సాంగ్‌ “కానే కానే” పాడటం ద్వారా గాయకుడిగా పరిచయం అయ్యాడు. {| class="wikitable" |+ !సంవత్సరం !పాట !సినిమా |- |2009 |"కానే కానే" |''పుతియా ముఖం'' |- |2010 |"కట్టు పరంజతుం" |''తంథోన్ని'' |- |2010 |"కెత్తిల్లే కెత్తిల్లే" |''పొక్కిరి రాజా'' |- |2010 |"న్జన్" |''అన్వర్'' |- |2011 |"వడక్కు వడక్కు" |''[[ఉరుమి]]'' |- |2012 |"టార్జాన్ ఆంటోనీ కమింగ్ బ్యాక్ టు సినిమా" |హీరో |- |2014 |"ఒరు కదా పరయున్ను లోకం" |''7వ రోజు'' |- |2015 |"ఇవిడ్" |ఇవిడ్ |- |2015 |"ప్రేమమెన్నాల్" |''అమర్ అక్బర్ ఆంటోనీ'' |- |2017 |"అరికిల్ ఇని నజన్ వరం" |''ఆడమ్ జోన్'' |- |2020 |"అడకచక్కో" |అయ్యప్పనుమ్ కోషియుమ్ |- |2022 |"థాటక తీతరే" |హృదయం |} ==నటించిన సినిమాల== {| class="wikitable sortable" |+నటుడిగా పృథ్వీరాజ్ సుకుమారన్ మలయాళ చలనచిత్ర క్రెడిట్‌ల జాబితా ! !పేరు !పాత్ర !గమనిక !మూలం |- | rowspan="3" |2002 |''నక్షత్రక్కన్నుల్ల రాజకుమారన్ అవనుండోరు రాజకుమారి'' |అనంతు | | |- |''హింస'' |సాతాన్ | | |- |''నందనం'' |మను నందకుమార్ |అరంగేట్రం | |- | rowspan="5" |2003 |''వెళ్లితీరా'' |స్టైల్ రాజ్ (రఘురామ్) | | |- |''మీరాయుడే దుఃఖం ముత్తువింటే స్వప్నవుం'' |ముత్తు | | |- |''స్వప్నకూడడు'' |కుంజూంజు (అలెక్స్ చాందీ) | | |- |''అమ్మకిలికూడు'' |వివేక్ | | |- |''చక్రం'' |చంద్రహాసన్ | | |- | rowspan="3" |2004 |''వెల్లినక్షత్రం'' | * వినోద్ వర్మ / చంద్రచూడన్ | | |- |''[[అకలె (మలయాళం)|అకాలే]]'' |నీల్ | | |- |''సత్యం'' |సంజీవ్ కుమార్ | | |- | rowspan="6" |2005 |''అల్బుధద్వీప్'' |హరి | | |- |''కృత్యం'' | * సత్య * క్రిస్టీ లోపెజ్ | | |- |''పోలీసు'' |శేఖర్ | | |- |''దైవనామతిల్'' |అన్వర్ | | |- |''కదా'' |నందన్ మీనన్ |ప్రత్యక్ష టీవీ విడుదల (ఓనం) | |- |''అనంతభద్రం'' |ఆనందన్ | | |- | rowspan="6" |2006 |''అచనురంగత వీడు'' |హరికృష్ణన్ |అతిధి పాత్ర | |- |''వర్గం'' |సోలమన్ జోసెఫ్ | | |- |''క్లాస్‌మేట్స్'' |పి. సుకుమారన్ (సుకు) | | |- |''వాస్తవం'' |బాలచంద్రన్ అడిగా |గెలుచుకున్నారు — ఉత్తమ నటుడిగా కేరళ రాష్ట్ర చలనచిత్ర అవార్డు | |- |''పాకల్'' |నందకుమార్ | | |- |''ఒరువన్'' |జీవన్ |అతిధి పాత్ర | |- | rowspan="6" |2007 |''అవన్ చండీయుడే మకాన్'' |కురియన్ చాందీ | | |- |''కాక్కి'' |ఉన్నికృష్ణన్ | | |- |''వీరాలిపట్టు'' |హరి | | |- |''నదియా కోళ్లపెట్ట రాత్రి'' |జియా ముసాఫిర్ |అతిధి పాత్ర | |- |''చాక్లెట్'' |శ్యామ్ బాలగోపాల్ | | |- |''కంగారు'' |జోసుకుట్టి | | |- | rowspan="5" |2008 |''ఒక వైపు టికెట్'' |కుంజప్పు (జహంగీర్) | | |- |''తాళ్లప్పావు'' |నక్సల్ జోసెఫ్ | | |- |''తిరక్కత'' |అక్బర్ అహ్మద్ | | |- |''ఇరవై:20'' |అతనే |అతిథి పాత్ర | |- |''లాలిపాప్'' |ఫ్రాంకో | | |- | rowspan="5" |2009 |''నమ్మాల్ తమ్మిల్'' |విక్కీ | | |- |''క్యాలెండర్'' |ఒల్లిక్కర సోజప్పన్ | | |- |''పుతియా ముఖం'' |కృష్ణ కుమార్ | | |- |''రాబిన్ హుడ్'' |వెంకటేష్ / సిద్ధార్థ్ | | |- |''కేరళ కేఫ్'' |లియోన్ |విభాగం: ''ఐలాండ్ ఎక్స్‌ప్రెస్'' | |- | rowspan="5" |2010 |''పుణ్యం అహమ్'' |నారాయణన్ ఉన్ని | | |- |''తంథోన్ని'' |వడకన్వీటిల్ కొచ్చుకుంజు | | |- |''పొక్కిరి రాజా'' |సూర్య నారాయణ్ | | |- |''అన్వర్'' |అన్వర్ | | |- |''థ్రిల్లర్'' |నిరంజన్ | | |- | rowspan="9" |2011 |''అర్జునన్ సాక్షి'' |రాయ్ మాథ్యూ | | |- |''మేకప్ మ్యాన్'' |అతనే |అతిథి పాత్ర | |- |''[[ఉరుమి]]'' |చిరక్కల్ కేలు నాయనార్ / కృష్ణ దాస్ | | |- |''దేవుని నగరం'' |జ్యోతిలాల్ | | |- |''మణికియక్కల్లు'' |వినయచంద్రన్ | | |- |''మనుష్యమృగం'' |క్రైమ్ బ్రాంచ్ ఎస్పీ డేవిడ్.జె.మాథ్యూ ఐపిఎస్ | | |- |''వీట్టిలేకుల్ల వాజి'' |వైద్యుడు | | |- |''తేజా భాయ్ & ఫ్యామిలీ'' |తేజా భాయ్ / రోషన్ వర్మ | | |- |''భారత రూపాయి'' |జయప్రకాష్ / జెపి | | |- | rowspan="8" |2012 |''మాస్టర్స్'' |శ్రీరామకృష్ణన్ | | |- |''మంజడికూరు'' |విక్కీ | | |- |''హీరో'' |టార్జాన్ ఆంటోనీ | | |- |''బ్యాచిలర్ పార్టీ'' |జాన్ కరీం |అతిధి పాత్ర | |- |''ఆకాశతింటే నిరం'' |డాక్టర్ |అతిధి పాత్ర | |- |''సింహాసనం'' |అర్జున్ మాధవ్ | | |- |''మోలీ ఆంటీ రాక్స్!'' |ప్రణవ్ రాయ్ | | |- |''అయలుమ్ అంజనుమ్ తమ్మిళ్'' |డాక్టర్ రవి తారకన్ | rowspan="2" |గెలుపొందారు- ఉత్తమ నటుడిగా కేరళ రాష్ట్ర చలనచిత్ర అవార్డు | rowspan="2" | |- | rowspan="4" |2013 | rowspan="2" |''సెల్యులాయిడ్'' | rowspan="2" |జెసి డేనియల్ / హారిస్ డేనియల్ |- |గెలుచుకున్నారు- ఉత్తమ నటుడిగా క్రిటిక్స్ అవార్డు - సౌత్ | |- |''ముంబై పోలీసులు'' |ఆంటోనీ మోసెస్ | | |- |''జ్ఞాపకాలు'' |సామ్ అలెక్స్ | | |- | rowspan="5" |2014 |''లండన్ వంతెన'' |విజయ్ దాస్ | | |- |''7వ రోజు'' |డేవిడ్ అబ్రహం ఐపిఎస్ / క్రిస్టోఫర్ మోరియార్టీ | | |- |''మున్నరియిప్పు'' |చాకో |అతిధి పాత్ర | |- |''సప్తమశ్రీ తస్కరః'' |కృష్ణనుణ్ణి | | |- |''తమర్ పదార్'' |ఏసీపీ పౌరన్ | | |- | rowspan="6" |2015 |''పికెట్ 43'' |హవల్దార్ హరీంద్రన్ నాయర్ | | |- |''ఇవిడే'' |వరుణ్ బ్లేక్ | | |- |''డబుల్ బారెల్'' |పంచో | | |- |''ఎన్ను నింటే మొయిదీన్'' |బీపీ మొయిదీన్ | | |- |''అమర్ అక్బర్ ఆంటోనీ'' |అమర్నాథ్ | | |- |''అనార్కలి'' |శంతనుడు | | |- | rowspan="4" |2016 |''పావాడ'' |ఆనందం | | |- |''దర్వింటే పరిణామం'' |అనిల్ ఆంటో | | |- |''జేమ్స్ & ఆలిస్'' |జేమ్స్ | | |- |''ఊజం'' |సూర్య | | |- | rowspan="4" |2017 |''[[ఎజ్రా]]'' |రంజన్ మాథ్యూ | | |- |''తియాన్'' |అస్లాన్ మొహమ్మద్ | | |- |''ఆడమ్ జోన్'' |ఆడమ్ జోన్ పోథెన్ | | |- |''విమానం'' |వెంకిడి/వెంకిడేశ్వరన్ | | |- | rowspan="3" |2018 |''నా కథ'' |జయకృష్ణన్/జై | | |- |''కూడే'' |జాషువా థామస్ | | |- |''రణం'' |ఆది | | |- | rowspan="5" |2019 |''9'' |డాక్టర్ ఆల్బర్ట్ లూయిస్ / లూయిస్ | | |- |''లూసిఫెర్'' |జాయెద్ మసూద్ | | |- |''పతినెట్టం పాడి'' |అశ్విన్ వాసుదేవ్ |అతిధి పాత్ర - తెలుగులో [[గ్యాంగ్స్ ఆఫ్ 18]] | |- |''బ్రదర్స్ డే'' |రోనీ | | |- |''డ్రైవింగ్ లైసెన్స్'' |హరీంద్రన్ | | |- |2020 |''అయ్యప్పనుమ్ కోషియుమ్'' |కోశి కురియన్ | | |- | rowspan="4" |2021 |[[కోల్డ్‌కేస్‌(సినిమా)|కోల్డ్‌కేస్‌]] |ఎసిపి ఎం. సత్యజిత్ ఐపిఎస్ | | |- |''కురుతి'' |లైక్ | | |- |''భ్రమమ్'' |రే మాథ్యూస్ | | |- |''నక్షత్రం'' |డా. డెరిక్ |అతిధి పాత్ర | |- | rowspan="6" |2022 |[[బ్రో డాడీ]] |ఈషో జాన్ కట్టడి | | |- |[[జన గణ మన (2022 సినిమా)|జన గణ మన]] |అడ్వా. / డిసిపి అరవింద్ స్వామినాథన్ | | |- |''కడువా'' |కడువకున్నెల్ కురియచన్ | | |- |''తీర్ప్పు'' |అబ్దుల్లా మరక్కర్ | | |- |''బంగారం'' |జోషి ఎస్. కుంజన్ | | |- |''కాపా'' |పిఎన్ మధుకుమార్ (కొత్త మధు) | | |- | rowspan="3" |2024 |''[[ది గోట్ లైఫ్]]'' |నజీబ్ మహమ్మద్ | | |- |''గురువాయూర్ అంబలనాదయిల్'' <abbr>†</abbr> |విష్ణువు |పోస్ట్ ప్రొడక్షన్ | |- |''విలయత్ బుద్ధ'' <abbr>†</abbr> |డబుల్ మోహనన్ |చిత్రీకరణ | |- |టీబీఎ |''[[ఎల్2: ఎంపురాన్]] '' |జాయెద్ మసూద్ | | |} === ఇతర భాషలు === {| class="wikitable sortable" |+నటుడిగా పృథ్వీరాజ్ సుకుమారన్ ఇతర భాషా చిత్రాల జాబితా !సంవత్సరం !పేరు !పాత్ర !భాష !గమనికలు !మూలాలు |- |2005 |''కన కండఎన్'' |మధన్ | rowspan="8" |తమిళం |హిందీలోకి ముకబాలా , తెలుగులోకి కర్తవ్యం, మలయాళంలో ''కనా కండేన్'' అనే ''పేరుతో డబ్'' చేయబడింది | |- |2006 |''పారిజాతం'' | * సురేందర్ * శ్రీధర్ | | |- | rowspan="3" |2007 |''మోజి'' |కార్తీక్ |తెలుగులో ''మాతరాణి మౌనమిది'' (2012) గా డబ్ చేయబడింది | |- |''సతం పొడతేయ్'' |రవిచంద్రన్ |మలయాళంలో ''కేల్‌కాత శబ్దం పేరుతో డబ్ చేయబడింది'' | |- |''కన్నమూచి యేనాడ'' |హరీష్ వెంకట్రామన్ |మలయాళంలో ''ఆరోడుం పరాయతే పేరుతో డబ్ చేయబడింది'' | |- | rowspan="2" |2008 |''వెల్లి తిరై'' |శరవణన్ | | |- |''అభియుమ్ నానుమ్'' |సుధాకర్ |అతిధి పాత్ర | |- |2009 |''నినైతలే ఇనిక్కుమ్'' |శివుడు | | |- | rowspan="2" |2010 |''పోలీస్ పోలీస్'' |రవికాంత్ |తెలుగు |తమిళంలో ''కుట్రపిరివు పేరుతో డబ్ చేయబడింది'' | |- |''రావణన్'' |దేవ్ ప్రకాష్ సుబ్రమణ్యం |తమిళం | | |- |2012 |''అయ్యా'' |సూర్య అయ్యర్ | rowspan="2" |హిందీ |నామినేట్ చేయబడింది— ఉత్తమ పురుష తొలి నటుడి కోసం జీ సినీ అవార్డు | |- |2013 |''ఔరంగజేబు'' |ఏసీపీ ఆర్య ఫోగట్ |గెలుపొందారు — మూవీ అవార్డ్ ఫర్ బెస్ట్ సపోర్టింగ్ రోల్ | |- | rowspan="2" |2014 | rowspan="2" |''కావ్య తలైవన్'' | rowspan="2" |గోమతినాయకం పిళ్లై | rowspan="2" |తమిళం |మలయాళంలో ''ప్రతినాయకన్‌గా డబ్ చేయబడింది'' | |- |గెలుచుకున్నారు — ఉత్తమ విలన్‌గా తమిళనాడు రాష్ట్ర చలనచిత్ర అవార్డు | |- |2017 |''నామ్ షబానా'' |టోనీ కేక్ / మిఖాయిల్ వార్లీ |హిందీ | | |- |2023 |''[[సలార్ పార్ట్ 1 సీజ్ ఫైర్]]'' |వర్ధరాజ మన్నార్ / శివ మన్నార్ |తెలుగు | | |- |2024 |''[[బడే మియాన్ చోటే మియాన్ (2024 సినిమా)|బడే మియాన్ చోటే మియాన్]]'' |కబీర్ |హిందీ | |<ref name="విలన్‌ రోల్‌లో పృథ్వీరాజ్‌ సుకుమారణ్‌.. ఆసక్తికరంగా ఫస్ట్‌లుక్‌ పోస్టర్‌..!">{{cite news|url=https://www.ntnews.com/cinema/prithviraj-sukumaran-as-kabir-in-bade-miyan-chote-miyan-movie-872989|title=విలన్‌ రోల్‌లో పృథ్వీరాజ్‌ సుకుమారణ్‌.. ఆసక్తికరంగా ఫస్ట్‌లుక్‌ పోస్టర్‌..!|last1=NT News|date=7 December 2022|work=|accessdate=25 July 2024|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240725141945/https://www.ntnews.com/cinema/prithviraj-sukumaran-as-kabir-in-bade-miyan-chote-miyan-movie-872989|archivedate=25 July 2024|language=te}}</ref> |- |2027 |''[[వారణాసి (2027 సినిమా)|వారణాసి]]'' | |తెలుగు | | |} == దర్శకుడిగా == {| class="wikitable sortable" |+దర్శకుడిగా పృథ్వీరాజ్ సుకుమారన్ సినిమా క్రెడిట్స్ జాబితా !సంవత్సరం !పేరు !గమనికలు |- |2019 |''లూసిఫెర్'' | |- |2022 |[[బ్రో డాడీ]] |ఓటిటి విడుదల |- |టీబీఎ |''ఎల్2: ఎంపురాన్'' <abbr>†</abbr> | |} == అవార్డులు, నామినేషన్లు == {| class="wikitable" |+ !అవార్డు !సంవత్సరం !కేటగిరి !సినిమా |- |జాతీయ చలనచిత్ర అవార్డులు |2011 |మలయాళంలో ఉత్తమ చలనచిత్రం |ఇండియన్ రూపాయి |- | rowspan="3" |కేరళ రాష్ట్ర చలనచిత్ర అవార్డులు |2006 |ఉత్తమ నటుడు |వాస్తవం |- |2011 |ఉత్తమ చిత్రం |ఇండియన్ రూపాయి |- |2012 |ఉత్తమ నటుడు |సెల్యులాయిడ్ అయలుమ్జ అనుమ్ తమ్మిల్ |- |ఫిలింఫేర్ అవార్డ్స్ సౌత్ |2013 |క్రిటిక్స్ అవార్డ్ ఫర్ బెస్ట్ యాక్టర్ – సౌత్ |సెల్యులాయిడ్ |- |తమిళనాడు రాష్ట్ర చలనచిత్ర అవార్డులు |2014 |ఉత్తమ విలన్ |కావ్య తలైవన్ <ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/entertainment/movies/tn-govt-announces-tamil-film-awards-for-six-years/article19273078.ece|title=Full list of the Tamil Film Awards from 2009-2014 announced by the TN govt|date=2017-07-14|work=The Hindu|access-date=2022-04-02|language=|issn=0971-751X}}</ref> |} ==ఇవి కూడా చూడండి== *[[మోహన్ లాల్]] *[[మమ్ముట్టి]] *[[నాదిర్షా]] ==మూలాలు== <references /> [[వర్గం:1982 జననాలు]] [[వర్గం:జీవిస్తున్న ప్రజలు]] [[వర్గం:మలయాళ సినిమా నటులు]] [[వర్గం:మలయాళ సినిమా దర్శకులు]] 3kyhzgti2ly54wojuul6sewkwtgzjvb 0 348008 4908749 4836129 2026-07-20T11:39:47Z ఉదయ్ కిరణ్ 124579 /* జిల్లా లోని పట్టణాలు */ 4908749 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = శ్రీ సత్యసాయి జిల్లా | settlement_type = జిల్లా | image_skyline =File:Puttaparthi.jpg | image_alt = జిల్లా కేంద్రం [[పుట్టపర్తి]] ప్రవేశ ద్వారం | image_caption = జిల్లా కేంద్రం [[పుట్టపర్తి]] ప్రవేశ ద్వారం | image_map = Sri Sathya Sai in Andhra Pradesh (India).svg |subdivision_type = [[భారతదేశ రాష్ట్రాలు, కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలు|రాష్ట్రం]] |subdivision_name = [[ఆంధ్రప్రదేశ్]] |subdivision_type1 = [[ఆంధ్రప్రదేశ్ జిల్లాలు|జిల్లా]] |subdivision_name1 = | seat_type = జిల్లా కేంద్రము | seat = [[పుట్టపర్తి]] | parts_type = పరిపాలనా విభాగాలు | parts = {{bulleted list| | రెవెన్యూ విభాగాలు : 4 | మండలాలు : 32 | రెవెన్యూ గ్రామాలు : 467 }} | native_name = <!-- No native name per [[WP:NOINDICSCRIPTS]] --> | government_footnotes = | government_type = | governing_body = | leader_party = | leader_title = | leader_name = | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_rank = | area_total_km2 = 8925 | elevation_footnotes = | elevation_m = |population_total= 1840000 | population_as_of = 2011 |pop-growth= | population_rank = | population_density_km2 = | population_demonym = | population_footnotes = | demographics_type1 =[[భాషలు]] | demographics1_title1 = [[అధికార భాష|ఆధికార]] | demographics1_info1 = [[తెలుగు]] | demographics1_title2 = | timezone1 = [[భారత ప్రామాణిక కాలమానం|IST]] | utc_offset = +05:30 | website = https://srisathyasai.ap.gov.in/ }} '''శ్రీ సత్యసాయి జిల్లా''' [[ఆంధ్రప్రదేశ్]]లో ఒక జిల్లా. జిల్లాల పునర్వ్యవస్థీకరణ భాగంగా 2022లో పాత [[అనంతపురం జిల్లా]]లో నుండి ఏర్పడింది. జిల్లా కేంద్రం [[పుట్టపర్తి]]. శ్రీ సత్య సాయి జిల్లాలో పెద్ద పట్టణం [[హిందూపురం]] ==జిల్లా చరిత్ర== పుట్టపర్తి అసలు పేరు గొల్లపల్లి. ఆ ప్రాంతమంతా పాము, చీమల పుట్టలు ఎక్కువగా ఉండటంతో. పుట్టపల్లి అని పేరు వచ్చింది. కాలక్రమేణా పుట్టపర్తి అయింది. ఈ జిల్లా చిత్రావతి నది ఒడ్డున ఉంది. 2022 లో [[అనంతపురం జిల్లా|అనంతపురం జిల్లాను]] విభజించి, శ్రీ సత్యసాయి జిల్లా ఏర్పాటు చేశారు.{{sfn|DES|2022|p=15}} ==భౌగోళిక స్వరూపం== శ్రీ సత్య సాయి జిల్లా (పుట్టపర్తి) 13° -40′ 14°- 6′ ఉత్తర అక్షాంశం 76°-88′ 78°-30′ తూర్పు రేఖాంశం మధ్య ఉంది. జిల్లా ఉత్తర సరిహద్దులో అనంతపురం జిల్లా, తూర్పున వైఎస్ఆర్ కడప జిల్లా & అన్నమయ్య జిల్లాలు, పశ్చిమ నైరుతి సరిహద్దులో కర్ణాటక రాష్ట్రం ఉన్నాయి. జిల్లా విస్తీర్ణం 8,925 కి.మీ. == జిల్లా లోని పట్టణాలు == * [[హిందూపురం]] * [[ధర్మవరం]] * [[కదిరి]] * [[పుట్టపర్తి]] * [[మడకశిర]] * [[పెనుకొండ|పెనుగొండ]] * [[గోరంట్ల (గోరంట్ల మండలం)|గోరంట్ల]] * [[ముదిగుబ్బ]] ==జనగణన== జిల్లా పరిధిలో జనాభా మొత్తం 18.4 లక్షలు.{{ఆధారం}} ==పరిపాలనా విభాగాలు== జిల్లా పరిధిలో 7 శాసనసభ నియోజకవర్గాలు, 4 రెవెన్యూ డివిజన్లు, 32 మండలాలు ఉన్నాయి. జిల్లాలోని ధర్మవరం, కదిరి, పుట్టపర్తి, పెనుగొండ రెవెన్యూ డివిజన్లు ఉన్నాయి. పుట్టపర్తి రెవెన్యూ డివిజను కొత్తగా ఏర్పడింది.<ref>{{Cite web|date=2022-04-03|title=AP: కొత్త జిల్లాల స్వరూపమిదే.. పెద్ద జిల్లా ఏదంటే?|url=https://www.sakshi.com/telugu-news/andhra-pradesh/area-and-population-new-districts-ap-1446058|access-date=2022-04-03|website=Sakshi|language=te}}</ref><ref name="andhrajyothy-1" >{{Cite web|url=https://m.andhrajyothy.com/telugunews/ap-news-andhradesh-mrgs-andhrapradesh-1822040408475599|title=సరికొత్త అనంత|date=2022-04-04|access-date=2022-04-18|website=ఆంధ్రజ్యోతి}}</ref>31 డిసెంబరు 2025 నాడు, అమడగూరు మండలాన్ని పుట్టపర్తి రెవెన్యూ డివిజన్ లోకి, గోరంట్ల మండలాన్ని పెనుకొండ రెవెన్యూడివిజన్ లోకి తరలించారు.<ref name="districts-20253112">{{Cite news |title=Andhra News:కొత్త జిల్లాలు పోలవరం, మార్కాపురం |date=2025-12-30 |url=https://www.eenadu.net/telugu-news/andhra-pradesh/ap-cabinet--approves-formation-of-two-new-districts/1799/125240498 |access-date=2026-02-16 |work=Eenadu|lang=te}}</ref> ===రెవెన్యూ డివిజన్లు, మండలాలు=== {{Div col|colwidth=15em|rules=yes|gap=4em}} #కదిరి రెవెన్యూ డివిజన్ ## [[నల్లచెరువు మండలం|నల్లచెరువు]] ## [[కదిరి మండలం|కదిరి]] ## [[గాండ్లపెంట మండలం|గాండ్లపెంట]] ## [[తనకల్లు మండలం|తనకల్లు]] ## [[తలుపుల మండలం|తలుపుల]] ## [[నంబులపూలకుంట మండలం|నంబులపూలకుంట]] #ధర్మవరం రెవెన్యూ డివిజన్ ## [[కనగానపల్లి మండలం|కనగానపల్లి]] ## [[చెన్నేకొత్తపల్లి మండలం|చెన్నేకొత్తపల్లి]] ## [[తాడిమర్రి మండలం|తాడిమర్రి]] ## [[ధర్మవరం మండలం|ధర్మవరం]] ## [[బత్తలపల్లి మండలం|బత్తలపల్లి]] ## [[ముదిగుబ్బ మండలం|ముదిగుబ్బ]] ## [[రామగిరి మండలం|రామగిరి]] # పుట్టపర్తి రెవెన్యూ డివిజన్ ##[[అమడగూరు మండలం]] ## [[ఓబులదేవరచెరువు మండలం|ఓబులదేవరచెరువు]] ## [[కొత్తచెరువు మండలం|కొత్తచెరువు]] ## [[నల్లమాడ మండలం|నల్లమడ]] ## [[పుట్టపర్తి మండలం|పుట్టపర్తి]] ## [[బుక్కపట్నం మండలం|బుక్కపట్నం]] #పెనుకొండ రెవెన్యూ డివిజన్ ## [[అగలి మండలం|అగలి]] ## [[అమరాపురం మండలం|అమరాపురం]] ## [[గుడిబండ మండలం|గుడిబండ]] ## [[గోరంట్ల మండలం|గోరంట్ల]] ## [[చిలమతూరు మండలం|చిలమతూరు]] ## [[పరిగి మండలం (అనంతపురం జిల్లా)|పరిగి]] ## [[పెనుకొండ మండలం|పెనుకొండ]] ## [[మడకశిర మండలం|మడకశిర]] ## [[రొడ్డం మండలం|రొద్దం]] ## [[రొల్ల మండలం|రొల్ల]] ## [[లేపాక్షి మండలం|లేపాక్షి]] ## [[సోమందేపల్లె మండలం|సోమందేపల్లె]] ## [[హిందూపురం మండలం|హిందూపురం]] {{Div end}} ===పట్టణాలు=== * [[కదిరి]] * [[ధర్మవరం]] * [[పుట్టపర్తి]] * [[పెనుకొండ]] * [[మడకశిర]] * [[హిందూపురం]] ==రాజకీయ విభాగాలు== === లోక్‌సభ నియోజకవర్గం=== * [[హిందూపురం లోక్‌సభ నియోజకవర్గం|హిందూపురం]]: దీని పరిధిలోని [[రాప్తాడు శాసనసభ నియోజకవర్గం]] పాక్షికంగా మాత్రమే జిల్లాలో ఉంది. రాప్తాడు, ఆత్మకూరు మండలాలు [[అనంతపురం జిల్లా|అనంతపురం జిల్లాలో]] ఉన్నాయి.<ref name="andhrajyothy-1"/> ===శాసనసభ నియోజకవర్గాలు=== * [[కదిరి శాసనసభ నియోజకవర్గం|కదిరి]] * [[ధర్మవరం శాసనసభ నియోజకవర్గం|ధర్మవరం]] * [[పుట్టపర్తి శాసనసభ నియోజకవర్గం|పుట్టపర్తి]] * [[పెనుకొండ శాసనసభ నియోజకవర్గం|పెనుకొండ]] * [[మడకశిర శాసనసభ నియోజకవర్గం|మడకశిర (ఎస్.సి.రిజర్వుడ్)]] * [[రాప్తాడు శాసనసభ నియోజకవర్గం|రాప్తాడు (పాక్షికం)]], దీని పరిధిలోని రాప్తాడు, ఆత్మకూరు మండలాలు [[అనంతపురం జిల్లా|అనంతపురం జిల్లాలో]] ఉన్నాయి.<ref name="andhrajyothy-1"/> * [[హిందూపురం శాసనసభ నియోజకవర్గం|హిందూపురం]] ==విద్యా సౌకర్యాలు== * [[సత్యసాయి విశ్వవిద్యాలయం|శ్రీ సత్యసాయి విశ్వవిద్యాలయం]] ఆధ్వర్యంలో పలువిద్యాసంస్థలున్నాయి. సంగీత విద్యాలయం ఉంది. మేనేజిమెంటు కళాశాల పుట్టపర్తి లో, పాలీటెక్నిక్ [[ధర్మవరం]], దివ్యాంగుల ప్రత్యేక పాఠశాల [[హిందూపురం]]లో ఉన్నాయి. ==పరిశ్రమలు == # [[ధర్మవరం]] అతిపెద్ద పట్టు, జౌళి పరిశ్రమల కేంద్రం. # జిల్లాలో గాలులు చాలా వేగంగా వీస్తూ ఉంటాయి. ముఖ్యంగా మే-సెప్టెంబరు కాలంలో గాలుల తీవ్రత చాలా ఎక్కువగా ఉంటుంది. ఈ కాలాన్ని స్థానికంగా ''గాలికాలం'' అని అంటారు. అందుచేత పవన విద్యుత్తు కేంద్రాలు [[రామగిరి]] ప్రాంతాలలో విస్తృతంగా ఏర్పాటయ్యాయి. # పారిశ్రామికపరంగా గ్రానైటును శుద్ధి చేయు పరిశ్రమ, సిమెంటు పరిశ్రమ, ఉక్కు కార్మాగారం, బీడీల పరిశ్రమ, మోటారు కారు ([[కియా ఇండియా|కియా]]) ==దర్శనీయ ప్రదేశాలు == * '''ప్రశాంతి నిలయం,''' [[పుట్టపర్తి]]: [[సత్య సాయి బాబా|సత్యసాయి]] చేత స్థాపించబడిన అనేక సంస్థలు, అత్యాధునిక నైపుణ్యాల ఆసుపత్రి ఉన్నాయి. * '''శ్రీ శృంగేరి ఆలయం''', [[పుట్టపర్తి]]: 1.8 ఎకరాల విస్తీర్ణంలో సుందర ప్రకృతి నేపథ్యంలో ఉంది. *'''[[వీరభద్ర స్వామి దేవాలయం (లేపాక్షి)|వీరభద్ర స్వామి దేవాలయం]], [[లేపాక్షి]]''': ఈ ఆలయం విజయనగరాజుల కాలంనాటిది. ప్రసిద్ధ మురల్ చిత్రాలతో చూపరులకు ఆకర్షిస్తూ ఉంటుంది. ఈ ఆలయంలో శివుడు, విష్ణువు, వీరభద్రుడు ప్రధాన దైవాలుగా ఉన్నారు. సుందర శిల్పకళ ఉట్టిపడే చిత్రాలతో అలంకృత స్తంభాల మీద నిలువెత్తు గాయకులు, నృత్యకారిణిల శిల్పాలు అనేక ఆకృతులలో చెక్కబడ్డాయి. ఈ ఆలయంలో దగ్గరలో 15 అడుగులు ఎత్తు, 22 అడుగుల పొడుగున విస్తరించిన నంది శిలావిగ్రహం ఉంది. * [[తిమ్మమ్మ మర్రిమాను|'''తిమ్మమ్మ మర్రిమాను,''']] [[కదిరి]]: 5 ఎకరాలు విస్తీర్ణంలో విస్తరించిన అతి పెద్ద మర్రిచెట్టు. 1989లో అతిపెద్ద వృక్షంగా గిన్నీస్ రికార్డులకు ఎక్కింది. * '''బట్రేపల్లి వాటర్ ఫాల్స్''', [[కదిరి]]: వర్షాకాలంలో ప్రవహించే జలపాతం * '''శ్రీలక్ష్మీనరసింహ స్వామి ఆలయం''', [[కదిరి]]: ఈ ఆలయంలోని విగ్రహం స్వేదజలాలను స్రవిస్తూ ఉండడం ఒక ఆధ్యాత్మిక అద్భుతం. * శ్రీ పాలపాటిదిన్నె ఆంజనేయస్వామి ఆలయం, పాలపాటిదిన్నె (నల్లచెరువు మండలం): ఈ ఆలయంలో స్వామిని ప్రమాణాల దేవుడు అని అంటారు. ఏదైనా దొంగతనాలు, ఏదైనా తప్పు చేసినట్టు అనుమానం వస్తే ఇక్కడ స్వామి వద్ద ప్రమాణం చేయిస్తారు. * '''మడకశిర కోట,''' [[మడకశిర]]: పురాతన కోట == జిల్లా ప్రముఖులు == * [[సత్యసాయి బాబా]] ఆధ్యాత్మికవేత్త. * ఫాదర్ ఫెర్రర్. ఆర్డిటి వ్యవస్థాపకుడు. సమాజ సేవకుడు. * K.వేమరెడ్డి రాజకీయ నాయకుడు మాజీ స్పీకర్ * [[పరిటాల రవి]] రాజకీయ నాయకుడు మాజీ మంత్రి. * [[ఎన్. రఘువీరా రెడ్డి]] రాజకీయ నాయకుడు ఆంధ్రప్రదేశ్ కాంగ్రెస్ మాజీ అధ్యక్షుడుు * ==చిత్ర మాలిక== <gallery> File:Nandi Lepakshi Temple Hindupur 10.jpg| [[లేపాక్షి]] నంది File:Kadiri 03.jpg| శ్రీ లక్ష్మీనరసింహ దేవాలయం, [[కదిరి]] File:Sitatirtham stepped well.JPG|సీత తీర్థం కోనేరు, [[పెనుకొండ]] దుర్గం File:Thimmamma-marrimanu 1.jpg|[[తిమ్మమ్మ మర్రిమాను]] File:Madakasira Fort - Old gateway.jpg|[[మడకశిర]] కోటవాకిలి </gallery> ==మూలాలు== {{మూలాలజాబితా}} == వెలుపలి లంకెలు == * {{Cite book |url=https://cdn.s3waas.gov.in/s3647bba344396e7c8170902bcf2e15551/uploads/2022/04/2022040175.pdf|title=DISTRICT HAND BOOK OF STATISTICS - Sri Sathya Sai district|year=2022|author=DES}} {{ఆంధ్రప్రదేశ్}} [[వర్గం:ఆంధ్రప్రదేశ్ జిల్లాలు]] [[వర్గం:2022 స్థాపితాలు]] [[వర్గం:వ్యక్తుల పేరుతో ఉన్న ఆంధ్రప్రదేశ్ జిల్లాలు]] [[వర్గం:వ్యక్తుల పేరుతో ఉన్న జిల్లాలు]] [[వర్గం:భారతదేశం లోని జిల్లాలు]] 6sq3dv6d7fixugoo6b2mdd5m9cp9i4k 0 352998 4908480 4904866 2026-07-19T17:55:19Z InternetArchiveBot 88395 0 మూలము(ల)ను భద్రపరచటానికి ప్రయత్నించగా, 1 పనిచేయనివిగా గుర్తించాను.) #IABot (v2.0.9.5 4908480 wikitext text/x-wiki [[Image:Hare Krishna, Toronto.JPG|right|200px|thumb|హరే కృష్ణ దేవాలయం]] '''హరే కృష్ణ దేవాలయం''' [[కెనడా]]<nowiki/>లోని అంటారియోలోని [[టొరంటో]]<nowiki/>లో 243 అవెన్యూ రోడ్‌లో ఉంది. ఈ భవనాన్ని పూర్వం అవెన్యూ రోడ్ చర్చిగా పిలిచేవారు.<ref name="wx.toronto.ca">{{Cite web |url=http://wx.toronto.ca/inter/culture/doorsopen2011.nsf/BuildingsAll/2E227F1962B4CC5985257859006F327B?OpenDocument |title=City of Toronto – Doors Open 2011 – Hare Krishna Temple |access-date=30 July 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130528211559/http://wx.toronto.ca/inter/culture/doorsopen2011.nsf/BuildingsAll/2E227F1962B4CC5985257859006F327B?OpenDocument |archive-date=28 May 2013 |url-status=dead }}</ref> ఇది 1899లో నిర్మించబడింది. వాస్తవానికి ప్రెస్బిటేరియన్ చర్చ్ ఆఫ్ ది ఒడంబడికగా ఉంది. ఈ భవనాన్ని [[టొరంటో]] వాస్తుశిల్పులు గోర్డాన్ & హెల్లివెల్ రూపొందించారు. == అవలోకనం == హరే కృష్ణ దేవాలయం 1899 సంవత్సరంలో నిర్మించబడిన దీనిని  1925 సంవత్సరాల వరకు ప్రెస్బిటేరియన్ చర్చ్ ఆఫ్ ది కన్వెన్షన్ గా, 1941 సంవత్సరంలో ప్రారంభమైన చర్చ్ ఆఫ్ ది నజరేన్ గా [పిలువబడినది. దీనికి 1944 సంవత్సరం లో అగ్నిప్రమాదం జరిగింది.  తర్వాత 1974 సంవత్సరాల వరకు వివిధ అవసరాల కోసం ఉపయోగించబడి, తర్వాత  అంతర్జాతీయ కృష్ణ చైతన్య సంఘం (ఇంటర్నేషనల్ సొసైటీ ఆఫ్ కృష్ణ చైతన్య ([[అంతర్జాతీయ కృష్ణ చైతన్య సంఘం|ఇస్కాన్]]) కొనుగోలు చేసి ఆలయంగా  మార్చడం జరిగింది. ఈ  సమయంలో, హిందూ మతం ప్రపంచవ్యాప్తంగా అభివృద్ధి లో ఉండటం,  దీనికి కొంతమంది ప్రముఖ రాక్ స్టార్లలో, ముఖ్యంగా మాజీ బీటిల్ జార్జ్ హారిసన్ కు  పెరుగుతున్న ప్రజాదరణ సహాయపడింది. టొరంటో దేవాలయం స్థాపకుడు, [[ఎ.సి. భక్తివేదాంత స్వామి ప్రభుపాద|ఎ.సి.భక్తివేదాంత స్వామి]] (ప్రస్తుతం  ప్రభుపాదుడు గా పిలుస్తున్నారు) , వీరు 1920 లలో భారతదేశం [[స్వాతంత్ర్యం]] కోసం జరిగిన సమయంలో [[మహాత్మా గాంధీ]] అనుచరుడు. ఎ.సి.భక్తివేదాంత స్వామి భారతదేశంలో హిందూ ధర్మం లో ఉండే వివిధ అంశాలను నాలుగు దశాబ్దాల పాటు అధ్యయనం చేసి, 1965 సంవత్సరంలో హిందూ మత బోధనలు వ్యాప్తి చేయడానికి [[న్యూయార్క్]] నగరానికి చేరుకున్నాడు , వారి వయస్సు60 ఏళ్ళు. ఆ సమయంలో అక్కడి యువతలో ప్రబలంగా ఉన్న అర్థం కోసం తెలుసుకోవడం (అన్వేషణ) కొరకు చాలా మంది ఉండటం, ప్రభుపాద చే వ్యాప్తి చెందుతున్న  [[హిందూ మతం|హిందూ ధర్మం]] వైపు ఆకర్షణ కావడం, వారిలో శాఖాహారం గురించి తెలుపడం, భక్తి యోగా అభ్యాసాన్ని బోధించడం వంటివి చేసేవారు.  కెనడా అంతటా ప్రధాన నగరాల్లో శాఖలను తెరవడం, అందులో ఈ ఆలయం ప్రజాదరణ పొందింది. ప్రభుపాద 70కి పైగా పుస్తకాలను రచించారు. ఆ రచనలు 76 భాషల్లోకి అనువాదం చేయబడినవి. టొరంటో దేవాలయం స్థాపించిన ఒక సంవత్సరం తరువాత అతని అకాల మరణం ఇస్కాన్  అంతర్జాతీయ విభాగానికి అంతర్గత సమస్యల ప్రారంభమునకు నాంది పలకడం, అందులో ఉన్న వారికీ అభిప్రాయ బేధాలు రావడం, ఇతర మతముల వారు అందరూ ఏకం కావడం, వారి ఏకైక లక్ష్యం ఇస్కాన్ ను అడ్డుకోవడమే పెట్టుకున్నారు, తరువాత అనేక కేసులలో ఇస్కాన్ ఉండటం జరిగి , అవినీతి ఆరోపణలపై ఆ సమాజములో ఉన్న వారిని బహిష్కరించడం ,90వ దశకంలో ఇస్కాన్ నేతలు బాలలపై వేధింల ఆరోపణలు ఎదుర్కోవడం, విదేశాల్లోని ఈ దేవాలయాలకు ఉగ్రవాద గ్రూపుల లో లక్ష్యం గా పెట్టుకోవడం జరిగింది. ప్రస్తుతం టొరంటోలోని ఆలయానికి చాల మంది అనుచరులు ఉన్నారు. కోవిడ్ -19  మహమ్మారి సమయంలో ఆన్లైన్ సేవలు, శాకాహార భోజనం అందిస్తూ ఆలయం తన కర్తవ్యాన్ని నిర్వహించినది<ref>{{Cite web|last=DiMatteo|first=Enzo|date=2021-06-06|title=Hidden Toronto: the Hare Krishna temple|url=https://nowtoronto.com/news/hidden-toronto-the-hare-krishna-temple/|access-date=2023-03-31|website=NOW Toronto|language=en-US}}</ref> . == కార్యక్రమాలు == హరే కృష్ణ సెంటర్ (ఇస్కాన్ టొరంటో), ఎల్లప్పుడూ సంపన్న, శక్తివంతమైన, ఉత్సాహభరితమైన కార్యక్రమాలకు ఒక కేంద్రంగా ఉంది. ఇక్కడ జరిగే పండుగలు గ్రాండ్ ఫెస్టివల్స్) , స్థానిక యూనివర్శిటీలు, యోగా నిర్వహణ కేంద్రాలలో పండుగలు , వేదాంత చర్చలు( ఫిలాసఫికల్ డిస్కషన్స్), ఆహారం గురించి తెలుపడం, వీధుల్లో పాటలు పాడటం, నాట్యాలు వంటివి ప్రతి ఒక్కరిని ఆకట్టు కుంటున్నాయి. ఆదివారాలలో ఇక్కడ జరిగే సండే ఫీస్ట్ పేరుతొ, ప్రతి ఆదివారం సాయంత్రం, భక్తి యోగం - ప్రేమ, ధ్యానం, సంగీత కార్యక్రమాల తో ఆక్కడ ఉన్న ప్రజలను ముగ్ధులను చేస్తారు. ఈ కార్యక్రామాలకు హాజరయిన వారికి ఉచిత శాఖాహార విందు ఉంటుంది<ref>{{Cite web|title=ISKCON Toronto|url=https://www.radha.name/images-gallery/iskcon-temples-worldwide/north-america/canada/iskcon-toronto|access-date=2023-03-31|website=www.radha.name}}</ref>. == ఇవి కూడా చదవండి == [[ఎ.సి. భక్తివేదాంత స్వామి ప్రభుపాద|ఎ.సి.భక్తివేదాంత స్వామి ప్రభుపాద]] [[అంతర్జాతీయ కృష్ణ చైతన్య సంఘం]] [[హరే కృష్ణ (మంత్రం)|హరేకృష్ణ (మంత్రం )]] ==మూలాలు== *[http://www.alanbrown.com/TorontoHistory/Menu_Missing.html Alan Br]{{Dead link|date=డిసెంబర్ 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}<nowiki/>[http://www.alanbrown.com/TorontoHistory/Menu_Missing.html own – The Missing Plaque]{{Dead link|date=జూలై 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=జూలై 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=జూలై 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=జూలై 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=జూన్ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=జూన్ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=జూన్ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=మే 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=మే 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=మే 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=మే 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=మే 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=ఏప్రిల్ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=మార్చి 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=మార్చి 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=మార్చి 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=మార్చి 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=ఫిబ్రవరి 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=ఫిబ్రవరి 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=ఫిబ్రవరి 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=ఫిబ్రవరి 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=ఫిబ్రవరి 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=జనవరి 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=జనవరి 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=జనవరి 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=జనవరి 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=డిసెంబర్ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=డిసెంబర్ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=నవంబర్ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=నవంబర్ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=అక్టోబర్ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=అక్టోబర్ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=అక్టోబర్ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=సెప్టెంబర్ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=సెప్టెంబర్ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=సెప్టెంబర్ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=ఆగస్టు 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=ఆగస్టు 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=ఆగస్టు 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=ఆగస్టు 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=జూలై 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=జూలై 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=జూలై 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=జూన్ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=జూన్ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=జూన్ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=మే 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=మే 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=మే 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=మే 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=మే 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=మే 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=ఏప్రిల్ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=ఏప్రిల్ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=ఏప్రిల్ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=ఏప్రిల్ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=ఏప్రిల్ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=మార్చి 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=మార్చి 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=మార్చి 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=మార్చి 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=మార్చి 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=ఫిబ్రవరి 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=ఫిబ్రవరి 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=ఫిబ్రవరి 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=ఫిబ్రవరి 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=ఫిబ్రవరి 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=ఫిబ్రవరి 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=జనవరి 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=జనవరి 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=జనవరి 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=జనవరి 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=జనవరి 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=డిసెంబర్ 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=డిసెంబర్ 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=డిసెంబర్ 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=డిసెంబర్ 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=డిసెంబర్ 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=డిసెంబర్ 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=డిసెంబర్ 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=డిసెంబర్ 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=నవంబర్ 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=నవంబర్ 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=నవంబర్ 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=నవంబర్ 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=నవంబర్ 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=అక్టోబర్ 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=అక్టోబర్ 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=అక్టోబర్ 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=సెప్టెంబర్ 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=సెప్టెంబర్ 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=సెప్టెంబర్ 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=సెప్టెంబర్ 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=సెప్టెంబర్ 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=సెప్టెంబర్ 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=సెప్టెంబర్ 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=సెప్టెంబర్ 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=సెప్టెంబర్ 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=ఆగస్టు 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=ఆగస్టు 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=ఆగస్టు 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=ఆగస్టు 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=ఆగస్టు 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=ఆగస్టు 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=ఆగస్టు 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=జూలై 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=జూలై 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=జూలై 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=జూన్ 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=జూన్ 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=జూన్ 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=జూన్ 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=మే 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=మే 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=మే 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=మే 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=మే 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=ఏప్రిల్ 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=ఏప్రిల్ 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=ఏప్రిల్ 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=ఏప్రిల్ 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=ఏప్రిల్ 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=మార్చి 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=మార్చి 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=మార్చి 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=మార్చి 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=మార్చి 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=ఫిబ్రవరి 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=ఫిబ్రవరి 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=ఫిబ్రవరి 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=ఫిబ్రవరి 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=ఫిబ్రవరి 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=ఫిబ్రవరి 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=జనవరి 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=జనవరి 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=జనవరి 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=జనవరి 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=జనవరి 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=జనవరి 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=జనవరి 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=డిసెంబర్ 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=డిసెంబర్ 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}<nowiki/>[http://www.alanbrown.com/TorontoHistory/Menu_Missing.html s Page]{{Dead link|date=డిసెంబర్ 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{coord|43.67692|N|79.397893|W|region:CA-ON_type:landmark|display=title}} <references /> [[వర్గం:దేవాలయాలు]] [[వర్గం:కెనడా]] s55g9pmxlahlxlst0w5c7m6pq6l8nwm 0 353345 4908644 4507897 2026-07-20T05:48:50Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 /* నటించిన సినిమాల పాక్షిక జాబితా */ 4908644 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ప్రతాప్ పోతేన్ | image = Pratap Pothen.jpg | caption = | birth_date = {{Birth date|df=yes|1952|08|13}} | birth_place = [[తిరువనంతపురం]], [[కేరళ]], [[భారతదేశం]] | death_date = | death_place = {{death date and age|2022|7|15|1952|8|13}} | occupation = {{hlist|నటుడు|నిర్మాత|స్క్రిప్ట్ రైటర్|దర్శకుడు|యాడ్ ఫిలిం మేకర్}} | years_active = 1978 {{endash}} 1995<br/> 2005 {{endash}} 2022 | spouse = {{ubl|{{marriage|[[రాధిక శరత్‌కుమార్|రాధికా ]]|1985|1986|end=divorce}}|{{marriage|అమల సత్యనాధ్|1990|2012|end=divorce}}}} | children = ప్రతాప్ పోతేన్ | parents = కులతున్కల్ పోతేన్, పొన్నమ్మ పోతేన్ }} '''ప్రతాప్ పోతేన్''' (1952 ఆగస్టు 13 - 2022 జులై 15) భారతదేశానికి చెందిన సినిమా నటుడు, నిర్మాత. ఆయన [[తెలుగు సినిమా|తెలుగుతో]] పాటు మలయాళం, [[తమిళ సినిమా|తమిళం,]] [[హిందీ సినిమా|హిందీ]] సినిమాల్లో నటించాడు.<ref name="Film cost me a whole year: Pratap Pothen">{{cite news |last1=The Times of India |title=Film cost me a whole year: Pratap Pothen |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/malayalam/movies/news/film-cost-me-a-whole-year-pratap-pothen/articleshow/53506615.cms |accessdate=9 July 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220709121051/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/malayalam/movies/news/film-cost-me-a-whole-year-pratap-pothen/articleshow/53506615.cms |archivedate=9 July 2022 |language=en}}</ref> ==నటించిన సినిమాల పాక్షిక జాబితా== *అరవం - 1978 (మలయాళం) *తాకరా - 1979 (మలయాళం) *అజ్హియాద కోలంగళ్ - 1979 (తమిళ్) * ఆరోహణం - 1980 (మలయాళం) * పవిజ ముత్తు - 1980 (మలయాళం) * చంద్రబింబం - 1980 (మలయాళం) * థాలిరిత్త - 1980 (మలయాళం) * ఇలామై కొలం - 1980 (మలయాళం) *లారీ - 1980 (మలయాళం) * [[చుక్కల్లో చంద్రుడు (2006 సినిమా)|చుక్కల్లో చంద్రుడు]] (2006) (తెలుగు) * ''[[ఎజ్రా]]'' ''(2017)'' *ఫోరెన్సిక్ - 2020 (మలయాళం) *[[తుగ్లక్ దర్బార్]] - 2021 (తమిళ్) ==దర్శకుడిగా== {| class="wikitable sortable" !సంవత్సరం !సినిమా !భాష !ఇతర విషయాలు |- |1985 |''మీండుమ్ ఒరు కాతల్ కథై'' |తమిళం |నటుడు రచయిత ఉత్తమ తొలి దర్శకుడిగా ఇందిరా గాంధీ అవార్డు |- |1987 |''ఋతుభేదం'' |[[మలయాళ భాష|మలయాళం]] |ఉత్తమ దర్శకుడిగా ఫిల్మ్‌ఫేర్ అవార్డు - మలయాళం |- |1988 |''డైసీ'' |మలయాళం |రచయిత |- |1988 |''జీవా'' |తమిళం |రచయిత |- |1989 |''వెట్రి విజ'' |తమిళం |రచయిత |- |1990 |''మై డియర్ మార్తాండన్'' |తమిళం |రచయిత |- |1991 |''చైతన్య'' |తెలుగు |రచయిత |- |1992 |''మగుడం'' |తమిళం |రచయిత |- |1993 |''[[రత్నగిరి అమ్మోరు|ఆత్మ]]'' |తమిళం |రచయిత |- |1994 |''సీవలపేరి పాండి'' |తమిళం | |- |1995 |''అదృష్టవంతుడు'' |తమిళం |రచయిత |- |1997 |''ఓరు యాత్రమొళి'' |మలయాళం | |} ==రచయితగా== ''సొల్ల తుడికూతు మనసు'' (1988) ==టెలివిజన్== ''నాలయ ఇయక్కునార్'' (కళైంజ్ఞర్ టీవీ) == అవార్డులు == * ఉత్తమ నటుడిగా ఫిల్మ్‌ఫేర్ అవార్డు – మలయాళం - ''థకరా'' (1979) * ఉత్తమ నటుడిగా ఫిల్మ్‌ఫేర్ అవార్డు – మలయాళం - ''చమరం'' (1980) * ఉత్తమ తొలి దర్శకుడిగా ఇందిరా గాంధీ అవార్డు - ''మీండుమ్ ఒరు కథల్ కథై'' (1985) * ఉత్తమ దర్శకుడిగా ఫిల్మ్‌ఫేర్ అవార్డు – మలయాళం - ''రితుభేదం'' (1987) * ప్రతికూల పాత్రలో ఉత్తమ నటుడిగా SIIMA అవార్డు - ''22 మహిళా కొట్టాయం'' (2012) * కేరళ రాష్ట్ర చలనచిత్ర అవార్డు – ప్రత్యేక జ్యూరీ అవార్డు - (2014) == మరణం == ప్రతాప్ పోతన్ 2022 జులై 15న చెన్నై లోని స్వగృహంలో గుండెపోటుతో తుది శ్వాస విడిచారు.<ref>{{Cite web|date=2022-07-15|title=Pratap Pothen Passed Away : ప్రముఖ నటుడు, దర్శకుడు ప్రతాప్ పోతెన్ కన్నుమూత.. Actor Pratap Pothen Passed Away– News18 Telugu|url=https://telugu.news18.com/news/movies/renowned-actor-filmmaker-pratap-pothen-passed-away-sr-1370516.html|access-date=2022-07-15|website=web.archive.org|archive-date=2022-07-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20220715065513/https://telugu.news18.com/news/movies/renowned-actor-filmmaker-pratap-pothen-passed-away-sr-1370516.html|url-status=bot: unknown}}</ref> ==మూలాలు== {{మూలాలజాబితా}} ==బయటి లింకులు== * {{IMDb name |0693092}} [[వర్గం:1952 జననాలు]] [[వర్గం:జీవిస్తున్న ప్రజలు]] [[వర్గం:2022 మరణాలు]] 3772t5od3gne1l5ckwbfw1pdftbiotu 0 354189 4908642 4718396 2026-07-20T05:48:00Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 /* నటించిన సినిమాలు */ 4908642 wikitext text/x-wiki {{Infobox person|name=సుజిత్ శంకర్|image= |nationality={{flag|India|name=భారతీయుడు}}|alma_mater=నేషనల్ స్కూల్ ఆఫ్ డ్రామా, ఢిల్లీ|spouse=అంజు మోహన్ దాస్|parents={{Unbulleted_list|ఈ.ఎం. శ్రీధరన్|డా.ఎం.పి. యమునా}}|relatives=ఈ.ఎం.ఎస్. నంబూదిరిపద్<br>(తాత)}} '''సుజిత్ శంకర్''' భారతదేశానికి చెందిన సినీ నటుడు, [[తెలుగు నాటకం|రంగస్థల]] నటుడు.<ref name="Sujith Shankar">{{cite news |last1=Veethi |title=Sujith Shankar |url=https://www.veethi.com/india-people/sujith_shankar-profile-10286-14.htm |accessdate=22 July 2022 |work= |date=2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220722091542/https://www.veethi.com/india-people/sujith_shankar-profile-10286-14.htm |archivedate=22 July 2022}}</ref> ఆయన 2009లో సినీరంగంలోకి అడుగుపెట్టి [[మలయాళం|మలయాళ]], తమిళ బాషా సినిమాలలో నటించాడు. సుజిత్ సోపానం ఇన్స్టిట్యూట్ ఆఫ్ పెర్ఫార్మింగ్ ఆర్ట్స్ (1999-2002)లో కావలం నారాయణ పనికర్ వద్ద నటనలో శిక్షణ తీసుకొని ఆ తరువాత న్యూ ఢిల్లీలోని నేషనల్ స్కూల్ ఆఫ్ డ్రామా (2002-2005)లో శిక్షణ పొందాడు. ఆయన అనురాధ కపూర్, అభిలాష్ పిళ్లై, ఖలేద్ త్యాబ్జీ, రాబిన్ దాస్, కీర్తి జైన్, ఎం.కె రైనా, సి.ఆర్. జాంబే, అనామికా హక్సర్, ఆదిల్ హుస్సేన్ వంటి వారి దగ్గర పని చేశాడు.<ref name="I aim to haunt, not earn whistles: Actor Sujith Shankar">{{cite news |last1=The New Indian Express |title=I aim to haunt, not earn whistles: Actor Sujith Shankar |url=https://www.newindianexpress.com/entertainment/tamil/2019/aug/17/i-aim-to-haunt-not-earn-whistles-actor-sujith-shankar-2019912.html |accessdate=22 July 2022 |date=17 August 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220722082842/https://www.newindianexpress.com/entertainment/tamil/2019/aug/17/i-aim-to-haunt-not-earn-whistles-actor-sujith-shankar-2019912.html |archivedate=22 July 2022}}</ref> ==నటించిన సినిమాలు== {| class="wikitable sortable" !సంవత్సరం !సినిమా !పాత్ర !గమనికలు |- |2009 |''లాడ్లీ లైలా'' (ది వర్జిన్ మేక) | |అరంగేట్రం |- |2014 |''న్జాన్ స్టీవ్ లోపెజ్'' |హరి | |- |2016 |''మహేశింటే ప్రతీకారం'' |జిమ్సన్ అగస్టిన్ | |- |2017 |''[[ఎజ్రా]]'' |రబ్బీ మార్క్స్ | |- |2017 |''C/O సైరా బాను'' |సెబాస్టియన్ | |- |2017 |''కామ్రేడ్ ఇన్ అమెరికాలో'' |మనోజ్ | |- |2017 |''హదియ్యా'' | | |- |2017 |''బంగారు నాణేలు'' | | |- |2018 |''అంకరాజ్యతే జిమ్మన్మార్'' |బెంజమిన్ లూకోస్ | |- |2018 |''ఈడ'' |కారిపల్లి దినేశన్ | |- |2018 |''ఆభాసం'' |అపరిచితుడు | |- |2018 |''ఓరు కుప్రసిద పయ్యన్'' |ఎస్పీ సైమన్ జార్జ్ | |- |2019 |''నేర్కొండ పార్వై'' |గవాస్కర్ |తమిళ అరంగేట్రం |- |2019 |''మూతన్'' |లతీఫ్ |ద్విభాషా (హిందీ, మలయాళం) <ref name="Nivin Pauly’s Moothon will have Sujith Shankar in a pivotal role">{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/malayalam/movies/news/nivin-paulys-moothon-will-have-sujith-shankar-in-a-pivotal-role/articleshow/58962112.cms|title=Nivin Pauly’s Moothon will have Sujith Shankar in a pivotal role|last=The Times of India|date=2 June 2017|access-date=20 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220720110027/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/malayalam/movies/news/nivin-paulys-moothon-will-have-sujith-shankar-in-a-pivotal-role/articleshow/58962112.cms|archive-date=20 July 2022|language=en}}</ref> |- |2020 |''మహా'' | |తమిళం |- |2020 |''బగీరా'' | |తమిళం |} ==మూలాలు== {{మూలాలజాబితా}} [[వర్గం:భారతీయ సినిమా నటులు]] [[వర్గం:తమిళ సినిమా నటులు]] [[వర్గం:మలయాళ సినిమా నటులు]] 83gajsnp3g9i8x6trex4hvn60cq9sj2 0 357036 4908503 4364190 2026-07-19T18:58:15Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 4908503 wikitext text/x-wiki {{Infobox Officeholder | name = వాయలార్ రవి | image = Vayalar Ravi-crop.jpg | caption = వాయలార్ రవి | birth_date = {{birth date and age|df=yes|1937|6|4}} | birth_place = చెర్తల వాయలార్‌, అలప్పుజా జిల్లా, కేరళ | residence = కేరళ | death_date = | death_place = | | office1= రాజ్యసభ సభ్యుడు |constituency1=[[కేరళ]] | term_start1 = 22 ఏప్రిల్ 2003 | term_end1 = 23 ఏప్రిల్ 2021 |term_start2=2 జులై 1994 |term_end2=1 జులై 2000 | office3 = కేంద్ర ప్రవాస భారతీయ వ్యవహారాల మంత్రి | primeminister3 = [[మన్మోహన్ సింగ్]] | term_start3 = 29 జనవరి 2006 | term_end3 = 26 మే 2014 | predecessor3 = [[ఆస్కార్ ఫెర్నాండేజ్]] | successor3 = [[సుష్మాస్వరాజ్]] | office4 = భూ శాస్త్ర శాఖ సహాయ మంత్రి | President4 = | primeminister4= [[మన్మోహన్ సింగ్]] | term_start4 = 14 ఆగష్టు 2012 | term_end4 = 28 అక్టోబర్ 2012 | predecessor4 = [[విలాస్‌రావ్ దేశ్‌ముఖ్]] | successor4 = [[సూదిని జైపాల్ రెడ్డి|జైపాల్ రెడ్డి]] | office5 = శాస్త్ర సాంకేతిక శాఖ | President5 = | primeminister5 = [[మన్మోహన్ సింగ్]] | term_start5 = 14 ఆగష్టు 2012 | term_end5 = 28 అక్టోబర్ 2012 | predecessor5 = [[విలాస్‌రావ్ దేశ్‌ముఖ్]] | successor5 = [[జైపాల్ రెడ్డి]] | office6 = కేంద్ర సూక్ష్మ స్థూల మధ్య తరహా పరిశ్రమల శాఖ మంత్రి | President6 = | primeminister6= [[మన్మోహన్ సింగ్]] | term_start6 = 14 ఆగష్టు 2012 | term_end6 = 28 అక్టోబర్ 2012 | predecessor6 = [[విలాస్‌రావ్ దేశ్‌ముఖ్]] | successor6 = [[కె.హెచ్.మునియప్ప]] | office7 = కేంద్ర విమానాయ శాఖ | primeminister7= [[మన్మోహన్ సింగ్]] | term_start7 = 19 జనవరి 2011 | term_end7 = 18 డిసెంబర్ 2011 | predecessor7 = [[ప్రఫుల్ పటేల్]] | successor7 = చౌదరి అజిత్ సింగ్ | party = [[కాంగ్రెస్]] | spouse = మెర్సీ రవి | children = | source = }}'''వాయలార్ రవి''' (జననం 4 జూన్ 1937) [[భారతదేశం|భారతదేశానికి]] చెందిన [[రాజకీయ నాయకుడు]]. ఆయన [[మన్మోహన్ సింగ్]] ప్రభుత్వంలో 2006 నుండి 2014 వరకు కేంద్ర ప్రవాస భారతీయ వ్యవహారాల మంత్రిగా పని చేశాడు.<ref name="Vayalar Ravi">{{cite news |title=Vayalar Ravi |url=https://entranceindia.com/people-india/shri-vayalar-ravi/ |accessdate=31 August 2022 |date=15 March 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220831133340/https://entranceindia.com/people-india/shri-vayalar-ravi/ |archivedate=31 August 2022}}</ref><ref name="విదేశాల్లో పనిచేసే భారతీయ కార్మికులకు ‘భద్రత’">{{cite news |last1=Sakshi |title=విదేశాల్లో పనిచేసే భారతీయ కార్మికులకు ‘భద్రత’ |url=https://m.sakshi.com/news/international/mahatma-gandhi-pravasi-suraksha-yojana-scheme-for-indian-workers-launched-in-dubai-77041 |accessdate=31 August 2022 |work= |date=30 October 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220831133539/https://m.sakshi.com/news/international/mahatma-gandhi-pravasi-suraksha-yojana-scheme-for-indian-workers-launched-in-dubai-77041 |archivedate=31 August 2022 |language=te}}</ref> ==వివాహం== వాయలార్ రవి కేరళ స్టూడెంట్స్ యూనియన్‌లో పని చేస్తున్నప్పుడు తన సహా విద్యార్థిని మెర్సీని వివాహం చేసుకున్నాడు. ఆమె 5 సెప్టెంబరు 2009న 64 సంవత్సరాల వయస్సులో [[మూత్రపిండాల వైఫల్యం]] కారణంగా మరణించింది.<ref>{{Cite news|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2009-09-05/chennai/28107410_1_vayalar-ravi-kottayam-general-secretary|title=Vayalar Ravi's wife passes away|date=5 September 2009|work=The Times of India|access-date=21 October 2012|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20131101144547/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2009-09-05/chennai/28107410_1_vayalar-ravi-kottayam-general-secretary|archive-date=1 November 2013}}</ref><ref name="Vayalar Ravi bereaved">{{cite news |last1=The Hindu |first1= |title=Vayalar Ravi bereaved |url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/Vayalar-Ravi-bereaved/article16879276.ece |accessdate=31 August 2022 |date=5 September 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220831133729/https://www.thehindu.com/news/national/kerala/Vayalar-Ravi-bereaved/article16879276.ece |archivedate=31 August 2022 |language=en-IN}}</ref> ==రాజకీయ జీవితం== వాయలార్ రవి కేరళలో [[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్|కాంగ్రెస్]] విద్యార్థి విభాగం అయిన [[కేరళ స్టూడెంట్స్ యూనియన్]] (KSU)కి మొదటి ప్రధాన కార్యదర్శి. ఆయన 1971లో [[తిరువనంతపురం |తిరువనంతపురం జిల్లా]]లోని [[అట్టింగల్ లోక్‌సభ నియోజకవర్గం|చిరాయింకిల్ లోక్‌సభ నియోజకవర్గం]] నుండి 5వ లోక్‌సభకు తొలిసారి ఎంపీగా ఎన్నికయ్యాడు. వాయలార్ రవి 1977లో 6వ [[లోక్‌సభ]]కు రెండొవసారి ఎంపీగా ఎన్నికై, 1979 లో [[కేరళ]] రాష్ట్ర శాసనసభ ఎన్నికల నేపథ్యంలో ఆయన ఎంపీగా రాజీనామా చేశాడు. ఆయన 1982లో జరిగిన [[కేరళ]] శాసనసభ ఎన్నికల్లో పోటీ చేసి ఎమ్మెల్యేగా ఎన్నికై 1982 నుండి 1986 వరకు [[కేరళ]] [[హోం శాఖ (కేరళ)|హోం మంత్రి]]గా పని చేశాడు. రవి 1987లో [[కేరళ]] శాసనసభకు రెండొవసారి ఎమ్మెల్యేగా ఎన్నికయ్యాడు. ఆయన జూలై 1994లో, ఏప్రిల్ [[2003 రాజ్యసభ ఎన్నికలు|2003లో]] [[రాజ్యసభ]]కు ఎన్నికై 30 జనవరి 2006న కేంద్ర విదేశీ వ్యవహారాల శాఖ మంత్రిగా భాద్యతలు చేపట్టాడు. వాయలార్ రవి 2009లో [[కాంగ్రెస్ పార్టీ]] ప్రభుత్వ ఏర్పాటు చేశాక రెండవ యూపీఏ ప్రభుత్వంలో కేంద్ర ప్రవాస భారతీయ వ్యవహారాల మంత్రిగా భాద్యతలు చేపట్టి 19 జనవరి 2011న [[పౌర విమానయాన మంత్రిత్వ శాఖ]] అదనపు బాధ్యతలు చేపట్టాడు. వాయలార్ రవి [[2015 రాజ్యసభ ఎన్నికలు|2015]]<ref name="Vayalar Ravi re-elected to Rajya Sabha">{{cite news |last1=The Economic Times |title=Vayalar Ravi re-elected to Rajya Sabha |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/vayalar-ravi-re-elected-to-rajya-sabha/articleshow/46991507.cms?from=mdr |accessdate=31 August 2022 |date=20 April 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220831133130/https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/vayalar-ravi-re-elected-to-rajya-sabha/articleshow/46991507.cms?from=mdr |archivedate=31 August 2022}}</ref> నుండి 23 ఏప్రిల్ 2021 వరకు రాజ్యసభకు ఎంపీగా పని చేశాడు.<ref name="Kerala biennial elections announced as 3 Rajya Sabha MPs set to retire">{{cite news |last1=The News Minute |title=Kerala biennial elections announced as 3 Rajya Sabha MPs set to retire |url=https://www.thenewsminute.com/article/kerala-biennial-elections-announced-3-rajya-sabha-mps-set-retire-145424 |accessdate=31 August 2022 |date=17 March 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220831133057/https://www.thenewsminute.com/article/kerala-biennial-elections-announced-3-rajya-sabha-mps-set-retire-145424 |archivedate=31 August 2022 |language=en}}</ref> ==మూలాలు== {{మూలాలజాబితా}} [[వర్గం:1937 జననాలు]] [[వర్గం:కేరళ రాజకీయ నాయకులు]] 2oi6u1nfb0n68tom5tcjcthyhraio5f 0 358483 4908712 3687943 2026-07-20T10:59:31Z InternetArchiveBot 88395 1 మూలము(ల)ను భద్రపరచటానికి ప్రయత్నించగా, 0 పనిచేయనివిగా గుర్తించాను.) #IABot (v2.0.9.5 4908712 wikitext text/x-wiki {{Infobox Observatory | name = ఇండియన్ డీప్ స్పేస్ నెట్‌వర్క్ | image = | caption = | organization = [[ఇస్రో]] | location = బ్యాలాలు, రామనగర జిల్లా, కర్ణాటక | established = 2008 అక్టోబరు 17 | closed = | website = [http://www.isro.gov.in/about-isro/isro-telemetry-tracking-and-command-network-istrac] | telescope1_name = 32-మీటర్ల DSN యాంటెన్నా | telescope1_type = సుదూర అంతరిక్ష ట్రాకింగు యాంటెన్నా | telescope2_name = 18-మీటర్ల DSN యాంటెన్నా | telescope2_type = సుదూర అంతరిక్ష ట్రాకింగు యాంటెన్నా | telescope3_name = 11-మీటర్ల DSN యాంటెన్నా | telescope3_type = టర్మినల్ ట్రాకింగు యాంటెన్నా | coords = {{coord|12.901767|N|77.36819|E|region:IN|format=dms|display=inline,title}} }}'''ఇండియన్ డీప్ స్పేస్ నెట్‌వర్క్''' ('''IDSN''') అనేది [[భారతీయ అంతరిక్ష పరిశోధనా సంస్థ|భారత అంతరిక్ష పరిశోధనా సంస్థ]] నిర్వహిస్తున్న పెద్ద యాంటెనాలు, కమ్యూనికేషన్ సౌకర్యాలతో కూడిన నెట్‌వర్కు. ఇది భారతదేశపు గ్రహాంతర అంతరిక్ష యాత్రలకు మద్దతు ఇస్తుంది. ఇది [[కర్ణాటక]] లోని బ్యాలాలు, రామనగర్‌లో ఉంది. దీనిని 2008 అక్టోబరు 17 న మాజీ [[భారతీయ అంతరిక్ష పరిశోధనా సంస్థ|ఇస్రో]] ఛైర్మన్ [[జీ మాధవన్ నాయర్|జి. మాధవన్ నాయర్]] ప్రారంభించాడు. ఇలాంటి నెట్‌వర్కులను అమెరికా, చైనా, రష్యా, యూరప్, జపాన్‌లు నిర్వహిస్తున్నాయి. [[ఇస్రో టెలిమెట్రీ, ట్రాకింగ్, కమాండ్ నెట్‌వర్క్]] (ISTRAC) ఈ నెట్‌వర్కులో భాగం. ఇందులో కావాల్సిన విధంగా స్టీరింగు చేసుకోగల {{Convert|18|m|ft|abbr=on}} యాంటెన్నా ఉంది. {{Convert|32|m|ft|abbr=on}} DSN యాంటెన్నా కూడా ఇక్కడ ఉంది. ఇప్పటికే ఉన్న ISTRAC సిస్టమ్‌తో పోల్చినప్పుడు ఇది విజిబిలిటీ పరిధిని విస్తృతపరుస్తుంది. భారతీయ డీప్ స్పేస్ నెట్‌వర్కు, కన్సల్టేటివ్ కమిటీ ఫర్ స్పేస్ డేటా సిస్టమ్స్ (CCSDS) ప్రమాణాలకు కట్టుబడిన బేస్‌బ్యాండ్ సిస్టమ్‌ను అమలు చేస్తుంది. తద్వారా టెలిమెట్రీ ట్రాకింగ్ కమాండ్ (TTC) ఏజెన్సీల మధ్య మెరుగైన పరస్పర సహకారాన్ని ఏర్పరుస్తుంది. <ref>{{Cite web|title=Welcome to VIKRAM SARABHAI SPACE CENTRE - Indian Deep Space Network (IDSN)|url=http://www.vssc.gov.in/VSSC_V4/index.php/ground-segment/82-chandrayaan-1/967-indian-deep-space-network-idsn|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20151020022026/http://www.vssc.gov.in/VSSC_V4/index.php/ground-segment/82-chandrayaan-1/967-indian-deep-space-network-idsn|archive-date=2015-10-20|website=www.vssc.gov.in}} </ref> బైలాలు కాంప్లెక్స్‌లోని రెండు యాంటెనాల్లో అంతర్నిర్మిత సహాయక సౌకర్యాలు ఉన్నాయి. [[ఆప్టికల్ ఫైబర్|ఫైబర్ ఆప్టిక్]] లింక్ DSN స్టేషను SCC/NCC/ISSDC ల మధ్య అవసరమైన సమాచార లింకును అందిస్తుంది. 18 మీటర్ల యాంటెన్నా S బ్యాండ్‌లో రెండు డౌన్‌లింక్ క్యారియర్‌లను, X బ్యాండ్ ( RCP, LCP )లో రెండు క్యారియర్‌లను స్వీకరించడానికి వీలుగా తయారు చేసారు. అయితే అప్‌లింకు మాత్రం RCP లేదా LCP లలో పనిచేస్తుంది. 32 మీటర్ల యాంటెన్నా వీల్ అండ్ ట్రాక్ డిజైన్‌తో ఉంటుంది. ఈ యాంటెన్నాను S-బ్యాండ్, X- బ్యాండ్ (20 కి.వా.) రెండింటిలోనూ RCP లేదా LCP ద్వారా అప్‌లింక్ చేసే సామర్థ్యంతో రూపొందించారు. రిసెప్షన్ సామర్థ్యం S బ్యాండ్, X&nbsp;బ్యాండ్ (ఏకకాలంలో RCP, LCP) రెండింటిలోనూ ఉంటుంది. ఇది S బ్యాండ్‌లో రెండు క్యారియర్‌లను, X బ్యాండ్‌లో రెండు క్యారియర్‌లనూ అందుకోగలదు. బెంగుళూరులోని ISTRAC కంట్రోల్ సెంటర్ (NCC) నుండి ఈ స్టేషన్‌ను రిమోట్‌గా నియంత్రించవచ్చు. బ్యాలాలులోని IDSN సదుపాయంలో ISRO నావిగేషన్ సెంటర్ (INC) కూడా ఉంది. 2013 జూన్ 12 న [[నావిక్|భారతీయ ప్రాంతీయ నావిగేషన్ శాటిలైట్ సిస్టమ్]] సిరీస్ ఉపగ్రహాలలో మొదటిదైన [[ఐఆర్‌ఎన్‌ఎస్‌ఎస్-1ఏ ఉపగ్రహం|IRNSS-1A]] ప్రయోగ సమయంలో ఈ కేంద్రం క్రియాశీలకంగా మారింది. INC లో పరమాణు గడియారం ఉంది. [[భారత దేశం|భారతదేశంలోని]] 21 గ్రౌండ్ స్టేషన్లను సమన్వయం చేయడానికి దీన్ని ఉపయోగిస్తారు. <ref>{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/isro-unveils-hub-for-its-navigation-fleet/article4761288.ece|title=ISRO unveils hub for its navigation fleet|date=29 May 2013|work=[[The Hindu]]|access-date=1 June 2013|location=Jaduguda, India}}</ref> == యాంటెన్నాలు (ISTRAC కాకుండా) == === 32&nbsp;m యాంటెన్నా === ప్రధాన యాంటెన్నా 32-మీటర్ల డీప్ స్పేస్ యాంటెన్నా. 32 మీటర్ల యాంటెన్నా [[చంద్రయాన్ 1|చంద్రయాన్-1]] మిషన్ కార్యకలాపాలకు మద్దతు ఇచ్చే అత్యాధునిక వ్యవస్థ. ఇది ప్రస్తుతం [[మార్స్ ఆర్బిటర్ మిషన్|మార్స్ ఆర్బిటర్ మిషన్‌కు]] మద్దతునిస్తోంది <ref>{{Cite web|title=Mangalyaan successfully placed into Mars Transfer Trajectory|url=http://news.biharprabha.com/2013/12/mangalyaan-successfully-placed-into-mars-transfer-trajectory/|access-date=1 December 2013|archive-date=3 డిసెంబర్ 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131203121659/http://news.biharprabha.com/2013/12/mangalyaan-successfully-placed-into-mars-transfer-trajectory/|url-status=dead}}</ref> ఇది స్పేస్ ఏజెన్సీల మధ్య క్రాస్-సపోర్టును సులభతరం చేస్తుంది. స్టేషన్ ISTRAC నెట్‌వర్క్ కంట్రోల్ సెంటర్ (NCC) నుండి రిమోట్ నియంత్రణలో ఉంటుంది. <ref>{{Cite web |url=http://isro.org/chandrayaan/htmls/ground_segment_spacenetwork.htm |title=Indian Deep Space Network (IDSN) - Website |access-date=2022-09-26 |archive-date=2014-11-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141105203059/http://www.isro.org/Chandrayaan/htmls/ground_segment_spacenetwork.htm |url-status=dead }}</ref> === 18&nbsp;m యాంటెన్నా === రెండవది 18 మీటర్ల డీప్ స్పేస్ యాంటెన్నా. <ref>{{Cite web|title=Welcome to VIKRAM SARABHAI SPACE CENTRE - Indian Deep Space Network (IDSN)|url=http://www.vssc.gov.in/VSSC_V4/index.php/ground-segment/82-chandrayaan-1/967-indian-deep-space-network-idsn|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20151020022026/http://www.vssc.gov.in/VSSC_V4/index.php/ground-segment/82-chandrayaan-1/967-indian-deep-space-network-idsn|archive-date=2015-10-20|website=www.vssc.gov.in}} </ref> === 11&nbsp;m యాంటెన్నా === మూడవది 11 మీటర్ల యాంటెన్నా.  == చంద్రయాన్-1 == భారతదేశపు మొదటి చంద్రయాత్ర అయిన [[చంద్రయాన్ 1|చంద్రయాన్-1]] ను ట్రాక్ చేయడానికి, ఇండియన్ డీప్ స్పేస్ నెట్‌వర్కును నిర్మించారు. దీన్ని 2008 అక్టోబర్ 22 న ప్రారంభించారు. చంద్రయాన్ ట్రాకింగ్, కక్ష్య నియంత్రణ, హౌస్ కీపింగ్ కార్యకలాపాల కోసం ఉపయోగించారు (2 సంవత్సరాలుగా ప్రణాళిక చేయబడింది, కేవలం 312 రోజులు మాత్రమే వాడారు). IDSN [[శ్రీహరికోట|శ్రీహరికోటలోని]] సతీష్ ధావన్ అంతరిక్ష ప్రయోగ కేంద్రం నుండి చంద్రయాన్‌ను ప్రారంభించిన 17 నిమిషాల తర్వాత, వాహక నౌక నుండి ప్రోబ్ విడిపోయినప్పటి నుండి దానిని ట్రాక్ చేయడం ప్రారంభించింది. == మంగళయాన్ == మంగళయాన్ (మార్స్ ఆర్బిటర్ మిషన్) ని ట్రాక్ చేయడానికి [[మార్స్ ఆర్బిటర్ మిషన్|IDSN]] ను ఉపయోగిస్తున్నారు. <ref>{{Cite web|title=ISRO - Mars updates|url=http://www.isro.org/mars/updates.aspx|access-date=2022-09-26|archive-date=2013-12-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20131203010404/http://isro.org/mars/updates.aspx|url-status=dead}}</ref> == మూలాలు == {{Reflist}} [[వర్గం:Coordinates on Wikidata]] [[వర్గం:ఇస్రో అనుబంధ సంస్థలు]] j3ofcuzppkf1dkmg3vxisrun9wssuww 0 367414 4908653 4302116 2026-07-20T06:32:48Z InternetArchiveBot 88395 1 మూలము(ల)ను భద్రపరచటానికి ప్రయత్నించగా, 0 పనిచేయనివిగా గుర్తించాను.) #IABot (v2.0.9.5 4908653 wikitext text/x-wiki {{Databox}}'''అస‌న్‌సోల్ దక్షిణ్ శాసనసభ నియోజకవర్గం''' [[పశ్చిమ బెంగాల్]] రాష్ట్రంలోని నియోజకవర్గాలలో ఒకటి. ఈ నియోజకవర్గం పశ్చిమ్ బర్ధమాన్ జిల్లా, [[అస‌న్‌సోల్ లోక్‌సభ నియోజకవర్గం]] పరిధిలోని ఏడు శాసనసభ నియోజకవర్గాల్లో ఒకటి.<ref name="delimitation">{{Cite web|title=Delimitation Commission Order No. 18 dated 15 February 2006|url=http://eci.nic.in/delim/Final_Publications/WestBengal/FINAL%20ORDER%20NOTIFICATION_English.pdf|access-date=25 July 2015|website=West Bengal|publisher=Election Commission of India}}</ref> ==ఎన్నికైన సభ్యులు== {| class="wikitable" !సంవత్సరం !నియోజకవర్గం !ఎమ్మెల్యే !పార్టీ |- |1957 |హీరాపూర్ |తాహెర్ హుస్సేన్ |స్వతంత్ర <ref>{{Cite web|title=Statistcal Report on General Elections 1957 to the Legislative Assembly of West Bengal|url=http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_1957/StatRep_WB_1957.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20101006032945/http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_1957/StatRep_WB_1957.pdf|archive-date=6 October 2010|access-date=13 May 2021|website=Detailed Results P 220|publisher=Election Commission of India}}</ref> |- |1962 | |డా. గోపిక రంజన్ మిత్ర |[[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్|కాంగ్రెస్]] <ref>{{Cite web|title=Statistcal Report on General Elections 1962 to the Legislative Assembly of West Bengal|url=http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_1962/StatRep_WB_1962.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20101006192934/http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_1962/StatRep_WB_1962.pdf|archive-date=6 October 2010|access-date=13 May 2021|website=Detailed Results P 296|publisher=Election Commission of India}}</ref> |- |1967 | |శిబ్దాస్ ఘటక్ |[[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్|కాంగ్రెస్]] <ref>{{Cite web|title=Statistcal Report on General Elections 1967 to the Legislative Assembly of West Bengal|url=http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_1967/Statistical%20report%20WB1967.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20101006080357/http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_1967/Statistical%20report%20WB1967.pdf|archive-date=6 October 2010|access-date=13 May 2021|website=Detailed Results P 327|publisher=Election Commission of India}}</ref> |- |1969 | |బామపద ముఖర్జీ |[[కమ్యూనిస్టు పార్టీ ఆఫ్ ఇండియా (సి.పి.ఐ)|సీపీఎం]] <ref>{{Cite web|title=Statistcal Report on General Elections 1969 to the Legislative Assembly of West Bengal|url=http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_1969/StatReport_WB_69.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20120112051819/http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_1969/StatReport_WB_69.pdf|archive-date=12 January 2012|access-date=13 May 2021|website=Detailed Results P 327|publisher=Election Commission of India}}</ref> |- |1971 | |బామపద ముఖర్జీ |[[కమ్యూనిస్టు పార్టీ ఆఫ్ ఇండియా (సి.పి.ఐ)|సీపీఎం]] <ref>{{Cite web|title=Statistcal Report on General Elections 1971 to the Legislative Assembly of West Bengal|url=http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_1971/StatReport_WB_71.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20120112052412/http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_1971/StatReport_WB_71.pdf|archive-date=12 January 2012|access-date=13 May 2021|website=Detailed Results P 331|publisher=Election Commission of India}}</ref> |- |1972 | |ట్రిప్టిమోయ్ ఐచ్ |[[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్|కాంగ్రెస్]] <ref>{{Cite web|title=Statistcal Report on General Elections 1972 to the Legislative Assembly of West Bengal|url=http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_1972/StatReport_WB_72.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20101007094829/http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_1972/StatReport_WB_72.pdf|archive-date=7 October 2010|access-date=13 May 2021|website=Detailed Results P 322|publisher=Election Commission of India}}</ref> |- |1977 | |బామపద ముఖర్జీ |[[కమ్యూనిస్టు పార్టీ ఆఫ్ ఇండియా (సి.పి.ఐ)|సీపీఎం]] <ref>{{Cite web|title=Statistcal Report on General Elections 1977 to the Legislative Assembly of West Bengal|url=http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_1977/StatisticalReportWestBengal77.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20101007062834/http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_1977/StatisticalReportWestBengal77.pdf|archive-date=7 October 2010|access-date=13 May 2021|website=Detailed Results P 352|publisher=Election Commission of India}}</ref> |- |1982 | |బామపద ముఖర్జీ |[[కమ్యూనిస్టు పార్టీ ఆఫ్ ఇండియా (సి.పి.ఐ)|సీపీఎం]] <ref>{{Cite web|title=Statistcal Report on General Elections 1982 to the Legislative Assembly of West Bengal|url=http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_1982/StatisticalReportWestBengal82.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20101006142613/http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_1982/StatisticalReportWestBengal82.pdf|archive-date=6 October 2010|access-date=13 May 2021|website=Detailed Results P 344|publisher=Election Commission of India}}</ref> |- |1987 | |సుహృద్ బసు మల్లిక్ |[[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్|కాంగ్రెస్]] <ref>{{Cite web|title=Statistcal Report on General Elections 1987 to the Legislative Assembly of West Bengal|url=http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_1987/StatisticalReportWestBengal87.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20101006063052/http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_1987/StatisticalReportWestBengal87.pdf|archive-date=6 October 2010|access-date=13 May 2021|website=Detailed Results P 351|publisher=Election Commission of India}}</ref> |- |1991 | |మమతాజ్ హాసన్ |జనతాదళ్ <ref>{{Cite web|title=Statistcal Report on General Elections 1991 to the Legislative Assembly of West Bengal|url=http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_1991/StatisticalReport-West%20Bengal91.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20101006200136/http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_1991/StatisticalReport-West%20Bengal91.pdf|archive-date=6 October 2010|access-date=13 May 2021|website=Detailed Results P 360|publisher=Election Commission of India}}</ref> |- |1996 | |శ్యామదాస్ బెనర్జీ |[[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్|కాంగ్రెస్]] <ref>{{Cite web|title=Statistcal Report on General Elections 1996 to the Legislative Assembly of West Bengal|url=http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_1996/StatisticalReport-WB96.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20101007113156/http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_1996/StatisticalReport-WB96.pdf|archive-date=7 October 2010|access-date=13 May 2021|website=Detailed Results P 368|publisher=Election Commission of India}}</ref> |- |2001 | |మోలోయ్ ఘటక్ |[[అఖిల భారత తృణమూల్ కాంగ్రెస్|తృణమూల్ కాంగ్రెస్]] <ref>{{Cite web|title=Statistcal Report on General Elections 2001 to the Legislative Assembly of West Bengal|url=http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_2001/StatRept_WB_2001.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20101007212034/http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_2001/StatRept_WB_2001.pdf|archive-date=7 October 2010|access-date=13 May 2021|website=Detailed Results P 360|publisher=Election Commission of India}}</ref> |- |2006 | |అమితవ ముఖోపాధ్యాయ |[[కమ్యూనిస్టు పార్టీ ఆఫ్ ఇండియా (సి.పి.ఐ)|సీపీఎం]] <ref>{{Cite web|title=List of Successful Candidates in West Bengal Assembly Election in 2006|url=http://in.rediff.com/election/wbdetail06.htm|access-date=13 May 2021|website=Hirapur|publisher=rediff.com}}</ref><ref>{{Cite web|title=List of successful candidates - West Bengal Assembly Election|url=http://eci.gov.in/States%20Htmls/WestBengalResults.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20060520105555if_/http://eci.gov.in/States%20Htmls/WestBengalResults.htm|archive-date=20 May 2006|access-date=13 May 2021|website=Hirapur|publisher=Elections.in}}</ref> |- |2011 |అసన్సోల్ దక్షిణ్ |తపస్ బెనర్జీ |[[అఖిల భారత తృణమూల్ కాంగ్రెస్|తృణమూల్ కాంగ్రెస్]] <ref>{{Cite web|title=West Bengal Assembly Election Results in 2011|url=https://www.elections.in/west-bengal/assembly-constituencies/2011-election-results.html|access-date=13 May 2021|website=Kulti|publisher=Elections.in}}</ref> |- |2016 | |తపస్ బెనర్జీ |[[అఖిల భారత తృణమూల్ కాంగ్రెస్|తృణమూల్ కాంగ్రెస్]] <ref name="vidhansabha2016">{{Cite web|title=Asansol Dakshin|url=https://www.india.com/assembly-election-2016/west-bengal/asansol/|access-date=13 May 2021|website=Election Results|publisher=India.com}}</ref> |- |2021 | |[[అగ్నిమిత్ర పాల్]] |[[భారతీయ జనతా పార్టీ|బీజేపీ]] <ref name="vidhansabha2021">{{Cite web|title=Asansol Election Result 2021|url=https://www.timesnownews.com/elections/asansol-dakshin-west-bengal-election-result-2021|access-date=13 May 2021|publisher=Times Now News.com|archive-date=14 మే 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210514081021/https://www.timesnownews.com/elections/asansol-dakshin-west-bengal-election-result-2021|url-status=dead}}</ref> |} ==మూలాలు== {{మూలాలజాబితా}} [[వర్గం:పశ్చిమ బెంగాల్ శాసనసభ నియోజకవర్గాలు]] {{పశ్చిమ బెంగాల్ శాసనసభ నియోజకవర్గాలు}} nnewovh6987m6l2od66lw6oxbsuu9ij 4 368991 4908695 3808420 2026-07-20T09:26:25Z Chaduvari 97 /* Closing discussions */ 4908695 wikitext text/x-wiki {{short description|Wikipedia user behavioral guideline}} {{pp|small=yes}} {{pp-move-indef}} {{About|talk page etiquette|general information about talk pages|Help:Talk pages|guidelines about ''user talk'' pages|Wikipedia:User pages}} {{redirect|WP:TALK|the page for general discussing|Wikipedia:Village pump}} {{Subcat guideline|behavioral guideline|Talk pages|WP:TPG|WP:TALK}} {{Nutshell|Talk pages are for improving the encyclopedia, not for expressing personal opinions on a subject or an editor. }} {{Questions}} {{Guideline list}} {{Subcat guideline|behavioral guideline|Talk pages|WP:TPG|WP:TALK}} చర్చాపేజీ ఉద్దేశ్యం దాని అనుబంధిత వ్యాసం లేదా[[వికీప్రాజెక్టు|వికీప్రాజెక్ట్‌లో]] మార్పులను చర్చించడానికి సంపాదకులకు స్థలాన్నిఅందించటానికి దీనిముఖ్య ఉద్దేశ్యం.(చర్చ మీద టాబ్ చేయుట ద్వారాపేజీ సృష్టించవచ్చు)వ్యాస చర్చాపేజీలను సంపాదకులు ఏదేని ఇతర విషయాలపై వారి వ్యక్తిగత అభిప్రాయాల వెల్లడికోసం వేదికలుగా ఉపయోగించరాదు.ఇతర [[వికీపీడియా:పేరుబరి|వికీపీడియా:పేరుబరిలలో]]([[వికీపీడియా:వాడుకరి పేజీ|వికీపీడియా:వాడుకరి పేజీతేో]] సహా) చర్చ పేజీలను వినియోగదారుల మధ్య చర్చ రాతలు ద్వారా సమాచారం అందించుట కోసం ఉపయోగించినప్పుడు, చర్చ కేవలం సర్వవిజ్ఞానశాస్త్రం అభివృద్ధి వైపు మాత్రమే మళ్లించాలి. వ్యాసాలతో అనుబంధించిన చర్చా పేజీలపేర్లు ఉదాహరణకు,ఆస్ట్రేలియా వ్యాసం చర్చ పేజీకి చర్చ:ఆస్ట్రేలియా [[ఆస్ట్రేలియా|అని]] పేరుపెట్టారు. దిగువ మార్గదర్శకాలు చర్చ పేజీల ప్రధాన విలువలను బలోపేతం చేస్తాయి: రాతద్వారా అభిప్రాయం తెలుపుట, మర్యాద, పరిశీలన. అ వ్యాస చర్చ పేజీకి మాత్రమే కాకుండా [[వికీపీడియా:తొలగింపు కొరకు వ్యాసాలు|తొలగింపు చర్చలు]], ప్రకటనల వంటి సంపాదకులు పరస్పర చర్య చేసే ప్రతిచోటా వర్తిస్తాయి. {{TOC limit|3}} ==Central points== ===Maintain Wikipedia policy=== There is reasonable allowance for speculation, suggestion, and personal knowledge on talk pages, with a view to prompting further investigation, but it is usually a misuse of a talk page to continue to argue any point that has not met [[Wikipedia:Policies and guidelines|policy requirements]]. Pay particular attention to [[Wikipedia:Biographies of living persons]], which applies to talk pages as well as to articles: "Editors must take particular care adding '''information about living persons''' to ''any'' Wikipedia page." ===<span id="CREATE"></span>Creating talk pages=== {{Shortcut|WP:TALK#CREATE}} Talk pages are generally created by clicking a red "Talk" tab and creating the page, like any other page. Do not create an empty talk page simply so that one will exist for future use. There is no need to add discussion warning templates to every talk page, or even to every talk page that contains a discussion. ===<span id="USE"></span><span id="COMMUNICATE"></span>How to use article talk pages=== {{For|the how-to guide|Help:Talk pages}} {{Hatnote|Although this section is specific to article talk pages, many of the general themes apply to all discussion pages that are used for collaboration.<!-- and in some cases, to user talk pages as well -->}} {{Shortcut|WP:TALK#USE|WP:TALK#COMMUNICATE|WP:TALK#TOPIC|WP:TALK#NOMETA|WP:TALK#POSITIVE|WP:TALK#OBJECTIVE|WP:TALK#FACTS|WP:TALK#SHARE|WP:TALK#DISCUSS|WP:TALK#PROPOSE}} *{{anchor|communicate|COMMUNICATE}}'''Communicate''': If in doubt, make the extra effort so that other people understand you. Being friendly is a great help. It is always a good idea to explain your views; it is less helpful for you to voice an opinion on something but ''not'' explain ''why'' you hold it. Explaining '''why''' you have a certain opinion helps to demonstrate its validity to others and reach consensus. *{{anchor|topic|TOPIC}}'''Stay on topic''': Talk pages are for discussing the {{em|article}}, not for general conversation about the article's subject (much less {{em|other}} subjects). Keep discussions focused on how to improve the article. Comments that are plainly irrelevant are subject to [[Help:Archiving a talk page|archiving]] or removal. *{{anchor|met|nometa|NOMETA|NO META}}'''No meta''': Extended meta-discussions about editing belong on noticeboards, in Wikipedia-talk, or in User-talk namespaces, not in Article-talk namespace. *{{anchor|positive|POSITIVE}}'''Be positive''': Article talk pages should be used to discuss ways to improve an article; not to criticize, pick apart, or vent about the current status of an article or its subject. This is especially true on the talk pages of [[Wikipedia:Biographies of living persons|biographies of living people]]. However, if you're not sure how to fix something, feel free to draw attention to this and ask for suggestions. *{{anchor|objective|OBJECTIVE}}{{shortcut|WP:TALKPOV}}'''Stay objective''': Talk pages are not a place for editors to argue their {{strong|personal point of view}} about a controversial issue. They are a place to discuss how the points of view of reliable sources should be included in the article, so that the end result is [[Wikipedia:Neutral point of view|neutral]]. The best way to present a case is to find properly referenced material. *{{anchor|factual|FACTS}}'''Deal with facts''': The talk page is the ideal place for issues relating to [[Wikipedia:Verifiability|verification]], such as asking for help finding sources, discussing conflicts or inconsistencies among sources, and examining the reliability of references. Asking for a verifiable reference supporting a statement is often better than arguing against it. *{{anchor|sharing|SHARE}}'''Share material''': The talk page can be used to "park" material removed from the article due to verification or other concerns, while references are sought or concerns discussed. New material can be prepared on the talk page until it is ready to be put into the article; this is an especially good idea if the new material (or topic as a whole) is controversial. *{{anchor|discussion|DISCUSS}}'''Discuss edits''': The talk page is particularly useful to talk about edits. If one of your edits has been reverted, and you change it back again, it is good practice to leave an explanation on the talk page and a note in the edit summary that you have done so. The talk page is also the place to ask about another editor's changes. If someone questions one of your edits, make sure you reply with a full, helpful rationale. *{{anchor|propose|PROPOSE}}'''Make proposals''': Proposals for improving the article can be put forward for discussion by other editors. Such proposals might include changes to specific points, page moves, mergers or making a section of a long article into a separate article. ===<span id="GOOD"></span><span id="YES"></span><span id="Good practices"></span>Good practices for talk pages=== {{Shortcut|WP:TPG#YES|WP:TPYES}} {{Hatnote|These guidelines apply specifically to discussion pages which are used for collaboration, which includes just about all talk pages other than [[#User talk pages|user talk pages]]. The application of these guidelines to user talk pages should be governed by common sense and should not supersede guidelines and policies specific to those pages.}} * {{Shortcut|WP:SEETALK}}{{anchor|CHECK|DUPLICATE|ARCHIVES|archives}}'''Check whether there's already a discussion on the same topic'''. Duplicate discussions (on a single page, or on multiple pages) are [[Wikipedia:Content forking/Internal#Discussion forks|confusing and time-wasting]], and may be interpreted as [[Wikipedia:Consensus#FORUMSHOP|forum shopping]]. If the subject is a controversial or popular one, consider '''checking the talk-page archives''' before opening a new thread. (Many talk pages have a ''Search archives'' box near the top.) * {{Shortcut|WP:READFIRST}}{{anchor|READ|Read first|readfirst}}'''[[Wikipedia:Read before commenting|Read before commenting]]''': Familiarizing yourself with a discussion before participating makes it easier to build consensus. * {{anchor|COC|FOC|contentnotcontrib}}'''Comment [[Wikipedia:Dispute resolution#Focus on content|on content]], not [[Wikipedia:Civility|on the contributor]]''' or '''It's the edits that matter, not the editor''': Keep the discussions focused on the topic of the [[Help:Talk pages|talk page]], rather than [[Wikipedia:Assume good faith|on the editors]] participating. * {{Shortcut|WP:ENGLISHPLEASE}}{{anchor|ENG|ENGLISH|english}}'''Use English''': This is the English-language Wikipedia; discussions should normally be conducted in English. If using another language is unavoidable, try to provide a translation, or get help at [[Wikipedia:Embassy]]. Do not expect readers to translate your content themselves, not even when modern browsers have machine translation built-in. * {{anchor|CONCISE|concise}}'''[[Wikipedia:Too long; didn't read|Be concise]]''': Long posts risk being ignored or misunderstood. Talk pages with a good [[signal-to-noise ratio]] tend to attract continued participation. If you ''really'' need to make a detailed, point-by-point post, see [[#Layout|below]] for tips. * {{Shortcut|WP:EXHAUST}}{{anchor|EXHAUST|focused}}'''Keep discussions focused''': Discussions naturally should finalize by agreement, not by exhaustion. * {{anchor|REPEAT}}'''Avoid repeating your posts''': Your fellow editors can read your prior posts, so repeating them wastes time and space and may be considered [[Wikipedia:Don't bludgeon the process|bludgeoning]] the discussion. * {{Shortcut|WP:MULTI|WP:CROSS-POST}}{{anchor|MULTI|multi}}'''Avoid starting the same discussion on multiple pages''', which fragments discussion. Instead, start the discussion in one location and, if appropriate, advertise it elsewhere via a link. If you find a fragmented discussion, consider moving all posts to one location and linking from the old locations to the new. State clearly in edit summaries and on talk pages what you have done and why. {{Crossref|(See {{section link|Wikipedia:Content forking/Internal|Discussion forks}}.)}} * {{anchor|BITE|welcoming}}'''[[Wikipedia:Please do not bite the newcomers|Do not bite the newcomers]]''': If someone does something against custom, [[Wikipedia:Assume good faith|assume it was an unwitting mistake]]; [[Wikipedia:Civility|gently]] point out their mistake (referencing relevant policies and guidelines) and suggest a better approach. * {{anchor|ABBREV|TLA}}'''Link abbreviations''': To assist newbies, consider linking to [[Wikipedia:Wikipedia abbreviations|Wikipedia abbreviations]] and terms of art when they first appear in a thread. * {{Shortcut|WP:SHOUT|WP:SHOUTING}}{{anchor|SHOUT|shouting|markup}}'''Avoid excessive emphasis''': ALL CAPS and {{big|enlarged fonts}} may be considered [[Wikipedia:Please don't shout|shouting]] and are rarely appropriate. '''Bolding''' may be used to highlight key words or phrases but should be used judiciously. ''Italics'' are often used for emphasis or clarity but should be avoided for long passages. [[Exclamation mark]]s similarly should be used judiciously. '''Overuse''' of emphasis can ''undermine'' its impact! If adding emphasis to quoted text, say so. * {{anchor|LAYOUT|layout}}'''Keep the layout clear''': Use standard formatting and [[Help:Talk pages#Indentation|threading]]. If you include references, add {{t|reflist-talk}} or {{t|sources-talk}} after your comment, to keep citations within your thread. See [[Wikipedia:Talk page layout|Talk page layout]]. * {{anchor|SEPARATE|Break down}}{{shortcut|WP:TALKSUBHEADING}}'''Use separate subsection headings to discuss multiple changes''': If you arrive at the "discussion" part of the [[Wikipedia:Bold, revert, discuss|"bold, revert, discuss"]] (BRD) cycle, and the subject involves a number of separate changes you would like to see, try to break down the different changes, and your reasons and [[Wikipedia:Reliable sources|reliable sources]] for each one, under separate subsection headings (<code><nowiki>===Example===</nowiki></code>). Mixing it all into one long post complicates discussion. * {{anchor|SIG|SIGS|signature}}'''[[Wikipedia:Signatures|Sign your posts]]''' with four tildes (<code><nowiki>~~~~</nowiki></code>), which automatically turn into your username and a timestamp, like this: {{nobr|[[User:Example|ExampleUser]] 13:21, 9 May 2008 (UTC).}}<ref>Even if you don't sign, it is impossible to leave an anonymous comment because your username or IP address is visible in the page history. Per [[Wikipedia:Signatures#Dealing with problem signatures|WP:SIGN]], continued and deliberate refusal to sign posts may result in sanctions.</ref> * {{anchor|MINOR|minor}}The '''[[Help:Minor edit|minor]] flag''' is only for typographical corrections, formatting fixes, and similar changes that do not substantively change content. ===<span id="NO"></span>Behavior that is unacceptable=== {{Shortcut|WP:TPNO|WP:TALKNO}} [[File:Disputeresolution.svg|thumb|right|upright=1.4|Stay in the top three sections of this pyramid.]] Please note that some of the following are of sufficient importance to be official Wikipedia policy. Violations (and especially repeated violations) may lead to the offender being [[Wikipedia:Blocking policy|blocked]] or [[Wikipedia:Banning policy|banned]] from editing Wikipedia. *'''[[Wikipedia:No personal attacks|No personal attacks]]'''. This includes: **'''Insults''': Do not make [[ad hominem]] attacks, such as calling someone an [[idiot]] or a [[fascism|fascist]]. Instead, explain what is wrong with an edit and how to fix it. **{{anchor|THREAT}}'''Personal threats''': For example, threatening people with "admins [you] know" or with having them banned for disagreeing with you. However, explaining to an editor the consequences of violating Wikipedia policies, like being blocked for vandalism, is not considered a threat. **'''[[Wikipedia:No legal threats|Legal threats]]''': Threatening a lawsuit is highly disruptive to Wikipedia for reasons given at the linked page. **'''[[Wikipedia:Harassment#Posting of personal information|Posting other editors' personal details]]''': A user who maliciously posts what they believe are the personal details of another user without that user's consent may be blocked for any length of time, including indefinitely. *{{anchor|misrepresent}}'''Misrepresentation of other people:''' The record should accurately show significant exchanges that have taken place and in the correct context. This usually means: **Being '''precise''' in quoting others. **When referencing other people's contributions or edits, '''use "[[Help:Diff|diff]]s"'''. The advantage of diffs in referring to a comment is that the diff will always remain the same, even when a talk page gets [[Help:Archiving a talk page|archived]] or a comment gets changed **'''[[Wikipedia:Ignore all rules|Generally]]''', do not alter others' comments, including signatures. '''Exceptions''' to this are described in the [[#Editing others' comments|next section]]. *'''Do not ask for another's personal details'''. *'''Do not attempt to [[Wikipedia:Signatures#Signature forgery|impersonate another editor]]'''. *'''Do not [[Wikipedia:Impersonating an administrator|claim to be an administrator]]''' or to have an [[Wikipedia:User access levels|access level]] that you do not have. User access levels can always be verified at [[Special:ListUsers]]. *'''[[Wikipedia:What_Wikipedia_is_not#not_a_forum|Do not use the talk page as a forum]]''' for discussing the topic, nor as a '''[[Wikipedia:What_Wikipedia_is_not#Wikipedia_is_not_a_soapbox_or_means_of_promotion|soapbox]]''' for promoting your views. The talk page is for discussing how to ''improve'' the article, not venting your feelings about it. ===<span id="EDIT"></span>Editing others' comments=== {{Shortcut|WP:TPO|WP:TPOC|WP:TALKO}} <!-- This is the GENERAL RULE, below it are the specifics of how it should be applied, and what exceptions there might be. Please don't change it without consensus to do so. -->It is not necessary to bring talk pages to publishing standards, so there is no need to correct others' spelling errors, grammar, etc. Doing so can be quite irritating. The basic rule, with exceptions outlined below, is to not edit or delete others' posts without their permission. '''Never''' edit or move someone's comment to change its meaning, ''even on your own talk page''. {{anchor|striking|Striking text}}Striking out text with {{tag|s}} or {{tl|strike}} or marking text as deleted with {{tag|del}} constitutes a change in meaning. It should be done only by the user who wrote it, or as otherwise provided in this talk page guideline. {{anchor|INTERLEAVE|INTERLEAVING|interleaving|Interleaving replies|INTERPOLATE|INTERPOLATED}}{{Shortcut|WP:INTERPOLATE}} Generally, you should not break up another editor's text by interleaving or interpolating your own replies to individual points. This causes confusion with who said what and obscures the original editor's intent. In your own posts, you may wish to use the {{tlx|Talk quotation}} or {{tlx|Talkquote}} templates to quote others' posts. Cautiously editing or removing another editor's comments is sometimes allowed, but normally you should stop if there is any objection. If you make anything more than minor changes, it is good practice to leave a short explanatory note such as <nowiki>"[potential libel removed by ~~~~]"</nowiki>. ==== Examples of appropriately editing others' comments ==== *{{anchor|permission|If you have their permission}}If you have their '''permission''', e.g. by invocation of [[WP:MUTUAL]]. *{{anchor|restoration|Restoration}}'''Restoration''': to restore comments vandalized or accidentally edited or deleted by others. *{{anchor|owntalk}}'''Personal talk page cleanup''': See the section [[#OWNTALK|§ User talk pages]] for more details. *{{anchor|prohibited|Removing prohibited material}}'''Removing prohibited material''' such as [[Wikipedia:Libel|libel]]; [[Wikipedia:No legal threats|legal threats]]; [[Wikipedia:Outing|personal details]]; content that is illegal under US law; or violations of [[Wikipedia:Copyright violations|copyright]], [[Wikipedia:Biographies of living persons|living persons]], or [[Wikipedia:What Wikipedia is not#Wikipedia is not a soapbox or means of promotion|anti-promotional]] policies. (See also [[#sockvote|below]] for removing comments by banned or blocked users.) *{{anchor|harmful|Removing harmful posts}}'''Removing harmful posts''', including [[Wikipedia:No personal attacks|personal attacks]], [[Wikipedia:Deny recognition|trolling]], and [[Wikipedia:Vandalism|vandalism]]. This generally [[WP:CIVIL#Removal of uncivil comments|does ''not'' extend]] to messages that are merely [[Wikipedia:Civility#Incivility|uncivil]]; deletions of simple [[invective]] [[WP:RPA|''are controversial'']]. Posts that may be considered [[Wikipedia:Disruptive editing|disruptive]] in various ways are another borderline case and are usually best left as-is or [[Help:Archiving a talk page|archived]]. {{Shortcut|WP:TALKOFFTOPIC|WP:COLLAPSENO}} *{{anchor|off-topic|Off-topic posts}}'''Off-topic posts''': Your idea of what is off topic may differ from what others think is off topic, so be sure to err on the side of caution. ** '''''Collapse.''''' If a discussion goes off topic (per the above subsection [[#How to use article talk pages|§ How to use article talk pages]]), editors may hide it using {{tl|Collapse top}}/{{tl|Collapse bottom}} or similar templates. This normally has the effect of ending the off-topic discussion while allowing people to read it by pressing the "show" link. Involved parties must not use these templates to end a discussion over the objections of other editors. ** '''''Move.''''' At times, it may make sense to move off-topic posts to a more appropriate talk page. Another form of [[Wikipedia:Refactoring|refactoring]] is to move a thread of entirely personal commentary between two editors to the talk page of the editor who started the off-topic discussion. The template {{tls|Rf}} can be used to denote the original source page of the content. ** '''''Delete.''''' It is common to simply delete gibberish, test edits, harmful or prohibited material (as described above), and comments or discussion clearly about the article's subject itself (as opposed to comments and discussion about the treatment of the subject in the article). *{{anchor|Moving edits to closed discussions}}'''Moving edits to closed discussions''': A discussion which has been closed with the {{tls|Archive}} or similar template is intended to be preserved as-is and should not be edited. Subsequent edits inside of an archive box should not be removed for this sole reason, but may be moved below the box to preserve the integrity of the closed discussion. *{{anchor|unsigned|Attributing unsigned comments}}'''Attributing unsigned comments''': If a comment is unsigned you can find out, from the page history, who posted it and append attribution to it, typically using {{tls|Unsigned}}: {{tlxs|Unsigned|<var>USER NAME OR IP</var>|<var>DATE AND TIME</var>}}. The date and time parameter is optional. *{{anchor|sigclean|Signature cleanup}}'''Signature cleanup''': If a signature violates the [[Wikipedia:Signatures|guidelines for signatures]], or is an attempt to fake a signature, you may edit the signature to the standard form with correct information <code>—{{tlsp|User|<var>USERNAME</var>}} <var>TIMESTAMP OF EDIT</var> (UTC)</code> or some even simpler variant. Do not modify the signature on others' posts for any other reason.<!--WHAT ABOUT FAKED SIGNATURES???--> If the user's signature contains a coding error, ask the user to fix the problem in their preferences (but see "[[#fixlayout|Fixing layout errors]]", below). *{{anchor|fixformat|Fixing format errors}}'''Fixing format errors''' that render material difficult to read. In this case, restrict the edits to formatting changes ''only'' and preserve the content as much as possible. Examples include: ** fixing indentation levels, ** removing bullets from discussions that are not [[Wikipedia:Polling is not a substitute for discussion|consensus polls]] or [[Wikipedia:Requests for comment|requests for comment (RfC)]], ** fixing list markup (to [[MOS:LISTGAP|avoid disruption]] of [[screen readers]], for instance), ** using {{tag|code|o}}, {{tag|nowiki|o}} and other technical markup to fix code samples, and ** providing wikilinks if it helps in better navigation. ** Another helpful template is {{nobr|{{tlx|Reflist-talk}},}} which causes {{tag|ref}}-type material to be emitted immediately instead of at the end of the entire page. *{{anchor|fixlayout|Fixing layout errors}}'''Fixing layout errors''': This could include: ** moving a new comment from the top of a page to the bottom, ** adding a heading to a comment not having one, ** repairing accidental damage by one party to another's comments, ** correcting unclosed markup tags that mess up the entire page's formatting, ** accurately replacing HTML table code with a wikitable, ** etc. *{{anchor|section|Sectioning}}'''[[Wikipedia:Refactoring#Resectioning|Sectioning]]''': If a thread has developed new subjects, it may be desirable to split it into separate discussions with their own headings or subheadings. When a topic is split into two topics, rather than sub-sectioned, it is often useful for there to be a link from the new topic to the original and vice versa. A common way of doing this is noting the change at the [then-]end of the original thread, and adding an unobtrusive note under the new heading, e.g., <code>:&lt;small&gt;This topic was split off from [<nowiki />[#<var>FOOBAR</var>]], above.&lt;/small&gt;</code>. Some reformatting may be necessary to maintain the sense of the discussion to date and to preserve attribution. It is essential that splitting does not inadvertently alter the meaning of any comments. Very long discussions may also be divided into sub-sections. *{{anchor|id|IDs}}'''IDs''': Where sectioning is not appropriate, adding {{tlx|Anchor}} or {{tlx|Visible anchor}} for deep linking. {{Shortcut|WP:SECTIONHEADINGOWN|WP:SHOWN}} *{{anchor|heading|Section headings}}'''Section headings''': Because threads are shared by multiple editors (regardless of how many have posted so far), no one, including the original poster, "owns" a talk page discussion or its heading. It is generally acceptable to change headings when a better heading is appropriate, e.g., one more accurately describing the content of the discussion or the issue discussed, less one-sided, more appropriate for [[Wikipedia:Manual of Style/Accessibility|accessibility reasons]], etc. Whenever a change is likely to be controversial, avoid disputes by discussing a heading change with the editor who started the thread, if possible. It can also sometimes be appropriate to merge entire sections under one heading (often preserving the later one as a subheading) if their discussions are redundant.{{pb}}In order to ensure links to the previous section heading (including automatically generated links in watchlists and histories) continue to work, one should use one of the following templates to [[HTML anchor|anchor]] the old title: {{tlx|Thread retitled}}, {{tlx|Visible anchor}}, {{tlx|Anchor}}. Link markup may be removed from section headings, but the link should be re-created at the first use of the term, or in a hatnote. Template markup should be removed, as this is likely to break links to the heading. *{{anchor|dupes}}'''Removing duplicate sections''': Where an editor has inadvertently saved the same new section or comment twice. Note: this does not mean people who repeat a point deliberately. *{{anchor|fixlink|Disambiguating or fixing links|Fixing links}}'''Fixing links''': if the linked-to page has moved, a talk page section has been archived, the link is simply broken by a typographical error, or it unintentionally points to a disambiguation page etc. Do not change links in others' posts to go to entirely different pages. If in doubt, ask the editor in question to update their own post, or add a follow-up comment of your own suggesting the alternative link. Only fix a link to a template that has been replaced or deprecated if the effect of the new template is essentially the same as what the poster used (otherwise, simply allow the post to [[Wikipedia:Red link|red link]] to the old template, as a broken post is preferable to one with altered meaning). Internal links made using full URLs may be converted to wikilinks or protocol-relative URLs (by dropping the part before the "//"), so that they will work across protocols (<nowiki>http:// vs. https://</nowiki>) and between our desktop and mobile sites. *{{anchor|imagehide|imageresize|Hiding or resizing images}}'''Hiding or resizing images''': You may hide an image (e.g., change <code><nowiki>[[File:Foo.jpg|...details...]]</nowiki></code> to <code><nowiki>[[:File:Foo.jpg|...details...]]</nowiki></code> by adding a colon) ''once discussion of it has ended''. This is especially appropriate for "warning" and "alert" icons included in bot-posted notices which are usually quickly resolved. It's OK to re-size images to a smaller size if they take too much space on a talk page. *{{anchor|Nonfreeimages|Non-free images}}'''Non-free images''': Non-free images [[Wikipedia:Non-free content criteria|must not be displayed on talk pages]]. If they are being discussed, they must be hidden by linking them with a colon—as described in "Hiding or resizing images", above. If they are included for decorative purposes, they must be removed. *{{anchor|stoptransclude|Deactivating templates and categories|deactivate}}'''Deactivating templates, categories, and interlanguage links''': You may prevent templates from being transcluded (e.g., change {{tlc|{{var|Template name}}}} to {{tlx|tl|{{var|Template name}}}}) if the poster clearly intended to discuss the template rather than use it. You may deactivate category links (e.g., change <code><nowiki>[[Category:Foobar]]</nowiki></code> to <code><nowiki>[[:Category:Foobar]]</nowiki></code> by inserting a colon) to prevent the page being inappropriately added to a discussed category. You may deactivate interlanguage links (e.g., change <code><nowiki>[[it:Foobar]]</nowiki></code> to <code><nowiki>[[:it:Foobar]]</nowiki></code> by inserting a colon) when the link to a page on another language's Wikipedia is meant to appear inline rather than to serve as an interlanguage link for the page. *{{anchor|oldcode|Hiding old code samples}}'''Hiding old code samples''': You may redact (replace with a note, or [[Template:Collapse top|collapse]]) large code samples ''once discussion of the sample has ended''; for instance fulfilled {{tlx|Edit fully-protected}} requests. *{{anchor|reviewpages|On some review pages}}'''Review pages''': [[Wikipedia:Peer review|Peer reviews]], [[Wikipedia:Good article nominations|good article reviews]], and [[WP:FAC|featured article candidates]] are collaborative processes in which a reviewer may provide a list of comments on an article; most editors expect the responses to be interspersed among these comments. An example is [[Wikipedia:Featured article candidates/No. 450 Squadron RAAF/archive1|here]]; note that you should not modify the comments themselves in any way. *{{anchor|sockvote}}'''Removing''' or '''striking through''' comments made by blocked [[Wikipedia:Sock puppetry|sock puppets]] of users editing in violation of a block or ban. Comments made by a sock with no replies may simply be removed with an appropriate edit summary. If comments are part of an active discussion, they should be struck instead of removed, along with a short explanation following the stricken text or at the bottom of the thread. There is not typically a need to strike comments in discussions that have been closed or archived. *{{anchor|empty edit requests}}'''Empty edit requests'''. It is acceptable to remove empty edit requests from a Talk page, if considered necessary. Consider using {{tlx|Empty edit request}} on the User Talk page of a user who has posted an empty edit request. {{anchor|summarize}}[[mw:Talk pages consultation 2019/Discussion tools in the past|In the past]], it was standard practice to "summarize" talk page comments, but this practice has fallen out of use. On regular wikis with no "talk" tab, the summary would end up as the final page content. Wikipedia has separate tabs for article content and discussion pages. [[Wikipedia:Refactoring talk pages|Refactoring]] and [[Help:Archiving a talk page|archiving]] are still appropriate, but should be done with courtesy and reversed on protest. ===<span id="REPLIED"></span><span id="Replied"></span><span id="REVISE"></span>Editing own comments=== {{redirects here|WP:REDACT|information about redaction from logs or page history|Wikipedia:Revision deletion|and|Wikipedia:Oversight}} {{Shortcut|WP:TALK#REPLIED|WP:TALK#REVISE|WP:REDACTED|WP:REDACT}} So long as no one has yet responded to your comment, it's accepted and common practice that you may continue to edit your remarks for a short while to correct mistakes, add links or otherwise improve them. If you've accidentally posted to the wrong page or section or if you've simply changed your mind, it's been only a short while and no one has yet responded, you may remove your comment entirely. But if anyone has already replied to or quoted your original comment, changing your comment may deprive any replies of their original context, and this should be avoided. Once others have replied, or even if no one's replied but it's been more than a short while, if you wish to change or delete your comment, it is commonly best practice to indicate your changes. An exception to this rule may be permitted if there is only one reply and it invokes [[WP:MUTUAL]]. *Any deleted text should be marked with <code><nowiki><del>...</del></nowiki></code>, which renders in most browsers as struck-through text, e.g., <del>deleted</del>. *Any inserted text should be marked with <code><nowiki><ins>...</ins></nowiki></code>, which renders in most browsers as underlined text, e.g., <ins>inserted</ins>. *Best practice is to add a new timestamp, e.g., <code><nowiki><ins>; edited ~~~~~</ins></nowiki></code>, using five tildes, after the original timestamp at the end of your post. *To add an explanation of your change, you may add a new comment immediately below your original or elsewhere in discussion as may be most appropriate; insert a comment in square brackets, e.g., ''"the default width is <del>100px</del> <ins>120px</ins> [the default changed last month]"'', or use <code><nowiki>[[WP:CURRENTSECTION#New section|^[corrected]]]</nowiki></code> to insert a superscript note, e.g. [[WP:CURRENTSECTION#New section|^[corrected]]], linking to a later subsection for a detailed explanation. ===<span id="IGNORE"></span><span id="‎Ignoring comments"></span>Non-compliance=== Persistently formatting your comments on a talk page in a non-compliant manner, after friendly notification by other editors, is a mild form of disruption. After you have been alerted to specific aspects of these guidelines (such as indentation, sectioning, and signatures), you are expected to make a reasonable effort to follow those conventions. Other editors may simply ignore additional posts that flagrantly disregard the talk page formatting standards. ===Disputes=== If you have a disagreement or a problem with someone's behavior, please read [[Wikipedia:Dispute resolution]]. ===Closing discussions=== {{Main|వికీపీడియా:చర్చలను ముగించడం}} <span id="cld"></span> Closing a discussion means summarizing the results, and identifying any consensus that has been achieved. A rule of thumb is that discussions should be kept open at least a week before closing, although there are [[Wikipedia:Snowball clause|some]] exceptions to this. Any ''uninvolved'' editor may write a closing statement for most discussions, not just admins. However, if the discussion is particularly contentious or the results are especially unclear, then a request specifically for a closing statement from an ''uninvolved administrator'' may be preferable. ====Requesting a close==== Any participant in a discussion may request that an ''uninvolved'' editor or admin formally close any type of discussion (not just RFCs), if any one or more of the following criteria are true: *the consensus remains unclear to the participants, *the issue is a contentious one, or *there are wiki-wide implications to the decision. Please do not request a closing statement from an ''uninvolved'' editor unless one of these three criteria have been met. You may request that an uninvolved editor formally close a discussion by placing a note at [[Wikipedia:Closure requests]]. Please ensure that any request there seeking a close is neutrally worded, and do not use that board to continue the discussion in question. If you are requesting attention specifically from an admin, then please state that clearly in your request. ====Marking a closed discussion==== When an issue has been resolved without controversy, this may be marked simply by adding the {{tlx|Resolved}} template at the top of the thread, adding a brief statement of ''how'' the issue was dealt with. If you took action yourself to resolve the issue you may instead use the {{tlx|Done}} template in your own final comment stating what you did. Adding one of these templates will help future readers to spot more quickly those issues that remain unresolved. When a more complex discussion has been closed, to discourage any further comments you may optionally use the {{tl|Archive top}} and {{tl|Archive bottom}} templates (although some particular types of discussion, such as those which concern whether to delete or rename a page, have their own specialized templates) — {{tl|Archive top}} and {{tl|Archive bottom}} templates should not be used by involved parties to end a discussion over the objections of other editors. For example: <code><nowiki>{{Archive top|result=Consensus below is in favor of this proposal. (detailed explanation) ~~~~}}</nowiki><br /><nowiki> Discussion text...</nowiki><br /><nowiki> {{Archive bottom}}</nowiki></code> ... which produces: {{Archive top|result=Consensus below is in favor of this proposal. (detailed explanation<br /><br /><br /><br />) <nowiki>~~~~</nowiki>}} Discussion text... {{Archive bottom}} ==Technical and format standards== ===<span class="anchor" id="THREAD"></span><span class="anchor" id="Thread"></span><span class="anchor" id="thread"></span><span class="anchor" id="LAYOUT"></span> Layout=== {{See also|Wikipedia:Talk page layout}} {{Shortcut|WP:TOPPOST|WP:BOTTOMPOST|WP:INTERSPERSE}} *'''Start new topics at the bottom of the page''': If you put a post at the top of the page, it is confusing and can easily be overlooked. The latest topic should be the one at the bottom of the page, then the next post will go underneath yours and so on. This makes it easy to see the chronological order of posts. A quick way to do this is to use the "{{int:Vector-action-addsection}}" tab next to the "{{int:vector-view-edit}}" button on the talk page you are on. * '''Avoid excessive use of color and other font gimmicks''': The advice at {{section link|Wikipedia:Manual of Style/Accessibility#Color}} is as applicable to talk pages as it is anywhere else. And your post is not more important than anyone else's, so it should not be in huge, purple text. *'''Separate multiple paragraphs with whitespace''': If a single post has several points, it makes it clearer to separate them with a paragraph break (i.e. a blank line). === Indentation and screen readers === {{Shortcut|WP:TALKGAP}} :'''''Summary:''' [[WP:LISTGAP]] fixes: don't change list type, don't skip indentation levels, no extra spaces between replies.'' *Avoid adding blank lines between {{em|any}} lines that begin with wikitext symbols for lists, because this increases the complexity of the generated HTML code and creates [[WP:LISTGAP|accessibility problems]] for people using [[screen readers]]. These symbols include: **asterisks (<code>*</code>), which make bulleted lists; **hash symbols (<code>#</code>), which make numbered lists; **semi-colons (<code>;</code>), which make the first half of an HTML association list (rendered as bold-faced text); and **colons (<code>:</code>), which make the second half of an HTML association list, but which are popularly used for the resulting visual indentation effect. *'''Thread your post''': Use indentation as shown in {{section link|Help:Using talk pages#Indentation}}, to clearly indicate to whom you are replying, as with usual [[threaded discussion]]s. Normally colons are used, not bullet points (although the latter are commonly used at [[WP:AFD|AfD]], [[WP:CFD|CfD]], etc.). ===New topics and headings on talk pages<span id="HEADER"></span><span id="HEADING"></span>=== {{Shortcut|WP:TALKHEADING|WP:TALKHEADER|WP:TALKNEW}} *'''Start new topics at the bottom of the page''': If you put a post at the top of the page, it is confusing and can also get easily overlooked. The latest topic should be the one at the bottom of the page. *'''Make a new heading for a new topic''': It will then be clearly separated into its own [[Help:Section|section]] and will also appear in the [[WP:TOC|TOC]] (table of contents) at the top of the page. A heading is easy to create with == on either side of the words, as in <nowiki>==Heading==</nowiki>. The "Post a comment" feature can be used to do this automatically. (If you are using the default [[Wikipedia:Skin|skin]], you can use the "'''{{int:vector-action-addsection}}'''" tab next to the "Edit this page" tab instead.) Enter a subject/heading in the resulting edit page, and it will automatically become the section heading. *'''Don't create a new heading that duplicates an existing heading''': If you are responding to a comment or adding to a discussion on a particular topic, respond after the comment or at the bottom of the existing section. *'''Make the heading clear and specific as to the article topic discussed''': It should be clear from the heading which aspect of the article (template, etc.) you wish to discuss. Don't write ''"This article is wrong"'' but address the specific issue you want to discuss. A related article Edit, actual or potential, should be traceable to that Talk-page heading. *{{shortcut|WP:TALKHEADPOV}} '''Keep headings neutral''': A heading should indicate what the topic is, but not communicate a specific view about it. **'''Don't praise in headings''': You might wish to commend a particular edit, but this could be seen in a different light by someone who disagrees with the edit. **'''Don't criticize in headings''': This includes being critical about details of the article. Those details were written by individual editors, who may interpret the heading as an attack on them. **'''Don't address other users in a heading''': Headings invite all users to comment. Headings may be ''about'' specific edits but not specifically ''about the user''. (Some exceptions are made at administrative noticeboards, where reporting problems by name is normal.) **'''Never use headings to attack other users''': While [[WP:NPA|no personal attacks]] and [[WP:AGF|assuming good faith]] apply everywhere at Wikipedia, using headings to attack other users by naming them in the heading is especially [[wiktionary:egregious|egregious]], as it places their names prominently in the Table of Contents, and can thus enter that heading in the edit summary of the page's edit history. As edit summaries and edit histories are not normally subject to revision, that wording can then haunt them and damage their credibility for an indefinite time period, even though edit histories are [[Robots exclusion standard|excluded from search engines]].<ref>URLs of edit histories and revision differences begin with <code><nowiki>https://en.wikipedia.org/w/</nowiki></code>, and [http://en.wikipedia.org/robots.txt Wikipedia's robots.txt file] disallows <code>/w/</code>.</ref> Reporting on another user's edits from a [[WP:NPOV|neutral point of view]] is an exception, especially reporting [[Wikipedia:Administrators' noticeboard/Edit warring|edit warring]] or [[Wikipedia:Administrators' noticeboard/Incidents|other incidents]] to administrators. *'''Create subsections if helpful''': Talk page discussions should be concise, so if a single discussion becomes particularly long, it may then become helpful to start a subsection (to facilitate the involvement of editors with a slower computer or Internet connection). Since the main section title will no longer appear in edit summaries, choose a connotative title; for example, in the section ''References used more than once'', the subsection title ''References: arbitrary break'' might be used. If creating arbitrary breaks, ensure that sections end with a clear indication of the poster. (This method is preferable to using templates like {{tlx|Hidden}}.) ===Links, time, and page name=== *'''Make links freely''': Links to articles are as useful on talk pages as anywhere else, and links to non-existent articles can help get them onto the [[Wikipedia:Most-wanted articles|most-wanted articles]] list. *'''Use [[Coordinated Universal Time]], when referring to a time''', e.g., the time of an edit or page move. *'''When mentioning the name of the page, cite the current name''': This applies when a page is moved (i.e. retitled). In such a case, the Talk page is usually also moved. If you continue to use the old name, it will be confusing, especially for new editors to the article. ===<span id="ARCHIVE"></span><span id="When to archive pages"></span>Archiving=== {{Shortcut|WP:TALKCOND|WP:ARCHIVENOTDELETE|WP:PREMATUREARCHIVE}} {{for2|the guideline on pages in article space|[[WP:TOOLONG]]|the guideline on user talk pages|[[#OWNTALK|WP:OWNTALK]]}} Large talk pages are difficult to read and load slowly over slow connections. As a rule of thumb, archive closed discussions when a talk page exceeds 75 KB in wikitext or has numerous resolved or stale discussions{{snd}}see [[Help:Archiving a talk page]]. Apart from the exception described in [[#OWNTALK|WP:OWNTALK]], discussions should be archived, not blanked. If a thread has been archived prematurely, such as when it is still relevant to current work or was not concluded, unarchive it by copying it back to the talk page from the archive, and deleting it from the archive. Do not unarchive a thread that was effectively closed; instead, start a new discussion and link to the archived prior discussion. ===<span id="TALKCENT"></span>Centralized talk pages=== {{Shortcut|WP:TALKCENT}} {{Distinguish|Wikipedia:Centralized discussion}} {{For|the advice to keep discussions centralized|Wikipedia:Content forking/Internal#Discussion forks}} Often, there are a number of related pages that would benefit from one single talk page for discussions. For example, a list article may have grown too large and was split alphabetically. Or there may be a set of templates that are used together or interrelated MediaWiki interface pages. Before implementing a centralized talk page, consider first gaining consensus for your proposal. The main discussion would usually be on the proposed centralized talk page with notices on the pages to be redirected. Notices may be placed on related pages as needed; for example, a relevant WikiProject page or [[Wikipedia:Village pump (proposals)]]. {{tlx|Centralize notice}} may be used to note the proposal. If consensus is gained, then: # Archive current discussions on all the talk pages to be centralized; see [[Help:Archiving a talk page]] # Check each talk page for subpages. These are usually archived discussions, but other subpages are sometimes created, such as drafts or reviews. See [[Wikipedia:Subpages#Finding subpages]]. # On the centralized talk page, list the redirected pages. {{tlx|Central}} is useful for this. # On the centralized talk page, list all of the archived talk pages. {{tlx|Archive banner}} is useful for this. # Redirect each talk page to the desired talk page; see [[Wikipedia:Redirect]]. It is recommended that an editnotice be created for the redirected talk pages; see [[Wikipedia:Editnotice]]. {{tlx|Editnotice central redirected}} is useful for this. # It is recommended that an editnotice be created for the centralized talk page. {{tlx|Editnotice central}} is useful for this. # Ensure that involved editors realize that they need to add the centralized talk page to their watchlist. Examples of centralized talk pages: [[Talk:List of aircraft]], [[Help talk:Cite errors]], [[Help talk:Footnotes]], and [[MediaWiki talk:Common.css]]. ==<span id="OWNTALK"></span>User talk pages== {{See also|Wikipedia:User pages#Ownership and editing of user pages}} {{Shortcut|WP:OWNTALK}} User talk pages are subject to the general userpage guidelines on handling inappropriate content (see [[Wikipedia:User pages#Handling inappropriate content|User pages § Handling inappropriate content]]). While the purpose of article talk pages is to discuss the content of articles, the purpose of user talk pages is to draw the attention or discuss the edits of a user. [[WP:NOTSOCIALNETWORK|Wikipedia is not a social networking site]], and all discussion should ultimately be directed solely toward the improvement of the encyclopedia. User talk pages must serve their primary purpose, which is to make communication and collaboration among editors easier. Editors who refuse to use their talk page for these purposes are violating the spirit of the talk page guidelines, and are not acting collaboratively. ==== Personal talk page cleanup ==== {{see also|Wikipedia:User pages#Removal of comments, notices, and warnings}} The length of user talk pages, and the need for archiving, is left up to each editor's own discretion. Although [[Help:Archiving a talk page|archiving]] is preferred, users may freely remove comments from ''their own'' talk pages. Users may also remove some content in archiving. The removal of a warning is taken as evidence that the warning has been read by the user. This includes both registered and unregistered users. Some new users believe they can hide critical comments by deleting them. This is not true: Such comments can always be retrieved from the page history. There are certain types of notices that users may not remove from their own talk pages, such as declined unblock requests and speedy deletion tags (see [[Wikipedia:User pages#Removal of comments, notices, and warnings|User pages § Removal of comments, notices, and warnings]] for full details). User talk pages are [[WP:DELTALK|almost never deleted]], although a [[WP:CBLANK|courtesy blanking]] may be requested. ==Talk page search== You can use the [[Special:Search]] box below to locate Talk pages. See [[Help:Searching]] for more information. <inputbox> type=fulltext width=25 namespaces=Talk** searchbuttonlabel=Search Talk namespace break=no placeholder=e.g. World War II </inputbox> ==See also== *[[Wikipedia:Etiquette|Etiquette]] (how to be nice) *[[Wikipedia:Responding to threats of harm|Responding to threats of harm]] (treat all claims seriously) *[[Wikipedia:Revision deletion|Revision deletion]] (removing content from page history) *[[Wikipedia:Talk dos and don'ts|Talk dos and don'ts]] (summary of policies of guidelines) *[[Wikipedia:Talk page layout|Talk page layout]] (lead "bannerspace", table of contents, and discussions) *[[Wikipedia:Talk page templates|Talk page templates]] (how to use the banners) *[[Wikipedia:User pages|User pages]] (what you can and can't have on your user pages) *[[Help:Using talk pages|Using talk pages]] (how talk pages work) *[[Wikipedia:NOT#CHAT|Wikipedia is not a blog]] *[[Wikipedia:Wikipedia is not a forum|Wikipedia is not a forum]] *[https://orphantalk.toolforge.org/ OrphanTalk] (find orphaned talk pages) ==Notes== {{Reflist}} {{Wikipedia policies and guidelines}} [[Category:Wikipedia discussion]] [[Category:Wikipedia project content guidelines]] [[ca:Viquipèdia:Pàgines de discussió]] [[es:Wikipedia:Políticas de edición y páginas de discusión]] [[ml:വിക്കിപീഡിയ:സംവാദം താളുകള്‍ക്കായുള്ള മാര്‍ഗ്ഗരേഖകള്‍]] 5xn7tnjf3uevxjt7qoofzycpgssncnl 4908697 4908695 2026-07-20T09:33:07Z Chaduvari 97 =లింకులు, అనువాదాలు 4908697 wikitext text/x-wiki {{short description|Wikipedia user behavioral guideline}} {{pp|small=yes}} {{pp-move-indef}} {{About|talk page etiquette|general information about talk pages|Help:Talk pages|guidelines about ''user talk'' pages|Wikipedia:User pages}} {{redirect|WP:TALK|the page for general discussing|Wikipedia:Village pump}} {{Subcat guideline|behavioral guideline|Talk pages|WP:TPG|WP:TALK}} {{Nutshell|Talk pages are for improving the encyclopedia, not for expressing personal opinions on a subject or an editor. }} {{Questions}} {{Guideline list}} {{Subcat guideline|behavioral guideline|Talk pages|WP:TPG|WP:TALK}} చర్చాపేజీ ఉద్దేశ్యం దాని అనుబంధిత వ్యాసం లేదా[[వికీప్రాజెక్టు|వికీప్రాజెక్ట్‌లో]] మార్పులను చర్చించడానికి సంపాదకులకు స్థలాన్నిఅందించటానికి దీనిముఖ్య ఉద్దేశ్యం.(చర్చ మీద టాబ్ చేయుట ద్వారాపేజీ సృష్టించవచ్చు)వ్యాస చర్చాపేజీలను సంపాదకులు ఏదేని ఇతర విషయాలపై వారి వ్యక్తిగత అభిప్రాయాల వెల్లడికోసం వేదికలుగా ఉపయోగించరాదు.ఇతర [[వికీపీడియా:పేరుబరి|వికీపీడియా:పేరుబరిలలో]]([[వికీపీడియా:వాడుకరి పేజీ|వికీపీడియా:వాడుకరి పేజీతేో]] సహా) చర్చ పేజీలను వినియోగదారుల మధ్య చర్చ రాతలు ద్వారా సమాచారం అందించుట కోసం ఉపయోగించినప్పుడు, చర్చ కేవలం సర్వవిజ్ఞానశాస్త్రం అభివృద్ధి వైపు మాత్రమే మళ్లించాలి. వ్యాసాలతో అనుబంధించిన చర్చా పేజీలపేర్లు ఉదాహరణకు,ఆస్ట్రేలియా వ్యాసం చర్చ పేజీకి చర్చ:ఆస్ట్రేలియా [[ఆస్ట్రేలియా|అని]] పేరుపెట్టారు. దిగువ మార్గదర్శకాలు చర్చ పేజీల ప్రధాన విలువలను బలోపేతం చేస్తాయి: రాతద్వారా అభిప్రాయం తెలుపుట, మర్యాద, పరిశీలన. అ వ్యాస చర్చ పేజీకి మాత్రమే కాకుండా [[వికీపీడియా:తొలగింపు కొరకు వ్యాసాలు|తొలగింపు చర్చలు]], ప్రకటనల వంటి సంపాదకులు పరస్పర చర్య చేసే ప్రతిచోటా వర్తిస్తాయి. {{TOC limit|3}} ==Central points== ===Maintain Wikipedia policy=== There is reasonable allowance for speculation, suggestion, and personal knowledge on talk pages, with a view to prompting further investigation, but it is usually a misuse of a talk page to continue to argue any point that has not met [[Wikipedia:Policies and guidelines|policy requirements]]. Pay particular attention to [[Wikipedia:Biographies of living persons]], which applies to talk pages as well as to articles: "Editors must take particular care adding '''information about living persons''' to ''any'' Wikipedia page." ===<span id="CREATE"></span>Creating talk pages=== {{Shortcut|WP:TALK#CREATE}} Talk pages are generally created by clicking a red "Talk" tab and creating the page, like any other page. Do not create an empty talk page simply so that one will exist for future use. There is no need to add discussion warning templates to every talk page, or even to every talk page that contains a discussion. ===<span id="USE"></span><span id="COMMUNICATE"></span>How to use article talk pages=== {{For|the how-to guide|Help:Talk pages}} {{Hatnote|Although this section is specific to article talk pages, many of the general themes apply to all discussion pages that are used for collaboration.<!-- and in some cases, to user talk pages as well -->}} {{Shortcut|WP:TALK#USE|WP:TALK#COMMUNICATE|WP:TALK#TOPIC|WP:TALK#NOMETA|WP:TALK#POSITIVE|WP:TALK#OBJECTIVE|WP:TALK#FACTS|WP:TALK#SHARE|WP:TALK#DISCUSS|WP:TALK#PROPOSE}} *{{anchor|communicate|COMMUNICATE}}'''Communicate''': If in doubt, make the extra effort so that other people understand you. Being friendly is a great help. It is always a good idea to explain your views; it is less helpful for you to voice an opinion on something but ''not'' explain ''why'' you hold it. Explaining '''why''' you have a certain opinion helps to demonstrate its validity to others and reach consensus. *{{anchor|topic|TOPIC}}'''Stay on topic''': Talk pages are for discussing the {{em|article}}, not for general conversation about the article's subject (much less {{em|other}} subjects). Keep discussions focused on how to improve the article. Comments that are plainly irrelevant are subject to [[Help:Archiving a talk page|archiving]] or removal. *{{anchor|met|nometa|NOMETA|NO META}}'''No meta''': Extended meta-discussions about editing belong on noticeboards, in Wikipedia-talk, or in User-talk namespaces, not in Article-talk namespace. *{{anchor|positive|POSITIVE}}'''Be positive''': Article talk pages should be used to discuss ways to improve an article; not to criticize, pick apart, or vent about the current status of an article or its subject. This is especially true on the talk pages of [[Wikipedia:Biographies of living persons|biographies of living people]]. However, if you're not sure how to fix something, feel free to draw attention to this and ask for suggestions. *{{anchor|objective|OBJECTIVE}}{{shortcut|WP:TALKPOV}}'''Stay objective''': Talk pages are not a place for editors to argue their {{strong|personal point of view}} about a controversial issue. They are a place to discuss how the points of view of reliable sources should be included in the article, so that the end result is [[Wikipedia:Neutral point of view|neutral]]. The best way to present a case is to find properly referenced material. *{{anchor|factual|FACTS}}'''Deal with facts''': The talk page is the ideal place for issues relating to [[Wikipedia:Verifiability|verification]], such as asking for help finding sources, discussing conflicts or inconsistencies among sources, and examining the reliability of references. Asking for a verifiable reference supporting a statement is often better than arguing against it. *{{anchor|sharing|SHARE}}'''Share material''': The talk page can be used to "park" material removed from the article due to verification or other concerns, while references are sought or concerns discussed. New material can be prepared on the talk page until it is ready to be put into the article; this is an especially good idea if the new material (or topic as a whole) is controversial. *{{anchor|discussion|DISCUSS}}'''Discuss edits''': The talk page is particularly useful to talk about edits. If one of your edits has been reverted, and you change it back again, it is good practice to leave an explanation on the talk page and a note in the edit summary that you have done so. The talk page is also the place to ask about another editor's changes. If someone questions one of your edits, make sure you reply with a full, helpful rationale. *{{anchor|propose|PROPOSE}}'''Make proposals''': Proposals for improving the article can be put forward for discussion by other editors. Such proposals might include changes to specific points, page moves, mergers or making a section of a long article into a separate article. ===<span id="GOOD"></span><span id="YES"></span><span id="Good practices"></span>Good practices for talk pages=== {{Shortcut|WP:TPG#YES|WP:TPYES}} {{Hatnote|These guidelines apply specifically to discussion pages which are used for collaboration, which includes just about all talk pages other than [[#User talk pages|user talk pages]]. The application of these guidelines to user talk pages should be governed by common sense and should not supersede guidelines and policies specific to those pages.}} * {{Shortcut|WP:SEETALK}}{{anchor|CHECK|DUPLICATE|ARCHIVES|archives}}'''Check whether there's already a discussion on the same topic'''. Duplicate discussions (on a single page, or on multiple pages) are [[Wikipedia:Content forking/Internal#Discussion forks|confusing and time-wasting]], and may be interpreted as [[Wikipedia:Consensus#FORUMSHOP|forum shopping]]. If the subject is a controversial or popular one, consider '''checking the talk-page archives''' before opening a new thread. (Many talk pages have a ''Search archives'' box near the top.) * {{Shortcut|WP:READFIRST}}{{anchor|READ|Read first|readfirst}}'''[[Wikipedia:Read before commenting|Read before commenting]]''': Familiarizing yourself with a discussion before participating makes it easier to build consensus. * {{anchor|COC|FOC|contentnotcontrib}}'''Comment [[Wikipedia:Dispute resolution#Focus on content|on content]], not [[Wikipedia:Civility|on the contributor]]''' or '''It's the edits that matter, not the editor''': Keep the discussions focused on the topic of the [[Help:Talk pages|talk page]], rather than [[Wikipedia:Assume good faith|on the editors]] participating. * {{Shortcut|WP:ENGLISHPLEASE}}{{anchor|ENG|ENGLISH|english}}'''Use English''': This is the English-language Wikipedia; discussions should normally be conducted in English. If using another language is unavoidable, try to provide a translation, or get help at [[Wikipedia:Embassy]]. Do not expect readers to translate your content themselves, not even when modern browsers have machine translation built-in. * {{anchor|CONCISE|concise}}'''[[Wikipedia:Too long; didn't read|Be concise]]''': Long posts risk being ignored or misunderstood. Talk pages with a good [[signal-to-noise ratio]] tend to attract continued participation. If you ''really'' need to make a detailed, point-by-point post, see [[#Layout|below]] for tips. * {{Shortcut|WP:EXHAUST}}{{anchor|EXHAUST|focused}}'''Keep discussions focused''': Discussions naturally should finalize by agreement, not by exhaustion. * {{anchor|REPEAT}}'''Avoid repeating your posts''': Your fellow editors can read your prior posts, so repeating them wastes time and space and may be considered [[Wikipedia:Don't bludgeon the process|bludgeoning]] the discussion. * {{Shortcut|WP:MULTI|WP:CROSS-POST}}{{anchor|MULTI|multi}}'''Avoid starting the same discussion on multiple pages''', which fragments discussion. Instead, start the discussion in one location and, if appropriate, advertise it elsewhere via a link. If you find a fragmented discussion, consider moving all posts to one location and linking from the old locations to the new. State clearly in edit summaries and on talk pages what you have done and why. {{Crossref|(See {{section link|Wikipedia:Content forking/Internal|Discussion forks}}.)}} * {{anchor|BITE|welcoming}}'''[[Wikipedia:Please do not bite the newcomers|Do not bite the newcomers]]''': If someone does something against custom, [[Wikipedia:Assume good faith|assume it was an unwitting mistake]]; [[Wikipedia:Civility|gently]] point out their mistake (referencing relevant policies and guidelines) and suggest a better approach. * {{anchor|ABBREV|TLA}}'''Link abbreviations''': To assist newbies, consider linking to [[Wikipedia:Wikipedia abbreviations|Wikipedia abbreviations]] and terms of art when they first appear in a thread. * {{Shortcut|WP:SHOUT|WP:SHOUTING}}{{anchor|SHOUT|shouting|markup}}'''Avoid excessive emphasis''': ALL CAPS and {{big|enlarged fonts}} may be considered [[Wikipedia:Please don't shout|shouting]] and are rarely appropriate. '''Bolding''' may be used to highlight key words or phrases but should be used judiciously. ''Italics'' are often used for emphasis or clarity but should be avoided for long passages. [[Exclamation mark]]s similarly should be used judiciously. '''Overuse''' of emphasis can ''undermine'' its impact! If adding emphasis to quoted text, say so. * {{anchor|LAYOUT|layout}}'''Keep the layout clear''': Use standard formatting and [[Help:Talk pages#Indentation|threading]]. If you include references, add {{t|reflist-talk}} or {{t|sources-talk}} after your comment, to keep citations within your thread. See [[Wikipedia:Talk page layout|Talk page layout]]. * {{anchor|SEPARATE|Break down}}{{shortcut|WP:TALKSUBHEADING}}'''Use separate subsection headings to discuss multiple changes''': If you arrive at the "discussion" part of the [[Wikipedia:Bold, revert, discuss|"bold, revert, discuss"]] (BRD) cycle, and the subject involves a number of separate changes you would like to see, try to break down the different changes, and your reasons and [[Wikipedia:Reliable sources|reliable sources]] for each one, under separate subsection headings (<code><nowiki>===Example===</nowiki></code>). Mixing it all into one long post complicates discussion. * {{anchor|SIG|SIGS|signature}}'''[[Wikipedia:Signatures|Sign your posts]]''' with four tildes (<code><nowiki>~~~~</nowiki></code>), which automatically turn into your username and a timestamp, like this: {{nobr|[[User:Example|ExampleUser]] 13:21, 9 May 2008 (UTC).}}<ref>Even if you don't sign, it is impossible to leave an anonymous comment because your username or IP address is visible in the page history. Per [[Wikipedia:Signatures#Dealing with problem signatures|WP:SIGN]], continued and deliberate refusal to sign posts may result in sanctions.</ref> * {{anchor|MINOR|minor}}The '''[[Help:Minor edit|minor]] flag''' is only for typographical corrections, formatting fixes, and similar changes that do not substantively change content. ===<span id="NO"></span>Behavior that is unacceptable=== {{Shortcut|WP:TPNO|WP:TALKNO}} [[File:Disputeresolution.svg|thumb|right|upright=1.4|Stay in the top three sections of this pyramid.]] Please note that some of the following are of sufficient importance to be official Wikipedia policy. Violations (and especially repeated violations) may lead to the offender being [[Wikipedia:Blocking policy|blocked]] or [[Wikipedia:Banning policy|banned]] from editing Wikipedia. *'''[[Wikipedia:No personal attacks|No personal attacks]]'''. This includes: **'''Insults''': Do not make [[ad hominem]] attacks, such as calling someone an [[idiot]] or a [[fascism|fascist]]. Instead, explain what is wrong with an edit and how to fix it. **{{anchor|THREAT}}'''Personal threats''': For example, threatening people with "admins [you] know" or with having them banned for disagreeing with you. However, explaining to an editor the consequences of violating Wikipedia policies, like being blocked for vandalism, is not considered a threat. **'''[[Wikipedia:No legal threats|Legal threats]]''': Threatening a lawsuit is highly disruptive to Wikipedia for reasons given at the linked page. **'''[[Wikipedia:Harassment#Posting of personal information|Posting other editors' personal details]]''': A user who maliciously posts what they believe are the personal details of another user without that user's consent may be blocked for any length of time, including indefinitely. *{{anchor|misrepresent}}'''Misrepresentation of other people:''' The record should accurately show significant exchanges that have taken place and in the correct context. This usually means: **Being '''precise''' in quoting others. **When referencing other people's contributions or edits, '''use "[[Help:Diff|diff]]s"'''. The advantage of diffs in referring to a comment is that the diff will always remain the same, even when a talk page gets [[Help:Archiving a talk page|archived]] or a comment gets changed **'''[[Wikipedia:Ignore all rules|Generally]]''', do not alter others' comments, including signatures. '''Exceptions''' to this are described in the [[#Editing others' comments|next section]]. *'''Do not ask for another's personal details'''. *'''Do not attempt to [[Wikipedia:Signatures#Signature forgery|impersonate another editor]]'''. *'''Do not [[Wikipedia:Impersonating an administrator|claim to be an administrator]]''' or to have an [[Wikipedia:User access levels|access level]] that you do not have. User access levels can always be verified at [[Special:ListUsers]]. *'''[[Wikipedia:What_Wikipedia_is_not#not_a_forum|Do not use the talk page as a forum]]''' for discussing the topic, nor as a '''[[Wikipedia:What_Wikipedia_is_not#Wikipedia_is_not_a_soapbox_or_means_of_promotion|soapbox]]''' for promoting your views. The talk page is for discussing how to ''improve'' the article, not venting your feelings about it. ===<span id="EDIT"></span>Editing others' comments=== {{Shortcut|WP:TPO|WP:TPOC|WP:TALKO}} <!-- This is the GENERAL RULE, below it are the specifics of how it should be applied, and what exceptions there might be. Please don't change it without consensus to do so. -->It is not necessary to bring talk pages to publishing standards, so there is no need to correct others' spelling errors, grammar, etc. Doing so can be quite irritating. The basic rule, with exceptions outlined below, is to not edit or delete others' posts without their permission. '''Never''' edit or move someone's comment to change its meaning, ''even on your own talk page''. {{anchor|striking|Striking text}}Striking out text with {{tag|s}} or {{tl|strike}} or marking text as deleted with {{tag|del}} constitutes a change in meaning. It should be done only by the user who wrote it, or as otherwise provided in this talk page guideline. {{anchor|INTERLEAVE|INTERLEAVING|interleaving|Interleaving replies|INTERPOLATE|INTERPOLATED}}{{Shortcut|WP:INTERPOLATE}} Generally, you should not break up another editor's text by interleaving or interpolating your own replies to individual points. This causes confusion with who said what and obscures the original editor's intent. In your own posts, you may wish to use the {{tlx|Talk quotation}} or {{tlx|Talkquote}} templates to quote others' posts. Cautiously editing or removing another editor's comments is sometimes allowed, but normally you should stop if there is any objection. If you make anything more than minor changes, it is good practice to leave a short explanatory note such as <nowiki>"[potential libel removed by ~~~~]"</nowiki>. ==== Examples of appropriately editing others' comments ==== *{{anchor|permission|If you have their permission}}If you have their '''permission''', e.g. by invocation of [[WP:MUTUAL]]. *{{anchor|restoration|Restoration}}'''Restoration''': to restore comments vandalized or accidentally edited or deleted by others. *{{anchor|owntalk}}'''Personal talk page cleanup''': See the section [[#OWNTALK|§ User talk pages]] for more details. *{{anchor|prohibited|Removing prohibited material}}'''Removing prohibited material''' such as [[Wikipedia:Libel|libel]]; [[Wikipedia:No legal threats|legal threats]]; [[Wikipedia:Outing|personal details]]; content that is illegal under US law; or violations of [[Wikipedia:Copyright violations|copyright]], [[Wikipedia:Biographies of living persons|living persons]], or [[Wikipedia:What Wikipedia is not#Wikipedia is not a soapbox or means of promotion|anti-promotional]] policies. (See also [[#sockvote|below]] for removing comments by banned or blocked users.) *{{anchor|harmful|Removing harmful posts}}'''Removing harmful posts''', including [[Wikipedia:No personal attacks|personal attacks]], [[Wikipedia:Deny recognition|trolling]], and [[Wikipedia:Vandalism|vandalism]]. This generally [[WP:CIVIL#Removal of uncivil comments|does ''not'' extend]] to messages that are merely [[Wikipedia:Civility#Incivility|uncivil]]; deletions of simple [[invective]] [[WP:RPA|''are controversial'']]. Posts that may be considered [[Wikipedia:Disruptive editing|disruptive]] in various ways are another borderline case and are usually best left as-is or [[Help:Archiving a talk page|archived]]. {{Shortcut|WP:TALKOFFTOPIC|WP:COLLAPSENO}} *{{anchor|off-topic|Off-topic posts}}'''Off-topic posts''': Your idea of what is off topic may differ from what others think is off topic, so be sure to err on the side of caution. ** '''''Collapse.''''' If a discussion goes off topic (per the above subsection [[#How to use article talk pages|§ How to use article talk pages]]), editors may hide it using {{tl|Collapse top}}/{{tl|Collapse bottom}} or similar templates. This normally has the effect of ending the off-topic discussion while allowing people to read it by pressing the "show" link. Involved parties must not use these templates to end a discussion over the objections of other editors. ** '''''తరలించడం.''''' At times, it may make sense to move off-topic posts to a more appropriate talk page. Another form of [[Wikipedia:Refactoring|refactoring]] is to move a thread of entirely personal commentary between two editors to the talk page of the editor who started the off-topic discussion. The template {{tls|Rf}} can be used to denote the original source page of the content. ** '''''తొలగించడం.''''' It is common to simply delete gibberish, test edits, harmful or prohibited material (as described above), and comments or discussion clearly about the article's subject itself (as opposed to comments and discussion about the treatment of the subject in the article). *{{anchor|Moving edits to closed discussions}}'''Moving edits to closed discussions''': A discussion which has been closed with the {{tls|Archive}} or similar template is intended to be preserved as-is and should not be edited. Subsequent edits inside of an archive box should not be removed for this sole reason, but may be moved below the box to preserve the integrity of the closed discussion. *{{anchor|unsigned|Attributing unsigned comments}}'''Attributing unsigned comments''': If a comment is unsigned you can find out, from the page history, who posted it and append attribution to it, typically using {{tls|Unsigned}}: {{tlxs|Unsigned|<var>USER NAME OR IP</var>|<var>DATE AND TIME</var>}}. The date and time parameter is optional. *{{anchor|sigclean|Signature cleanup}}'''Signature cleanup''': If a signature violates the [[Wikipedia:Signatures|guidelines for signatures]], or is an attempt to fake a signature, you may edit the signature to the standard form with correct information <code>—{{tlsp|User|<var>USERNAME</var>}} <var>TIMESTAMP OF EDIT</var> (UTC)</code> or some even simpler variant. Do not modify the signature on others' posts for any other reason.<!--WHAT ABOUT FAKED SIGNATURES???--> If the user's signature contains a coding error, ask the user to fix the problem in their preferences (but see "[[#fixlayout|Fixing layout errors]]", below). *{{anchor|fixformat|Fixing format errors}}'''Fixing format errors''' that render material difficult to read. In this case, restrict the edits to formatting changes ''only'' and preserve the content as much as possible. Examples include: ** fixing indentation levels, ** removing bullets from discussions that are not [[Wikipedia:Polling is not a substitute for discussion|consensus polls]] or [[Wikipedia:Requests for comment|requests for comment (RfC)]], ** fixing list markup (to [[MOS:LISTGAP|avoid disruption]] of [[screen readers]], for instance), ** using {{tag|code|o}}, {{tag|nowiki|o}} and other technical markup to fix code samples, and ** providing wikilinks if it helps in better navigation. ** Another helpful template is {{nobr|{{tlx|Reflist-talk}},}} which causes {{tag|ref}}-type material to be emitted immediately instead of at the end of the entire page. *{{anchor|fixlayout|Fixing layout errors}}'''Fixing layout errors''': This could include: ** moving a new comment from the top of a page to the bottom, ** adding a heading to a comment not having one, ** repairing accidental damage by one party to another's comments, ** correcting unclosed markup tags that mess up the entire page's formatting, ** accurately replacing HTML table code with a wikitable, ** etc. *{{anchor|section|Sectioning}}'''[[Wikipedia:Refactoring#Resectioning|Sectioning]]''': If a thread has developed new subjects, it may be desirable to split it into separate discussions with their own headings or subheadings. When a topic is split into two topics, rather than sub-sectioned, it is often useful for there to be a link from the new topic to the original and vice versa. A common way of doing this is noting the change at the [then-]end of the original thread, and adding an unobtrusive note under the new heading, e.g., <code>:&lt;small&gt;This topic was split off from [<nowiki />[#<var>FOOBAR</var>]], above.&lt;/small&gt;</code>. Some reformatting may be necessary to maintain the sense of the discussion to date and to preserve attribution. It is essential that splitting does not inadvertently alter the meaning of any comments. Very long discussions may also be divided into sub-sections. *{{anchor|id|IDs}}'''IDs''': Where sectioning is not appropriate, adding {{tlx|Anchor}} or {{tlx|Visible anchor}} for deep linking. {{Shortcut|WP:SECTIONHEADINGOWN|WP:SHOWN}} *{{anchor|heading|Section headings}}'''Section headings''': Because threads are shared by multiple editors (regardless of how many have posted so far), no one, including the original poster, "owns" a talk page discussion or its heading. It is generally acceptable to change headings when a better heading is appropriate, e.g., one more accurately describing the content of the discussion or the issue discussed, less one-sided, more appropriate for [[Wikipedia:Manual of Style/Accessibility|accessibility reasons]], etc. Whenever a change is likely to be controversial, avoid disputes by discussing a heading change with the editor who started the thread, if possible. It can also sometimes be appropriate to merge entire sections under one heading (often preserving the later one as a subheading) if their discussions are redundant.{{pb}}In order to ensure links to the previous section heading (including automatically generated links in watchlists and histories) continue to work, one should use one of the following templates to [[HTML anchor|anchor]] the old title: {{tlx|Thread retitled}}, {{tlx|Visible anchor}}, {{tlx|Anchor}}. Link markup may be removed from section headings, but the link should be re-created at the first use of the term, or in a hatnote. Template markup should be removed, as this is likely to break links to the heading. *{{anchor|dupes}}'''Removing duplicate sections''': Where an editor has inadvertently saved the same new section or comment twice. Note: this does not mean people who repeat a point deliberately. *{{anchor|fixlink|Disambiguating or fixing links|Fixing links}}'''Fixing links''': if the linked-to page has moved, a talk page section has been archived, the link is simply broken by a typographical error, or it unintentionally points to a disambiguation page etc. Do not change links in others' posts to go to entirely different pages. If in doubt, ask the editor in question to update their own post, or add a follow-up comment of your own suggesting the alternative link. Only fix a link to a template that has been replaced or deprecated if the effect of the new template is essentially the same as what the poster used (otherwise, simply allow the post to [[Wikipedia:Red link|red link]] to the old template, as a broken post is preferable to one with altered meaning). Internal links made using full URLs may be converted to wikilinks or protocol-relative URLs (by dropping the part before the "//"), so that they will work across protocols (<nowiki>http:// vs. https://</nowiki>) and between our desktop and mobile sites. *{{anchor|imagehide|imageresize|Hiding or resizing images}}'''Hiding or resizing images''': You may hide an image (e.g., change <code><nowiki>[[File:Foo.jpg|...details...]]</nowiki></code> to <code><nowiki>[[:File:Foo.jpg|...details...]]</nowiki></code> by adding a colon) ''once discussion of it has ended''. This is especially appropriate for "warning" and "alert" icons included in bot-posted notices which are usually quickly resolved. It's OK to re-size images to a smaller size if they take too much space on a talk page. *{{anchor|Nonfreeimages|Non-free images}}'''Non-free images''': Non-free images [[Wikipedia:Non-free content criteria|must not be displayed on talk pages]]. If they are being discussed, they must be hidden by linking them with a colon—as described in "Hiding or resizing images", above. If they are included for decorative purposes, they must be removed. *{{anchor|stoptransclude|Deactivating templates and categories|deactivate}}'''Deactivating templates, categories, and interlanguage links''': You may prevent templates from being transcluded (e.g., change {{tlc|{{var|Template name}}}} to {{tlx|tl|{{var|Template name}}}}) if the poster clearly intended to discuss the template rather than use it. You may deactivate category links (e.g., change <code><nowiki>[[Category:Foobar]]</nowiki></code> to <code><nowiki>[[:Category:Foobar]]</nowiki></code> by inserting a colon) to prevent the page being inappropriately added to a discussed category. You may deactivate interlanguage links (e.g., change <code><nowiki>[[it:Foobar]]</nowiki></code> to <code><nowiki>[[:it:Foobar]]</nowiki></code> by inserting a colon) when the link to a page on another language's Wikipedia is meant to appear inline rather than to serve as an interlanguage link for the page. *{{anchor|oldcode|Hiding old code samples}}'''Hiding old code samples''': You may redact (replace with a note, or [[Template:Collapse top|collapse]]) large code samples ''once discussion of the sample has ended''; for instance fulfilled {{tlx|Edit fully-protected}} requests. *{{anchor|reviewpages|On some review pages}}'''Review pages''': [[Wikipedia:Peer review|Peer reviews]], [[Wikipedia:Good article nominations|good article reviews]], and [[WP:FAC|featured article candidates]] are collaborative processes in which a reviewer may provide a list of comments on an article; most editors expect the responses to be interspersed among these comments. An example is [[Wikipedia:Featured article candidates/No. 450 Squadron RAAF/archive1|here]]; note that you should not modify the comments themselves in any way. *{{anchor|sockvote}}'''Removing''' or '''striking through''' comments made by blocked [[Wikipedia:Sock puppetry|sock puppets]] of users editing in violation of a block or ban. Comments made by a sock with no replies may simply be removed with an appropriate edit summary. If comments are part of an active discussion, they should be struck instead of removed, along with a short explanation following the stricken text or at the bottom of the thread. There is not typically a need to strike comments in discussions that have been closed or archived. *{{anchor|empty edit requests}}'''Empty edit requests'''. It is acceptable to remove empty edit requests from a Talk page, if considered necessary. Consider using {{tlx|Empty edit request}} on the User Talk page of a user who has posted an empty edit request. {{anchor|summarize}}[[mw:Talk pages consultation 2019/Discussion tools in the past|In the past]], it was standard practice to "summarize" talk page comments, but this practice has fallen out of use. On regular wikis with no "talk" tab, the summary would end up as the final page content. Wikipedia has separate tabs for article content and discussion pages. [[Wikipedia:Refactoring talk pages|Refactoring]] and [[Help:Archiving a talk page|archiving]] are still appropriate, but should be done with courtesy and reversed on protest. ===<span id="REPLIED"></span><span id="Replied"></span><span id="REVISE"></span>స్వంత వ్యాఖ్యానాన్ని సరిదిద్దడం=== {{redirects here|WP:REDACT|information about redaction from logs or page history|Wikipedia:Revision deletion|and|Wikipedia:Oversight}} {{Shortcut|WP:TALK#REPLIED|WP:TALK#REVISE|WP:REDACTED|WP:REDACT}} So long as no one has yet responded to your comment, it's accepted and common practice that you may continue to edit your remarks for a short while to correct mistakes, add links or otherwise improve them. If you've accidentally posted to the wrong page or section or if you've simply changed your mind, it's been only a short while and no one has yet responded, you may remove your comment entirely. But if anyone has already replied to or quoted your original comment, changing your comment may deprive any replies of their original context, and this should be avoided. Once others have replied, or even if no one's replied but it's been more than a short while, if you wish to change or delete your comment, it is commonly best practice to indicate your changes. An exception to this rule may be permitted if there is only one reply and it invokes [[WP:MUTUAL]]. *Any deleted text should be marked with <code><nowiki><del>...</del></nowiki></code>, which renders in most browsers as struck-through text, e.g., <del>deleted</del>. *Any inserted text should be marked with <code><nowiki><ins>...</ins></nowiki></code>, which renders in most browsers as underlined text, e.g., <ins>inserted</ins>. *Best practice is to add a new timestamp, e.g., <code><nowiki><ins>; edited ~~~~~</ins></nowiki></code>, using five tildes, after the original timestamp at the end of your post. *To add an explanation of your change, you may add a new comment immediately below your original or elsewhere in discussion as may be most appropriate; insert a comment in square brackets, e.g., ''"the default width is <del>100px</del> <ins>120px</ins> [the default changed last month]"'', or use <code><nowiki>[[WP:CURRENTSECTION#New section|^[corrected]]]</nowiki></code> to insert a superscript note, e.g. [[WP:CURRENTSECTION#New section|^[corrected]]], linking to a later subsection for a detailed explanation. ===<span id="IGNORE"></span><span id="‎Ignoring comments"></span>Non-compliance=== Persistently formatting your comments on a talk page in a non-compliant manner, after friendly notification by other editors, is a mild form of disruption. After you have been alerted to specific aspects of these guidelines (such as indentation, sectioning, and signatures), you are expected to make a reasonable effort to follow those conventions. Other editors may simply ignore additional posts that flagrantly disregard the talk page formatting standards. ===వివాదాలు=== If you have a disagreement or a problem with someone's behavior, please read [[Wikipedia:Dispute resolution]]. ===చర్చలను ముగించడం=== {{Main|వికీపీడియా:చర్చలను ముగించడం}} <span id="cld"></span> Closing a discussion means summarizing the results, and identifying any consensus that has been achieved. A rule of thumb is that discussions should be kept open at least a week before closing, although there are [[Wikipedia:Snowball clause|some]] exceptions to this. Any ''uninvolved'' editor may write a closing statement for most discussions, not just admins. However, if the discussion is particularly contentious or the results are especially unclear, then a request specifically for a closing statement from an ''uninvolved administrator'' may be preferable. ====ముగించమని అభ్యర్థించడం==== Any participant in a discussion may request that an ''uninvolved'' editor or admin formally close any type of discussion (not just RFCs), if any one or more of the following criteria are true: *the consensus remains unclear to the participants, *the issue is a contentious one, or *there are wiki-wide implications to the decision. Please do not request a closing statement from an ''uninvolved'' editor unless one of these three criteria have been met. You may request that an uninvolved editor formally close a discussion by placing a note at [[Wikipedia:Closure requests]]. Please ensure that any request there seeking a close is neutrally worded, and do not use that board to continue the discussion in question. If you are requesting attention specifically from an admin, then please state that clearly in your request. ====ముగిసిన చర్చలకు గుర్తు పెట్టడం==== When an issue has been resolved without controversy, this may be marked simply by adding the {{tlx|Resolved}} template at the top of the thread, adding a brief statement of ''how'' the issue was dealt with. If you took action yourself to resolve the issue you may instead use the {{tlx|Done}} template in your own final comment stating what you did. Adding one of these templates will help future readers to spot more quickly those issues that remain unresolved. When a more complex discussion has been closed, to discourage any further comments you may optionally use the {{tl|Archive top}} and {{tl|Archive bottom}} templates (although some particular types of discussion, such as those which concern whether to delete or rename a page, have their own specialized templates) — {{tl|Archive top}} and {{tl|Archive bottom}} templates should not be used by involved parties to end a discussion over the objections of other editors. For example: <code><nowiki>{{Archive top|result=కింది ఏకాభిప్రాయం, ఈ ప్రతిపాదనకు అనుకూలంగా వచ్చింది. (సవివరమైన వివరణ) ~~~~}}</nowiki><br /><nowiki> చర్చా పాఠ్యం...</nowiki><br /><nowiki> {{Archive bottom}}</nowiki></code> ... అది ఇలా కనిపిస్తుంది: {{Archive top|result=కింది ఏకాభిప్రాయం, ఈ ప్రతిపాదనకు అనుకూలంగా వచ్చింది. (సవివరమైన వివరణ<br /><br /><br /><br />) <nowiki>~~~~</nowiki>}} చర్చా పాఠ్యం... {{Archive bottom}} ==Technical and format standards== ===<span class="anchor" id="THREAD"></span><span class="anchor" id="Thread"></span><span class="anchor" id="thread"></span><span class="anchor" id="LAYOUT"></span> Layout=== {{See also|Wikipedia:Talk page layout}} {{Shortcut|WP:TOPPOST|WP:BOTTOMPOST|WP:INTERSPERSE}} *'''Start new topics at the bottom of the page''': If you put a post at the top of the page, it is confusing and can easily be overlooked. The latest topic should be the one at the bottom of the page, then the next post will go underneath yours and so on. This makes it easy to see the chronological order of posts. A quick way to do this is to use the "{{int:Vector-action-addsection}}" tab next to the "{{int:vector-view-edit}}" button on the talk page you are on. * '''Avoid excessive use of color and other font gimmicks''': The advice at {{section link|Wikipedia:Manual of Style/Accessibility#Color}} is as applicable to talk pages as it is anywhere else. And your post is not more important than anyone else's, so it should not be in huge, purple text. *'''Separate multiple paragraphs with whitespace''': If a single post has several points, it makes it clearer to separate them with a paragraph break (i.e. a blank line). === Indentation and screen readers === {{Shortcut|WP:TALKGAP}} :'''''Summary:''' [[WP:LISTGAP]] fixes: don't change list type, don't skip indentation levels, no extra spaces between replies.'' *Avoid adding blank lines between {{em|any}} lines that begin with wikitext symbols for lists, because this increases the complexity of the generated HTML code and creates [[WP:LISTGAP|accessibility problems]] for people using [[screen readers]]. These symbols include: **asterisks (<code>*</code>), which make bulleted lists; **hash symbols (<code>#</code>), which make numbered lists; **semi-colons (<code>;</code>), which make the first half of an HTML association list (rendered as bold-faced text); and **colons (<code>:</code>), which make the second half of an HTML association list, but which are popularly used for the resulting visual indentation effect. *'''Thread your post''': Use indentation as shown in {{section link|Help:Using talk pages#Indentation}}, to clearly indicate to whom you are replying, as with usual [[threaded discussion]]s. Normally colons are used, not bullet points (although the latter are commonly used at [[WP:AFD|AfD]], [[WP:CFD|CfD]], etc.). ===New topics and headings on talk pages<span id="HEADER"></span><span id="HEADING"></span>=== {{Shortcut|WP:TALKHEADING|WP:TALKHEADER|WP:TALKNEW}} *'''Start new topics at the bottom of the page''': If you put a post at the top of the page, it is confusing and can also get easily overlooked. The latest topic should be the one at the bottom of the page. *'''Make a new heading for a new topic''': It will then be clearly separated into its own [[Help:Section|section]] and will also appear in the [[WP:TOC|TOC]] (table of contents) at the top of the page. A heading is easy to create with == on either side of the words, as in <nowiki>==Heading==</nowiki>. The "Post a comment" feature can be used to do this automatically. (If you are using the default [[Wikipedia:Skin|skin]], you can use the "'''{{int:vector-action-addsection}}'''" tab next to the "Edit this page" tab instead.) Enter a subject/heading in the resulting edit page, and it will automatically become the section heading. *'''Don't create a new heading that duplicates an existing heading''': If you are responding to a comment or adding to a discussion on a particular topic, respond after the comment or at the bottom of the existing section. *'''Make the heading clear and specific as to the article topic discussed''': It should be clear from the heading which aspect of the article (template, etc.) you wish to discuss. Don't write ''"This article is wrong"'' but address the specific issue you want to discuss. A related article Edit, actual or potential, should be traceable to that Talk-page heading. *{{shortcut|WP:TALKHEADPOV}} '''Keep headings neutral''': A heading should indicate what the topic is, but not communicate a specific view about it. **'''Don't praise in headings''': You might wish to commend a particular edit, but this could be seen in a different light by someone who disagrees with the edit. **'''Don't criticize in headings''': This includes being critical about details of the article. Those details were written by individual editors, who may interpret the heading as an attack on them. **'''Don't address other users in a heading''': Headings invite all users to comment. Headings may be ''about'' specific edits but not specifically ''about the user''. (Some exceptions are made at administrative noticeboards, where reporting problems by name is normal.) **'''Never use headings to attack other users''': While [[WP:NPA|no personal attacks]] and [[WP:AGF|assuming good faith]] apply everywhere at Wikipedia, using headings to attack other users by naming them in the heading is especially [[wiktionary:egregious|egregious]], as it places their names prominently in the Table of Contents, and can thus enter that heading in the edit summary of the page's edit history. As edit summaries and edit histories are not normally subject to revision, that wording can then haunt them and damage their credibility for an indefinite time period, even though edit histories are [[Robots exclusion standard|excluded from search engines]].<ref>URLs of edit histories and revision differences begin with <code><nowiki>https://en.wikipedia.org/w/</nowiki></code>, and [http://en.wikipedia.org/robots.txt Wikipedia's robots.txt file] disallows <code>/w/</code>.</ref> Reporting on another user's edits from a [[WP:NPOV|neutral point of view]] is an exception, especially reporting [[Wikipedia:Administrators' noticeboard/Edit warring|edit warring]] or [[Wikipedia:Administrators' noticeboard/Incidents|other incidents]] to administrators. *'''Create subsections if helpful''': Talk page discussions should be concise, so if a single discussion becomes particularly long, it may then become helpful to start a subsection (to facilitate the involvement of editors with a slower computer or Internet connection). Since the main section title will no longer appear in edit summaries, choose a connotative title; for example, in the section ''References used more than once'', the subsection title ''References: arbitrary break'' might be used. If creating arbitrary breaks, ensure that sections end with a clear indication of the poster. (This method is preferable to using templates like {{tlx|Hidden}}.) ===Links, time, and page name=== *'''Make links freely''': Links to articles are as useful on talk pages as anywhere else, and links to non-existent articles can help get them onto the [[Wikipedia:Most-wanted articles|most-wanted articles]] list. *'''Use [[Coordinated Universal Time]], when referring to a time''', e.g., the time of an edit or page move. *'''When mentioning the name of the page, cite the current name''': This applies when a page is moved (i.e. retitled). In such a case, the Talk page is usually also moved. If you continue to use the old name, it will be confusing, especially for new editors to the article. ===<span id="ARCHIVE"></span><span id="When to archive pages"></span>Archiving=== {{Shortcut|WP:TALKCOND|WP:ARCHIVENOTDELETE|WP:PREMATUREARCHIVE}} {{for2|the guideline on pages in article space|[[WP:TOOLONG]]|the guideline on user talk pages|[[#OWNTALK|WP:OWNTALK]]}} Large talk pages are difficult to read and load slowly over slow connections. As a rule of thumb, archive closed discussions when a talk page exceeds 75 KB in wikitext or has numerous resolved or stale discussions{{snd}}see [[Help:Archiving a talk page]]. Apart from the exception described in [[#OWNTALK|WP:OWNTALK]], discussions should be archived, not blanked. If a thread has been archived prematurely, such as when it is still relevant to current work or was not concluded, unarchive it by copying it back to the talk page from the archive, and deleting it from the archive. Do not unarchive a thread that was effectively closed; instead, start a new discussion and link to the archived prior discussion. ===<span id="TALKCENT"></span>Centralized talk pages=== {{Shortcut|WP:TALKCENT}} {{Distinguish|Wikipedia:Centralized discussion}} {{For|the advice to keep discussions centralized|Wikipedia:Content forking/Internal#Discussion forks}} Often, there are a number of related pages that would benefit from one single talk page for discussions. For example, a list article may have grown too large and was split alphabetically. Or there may be a set of templates that are used together or interrelated MediaWiki interface pages. Before implementing a centralized talk page, consider first gaining consensus for your proposal. The main discussion would usually be on the proposed centralized talk page with notices on the pages to be redirected. Notices may be placed on related pages as needed; for example, a relevant WikiProject page or [[Wikipedia:Village pump (proposals)]]. {{tlx|Centralize notice}} may be used to note the proposal. If consensus is gained, then: # Archive current discussions on all the talk pages to be centralized; see [[Help:Archiving a talk page]] # Check each talk page for subpages. These are usually archived discussions, but other subpages are sometimes created, such as drafts or reviews. See [[Wikipedia:Subpages#Finding subpages]]. # On the centralized talk page, list the redirected pages. {{tlx|Central}} is useful for this. # On the centralized talk page, list all of the archived talk pages. {{tlx|Archive banner}} is useful for this. # Redirect each talk page to the desired talk page; see [[Wikipedia:Redirect]]. It is recommended that an editnotice be created for the redirected talk pages; see [[Wikipedia:Editnotice]]. {{tlx|Editnotice central redirected}} is useful for this. # It is recommended that an editnotice be created for the centralized talk page. {{tlx|Editnotice central}} is useful for this. # Ensure that involved editors realize that they need to add the centralized talk page to their watchlist. Examples of centralized talk pages: [[Talk:List of aircraft]], [[Help talk:Cite errors]], [[Help talk:Footnotes]], and [[MediaWiki talk:Common.css]]. ==<span id="OWNTALK"></span>User talk pages== {{See also|Wikipedia:User pages#Ownership and editing of user pages}} {{Shortcut|WP:OWNTALK}} User talk pages are subject to the general userpage guidelines on handling inappropriate content (see [[Wikipedia:User pages#Handling inappropriate content|User pages § Handling inappropriate content]]). While the purpose of article talk pages is to discuss the content of articles, the purpose of user talk pages is to draw the attention or discuss the edits of a user. [[WP:NOTSOCIALNETWORK|Wikipedia is not a social networking site]], and all discussion should ultimately be directed solely toward the improvement of the encyclopedia. User talk pages must serve their primary purpose, which is to make communication and collaboration among editors easier. Editors who refuse to use their talk page for these purposes are violating the spirit of the talk page guidelines, and are not acting collaboratively. ==== Personal talk page cleanup ==== {{see also|Wikipedia:User pages#Removal of comments, notices, and warnings}} The length of user talk pages, and the need for archiving, is left up to each editor's own discretion. Although [[Help:Archiving a talk page|archiving]] is preferred, users may freely remove comments from ''their own'' talk pages. Users may also remove some content in archiving. The removal of a warning is taken as evidence that the warning has been read by the user. This includes both registered and unregistered users. Some new users believe they can hide critical comments by deleting them. This is not true: Such comments can always be retrieved from the page history. There are certain types of notices that users may not remove from their own talk pages, such as declined unblock requests and speedy deletion tags (see [[Wikipedia:User pages#Removal of comments, notices, and warnings|User pages § Removal of comments, notices, and warnings]] for full details). User talk pages are [[WP:DELTALK|almost never deleted]], although a [[WP:CBLANK|courtesy blanking]] may be requested. ==Talk page search== You can use the [[Special:Search]] box below to locate Talk pages. See [[Help:Searching]] for more information. <inputbox> type=fulltext width=25 namespaces=Talk** searchbuttonlabel=Search Talk namespace break=no placeholder=e.g. World War II </inputbox> ==See also== *[[Wikipedia:Etiquette|Etiquette]] (how to be nice) *[[Wikipedia:Responding to threats of harm|Responding to threats of harm]] (treat all claims seriously) *[[Wikipedia:Revision deletion|Revision deletion]] (removing content from page history) *[[Wikipedia:Talk dos and don'ts|Talk dos and don'ts]] (summary of policies of guidelines) *[[Wikipedia:Talk page layout|Talk page layout]] (lead "bannerspace", table of contents, and discussions) *[[Wikipedia:Talk page templates|Talk page templates]] (how to use the banners) *[[Wikipedia:User pages|User pages]] (what you can and can't have on your user pages) *[[Help:Using talk pages|Using talk pages]] (how talk pages work) *[[Wikipedia:NOT#CHAT|Wikipedia is not a blog]] *[[Wikipedia:Wikipedia is not a forum|Wikipedia is not a forum]] *[https://orphantalk.toolforge.org/ OrphanTalk] (find orphaned talk pages) ==Notes== {{Reflist}} {{Wikipedia policies and guidelines}} [[Category:Wikipedia discussion]] [[Category:Wikipedia project content guidelines]] [[ca:Viquipèdia:Pàgines de discussió]] [[es:Wikipedia:Políticas de edición y páginas de discusión]] [[ml:വിക്കിപീഡിയ:സംവാദം താളുകള്‍ക്കായുള്ള മാര്‍ഗ്ഗരേഖകള്‍]] olqab79ddsu9d0sz1x5poyagpbmic3g 0 376521 4908657 4907358 2026-07-20T06:47:19Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 4908657 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = తిరువనంతపురం జిల్లా | settlement_type = [[List of districts of Kerala|District]] of [[Kerala]] | total_type = Total | native_name = Trivandrum district | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = | photo2a = Anchutheng fort.jpg | photo2b = 01KovalamBeach&Kerala.jpg | photo3a = Varkala Underpass.jpg | photo3b = Attingal2020.jpg | photo4a = Poovar Kerala.jpg | spacing = 1 | color_border = black | color = white | size = 270 | foot_montage = '''Clockwise from top:'''<br/>''[[Niyamasabha Mandiram]]'', [[Kovalam|Kovalam Beach]], [[Attingal]], [[Poovar]] beach, [[Varkala]] underpass, and [[Anchuthengu Fort]]. }} | image_map = {{maplink |frame=yes | frame-width=275 |frame-height=275 |frame-align=center | text= '''Thiruvananthapuram district''' | type=shape |id=Q162612 | stroke-colour=#C60C30 | stroke-width=2 | title= Thiruvananthapuram district of Kerala | type2=line|id2=Q1186|stroke-width2=1|stroke-colour2=#0000ff|title2=Kerala }} | map_caption = '''Location in [[Kerala]]''' | coordinates = {{coord|8.48|N|76.94|E|region:IN-KL_type:adm3rd|display=inline,title}} | subdivision_type = Country | subdivision_name = [[India]] | subdivision_type1 = రాష్ట్రం | subdivision_name1 = [[Kerala]] | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | established_title = Established | established_date = | seat_type = ముఖ్యపట్టణం | seat = [[Thiruvananthapuram]] | parts_type = [[Subdistricts]] | parts_style = para | p1 = *[[Thiruvananthapuram taluk|Thiruvananthapuram]] * [[Varkala]] * [[Neyyattinkara]] * [[Nedumangadu]] * [[Chirayinkeezhu taluk|Chirayinkeezhu]] * [[Kattakada]] | area_total_km2 = 2192 | area_footnotes = | population_as_of = 2011 | population_total = 3301427 (male: 1,581,678; female: 1,569,917) | population_footnotes = | population_urban = 55.75% | population_density_km2 = auto | demographics_type1 = Demographics | demographics1_title1 = [[Literacy in India|Literacy]] | demographics1_info1 = 93.02%<ref>{{cite book|author=Directorate of Census Operations, Kerala |title=District Census Handbook, Thiruvananthapuram |url=https://censusindia.gov.in/2011census/dchb/3214_PART_B_THIRUVANANTHAPURAM.pdf |access-date=25 June 2020 |publisher=Directorate of Census Operations, Kerala |page=22}}</ref> | demographics1_title2 = Sex ratio | demographics1_info2 = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = [[Lok Sabha|Lok Sabha constituencies]] | leader_name1 = 2 | leader_title2 = [[Vidhan Sabha|Vidhan Sabha constituencies]] | leader_name2 = 14 | registration_plate = '''KL-01''' [[Thiruvanthapuram]],<br/> '''KL-16''' [[Attingal]],<br/> '''KL-19''' [[Parassala]],<br/> '''KL-20''' [[Neyyattinkara]],<br/> '''KL-21''' [[Nedumangad]],<br/> '''KL-22''' [[Kazhakoottam]],<br/> '''KL-74''' [[Kattakkada]],<br/> '''KL-81''' [[Varkala]] | blank_name_sec1 = [[Roads in India|Major highways]] | blank_info_sec1 = [[National Highway (India)|NH 66]] | blank1_info_sec1 = {{nowrap|{{increase}} 0.773<ref name="unhdi-gdl">{{Cite web|url=https://www.in.undp.org/content/india/en/home/library/hdr/human-development-reports/State_Human_Development_Reports/Kerala.html|title=Kerala &#124; UNDP in India|website=UNDP|access-date=2023-05-23|archive-date=2022-05-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20220518135656/https://www.in.undp.org/content/india/en/home/library/hdr/human-development-reports/State_Human_Development_Reports/Kerala.html|url-status=dead}}</ref> ({{color|Green| High}})}} | blank1_name_sec1 = [[Human Development Index|HDI]] {{nobold|(2005)}} | blank_name_sec2 = Average annual precipitation | blank_info_sec2 = 1,700 mm | website = | official_name = }} '''తిరువనంతపురం జిల్లా,''' [[భారతదేశం]], [[కేరళ]] [[భారతదేశ రాష్ట్రాలు, కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలు|రాష్ట్రంలోని]] [[భారతదేశ జిల్లాల జాబితా/కేరళ|దక్షిణాన ఉన్న జిల్లా]].<ref>{{Cite web|title=List of Districts in Kerala - Census India|url=https://www.censusindia.co.in/districts/kerala|access-date=2023-06-10|website=www.censusindia.co.in|language=en-US|archive-date=2023-06-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20230610044012/https://www.censusindia.co.in/districts/kerala|url-status=dead}}</ref> ఈ జిల్లా 1949లో ఏర్పడింది. [[తిరువనంతపురం]] దీని ప్రధాన కార్యాలయం . ఇది కేరళ రాష్ట రాజధాని నగరం. ప్రస్తుత జిల్లా 1956లో [[కన్యాకుమారి జిల్లా|కన్యాకుమారి జిల్లాను]] ఏర్పాటుచేయడానికి పూర్వ జిల్లా నుండి నాలుగు దక్షిణ తాలూకాలు వేరుచేయడం ద్వారా సృష్టించబడింది. [[తిరువనంతపురం]] నగరాన్ని రాష్ట్ర సమాచార సాంకేతిక రాజధాని అని కూడా అంటారు. ఈ నగరంలో 1990లో భారతదేశం లోని మొట్టమొదటి అతిపెద్ద ఐటి పార్క్, టెక్నోపార్క్ స్థాపించబడ్డాయి. రాష్ట్రంలోని మొత్తం జనాభాలో 9% కంటే ఎక్కువ మంది ఈ జిల్లాలో ఉన్నారు.<ref>{{Cite web|title=Population profile of Kerala - 2011|url=http://spb.kerala.gov.in/ER2017/web_e/ch11.php?id=1&ch=11|access-date=2020-10-21|website=State Planning Board, Kerala|publisher=Government of Kerala|archive-date=2020-07-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20200718054743/http://spb.kerala.gov.in/ER2017/web_e/ch11.php?id=1&ch=11|url-status=dead}}</ref> జిల్లా వైశాల్యం {{Convert|2192|km2|acres|0}} లో విస్తరించి ఉంది. 2011 జనాభా లెక్కలప్రకారం, ఇది 33,01,427 జనాభాను కలిగి ఉంది.<ref>{{Cite web|title=About District {{!}} Website of Thiruvananthapuram District - The city of the Holy Anantha {{!}} India|url=https://trivandrum.nic.in/about-district/|access-date=2021-07-10}}</ref><ref name="District population">{{Cite web|title=CENSUS OF INDIA 2011|url=http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/data_files/kerala/ppt_detail_kerala.pdf|access-date=24 April 2011|website=PROVISIONAL POPULATION TOTALS INDIA, KERALA STATE AND DISTRICTS|publisher=Government of India}}</ref> ఇది [[మలప్పురం జిల్లా]] తర్వాత కేరళలో రెండవ అత్యధిక జనాభా కలిగిన జిల్లాగా నిలిచింది.<ref name="districtcensus">{{Cite web|date=2011|title=District Census Hand Book - Thiruvananthapuram|url=https://censusindia.gov.in/2011census/dchb/3214_PART_A_THIRUVANANTHAPURAM.pdf|publisher=Registrar General and Census Commissioner of India}}</ref> ఇది కేరళ రాష్ట్రంలో జనసాంద్రత అత్యధికంగా ఉన్న నగరం.ప్రతి చ.కి.మీ విస్తీర్ణంలో 1509 మంది జనసాంద్రత కలిగి ఉంది.<ref name="Kerala Provisional Population Totals">{{Cite web|title=CENSUS OF INDIA 2011|url=http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/data_files/kerala/Final_Kerala_Paper_1_Pdf.pdf|access-date=24 April 2011|website=Provisional Population Totals Kerala|publisher=Government of India|page=45}}</ref> జిల్లాను తిరువనంతపురం, చిరాయింకీజు, నెయ్యట్టింకర, నెడుమంగడు, వర్కల, కట్టకడ అనే ఆరు [[మండలం|ఉపజిల్లాలుగా]] విభజించబడింది. జిల్లాలోని పట్టణ సంస్థలు [[తిరువనంతపురం నగరపాలక సంస్థ]], వర్కాల, నెయ్యట్టింకర, అట్టింగల్, నెడుమంగడ్ అనే పురపాలకసంఘాలు ఉన్నాయి.<ref>{{Cite web|title=Districts Thiruvananthapuram|url=http://www.indiastudychannel.com/india/localbodies/Districts-189-Thiruvananthapuram.aspx|access-date=21 July 2010|publisher=indiastudychannel|archive-date=10 సెప్టెంబరు 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100910105630/http://www.indiastudychannel.com/india/localbodies/Districts-189-Thiruvananthapuram.aspx|url-status=dead}}</ref> నగరంలో చుట్టుపక్కల యాభైకి పైగా గుర్తింపు పొందిన [[ఆయుర్వేదం|ఆయుర్వేద]] కేంద్రాలు ఉన్నాయి. నగరం ప్రపంచ స్థాయి ఆధునిక ఆసుపత్రులను అందిస్తుంది. == భౌగోళికం == {{Location map|India |label= |position=left |background=none |lat=8.5 |long=76.9 |mark= |lat_deg=|lon_deg=|caption=భారతదేశ పటంలో తిరువనంతపురం జిల్లా స్థానం |float=left |width=200 }} తిరువనంతపురం జిల్లా {{Coord|8.17|N|76.41|E}}, {{Coord|8.54|N|77.17|E}} అక్షాంశ, రేఖాంశాల మధ్య ఉంది. నగర దక్షిణ భాగం, పరస్సల, కేవలం {{Convert|54|km|mi|0}} దూరంలో, భారతదేశ దక్షిణ [[ద్వీపకల్పం|ద్వీపకల్ప]] కొన, [[కన్యాకుమారి|కేప్ కొమోరిన్]] (కన్యాకుమారి) నుండి దూరంగా ఉంది. జిల్లా మొత్తం {{Convert|78|km|mi|0}} విస్తీర్ణంలో విస్తరించి ఉంది. పశ్చిమాన [[అరేబియా సముద్రం]] ఒడ్డు, [[కొల్లాం జిల్లా]] ఉత్తరాన ఉంది. తూర్పున [[తమిళనాడు|తమిళనాడులోని]] [[తిరునల్వేలి జిల్లా|తిరునెల్వేలి]], దక్షిణాన [[కన్యాకుమారి జిల్లా|కన్యాకుమారి]] జిల్లాలు ఉన్నాయి.<ref>{{Cite web|title=Geography|url=http://www.kerala.gov.in/knowkerala/tvm.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090207004457/http://www.kerala.gov.in/knowkerala/tvm.htm|archive-date=7 February 2009|publisher=Government of Kerala}}</ref> జిల్లా దక్షిణ చివరలో [[కన్యాకుమారి]] నుండి [[కలియిక్కవిలా]] {{Convert|54|km|mi|0}} దూరంలో ఉంది. భారత ద్వీపకల్పంలో అత్యంత దక్షిణ బిందువుగా ఉంది.<ref>{{Cite web|title=A Brief History|url=http://www.old.kerala.gov.in/district_handbook/tvm_handbook.pdf|access-date=18 March 2015|website=District Handbooks of Kerala: Thiruvananthapuram|publisher=Government of Kerala|archive-date=16 జూన్ 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150616062624/http://www.old.kerala.gov.in/district_handbook/tvm_handbook.pdf|url-status=dead}}</ref> జిల్లా లోని మొత్తం జనాభాలో 33.75% జనాభా పట్టణప్రాంతాల్లో నివసిస్తున్నారు.<ref>{{Cite web|title=TVM Urbanaisation|url=http://www.censusindiamaps.net/page/India_WhizMap/IndiaMap.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20100111052456/http://www.censusindiamaps.net/page/India_WhizMap/IndiaMap.htm|archive-date=11 January 2010|publisher=censusindia}}</ref> జిల్లాలో మూడు ప్రధాన నదులు, అనేక మంచినీటి సరస్సులు,300 చెరువులు ఉన్నాయి. దీని తూర్పు ప్రాంతం అటవీప్రాంతం, ఉత్తరప్రాంతాలు ఎక్కువగా రబ్బరు సాగులో ఉన్నాయి. మిగిలిన ప్రాంతాలలో కొబ్బరి, అరటి, టాపియోకా వంటి మిశ్రమ మెట్టభూమి పంటలను పండిస్తారు.<ref>{{Cite web|title=Keralapages.org|url=http://keralapages.org/info/places/dist_tvm.docx|access-date=19 March 2018|website=keralapages.org|archive-date=19 మార్చి 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180319214432/http://keralapages.org/info/places/dist_tvm.docx|url-status=dead}}</ref> జిల్లా వైశాల్యం {{Convert|2192|km2|acres|0}} లో విస్తరించి ఉంది. == పేరు వెనుక చరిత్ర == తిరువనంతపురం అనే పేరు జిల్లా, దాని ప్రధాన నగరంగా పంచుకుంది. ఇది [[తమిళ భాష|తమిళ]] పదం "తిరు", [[సంస్కృతం|సంస్కృత]] పదం "అనంత-పురా" నుండి వచ్చింది. దీని అర్థం "అనంత భగవానుని నివాసం" అనే భావనను సూచిస్తుంది.<ref name="Meaning of name">{{Cite web|title=About Thiruvananthapuram|url=http://www.corporationoftrivandrum.org/index.php?option=com_content&view=article&id=158&Itemid=11|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20100918085703/http://www.corporationoftrivandrum.org/index.php?option=com_content&view=article&id=158&Itemid=11|archive-date=18 September 2010|access-date=29 October 2010|publisher=Thiruvananthapuram Municipal Corporation}}</ref> తిరువనంతపురం నగర మధ్యలోఉన్న [[శ్రీ అనంతపద్మనాభస్వామి దేవాలయం (కేరళ)|హిందూ దేవాలయం]] దేవత నుండి ఈ పేరు వచ్చింది. అనంత అనేది [[శ్రీ అనంతపద్మనాభస్వామి దేవాలయం (కేరళ)|శ్రీ పద్మనాభస్వామి ఆలయానికి]] చెందిన విష్ణువు మరొక పేరు. 1991 వరకు ఆంగ్లంలో జిల్లా అధికారిక పేరు [[త్రివేండ్రం]]. నగరం అసలు పేరును ప్రభుత్వం తిరువనంతపురం అని అన్ని భాషలలో పునరుద్ధరించింది. == చరిత్ర == [[దస్త్రం:Kanakakkunnu Palace DSW.jpg|thumb|290x290px| [[తిరువనంతపురం|తిరువనంతపురంలోని]] కనకక్కున్ను ప్యాలెస్]] [[దస్త్రం:Travancore 1871.JPG|thumb| 1871లో ప్రచురించబడిన [[భారతదేశంలో బ్రిటిషు పాలన|బ్రిటిష్]] రాచరిక రాష్ట్రం స్టేట్ ఆఫ్ ట్రావెన్‌కోర్ పటం|495x495px]] తిరువనంతపురం నగరం పురాతన సంప్రదాయాలకు, జానపద సాహిత్యానికి సంబంధించి అనేక మైలురాళ్లను కలిగి ఉంది. ఇలాంటి వాటికి ఆనవాళ్లుగా జిల్లాలో అనేక ఇతర ప్రదేశాలు ఉన్నాయి. చేరా రాజవంశం దక్షిణాన [[కన్యాకుమారి]] నుండి ఉత్తరాన [[కాసర్‌గోడ్ జిల్లా]] వరకు ఉన్న మలబార్ తీర ప్రాంతాన్నిపరిపాలించింది. ఇందులో పాలక్కాడ్ గ్యాప్, [[కోయంబత్తూరు|కోయంబత్తూర్]], [[సేలం]], [[కొల్లి హిల్స్]] ఉన్నాయి. కోయంబత్తూరు చుట్టుపక్కల ప్రాంతం మలబార్ తీరం, [[తమిళనాడు]] మధ్య ప్రధాన వాణిజ్యమార్గం పాలక్కాడ్ గ్యాప్‌కు తూర్పు ప్రవేశ ద్వారంలాగా పనిచేస్తుంది <ref name="Trade">{{Cite news|url=http://www.hindu.com/thehindu/thscrip/print.pl?file=2007012800201800.htm&date=2007/01/28/&prd=th|title=Roman connection in Tamil Nadu|last=Subramanian|first=T. S|date=28 January 2007|work=[[The Hindu]]|access-date=28 October 2011|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130919235748/http://www.hindu.com/thehindu/thscrip/print.pl?file=2007012800201800.htm&date=2007%2F01%2F28%2F&prd=th|archive-date=19 September 2013}}</ref> ప్రస్తుత మలబార్ తీరంలోని దక్షిణ ప్రాంతం (కన్యాకుమారి, కొల్లం మధ్య తీరప్రాంతం) [[ఆయ్ రాజవంశం]] క్రింద ఉండేది. వీరు చేరాలకు సంబంధించిన అధికారిక సామంతులుగా ఉండేవారు.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=nHluAAAAMAAJ|title=Social and Cultural History of Tamilnad: To A.D. 1336|last=N. Subrahmanian|publisher=Ennes|year=1993|page=37}}</ref> ఆయ్ రాజవంశం (తరువాత వేనాడ్ రాజవంశం, చివరకు తిరువితంకూర్ రాజవంశం అని పిలుస్తారు), తర్వాత నన్నన్ రాజవంశం (తరువాత మూషిక రాజవంశం, చివరకు కోలాతిరు రాజవంశం అని పిలుస్తారు), వేలిర్ వంశానికి చెందిన రెండు పురాతన, అతిముఖ్యమైన వంశాలు. చేరులు, [[చోళ సామ్రాజ్యం|చోళులు]], [[పాండ్య రాజవంశం|పాండ్యులతో]] చాలా తరచుగా వివాహాలు చేసుకున్నారు.<ref name="Indian History Congress 1981 91">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=9-RtAAAAMAAJ|title=Proceedings Volume 42|last=Indian History Congress|publisher=Indian History Congress|year=1981|page=91}}</ref><ref name="Indian History Congress 1981 91"/><ref>KA Nilakanta Sastri</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=0S1uAAAAMAAJ|title=Chieftains of the Sangam Age|last=Ka. Ta Tirunāvukkaracu|publisher=International Institute of Tamil Studies|year=1994}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=5o8ZnsSwL0kC|title=The Hoysaḷa Dynasty|last=B. Sheik Ali|publisher=Prasaranga, University of Mysore|year=1972}}</ref> ప్రస్తుత [[తిరువనంతపురం]] జిల్లా, [[కన్యాకుమారి జిల్లా]], ప్రాచీన, మధ్య యుగాలలో [[ఆయ్ రాజవంశం|ఆయ్ రాజవంశంచే]] పాలించబడింది. ఇది భారత ఉపఖండం లోని దక్షిణ భాగంలో ఉన్న[[తమిళ భాష|తమిళ]] రాజ్యం.<ref name="askh">{{Cite book|url=https://dcbookstore.com/books/a-survey-of-kerala-history|title=A Survey of Kerala History|last=Sreedhara Menon|first=A.|publisher=DC Books|year=2007|isbn=9788126415786|edition=2007|location=Kottayam}}</ref> అయ్ రాజ్యం వివిధకాలాలలో [[చోళ సామ్రాజ్యం|చోళులు]], [[పాండ్య రాజవంశం|పాండ్యుల]] దాడులను, విజయాలను చవిచూసింది.<ref name="askh" /> తరువాత ఇది మధ్యయుగాలలో వేనాడ్‌లో భాగమైంది.చివరికి సా.శ.18వ శతాబ్దంలో ట్రావెన్‌కోర్ శక్తివంతమైన రాజ్యంగా విస్తరించబడింది.<ref name="askh" /> పద్మనాభస్వామి ఆలయంలో [[తమిళులు|తమిళ]]-[[ద్రావిడ నిర్మాణం|ద్రావిడ నిర్మాణ శైలి]] కనిపిస్తుంది.ఈ దేవాలయాల నిర్మాణ శైలి సాధారణంగా [[కేరళ|కేరళలోని]] దేవాలయాల నిర్మాణశైలికి భిన్నంగా ఉంటుంది.<ref name="askh" /> [[దస్త్రం:1733 Homann Heirs Map of India - Geographicus - India-homannheirs-1733.jpg|thumb|1733లో హోమన్ వారసులు గీసిన మలబార్ తీరప్రాంత పటం. ఆ సమయంలో, ట్రావెన్‌కోర్ పటంలో చూపిన విధంగా కొల్లాం, [[కన్యాకుమారి]] మధ్య ఒక చిన్న భూభాగం మాత్రమే ఉంది (ప్రస్తుత జిల్లాలు త్రివేండ్రం, కన్యాకుమారి మాత్రమే).<ref name=":302">Karashima, Noburu. 2014.</ref><ref name=":3">{{Cite news|url=https://www.britannica.com/topic/Pandya-dynasty|title=Pandya dynasty {{!}} Indian dynasty|work=Encyclopedia Britannica|access-date=2017-09-21|language=en}}</ref> {{Sfn|Keay|2011|p=215}} <ref name="majumdar407">Majumdar (contains no mention of Maldives)</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.newindianexpress.com/states/kerala/2010/jun/26/keralas-tamil-connection-126586.amp|title=Kerala's Tamil Connection|date=26 June 2010|publisher=The New Indian Express|access-date=23 మే 2023|archive-date=3 జూన్ 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210603134225/https://www.newindianexpress.com/states/kerala/2010/jun/26/keralas-tamil-connection-126586.amp|url-status=dead}}</ref>|328x328px]] 1684లో ఉమాయమ్మ రాణి పాలనా కాలంలో, [[ఈస్టిండియా కంపెనీ|ఆంగ్లేయ ఈస్టిండియా కంపెనీ]] సముద్ర తీరంలో దాదాపు {{Convert|32|km|mi}} దూరంలో ఉన్న అంచుతెంగు వద్ద ఇసుకతో కూడిన భూమిని స్వాధీనం చేసుకుంది. తిరువనంతపురం నగరానికి ఉత్తరాన, ఒక కర్మాగారాన్ని నెలకొల్పి, పటిష్టం చేసారు. ఈ ప్రదేశానికి అంతకుముందు డచ్ వారు, ఆ తర్వాత బ్రిటిష్ వారు తరచూ వచ్చేవారు. ఇక్కడి నుంచే ఆంగ్లేయులు క్రమంగా తమ దౌత్యాన్ని ట్రావెన్‌కోర్‌లోని ఇతర ప్రాంతాలకు విస్తరించారు.<ref>{{Cite web|title=TVPM History|url=http://www.kerala.gov.in/knowkerala/tvm.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090207004457/http://www.kerala.gov.in/knowkerala/tvm.htm|archive-date=7 February 2009|publisher=Government of Kerala}}</ref> ఆధునిక చరిత్ర [[మార్తాండవర్మ|మార్తాండ వర్మ]] (సా.శ.1729 - సా.శ.1758) తో ప్రారంభమైంది. [[మార్తాండవర్మ|మార్తాండ వర్మను]] సాధారణంగా ఆధునిక ట్రావెన్‌కోర్ పితామహుడిగా పరిగణిస్తారు. సా.శ. 18వ శతాబ్దపు ఆరంభంలో ట్రావెన్‌కోర్ రాజకుటుంబం కొలతునాడు రాజకుటుంబం నుండి కొంతమంది సభ్యులను దత్తత తీసుకుంది.(ఆయ్/వేనాడ్/తిరువితంకూర్‌కు చెందిన చాలా కాలంగా విడిపోయిన చెల్లెలు రాజవంశం వారితో శతాబ్దాలుగా వారసులను పరస్పరం స్వీకరించే సంప్రదాయం ఉంది) [[కన్నూర్ (కేరళ)|కన్నూర్‌లో]] ఉంది.<ref>Travancore State Manual</ref> తిరువనంతపురం మేధోపరమైన కళాత్మక కార్యకలాపాలకు గొప్పకేంద్రంగా ప్రసిద్ధి చెందింది.<ref name="AHoT 162">{{Cite book|url=https://archive.org/details/ahistorytravanc00menogoog|title=A History of Travancore from the Earliest Times|last=Shungoony Menon|first=P.|date=1878|publisher=Higgin Botham & Co.|location=Madras|pages=[https://archive.org/details/ahistorytravanc00menogoog/page/n212 162]–164|format=pdf|access-date=5 May 2016}}</ref> పురక్కాడ్ యుద్ధంలో [[కోజికోడ్|కోజికోడ్‌]] లోని శక్తివంతమైన జామోరిన్‌ను ఓడించడం ద్వారా ట్రావెన్‌కోర్ కేరళలో అత్యంత ఆధిపత్య రాష్ట్రంగా అవతరించింది. {{Wide image|Pattom Skyline panoramo 02.jpg|900px|పట్టం నుండి తిరువనంతపురం నగర దృశ్య చిత్రం}} == అనంతపద్మనాభ స్వామి ఆలయం == {{ప్రధాన వ్యాసం|శ్రీ అనంతపద్మనాభస్వామి దేవాలయం (కేరళ)}} అనంతపై శయనించిన విష్ణు ఉన్నదేవాలయం [[శ్రీ అనంతపద్మనాభస్వామి దేవాలయం (కేరళ)|శ్రీ పద్మనాభస్వామి ఆలయం]] తిరువనంతపురం జిల్లాలో అత్యంత గుర్తించదగిన దిగ్గజమైలురాయి. ఈ ఆలయం సా.శ.16వ శతాబ్దానికి చెందింది.[[విష్ణువు|పద్మనాభ]] దేవతతో పాటు, ఈ ఆలయంలో [[శ్రీ కృష్ణుడు|కృష్ణుడు]], [[నరసింహావతారం|నరసింహుడు]], [[వినాయకుడు|గణేశుడు]], [[అయ్యప్ప|అయ్యప్పకు]] అంకితం చేయబడిన అనేక మందిరాలు ఉన్నాయి. దీనిని ట్రావెన్‌కోర్ రాజధానిని ప్రస్తుతం [[తమిళనాడు|తమిళనాడులోని]] పొరుగునఉన్న [[కన్యాకుమారి జిల్లా|కన్యాకుమారి జిల్లాలో]] ఉన్న [[పద్మనాభపురం (తమిళనాడు)|పద్మనాభపురం]] నుండి బదిలీ చేసినప్పుడు, సా.శ. 1745లో ట్రావెన్‌కోర్ రాజ కుటుంబానికి చెందిన [[మార్తాండవర్మ|రాజు మార్తాండ వర్మ]] దీనిని నిర్మించాడు.పద్మనాభునిదాసుడైన మార్తాండవర్మ, 'శ్రీ పద్మనాభదాసు'గా తన పాలనను ప్రారంభించాడు. విస్తారమైన ఆలయసముదాయం ,దానిఎత్తైన గోపురం, భారీ [[చెరువు|ఆలయ కోనేరులో]] ప్రతిబింబించే వివరణాత్మక శిల్పాలతో అలంకరించబడి, నేడుభక్తులు, సందర్శకులకు అత్యంత ఆకర్షణీయంగాఉంది. == రాజధాని నగరం == తిరువనంతపురం నగరం సా.శ 18వ శతాబ్దంనుండి [[భారత స్వాతంత్ర్యోద్యమం|భారతదేశానికి స్వాతంత్ర్యం]] వచ్చే వరకు ట్రావెన్‌కోర్ రాష్ట్రానికి రాజధానిగాఉంది. తిరువనంతపురం పురపాలక సంఘం 1920లో ట్రావెన్‌కోర్ ప్రాంతంలో మొదటి పురపాలకసంఘంగా ఉనికిలోకి వచ్చింది. రెండు దశాబ్దాల తర్వాత, [[చితిర తిరునాల్ బలరామ వర్మ]] హయాంలో, తిరువనంతపురం పురపాలకసంఘం 1940 అక్టోబరు 30న నగరపాలకసంస్థగా మారింది <ref>{{Cite web|title=Thiruvananthapuram|url=http://www.corporationoftrivandrum.org/index.php?option=com_content&view=article&id=158&Itemid=11|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20100918085703/http://www.corporationoftrivandrum.org/index.php?option=com_content&view=article&id=158&Itemid=11|archive-date=2010-09-18|access-date=2010-10-29}}</ref> రాష్ట్ర పునర్వ్యవస్థీకరణ సంఘం సూచనలు ప్రకారం, తిరువనంతపురం లోని విలవంకోడ్ ఉపజిల్లా [[తమిళనాడు|తమిళనాడులో]] విలీనం చేసారు. ట్రావెన్‌కోర్‌ లోని మరో మూడు దక్షిణ ఉపజిల్లాలతో పాటు, తోవల, అగస్తీవరం, కల్కులం, చివరికి తమిళనాడు [[కన్యాకుమారి జిల్లా|కన్యాకుమారి జిల్లాగా]] ఏర్పడింది. [[కేరళ]] రాష్ట్రం 1956నవంబరు 1 న ఆవిర్భవించింది. == కిలిమనూరు ప్యాలెస్ == {{ప్రధాన వ్యాసం|కిలిమనూరు ప్యాలెస్}} [[దస్త్రం:Kilimanoor palace,kilimanoor,kerala,india.jpg|ఎడమ|thumb]] 1705లో (మళయాళ కాల పట్టిక ప్రకారం 880) పరప్పనాడ్ రాజ గృహానికి చెందిన ఇత్తమ్మర్ రాజా కుమారుడు, ఇద్దరు కుమార్తెలు (వాస్తవానికి ప్రస్తుత [[మలప్పురం జిల్లా|మలప్పురం జిల్లాలోని]] పరప్పనంగడిలో ఉన్నారు) వేనాడ్ రాచరిక గృహంలోకి దత్తత తీసుకున్నారు. ఇత్తమ్మర్ రాజా సోదరి కుమారులు, రామవర్మ, రాఘవ వర్మ [[కిలిమనూరు|కిలిమనూరులో]] స్థిరపడ్డారు. వారు దత్తత తీసుకున్న సోదరీమణులను వివాహం చేసుకున్నారు. ట్రావెన్‌కోర్ రాజ్య స్థాపకుడు [[మార్తాండవర్మ|మార్తాండ వర్మ]] రాఘవ వర్మ కుమారుడు.రాఘవ వర్మ మేనల్లుడు <ref>Sister's son.</ref> రవివర్మ కోయిల్ తంపురాన్, మార్తాండ వర్మ సోదరిని వివాహం చేసుకున్నాడు. వారి కుమారుడు ధర్మరాజ కార్తీకతిరున్నాళ్ రామవర్మగా ప్రసిద్ధి చెందాడు. సా.శ. 1740లో దేశింగనాడు రాజుకు మద్దతుగా డచ్‌మాన్ కెప్టెన్ హాకర్ట్ నేతృత్వంలోని మిత్ర దళం వేనాడ్‌పై దాడి చేసినప్పుడు, కిలిమనూరు <ref>The forces were from Kochi, Thekkumkoor, Deshinganad (present kollam) and Purakkad who had enmity towards Marthanda Varma</ref> వచ్చిన సైన్యం ప్రతిఘటించి వారిని ఓడించింది. ఒక చిన్న విజయం అయినప్పటికీ, భారతీయ సైన్యం యూరోపియన్ శక్తిని ఓడించడం అదే మొదటిసారి.1753లో ఈ ఘనతకు గుర్తింపుగా మార్తాండ వర్మ కిలిమనూరు రాజభవనం <ref>Most of the area under the present Kilimanoor and ''Pazhayakunnummel'' [[panchayat]]s.</ref> నియంత్రణలో ఉన్న ప్రాంతాలను పన్నులనుండి మినహాయించి, వాటికి స్వయంప్రతిపత్తి హోదానుకల్పించాడు.<ref>Although under his kingdom</ref> ప్రస్తుతం ఉన్న రాజభవన సముదాయం అయ్యప్పఆలయంతో పాటు కుటుంబ దేవత, ''శాస్తా'' లేదా అయ్యపన్ కోసం ఆ సమయంలో నిర్మించారు.<ref>The original temple being at ''Nerumkaithakotta'', near Kozhikode</ref><ref>It is also said{{By whom|date=November 2012}}</ref> బ్రిటీష్ వారికి వ్యతిరేకంగా తిరుగుబాట్ల ప్రణాళిక చేస్తున్న సమయంలో వేలు తంపి దలవ కిలిమనూరు రాజ భవనంలో సమావేశాలునిర్వహించాడు. బ్రిటీష్ వారిపై తన చివరి యుద్ధానికి వెళ్లే ముందు అతను తన కత్తిని [[ప్యాలెస్|రాజభవనంలో]] అప్పగించాడు. భారతదేశ మొదటి రాష్ట్రపతి [[బాబూ రాజేంద్ర ప్రసాద్|రాజేంద్ర ప్రసాద్]] ఈ ఖడ్గాన్నిరాజభవనం నుండి అందుకున్నాడు. దానిని [[ఢిల్లీ|ఢిల్లీలోని]] [[భారత జాతీయ సంగ్రహశాల]] నందు ఉంచారు. అనంతరం కత్తిని తిరువనంతపురం లోని [[నేపియర్ మ్యూజియం|నేపియర్ సంగ్రహశాలకు]] తరలించారు. == జిల్లాలోని వర్కాల తీరప్రాంతం == వర్కాల బీచ్, పాపనాశం బీచ్ అని కూడా పిలుస్తారు, ఇది తిరువనంతపురం జిల్లాలోని వర్కాల పట్టణంలో ఉన్న ఒక బీచ్.ఇది హిందూ మహాసముద్రంలో భాగమైన అరేబియా సముద్రాన్ని ఆవరించింది.{{Panorama|image=File:Panoramic view of varkala beach cliff.jpg|height=200|alt=A panoramic view of [[Varkala]] Beach [[Cliff]]|caption=వర్కాల తీరప్రాంత విశాల దృశ్య చిత్రం}} == ఆర్థిక వ్యవస్థ == [[దస్త్రం:Technopark Trivandum Ganga and Yamuna Buildings.jpg|కుడి|thumb| టెక్నోపార్క్ భవనం. 2010 నాటికి టెక్నోపార్క్‌లో {{Convert|450000|m2|sqft|abbr=on}} ఉన్నారు అంతర్నిర్మిత స్థలం, దాదాపు 30,000 మంది నిపుణులను కలిగి ఉన్న 200 కంటే ఎక్కువ కంపెనీలకు నిలయం.]] తిరువనంతపురం జిల్లా ఆర్థిక వ్యవస్థలో ప్రసార మాధ్యమం,సమాచార సాంకేతికత రంగాలు ప్రధానమైనవి.వాటి తరువాత ఇతర ప్రధానరంగాలు పర్యాటకం,వ్యవసాయం, విద్య ముఖ్యమైనవిగా ఉన్నాయి. భారతదేశం లోని మొట్టమొదటి యానిమేషన్ పార్క్, కిన్‌ఫ్రా యానిమేషన్ పార్క్ జిల్లాలోఉన్నాయి. తిరువనంతపురం జిల్లాలో 2 కేంద్ర-రంగం,14 రాష్ట్రరంగం,1 సహకారంగం 4 ఉమ్మడిరంగ, 60 ప్రైవేట్ రంగ మధ్యస్థ, పెద్దస్థాయి సంస్థలు ఉన్నాయి.నూనె తయారీ కర్మాగారాలు, జీడిపప్పు కర్మాగారాలు, దూది తయారీ కర్మాగారాలు, రంపపు మిల్లులు,ముద్రణా సంస్థలు,రబ్బరు పారిశ్రామిక యూనిట్లు,రసాయనాల తయారీ పరిశ్రమలు, అగ్గిపెట్టె తయారీ పరిశ్రమలు, సాధారణ సాంకేతిక పనిముట్లు తయారీ పరిశ్రమలు, ఆటోమొబైల్ వర్క్‌షాప్‌లతో సహా 901 అధికారకంగా నమోదైన పనిచేసే పరిశ్రమలుఉన్నాయి. తిరువనంతపురం నగరం లోని శ్రీ మూలంతిరునాళ్ షష్టియాబ్దస్పూర్తి మెమోరియల్ ఇన్స్టిట్యూట్, కేరళ [[హస్తకళ|హస్తకళ పరిశ్రమల]] ప్రధానరాష్ట్ర ప్రభుత్వ వ్యాపార భండారం ద్వారా ఉత్పత్తులు అమ్మకాలు ఉన్నాయి. 1959లో ప్రారంభించబడిన నెయ్యర్ నీటిపారుదల ప్రాజెక్ట్ {{Convert|116.65|km2|sqmi|1|abbr=on}} విస్తీర్ణానికి సాగునీరు అందిస్తోంది. నెయ్యర్ అనకట్టకు నెయ్యర్ నది ప్రధాన నీటి వనరు.ఆనకట్ట {{Convert|294.13|m|ft|1}} పొడవు, {{Convert|50.6|m|ft|1}} ఎత్తు ఉంది.{{Convert|140|km2|sqmi|0|abbr=on}} విస్తీర్ణంలో ఉన్నపరీవాహక ప్రాంతం, అడవి నుండి నెయ్యర్ అనకట్టలోకి నీరు ప్రవహిస్తుంది. సుమారు రెండు రుతుపవనాల నుండి 2260 మి.మీ.వార్షిక సగటు వర్షపాతం ఉంటుంది. ప్రధానకాలువ, దాని శాఖల మొత్తం పొడవు {{Convert|266|km|mi|0|abbr=on}} ఉంది. == పరిపాలన == [[దస్త్రం:Subdistricts of Thiruvananthapuram.png|thumb|తిరువనంతపురం జిల్లా తాలూకాలు]] జిల్లా పరిపాలన ప్రధానకార్యాలయం తిరువనంతపురంలోని కుదప్పనకున్నులో ఉంది. జిల్లా పాలనా యంత్రాంగం [[జిల్లా కలెక్టర్]] నేతృత్వంలో ఉంటుంది.సాధారణ వ్యవహారాలు, భూసేకరణ, రెవెన్యూపునరుద్ధరణ,భూ సంస్కరణలు,ఎన్నికల బాధ్యతతో ఐదుగురు సహాయ కలెక్టర్లు అతనికి సహాయఅధికారులుగా ఉన్నారు <ref>[http://www.kerala.gov.in/knowkerala/tvm.htm Administration] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090207004457/http://www.kerala.gov.in/knowkerala/tvm.htm|date=7 February 2009}}</ref> === పురపాలక పట్టణాలు === జిల్లాలో 4 పురపాలకపట్టణాలు ఉన్నాయి. అవి:<ref name="tvmmnc">{{Cite web|last=District Administration, Thiruvanthapuram|title=Municipalities in Thiruvananthapuram district|url=https://trivandrum.nic.in/en/urban-bodies5/|access-date=21 June 2022|website=|publisher=National Informatics Centre, Ministry of Electronics and Information Technology, Government of India}}</ref> {| class="sortable" border="2" cellpadding="3" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" |+ '''తిరువనంతపురం జిల్లాలోని పురపాలక పట్టణాలు (4)''' ! width="20px" | వ.నం. ! width="75px" | పురపాలక సంఘం ! width="45px" | జనాభా (2011) |- | 1. | నెయ్యట్టింకర | 70,850 |- | 2. | నెడుమంగడ్ | 60,161 |- | 3. | వర్కాల | 40,048 |- | 4. | అట్టింగల్ | 37,648 |} == శాసన ప్రాతినిధ్యం == [[దస్త్రం:Kerala Government Secretariat.jpg|కుడి|thumb|300x300px| [[తిరువనంతపురం|తిరువనంతపురంలోని]] కేరళ ప్రభుత్వ సచివాలయం]] తిరువనంతపురంలో [[అట్టింగల్ లోక్‌సభ నియోజకవర్గం|అట్టింగల్]], [[తిరువనంతపురం లోక్‌సభ నియోజకవర్గం|తిరువంతపురం]] అనే రెండు [[లోక్‌సభ]] నియోజకవర్గాలు ఉన్నాయి. అలాగే తిరువనంతపురం జిల్లాలో 14 కేరళ శాసనసభ స్థానాలు ఉన్నాయి.<ref>[http://www.niyamasabha.org/codes/members.htm Niyamsabha official site]</ref> {| class="sortable" border="2" cellpadding="3" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" |+ '''తిరువనంతపురం జిల్లాలోని (14) కేరళ శాసనసభ నియోజకవర్గాలు''' ! width="20px" | Sl నం. ! width="75px" | నియోజకవర్గం ! width="85px" | సభ్యుడు ! width="35px" | పార్టీ ! width="35px" | కూటమి |- | 1 | [[వర్కాల శాసనసభ నియోజకవర్గం|వర్కాల]] | వి. జాయ్ | style="background:{{party color|Communist Party of India (Marxist)}}; color:white;" | '''సీపీఐ(ఎం)''' | |- | 2 | [[అట్టింగల్ శాసనసభ నియోజకవర్గం|అట్టింగల్]] | ఒఎస్ అంబిక | style="background:{{party color|Communist Party of India (Marxist)}}; color:white;" | '''సీపీఐ(ఎం)''' | |- | 3 | [[చిరాయింకీజు శాసనసభ నియోజకవర్గం|చిరాయింకీజు]] | వి. శశి | style="background:{{party color|Communist Party of India}}; color:white;" | '''సి.పి.ఐ''' | |- | 4 | [[నెడుమంగడ్ శాసనసభ నియోజకవర్గం|నెడుమంగడ్]] | జిఆర్ అనిల్ | style="background:{{party color|Communist Party of India}}; color:white;" | '''సి.పి.ఐ''' | |- | 5 | [[వామనపురం శాసనసభ నియోజకవర్గం|వామనపురం]] | డీకే మురళి | style="background:{{party color|Communist Party of India (Marxist)}}; color:white;" | '''సీపీఐ(ఎం)''' | |- | 6 | [[కజకూటం శాసనసభ నియోజకవర్గం|కజకూటం]] | కడకంపల్లి సురేంద్రన్ | style="background:{{party color|Communist Party of India (Marxist)}}; color:white;" | '''సీపీఐ(ఎం)''' | |- | 7 | [[వట్టియూర్కావు శాసనసభ నియోజకవర్గం|వట్టియూర్కావు]] | వీకే ప్రశాంత్ | style="background:{{party color|Communist Party of India (Marxist)}}; color:white;" | '''సీపీఐ(ఎం)''' | |- | 8 | [[తిరువనంతపురం శాసనసభ నియోజకవర్గం|తిరువనంతపురం]] | ఆంటోని రాజు | style="background-color:{{party color|Janadhipathya Kerala Congress}}; color:white;" | '''JKC''' | |- | 9 | [[నెమోమ్ శాసనసభ నియోజకవర్గం|నెమోమ్]] | వి. శివన్‌కుట్టి | style="background-color:{{party color|Communist Party of India (Marxist)}}; color:white;" | '''సీపీఐ(ఎం)''' | |- | 10 | [[అరువిక్కర శాసనసభ నియోజకవర్గం|అరువిక్కర]] | జి. స్టీఫెన్ | style="background-color:{{party color|Communist Party of India (Marxist)}}; color:white;" | '''సీపీఐ(ఎం)''' | |- | 11 | [[పరశాల శాసనసభ నియోజకవర్గం|పరశల]] | సీకే హరీంద్రన్ | style="background:{{party color|Communist Party of India (Marxist)}}; color:white;" | '''సీపీఐ(ఎం)''' | |- | 12 | [[కట్టకాడ శాసనసభ నియోజకవర్గం|కట్టక్కడ]] | ఐబి సతీష్ | style="background:{{party color|Communist Party of India (Marxist)}}; color:white;" | '''సీపీఐ(ఎం)''' | |- | 13 | [[కోవలం శాసనసభ నియోజకవర్గం|కోవలం]] | ఎం. విన్సెంట్ | style="background-color:{{party color|Indian National Congress}}; color:white;" | '''INC''' | |- | 14 | [[నెయ్యట్టింకర శాసనసభ నియోజకవర్గం|నెయ్యట్టింకర]] | కెఎ. అన్సాలన్ | style="background:{{party color|Communist Party of India (Marxist)}}; color:white;" | '''సీపీఐ(ఎం)''' | |} === తాలూకాలు === జిల్లా రెండు రెవిన్యూ విభాగాలుగా విభజించబడింది. ఇందులో ఆరు తాలూకాలు ఉన్నాయి. వాటిలో ప్రతి ఒక్కటి [[తహశీల్దార్|తహసీల్దార్]] నేతృత్వంలో పనిచేస్తాయి.<ref name="tvmrvn"/> * '''తిరువనంతపురం రెవెన్యూ విభాగంలోని''' తాలూకాలు:<ref name="tvmrvn"/> {| class="wikitable" | నెయ్యట్టింకర | తిరువనంతపురం | చిరాయింకీజు | వర్కాల <ref name="tvmrvn">{{Cite web|last=District Administration, Thiruvananthapuram|title=Revenue villages, Taluks, and Revenue divisions in Thiruvananthapuram district|url=https://trivandrum.nic.in/en/villages/|access-date=21 June 2022|website=|publisher=National Informatics Centre, Ministry of Electronics and Information Technology, Government of India}}</ref> |} * '''నెడుమంగాడ్ రెవెన్యూ విబాగంలోని''' తాలూకాలు:<ref name="tvmrvn"/> === రెవెన్యూ గ్రామాలు === రెవెన్యూ పరిపాలన సౌలభ్యం, వికేంద్రీకరణ కోసం తిరువనంతపురం జిల్లా 126 రెవెన్యూ గ్రామాలుగా విభజించబడింది.<ref name="tvmrvn"/> దిగువ వివరించిన విధంగా అవి 6 తాలూకాలలో చేర్చబడ్డాయి.<ref name="tvmrvn" /> * నెయ్యట్టింకర తాలూకా: ఈ తాలూకాలలో 22 రెవెన్యూ గ్రామాలు ఉన్నాయి. * కట్టకాడ తాలూకా:ఈ తాలూకాలలో 13 రెవెన్యూ గ్రామాలు ఉన్నాయి. * తిరువనంతపురం తాలూకా: ఈ తాలూకాలలో 31 రెవెన్యూ గ్రామాలు ఉన్నాయి. * నెడుమంగడ్ తాలూకా:ఈ తాలూకాలలో 25 రెవెన్యూ గ్రామాలు ఉన్నాయి. * చిరాయింకీజు తాలూకా:ఈ తాలూకాలలో 22 రెవెన్యూ గ్రామాలు ఉన్నాయి. * వర్కాల తాలూకా:ఈ తాలూకాలలో 13 రెవెన్యూ గ్రామాలు ఉన్నాయి. == రహదారి సౌకర్యాలు == జాతీయ రహదారి 66 (గతంలో ఇది జాతీయ రహదారి 47) కలియిక్కవిలా నుండి దాని దక్షిణ చివర నుండి ఉత్తరాన పరిపల్లి సమీపంలోని నవైకులం వరకు {{Convert|80|km|mi|0|abbr=on}} దూరం విస్తరించి ఉంది. జిల్లాలో <ref>[http://www.tvm.kerala.gov.in/infrastracture.htm Infrastructure Roads] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091016192107/http://www.tvm.kerala.gov.in/infrastracture.htm|date=16 October 2009}}</ref> మెయిన్ సెంట్రల్ రోడ్ {{Convert|55|km|mi|0|abbr=on}} దూరాన్ని కవర్ చేస్తుంది, ఉత్తరాన కేశవదాసపురం, వెంబాయం, వెంజరమూడు, కిలిమనూరు, నీలమేల్ గుండా వెళుతుంది. [[కేరళ ప్రజా పనుల శాఖ]] {{Convert|1552|km|mi|0|abbr=on}} నిర్వహిస్తోంది.జిల్లాలో రహదార్ల నిడివి {{Convert|9500|km|mi|-2|abbr=on}} నిర్వహణ స్థానిక సంస్థలు నిర్వహించుతాయి. తిరువనంతపురం జిల్లాలో 116 వంతెనలు ఉన్నాయి. జిల్లాలో రైలు రవాణా [[భారతీయ రైల్వేలు|భారతీయ రైల్వేలోని]] [[దక్షిణ రైల్వే|దక్షిణ రైల్వే విభాగం]] నిర్వహిస్తుంది. తిరువనంతపురం బ్రాడ్ గేజ్ రైలు మార్గం ద్వారా దేశంలోని ఇతర ప్రాంతాలకు కలపబడింది. జిల్లా గుండా {{Convert|82|km|mi|0|abbr=on}} రైల్వే లైన్ ఉంది.<ref>[http://www.tvm.kerala.gov.in/transport.htm Rail Transport] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120210180329/http://www.tvm.kerala.gov.in/transport.htm|date=10 February 2012}}</ref> తిరువనంతపురం జిల్లాలో ప్రస్తుతం [[తిరువనంతపురం సెంట్రల్ రైల్వే స్టేషను|తిరువనంతపురం సెంట్రల్ రైల్వే స్టేషన్‌తో]] సహా 20 స్టేషన్లు ఉన్నాయి. దేశీయ అంతర్జాతీయ విమానయాన సంస్థలు త్రివేండ్రం అంతర్జాతీయ విమానాశ్రయం నుండి పనిచేస్తాయి. ఇది కువైట్, [[దుబాయ్]], దమ్మామ్, [[సింగపూరు|సింగపూర్]], [[మాలే]], [[కొలంబో]], [[షార్జా]], [[మస్కట్]], మనామా, దోహా, జెడ్డా, [[అబు దాబి|అబుదాబితో]] సహా అనేక అంతర్జాతీయ నగరాలకు నేరుగా విమానాలు నడుస్తాయి. దేశీయ విమానాలు [[చెన్నై]], [[ఢిల్లీ]], [[ముంబై]], [[హైదరాబాదు|హైదరాబాద్]], [[బెంగుళూరు]],[[కోల్‌కాతా|కోల్‌కతా]] లతో అనుసంధానించబడి ఉన్నాయి . == జనాభా గణాంకాలు == {{Historical populations|11=1901|12=4,84,493|13=1911|14=5,69,472|15=1921|16=6,66,393|17=1931|18=8,56,851|19=1941|20=10,15,057|21=1951|22=13,27,812|23=1961|24=17,44,531|25=1971|26=21,98,606|27=1981|28=25,96,112|29=1991|30=29,46,650|31=2001|32=32,34,356|33=2011|34=33,01,427|align=left}}2011 జనాభా లెక్కల ప్రకారం తిరువనంతపురం జిల్లా జనాభా 3,30,1,427. ఇది భారతదేశంలోని మొత్తం [[భారతదేశ జిల్లాల జాబితా|640]] జిల్లాల్లో 103వ ర్యాంకింగ్‌ను ఇస్తుంది.<ref name="districtcensus"/> జిల్లాలో జనసాంద్రత చ.కి.మీ.కు 1,509 మంది జనాభా ఉన్నారు.<ref name="districtcensus" /> 2001-2011 దశాబ్దంలో దాని జనాభా వృద్ధి రేటు 2.25% శాతానికి పెరిగింది.<ref name="districtcensus" /> తిరువనంతపురంలో ప్రతి 1000 మంది పురుషులకు 1088 [[భారతదేశంలో మహిళలు|స్త్రీల]] [[లింగ నిష్పత్తి]] ఉంది.<ref name="districtcensus" /> అక్షరాస్యత రేటు 92.66% ఉంది. జనాభాలో షెడ్యూల్డ్ కులాలు జనాభా 11.30% మంది ఉండగా, షెడ్యూల్డ్ తెగలు జనాభా 0.81% మంది ఉన్నారు.<ref name="districtcensus" /> === మతం === {{Bar box|title=మతాల ప్రకారం తిరువనంతపురం జిల్లాలో జనాభా (2011)<ref name=census2011/>|titlebar=#Fcd116|left1=Religion|right1=Percent|float=right|bars={{bar percent|[[హిందూ]]|darkorange|66.46}} {{bar percent|[[క్రైస్తవులు]]|blue|19.10}} {{bar percent|[[ఇస్లాం]]|green|13.72}} {{bar percent|మత వివరం తెలపనివారు|black|0.72}}}}జిల్లా లోని మొత్తం జనాభాలో హిందువులు (66.46%) మంది ఎక్కువ మందిగా ఉన్నారు, క్రైస్తవులు (19.10%), ముస్లింలు (13.72%) మంది ఉన్నారు.<ref name="census2011">{{Cite web|title=Religion – Kerala, Districts and Sub-districts|url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/C-01/DDW32C-01%20MDDS.XLS|website=Census of India 2011|publisher=Office of the Registrar General}}</ref> హిందూ సమాజంలో నాయర్లు, నాడార్లు, [[బ్రాహ్మణులు]], ఈజావులు, [[విశ్వకర్మ]] మొదలైనవారు ఉన్నారు. క్రైస్తవులు ప్రధానంగా లాటిన్ కాథలిక్ చర్చి, సైరో-మలంకర కాథలిక్ చర్చి, పెంటెకోస్టల్ చర్చిలు, చర్చ్ ఆఫ్ సౌత్ ఇండియా, మలంకర ఆర్థోడాక్స్ చర్చి, మార్తోమా చర్చి, సైరో మలబార్ కాథలిక్ చర్చ్‌లకు చెందినవారు ఉన్నారు.మొత్తం జనాభాలో సున్నీ ముస్లిం సమాజం ఒక ప్రధాన విభాగాన్ని ఏర్పరుస్తుంది. === భాష === {{Bar box|title=తిరువనంతపురం జిల్లాలో భాషలు ప్రకారం జనాభా (2011)<ref name="Language"/>|titlebar=#FCD116|left1=భాషలు|right1=మాట్లాడేవారు|float=right|bars={{bar percent|[[మళయాళం]]|skyblue|98.25}} {{bar percent|[[తమిళం]]|orchid|1.18}} {{bar percent|ఇతర భాషలు|grey|0.57}}}}[[మలయాళం]] ప్రధానమైన మాతృభాష. సరిహద్దు ప్రాంతాల్లో [[తమిళ భాష|తమిళం]] మాట్లాడతారు. తిరువనంతపురం నగరం కాస్మోపాలిటన్, మలయాళం, ఇంగ్లీష్, [[తమిళ భాష|తమిళం]], [[తెలుగు]], [[హిందీ]], [[తుళు]], కొద్ది శాతం మంది [[మరాఠీ భాష|మరాఠీ]] భాష మాట్లాడతారు.<ref name="Language">{{Cite web|title=Table C-16 Population by Mother Tongue: Kerala|url=https://censusindia.gov.in/2011census/C-16/DDW-C16-STMT-MDDS-3200.XLSX|website=censusindia.gov.in|publisher=Registrar General and Census Commissioner of India}}</ref> === సామాజిక-ఆర్థిక పరిస్థితులు === మొత్తం జనాభాలో 50% కంటే ఎక్కువ మంది వ్యవసాయంపై ఆధారపడి జీవిస్తున్నారు. మొత్తం కార్మిక వర్గంలో వ్యవసాయ కార్మికులు 42% మంది ఉన్నారు. చాలా మంది శ్రామిక శక్తిపై ఆధారపడి, తక్కువ ఆదాయం,తక్కువ మూలధన తీవ్రత కలిగిన వృత్తులలో నిమగ్నమై ఉన్నారు. రాజకీయ, సామాజిక అవగాహన, సామాజిక, మత, సాంస్కృతిక నాయకుల కృషి సాంప్రదాయ భూస్వామ్య క్రమాన్ని విచ్ఛిన్నం చేయడానికి దోహదపడింది. ఆర్థిక మార్పులు సమాజ సామాజిక జీవిత వైఖరులపై ప్రభావం చూపాయి. == సంస్కృతి == [[దస్త్రం:Thiruvananthapuram Padmanabhaswamy Temple.jpg|thumb| [[తిరువనంతపురం|తిరువనంతపురంలోని]] [[శ్రీ అనంతపద్మనాభస్వామి దేవాలయం (కేరళ)|పద్మనాభస్వామి ఆలయం]] .|280x280px]] 20వ శతాబ్దంలో తిరువనంతపురం సాంస్కృతిక పునరుజ్జీవనానికి సాక్ష్యంగా నిలిచింది. తిరువనంతపురం జిల్లా చరిత్రలో ఎక్కువ భాగం గడిపిన కేరళ వర్మ వలియాకోయ్ తంపురన్ (1845-1914), [[కాళిదాసు]] ''[[అభిజ్ఞాన శాకుంతలము|అభిజ్ఞానశాకుంతలాన్ని]]'' మలయాళంలోకి అనువదించాడు.ఇది అతనికి ''కేరళ కాళిదాసు'' అనే బిరుదును తెచ్చిపెట్టింది. అతను ఆధునిక మలయాళ గద్యానికి పితామహుడిగా పరిగణించబడ్డాడు. జిల్లాలో బలమైన సినిమా సంస్కృతి నెలకొని ఉంది. ఈ నగరం టూన్జ్ ఇండియా లిమిటెడ్, [[టాటా గ్రూప్|టాటా లిమిటెడ్‌తో]] సహా యానిమేషన్ కంపెనీలకు నిలయంగా ఉంది. కిన్‌ఫ్రా ఫిల్మ్, వీడియో పార్క్,<ref name="Kinfra Film Park"> {{Cite news|url=http://www.thehindubusinessline.in/2003/12/26/stories/2003122600441100.htm|title=Kinfra Film & Video Park to house animation zone|date=26 December 2003|work=Kinfra Film Park|access-date=18 October 2006|publisher=Hindu Business Line}}</ref> టెక్నోపార్క్ సమీపంలో ఉంది. ఒక అధునాతన చలనచిత్రం యానిమేషన్ నిర్మాణ సౌకర్యాలకు అనువైన ప్రాంతం.<ref name="Kinfra Film Park 2">{{Cite news|url=http://www.hindu.com/2005/07/21/stories/2005072101640200.htm|title=Theatre opened at Kinfra park|date=21 July 2005|work=[[The Hindu]]|access-date=18 October 2006|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20060529130928/http://www.hindu.com/2005/07/21/stories/2005072101640200.htm|archive-date=29 May 2006}}</ref><ref name="9&nbsp;billion for Kinfra Film Park">{{Cite news|url=http://www.nowrunning.com/news/news.asp?it=7517|title=Theatre opened at Kinfra park|date=22 August 2006|work=Kinfra Film Park|access-date=18 October 2006|publisher=Source: IANS|archive-date=27 సెప్టెంబరు 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070927200437/http://www.nowrunning.com/news/news.asp?it=7517|url-status=dead}}</ref> గతంలో [[చెన్నై]] (మద్రాస్)లో ఉన్న [[మలయాళ సినిమా|మలయాళ చిత్ర పరిశ్రమ]] 1970ల చివరలో తిరువనంతపురంలో స్థిరపడేందుకు క్రమంగా మార్పును ప్రారంభించింది. ఇతర ప్రధాన సాంస్కృతిక కార్యక్రమాలలో తిరువనంతపురం నగరంలో వార్షిక పుష్ప ప్రదర్శన, అట్టుకల్ పొంగళ, డిసెంబరులో వర్కాల శివగిరి తీర్థయాత్ర, చిరయిన్‌కీజ్ సమీపం లోని సర్కారాదేవి ఆలయంలో కాళిఒట్టు, శ్రీ పద్మనాభస్వామి ఆలయం సమీపంలోని పూజామండపం వద్ద [[నవరాత్రి]] ఉత్సవాలు జరుగతాయి.<ref name="Festivals">{{Cite web|title=Major Religious Festivals in Thiruvananthapuram|url=http://www.tvm.kerala.gov.in/festivals.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20060702023721/http://www.tvm.kerala.gov.in/festivals.htm|archive-date=2 July 2006|access-date=24 November 2006|website=Major Festivals|publisher=Government of Kerala}}</ref> == పర్యాటక == [[దస్త్రం:Kovalam2011.JPG|thumb|కోవలం|280x280px]] తిరువనంతపురం ఆర్థిక వ్యవస్థలో పర్యాటకం ప్రధాన రంగం. హిల్ స్టేషన్లు, కేరళ బ్యాక్ వాటర్స్, బీచ్‌లు, మడుగులు, [[కొట్టూర్ ఏనుగుల అభయారణ్యం మరియు పునరావాస కేంద్రం]], వన్యప్రాణుల అభయారణ్యాలతో సహా జిల్లాలో పూర్తి స్థాయి పర్యాటక ఎంపికలు అందుబాటులో ఉన్నాయి. కోవలం, వర్కాల దాని అంతర్జాతీయంగా ప్రసిద్ధి చెందిన తీరప్రాంతాలు తిరువనంతపురం జిల్లాలో ఉన్నాయి. తిరువనంతపురం మెడికల్ టూరిజం కోసం భారతదేశానికి చార్టర్డ్ విమానాలకు ప్రధాన గమ్యస్థానంగా ఉంది. సమీపంలోని ఫైవ్-స్టార్ బీచ్ రిసార్ట్స్ హిల్ స్టేషన్లలో స్వస్థత సౌకర్యాలు అందుబాటులో ఉన్నాయి. == చదువు == [[దస్త్రం:Kerala University.jpg|thumb|తిరువనంతపురంలోని కేరళ విశ్వవిద్యాలయ పరిపాలనా భవనం|280x280px]] తిరువనంతపురం జిల్లా ఒక ప్రధాన విద్యా కేంద్రం. కేరళ విశ్వవిద్యాలయం తిరువనంతపురంలో ఉంది.జిల్లాలో 20 ఆర్ట్స్, సైన్సెస్ కళాశాలలు ఉన్నాయి.కేరళ విశ్వవిద్యాలయం దాని పరిశోధన,ఉన్నత-విద్యా కేంద్రాలను కరియావట్టంలో కలిగిఉన్నాయి.<ref name="Technical Education"> {{Cite web|title=Technical Education in Kerala – Department of Technical education|url=http://www.tvm.kerala.gov.in/education.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20060702024010/http://www.tvm.kerala.gov.in/education.htm|archive-date=2 July 2006|access-date=28 May 2010|website=Colleges in Thiruvananthapuram|publisher=Kerala Government}}</ref> తిరువనంతపురం మెడికల్ కాలేజీ రాష్ట్రంలోని ప్రధాన ఆరోగ్య సంస్థ, దేశంలో అత్యుత్తమమైంది.తిరువనంతపురం మూడు ప్రధాన ఇంజనీరింగ్ కళాశాలలు కాలేజ్ ఆఫ్ ఇంజనీరింగ్, త్రివేండ్రం, ప్రభుత్వ ఇంజనీరింగ్ కళాశాల, బార్టన్ హిల్, శ్రీ చిత్ర తిరునాల్ కాలేజ్ ఆఫ్ ఇంజనీరింగ్ ఉన్నాయి. తిరువనంతపురం ప్రభుత్వ న్యాయ కళాశాల, కేరళ లా అకాడమీ లా కళాశాల అనే రెండు ప్రధాన న్యాయ కళాశాలలు ఉన్నాయి.ఇంకా యూనివర్శిటీ కాలేజ్ తిరువనంతపురం,మహాత్మా గాంధీ కాలేజ్, [[మార్ ఇవానియోస్ కళాశాల, తిరువనంతపురం|మార్ ఇవానియోస్ కళాశాల]], గవర్నమెంట్ ఆర్ట్స్ కాలేజ్, తిరువనంతపురం, కాలేజ్ ఆఫ్ ఫైన్ ఆర్ట్స్ త్రివేండ్రం, శ్రీ నారాయణ కాలేజ్ చెంపజంతి, స్వాతి తిరునాల్ కాలేజ్ ఆఫ్ మ్యూజిక్, ఇండియన్ ఇన్స్టిట్యూట్ ఆఫ్ అనేక ఇతర ప్రసిద్ధ ఆర్ట్స్, సైన్సెస్ కళాశాలలు ఉన్నాయి. స్పేస్ సైన్స్ అండ్ టెక్నాలజీ, సెంటర్ ఫర్ డెవలప్‌మెంట్ స్టడీస్, ఎల్.బి.ఎస్ ఇన్‌స్టిట్యూట్ ఆఫ్ టెక్నాలజీ ఫర్ ఉమెన్,సెంట్రల్ పాలిటెక్నిక్ కాలేజ్,వట్టియూర్‌కావు, కాలేజ్ ఆఫ్ ఇంజనీరింగ్ అట్టింగల్ కళాశాలలు ఉన్నాయి * జిల్లాలో 1,129 పాఠశాలలు ప్రభుత్వ, ఎయిడెడ్ లేదా అన్ ఎయిడెడ్ పాఠశాలలుగా వర్గీకరించబడ్డాయి.<ref name="Schools in Thiruvananthapuram"> {{Cite web|title=Education in Thiruvananthapuram|url=http://www.tvm.kerala.gov.in/education.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20060702024010/http://www.tvm.kerala.gov.in/education.htm|archive-date=2 July 2006|access-date=28 April 2010|website=Schools in Thiruvananthapuram|publisher=Kerala Government}}</ref> * ప్రభుత్వ పాఠశాలలు నేరుగా రాష్ట్ర ప్రభుత్వం నిర్వహిస్తుంది. రాష్ట్ర ప్రభుత్వ పాఠ్య క్రమం/ప్రణాళిక అనుసరిస్తాయి. * ఎయిడెడ్ పాఠశాలలు రాష్ట్ర పాఠ్య క్రమం/ప్రణాళిక అనుసరిస్తాయి.అదనంగా, నాలుగు [[కేంద్రీయ విద్యాలయం|కేంద్రీయ విద్యాలయాలు]], జవహర్ నవోదయ విద్యాలయాలు నేరుగా కేంద్ర ప్రభుత్వంచే నిర్వహించబడుతున్నాయి.[[సెంట్రల్ బోర్డ్ ఆఫ్ సెకండరీ ఎడ్యుకేషన్]] (సి.బి.ఎస్.ఇ) పాఠ్య క్రమం/ప్రణాళిక అనుసరిస్తాయి. * ఎడ్యుకేషన్ ట్రస్ట్‌లు లేదా బోర్డులచే నిర్వహించబడే ప్రైవేట్ పాఠశాలలు సి.బి.ఎస్.ఇ, ఇండియన్ సర్టిఫికేట్ ఆఫ్ సెకండరీ ఎడ్యుకేషన్ (ఐసిఎస్ఇ), నేషనల్ ఇన్‌స్టిట్యూట్ ఆఫ్ ఓపెన్ స్కూల్ (ఎన్ఐఒఎస్) లేదా కేరళ రాష్ట్ర సిలబస్‌లలో ఏదైనా లేదా అన్నింటినీ అనుసరించవచ్చు.కేరళలో మొట్టమొదటి అంతర్జాతీయ పాఠశాల, త్రివేండ్రం అంతర్జాతీయ పాఠశాల,2003 ఆగస్టు <ref name="Trivandrum International School">{{Cite news|url=http://www.thehindubusinessline.in/2003/08/04/stories/2003080400591300.htm|title=Thiruvananthapuram International School opens doors|date=8 October 2003|access-date=28 May 2010|publisher=The Hindu Business Line}}</ref> లో ప్రారంభించబడింది. == ఇవి కూడా చూడండి == * [[నెయ్యట్టింకర శ్రీ కృష్ణ స్వామి ఆలయం]] == మూలాలు == {{మూలాలు}} == వెలుపలి లంకెలు == {{కేరళ జిల్లాలు}} {{కేరళ}} [[వర్గం:కేరళ జిల్లాలు]] syn7xiilj5ed0lbzk15jhqppgsjej34 0 378047 4908664 3917063 2026-07-20T07:15:07Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 4908664 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = నమిత ప్రమోద్ | image = Namita Pramod 1.jpg | caption = | birth_date = {{birth date and age|1996|09|19|df=yes}} | birth_place = [[కొట్టాయం]], [[కేరళ]], భారతదేశం | alma_mater = సెయింట్. తెరిసా కళాశాల, [[కొచ్చి]] | occupation = నటి | years_active = 2011 {{endash}} ప్రస్తుతం }} '''నమిత ప్రమోద్''' (జననం 1996 సెప్టెంబరు 19) భారతీయ నటి. ఆమె ప్రధానంగా [[మలయాళ సినిమా|మలయాళ చిత్రాలలో]] నటిస్తుంది. ఆమె 2011లో ట్రాఫిక్‌ చిత్రంతో అరంగేట్రం చేసింది.<ref>{{cite web|date=5 November 2012|title=എന്നെ വിട്ടുപോകാത്ത താമര, Interview – Mathrubhumi Movies|url=http://www.mathrubhumi.com/movies/interview/314694/|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140107004629/http://www.mathrubhumi.com/movies/interview/314694/|archive-date=7 January 2014|access-date=24 June 2014|publisher=Mathrubhumi.com}}</ref> ఆమె పుతియా తీరంగల్ (2012), సౌండ్ తోమా (2013), పుల్లిపులికలుమ్ అట్టింకుట్టియుమ్ (2013), విక్రమాదిత్యన్ (2014), విల్లాలి వీరన్ (2014), చంద్రేత్తన్ ఎక్కడేయ (2015), అమర్ అక్బర్ ఆంథోని (2015) ఆది కప్యారే కూటమణి (2015), రోల్ మోడల్స్ (2017), అల్ మల్లు (2020) వంటి సూపర్ హిట్ చిత్రాలలో ఆమె నటించింది. 2016లో [[చుట్టాలబ్బాయి(2016 సినిమా)|చుట్టాలబ్బాయి]], 2017లో [[కథలో రాజకుమారి]] సినిమాలతో తెలుగుప్రేక్షకులకు ఆమె దగ్గరయింది.<ref>[https://www.thehansindia.com/posts/index/Cinema/2016-01-26/Glad-to-debut-in-Telugu/202639 Glad to debut in telugu]</ref><ref>{{cite web|date=21 November 2015|title=Namitha Pramod is Rohith's Rajakumari|url=http://www.thehansindia.com/posts/index/2015-11-21/Namitha-Pramod-is-Rohith%E2%80%99s-Rajakumari-187826|publisher=thehansindia.com|accessdate=26 November 2015}}</ref> ఆమె [[భీమా జ్యువెలర్స్]], ఫ్రాన్సిస్ అలుక్కాస్, రిప్పల్ టీ వంటి అనేక వాణిజ్య ప్రకటనలలో నటించింది. ఆమె ఆసియానెట్‌లో నింగల్కుమ్ ఆకం కోదీశ్వరన్ అనే రియాల్టీ షోలో పాల్గొంది. 2023లో, ఆమె [[కొచ్చి]]<nowiki/>లోని పనంపిల్లి నగర్‌లో ఉన్న వింటేజ్ కేఫ్ సమ్మర్ టౌన్ కేఫ్‌ను స్థాపించింది.<ref>{{Cite web|last=Daily|first=Keralakaumudi|title=Namitha Pramod comes up with new venture; inaugurated together by stars, Meenakshi Dileep lights ceremonial lamp|url=https://keralakaumudi.com/en/news/news.php?id=989410&u=namitha-pramod-comes-up-with-new-venture-inaugurated-together-by-stars-meenakshi-dileep-lights-ceremonial-lamp|access-date=2023-02-13|website=Keralakaumudi Daily|language=en}}</ref> == బాల్యం, విద్యాభ్యాసం == నమిత ప్రమోద్ [[కొట్టాయం]]<nowiki/>లో వ్యాపారవేత్త అయిన ప్రమోద్, గృహిణి అయిన ఇందులకు జన్మించింది.<ref name="deccanchronicle1">{{cite web|date=18 August 2013|title=Namitha Pramod: A shooting star|url=http://www.deccanchronicle.com/130818/entertainment-mollywood/article/namitha-pramod-shooting-star|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180711051127/https://www.deccanchronicle.com/130818/entertainment-mollywood/article/namitha-pramod-shooting-star|archive-date=11 July 2018|access-date=24 June 2014|work=Deccan Chronicle}}</ref> ఆమెకు ఒక చెల్లెలు అఖితా ప్రమోద్ ఉంది.<ref>{{cite web|date=25 July 2012|title=Namitha, into the big league|url=http://www.indiaglitz.com/channels/malayalam/article/84096.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120727111734/http://www.indiaglitz.com/channels/malayalam/article/84096.html|archive-date=27 July 2012|access-date=1 January 2013|publisher=IndiaGlitz}}</ref> ఆమె [[తిరువనంతపురం]]<nowiki/>లోని కార్మెల్ గర్ల్స్ హయ్యర్ సెకండరీ స్కూల్‌లో చదివింది.<ref name="thehindu1">{{cite news|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-metroplus/role-call/article3947245.ece|title=Role call|date=29 September 2012|newspaper=The Hindu|access-date=24 June 2014|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20131214133552/http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-metroplus/role-call/article3947245.ece|archive-date=14 December 2013}}</ref> ఆమె సోషియాలజీలో బ్యాచిలర్ ఆఫ్ ఆర్ట్స్ డిగ్రీని అభ్యసించేందుకు [[కొచ్చి]]<nowiki/>లోని సెయింట్ థెరిసా కళాశాలలో చేరింది.<ref name="deccan 40703">[http://www.deccanchronicle.com/140703/entertainment-mollywood/article/namitha-pramods-dream-working-prithviraj-comes-true Namitha Pramod's dream of working with Prithviraj comes true] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140708094814/http://www.deccanchronicle.com/140703/entertainment-mollywood/article/namitha-pramods-dream-working-prithviraj-comes-true|date=8 July 2014}}. Deccanchronicle.com (3 July 2014). Retrieved 14 October 2015.</ref> == కెరీర్ == ఆమె ఏడో తరగతి చదువుతున్నప్పుడే వెల్లంకన్ని మాతవు, అమ్మే దేవి, ఎంత మానస పుత్రి చిత్రాల్లో నటించడం ద్వారా సినిమా రంగంలో ప్రసిద్ధిచెందింది.<ref name="web.archive.org">[https://web.archive.org/web/20120711035442/http://www.deccanchronicle.com/tabloid/kochi/namitha-pramod-plays-fisherwoman-503 Namitha Pramod plays a fisherwoman | Deccan Chronicle]. Web.archive.org (11 July 2012). Retrieved 14 October 2015.</ref><ref>{{cite web|date=11 June 2013|title=സാധാരണ ജീവിതമാണ് ഇഷ്ടം|url=http://www.mangalam.com/mangalam-varika/65293|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20131203075715/http://www.mangalam.com/mangalam-varika/65293|archive-date=3 December 2013|access-date=24 June 2014|publisher=mangalam.com}}</ref> విమర్శకుల ప్రశంసలు పొందిన రాజేష్ పిళ్లై ట్రాఫిక్‌లో ఆమె తొలిసారిగా కథానాయికగా నటించింది. ఆమె ఆ తరువాత పుతియా తీరంగల్‌లో నివిన్ పౌలీ సరసన మత్స్యకార మహిళగా ప్రధాన పాత్రను పోషించింది. దాని తర్వాత దిలీప్‌తో సౌండ్ థోమా, కుంచాకో బోబన్‌తో కలిసి పుల్లిపులికలుమ్ అట్టింకుట్టియుమ్‌లో నటించింది. ఇందులో ఆమె [[మోహినియాట్టం]] నర్తకిగా నటించింది. అయితే ఆమె మోహినియాట్టంలో శిక్షణ పొందలేదు కానీ [[అలప్పుజ్హ|అలప్పుజా]]<nowiki/>లోని శరణ్య మోహన్ డ్యాన్స్ స్కూల్‌లో నాలుగు రోజులు డ్యాన్స్ స్టెప్స్ నేర్చుకుంది. ఈ రెండు చిత్రాలు విజయవంతమయ్యాయి. ఆమె మలయాళంలో టాప్ స్టార్ (ఫిమేల్) 2013గా ఎంపికైంది.<ref>{{cite web|date=9 January 2014|title=The Movies Details/Reviews: TOP 10 HIGHEST GROSSING MALAYALAM MOVIES −2013|url=http://themoviesdetails.blogspot.in/2014/01/top-10-highest-grossing-malayalam.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141030232335/http://themoviesdetails.blogspot.in/2014/01/top-10-highest-grossing-malayalam.html|archive-date=30 October 2014|access-date=24 June 2014|publisher=Themoviesdetails.blogspot.in}}</ref> 2014లో, ఆమె మొదటిసారిగా మారిస్ కుమార్ దర్శకత్వం వహించిన తొలి తమిళ చిత్రం ఎన్ కాదల్ పుదితులో నటించింది, అయితే అది విడుదల ఆలస్యం అయింది.<ref>[http://archives.deccanchronicle.com/130307/entertainment-kollywood/article/trailing-his-mentor Trailing his mentor | Deccan Chronicle] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140714150617/http://archives.deccanchronicle.com/130307/entertainment-kollywood/article/trailing-his-mentor|date=14 July 2014}}. Archives.deccanchronicle.com (7 March 2013). Retrieved 14 October 2015.</ref> ఆ తర్వాత లిజిన్ జోస్ లా పాయింట్‌లో ఆమె మాయ అనే ఆధునిక, నగరానికి చెందిన అమ్మాయిగా నటించింది.<ref>{{cite web|date=10 December 2013|title=Namitha going glam|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/regional/malayalam/news-and-interviews/Namitha-going-glam/articleshow/27155306.cms|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20131211120216/http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/regional/malayalam/news-and-interviews/Namitha-going-glam/articleshow/27155306.cms|archive-date=11 December 2013|access-date=24 June 2014|work=The Times of India}}</ref><ref>{{cite web|date=14 December 2012|title=നമിതാ പ്രമോദ്‌..|url=http://www.mangalam.com/women/interview/16184|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141016061035/http://www.mangalam.com/women/interview/16184|archive-date=16 October 2014|access-date=24 June 2014|publisher=mangalam.com}}</ref> లాల్ జోస్ విక్రమాదిత్యన్‌లో, ఆమె దీపిక అనే కొంకణి అమ్మాయి పాత్రను కూడా పోషించింది. దీని కోసం ఆమె [[కొంకణి భాష|కొంకణి]]<nowiki/>లో కొన్ని పంక్తులు మాట్లాడవలసి వచ్చింది. ఆమె తదుపరి చిత్రం విల్లాలి వీరన్, దీనిలో ఆమె మరోసారి దిలీప్‌తో జతకట్టింది. 2014లో ఆమె చివరిగా విడుదలైన ఓర్మాయుందో ఈ ముఖం, ఇందులో ఆమె వినీత్ శ్రీనివాసన్ సరసన నటించింది. ఆమె 2015లో విడుదలైన చంద్రేత్తన్ ఈవిదేయలో ఆమె దిలీప్, అనుశ్రీతో పాటు డా.గీతాంజలి పాత్రను పోషించింది. ఆమె నటన విమర్శకుల ప్రశంసలు అందుకుంది. అంతేకాకుండా ఆమె ఉత్తమ సహాయ నటిగా [[ఫిల్మ్‌ఫేర్ పురస్కారాలు|ఫిల్మ్‌ఫేర్ అవార్డ్‌]]<nowiki/>లో తన మొదటి ప్రతిపాదనను అందుకుంది. == మూలాలు == [[వర్గం:మలయాళ సినిమా నటీమణులు]] [[వర్గం:భారతీయ సినిమా నటీమణులు]] [[వర్గం:1996 జననాలు]] [[వర్గం:భారతీయ టెలివిజన్ నటీమణులు]] [[వర్గం:మలయాళ టెలివిజన్‌ నటీమణులు]] [[వర్గం:తమిళ సినిమా నటీమణులు]] [[వర్గం:తెలుగు సినిమా నటీమణులు]] mqp8cgh1chjtn5zh02u58jaj5s4le6o 4 379347 4908705 4907149 2026-07-20T10:30:12Z Chaduvari 97 /* తాజా అభ్యర్థనలు */ 4908705 wikitext text/x-wiki దిగుమతి చేసే అవకాశం సాధారణ వాడుకరులకు ఉండదు. అధికారులు, నిర్వాహకులు, దిగుమతిదారులు మాత్రమే దిగుమతులు చెయ్యగలరు. దిగుమతి చెయ్యాల్సిన అవసరం పడినపుడు, వాడుకరులు ఇక్కడ అభ్యర్థించవచ్చు. మీ అభ్యర్థనలను "తాజా అభ్యర్థనలు" విభాగంలో చేర్చండి. దిగుమతి చేసుకోవాల్సిన పేజీ పేరు, మూలం వికీ పేరు ఇవ్వండి. == దిగుమతి చేసే వారికి == * ఏదైనా మూసను గానీ మాడ్యూలును గానీ దిగుమతి చేసినపుడు, సదరు మూస/మాడ్యూలులో వాడిన ఇతర మూసలు మాడ్యూళ్ళను కూడా దిగుమతి చేసుకొమ్మంటారా అని అడుగుతుంది (దిగుమతి ఫారములో ఈ ఎంపిక ఉంటుంది). దాన్ని ఎంచుకున్నపుడు అవి కూడా దిగుమతి అవుతాయి. * మూసల/మాడ్యూళ్ళ కొత్త కూర్పులు దిగుమతి అయినపుడు, పాత కూర్పులలో మనం చేసుకున్న అనువాదాలన్నీ పోతాయి. దిగుమతి చేసినవారు వాటిని గమనించి ఆయా అనువాదాలను తిరిగి చెయ్యవలసినది. :'''గమనిక''': ఆయా మూసలు, మాడ్యూళ్ళ చరిత్రలో చూస్తే అనువాదాలు పోయాయో లేదో తెలుస్తుంది. * తెవికీలో లేని మూసలు/మాడ్యూళ్ళకు సంబంధించి ఎన్వికీలో మొదటి నుండి ఉన్న కూర్పులన్నీ దిగుమతి అవుతాయి. * ఈసరికే తెవికీలో ఉన్న మూసలు/మాడ్యూళ్ళ విషయంలో - ఇక్కడ ఉన్న కూర్పు తరువాతి కూర్పులేమైనా ఎన్వికీలో ఉంటే, ఆ కూర్పులు మాత్రమే దిగుమతి అవుతాయి, లేదంటే కావు. దిగుమతి చేసుకున్నాక ఏయే మూసలు మాడ్యూళ్ళలో ఏయే మార్పులు అవసరమో చూపించే పాక్షిక జాబితాను [[వికీపీడియా:దిగుమతి చేసిన మూసలు, మాడ్యూళ్ళలో చెయ్యవలసిన స్థానికీకరణ]] వద్ద చూడవచ్చు. == తాజా అభ్యర్థనలు == {| class="wikitable" |+ !క్ర.సం !మూలం లోని పేజీ పేరు !మూలం వికీ !అడిగినవారి సంతకం !ఉన్న పేజీనే తాజాకరించడమా, కొత్తదా? !దిగుమతి చేసినవారి సంతకం |- |1 |Module:Location map/da | ఎన్వికీ |[[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 11:19, 8 జనవరి 2026 (UTC) |దిగుమతి చేసాను |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] ([[వాడుకరి చర్చ:యర్రా రామారావు|చర్చ]]) 15:10, 8 జనవరి 2026 (UTC) |- |2 |Module:Location map/data/Afghanistan |ఎన్వికీ |[[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 06:36, 9 జనవరి 2026 (UTC) |దిగుమతి చేసాను |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] ([[వాడుకరి చర్చ:యర్రా రామారావు|చర్చ]]) 07:13, 9 జనవరి 2026 (UTC) |- |3 |Template:Infobox Christian denomination |ఎన్వికీ |[[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 04:24, 11 జనవరి 2026 (UTC) |దిగుమతి చేసాను |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] ([[వాడుకరి చర్చ:యర్రా రామారావు|చర్చ]]) 05:37, 11 జనవరి 2026 (UTC) |- |4 |Template:Infobox clergy |ఎన్వికీ |[[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 05:53, 11 జనవరి 2026 (UTC) |దిగుమతి చేసాను |➤ <span style="white-space:nowrap;text-shadow:white 0em 0em 0.8em,#FF5800 -0.8em -0.8em 0.9em,#00FF00 0.7em 0.7em 0.8em;color:#00FF00"><span style="color:blue"> [[User:K.Venkataramana|కె.వెంకటరమణ]] ❋ [[User talk:K.Venkataramana|చర్చ]]</span></span> |- |5 |Template:S-edu |ఎన్వికీ |[[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 07:35, 11 జనవరి 2026 (UTC) |దిగుమతి చేసాను |➤ <span style="white-space:nowrap;text-shadow:white 0em 0em 0.8em,#FF5800 -0.8em -0.8em 0.9em,#00FF00 0.7em 0.7em 0.8em;color:#00FF00"><span style="color:blue"> [[User:K.Venkataramana|కె.వెంకటరమణ]] ❋ [[User talk:K.Venkataramana|చర్చ]]</span></span> 08:02, 11 జనవరి 2026 (UTC) |- |6 |Template:Infobox rocket launch |ఎన్వికీ |[[వాడుకరి:Srinivasrjy|Srinivasrjy]] ([[వాడుకరి చర్చ:Srinivasrjy|చర్చ]]) 15:06, 12 జనవరి 2026 (UTC) |దిగుమతి చేసాను |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] ([[వాడుకరి చర్చ:యర్రా రామారావు|చర్చ]]) 17:17, 12 జనవరి 2026 (UTC) |- |7 |Template:Award category |ఎన్వికీ |[[వాడుకరి:Srinivasrjy|Srinivasrjy]] ([[వాడుకరి చర్చ:Srinivasrjy|చర్చ]]) 16:03, 12 జనవరి 2026 (UTC) |దిగుమతి చేసాను |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] ([[వాడుకరి చర్చ:యర్రా రామారావు|చర్చ]]) 05:28, 13 జనవరి 2026 (UTC) |- |8 |Template:Indian Police Service Officer Ranks |ఎన్వికీ |[[వాడుకరి:Srinivasrjy|Srinivasrjy]] ([[వాడుకరి చర్చ:Srinivasrjy|చర్చ]]) 05:11, 17 జనవరి 2026 (UTC) |దిగుమతి చేసాను |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] ([[వాడుకరి చర్చ:యర్రా రామారావు|చర్చ]]) 08:48, 17 జనవరి 2026 (UTC) |- |9 |Template:Indian Police Service Enlisted Ranks |ఎన్వికీ |[[వాడుకరి:Srinivasrjy|Srinivasrjy]] ([[వాడుకరి చర్చ:Srinivasrjy|చర్చ]]) 05:11, 17 జనవరి 2026 (UTC) |దిగుమతి చేసాను |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] ([[వాడుకరి చర్చ:యర్రా రామారావు|చర్చ]]) 08:48, 17 జనవరి 2026 (UTC) |- |10 |Template:Infobox musical artist |ఎన్వికీ |[[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 11:56, 17 జనవరి 2026 (UTC) |దిగుమతి చేసాను |➤ <span style="white-space:nowrap;text-shadow:white 0em 0em 0.8em,#FF5800 -0.8em -0.8em 0.9em,#00FF00 0.7em 0.7em 0.8em;color:#00FF00"><span style="color:blue"> [[User:K.Venkataramana|కె.వెంకటరమణ]] ❋ [[User talk:K.Venkataramana|చర్చ]]</span></span> 15:39, 18 జనవరి 2026 (UTC) |- |11 |Template:2026 Commonwealth Games |ఎన్వికీ |[[వాడుకరి:Srinivasrjy|Srinivasrjy]] ([[వాడుకరి చర్చ:Srinivasrjy|చర్చ]]) 14:40, 18 జనవరి 2026 (UTC) |దిగుమతి చేసాను |➤ <span style="white-space:nowrap;text-shadow:white 0em 0em 0.8em,#FF5800 -0.8em -0.8em 0.9em,#00FF00 0.7em 0.7em 0.8em;color:#00FF00"><span style="color:blue"> [[User:K.Venkataramana|కె.వెంకటరమణ]] ❋ [[User talk:K.Venkataramana|చర్చ]]</span></span> 15:39, 18 జనవరి 2026 (UTC) |- |12 |Template:Military of India |ఎన్వికీ |[[వాడుకరి:Vgouripathi|గౌరీపతి ]] |దిగుమతి చేసాను |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] ([[వాడుకరి చర్చ:యర్రా రామారావు|చర్చ]]) 06:27, 29 జనవరి 2026 (UTC) |- |13 |Template:Military academies in India |ఎన్వికీ |[[వాడుకరి:Vgouripathi|గౌరీపతి ]] |దిగుమతి చేసాను |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] ([[వాడుకరి చర్చ:యర్రా రామారావు|చర్చ]]) 06:27, 29 జనవరి 2026 (UTC) |- |14 |Template :Indian Air Force |ఎన్వికీ |[[వాడుకరి:Vgouripathi|గౌరీపతి ]] |దిగుమతి చేసాను |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] ([[వాడుకరి చర్చ:యర్రా రామారావు|చర్చ]]) 06:27, 29 జనవరి 2026 (UTC) |- |15 |Template:Infobox military rank |ఎన్వికీ |[[వాడుకరి:Srinivasrjy|Srinivasrjy]] ([[వాడుకరి చర్చ:Srinivasrjy|చర్చ]]) 17:54, 26 జనవరి 2026 (UTC) |దిగుమతి చేసాను |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] ([[వాడుకరి చర్చ:యర్రా రామారావు|చర్చ]]) 06:45, 28 జనవరి 2026 (UTC) |- |16 |Template:FlagIOC2team |ఎన్వికీ |[[వాడుకరి:Srinivasrjy|Srinivasrjy]] ([[వాడుకరి చర్చ:Srinivasrjy|చర్చ]]) 17:54, 26 జనవరి 2026 (UTC) |దిగుమతి చేసాను |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] ([[వాడుకరి చర్చ:యర్రా రామారావు|చర్చ]]) 06:45, 28 జనవరి 2026 (UTC) |- |17 |Template:Template:Flag IOC 2 team |ఎన్వికీ |[[వాడుకరి:Srinivasrjy|Srinivasrjy]] ([[వాడుకరి చర్చ:Srinivasrjy|చర్చ]]) 06:17, 28 జనవరి 2026 (UTC) |దిగుమతి చేసాను |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] ([[వాడుకరి చర్చ:యర్రా రామారావు|చర్చ]]) 06:45, 28 జనవరి 2026 (UTC) |- |18 |Template:Cleanup section |ఎన్వికీ |[[వాడుకరి:Srinivasrjy|Srinivasrjy]] ([[వాడుకరి చర్చ:Srinivasrjy|చర్చ]]) 07:08, 28 జనవరి 2026 (UTC) |దిగుమతి చేసాను |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] ([[వాడుకరి చర్చ:యర్రా రామారావు|చర్చ]]) 06:27, 29 జనవరి 2026 (UTC) |- |19 |Template:Col div |ఎన్వికీ |[[వాడుకరి:Srinivasrjy|Srinivasrjy]] ([[వాడుకరి చర్చ:Srinivasrjy|చర్చ]]) 07:08, 28 జనవరి 2026 (UTC) |దిగుమతి చేసాను |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] ([[వాడుకరి చర్చ:యర్రా రామారావు|చర్చ]]) 06:27, 29 జనవరి 2026 (UTC) |- |20 |Template:Zoos of India |ఎన్వికీ |[[వాడుకరి:Srinivasrjy|Srinivasrjy]] ([[వాడుకరి చర్చ:Srinivasrjy|చర్చ]]) 05:15, 29 జనవరి 2026 (UTC) |దిగుమతి చేసాను |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] ([[వాడుకరి చర్చ:యర్రా రామారావు|చర్చ]]) 06:27, 29 జనవరి 2026 (UTC) |- |21 |Template:Infobox settlement |ఎన్వికీ |[[వాడుకరి:Srinivasrjy|Srinivasrjy]] ([[వాడుకరి చర్చ:Srinivasrjy|చర్చ]]) 05:27, 29 జనవరి 2026 (UTC) |దిగుమతి చేసాను |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] ([[వాడుకరి చర్చ:యర్రా రామారావు|చర్చ]]) 06:27, 29 జనవరి 2026 (UTC) |- |22 |Template:Infobox office holder |ఎన్వికీ |[[వాడుకరి:Srinivasrjy|Srinivasrjy]] ([[వాడుకరి చర్చ:Srinivasrjy|చర్చ]]) 18:24, 29 జనవరి 2026 (UTC) |దిగుమతి చేసాను |➤ <span style="white-space:nowrap;text-shadow:white 0em 0em 0.8em,#FF5800 -0.8em -0.8em 0.9em,#00FF00 0.7em 0.7em 0.8em;color:#00FF00"><span style="color:blue"> [[User:K.Venkataramana|కె.వెంకటరమణ]] ❋ [[User talk:K.Venkataramana|చర్చ]]</span></span> |- |23 |Template:India Squad 2026 Men's T20 World Cup |ఎన్వికీ |<span style="font-family:Papyrus; color:black">✥[[User:Srinivasrjy|Srinivasrjy]]✥^{[[User talk:Srinivasrjy|(📞talk)]]}</span> 02:51, 7 ఫిబ్రవరి 2026 (UTC) |దిగుమతి చేసాను |➤ <span style="white-space:nowrap;text-shadow:white 0em 0em 0.8em,#FF5800 -0.8em -0.8em 0.9em,#00FF00 0.7em 0.7em 0.8em;color:#00FF00"><span style="color:blue"> [[User:K.Venkataramana|కె.వెంకటరమణ]] ❋ [[User talk:K.Venkataramana|చర్చ]]</span></span> |- |24 |Template: INRconvert |ఎన్వికీ |<span style="font-family:Papyrus; color:black">✥[[User:Srinivasrjy|Srinivasrjy]]✥^{[[User talk:Srinivasrjy|(📞talk)]]}</span> 02:51, 7 ఫిబ్రవరి 2026 (UTC) |దిగుమతి చేసాను |➤ <span style="white-space:nowrap;text-shadow:white 0em 0em 0.8em,#FF5800 -0.8em -0.8em 0.9em,#00FF00 0.7em 0.7em 0.8em;color:#00FF00"><span style="color:blue"> [[User:K.Venkataramana|కె.వెంకటరమణ]] ❋ [[User talk:K.Venkataramana|చర్చ]]</span></span> |- |25 |Template:Country data |ఎన్వికీ |<span style="font-family:Papyrus; color:black">✥[[User:Srinivasrjy|Srinivasrjy]]✥^{[[User talk:Srinivasrjy|(📞talk)]]}</span> 02:51, 7 ఫిబ్రవరి 2026 (UTC) |దిగుమతి చేసాను |➤ <span style="white-space:nowrap;text-shadow:white 0em 0em 0.8em,#FF5800 -0.8em -0.8em 0.9em,#00FF00 0.7em 0.7em 0.8em;color:#00FF00"><span style="color:blue"> [[User:K.Venkataramana|కె.వెంకటరమణ]] ❋ [[User talk:K.Venkataramana|చర్చ]]</span></span> |- |26 |Template:Decreasepositive |ఎన్వికీ |<span style="font-family:Papyrus; color:black">✥[[User:Srinivasrjy|Srinivasrjy]]✥^{[[User talk:Srinivasrjy|(📞talk)]]}</span> 02:51, 7 ఫిబ్రవరి 2026 (UTC) |దిగుమతి చేసాను |➤ <span style="white-space:nowrap;text-shadow:white 0em 0em 0.8em,#FF5800 -0.8em -0.8em 0.9em,#00FF00 0.7em 0.7em 0.8em;color:#00FF00"><span style="color:blue"> [[User:K.Venkataramana|కె.వెంకటరమణ]] ❋ [[User talk:K.Venkataramana|చర్చ]]</span></span> |- |27 |Template:Infobox actor awards |ఎన్వికీ |<span style="font-family:Papyrus; color:black">✥[[User:Srinivasrjy|Srinivasrjy]]✥^{[[User talk:Srinivasrjy|(📞talk)]]}</span> 11:10, 12 ఫిబ్రవరి 2026 (UTC) |దిగుమతి చేసాను |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] ([[వాడుకరి చర్చ:యర్రా రామారావు|చర్చ]]) 12:16, 12 ఫిబ్రవరి 2026 (UTC) |- |28 |Template:Nominated |ఎన్వికీ |<span style="font-family:Papyrus; color:black">✥[[User:Srinivasrjy|Srinivasrjy]]✥^{[[User talk:Srinivasrjy|(📞talk)]]}</span> 11:10, 12 ఫిబ్రవరి 2026 (UTC) |దిగుమతి చేసాను |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] ([[వాడుకరి చర్చ:యర్రా రామారావు|చర్చ]]) 12:16, 12 ఫిబ్రవరి 2026 (UTC) |- |29 |Template:Tollywood films |ఎన్వికీ |<span style="font-family:Papyrus; color:black">✥[[User:Srinivasrjy|Srinivasrjy]]✥^{[[User talk:Srinivasrjy|(📞talk)]]}</span> 10:06, 18 ఫిబ్రవరి 2026 (UTC) |దిగుమతి చేసాను |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] ([[వాడుకరి చర్చ:యర్రా రామారావు|చర్చ]]) 11:45, 18 ఫిబ్రవరి 2026 (UTC) |- |30 |Template:Hindu_scriptures_and_texts |ఎన్వికీ |<span style="font-family:Papyrus; color:black">✥[[User:Srinivasrjy|Srinivasrjy]]✥^{[[User talk:Srinivasrjy|(📞talk)]]}</span> 01:28, 19 ఫిబ్రవరి 2026 (UTC) |దిగుమతి చేసాను |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] ([[వాడుకరి చర్చ:యర్రా రామారావు|చర్చ]]) 02:51, 19 ఫిబ్రవరి 2026 (UTC) |- |31 |Template:Infobox former monarchy |ఎన్వికీ |<span style="font-family:Papyrus; color:black">✥[[User:Srinivasrjy|Srinivasrjy]]✥^{[[User talk:Srinivasrjy|(📞talk)]]}</span> 17:32, 24 ఫిబ్రవరి 2026 (UTC) |దిగుమతి చేసాను |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] ([[వాడుకరి చర్చ:యర్రా రామారావు|చర్చ]]) 03:48, 25 ఫిబ్రవరి 2026 (UTC) |- |32 |Template:Tribes and kingdoms of the Mahabharata |ఎన్వికీ |<span style="font-family:Papyrus; color:black">✥[[User:Srinivasrjy|Srinivasrjy]]✥^{[[User talk:Srinivasrjy|(📞talk)]]}</span> 16:10, 27 ఫిబ్రవరి 2026 (UTC) |దిగుమతి చేసాను |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] ([[వాడుకరి చర్చ:యర్రా రామారావు|చర్చ]]) 17:23, 27 ఫిబ్రవరి 2026 (UTC) |- |33 |Template:Mahajanapada |ఎన్వికీ |<span style="font-family:Papyrus; color:black">✥[[User:Srinivasrjy|Srinivasrjy]]✥^{[[User talk:Srinivasrjy|(📞talk)]]}</span> 16:10, 27 ఫిబ్రవరి 2026 (UTC) |దిగుమతి చేసాను |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] ([[వాడుకరి చర్చ:యర్రా రామారావు|చర్చ]]) 17:23, 27 ఫిబ్రవరి 2026 (UTC) |- |34 |Template:Nayanars |ఎన్వికీ |<span style="font-family:Papyrus; color:black">✥[[User:Srinivasrjy|Srinivasrjy]]✥^{[[User talk:Srinivasrjy|(📞talk)]]}</span> 01:41, 1 మార్చి 2026 (UTC) |దిగుమతి చేసాను |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] ([[వాడుకరి చర్చ:యర్రా రామారావు|చర్చ]]) 06:57, 1 మార్చి 2026 (UTC) |- |35 |Template:Noble house |ఎన్వికీ |<span style="font-family:Papyrus; color:black">✥[[User:Srinivasrjy|Srinivasrjy]]✥^{[[User talk:Srinivasrjy|(📞talk)]]}</span> 12:48, 3 మార్చి 2026 (UTC) |తాజా కూర్పులు దిగుమతి చేసాను |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] ([[వాడుకరి చర్చ:యర్రా రామారావు|చర్చ]]) 14:05, 3 మార్చి 2026 (UTC) |- |36 |Template:Vaishnavism |ఎన్వికీ |<span style="font-family:Papyrus; color:black">✥[[User:Srinivasrjy|Srinivasrjy]]✥^{[[User talk:Srinivasrjy|(📞talk)]]}</span> 14:23, 3 మార్చి 2026 (UTC) |దిగుమతి చేసాను |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] ([[వాడుకరి చర్చ:యర్రా రామారావు|చర్చ]]) 16:39, 3 మార్చి 2026 (UTC) |- |37 |Template:Royal house |ఎన్వికీ |<span style="font-family:Papyrus; color:black">✥[[User:Srinivasrjy|Srinivasrjy]]✥^{[[User talk:Srinivasrjy|(📞talk)]]}</span> 05:23, 5 మార్చి 2026 (UTC) |దిగుమతి చేసాను |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] ([[వాడుకరి చర్చ:యర్రా రామారావు|చర్చ]]) 06:55, 5 మార్చి 2026 (UTC) |- |38 |Template:Keralahistory |ఎన్వికీ |<span style="font-family:Papyrus; color:black">✥[[User:Srinivasrjy|Srinivasrjy]]✥^{[[User talk:Srinivasrjy|(📞talk)]]}</span> 11:00, 7 మార్చి 2026 (UTC) |దిగుమతి చేసాను |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] ([[వాడుకరి చర్చ:యర్రా రామారావు|చర్చ]]) 16:34, 6 ఏప్రిల్ 2026 (UTC) |- |39 | # Template:Cricket match batting box begin # Template:Cricket match batsman status # Template:Cricket match batting box end # Template:Cricket match bowling box begin # Template:Cricket match bowler status # Template:Cricket match bowling box end |ఎన్వికీ |[[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 04:44, 9 మార్చి 2026 (UTC) | 3, 4 వ మూసలు తప్ప మిగిలినవి దిగుమతి అయినవి. 3, 4 వ మూసలు ఆంగ్ల ఒరిజనల్ లింకులు కలుపగోరుచున్నాను |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] ([[వాడుకరి చర్చ:యర్రా రామారావు|చర్చ]]) 05:36, 9 మార్చి 2026 (UTC) :[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] గారూ, ఆ రెంటినీ నేను సృష్టించాను లెండి.__[[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 06:17, 9 మార్చి 2026 (UTC) |- |- |40 |Template:Year in Kerala |ఎన్వికీ |<span style="font-family:Papyrus; color:black">✥[[User:Srinivasrjy|Srinivasrjy]]✥^{[[User talk:Srinivasrjy|(📞talk)]]}</span> 16:38, 10 మార్చి 2026 (UTC) |దిగుమతి చేసాను |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] ([[వాడుకరి చర్చ:యర్రా రామారావు|చర్చ]]) 06:12, 20 మార్చి 2026 (UTC) |- |- |41 |Template:2026 Iran war map |ఎన్వికీ |<span style="font-family:Papyrus; color:black">✥[[User:Srinivasrjy|Srinivasrjy]]✥^{[[User talk:Srinivasrjy|(📞talk)]]}</span> 05:31, 20 మార్చి 2026 (UTC) |దిగుమతి చేసాను |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] ([[వాడుకరి చర్చ:యర్రా రామారావు|చర్చ]]) 06:12, 20 మార్చి 2026 (UTC) |- |42 | # Template:Infobox noble house # Template:Infobox Tibetan Buddhist monastery |ఎన్వికీ |<span style="font-family:Papyrus; color:black">✥[[User:Srinivasrjy|Srinivasrjy]]✥^{[[User talk:Srinivasrjy|(📞talk)]]}</span> 06:30, 21 మార్చి 2026 (UTC) |చేసాను |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] ([[వాడుకరి చర్చ:యర్రా రామారావు|చర్చ]]) 08:27, 21 మార్చి 2026 (UTC) |- |43 |Template:Infobox dynasty |ఎన్వికీ |<span style="font-family:Papyrus; color:black">✥[[User:Srinivasrjy|Srinivasrjy]]✥^{[[User talk:Srinivasrjy|(📞talk)]]}</span> 08:43, 21 మార్చి 2026 (UTC) |చేసాను |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] ([[వాడుకరి చర్చ:యర్రా రామారావు|చర్చ]]) 08:57, 21 మార్చి 2026 (UTC) |- |44 | #Template:Infobox royal house # Template:South Asia in 350 CE |ఎన్వికీ |<span style="font-family:Papyrus; color:black">✥[[User:Srinivasrjy|Srinivasrjy]]✥^{[[User talk:Srinivasrjy|(📞talk)]]}</span> 15:46, 21 మార్చి 2026 (UTC) |దిగుమతి చేసాను |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] ([[వాడుకరి చర్చ:యర్రా రామారావు|చర్చ]]) 16:31, 6 ఏప్రిల్ 2026 (UTC) |- |45 | # Template: Infobox administration # Template:Infobox incumbency |ఎన్వికీ |<span style="font-family:Papyrus; color:black">✥[[User:Srinivasrjy|Srinivasrjy]]✥^{[[User talk:Srinivasrjy|(📞talk)]]}</span> 12:18, 27 మార్చి 2026 (UTC) |దిగుమతి చేసాను |➤ <span style="white-space:nowrap;text-shadow:white 0em 0em 0.8em,#FF5800 -0.8em -0.8em 0.9em,#00FF00 0.7em 0.7em 0.8em;color:#00FF00"><span style="color:blue"> [[User:K.Venkataramana|కె.వెంకటరమణ]] ❋ [[User talk:K.Venkataramana|చర్చ]]</span></span> |- |46 |Template:Yoginis |ఎన్వికీ |<span style="font-family:Papyrus; color:black">✥[[User:Srinivasrjy|Srinivasrjy]]✥^{[[User talk:Srinivasrjy|(📞talk)]]}</span> 03:11, 6 ఏప్రిల్ 2026 (UTC) ||దిగుమతి చేసాను |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] ([[వాడుకరి చర్చ:యర్రా రామారావు|చర్చ]]) 16:09, 6 ఏప్రిల్ 2026 (UTC) |- |47 |Template:Infobox cricket rankings |ఎన్వికీ |[[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 14:49, 12 ఏప్రిల్ 2026 (UTC) |దిగుమతి చేసాను |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] ([[వాడుకరి చర్చ:యర్రా రామారావు|చర్చ]]) 20:53, 12 ఏప్రిల్ 2026 (UTC) |- |48 |Template:ICC rankings time period |ఎన్వికీ |[[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 09:50, 13 ఏప్రిల్ 2026 (UTC) |దిగుమతి చేసాను |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] ([[వాడుకరి చర్చ:యర్రా రామారావు|చర్చ]]) 12:20, 13 ఏప్రిల్ 2026 (UTC) |- |49--[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] ([[వాడుకరి చర్చ:యర్రా రామారావు|చర్చ]]) 13:55, 12 మే 2026 (UTC) |Template: Infobox currency |ఎన్వికీ |<span style="font-family:Papyrus; color:black">✥[[User:Srinivasrjy|Srinivasrjy]]✥^{[[User talk:Srinivasrjy|(📞talk)]]}</span> 08:46, 4 మే 2026 (UTC) |దిగుమతి చేసాను |➤ <span style="white-space:nowrap;text-shadow:white 0em 0em 0.8em,#FF5800 -0.8em -0.8em 0.9em,#00FF00 0.7em 0.7em 0.8em;color:#00FF00"><span style="color:blue"> [[User:K.Venkataramana|కె.వెంకటరమణ]] ❋ [[User talk:K.Venkataramana|చర్చ]]</span></span> |- |50 |Template: T20 World Cup |ఎన్వికీ |<span style="font-family:Papyrus; color:black">✥[[User:Srinivasrjy|Srinivasrjy]]✥^{[[User talk:Srinivasrjy|(📞talk)]]}</span> 05:59, 12 మే 2026 (UTC) |దిగుమతి చేసాను |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] ([[వాడుకరి చర్చ:యర్రా రామారావు|చర్చ]]) 13:55, 12 మే 2026 (UTC) |- |51 |Template:Cnote2 Begin |ఎన్వికీ |[[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 09:16, 12 మే 2026 (UTC) |దిగుమతి చేసాను |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] ([[వాడుకరి చర్చ:యర్రా రామారావు|చర్చ]]) 13:55, 12 మే 2026 (UTC) |- |52 |Template:Cnote2 End |ఎన్వికీ |[[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 09:16, 12 మే 2026 (UTC) |దిగుమతి చేసాను |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] ([[వాడుకరి చర్చ:యర్రా రామారావు|చర్చ]]) 13:55, 12 మే 2026 (UTC) |- |53 |Template:Cnote2 Begin |ఎన్వికీ |[[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 09:16, 12 మే 2026 (UTC) |దిగుమతి చేసాను |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] ([[వాడుకరి చర్చ:యర్రా రామారావు|చర్చ]]) 13:55, 12 మే 2026 (UTC) |- |54 |Template:Numrec/Republic of China |ఎన్వికీ |[[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 09:19, 12 మే 2026 (UTC) |దిగుమతి చేసాను |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] ([[వాడుకరి చర్చ:యర్రా రామారావు|చర్చ]]) 13:55, 12 మే 2026 (UTC) |- |55 |Template:Numrec/ROC |ఎన్వికీ |[[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 09:19, 12 మే 2026 (UTC) |దిగుమతి చేసాను |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] ([[వాడుకరి చర్చ:యర్రా రామారావు|చర్చ]]) 13:55, 12 మే 2026 (UTC) |- |56 |Template:2026 Iran war infobox |ఎన్వికీ |[[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 09:25, 12 మే 2026 (UTC) |ఎందుకో ఎన్నిసార్లి ప్రయత్నం చేసినా విఫలం అయింది |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] ([[వాడుకరి చర్చ:యర్రా రామారావు|చర్చ]]) 14:00, 12 మే 2026 (UTC) |- |57 | # Template:Infobox census # Template:Census of India |ఎన్వికీ |<span style="font-family:Papyrus; color:black">✥[[User:Srinivasrjy|Srinivasrjy]]✥^{[[User talk:Srinivasrjy|(📞talk)]]}</span> 04:11, 13 మే 2026 (UTC) |దిగుమతి చేసాను |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] ([[వాడుకరి చర్చ:యర్రా రామారావు|చర్చ]]) 04:28, 13 మే 2026 (UTC) |- |58 |Template:Location mark |ఎన్వికీ |[[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 04:20, 14 మే 2026 (UTC) |దిగుమతి చేసాను |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] ([[వాడుకరి చర్చ:యర్రా రామారావు|చర్చ]]) 05:15, 14 మే 2026 (UTC) |- |59 |Module:Location map/data/Saudi Arabia |ఎన్వికీ |[[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 05:45, 15 మే 2026 (UTC) |దిగుమతి చేసాను |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] ([[వాడుకరి చర్చ:యర్రా రామారావు|చర్చ]]) 06:13, 15 మే 2026 (UTC) |- |60 |Template:Star nav |ఎన్వికీ |[[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 23:57, 15 మే 2026 (UTC) |దిగుమతి చేసాను |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] ([[వాడుకరి చర్చ:యర్రా రామారావు|చర్చ]]) 01:38, 16 మే 2026 (UTC) |- |61 |Template:Criconw |ఎన్వికీ |[[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 14:58, 18 మే 2026 (UTC) |దిగుమతి చేసాను |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] ([[వాడుకరి చర్చ:యర్రా రామారావు|చర్చ]]) 03:48, 19 మే 2026 (UTC) |- |62 |Template:National women's cricket team icon |ఎన్వికీ |[[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 00:02, 19 మే 2026 (UTC) |చేసాను |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] ([[వాడుకరి చర్చ:యర్రా రామారావు|చర్చ]]) 10:24, 19 మే 2026 (UTC) |- |63 |Template:Seven Summits Map |ఎన్వికీ |[[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 10:17, 19 మే 2026 (UTC) |చేసాను |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] ([[వాడుకరి చర్చ:యర్రా రామారావు|చర్చ]]) 10:24, 19 మే 2026 (UTC) |- |64 |Module:Location map/data/Middle East |ఎన్వికీ |[[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 05:17, 20 మే 2026 (UTC) |దిగుమతి చేసాను |➤ <span style="white-space:nowrap;text-shadow:white 0em 0em 0.8em,#FF5800 -0.8em -0.8em 0.9em,#00FF00 0.7em 0.7em 0.8em;color:#00FF00"><span style="color:blue"> [[User:K.Venkataramana|కె.వెంకటరమణ]] ❋ [[User talk:K.Venkataramana|చర్చ]]</span></span> |- |65 |Template:Calendar/Mon1stMonthStartMon; Template:Calendar/Mon1stMonthStartTue; Template:Calendar/Mon1stMonthStartWed; Template:Calendar/Mon1stMonthStartThu; Template:Calendar/Mon1stMonthStartFri; Template:Calendar/Mon1stMonthStartSat; Template:Calendar/Mon1stMonthStartSun |ఎన్వికీ |[[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 05:31, 20 మే 2026 (UTC) |దిగుమతి చేసాను |➤ <span style="white-space:nowrap;text-shadow:white 0em 0em 0.8em,#FF5800 -0.8em -0.8em 0.9em,#00FF00 0.7em 0.7em 0.8em;color:#00FF00"><span style="color:blue"> [[User:K.Venkataramana|కె.వెంకటరమణ]] ❋ [[User talk:K.Venkataramana|చర్చ]]</span></span> |- |66 |Module:Location map/data/Central London |ఎన్వికీ |[[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 11:37, 20 మే 2026 (UTC) |దిగుమతి చేసాను |➤ <span style="white-space:nowrap;text-shadow:white 0em 0em 0.8em,#FF5800 -0.8em -0.8em 0.9em,#00FF00 0.7em 0.7em 0.8em;color:#00FF00"><span style="color:blue"> [[User:K.Venkataramana|కె.వెంకటరమణ]] ❋ [[User talk:K.Venkataramana|చర్చ]]</span></span> |- |67 |Module:Location map/data/Punjab Pakistan |ఎన్వికీ |[[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 04:12, 24 మే 2026 (UTC) |దిగుమతి చేసాను |➤ <span style="white-space:nowrap;text-shadow:white 0em 0em 0.8em,#FF5800 -0.8em -0.8em 0.9em,#00FF00 0.7em 0.7em 0.8em;color:#00FF00"><span style="color:blue"> [[User:K.Venkataramana|కె.వెంకటరమణ]] ❋ [[User talk:K.Venkataramana|చర్చ]]</span></span> |- |68 |Template:Harvard citation no brackets; Template:Harvnb; Template:Harvnp; Template:Harvp; Template:Harvsp |ఎన్వికీ |[[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 13:45, 27 మే 2026 (UTC) |దిగుమతి చేసాను |➤ <span style="white-space:nowrap;text-shadow:white 0em 0em 0.8em,#FF5800 -0.8em -0.8em 0.9em,#00FF00 0.7em 0.7em 0.8em;color:#00FF00"><span style="color:blue"> [[User:K.Venkataramana|కె.వెంకటరమణ]] ❋ [[User talk:K.Venkataramana|చర్చ]]</span></span> |- |69 |Template:Family name footnote |ఎన్వికీ |[[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 05:23, 29 మే 2026 (UTC) |దిగుమతి చేసాను |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] ([[వాడుకరి చర్చ:యర్రా రామారావు|చర్చ]]) 05:29, 29 మే 2026 (UTC) |- |70 |Template:Citation not found |ఎన్వికీ |[[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 11:14, 2 జూన్ 2026 (UTC) |దిగుమతి చేసాను |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] ([[వాడుకరి చర్చ:యర్రా రామారావు|చర్చ]]) 11:17, 2 జూన్ 2026 (UTC) |- |71 |Template:Sfn whitelist |ఎన్వికీ |[[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 07:14, 8 జూన్ 2026 (UTC) |చేసాను |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] ([[వాడుకరి చర్చ:యర్రా రామారావు|చర్చ]]) 07:26, 8 జూన్ 2026 (UTC) |- |72 |Template:Source attribution |ఎన్వికీ |[[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 05:31, 10 జూన్ 2026 (UTC) |చేసాను |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] ([[వాడుకరి చర్చ:యర్రా రామారావు|చర్చ]]) 06:06, 10 జూన్ 2026 (UTC) |- |73 |Template:Citation-attribution |ఎన్వికీ |[[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 05:31, 10 జూన్ 2026 (UTC) |చేసాను |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] ([[వాడుకరి చర్చ:యర్రా రామారావు|చర్చ]]) 06:06, 10 జూన్ 2026 (UTC) |- |74 |Template:Encyclopaedia Iranica |ఎన్వికీ |[[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 09:47, 11 జూన్ 2026 (UTC) |చేసాను. |➤ <span style="white-space:nowrap;text-shadow:white 0em 0em 0.8em,#FF5800 -0.8em -0.8em 0.9em,#00FF00 0.7em 0.7em 0.8em;color:#00FF00"><span style="color:blue"> [[User:K.Venkataramana|కె.వెంకటరమణ]] ❋ [[User talk:K.Venkataramana|చర్చ]]</span></span> 09:54, 11 జూన్ 2026 (UTC) |- |75 |Template:Cambridge_History_of_Iran; Template:The Cambridge History of Iran |ఎన్వికీ |[[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 10:50, 11 జూన్ 2026 (UTC) |చేసాను |➤ <span style="white-space:nowrap;text-shadow:white 0em 0em 0.8em,#FF5800 -0.8em -0.8em 0.9em,#00FF00 0.7em 0.7em 0.8em;color:#00FF00"><span style="color:blue"> [[User:K.Venkataramana|కె.వెంకటరమణ]] ❋ [[User talk:K.Venkataramana|చర్చ]]</span></span> 14:22, 11 జూన్ 2026 (UTC) |- |76 |Template:2026 FIFA World Cup group tables |ఎన్వికీ |[[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 17:26, 11 జూన్ 2026 (UTC) |చేసాను |➤ <span style="white-space:nowrap;text-shadow:white 0em 0em 0.8em,#FF5800 -0.8em -0.8em 0.9em,#00FF00 0.7em 0.7em 0.8em;color:#00FF00"><span style="color:blue"> [[User:K.Venkataramana|కె.వెంకటరమణ]] ❋ [[User talk:K.Venkataramana|చర్చ]]</span></span> 14:30, 12 జూన్ 2026 (UTC) |- |77 |Template:Country data Easter Island |ఎన్వికీ |[[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 10:45, 15 జూన్ 2026 (UTC) |చేసాను |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] ([[వాడుకరి చర్చ:యర్రా రామారావు|చర్చ]]) 10:58, 15 జూన్ 2026 (UTC) |- |78 |Template:Good article |ఎన్వికీ |[[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 11:53, 16 జూన్ 2026 (UTC) |చేసాను |➤ <span style="white-space:nowrap;text-shadow:white 0em 0em 0.8em,#FF5800 -0.8em -0.8em 0.9em,#00FF00 0.7em 0.7em 0.8em;color:#00FF00"><span style="color:blue"> [[User:K.Venkataramana|కె.వెంకటరమణ]] ❋ [[User talk:K.Venkataramana|చర్చ]]</span></span> 13:09, 16 జూన్ 2026 (UTC) |- |79 | # Template:Lists of World Heritage Sites in Asia # Template:Tourism in India # Template:India topics |ఎన్వికీ |<span style="font-family:Papyrus; color:black">✥[[User:Srinivasrjy|Srinivasrjy]]✥^{[[User talk:Srinivasrjy|(📞talk)]]}</span> 04:01, 20 జూన్ 2026 (UTC) |చేసాను |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] ([[వాడుకరి చర్చ:యర్రా రామారావు|చర్చ]]) 06:08, 20 జూన్ 2026 (UTC) |- |80 |Template:Multiple image, Module:Multiple image |ఎన్వికీ | |చేసాను |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] ([[వాడుకరి చర్చ:యర్రా రామారావు|చర్చ]]) 12:55, 22 జూన్ 2026 (UTC) |- |81 |Module:Infobox_military_conflict |ఎన్వికీ |[[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 11:04, 6 జూలై 2026 (UTC) |చేసాను |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] ([[వాడుకరి చర్చ:యర్రా రామారావు|చర్చ]]) 11:25, 6 జూలై 2026 (UTC) |- |82 |Template:Infobox historical event; Template:Infobox event |ఎన్వికీ |[[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 01:07, 8 జూలై 2026 (UTC) |చేసాను |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] ([[వాడుకరి చర్చ:యర్రా రామారావు|చర్చ]]) 03:13, 8 జూలై 2026 (UTC) |- |83 |Template:Road marker IN NE |ఎన్వికీ |[[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 05:41, 9 జూలై 2026 (UTC) :దీనికి ఆంగ్ల మూస లింకు కలపగలరు [[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] ([[వాడుకరి చర్చ:యర్రా రామారావు|చర్చ]]) 06:45, 9 జూలై 2026 (UTC) |ఆ మూస ఆంగ్ల వికీపీడియాలో లేదు. మిగిలిన మూసలు, టెంప్లేట్లలో మార్పుల వలన ఆ దోషం సరిచేయవచ్చునేమో పరిశీలించాలి. |➤ <span style="white-space:nowrap;text-shadow:white 0em 0em 0.8em,#FF5800 -0.8em -0.8em 0.9em,#00FF00 0.7em 0.7em 0.8em;color:#00FF00"><span style="color:blue"> [[User:K.Venkataramana|కె.వెంకటరమణ]] ❋ [[User talk:K.Venkataramana|చర్చ]]</span></span> 06:43, 13 జూలై 2026 (UTC) |- |84 |Template:Authority control |ఎన్వికీ |[[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 05:37, 13 జూలై 2026 (UTC) |చేసాను |➤ <span style="white-space:nowrap;text-shadow:white 0em 0em 0.8em,#FF5800 -0.8em -0.8em 0.9em,#00FF00 0.7em 0.7em 0.8em;color:#00FF00"><span style="color:blue"> [[User:K.Venkataramana|కె.వెంకటరమణ]] ❋ [[User talk:K.Venkataramana|చర్చ]]</span></span> 06:43, 13 జూలై 2026 (UTC) |- |85 |Template:Accounting deductions |ఎన్వికీ |[[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 10:30, 20 జూలై 2026 (UTC) | | |- |86 | |ఎన్వికీ | | | |- |87 | |ఎన్వికీ | | | |- |88 | |ఎన్వికీ | | | |- |89 | |ఎన్వికీ | | | |- |90 | |ఎన్వికీ | | | |- |91 | |ఎన్వికీ | | | |- |92 | |ఎన్వికీ | | | |- |93 | |ఎన్వికీ | | | |- |94 | |ఎన్వికీ | | | |- |95 | |ఎన్వికీ | | | |- |96 | |ఎన్వికీ | | | |- |97 | |ఎన్వికీ | | | |- |98 | |ఎన్వికీ | | | |- |99 | |ఎన్వికీ | | | |- |100 | |ఎన్వికీ | | | |} ==పాత అభ్యర్థనలు == * [[వికీపీడియా:దిగుమతి అభ్యర్థనలు/2023|2023]] * [[వికీపీడియా:దిగుమతి అభ్యర్థనలు/2024|2024]] * [[వికీపీడియా:దిగుమతి అభ్యర్థనలు/2025|2025]] == దిగుమతి కొరకు == *[[ప్రత్యేక:దిగుమతి|దిగుమతి పేజీ లింకు]] lcz9fj8da20kf7zrpkut2zm15hje5mg 0 384896 4908639 4805162 2026-07-20T05:47:09Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 4908639 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = టోవినో థామస్ | image = Tovino Thomas At The ‘Maari 2’ Press Meet.jpg | image_size = | caption = | birth_date = {{Birth date and age|1989|01|21|df=y}}<ref>{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/movies/regional-cinema/story/tovino-thomas-turns-32-dulquer-salmaan-prithviraj-and-others-send-birthday-wishes-1761349-2021-01-21|title=Tovino Thomas turns 32. Dulquer Salmaan, Jaick John, Prithviraj and others send birthday wishes|date=21 January 2021|access-date=13 June 2021|website=India Today|archive-date=26 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210126014025/https://www.indiatoday.in/amp/movies/regional-cinema/story/tovino-thomas-turns-32-dulquer-salmaan-prithviraj-and-others-send-birthday-wishes-1761349-2021-01-21|url-status=live}}</ref> | birth_place = ఇరింజలకుడా, [[కేరళ]], భారతదేశం | alma_mater = తమిళనాడు కాలేజ్ ఆఫ్ ఇంజనీరింగ్ | occupation = {{hlist|నటుడు|నిర్మాత, గాయకుడు}} | years_active = 2012{{endash}}ప్రస్తుతం | spouse = {{marriage|లిదియా టోవినో|2014}} | children = 2 | website = {{URL|https://tovinothomas.com}} }}'''టోవినో థామస్''' (జననం 1989 జనవరి 21) భారతదేశానికి చెందిన [[మలయాళం|మలయాళ]] సినిమా నటుడు, నిర్మాత. ఆయన 2012లో విడుదలైన ''ప్రభువింటే మక్కల్'' సినిమాతో సినిమా రంగంలోకి అడుగుపెట్టి ABCD (2013), 7వ రోజు (2014), న్నూ నింటె మొయిదీన్ (2015) సినిమాల్లో నటనకుగాను మంచి గుర్తింపు తెచ్చుకున్నాడు.<ref>{{Cite web|last=Sidhardhan|first=Sanjith|title=I had to skip workouts to play a politician|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-06-28/news-and-interviews/40255294_1_abcd-martin-prakkat-dulquer|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130830003357/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-06-28/news-and-interviews/40255294_1_abcd-martin-prakkat-dulquer|archive-date=30 August 2013|access-date=5 July 2013|website=[[The Times of India]]}}</ref> టోవినో థామస్ కిలోమీటర్స్ అండ్ కిలోమీటర్స్ సినిమాకు సహ నిర్మాతగా వ్యవహరించి, 2021 జనవరి 21న ఆయన తన సొంత నిర్మాణ సంస్థ టోవినో థామస్ ప్రొడక్షన్స్‌ని ప్రారంభించి <nowiki>''కాలా''</nowiki> సినిమాను నిర్మించి అందులో ప్రతినాయకుడి పాత్రను పోషించాడు.<ref>{{Cite web|date=23 January 2021|title=Tovino Thomas launches his production house|url=https://www.thenewsminute.com/article/tovino-thomas-launches-his-production-house-142039}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/malayalam/movies/news/tovino-thomas-takes-to-social-media-to-announce-his-own-production-company/articleshow/80403133.cms|title=Tovino Thomas takes to social media to announce his own production company|work=The Times of India}}</ref> టోవినో థామస్ 2015లో విడుదలైన <nowiki>''ఎన్ను నింటే మొయిదీన్''</nowiki> సినిమాలో నటనకుగాను ఉత్తమ సహాయ నటుడిగా ఫిల్మ్‌ఫేర్ అవార్డును, 2017లో మాయానది సినిమాలో నటనకుగాను [[కేరళ ఫిల్మ్ క్రిటిక్స్ అసోసియేషన్ అవార్డ్స్|కేరళ ఫిల్మ్ క్రిటిక్స్ అసోసియేషన్ అవార్డు]]<nowiki/>ను, ఉత్తమ నటుడిగా ఫిల్మ్‌ఫేర్ క్రిటిక్స్ అవార్డును, 2022లో మిన్నల్ మురళి & కాలా సినిమాలకుగాను ఉత్తమ నటుడిగా సైమా అవార్డును గెలుచుకున్నాడు.<ref name="indiatoday.JananiK.SIIMA2022.2022.09.12">{{Cite news|url=https://www.indiatoday.in/movies/regional-cinema/story/siima-2022-tamil-and-malayalam-winners-list-doctor-and-minnal-murali-sweep-maximum-awards-1999165-2022-09-12|title=SIIMA 2022 Tamil and Malayalam Winners list: Doctor and Minnal Murali sweep maximum awards|last=K|first=Janani|date=12 September 2022|work=[[India Today]]|access-date=18 March 2023}}</ref><ref name="SIIMA2022.Winners">{{Cite web|title=Awards 2022 – SIIMA|url=https://siima.in/index.php/awards-2022/|access-date=18 March 2023|publisher=South Indian International Movie Awards|quote=BEST ACTOR IN A LEADING ROLE – Tovino Thomas (Minnal Murali, Kala)}}</ref> టోవినో థామస్ లుక్స్ & స్టైల్ కోసం 2018లో కొచ్చి టైమ్స్ ప్రచురించిన కేరళకు చెందిన అత్యంత ఆదరణ కలిగిన పురుషులలో మొదటి స్థానంలో నిలిచాడు.<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/malayalam/movies/news/kochi-times-most-desirable-men-of-2020/articleshow/83175935.cms|title=Kochi Times Most Desirable Men of 2020|work=[[The Times of India]]}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/malayalam/movies/news/kochi-times-25-most-desirable-men-of-2018/articleshow/68048374.cms|title=Kochi Times Most Desirable Men 2018|work=[[The Times of India]]|access-date=27 May 2019|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201031090323/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/malayalam/movies/news/kochi-times-25-most-desirable-men-of-2018/articleshow/68048374.cms|archive-date=31 October 2020}}</ref>   ==నటించిన సినిమాలు== {| class="wikitable" |సంవత్సరం |సినిమా పేరు |పాత్ర |గమనికలు | |- |2012 |ప్రభువింటే మక్కల్ |చే గువేరా సుధీంద్రన్ |తొలిచిత్రం | |- | rowspan="2" |2013 |ఎ బి సి డి |అఖిలేష్ వర్మ | | |- |ఆగస్టు క్లబ్ |మహేష్ | | |- | rowspan="2" |2014 |7త్ డే |Eby Ebineser | | |- |కూతరా |తరుణ్ | | |- | rowspan="4" |2015 |యు టూ బ్రూటస్ |టోవినో | | |- |ఓన్నం లోక మహాయుద్ధం |జాకబ్ | | |- |ఎన్ను నింటే మొయిదీన్ |పెరుంప్పరంబిల్ అప్పు | | |- |చార్లీ |జార్జి | | |- | rowspan="4" |2016 |మాన్ సూన్ మామిడి |సంజయ్ | | |- |2 పెంకుట్టికల్ |సంజు | | |- |స్టైల్ |ఎడ్గార్ / ఫ్లెట్రే కెల్లీ |[[ద్విపాత్రాభినయం]] | |- |గుప్పీ |ఇంజనీర్ తేజస్ వర్కీ | | |- | rowspan="5" |2017 |[[ఎజ్రా]] |షఫీర్ అహమ్మద్ | | |- |ఓరు మెక్సికన్ అపరత |పాల్, కొచనియన్ |[[ద్విపాత్రాభినయం]] | |- |గోధా |ఆంజనేయ దాస్ అకా దాసన్ | | |- |తరంగం |జి. పద్మనాభన్ పిళ్లై | | |- |మాయానది |మాథ్యూస్ అకా మథన్ | | |- | rowspan="8" |2018 |ఆమి |శ్రీకృష్ణుడు | | |- |నామ్ |అతనే |అతిధి పాత్ర | |- |అభియుడే కథ అనువింటెయుం |అభిమన్యు / అభి |[[తమిళ భాష|తమిళంలో అభియుమ్ అనువుమ్‌గా ఏకకాలంలో తీశారు]] | |- |మారడోనా |మారడోనా | | |- |తీవండి |బినీష్ దామోదరన్ | | |- |ఓరు కుప్రసిద పయ్యన్ |అజయన్ | | |- |ఎంత ఉమ్మంటే పెరు |హమీద్, అతని సవతి సోదరుడు |[[ద్విపాత్రాభినయం]] | |- |మారి 2 |గంగాధర్ బీజా అకా థానటోస్ |తమిళ సినిమా | |- | rowspan="7" |2019 |లూసిఫర్ |జతిన్ రాందాస్ | | |- |ఉయారే |విశాల్ రాజశేఖరన్ | | |- |వైరస్ |పాల్ కె అబ్రహం | | |- |అండ్ ది ఆస్కార్ గోస్ టు... |ఇస్సాక్ ఎబ్రహం | | |- |లూకా |లూకా | | |- |కల్కి |కె / కల్కి | | |- |ఎడక్కాడ్ బెటాలియన్ 06 |షఫీక్ మహ్మద్ | | |- | rowspan="2" |2020 |ఫోరెన్సిక్ |శామ్యూల్ జాన్ కట్టూక్కరన్ | | |- |కిలోమీటర్లు & కిలోమీటర్లు |జోస్మాన్ |[[నెట్‌ఫ్లిక్స్|నెట్‌ఫ్లిక్స్ సినిమా]] | |- | rowspan="4" |2021 |కళా |షాజీ | | |- |కానెక్కనే |అలాన్ |SonyLIV చిత్రం | |- |[[కురుప్]] |చార్లీ |అతిధి పాత్ర | |- |మిన్నల్ మురళి |జైసన్ వర్గీస్ "మిన్నల్ మురళి" / మార్టిన్ రంగకళ |ద్విపాత్రాభినయం; నెట్‌ఫ్లిక్స్ ఫిల్మ్ | |- | rowspan="5" |2022 |నారదన్ |చంద్రప్రకాష్ | | |- |డియర్ ఫ్రెండ్ |వినోద్ | | |- |వాషి |ఎబిన్ మాథ్యూ | | |- |తల్లుమాల |మనవలన్ వాజిమ్ "వాజీ" | | |- |వజక్కు |సిద్ధార్థన్ | | |- | rowspan="3" |2023 |నీలవెలిచం |వైకోమ్ ఎం. బషీర్ | | |- |[[2018 (2023 సినిమా)|2018]] |అనూప్ | | |- |అజయన్ "మణియన్" / కుంజి కేలు |చిత్రీకరణ | | |- | rowspan="3" |2024 |''అన్వేషిప్పిన్ కండెతుమ్'' |ఎస్‌ఐ ఆనంద్ నారాయణన్ పిళ్లై | | |- |''నడికర్'' |డేవిడ్ పడిక్కల్ | | |- |''[[ఎఆర్‌ఎం]]'' |అజయన్ / మణియన్ / కుంజికెలు |50వ చిత్రం | |- | rowspan="3" |2025 |''[[ఐడెంటిటీ]]'' |హరన్ శంకర్ | | |- |''L2: ఎంపురాన్'' <abbr>†</abbr> |జతిన్ రాందాస్ |పోస్ట్ ప్రొడక్షన్ | |- |''టాక్సిక్: ఎ ఫెయిరీ టేల్ ఫర్ గ్రోన్-అప్స్'' <abbr>†</abbr> |TBA |కన్నడ సినిమా | |} ==గాయకుడిగా== {| class="wikitable sortable" ! scope="col" |సంవత్సరం ! scope="col" |సినిమా ! scope="col" |పాట ! scope="col" class="unsortable" |గమనికలు |- |2022 |''తల్లుమాల'' |"తుపతు" |[[శక్తిశ్రీ గోపాలన్]] విష్ణు విజయ్‌లతో కలిసి పాడారు |} ==నిర్మాతగా== {| class="wikitable" |సంవత్సరం |సినిమా |దర్శకుడు |గమనికలు |- |2020 |కిలోమీటర్లు & కిలోమీటర్లు |జియో బేబీ |రామ్‌షి అహమ్మద్, ఆంటో జోసెఫ్, సిను సిద్ధార్థ్‌లతో కలిసి సంయుక్తంగా నిర్మించారు |- |2021 |కళా |రోహిత్ VS |సిజు మాథ్యూ, నావిస్ జేవియర్, రోహిత్ V. S,, అఖిల్ జార్జ్‌లతో కలిసి నిర్మించారు |- |2022 |వజక్కు | | |- | |దృశ్య జలకంగల్ | | |} ==అవార్డులు & నామినేషన్స్== {| class="wikitable" | |అవార్డు |వర్గం |పని | |ఫలితం |- |2015 |ఆసియావిజన్ అవార్డులు |ఉత్తమ సహాయ నటుడు | rowspan="6" |ఎన్ను నింటే మొయిదీన్ |గెలుపు |<ref>{{Cite web|date=18 November 2015|title=Asiavision movie awards 2015: 'Ennu Ninte Moideen', 'Pathemari, 'Premam' win maximum awards [Complete list of winners]|url=https://www.ibtimes.co.in/asiavision-movie-awards-2015-ennu-ninte-moideen-pathemari-premam-win-maximum-awards-655399|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201030025304/https://www.ibtimes.co.in/asiavision-movie-awards-2015-ennu-ninte-moideen-pathemari-premam-win-maximum-awards-655399|archive-date=30 October 2020|access-date=6 May 2021|website=International Business Times}}</ref> |- | rowspan="6" |2016 |ఏషియానెట్ ఫిల్మ్ అవార్డ్స్ |ఉత్తమ సహాయ నటుడు |నామినేటెడ్ | |- |CPC సినీ అవార్డులు |ఉత్తమ క్యారెక్టర్ యాక్టర్ |గెలుపు |^{<ref>{{Cite web|date=11 March 2016|title=സിനിമാ പാരഡീസോ ക്ലബ്ബിന്റെ പുരസ്‌കാരം പ്രഖ്യാപിച്ചു; മികച്ച ചിത്രം പ്രേമം|trans-title=Cinema Paradiso Club Awards Announced; Best Picture 'Premam'|url=https://malayalam.filmibeat.com/news/cinema-paradiso-club-announced-film-award-2015-027501.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210506150933/https://malayalam.filmibeat.com/news/cinema-paradiso-club-announced-film-award-2015-027501.html|archive-date=6 May 2021|access-date=6 May 2021|website=Filmibeat|language=ml}}</ref>} |- |ఫిలింఫేర్ అవార్డ్స్ సౌత్ |ఉత్తమ సహాయ నటుడు - మలయాళం |గెలుపు |^{<ref>{{Cite web|date=18 June 2016|title=Winners of the 63rd Britannia Filmfare Awards (South)|url=https://www.filmfare.com/news/winners-of-the-63rd-britannia-filmfare-awards-south-13996.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160702102328/http://www.filmfare.com/news/winners-of-the-63rd-britannia-filmfare-awards-south-13996.html|archive-date=2 July 2016|access-date=6 May 2021|website=Filmfare}}</ref>} |- |IIFA ఉత్సవం |ఉత్తమ సహాయ నటుడు - మలయాళం |నామినేటెడ్ | |- |సౌత్ ఇండియన్ ఇంటర్నేషనల్ మూవీ అవార్డ్స్ |ఉత్తమ సహాయ నటుడు - మలయాళం |నామినేటెడ్ | |- |ఆసియావిజన్ అవార్డులు |సంవత్సరపు అత్యుత్తమ ప్రదర్శన | rowspan="4" |గుప్పీ |గెలుపు | |- | rowspan="5" |2017 |ఏషియానెట్ ఫిల్మ్ అవార్డ్స్ |ఉత్తమ సహాయ నటుడు |నామినేటెడ్ | |- |ఫిలింఫేర్ అవార్డ్స్ సౌత్ |ఉత్తమ సహాయ నటుడు - మలయాళం |నామినేటెడ్ | |- |సౌత్ ఇండియన్ ఇంటర్నేషనల్ మూవీ అవార్డ్స్ |ఉత్తమ సహాయ నటుడు - మలయాళం |నామినేటెడ్ | |- |ఆసియానెట్ కామెడీ అవార్డులు |యూత్ ఐకాన్ |గోధా,ఓరు మెక్సికన్ అపరత |గెలుపు | |- |ఆసియావిజన్ అవార్డులు |మ్యాన్ ఆఫ్ ది ఇయర్ (మలయాళం) |గోధా,ఓరు మెక్సికన్ అపరత |గెలుపు | |- | rowspan="7" |2018 |ఏషియానెట్ ఫిల్మ్ అవార్డ్స్ |పెర్ఫార్మర్ ఆఫ్ ది ఇయర్ |వివిధ సినిమాలు |గెలుపు | |- | rowspan="2" |ఫిలింఫేర్ అవార్డ్స్ సౌత్ |ఉత్తమ నటుడు - మలయాళం | rowspan="6" |మాయనది |నామినేటెడ్ | |- |ఉత్తమ నటుడిగా క్రిటిక్స్ అవార్డ్ – మలయాళం |గెలుపు | |- |ఫ్లవర్స్ ఇండియన్ ఫిల్మ్ అవార్డ్స్ |స్టార్ ఆఫ్ ది ఇయర్ |గెలుపు | |- |కేరళ ఫిల్మ్ క్రిటిక్స్ అసోసియేషన్ అవార్డులు |రెండవ ఉత్తమ నటుడు |గెలుపు | |- |సౌత్ ఇండియన్ ఇంటర్నేషనల్ మూవీ అవార్డ్స్ |[[సౌత్ ఇండియన్ ఇంటర్నేషనల్ మూవీ అవార్డులు|ఉత్తమ నటుడు - మలయాళం]] |గెలుపు | |- |వనిత ఫిల్మ్ అవార్డ్స్ |మోస్ట్ రొమాంటిక్ హీరో |గెలుపు | |- | rowspan="6" |2019 | rowspan="2" |ఏషియానెట్ ఫిల్మ్ అవార్డ్స్ |పెర్ఫార్మర్ ఆఫ్ ది ఇయర్ | rowspan="2" |వివిధ సినిమాలు |గెలుపు | rowspan="2" | |- |అత్యంత ప్రజాదరణ పొందిన నటుడు |గెలుపు |- |ఆసియావిజన్ అవార్డులు |ఉత్తమ నటుడు - మలయాళం |మాయనది,మారడోనా, తీవండి,ఓరు కుప్రసిద పయ్యన్ |గెలుపు | |- |ఫిలింఫేర్ అవార్డ్స్ సౌత్ |ఉత్తమ నటుడు - మలయాళం | rowspan="3" |వివిధ సినిమాలు |నామినేటెడ్ | |- |మజావిల్ ఎంటర్‌టైన్‌మెంట్ అవార్డులు |ఉత్తమ నటుడు |గెలుపు | |- |సౌత్ ఇండియన్ ఇంటర్నేషనల్ మూవీ అవార్డ్స్ | rowspan="2" |[[సౌత్ ఇండియన్ ఇంటర్నేషనల్ మూవీ అవార్డులు|ఉత్తమ నటుడు - మలయాళం]] |గెలుపు |<ref>{{Cite web|date=17 August 2019|title=SIIMA 2019 winners full list: Dhanush, Trisha, Prithviraj win big|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/regional/siima-awards-2019-winners-rangasthalam-kgf-yash-keerthy-suresh-tamil-telugu-malayalam-kannada-5909506/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190817071054/https://indianexpress.com/article/entertainment/regional/siima-awards-2019-winners-rangasthalam-kgf-yash-keerthy-suresh-tamil-telugu-malayalam-kannada-5909506/|archive-date=17 August 2019|access-date=7 May 2021|website=The Indian Express}}</ref> |- |2022 |సౌత్ ఇండియన్ ఇంటర్నేషనల్ మూవీ అవార్డ్స్ |మిన్నల్ మురళి |గెలుపు |<ref name="indiatoday.JananiK.SIIMA2022.2022.09.122">{{Cite news|url=https://www.indiatoday.in/movies/regional-cinema/story/siima-2022-tamil-and-malayalam-winners-list-doctor-and-minnal-murali-sweep-maximum-awards-1999165-2022-09-12|title=SIIMA 2022 Tamil and Malayalam Winners list: Doctor and Minnal Murali sweep maximum awards|last1=K|first1=Janani|date=12 September 2022|work=[[India Today]]|access-date=18 March 2023}}</ref><ref name="SIIMA2022.Winners2">{{Cite web|title=Awards 2022 – SIIMA|url=https://siima.in/index.php/awards-2022/|access-date=18 March 2023|publisher=South Indian International Movie Awards|quote=BEST ACTOR IN A LEADING ROLE – Tovino Thomas (Minnal Murali, Kala)}}</ref> |} ==మూలాలు== {{మూలాలజాబితా}} [[వర్గం:మలయాళ సినిమా నటులు]] bsq2iwhct3o1g9prawx290jei5vkwt0 0 385879 4908541 4812793 2026-07-20T00:58:55Z InternetArchiveBot 88395 1 మూలము(ల)ను భద్రపరచటానికి ప్రయత్నించగా, 0 పనిచేయనివిగా గుర్తించాను.) #IABot (v2.0.9.5 4908541 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricketer|name=అజింక్య రహానే|image=Ajinkya Rahane 2016 (cropped).jpg|caption=2016 లో రహానే|full_name=అజింక్య మధుకర్ రహానే|birth_date={{Birth date and age|1988|06|06|df=yes}}|birth_place=అష్వి కె.డి., [[మహారాష్ట్ర]]|nickname=|height=168 cm|batting=కుడిచేతి వాటం|bowling= కుడిచేతి [[ఆఫ్ స్పిన్]]|role=[[Batting order (cricket)#Top order|Top-order బ్యాటరు]]|international=true|internationalspan=2011-Present|country=ఇండియా|testdebutdate=మార్చి 22|testdebutyear=2013|testdebutagainst=ఆస్ట్రేలియా|testcap=278|lasttestdate=జూన్ 07|lasttestyear=2023|lasttestagainst=ఆస్ట్రేలియా|odidebutdate=సెప్టెంబరు 3|odidebutyear=2011|odidebutagainst=ఇంగ్లాండ్|odicap=191|lastodidate=ఫిబ్రవరి 16|lastodiyear=2018|lastodiagainst=దక్షిణాఫ్రికా|odishirt=27 (formerly 37)|T20Idebutdate=ఆగస్టు 31|T20Idebutyear=2011|T20Idebutagainst=ఇంగ్లాండ్|T20Icap=39|lastT20Idate=ఆగస్టు 28|lastT20Iyear=2016|lastT20Iagainst=వెస్టిండీస్|T20Ishirt=27 (formerly 17, 37)|club1=[[ముంబై క్రికెట్ జట్టు|ముంబై]]|year1={{nowrap|2007–present}}|club2=[[ముంబై ఇండియన్స్]]|year2=2008–2010|club3=[[రాజస్థాన్ రాయల్స్ ]]|year3=2011–2015|club4=[[రైజింగ్ పూణే సూపర్‌జైంట్]]|year4=2016–2017|club5=[[రాజస్థాన్ రాయల్స్ ]]|year5=2018–2019|club6=[[హాంప్‌షైర్ కౌంటీ క్రికెట్ క్లబ్|హాంప్‌షైర్]]|year6=2019|club7=[[ఢిల్లీ క్యాపిటల్స్]]|year7=2020–2021|club8=[[కోల్‌కతా నైట్‌రైడర్స్]]|year8=2022|clubnumber8=|club9=[[చెన్నై సూపర్ కింగ్స్]]|year9=2023|columns=4|column1=[[టెస్ట్ క్రికెట్|టెస్టులు]]|column2=[[వన్ డే ఇంటర్నేషనల్|వన్‌డేలు]]|column3=[[ఫస్ట్ క్లాస్ క్రికెట్|ఫక్లా]]|column4=[[లిస్ట్ ఎ క్రికెట్|లిఎ]]|matches1=83|matches2=90|matches3=178|matches4=174|runs1=5,066|runs2=2,962|runs3=13,000|runs4=6,317|bat avg1=38.96|bat avg2=35.26|bat avg3=47.27|bat avg4=40.23|100s/50s1=12/26|100s/50s2=3/24|100s/50s3=39/55|100s/50s4=10/44|top score1=188|top score2=111|top score3=265[[not out|*]]|top score4=187|deliveries1=–|deliveries2=–|deliveries3=108|deliveries4=42|wickets1=–|wickets2=–|wickets3=0|wickets4=3|bowl avg1=–|bowl avg2=–|bowl avg3=–|bowl avg4=14.33|fivefor1=–|fivefor2=–|fivefor3=–|fivefor4=0|tenfor1=–|tenfor2=–|tenfor3=–|tenfor4=0|best bowling1=–|best bowling2=–|best bowling3=–|best bowling4=2/36|catches/stumpings1=100/-|catches/stumpings2=48/–|catches/stumpings3=187/–|catches/stumpings4=83/–|source=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/277916.html ESPNcricinfo|date=11 June 2023}} '''అజింక్య మధుకర్ రహానే''' (జననం 1988 జూన్ 6) భారతీయ అంతర్జాతీయ [[క్రికెట్|క్రికెటరు]], మాజీ కెప్టెన్, టెస్టు ఫార్మాట్‌లో భారత జట్టుకు ప్రస్తుత వైస్-కెప్టెన్. అతను బ్యాట్స్‌మన్‌గా అన్ని ఫార్మాట్‌లలో [[భారత జాతీయ క్రికెట్ జట్టు|భారత క్రికెట్ జట్టుకు]] ఆడాడు. ప్రస్తుతం రంజీ ట్రోఫీలో [[ముంబై క్రికెట్ జట్టు|ముంబైకి]] కెప్టెన్‌గా ఉన్నాడు. ఐపీఎల్‌లో [[చెన్నై సూపర్ కింగ్స్]] (సీఎస్‌కే) తరఫున కూడా ఆడుతున్నాడు. రహానే ప్రధానంగా [[టెస్ట్ క్రికెట్|టెస్టు ఫార్మాట్‌లో]] మిడిల్-ఆర్డర్ బ్యాట్స్‌మన్‌గా, తెల్ల బంతి ఆటల్లో టాప్-ఆర్డర్ బ్యాట్స్‌మన్‌గా ఆడతాడు. అతని కెప్టెన్సీ కింద అడిన ఒకే ఒక్క మ్యాచ్‌లో భారత్ ఓడిపోయింది. రహానే 2007–08 రంజీ ట్రోఫీ సీజన్‌లో [[ముంబై క్రికెట్ జట్టు|ముంబై]] తరపున ఫస్టు క్లాస్ రంగప్రవేశం చేశాడు. అతను 2011 ఆగస్టులో మాంచెస్టర్‌లో [[ఇంగ్లాండ్ క్రికెట్ జట్టు|ఇంగ్లాండ్‌తో]] జరిగిన T20I లలో అంతర్జాతీయ రంగప్రవేశం చేసాడు.<ref name="espncricinfo.com">[http://www.espncricinfo.com/sri-lanka-v-india-2012/content/player/277916.html Ajinkya Rahane | India Cricket | Cricket Players and Officials]. ESPN Cricinfo. Retrieved on 2013-12-23.</ref> <ref>{{Cite web|date=9 June 2013|title=Professional companies should manage cricketers|url=http://cricket.yahoo.com/news/professional-companies-should-manage-cricketers-041823900.html|website=Yahoo Cricket India|access-date=15 సెప్టెంబర్ 2023|archive-date=2 మార్చి 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140302003330/http://cricket.yahoo.com/news/professional-companies-should-manage-cricketers-041823900.html|url-status=dead}}</ref> 2013 మార్చిలో [[బోర్డర్ గవాస్కర్ ట్రోఫి|బోర్డర్-గవాస్కర్ ట్రోఫీలో]] రహానే టెస్టుల్లో అడుగుపెట్టాడు.[[న్యూజీలాండ్ క్రికెట్ జట్టు|న్యూజిలాండ్‌పై]] వెల్లింగ్‌టన్‌లోని బేసిన్ రిజర్వ్‌లో అతని మొదటి టెస్టు సెంచరీ సాధించాడు. <ref>{{Cite web|title=Ajinkya Rahane profile and biography, stats, records, averages, photos and videos|url=https://www.espncricinfo.com/player/ajinkya-rahane-277916|website=ESPNcricinfo}}</ref> అతని కెప్టెన్సీలో, ఆస్ట్రేలియాలో 2020-21 బోర్డర్-గవాస్కర్ ట్రోఫీని భారత్ గెలుచుకుంది. <ref>{{Cite web|title=Ajinkya Rahane's captaincy masterclass puts the heat on Virat Kohli as England loom &#124; Cricket News - Times of India|url=https://timesofindia.indiatimes.com/sports/cricket/england-in-india/ajinkya-rahanes-captaincy-masterclass-puts-the-heat-on-virat-kohli-as-england-loom/articleshow/80362534.cms|website=The Times of India}}</ref> 2021 మే నాటికి రహానే ఐసిసి టెస్టు బ్యాటింగ్ ర్యాంకింగ్స్‌లో 612 పాయింట్లతో 27వ స్థానంలో ఉన్నాడు. <ref>{{Cite web|title=Live Cricket Scores & News International Cricket Council|url=https://www.icc-cricket.com/rankings/mens/player-rankings/test/batting|website=www.icc-cricket.com|access-date=2023-09-15|archive-date=2023-09-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20230922011851/https://www.icc-cricket.com/rankings/mens/player-rankings/test/batting|url-status=dead}}</ref> అతనికి 2022 మార్చిలో BCCI గ్రేడ్ B కాంట్రాక్టును అందజేసింది. రహానే విదేశాల్లో ఆడే మ్యాచ్‌ల్లో భారత అత్యుత్తమ ఆటగాళ్ళలో ఒకడు. విదేశాల్లో అతను, 40కి పైగా సగటుతో 3000 పరుగులు చేశాడు. == జీవితం తొలినాళ్ళు == రహానే 1988 జూన్ 6న అహ్మద్ [[అహ్మద్‌నగర్ జిల్లా|నగర్]] జిల్లా సంగమ్నేర్ తాలూకాలోని అశ్వి కెడిలో మధుకర్ బాబూరావు రహానే, సుజాతా రహానే దంపతులకు జన్మించాడు. <ref name="cricbuzz">{{Cite web|title=A childhood dream finally realised|url=http://www.cricbuzz.com/cricket-news/54846/a-childhood-dream-finally-realised|access-date=25 July 2014|publisher=Cricibuzz}}</ref> <ref>{{Cite web|date=2017-06-05|title=Indian Cricket Team Players Caste and Religion List (A to Z)|url=https://tamilfunda.com/indian-cricket-players-caste-religion-list/|access-date=2021-02-14|website=TᗩᗰIᒪᖴᑌᑎᗪᗩ|language=en-US}}</ref> <ref name="dombivali">{{Cite news|url=https://www.lokmat.com/manthan/ajinkya-dombivalikar-rahane-a296/|title='अजिंक्य डोंबिवलीकर' होऊन रहाणे!|last=Pradhan|first=Sandip|date=3 January 2021|work=[[Lokmat]]|access-date=7 January 2021|language=mr-IN}}</ref> అతనికి ఒక తమ్ముడు సోదరి ఉన్నారు. <ref name="toi">{{Cite web|title=I want a Lamborghini and an Aston Martin: Ajinkya Rahane|url=http://timesofindia.indiatimes.com/interviews/I-want-a-Lamborghini-and-an-Aston-Martin-Ajinkya-Rahane/articleshow/18397618.cms|access-date=25 July 2014|website=The Times of India}}</ref> ఏడేళ్ల వయసులో, మధుకర్ రహానే డోంబివ్లీలోని మ్యాటింగ్ వికెట్‌ ఉన్న ఒక చిన్న కోచింగ్ క్యాంప్‌కు రహానేని తీసుకువెళ్లాడు. <ref name="cricbuzz" /> <ref>{{Cite web|date=23 August 2011|title=My struggle begins now: Ajinkya Rahane|url=http://www.dnaindia.com/sport/report-my-struggle-begins-now-ajinkya-rahane-1578701|access-date=25 July 2014|publisher=DNA India}}</ref> వారు సరైన కోచింగ్‌ను పొందలేకపోయారు. <ref name="cricbuzz" /> 17 సంవత్సరాల వయస్సు నుండి, అతను మాజీ భారత బ్యాట్స్‌మెన్ [[ప్రవీణ్ ఆమ్రే]] వద్ద కోచింగ్ తీసుకున్నాడు. <ref>{{Cite web|title=Ajinkya Rahane's debut ton extremely important for his career: Pravin Amre|url=http://sports.ndtv.com/cricket/news/220975-ajinkya-rahanes-debut-ton-extremely-important-for-his-career-pravin-amre|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140729143827/http://sports.ndtv.com/cricket/news/220975-ajinkya-rahanes-debut-ton-extremely-important-for-his-career-pravin-amre|archive-date=29 July 2014|access-date=25 July 2014|publisher=NDTV}}</ref> రహానే తన సెకండరీ స్కూల్ సర్టిఫికేట్‌ను డోంబివిలిలోని SV జోషి హై స్కూల్ నుండి క్లియర్ చేశాడు. <ref name="dombivali" /> రహానే తన చిన్ననాటి స్నేహితురాలు రాధిక ధోపావ్కర్‌ను 2014 సెప్టెంబరు 26న వివాహం చేసుకున్నాడు <ref>{{Cite web|date=26 September 2014|title=Indian cricketer Ajinkya Rahane ties the knot|url=https://www.crictracker.com/indian-cricketer-ajinkya-rahane-bowled-over-gets-married-to-radhika/|access-date=26 September 2014|website=crictracker}}</ref> ఈ జంటకు ఒక అమ్మాయి, ఒక అబ్బాయి.<ref>{{Cite web|title=Ajinkya Rahane becomes father, wife Radhika gives birth to a baby girl|url=https://www.indiatoday.in/sports/cricket/story/ajinkya-rahane-becomes-father-baby-girl-wife-radhika-india-vs-south-africa-vizag-test-1606443-2019-10-05|access-date=5 October 2019|website=indiatoday}}</ref> == దేశీయ కెరీర్ == 2007 ప్రారంభంలో భారత్ U-19 న్యూజిలాండ్‌లో పర్యటించినప్పుడు రహానే రెండు సెంచరీలతో మంచి ప్రదర్శన చేశాడు. <ref>{{Cite web|title=Rahane and Srivastava help India clinch series|url=https://www.espncricinfo.com/series/india-under-19s-tour-of-new-zealand-2006-07-277221/new-zealand-under-19s-vs-india-under-19s-3rd-youth-odi-277229/match-report|access-date=12 February 2007|website=espncricinfo}}</ref> పాకిస్థాన్‌లో జరిగే మహ్మద్ నిస్సార్ ట్రోఫీకి ఎంపికయ్యాడు. <ref>{{Cite web|title=Karachi Urban, Mumbai to contest Nissar Trophy|url=https://www.espncricinfo.com/story/karachi-urban-mumbai-to-contest-nissar-trophy-307349|access-date=28 March 2018|website=espncricinfo}}</ref> === ఫస్ట్ క్లాస్ కెరీర్ === 2007 సెప్టెంబరులో మొహమ్మద్ నిస్సార్ ట్రోఫీలో ముంబై తరపున కరాచీ అర్బన్‌తో జరిగిన మ్యాచ్‌లో రహానే తన 19వ ఏట తొలి ఫస్ట్-క్లాస్ మ్యాచ్‌ ఆడాడు. కరాచీలో చాలా మంది ఫస్ట్-ఛాయిస్ ముంబై ఆటగాళ్లు వివిధ కారణాల వల్ల అందుబాటులో లేరు. సాహిల్ కుక్రేజాతో కలిసి ఇన్నింగ్స్ ప్రారంభించి, అతను తొలి మ్యాచ్‌లో 143 (207) చేసాడు. కుక్రేజా 110 పరుగులతో మొత్తం ఇద్దరూ కలిసి 247 పరుగులు చేశారు.<ref>{{Cite web|title=Mohammed Nissar Trophy:Karachi Urban v Mumbai at Darwin, 8–11 September 2007|url=http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/309556.html|access-date=2012-06-09|publisher=[[Cricinfo]]}}</ref> రెస్ట్ ఆఫ్ ఇండియాతో జరిగిన ఇరానీ ట్రోఫీ మ్యాచ్‌కు రహానే ఎంపికయ్యాడు . <ref>{{Cite web|title=Irani trophy 2007/08: Mumbai v Rest of India; Full scorecard|url=https://www.espncricinfo.com/series/irani-trophy-2007-08-306280/mumbai-vs-rest-of-india-306380/full-scorecard|website=espncricinfo}}</ref> 2007–08 [[దులీప్ ట్రోఫి|దులీప్ ట్రోఫీలో]] [[వెస్ట్ జోన్ క్రికెట్ జట్టు|వెస్ట్ జోన్]] తరఫున ఇంగ్లండ్ లయన్స్‌పై రహానే 172 పరుగులు చేశాడు. <ref>{{Cite web|title=Duleep Trophy 2007/08: England Lions v West zone- Full scorecard|url=https://www.espncricinfo.com/series/duleep-trophy-2007-08-306278/england-lions-vs-west-zone-group-b-306400/full-scorecard|website=espncricinfo}}</ref> రహానే, తన రెండవ రంజీ సీజన్ (2008–09)లో 1089 పరుగులతో, <ref>{{Cite web|title=Ranji super league 2008: Most runs|url=https://stats.espncricinfo.com/ranjisuperleague2008/engine/records/batting/most_runs_career.html?id=4478;type=tournament|website=espncricinfo}}</ref> ముంబై యొక్క 38వ టైటిల్ విజయంలో కీలక పాత్ర పోషించాడు. <ref>{{Cite web|title=Ranji trophy super league 2008/09 final : Mumbai vs Uttar Pradesh, Full scorecard|url=https://www.espncricinfo.com/series/ranji-trophy-super-league-2008-09-361120/mumbai-vs-uttar-pradesh-final-368289/full-scorecard|website=espncricinfo}}</ref> 2009-10 సీజన్‌లో ఉప్పల్‌లోని రాజీవ్ గాంధీ ఇంటర్నేషనల్ స్టేడియంలో హైదరాబాద్‌తో జరిగిన మ్యాచ్‌లో, అతను 265 నాటౌట్ (ముంబైకి నం. 3 వద్ద బ్యాటింగ్) చేసాడు. <ref>{{Cite web|title=Group A: Hyderabad (India) v Mumbai at Hyderabad (Deccan), Dec 1-4, 2009 - Cricket Scorecard - ESPN Cricinfo|url=http://www.espncricinfo.com/indiandomestic2009/engine/match/412764.html|website=Cricinfo}}</ref> రహానే మూడు వేర్వేరు సీజన్లలో 1000 పరుగులను దాటాడు. రాజస్థాన్‌తో జరిగిన 2011 ఇరానీ ట్రోఫీ మ్యాచ్‌లో 152 పరుగులు చేయడం అతనికి భారత టెస్ట్ జట్టుకు ఎంపిక కావడానికి సహాయపడింది. <ref>{{Cite web|title=Irani trophy 2011/12: Rajasthan vs Rest of India, Full scorecard|url=https://www.espncricinfo.com/series/irani-cup-2011-12-522930/rajasthan-vs-rest-of-india-523025/full-scorecard|website=espncricinfo}}</ref> ఏప్రిల్ 2019లో, రహానే సీజన్‌లో రెండు నెలల పాటు హాంప్‌షైర్‌లో వారి విదేశీ ఆటగాడిగా చేరాడు. <ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/sport/cricket/48054322|title=Ajinkya Rahane: India batsman to join Hampshire as overseas player|date=2019-04-25|access-date=2019-07-08|language=en-GB}}</ref> ఆస్ట్రేలియాలో జరిగిన ఎమర్జింగ్ ప్లేయర్స్ టోర్నమెంట్‌లో రెండు వెంటవెంటనే చేసిన సెంచరీలు (201) ఇంగ్లండ్ పర్యటన కోసం భారత పరిమిత ఓవర్ల జట్టులో స్థానం సంపాదించడంలో రహానేకి సహాయపడ్డాయి. అతను ఓపెనర్ [[వీరేంద్ర సెహ్వాగ్]] స్థానంలో ఇంగ్లండ్‌తో చెస్టర్-లీ-స్ట్రీట్‌లో రంగప్రవేశం చేశాడు. రహానే 90.90 స్ట్రైక్ రేట్‌తో 40 పరుగులు చేసినప్పటికీ, 2011 వేసవిలో ఇంగ్లండ్‌పై తమ మొదటి విజయంపై భారత్ ఆశలు చెస్టర్-లీ-స్ట్రీట్‌లో వాష్‌అవుట్‌తో విఫలమయ్యాయి. <ref name="wisdenindia.com">{{Cite web|title=Ajinkya Rahane - India - Cricket Stats and Records - Wisden India|url=http://www.wisdenindia.com/player/India/Ajinkya-Rahane/3393.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140405213828/http://www.wisdenindia.com/player/India/Ajinkya-Rahane/3393.html|archive-date=5 April 2014|access-date=3 April 2014|website=wisdenindia.com}}</ref> == అంతర్జాతీయ కెరీర్ == === టెస్టు కెరీర్ === 2011 నవంబరులో [[వెస్టిండీస్ క్రికెట్ జట్టు|వెస్టిండీస్‌తో]] ఆడేందుకు రహానే [[టెస్ట్ క్రికెట్|టెస్టు]] జట్టులోకి ఎంపికయ్యాడు. రహానేను 16 నెలల పాటు జట్టులో ఉన్నాడు. అతని ఎదురుగా ఏడుగురు ఆటగాళ్లు రంగప్రవేశం చేయడం చూశాడు. <ref name="sports.ndtv.com">{{Cite web|title="Long wait for Mumbai and Ajinkya Rahane finally ends". NDTV 22 March 2013 [|url=http://sports.ndtv.com/india-vs-australia-2013/news/205250-long-wait-for-mumbai-and-ajinkya-rahane-finally-ends|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140715064853/http://sports.ndtv.com/india-vs-australia-2013/news/205250-long-wait-for-mumbai-and-ajinkya-rahane-finally-ends|archive-date=15 July 2014}}</ref> పరిమిత ఓవర్ల క్రికెట్‌లో (వన్‌డే, T20I) అతని ఆటతీరు తగిన స్థాయిని అందుకోలేకపోయింది, అతను వన్‌డే, T20I క్రికెట్‌లో సగటు 25 మాత్రమే. పాకిస్తాన్, ఇంగ్లాండ్‌లతో జరిగిన సిరీస్‌లలో (2013 జనవరిలో) ఫామ్ కోసం కష్టపడ్డాడు. ) <ref>{{Cite web|title=Cricket Australia Player Profile – Ajinkya Rahane|url=http://www.cricket.com.au/teams/india-mens/the-squad/ajinkya-rahane|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140714125722/http://www.cricket.com.au/teams/india-mens/the-squad/ajinkya-rahane|archive-date=14 July 2014|access-date=1 July 2014}}</ref> ఢిల్లీలోని ఫిరోజ్ షా కోట్లా స్టేడియంలో బోర్డర్-గవాస్కర్ ట్రోఫీలో ఆస్ట్రేలియాపై 2013 మార్చి 22న రహానే టెస్టుల్లో అడుగు పెట్టాడు. ‘కేవలం అదృష్టం’ కొద్దీ రహానేకు ఈ అవకాశం దక్కిందని మీడియా పేర్కొంది. మొహాలీలో జరిగిన మూడో టెస్ట్‌లో, రంగప్రవేశంలోనే 187 పరుగులు చేసి తన కెరీర్‌ను అబ్బురపరిచిన శిఖర్ ధావన్ జట్టు లోకి ఎంపిక కావాల్సింది. అతని ఎడమ చేతి పిడికిలికి గాయం అవడంతో అతని స్థానంలో ఎంపికైన [[గౌతమ్ గంభీర్|గౌతమ్ గంభీర్ జాండిస్]] కారణంగా [[పచ్చకామెర్లు|జట్టుకు]] దూరమయ్యాడు. ఆ విధంగా రహానే, తన ఇండియా టెస్టు క్యాప్‌ను అందుకున్నాడు <ref name="sports.ndtv.com" /> ఆటలో రెండు సింగిల్-డిజిట్ స్కోర్‌లు మాత్రమే చేసాడు. రహానే సామర్థ్యాన్ని చాలా మంది ప్రశ్నించారు.<ref name="Forbes India">{{Cite web|title=Forbes India Magazine - Ajinkya Rahane's steady road to stardom|url=http://forbesindia.com/article/2014-celebrity-100/ajinkya-rahanes-steady-road-to-stardom/39207/0|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20210917013754/http://forbesindia.com/article/2014-celebrity-100/ajinkya-rahanes-steady-road-to-stardom/39207/0|archive-date=17 September 2021|access-date=30 January 2017}}</ref> రంగప్రవేశం మ్యాచ్‌లో విఫలమైనప్పటికీ, దక్షిణాఫ్రికా పర్యటనలో (2013–14) భారత తొలి మ్యాచ్‌లో రహానే తొలి 11 మందిలో చోటు సంపాదించాడు. లోయర్-మిడిల్ ఆర్డర్‌లో బ్యాటింగ్ చేస్తూ, [[డేల్ స్టెయిన్]], [[మోర్నే మోర్కెల్]] , వెర్నాన్ ఫిలాండర్‌లతో కూడిన బౌలింగ్ దాడిని ఎదుర్కొంటూ, అతను సిరీస్‌లో 69.66 సగటుతో 209 పరుగులు చేశాడు ( కింగ్స్‌మీడ్, డర్బన్‌లో 157 బంతుల్లో 96 పరుగులు సహా). "చాలా పర్యటనలు, సిరీస్‌లలో బెంచిని అరగదీయడం, డ్రింక్స్ తీసుకెళ్ళడం, తనకు అవకాశం ఎప్పుడు వస్తుందా అని ఎదురు చూస్తూ గడిపిన వ్యక్తికి, బ్యాటింగు చేసే అవకాశం చాలా క్లిష్ట పరిస్థితుల్లో వచ్చినప్పటికీ, అతను తన అవకాశాన్ని రెండు దోసిళ్ళతో అందుకున్నాడు", అని క్రికెట్ పండిట్ సిద్ధార్థ్ మోంగా రాశాడు. రహానే ఈ సిరీస్‌లో భారతదేశపు మూడవ అత్యధిక పరుగులు సాధించిన ఆటగాడిగా నిలిచాడు. అయితే సిరీస్ ప్రారంభమయ్యే ముందు అతను అందరికంటే అత్యంత ప్రమాదకరమైన స్థితిలో ఉన్నాడు. <ref>{{Cite web|title=Ajinkya Rahane showcases his No. 6 mettle - Cricket - ESPN Cricinfo|url=https://www.espncricinfo.com/story/ajinkya-rahane-showcases-his-no-6-mettle-705621|website=Cricinfo}}</ref> రహానే తన మొదటి టెస్టు శతకం బేసిన్ రిజర్వ్, వెల్లింగ్టన్, న్యూజిలాండ్‌లో 2014 ఫిబ్రవరి 15న న్యూజిలాండ్‌పై చేశాడు. <ref name="ReferenceA">{{Cite web|title=Rahane's ton and India's lower-order success|url=https://www.espncricinfo.com/story/ajinkya-rahane-s-ton-and-india-s-lower-order-success-719273|website=ESPNcricinfo}}</ref> రహానే ఐదు వికెట్ల నష్టానికి 156 పరుగుల వద్ద క్రీజులోకి వచ్చినప్పుడు భారతదేశం క్లిష్ట స్థితిలో ఉంది. అతను 118 పరుగులతో నిష్క్రమించే సమయానికి భారత్ మ్యాచ్ విన్నింగ్ పొజిషన్‌లో ఉంది. అయితే [[బ్రెండన్ మెక్‌కలమ్|బ్రెండన్ మెకల్లమ్]] యొక్క ప్రసిద్ధ ట్రిపుల్ సెంచరీతో ఆ అవకాశం చేజారిపోయింది.<ref name="telegraph.co.uk">{{Cite web|title=England v India: Ajinkya Rahane succeeds where the great Sachin Tendulkar failed with Lord's Test century|url=https://www.telegraph.co.uk/sport/cricket/international/england/10975016/England-v-India-Ajinkya-Rahane-succeeds-where-the-great-Sachin-Tendulkar-failed-with-Lords-Test-century.html|url-access=subscription|url-status=live|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220112/https://www.telegraph.co.uk/sport/cricket/international/england/10975016/England-v-India-Ajinkya-Rahane-succeeds-where-the-great-Sachin-Tendulkar-failed-with-Lords-Test-century.html|archive-date=12 January 2022|website=www.telegraph.co.uk}}</ref> "అతను ఫస్ట్-క్లాస్‌లో కొండంత పరుగులు చేసాడు. అయితే అతనికి X- ఫ్యాక్టర్ అనే వింత పేరు గానీ ఉందా? అతని ఆటలో, వ్యక్తిత్వంలో టాప్-క్లాస్ అంతర్జాతీయ ఆటగాళ్లను మిగిలిన వారి నుండి వేరుచేసే ఆ అదనపు పదును ఉందా? అతను కేవలం వినయపూర్వకంగా ఉన్నాడా లేదా అతను తనను తాను నొక్కి చెప్పుకోలేకపోయాడా, నిజమైన ఒత్తిడిని తట్టుకోలేకపోయాడా? దక్షిణాఫ్రికా, న్యూజిలాండ్‌లలో అతని మొదటి రెండు టెస్టు పర్యటనల తర్వాత, ఖచ్చితంగా మొదటిదే అని నిర్ధారించవచ్చు. బఈటికి మృదువుగా కనిపించినా లోపల ఒక దిట్టమైన టెస్టు బ్యాటరు <ref>{{Cite web|title=Ajinkya Rahane shows his X-factor - Cricket - ESPN Cricinfo|url=https://www.espncricinfo.com/story/ajinkya-rahane-shows-his-x-factor-719329|website=Cricinfo}}</ref> దాగి ఉన్నాడు. బేసిన్ రిజర్వ్‌లో అతడు బయటికి వచ్చాడు", అని ESPN Cricinfo తన విశ్లేషణలో రాసింది. === అంతర్జాతీయ వన్డే కెరీర్ === ఆస్ట్రేలియాలో జరిగిన ఎమర్జింగ్ ప్లేయర్స్ టోర్నమెంట్‌లో వెంటవెంటనే చేసిన రెండు సెంచరీలతో (201) ఇంగ్లండ్ పర్యటన కోసం భారత పరిమిత ఓవర్ల జట్టులో రహానేకి స్థానం దొరికింది. అతను ఓపెనర్ [[వీరేంద్ర సెహ్వాగ్]] స్థానంలో ఇంగ్లండ్‌తో చెస్టర్-లీ-స్ట్రీట్‌లో రంగప్రవేశం చేశాడు. రహానే 90.90 స్ట్రైక్ రేట్‌తో 40 పరుగులు చేసినప్పటికీ, 2011 వేసవిలో ఇంగ్లండ్‌పై తమ మొదటి విజయంపై భారత్ ఆశలు చెస్టర్-లీ-స్ట్రీట్‌లో వాష్‌అవుట్‌తో విఫలమయ్యాయి. <ref name="wisdenindia.com"/> అతను తన తొలి అంతర్జాతీయ సిరీస్‌లో (2011 నాట్‌వెస్ట్ సిరీస్), ఇంగ్లండ్‌లో ఇంగ్లాండ్‌తో జరిగిన మ్యాచ్‌లోను, రిటర్న్ సిరీస్‌లోనూ బాగా రాణించాడు. అతను తన రెండో మ్యాచ్‌లో 47 బంతుల్లో 54 పరుగులు చేశాడు. <ref name="ibnlive.in.com">{{Cite web|date=15 July 2014|title=I've learned to adapt, improvise: Rahane - IBNLive|url=http://ibnlive.in.com/news/cricketnext/ive-learned-to-adapt-improvise-ajinkya-rahane/366499-78.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20140715211809/http://ibnlive.in.com/news/cricketnext/ive-learned-to-adapt-improvise-ajinkya-rahane/366499-78.html|archive-date=15 July 2014}}</ref> వెస్టిండీస్, శ్రీలంక, పాకిస్థాన్, ఇంగ్లండ్‌లతో జరిగిన పరిమిత ఓవర్ల మ్యాచ్‌లలో రహానే ఆకట్టుకోలేక పోయాడు. 2013-14 ఆసియా కప్‌లో రహానే తన రెండో వన్డే అర్ధశతకం సాధించాడు. ఆ తర్వాత మరో క్షీణ దశను చూసాడు. <ref>{{Cite web|title=Injured Rohit to miss rest of England series|url=https://www.espncricinfo.com/story/injured-rohit-sharma-to-miss-rest-of-england-series-775239|website=Cricinfo}}</ref> <ref>{{Cite web|title=Ajinkya Rahane hundred caps crushing win - Cricket - ESPN Cricinfo|url=https://www.espncricinfo.com/series/india-tour-of-england-2014-667693/england-vs-india-4th-odi-667727/match-report|website=Cricinfo}}</ref> కొదిపాటి వన్‌డే కెరీర్‌లో, మిడిల్ ఆర్డర్‌లో ఆడుతూ రహానే, అనిశ్చితంగా కనిపించాడు. కొన్నిసార్లు డిఫెన్స్, అటాక్‌ల మధ్య సమతుల్యతను కనుగొనడంలో ఇబ్బంది పడ్డాడు. ఎగువ వరుసలో బ్యాటింగు చేస్తూ అతను, ఇంగ్లండ్ (2014 సెప్టెంబరు), శ్రీలంక (2014 నవంబరు)పై వేగవంతమైన సెంచరీలు చేసి కాస్త మెరుగవుతున్న సంకేతాలను చూపించాడు. అయితే [[రోహిత్ శర్మ]] రెండవ వన్‌డే డబుల్ సెంచరీ, ఆ తర్వాత MCGలో ఆస్ట్రేలియాపై మరొక భారీ సెంచరీలు చెయ్యడంతో రహానే మళ్ళీ మిడిల్ ఆర్డర్‌కి వెళ్ళాల్సి వచ్చింది. T20లు <ref>{{Cite web|title=Flexible Rahane switches to attack mode|url=http://www.espncricinfo.com/icc-cricket-world-cup-2015/content/story/837501.html|access-date=30 January 2017}}</ref> ఐసిసి క్రికెట్ ప్రపంచ కప్‌లో, రహానే 8 మ్యాచ్‌లలో 34.66 సగటుతో 208 పరుగులు మాత్రమే చేయగలిగాడు. [[బంగ్లాదేశ్|బంగ్లాదేశ్‌తో]] జరిగిన రెండవ వన్‌డేలో అతని స్థానంలో [[మహేంద్రసింగ్ ధోని|మహేంద్ర సింగ్ ధోని]] వచ్చాడు. ఆ సిరీస్ తర్వాత, 2015లో వన్‌డేలు, T20Iల కోసం జింబాబ్వే పర్యటన కోసం రెండవ స్థాయి స్క్వాడ్‌ను ఎంపిక చేసినప్పుడు రహానే, దానికి కెప్టెన్‌గా నియమితుడయ్యాడు.<ref>{{Cite web|last=Sunam|first=Ashim|date=23 June 2015|title=India vs Bangladesh: MS Dhoni Explains Ajinkya Rahane's Omission From Second ODI|url=http://www.ibtimes.co.in/india-vs-bangladesh-ms-dhoni-explains-ajinkya-rahane-omission-second-odi-636740|access-date=30 January 2017|website=[[International Business Times]]}}</ref> భారత్ ఆ వన్‌డే సిరీస్‌ను 3-0తో గెలుచుకుంది, అయితే రహానే బ్యాట్‌తో పెద్దగా ప్రభావం చూపలేదు. అతను మూడు మ్యాచ్‌లలో ఒక అర్ధ సెంచరీతో మొత్తం 112 పరుగులు చేశాడు. <ref>{{Cite web|title=Batting records - One-Day Internationals - Cricinfo Statsguru - ESPN Cricinfo|url=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/player/277916.html?class=2;template=results;type=batting;view=series|access-date=30 January 2017}}</ref> == అంతర్జాతీయ సెంచరీల జాబితా == రహానే టెస్టుల్లో 12, వన్డేల్లో మూడు, సెంచరీలు సాధించాడు. 2016 అక్టోబరులో ఇండోర్‌లో న్యూజిలాండ్‌పై అతని అత్యధిక టెస్టు స్కోరు 188. అతని అత్యధిక వన్‌డే స్కోరు 111, 2011 నవంబరులో [[బారాబతి స్టేడియం|కటక్‌లో]] శ్రీలంకపై చేసాడు. అతను ట్వంటీ-20ల్లో సెంచరీ చేయలేదు. {| class="wikitable sortable" |+List of Test centuries<ref>{{Cite web|title=Ajinkya Rahane Test centuries|url=http://www.howstat.com/cricket/statistics/Players/PlayerNotables.asp?PlayerID=3889&s=2|access-date=12 April 2020|publisher=HowSTAT!}}</ref> !No. !Score !Against !Pos. !Inn. !Test !Venue !H/A/N !Date !Result ! class="unsortable" scope="col" |Ref |- |1 ! scope="row" |{{Ntsh|1200}} 118 |{{Cr|NZL}} |7 |2 |2/2 |Basin Reserve, Wellington |Away |{{Date table sorting|2014|February|14|format=dmy}} |Drawn |<ref>{{Cite web|title=India in New Zealand Test Series – 2nd Test|url=http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/667653.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140220071754/http://www.espncricinfo.com/new-zealand-v-india-2014/engine/match/667653.html|archive-date=20 February 2014|access-date=21 February 2014|publisher=ESPNcricinfo}}</ref> |- |2 ! scope="row" |{{Ntsh|1200}} 103 |{{Cr|ENG}} |5 |1 |2/5 |[[లార్డ్స్|Lord's]], London |Away |{{Date table sorting|2014|07|17|format=dmy}} |Won |<ref>{{Cite web|title=2nd Test: England v India at London, July 17–21, 2014|url=https://www.espncricinfo.com/series/india-tour-of-england-2014-667693/england-vs-india-2nd-investec-test-667713/full-scorecard|access-date=12 November 2015}}</ref> |- |3 ! scope="row" |{{Ntsh|1200}} 147 |{{Cr|AUS}} |5 |2 |3/4 |[[మెల్‌బోర్న్ క్రికెట్ గ్రౌండ్|Melbourne Cricket Ground]], [[మెల్‌బోర్న్|Melbourne]] |Away |{{Date table sorting|2014|December|26|format=dmy}} |Drawn |<ref>{{Cite web|title=3rd Test: Australia v India at Melbourne, Dec 26–30, 2014|url=http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/754741.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20161119002204/http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/754741.html|archive-date=19 November 2016|access-date=5 June 2017|publisher=ESPNcricinfo}}</ref> |- |4 ! scope="row" |{{Ntsh|1200}} 126 |{{Cr|SL}} |3 |3 |2/3 |P Sara Oval, [[కొలంబో|Colombo]] |Away |{{Date table sorting|2014|August|20|format=dmy}} |Won |<ref>{{Cite web|title=2nd Test: Sri Lanka v India at Colombo, Aug 20–24, 2015|url=https://www.espncricinfo.com/series/india-tour-of-sri-lanka-2015-895057/sri-lanka-vs-india-2nd-test-895775/full-scorecard|access-date=5 June 2017|publisher=ESPNcricinfo}}</ref> |- |5 ! scope="row" |{{Ntsh|1200}} 127 |{{Cr|SA}} |5 |1 | rowspan="2" |2/3 | rowspan="2" |[[అరుణ్ జైట్లీ క్రికెట్ స్టేడియం|Arun Jaitley Stadium]], [[న్యూ ఢిల్లీ|New Delhi]] | rowspan="2" |Home | rowspan="2" |{{Date table sorting|2015|12|03|format=dmy}} | rowspan="2" |Won | rowspan="2" |<ref>{{Cite web|title=4th Test, Dec 03 - 07 2017, South Africa tour of India|url=https://www.espncricinfo.com/series/south-africa-tour-of-india-2015-16-903573/india-vs-south-africa-4th-test-903609/full-scorecard|access-date=13 March 2021|publisher=ESPNcricinfo}}</ref> |- |6 ! scope="row" |{{Ntsh|1200}} 100* |{{Cr|SA}} |6 |3 |- |7 ! scope="row" |{{Ntsh|1200}} 108* |{{Cr|WIN}} |5 |2 |2/4 |Sabina Park, Kingston |Away |{{Date table sorting|2016|07|30|format=dmy}} |Drawn |<ref>{{Cite web|title=2nd Test, India tour of West Indies at Kingston, July 30 - Aug 03 2016|url=https://www.espncricinfo.com/series/india-tour-of-wi-2016-1018687/west-indies-vs-india-2nd-test-1022595/full-scorecard|access-date=12 April 2020|publisher=ESPNcricinfo}}</ref> |- |8 ! scope="row" |{{Ntsh|1200}} 188 |{{Cr|NZL}} |5 |1 |3/3 |[[అరుణ్ జైట్లీ క్రికెట్ స్టేడియం|Arun Jaitley Stadium]], [[న్యూ ఢిల్లీ|New Delhi]] |Home |{{Date table sorting|2016|October|8|format=dmy}} |Won |<ref>{{Cite web|title=New Zealand tour of India, 3rd Test: India v New Zealand at Indore, Oct 8–12, 2016|url=http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1030217.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20171110172731/http://www.espncricinfo.com/series/10716/scorecard/1030217/India-vs-New-Zealand-3rd-Test-nz-tour-of-india-2016-17/|archive-date=10 November 2017|access-date=9 October 2016|publisher=ESPNcricinfo}}</ref> |- |9 ! scope="row" |{{Ntsh|1200}} 132 |{{Cr|SL}} |5 |1 |2/3 |Sinhalese SCG, [[కొలంబో|Colombo]] |Away |{{Date table sorting|2017|August|3|format=dmy}} |Won |<ref>{{Cite web|title=Full Scorecard of India vs Sri Lanka 2nd Test 2017 - Score Report {{!}} ESPNcricinfo.com|url=https://www.espncricinfo.com/series/sl-v-ind-2017-1109590/sri-lanka-vs-india-2nd-test-1109603/full-scorecard|access-date=2021-01-07|website=ESPNcricinfo|language=en}}</ref> |- |10 ! scope="row" |{{Ntsh|1200}} 102 |{{Cr|WIN}} |5 |3 |1/2 |Sir Vivian Richards Stadium, Antigua |Away |{{Date table sorting|2019|09|22|format=dmy}} |Won |<ref>{{Cite web|title=1st Test, India tour of West Indies at North Sound, Aug 22 - 25 2019|url=https://www.espncricinfo.com/series/icc-world-test-championship-2019-2021-1195334/west-indies-vs-india-1st-test-1188628/full-scorecard|access-date=12 April 2020|publisher=ESPNcricinfo}}</ref> |- |11 ! scope="row" |{{Ntsh|1200}} 115 |{{Cr|SA}} |5 |1 |3/3 |JCSA Stadium, [[రాంచీ|Ranchi]] |Home |{{Date table sorting|2019|October|19|format=dmy}} |Won |<ref>{{Cite web|title=3rd Test, ICC World Test Championship at Ranchi, Oct 19-23 2019|url=https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1187009.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20191019154508/https://www.espncricinfo.com/series/19430/scorecard/1187009/india-vs-south-africa-3rd-test-icc-world-test-championship-2019-2021|archive-date=19 October 2019|access-date=20 October 2019|publisher=ESPNcricinfo}}</ref> |- |12 ! scope="row" |{{Ntsh|1200}} 112 |{{Cr|AUS}} |4 |2 |2/4 |[[మెల్‌బోర్న్ క్రికెట్ గ్రౌండ్|Melbourne Cricket Ground]], [[మెల్‌బోర్న్|Melbourne]] |Away |{{Date table sorting|2020|12|26|format=dmy}} |Won |<ref>{{Cite web|title=2nd Test, Melbourne, December 26 - 29, 2020, India tour of Australia|url=https://www.espncricinfo.com/series/india-in-australia-2020-21-1223867/australia-vs-india-2nd-test-1223870/full-scorecard|access-date=12 April 2020|publisher=ESPNcricinfo}}</ref> |} {| class="wikitable sortable" |+వన్‌డే సెంచరీల జాబితా <ref>{{Cite web|title=Ajinkya Rahane ODI centuries|url=http://www.howstat.com/cricket/statistics/Players/PlayerNotables_ODI.asp?PlayerID=3889&s=2|access-date=12 April 2020|publisher=HowSTAT!}}</ref> !నం. ! స్కోర్ ! వ్యతిరేకంగా ! పోస్. ! ఇన్. ! SR ! వేదిక ! H/A/N ! తేదీ ! ఫలితం ! class="unsortable" scope="col" | Ref |- | 1 ! scope="row" |{{Ntsh|1280}} 106 |{{Cr|ENG}} | 1 | 2 | 106.00 | ఎడ్జ్‌బాస్టన్, బర్మింగ్‌హామ్ | దూరంగా | {{Date table sorting|2014|September|2|format=dmy}} | గెలిచింది | <ref>{{Cite web|title=4th ODI, Birmingham, September 02, 2014, India tour of England|url=https://www.espncricinfo.com/series/india-tour-of-england-2014-667693/england-vs-india-4th-odi-667727/full-scorecard|access-date=3 March 2019|publisher=ESPNcricinfo}}</ref> |- | 2 ! scope="row" |{{Ntsh|1130}} 111 |{{Cr|SL}} | 1 | 1 | 102.78 | [[బారాబతి స్టేడియం]], [[కటక్]] | హోమ్ | {{Date table sorting|2014|November|2|format=dmy}} | గెలిచింది | <ref>{{Cite web|title=1st ODI (D/N), Sri Lanka tour of India at Cuttack, Nov 2 2014|url=http://www.espncricinfo.com/series/11541/scorecard/792289/india-vs-sri-lanka-1st-odi-sri-lanka-tour-of-india-2014-15|access-date=3 March 2019|publisher=ESPNcricinfo}}</ref> |- | 3 ! scope="row" |{{Ntsh|1130}} 103 |{{Cr|WIN}} | 1 | 1 | 99.04 | క్వీన్స్ పార్క్ ఓవల్, పోర్ట్ ఆఫ్ స్పెయిన్ | దూరంగా | {{Date table sorting|2017|June|25|format=dmy}} | గెలిచింది | <ref>{{Cite web|title=2nd ODI, Port of Spain, June 25, 2017, India tour of West Indies|url=https://www.espncricinfo.com/series/wi-v-ind-2017-1098203/west-indies-vs-india-2nd-odi-1098207/full-scorecard|access-date=3 March 2019|publisher=ESPNcricinfo}}</ref> |} == ఐపీఎల్ కెరీర్ == రహానేను 2012 ఇండియన్ ప్రీమియర్ లీగ్ కోసం [[రాజస్తాన్ రాయల్స్|రాజస్థాన్ రాయల్స్]] కొనుగోలు చేసింది. గతంలో అతను [[ముంబై ఇండియన్స్]] జట్టులో ఉన్నాడు , కానీ అక్కడ అవకాశాలు పరిమితంగానే లభించాయి.<ref name="ibnlive.in.com"/> ఆపై అతను రాజస్థాన్ రాయల్స్‌లో షేన్ వాట్సన్ దృష్టిని ఆకర్షించాడు. 2010 లో ఆస్ట్రేలియా ఎ తో జరిగిన మూడు రోజుల ఆట రెండవ ఇన్నింగ్సులో ఒక సెషన్లో 80 బంతుల్లో సెంచరీ సాధించాడు. [[ముంబై ఇండియన్స్]] నుంచి [[రాహుల్ ద్రవిడ్]] , వాట్సన్ అతనిని కొనుగోలు చేసి రహానే చేత ఇన్నింగ్సును ప్రారంభింపజేసారు. "రాహుల్ భాయ్ తో బ్యాటింగ్ ప్రారంభించడం నన్ను నేను వ్యక్తీకరించడానికీ, సంవత్సరాలుగా నేను నేర్చుకున్నవన్నీ ప్రదర్శించడానికీ అవకాశం లభించింది " అని రహానే వివరించాడు.<ref name="Forbes India"/> {| class="wikitable" style="float: right; margin-left: 1em; width: 40%; font-size: 90%;" ! colspan="7" |'''ఐపీఎల్‌లో అజింక్యా రహానే (2008–15)''' |- | జట్లు | మ్యాచ్‌లు | పరుగులు | HS | ఏవ్ | SR | 100 |- | MI, RR, RPS | 97 | 3789 | 105* | 37.73 | 131.34 | 2 |- |} [[రాహుల్ ద్రవిడ్]] ఆధ్వర్యంలో రాజస్థాన్ రాయల్స్ జట్టుతో రహానే విజయవంతమయ్యాడు..<ref>{{Cite web|title=Ajinkya Rahane to employ 'baseball technique' at World T20|url=http://indiatoday.intoday.in/story/ajinkya-rahane-to-employ-baseball-technique-at-t20-world-cup/1/349571.html|website=intoday.in}}</ref> అతను 2012 ఐపిఎల్ లో రాజస్థాన్ రాయల్స్ తరపున ప్రాచుర్యం పొందాడు. 2012లో [[పంజాబ్ కింగ్స్|కింగ్స్]]<ref>{{Cite web|title=4th match: Rajasthan Royals v Kings XI Punjab at Jaipur, Apr 6, 2012|url=http://www.espncricinfo.com/indian-premier-league-2012/engine/match/548309.html|access-date=7 January 2013|publisher=Cricinfo}}</ref> ఎలెవన్ పంజాబ్తో జరిగిన తొలి మ్యాచ్లో 98 పరుగులు చేసి , ఆ తర్వాత [[రాయల్ ఛాలెంజర్స్ బెంగళూర్|రాయల్ ఛాలెంజర్స్ బెంగళూరుతో]] జరిగిన మ్యాచ్లో 103 పరుగులతో అజేయంగా నిలిచాడు.<ref>{{Cite web|title=18th match: Royal Challengers Bangalore v Rajasthan Royals at Bangalore, Apr 15, 2012|url=http://www.espncricinfo.com/indian-premier-league-2012/engine/match/548324.html|access-date=7 January 2013|publisher=Cricinfo}}</ref> [[ఢిల్లీ డేర్ డెవిల్స్|ఢిల్లీ డేర్‌డెవిల్స్‌తో]] జరిగిన మ్యాచ్‌లో 63 బంతుల్లో 84 పరుగులు చేసాడు.<ref>{{Cite web|title=39th match: Delhi Daredevils v Rajasthan Royals at Delhi, Apr 29, 2012|url=http://www.espncricinfo.com/indian-premier-league-2012/engine/match/548345.html|access-date=7 January 2013|publisher=Cricinfo}}</ref> 2012 ఐపీఎల్లో రహానే సెంచరీ సాధించిన తొలి బ్యాటరుగా నిలిచాడు. రాజస్థాన్ రాయల్స్ తరఫున అత్యధిక పరుగులు చేసిన ఆటగాడిగా నిలిచాడు.<ref name="wisdenindia.com"/> 2014 ప్రీమియర్ లీగ్ సీజన్ కోసం అతన్ని రాయల్స్ నిలుపుకుంది.<ref>{{Cite web|title=Rajasthan Royals retain Shane Watson, Ajinkya Rahane, James Faulkner, Stuart Binny and Sanju Samson|url=http://sports.ndtv.com/cricket/news/219322-rajasthan-royals-retain-shane-watson-ajinkya-rahane-james-faulkner-stuart-binny-and-sanju-samson|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140309080728/http://sports.ndtv.com/cricket/news/219322-rajasthan-royals-retain-shane-watson-ajinkya-rahane-james-faulkner-stuart-binny-and-sanju-samson|archive-date=9 March 2014|access-date=3 April 2014|website=ndtv.com}}</ref> రహానే ఆటగాడిగా పరిణతి చెందడంలో చాలా శ్రేయస్సు రాహుల్ ద్రవిడ్‌కు చెందుతుంది. ద్రావిడ్ మార్గనిర్దేశంలో రహానే, సిగ్గుపడే, దీర్ఘ-ఫార్మాట్ స్పెషలిస్టు నుండి ఏ స్థానంలోనైనా, ఏ ఫార్మాట్‌లోనైనా బ్యాటింగ్ చేయగల సామర్థ్యం గల ఆటగాడిగా మారాడు. భారత మాజీ కెప్టెన్ [[సునీల్ గవాస్కర్]] NDTVతో మాట్లాడుతూ, "రహానే కెరీర్‌లో ఆకట్టుకునేది ఏమిటంటే, అతను ఆ చిన్న మార్పులను చేసిన విధానం, ఆటలోని ప్రతి ఫార్మాట్‌లో మెరుగ్గా ఉండటానికి అతనికి సహాయపడింది. అతను ఆలోచించే బ్యాటరు. ఎలా మెరుగవ్వాలనే దాని గురించి ఆలోచిస్తూ ఉంటాడు. అందుకే రాజస్థాన్ రాయల్స్ జట్టులో అతనిది చాలా కీలకమైన స్థానం, భారత క్రికెట్ జట్టులో కీలకమైన స్థానం." <ref>{{Cite web|title=IPL 8: The Evolution of Ajinkya Rahane into a Shorter Format Menace|url=http://sports.ndtv.com/indian-premier-league-2015/features/241006-ipl-8-the-evolution-of-ajinkya-rahane-into-a-shorter-format-menace|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304063236/http://sports.ndtv.com/indian-premier-league-2015/features/241006-ipl-8-the-evolution-of-ajinkya-rahane-into-a-shorter-format-menace|archive-date=4 March 2016|access-date=30 January 2017}}</ref> 2016, 2017 సీజన్లలో [[రాజస్తాన్ రాయల్స్|రాజస్థాన్ రాయల్స్]] రెండేళ్ల పాటు ఐపిఎల్ నుండి నిషేధించబడినప్పుడు రహానే [[రైజింగ్ పూణే సూపర్‌జైంట్|రైజింగ్ పూణె సూపర్ జెయింట్]] తరపున ఆడాడు. 2016 సీజన్‌లో RPS తరఫున రహానే అత్యధిక పరుగుల స్కోరర్‌గా నిలిచాడు. ఫుడ్ పాయిజనింగ్ కారణంగా RPS కెప్టెన్ [[స్టీవ్ స్మిత్]] తప్పుకున్నప్పుడు 2017 సీజన్‌లో [[ఢిల్లీ డేర్ డెవిల్స్|ఢిల్లీ డేర్‌డెవిల్స్‌తో]] జరిగిన మ్యాచ్‌లో అతను RPSకి నాయకత్వం వహించాడు. 2018లో, రైట్-టు-మ్యాచ్ కార్డ్‌ని ఉపయోగించి [[రాజస్తాన్ రాయల్స్|రాజస్థాన్ రాయల్స్]] రూ. 4 కోట్లకు రహానేని మళ్ళీ తీసుకుంది. [[స్టీవ్ స్మిత్]] 2018 ఫిబ్రవరి 24న [[రాజస్తాన్ రాయల్స్|రాజస్థాన్ రాయల్స్]] కెప్టెన్‌గా నియమితుడయ్యాడు. దక్షిణాఫ్రికాపై బాల్ ట్యాంపరింగ్ కుంభకోణం తర్వాత స్టీవ్ స్మిత్, రాయల్స్ కెప్టెన్సీ నుండి వైదొలిగాడు, రహానే 2018 సీజన్‌లో [[రాజస్తాన్ రాయల్స్|రాజస్థాన్ రాయల్స్‌కు]] నాయకత్వం వహించాడు. [[దస్త్రం:The_Minister_of_State_for_Youth_Affairs_and_Sports_(IC),_Water_Resources,_River_Development_and_Ganga_Rejuvenation,_Shri_Vijay_Goel_conferring_the_Arjuna_Award_on_Cricketer_Ajinkya_Rahane,_in_New_Delhi_on_September_16,_2016.jpg|కుడి|thumb| విజయ్ గోయెల్ ( ''ఎడమ'' ) రహానే ( ''మధ్యలో'' ), 2016కి [[అర్జున అవార్డు|అర్జున అవార్డును]] ప్రదానం చేశారు]] * CEAT ఇండియన్ క్రికెటర్ ఆఫ్ ది ఇయర్: 2014–15 <ref>{{Cite web|title=Ajinkya Rahane, Kumar Sangakkara conferred with CEAT awards|url=http://timesofindia.indiatimes.com/sports/south-africa-in-india/top-stories/Ajinkya-Rahane-Kumar-Sangakkara-conferred-with-CEAT-awards/articleshow/47419825.cms|access-date=30 January 2017|website=[[The Times of India]]}}</ref> * ఉత్తమ అండర్-19 క్రికెటర్‌గా MA చిదంబరం ట్రోఫీ: 2006–07 <ref>{{Cite web|title=Seniors honoured at BCCI awards - Rediff.com Cricket|url=http://www.rediff.com/cricket/report/awards/20071216.htm|access-date=30 January 2017}}</ref> * [[అర్జున అవార్డు]] : 2016 <ref>{{Cite web|date=2016-09-17|title=Ajinkya Rahane, Rohit Sharma conferred with Arjuna Award|url=https://indianexpress.com/article/sports/cricket/ajinkya-rahane-rohit-sharma-conferred-with-arjuna-award-3034681/|access-date=2021-09-06|website=The Indian Express|language=en}}</ref> == మూలాలు == [[వర్గం:అర్జున అవార్డు గ్రహీతలు]] [[వర్గం:భారతీయ వన్డే క్రికెట్ క్రీడాకారులు]] [[వర్గం:భారతీయ క్రికెట్ క్రీడాకారులు]] [[వర్గం:జీవిస్తున్న ప్రజలు]] [[వర్గం:1988 జననాలు]] jld0hkogy6wegsi4r768rcz4ohwxle9 0 388445 4908492 4743447 2026-07-19T18:15:44Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 /* సినిమాలు */ 4908492 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = టామ్ ఆల్టర్ | image = Tom Alter, 2016.jpg | caption = | birthname = థామస్ బీచ్ ఆల్టర్ | birth_date = {{birth date|1950|6|22|df=y}} | birth_place = [[ముస్సోరీ]], [[ఉత్తర ప్రదేశ్]] (ప్రస్తుతం [[ఉత్తరాఖండ్]]), భారతదేశం | occupation = నటుడు | yearsactive = 1975–2017 | death_date = {{Death date and age|2017|9|29|1950|6|22|df=y}} | death_place = [[ముంబై]], [[మహారాష్ట్ర]], భారతదేశం | spouse = {{marriage|కరోల్ ఎవాన్స్|1977}} | children = 2 | relatives = మార్తా చెన్ (సోదరి)<br />స్టీఫెన్ ఆల్టర్ }}'''థామస్ బీచ్ ఆల్టర్''' (22 జూన్ 1950 - 29 సెప్టెంబర్ 2017)<ref>{{Cite web|date=30 September 2017|title=Actor Tom Alter Dies Of Cancer At 67|url=https://www.ndtv.com/entertainment/tom-alter-padma-shri-actor-and-writer-dies-at-67-1756995|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170930174802/https://www.ndtv.com/entertainment/tom-alter-padma-shri-actor-and-writer-dies-at-67-1756995|archive-date=30 September 2017|access-date=30 September 2017|publisher= NDTV }}</ref> భారతదేశానికి చెందిన సినిమా నటుడు.<ref>{{Cite web|date=October 2017|title=Tom Alter (1950-2017): The on-screen 'firangi' who remained forever Indian|url=http://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/tom-alter-1950-2017-the-on-screen-firangi-who-remained-forever-indian-4869150/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20171001031137/http://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/tom-alter-1950-2017-the-on-screen-firangi-who-remained-forever-indian-4869150/|archive-date=1 October 2017|access-date=1 October 2017}}</ref> ఆయన హిందీ సినిమా, భారతీయ థియేటర్‌లో తన రచనలకు ప్రసిద్ధి చెందాడు.<ref name="t">{{Cite magazine|date=9 May 2008|title=No 'Alter'native|url=http://www.screenindia.com/news/No-Alternative/306623|magazine= Screen |archive-url=https://web.archive.org/web/20100301115349/http://www.screenindia.com/news/no-alternative/306623/|archive-date=1 March 2010}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/1989/07/06/movies/an-american-star-of-the-hindi-screen.html|title=An American Star Of the Hindi Screen|last=Hazarika|first=Sanjoy|date=6 July 1989|work=The New York Times|access-date=25 May 2010|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20100206153124/http://www.nytimes.com/1989/07/06/movies/an-american-star-of-the-hindi-screen.html|archive-date=6 February 2010}}</ref> థామస్ బీచ్ ఆల్టర్ ను 2008లో భారత ప్రభుత్వం పద్మశ్రీ పురస్కారాన్ని అందించింది.<ref>{{Cite news|url=http://www.indiaenews.com/bollywood/20080125/93894.htm|title=Multifaceted actor Tom Alter to receive Padma Shri|date=25 January 2008|access-date=12 August 2010|url-status=usurped|archive-url=https://web.archive.org/web/20120225141523/http://www.indiaenews.com/bollywood/20080125/93894.htm|archive-date=25 February 2012|publisher=India eNews}}</ref> టామ్ ఆల్టర్ కళలు & సినిమా రంగంలో ఆయన చేసిన సేవకు గానూ 2008లో భారతదేశపు నాల్గవ అత్యున్నత పౌర పురస్కారమైన పద్మశ్రీతో ఆయనను సన్మానించింది. ఆయన 300కి పైగా సినిమాలు, అనేక టీవీ షోలలో నటించడమే కాకుండా, తన కెరీర్ ప్రారంభంలో కొంతకాలం స్పోర్ట్స్ జర్నలిస్ట్‌గా పని చేసి క్రికెట్ ఆటగాడు సచిన్ టెండూల్కర్‌ను భారత్‌కు అరంగేట్రం చేయనప్పుడు టీవీ కోసం ఇంటర్వ్యూ చేసిన మొదటి వ్యక్తి ఆయన. ==వ్యక్తిగత జీవితం== టామ్ ఆల్టర్ ముస్సోరీలో 22 జూన్ 1950న అమెరికన్ తల్లిదండ్రులకు జన్మించాడు. ఆయన వుడ్‌స్టాక్ స్కూల్ & యేల్ విశ్వవిద్యాలయంలో చదువుకున్నాడు. పూణే ఫిల్మ్ అండ్ టెలివిజన్ ఇన్‌స్టిట్యూట్ నుండి నటనలో బంగారు పతకం సాధించి, 1976లో రామానంద్ సాగర్ దర్శకత్వం వహించిన చరస్‌ సినిమాతో సినీరంగంలోకి అడుగుపెట్టాడు. ==సినిమాలు== {| class="wikitable" |సంవత్సరం |శీర్షిక |పాత్ర |గమనికలు |- |1975 |మృగ్ తృష్ణ |కల్నల్ లారెన్స్ | |- |1976 |చరస్ |చీఫ్ కస్టమ్ ఆఫీసర్ | |- |1976 |లైలా మజ్ను | | |- |1977 |[[ది చెస్ ప్లేయర్స్]] |కెప్టెన్ వెస్టన్ | |- |1977 |హమ్ కిసీసే కమ్ నహీన్ |జాక్ | |- |1977 |పర్వరీష్ |మిస్టర్ జాక్సన్, సుప్రీమో యొక్క 2వ కమాండ్ | |- |1977 |సాహెబ్ బహదూర్ | | |- |1977 |రామ్ భరోస్ |టామ్ | |- |1977 |కన్నేశ్వర రామ |బ్రిటిష్ సూపరింటెండెంట్ ఆఫ్ పోలీస్ |[[కన్నడ భాష|కన్నడ సినిమా]] |- |1977 |చని | |మరాఠీ సినిమా |- |1978 |అత్యాచార్ | | |- |1978 |నౌక్రి |మిస్టర్ ఆండర్సన్ | |- |1978 |డెస్ పార్దేస్ |ఇన్స్పెక్టర్ మార్టిన్ | |- |1978 |కాలా ఆద్మీ | | |- |1979 |చమేలీ మేంసాబ్ | | |- |1979 |జునూన్ |పూజారి | |- |1979 |హమ్ తేరే ఆషిక్ హై |బ్రిటిష్ పోలీస్ కమీషనర్ | |- |1979 |సలామ్ మెమ్సాబ్ |జాన్ | |- |1980 |భారత్ కీ సంతాన్ | | |- |1980 |కాన్స్టాన్స్ | | |- |1981 |క్రాంతి |బ్రిటిష్ అధికారి | |- |1981 |కుద్రత్ |మేజర్ థామస్ వాల్టర్స్ | |- |1982 |మేరీ కహానీ | | |- |1982 |బ్రిజ్ భూమి |అతిథి |[[బ్రజ్-భాష|బ్రజభాషా చిత్రం]] |- |1982 |గాంధీ |అగాఖాన్ ప్యాలెస్‌లో వైద్యుడు |[[ఆంగ్ల భాష|ఇంగ్లీష్ సినిమా]] |- |1982 |విధాత |డేవిడ్ | |- |1982 |స్వామి దాదా |బాబ్ సింప్సన్ | |- |1982 |జాన్వర్ | | |- |1983 |ది లాస్ట్ టైగర్ | | |- |1983 |నాస్తిక్ |Mr. జాన్ | |- |1983 |అర్పన్ |టామ్ | |- |1983 |జానీ దోస్త్ |కోబ్రాస్ గూన్ | |- |1983 |రొమాన్స్ |పూజారి | |- |1983 |గులామీ కి జాంజీరీన్ | | |- |1984 |శరర | | |- |1984 |బాడ్ ఔర్ బద్నామ్ |రింగనియా అధ్యక్షుడు |గుర్తింపు పొందలేదు |- |1985 |రామ్ తేరీ గంగా మైలీ |కరమ్ సింగ్ (గంగా సోదరుడు) | |- |1985 |బాండ్ 303 |టామ్ | |- |1986 |మానవ్ హత్య | | |- |1986 |షార్ట్ |మార్చు | |- |1986 |అమ్మా |బ్రిటిష్ అధికారి | |- |1986 |సుల్తానాత్ |షా | |- |1986 |కర్మ |రెక్సన్ | |- |1986 |చంబల్ కా బాద్షా | | |- |1986 |అవినాష్ |టామ్ | |- |1986 |పాలయ్ ఖాన్ | | |- |1986 |కారు దొంగ |జాన్ | |- |1986 |ఆన్ వింగ్స్ ఆఫ్ ఫైర్ |పూజారి |ఇంగ్లీష్ సినిమా |- |1987 |మిస్టర్ X | | |- |1987 |జల్వా |రెజ్లర్ వాయిస్ | |- |1987 |వో దిన్ ఆయేగా |సోమనాథ్ | |- |1988 |[[1921 (1988 సినిమా)|1921]] |ఆర్.హెచ్. హిచ్‌కాక్ సాహిబ్ (జిల్లా సూపరింటెండెంట్) | |- |1988 |ఎత్వా | | |- |1988 |కమాండో |హాట్చర్ | |- |1988 |రుఖ్సత్ |న్యూయార్క్ పోలీస్ కెప్టెన్ మోరీ | |- |1988 |ఖూన్ భారీ మాంగ్ |ప్లాస్టిక్ సర్జన్ |అతిధి పాత్ర |- |1988 |దిల్వాలే |DFO | |- |1988 |సోనే పే సుహాగా |డా. రెక్స్ | |- |1988 |ఒరే తూవల్ పక్షికల్ | | |- |1989 |షాగున్ | | |- |1989 |వర్ది |టామ్ | |- |1989 |సలీం లాంగ్డే పే మత్ రో |జోహన్ - (జానీ హిప్పి) | |- |1989 |డేటా |పాట్ | |- |1989 |త్రిదేవ్ |డన్హిల్ | |- |1989 |బై బై బ్లూస్ |గిల్బర్ట్ విల్సన్ | |- |1989 |పరిందా |మూసా | |- |1989 |స్వర్ణ్ త్రిష | | |- |1990 |[[ఆషికి]] |ఆర్నీ కాంప్‌బెల్ | |- |1990 |దూద్ కా కర్జ్ |ఫ్రాంక్ | |- |1990 |జిమ్మెదార్ |మెర్కస్ | |- |1990 |అతిష్బాజ్ | | |- |1991 |ఫరిష్టయ్ |అతిథి స్వరూపం | |- |1991 |దేశవాసి | | |- |1991 |పహారీ కన్యా |వైద్యుడు |[[అస్సామీ భాష|అస్సామీ భాషా చిత్రం]] |- |1991 |జబ్ ప్యార్ కియా నుండి దర్నా క్యా వరకు | | |- |1992 |సూర్యవంశీ |టామ్ | |- |1992 |తహల్కా |డాంగ్ యొక్క ఆర్మీ కెప్టెన్ | |- |1992 |అంగార్ |పబ్లిక్ ప్రాసిక్యూటర్ |గుర్తింపు పొందలేదు |- |1992 |జునూన్ |హ్యారీ | |- |1993 |కాలా కోట్ |అలెగ్జాండర్ | |- |1993 |గుమ్రా |Insp. ఫిలిప్ | |- |1994 |సర్దార్ |[[మౌంట్‌బాటన్|లార్డ్ మౌంట్ బాటన్]] | |- |1994 |ఇన్సానియత్ |బ్రిటిష్ ఇంటెలిజెన్స్ | |- |1994 |గజముక్త | | |- |1994 |ఎక్క రాజా రాణి |మిస్టర్ రాయ్ |గుర్తింపు పొందలేదు |- |1995 |జై విక్రాంత | | |- |1995 |ఓ డార్లింగ్! యే హై ఇండియా! |బిడ్డర్ | |- |1995 |మిలన్ |తండ్రి డెమెల్లో | |- |1996 |కాలా పాణి | | |- | rowspan="3" |1996 | rowspan="3" |అదజ్య | rowspan="3" |మార్క్ సాహిబ్ |గుర్తింపు పొందలేదు |- | |- |[[అస్సామీ భాష|అస్సామీ భాషా చిత్రం]] |- |1997 |డివైన్ లవర్స్ |డా. టౌబ్మాన్ | |- |1998 |హనుమాన్ |టామ్ తండ్రి | |- |1999 |కభీ పాస్ కభీ ఫెయిల్ | | |- |2000 |డ్రైవింగ్ మిస్ పామెన్ |జార్జ్ బాసెలిట్జ్ | |- |2000 |షహీద్ ఉద్ధమ్ సింగ్: అలియాస్ రామ్ మహ్మద్ సింగ్ ఆజాద్ |బ్రిగ్. జనరల్ రెజినాల్డ్ ఎడ్వర్డ్ హ్యారీ డయ్యర్ | |- |2000 |ఛాంపియన్ |వైద్యుడు | |- |2001 |వీర్ సావర్కర్ |డేవిడ్ బారీ | |- |2001 |ఆన్ వింగ్స్ ఆఫ్ ఫైర్ | | |- |2002 |అప్పుడు ఏమైంది...!!! |అలెన్ మెక్ గిర్వాన్ | |- |2002 |దిల్ విల్ ప్యార్ వ్యార్ |ప్రత్యేక స్వరూపం | |- |2002 |భారత భాగ్య విధాత |మహమ్మద్ జలౌదీన్ గజ్నవి | |- |2003 |లవ్ అటు టైమ్స్ స్క్వేర్ |మిస్టర్ గెరీ | |- |2003 |దును:ది ఫాగ్ |అంకుల్ టామ్ | |- |2003 |AOD |సంజీవ్ సర్కార్ | |- |2003 |హవేయిన్ |స్టీఫెన్ | |- |2003 |యే హై చక్కడ్ బక్కడ్ బంబే బో | | |- |2004 |ఏత్బార్ |డాక్టర్ ఫ్రెడ్డీ | |- |2004 |అసంభవ్ |బ్రియాన్ | |- |2004 |[[వీర్-జారా]] |డాక్టర్ యూసుఫ్ | |- |2004 |సైలెన్స్ ప్లీజ్... ది డ్రెస్సింగ్ రూమ్ |క్రికెట్ కోచ్ ఇవాన్ రోడ్రిగ్స్ |ఇంగ్లీష్ సినిమా |- |2004 |మిట్టర్ ప్యారే ను హాల్ మురీదన్ డా కెహ్నా |ఘోష్ట్ ఖాన్ | |- |2004 |ఘర్ గృహస్తి |డ్రగ్ స్మగ్లర్ | |- |2004 |లోక్‌నాయక్ |[[మౌలానా అబుల్ కలామ్ ఆజాద్|అబుల్ కలాం ఆజాద్]] | |- |2005 |మిషన్ వందేమాతరం | | |- |2005 |[[సుభాష్ చంద్రబోస్ (సినిమా)|సుభాష్ చంద్రబోస్]] |గవర్నర్ జాక్సన్ | |- |2005 |విరుద్ధ్... ఫ్యామిలీ కమ్స్ ఫస్ట్ |అండర్సన్ (బ్రిటీష్ కన్సల్టేట్) | |- |2005 |[[మంగల్ పాండే, ద రైజింగ్]] |వాట్సన్ | |- |2005 |ది హ్యాంగ్మాన్ |తండ్రి మాథ్యూ | |- |2006 |హాట్ మనీ | | |- |2006 |అలగ్ |డా. రిచర్డ్ డయ్యర్ | |- |2006 |వన్ నైట్ విత్ ది కింగ్ |కింగ్ సాల్ (ప్రోలోగ్) |ఇంగ్లీష్ సినిమా |- |2007 |ఫోటో | | |- |2007 |నేను ప్రేమలో ఉన్నాను |చర్చి తండ్రి | |- |2007 |భేజా ఫ్రై |డా. షెపర్డ్ | |- |2007 |కైలాషే కేలంకరి |సోల్ సిల్వర్‌స్టెయిన్ |[[బంగ్లా భాష|బెంగాలీ సినిమా]] |- |2008 |ఓషన్ ఆఫ్ యాన్ ఓల్డ్ మాన్ |థామస్ - టీచర్ |ఇంగ్లీష్ సినిమా |- |2008 |రంగ్ రాసియా |జస్టిస్ రిచర్డ్స్ | |- |2009 |[[అవతార్ (2009 చిత్రం)|అవతార్]] |అదనపు Na'vi వ్యక్తులు |బ్రిటిష్-ఆస్ట్రేలియన్-అమెరికన్ సినిమా |- |2010 |ముగ్వితానియా |మేజర్ డేవిడ్ |ఇంగ్లీష్ సినిమా |- |2010 |జాన్లేవా |మిస్టర్ మల్హోత్రా | |- |2011 |ప్రేమతో, ఢిల్లీ! |అజయ్ | |- |2011 |మీ మరియా |మాథ్యూ చాచా |పొట్టి |- |2011 |సైకిల్ కిక్ |ఫుట్‌బాల్ కోచ్ | |- |2011 |సుమ పుత్రుడు |మేజర్ జేమ్స్ ఎడ్వర్డ్స్ |ఇంగ్లీష్ సినిమా |- |2011 |విత్ లవ్, ఢిల్లీ! |చరిత్రకారుడు (కిడ్నాపర్) |ఇంగ్లీష్ సినిమా |- |2012 |ఝాన్సీ కి రాణి లక్ష్మీబాయి | | |- |2012 |చీకా^[1] |అదెయపార్థ రాజన్^[2] | |- |2012 |లైఫ్ కీ తో లాగ్ గయీ |చిచా | |- |2012 |కెవి రైట్ జైష్ |అంకుల్ సామ్ / డెరెక్ థామస్ |గుజరాతీ భాషా చిత్రం |- |2012 |సుమ పుత్రుడు |మేజర్ జేమ్స్ ఎడ్వర్డ్స్ | |- |2012 |జాన్లేవా బ్లాక్ బ్లడ్ | | |- |2013 |దివానా-ఎ-ఇష్క్ | | |- |2013 |కార్నర్ టేబుల్ |జార్జ్ మిల్లర్ |ఇంగ్లీష్ షార్ట్ ఫిల్మ్ |- |2014 |దప్తర్ - స్కూల్ బ్యాగ్^[3] |మేజిక్ అంకుల్ |[[మరాఠీ భాష|మరాఠీ సినిమా]] |- |2014 |క్లియోపాత్రా యొక్క పురాణం^[4][1] |అదెయపార్థ రాజన్ |హిందీ- ఇంగ్లీష్ సినిమా |- |2014 |ఎం క్రీమ్ |శ్రీ భరదవాజ్ |ఇంగ్లీష్ / హిందీ సినిమా |- |2014 |భాంగర్హ్ | | |- |2015 |బచ్‌పన్ ఏక్ ధోఖా | | |- |2015 |హానోర్ కిల్లింగ్ |మిస్టర్ స్మిత్ | |- |2015 |ప్రామిస్ నాన్న |రాల్ | |- |2015 |బంగిస్థాన్ |ఇమామ్ | |- |2015 |ది పాత్ అఫ్ జరతుస్త్ర |మామ్వాజీ | |- |2016 |అనురాగాకరికిన్వెల్లం |అభి బాస్ |[[మలయాళం|మలయాళ చిత్రం]] |- |2016 |లైఫ్ ఫ్లోస్ ఆన్ |టామ్ |[[ఆంగ్ల భాష|ఇంగ్లీష్ సినిమా]] |- |2017 |సర్గోషియాన్ |అలాన్ ఆల్టర్ | |- |2017 |2016 ది  ఎండ్ | | |- |2018 |రెడ్రం |ఎరిక్ ఫెర్నాండెజ్ |మరణానంతరం |- |2018 |బ్లాక్ క్యాట్ | |[[ఆంగ్ల భాష|ఇంగ్లీష్ ఫిల్మ్; మరణానంతరం]] |- |2018 |శాన్' 75 పచ్చటర్ | |[[మరాఠీ భాష|మరాఠీ సినిమా; మరణానంతరం]] |- |2018 |హమారీ పల్టన్ |మాస్టర్జీ |మరణానంతరం |- |2018 |నానక్ షా ఫకీర్ | | |- |2019 |కిటాబ్ షార్ట్ ఫిల్మ్ |జాన్ |చివరి చిత్రం |} ==టెలివిజన్== {| class="wikitable sortable" !సంవత్సరం !పేరు !పాత్ర !గమనికలు |- |1986 |''ఇధర్ ఉధర్'' |రోనీ గోన్సాల్వ్స్ |ఎపిసోడిక్ ప్రదర్శనలు |- |1988 |''భారత్ ఏక్ ఖోజ్'' |బహుళ పాత్రలు | |- |1990–1991 |''[[ది స్వోర్డ్ ఆఫ్ టిప్పు సుల్తాన్]]'' |[[వెల్లెస్లీ|రిచర్డ్ వెల్లెస్లీ, 1వ మార్క్వెస్ వెల్లెస్లీ]] | |- |1993–1997 |''జబాన్ సంభాల్కే'' |చార్లెస్ స్పెన్సర్స్ | |- |1994 |''గ్రేట్ మరాఠా'' |[[రాబర్టు క్లైవు|రాబర్ట్ క్లైవ్]] | |- |1993–1998 |''జునూన్'' |కేశవ్ కల్సి | |- |1995–2001 |''ఆహత్'' | |సీజన్ 1 |- |1997–1998 |''బేతాల్ పచిసి'' |హ్యారీ | |- |1998–1999 |''కెప్టెన్ వ్యోమ్'' |విశ్వప్రముఖ్ | |- |1998–2005 |''శక్తిమాన్'' |మహాగురువు | |- |2000 |''అడాబి కాక్టెయిల్'' | | |- |2002–2003 |''[[Ssshhh...కోయ్ హై|స్స్స్స్...]]'' ''కోయి హై'' |స్వామి అంతర్యామి, మృత్యుంజయ్ | |- |2003–2004 |''హాతిమ్'' |పారిస్తాన్ రాజు |[[హిందీ]], [[ఉర్దూ భాష|ఉర్దూ]], [[తమిళ భాష|తమిళ]] భాషలు |- |2011 |''శామా'' |షామా యొక్క దాదాజాన్ | |- |2011–2013 |''యహన్ కే హమ్ సికందర్'' <ref>{{Cite web|title=Latest Entertainment News: Celebrity News, Latest News on TV Reality Shows, Breaking News & Trending Stories|url=http://www.in.com/tv/shows/dd-national-174/yahan-ke-hum-sikandar|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201011221446/https://www.news18.com/entertainment/?utm_source=indotcom&utm_medium=Referral&utm_campaign=indotcom_domain_redirect|archive-date=11 October 2020|access-date=13 May 2016}}</ref> |శామ్యూల్ | |- |2014 |''సంవిధాన్'' |అబుల్ కలాం ఆజాద్ | |- |2014 |''దర్ద్ కా రిష్తా'' |దిండ్యాల్ శర్మ | |- |2014–2015 |''ఖామోష్ సా అఫ్సానా'' |హుస్సేన్ బాబా | |- |2017 |''రిష్టన్ కా చక్రవ్యూః'' |సోమదేవ్ గురూజీ | |- |2018 |''అరణ్య రోజులు'' |యాంకర్ | |- |2018 |''పొగ'' |మోషే బరాక్ | |} ==మరణం== టామ్ ఆల్టర్ ముంబైలో స్టేజ్ ఫోర్ స్కిన్ క్యాన్సర్‌తో పోరాడి 29 సెప్టెంబర్ 2017న మరణించాడు. ఆయనకు భార్య కరోల్, కుమారుడు జామీ, కుమార్తె అఫ్షాన్ ఉన్నారు. ==మూలాలు== {{మూలాలజాబితా}} [[వర్గం:1950 జననాలు]] [[వర్గం:2017 మరణాలు]] [[వర్గం:హిందీ సినిమా నటులు]] 9bnimq8uhys7jjjnwjjnntzix21xtma 0 390151 4908466 4649303 2026-07-19T16:40:05Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 4908466 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = శాంతి కృష్ణ | image = | birth_date = {{Birth date and age|1964|01|02}} | birth_place = [[ముంబై]] | occupation = నటి | years_active = {{Ubl|1980{{En dash}}1986|1991{{En dash}}1998|2017{{En dash}}ప్రస్తుతం}} | spouse = {{ubl|{{marriage|[[శ్రీనాథ్ (మలయాళం నటుడు)|శ్రీనాథ్]]|1984|1995|end=divorce}}|{{marriage|సదాశివన్ బజోర్|1998|2016|end=divorce}}}} | children = 2 | relatives = [[సురేష్ కృష్ణ]] (సోదరుడు) }} '''శాంతి కృష్ణ''' (జననం 1964 జనవరి 2) [[భారతీయ సినిమా]] నటి. ఆమె [[మలయాళ సినిమా|మలయాళం]], [[తమిళ సినిమా|తమిళ చిత్రాలలో]] ప్రధాన పాత్రలకు ప్రసిద్ధి చెందింది. 1980లు, 1990లలో ఆమె ఉత్తమ నటిగా వెలుగొందింది. [[:en:Chakoram|చకోరం]] (1994)లో శారదమ్మినిగా ఆమె నటనకు [[:en:Kerala_State_Film_Award_for_Best_Actress|ఉత్తమ నటిగా కేరళ రాష్ట్ర చలనచిత్ర పురస్కారం]] వరించింది. ఆమె పునరాగమన చిత్రం [[:en:Njandukalude_Nattil_Oridavela|నిజందుకలుడే నత్తిల్ ఒరిడవేలా]]<nowiki/>లో తన నటనకు వరుసగా మూడుసార్లు [[ఉత్తమ నటిగా కేరళ రాష్ట్ర టెలివిజన్ అవార్డు]], [[:en:Filmfare_Award_for_Best_Supporting_Actress_–_Malayalam|ఉత్తమ సహాయ నటిగా ఫిలింఫేర్ అవార్డు – మలయాళం]] లతో తో సహా అనేక పురస్కారాలు ఆమె గెలుచుకుంది. 1998లో [[వినీత్]], [[సాక్షి శివానంద్]] జంటగా వచ్చిన తెలుగు చిత్రం ప్రియురాలులో కూడా ఆమె నటించింది. == ప్రారంభ జీవితం == ఆమె తల్లిదండ్రులు ఆర్. కృష్ణ, కె. శారదలది [[ముంబై]]<nowiki/>లో స్థిరపడిన పాలక్కాడ్ అయ్యర్ కుటుంబం. ఆమె ఎస్.ఐ.ఈ.ఎస్ కాలేజ్ అండ్ జనరల్ ఎడ్యుకేషన్ అకాడమీలో తన విద్యను పూర్తి చేసింది. ఆమెకు ముగ్గురు సోదరులు శ్రీరామ్, సతీష్, చిత్ర దర్శకుడు [[సురేష్ కృష్ణ]].<ref name="auto">{{cite web|title=JB Junction with Shanthikrishna|url=https://www.youtube.com/watch?v=YZanAYz6Cqg|url-status=live|archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211220/YZanAYz6Cqg|archive-date=20 December 2021|access-date=29 April 2015|publisher=kairalitv.com}}{{cbignore}}</ref><ref>{{Cite web|title=CINIDIARY - A Complete Online Malayalam Cinema News Portal|url=http://cinidiary.com/searchpeople.php?searchtext=shanthi+krishna&pigsection=Actor&Search=Search|website=cinidiary.com|access-date=2023-10-27|archive-date=2015-06-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20150614144418/http://cinidiary.com/searchpeople.php?searchtext=shanthi%20krishna&pigsection=Actor&Search=Search|url-status=dead}}</ref> ఆమె తమిళ చిత్రం పనీర్ పుష్పంగళ్‌తో అరంగేట్రం చేసింది.<ref>{{cite news|url=https://www.thenewsminute.com/article/malayalam-actors-young-generation-are-ease-shanthi-krishna-tnm-67628|title=Malayalam actors of the young generation are at ease: Shanthi Krishna to TNM|date=30 August 2017|work=The News Minute|access-date=12 January 2018}}</ref> ఆమె తన మొదటి వివాహం తర్వాత చిత్ర పరిశ్రమను విడిచిపెట్టింది, కానీ 1991లో నయం వ్యక్తమక్కున్ను చిత్రంతో తిరిగి వచ్చింది.<ref>{{cite web|title=Profiles Movie Gallery Reviews Actors Actress TV Stars Videos Showtime You are here: Home » News » Movie-news » Santhikrishna, back in gossip Santhikrishna, back in gossip|url=http://www.kerala9.com/news-category/news/movie-news/santhikrishna-back-in-gossip|access-date=17 June 2015|publisher=kerala9.com|archive-date=17 జూన్ 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150617044944/http://www.kerala9.com/news-category/news/movie-news/santhikrishna-back-in-gossip|url-status=dead}}</ref> చకోరం (1994)లో ఆమె నటనకు ఉత్తమ నటిగా కేరళ రాష్ట్ర చలనచిత్ర అవార్డును గెలుచుకుంది.<ref>{{cite web|date=4 September 2017|title=Happy about Njandonam|url=http://www.deccanchronicle.com/entertainment/mollywood/040917/happy-about-njandonam.html|access-date=12 January 2018|website=deccanchronicle.com/|language=en}}</ref> ఆమె మలయాళ చలనచిత్ర అవార్డులలో జ్యూరీ మెంబర్‌గా పనిచేసింది.<ref>{{cite web|title=For yesteryear poster girl Shanthi Krishna, it's third comeback|url=http://english.manoramaonline.com/entertainment/interview/2017/10/18/shanti-krishna-on-comeback-malayalam-movies-more.html|access-date=12 January 2018|website=OnManorama}}</ref> ఆమె 2017లో నందుకలుడే నత్తిల్ ఒరిదవేలా చిత్రంతో రెండవ పునరాగమనం చేసింది. == వ్యక్తిగత జీవితం == శాంతి కృష్ణ మలయాళ నటుడు [[శ్రీనాథ్‌ (మలయాళం నటుడు)|శ్రీనాథ్‌]]<nowiki/>ను 1984లో వివాహం చేసుకుంది. వారు 1995లో విడాకులు తీసుకున్నారు. రాజీవ్ గాంధీ గ్రూప్ ఆఫ్ ఇన్‌స్టిట్యూషన్‌కు కార్యదర్శి సదాశివన్ బజోర్‌ను 1998లో తిరిగి వివాహం చేసుకుంది.<ref>{{Cite web|title=നടി ശാന്തി കൃഷ്ണ വീണ്ടും വിവാഹമോചിതയായി|url=https://www.mangalam.com/news/detail/28910-latest-news-actress-santhi-krishna-again-divorced.html|website=mangalam.com}}</ref> వీరికి మిథుల్, మిథాలీ అనే ఇద్దరు పిల్లలు ఉన్నారు. 2016లో వీరు కూడా విడాకులు తీసుకున్నారు.<ref>{{cite news|url=http://english.manoramaonline.com/entertainment/entertainment-news/shanthi-krishna-files-for-divorce-from-her-second-husband.html|title=Actress Shanthi Krishna files for divorce from her second husband|work=OnManorama|access-date=12 January 2018}}</ref><ref>{{Cite web|date=2 September 2016|title=Shanthi Krishna files for divorcement again - ChennaiVision|url=http://chennaivision.com/shanthi-krishna-files-divorce/|access-date=2 September 2016|language=en-US|archive-date=2 సెప్టెంబరు 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160902185204/http://chennaivision.com/shanthi-krishna-files-divorce/|url-status=dead}}</ref> ఆ తరువాత, ఆమె కొంతకాలం [[అమెరికా సంయుక్త రాష్ట్రాలు|అమెరికా]]<nowiki/>లో ఉండి, ఆ తర్వాత [[బెంగళూరు]]<nowiki/>కు తిరిగి వచ్చింది.<ref name="auto" /> == మూలాలు == [[వర్గం:భారతీయ సినిమా నటీమణులు]] [[వర్గం:మలయాళ సినిమా నటీమణులు]] [[వర్గం:తమిళ సినిమా నటీమణులు]] [[వర్గం:కేరళ రాష్ట్ర చలనచిత్ర అవార్డు విజేతలు]] [[వర్గం:కన్నడ సినిమా నటీమణులు]] [[వర్గం:భారతీయ టెలివిజన్ నటీమణులు]] [[వర్గం:హిందీ టెలివిజన్ నటీమణులు]] [[వర్గం:మలయాళ టెలివిజన్‌ నటీమణులు]] [[వర్గం:తెలుగు సినిమా నటీమణులు]] lu1wnd9tebnfhoqetgjofgx43b0t5hp 0 390476 4908447 4013971 2026-07-19T14:53:05Z InternetArchiveBot 88395 1 మూలము(ల)ను భద్రపరచటానికి ప్రయత్నించగా, 0 పనిచేయనివిగా గుర్తించాను.) #IABot (v2.0.9.5 4908447 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricketer|name=సైమన్ డౌల్|image=SimonDoull2008.jpg|country=న్యూజీలాండ్|full_name=సైమన్ బ్లెయిర్ డౌల్|birth_date={{Birth date and age|df=yes|1969|8|6}}|birth_place=[[పుకేకోహె]], న్యూజీలాండ్|nickname=|heightm=|batting=కుడిచేతి వాటం|bowling=కుడిచేతి మీడియం|role=[[బౌలర్ (క్రికెట్)|బౌలర్]]|family=[[లింకన్ డౌల్]] (సోదరుడు)|international=true|internationalspan=1992–2000|testdebutdate=1 November|testdebutyear=1992|testdebutagainst=Zimbabwe|testcap=178|lasttestdate=24 March|lasttestyear=2000|lasttestagainst=Australia|odidebutdate=31 October|odidebutyear=1992|odidebutagainst=Zimbabwe|odicap=78|lastodidate=3 March|lastodiyear=2000|lastodiagainst=Australia|odishirt=|club1=[[Northern Districts men's cricket team|Northern Districts]]|year1={{nowrap|1989/90–2001/02}}|clubnumber1=|columns=4|column1=[[Test cricket|Test]]|matches1=32|runs1=570|bat avg1=14.61|100s/50s1=0/0|top score1=46|deliveries1=6,053|wickets1=98|bowl avg1=29.30|fivefor1=6|tenfor1=0|best bowling1=7/65|catches/stumpings1=16/–|column2=[[One Day International|ODI]]|matches2=42|runs2=172|bat avg2=12.28|100s/50s2=0/0|top score2=22|deliveries2=1,745|wickets2=36|bowl avg2=40.52|fivefor2=0|tenfor2=0|best bowling2=4/25|catches/stumpings2=10/–|column3=[[First-class cricket|FC]]|matches3=99|runs3=1,938|bat avg3=19.57|100s/50s3=1/4|top score3=108|deliveries3=15,332|wickets3=250|bowl avg3=28.93|fivefor3=12|tenfor3=1|best bowling3=7/65|catches/stumpings3=28/–|column4=[[List A cricket|LA]]|matches4=126|runs4=919|bat avg4=12.41|100s/50s4=0/3|top score4=80|deliveries4=5,123|wickets4=107|bowl avg4=35.14|fivefor4=0|tenfor4=0|best bowling4=4/15|catches/stumpings4=40/–|date=2 May|year=2017|source=http://www.espncricinfo.com/newzealand/content/player/36835.html Cricinfo}} '''సైమన్ బ్లెయిర్ డౌల్''' (జననం 1969, ఆగస్టు 6 ) [[న్యూజీలాండ్]] రేడియో వ్యక్తిత్వం, వ్యాఖ్యాత, మాజీ అంతర్జాతీయ [[క్రికెట్|క్రికెట్ ఆటగాడు]]. కుడిచేతి మీడియం పేసర్, కుడిచేతి నుండి దూరంగా [[స్వింగ్ బౌలింగు|స్వింగ్ బౌలింగ్]] చేశాడు. == క్రికెట్ రంగం == [[న్యూజిలాండ్ జాతీయ క్రికెట్ జట్టు|న్యూజీలాండ్ జాతీయ క్రికెట్ జట్టు]] తరపున 32 టెస్టులు, 42 వన్డేల్లో వరుసగా 98, 36 వికెట్లు పడగొట్టాడు. 1998లో బాక్సింగ్ డే వెల్లింగ్‌టన్ టెస్టులో భారత్‌పై 7–65 పరుగులు చేశాడు. 2000 మార్చిలో ఆస్ట్రేలియాతో తన చివరి టెస్టు ఆడాడు. 1990ల ప్రారంభంలో వెల్లింగ్టన్ తరపున ఆడిన లింకన్ డౌల్ తమ్ముడు. 1998లో వెల్లింగ్‌టన్‌లోని బేసిన్ రిజర్వ్‌లో [[భారత జాతీయ క్రికెట్ జట్టు|భారత్‌తో]] జరిగిన బాక్సింగ్ డే టెస్ట్‌లో 65 పరుగులకు 7 వికెట్లు కోల్పోయి తన కెరీర్‌లో అత్యుత్తమ బౌలింగ్‌ను అందుకున్నాడు. 1998, డిసెంబరు 26నన ఐసీసీ ప్లేయర్ ర్యాంకింగ్స్‌లో కెరీర్-హై ర్యాంకింగ్ 6కి చేరుకున్నాడు.<ref>{{Cite web|title=Simon Doull Bowling Test Ranking Statistics|url=http://www.lgiccrankings.com/test/bowling/player-display.php?id=2005&graph=rating|access-date=2007-11-07|publisher=LG ICC Player Rankings|archive-date=2016-03-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303181508/http://www.lgiccrankings.com/test/bowling/player-display.php?id=2005&graph=rating|url-status=dead}}</ref> తన కెరీర్ మొత్తంలో నిరంతర గాయాలతో బాధపడ్డాడు. ఇందులో అనేక వెన్ను సమస్యలు,<ref>{{Cite news|title=Sports – Doull aiming for long summer|last=Bidwell|first=Peter|date=1 February 1999|work=The Dominion}}</ref> న్యూజిలాండ్ 1999 ఇంగ్లండ్ పర్యటనలో కెరీర్-బెదిరింపు మోకాలి గాయం ఉన్నాయి.<ref>{{Cite news|title=Doull, Allott suffer contrasting fates|date=18 January 2000|publisher=New Zealand Press Association}}</ref> == క్రికెట్ తర్వాత == ప్రస్తుతం, న్యూజీలాండ్ మ్యాజిక్ టాక్ కోసం క్రికెట్ వ్యాఖ్యాతగా పనిచేస్తున్నాడు. ఇటీవలి వరకు రేడియో స్టేషన్, ది రాక్‌లో మార్నింగ్ రంబుల్ బృందంలో భాగంగా ఉన్నాడు. 2008 నుండి [[ఇండియన్ ప్రీమియర్ లీగ్|ఇండియన్ ప్రీమియర్ లీగ్‌కు]] వ్యాఖ్యాతల జట్టులో భాగమయ్యాడు. == మూలాలు == {{మూలాలజాబితా}} == బాహ్య లింకులు == * {{ESPNcricinfo|id=36835}} [[వర్గం:న్యూజీలాండ్ క్రికెట్ క్రీడాకారులు]] [[వర్గం:న్యూజీలాండ్ టెస్ట్ క్రికెట్ క్రీడాకారులు]] [[వర్గం:న్యూజీలాండ్ వన్డే క్రికెట్ క్రీడాకారులు]] [[వర్గం:జీవిస్తున్న ప్రజలు]] [[వర్గం:1969 జననాలు]] r63uzaeml6dx6d4khm2cscibpjgyyck 0 392071 4908508 4841969 2026-07-19T19:42:34Z InternetArchiveBot 88395 1 మూలము(ల)ను భద్రపరచటానికి ప్రయత్నించగా, 0 పనిచేయనివిగా గుర్తించాను.) #IABot (v2.0.9.5 4908508 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = హేమల్ ఇంగ్లే | other_names = హేమల్ దేవ్ | birth_name = హేమల్ ఇంగ్లే | birth_date = {{Birth date and age|1996|03|02}} | birth_place = [[కొల్హాపూర్]], [[మహారాష్ట్ర]], భారతదేశం | education = ఫెర్గూసన్ కాలేజ్<br>శివాజీ యూనివర్సిటీ | alma_mater = | occupation = {{hlist|నటి|మోడల్}} | years_active = 2015 – ప్రస్తుతం | mother = ధనశ్రీ ఇంగ్లే | father = దేవేంద్ర ఇంగ్లే }} '''హేమల్ ఇంగ్లే''' (జననం 1996 మార్చి 2) భారతీయ నటి, మోడల్. '''హేమల్ దేవ్''' అని కూడా పిలిచే ఆమె ప్రధానంగా మరాఠీ చిత్రాలలో నటిస్తుంది. ఆమె 2018లో [[తెలుగు సినిమా]] [[హుషారు]]<nowiki/>తో అరంగేట్రం చేసింది.<ref name="హుషారు">{{cite web|last1=సితార|first1=రివ్యూ|title=హుషారు|url=https://www.sitara.net/cinema-ela-undi/tollywood/husharu-review/6958|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20200722121631/https://www.sitara.net/cinema-ela-undi/tollywood/husharu-review/6958|archive-date=22 జూలై 2020|website=www.sitara.net|accessdate=22 July 2020}}</ref> ఆమె ఆషి హి ఆషికి (2019), రూప్ నగర్ కే చీటీ (2022), ఉనాద్ (2023) వంటి మరాఠీ చిత్రాలలో ప్రధాన నటి. [[:en:Power_Play_(2021_film)|పవర్‌ ప్లే (2021)]] చిత్రంలో [[రాజ్ తరుణ్|రాజ్‌ తరుణ్‌]] సరసన ఆమె నటించింది.<ref>{{Cite web|date=2023-11-16|title=రివ్యూ: పవర్‌ ప్లే {{!}} raj tarun power play telugu movie review|url=https://www.eenadu.net/telugu-news/movies/raj-tarun-power-play-telugu-movie-review/0203/121047235|access-date=2023-11-16|website=web.archive.org|archive-date=2023-11-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20231116034108/https://www.eenadu.net/telugu-news/movies/raj-tarun-power-play-telugu-movie-review/0203/121047235|url-status=bot: unknown}}</ref> == బాల్యం, విద్యాభ్యాసం == హేమల్ ఇంగ్లే 1996 మార్చి 2న [[కొల్హాపూర్|కొల్హాపూర్‌]]<nowiki/>లో ధనశ్రీ, దేవేంద్ర ఇంగ్లే దంపతులకు జన్మించింది. ఆమె ఫెర్గూసన్ కాలేజీ, శివాజీ యూనివర్సిటీలలో చదువుకుంది.<ref name=":0">{{Cite web|date=2022-09-30|title=Hemal Ingle हाइट, उम्र, बॉयफ्रेंड, परिवार, Biography in Hindi - बायोग्राफी|url=https://newshindu.news/biography/hemal-ingle-49381/|access-date=2023-11-07|language=en-US|archive-date=2023-11-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20231107132716/https://newshindu.news/biography/hemal-ingle-49381/|url-status=dead}}</ref> ఆమెను హేమల్ దేవ్ అని కూడా పిలుస్తారు, దేవ్ ఆమె తండ్రి పేరు నుండి తీసుకోబడింది.<ref name=":1">{{Cite web|title=To start with, why did you change your name from Hemal Ingle to Hemal Dev?|url=https://www.tribuneindia.com/news/entertainment/good-things-have-happened-to-me-says-hemal-dev-365788|access-date=2023-11-07|website=[[The Tribune]]}}</ref> == కెరీర్ == హేమల్ ఇంగ్లే క్వాంటిటేటివ్ ఎకనామిక్స్‌లో డిగ్రీ చదువుతుండగానే 2018లో వచ్చిన తెలుగు సినిమా [[హుషారు]]<nowiki/>తో ఆమె అరంగేట్రం చేసింది.<ref>{{Cite web|date=2020-05-15|title=HEMAL INGLE WELL-KNOWN MARATHI & TELEGU FILM ACTRESS|url=https://www.siddhantsamachar.com/news/hemal-ingle-well-known-marathi-and-telegu-film-actress|access-date=2023-11-10|website=siddhantsamachar|language=en}}</ref> ఆమె మిస్ యూనివర్శిటీ ఇండియా 2015, [[మిస్ ఎర్త్ ఇండియా]] ఫైర్ 2016, మిస్ ఇండియా మిస్ ఇండియా ఎక్స్‌క్విజిట్–క్వీన్ 2016–17 వంటి అందాల పోటీలను గెలుచుకుంది.<ref>{{Cite web|title=Hemal Ingle To Make Her Television Debut With Sulagna Panigrahi Starrer Vidrohi|url=https://www.filmibeat.com/television/news/2021/hemal-ingle-to-make-her-television-debut-with-sulagna-panigrahi-starrer-vidrohi-312695.html|access-date=2023-11-10|website=[[Filmibeat]]}}</ref><ref>{{Cite web|title=कोल्हापूरची हेमल इंगळे मिस अर्थ इंडिया|url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/kolhapur/hemal-ingale-miss-arth-india/articleshow/55378054.cms|access-date=2023-11-10|website=Maharashtra Times|language=mr}}</ref><ref>{{Cite web|title=हेमल इंगळे|url=https://maharashtratimes.com/editorial/manasa/hemal-ingale/articleshow/55378512.cms|access-date=2023-11-10|website=Maharashtra Times|language=mr}}</ref><ref>{{Cite web|title=#FastRepost from @Hemal Ingle by @fastrepost_app ••• Exactly one year ago I was crowned as Miss India Exquisite- Queen for a… {{!}} Miss india, Fashion, Be a nice human|url=https://www.pinterest.com/pin/fastrepost-from-hemal-ingle-by-fastrepost_app-exactly-one-year-ago-i-was-crowned-as-miss-india-exquisite-queen-for-a--546905948501726121/|access-date=2023-11-10|website=[[Pinterest]]|language=en}}</ref> 2019లో వచ్చిన ఆషి హి ఆషికి చిత్రంలో ఆమె [[సచిన్ పిల్గొంకర్|సచిన్ పిల్‌గావ్‌కర్‌]], అభినయ్ బెర్డేలతో కలిసి నటించింది.<ref>{{Cite web|date=2019-02-09|title=Sachin Pilgaonkar on directing Laxmikant Berde's son: Feeling proud|url=https://www.mid-day.com/entertainment/regional-indian-cinema-news/article/sachin-pilgaonkar-on-directing-laxmikant-berdes-son-abhinay-berde-its-a-feeling-of-pride-20384186|access-date=2023-11-07|website=[[Mid-day]]|language=en}}</ref> అక్టోబరు 2020లో, ఆమె మరాఠీ రొమాన్స్ పాట "స్వప్నత్ల్య"లో నటించింది.<ref name=":4">{{Citation|title=Swapnatlya|date=2021-07-05|url=https://open.spotify.com/track/53aaXNJrYF9sBlYlsBhY8X|work=[[Spotify]]|language=en|access-date=2023-11-07}}</ref> ఆమె హాట్‌స్టార్ సిరీస్ 1962: ది వార్ ఇన్ ది హిల్స్‌తో వెబ్ సిరీస్‌లోకి అడుగుపెట్టింది. [[అభయ్ డియోల్]] ప్రధాన పాత్రలో నటించిన ఈ ధారావాహిక 2021 ఫిబ్రవరి 23న ప్రసారం చేయబడింది. [[ఎన్డీటీవీ]]<nowiki/>కి చెందిన సైబల్ ఛటర్జీ సిరీస్‌లో ఆమె నటనకు మంచి గుర్తింపు వచ్చింది.<ref>{{Cite web|title=1962: The War In The Hills Review - Abhay Deol Is Perfectly Cast In This Military Action Drama|url=https://www.ndtv.com/entertainment/1962-the-war-in-the-hills-review-abhay-deol-is-perfectly-cast-in-this-military-action-drama-2-5-stars-out-of-5-2378978|access-date=2023-11-07|website=[[NDTV]]}}</ref> అక్టోబరు 2021లో షో విద్రోహితో ఆమె టెలివిజన్ అరంగేట్రం చేసింది.<ref>{{Cite web|title=Hemal Dev Opens Up On Her Hindi Debut Show ‘Virodhi’ – Deets Inside|url=https://www.koimoi.com/television/hemal-dev-opens-up-on-her-hindi-debut-show-virodhi-deets-inside/|access-date=2023-11-07|website=[[Koimoi]]}}</ref> 2022లో, ఆమె రూప్ నగర్ కే చీటీలో చేసింది.<ref name=":2">{{Cite web|last=Jha|first=Lata|date=2022-08-09|title=New Marathi film ‘Roop Nagar Ke Cheetey’ to release on 16 September|url=https://www.livemint.com/industry/media/new-marathi-film-roop-nagar-ke-cheetey-to-release-on-16-september-11660020479550.html|access-date=2023-11-07|website=[[Mint (newspaper)|Mint]]|language=en}}</ref> 2023లో, ఆమె ఉమ్రెల్లా, ఆదిత్య సర్పోత్దార్‌ల ఉనాద్‌లో నటించింది.<ref>{{Cite web|date=2023-07-04|title=Unaad Movie : उनाड चित्रपटाचा ८ जुलैला प्रीमियर, फ्रीमध्ये पाहता येणार (Video)|url=https://pudhari.news/soneri/586544/unaad-movie-release-on-8-july-jiocinema/ar|access-date=2023-11-07|website=[[Pudhari]]|language=mr-IN}}</ref> ప్రస్తుతం ఆమె శుభంకర్ తావ్డేతో కలిసి మిస్టరీ చిత్రం థాకాబాయిలో చేస్తోంది.<ref name=":3">{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/marathi/movies/news/thakabai-shubhankar-tawde-and-hemal-ingle-come-together-for-yuveen-kapses-debut-film/articleshow/102174309.cms?from=mdr|title='Thakabai': Shubhankar Tawde and Hemal Ingle come together for Yuveen Kapse's debut film|date=2023-07-27|work=The Times of India|access-date=2023-11-07|issn=0971-8257}}</ref> == మూలాలు == [[వర్గం:1996 జననాలు]] [[వర్గం:భారతీయ సినిమా నటీమణులు]] [[వర్గం:మరాఠీ సినిమా నటీమణులు]] [[వర్గం:భారతీయ టెలివిజన్ నటీమణులు]] [[వర్గం:భారతీయ మహిళా మోడళ్లు]] 2y7u14g0nj6rzzb4bkhksx85qj9qe8e 0 392983 4908672 4344230 2026-07-20T07:33:13Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 /* మరికొంత మంది */ 4908672 wikitext text/x-wiki {{Infobox university | name = కేరళ విశ్వవిద్యాలయం | former_name = ట్రావెన్‌కోర్ విశ్వవిద్యాలయం | image = File:Kerala University Emblem.png | motto = कर्मणि व्यज्यते प्रज्ञा <br />కర్మణి వ్యాజ్యతే జ్ఞానం ([[సంస్కృతం]]) | mottoeng = Wisdom manifests itself in action | established = {{start date and age|1937}} | type = [[ప్రభుత్వ విశ్వవిద్యాలయం]] | affiliation = [[యూనివర్సిటీ గ్రాంట్స్ కమిషన్ (భారతదేశం)|యూజీసి]], [[జాతీయ మదింపు, గుర్తింపు సంస్థ (న్యాక్)|న్యాక్]], [[:en:Association of Indian Universities|ఎఐయు]], [[:en:Association of Commonwealth Universities|ఎసియు]] | endowment = | chancellor = కేరళ గవర్నర్ | vice_chancellor = ప్రొఫెసర్ డాక్టర్ మోహనన్ కున్నుమ్మల్ <ref>{{cite web|title=Vice Chancellor|url=https://www.keralauniversity.ac.in/vice-chancellor|website=www.keralauniversity.ac.in|access-date=1 March 2018}}</ref> | administrative_staff = | students = | undergrad = | postgrad = | doctoral = | other = | city = [[తిరువనంతపురం]], [[కేరళ]] | country = భారతీదేశం | coor = {{coord|8|30|12|N|76|56|50|E|type:edu_region:IN-KL|display=inline,title}} | campus = అర్బన్ | free_label = | free = | colours = | mascot = | website = {{url|http://www.keralauniversity.ac.in/}} | footnotes = | founder = [[చితిర తిరునాల్ బలరామ వర్మ]] | faculty = | athletics_affiliations = }}'''కేరళ విశ్వవిద్యాలయం (ఆంగ్లం: University of Kerala)''', గతంలో ట్రావెన్‌కోర్ విశ్వవిద్యాలయం, భారతదేశంలోని [[కేరళ]] రాష్ట్ర రాజధాని [[తిరువనంతపురం]]<nowiki/>లో ఉన్న ఒక ప్రభుత్వ ప్రభుత్వ విశ్వవిద్యాలయం. ఇది 1937లో ట్రావెన్‌కోర్ మహారాజు [[చితిర తిరునాల్ బలరామ వర్మ|చితిర తిరునాళ్ బలరామ వర్మ]]<nowiki/>చే స్థాపించబడింది, అతను విశ్వవిద్యాలయం మొదటి ఛాన్సలర్ కూడా. రాష్ట్రానికి అప్పటి దివాన్ (ప్రధానమంత్రి) అయిన [[:en:C. P. Ramaswami Iyer|సి.పి.రామస్వామి అయ్యర్]] మొదటి వైస్ ఛాన్సలర్. ఇది కేరళలో మొదటి విశ్వవిద్యాలయం, అలాగే దేశంలోనే మొదటిది. [[జాతీయ మదింపు, గుర్తింపు సంస్థ (న్యాక్)|NAAC]]<nowiki/>చే గుర్తింపు పొంది 4కి 3.67 పాయింట్లతో అత్యధిక గ్రేడ్ A++ సాధించింది. కేరళ విశ్వవిద్యాలయం 150కి పైగా అనుబంధ కళాశాలలతో పదహారు విషయాలలో, 43 బోధన, పరిశోధన విభాగాలను కలిగి ఉంది. [[కేరళ గవర్నర్లు|కేరళ గవర్నర్]] యూనివర్సిటీకి [[కులపతి|ఛాన్సలర్‌]]<nowiki/>గా వ్యవహరిస్తాడు. == పరిపాలన == ఛాన్సలర్, ప్రో-ఛాన్సలర్, వైస్-ఛాన్సలర్, ప్రో-వైస్-ఛాన్సలర్, సెనేట్ సభ్యులు, అకడమిక్ కౌన్సిల్ సభ్యులు మొదలైనవారు విశ్వవిద్యాలయం పాలకమండలిని ఏర్పాటు చేస్తారు. కేరళ గవర్నర్ విశ్వవిద్యాలయానికి ఛాన్సలర్‌ కాగా, కేరళ విద్యా మంత్రి విశ్వవిద్యాలయానికి ప్రో-ఛాన్సలర్‌గా వ్యవహరిస్తాడు.<ref>{{Cite web|title=Kerala University Act 1974|url=https://www.keralauniversity.ac.in/pdfs/ordersCirculars/281_University_Act_17_of_1974.pdf}}</ref> == అనుబంధ కళాశాలలు == తిరువనంతపురంలో ఉన్న కేరళ విశ్వవిద్యాలయానికి అనుబంధంగా 151 కళాశాలలు ఉన్నాయి. ఇవి రెండు ప్రధాన భాగాలుగా వర్గీకరించబడింది, అటానమస్ కాలేజీలు, నాన్-అటానమస్ కాలేజీలు. స్వయంప్రతిపత్తిగల కళాశాలల్లో విద్యా స్థాయిని పెంచడం కోసం స్వాతంత్ర్యం ఉంటుంది.<ref>{{cite web|last1=|first1=|last2=|first2=|year=2011|title=List of Affiliated Colleges|url=http://www.keralauniversity.ac.in/images/Downloads1/affiliated_colleges.pdf|publisher=Kerala University|accessdate=20 September 2011}}{{Dead link|date=March 2020|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref> కళాశాలను ప్రభుత్వ నిర్వహణ, ప్రైవేట్ అన్‌ఎయిడెడ్, ప్రైవేట్ ఎయిడెడ్‌గా వర్గీకరించవచ్చు. ఒక ప్రభుత్వ కళాశాలకు కేరళ ప్రభుత్వం నుండి పూర్తి నిధులు అందుతాయి, అయితే ఒక ప్రైవేట్ అన్ ఎయిడెడ్ కళాశాల ప్రభుత్వం నుండి ఎటువంటి నిధులను పొందదు. ప్రైవేట్ ఎయిడెడ్ కళాశాలలో, దాని ఒకటి, అంతకంటే ఎక్కువ కోర్సులు ప్రభుత్వం నుండి పాక్షికంగా నిధులు పొందుతాయి. == ర్యాంకింగ్‌లు == [[:en:Times Higher Education World University Rankings|టైమ్స్ హయ్యర్ ఎడ్యుకేషన్ వరల్డ్ యూనివర్శిటీ ర్యాంకింగ్స్]] ఆఫ్ 2020 ద్వారా కేరళ విశ్వవిద్యాలయం ప్రపంచంలో 1001+ ర్యాంక్ పొందింది. ఇది 2020లో [[:en:National Institutional Ranking Framework|నేషనల్ ఇన్‌స్టిట్యూషనల్ ర్యాంకింగ్ ఫ్రేమ్‌వర్క్]] (NIRF) ద్వారా భారతదేశంలో 42వ స్థానంలో ఉంది. అలాగే విశ్వవిద్యాలయాలలో 23వ స్థానంలో ఉంది. == ప్రముఖ పూర్వ విద్యార్థులు == * [[కె.ఆర్. నారాయణన్|కె. ఆర్. నారాయణన్]], భారత పదవ రాష్ట్రపతి * [[యం.యస్.స్వామినాధన్]], జన్యు శాస్త్రవేత్త * [[జీ మాధవన్ నాయర్|జి. మాధవన్ నాయర్]], భారత అంతరిక్ష పరిశోధనా సంస్థ మాజీ అధ్యక్షుడు * పేర్డూర్ రాధాకాంత అడిగ, భారతీయ ఎండోక్రైన్ బయోకెమిస్ట్, పునరుత్పత్తి జీవశాస్త్రవేత్త, ఇండియన్ నేషనల్ సైన్స్ అకాడమీ (INSA) సీనియర్ సైంటిస్ట్, ఇండియన్ ఇన్‌స్టిట్యూట్ ఆఫ్ సైన్స్‌లో ఆస్ట్రా చైర్ ప్రొఫెసర్ * జస్టిస్ [[ఫాతిమా బీవీ]], మాజీ [[భారతదేశ అత్యున్నత న్యాయస్థానం|సుప్రీంకోర్టు]] న్యాయమూర్తి * జస్టిస్ [[కురియన్ జోసెఫ్]], మాజీ సుప్రీంకోర్టు న్యాయమూర్తి * ఎన్. ఆర్. మాధవ మీనన్, న్యాయ ప్రముఖుడు * [[మోహన్ లాల్|మోహన్‌లాల్]], భారతీయ చలనచిత్ర నటుడు * [[ఒ.ఎన్.వి.కురుప్]], మలయాళ కవి * సుగతకుమారి, మలయాళ కవి * జి. దేవరాజన్, సంగీత స్వరకర్త * ఎం. జి. ఎపస్. నారాయణన్, చరిత్రకారుడు * [[సంజు శాంసన్]], దేశీయ క్రికెట్‌లో కేరళకు, [[ఇండియన్ ప్రీమియర్ లీగ్|ఇండియన్ ప్రీమియర్ లీగ్‌లో]] [[రాజస్తాన్ రాయల్స్|రాజస్థాన్ రాయల్స్‌కు]] కెప్టెన్‌ === మరికొంత మంది === * అమీర్ షాహుల్ * అంబలపుజ గోపకుమార్ * మమ్ముట్టి * జాకబ్ అబ్రహం * ఎస్. సురేష్ బాబు * ఎం. ఎ. బేబీ * టి. వి. రాజన్ బాబు * వెలియం భార్ఘవన్ * టిఫనీ బ్రార్ * సత్యభామ దాస్ బిజు * జి. దేవరాజన్ * సి.దివాకరన్ * రెంజీ పనికర్ * సనల్ ఎడమరుకు * సలీం గంగాధరన్ * పి. కె. గురుదాసన్ * తిరునల్లూరు కరుణాకరన్ * ఒ. మాధవన్ * వి. మధుసూదనన్ నాయర్ * లోపాముద్ర ఆర్ * ఎస్. కె. సతీష్ * టి. ఎన్. సీమ * [[బిందు అమ్మిని]] * ఎస్. డి. శిబులాల్ * ఎం. ఎస్. వలియాథన్ * మేరీ వర్గీస్ * డి.వినయచంద్రన్ * [[రాజశ్రీ వారియర్]] * జగతి శ్రీకుమార్ * జగదీష్ * డా.విద్యా రామస్వామి * [[ఎం. రాధాకృష్ణ పిళ్లై]] == మూలాలు == [[వర్గం:కేరళ విశ్వవిద్యాలయం| ]] [[వర్గం:ట్రావెన్‌కోర్ రాజ్యం]] [[వర్గం:తిరువనంతపురంలోని విశ్వవిద్యాలయాలు]] [[వర్గం:1937లో స్థాపించబడిన విశ్వవిద్యాలయాలు]] [[వర్గం:1937లో స్థాపించబడిన కళాశాలలు]] [[వర్గం:భారతదేశంలోని ప్రభుత్వ విశ్వవిద్యాలయాలు]] [[వర్గం:భారతదేశంలో 1937 స్థాపనలు]] [[వర్గం:విశ్వవిద్యాలయాలు]] 73fyr7cd1czoj1kfffr2i87phdx05au 2 395397 4908481 4907774 2026-07-19T17:56:46Z Chaduvari 97 తాజా గణాంకాల్లో కొద్దిపాటి సవరణలు చేసాను 4908481 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable" ! rowspan="2" |2026 జూలై 19 ఉ. 8:00 గంటలకు ! colspan="2" align="left" | అన్ని వ్యాసాలు ! colspan="2" |అర్హత పొందిన వ్యాసాలు ! సంబంధిత విశేషాలు |- ! align="left" |# ! align="left" |పాయింట్లు ! align="left" |# ! align="left" |పాయింట్లు ! |- | align="left" |'''Pranayraj1985''' | align="right" |0 | align="right" | | align="right" |0 | align="left" |        -   | |- | align="left" |'''K.Venkataramana''' | align="right" |0 | align="left" |        -   | align="right" |0 | align="left" |        -   | |- | align="left" |'''Kalasagary''' | align="right" |59 | align="left" |18,454 | align="right" |58 | align="left" |18,333 | |- | align="left" |'''ఉదయ్ కిరణ్''' | align="right" |160 | align="left" |29,816 | align="right" |159 | align="left" |29,707 | |- | align="left" |'''Chaduvari''' | align="right" |13 | align="left" |  3,537 | align="right" |12 | align="left" |  3,399 | |- | align="left" |'''Srinivasrjy''' | align="right" |62 | align="left" |18,095 | align="right" |62 | align="left" |18,095 | |- | align="left" |'''యర్రా రామారావు''' | align="right" |16 | align="left" |  3,569 | align="right" |16 | align="left" |  3,569 | |- | align="left" |'''Vjsuseela''' | align="right" |1 | align="left" |      219 | align="right" |1 | align="left" |      219 | |- | align="left" |'''స్వరలాసిక''' | align="right" |59 | align="left" |12,335 | align="right" |59 | align="left" |12,335 | |- | align="left" |'''Kasyap''' | align="right" |3 | align="left" |     283 | align="right" |1 | align="left" |      122 | |- | align="left" |'''Batthini Vinay Kumar Goud''' | align="right" |210 | align="left" |51,430 | align="right" |201 | align="left" |50,589 | |} 28y3pv5iy1grn2fomtieqhftjfcrh01 4908485 4908481 2026-07-19T18:04:26Z Chaduvari 97 [[Special:Contributions/Chaduvari|Chaduvari]] ([[User talk:Chaduvari|talk]]) చేసిన కూర్పు 4907774 ని పునస్థాపించాం 4908485 wikitext text/x-wiki {{cite web |title=Test |url=https://example.org |date=2026 July 1 }} {{cite web |title=Test |url=https://example.org |date=2026 Jul 1 }} {{cite web |title=Test |url=https://example.org |date=2026 సెప్టెంబరు 1 }} {{cite web |title=Test |url=https://example.org |date=2026 సెప్టెం 1 }} {{cite web |title=Test |url=https://example.org |date=2026-07-21 }} {{cite web |title=Test |url=https://example.org |date=07-01-2026 }} {{cite web |title=Test |url=https://example.org |date=2026-17-01 }} {{cite web |title=Test |url=https://example.org |date=2026-07-41 }} {{cite web |title=Test |url=https://example.org |date=2026 ఫిబ్రవరి 29 }} {{cite web |title=Test |url=https://example.org |date=2028 ఫిబ్రవరి 29}} {{cite web |title=Test |url=https://example.org |date=2026 జూలై 02 }} {{cite web |title=Test |url=https://example.org |date=2026 July 02 }} ------------- {{cite web |title=Test |url=https://example.org |date=2027 February 11}} {{cite web |title=Test |url=https://example.org |date=2028 Feb 9}} {{cite web |title=Test |url=https://example.org |date=1 February 2028}} {{cite web |title=Test |url=https://example.org |date=2 Feb 2028}} {{cite web |title=Test |url=https://example.org |date=1 జనవరి 2028}} {{cite web |title=Test |url=https://example.org |date=31 డిసెంబరు 2027}} --------------------- {{cite web |title=Test |url=https://example.org |date=2032 February 29}} {{cite web |title=Test |url=https://example.org |date=2032 Feb 29}} {{cite web |title=Test |url=https://example.org |date=2032 ఫిబ్రవరి 29}} {{cite web |title=Test |url=https://example.org |date=2032 ఫిబ్ర 29}} {{cite web |title=Test |url=https://example.org |date=1 జూలై 2026 }} lem3gcyvh30h46h4bncj47ipkgzlyv7 0 396494 4908641 4687539 2026-07-20T05:47:36Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 /* సినిమాలు */ 4908641 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = సుదేవ్ నాయర్ | image = | image_size = 235px | caption = | birth_name = | birth_date = {{birth date and age|df=y|1985|04|14}} | birth_place = ముంబై , మహారాష్ట్ర | nationality = భారతీయుడు | occupation = {{hlist|నటుడు |ఫిల్మ్ మేకర్|మోడల్}} | years_active = 2014–ప్రస్తుతం | parents = {{Unbulleted_list|వి.విజయకుమార్|సుభదా విజయకుమార్}} | awards = ఉత్తమ నటుడిగా కేరళ రాష్ట్ర చలనచిత్ర అవార్డు (2014) }} '''సుదేవ్ నాయర్''' (జననం 14 ఏప్రిల్ 1985) భారతదేశానికి చెందిన సినిమా నటుడు. ఆయన 2014లో సినీరంగంలోకి అడుగుపెట్టి అదే సంవత్సరంలో విడుదలైన ''మై లైఫ్ పార్టనర్'' సినిమాలో తన నటనకుగాను మంచి పేరు తెచ్చుకొని, 2014లో ఉత్తమ నటుడిగా కేరళ రాష్ట్ర చలనచిత్ర అవార్డును అందుకున్నాడు.<ref name="Sudev Nair, The Best actor">{{cite news|url=http://www.thehindu.com/features/friday-review/sudev-nair-on-winning-kerala-state-film-award-for-best-actor/article7557218.ece|title=Sudev Nair, The Best actor|date=20 August 2015|access-date=31 August 2015|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170521173926/http://www.thehindu.com/features/friday-review/sudev-nair-on-winning-kerala-state-film-award-for-best-actor/article7557218.ece|archive-date=21 May 2017|website=[[The Hindu]]}}</ref><ref>{{cite web|date=12 August 2015|title=I was surprised:Sudev Nair|url=http://www.deccanchronicle.com/150811/entertainment-bollywood/article/i-was-surprised-sudev-nair|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150815003900/http://www.deccanchronicle.com/150811/entertainment-bollywood/article/i-was-surprised-sudev-nair|archive-date=15 August 2015|access-date=31 August 2015|website=Deccan Chronicle}}</ref> ==సినిమాలు== {| class="wikitable sortable" !సంవత్సరం !సినిమా !పాత్ర !భాష !మూలాలు |- | rowspan="3" |2014 |''మిలియన్ డాలర్ ఆర్మ్'' |వార్తా వ్యాఖ్యాత |ఆంగ్ల | |- |''గులాబ్ గ్యాంగ్'' |అర్జున్ శంకర్ |హిందీ |<ref>{{cite web|title=Sudev 'All Fit' for malayalam|url=http://english.manoramaonline.com/entertainment/entertainment-news/sudev-nair-kerala-state-award-winner-2014-best-actor.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150823005900/http://english.manoramaonline.com/entertainment/entertainment-news/sudev-nair-kerala-state-award-winner-2014-best-actor.html|archive-date=23 August 2015|access-date=31 August 2015}}</ref><ref>{{cite web|date=7 March 2014|title=Gulab Gang, the old story of good vs evil|url=http://indianexpress.com/article/entertainment/movie-review/film-review-gulab-gang-is-actually-the-old-style-good-vs-evil-story/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150525204120/http://indianexpress.com/article/entertainment/movie-review/film-review-gulab-gang-is-actually-the-old-style-good-vs-evil-story/|archive-date=25 May 2015|access-date=31 August 2015}}</ref> |- |''మై లైఫ్ పార్టనర్'' |కిరణ్ |[[మలయాళం]] |<ref>{{cite web|title=My Life Partner (2014)|url=http://www.nowrunning.com/movie/14649/malayalam/my-life-partner/index.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20180523205358/http://www.nowrunning.com/movie/14649/malayalam/my-life-partner/index.htm|archive-date=23 May 2018|access-date=5 November 2015|work=Now Running}}</ref> |- |2015 |''అనార్కలి'' |నసీబ్ ఇమామ్ |[[మలయాళం]] |<ref name="THRep">{{cite web|date=20 August 2015|title=Following his heart|url=http://www.thehindu.com/features/friday-review/sudev-nair-on-winning-kerala-state-film-award-for-best-actor/article7557218.ece|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170521173926/http://www.thehindu.com/features/friday-review/sudev-nair-on-winning-kerala-state-film-award-for-best-actor/article7557218.ece|archive-date=21 May 2017|access-date=31 August 2015|work=[[The Hindu]]}}</ref> |- | rowspan="2" |2016 |''కరింకున్నం 6'S'' |ఎక్రు |[[మలయాళం]] | |- |''క్యాంపస్ డైరీ'' |నిఖిల్ |[[మలయాళం]] | |- |2017 |''[[ఎజ్రా]]'' |అబ్రహం ఎజ్రా |[[మలయాళం]] | |- | rowspan="3" |2018 |''అంగరాజ్యతే జిమ్మన్మార్'' |విలియం |[[మలయాళం]] | |- |''అబ్రహమింటే సంతతికల్'' |బ్రో. సైమన్ |[[మలయాళం]] | rowspan="2" |<ref>{{cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/malayalam/movies/news/sudev-nair-in-kayamkulam-kochunni-and-abrahaminte-santhathikal/articleshow/63009226.cms|title=Sudev Nair in 'Kayamkulam Kochunni' and 'Abrahaminte Santhathikal'|date=21 February 2018|work=The Times Of India|access-date=25 September 2021|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180615011020/https://m.timesofindia.com/entertainment/malayalam/movies/news/sudev-nair-in-kayamkulam-kochunni-and-abrahaminte-santhathikal/amp_articleshow/63009226.cms|archive-date=15 June 2018}}</ref> |- |''కాయంకులం కొచ్చున్ని'' |స్వాతి తిరునాళ్ రామవర్మ |[[మలయాళం]] |- | rowspan="6" |2019 |''మైఖేల్'' |ఫ్రాన్సిస్ డేవి |[[మలయాళం]] | |- |''[[అనుకోని అతిథి|అథిరన్]]'' |జీవన్ థామస్ |[[మలయాళం]] | |- |''ఇండియాస్ మోస్ట్ వాంటెడ్'' |యూసుఫ్ |హిందీ | |- |''తక్కోల్'' |సిల్వెస్టర్ |[[మలయాళం]] | |- |''[[మామాంగం]]'' |రారిచాన్ |[[మలయాళం]] | |- |''త్రిసూర్ పూరం'' |సుధీప్ రంగన్ |[[మలయాళం]] | |- | rowspan="1" |2021 |''వన్'' |ఎంపీ దినేష్ రాజన్ |[[మలయాళం]] | |- | rowspan="9" |2022 |''ఓల్డ్ మాంక్'' |శశాంక్ రాధాకృష్ణ |[[కన్నడ భాష|కన్నడ]] | |- |''[[భీష్మపర్వం|భీష్మ పర్వం]]'' |రాజన్ మాధవన్ నాయర్ |[[మలయాళం]] | |- |''[[సిబిఐ 5: ది బ్రైన్]]'' |ఎస్‌ఐ ఇక్బాల్ |[[మలయాళం]] | |- |''ట్వంటీ వన్ అవర్స్'' |రంజిత్ మీనన్ |[[కన్నడ భాష|కన్నడ]] |<ref>{{cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/malayalam/movies/news/durga-krishna-rahul-madhav-and-sudev-nair-star-in-the-kannada-thriller-21-hours/articleshow/78694670.cms|title=Durga Krishna, Rahul Madhav and Sudev Nair star in the Kannada thriller, 21 Hours|date=16 October 2020|work=The Times Of India|access-date=25 September 2021|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20230715120256/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/malayalam/movies/news/durga-krishna-rahul-madhav-and-sudev-nair-star-in-the-kannada-thriller-21-hours/articleshow/78694670.cms|archive-date=15 July 2023}}</ref> |- |''పఠోన్పథం నూట్టండు'' |పదవీడన్ నంబి |[[మలయాళం]] | |- |''హెవెన్'' |డివైఎస్పీ బిజోయ్ కురువిల్లా |[[మలయాళం]] | |- |''కొట్టు'' |సీఐ ఇంద్రజిత్ |[[మలయాళం]] | |- |''[[మాన్‌స్టర్]]'' |అనిల్ చంద్ర |[[మలయాళం]] |<ref>{{cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/malayalam/movies/news/sudev-nair-i-have-never-tried-to-fit-in/articleshow/88858197.cms|title=Sudev Nair: I have never tried to fit in|last=Soman|first=Deepa|date=12 January 2022|work=[[The Times of India]]|access-date=20 October 2022|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20221020102407/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/malayalam/movies/news/sudev-nair-i-have-never-tried-to-fit-in/articleshow/88858197.cms|archive-date=20 October 2022}}</ref> |- |''ఖెడ్డా'' |శరత్ |[[మలయాళం]] | |- | rowspan="3" |2023 |''తురముఖం'' |పచీక్ |[[మలయాళం]] | |- |''[[టైగర్ నాగేశ్వరరావు]]'' |కాశీ |[[తెలుగు]] | |- |''[[ఎక్స్‌ట్రా ఆర్డినరీ మ్యాన్]]'' |నీరో |[[తెలుగు]] | |- | rowspan="3" |2024 |[[దేవర]] |సమర, కుంజర కుమారుడు |[[తెలుగు]] | |- |''వజక్కు'' † |<abbr>TBA</abbr> |[[మలయాళం]] |<ref>{{cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/malayalam/movies/news/sudev-nair-shares-hilarious-joke-about-new-year-cake-cutting-on-vazhak-sets/articleshow/80073278.cms|title=Sudev Nair shares hilarious joke about New Year cake-cutting on Vazhak sets|date=2 January 2021|work=The Times Of India|access-date=25 September 2021|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20230715120258/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/malayalam/movies/news/sudev-nair-shares-hilarious-joke-about-new-year-cake-cutting-on-vazhak-sets/articleshow/80073278.cms|archive-date=15 July 2023}}</ref> |- |''థంకమణి'' † |<abbr>TBA</abbr> |[[మలయాళం]] |} ==వెబ్ సిరీస్ == {| class="wikitable sortable" !సంవత్సరం !పేరు !పాత్ర !ఛానెల్ !భాష !గమనికలు |- |2017 |''ట్రైనింగ్ మాంటేజ్'' |జిమ్ ట్రైనీ |[[యూట్యూబ్]] | rowspan="2" |హిందీ | |- | rowspan="4" |2018 |''పీపుల్ వి సి ఇన్ ఎవెరీ జిమ్'' |సప్లిమెంట్ సేల్స్‌మ్యాన్ |ఫిల్టర్ కాపీ | |- |''కాల్'' |టాక్సీ డ్రైవర్‌కి కాల్ చేయండి | rowspan="3" |[[యూట్యూబ్]] | rowspan="3" |మలయాళం |షార్ట్ ఫిల్మ్ |- |''స్లీప్లెస్లీ యూర్స్'' |జెస్సీ | |- |''మెన్ ఎట్ మై డోర్'' |జెర్రీ |షార్ట్ ఫిల్మ్ |- |2019-2020 |''లైఫ్ అస్ ఆన్ ఇంట్రోవర్ట్'' |లోపల ఆలోచించు | rowspan="4" |ఇన్స్టాగ్రామ్ | rowspan="4" |ఆంగ్ల | rowspan="4" |సొంత ఉత్పత్తి |- | rowspan="5" |2020–ప్రస్తుతం |''డా.సాజన్ సుమేష్'' |డా.సాజన్ సుమేష్ |- |''ఇమాజినరీ గర్ల్‌ఫ్రెండ్'' | rowspan="2" |తాను |- |''కాట్స్ అర్ ఎలియెన్స్'' |- |''నాట్ ఫిట్'' |నీరవ్ కపూర్ |డైస్ మీడియా | rowspan="3" |హిందీ | |- |''ఫస్ట్ డే అఫ్ ది జిమ్ బి లైక్'' |జిమ్ ట్రైనర్ |ఫిల్టర్ కాపీ | |- |2023 |''జెంగాబురు కర్స్'' |ధ్రువ్ కానన్ |సోనీలివ్ |} ==మూలాలు== {{మూలాలజాబితా}} ==బయటి లింకులు== * {{IMDb name |4710099}} [[వర్గం:1985 జననాలు]] 5wu1ps1aca33zxt0v4s1n3tmmuuijj4 0 397611 4908559 4201080 2026-07-20T02:15:33Z InternetArchiveBot 88395 1 మూలము(ల)ను భద్రపరచటానికి ప్రయత్నించగా, 0 పనిచేయనివిగా గుర్తించాను.) #IABot (v2.0.9.5 4908559 wikitext text/x-wiki {{సమాచారపెట్టె వ్యక్తి|name=అనుపమ చోప్రా|image=Anupama Chopra 9th Mumbai Film Festival (cropped).jpg|caption=అనుపమ చోప్రా (2017)|birthname=అనుపమ చంద్ర|birth_date=1967, ఫిబ్రవరి 23 <br>(వయస్సు 56)|birth_place=[[కలకత్తా]], [[పశ్చిమ బెంగాల్]], భారతదేశం|education=సెయింట్. జేవియర్స్ కాలేజ్, ముంబై, మెడిల్ స్కూల్ ఆఫ్ జర్నలిజం (నార్త్ వెస్ట్రన్ యూనివర్సిటీ)|occupation={{hlist|రచయిత్రి|జర్నలిస్టు|సినీ విమర్శకురాలు}}|mother=[[కామ్నా చంద్ర]]|relatives=[[విక్రమ్ చంద్ర]] (సోదరుడు)<br/>[[తనూజ చంద్ర]] (సోదరి)<br>[[రామానంద్ సాగర్]] (బావమరిది)|spouse=[[విధు వినోద్ చోప్రా]] (వి. 1990)|children=2 పిల్లలు ([[జుని చోప్రా]], [[అగ్ని చోప్రా]])|website={{URL|http://www.filmcompanion.in/about-us|filmcompanion.in}}}} '''అనుపమ చోప్రా''' [[భారతదేశం|భారతీయ]] [[రచయిత|రచయిత్రి]], [[పాత్రికేయుడు|పాత్రికేయురాలు]], సినీ విమర్శకురాలు, ఎంఏఎంఐ ముంబై ఫిల్మ్ ఫెస్టివల్ దర్శకురాలు.<ref name="Mami">{{Cite web|title=Mumbai Academy of Moving Image - Site|url=https://www.mumbaifilmfestival.com/|website=mumbaifilmfestival.com}}</ref> డిజిటల్ ప్లాట్‌ఫారమ్ ఫిల్మ్ కంపానియన్ వ్యవస్థాపకురాలు, ఎడిటర్ కూడా. అనుపమ [[భారతీయ సినిమా|భారతీయ సినిమాపై]] అనేక పుస్తకాలు రాసింది. [[ఎన్డీటీవీ|ఎన్డీటీవి]], ''[[ఇండియా టుడే]]'',<ref>[http://movies.ndtv.com/movie_Review.aspx?id=510 Anupama Chopra, Consulting Editor, Films, NDTV] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100503075144/http://movies.ndtv.com/movie_Review.aspx?id=510|date=3 May 2010}} [[ఎన్డీటీవీ|NDTV]] website.</ref>''[[హిందూస్తాన్ టైమ్స్|హిందుస్థాన్ టైమ్స్‌]]'' పత్రికలకు సినీ విమర్శకురాలిగా ఉన్నది. స్టార్ వరల్డ్‌లో వారానికోసారి ఫిలిం రివ్యూ షో ''ది ఫ్రంట్ రో విత్ అనుపమ చోప్రాను'' కూడా హోస్ట్ చేసింది.<ref>{{Cite news|url=http://www.hindustantimes.com/Entertainment/Reviews/Anupama-Chopra-s-review-Paan-Singh-Tomar/Article1-819886.aspx|title=Anupama Chopra's review: Paan Singh Tomar|last=Chopra|first=Anupama|date=2 March 2012|work=Hindustan Times|access-date=6 March 2012|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120303000220/http://www.hindustantimes.com/Entertainment/Reviews/Anupama-Chopra-s-review-Paan-Singh-Tomar/Article1-819886.aspx|archive-date=3 March 2012|quote=Starting today, Anupama Chopra becomes Hindustan Times' film critic.}}</ref> తన మొదటి పుస్తకం ''షోలే: ది మేకింగ్ ఆఫ్ ఎ క్లాసిక్'' కోసం [[భారత జాతీయ చలనచిత్ర పురస్కారాలు - ఉత్తమ సినిమా పుస్తకం|సినిమాపై ఉత్తమ పుస్తకంగా]] 2000 జాతీయ చలనచిత్ర అవార్డును గెలుచుకుంది. ప్రస్తుతం సినిమాలపై విమర్శన వ్యాసాలు రాస్తూ, ఫిల్మ్ కంపానియన్ కోసం సెలబ్రిటీలను ఇంటర్వ్యూ చేస్తుంది. ముంబై అకాడమీ ఆఫ్ ది మూవింగ్ ఇమేజ్‌కి ఫెస్టివల్ డైరెక్టర్ గా కూడా ఉన్నది.<ref>{{Cite web|title=Mumbai Academy of Moving Image - Trustees Site|url=https://www.mumbaifilmfestival.com/festival/trustees|website=www.mumbaifilmfestival.com|access-date=2024-02-04|archive-date=2023-01-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20230120104803/https://www.mumbaifilmfestival.com/festival/trustees|url-status=dead}}</ref> == తొలి జీవితం == [[కలకత్తా]]<nowiki/>లో చంద్ర పర్షద్ కుటుంబంలో అనుపమ జన్మించింది. [[ఉత్తరప్రదేశ్‌]]<nowiki/>లోని [[బుదౌన్|బడాయున్‌లో]] కూడా నివసించింది. ఈమె తండ్రి నవీన్ చంద్ర పూర్వీకులు ఢిల్లీకి చెందినవారు. ఈమె తాత [[కోల్‌కాతా|కోల్‌కతాలోని]] యూనియన్ కార్బైడ్‌లో ఎగ్జిక్యూటివ్‌గా ఉన్నాడు. తల్లి [[కామ్నా చంద్ర]], ''ప్రేమ్ రోగ్'' (1982), ''చాందిని'' (1989) వంటి చిత్రాలకు సంభాషణలు రాసింది. చోప్రా ముంబైలో తన సోదరుడు, సోదరితో కలిసి పెరిగింది. అక్కడ ఈమె కుటుంబం నేపియన్ సీ రోడ్‌లో, తరువాత కఫ్ పరేడ్‌లో నివసించింది. ఈమె సోదరి [[తనూజ చంద్ర|తనూజా చంద్ర]], సినిమా దర్శకురాలు, స్క్రీన్ రైటర్. ఈమె సోదరుడు విక్రమ్ చంద్ర, నవలా రచయిత. ఈమె యుక్తవయస్సులో చాలా సంవత్సరాలు హాంకాంగ్‌లో కూడా నివసించింది. 1987లో ముంబైలోని సెయింట్ జేవియర్స్ కళాశాల నుండి ఆంగ్ల సాహిత్యంలో బిఏ పట్టభద్రురాలైంది. తరువాత చోప్రా నార్త్ వెస్ట్రన్ యూనివర్సిటీ మెడిల్ స్కూల్ ఆఫ్ జర్నలిజం నుండి జర్నలిజంలో ఎంఏ సంపాదించింది. మెడిల్‌లో ఉన్నప్పుడు "అకడమిక్ ఎక్సలెన్స్, మ్యాగజైన్ జర్నలిజం రంగంలో విజయం కోసం వాగ్దానం" కోసం హారింగ్‌టన్ అవార్డును గెలుచుకుంది. == కెరీర్ == తన విద్యాభ్యాసం తర్వాత, చోప్రా ఫిల్మ్ జర్నలిస్టుగానూ, విమర్శకురాలిగానూ తన వృత్తిని ప్రారంభించింది. సంవత్సరాలుగా అనేక చిత్రాల పుస్తకాలు, ముఖ్యంగా హిందీ సినిమాలను రాసింది. 1993 నుండి హిందీ చలనచిత్ర పరిశ్రమ గురించి రాసింది. ప్రింట్, టెలివిజన్, డిజిటల్ అనే అనేక మాధ్యమాలలో సినిమాల గురించి రాసింది. మొదటి పుస్తకం ''షోలే: ది మేకింగ్ ఆఫ్ ఎ క్లాసిక్'' (2000) 2001లో [[భారత జాతీయ చలనచిత్ర పురస్కారాలు - ఉత్తమ సినిమా పుస్తకం|సినిమాపై ఉత్తమ పుస్తకంగా జాతీయ చలనచిత్ర అవార్డును]] గెలుచుకుంది.<ref name="48thawardPDF">{{Cite web|title=48th National Film Awards|url=http://dff.nic.in/2011/48th_nff_2001.pdf|publisher=[[Directorate of Film Festivals]]}}</ref> ''దిల్‌వాలే దుల్హనియా లే జాయేంగే'' (ది బ్రేవ్‌హార్టెడ్ విల్ టేక్ ది బ్రైడ్) (2002)ని బ్రిటిష్ ఫిల్మ్ ఇన్‌స్టిట్యూట్ వారి మోడరన్ క్లాసిక్స్ సిరీస్‌లో భాగంగా ప్రచురించింది. ''కింగ్ ఆఫ్ బాలీవుడ్: [[షారుఖ్ ఖాన్]] అండ్ ది సెడక్టివ్ వరల్డ్ ఆఫ్ ఇండియన్ సినిమా'', ''న్యూయార్క్ టైమ్స్ బుక్ రివ్యూ యొక్క వార్షిక "ఎడిటర్స్ ఛాయిస్" జాబితాలో ప్రదర్శించబడింది.'' ఇది జర్మన్, ఇండోనేషియన్, పోలిష్ భాషలలోకి కూడా అనువదించబడింది. చోప్రా రెండు దశాబ్దాలుగా హిందీ సినిమాపై రాసిన వ్యాసాలతో 2011లో పెంగ్విన్ ఇండియా''ఫస్ట్ డే ఫస్ట్ షో: రైటింగ్స్ ఫ్రమ్ ది బాలీవుడ్ ట్రెంచ్స్'' అనే పుస్తకాన్ని ప్రచురించింది.<ref>[http://worldcat.org/search?q=au%3AAnupama+Chopra&qt=hot_author Results for 'au:Anupama Chopra' books] WorldCat.org.</ref> చోప్రా రచనలు అతిపెద్ద ఆంగ్ల-భాషా పత్రిక ''[[ఇండియా టుడే|ఇండియా టుడేలో]]'' ప్రచురించబడ్డాయి. ఆమె ''ది న్యూయార్క్ టైమ్స్'', ''లాస్ ఏంజిల్స్ టైమ్స్'', ''వెరైటీ'', ''సైట్; సౌండ్'' వంటి అనేక అంతర్జాతీయ ప్రచురణల కోసం హిందీ చిత్రాల గురించి కూడా రాసింది. ప్రస్తుతం ''వోగ్ ఇండియాకు'' సంపాదకురాలిగా ఉన్నది. [[దస్త్రం:Anupama_chopra_book_launch.jpg|కుడి|thumb| 2012లో తన పుస్తక ఆవిష్కరణలో చోప్రా]] ''[[ఎన్డీటీవీ]]'' 24X7 న్యూస్ ఛానెల్‌లో ''పిక్చర్ దిస్ అనే'' ఫిల్మ్ రివ్యూ షోను చోప్రా హోస్ట్ చేసింది.<ref name="post">{{Cite web|last=Rajyasree Sen|date=30 April 2012|title=The Front Row with Anupama Chopra is the reel thing|url=http://www.firstpost.com/bollywood/the-front-row-with-anupama-chopra-is-the-reel-thing-292783.html|access-date=27 July 2014|publisher=Firstpost}}</ref> 2012లో, స్టార్ వరల్డ్‌లో ''అనుపమ చోప్రాతో కలిసి ది ఫ్రంట్ రో'' అనే తన వారపు సమీక్ష కార్యక్రమాన్ని ప్రారంభించింది, ఇది జూన్ 2014 వరకు కొనసాగింది.<ref name="post" /><ref>{{Cite web|title=The Front Row with Anupama Chopra|url=http://thefrontrow.starworld.in/fullepisodes|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140314060758/http://thefrontrow.starworld.in/fullepisodes|archive-date=14 March 2014|access-date=27 July 2014|publisher=STAR World}}</ref><ref>{{Cite web|title=The Front Row with Anupama Chopra|url=http://www.startv.in/show/the-front-row-with-anupama-chopra/424|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140727205201/http://www.startv.in/show/the-front-row-with-anupama-chopra/424|archive-date=27 July 2014|access-date=27 July 2014|publisher=STAR Tv India}}</ref> 2013లో, టీవీ షోలో ఫిల్మ్ మేకర్స్, నటీనటులతో ఇంటర్వ్యూల ఆధారంగా ''ఫ్రీజ్ ఫ్రేమ్ అనే'' రెండు పుస్తకాలను విడుదల చేసింది.<ref>{{Cite web|date=26 January 2014|title=A look at what's on celebs' minds|url=http://www.tribuneindia.com/2014/20140126/spectrum/book2.htm|access-date=27 July 2014}}</ref> వారపు సినిమా కాలమ్‌ల ఆధారంగా ''100 ఫిల్మ్స్ టు సీ బిఫోర్ యు డై'' పుస్తకం రాసింది.<ref>{{Cite web|date=August 2013|title="I am not a film snob" – Anupama Chopra|url=http://cineblitz.liveinstyle.com/features/detail/i-am-not-a-film-snob-anupama-chopra1|archive-url=https://web.archive.org/web/20140810143229/http://cineblitz.liveinstyle.com/features/detail/i-am-not-a-film-snob-anupama-chopra1|archive-date=10 August 2014|access-date=27 July 2014}}</ref> 2014లో స్టార్ ప్లస్‌లో 'స్టార్ వెర్డిక్ట్' అనే హిందీ షో కూడా చేసింది. ప్రస్తుతం [[యూట్యూబ్|యూట్యూబ్‌లో]] '''ఫిల్మ్ కంపానియన్‌ను''' హోస్ట్ చేస్తోంది, ఇది "ది ఫ్రంట్ రో విత్ అనుపమ చోప్రా" స్థానంలో హిందీ చలనచిత్రాలపై విశ్లేషణ చేస్తోంది.<ref>{{Cite web|date=August 2014|title=Film Companion in Anupama (Land)|url=https://in.bookmyshow.com/entertainment/film-companion-anupama-land/44263|access-date=1 January 2016|publisher=Book My Show}}</ref> సినిమాపై అనేక పుస్తకాలు రాసింది. అనుపమ తాజా పుస్తకం, భారతీయ చలనచిత్ర, హాలీవుడ్ ప్రముఖులతో టెలివిజన్ చేసిన ఇంటర్వ్యూల సమాహారంతో హార్పర్‌కాలిన్స్ ప్రచురణలో ''ది ఫ్రంట్ రో: సినిమాపై సంభాషణలు'' అనే పుస్తకం వచ్చింది. భారతదేశంలో జరిగే ఫిల్మ్ ఫెస్టివల్స్‌కు సంబంధించిన పనులలో కూడా చురుకుగా పాల్గొంటుంది. 2014 నవంబరులో, ముంబై అకాడమీ ఆఫ్ మూవింగ్ ఇమేజ్ నిర్వహించిన ముంబై ఫిల్మ్ ఫెస్టివల్ చైర్‌పర్సన్‌గా చోప్రా [[శ్యామ్ బెనగళ్|శ్యామ్ బెనెగల్]] స్థానంలో ఉన్నారు.<ref>{{Cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/MAMI-has-a-new-chairperson/articleshow/45187036.cms|title=MAMI has a new chairperson|work=The Times of India|access-date=19 December 2016}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.thequint.com/entertainment/2016/11/25/anupama-chopra-talks-about-including-the-power-of-bollywood-in-a-film-festival|title=Anupama Chopra on Balancing Life as a Critic and Festival Director|work=[[The Quint]]|access-date=19 December 2016}}</ref> == ''సినిమా కంపానియన్'' == 2014 జూలైలో, చోప్రా ఎంటర్‌టైన్‌మెంట్ జర్నలిజం కోసం పాన్-ఇండియా వేదికగా ''ఫిల్మ్ కంపానియన్'' వెబ్‌సైట్‌ను స్థాపించింది. ప్రస్తుతం ప్లాట్‌ఫారమ్ సినిమా, టెలివిజన్, వెబ్ సిరీస్‌ల చుట్టూ సమీక్షలు, ఇంటర్వ్యూలు, ఫీచర్లు, మాస్టర్‌క్లాస్‌లను కలిగి ఉంది. చోప్రా, రాహుల్ దేశాయ్, సుచరిత త్యాగి, ప్రతాయుష్ పరశురామన్ దీనికి కంటెంట్ రాస్తారు.<ref>{{Cite web|date=18 June 2020|title=Film Companion brings together experts and enters the education industry|url=https://www.indiantelevision.com/movies/movies-on-mutiple-platforms/film-companion-brings-together-experts-and-enters-the-education-industry-200618|access-date=23 November 2020|website=Indian Television Dot Com|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|last=Maneck|first=Ankita|date=5 October 2016|title=Jio Mami Mumbai Film Festival: Anupama Chopra on what to expect from its 18th edition|url=https://www.firstpost.com/entertainment/jio-mami-mumbai-film-festival-anupama-chopra-on-what-to-expect-from-its-18th-edition-3035630.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200828194505/https://www.firstpost.com/entertainment/jio-mami-mumbai-film-festival-anupama-chopra-on-what-to-expect-from-its-18th-edition-3035630.html|archive-date=28 August 2020|access-date=7 November 2021|website=[[Firstpost]]}}</ref><ref>{{Cite web|date=14 April 2017|title=Jio MAMI 19th Mumbai Film Festival with Star|url=http://www.koimoi.com/bollywood-news/its-official-the-jio-mami-mumbai-film-festival-with-star-has-been-announced/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170719075836/http://www.koimoi.com/bollywood-news/its-official-the-jio-mami-mumbai-film-festival-with-star-has-been-announced/|archive-date=19 July 2017|access-date=20 July 2017|website=[[Koimoi]]}}</ref><ref>{{Cite web|date=27 April 2017|title=MAMI With PVR Cinemas Hosted FELICITE's Premiere|url=http://www.koimoi.com/bollywood-news/mami-with-pvr-cinemas-hosted-felicites-premiere/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170516202834/http://www.koimoi.com/bollywood-news/mami-with-pvr-cinemas-hosted-felicites-premiere/|archive-date=16 May 2017|access-date=20 July 2017|website=[[Koimoi]]}}</ref> బరద్వాజ్ రంగన్ కూడా 2022, మార్చి 15కి ముందు చాలా సంవత్సరాలు రాశాడు.<ref>{{Cite tweet|number=1503714516164820993|user=baradwajrangan|title=Goodbye, @fcompanionsouth !|author=Baradwaj Rangan|author-link=Baradwaj Rangan|date=15 March 2022|access-date=18 March 2022}}</ref> == అవార్డులు == [[భారత జాతీయ చలనచిత్ర పురస్కారాలు - ఉత్తమ సినిమా పుస్తకం|జాతీయ ఉత్తమ సినిమా పుస్తకం అవార్డు]] * 2000: ''ది మేకింగ్ ఆఫ్ ఎ క్లాసిక్''<ref name="48thawardPDF" /> == వ్యక్తిగత జీవితం == చోప్రా [[హిందీ సినిమా]] [[నిర్మాత]], [[దర్శకుడు]] [[విధు వినోద్ చోప్రా]]<nowiki/>తో అనుపమ వివాహం జరిగింది.<ref>{{Cite web|date=8 May 2010|title=Sleeping with the Enemy|url=http://www.openthemagazine.com/article/art-culture/sleeping-with-the-enemy|access-date=27 July 2014|publisher=[[Open (Indian magazine)|OPEN]]}}</ref> వీరి కుమార్తె [[జుని చోప్రా]] రచయిత్రి కాగా,<ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/books/books-authors/%E2%80%98I-think-in-words-not-images%E2%80%99/article17201544.ece|title=Fifteen-year-old Zuni Chopra talks about her debut novel, The House That Talks|last=Krithika|first=R.|date=2017-02-06|work=The Hindu|access-date=2024-01-20|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref> కుమారుడు అగ్ని దేవ్ చోప్రా ఔత్సాహిక క్రికెటర్ గా ఉన్నాడు.<ref>{{Cite web|date=2024-01-10|title=Agni Chopra, Son Of '12th Fail' Director, Slams 258 Runs On Ranji Trophy Debut|url=https://english.jagran.com/cricket/who-is-agni-chopra-son-of-12th-fail-director-vidhu-vinod-chopra-shines-on-his-ranji-trophy-debut-for-mizoram-ranji-trophy-match-sikkim-vs-mizoram-12th-fail-movie-success-10126266|access-date=2024-01-20|website=English Jagran|language=en}}</ref> == మూలాలు == {{మూలాలజాబితా}} == బాహ్య లింకులు == * [https://www.filmcompanion.in/about-us సినిమా సహచరుడు] * ''[[హిందూస్తాన్ టైమ్స్|హిందుస్థాన్ టైమ్స్‌లో]]'' [https://web.archive.org/web/20130608142223/http://www.hindustantimes.com/Search/search.aspx?q=Anupama%20Chopra&op=auth అనుపమ చోప్రా సమీక్షలు] {{Authority control}} [[వర్గం:1967 జననాలు]] [[వర్గం:20వ శతాబ్దపు భారతీయ రచయిత్రులు]] [[వర్గం:జీవిస్తున్న ప్రజలు]] [[వర్గం:కలకత్తా రచయితలు]] [[వర్గం:పశ్చిమ బెంగాల్ మహిళా రచయితలు]] [[వర్గం:పాత్రికేయులు]] jkqo0asbmrykcjon4lcxlb0os1dquj1 0 403697 4908611 4334706 2026-07-20T04:08:51Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 4908611 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ప్రియా డేవిదార్ | image = <!-- just the filename, without the File: or Image: prefix or enclosing [[brackets]] --> | alt = | caption = | birth_name = | birth_date = <!-- {{Birth date and age|df=yes|YYYY|MM|DD}} or {{Birth-date and age|Month DD, YYYY}} --> | birth_place = | death_date = <!-- {{Death date and age|df=yes|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} or {{Death-date and age|Month DD, YYYY|Month DD, YYYY}} (death date then birth date) --> | death_place = | nationality = ఇండియన్ | other_names = | occupation = పరిశోధకుడు, శాస్త్రవేత్త, రచయిత | known_for = }} '''ప్రియా డేవిదార్''' భారతీయ శాస్త్రీయ పరిశోధకురాలు, సంరక్షణ జీవశాస్త్రవేత్త, పండితురాలు, రచయిత్రి. [[పాండిచ్చేరి విశ్వవిద్యాలయం]]<nowiki/>లో ప్రొఫెసర్ గా పదవీ విరమణ చేసిన ఆమె [[భారతదేశం]]<nowiki/>లోని వివిధ ప్రాంతాలలో పర్యావరణ పరిశోధనలు చేశారు. ఆమె విస్పర్స్ ఫ్రమ్ ది వైల్డ్ తో సహా కొన్ని పుస్తకాలను రచించింది, ఇ.ఆర్.సి డేవిదార్ తో కలిసి రాసింది, పెంగ్విన్ ఇండియా పుస్తకాలచే ప్రచురించబడింది. ఆమె 2012 లో అమెరికన్ అసోసియేషన్ ఫర్ ది అడ్వాన్స్మెంట్ ఆఫ్ సైన్స్ ఫెలోగా ఎన్నికైంది. అడవులు, వన్యప్రాణుల సంరక్షణలో చురుగ్గా పాల్గొంటున్నారు. సైంటిఫిక్ జర్నల్స్ లో దాదాపు 100 పరిశోధనా పత్రాలను ప్రచురించారు.<ref name="Dr Priya Davidar biography">{{Cite web|title=Dr Priya Davidar biography|url=http://www.pondiuni.edu.in/profile/dr-praviar-davidar|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924075559/http://www.pondiuni.edu.in/profile/dr-praviar-davidar|archive-date=24 September 2015|access-date=15 March 2014|publisher=Pondicherry University}}</ref><ref name="ECOS DPD">{{Cite web|title=Dr. Priya Davidar|url=http://www.pondiuni.edu.in/profile/dr-praviar-davidar|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924075559/http://www.pondiuni.edu.in/profile/dr-praviar-davidar|archive-date=24 September 2015|access-date=15 March 2014|publisher=ECOS}}</ref><ref name="penguinbooksindia.com">{{Cite web|title=Priya Davidar|url=http://www.penguinbooksindia.com/en/content/priya-davidar|access-date=7 September 2015|website=Penguin Books India}}</ref> == ప్రారంభ జీవితం, కుటుంబం == డేవిదార్ [[తమిళనాడు]]<nowiki/>లోని [[ఊటీ]]<nowiki/>లో పెరిగింది, ఇది అనేక రకాల జంతుజాలం, వృక్షజాలానికి ప్రసిద్ధి చెందింది. ఆమె పెరిగే కొద్దీ వన్యప్రాణులు, ప్రకృతిని కోల్పోయింది, ఇది ఆమెను సంరక్షణ రంగంలోకి ప్రవేశించడానికి ప్రేరేపించింది. అంతరిక్షం కోసం జరుగుతున్న పోటీలో ఇతర జాతులు వేగంగా మనుషులను కోల్పోతున్నాయని ఆమె అన్నారు. <ref>{{Cite web|title=Elephants Never Forget: The Touching Legacy of Tamil Nadu Conservationist Mark Davidar|url=http://scribol.com/environment/elephants-never-forget-the-touching-legacy-of-tamil-nadu-conservationist-mark-davidar|access-date=7 September 2015|website=scribol.com|archive-date=31 డిసెంబరు 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151231081733/http://scribol.com/environment/elephants-never-forget-the-touching-legacy-of-tamil-nadu-conservationist-mark-davidar|url-status=dead}}</ref> డేవిదార్ తండ్రి ఒక సంరక్షకుడు ఇ.ఆర్.సి.డేవిదార్, సోదరుడు మార్క్ డేవిదార్ భారతదేశంలోని తమిళనాడులోని మసినగుడిలో సిగుర్ నేచర్ ట్రస్ట్ (ఎస్ఎన్టి) వ్యవస్థాపకులలో ఒకరు, ఇది 30 ఎకరాల వన్యప్రాణుల అభయారణ్యం. రిమోట్ సెన్సింగ్ లో శిక్షణ పొందిన రీసెర్చ్ సైంటిస్ట్ జీన్-ఫిలిప్ పుయ్రావుడ్ ను ఆమె వివాహం చేసుకుంది. వీరు అనేక పరిశోధనా పత్రాలకు సహకరించారు. == విద్య == 1973లో మద్రాసు విశ్వవిద్యాలయం నుంచి బీఎస్సీ పూర్తి చేసిన ఆమె 1975లో అదే యూనివర్సిటీ నుంచి ఎమ్మెస్సీ పట్టా పొందారు. 1979లో బాంబే యూనివర్సిటీ నుంచి పీహెచ్ డీ పట్టా పొందిన ఆమె 1985లో హార్వర్డ్ యూనివర్సిటీ నుంచి ఎస్ ఎం పట్టా పొందారు.<ref>{{Cite web|title=Dr Priya Davidar biography|url=http://www.pondiuni.edu.in/profile/dr-praviar-davidar|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924075559/http://www.pondiuni.edu.in/profile/dr-praviar-davidar|archive-date=24 September 2015|access-date=7 September 2015|website=Pondicherry University}}</ref> <ref name=":4">{{Cite web|last=Venkatraman|first=Vijaysree|date=10 January 2014|title=A Surveyor of Jungles|url=https://www.science.org/content/article/surveyor-jungles|access-date=2019-02-16|website=Science {{!}} AAAS|language=en}}</ref> తన డాక్టరేట్ థీసిస్ కోసం, ఆమె "బర్డ్ మ్యాన్ ఆఫ్ ఇండియా" గా పిలువబడే ప్రకృతి శాస్త్రవేత్త సలీం అలీ మార్గదర్శకత్వంలో తేనె తినిపించే పక్షుల ద్వారా హెమి-పరాన్నజీవి మిస్టెల్టోస్ పరాగసంపర్కంపై పనిచేసింది. == పనులు == <ref name=":0">{{Cite web|title=Priya Davidar {{!}} PhD {{!}} Pondicherry University, Puducherry {{!}} Department of Ecology and Environmental Sciences|url=https://www.researchgate.net/profile/Priya_Davidar|access-date=2019-02-16|website=ResearchGate|language=en}}</ref> సంరక్షణ జీవశాస్త్రవేత్తగా, ఆమె పని ఎక్కువగా అటవీ ఆవరణ శాస్త్రం, పరాగసంపర్క జీవశాస్త్రం, అంతరించిపోతున్న జాతుల పరిరక్షణ చుట్టూ తిరిగింది. పదవీ విరమణ చేసే వరకు [[పాండిచ్చేరి విశ్వవిద్యాలయం]] పర్యావరణ శాస్త్రం, పర్యావరణ శాస్త్రాల విభాగంలో దాదాపు మూడు దశాబ్దాల పాటు పనిచేశారు. ప్రస్తుతం, ఆమె ఒక పరిశోధనా ప్రాజెక్ట్లో పనిచేస్తోంది, అక్కడ ఆమె "జీవ-భౌగోళిక స్థాయిలో చెట్ల పంపిణీని, ఆసియా ఏనుగు, [[నీలగిరి తహర్]] వంటి అంతరించిపోతున్న జాతుల పరిరక్షణ జన్యుశాస్త్రాన్ని విశ్లేషిస్తోంది" 1970వ దశకంలో ఫీల్డ్ బయాలజిస్టులుగా పనిచేసిన అతికొద్ది మంది మహిళల్లో ఆమె ఒకరు. తమ ప్రయోగశాలల లోపల మాత్రమే పరిశోధనలు చేసిన శాస్త్రవేత్తలు ఫీల్డ్ వర్క్ కు సరిగ్గా సర్దుబాటు చేయనప్పటికీ, పనామాలో తోటి పోస్ట్ డాక్టరల్ గా ఉన్న అలిసన్ స్నో ఇలా వ్యాఖ్యానించారు, "ప్రియా ... ప్రాక్టికల్ కష్టాలన్నీ పట్టించుకోకుండా." == సవాళ్లు == డాక్టర్ డేవిడర్ పర్యావరణ శాస్త్ర రంగంలో కనిపించే అంతర్లీన లింగ వివక్ష గురించి గళమెత్తారు. మీ పురుష సహోద్యోగులు తనను ఎలా ట్రీట్ చేశారని అడిగినప్పుడు, "వారు నన్ను వివాహం చేసుకుని వంటగదిలో ఉండమని సూచించారు. నేను దానిని చాలా వ్యక్తిగతంగా తీసుకొని చాలా బాధపడ్డాను. ఇది అనవసరమైన ఒత్తిడిని మాత్రమే సృష్టిస్తుందని నేను ఇప్పుడు అర్థం చేసుకున్నాను. అగ్రవర్ణాలకు చెందిన వారు ఎక్కువగా ఆధిపత్యం చెలాయిస్తున్న ఈ రంగంలో కులం మరో అడ్డంకి కాగలదని ఆమె అంగీకరిస్తున్నారు. సరైన గణాంకాలు లేనప్పటికీ, "కుల ఆధారిత బంధుప్రీతి విద్యా నియామక ప్రక్రియలో చాలా భాగం" అని ఆమె అన్నారు. "అగ్రవర్ణాల నెట్వర్క్లలో ఇష్టపడని వెనుకబడిన నేపథ్యాల పరిశోధకులకు నా సలహా ఏమిటంటే కఠినతను నివారించడానికి మద్దతు ఇచ్చే సహకారులను కనుగొనండి. పట్టుదలగా ఉండటం, ఇబ్బందులు ఎదురైనా ముందుకు సాగడం ముఖ్యం. నేను కనుగొన్నది ఏమిటంటే, చివరికి విజయానికి దారితీసే ఒక ముఖ్యమైన మిత్రుడు సమయం." ఆమె అభిప్రాయం ప్రకారం, "నగరాల నుండి ఎక్కువగా యువకుల పెద్ద ముఠాలు, తాగి అడవుల్లో తిరుగుతూ ఇబ్బందులను వెతుక్కునే పెద్ద ముఠాలు" కారణంగా మహిళా పరిశోధకులకు క్షేత్ర పని కొన్నిసార్లు సవాలుగా ఉంటుంది. అజ్ఞాతవాసి బహుశా మహిళలపై వేధింపులకు వారికి రక్షణ కల్పిస్తుంది. అయితే ఇలాంటి సందర్భాల్లో మహిళా పరిశోధకులకు రక్షణ కల్పించేది స్థానికులే. == గౌరవాలు, పురస్కారాలు == <ref>http://www.tropicalbio.org/ {{Full citation needed|date=December 2018}}</ref> 2009లో ఆమె అసోసియేషన్ ఫర్ ట్రాపికల్ బయాలజీ అండ్ కన్జర్వేషన్ కు అధ్యక్షురాలిగా ఉన్నారు. 2012 లో, ఆమె అమెరికన్ అసోసియేషన్ ఫర్ ది అడ్వాన్స్మెంట్ ఆఫ్ సైన్స్ (ఎఎఎఎస్) ఫెలోగా ఎన్నికయ్యారు. == గ్రంథ పట్టిక == * ''వైల్డ్ నుండి విస్పర్స్'' * ''జెయింట్ హార్ట్స్ః ఏనుగుల ప్రపంచంలో ప్రయాణాలు'' == మూలాలు == [[వర్గం:ముంబై విశ్వవిద్యాలయం పూర్వవిద్యార్థులు]] [[వర్గం:మద్రాసు విశ్వవిద్యాలయ పూర్వవిద్యార్థులు]] [[వర్గం:20వ శతాబ్దపు భారతీయ రచయిత్రులు]] [[వర్గం:జీవిస్తున్న ప్రజలు]] jq5tq0hewe0mdywypztpy8jjc7a8yjp 0 404817 4908471 4495093 2026-07-19T16:42:53Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 4908471 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=ఏప్రిల్ 2025}} {{Infobox person | name = కవితా నాయర్ | image = | birth_name = | birth_date = <!-- must cite published reliable source(s) to verify birth date --> | birth_place = <!-- must cite published reliable source(s) to verify birth place --> | nationality = భారతీయురాలు | alma_mater = <!-- one higher education institution from which a degree was earned --> | occupation = {{Hlist | టెలివిజన్ వ్యాఖ్యాత | నటి| మోడల్| రచయిత్రి| బ్లాగర్}} | years_active = 2002{{ndash}}present | spouse = విపిన్ | awards = [[ఉత్తమ నటిగా కేరళ రాష్ట్ర టెలివిజన్ అవార్డు]] (2019) }} '''కవితా నాయర్''' భారతీయ టెలివిజన్ వ్యాఖ్యాత, నటి, మోడల్, రచయిత్రి, బ్లాగర్. 2019లో తొన్యాక్షరంగళ్ చిత్రంలో నటనకు గాను [[ఉత్తమ నటిగా కేరళ రాష్ట్ర టెలివిజన్ అవార్డు]]ను గెలుచుకుంది.<ref>{{Cite web|last=M|first=Athira|date=16 May 2013|title=Quick Five: Kavitha Nair - A star in the making|url=https://www.thehindu.com/features/metroplus/radio-and-tv/quick-five-kavitha-nair-a-star-in-the-making/article4720593.ece|website=The Hindu}}</ref><ref name="thehindu.kerala.awards.2020.09.19">{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/state-television-awards-announced/article32648904.ece|title=State Television Awards announced|last=Thiruvananthapuram|date=19 September 2020|work=[[The Hindu]]|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200919211455/https://www.thehindu.com/news/national/kerala/state-television-awards-announced/article32648904.ece|archive-date=19 September 2020|language=en|quote=...Kavitha Nair Nandan won the best actor (female) for ''Thonniyaksharangal'' [sic] in Amritha TV.|url-access=subscription}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/malayalam/best-actress-kavitha-nair-to-best-comedy-show-marimayam-heres-all-you-need-to-know-about-state-television-awards-2019/articleshow/78213667.cms|title=Best actress Kavitha Nair to best comedy show 'Marimayam'; here's all you need to know about State Television Awards 2019|date=2020-09-20|work=The Times of India|access-date=2024-01-23|issn=0971-8257}}</ref> == వ్యక్తిగత జీవితం == కొట్టాయానికి చెందిన నాయర్, [[కొట్టాయం]] బేకర్ మెమోరియల్ గర్ల్స్ హైస్కూల్లో చదివారు. ఆమె విపిన్ను వివాహం చేసుకుని [[బెంగళూరు]] నివసిస్తోంది.<ref>{{Cite web|title=കവിത നായരുടെ വീട്ടുവിശേഷങ്ങൾ|url=https://www.manoramaonline.com/homestyle/spot-light/2018/06/22/kavitha-nair-home-celebrity-corner.html|website=ManoramaOnline|language=ml}}</ref> == జీవితచరిత్ర == సూర్య టీవీలో ''పొన్పులారి'' అనే టీవీ షోకు హోస్ట్గా తన వృత్తిని ప్రారంభించిన నాయర్, అనేక ప్రసిద్ధ షోలు, అవార్డు నైట్లకు హోస్ట్గా వ్యవహరించి, మలయాళంలో అత్యుత్తమ టెలివిజన్ వ్యాఖ్యాతలలో ఒకరిగా స్థిరపడింది. ఇంతలో, ఆమె కొన్ని టీవీ సీరియల్స్ చేసింది, వాటిలో ఆమె గుర్తించదగిన రచనలలో వడక్కక్కూరు హృదయం, అయలతే సుందరి, ''తొణ్ణ్యాక్షరంగల్'' అన్నీ కె. కె. రాజీవ్ దర్శకత్వం వహించాయి.<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/malayalam/thonnyaksharangal-to-end-soon-kavitha-nair-writes-an-emotional-note-to-director-kk-rajeev/articleshow/72938373.cms|title=Thonnyaksharangal to end soon; Kavitha Nair writes an emotional note to director KK Rajeev|work=The Times of India}}</ref> ఆమె మూడు సంవత్సరాల వ్యవధిలో రాసిన 20 మలయాళ చిన్న కథల సంకలనం అయిన సుందరపథనంగల్ ను రచించింది. ఈ చిత్రానికి [[మోహన్ లాల్]] ముందుమాట రాశారు.<ref>{{Cite web|last=sreekumar|first=priya|date=1 March 2016|title=The secret life of Kavitha Nair|url=https://www.deccanchronicle.com/entertainment/mollywood/010316/the-secret-life-of-kavitha-nair.html|website=Deccan Chronicle}}</ref> ఆమె మలయాళ చిత్రాలైన ''మంపజక్కలం'', హోటల్ కాలిఫోర్నియా, అండ్ ది ఆస్కార్ గోస్ టు, ''10 కల్పనాకల్'', ''దఫ్ఫేదార్'', ఏలమ్ లలో నటించింది.<ref>{{Cite web|title='ആൻഡ് ദി ഓസ്കാര്‍ ഗോസ് ടു' വിൽ നടി സീതയായി രണ്ട് ലുക്കുകളിൽ കവിത|url=https://malayalam.samayam.com/malayalam-cinema/movie-news/and-the-oscar-goes-to-malayalam-movie-kavitha-nair-as-actress-seetha/articleshow/68404231.cms|website=malayalam.samayam.com}}</ref><ref>{{Cite web|title=ഈലം|url=https://malayalam.samayam.com/malayalam-cinema/movie-review/thampy-antony-kavitha-nair-starrer-elam-malayalam-movie-review/moviereview/77282914.cms|website=malayalam.samayam.com}}</ref> == టెలివిజన్ == === టీవీ సీరియల్స్ === {| class="wikitable sortable" |+కవితా నాయర్ టెలివిజన్ సీరియల్స్ క్రెడిట్ల జాబితా ! scope="col" |సంవత్సరం. ! scope="col" |చూపించు ! scope="col" |పాత్ర ! scope="col" |ఛానల్ ! class="unsortable" scope="col" |గమనికలు |- |2006 |''కాళివీడు'' |మేనక సోదరి |సూర్య టీవీ | |- |2007 |''నోంబరప్పూవు'' |అనితా |ఏషియానెట్ | |- |2007 |''లక్ష్యం'' | |ఏషియానెట్ |<ref>{{Cite web|date=16 January 2006|title=Asianet to launch thriller 'Lakshyam' in prime time|url=https://www.indiantelevision.com/headlines/y2k6/jan/jan181.htm|url-status=usurped|archive-url=https://web.archive.org/web/20060212075552/https://www.indiantelevision.com/headlines/y2k6/jan/jan181.htm|archive-date=12 February 2006|website=indiantelevision.com|quote=''Lakshyam'' stars some of the popular Malayalam television stars including Devan, Suresh Krishna, Rajesh Hebbar, Kumarakam Reghunath, Yadhu Krishnan, Adam Ayoob, Kavitha, Shalu Menon and Kalaranjini.}}</ref> |- |2007 |''మిన్నల్ కేసరి'' | |సూర్య టీవీ | |- |2007 |''వెలంకన్ని మాతవు'' | |సూర్య టీవీ | |- |2008 |''అపరిచిత'' | |డిడి మలయాళం | |- |2009 |''శ్రీ మహాభాగవతం'' |చిత్రలేఖ |ఏషియానెట్ | |- |2007‍–‍2009 |''రహస్యామ్'' |ప్రియంవద ఐపీఎస్ |ఏషియానెట్ | |- |2009‍–‍2010 |''విగ్రహం'' |ప్రియా |ఏషియానెట్ | |- |2009 |''వడకాక్కు ఒరు హృదయం'' |అశ్వతి |అమృత టీవీ | |- |2009‍–‍2012 |''ఆటోగ్రాఫ్'' | |ఏషియానెట్ | |- |2010 |''లిప్ స్టిక్'' |గోపికా |ఏషియానెట్ | |- |2011 |''సూర్యకాంతి'' | |[[జైహింద్ టీవీ]] | |- |2011 |''ఇవిడం స్వర్గమను'' |భద్ర/వక్కీలమమ్మ |సూర్య టీవీ | |- |2011 |''స్వామియే శరణమయ్యప్ప'' |సుభద్రా |సూర్య టీవీ | |- |2012 |''శ్రీ పద్మనాభం'' |తంబురట్టి |అమృత టీవీ | |- |2012 |''సీతాకోకచిలుకలు'' | |సూర్య టీవీ | |- |2017‍–‍2018 |''అయాలతే సుందరి'' |కావ్యాలక్ష్మి |సూర్య టీవీ |<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/malayalam/kavitha-nair-is-back-to-small-screen-through-ayalathe-sundari/articleshow/60464588.cms|title=Kavitha Nair is back to small screen through Ayalathe Sundari|last=Arya UR|date=11 September 2017|work=[[The Times of India]]}}</ref> |- |2018 |''పోలీసులు'' | |ఎ. సి. వి. | |- |2019 |''తొణ్ణ్యాక్షరంగల్'' |ఆంసీ వర్గీస్ |అమృత టీవీ|| {{Won}}<ref name="thehindu.kerala.awards.2020.09.19"/><ref>{{Cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/malayalam/kavitha-nair-is-all-set-to-make-her-acting-comeback-with-thonnyaksharangal/articleshow/69620516.cms |title=Kavitha Nair is all set to make her acting comeback with 'Thonnyaksharangal' |date=2 June 2019 |newspaper=[[The Times of India]]}}</ref> |- |2020‍–‍2021 |''నందనం'' |జానకి |ఫ్లవర్స్ టీవీ | |- |2020‍–‍2021 |''నమం జపికున్న వీడు'' |రాధా వర్మ |మజావిల్ మనోరమ | |- |2023‍–‍2024 |''అనురాగ గణం పోల్'' |సుమితా చంద్రన్ (సుమి) |జీ కేరళ |<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/malayalam/kavitha-nair-is-all-excited-about-her-new-serial-anuraga-ganam-pole-says-lets-start-with-some-body-positivity-and-middle-age-romance/articleshow/98443933.cms|title=Kavitha Nair is all excited about her new serial 'Anuraga Ganam Pole', says 'Let's start with some body positivity and middle age romance'|date=6 March 2023|work=[[The Times of India]]|access-date=25 March 2023}}</ref> |} === టీవీ కార్యక్రమాలు === {| class="wikitable" |+కవితా నాయర్ టెలివిజన్ కార్యక్రమాల క్రెడిట్స్ జాబితా ! scope="col" |చూపించు ! scope="col" |పాత్ర ! scope="col" |ఛానల్ ! class="unsortable" scope="col" |గమనికలు |- |''పొన్పులారి'' |యాంకర్ |సూర్య టీవీ | |- |''నింగాల్కరియామో'' |యాంకర్ |సూర్య టీవీ |ఫోన్ ప్రోగ్రాంలో |- |''తారోలసం'' |హోస్ట్ |[[కైరళి టీవీ]] |సీజన్ 1-3 |- |''నక్షత్రదీపంగల్'' |హోస్ట్ |కైరళి టీవీ | |- |''మణిమెలం'' |కో-హోస్ట్ |కైరళి టీవీ |[[కళాభవన్ మణి]] తో |- |''సింఫనీ'' |హోస్ట్ |సూర్య టీవీ | |- |''ఒరు వట్టమ్ కూడి'' |హోస్ట్ |కేరళ విజన్ | |- |''నా ఫిట్నెస్'' |హోస్ట్ |కేరళ విజన్ | |- |''సిల్క్ రూట్'' |హోస్ట్ |ఫ్లవర్స్ టీవీ | |- |''ఆర్పో ఎరో'' |హోస్ట్ |కైరళి టీవీ | |- |''గంధర్వ సంగీతం'' |హోస్ట్ |కైరళి టీవీ | |- |''పుథియా గీత్నాగల్'' |హోస్ట్ |ఏషియానెట్ | |- |''మాకంటే అమ్మ'' |హోస్ట్ |ఏషియానెట్ | |- |''ఆత్మ సూర్యోదయము'' |హోస్ట్ |సూర్య టీవీ | |- |''సూర్యతేజసోడే అమ్మ'' |హోస్ట్ |సూర్య టీవీ | |- |''శుభారాత్రి'' |హోస్ట్ |జీవన్ టీవీ | |- |''సినిమా వార్తలు'' |హోస్ట్ | | |- |''ప్రియా మోహనం'' | |జనం టీవీ | |- |''ఇ రిపోర్టర్'' | |రిపోర్టర్ టీవీ | |- |''ఏషియానెట్ టీవీ అవార్డ్స్'' |హోస్ట్ |ఏషియానెట్ | |- |''నమ్మల్ తమ్మిల్'' |స్వయంగా |ఏషియానెట్ | |- |''యూత్ క్లబ్'' | | | |- |''నమ్ముడే తారమ్'' | | | |- |''సినీ టాకీస్'' | | | |- |''స్టార్ సింగర్'' |అతిథి. |ఏషియానెట్ | |- |''శ్రీకందన్ నాయర్ షో'' |అతిథి. |సూర్య టీవీ | |- |''ఈ ఓణం లాలేట్టనోడోపం'' |హోస్ట్ | | |- |''స్టార్ చాట్'' |హోస్ట్ |కైరళి వార్తలు | |- |''వినోద వార్తలు'' | |ఏషియానెట్ వార్తలు | |- |''వర్థప్రభాతం'' | |ఏషియానెట్ వార్తలు | |- |''అనీస్ కిచెన్'' |అతిథి. |అమృత టీవీ | |- |''ఎన్నిష్టమ్'' |అతిథి. |ఎ. సి. వి. | |- |''రుచిభేదం'' | |ఎ. సి. వి. | |- |''మార్నింగ్ షో'' | |మాతృభూమి న్యూస్ | |- |''పరయం నేదం'' |అతిథి. |అమృత టీవీ | |} == ఫిల్మోగ్రఫీ == {| class="wikitable sortable" |+చలనచిత్ర క్రెడిట్ల జాబితా ! scope="col" |సంవత్సరం. ! scope="col" |శీర్షిక ! scope="col" |పాత్ర ! class="unsortable" scope="col" |గమనికలు |- |2004 |''మంపజక్కలం'' |శివన్ భార్య | |- |2005 |''కొచ్చి రాజవు'' |మీనాక్షి స్నేహితురాలు | |- |2006 |''ఎనిట్టమ్'' |కళాశాల విద్యార్థి | |- |2008 |''కురుక్షేత్ర'' |స్వామినాథన్ భార్య | |- |2010 |''ఉపదేశియుడే మకాన్'' |అమ్మీని | |- |2011 |''స్వప్న సంచారి'' |దీపా రవీంద్రన్ | |- | rowspan="3" |2013 |''హోటల్ కాలిఫోర్నియా'' |నటి | |- |''అద్దెకు కోసం'' |వేశ్య. |షార్ట్ ఫిల్మ్ |- |''నిశ్శబ్దం.'' |న్యాయవాది | |- | rowspan="4" |2014 |''బాల్యాకలసఖి'' |సుహారా తల్లి | |- |''కొంథయం పూనూలం'' |అన్నయ్య | |- |''ఔషధం'' |సబీరా ఉస్మాన్ | |- |''లాల్ బహదూర్ శాస్త్రి'' |గురువు. | |- | rowspan="3" |2016 |''దఫ్ఫేదార్'' |సుభద్రా | |- |''లీలా'' |ఉషా | |- |''10 కల్పనాకల్'' |ఏంజెల్ యొక్క తల్లి | |- | rowspan="2" |2017 |''తేనెటీగ 2: వేడుకలు'' |లిసమ్మ | |- |''తేనె 2.50'' |లిసమ్మ/ఆమె | |- | rowspan="2" |2019 |''ఆస్కార్ వెళుతుంది...'' |సీత. | |- |''ఇళయరాజా'' |స్కూల్ మేనేజర్ | |- |2020 |''ఈలం''  |బార్ లేడీ |ఓటీటీ విడుదల |} == మూలాలు == [[వర్గం:భారతీయ సినిమా నటీమణులు]] [[వర్గం:జీవిస్తున్న ప్రజలు]] [[వర్గం:భారతీయ మహిళలు]] 0mpdkdh6cqxig5m1aq8zj2bazgwy1bu 0 409206 4908511 4839943 2026-07-19T21:51:36Z InternetArchiveBot 88395 1 మూలము(ల)ను భద్రపరచటానికి ప్రయత్నించగా, 0 పనిచేయనివిగా గుర్తించాను.) #IABot (v2.0.9.5 4908511 wikitext text/x-wiki {{Infobox election | election_name = భారతదేశంలో ఎన్నికలు | country = India | previous_election = 2013 భారతదేశంలో ఎన్నికలు | previous_year = 2013 | election_date = 2014 | next_election = 2015 భారతదేశంలో ఎన్నికలు | next_year = 2015 }} 2014లో భారతదేశంలో జరిగిన ఎన్నికలలో 2014 భారత సాధారణ ఎన్నికలు, ఎనిమిది రాష్ట్రాల శాసనసభ ఎన్నికలు జరిగాయి. ఆంధ్రప్రదేశ్, అరుణాచల్ ప్రదేశ్, హర్యానా, జమ్మూ కాశ్మీర్, మహారాష్ట్ర, జార్ఖండ్, ఒడిశా, సిక్కిం రాష్ట్రాల శాసనసభల పదవీకాలం ఏడాదిలో ముగిసింది.<ref>{{cite web|title=Terms of Houses, Election Commission of India|url=http://eci.nic.in/eci_main1/terms_of_houses.aspx|access-date=2014-03-05}}</ref> == సాధారణ ఎన్నికలు == ప్రధాన వ్యాసం: [[2014 భారత సార్వత్రిక ఎన్నికలు]] సార్వత్రిక ఎన్నికలకు ఓటింగ్ 7 ఏప్రిల్ 2014 నుండి ప్రారంభమైంది, ఫలితాలు 16 మే 2014న ప్రకటించబడ్డాయి. భారత ఎన్నికల సంఘం ప్రకారం, 2014లో ఎన్నికల సంఖ్య 81.45 కోట్లు, ఇది ప్రపంచంలోనే అతిపెద్దది.<ref>{{cite web|title=Number of Registered Voters in India reaches 814.5 Mn in 2014|url=http://news.biharprabha.com/2014/02/number-of-registered-voters-in-india-reaches-814-5-mn-in-2014/|access-date=2014-03-05|work=IANS|publisher=news.biharprabha.com|archive-date=2014-03-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20140306201830/http://news.biharprabha.com/2014/02/number-of-registered-voters-in-india-reaches-814-5-mn-in-2014/|url-status=dead}}</ref> === కూటమి ద్వారా ఫలితాలు === {| class="wikitable sortable" |+2014 భారత సాధారణ ఎన్నికల సారాంశం ! colspan="2" rowspan="2" |పార్టీ ! colspan="3" |అభ్యర్థులు ! colspan="3" |ఓట్లు ! colspan="3" |సీట్లు ! colspan="4" |కూటమి |- !నం. !+/- !% !సంఖ్య !% !+/- !నం. !+/- !% ! colspan="2" |పేరు !సీట్లు !ఓట్లు |- | |భారతీయ జనతా పార్టీ |427 | -6 |78.63% |171,660,230 |31.00% |12.20% |'''282''' |166 |51.93% | rowspan="16" | | rowspan="16" |NDA | rowspan="16" |'''336''' | rowspan="16" |208,606,860 (37.64%) |- | |శివసేన |58 |11 |10.68% |10,262,544 |1.85% |0.30% |'''18''' |7 |3.31% |- | |తెలుగుదేశం పార్టీ |30 | -1 |5.52% |14,099,230 |2.55% |0.04% |'''16''' |10 |2.95% |- | |లోక్ జనశక్తి పార్టీ |7 | -5 |1.29% |2,295,929 |0.41% |0.04% |'''6''' |6 |1.10% |- | |శిరోమణి అకాలీదళ్ |10 | |1.84% |3,636,148 |0.66% |0.30% |'''4''' | |0.74% |- | |రాష్ట్రీయ లోక్ సమతా పార్టీ |4 |కొత్తది |0.74% |1,078,473 |0.19% |కొత్తది |'''3''' |కొత్తది |0.55% |- | |అప్నా దళ్ |7 | -36 |1.29% |821,820 |0.15% |0.03% |'''2''' |2 |0.37% |- | |పట్టాలి మక్కల్ కట్చి |9 |2 |1.66% |1,827,566 |0.33% |0.14% |'''1''' |1 |0.18% |- | |స్వాభిమాని పక్షం |2 |1 |0.37% |1,105,073 |0.20% |0.08% |'''1''' | |0.18% |- | |నాగా పీపుల్స్ ఫ్రంట్ |2 |1 |0.37% |994,505 |0.18% |0.02% |'''1''' | |0.18% |- | |ఆల్ ఇండియా NR కాంగ్రెస్ |1 |కొత్తది |0.18% |255,826 |0.05% |కొత్తది |'''1''' |కొత్తది |0.18% |- | |దేశీయ ముర్పోక్కు ద్రావిడ కజగం |14 | -26 |2.58% |2,078,843 |0.38% |0.37% |'''0''' | |0.00% |- | |మరుమలార్చి ద్రవిడ మున్నేట్ర కజగం |7 |3 |1.29% |1,417,535 |0.26% |0.01% |'''0''' |1 |0.00% |- | |హర్యానా జనహిత్ కాంగ్రెస్ (BL) |2 | -8 |0.37% |703,698 |0.13% |0.07% |'''0''' |1 |0.00% |- | |రాష్ట్రీయ సమాజ పక్ష |5 | -27 |0.92% |458,480 |0.08% |0.03% |'''0''' | |0.00% |- | |రిపబ్లికన్ పార్టీ ఆఫ్ ఇండియా (A) |45 | -10 |8.10% |206,689 |0.04% |0.05% |'''0''' | |0.00% |- | |నేషనల్ పీపుల్స్ పార్టీ |7 |7 |1.29% |576,448 |0.10% |కొత్తది |'''1''' |కొత్తది |0.18% |- | |భారత జాతీయ కాంగ్రెస్ |464 |24 |85.45% |106,935,942 |19.31% |9.24% |'''44''' |162 |8.10% | rowspan="11" | | rowspan="10" |యు.పి.ఎ | rowspan="11" |'''60''' | rowspan="11" |127,844,769 (23.06%) |- | |నేషనలిస్ట్ కాంగ్రెస్ పార్టీ |36 | -32 |6.63% |8,635,558 |1.56% |0.58% |'''6''' |3 |1.10% |- | |రాష్ట్రీయ జనతా దళ్ |29 | -14 |5.52% |7,440,937 |1.34% |0.07% |'''4''' | |0.74% |- | |జార్ఖండ్ ముక్తి మోర్చా |21 | -21 |3.87% |1,637,994 |0.30% |0.10% |'''2''' | |0.37% |- | |ఇండియన్ యూనియన్ ముస్లిం లీగ్ |25 |8 |4.60% |1,100,096 |0.20% |0.01% |'''2''' | |0.37% |- | |కేరళ కాంగ్రెస్ (ఎం) |1 | |0.18% |424,194 |0.08% |0.02% |'''1''' | |0.18% |- | |రాష్ట్రీయ లోక్ దళ్ |10 |1 |1.84% |696,918 |0.13% |0.31% |'''0''' |5 |0.00% |- | |<nowiki>జమ్మూ & కాశ్మీర్ నేషనల్ కాన్ఫరెన్స్ |</nowiki> |3 | |0.55% |396,713 |0.07% |0.05% |'''0''' | |0.00% |- | |బోడోలాండ్ పీపుల్స్ ఫ్రంట్ |2 | |0.37% |330,106 |0.06% |0.10% |'''0''' |1 |0.00% |- | |సోషలిస్ట్ జనతా (డెమోక్రటిక్) |1 |కొత్తది |0.18% |307,597 |0.06% |కొత్తది |'''0''' |కొత్తది |0.00% |- | |రివల్యూషనరీ సోషలిస్ట్ పార్టీ |6 | -11 |1.10% |1,666,380 |0.30% |0.08% |'''1''' |1 |0.18% |LF , UPA |- | |కమ్యూనిస్ట్ పార్టీ ఆఫ్ ఇండియా (మార్క్సిస్ట్) |93 |11 |17.13% |17,988,955 |3.25% |2.08% |'''9''' |7 |1.66% | rowspan="3" | | rowspan="2" |LF , LDF | rowspan="3" |'''10''' | rowspan="3" |23,527,833 (4.24%) |- | |కమ్యూనిస్ట్ పార్టీ ఆఫ్ ఇండియా |67 |11 |12.34% |4,327,460 |0.78% |0.65% |'''1''' |3 |0.18% |- | |ఆల్ ఇండియా ఫార్వర్డ్ బ్లాక్ |39 |17 |7.18% |1,211,418 |0.22% |0.16% |'''0''' |2 |0.00% |LF |- | |క్వామీ ఏక్తా దళ్ |9 |కొత్తది |1.66% |354,577 |0.06% |కొత్తది |'''0''' |కొత్తది |0.00% | rowspan="2" | | rowspan="2" |EM | rowspan="2" |'''0''' | rowspan="2" |473,524 (0.08%) |- | |సుహెల్దేవ్ భారతీయ సమాజ్ పార్టీ |13 | -7 |2.39% |118,947 |0.02% |0.06% |'''0''' | |0.00% |- | |ద్రవిడ మున్నేట్ర కజగం |35 |13 |6.45% |9,631,246 |1.74% |0.09% |'''0''' |18 |0.00% | rowspan="4" | | rowspan="4" |DPA | rowspan="4" |'''0''' | rowspan="4" |10,736,847 (1.93%) |- | |[[పుతియ తమిళగం]] |1 | -2 |0.18% |262,812 |0.05% |0.02% |'''0''' | |0.00% |- | |మనితానేయ మక్కల్ కట్చి |1 | -3 |0.18% |236,679 |0.04% |2.00% |'''0''' | |0.00% |- | |విదుతలై చిరుతైగల్ కట్చి |2 | -1 |0.37% |606,110 |0.11% |0.07% |'''0''' |1 |0.00% |- | |ఆల్ ఇండియా అన్నా ద్రవిడ మున్నేట్ర కజగం |40 |17 |7.37% |18,111,579 |3.27% |1.60% |'''37''' |28 |6.81% | rowspan="46" | | rowspan="46" |మిగతా వాళ్ళంతా | rowspan="46" |'''137''' | rowspan="46" |190,121,841(34.31%) |- | |ఆల్ ఇండియా తృణమూల్ కాంగ్రెస్ |131 |96 |24.13% |21,262,665 |3.84% |0.34% |'''34''' |15 |6.26% |- | |బిజు జనతా దళ్ |21 |3 |3.87% |9,489,946 |1.71% |0.12% |'''20''' |6 |3.68% |- | |తెలంగాణ రాష్ట్ర సమితి |17 |8 |3.13% |6,736,270 |1.22% |0.60% |'''11''' |9 |2.03% |- | |వైఎస్ఆర్ కాంగ్రెస్ పార్టీ |38 |కొత్తది |7.00% |13,995,435 |2.53% |కొత్తది |'''9''' |కొత్తది |1.66% |- | |సమాజ్ వాదీ పార్టీ |197 |4 |36.28% |18,673,089 |3.37% |0.05% |'''5''' |18 |0.92% |- | |ఆమ్ ఆద్మీ పార్టీ |432 |కొత్తది |79.56% |11,325,387 |2.05% |కొత్తది |'''4''' |కొత్తది |0.74% |- | |ఆల్ ఇండియా యునైటెడ్ డెమోక్రటిక్ ఫ్రంట్ |18 | -7 |3.31% |2,333,040 |0.42% |0.10% |'''3''' |2 |0.55% |- | |జమ్మూ కాశ్మీర్ పీపుల్స్ డెమోక్రటిక్ పార్టీ |5 | -1 |0.92% |732,644 |0.13% |0.01% |'''3''' | |0.55% |- | |జనతాదళ్ (యునైటెడ్) |93 |38 |17.13% |5,992,281 |1.08% |0.44% |'''2''' |18 |0.37% |- | |జనతాదళ్ (సెక్యులర్) |34 |1 |6.26% |3,731,481 |0.67% |0.15% |'''2''' |1 |0.37% |- | |ఇండియన్ నేషనల్ లోక్ దళ్ |10 |5 |1.84% |2,799,899 |0.51% |0.20% |'''2''' |2 |0.37% |- | |ఆల్ ఇండియా మజ్లిస్-ఇ-ఇత్తెహాదుల్ ముస్లిమీన్ |5 |4 |0.92% |685,730 |0.12% |0.05% |'''1''' | |0.18% |- | |సిక్కిం డెమోక్రటిక్ ఫ్రంట్ |1 | |0.18% |163,698 |0.03% |0.01% |'''1''' | |0.18% |- | |బహుజన్ సమాజ్ పార్టీ |503 |3 |92.63% |22,946,346 |4.14% |2.03% |'''0''' |21 |0.00% |- | |జార్ఖండ్ వికాస్ మోర్చా (ప్రజాతాంత్రిక్) |16 | |2.95% |1,579,772 |0.29% |0.06% |'''0''' |1 |0.00% |- | |కమ్యూనిస్ట్ పార్టీ ఆఫ్ ఇండియా (మార్క్సిస్ట్-లెనినిస్ట్) లిబరేషన్ |82 |2 |15.10% |1,007,275 |0.18% |0.07% |'''0''' | |0.00% |- | |బహుజన ముక్తి పార్టీ |233 |కొత్తది |42.73% |791,951 |0.14% |కొత్తది |'''0''' |కొత్తది |0.00% |- | |మహారాష్ట్ర నవనిర్మాణ సేన |10 | -1 |1.84% |708,010 |0.13% |0.23% |'''0''' | |0.00% |- | |అసోం గణ పరిషత్ |12 |6 |2.21% |577,730 |0.10% |0.33% |'''0''' |1 |0.00% |- | |సోషలిస్ట్ యూనిటీ సెంటర్ ఆఫ్ ఇండియా (కమ్యూనిస్ట్) |80 |? |14.73% |520,972 |0.09% |కొత్తది |'''0''' |కొత్తది |0.00% |- | |పీస్ పార్టీ ఆఫ్ ఇండియా |51 |31 |9.39% |518,724 |0.09% |0.04% |'''0''' | |0.00% |- | |రైతులు, వర్కర్స్ పార్టీ ఆఫ్ ఇండియా |3 |3 |0.55% |497,721 |0.09% |కొత్తది |'''0''' |కొత్తది |0.00% |- | |ఆల్ జార్ఖండ్ స్టూడెంట్స్ యూనియన్ |10 |4 |1.84% |488,719 |0.09% |0.05% |'''0''' | |0.00% |- | |సోషల్ డెమోక్రటిక్ పార్టీ ఆఫ్ ఇండియా |29 |కొత్తది |5.34% |396,524 |0.07% |కొత్తది |'''0''' |కొత్తది |0.00% |- | |భారీపా బహుజన్ మహాసంఘ్ |23 | -16 |4.24% |360,854 |0.07% |0.05% |'''0''' | |0.00% |- | |గోండ్వానా గణతంత్ర పార్టీ |27 | -1 |4.97% |301,366 |0.05% | |'''0''' | |0.00% |- | |బహుజన్ వికాస్ ఆఘడి |1 | |0.18% |293,681 |0.05% | |'''0''' |1 |0.00% |- | |వెల్ఫేర్ పార్టీ ఆఫ్ ఇండియా |25 |కొత్తది |4.60% |228,642 |0.04% |కొత్తది |'''0''' |కొత్తది |0.00% |- | |జై భారత్ సమంతా పార్టీ |1 | -2 |0.18% |215,607 |0.04% |0.04% |'''0''' | |0.00% |- | |జై సమైక్యాంధ్ర పార్టీ |27 |కొత్తది |4.97% |204,260 |0.04% |కొత్తది |'''0''' |కొత్తది |0.00% |- | |జార్ఖండ్ పార్టీ |4 | -3 |0.74% |203,869 |0.04% |0.01% |'''0''' | |0.00% |- | |పిరమిడ్ పార్టీ ఆఫ్ ఇండియా |38 | -13 |7.00% |185,478 |0.03% |0.04% |'''0''' | |0.00% |- | |అంబేద్కరైట్ పార్టీ ఆఫ్ ఇండియా |34 |కొత్తది |6.26% |185,095 |0.03% |కొత్తది |'''0''' |కొత్తది |0.00% |- | |లోక్ సత్తా పార్టీ |7 | -25 |1.29% |165,670 |0.03% |0.10% |'''0''' | |0.00% |- | |ఆమా ఒడిశా పార్టీ |9 |కొత్తది |1.66% |155,900 |0.03% |కొత్తది |'''0''' |కొత్తది |0.00% |- | |నేషనల్ యూనియనిస్ట్ జమిందారా పార్టీ |3 |కొత్తది |0.55% |124,990 |0.02% |కొత్తది |'''0''' |కొత్తది |0.00% |- | |సిక్కిం క్రాంతికారి మోర్చా |1 |కొత్తది |0.18% |121,956 |0.02% |కొత్తది |'''0''' |కొత్తది |0.00% |- | |కమ్యూనిస్ట్ పార్టీ ఆఫ్ ఇండియా (మార్క్సిస్ట్-లెనినిస్ట్) రెడ్ స్టార్ |47 |కొత్తది |8.66% |114,323 |0.02% |కొత్తది |'''0''' |కొత్తది |0.00% |- | |మార్క్సిస్ట్ కో-ఆర్డినేషన్ కమిటీ |1 | -1 |0.18% |110,185 |0.02% | |'''0''' | |0.00% |- | |జార్ఖండ్ డిసోమ్ పార్టీ |19 |10 |3.50% |109,843 |0.02% | |'''0''' | |0.00% |- | |యునైటెడ్ డెమోక్రటిక్ పార్టీ |1 | |0.18% |106,817 |0.02% |0.01% |'''0''' | |0.00% |- | |స్వతంత్ర |3,235 |596 | |16,743,719 |3.02% | -2.17% |'''3''' | -6 |0.55% |- | |ఇతరులు |1,182 | | |4,023,271 |0.73% | -4.14% |'''0''' | |0.00% |- | |పైవేవీ కాదు | | | |6,000,197 |1.08% |కొత్తది |'''0''' |కొత్తది |0.00% |- | colspan="2" |చెల్లుబాటు అయ్యే ఓట్లు | | | |'''553,802,946''' |99.93% | |543 | |100.00% | colspan="4" | |- | colspan="2" |తిరస్కరించబడిన ఓట్లు | | | |372,309 |0.07% | colspan="8" rowspan="3" | |- | colspan="2" |'''మొత్తం పోల్/ఓటింగ్ శాతం''' | | | |'''554,175,255''' |'''66.44%''' |- | colspan="2" |నమోదిత ఓటర్లు | | | |834,082,814 | colspan="1" | |- | colspan="15" |మూలాలు: భారత ఎన్నికల సంఘం 15 డిసెంబర్ 2013 |} == పార్లమెంటరీ ఉప ఎన్నిక == {| class="wikitable sortable" !స.నెం !తేదీ !నియోజకవర్గం !ఎన్నికల ముందు ఎంపీ ! colspan="2" |ఎన్నికల ముందు పార్టీ !ఎంపీగా ఎన్నికయ్యారు ! colspan="2" |ఎన్నికల తర్వాత పార్టీ |- !1 | rowspan="3" |13 సెప్టెంబర్ 2014 |వడోదర |[[నరేంద్ర మోదీ]] | |[[భారతీయ జనతా పార్టీ]] |రంజన్‌బెన్ భట్ | |[[భారతీయ జనతా పార్టీ]] |- !2 |మెదక్ |[[కల్వకుంట్ల చంద్రశేఖరరావు|కె. చంద్రశేఖర రావు]] | |[[తెలంగాణ రాష్ట్ర సమితి]] |కొత్త ప్రభాకర్ రెడ్డి | |[[తెలంగాణ రాష్ట్ర సమితి]] |- !3 |మెయిన్‌పురి |[[ములాయం సింగ్ యాదవ్]] | |[[సమాజ్ వాదీ పార్టీ]] |తేజ్ ప్రతాప్ సింగ్ యాదవ్ | |[[సమాజ్ వాదీ పార్టీ]] |- !4 | rowspan="2" |15 అక్టోబర్ 2014 |బీడు |[[గోపీనాథ్ ముండే]] | |[[భారతీయ జనతా పార్టీ]] |ప్రీతమ్ ముండే | |[[భారతీయ జనతా పార్టీ]] |- !5 |కంధమాల్ |హేమేంద్ర చంద్ర సింగ్ | |[[బిజూ జనతా దళ్|బిజు జనతా దళ్]] |ప్రత్యూష రాజేశ్వరి సింగ్ | |[[బిజూ జనతా దళ్|బిజు జనతా దళ్]] |} == శాసన సభ ఎన్నికలు == 2014లో ఆంధ్రప్రదేశ్, అరుణాచల్ ప్రదేశ్, హర్యానా, జమ్మూ కాశ్మీర్, జార్ఖండ్, మహారాష్ట్ర, ఒడిశా, సిక్కిం అనే ఎనిమిది రాష్ట్రాలకు శాసనసభ ఎన్నికలు జరిగాయి. తొలి దశలో లోక్‌సభ ఎన్నికలతోపాటు ఆంధ్రప్రదేశ్, ఒడిశా, సిక్కిం రాష్ట్రాల శాసనసభలకు ఎన్నికలు జరగనున్నాయి.<ref name="mospi.gov.in">{{cite web|date=2014-03-05|title=GENERAL ELECTIONS - 2014 : SCHEDULE OF ELECTIONS|url=http://eci.nic.in/eci_main1/current/Press%20Note%20GE-2014_05032014.pdf|access-date=2014-03-05}}</ref>  ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో ఎన్నికలు జూన్ 2న ఏర్పడే రెండు రాష్ట్రాలకు, తెలంగాణ, ఆంధ్రప్రదేశ్ (విభజన తర్వాత) జరుగుతాయి. === ఆంధ్ర ప్రదేశ్ === ప్రధాన వ్యాసం: [[2014 ఆంధ్రప్రదేశ్ శాసనసభ ఎన్నికలు]] 294 మంది సభ్యుల ఆంధ్రప్రదేశ్ అసెంబ్లీకి అసెంబ్లీ ఎన్నికలు 30 ఏప్రిల్, 7 మే 2014న జరిగాయి.  జూన్ 2న ప్రావిన్స్ అధికారికంగా విభజించబడిన తర్వాత, ఈ ఎన్నికలు తెలంగాణ, ఆంధ్రప్రదేశ్ (రాయలసీమ & కోస్తా ఆంధ్ర) శాసనసభ్యులను అందించాయి.<ref>[http://eci.nic.in/eci_main1/current/Press%20Note%20GE-2014_05032014.pdf ASSEMBLY CONSTITUENCIES IN ANDHRA PRADESH IN EACH SCHEDULE], Election Commission of India, p 49-53</ref> ఆంధ్రప్రదేశ్ (రాయలసీమ & కోస్తా ఆంధ్ర) లో 175 మంది సభ్యుల శాసనసభలో టిడిపి-బిజెపి కూటమికి మెజారిటీ వచ్చింది.<ref>[http://eciresults.nic.in/AC/PartyWiseResult.htm Election Commission Of India General\Bye Election To Vidhan Sabha Trends & Result 2014] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140720001104/http://eciresults.nic.in/AC/PartyWiseResult.htm|date=20 July 2014}}</ref>  ఎన్.చంద్రబాబు నాయుడు ఆంధ్ర ప్రదేశ్ ముఖ్యమంత్రి అయ్యారు. {| class="wikitable sortable" !S. No. !పార్టీ !సీట్లు గెలుచుకున్నారు !ఓటు % !సీటు మార్పు |- |1 |[[తెలుగుదేశం పార్టీ]] |102 |44.6 |44{{increase}} |- |2 |[[భారతీయ జనతా పార్టీ]] |4 |2.2 |4{{increase}} |- |3 |[[యువజన శ్రామిక రైతు కాంగ్రెస్ పార్టీ|వైఎస్ఆర్ కాంగ్రెస్]] |67 |44.4 |67{{increase}} |- |4 |[[స్వతంత్ర రాజకీయ నాయకుడు|స్వతంత్ర]] |1 | - | |- |5 |[[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్]] |0 |8.8 |100 {{decrease}} |- | |'''మొత్తం''' |'''175''' | | |} తెలంగాణలో 119 మంది సభ్యుల తెలంగాణ శాసనసభలో తెలంగాణ రాష్ట్ర సమితికి మెజారిటీ వచ్చింది.  తెలంగాణ రాష్ట్రానికి కల్వకుంట్ల చంద్రశేఖర్ రావు ముఖ్యమంత్రి అయ్యారు. {| class="wikitable sortable" !S. No. !పార్టీ !గెలిచిన సీట్లు !ఓటు % !సీటు మార్పు |- |1 |తెలంగాణ రాష్ట్ర సమితి |63 |34.0 |50{{increase}} |- |2 |[[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్]] |21 |25.0 |30{{decrease}} |- |3 |తెలుగుదేశం పార్టీ |15 |14.5 |19{{decrease}} |- |4 |ఆల్ ఇండియా మజ్లిస్-ఇ-ఇత్తెహాదుల్ ముస్లిమీన్ |7 |3.7 |0{{steady}} |- |5 |[[భారతీయ జనతా పార్టీ]] |5 |7.0 |3{{increase}} |- |6 |వైఎస్ఆర్ కాంగ్రెస్ |3 |3.4 |3{{increase}} |- |7 |బహుజన్ సమాజ్ పార్టీ |2 |1.3 |2{{increase}} |- |7 |కమ్యూనిస్ట్ పార్టీ ఆఫ్ ఇండియా (మార్క్సిస్ట్) |1 |1.5 |0{{steady}} |- |7 |కమ్యూనిస్ట్ పార్టీ ఆఫ్ ఇండియా |1 |0.9 |3{{decrease}} |- |7 |స్వతంత్ర |1 | - |- | |'''మొత్తం''' |'''119''' | |} === అరుణాచల్ ప్రదేశ్ === ప్రధాన వ్యాసం: [[2014 అరుణాచల్ ప్రదేశ్ శాసనసభ ఎన్నికలు]] 60 మంది సభ్యుల అరుణాచల్ ప్రదేశ్ అసెంబ్లీకి 9 ఏప్రిల్ 2014న అసెంబ్లీ ఎన్నికలు జరిగాయి.<ref>[http://eci.nic.in/eci_main1/current/PN13_10032014.pdf Schedule for the General Elections to the Legislative Assembly of Arunachal Pradesh], Election Commission of India</ref>  అరుణాచల్ ప్రదేశ్ ముఖ్యమంత్రిగా [[నభమ్ తుకీ|నబమ్ తుకీ]] కొనసాగుతున్నారు. {| class="wikitable" |+అరుణాచల్ ప్రదేశ్ శాసనసభ ఎన్నికల ఫలితాల సారాంశం ! colspan="8" | |- ! colspan="2" rowspan="2" |పార్టీలు & సంకీర్ణాలు ! colspan="3" |జనాదరణ పొందిన ఓటు ! colspan="3" |సీట్లు |- !ఓటు !% !+/- !పోటీ చేశారు !గెలిచింది !+/- |- | |[[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్]] |2,51,575 |49.50 |0.88 |60 |42 | |- | |[[భారతీయ జనతా పార్టీ]] |1,57,412 |30.97 |25.76 |42 |11 |8 |- | |పీపుల్స్ పార్టీ ఆఫ్ అరుణాచల్ |45,532 |8.96 |1.69 |16 |5 |1 |- | |నేషనలిస్ట్ కాంగ్రెస్ పార్టీ |19505 |3.84 |15.49 |9 |0 |5 |- | |నాగా పీపుల్స్ ఫ్రంట్ |3,788 |0.75 |0.75 |11 |0 | |- | |ఆమ్ ఆద్మీ పార్టీ |142 |0.03 |0.03 |1 |0 | |- | |స్వతంత్రులు |24,985 |4.92 |2.77 |16 |2 |1 |- | |పైవేవీ కాదు |5,322 |1.05 |1.05 |60 | colspan="2" | |- | colspan="8" | |- | colspan="2" |మొత్తం |5,08,261 |100.00 | |60 |100.00 |± 0 |} మూలం: === ఒడిషా === ప్రధాన వ్యాసం: 2014 ఒడిశా శాసనసభ ఎన్నికలు 147 మంది సభ్యులున్న ఒడిశా అసెంబ్లీకి అసెంబ్లీ ఎన్నికలు 10 ఏప్రిల్, 17 ఏప్రిల్ 2014న జరిగాయి.<ref>[http://eci.nic.in/eci_main1/current/Press%20Note%20GE-2014_05032014.pdf ASSEMBLY CONSTITUENCIES IN ODISHA IN EACH SCHEDULE], Election Commission of India, p 54-56</ref> ఫలితాలు 16 మే 2014న ప్రకటించబడ్డాయి.<ref>{{cite news|url=http://www.hindustantimes.com/specials/coverage/myindia-myvote/chunk-ht-ui-myindiamyvote-leadingstories/live-lok-sabha-polls-from-april-7-to-may-12-in-9-phases-counting-on-may-16/sp-article10-1191087.aspx|title=India votes in longest Lok Sabha polls from April 7 to May 12, counting on May 16|date=5 March 2014|newspaper=Hindustan Times|access-date=5 March 2014|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140306165724/http://www.hindustantimes.com/specials/coverage/myindia-myvote/chunk-ht-ui-myindiamyvote-leadingstories/live-lok-sabha-polls-from-april-7-to-may-12-in-9-phases-counting-on-may-16/sp-article10-1191087.aspx|archive-date=6 March 2014}}</ref> [[నవీన్ పట్నాయక్]] ఒడిశా ముఖ్యమంత్రిగా కొనసాగుతున్నారు. {| class="wikitable sortable" |+ఒడిశా శాసనసభ ఎన్నికల ఫలితాలు, 2014 ! !రాజకీయ పార్టీ !సీట్లు గెలుచుకున్నారు !ఓట్ల సంఖ్య !% ఓట్లు !సీటు మార్పు |- | |బిజు జనతా దళ్ |117 |9,334,852 |43.4 |14 |- | |[[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్]] |16 |5,535,670 |25.7 |11 |- | |[[భారతీయ జనతా పార్టీ]] |10 |3,874,739 |18.0 |4 |- | |కమ్యూనిస్ట్ పార్టీ ఆఫ్ ఇండియా (మార్క్సిస్ట్) |1 |80,274 |0.4 |1 |- | |సమతా క్రాంతి దళ్ |1 |86,539 |0.4 |1 |- | |స్వతంత్రులు |2 |1,084,764 |5.0 |4 |- | |'''మొత్తం''' |'''147''' | | | |} === సిక్కిం === ప్రధాన వ్యాసం: [[2014 సిక్కిం శాసనసభ ఎన్నికలు]] 32 మంది సభ్యుల సిక్కిం అసెంబ్లీకి 12 ఏప్రిల్ 2014న అసెంబ్లీ ఎన్నికలు జరిగాయి.  ఓట్లు లెక్కించబడ్డాయి, ఫలితాలు 16 మే 2014న ప్రకటించబడ్డాయి. SDF 10 స్థానాలను SKMకి కోల్పోయింది, ఫలితంగా అసెంబ్లీలో లేని ప్రతిపక్షం ఏర్పడింది. మునుపటి అసెంబ్లీ.  పవన్ కుమార్ చామ్లింగ్ సిక్కిం ముఖ్యమంత్రిగా కొనసాగుతున్నారు. [[File:Sikkim_in_India.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Sikkim_in_India.png|కుడి|thumb|సిక్కిం]] {| class="wikitable" ! colspan="2" |రాజకీయ పార్టీ !అభ్యర్థులు !ఓట్లు !సీట్లు గెలుచుకున్నారు !సీట్లు +/- !% ఓట్లు !% +/- |- | |SDF |32 |169983 |22 |10 |55.0% |10.9 |- | |SKM |32 |126024 |10 |10 |40.8% |40.8 |- | |INC |32 |4390 |0 |0 |1.4% |26.2 |- | |[[భారతీయ జనతా పార్టీ]] |13 |2208 |0 |0 |0.7% | - |- | |AITC |7 |586 |0 |0 |0.2% |0.2% |- | |స్వతంత్రులు |5 |1227 |0 |0 |0.4 |0.9% |- | |నోటా | - |4460 | - | - |1.4% | |- ! colspan="2" | !మొత్తం !478,861 !పోలింగ్ శాతం !- !ఓటర్లు !- |} === మహారాష్ట్ర === ప్రధాన వ్యాసం: [[2014 మహారాష్ట్ర శాసనసభ ఎన్నికలు]] దేవేంద్ర ఫడ్నవీస్ మహారాష్ట్ర ముఖ్యమంత్రి అయ్యారు. [[File:Maharashtra_in_India.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Maharashtra_in_India.png|కుడి|thumb|మహారాష్ట్ర]] {| class="wikitable sortable" !పార్టీ !గెలిచిన సీట్లు !ఓట్లు !ఓటు % !సీటు మార్పు |- |[[భారతీయ జనతా పార్టీ]] |122 |14,709,455 |27.8% |76{{increase}} |- |శివసేన |63 |10,235,972 |19.3% |19{{increase}} |- |[[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్]] |42 |9,496,144 |18.0% |40{{decrease}} |- |నేషనలిస్ట్ కాంగ్రెస్ పార్టీ |41 |9,122,299 |17.2% |21{{decrease}} |- |బహుజన్ వికాస్ ఆఘడి |3 |329,457 |0.6% |1{{increase}} |- |రైతులు, వర్కర్స్ పార్టీ ఆఫ్ ఇండియా |3 |533,309 |1.0% |1{{decrease}} |- |ఆల్ ఇండియా మజ్లిస్-ఇ-ఇత్తెహాదుల్ ముస్లిమీన్ |2 |489,614 |0.9% |2{{increase}} |- |భారీపా బహుజన్ మహాసంఘ్ |1 |472,925 |0.9% |1{{decrease}} |- |కమ్యూనిస్ట్ పార్టీ ఆఫ్ ఇండియా (మార్క్సిస్ట్) |1 |207,933 |0.4% |0{{steady}} |- |మహారాష్ట్ర నవనిర్మాణ సేన |1 |1,665,033 |3.7% |12{{decrease}} |- |రాష్ట్రీయ సమాజ పక్ష |1 |256,662 |0.5% |0{{steady}} |- |సమాజ్ వాదీ పార్టీ |1 |92,304 |0.2% |3{{decrease}} |- |స్వతంత్ర |7 |2,494,016 |4.7% | - |- |'''మొత్తం''' |'''288''' | colspan="3" | - |} === హర్యానా === ప్రధాన వ్యాసం: [[2014 హర్యానా శాసనసభ ఎన్నికలు]] మనోహర్ లాల్ ఖట్టర్ హర్యానా ముఖ్యమంత్రి అయ్యారు. [[File:Haryana_in_India.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Haryana_in_India.png|కుడి|thumb|హర్యానా ]] {| class="wikitable sortable" !పార్టీ !గెలిచిన సీట్లు<ref name="hr">[http://eciresults.nic.in/PartyWiseResultS07.htm?st=S07 Haryana Results] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141103082331/http://eciresults.nic.in/PartyWiseResultS07.htm?st=S07|date=3 November 2014}}</ref> !ఓటు % !సీటు మార్పు |- |[[భారతీయ జనతా పార్టీ]] |47 |33.2 |43{{increase}} |- |ఇండియన్ నేషనల్ లోక్ దళ్ |19 |24.1 |12{{decrease}} |- |[[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్]] |15 |20.6 |25{{decrease}} |- |హర్యానా జనహిత్ కాంగ్రెస్ -BL |2 |3.6 |3{{decrease}} |- |బహుజన్ సమాజ్ పార్టీ |1 |4.4 |0{{steady}} |- |శిరోమణి అకాలీదళ్ |1 |0.6 |0{{steady}} |- |స్వతంత్ర |5 | | - |- | |'''మొత్తం''' |'''90''' | - |} === జమ్మూ కాశ్మీర్ === ప్రధాన వ్యాసం: 2014 జమ్మూ కాశ్మీర్ శాసనసభ ఎన్నికలు {| class="wikitable sortable" !పార్టీ !గెలిచిన సీట్లు<ref name="hr2">[http://eciresults.nic.in/PartyWiseResultS07.htm?st=S07 Haryana Results] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141103082331/http://eciresults.nic.in/PartyWiseResultS07.htm?st=S07|date=3 November 2014}}</ref> !ఓటు % !సీటు మార్పు |- |పీపుల్స్ డెమోక్రటిక్ పార్టీ |28 |22.7% |{{increase}}7 |- |[[భారతీయ జనతా పార్టీ]] |25 |23.0% |{{increase}}14 |- |జమ్మూ కాశ్మీర్ నేషనల్ కాన్ఫరెన్స్ |15 |20.8% |{{decrease}}13 |- |[[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్]] |12 |18.0% |{{decrease}}5 |- |ఇతరులు |7 | - | - |- | |'''మొత్తం''' |87 | - |} === జార్ఖండ్ === ప్రధాన వ్యాసం: 2014 జార్ఖండ్ శాసనసభ ఎన్నికలు జార్ఖండ్ శాసనసభ పదవీకాలం 3 జనవరి 2015న ముగుస్తుంది. జార్ఖండ్ అసెంబ్లీ ఎన్నికలు నవంబర్-డిసెంబర్ 2014లో జరిగాయి. {| class="wikitable sortable" !పార్టీ !జెండా/చిహ్నం !గెలిచిన సీట్లు !ఓటు శాతం |- |[[భారతీయ జనతా పార్టీ]] | |37 |31.3% |- |[[జార్ఖండ్ ముక్తి మోర్చా]] |[[File:Indian_Election_Symbol_Bow_And_Arrow.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Indian_Election_Symbol_Bow_And_Arrow.svg|35x35px]] |19 |20.4% |- |జార్ఖండ్ వికాస్ మోర్చా (P) |[[File:Indian_Election_Symbol_Comb.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Indian_Election_Symbol_Comb.png|35x35px|Comb]] |8 |10% |- |[[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్]] | |6 |10.5% |- |ఆల్ జార్ఖండ్ స్టూడెంట్స్ యూనియన్ | |5 |3.7% |- |బహుజన్ సమాజ్ పార్టీ |[[File:Elephant_Bahujan_Samaj_Party.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Elephant_Bahujan_Samaj_Party.svg|center|35x35px]] |1 |1.8% |- |కమ్యూనిస్ట్ పార్టీ ఆఫ్ ఇండియా (ML)(L) |[[File:South_Asian_Communist_Banner.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:South_Asian_Communist_Banner.svg|center|35x35px]] |1 |1.5% |- |జార్ఖండ్ పార్టీ | |1 |1.1% |- |మార్క్సిస్ట్ కో-ఆర్డినేషన్ కమిటీ | |1 |1.0% |- |జై భారత్ సమంతా పార్టీ | |1 |0.8% |- |నవజవాన్ సంఘర్ష్ మోర్చా | |1 |0.5% |- |నామినేట్ చేయబడింది | |1 | |+మూలం:<ref>{{cite web|title=2014 Assembly Election Results of Jammu & Kasmir / Jharkhand|url=http://eciresults.nic.in|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141218160549/http://eciresults.nic.in/|archive-date=18 December 2014|access-date=2014-12-23|publisher=Election Commission of India}}</ref> |} == అసెంబ్లీ ఉప ఎన్నికలు == === ఆంధ్ర ప్రదేశ్ === {| class="wikitable sortable" !స.నెం !తేదీ !నియోజకవర్గం !ఎన్నికల ముందు ఎమ్మెల్యే ! colspan="2" |ఎన్నికల ముందు పార్టీ !ఎమ్మెల్యేగా ఎన్నికయ్యారు ! colspan="2" |ఎన్నికల తర్వాత పార్టీ |- !1 |13 సెప్టెంబర్ 2014 |నందిగామ |[[తంగిరాల ప్రభాకరరావు]] | |[[తెలుగుదేశం పార్టీ]] |[[తంగిరాల సౌమ్య]] | |[[తెలుగుదేశం పార్టీ]] |- !2 |8 నవంబర్ 2014 |ఆళ్లగడ్డ |శోభా నాగి రెడ్డి | |[[యువజన శ్రామిక రైతు కాంగ్రెస్ పార్టీ|వైఎస్ఆర్ కాంగ్రెస్ పార్టీ]] |అఖిల ప్రియా రెడ్డి | |[[యువజన శ్రామిక రైతు కాంగ్రెస్ పార్టీ|వైఎస్ఆర్ కాంగ్రెస్ పార్టీ]] |} === అరుణాచల్ ప్రదేశ్ === {| class="wikitable sortable" !స.నెం !తేదీ !నియోజకవర్గం !ఎన్నికల ముందు ఎమ్మెల్యే ! colspan="2" |ఎన్నికల ముందు పార్టీ !ఎమ్మెల్యేగా ఎన్నికయ్యారు ! colspan="2" |ఎన్నికల తర్వాత పార్టీ |- !1 |15 అక్టోబర్ 2014 |కనుబరి |న్యూలై టింగ్ఖాత్రా | |[[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్]] |గాబ్రియేల్ డెన్వాంగ్ వాంగ్సు | |[[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్]] |} === అస్సాం === {| class="wikitable sortable" !స.నెం !తేదీ !నియోజకవర్గం !ఎన్నికల ముందు ఎమ్మెల్యే ! colspan="2" |ఎన్నికల ముందు పార్టీ !ఎమ్మెల్యేగా ఎన్నికయ్యారు ! colspan="2" |ఎన్నికల తర్వాత పార్టీ |- !1 | rowspan="3" |13 సెప్టెంబర్ 2014 |సిల్చార్ |సుస్మితా దేవ్ | | rowspan="2" |[[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్]] |దిలీప్ కుమార్ పాల్ | |[[భారతీయ జనతా పార్టీ]] |- !2 |లఖీపూర్ |దినేష్ ప్రసాద్ గోల్ | |రాజ్‌దీప్ గోల్ | |[[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్]] |- !3 |జమునముఖ్ |[[సిరాజుద్దీన్ అజ్మల్]] | |ఆల్ ఇండియా యునైటెడ్ డెమోక్రటిక్ ఫ్రంట్ |అబ్దుర్ రహీమ్ అజ్మల్ | |ఆల్ ఇండియా యునైటెడ్ డెమోక్రటిక్ ఫ్రంట్ |} === బీహార్ === {| class="wikitable sortable" !స.నెం !తేదీ !నియోజకవర్గం !ఎన్నికల ముందు ఎమ్మెల్యే ! colspan="2" |ఎన్నికల ముందు పార్టీ !ఎమ్మెల్యేగా ఎన్నికయ్యారు ! colspan="2" |ఎన్నికల తర్వాత పార్టీ |- !1 | rowspan="10" |21 ఆగస్టు 2014 |భాగల్పూర్ |[[అశ్విని కుమార్ చౌబే]] | | rowspan="6" |[[భారతీయ జనతా పార్టీ]] |అజిత్ శర్మ | |[[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్]] |- !2 |జాలే |విజయ్ కుమార్ మిశ్రా | |రిషి మిశ్రా | |జనతాదళ్ (యునైటెడ్) |- !3 |మొహియుద్దీన్‌నగర్ |రాణా గంగేశ్వర్ సింగ్ | |అజయ్ కుమార్ బుల్గానిన్ | | rowspan="2" |[[రాష్ట్రీయ జనతా దళ్]] |- !4 |చాప్రా |జనార్దన్ సింగ్ సిగ్రీవాల్ | |రణధీర్ కుమార్ సింగ్ | |- !5 |హాజీపూర్ |[[నిత్యానంద రాయ్|నిత్యానంద్ రాయ్]] | |అవధేష్ సింగ్ | | rowspan="4" |[[భారతీయ జనతా పార్టీ]] |- !6 |నార్కటియాగంజ్ |[[సతీష్ చంద్ర దూబే]] | |[[రష్మీ వర్మ]] | |- !7 |మోహనియా |[[ఛేది పాశ్వాన్]] | |జనతాదళ్ (యునైటెడ్) |[[నిరంజన్ రామ్]] | |- !8 |బంకా |జావేద్ ఇక్బాల్ అన్సారీ | | rowspan="3" |[[రాష్ట్రీయ జనతా దళ్]] |రాంనారాయణ మండలం | |- !9 |పర్బట్టా |[[సామ్రాట్ చౌదరి]] | |[[రామానంద ప్రసాద్ సింగ్|రామానంద్ ప్రసాద్ సింగ్]] | |[[జనతాదళ్ (యునైటెడ్)]] |- !10 |రాజ్‌నగర్ |రామ్ లఖన్ రామ్ రామన్ | |రామ వతార్ పాశ్వాన్ | |[[రాష్ట్రీయ జనతా దళ్]] |} === ఛత్తీస్‌గఢ్ === {| class="wikitable sortable" !స.నెం !తేదీ !నియోజకవర్గం !ఎన్నికల ముందు ఎమ్మెల్యే ! colspan="2" |ఎన్నికల ముందు పార్టీ !ఎమ్మెల్యేగా ఎన్నికయ్యారు ! colspan="2" |ఎన్నికల తర్వాత పార్టీ |- !1 |13 సెప్టెంబర్ 2014 |అంతఘర్ |విక్రమ్ ఉసెండి | |[[భారతీయ జనతా పార్టీ]] |భోజ్ రాజ్ నాగ్ | |[[భారతీయ జనతా పార్టీ]] |} === గుజరాత్ === {| class="wikitable sortable" !స.నెం !తేదీ !నియోజకవర్గం !ఎన్నికల ముందు ఎమ్మెల్యే ! colspan="2" |ఎన్నికల ముందు పార్టీ !ఎమ్మెల్యేగా ఎన్నికయ్యారు ! colspan="2" |ఎన్నికల తర్వాత పార్టీ |- !1 | rowspan="9" |13 సెప్టెంబర్ 2014 |దీసా |లీలాధర్ వాఘేలా | | rowspan="10" |[[భారతీయ జనతా పార్టీ]] |గోవాభాయ్ హమీరాభాయ్ రాబరీ | | rowspan="3" |[[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్]] |- !2 |ఖంభాలియా |పూనంబెన్ మేడమ్ | |అహిర్ మేరమాన్ మార్ఖి | |- !3 |మంగ్రోల్ (జునాగఢ్) |రాజేష్ చూడసమా | |వాజా బాబూభాయ్ కాలాభాయ్ | |- !4 |మణినగర్ |నరేంద్ర మోదీ | |సురేష్ భాయ్ పటేల్ | | rowspan="7" |[[భారతీయ జనతా పార్టీ]] |- !5 |టంకరా |మోహన్ భాయ్ కుందారియా | |బవన్జీభాయ్ హంసరాజ్ భాయ్ మెటాలియా | |- !6 |తలజా |భారతీబెన్ శ్యాల్ | |గోహిల్ శివభాయ్ జెరంభాయ్ | |- !7 |ఆనంద్ |దిలీప్ పటేల్ | |రోహిత్ పటేల్ | |- !8 |మాటర్ |దేవుసిన్హ చౌహాన్ | |కేసరిసింహ సోలంకి | |- !9 |లింఖేడా |జస్వంత్‌సింగ్ భాభోర్ | |భూరియ విచ్ఛీయభాయీ జోఖ్నాభాయీ | |- !10 |15 అక్టోబర్ 2014 |రాజ్‌కోట్ వెస్ట్ |వాజుభాయ్ వాలా | |విజయ్ రూపానీ | |} === హిమాచల్ ప్రదేశ్ === {| class="wikitable" |+2014 హిమాచల్ ప్రదేశ్ లెజిస్లేటివ్ అసెంబ్లీ ఉప ఎన్నిక  : సుజన్పూర్ ! colspan="2" |పార్టీ !అభ్యర్థి !ఓట్లు !% !±% |- | |[[భారతీయ జనతా పార్టీ]] |'''నరీందర్ ఠాకూర్''' |'''22,993''' |'''49.78%''' |'''30.14''' |- | |[[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్]] |అనితా కుమారి రాణా |22,455 |48.62% |25.30 |- | |BSP |పర్వీన్ ఠాకూర్ |387 |0.84% |0.27 |- | |స్వతంత్ర |సుభాష్ చంద్ |352 |0.76% |''కొత్తది'' |- | |నోటా |నోటా |351 |0.76% |''కొత్తది'' |- ! colspan="3" |గెలుపు మార్జిన్ |538 |1.16% |30.26 |- ! colspan="3" |పోలింగ్ శాతం |46,187 |100.00% |29.65 |- ! colspan="3" |నమోదైన ఓటర్లు |46,659 | |28.22 |- | | colspan="2" |ఇండిపెండెంట్ నుంచి బీజేపీ '''లాభపడింది''' !స్వింగ్ |4.96 | |} === కర్ణాటక === {| class="wikitable sortable" !స.నెం !తేదీ !నియోజకవర్గం !ఎన్నికల ముందు ఎమ్మెల్యే ! colspan="2" |ఎన్నికల ముందు పార్టీ !ఎమ్మెల్యేగా ఎన్నికయ్యారు ! colspan="2" |ఎన్నికల తర్వాత పార్టీ |- !1 | rowspan="3" |21 ఆగస్టు 2014 |చిక్కోడి-సదలగా |ప్రకాష్ బాబాన్న హుక్కేరి | |[[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్]] |గణేష్ ప్రకాష్ హుక్కేరి | | rowspan="2" |[[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్]] |- !2 |బళ్లారి రూరల్ |బి. శ్రీరాములు | |బాదవర శ్రామికర రైతరా కాంగ్రెస్ |NY గోపాలకృష్ణ | |- !3 |షికారిపుర |బీఎస్ యడ్యూరప్ప | |కర్ణాటక జనతా పక్ష |BY రాఘవేంద్ర | |[[భారతీయ జనతా పార్టీ]] |} === మధ్యప్రదేశ్ === {| class="wikitable sortable" !స.నెం !తేదీ !నియోజకవర్గం !ఎన్నికల ముందు ఎమ్మెల్యే ! colspan="2" |ఎన్నికల ముందు పార్టీ !ఎమ్మెల్యేగా ఎన్నికయ్యారు ! colspan="2" |ఎన్నికల తర్వాత పార్టీ |- !1 |24 ఏప్రిల్ 2014 |విదిశ |శివరాజ్ సింగ్ చౌహాన్ | | rowspan="3" |[[భారతీయ జనతా పార్టీ]] |కళ్యాణ్ సింగ్ ఠాకూర్ | |[[భారతీయ జనతా పార్టీ]] |- !2 | rowspan="3" |21 ఆగస్టు 2014 |బహోరీబంద్ |ప్రభాత్ పాండే | |సౌరభ్ సింగ్ | |[[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్]] |- !3 |అగర్ |మనోహర్ ఉంట్వాల్ | |గోపాల్ పర్మార్ | | rowspan="2" |[[భారతీయ జనతా పార్టీ]] |- !4 |విజయరాఘవగారు |సంజయ్ పాఠక్ | |[[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్]] |సంజయ్ పాఠక్ | |} === మణిపూర్ === {| class="wikitable sortable" !స.నెం !తేదీ !నియోజకవర్గం !ఎన్నికల ముందు ఎమ్మెల్యే ! colspan="2" |ఎన్నికల ముందు పార్టీ !ఎమ్మెల్యేగా ఎన్నికయ్యారు ! colspan="2" |ఎన్నికల తర్వాత పార్టీ |- !1 |17 అక్టోబర్ 2014 |హియాంగ్లాం |మైబామ్ కుంజో | |[[తృణమూల్ కాంగ్రెస్]] |ఎలాంగ్బం ద్విజమణి | |[[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్]] |} === నాగాలాండ్ === {| class="wikitable sortable" !స.నెం !తేదీ !నియోజకవర్గం !ఎన్నికల ముందు ఎమ్మెల్యే ! colspan="2" |ఎన్నికల ముందు పార్టీ !ఎమ్మెల్యేగా ఎన్నికయ్యారు ! colspan="2" |ఎన్నికల తర్వాత పార్టీ |- !1 |15 అక్టోబర్ 2014 |ఉత్తర అంగామి-II |నీఫియు రియో | |[[నాగా పీపుల్స్ ఫ్రంట్]] |డాక్టర్ నీఫ్రెజో కెడిట్సు | |[[నాగా పీపుల్స్ ఫ్రంట్]] |} === పంజాబ్ === {| class="wikitable sortable" !స.నెం !తేదీ !నియోజకవర్గం !ఎన్నికల ముందు ఎమ్మెల్యే ! colspan="2" |ఎన్నికల ముందు పార్టీ !ఎమ్మెల్యేగా ఎన్నికయ్యారు ! colspan="2" |ఎన్నికల తర్వాత పార్టీ |- !1 | rowspan="2" |21 ఆగస్టు 2014 |పాటియాలా అర్బన్ |అమరీందర్ సింగ్ | | rowspan="2" |[[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్]] |ప్రణీత్ కౌర్ | |[[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్]] |- !2 |తల్వాండీ సబో |జీత్మోహిందర్ సింగ్ సిద్ధూ | |జీత్మోహిందర్ సింగ్ సిద్ధూ | |[[శిరోమణి అకాలీ దళ్|శిరోమణి అకాలీదళ్]] |} === రాజస్థాన్ === {| class="wikitable sortable" !స.నెం !తేదీ !నియోజకవర్గం !ఎన్నికల ముందు ఎమ్మెల్యే ! colspan="2" |ఎన్నికల ముందు పార్టీ !ఎమ్మెల్యేగా ఎన్నికయ్యారు ! colspan="2" |ఎన్నికల తర్వాత పార్టీ |- !1 | rowspan="4" |13 సెప్టెంబర్ 2014 |నసీరాబాద్ |సన్వర్ లాల్ జాట్ | | rowspan="4" |[[భారతీయ జనతా పార్టీ]] |రాంనారాయణ్ | | rowspan="3" |[[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్]] |- !2 |సూరజ్‌గర్ |సంతోష్ అహ్లావత్ | |శర్వణ్ కుమార్ | |- !3 |వీర్ |బహదూర్ సింగ్ కోలీ | |భజన్ లాల్ జాతవ్ | |- !4 |కోటా సౌత్ |ఓం బిర్లా | |సందీప్ శర్మ | |[[భారతీయ జనతా పార్టీ]] |} === సిక్కిం === {| class="wikitable sortable" !స.నెం !తేదీ !నియోజకవర్గం !ఎన్నికల ముందు ఎమ్మెల్యే ! colspan="2" |ఎన్నికల ముందు పార్టీ !ఎమ్మెల్యేగా ఎన్నికయ్యారు ! colspan="2" |ఎన్నికల తర్వాత పార్టీ |- !1 |13 సెప్టెంబర్ 2014 |రంగాంగ్-యాంగాంగ్ |పవన్ కుమార్ చామ్లింగ్ | |[[సిక్కిం డెమోక్రటిక్ ఫ్రంట్]] |రూప నారాయణ్ చామ్లింగ్ | |[[స్వతంత్ర రాజకీయ నాయకుడు|స్వతంత్ర]] |} === త్రిపుర === {| class="wikitable sortable" !స.నెం !తేదీ !నియోజకవర్గం !ఎన్నికల ముందు ఎమ్మెల్యే ! colspan="2" |ఎన్నికల ముందు పార్టీ !ఎమ్మెల్యేగా ఎన్నికయ్యారు ! colspan="2" |ఎన్నికల తర్వాత పార్టీ |- !1 |13 సెప్టెంబర్ 2014 |మను |జితేంద్ర చౌదరి | |[[కమ్యూనిస్టు పార్టీ ఆఫ్ ఇండియా (మార్కిస్టు)|కమ్యూనిస్ట్ పార్టీ ఆఫ్ ఇండియా (మార్క్సిస్ట్)]] |ప్రభాత్ చౌదరి | |[[కమ్యూనిస్టు పార్టీ ఆఫ్ ఇండియా (మార్కిస్టు)|కమ్యూనిస్ట్ పార్టీ ఆఫ్ ఇండియా (మార్క్సిస్ట్)]] |} === ఉత్తర ప్రదేశ్ === {| class="wikitable sortable" !స.నెం !తేదీ !నియోజకవర్గం !ఎన్నికల ముందు ఎమ్మెల్యే ! colspan="2" |ఎన్నికల ముందు పార్టీ !ఎమ్మెల్యేగా ఎన్నికయ్యారు ! colspan="2" |ఎన్నికల తర్వాత పార్టీ |- !1 | rowspan="11" |13 సెప్టెంబర్ 2014 |సహరన్‌పూర్ నగర్ |రాఘవ్ లఖన్‌పాల్ | | rowspan="10" |[[భారతీయ జనతా పార్టీ]] |రాజీవ్ గుంబర్ | | rowspan="3" |[[భారతీయ జనతా పార్టీ]] |- !2 |నోయిడా |మహేష్ శర్మ | |విమ్లా బాతం | |- !3 |లక్నో తూర్పు |కల్‌రాజ్ మిశ్రా | |అశుతోష్ టాండన్ | |- !4 |బిజ్నోర్ |కున్వర్ భరతేంద్ర సింగ్ | |రుచి వీర | | rowspan="9" |[[సమాజ్ వాదీ పార్టీ]] |- !5 |ఠాకూర్ద్వారా |కున్వర్ సర్వేష్ కుమార్ సింగ్ | |నవాబ్ జాన్ | |- !6 |నిఘాసన్ |అజయ్ కుమార్ మిశ్రా | |కృష్ణ గోపాల్ పటేల్ | |- !7 |హమీర్పూర్ |సాధ్వి నిరంజన్ జ్యోతి | |శివ చరణ్ ప్రజాపతి | |- !8 |చరఖారీ |ఉమాభారతి | |కప్తాన్ సింగ్ | |- !9 |సిరతు |కేశవ్ ప్రసాద్ మౌర్య | |వాచస్పతి | |- !10 |బల్హా |సావిత్రి బాయి ఫూలే | |బన్షిధర్ బౌద్ | |- !11 |రోహనియా |అనుప్రియా సింగ్ పటేల్ | |అప్నా దళ్ |మహేంద్ర సింగ్ పటేల్ | |- !12 |15 అక్టోబర్ 2014 |కైరానా |హుకుమ్ సింగ్ | |[[భారతీయ జనతా పార్టీ]] |నహిద్ హసన్ | |} === ఉత్తరాఖండ్ === {| class="wikitable sortable" !స.నెం !తేదీ !నియోజకవర్గం !ఎన్నికల ముందు ఎమ్మెల్యే ! colspan="2" |ఎన్నికల ముందు పార్టీ !ఎమ్మెల్యేగా ఎన్నికయ్యారు ! colspan="2" |ఎన్నికల తర్వాత పార్టీ |- !1 | rowspan="3" |21 జూలై 2014 |దోయివాలా |[[రమేష్ పోఖ్రియాల్|రమేష్ పోఖారియాల్ నిశాంక్]] | | rowspan="2" |[[భారతీయ జనతా పార్టీ]] |[[హీరా సింగ్ బిష్త్]] | | rowspan="3" |[[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్]] |- !2 |సోమేశ్వరుడు |[[అజయ్ తమ్తా]] | |[[రేఖా ఆర్య]] | |- !3 |ధార్చుల |హరీష్ సింగ్ ధామి | |[[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్]] |[[హరీష్ రావత్]] | |} === పశ్చిమ బెంగాల్ === {| class="wikitable sortable" !స.నెం !తేదీ !నియోజకవర్గం !ఎన్నికల ముందు ఎమ్మెల్యే ! colspan="2" |ఎన్నికల ముందు పార్టీ !ఎమ్మెల్యేగా ఎన్నికయ్యారు ! colspan="2" |ఎన్నికల తర్వాత పార్టీ |- !1 | rowspan="2" |13 సెప్టెంబర్ 2014 |బసిర్హత్ దక్షిణ్ |నారాయణ్ ముఖర్జీ | |[[కమ్యూనిస్టు పార్టీ ఆఫ్ ఇండియా (మార్కిస్టు)|కమ్యూనిస్ట్ పార్టీ ఆఫ్ ఇండియా (మార్క్సిస్ట్)]] |సమిక్ భట్టాచార్య | |[[భారతీయ జనతా పార్టీ]] |- !2 |చౌరంగీ |శిఖ మిత్ర | |[[తృణమూల్ కాంగ్రెస్]] |నయన బందోపాధ్యాయ | |[[తృణమూల్ కాంగ్రెస్]] |} ==మూలాలు== {{మూలాలజాబితా}} ==బయటి లింకులు== {{భారతదేశ ఎన్నికలు}} [[వర్గం:భారత సార్వత్రిక ఎన్నికలు]] 4k2on0w7vxz896u2c088czo3ent72z2 0 413431 4908430 4678963 2026-07-19T13:41:59Z InternetArchiveBot 88395 1 మూలము(ల)ను భద్రపరచటానికి ప్రయత్నించగా, 0 పనిచేయనివిగా గుర్తించాను.) #IABot (v2.0.9.5 4908430 wikitext text/x-wiki {{Infobox Officeholder | name = సూరజ్ భాన్ | native_name = सूरज भान | image = Suraj Bhan in 2004.jpg |caption = సూరజ్ భాన్ | birth_date = {{birth date|1928|10|1|df=y}} | birth_place = యమునానగర్, [[బ్రిటిష్ ఇండియా]] | death_date = {{death date and age|2006|8|6|1928|10|1|df=y}} | death_place = [[ఢిల్లీ]], [[భారతదేశం]] | death_cause = గుండెపోటు | office = జాతీయ షెడ్యూల్డ్ కులాల కమిషన్ ఛైర్మన్ | term = 2004 - 2006 | successor = బూటా సింగ్ | order1 = | office1 = [[హిమాచల్ ప్రదేశ్ గవర్నర్ల జాబితా|హిమాచల్ ప్రదేశ్ 14వ గవర్నర్]] | term_start1 = 23 నవంబర్ 2000 | term_end1 = 7 మే 2003 | 1blankname1 = Chief Minister | 1namedata1 = ప్రేమ్ కుమార్ ధుమల్<br>[[వీరభద్ర సింగ్]] | predecessor1 = విష్ణు కాంత్ శాస్త్రి | successor1 = [[విష్ణు సదాశివ్ కోక్జే]] | order2 = | office2 = [[ఉత్తర ప్రదేశ్ గవర్నర్ల జాబితా|ఉత్తరప్రదేశ్ 23వ గవర్నర్]] | term_start2 = 20 ఏప్రిల్ 1998 | term_end2 = 23 నవంబర్ 2000 | 1blankname2 = Chief Minister | 1namedata2 = కళ్యాణ్ సింగ్<br>రామ్ ప్రకాష్ గుప్తా<br>రాజ్ నాథ్ సింగ్ | predecessor2 = మహ్మద్ షఫీ ఖురేషి (తాత్కాలిక) | successor2 = విష్ణు కాంత్ శాస్త్రి | office3 = [[బీహార్ గవర్నర్ల జాబితా|బీహార్ గవర్నర్]]<br>(అదనపు బాధ్యత) | term_start3 = 6 అక్టోబర్ 1999 | term_end3 = 23 నవంబర్ 1999 | 1blankname3 = Chief Minister | 1namedata3 = [[రబ్రీ దేవి]] | predecessor3 = బి.ఎం. లాల్ (తాత్కాలిక) | successor3 = వీసీ పాండే | order4 = | office4 = [[లోక్‌సభ డిప్యూటీ స్పీకర్|లోక్‌సభ 11వ డిప్యూటీ స్పీకర్]] | term_start4 = 12 జులై 1996 | term_end4 = 4 డిసెంబర్ 1997 | 1blankname4 = [[లోక్‌సభ స్పీకర్|స్పీకర్]] | 1namedata4 = [[పి. ఏ. సంగ్మా]] | predecessor4 = [[ఎస్. మల్లికార్జునయ్య]] | successor4 = [[పీఎం సయీద్]] | office5 = కేంద్ర వ్యవసాయ మంత్రి | term_start5 = 16 మే 1996 | term_end5 = 1 జూన్ 1996 | primeminister5= [[అటల్ బిహారీ వాజపేయి]] | predecessor5 = జగన్నాథ్ మిశ్రా | successor5 = హెచ్‌డి దేవెగౌడ | office6 = [[అంబాలా లోక్‌సభ నియోజకవర్గం| అంబాలా లోక్‌సభ సభ్యుడు]] | term6 = 1967–1970;<br>1977–1979;<br>1979–1984;<br>1996–1997 | office7 = హర్యానా అసెంబ్లీ ప్రతిపక్ష నాయకుడు |term7 = 1989–1990 | office8 =రెవెన్యూ మంత్రి (హర్యానా) | term8 = 1987–1989 | party = [[భారతీయ జనతా పార్టీ]] | nationality = {{flag|India|name=భారతీయుడు}} }} '''సూరజ్ భాన్''' (1 అక్టోబర్ 1928 - 6 ఆగస్టు 2006) భారతదేశానికి చెందిన [[రాజకీయ నాయకుడు]]. ఆయన [[అంబాలా లోక్‌సభ నియోజకవర్గం]] నుండి నాలుగుసార్లు [[లో‍క్‍సభ సభ్యుడు|లోక్‌సభ సభ్యుడిగా]] ఎన్నికై కేంద్ర మంత్రిగా, లోక్‌సభ డిప్యూటీ స్పీకర్‌గా, [[ఉత్తర ప్రదేశ్ గవర్నర్ల జాబితా|ఉత్తరప్రదేశ్ గవర్నర్‌గా]] వివిధ హోదాల్లో పని చేశాడు. ==రాజకీయ జీవితం== *సూరజ్ భాన్ భారతీయ జనసంఘ్‌తో తన రాజకీయ జీవితాన్ని ప్రారంభించాడు<ref>{{cite web|author=Subhash Mishra|date=3 April 2000|title=Family Face-Off|url=https://www.indiatoday.in/magazine/states/story/20000403-handpicked-by-rss-governor-suraj-bhan-turns-out-to-be-a-challenge-to-bjp-govt-in-up-777307-2000-04-03|access-date=2021-11-01|publisher=[[India Today]]}}</ref> *ఆయన 4వ (1967–1970), 6వ (1977–1979), 7వ (1979–1984) & 11వ లోక్‌సభ (1996–1997)లో హర్యానాలోని [[అంబాలా లోక్‌సభ నియోజకవర్గం]] నుండి [[లో‍క్‍సభ సభ్యుడు|లోక్‌సభ సభ్యుడిగా]] ఎన్నికయ్యాడు.<ref>{{Cite web|title=Biographical Sketch of Member of XI Lok Sabha|url=http://loksabhaph.nic.in/writereaddata/biodata_1_12/1997.htm|access-date=2022-07-01|website=loksabhaph.nic.in}}</ref> *1987లో హర్యానా శాసనసభకు ఎన్నికై దేవీలాల్ ప్రభుత్వంలో 1987 నుండి 1989 వరకు రెవెన్యూ మంత్రిగా పని చేశాడు. *దేవి లాల్ బిజెపి పార్టీతో పొత్తును తెంచుకున్న తరువాత ఆయన హర్యానా అసెంబ్లీలో 1989 నుండి 1990 వరకు ప్రతిపక్ష నాయకుడిగా పని చేశాడు. *ఆయన 1984లో భారతీయ జనతా పార్టీ హర్యానా రాష్ట్ర అధ్యక్షుడిగా నియమితుడయ్యాడు.<ref>{{cite web|title=List of Ex State Presidents|url=https://www.bjpharyana.org/state-presidents.php|publisher=BJPHaryana.org|access-date=2024-05-23|archive-date=2023-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20230409143741/https://www.bjpharyana.org/state-presidents.php|url-status=dead}}</ref> *ఆయన 1996లో వాజ్‌పేయి మంత్రివర్గంలో వ్యవసాయ శాఖ మంత్రిగా పనిచేశాడు, ఆ తర్వాత 1996 నుండి 1997 వరకు లోక్‌సభ డిప్యూటీ స్పీకర్‌గా పని చేశాడు. * 1998 లోక్‌సభ ఎన్నికలలో ఓటమి అనంతరం ఉత్తరప్రదేశ్ (1998-2000), హిమాచల్ ప్రదేశ్ (2000-2003), బీహార్ (1999) రాష్ట్రాల గవర్నర్‌గా నియమితులయ్యాడు.<ref>{{cite news|url=https://indianexpress.com/article/news-archive/bihar-governor-sacks-underage-minister/|title=Bihar Governor sacks underage minister|author=Surendra Kishore|date=1999-11-17|access-date=2007-06-02|publisher=[[Indian Express]]}}</ref> *2002లో డాక్టర్ సూరజ్ భాన్ కూడా రాజస్థాన్ మాజీ ముఖ్యమంత్రి భైరోన్ సింగ్ షెకావత్ అభ్యర్థిత్వంపై బిజెపిలో పునరాలోచనలో పడిన తర్వాత భారత ఉపరాష్ట్రపతి పదవికి రేసులో చేరారు.<ref>{{cite web|author=Yoginder Gupta|date=12 July 2002|title=Suraj Bhan joins race for VP's post|url=https://www.tribuneindia.com/2002/20020713/main6.htm|access-date=1 November 2021|work=[[The Tribune]]}}</ref> *ఫిబ్రవరి 2004లో జాతీయ షెడ్యూల్డ్ కులాలు & షెడ్యూల్డ్ తెగల కమిషన్ ఛైర్మన్‌గా నియమితులయ్యారు.<ref>{{Cite web|title=SC/ST Commission Chairman Suraj Bhan dead|url=https://www.dnaindia.com/india/report-scst-commission-chairman-suraj-bhan-dead-1045768|access-date=2022-07-01|website=DNA India|language=en}}</ref> ==మరణం== సూరజ్ భాన్ 78 ఏళ్ల వయసులో గుండె, శ్వాసకోశ సంబంధిత సమస్యలతో బాధపడుతూ ఢిల్లీలోని ఎయిమ్స్‌లో చికిత్స పొందుతూ 2006 ఆగస్టు 6న గుండెపోటుతో మరణించాడు.<ref name="BJP leader Suraj Bhan dead">{{cite news |last1=The Times of India |title=BJP leader Suraj Bhan dead |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/bjp-leader-suraj-bhan-dead/articleshow/1863292.cms |accessdate=23 May 2024 |date=7 August 2006 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240523113625/https://timesofindia.indiatimes.com/india/bjp-leader-suraj-bhan-dead/articleshow/1863292.cms |archivedate=23 May 2024}}</ref> ==మూలాలు== {{మూలాలజాబితా}} [[వర్గం:2006 మరణాలు]] [[వర్గం:భారతీయ జనతా పార్టీ రాజకీయ నాయకులు]] [[వర్గం:1928 జననాలు]] [[వర్గం:హర్యానా నుండి ఎన్నికైన లోక్‌సభ సభ్యులు]] 9w2io2q35aj9qcrj63jlowyw7v14it4 0 413909 4908606 4849306 2026-07-20T04:08:25Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 4908606 wikitext text/x-wiki {{infobox government | government_name = తమిళనాడు ప్రభుత్వం | image = [[File:Seal of Tamil Nadu.svg|200px]] | division_type = [[భారతదేశ రాష్ట్రాలు, కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలు|రాష్ట్రం]] | division = [[తమిళనాడు ]] | website = {{URL|https://tn.gov.in}} | legislature_label = [[భారతదేశ రాష్ట్ర శాసనసభలు|శాసనసభ]] | legislature = {{ubl|[[తమిళనాడు శాసనసభ]]|}} | speaker_label = [[తమిళనాడు శాసనసభ స్పీకర్ల జాబితా|స్పీకరు]] | speaker = [[జే. సి. డి. ప్రభాకర్|జె. సి. డి. ప్రభాకర్]] | deputy_speaker_label = డిప్యూటీ స్పీకర్ | deputy_speaker = [[ఎం. రవిశంకర్]] | members_in_assembly_label = [[శాసన సభ్యుడు|శాసనసభ సభ్యులు]] | members_in_assembly = [[తమిళనాడు శాసనసభ నియోజకవర్గాల జాబితా|234]] | meeting_place = [[ఫోర్ట్ సెయింట్ జార్జ్ (చెన్నై)|ఫోర్ట్ సెయింట్ జార్జ్]] | leader_type = [[తమిళనాడు గవర్నర్ల జాబితా|గవర్నరప]] | leader_title = [[రాజేంద్ర అర్లేకర్]] | leader_type2 = [[తమిళనాడు ముఖ్యమంత్రుల జాబితా|ముఖ్యమంత్రి]] | leader_title2 = [[చంద్రశేఖరన్ జోసెఫ్ విజయ్|సి. జోసెఫ్ విజయ్]] ([[తమిళగ వెట్రి కళగం|TVK]]) | leader_type3 = | leader_title3 = | leader_type4 = [[తమిళనాడు ప్రధాన కార్యదర్శుల జాబితా|ప్రధాన కార్యదర్శి]] | leader_title4 = ఎం. సాయి కుమార్ | headquarters = [[చెన్నై]] | departments = [[తమిళనాడు ప్రభుత్వ విభాగాలు|43]] | branch4 = [[భారత న్యాయవ్యవస్థ|న్యాయ శాఖ]] | court_name = [[భారతదేశంలోని ఉన్నత న్యాయస్థానాల జాబితా|హైకోర్టు]] | court = [[మద్రాస్ ఉన్నత న్యాయస్థానం|మద్రాస్ హైకోర్టు]] | chief_justice_label = [[ప్రస్తుత భారత ప్రధాన న్యాయమూర్తుల జాబితా|ప్రధాన న్యాయమూర్తి]] | chief_justice = [[ఎస్. ఎ. ధర్మాధికారి]] | country = [[భారతదేశం]] }} '''[[తమిళనాడు]] ప్రభుత్వం''' భారతదేశంలోని తమిళనాడు రాష్ట్ర పరిపాలన బాధ్యత వహించే పరిపాలనా సంస్థ. [[చెన్నై]] రాష్ట్ర రాజధాని, రాష్ట్ర కార్యనిర్వాహక, శాసనసభ, న్యాయవ్యవస్థ అధిపతులకు నిలయం. [[భారత రాజ్యాంగం]] ప్రకారం, చట్టబద్ధమైన [[కార్యనిర్వాహక వ్యవస్థ (ప్రభుత్వం)|కార్యనిర్వాహక అధికారం]] [[గవర్నరు|గవర్నర]] ఉంటుంది, అయితే వాస్తవ అధికారం [[ముఖ్యమంత్రి]], అతని మంత్రిమండలికి మాత్రమే ఉంటుంది. వారి సలహాల మేరకు మాత్రమే పరిపాలన అమలు చేస్తారు. [[తమిళనాడు శాసనసభ]] ఎన్నికల తరువాత, [[తమిళనాడు గవర్నర్ల జాబితా|రాష్ట్ర గవర్నరు]] సాధారణంగా ప్రభుత్వాన్ని ఏర్పాటు చేయడానికి పార్టీని (లేదా మెజారిటీ సీట్లతో కూడిన కూటమిని) ఆహ్వానిస్తారు. గవర్నరు ముఖ్యమంత్రిని నియమిస్తారు. అతను మంత్రి మండలిని నియమమిస్తాడు. మంత్రివర్గం సమష్టిగా శాసనసభకు బాధ్యత వహిస్తుంది. ప్రభుత్వంపై విజయవంతమైన [[అవిశ్వాస తీర్మానం]] లేదా శాసనసభలో ముందస్తు ఎన్నికలకు మూడింట రెండు వంతుల ఓటు లేకపోతే అలాంటి సందర్భాలలో కొత్త శాసనసభకు కొత్త ప్రతినిధులను ఎన్నుకోవడానికి ఎన్నికలు జరుగుతాయి.ఇలాంటి సందర్భాలలో ఎన్నికలు త్వరగా జరగవచ్చు.సాధారణ శాసనసభ కాలపరిమితి 5 సంవత్సరాలు. 1986 వరకు తమిళనాడు శాసనసభ ద్విసభగా ఉండేది, ఆ తరువాత దాని స్థానంలో ఏకసభ శాసనసభ ఏర్పడింది. న్యాయవ్యవస్థ శాఖకు ప్రధాన న్యాయమూర్తి నేతృత్వంలోని [[భారతదేశంలోని ఉన్నత న్యాయస్థానాల జాబితా|హైకోర్టు]] (మద్రాస్ హైకోర్టు) నాయకత్వం వహిస్తుంది. == కార్యనిర్వాహక వర్గం == {|class="wikitable" style="float:right; margin-left:1em" |+పరిపాలనా అధికారులు !శీర్షిక !పేరు. |- |[[తమిళనాడు గవర్నర్ల జాబితా|గవర్నరు]] |[[రాజేంద్ర అర్లేకర్]]<ref>{{cite news|url=https://indianexpress.com/article/political-pulse/new-governors-in-states-ut-tns-ravi-replaces-bose-in-bengal-ahead-of-polls-hasnain-for-bihar-sandhu-gets-delhi-10566960/|title=New Governors in states, UT: TN’s Ravi replaces Bose in Bengal ahead of polls, Hasnain for Bihar, Sandhu gets Delhi|work=[[The Indian Express]]|date=6 March 2026|access-date=6 March 2026}}</ref> |- |[[తమిళనాడు ముఖ్యమంత్రుల జాబితా|ముఖ్యమంత్రి]] |[[చంద్రశేఖరన్ జోసెఫ్ విజయ్|సి. జోసెఫ్ విజయ్]]<ref>{{cite news|url=https://www.ndtv.com/india-news/vijay-oath-ceremony-live-updates-tamil-nadu-politics-vijay-new-chief-minister-sworn-in-as-tvk-proves-majority-after-2026-assembly-election-results-11473368|title=Vijay To Take Oath With 9 TVK Leaders Soon|work=[[NDTV]]|date=10 May 2026|access-date=10 May 2026}}</ref> |- |[[మద్రాస్ ఉన్నత న్యాయస్థానం#న్యాయమూర్తుల జాబితా|ప్రధాన న్యాయమూర్తి]] |[[ఎస్. ఎ. ధర్మాధికారి]]<ref>{{cite news|url=https://www.livelaw.in/top-stories/centre-notifies-appointment-of-justice-sa-dharmadhikari-as-madras-high-court-chief-justice-525367|title=Centre Notifies Appointment Of Justice SA Dharmadhikari As Madras High Court Chief Justice|work=Live Law|date=5 March 2026|access-date=6 March 2026}}</ref> |} [[గవర్నరు]] చట్టబద్ధమైన రాజ్యాంగబద్ధమైన రాష్ట్ర అధిపతి కాగా, [[ముఖ్యమంత్రి]] వాస్తవంగా ప్రధాన కార్యనిర్వాహకుడు. గవర్నరును [[భారత రాష్ట్రపతి]] నియమిస్తారు. [[తమిళనాడు శాసనసభ]] ఎన్నికల తరువాత, [[తమిళనాడు గవర్నర్ల జాబితా|రాష్ట్ర గవర్నరు]] సాధారణంగా ప్రభుత్వాన్ని ఏర్పాటు చేయడానికి పార్టీని (లేదా మెజారిటీ సీట్లతో కూడిన కూటమిని) ఆహ్వానిస్తారు. గవర్నరు ముఖ్యమంత్రిని నియమిస్తారు. అతను మంత్రివర్గం సమష్టిగా శాసనసభకు బాధ్యత వహిస్తుంది. శాసనసభలో విశ్వాసం ఉన్న ముఖ్యమంత్రి ప్రభుత్వం పదవీకాలం ఐదేళ్ల పాటు ఉంటుంది.ఇది పదవీకాల పరిమితులకు లోబడి ఉండదు.<ref>{{Cite book|title=Introduction to the Constitution of India|last=Durga Das Basu|publisher=LexisNexis Butterworths Wadhwa|year=1960|isbn=978-81-8038-559-9|page=241-245}}</ref> [[చెన్నై]] రాష్ట్ర రాజధాని, రాష్ట్ర కార్యనిర్వాహక, శాసనసభ, న్యాయవ్యవస్థ అధిపతులకు నిలయం.<ref>{{Cite web|title=Tamil Nadu|url=https://www.britannica.com/place/Tamil-Nadu|access-date=1 December 2023|publisher=Britannica}}</ref> == మంత్రుల మండలి == {{ప్రధాన వ్యాసం|విజయ్ మంత్రివర్గం}} {{transcluded section|విజయ్ మంత్రివర్గం}} {{#section-h:విజయ్ మంత్రివర్గం|మంత్రి మండలి}} [[తమిళనాడు శాసనసభ]] [[ప్రజాస్వామ్యం|ప్రజాస్వామ్య]] ఎన్నికల ద్వారా ఎన్నికైన [[తమిళనాడు శాసనసభ నియోజకవర్గాల జాబితా|234]] మంది సభ్యులు ఉన్నారు. ప్రస్తుత శాసనసభ స్థానం [[చెన్నై]] ఫోర్ట్ సెయింట్ జార్జ్ వద్ద ఉంది. సార్వత్రిక వయోజన ఓటు హక్కు ఆధారంగా శాసనసభ మొదటి ఎన్నికలు 1952 జనవరిలో జరిగాయి.<ref>{{Cite web|title=1952 Election|url=http://www.assembly.tn.gov.in/archive/Resumes/review_01assly/ch01.pdf|access-date=12 February 2013}}</ref> తమిళనాడు శాసనసభ 1986 వరకు ద్విసభగా ఉండేది, తమిళనాడు శాసనమండలి రద్దు చేసిన తరువాత దాని స్థానంలో ఏకసభ శాసనసభ ఏర్పడింది.<ref>{{Cite web|title=The State Legislature–Origin and Evolution|url=https://assembly.tn.gov.in/history/statelegislature.php|access-date=1 February 2023|publisher=Government of Tamil Nadu}}</ref> శాసనసభ ఆమోదించిన ఏదైనా బిల్లు చట్టంగా మారడానికి ముందు గవర్నరు ఆమోదం పొందాలి. == న్యాయవ్యవస్థ == మద్రాసు హైకోర్టు1862 జూని 26 న స్థాపించబడింది. రాష్ట్రంలోని అన్ని సివిల్, క్రిమినల్ కోర్టులపై మద్రాసు ఉన్నత న్యాయస్థానం నియంత్రణలో ఉంటాయి.<ref>{{Cite web|title=History of Madras High Court|url=https://www.hcmadras.tn.nic.in/mashist.html|access-date=1 January 2023|publisher=Madras High Court}}</ref> దీనికి ప్రధాన న్యాయమూర్తి నేతృత్వం వహిస్తారు. ఆర్. మహదేవన్ ప్రస్తుత మద్రాసు హైకోర్టు ప్రధాన న్యాయమూర్తిగా ఉన్నారు.<ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/national/tamil-nadu/justice-r-mahadevan-to-be-acting-chief-justice-of-madras-high-court-from-friday/article68202918.ece|title=Justice R. Mahadevan to be Acting Chief Justice of Madras High Court from Friday|date=22 May 2024|work=[[The Hindu]]|access-date=25 May 2024}}</ref><ref>{{Cite web|title=Madras High Court - Profile of Chief Justice|url=http://www.hcmadras.tn.nic.in/cjhc.html|access-date=26 November 2021|publisher=Madras High Court}}</ref> ఈ కోర్టు చెన్నైలో ఉంది. 2004 నుండి [[మదురై|మదురైలో]] బెంచ్ ఉంది <ref>{{Cite web|title=History of Madras High Court, Madurai bench|url=https://www.hcmadras.tn.nic.in/mduhist.html|access-date=1 January 2023|publisher=Madras High Court}}</ref> == పరిపాలనా విభాగాలు == 2011 జనాభా లెక్కల ప్రకారం, తమిళనాడు జనాభా 7.21 కోట్లు. భారతదేశంలో [[భారతదేశ రాష్ట్రాల జనాభా|అత్యధిక జనాభా కలిగిన ఏడవ రాష్ట్రంగా]] ఉంది.<ref>{{Cite report |url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/PCA_Highlights/pca_highlights_file/India/Chapter-1.pdf |title=Population and decadal change by residence |publisher=[[Government of India]] |page=2 |access-date=1 December 2023}}</ref> తమిళనాడు 130.058 చ.కి.మీ (50,216 చ.మైళ్లు) విస్తీర్ణంలో విస్తరించి ఉంది. [[భారతదేశ రాష్ట్రాల విస్తీర్ణం|విస్తీర్ణం ప్రకారం పదో అతిపెద్ద భారతీయ రాష్ట్రం]].తమిళనాడు 38 [[తమిళనాడు జిల్లాల జాబితా|జిల్లాలుగా]] విభజించబడింది.వీటిలో ప్రతి ఒక్కటి [[జిల్లా కలెక్టర్|జిల్లా కలెక్టరు]] నియంత్రణలో పరిపాలన సాగుతుంది. అతను తమిళనాడు ప్రభుత్వంచే జిల్లాకు నియమించబడిన [[ఇండియన్ అడ్మినిస్ట్రేటివ్ సర్వీస్]] (IAS) అధికారి అయిఉంటాడు.రెవెన్యూ పరిపాలన కోసం, జిల్లాలు [[తహశీల్దార్|తహశీల్దార్లచే]] నిర్వహించబడే 310 [[మండలం|తాలూకాలను]] కలిగి ఉన్న రెవెన్యూ డివిజనల్ అధికారుల (RDO) చే నిర్వహించబడే 87 రెవెన్యూ డివిజన్‌లుగా విభజించబడ్డాయి.<ref name="AS">{{Cite web|title=Government units, Tamil Nadu|url=https://www.tn.gov.in/government|access-date=1 January 2023|publisher=Government of Tamil Nadu}}</ref> తాలూకాలు ''ఫిర్కాస్'' అని పిలువబడే 1349 రెవెన్యూ బ్లాక్‌లుగా విభజించబడ్డాయి, ఇందులో 17,680 రెవెన్యూ గ్రామాలు ఉన్నాయి.<ref name="AS" /> [[భారతదేశ పరిపాలనా విభాగాలు|స్థానిక పరిపాలనలో]] 15 [[తమిళనాడులో నగరపాలకసంస్థల జాబితా|మునిసిపల్ కార్పొరేషన్లు]], 121 పురపాలకసంఘాలు, 528 [[నగర పంచాయితీ|పట్టణ పంచాయతీలు]], 385 [[మండల ప్రజాపరిషత్|పంచాయతీ యూనియన్లు]], 12,618 [[గ్రామ పంచాయతీ|గ్రామ పంచాయతీలు]] ఉన్నాయి. వీటిని గ్రామ పరిపాలనా అధికారులు నిర్వహిస్తారు.<ref name="AS" /><ref name="LG">{{Cite web|title=Local Government|url=https://knowindia.india.gov.in/profile/local-government.php|access-date=1 January 2023|publisher=[[Government of India]]|page=1}}</ref><ref>{{Cite report |url=https://mospi.gov.in/sites/default/files/Statistical_year_book_india_chapters/ch42.pdf |title=Statistical year book of India |publisher=[[Government of India]] |page=1 |access-date=1 January 2023}}</ref> [[చెన్నై మహానగరపాలక సంస్థ|గ్రేటర్ చెన్నై కార్పొరేషన్]], 1688లో స్థాపించబడింది. ఇది ప్రపంచంలో రెండవ పురాతనమైనది. కొత్త పరిపాలనా యూనిట్‌గా పట్టణ పంచాయతీలను ఏర్పాటు చేసిన మొదటి రాష్ట్రం తమిళనాడు.<ref name="LG" /><ref>{{Cite web|title=Town panchayats|url=https://www.tn.gov.in/dtp/introduction.htm|access-date=1 January 2023|publisher=Government of Tamil Nadu}}</ref> == విభాగాలు == రాష్ట్ర ప్రభుత్వ పరిపాలన వివిధ సెక్రటేరియట్ విభాగాల ద్వారా పనిచేస్తుంది. ప్రతి డిపార్ట్‌మెంట్‌లో ప్రభుత్వ కార్యదర్శి ఉంటారు.అతను సెక్రటేరియట్ సిబ్బందిపై ప్రధాన కార్యదర్శి పర్యవేక్షణతో ఆ శాఖకు అధికారిక అధిపతిగా ఉంటారు.విభాగాలు వివిధ సంస్థలు, బోర్డులను నియంత్రించే మరిన్ని ఉప-విభాగాలను కలిగి ఉంటాయి. రాష్ట్రంలో 43 శాఖలు ఉన్నాయి.<ref>{{Cite web|title=List of Departments|url=http://www.tn.gov.in/department|access-date=1 December 2023|publisher=Government of Tamil Nadu}}</ref> == చిహ్నం == రాష్ట్ర చిహ్నం 1949లో రూపొందించబడింది.బెల్ లోటస్ ఫౌండేషన్ లేకుండా అశోక సింహం రాజధానిని కలిగి ఉంది. ''గోపురం'' లేదా [[హిందూ దేవాలయం|హిందూ దేవాలయ]] గోపురం చిత్రంతో ఇరువైపులా [[భారత జాతీయపతాకం|భారతీయ జెండా]] ఉంటుంది. ముద్ర అంచు చుట్టూ తమిళ లిపిలో ఒక శాసనం నడుస్తుంది. ఒకటి పైభాగంలో తమిళనాడు ప్రభుత్వం ("తమిళనాడు ప్రభుత్వం" అని అనువదించబడే "తమిళనాడు అరసు"), మరొకటి దిగువన వాయ్‌మైయే వెల్లుమ్ ("వాయ్‌మైయే వెల్లుమ్") "సత్యం మాత్రమే విజయాలు" అని అనువదిస్తుంది.దీనిని సంస్కృతంలో " [[సత్యమేవ జయతే]] " అని పిలుస్తారు).<ref>{{Cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/madurai/Which-Tamil-Nadu-temple-is-the-state-emblem/articleshow/55285143.cms|title=Which Tamil Nadu temple is the state emblem?|date=7 November 2016|work=[[Times of India]]|access-date=20 January 2018}}</ref> {| class="wikitable" style="font-size: 95%" |+తమిళనాడు చిహ్నాలు <ref>{{Cite web|title=State Symbols of India|url=https://wiienvis.nic.in/KidsCentre/state_symbols_india_8411.aspx|access-date=30 August 2023|publisher=Ministry of Environment, Forests & Climate Change, Government of India}}</ref><ref>{{Cite web|title=Symbols of Tamil Nadu|url=https://tnbb.tn.gov.in/state-symbol.php|access-date=12 August 2023|publisher=Government of Tamil Nadu|archive-date=31 మార్చి 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240331152841/https://tnbb.tn.gov.in/state-symbol.php|url-status=dead}}</ref> ! జంతువు ! పక్షి ! సీతాకోకచిలుక ! చెట్టు ! పండు ! పువ్వు |- | [[నీలగిరి తహర్]] (''నీలగిరిట్రాగస్ హైలోక్రియస్'') | పచ్చ పావురం (''చాల్కోఫాప్స్ ఇండికా'') | తమిళ యోమన్ (''సిరోక్రోవా థైస్'') | [[తాటి|పామిరా అరచేతి]] (''బోరాసస్ ఫ్లెబెల్లిఫెర్'') | [[పనస|జాక్‌ఫ్రూట్]] (''ఆర్టోకార్పస్ హెటెరోఫిల్లస్'') | [[అడవినాభి|గ్లోరీ లిల్లీ]] (''గ్లోరియోసా సూపర్బా'') |} == ఇది కూడ చూడు == * [[తమిళనాడు శాసనసభ]] == మూలాలు == {{మూలాలు}}{{భారతదేశ రాష్ట్ర , కేంద్రపాలిత ప్రభుత్వాలు}} [[వర్గం:తమిళనాడు ప్రభుత్వం]] [[వర్గం:భారతదేశ రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలు]] [[వర్గం:తరచూ నవీకరించవలసిన వ్యాసాలు]] 02ckgkgd9kw9sbnb9l7r261bg54pwez 828 415346 4908654 4240005 2026-07-20T06:35:09Z Chaduvari 97 తెలుగులో కరవేగ పలమాస, జరడీమి కరగాప్ష కలచాను 4908654 Scribunto text/plain --<nowiki> return { "{{safesubst:#if:%s|[[Lorem ipsum]]|కరవేగ పలమాస}} తారలము, కలడీయ గరమప్పులు కంద మేరోవము. తవణక్క మగురాటము వాలదుక్కము. భశ్యరీ మూరుపేల కోశనలై తప్పుగస్సలు తవరతవర నమిలకమగును. తవర జేగబంధము రమోమూవీక్షణ జనును. గోసా, బూదంగణీల తేయజుడు, లబూరీయప జాసీ, ఛారంబపేవమై, కల్మంజరమై వస్తాడు. పోద్దారం పులిస్తే పణమద్దం పస్తును. పుంత మలునియా క్రాచింగ వనగక్క దోహించును. మాజార్క కారింజశులు ఆశందియగును. నసలంబం నీనోపాత్యలు - పత్వము, ముస్త్వము, ప్రావత్వము! యారీజక్కరచే, ఆటింద్యను భాలాఢిచ్చలు జారంగా మిల్లబేసము. హయాలక్కన సేలు రావబీతల, స్మభ్రాంచమై పీరును. శివద్రవక్కిన దారసిమినపుడు మాంద్రులు మందరయే, చందరు చంక్రాశ్యులే. బింద్రకమైకమందయు స్పలమూ కల్లమూ చింఫమూ చలయున్నవారే.", "సాంబ్యకేణలు ఖాలమేతో, చారుటేయరు? అస్పాక నీధంగ నాళోహడు జంక్ర స్వాపును జీర్కమసుగా? సాంధంగా సడు మట్టలింపు. కర్షకారష్యమ కణమేయురే? కుస్తే కూరింజలా? పంజు. సాబే కారంజు. పర్కమారయుల సల్యకలున శిట్లరు: తార్యం మోనార్క శోభంగాణము లాణము, తాలశ్యేణము, అనూణము. లాసి, రీడంగాధ్యల గూరునా? గూరడు. గూరియుత్తిన సాధుత్తమారము రాలును. ఉత్తలమై, కొల్వలు త్రేణమౌను. తరిలాకు స్పలము గండ రధ్యకము కేభ్యమై జారములు కంకర మాజును. గాంతన, హోలము పాజంగ కల్లడు జంపును జాలడు, భక్కును జాకే జాకడు.", "జరడీమి కరగాప్షము టంకటమగు హారాలు సగ్గము మక్కజగును. కసి భందూ పట్టిందో సుతి నను సపాట దంతమూలం విరూపాదేవి మూ గీతమందకి తెచ్చెను. గంత భోగ్యమైన వరడగా పేటవులు వాడువిడవ మాపివేసుట విక్కలమంగ కలవారు. మూశి గనిమ పాలక నాటిన శైనడ శుభకార్యం రిలాసికా నది లొద్దిపొగరు గురురూడి లేవు. కల పడదు తరయెక్కడ లకిశిల పీలుతుంది. మేర కుండోదరము వక ఘూకం తాగుతవి ప్రణుత సాంకంతము మందరమమ్ముట్టి గారు మంగనను దూసుర కుట్టియ తీరినది. జలా వుడిగి రంగ తట్టగా వేత గగ్గు కలవు. పూరకం సుస్పన్నము. పాదరసము సిద్దమయ్యీ పోకిరింత నీడను నిర్ణయములు చాలవు. నలి తగరం తంట నుగ్గవ్వు పారాళ పగులాడుతారు. ద్వంద్వం యత్నపడ్డానుగాని ద్విత్వం చట్టువిడలేదు. వడనాడం యతిన నూక కాసు పరవశు వంకీ పిసకగా వుందును. మిజమిజలాడుట శాపం మీటుట తుప్పదినాగులు మాతంగాలములు. లేవడు పాపమో తిశివేశేవాడు తాపనం నీరుపుట్టువు లగును. రతిభావం క్రిందు నూరివశామ కసమ పంట కవ్వున టేపు దాయమగు లాగంటును. శరంగ, రుద్రభూమి దాగోవేవ సేటీ కీగడుపుశూల శనగ పటిక పాలీలో కానరావు.", "కుట గారఘం దిట్టమరమైన మోనాల రసవందంగ నాలుకగా పల పేలుట చత్తిరేకము. పైదే వడనే సపత్ని సంకట్టి రాలేదు. గంటల నన్నే కాకారముగా పోదు తుకాపును. రాకూడదని యాత్రా ఘనవప తగమి రమ్య తడ పిరికిది. తన్నవారి మండలి రైతున పుట్టిలిన  శ్రీవికాలరావు కన్నీసం తల్లీనంకై దోవలడు. విద్యావేత్త మిస్తరిల్లిస్ కుట్టేప నయవాంతి యవుట ఘాటైన నిడపు తామసుడు. పాతు పరము ఘాటింప శుంభరామా మంగలం వారై మటం గుడ్డగాని దీపపు వక్కా గరమవుతుంది. నాదతంత్రి కాపస్థ దిమ్ముగా వికల్పముగా పత్ర మైలపుడు గీరలు, తోరలు, వోరులౌతాయి. సాతి సంవర్తకము దాకా నీలూ, నేరూ కొప్పలేం. కదలు కుప్ప విరిగినట్టు మైలముగా రాకను న టోనోప్లాస్ట్ మేకో తడకట్టేవాడు, మేకిని నాలుకగా వివారక్కో పతితులు గరువ పాల్గో సంపాదిల గద్యాదుల రంగము నాకేరదు.", "వాలపినన్ని మబ్బులు మేసిపాక సరిమితి మీకు తిరుగులేక గోతుంది. సోలు, నారము సరసిర చలమ, పకపకా పిడుత వగపు రంతనలు గని, శాంగబుడు వక గతికుడై కోటిస్తాడు. మైల మాపుగాన తలా లేకనే మిదికోటను నమూల సంగమన శాన్త్ర పడవలసినదేను. రయంకాటిలో టీపు ప్రావాపత్రం పేరమ్మ లింకులు తోటాల లోవలో పడ్డప్పుడు సగము సరణీ శాన యుండవలసినది. మనోవర్తం పాడించి గద్యారంభం మాట్లాడుతారు. వీల విడుతురు, తోల తడుతురు. డగమోర సభంటు సారూ నోరూ వనుకుతారు. దూలమ యీవి ఘన శోక మామిసునే రగణం పేరేటట్టు డాక యిరవై లని పరితాపముగా కట వణికే మిలీవ యోగ్యతలో పడకవుడుపు కలదదు. మూదిద్ద మోగూడక తువ్వ దిగుణం పగళం మునిపండ్లు పసగును.", "Vivamus commodo, augue et laoreet euismod, sem sapien tempor dolor, ac egestas sem ligula quis lacus. Donec vestibulum tortor ac lacus. Sed posuere vestibulum nisl. Curabitur eleifend fermentum justo. Nullam imperdiet. Integer sit amet mauris imperdiet risus sollicitudin rutrum. Ut vitae turpis. Nulla facilisi. Quisque tortor velit, scelerisque et, facilisis vel, tempor sed, urna. Vivamus nulla elit, vestibulum eget, semper et, scelerisque eget, lacus. Pellentesque viverra purus. Quisque elit. Donec ut dolor.", "Duis volutpat elit et erat. In at nulla at nisl condimentum aliquet. Quisque elementum pharetra lacus. Nunc gravida arcu eget nunc. Nulla iaculis egestas magna. Aliquam erat volutpat. Sed pellentesque orci. Etiam lacus lorem, iaculis sit amet, pharetra quis, imperdiet sit amet, lectus. Integer quis elit ac mi aliquam pretium. Nullam mauris orci, porttitor eget, sollicitudin non, vulputate id, risus. Donec varius enim nec sem. Nam aliquam lacinia enim. Quisque eget lorem eu purus dignissim ultricies. Fusce porttitor hendrerit ante. Mauris urna diam, cursus id, mattis eget, tempus sit amet, risus. Curabitur eu felis. Sed eu mi. Nullam lectus mauris, luctus a, mattis ac, tempus non, leo. Cras mi nulla, rhoncus id, laoreet ut, ultricies id, odio.", "Donec imperdiet. Vestibulum auctor tortor at orci. Integer semper, nisi eget suscipit eleifend, erat nisl hendrerit justo, eget vestibulum lorem justo ac leo. Integer sem velit, pharetra in, fringilla eu, fermentum id, felis. Vestibulum sed felis. In elit. Praesent et pede vel ante dapibus condimentum. Donec magna. Quisque id risus. Mauris vulputate pellentesque leo. Duis vulputate, ligula at venenatis tincidunt, orci nunc interdum leo, ac egestas elit sem ut lacus. Etiam non diam quis arcu egestas commodo. Curabitur nec massa ac massa gravida condimentum. Aenean id libero. Pellentesque vitae tellus. Fusce lectus est, accumsan ac, bibendum sed, porta eget, augue. Etiam faucibus. Quisque tempus purus eu ante.", "Vestibulum sapien nisl, ornare auctor, consectetuer quis, posuere tristique, odio. Fusce ultrices ullamcorper odio. Ut augue nulla, interdum at, adipiscing non, tristique eget, neque. Pellentesque habitant morbi tristique senectus et netus et malesuada fames ac turpis egestas. Ut pede est, condimentum id, scelerisque ac, malesuada non, quam. Proin eu ligula ac sapien suscipit blandit. Suspendisse euismod. Ut accumsan, neque id gravida luctus, arcu pede sodales felis, vel blandit massa arcu eget ligula. Aenean sed turpis. Pellentesque habitant morbi tristique senectus et netus et malesuada fames ac turpis egestas. Donec sem eros, ornare ut, commodo eu, tempor nec, risus. Donec laoreet dapibus ligula. Praesent orci leo, bibendum nec, ornare et, nonummy in, elit. Donec interdum feugiat leo. Vestibulum ante ipsum primis in faucibus orci luctus et ultrices posuere cubilia Curae; Pellentesque feugiat ullamcorper ipsum. Donec convallis tincidunt urna.", "Suspendisse et orci et arcu porttitor pellentesque. Sed lacus nunc, fermentum vel, vehicula in, imperdiet eget, urna. Nam consectetuer euismod nunc. Nulla dignissim posuere nulla. Integer iaculis lacinia massa. Nullam sapien augue, condimentum vel, venenatis id, rhoncus pellentesque, sapien. Donec sed ipsum ultrices turpis consectetuer imperdiet. Duis et ipsum ac nisl laoreet commodo. Mauris eu est. Suspendisse id turpis quis orci euismod consequat. Donec tellus mi, luctus sit amet, ultrices a, convallis eu, lorem. Proin faucibus convallis elit. Maecenas rhoncus arcu at arcu. Proin libero. Proin adipiscing. In quis lorem vitae elit consectetuer pretium. Nullam ligula urna, adipiscing nec, iaculis ut, elementum non, turpis. Fusce pulvinar.", } --</nowiki> 0xklpwxmg79iywz2jv5gp5b4bvk4dl6 0 417173 4908645 4907395 2026-07-20T05:49:06Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 /* ఫిల్మోగ్రఫీ */ 4908645 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = బాబు ఆంటోని | image = Babu Antony in Karinkunnam 6s movie.jpg | caption = 'కరింకున్నం 6' చిత్రంలో బాబు ఆంటోని | othername = | birth_date = {{Birth date and age|1966|02|22|df=y}} | birth_place = పొన్‌కున్నం, [[కేరళ]], భారతదేశం | nationality = | education = [[:en:Symbiosis Institute of Business Management, Pune|SIBM పూణే]] (ఎంబిఎ) | occupation = నటుడు | years_active = 1985–ప్రస్తుతం | height = <!--Do not add without a reliable source--> | spouse = ఎవ్జెనియా ఆంటోనీ | children = 2 | parents = | relatives = [[:en:Antony Thekkek|ఆంటోనీ థెక్కెక్]] (సోదరుడు) | website = {{URL|babuantony.com}} }} '''బాబు ఆంటోనీ''' (జననం 1966 ఫిబ్రవరి 22) ఒక భారతీయ-అమెరికన్ నటుడు, మార్షల్ ఆర్టిస్ట్, ఆయన ప్రధానంగా మలయాళ చిత్రసీమలో పనిచేస్తున్నాడు. అయితే, ఆయన అనేక [[తమిళ సినిమా|తమిళ]], [[తెలుగు సినిమా|తెలుగు]], [[కన్నడ సినిమా|కన్నడ]], [[సింహళ]], [[హిందీ సినిమా|హిందీ]], [[ఆంగ్ల భాష|ఆంగ్ల భాషా]] చిత్రాలలో కూడా నటించాడు. అతను తన వృత్తిని వ్యతిరేక పాత్రలు చేస్తూ ప్రారంభించాడు, సహాయక, ప్రధాన పాత్రలకు కూడా పురోగమించాడు. ఆయనకు [[అమెరికా]]<nowiki/>లోని [[హ్యూస్టన్]] లో మిక్స్డ్ మార్షల్ ఆర్ట్ అకాడమీ ఉంది.<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/tamil/movies/news/even-a-villain-should-have-a-character-which-people-can-remember-babu-antony/articleshow/62872522.cms|title=Even a villain should have a character, which people can remember: Babu Antony|last=Vijayakumar|first=Sindhu|date=12 February 2018|work=[[The Times of India]]|access-date=31 May 2018|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20181004211249/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/tamil/movies/news/even-a-villain-should-have-a-character-which-people-can-remember-babu-antony/articleshow/62872522.cms|archive-date=4 October 2018}}</ref> ఆయన భరతన్ రూపొందించిన ''చిలాంపు'' (1986) చిత్రంతో అరంగేట్రం చేశాడు. అతని కెరీర్ లో ''వైశాలి'' (1988) ''అపరహం'' (1991), ''ఉప్పుకండం బ్రదర్స్'' (1993) వంటి ఎన్నో విజయవంతమైన చిత్రాలు ఉన్నాయి.<ref>{{Cite web|title=Exclusive biography of #BabuAntony and on his life|url=https://www.filmibeat.com/celebs/babu-antony/biography.html}}</ref> == ప్రారంభ జీవితం == ఆయన భారతదేశంలోని [[కేరళ]] పొంకున్నంలో టి. జె. ఆంటోనీ, మరియం ఆంటోనీ దంపతులకు జన్మించాడు. ఆయన సేక్రేడ్ హార్ట్ హైస్కూల్, ప్రభుత్వ బాలుర ఉన్నత పాఠశాల, సెయింట్ డొమినిక్ హైస్కూల్ కంజిరపల్లిలలో చదువుకున్నాడు. ఆయన [[పూణే]]<nowiki/>లో ఆంగ్ల సాహిత్యంలో డిగ్రీ చేసాడు. అలాగే, సింబయాసిస్ ఇన్‌స్టిట్యూట్ ఆఫ్ బిజినెస్ మేనేజ్ మెంట్ నుండి మానవ వనరులలో బిజినెస్ అడ్మినిస్ట్రేషన్ లో మాస్టర్స్ డిగ్రీ ([[ఎంబిఎ]])ని పూర్తిచేసాడు. ఆయన [[ఫిల్మ్ అండ్ టెలివిజన్ ఇన్‌స్టిట్యూట్ ఆఫ్ ఇండియా]]<nowiki/>లో సినిమాటోగ్రాఫర్ గా పనిచేసాడు, ఇది ఆయన చిత్ర పరిశ్రమలోకి ప్రవేశించడానికి దారితీసింది.<ref>{{Cite web|title=On Record with T.N.Gopakumar|url=https://www.youtube.com/watch?v=2WV5DpQSgKg|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140219031039/http://www.youtube.com/watch?v=2WV5DpQSgKg|archive-date=19 February 2014|access-date=12 December 2013|publisher=asianetnews}}</ref> అతను మార్షల్ ఆర్ట్స్ లో ఐదవ డాన్ బ్లాక్ బెల్ట్ కలిగి ఉన్నాడు. == కెరీర్ == ఆయన మలయాళంలో షత్రు (1985) మిఝినీర్పోవుకల్ (1986) వంటి చిత్రాలతో నటించడం ప్రారంభించాడు. 1986లో ఫాజిల్ రూపొందించిన థ్రిల్లర్ చిత్రం పూవిను పుథియా పూంతెన్నల్ ద్వారా ఆయన తనదైన ముద్ర వేసాడు. ఈ చిత్రాన్ని తమిళం, తెలుగు, కన్నడ, హిందీ భాషల్లోకి రీమేక్ చేసారు. ఆయన మొత్తం ఐదు వెర్షన్లలో తన పాత్రను తిరిగి పోషించాడు. అతను భరతన్ చిత్రం చిలంబులో (1987) ప్రతినాయకుడిగానూ నటించి మెప్పించాడు. 1987లో, ఆయన పూవిళి వాసలై, తరువాత ''మక్కల్ ఎన్ [[పక్కం]]'' చిత్రాలతో [[సత్యరాజ్]] తమిళ చిత్రసీమలో అడుగుపెట్టాడు. తరువాత [[కమల్ హాసన్]] నటించిన ''వృథం'' (1987) మలయాళంలో, పెర్ సోలం పిళ్ళై తమిళంలో. [[నిళల్‌గల్ రవి]]<nowiki/>తో కలిసి, అతను వీండం లిసా అనే భయానక చిత్రంలో నటించాడు, ఇవన్నీ వాణిజ్యపరంగా విజయవంతమయ్యాయి. ఆయన తెలుగులో, [[చిరంజీవి|చిరంజివి]]<nowiki/>తో కలిసి [[పసివాడి ప్రాణం]], ''[[జేబు దొంగ (1987 సినిమా)|జెబు దొంగ]]'' చిత్రాల్లో నటించాడు, ఇవి బాక్సాఫీస్ వద్ద విజయవంతమయ్యాయి. ఆయన ''[[లారీ డ్రైవర్]]'' (1990), ''[[శత్రువు (సినిమా)|శత్రువు]]'' (1991), [[నిప్పు రవ్వ]] (1993) వంటి తెలుగు చిత్రాలలో కూడా నటించాడు. కన్నడలో ఆయన తొలి చిత్రం ''శాంతి క్రాంతి'' (1991). అతని చిత్రాలు ''అపరహం'' (1991) ''గాంధారీ'' (1993) రాజధాని (1994) ''భరనకూడం'' (1994) చాంత (1995) స్పెషల్ స్క్వాడ్ (1995), ఇండియన్ మిలిటరీ ఇంటెలిజెన్స్ (1995) అతనికి మంచి పేరు తెచ్చిపెట్టాయి. ''ఉప్పుకండం బ్రదర్స్'' (1993) చిత్రం ఆయన కెరీర్ కు మైలురాయిగా నలిచింది.<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/malayalam/movies/news/babu-antony-shares-bittersweet-memory-of-favourite-role/articleshow/78813921.cms|title=Babu Antony shares bittersweet memory of favourite role|last=Mathews|first=Anna|work=The Times of India|access-date=2021-07-03}}</ref> 1988లో 'హట్యా' చిత్రంతో హిందీ సినీ పరిశ్రమలో అడుగుపెట్టాడు. ఆయన తొలిసారిగా ఇంగ్లీష్ మేడ్ ఇన్ యుఎస్ఎ (2005), లీడర్ (2009) చిత్రాలు సింహళ భాషలో నటించాడు. ఆయన నటించిన తమిళ విజయవంతమైన చిత్రాలలో ''[[అంజలి (సినిమా)|అంజలి]]'' (1990), సూరియన్ (1992), ''విమానాశ్రయం'' (1993), అట్టహాసం (2004), ''విన్నైతాండి వరువాయా'' (2010), కాంచన (2011), ''ఆది-భగవాన్'' (2013), ''కావియా తలైవన్'' (2014), కాక ముట్టై (2015), అదంగ మారు (2018), ''[[పొన్నియన్ సెల్వన్: I|పొన్నియిన్ సెల్వన్]]'' (2022) వంటివి చెప్పుకోవచ్చు. == వ్యక్తిగత జీవితం == బాబు ఆంటోనీ, రష్యన్ అమెరికన్ అయిన ఎవ్జెనియా ఆంటోనీని వివాహం చేసుకున్నాడు. ఈ దంపతులకు ఆర్థర్ ఆంటోనీ, అలెక్స్ ఆంటోనీ అనే ఇద్దరు కుమారులు ఉన్నారు. అతను తన కుమారులకు యుద్ధ కళలలో శిక్షణ ఇప్పించాడు.<ref name="toi">{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/malayalam/movies/news/babu-antony-on-training-his-sons-in-martial-arts/articleshow/77629989.cms|title=Babu Antony on training his sons in martial arts|date=19 August 2020|access-date=10 September 2020|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201011123420/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/malayalam/movies/news/babu-antony-on-training-his-sons-in-martial-arts/articleshow/77629989.cms|archive-date=11 October 2020|publisher=timesofindia.indiatimes.com}}</ref> == ఫిల్మోగ్రఫీ == === సినిమాలు === {| class="wikitable sortable" !సంవత్సరం !సినిమా !పాత్ర !భాష ! class="unsortable" |గమనిక |- | rowspan="1" |1985 |''శతృ.'' | | rowspan="5" |[[మలయాళం]] |అరంగేట్రం |- | rowspan="4" |1986 |''ఒన్ను రాండు మూణు'' | | |- |''మిషినేర్పోవుకల్'' |రిచర్డ్ స్నేహితుడు | |- |''పూవిను పుథియా పూంతెనాల్'' |రెంజీ | |- |''ప్రాణామం'' |అజిత్ | |- | rowspan="10" |1987 |''పూవిజి వాసలైల్'' |రంజిత్ |[[తమిళ భాష]] | |- |''జైత్ర యాత్ర'' | |మలయాళం | |- |''మక్కల్ ఎన్ [[పక్కం]]'' |కిడ్నాపర్ |తమిళ భాష | |- |''చిలంబూ'' |అప్పు నాయర్ మేనల్లుడు | rowspan="2" |మలయాళం | |- |''వృథం'' |ఫ్రెడ్డీ | |- |''[[మా ఇంటి కృష్ణుడు|పర్ సోలం పిళ్ళై]]'' | |తమిళ భాష | |- |''[[పసివాడి ప్రాణం|పాసివాడి ప్రాణం]]'' |రంజిత్ |[[తెలుగు]] | |- |''వీండమ్ లిసా'' |జాన్ ఫెర్నాండెజ్ |మలయాళం | |- |''మై డియర్ లిసా'' |జాన్ ఫెర్నాండెజ్ |తమిళ భాష | |- |''[[జేబు దొంగ (1987 సినిమా)|జేబు దొంగ]]'' |మైక్ |తెలుగు | |- | rowspan="4" |1988 |''హత్యా'' |రంజిత్ |[[హిందీ]] | |- |''వైశాలి'' |లోమపధాన్ |మలయాళం | |- |''[[త్రినేత్రుడు (సినిమా)|త్రినేత్రుడు]]'' | |తెలుగు | |- |''మూణం మురా'' |ఆంటోనీ | rowspan="7" |మలయాళం | |- | rowspan="7" |1989 |''న్యూ ఇయర్'' |రాబర్ట్ | |- |''దుత్యామ్'' |ముఠా నాయకుడు | |- |''అంతర్జానం'' |విష్ణు నంబూదిరి | |- |''ది న్యూస్'' |విక్టర్ జార్జ్ | |- |''కార్నివాల్'' |జేమ్స్ | |- |''జాగ్రతా'' |బాబు | |- |''[[అడవిలో అభిమన్యుడు|అడవిలొ అభిమన్యుడు]]'' |గరిష్టంగా |తెలుగు | |- | rowspan="7" |1990 |''జవానీ కీ జలాన్'' | |హిందీ | |- |''కొట్టాయం కుంజచన్'' |సైకో జిమ్మీ | rowspan="2" |మలయాళం | |- |''రండం వరవు'' |కస్టమ్స్ అధికారి స్టీఫెన్ | |- |''[[అంజలి (సినిమా)|అంజలి]]'' |ధర్మము |తమిళ భాష | |- |''[[మగాడు (1990 సినిమా)|మగాడు]]'' | |తెలుగు | |- |''వయోహం'' | |మలయాళం | |- |''[[లారీ డ్రైవర్]]'' |చూడు. | rowspan="3" |తెలుగు | |- | rowspan="10" |1991 |''[[శత్రువు (సినిమా)|శత్రువు]]'' |జార్జ్ | |- |''[[చైతన్య]]'' |థగ్. | |- |''కూడికజ్చా'' |విలియమ్స్ | rowspan="2" |మలయాళం | |- |''అపరాహ్నం'' |నందకుమార్ | |- |''శాంతి క్రాంతి'' |బాబ్ |[[కన్నడ భాష|కన్నడ]] | |- |''శాంతి క్రాంతి'' |బాబ్ |తెలుగు | |- |''నట్టుకూ ఒరు నల్లవన్'' |బాబ్ |తమిళ భాష | |- |''శాంతి క్రాంతి'' |బాబ్ |హిందీ | |- |''కుట్టపాత్రం'' |విక్కీ | rowspan="5" |మలయాళం | |- |''చక్రవర్తి'' |ఎడ్విన్ | |- | rowspan="8" |1992 |''కౌరవర్'' |హంసా | |- |''కవచం'' | | |- |''కాసరకోడ్ ఖాదర్బాయ్'' |కాసిమ్ భాయ్ | |- |''రవివర్మ'' | |కన్నడ | |- |''ఎజారా పొన్నానా'' |చార్లీ |మలయాళం | |- |[[సూర్యన్]] |మిక్కీ | rowspan="2" |తమిళ భాష | |- |''తిరుమతి పళనిస్వామి'' | | |- |''నాడోడీ'' |జాక్సన్ |మలయాళం | |- | rowspan="6" |1993 |''[[నిప్పురవ్వ]]'' |దాసు |తెలుగు | |- |''గాంధారీ'' |విష్ణు |మలయాళం | |- |''ఉప్పుకండం బ్రదర్స్'' |ఉప్పుకండం సెవిచన్ |మలయాళం | |- |''ఐ లవ్ ఇండియా'' | |తమిళ భాష | |- |''మాఫియా'' |చంద్ర గౌడ |మలయాళం | |- |''ఎయిర్ పోర్ట్'' | |తమిళ భాష | |- | rowspan="6" |1994 |''కడల్'' |బాప్టీ | rowspan="13" |మలయాళం | |- |''నెపోలియన్'' |అబూ సలీం | |- |''రాజధాని'' |అబ్బాస్ అమానుల్లా ఖాన్ | |- |''కంబోలం'' |తారకండం డేనియల్/డానీ | |- |''దాదా'' |భరతన్ | |- |''భరనకూడం'' |డానీ | |- | rowspan="7" |1995 |''స్ట్రీట్'' |గురుజి | |- |''బాక్సర్'' |జిమ్మీ చెరియన్ | |- |''రాజకీయం'' |దుర్గా దాతన్ | |- |''చంత'' |సుల్తాన్ | |- |''స్పెషల్ స్క్వాడ్'' |సిబి మాథ్యూ | |- |''అరేబియా'' |అక్బర్ అలీ | |- |''భారత మిలిటరీ ఇంటెలిజెన్స్'' |ఇమ్రాన్ ఖాన్ | |- | rowspan="1" |1996 |''నేథాజీ'' |బాబా |తమిళ భాష | |- | rowspan="3" |1997 |''హిట్లర్ బ్రదర్స్'' |నరేంద్రన్ |మలయాళం | |- |''యువశక్తి'' | |కన్నడ | |- |''పగావన్'' |ధర్మాన్ సోదరుడు |తమిళ భాష | |- | rowspan="1" |1998 |''గ్లోరియా ఫెర్నాండెజ్ ఫ్రమ్ యుఎస్ఎ'' |ఫెర్నాండెజ్ | rowspan="6" |మలయాళం | |- | rowspan="3" |1999 |''జననాయకన్'' |రాజ్మోహన్ | |- |''దేవదాసి'' | | |- |''కెప్టెన్'' |రేంజర్ హరిదాస్ | |- | rowspan="1" |2000 |''శ్యామ్'' | | |- | rowspan="4" |2001 |''స్రావు'' |బావా | |- |''నాయక్ః ది రియల్ హీరో'' |స్నిపర్ |హిందీ | |- |''ఉతమన్'' |పులిముత్తత్తు సన్నీ థామస్ | rowspan="3" |మలయాళం | |- |''ఉన్నతంగలిల్'' |థగ్. |అతిధి పాత్ర |- | rowspan="1" |2002 |''తాండవం'' |సూఫీ | |- | rowspan="6" |2004 |''క్యాంపస్'' |సత్య సోదరుడు |తమిళ భాష | |- |''శంభు'' | | rowspan="3" |మలయాళం | |- |''వజ్రమ్'' |పాల్సన్ విలియమ్స్ | |- |''బ్లాక్'' |గోవింద్ చెంగప్ప ఐపీఎస్ | |- |''అత్తహాసం'' |మంతి. |తమిళ భాష | |- |''నథింగ్ బట్ లైఫ్'' |ఉమర్ |మలయాళం | |- | rowspan="1" |2005 |''మేడ్ ఇన్ యుఎస్ఎ'' |ఉమర్ |ఆంగ్లం | |- | rowspan="1" |2006 |''హైవే పోలీస్'' |మమ్ముట్టి | rowspan="2" |మలయాళం | |- | rowspan="3" |2008 |''ట్వంటీ 20'' |విక్రమ్ భాయ్ | |- |''ఏకలవ్యుడు'' |భక్తుడు |తెలుగు | |- |''శంభు'' |ఆదిషేన్ |మలయాళం | |- | rowspan="2" |2009 |''లీడర్'' |రఘువరన్/కింబులావాలా సోత్తి సిరన్ |సింహళ | |- |''తిరునాక్కర పెరుమాళ్'' |ఉద్యోగం. | rowspan="4" |మలయాళం | |- | rowspan="8" |2010 |''[[మహావాక్యము|తత్వా వాససి]]'' |[[పరశురాముడు|పరశురామ]] | |- |''యుగపురుషన్'' |అయ్యంకలి | |- |''సూఫీ పరాంజా కథా'' |సూఫీ | |- |''విన్నైతాండి వరువాయా'' |జోసెఫ్ (జెస్సీ తండ్రి) |తమిళ భాష | |- |''[[ఏ మాయ చేశావే|యే మాయా చెసావే]]'' |జోసెఫ్ (జెస్సీ తండ్రి) |తెలుగు |అతిధి పాత్ర |- |''9 కెకె రోడ్'' |దేవదాస్ ఆదియోది | rowspan="5" |మలయాళం | |- |''కన్యాకుమారి ఎక్స్ప్రెస్'' |రంజన్ ఫిలిప్ | |- |''మళ్ళీ కాసరగోడ్ ఖాదర్ భాయ్'' |కాసరగోడ్ కాసిమ్ భాయ్ | |- | rowspan="4" |2011 |''క్రస్టియన్ బ్రదర్స్'' |కెప్టెన్ రషీద్ రెహమాన్ | |- |''ఉప్పుకండం బ్రదర్స్ః బ్యాక్ ఇన్ యాక్షన్'' |ఉప్పుకండం సెవిచన్ | |- |''రౌతిరామ్'' |ప్రియా తండ్రి | rowspan="2" |తమిళ భాష | |- |''[[కాంచన (2011 సినిమా)|కాంచన]]'' |బషీర్ భాయ్ | |- | rowspan="4" |2012 |''ఏక్ దీవానా థా'' |అడ్వకేట్ జోసెఫ్ (జెస్సీ తండ్రి) |హిందీ | |- |''కోబ్రా'' |ఇసాక్ | rowspan="2" |మలయాళం | |- |''గ్రాండ్ మాస్టర్'' |విక్టర్ రోసెట్టి | |- |''కల్పనా'' |అక్బర్ భాయ్ |కన్నడ | |- | rowspan="3" |2013 |''ఆది భగవాన్'' |సామ్ |తమిళ భాష | |- |''బడ్డి'' |చంద్రన్ సింగ్ | rowspan="2" |మలయాళం | |- |''ఇడుక్కి గోల్డ్'' |ఆంటోనీ | |- | rowspan="4" |2014 |''కాక ముట్టాయ్'' |శివ చిదంబరం |తమిళ భాష | |- |''విల్లాలి వీరన్'' | | rowspan="2" |మలయాళం | |- |''హోమ్లీ మీల్స్'' |తానే స్వయంగా | |- |''కావియా తలైవన్'' |జమీందార్ |తమిళ భాష | |- | rowspan="3" |2016 |''[[కృష్ణాష్టమి (సినిమా)|కృష్ణాష్టమి]]'' | |తెలుగు | |- |''మూణం నాల్ న్యారాజ్చా'' | | rowspan="5" |మలయాళం | |- |''కరింకున్నం 6'' |డగ్లస్ | |- | rowspan="2" |2017 |''[[ఎజ్రా]]'' |రబ్బీ డేవిడ్ బెన్యామిన్ |<ref>{{Cite news|url=https://www.newindianexpress.com/review/2017/Feb/11/ezra-review-almost-dybbuked-but-not-debunked-1569305.html|title=Ezra review: Almost ‘dybbuk’ed, but not debunked|last=Kannan|first=Arathi|date=10 February 2017|access-date=2 April 2024|publisher=The New Indian Express}}</ref> |- |''జచారియా పోథేన్ జీవిచిరిప్పున్డు'' |చిమ్ | |- | rowspan="2" |2018 |''[[కాయంకుళం కొచ్చున్ని]]'' |తంగళ్ | |- |''అదంగా మారు'' |సంజయ్ |తమిళ భాష | |- | rowspan="2" |2019 |''మిఖేల్'' |జాన్ |మలయాళం |అతిధి పాత్ర |- |''బుల్లెట్స్ బ్లేడ్స్ అండ్ బ్లడ్'' | |ఆంగ్లం | |- | rowspan="4" |2022 |''ది గ్రేట్ ఎస్కేప్'' |బాబ్ క్రిస్టో | rowspan="3" |మలయాళం | |- |''హెడ్ మాస్టర్'' | | |- |''నీపా'' | | |- |''[[పొన్నియన్ సెల్వన్: I|పొన్నియిన్ సెల్వన్ః I]]'' |[[రాష్ట్రకూటులు|రాష్ట్రకూట]] రాజు ఖోట్టిగా |తమిళ భాష | |- | rowspan="4" |2023 |''మదనోల్సవం'' |మదనన్ మంజక్కరన్ |మలయాళం |<ref>{{Cite web|title=New single from Suraj Venjaramoodu's Madanolsavam out|url=https://www.cinemaexpress.com/malayalam/news/2023/apr/05/new-single-from-suraj-venjaramoodus-madanolsavam-out-41983.html|access-date=2023-04-11|website=[[Cinema Express]]|language=en}}</ref> |- |''పొన్నియిన్ సెల్వన్ః II'' |రశ్రకూట రాజు ఖోట్టిగా |తమిళ భాష | |- |''RDX: రాబర్ట్ డోనీ జేవియర్'' |ఆంటోనీ ఆశాన్ |మలయాళం | |- |''[[లియో (2023 భారతీయ చిత్రం)|సింహం]]'' |ఆంటోనీ అనుచరుడు |తమిళ భాష / తెలుగులో లియో |<ref>{{Cite web|title=Babu Antony in awe of Vijay's humbleness in 'Leo' sets|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/tamil/movies/news/babu-antony-in-awe-of-vijays-humbleness-in-leo-sets/articleshow/98994144.cms?from=mdr|website=The Times of India}}</ref> |} == మూలాలు == [[వర్గం:1966 జననాలు]] [[వర్గం:జీవిస్తున్న ప్రజలు]] 5bpplzazd6gpgvcawqbsqmee7a28tzg 0 418786 4908468 4284234 2026-07-19T16:41:40Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 4908468 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = జ్యోతిర్మయి | image = | imagesize = | caption = జ్యోతిర్మయి | birth_name = | birth_date = {{birth date and age|1983|04|05|df=yes}} | birth_place = [[కొట్టాయం జిల్లా|కొట్టాయం]], [[కేరళ]], భారతదేశం | death_date = | death_place = | nationality = భారతీయురాలు | years_active = 1999–2013<br>2024–ప్రస్తుతం | spouse = {{Unbulleted_list|{{Marriage|నిశాంత్ కుమార్|2004|2011|end=divorced}}|{{marriage|[[:en:Amal Neerad|అమల్ నీరద్]]<ref>{{cite news |url=http://www.rediff.com/movies/report/amal-neerad-marries-jyotirmayi-south/20150406.htm |title=Amal Neerad marries Jyotirmayi |date=6 April 2015 |publisher=Rediff |access-date=27 June 2018}}</ref>|2015}}}} | parents = | relatives = [[:en:C. R. Omanakuttan|సి. ఆర్. ఓమనకుట్టన్]] (మామ) | website = }} '''జ్యోతిర్మయి''' ఒక భారతీయ నటి, టెలివిజన్ ప్రెజెంటర్, మాజీ మోడల్. ఆమె [[మలయాళ సినిమా]]<nowiki/>లో పనిచేసింది. మోడల్ గా తన వృత్తిని ప్రారంభించిన ఆమె టెలివిజన్ లోకి ప్రవేశించి, యాంకర్ గా పనిచేసి, తరువాత అనేక టెలివిజన్ షోలలో నటించింది. రెండవ వివాహం తరువాత, ఆమె కెరీర్ విరామం తీసుకుంది. ఆమె తన భర్త అమల్ నీరద్ తో, అక్టోబరు 2024లో విడుదలకు సిద్ధమవుతున్న బౌగెన్విల్లే చిత్రం ద్వారా తిరిగి వస్తోంది.<ref>{{Cite web|date=10 June 2024|title=Amal Neerad's film with Fahadh Faasil, Kunchacko Boban titled 'Bougainvillea'; first-look poster out|url=https://www.thehindu.com/entertainment/movies/amal-neerads-film-with-fahadh-faasil-kunchacko-boban-titled-bougainvillea-first-look-poster-out/article68273310.ece#:~:text=It's%20now%20known%20that%20the,the%20makers%20on%20social%20media.&text=Bougainvillea%20also%20stars%20Jyothirmayi%2C%20Sharaf,the%20cast%20of%20the%20film.|website=[[The Hindu]]}}</ref> == కెరీర్ == జ్యోతిమయి మోడల్, సీరియల్ ఆర్టిస్ట్ గా తన వృత్తిని ప్రారంభించింది, సురేష్ కృష్ణన్ దర్శకత్వం వహించిన మలయాళ సోప్ ఒపెరా ''ఇంద్రనీలం'' లో తన నటనకు గుర్తింపు పొందింది. ఆమె మొదటి చిత్రం పైలట్స్ (2000)లో ఆమె ఒక చిన్న పాత్రను పోషించింది. ఆ తరువాత, నటుడు [[దిలీప్‌|దిలీప్]] తో కలిసి ''మీసా మాధవన్'' (2002) విడుదలైన తర్వాత ఆమె ప్రసిద్ధి చెందంది.<ref name="SansCinema_Divorce">{{Cite web|title=Jyothirmayi Files For Divorce – SansCinema|url=http://www.sanscinema.com/2011/03/jyothirmayi-files-for-divorce/|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110402003542/http://www.sanscinema.com/2011/03/jyothirmayi-files-for-divorce/|archive-date=2 April 2011|access-date=23 March 2011}}</ref> == వ్యక్తిగత జీవితం == ఆమె 2004 సెప్టెంబరు 6న నిశాంత్ కుమార్ ను వివాహం చేసుకుంది. అయితే, ఆరు సంవత్సరాల తరువాత ఈ జంట విడాకులకు దరఖాస్తు చేసుకుంది, దీంతో 2011 అక్టోబరు 1న మంజూరు చేయబడింది.<ref>{{Cite news|url=http://www.manoramaonline.com/cgi-bin/MMOnline.dll/portal/ep/malayalamContentView.do?contentId=9029415&programId=3982928&channelId=-1073750705&BV_ID=@@@&tabId=3|title=ജ്യോതിര്‍മയി വിവാഹ മോചനത്തിന്|date=23 March 2011|work=[[Malayala Manorama]]|access-date=9 April 2011}}</ref> ఆమె 2015 ఏప్రిల్ 4న చిత్ర దర్శకుడు, సినిమాటోగ్రాఫర్ [[:en:Amal_Neerad|అమల్ నీరద్]] తిరిగి వివాహం చేసుకుంది.<ref>[http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/malayalam/movies/news/Amal-Neerad-and-Jyothirmayi-get-hitched/articleshow/46804274.cms Jyothirmayi movies: Amal Neerad and Jyothirmayi get hitched! ]</ref> == ఫిల్మోగ్రఫీ == === సినిమా === {| class="wikitable sortable" !సంవత్సరం !సినిమా !పాత్ర !గమనిక |- |2000 |''పైలట్లు'' |బాబీ సోదరి | |- | rowspan="1" |2001 |''ఇష్టమ్'' |జ్యోతి | |- | rowspan="4" |2002 |''భవం'' |లతా |రెండవ ఉత్తమ నటిగా కేరళ రాష్ట్ర చలనచిత్ర అవార్డు జాతీయ చలనచిత్ర పురస్కారం – ప్రత్యేక ప్రస్తావన (ఫీచర్ ఫిల్మ్) |- |''మీసా మాధవన్'' |ప్రభా |ఏషియానెట్ ఫిల్మ్ అవార్డ్స్ |- |''నందనం'' |వధువు |అతిథి పాత్ర |- |''కళ్యాణ రామన్'' |రాధికా | |- | rowspan="4" |2003 |''ఇంత వీడు అప్పువింటియం'' |మీరా | |- |''పట్టాలం'' |భామా | |- |''అన్యార్'' |రజియా బాను | |- |''హరిహరన్ పిళ్ళై హ్యాపీ అను'' |కావ్యా | |- |2004 |''కథావాషణ్'' |రేణుక మీనన్ | |- | rowspan="3" |2005 |''ఆలిస్ ఇన్ వండర్ల్యాండ్'' |డాక్టర్ సునీత రాజగోపాల్ | |- |''10 ది స్ట్రేంజర్స్'' | |[[తెలుగు సినిమా]] |- |''శివలింగం ఐ. పి. ఎస్.'' | |[[తమిళ సినిమా]] |- | rowspan="6" |2006 |''చాకో రండామన్'' |మీనాక్షి | |- |''మూనామాతోరల్'' |బాలా | |- |''బడా దోస్త్'' |మీన | |- |''ఇదయా తిరుడాన్'' | |తమిళ చిత్రం |- |''తలై నాగరం'' |దివ్య |తమిళ సినిమా |- |''పాకల్'' |సెలిన్ | |- | rowspan="5" |2007 |''సబరీ'' |నందినీ |తమిళ సినిమా |- |''నాన్ అవనిళ్ళై'' |అమ్మకుట్టి మీనన్ |తమిళ సినిమా |- |''పెరియార్'' |నాగమ్మల్ |తమిళ సినిమా |- |''ఆకాశం'' |భాను | |- |''ఆయూర్ రేఖ'' |మల్లికా | |- | rowspan="4" |2008 |''అరాయ్ ఎన్ 305-ఇల్ కడవుల్'' |బువానా |తమిళ సినిమా |- |''అతయాలంగల్'' |మీనాక్షి | |- |''ట్ంటీ 20'' |జ్యోతి. | |- |''బంధు బాలగా'' |నిషా |[[కన్నడ సినిమా]] |- | rowspan="4" |2009 |''సాగర్ అలియాస్ జాకీ రీలోడెడ్'' |నర్తకి |ప్రత్యేక ప్రదర్శన |- |''భార్యా స్వాంతమ్ సుహ్రుతు'' |ఊర్మిళ | |- |''వేడిగుండు మురుగేశన్'' |నాచియార్ |తమిళ సినిమా |- |''కేరళ కేఫ్'' |లలిత | |- | rowspan="2" |2010 |''జానకన్'' |డాక్టర్ రాణి మాథ్యూ | |- |''చండాల-భిక్షుకి'' |మాతంగి (చందాల మహిళ) | |- | rowspan="3" |2011 |''సీనియర్స్'' |ఎల్సమ్మ | |- |''వెన్ శంఖు పోల్'' |ఇందు నందన్ | |- |''పచువుమ్ కోవలానం'' |స్నేహా | |- |2012 |''నవగథార్కు స్వాగతం'' |శ్రీరేఖా | |- | rowspan="3" |2013 |''హౌస్ఫుల్'' |ఎమిలీ | |- |''స్థలం'' | | |- |''ఉరవా'' | | |- |2024 |''బౌగెన్విల్లె'' |TBA | |} === టెలివిజన్ === === నటిగా === * ''ఇంద్రనీలం'' * ''చిత్రలేఖ'' * ''వావ'' * ''అష్టబంధంగల్'' * ''అపర్ణ'' * ''అవస్తంతరంగల్'' * ''అన్ను మజాయిరున్ను'' * ''అరికిల్ ఓరల్ కూడే'' === అతిధిగా === * ''పెప్సి టాప్ 10'' *యువర్ చాయిస్ * ''వాల్కన్నాడి'' * ''కళాలయవర్ణంగల్'' * ''సంగమం'' * ''వివెల్ హనీమూన్ ట్రావెల్స్'' === న్యాయమూర్తిగా === * సూపర్ డ్యాన్సర్ 2 == ప్రశంసలు == ; కేరళ రాష్ట్ర చలనచిత్ర అవార్డులు * రెండవ ఉత్తమ నటిగా కేరళ రాష్ట్ర చలనచిత్ర పురస్కారం-''భవం'' (2002) ; జాతీయ చలనచిత్ర పురస్కారాలు * జాతీయ చలనచిత్ర పురస్కారం (ప్రత్యేక ప్రస్తావన-''భవం'' (2002) ; కేరళ రాష్ట్ర టెలివిజన్ అవార్డులు * [[ఉత్తమ నటిగా కేరళ రాష్ట్ర టెలివిజన్ అవార్డు]]-''అవస్తతారంగల్'' (2001) ; ఏషియానెట్ ఫిల్మ్ అవార్డ్స్ * ఏషియానెట్ అవార్డు ఫర్ బెస్ట్ ఫిమేల్ న్యూ ఫేస్ ఆఫ్ ది ఇయర్-''మీసా మాధవన్'' (2002) == మూలాలు == [[వర్గం:1983 జననాలు]] [[వర్గం:తెలుగు సినిమా నటీమణులు]] [[వర్గం:తమిళ సినిమా నటీమణులు]] [[వర్గం:21వ శతాబ్దపు భారతీయ నటీమణులు]] [[వర్గం:కేరళ రాష్ట్ర చలనచిత్ర అవార్డు విజేతలు]] [[వర్గం:జీవిస్తున్న ప్రజలు]] [[వర్గం:భారతీయ సినిమా నటీమణులు]] jmdp7qe954tph6vtncgfjh4rg6oc5f6 0 420330 4908465 4899389 2026-07-19T16:39:57Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 4908465 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = షఫ్నా నిజాం | image = | imagesize = | caption = | birthname = | birth_date = | birth_place = [[తిరువనంతపురం]], [[కేరళ]], భారతదేశం | occupation = నటి | years_active = 1998 – 2001<br/>2007 – ప్రస్తుతం | spouse = {{Marriage|సజిన్ టిపి|2013}} | children = | parents = నిజాం<br/>షాహిదా }} '''షఫ్నా నిజాం''' మలయాళ సినిమాలు, టెలివిజన్ సీరియల్స్ లో చురుకుగా ఉన్న భారతీయ నటి. ఆమె మలయాళంలో బాలనటిగా''చింతావిష్టయ్య శ్యామల'' (1998) చిత్రంతో నటనా రంగ ప్రవేశం చేసింది.<ref>{{Cite news|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2014-01-07/news-and-interviews/45954013_1_sreenivasan-child-actress-oru-indian-pranayakadha|title=Actress Shafna married|work=[[The Times of India]]|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140110114752/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2014-01-07/news-and-interviews/45954013_1_sreenivasan-child-actress-oru-indian-pranayakadha|archive-date=10 January 2014}}</ref> ఆమె టెలివిజన్ ధారావాహిక సుందరిలో ప్రధాన పాత్ర పోషించింది, ఇది ఆమె టీవీకి తొలి ప్రదర్శన.<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/malayalam/female-leads-enjoy-more-stardom-on-tv-shafna-nizam/articleshow/52985987.cms|title=Female leads enjoy more stardom on TV- Shafna Nizam|work=The Times of India}}</ref> మలయాళ టెలివిజన్ పరిశ్రమలో ప్రధాన నటిగా స్థిరపడిన సహ్యాద్రి కోసం ఆమె 2016లో [[ఉత్తమ నటిగా కేరళ రాష్ట్ర టెలివిజన్ అవార్డు]] అందుకుంది.<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/malayalam/sharing-the-joy-of-winning-their-first-state-award/articleshow/61321464.cms|title=Sharing the joy of winning their first state award|work=The Times of India}}</ref> == కెరీర్ == ''కథా పరయంబోల్'', ఒరు ఇండియన్ ప్రణయకథ చిత్రాల ద్వారా మలయాళ ప్రేక్షకులు షఫ్నాను బాగా గుర్తించారు.<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/malayalam/films-has-always-been-my-priority-shafna/articleshow/48235753.cms|title=Films has always been my priority|work=The Times of India}}</ref> ఆమె ఆత్మకధ చిత్రంలో తన పాత్రకు కూడా బాగా ప్రశంసలు అందుకుంది, అక్కడ ఆమె తన తండ్రిలాగే అంధురాలిగా మారే పాఠశాలకు వెళ్లే యువతిగా నటించింది.<ref>{{Cite web|title=Aathmakatha is worth a watch|url=http://www.rediff.com/movies/review/south-malayalam-review-aathmakatha/20100823.htm|website=rediff}}</ref> చింతావిస్తయ శ్యామళ చిత్రంలో ఆమె సంభాషణ "అయో అచ్చా పోకల్లే" మలయాళీ ప్రేక్షకులలో బాగా ప్రాచుర్యం పొందింది.<ref>{{Cite web|title=ഷഫ്‌നയുടെ വീട്ടുവിശേഷങ്ങൾ|url=https://www.manoramaonline.com/homestylestyle/spotglitz-lightn-glamour/20182017/1012/2402/shafnamalayalam-homeserial-fame-shafna-memoriesnizam.html|website=manoramaonline}}</ref> వివాహం తరువాత ఆమె ''సుందరి'' అనే సీరియల్ తో మలయాళ టెలివిజన్ లోకి అడుగుపెట్టింది, ఇది ఆమెకు కీర్తిని తెచ్చిపెట్టింది, ప్రస్తుతం మలయాళ సీరియల్ పరిశ్రమలో చురుకుగా ఉంది.<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/malayalam/actress-shafna-makes-her-mini-screen-debut/articleshow/47862539.cms|title=Actress Shafna makes her mini-screen debut|work=The Times of India}}</ref> == వ్యక్తిగత జీవితం == నిజాం, షాహిదా దంపతులకు రెండవ కుమార్తెగా షఫ్నా జన్మించింది. ఆమెకు ఒక అక్క షబ్నా, చెల్లెలు షైనా ఉన్నారు.<ref>{{Cite web|title=ഷഫ്‌നയുടെ വീട്ടുവിശേഷങ്ങൾ|url=https://www.manoramaonline.com/homestyle/spot-light/2018/10/24/shafna-home-memories.html|website=manoramaonline}}</ref> షఫ్నా సాజిన్ టి. పి. ను 2013 డిసెంబరు 11న వివాహం చేసుకుంది, ఆయన మలయాళ చిత్రం ప్లస్ టూలో సహ-నటుడు.<ref>{{Cite web|date=6 January 2014|title=Shafna Nazim's Love Marriage|url=http://www.nthwall.com/ml/news/2014-01-06/Shafna-Nazim-s-Love-Marriage.php|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140112130107/http://www.nthwall.com/ml/news/2014-01-06/Shafna-Nazim-s-Love-Marriage.php|archive-date=12 January 2014|access-date=10 January 2014|website=Nth Wall}}</ref> తరువాత టీవీ ధారావాహికమైన ''శాంతవనం'' శివరామకృష్ణన్ పాత్రను పోషించిన ఆయన ప్రసిద్ధి చెందాడు.<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/malayalam/tv-couple-sajin-and-shafna-share-a-throwback-video-from-their-wedding-on-7th-anniversary/articleshow/79705359.cms|title=TV couple Sajin and Shafna share a throwback video from their wedding on 7th anniversary|work=The Times of India}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/malayalam/did-you-know-santhwanams-shivan-aka-sajin-is-actress-shafnas-spouse/articleshow/78951281.cms|title=Did you know Santhwanam's Shivan a.k.a. Sajin is actress Shafna's spouse|work=The Times of India}}</ref> == ఫిల్మోగ్రఫీ == {| class="wikitable" style="font-size: 95%;" !సంవత్సరం !సినిమా !పాత్ర !భాష !గమనిక |- | rowspan="2" |1998 |''చింతావిష్టయ్య శ్యామల'' |కావ్యా |[[మలయాళ సినిమా|మలయాళం]] |చైల్డ్ ఆర్టిస్ట్ |- |''ప్రణయవర్ణంగల్'' |ఆరతి బంధువు |మలయాళం |చైల్డ్ ఆర్టిస్ట్ |- | rowspan="1" |2001 |''పులర్వేట్టం'' |ప్రియా |మలయాళం |చైల్డ్ ఆర్టిస్ట్ |- | rowspan="1" |2007 |''కథా పారాయంపోల్'' |సోనా |మలయాళం | |- | rowspan="3" |2008 |''కుసల్'' |బాలకృష్ణన్ పెద్ద కుమార్తె |[[తమిళ సినిమా|తమిళం]] |కథా పారాయంపోల్ రీమేక్ |- |''కతనయకుడు'' |బాలకృష్ణ పెద్ద కుమార్తె |[[తెలుగు సినిమా|తెలుగు]] |కథా పారాయంపోల్ రీమేక్ |- |''షేక్స్పియర్ ఎం. ఎ. మలయాళం'' |డ్రామా నటి |మలయాళం |అతిధి పాత్ర |- | rowspan="2" |2009 |''భగవాన్'' |ఆసుపత్రిలో మహిళ |మలయాళం | |- |''కన్మజ పేయం మున్పే'' |రోజ్మేరీ |మలయాళం | |- | rowspan="3" |2010 |''అఘటన'' |గౌతమ్ సోదరి |మలయాళం | |- |''ప్లస్ టూ'' |మీనాక్షి |మలయాళం | |- |''అత్మకధ'' |లిల్లిక్కుట్టి |మలయాళం | |- | rowspan="3" |2012 |''నవగథార్కు స్వాగతం'' |వీణా |మలయాళం | |- |''నాటీ ప్రొఫెసర్'' | |మలయాళం |అతిథి పాత్ర |- |''బ్యాంకింగ్ హవర్స్ 10 టు 4'' |మెరిన్ |మలయాళం | |- | rowspan="2" |2013 |''లోక్పాల్'' |నీతూ |మలయాళం | |- |''[[ఒరు ఇండియన్ ప్రణయకథ]]'' |దివ్య |మలయాళం | |- |2016 |''మరుభూమియిలే ఆనా'' |వధువు. |మలయాళం |అతిథి ప్రదర్శన |- |2022 |''సోల్ మేట్'' |గాయత్రి |మలయాళం |షార్ట్ ఫిల్మ్ |} == టెలివిజన్ == === సీరియల్స్ === {| class="wikitable" style="font-size: 95%;" !సంవత్సరం !సీరియల్ !పాత్ర !ఛానల్ !గమనికలు !మూలం |- |2015-2016 |''సుందరి'' |గాధా/అన్నీ/కార్తుంబి |మజావిల్ మనోరమ |టెలివిజన్ పరిచయం |<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/trade-news/malayalam/new-serial-sundari-on-mazhavil-manorama/articleshow/47767482.cms|title=New serial Sundari on Mazhavil Manorama|work=The Times of India}}</ref> |- | rowspan="2" |2016 |''సహయాత్రిక'' |మధుమితా |సూర్య టీవీ |ఉత్తమ నటిగా కేరళ రాష్ట్ర టెలివిజన్ అవార్డు |<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/malayalam/sahayatrika-on-surya-tv/articleshow/55070850.cms|title=Sahayathrika on Surya TV|work=The Times of India}}</ref> |- |''జాగ్రత్త'' |దీపికా |అమృత టీవీ | | |- |2017–2018 |''నోక్కేతా దూరత్'' |అశ్వతి/సుహారా |మజావిల్ మనోరమ | |<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/malayalam/alencier-ley-debuts-in-tv-through-nokathadoorath/articleshow/59002043.cms|title=Alencier Ley debuts in TV through Nokathadoorath|work=The Times of India}}</ref> |- |2018 |''ప్రియాంక'' |మహిళా నాయకురాలు |యూరోపియన్ ఆన్లైన్ టీవీ సిరీస్ | |<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/malayalam/the-true-success-of-an-actor-is-that-people-recognise-him-for-his-roles-tony-antony/articleshow/62410694.cms|title=The true success of an actor is that people recognise him for his roles- Tony Antony|work=The Times of India}}</ref> |- |2018–2020 |''భాగ్యజతకం'' |ఇందులెఖా |మజావిల్ మనోరమ | |<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/malayalam/bhagya-jathakam-and-dr-ram-say-get-set-go/articleshow/64919244.cms|title='Bhagya Jathakam' say get set go|work=The Times of India}}</ref> |- |2021–2022 |''శ్రీమంతుడు'' |కావేరి |[[ఈటీవీ|ఈ టీవీ]] |[[తెలుగు]] తొలి సీరియల్ | |- |2021–2022 |''ప్రియాంక'' |డైసీ |ఫ్లవర్స్ టీవీ | |<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/malayalam/the-true-success-of-an-actor-is-that-people-recognise-him-for-his-roles-tony-antony/articleshow/62410694.cms|title=The true success of an actor is that people recognise him for his roles- Tony Antony|work=The Times of India}}</ref> |- |2023-ప్రస్తుతము |''మణిముత్తు'' |రాధికా |మజావిల్ మనోరమ | |<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/malayalam/manimuthu-new-show-to-narrate-the-story-of-a-young-girl-searching-for-her-father/articleshow/101021031.cms|title=Manimuthu: New show to narrate the story of a young girl searching for her father|work=The Times of India}}</ref> |} === టీవీ కార్యక్రమాలు === {| class="wikitable" style="font-size: 95%;" !సంవత్సరం !షో !ఛానల్ !గమనిక |- |2012 |''ఇనీ సంవృత ఒట్టైకల్ల'' |మజావిల్ మనోరమ |హోస్ట్ |- |2012 |''వర్థప్రభాతం'' |ఏషియానెట్ న్యూస్ | rowspan="8" |అతిథి |- | rowspan="2" |2015 |''ఓణం ఓణం మూను సీజన్ః 1'' |మజావిల్ మనోరమ |- |''కామెడీ సూపర్ నైట్'' |ఫ్లవర్స్ |- |2016 |''అనీస్ కిచెన్'' |అమృత టీవీ |- |2017 |'' ఓణం ఓణం మూను సీజన్ః 2'' | rowspan="2" |మజావిల్ మనోరమ |- | rowspan="3" |2018 |'' ఓణం ఓణం మూను సీజన్ః 3'' |- |''తారాపకిట్టు'' |కౌముది టీవీ |- |''డే విత్ ఎ స్టార్'' |కౌముది టీవీ |} == అవార్డులు == * 2016-ఉత్తమ నటిగా కేరళ స్టేట్ టెలివిజన్ అవార్డు (''సహయాత్రిక'')   == మూలాలు == [[వర్గం:తెలుగు సినిమా నటీమణులు]] [[వర్గం:తమిళ సినిమా నటీమణులు]] [[వర్గం:భారతీయ సినిమా నటీమణులు]] [[వర్గం:21వ శతాబ్దపు భారతీయ నటీమణులు]] [[వర్గం:జీవిస్తున్న ప్రజలు]] b9lfm7bstkgydvm9z71f6drjqgbpsd7 0 422221 4908608 4392236 2026-07-20T04:08:37Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 4908608 wikitext text/x-wiki {{Infobox mountain | name = అనముడి | other_name = | photo = AnaimudiPeak DSC 4834.jpg | photo_caption = నైకోలి మాల శిఖరం నుండి అనముడి శిఖరం | map = Kerala | map_caption = కేరళ పటంలో అనముడి శిఖరం | location = [[ఎర్నాకుళం జిల్లా]], [[ఇడుక్కి జిల్లా]], [[కేరళ]]<ref name="soimap">{{cite map|title=Web Map Service|url=http://www.surveykshan.gov.in/|publisher=Survey of India|access-date=11 December 2017|archive-url =https://web.archive.org/web/20190501105041/http://www.surveykshan.gov.in/|archive-date=1 May 2019|url-status =dead}}</ref> | label_position = right | elevation_m = 2695 | elevation_ref = <ref name="Kerala">{{cite web|url=https://www.keralatourism.org/munnar/anamudi-peak-kerala.php|title=Anamudi|publisher=Kerala Tourism|access-date= 2014-11-26}}</ref> | prominence_m = 2479 | prominence_ref = | listing = [[అల్ట్రా ప్రామినెంట్ శిఖరం|అల్ట్రా]]<br /> [[List of Indian states and territories by highest point]] | translation = ఏనుగు తల<ref>{{cite book|title=Environment and Life|author=R. P. Chandola|year=1994|publisher=Bhartiya Prakashan Sansthan|page=207}}</ref> | language = [[మలయాళం]] | range = [[అనమల కొండలు]], [[పడమటి కనుమలు]] | coordinates = {{coord|10.16923|N|77.06066|E|type:mountain_region:IN_scale:100000|format=dms|display=inline,title}} | topo = | coordinates_ref = | type = ఫాల్ట్ బ్లాక్ | age = [[నియోప్రోటోజోయిక్]] (80.4-50.9 కోట్ల సం. క్రితం) | orogeny = పాన్ ఆఫ్రికన్ ఓరోజెనీ (మొజాంబిక్) | geology = మున్నార్ గ్రానైట్ | easiest_route = ఆరోహణ | range_coordinates = }} '''అనముడి''' ("ఏనుగు తల") [[కేరళ]] రాష్ట్రంలోని [[ఎర్నాకుళం జిల్లా|ఎర్నాకులం]], [[ఇడుక్కి జిల్లా|ఇడుక్కి జిల్లాల్లో]] ఉన్న పర్వతం. సముద్ర మట్టం నుండి {{Convert|2695|m|ft}} ఎత్తు, {{Convert|2479|m|ft}} టోపోగ్రాఫిక్ ప్రామినెన్స్ ఉన్న ఈ పర్వతం [[పడమటి కనుమలు|పశ్చిమ కనుమలలో]], [[దక్షిణ భారతదేశం|దక్షిణ భారతదేశంలో]] అత్యంత ఎత్తైన శిఖరం. == భౌగోళికం == అనముడి సముద్ర మట్టం నుండి {{Convert|2695|m|ft}} ఎత్తున ఉంది. ఇది [[దక్షిణ భారతదేశం|దక్షిణ భారతదేశంలో]] అత్యంత ఎత్తైన శిఖరం. దీని ప్రామినెన్స్ {{Convert|2479|m|ft}}. దీనికి సంబంధించిన ''కీ శాడిల్'' {{Convert|2000|km|mi}} ) దూరాన హర్యానాలో {{coord|28|35|20|N|76|27|59|E}} వద్ద ఉంది. దక్షిణ భారతదేశంలోని మూడు [[అల్ట్రా ప్రామినెంట్ శిఖరం|అల్ట్రా ప్రామినెంట్ శిఖరాలలో]] ఒకటి. <ref name="Gaz">{{Cite book|url=https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/|title=The Imperial Gazetteer of India|last=Hunter|first=William Wilson|last2=James Sutherland Cotton|last3=Richard Burn|last4=William Stevenson Meyer|last5=Great Britain India Office|publisher=Clarendon Press|year=1909|volume=11|ref=imp|archive-url=https://web.archive.org/web/20081216124143/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/|archive-date=16 December 2008}}</ref> ఇది భారతదేశంలోనే అత్యధిక టోపోగ్రాఫిక్ ఐసోలేషన్ ఉన్న శిఖరం. [[హిమాలయాలు|హిమాలయాలకు]] దక్షిణాన ఉన్న ఎత్తైన ప్రదేశం.<ref>{{Cite web|title=World Peaks with 300 km of Isolation|url=http://peakbagger.com/list.aspx?lid=302|access-date=12 November 2017|publisher=Peakbagger}}</ref> దీనిని ఎవరెస్ట్ ''ఆఫ్ సౌత్ ఇండియా'' అని అంటారు.<ref>{{Cite news|url=https://www.newindianexpress.com/opinions/2017/Jul/25/up-the-everest-of-the-south-1633161.html|title=Up the Everest of the South|date=25 July 2017|work=[[The New Indian Express]]|access-date=25 January 2018}}</ref> శిఖరం మరీ నిటారుగా ఏమీ ఉండదు. ఇది ఒక ఫాల్ట్-బ్లాక్ పర్వతం. ఉత్తర, దక్షిణ వాలులు వాలుగా ఉంటాయి. తూర్పు పడమర వాలులు బాగా నిటారుగా, కష్టమైన రాతితో ఉంటాయి.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=Kpd9lLY_0-IC&pg=PP1|title=Students' Britannica India, Volumes 1-5|last=Hoiberg|first=Dale|author2=Ramchandani, Indu|publisher=Popular Prakashan|year=2000|isbn=0-85229-760-2|editor=Dale Hoiberg|page=[https://books.google.com/books?id=Kpd9lLY_0-IC&pg=PA63 63]}}</ref> ఇది ఎరవికులం నేషనల్ పార్క్ దక్షిణ ప్రాంతంలో కేరళలోని పెరియార్ నదీ పరీవాహక ప్రాంతంలోని కార్డమమ్ కొండలు, అనైమలై కొండలు, పళని కొండల కూడలి వద్ద, మున్నార్ నుండి 13 కిమీ (8 మై) దూరంలో ఉంది.<ref>{{cite report |url=http://dyuthi.cusat.ac.in/xmlui/bitstream/handle/purl/98/Dyuthi-T0237.pdf |title=Studies on the nature and chemistry of sediments and water of Periyar and Chalakudy Rivers, Kerala |author=Maya K |access-date=1 March 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170705052926/https://dyuthi.cusat.ac.in/xmlui/bitstream/handle/purl/98/Dyuthi-T0237.pdf |archive-date=5 July 2017 |url-status=dead}}</ref> == వాతావరణం == కొప్పెన్-గీగర్ వాతావరణ వర్గీకరణ వ్యవస్థ ప్రకారం ఇది ఉపఉష్ణమండల హైలాండ్ (''Cwb)'' కి చెందినది. ఇది ''Cwc'' ''ET'' సరిహద్దు వద్ద ఉంటుంది. [[పడమటి కనుమలు|పశ్చిమ కనుమలలోని]] చాలా పచ్చికభూముల లాగానే ఇక్కడి లోయలలో షోలాలు కనిపిస్తాయి.<ref name="Climate-Data.org">{{Cite web|title=Climate: Munnar: Climate graph, Temperature graph, Climate table|url=http://en.climate-data.org/location/34154/|access-date=2013-08-28|publisher=Climate-Data.org}}</ref>{{Weather box | width = auto | location = మున్నార్ | metric first = yes | single line = yes | Jan record high C = 16.2 | Feb record high C = 18.0 | Mar record high C = 20.0 | Apr record high C = 20.1 | May record high C = 18.2 | Jun record high C = 19.5 | Jul record high C = 17.7 | Aug record high C = 19.9 | Sep record high C = 19.8 | Oct record high C = 19.2 | Nov record high C = 18.7 | Dec record high C = 17.8 | year record high C = 20.1 | Jan high C = 7.2 | Feb high C = 12.5 | Mar high C = 12.4 | Apr high C = 14.7 | May high C = 12.8 | Jun high C = 13.5 | Jul high C = 12.8 | Aug high C = 13.2 | Sep high C = 12.7 | Oct high C = 12.2 | Nov high C = 12.0 | Dec high C = 10.5 | Jan mean C = 5.6 | Feb mean C = 9.0 | Mar mean C = 10.8 | Apr mean C = 10.8 | May mean C = 10.6 | Jun mean C = 10.8 | Jul mean C = 9.8 | Aug mean C = 9.3 | Sep mean C = 9.7 | Oct mean C = 9.2 | Nov mean C = 8.9 | Dec mean C = 8.2 | Jan low C = 0 | Feb low C = 4.5 | Mar low C = 6.2 | Apr low C = 7.0 | May low C = 6.5 | Jun low C = 5.2 | Jul low C = 6.8 | Aug low C = 5.5 | Sep low C = 4.8 | Oct low C = 4.2 | Nov low C = 2.8 | Dec low C = 2.0 | Jan record low C = -17.2 | Feb record low C = -5.5 | Mar record low C = -5.4 | Apr record low C = -3.0 | May record low C = 0.6 | Jun record low C = -1.0 | Jul record low C = -4.2 | Aug record low C = -1.9 | Sep record low C = -6.8 | Oct record low C = -5.9 | Nov record low C = -7.9 | Dec record low C = -9.5 | year record low C = -17.2 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 120 | Feb precipitation mm = 150 | Mar precipitation mm = 197 | Apr precipitation mm = 229 | May precipitation mm = 389 | Jun precipitation mm = 420 | Jul precipitation mm = 889 | Aug precipitation mm = 710 | Sep precipitation mm = 310 | Oct precipitation mm = 299 | Nov precipitation mm = 264 | Dec precipitation mm = 164 | Jan rain days = 7 | Feb rain days = 7 | Mar rain days = 3 | Apr rain days = 6 | May rain days = 10 | Jun rain days = 11 | Jul rain days = 21 | Aug rain days = 15 | Sep rain days = 13 | Oct rain days = 20 | Nov rain days = 10 | Dec rain days = 5 <!-- Not with that precision in citation -->| Jan sun = 242 | Feb sun = 230 | Mar sun = 248 | Apr sun = 240 | May sun = 217 | Jun sun = 99 | Jul sun = 120 | Aug sun = 124 | Sep sun = 150 | Oct sun = 155 | Nov sun = 180 | Dec sun = 210 | source 1 = ''Climate-Data.org'', altitude: 2695m<ref name="Climate-Data.org"/> <!-- Sunshine isn't with that precision in citation -->| source 2 = ''Weather2Travel'' for sunshine and rainy days<ref>{{cite web|title=Munnar Climate and Weather Averages, Kerala|url=http://www.weather2travel.com/climate-guides/india/kerala/munnar.php|publisher=Weather2Travel|access-date=28 August 2013}}</ref> | date = 2015 జనవరి | source = }} == వృక్షజాలం, జంతుజాలం == అనముడి దాని చుట్టుపక్కల ఉన్న [[ఎరవికులం జాతీయ ఉద్యానవనం|ఎరవికులం నేషనల్ పార్క్]] [[నీలగిరి తహర్]] లకు నిలయం. ఆసియా ఏనుగులు, గౌర్, [[బెంగాలీ పులి|బెంగాల్ పులులు]], నీలగిరి మార్టెన్ ఇక్కడ కనిపించే కొన్ని జాతుల జంతువులు.<ref name="Gaz">{{Cite book|url=https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/|title=The Imperial Gazetteer of India|last=Hunter|first=William Wilson|last2=James Sutherland Cotton|last3=Richard Burn|last4=William Stevenson Meyer|last5=Great Britain India Office|publisher=Clarendon Press|year=1909|volume=11|ref=imp|archive-url=https://web.archive.org/web/20081216124143/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/|archive-date=16 December 2008}}</ref><ref>{{Cite web|title=Anamudi peak|url=http://www.keralaaffairs.com/anamudi-peak-eravikulam-national-park/|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20190503065412/http://www.keralaaffairs.com/anamudi-peak-eravikulam-national-park/|archive-date=3 May 2019|access-date=26 October 2015}}</ref> ఈ ప్రాంతం అనేక ఉభయచరాలకు ఆవాసంగా ఉంది, ఇందులో ''రార్చెస్టెస్ రెస్ప్లెండెన్స్'' కూడా ఉన్నాయి.<ref>{{Cite web|title=Significance of Eravikulam National Park|url=http://eravikulam.org/significance/|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20141003190027/http://eravikulam.org/significance/|archive-date=3 October 2014|access-date=26 November 2014|publisher=Eravikulam National Park}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/sci-tech/energy-and-environment/New-species-of-frog-found-in-Eravikulam-National-Park/article16298734.ece|title=New species of frog found in Eravikulam National Park|date=5 May 2010|work=[[The Hindu]]|access-date=12 July 2019}}</ref> అనముడి శిఖరం ''కురునా డెన్సిఫోలియా,'' ''గౌల్తేరియా సువాసన'' (శీతాకాలపు ఆకుపచ్చ), ''అనాఫాలిస్'', ''ఇంపాటియన్స్,'' ''ఎరియోకాలోన్‌'' వృక్షసంపదకు నెలవు.<ref>{{Cite web|title=Eravikulam National Park Management Plan|url=http://www.eravikulam.org/managementplan.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20100404152119/http://www.eravikulam.org/managementplan.htm|archive-date=4 April 2010|access-date=14 December 2009|publisher=[[Eravikulam National Park]]}}</ref> == ఇవి కూడా చూడండి == * [[ఎరవికులం జాతీయ ఉద్యానవనం]] == మూలాలు == {{Reflist}} [[వర్గం:Coordinates on Wikidata]] [[వర్గం:భారతదేశంలో పర్వత శిఖరాలు]] 0bojui3n3b1kcvi52229i86d7c970jx 0 423067 4908491 4907506 2026-07-19T18:14:23Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 /* ఫిల్మోగ్రఫీ */ 4908491 wikitext text/x-wiki టీజీ రవి మలయాళ సినిమా దర్శకుడు మలయాళ సినిమా నటుడు. టీజీ రవి దాదాపు 500 పైగా సినిమాల్లో నటించాడు. {{సమాచారపెట్టె వ్యక్తి|name=టీజీ రవి|native_name=ടി.ജി. രവി|image=T.G._Ravi.jpg|caption=|birth_name=రవీంద్రనాథ్|birth_date={{Birth date and age|df=yes|1944|05|16}}|birth_place=[[కేరళ]] [[భారతదేశం]]|othername=|occupation=నటుడు|years_active=1970_ప్రస్తుతం|nationality=[[భారతీయుడు]]|alma_mater=గవర్నమెంట్ ఇంజనీరింగ్ కాలేజ్|spouse={{Marriage|డాక్టర్ వికే శారద|1972|2011|end=died}}|children=ఇద్దరు కొడుకులు|parents=గోవిందం కళ్యాణి|website=|awards=కేరళ ఫిలిం అవార్డులు}} == ఫిల్మోగ్రఫీ == === నటుడిగా === ==== 1970ల నాటిది. ==== {| class="wikitable sortable" !సంవత్సరం. !శీర్షిక !పాత్ర ! class="unsortable" |గమనికలు |- |1974 |''[[ఉత్తరాయణం (మలయాళ సినిమా)|ఉత్తరాయణం]]'' |గోవిందన్ | |- | rowspan="2" |1978 |''పాదసారం'' |రవి | |- |''భ్రష్టు'' | | |- |} ==== 1980లు ==== {| class="wikitable sortable" !సంవత్సరం. !శీర్షిక !పాత్ర ! class="unsortable" |గమనికలు |- | rowspan="2" |1980 |''చకారా'' |షాజీ | |- |''చోర చువన్న చోర'' |కుమార్ | |- | rowspan="9" |1981 |''పరాంకిమల'' |కుంజిప్పలు | |- |''వయల్'' |వాసు | |- |''అరయన్నం'' |కెప్టెన్ రాజన్ | |- |''కోడుముడికల్'' |దాస్ | |- |''చత్తా'' |మాణిక్యన్ | |- |''కడతు'' |కాలా ధమోధరన్ | |- |''అహింసా'' | | |- |''అట్టీమారి'' |రామ్ సింగ్/వేణు | |- |''గ్రీష్మా జ్వాలా'' |కరియచాన్ | |- | rowspan="10" |1982 |''ఇడియమ్ మిన్నలం'' | | |- |''ఈనాడు'' |కరుణాకరన్ | |- |''కొరితారిచా నాల్'' |రవి | |- |''మట్టువిన్ చట్టంగలే'' | | |- |''ఇన్నల్లెన్ కిల్ నాలే'' |అడ్వ. మాథ్యూ అబ్రహం | |- |''జంబులింగమ్'' |పజనీ | |- |''అమృత గీతం'' |గోపాలన్ | |- |''అక్రోషం'' |భద్రన్ | |- |''బెలూన్'' | | |- |''పోస్ట్మార్టం'' |చాకోచన్ | |- | rowspan="11" |1983 |''కోలాకోంబన్'' |వేలు. | |- |''ఆధిపథ్యం'' |రాజేంద్రన్ | |- |''దీపారాధన'' |మీనన్ | |- |''ఇనియెంగిలమ్'' |మాధవన్ | |- |''పాస్పోర్ట్'' |రాఘవన్ | |- |''ఒరు ముఖమ్ పాల ముఖమ్'' | | |- |''రుగ్మా'' |చాకో | |- |''అట్టక్కలాశం'' |రప్పాయి | |- |''సంధ్యా మాయంగుమ్ నేరమ్'' |రాముడు | |- |''శవపేటిక'' |పబ్లిక్ ప్రాసిక్యూటర్ | |- |''మహాబలి'' | | |- | rowspan="18" |1984 |''వికటకవి'' |కృష్ణన్కుట్టి/కె. కె. నాయర్ | |- |''తిరక్కిల్ ఆలప్ప సమయం'' | | |- |''మకాలే మప్పు తారు'' | | |- |''వెట్టా'' | | |- |''కరింబు'' | | |- |''ఒరు తెట్టిందే కాధా'' | | |- |''కురిసుయుధం'' |ఐసాక్ జాన్ | |- |''ఆగ్రామ్'' | | |- |''NH47'' |సుధాకర కురుప్ | |- |''ఉనారూ'' | | |- |''ఐవిడే ఇంగానే'' |చంద్రశేఖరన్ | |- |''పావం క్రూరన్'' |ధమోధరన్ | |- |''ఒరు కొచ్చుకథ ఆరు పారాయథ కథ'' |శంకువు | |- |''పూమదథే పెన్ను'' |కొచనియన్ | |- |''రాజవెంబాలా'' | | |- |''నేతావు'' | | |- |''కోడతి'' |దివాకర్ | |- |''ఆత్తువంచి ఉలంజప్పోల్'' | | |- | rowspan="21" |1985 |''నేరారియం నేరతు'' |కేశవన్కుట్టి | |- |''ఒరు కొచ్చు కార్యక్రమం'' | | |- |''చూడతా పూకల్'' |వారియర్ | |- |''సన్నం'' |కైమల్ | |- |''ఉయిర్థెజున్నెల్లుప్పు'' | | |- |''అక్కచెయుడే కుంజువావా'' | | |- |''దృశ్యం నెం. 7'' |శంకరన్ | |- |''సాంధం భీకరం'' | | |- |''అంగడికప్పురతు'' |అలెక్స్ | |- |''ఈ తనలిల్ ఇథిరి నేరుమ్'' | | |- |''ఈ లోకమ్ ఎవైడ్ కురే మనుశ్యార్'' |కేశవన్ | |- |''ఇథు నల్లా తమాషా'' |ఔసెఫ్ ముతాలాలి | |- |''నులి నోవిక్కథే'' | | |- |''జీవంతే జీవన్'' |పోలీసు అధికారి | |- |''స్నేహిచ కుట్టత్తినూ'' |కుట్టన్ నాయర్ | |- |''ఎజు ముతల్ ఒన్పథు వారే'' | | |- |''నాయకుడు'' |మురుగన్ | |- |''పథముడయం'' |లయన్ సి. మీనన్ | |- |''ఉయరుమ్ నజాన్ నడకే'' |కుంజన్ | |- |''మాన్యా మహాజనంగలే'' |రాఘవన్ | |- |''మకాన్ ఎంటే మకాన్'' |మాధవన్ నాయర్ | |- | rowspan="11" |1986 |''అర్ధరాత్రి'' | | |- |''శోభరాజ్'' |రహీమ్ | |- |''ఒన్ను రాండు మూణు'' | | |- |''అథం చిత్తిరా చోతి'' |ఫెర్నాండెజ్ | |- |''ఇంతె శబ్ధం'' |మహేశ్వరన్ తంపి | |- |''అన్నూరు రావిల్'' | | |- |''సోనియా'' | | |- |''పాడయాని'' |విక్రమన్ నాయర్ | |- |''కరినాగమ్'' | | |- |''వర్తా'' |మాణిక్యం కుమార్ | |- |''చిలంబూ'' |శకుని | |- | rowspan="9" |1987 |''వామ్బన్'' |డొమినిక్ | |- |''తీకాట్టు'' |రామదాస్ | |- |''కొట్టుమ్ కురవాయుమ్'' | | |- |''నాలకవాలా'' |హుస్సేన్ సాహిబ్ | |- |''నీయల్లెంగిల్ నజాన్'' |దాస్ మావుంకల్ | |- |''జంగిల్ బాయ్'' |అటవీశాఖ అధికారి | |- |''పి. సి. 369'' |హెచ్. సి. చీన్కన్నీ వాసు కురుప్ | |- |''కురుక్కన్ రాజవాయి'' | | |- |''ఇత్రయం కాలం'' |పైలి | |- | rowspan="7" |1988 |''రహస్యామ్ పరమ రహస్యామ్'' |సుధాకరన్ | |- |''భీకరణ్'' |విశ్వం | |- |''అగ్నిచిరకుల్ల తుంబె'' | | |- |''ఒన్నమ్ ఒన్నమ్ పాతినోన్ను'' | | |- |''అనురాగ్'' |సాము యొక్క అప్పచాన్ | |- |''అబ్కారి'' |శ్రీకందన్ | |- |[[1921 (1988 సినిమా)|1921]] |వారియం కున్నాత్ కున్హమద్ హాజీ | |- | rowspan="3" |1989 |''అవల్ ఒరు సింధు'' | | |- |''ప్రభాతమ్ చువన్న తెరువిల్'' | | |- |''కొడుంగల్లూర్ భగవతి'' | | |- |} ==== 1990ల ==== {| class="wikitable sortable" !సంవత్సరం. !శీర్షిక !పాత్ర ! class="unsortable" |గమనికలు |- |1990 |''నియామం ఎంతుచేయం'' |సత్యపాల్ | |- |1992 |''సదాయం'' |కనారన్ | |- | rowspan="2" |1993 |''భూమి గీతం'' | | |- |''ధ్రువం'' |కాశీ | |- |1994 |''అవన్ అనంతపద్మనాభన్'' | | |- |1997 |''వి. ఐ. పి.'' |శివదాసన్ | |- |} ==== 2000లు ==== {| class="wikitable sortable" !సంవత్సరం. !శీర్షిక !పాత్ర ! class="unsortable" |గమనికలు |- |2004 |''అమృతం'' |దివాకర్ | |- |2005 |''లోకనాథన్ ఐఏఎస్'' |పప్పన్ | |- | rowspan="9" |2006 |''వాస్తవం'' |గోపినాథన్ ఉన్నితాన్ | |- |''రసతంత్రం'' |రిటైర్డ్ కల్నల్ సంతోష్ కుమార్ | |- |''అచ్చనురంగత వీడు'' | | |- |''ఒరువన్'' |విలగన్నూర్ అషాన్ | |- |''కరుతా పక్షికల్'' |ముత్తువన్నన్ | |- |''పాకల్'' |జోసెఫ్ | |- |''చంద్రనిలెక్కూరు వజీ'' | | |- |''అశ్వారూఢన్'' |కనరా పణిక్కర్ | |- |''ప్రజాపతి'' |వేలప్పన్ మూషరి | |- | rowspan="5" |2007 |''పరదేశి'' | | |- |''అలీ భాయ్'' |నారాయణ | |- |''అబ్రహం &amp;amp; లింకన్'' |మంత్రి కొట్టారా మాథెన్ | |- |''ఒట్టక్కయ్యన్'' |కల్లతొక్కునారన్ | |- |''స్కెచ్'' | | |- | rowspan="6" |2008 |''అనామికా'' | | |- |''సైకిల్'' | | |- |''మాయాబజార్'' |జోస్ | |- |''అతయాలంగల్'' |రామన్ నంబూదిరి | |- |''చంద్రనిలెక్కూరు వజీ'' |నక్సలైట్ విజయన్ | |- |''సానుకూలం'' | | |- | rowspan="4" |2009 |''జానకి'' | | |- |''చతాంబినాడు'' | | |- |''శీతాకాలం'' |స్టాలిన్ | |- |''శుధరిల్ శుధన్'' |పట్టా కృష్ణన్ | |- |} ==== 2010 సం. ==== {| class="wikitable sortable" !సంవత్సరం. !శీర్షిక !పాత్ర ! class="unsortable" |గమనికలు |- | rowspan="2" |2010 |''ప్రాంచియెట్టన్ &amp;amp; ది సెయింట్'' |ఉతుప్పు | |- |''వలియాంగడి'' |దివాకర్ | |- | rowspan="4" |2011 |''పాకిడా పాకిడా పంత్రాండు'' | | |- |''కోకూన్'' | | |- |''నలే'' | | |- |''మహారాజా టాకీస్'' | | |- | rowspan="3" |2012 |''ఆకాశతింతే నిరం'' | | |- |''తిరువంబాడి తంబన్'' |జేవియర్ | |- |''22 మహిళా కొట్టాయం'' |రవి | |- | rowspan="9" |2013 |''ఆటాకథ'' | | |- |''ఐజాక్ న్యూటన్ S/O ఫిలిపోస్'' |కోచౌసెఫ్ | |- |''రోమన్లు'' |పప్పీచాయన్ | |- |''అదృష్టవంతుడు స్టార్'' |భాస్కరన్ | |- |''సెల్యులాయిడ్'' |వృద్ధుడు సుందరరాజ్ | |- |''లోక్పాల్'' |సత్యన్వేశి ముకుందన్ మీనన్ | |- |''రెడ్ వైన్'' |నారాయణ | |- |''స్నేహితుడు.'' |చండీకుంజు | |- |''పున్యాలన్ అగర్బత్తిస్'' |అచ్యుతన్ మాష్ | |- | rowspan="4" |2014 |''ముఠా'' |హజిక | |- |''వర్ష'' |మానవాలన్ పీటర్ | |- |[[గ్యాంగ్‌స్టర్ (2014 సినిమా)|గ్యాంగ్‌స్టర్]] | | |- |''ఇయోబింటే పుస్తకమ్'' |కథకుడు/ఒక పాత కామ్రేడ్ | |- | rowspan="3" |2015 |''ఆదర్శధామం రాజవు'' | | |- |''అయల్ నజానల్లా'' |చంద్రమ్మ | |- |''సు సు సుధీ వాత్మీకం'' |సుధీ తండ్రి | |- |2016 |''జాకోబింటే స్వర్గరాజ్యం'' |జాకబ్ కారు డ్రైవర్ | |- | rowspan="2" |2017 |''జార్జెటన్ యొక్క పూరం'' |జోసెఫ్ "జోసెఫెట్టన్" | |- |''త్రిశివపెరూర్ క్లిప్థం'' |కొజిక్కరన్ చెరు | |- |2018 |''జానకి'' | | |- | rowspan="2" |2019 |''పోరింజు మరియం జోస్'' |ఆంథోనీ | |- |''త్రిస్సూర్ పూరం'' |వెట్టోలీ బాలన్ | |- |} ==== 2020 సంచిక ==== {| class="wikitable sortable" !సంవత్సరం. !శీర్షిక !పాత్ర ! class="unsortable" |గమనికలు |- | rowspan="2" |2020 |''కలామండలం హైదరాలి'' |మోయిడూటీ |<ref>{{Cite web|last=Shrijith|first=Sajin|date=2020-01-07|title=An unexpected debut: Renji Panickar's son essays role of Kalamandalam Hyderali|url=https://www.newindianexpress.com/entertainment/malayalam/2020/Jan/07/an-unexpected-debut-renji-panickars-son-essays-role-of-kalamandalam-hyderali-2085943.html|access-date=2024-05-25|website=The New Indian Express|language=en}}</ref> |- |''చంగంపూజా పార్క్'' |దేవస్సికుట్టి మాష్ |షార్ట్ ఫిల్మ్ |- | rowspan="2" |2021 |''మోహన్ కుమార్ అభిమానులు'' |రవి | |- |''[[ది ప్రీస్ట్|పూజారి]]'' |డాక్టర్ మాథ్యూస్ | |- | rowspan="5" |2022 |''[[భీష్మపర్వం|భీష్మ పర్వం]]'' |సైమన్ పప్పన్ | |- |''పాడ'' |అడ్వ. జయపాలన్ | |- |''కోమన్'' |ఫారెస్ట్ రేంజర్ (Rtd. | |- |''[[మాలికాపురం|మలికాప్పురం]]'' |పట్టాడ | |- |''ఆనాపరంబిలే ప్రపంచ కప్'' | | |- | rowspan="5" |2023 |''త్రిశంకు'' |సేతు తాత | |- |''1962 నుండి జలాధార పంపు సెట్'' |అడ్వ. రవి |<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/malayalam/movies/news/jaladhara-pump-set-since-1962-director-ashish-chinnappa-movie-buffs-will-get-to-see-urvashi-and-indrans-in-a-throughout-comedy-entertainer-exclusive/articleshow/92931553.cms|title='Jaladhara Pump Set Since 1962' director Ashish Chinnappa: Movie buffs will get to see Urvashi and Indrans in a throughout comedy entertainer - EXCLUSIVE - Times of India|work=The Times of India|access-date=2023-01-28|language=en}}</ref> |- |''థీప్పోరి బెన్నీ'' |పప్పెట్టన్ | |- |''భగవాన్ దాసంటే రామరాజ్యం'' | |<ref>{{Cite web|last=Features|first=C. E.|date=2022-09-22|title=TG Ravi headlines Bhagavan Dasante Ramarajyam|url=https://www.cinemaexpress.com/malayalam/news/2022/Sep/22/tg-ravi-headlines-bhagavan-dasante-ramarajyam-34954.html|access-date=2024-09-03|website=Cinema Express|language=en}}</ref> |- |''అవకాసికల్'' | | |- |2024 |''రాస్టా'' | | |- |} === నిర్మాతగా === # ''పదసారం'' (1979) # ''చోర చువన్న చోర'' (1980) # చక్ర (1980) == ప్రశంసలు == * 2007: కేరళ రాష్ట్ర చలనచిత్ర పురస్కారం-ప్రత్యేక ప్రస్తావన (సినిమాలు-''అడయాలంగల్'', ''ఒట్టక్కయ్యన్'') * కేరళ రాష్ట్ర ప్రభుత్వ టెలివిజన్ అవార్డు 2006-ఉత్తమ నటుడు-నిఴల్రూపమ్ <ref>{{Cite news|url=http://www.hinduonnet.com/thehindu/holnus/009200706070304.htm|title=Kerala TV awards announced|date=7 June 2007|work=The Hindu|access-date=2009-03-22|url-status=usurped|archive-url=https://archive.today/20130125152457/http://www.hinduonnet.com/thehindu/holnus/009200706070304.htm|archive-date=25 January 2013}}</ref> * 2013: [[కేరళ ఫిల్మ్ క్రిటిక్స్ అసోసియేషన్ అవార్డ్స్]] - చలచిత్ర ప్రతిభా పురస్కార్<ref>{{Cite web|title='Drishyam' Bags Kerala Film Critics Association Awards|url=http://www.newindianexpress.com/cities/kochi/Drishyam-Bags-Kerala-Film-Critics-Association-Awards/2014/01/30/article2027269.ece|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140221232342/http://www.newindianexpress.com/cities/kochi/Drishyam-Bags-Kerala-Film-Critics-Association-Awards/2014/01/30/article2027269.ece|archive-date=21 February 2014}}</ref> == మూలాలు == [[వర్గం:1944 జననాలు]] [[వర్గం:కేరళ రాష్ట్ర చలనచిత్ర అవార్డు విజేతలు]] [[వర్గం:జీవిస్తున్న ప్రజలు]] 3h2gg83izukpykhf3edjuq4p9z45hi2 0 423722 4908482 4782970 2026-07-19T17:57:40Z InternetArchiveBot 88395 1 మూలము(ల)ను భద్రపరచటానికి ప్రయత్నించగా, 0 పనిచేయనివిగా గుర్తించాను.) #IABot (v2.0.9.5 4908482 wikitext text/x-wiki {{Infobox Indian Political Party}}'''[[భారతీయ జనతా పార్టీ]], [[హర్యానా]]''' హర్యానా భారతీయ జనతా పార్టీ కమిటీ అనేది. హర్యానా చెందిన భారతీయ జనతా పార్టీ విభాగం. హర్యానాలోని భారతీయ జనతా పార్టీ రాష్ట్ర విభాగం. [[నయాబ్ సింగ్ సైనీ]] ప్రస్తుతం హర్యానా ముఖ్యమంత్రిగా అలాగే హర్యానా రాష్ట్ర భారతీయ జనతా పార్టీ అధ్యక్షుడుగా ఉన్నాడు. 2014 అక్టోబర్ 26న భారతీయ జనతా పార్టీ హర్యానా శాసనసభ ఎన్నికలలో గెలిచినప్పుడు [[మనోహర్ లాల్ ఖట్టర్]] హర్యానా తొలి బిజెపి ముఖ్యమంత్రి అయ్యారు.<ref>{{Cite web|date=October 21, 2014|title=Manohar Lal Khattar to be sworn in as Haryana CM on October 26|url=https://www.indiatoday.in/india/story/manohar-lal-khattar-chief-minister-haryana-bjp-224072-2014-10-21|access-date=2022-01-24|website=India Today|language=en}}</ref> 2019 హర్యానా శాసనసభ ఎన్నికల తరువాత [[దుష్యంత్ చౌతాలా]] [[జననాయక్ జనతా పార్టీ]] పొత్తు పెట్టుకున్న తరువాత 2019 అక్టోబర్ 27న మనోహర్ లాల్ ఖట్టర్ రెండోసారి ముఖ్యమంత్రిగా ప్రమాణ స్వీకారం చేశారు 2024లో హర్యానా రాష్ట్రం ముఖ్యమంత్రి పదవికి మనోహర్ లాల్ ఖట్టర్ రాజీనామా చేశాడు దీంతో హర్యానా రాష్ట్ర ముఖ్యమంత్రిగా నయుబ్ సింగ్ సైని ఎన్నికయ్యాడు. హర్యానా రాష్ట్రం ఏర్పడిన తర్వాత జరిగిన ఎన్నికలలో భారతీయ జనతా పార్టీ నాలుగు సార్లు హర్యానా రాష్ట్రంలో అధికారంలోకి వచ్చింది.<ref>{{Cite web|title=Manohar Lal Khattar takes oath as Haryana CM for second term, Dushyant Chautala as Dy CM|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/manohar-lal-khattar-takes-oath-as-haryana-cm-for-second-term-dushyant-chautala-to-be-dy-cm/videoshow/71784262.cms|access-date=2022-01-24|website=The Economic Times|language=en}}</ref> == ఎన్నికల చరిత్ర == === శాసనసభ ఎన్నికలు === {| class="sortable" border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" style="border-collapse: collapse; border: 2px #000000 solid; font-size: x-big; width=" ! style="background-color:#FF9933; color:white" |సంవత్సరం. ! style="background-color:#FF9933; color:white" |సీట్లు గెలుచుకున్నారు. ! style="background-color:#FF9933; color:white" |పోటీలో ఉన్న సీట్లు ! style="background-color:#FF9933; color:white" |+/- ! style="background-color:#FF9933; color:white" |ఓటుహక్కు (%) ! style="background-color:#FF9933; color:white" |+/- (%) ! style="background-color:#FF9933; color:white" |ఫలితం. |- ! colspan="7" |[[భారతీయ జనతా పార్టీ]] |- style="text-align:center;" |[[1982 హర్యానా శాసనసభ ఎన్నికలు|1982]] |{{Composition bar|6|90|{{party color|Bharatiya Janata Party}}}} |24 |6{{Increase}} |7.67% |7.67%{{Increase}} |వ్యతిరేకత |- style="text-align:center;" |[[1987 హర్యానా శాసనసభ ఎన్నికలు|1987]] |{{Composition bar|16|90|{{party color|Bharatiya Janata Party}}}} |20 |10{{Increase}} |10.08% |2.41%{{Increase}} |ప్రభుత్వం |- style="text-align:center;" |[[1991 హర్యానా శాసనసభ ఎన్నికలు|1991]] |{{Composition bar|2|90|{{party color|Bharatiya Janata Party}}}} |89 |14{{Decrease}} |9.43% |0.65%{{Decrease}} |వ్యతిరేకత |- style="text-align:center;" |[[1996 హర్యానా శాసనసభ ఎన్నికలు|1996]] |{{Composition bar|11|90|{{party color|Bharatiya Janata Party}}}} |25 |9{{Increase}} |8.88% |0.55%{{Decrease}} |ప్రభుత్వం |- style="text-align:center;" |[[2000 హర్యానా శాసనసభ ఎన్నికలు|2000]] |{{Composition bar|6|90|{{party color|Bharatiya Janata Party}}}} |29 |5{{Decrease}} |8.94% |0.06%{{Increase}} |వ్యతిరేకత |- style="text-align:center;" |[[2005 హర్యానా శాసనసభ ఎన్నికలు|2005]] |{{Composition bar|2|90|{{party color|Bharatiya Janata Party}}}} |90 |4{{Decrease}} |10.36% |1.42%{{Increase}} |వ్యతిరేకత |- style="text-align:center;" |[[2009 హర్యానా శాసనసభ ఎన్నికలు|2009]] |{{Composition bar|4|90|{{party color|Bharatiya Janata Party}}}} |90 |2{{Increase}} |9.04% |1.32%{{Increase}} |వ్యతిరేకత |- style="text-align:center;" |[[2014 హర్యానా శాసనసభ ఎన్నికలు|2014]] |{{Composition bar|47|90|{{party color|Bharatiya Janata Party}}}} |90 |43{{Increase}} |33.20% |24.16%{{Increase}} |ప్రభుత్వం |- style="text-align:center;" |[[2019 హర్యానా శాసనసభ ఎన్నికలు|2019]] |{{Composition bar|40|90|{{party color|Bharatiya Janata Party}}}} |90 |7{{Decrease}} |36.49% |3.29%{{Increase}} |[[ఖట్టర్ రెండో మంత్రివర్గం|ప్రభుత్వం]] |} === లోక్ సభ ఎన్నికలు === {| class="sortable" border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" style="border-collapse: collapse; border: 2px #000000 solid; font-size: x-big; width=" ! style="background-color:#FF9933; color:white" |సంవత్సరం. ! style="background-color:#FF9933; color:white" |సీట్లు గెలుచుకున్నారు. ! style="background-color:#FF9933; color:white" |+/- ! style="background-color:#FF9933; color:white" |ఫలితం. |- ! colspan="4" |[[భారతీయ జనతా పార్టీ]] |- style="text-align:center;" |[[1980 భారత సార్వత్రిక ఎన్నికలు|1980]] |{{Composition bar|0|10|{{party color|Bharatiya Janata Party}}}} |{{Steady|steady}} |వ్యతిరేకత |- style="text-align:center;" |[[1984 భారత సార్వత్రిక ఎన్నికలు|1984]] |{{Composition bar|0|10|{{party color|Bharatiya Janata Party}}}} |{{Steady|steady}} |వ్యతిరేకత |- style="text-align:center;" |[[1989 భారత సార్వత్రిక ఎన్నికలు|1989]] |{{Composition bar|0|10|{{party color|Bharatiya Janata Party}}}} |{{Steady|steady}} |[[థర్డ్ ఫ్రంట్ (ఇండియా)|నేషనల్ ఫ్రంట్]] బయటి నుంచి మద్దతు |- style="text-align:center;" |[[1991 భారత సార్వత్రిక ఎన్నికలు|1991]] |{{Composition bar|0|10|{{party color|Bharatiya Janata Party}}}} |{{Steady|steady}} |వ్యతిరేకత |- style="text-align:center;" |[[1996 భారత సార్వత్రిక ఎన్నికలు|1996]] |{{Composition bar|4|10|{{party color|Bharatiya Janata Party}}}} |4{{Increase}} |ప్రభుత్వం, తరువాత ప్రతిపక్షాలు |- style="text-align:center;" |[[1998 భారత సార్వత్రిక ఎన్నికలు|1998]] |{{Composition bar|1|10|{{party color|Bharatiya Janata Party}}}} |3{{Decrease}} |ప్రభుత్వం |- style="text-align:center;" |[[1999 భారత సార్వత్రిక ఎన్నికలు|1999]] |{{Composition bar|5|10|{{party color|Bharatiya Janata Party}}}} |4{{Increase}} |ప్రభుత్వం |- style="text-align:center;" |[[2004 భారత సార్వత్రిక ఎన్నికలు|2004]] |{{Composition bar|1|10|{{party color|Bharatiya Janata Party}}}} |4{{Decrease}} |వ్యతిరేకత |- style="text-align:center;" |[[2009 భారత సార్వత్రిక ఎన్నికలు|2009]] |{{Composition bar|0|10|{{party color|Bharatiya Janata Party}}}} |1{{Decrease}} |వ్యతిరేకత |- style="text-align:center;" |[[2014 భారత సార్వత్రిక ఎన్నికలు|2014]] |{{Composition bar|7|10|{{party color|Bharatiya Janata Party}}}} |7{{Increase}} |ప్రభుత్వం |- style="text-align:center;" |[[2019 భారత సార్వత్రిక ఎన్నికలు|2019]] |{{Composition bar|10|10|{{party color|Bharatiya Janata Party}}}} |3{{Increase}} |ప్రభుత్వం |- style="text-align:center;" |[[2024 భారత సార్వత్రిక ఎన్నికలు|2024]] |{{Composition bar|5|10|{{party color|Bharatiya Janata Party}}}} |5{{Decrease}} |ప్రభుత్వం |} == నాయకత్వం == === ముఖ్యమంత్రి === {| class="sortable" border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" style="border-collapse: collapse; border: 2px #000000 solid; font-size: x-big; width=" ! style="background-color:#FF9933; color:white" |లేదు. ! style="background-color:#FF9933; color:white" |చిత్తరువు ! style="background-color:#FF9933; color:white" |పేరు. ! style="background-color:#FF9933; color:white" |[[హర్యానా శాసనసభ నియోజకవర్గాల జాబితా|నియోజకవర్గ]] ! colspan="2" style="background-color:#FF9933; color:white" |పదవీకాలం ! style="background-color:#FF9933; color:white" |పదవీకాలం. ! style="background-color:#FF9933; color:white" |అసెంబ్లీ |- style="text-align:center;" | rowspan="2" |1 | rowspan="2" |[[దస్త్రం:Manohar_Lal_Khattar_2015.jpg|100x100px]] | rowspan="2" |[[మనోహర్ లాల్ ఖట్టర్]] | rowspan="3" |[[కర్నాల్ శాసనసభ నియోజకవర్గం|కర్నాల్]] |26 అక్టోబర్ 2014 |27 అక్టోబర్ 2019 | rowspan="2" |{{Age in years and days|2014|10|26|2024|3|12|}} |[[2014 హర్యానా శాసనసభ ఎన్నికలు|13వ]] |- style="text-align:center;" |27 అక్టోబర్ 2019 |12 మార్చి 2024 | rowspan="2" |[[2019 హర్యానా శాసనసభ ఎన్నికలు|14వ]] |- |- style="text-align:center;" |2 |[[దస్త్రం:Nayab Singh Saini 2018.jpg|100x100px]] |[[నయాబ్ సింగ్ సైనీ]] |12 మార్చి 2024 |''నిటారుగా'' |{{Age in years and days nts|12 March 2024}} |} === భారతీయ జనతా పార్టీ రాష్ట్ర అధ్యక్షులు === {| class="sortable" border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" style="border-collapse: collapse; border: 2px #000000 solid; font-size: x-big; width=" ! style="background-color:#FF9933; color:white" |లేదు. ! style="background-color:#FF9933; color:white" |పార్టీ నాయకుడు <ref>{{Cite web|title=BJP Haryana|url=https://www.bjpharyana.org/state-presidents.php|access-date=2022-01-24|website=www.bjpharyana.org|archive-date=2023-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20230409143741/https://www.bjpharyana.org/state-presidents.php|url-status=dead}}</ref> ! colspan="2" style="background-color:#FF9933; color:white" |కాలం. ! style="background-color:#FF9933; color:white" |వ్యవధి |- style="text-align:center;" |1 |కమలా వర్మ |1980 |1983 |3 సంవత్సరాలు |- style="text-align:center;" |2 |[[సూరజ్ భాన్]] |1984 |1985 |1 సంవత్సరం |- style="text-align:center;" |3 |మంగల్ సేన్ |1986 |1990 |4 సంవత్సరాలు |- style="text-align:center;" |4 |రామ్ బిలాస్ శర్మ |1990 |1993 |3 సంవత్సరాలు |- style="text-align:center;" |5 |రమేష్ జోషి |1994 |1998 |4 సంవత్సరాలు |- style="text-align:center;" |6 |ఓ. పి. గ్రోవర్ |1998 |2000 |2 సంవత్సరాలు |- style="text-align:center;" |7 |[[రతన్ లాల్ కటారియా]] |2000 |2003 |3 సంవత్సరాలు |- style="text-align:center;" |8<ref>{{Cite web|title=The Tribune, Chandigarh, India - Haryana|url=https://www.tribuneindia.com/2003/20031031/haryana.htm#2|access-date=2022-01-24|website=www.tribuneindia.com}}</ref> |[[గణేషి లాల్]] |2003 |2006 |{{Age in years and days nts|30 October 2003|19 november 2006}} |- style="text-align:center;" |9<ref>{{Cite web|date=2006-11-19|title=Manchanda is new Haryana BJP chief|url=https://www.oneindia.com/2006/11/19/manchanda-is-new-haryana-bjp-chief-1163946949.html|access-date=2022-01-24|website=www.oneindia.com|language=en}}</ref> |ఆత్మ ప్రకాష్ మంచంద |2006 |2009 |{{Age in years and days nts|19 november 2006|9 july 2009}} |- style="text-align:center;" |10<ref>{{Cite web|date=2021-04-02|title=KRISHAN PAL GURJAR|url=https://www.lawinsider.in/uncategorized/krishan-pal|access-date=2022-01-24|website=Law Insider India|language=en-US}}</ref> |[[కృష్ణన్ పాల్ గుర్జార్|క్రిషన్ పాల్ గుర్జార్]] |2009 |2013 |{{Age in years and days nts|9 july 2009|5 january 2013}} |- style="text-align:center;" |(4)<ref>{{Cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/ram-bilas-sharma-new-haryana-bjp-chief/articleshow/17902354.cms?from=mdr|title=Ram Bilas Sharma new Haryana BJP chief|work=The Economic Times|access-date=2022-01-24}}</ref> |రామ్ బిలాస్ శర్మ |2013 |2014 |{{Age in years and days nts|5 january 2013|26 november 2014}} |- style="text-align:center;" |11<ref>{{Cite news|url=https://www.business-standard.com/article/pti-stories/mla-subhash-barnala-appointed-haryana-bjp-chief-114112601465_1.html|title=MLA Subhash Barnala appointed Haryana BJP chief|date=2014-11-26|work=Business Standard India|access-date=2022-01-24}}</ref> |సుభాష్ బరాలా |2014 |2020 |{{Age in years and days nts|26 november 2014|19 july 2020}} |- style="text-align:center;" |12<ref>{{Cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/o-p-dhankar-appointed-president-of-bharatiya-janata-partys-haryana-unit/articleshow/77049513.cms|title=O P Dhankar appointed president of Bharatiya Janata Party's Haryana unit|work=The Economic Times|access-date=2022-01-24}}</ref> |ఓ. పి. ధన్కర్ |2020 |2023 |{{Age in years and days nts|19 july 2020|28 october 2023}} |- style="text-align:center;" |13 |[[నయాబ్ సింగ్ సైనీ]] |2023 |2024 |{{Age in years and days nts|28 October 2023|9 July 2024}} |- style="text-align:center;" |14 |మోహన్ లాల్ బదోలి |2024 |ప్రస్తుతం |{{Age in years and days nts|9 July 2024}} |} == ఇవి కూడా చూడండి == * [[గుజరాత్ భారతీయ జనతా పార్టీ కమిటీ|భారతీయ జనతా పార్టీ, గుజరాత్]] * [[ఉత్తరప్రదేశ్ భారతీయ జనతా పార్టీ కమిటీ|భారతీయ జనతా పార్టీ, ఉత్తరప్రదేశ్]] * [[మధ్యప్రదేశ్ భారతీయ జనతా పార్టీ కమిటీ|భారతీయ జనతా పార్టీ, మధ్యప్రదేశ్]] * భారతీయ జనతా పార్టీ రాష్ట్ర విభాగాలు == మూలాలు == [[వర్గం:రాష్ట్రం లేదా కేంద్రపాలిత ప్రాంతం వారీగా భారతీయ జనతా పార్టీ]] 06pubw2v9wvvx7twr5lnxuv72h9v8jp 0 427008 4908459 4675481 2026-07-19T16:06:14Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 /* విభాగాలు */ 4908459 wikitext text/x-wiki [[File:South India in Sangam Period Tamilakam.jpg|thumb|300px|సంగం యుగంలో తమిళకం.]] [[File:Maurya Empire, c.250 BCE 2.png|thumb|300px| [[మౌర్య సామ్రాజ్యం|మౌర్య సామ్రాజ్యానికి]] దక్షిణంగా ఉన్నది తమిళకం {{Circa|250 BCE}}.]] '''తమిళగం''' అనేది భారత ఉపఖండంలో పురాతన తమిళులు నివసించిన దక్షిణ భూభాగం. ఇందులో ప్రస్తుతపు [[తమిళనాడు]], [[కేరళ]], [[పుదుచ్చేరి]], [[లక్షద్వీప్|లక్షదీవులు]], ఇంకా [[ఆంధ్రప్రదేశ్]], [[కర్ణాటక]]లోని దక్షిణ భాగాలు ఉన్నాయి.<ref name="Iyengar">{{Cite book|title = History of the Tamils from the Earliest Times to 600 A.D.|url = https://books.google.com/books?id=ERq-OCn2cloC&q=aruva+nadu&pg=PA151|publisher = Asian Educational Services|date = 1 January 1929|isbn = 9788120601451|first = P. T. Srinivasa|last = Iyengar}}</ref> సాంప్రదాయ రచనలు, ప్రాచీన తమిళ రచన తొల్కప్పియం ఈ ప్రాంతాన్ని తమిళం సహజ భాషగా కలిగిన ఒకే సాంస్కృతిక ప్రదేశంగా వర్ణించాయి. పురాతన తమిళదేశం రాజ్యాలుగా విభజించబడింది. వీటిలో బాగా ప్రాచుర్యం చెందినవి [[చోళ సామ్రాజ్యం|చోళ]], [[పాండ్య రాజవంశం|పాండ్య]], [[చేర రాజవంశం|చేర]], [[పల్లవులు|పల్లవ]] రాజ్యాలు. సంగం యుగంలో తమిళ సంస్కృతి తమిళగం దాటి బయటి ప్రాంతాలకు కూడా విస్తరించింది. పురాతన తమిళ పాలన శ్రీలంక, మాల్దీవులకు కూడా విస్తరించింది. ప్రస్తుతం తమిళనాడు రాజకీయ నాయకులు, వక్తలు తమ ఉపన్యాసాల్లో తమిళగం ప్రాంతాన్ని కేవలం తమిళనాడు రాష్ట్రానికి పరిమితం చేసి మాట్లాడుతుంటారు. == చరిత్ర == ప్రాచ్య చరిత్రకారుడు కమిల్ జ్వెలెబిల్ ప్రకారం తమిళగం అనే పదం భారత ఉపఖండంలో తమిళ ప్రాంతాన్ని సూచించేందుకు వాడిన అత్యంత ప్రాచీనమైన పదం.{{sfn |Zvelebil |1992 |p=xi}} == విభాగాలు == సా.శ.పూ 600 నుంచి సా.శ 300 వరకు ఈ ప్రాంతాన్ని ప్రధానంగా మూడు తమిళ రాజవంశాలు పరిపాలించాయి. అవి చోళ, పాండ్య, చేర రాజవంశాలు.<ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/national/tamil-nadu/keeladi-findings-traceable-to-6th-century-bce-report/article29461583.ece|title=Keezhadi excavations: Sangam era older than previously thought, finds study|last=Jesudasan|first=Dennis S.|date=20 September 2019|work=The Hindu|access-date=29 October 2019|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref> సా.శ.పూ 3 వ శతాబ్దంలో మౌర్య సామ్రాజ్యానికి చెందిన శాసనాల్లో తమిళ రాజ్యాల ప్రస్తావన ఉంది. =ఇవి కూడా చూడండి== * [[తమిళులలో బౌద్ధమతం]] == మూలాలు == {{మూలాలజాబితా}} [[వర్గం:తమిళ సమాజం]] 9er64jufogrn2wqwnmmjv7wxkb1qwru 2 428710 4908718 4383994 2026-07-20T11:04:21Z ~2026-40520-93 152001 4908718 wikitext text/x-wiki గుర్క కృష్ణయ్య యాదవ్ BIRTH 01/01/1958 WIFE : ALIVELU DAUGHTER : NIRMALA SON : GURKA RAJENDAR YADAV 9vicu2475u8lzqo633hp7401dextmrb 0 430841 4908579 4805259 2026-07-20T03:04:20Z ~2026-40745-18 151991 /* ఇతర భాషా చిత్రాలు */ 4908579 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = దగ్గుబాటి రాజా | birth_name = దగ్గుబాటి వెంకటేష్ | birth_date = {{Birth date and age|df=yes|1965|09|16}} | years_active = 1981–2000<br />2019–ప్రస్తుతం | relatives = [[దగ్గుబాటి రామానాయుడు|డి. రామానాయుడు]] (మామ)<br /> [[దగ్గుబాటి వెంకటేష్|వెంకటేష్]] (బంధువు) | occupation = నటుడు }} '''దగ్గుబాటి రాజా''' భారతదేశానికి చెందిన సినిమా నటుడు, వ్యాపారవేత్త. ఆయన 1981లో తమిళ సినిమా పాక్కు వెతలై సినిమాతో సినీరంగంలోకి అడుగుపెట్టి ఆ తమిళం , మలయాళం, తెలుగు భాషా సినిమాలలో నటించాడు.<ref name="From 'Kadalora Kavithaigal' to 'Adithya Varma': Tamil cinema's quintessential 'soft-spoken hero' Raja returns after a 20-year exile">{{cite news |last1= |first1= |title=From 'Kadalora Kavithaigal' to 'Adithya Varma': Tamil cinema's quintessential 'soft-spoken hero' Raja returns after a 20-year exile |url=https://www.thehindu.com/entertainment/movies/the-raja-profilefrom-kadalora-kavithaigal-to-adithya-varma-tamil-cinemas-quintessential-soft-spoken-hero-raja-returns-after-a-20-year-exile/article29900048.ece |accessdate=4 February 2025 |publisher=The Hindu |date=6 November 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20250204171119/https://www.thehindu.com/entertainment/movies/the-raja-profilefrom-kadalora-kavithaigal-to-adithya-varma-tamil-cinemas-quintessential-soft-spoken-hero-raja-returns-after-a-20-year-exile/article29900048.ece |archivedate=4 February 2025 |language=en}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/features/cinema/Second-Coming/article15718355.ece|title=Second Coming|last=Reddy|first=T. Krithika|date=27 November 2010|work=[[The Hindu]]|access-date=5 December 2018|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20211228043306/https://www.thehindu.com/features/cinema/Second-Coming/article15718355.ece|archive-date=28 December 2021}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/entertainment/movies/daggubati-raja-is-overwhelmed-with-the-response-to-his-portrayal-of-trivikrama-rao-in-the-ntr-biopic/article25991915.ece|title=Daggubati Raja is back in action|last=Chowdhary|first=Y. Sunita|date=2019-01-14|work=[[The Hindu]]|access-date=2021-12-28|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20211228043648/https://www.thehindu.com/entertainment/movies/daggubati-raja-is-overwhelmed-with-the-response-to-his-portrayal-of-trivikrama-rao-in-the-ntr-biopic/article25991915.ece|archive-date=28 December 2021}}</ref><ref>{{Cite web|last=TV9 Telugu Live|author-link=TV9 Telugu|date=4 February 2017|title=Actor Daggubati Raja rediscovered by Anveshana ! – TV9|url=https://www.youtube.com/watch?v=gGjpHHLWSNw|url-status=live|archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/gGjpHHLWSNw|archive-date=28 December 2021|access-date=15 February 2017|language=te|via=YouTube}}{{cbignore}}</ref> దగ్గుబాటి రాజా సినీ నిర్మాత దివంగత [[దగ్గుబాటి రామానాయుడు|డి. రామానాయుడు]] బంధువు. రాజా 23 ఏళ్ల విరామం తరువాత బాలకృష్ణ సినిమాతో తెలుగు సినీరంగంలోకి ''[[ఎన్.టి.ఆర్. కథానాయకుడు]]'', ''[[ఎన్.టి.ఆర్. మహానాయకుడు]]'' చిత్రాల్లో నంద‌మూరి త్రివిక్ర‌మ‌రావు పాత్రలో, [[స్కంద]] సినిమాలో హీరో రామ్ తండ్రిగా నటించాడు.<ref name="వెంకటేష్ తమ్ముడు సినిమాలకు ఎందుకు దూరమయ్యాడు.. చాలా గ్యాప్ తర్వాత ‘స్కంద’తో..">{{cite news |title=వెంకటేష్ తమ్ముడు సినిమాలకు ఎందుకు దూరమయ్యాడు.. చాలా గ్యాప్ తర్వాత ‘స్కంద’తో.. |url=https://10tv.in/telugu-news/movies/victory-venkateshs-younger-brother-daggupati-raja-gave-reasons-for-staying-away-from-films-713856.html |accessdate=4 February 2025 |publisher=10TV Telugu |date=1 October 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20250204172233/https://10tv.in/telugu-news/movies/victory-venkateshs-younger-brother-daggupati-raja-gave-reasons-for-staying-away-from-films-713856.html |archivedate=4 February 2025 |language=te}}</ref> == ఫిల్మోగ్రఫీ == === తమిళ సినిమాలు === {| class="wikitable sortable" !సంవత్సరం !సినిమా !పాత్ర !గమనికలు |- | rowspan="3" |1981 |''పాక్కు వెతలై'' | | |- |''చిన్న ముల్ పెరియా ముల్'' |ఆనంద్ | |- |''నెంజిలే తునివిరుంతల్'' | | |- |1982 |''కన్నె రాధ'' |నటరాజ్ | |- |1984 |''వీటుకు ఒరు కన్నగి'' | | |- | rowspan="3" |1986 |''కడలోర కవితైగల్'' |లారెన్స్ | |- |''పుదియ పూవిధు'' | | |- |''నీతనా అంత కుయిల్'' | | |- | rowspan="4" |1987 |''వాలయల్ సతం'' | | |- |''ఇని ఓరు సుధంతిరం'' | | |- |''గ్రామత్తు మిన్నల్'' | | |- |''వేదం పుధితు'' |సుందరపాండి | |- | rowspan="3" |1988 |''నెరుప్పు నీల'' |మోహన్ | |- |''ఇతు ఎంగల్ నీతి'' | | |- |''ఉఝైతు వాఝా వెండం'' |రాజా | |- | rowspan="2" |1989 |''మనిధన్ మారివిట్టన్'' | | |- |''మాప్పిళ్ళై'' | | |- | rowspan="7" |1990 |''వాఝ్కై చక్రం'' |తంగవేలు సోదరుడు | |- |''ఊరు విట్టు ఊరు వంతు'' |దినేష్ | |- |''అధిశయ మనితన్'' |రమణి | |- |''పుదు వసంతం'' |రాజా | |- |''నంగల్ పుతియవర్గల్'' |రాజా |అతిథి పాత్ర |- |''సత్యం శివం సుందరం'' | | |- |''ఎంకిట్ట మోతాతే'' | |అతిథి పాత్ర |- | rowspan="4" |1991 |''వా అరుగిల్ వా'' |రామకృష్ణన్ | |- |''కర్పూర ముల్లై'' |డాక్టర్ శ్రీనివాస్ | |- |''ఒన్నుం థెరియత పాపా'' | | |- |''నీ పతి నాన్ పతి'' | | |- | rowspan="1" |1992 |''కిजकापु వెలతాచు'' | | |- | rowspan="4" |1993 |''కెప్టెన్ మగల్'' | | |- |''ఉత్తమ రాస'' |మరుదు | |- |''మూంద్రవధు కన్'' |సుందర్ | |- |''ఎంగా ముతలాలి'' |బాలు | |- | rowspan="2" |1994 |''ప్రియాంక'' |రాజా |అతిథి పాత్ర |- |''కరుత్తమ్మ'' |స్టీఫెన్ | |- | rowspan="4" |1995 |''కూలీ'' | | |- |''సతీ లీలావతి'' |రాజా |అతిథి పాత్ర |- |''కోలంగల్'' |రాజేష్ | |- |''ఆయుధ పూజై'' |సామియాప్పన్ కొడుకు | |- | rowspan="6" |1996 |''ప్రేమ పక్షులు'' |మనో | |- |''వైకరై పూక్కల్'' |రాజా | |- |''మీండుం సావిత్రి'' |వాసుదేవన్ | |- |''రాజలి'' | |అతిథి పాత్ర |- |''కాదల్ కొట్టై'' |జీవా | |- |''అంధ నాల్'' |విన్సెంట్ బాబు | |- | rowspan="3" |1997 |''భారతి కన్నమ్మ'' |గ్రామ అధికారి | |- |''అరుణాచలం'' |శరవణన్ | |- |''పుధల్వన్'' | | |- | rowspan="3" |1998 |''ఇనియావాలె'' |రాజా | |- |''కొండట్టం'' |గోపీకృష్ణ | |- |''సివప్పు నీల'' |రాజా | |- |2000 సంవత్సరం |''కన్నుక్కు కన్నగ'' |అరుణ్ | |- |2019 |''ఆదిత్య వర్మ'' |వాసుదేవన్ వర్మ | |- |2025 |''నేసిప్పాయ'' |వరదరాజన్ |తెలుగులో [[ప్రేమిస్తావా]] |} === తెలుగు భాషా చిత్రాలు === {| class="wikitable sortable" !సంవత్సరం !సినిమా !పాత్ర !భాష !గమనికలు |- | rowspan="3" |1987 |''వైదేహి'' | |తెలుగు | |- |[[దొంగోడొచ్చాడు]] | |తెలుగు | |- |[[ఆడదే ఆధారం]] | |తెలుగు | |- | rowspan="4" |1988 | | | | |- |''సిరిపురం చిన్నోడు'' | |తెలుగు | |- |''[[ఝాన్సీ రాణి (సినిమా)|ఝాన్సీ రాణి]]'' |దినకర్ |తెలుగు | |- |''[[సంకెళ్ళు (సినిమా)|సంకెళ్ళు]]'' | |తెలుగు | |- |1989 |''[[చిన్నారి స్నేహం]]'' |సూర్యం |తెలుగు | |- | rowspan="2" |1991 | | | |అతిథి పాత్ర |- |''ఎడు కొండలస్వామి'' | |తెలుగు | |- | rowspan="2" |1994 | | | | |- |''వనిత'' | |తెలుగు | |- |1996 |''[[శ్రీకృష్ణార్జున విజయం|శ్రీ కృష్ణార్జున విజయం]]'' |కర్ణుడు |తెలుగు | |- | rowspan="2" |2019 |''[[ఎన్.టి.ఆర్. కథానాయకుడు]]'' | rowspan="2" |ఎన్. త్రివిక్రమ రావు |తెలుగు | |- |''[[ఎన్.టి.ఆర్. మహానాయకుడు]]'' |తెలుగు | |- |2021 |''[[ఎఫ్‌.సి.యు.కె]]'' |ఉమా తండ్రి |తెలుగు | |- |2023 |''[[స్కంద]]'' |భాస్కర్ తండ్రి. |తెలుగు |} ==మూలాలు== {{మూలాలజాబితా}} ==బయటి లింకులు== * {{IMDb name |0707285}} [[వర్గం:తెలుగు సినిమా నటులు]] 1pv63czixqb7svxns5v2z28bvgakdyy 4908580 4908579 2026-07-20T03:06:33Z ~2026-40745-18 151991 /* ఫిల్మోగ్రఫీ */ 4908580 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = దగ్గుబాటి రాజా | birth_name = దగ్గుబాటి వెంకటేష్ | birth_date = {{Birth date and age|df=yes|1965|09|16}} | years_active = 1981–2000<br />2019–ప్రస్తుతం | relatives = [[దగ్గుబాటి రామానాయుడు|డి. రామానాయుడు]] (మామ)<br /> [[దగ్గుబాటి వెంకటేష్|వెంకటేష్]] (బంధువు) | occupation = నటుడు }} '''దగ్గుబాటి రాజా''' భారతదేశానికి చెందిన సినిమా నటుడు, వ్యాపారవేత్త. ఆయన 1981లో తమిళ సినిమా పాక్కు వెతలై సినిమాతో సినీరంగంలోకి అడుగుపెట్టి ఆ తమిళం , మలయాళం, తెలుగు భాషా సినిమాలలో నటించాడు.<ref name="From 'Kadalora Kavithaigal' to 'Adithya Varma': Tamil cinema's quintessential 'soft-spoken hero' Raja returns after a 20-year exile">{{cite news |last1= |first1= |title=From 'Kadalora Kavithaigal' to 'Adithya Varma': Tamil cinema's quintessential 'soft-spoken hero' Raja returns after a 20-year exile |url=https://www.thehindu.com/entertainment/movies/the-raja-profilefrom-kadalora-kavithaigal-to-adithya-varma-tamil-cinemas-quintessential-soft-spoken-hero-raja-returns-after-a-20-year-exile/article29900048.ece |accessdate=4 February 2025 |publisher=The Hindu |date=6 November 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20250204171119/https://www.thehindu.com/entertainment/movies/the-raja-profilefrom-kadalora-kavithaigal-to-adithya-varma-tamil-cinemas-quintessential-soft-spoken-hero-raja-returns-after-a-20-year-exile/article29900048.ece |archivedate=4 February 2025 |language=en}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/features/cinema/Second-Coming/article15718355.ece|title=Second Coming|last=Reddy|first=T. Krithika|date=27 November 2010|work=[[The Hindu]]|access-date=5 December 2018|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20211228043306/https://www.thehindu.com/features/cinema/Second-Coming/article15718355.ece|archive-date=28 December 2021}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/entertainment/movies/daggubati-raja-is-overwhelmed-with-the-response-to-his-portrayal-of-trivikrama-rao-in-the-ntr-biopic/article25991915.ece|title=Daggubati Raja is back in action|last=Chowdhary|first=Y. Sunita|date=2019-01-14|work=[[The Hindu]]|access-date=2021-12-28|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20211228043648/https://www.thehindu.com/entertainment/movies/daggubati-raja-is-overwhelmed-with-the-response-to-his-portrayal-of-trivikrama-rao-in-the-ntr-biopic/article25991915.ece|archive-date=28 December 2021}}</ref><ref>{{Cite web|last=TV9 Telugu Live|author-link=TV9 Telugu|date=4 February 2017|title=Actor Daggubati Raja rediscovered by Anveshana ! – TV9|url=https://www.youtube.com/watch?v=gGjpHHLWSNw|url-status=live|archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/gGjpHHLWSNw|archive-date=28 December 2021|access-date=15 February 2017|language=te|via=YouTube}}{{cbignore}}</ref> దగ్గుబాటి రాజా సినీ నిర్మాత దివంగత [[దగ్గుబాటి రామానాయుడు|డి. రామానాయుడు]] బంధువు. రాజా 23 ఏళ్ల విరామం తరువాత బాలకృష్ణ సినిమాతో తెలుగు సినీరంగంలోకి ''[[ఎన్.టి.ఆర్. కథానాయకుడు]]'', ''[[ఎన్.టి.ఆర్. మహానాయకుడు]]'' చిత్రాల్లో నంద‌మూరి త్రివిక్ర‌మ‌రావు పాత్రలో, [[స్కంద]] సినిమాలో హీరో రామ్ తండ్రిగా నటించాడు.<ref name="వెంకటేష్ తమ్ముడు సినిమాలకు ఎందుకు దూరమయ్యాడు.. చాలా గ్యాప్ తర్వాత ‘స్కంద’తో..">{{cite news |title=వెంకటేష్ తమ్ముడు సినిమాలకు ఎందుకు దూరమయ్యాడు.. చాలా గ్యాప్ తర్వాత ‘స్కంద’తో.. |url=https://10tv.in/telugu-news/movies/victory-venkateshs-younger-brother-daggupati-raja-gave-reasons-for-staying-away-from-films-713856.html |accessdate=4 February 2025 |publisher=10TV Telugu |date=1 October 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20250204172233/https://10tv.in/telugu-news/movies/victory-venkateshs-younger-brother-daggupati-raja-gave-reasons-for-staying-away-from-films-713856.html |archivedate=4 February 2025 |language=te}}</ref> == ఫిల్మోగ్రఫీ == === తమిళ సినిమాలు === {| class="wikitable sortable" !సంవత్సరం !సినిమా !పాత్ర !గమనికలు |- | rowspan="3" |1981 |''పాక్కు వెతలై'' | | |- |''చిన్న ముల్ పెరియా ముల్'' |ఆనంద్ | |- |''నెంజిలే తునివిరుంతల్'' | | |- |1982 |''కన్నె రాధ'' |నటరాజ్ | |- |1984 |''వీటుకు ఒరు కన్నగి'' | | |- | rowspan="3" |1986 |''కడలోర కవితైగల్'' |లారెన్స్ | |- |''పుదియ పూవిధు'' | | |- |''నీతనా అంత కుయిల్'' | | |- | rowspan="4" |1987 |''వాలయల్ సతం'' | | |- |''ఇని ఓరు సుధంతిరం'' | | |- |''గ్రామత్తు మిన్నల్'' | | |- |''వేదం పుధితు'' |సుందరపాండి | |- | rowspan="3" |1988 |''నెరుప్పు నీల'' |మోహన్ | |- |''ఇతు ఎంగల్ నీతి'' | | |- |''ఉఝైతు వాఝా వెండం'' |రాజా | |- | rowspan="2" |1989 |''మనిధన్ మారివిట్టన్'' | | |- |''మాప్పిళ్ళై'' | | |- | rowspan="7" |1990 |''వాఝ్కై చక్రం'' |తంగవేలు సోదరుడు | |- |''ఊరు విట్టు ఊరు వంతు'' |దినేష్ | |- |''అధిశయ మనితన్'' |రమణి | |- |''పుదు వసంతం'' |రాజా | |- |''నంగల్ పుతియవర్గల్'' |రాజా |అతిథి పాత్ర |- |''సత్యం శివం సుందరం'' | | |- |''ఎంకిట్ట మోతాతే'' | |అతిథి పాత్ర |- | rowspan="4" |1991 |''వా అరుగిల్ వా'' |రామకృష్ణన్ | |- |''కర్పూర ముల్లై'' |డాక్టర్ శ్రీనివాస్ | |- |''ఒన్నుం థెరియత పాపా'' | | |- |''నీ పతి నాన్ పతి'' | | |- | rowspan="1" |1992 |''కిजकापु వెలతాచు'' | | |- | rowspan="4" |1993 |''కెప్టెన్ మగల్'' | | |- |''ఉత్తమ రాస'' |మరుదు | |- |''మూంద్రవధు కన్'' |సుందర్ | |- |''ఎంగా ముతలాలి'' |బాలు | |- | rowspan="2" |1994 |''ప్రియాంక'' |రాజా |అతిథి పాత్ర |- |''కరుత్తమ్మ'' |స్టీఫెన్ | |- | rowspan="4" |1995 |''కూలీ'' | | |- |''సతీ లీలావతి'' |రాజా |అతిథి పాత్ర |- |''కోలంగల్'' |రాజేష్ | |- |''ఆయుధ పూజై'' |సామియాప్పన్ కొడుకు | |- | rowspan="6" |1996 |''ప్రేమ పక్షులు'' |మనో | |- |''వైకరై పూక్కల్'' |రాజా | |- |''మీండుం సావిత్రి'' |వాసుదేవన్ | |- |''రాజలి'' | |అతిథి పాత్ర |- |''కాదల్ కొట్టై'' |జీవా | |- |''అంధ నాల్'' |విన్సెంట్ బాబు | |- | rowspan="3" |1997 |''భారతి కన్నమ్మ'' |గ్రామ అధికారి | |- |''అరుణాచలం'' |శరవణన్ | |- |''పుధల్వన్'' | | |- | rowspan="3" |1998 |''ఇనియావాలె'' |రాజా | |- |''కొండట్టం'' |గోపీకృష్ణ | |- |''సివప్పు నీల'' |రాజా | |- |2000 సంవత్సరం |''కన్నుక్కు కన్నగ'' |అరుణ్ | |- |2019 |''ఆదిత్య వర్మ'' |వాసుదేవన్ వర్మ | |- |2025 |''నేసిప్పాయ'' |వరదరాజన్ |తెలుగులో [[ప్రేమిస్తావా]] |} === తెలుగు భాషా చిత్రాలు === {| class="wikitable sortable" !సంవత్సరం !సినిమా !పాత్ర !భాష !గమనికలు |- | rowspan="3" |1987 |''వైదేహి'' | |తెలుగు | |- |[[దొంగోడొచ్చాడు]] | |తెలుగు | |- |[[ఆడదే ఆధారం]] | |తెలుగు | |- | rowspan="4" |1988 | | | | |- |''సిరిపురం చిన్నోడు'' | |తెలుగు | |- |''[[ఝాన్సీ రాణి (సినిమా)|ఝాన్సీ రాణి]]'' |దినకర్ |తెలుగు | |- |''[[సంకెళ్ళు (సినిమా)|సంకెళ్ళు]]'' | |తెలుగు | |- |1989 |''[[చిన్నారి స్నేహం]]'' |సూర్యం |తెలుగు | |- | rowspan="2" |1991 | | | |అతిథి పాత్ర |- |''ఎడు కొండలస్వామి'' | |తెలుగు | |- | rowspan="2" |1994 | | | | |- |''వనిత'' | |తెలుగు | |- |1996 |''[[శ్రీకృష్ణార్జున విజయం|శ్రీ కృష్ణార్జున విజయం]]'' |కర్ణుడు |తెలుగు | |- | rowspan="2" |2019 |''[[ఎన్.టి.ఆర్. కథానాయకుడు]]'' | rowspan="2" |ఎన్. త్రివిక్రమ రావు |తెలుగు | |- |''[[ఎన్.టి.ఆర్. మహానాయకుడు]]'' |తెలుగు | |- |2021 |''[[ఎఫ్‌.సి.యు.కె]]'' |ఉమా తండ్రి |తెలుగు | |- |2023 |''[[స్కంద]]'' |భాస్కర్ తండ్రి. |తెలుగు |} సుఖం సుఖకారం అగ్ని కాన్యే సూర్యపుత్రిక్కు ==మూలాలు== {{మూలాలజాబితా}} ==బయటి లింకులు== * {{IMDb name |0707285}} [[వర్గం:తెలుగు సినిమా నటులు]] 68ygn9tdl9tc9q5rv7o3v0vkybllcil 0 431766 4908680 4423078 2026-07-20T08:02:15Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 4908680 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=ఫిబ్రవరి 2025}} {{Infobox writer | name = N. K. Desam | pseudonym = | image = Nknew2021.jpg | birth_name = N. Kuttikrishna Pillai | birth_date = {{birth date|1936|10|31|df=yes}} | birth_place = Desom, [[Alwaye]], [[Kingdom of Cochin|Cochin]], [[British Raj|India]] | death_date = {{death date and age|2024|2|4|1936|10|31|df=yes}} | death_place = [[Kothakulangara, Angamaly]], [[Kerala]], India | occupation = Poet, literary critic, Translator | language = [[Malayalam]] | alma_mater = | nationality = Indian | genre = | subject = | notable_works = ''Mudra, Gitanjali'' | movement = | spouse = R. Leelavathi | awards = [[Kerala Sahitya Akademi Award]], [[Odakkuzhal Award]], Sahitya Akademi Translation Prize | website = | caption = Desam in 2021 | native_name = {{nobold|എൻ. കെ. ദേശം}} }} ఎన్. కుట్టీకృష్ణ పిళ్ళై ( 1936 అక్టోబర్ 31- 2024 ఫిబ్రవరి 4), '''ఎన్. కె. దేశం''' అని బాగా పిలుస్తారు, దక్షిణ రాష్ట్రమైన [[కేరళ]] చెందిన భారతీయ మలయాళ భాషా కవి ఆయన మలయాళ సాహిత్యంలో తను చేసిన పనికి గాని గుర్తింపు పొందాడు. సాహిత్య విమర్శకుడు. 2009లో అతను రాసిన కవితా సంకలనం ''ముద్ర'' కేరళ సాహిత్య అకాడమీ అవార్డు గెలుచుకుంది. 2017లో, [[రవీంద్రనాథ్ ఠాగూర్]] రాసిన ''[[గీతాంజలి కావ్యం|గీతాంజలి]]'' మలయాళ లిప్యంతరీకరణ [[సాహిత్య అకాడమీ|కేంద్ర సాహిత్య అకాడమీ]] అనువాద బహుమతికి ఎంపిక చేయబడింది. ఆయన 2024 ఫిబ్రవరి 4న అనారోగ్యంతో బాధపడుతూ మరణించాడు ఆయన కేరళ సాహిత్య అకాడమీ అవార్డుతో పాటు కేంద్ర సాహిత్య అకాడమీ అవార్డును పొందాడు. == పనులు. == [[దస్త్రం:Nkwork.jpg|alt=sampoorna krithikalude samaharam|thumb|పూర్తి పనులు]] {| class="wikitable" !సంవత్సరం. ! style="width:13em" |శీర్షిక ! style="width:17em" |ప్రచురణకర్త ! style="width:15em" |గమనికలు |- |1973 |''అంతిమలారి'' |S.P.C.S., [[కొట్టాయం]] | |- |1975 |''కన్యాహృదయమ్'' |S.P.C.S., కొట్టాయం | |- |1979 |''అప్పూపంతడి'' |కేరళ సాహిత్య అకాడమీ, [[త్రిస్సూర్|త్రిచూర్]] | |- |1979 |''చోట్టాయిలే సీలం'' |S.P.C.S., కొట్టాయం | |- |1981 |''పావిజామల్లి'' |S.P.C.S., కొట్టాయం | |- |1984 |''ఉల్లేఖం'' |ఎన్. బి. ఎస్, కొట్టాయం | |- |1999 |''అన్పథోనాక్షరాలీ'' |ఎస్. టి. రెడ్డి & సన్స్, [[కొచ్చి|కొచ్చిన్]] | |- |2001 |''ఎలిమీసా'' |S.P.C.S., కొట్టాయం | |- |2003 |''కావ్యకేలి'' |గ్రీన్ బుక్స్, త్రిచూర్ | |- |2006 |''ముద్ర'' |ప్రస్తుత పుస్తకాలు, కొట్టాయం | |- |2006 |''మజతుల్లికల్'' |కురుక్షేత్ర పబ్లికేషన్స్, కొచ్చిన్ | |- |2010 |''గీతాంజలి'' |గ్రీన్ బుక్స్, త్రిచూర్ |''[[గీతాంజలి కావ్యం|గీతాంజలి]]'' అనువాదం |- |2016 |''వైలోప్పిళ్ళి కథక్వితకల్'' |గ్రీన్ బుక్స్, త్రిచూర్ | |- |2016 |''దేశికామ్'' |వళ్ళత్తోళ్ విద్యాపీఠం, సుకాపురం ఎన్.<br />బి. ఎస్, కొట్టాయం |పూర్తి పనులు |} == అవార్డులు == * 1982: ఎడస్సేరి అవార్డు (పొన్నాని-''ఉల్లేఖం'' <ref>{{Cite web|title=ഇടശ്ശേരി അവാര്‍ഡ് 1982 - 2012|url=http://www.keralaculture.org/malayalam/edassery-award/485|access-date=21 March 2023|publisher=Department of Cultural Affairs, Government of Kerala}}</ref> * 1987: కవనకుతుకం అవార్డు (త్రిచుర్-''అంత్యాప్రణం''   * 1984: నత్తరంగు (త్రివేండ్రం-మొత్తం సహకారం   * 1992: బోధి (అలువ-మొత్తం సహకారం   * 2007: [[సహోదరన్ అయ్యప్పన్]] అవార్డు (చెరై-''ముద్ర  '' * 2007: ఓడక్కుళాల్ అవార్డు (కొచ్చిన్-''ముద్ర'' <ref>{{Cite web|title=ഓടക്കുഴല്‍ അവാര്‍ഡ്|url=http://www.keralaculture.org/malayalam/odakkuzhal-award/483|access-date=21 March 2023|publisher=Department of Cultural Affairs, Government of Kerala}}</ref> * 2008: నలప్పడన్ అవార్డు (పున్నయూర్కులం-''ముద్ర  '' * 2008: వెన్నికులం (తోడియూర్-''ముద్ర  '' * 2009: కేరళ సాహిత్య అకాడమీ అవార్డు (త్రిచుర్-''ముద్ర'' * 2009: కథారగం (బెంగళూరు-''ముద్ర  '' * 2010: చంగంపూజా అవార్డు (కొచ్చిన్-''ముద్ర'' * 2011: చెరుకాడ్ అవార్డు (పెరిథల్మన్నా-''ముద్ర'' <ref>{{Cite web|title=ചെറുകാട് അവാര്‍ഡ്|url=http://www.keralaculture.org/malayalam/cherukadu-award/488|access-date=21 March 2023|publisher=Department of Cultural Affairs, Government of Kerala}}</ref> * 2013: అసన్ బహుమతి (చెన్నై) -మొత్తం సహకారం * 2013: కృష్ణన్కుట్టి మెమోరియల్ అవార్డు (త్రిచుర్-అక్షరశ్లోకానికి సహకారం) * 2013: ముక్తకం (త్రిచూర్) * 2013: కవికుళపతి (పంబకూడ) * 2017: పాణిని పురస్కరం (మావెలిక్కర) * 2013: కలియత దామోదర్ అవార్డు (త్రిచుర్-గీతాంజలి) * 2017: ముక్తకశ్రీ (చెంగమానద్) -మొత్తం సహకారం * 2017: చేతలా వైష్ణవం (షోరానుర్-మొత్తం సహకారం) * 2016: సాహిత్య అకాడమీ అనువాద బహుమతి (చండీగఢ్-''గీతాంజలి'') <ref>{{Cite press release |last1= |first1= |date=20 April 2017 |title=Sahitya Akademi Translation Prize 2016 |url=https://sahitya-akademi.gov.in/pdf/Press_Release_(English)_SATA_2016.pdf |location=[[New Delhi]] |publisher=[[Sahitya Akademi]] |access-date=21 March 2023}}</ref> * 2018: ఉల్లూర్ అవార్డు (త్రివేండ్రం-''ముద్ర'') * 2019: ఎట్టుమనూర్ సోమదాసన్ అవార్డు (ఎట్టుమనూర్-వివిధ రచనలు) * 2020: సంజయ్ అవార్డు <ref>{{Cite news|url=https://english.mathrubhumi.com/features/books/poet-critic-n-k-desam-bags-sanjayan-award-1.5219007|title=Poet-critic N K Desam bags Sanjayan Award|date=19 November 2020|work=[[Mathrubhumi]]|access-date=21 March 2023}}</ref> [[వర్గం:కేరళ సాహిత్య అకాడమీ అవార్డు గ్రహీతలు]] [[వర్గం:మలయాళీ పౌరులు]] [[వర్గం:2024 మరణాలు]] [[వర్గం:1936 జననాలు]] r4xxqm4kyvupdb8fahrx9mnvu46zg2i 0 431949 4908590 4514530 2026-07-20T03:52:51Z InternetArchiveBot 88395 1 మూలము(ల)ను భద్రపరచటానికి ప్రయత్నించగా, 0 పనిచేయనివిగా గుర్తించాను.) #IABot (v2.0.9.5 4908590 wikitext text/x-wiki '''అమీ షెర్మాన్-పల్లాడినో''' (జననం: జనవరి 17, 1966) [[అమెరికన్లు|అమెరికన్]] [[టెలివిజన్]] రచయిత్రి, దర్శకురాలు, నిర్మాత. ఆమె కామెడీ డ్రామా సిరీస్ ''గిల్మోర్ గర్ల్స్'' (2000–2007), ''బన్‌హెడ్స్'' (2012–2013), ''ది మార్వెలస్ మిసెస్ మైసెల్'' (2017–2023) లకు సృష్టికర్త . షెర్మాన్-పల్లాడినో తన కృషికి 6 ప్రైమ్‌టైమ్ ఎమ్మీ అవార్డులను అందుకుంది, వాటిలో అత్యుత్తమ కామెడీ సిరీస్, కామెడీ సిరీస్‌కు అత్యుత్తమ దర్శకత్వం, కామెడీ సిరీస్‌కు అత్యుత్తమ రచన, అత్యుత్తమ సంగీత పర్యవేక్షణ ఉన్నాయి, అన్నీ ''ది మార్వెలస్ మిసెస్ మైసెల్'' కోసం . ప్రైమ్‌టైమ్ ఎమ్మీ అవార్డులలో కామెడీ రచన, దర్శకత్వ విభాగాలలో గెలిచిన మొదటి మహిళగా ఆమె చరిత్ర సృష్టించింది.  2019లో, ఆమె ప్రొడ్యూసర్స్ గిల్డ్ ఆఫ్ అమెరికా నుండి టెలివిజన్‌లో నార్మన్ లియర్ అచీవ్‌మెంట్ అవార్డును అందుకుంది .<ref>{{Cite web|last=Hipes|first=Patrick|date=December 5, 2018|title=Amy Sherman-Palladino To Receive PGA's Norman Lear Achievement Award In Television|url=https://deadline.com/2018/12/amy-sherman-palladino-producers-guild-normal-lear-award-2019-1202514508/|access-date=August 26, 2019}}</ref> షెర్మాన్-పల్లాడినో డోరతీ పార్కర్ డ్రంక్ హియర్ ప్రొడక్షన్స్ వ్యవస్థాపకురాలు. ఆమె తన ట్రేడ్‌మార్క్ రాపిడ్-ఫైర్ డైలాగ్‌కు ప్రసిద్ధి చెందింది, ఇది తరచుగా పాప్ సంస్కృతి సూచనలతో నిండి ఉంటుంది, ఆమె ఇష్టపడే మాస్టర్ షాట్ చిత్రీకరణ శైలికి కూడా ప్రసిద్ధి చెందింది.<ref name="AV Club">{{Cite web|last=Tobias|first=Scott|date=February 9, 2005|title=Interview: Amy Sherman-Palladino|url=https://www.avclub.com/article/amy-sherman-palladino-13914|access-date=November 27, 2015|website=The A.V. Club}}</ref> == ప్రారంభ జీవితం == అమీ షెర్మాన్ [[కాలిఫోర్నియా]]<nowiki/>లోని [[లాస్ ఏంజలెస్|లాస్ ఏంజిల్స్‌]]<nowiki/>లో జన్మించారు .  ఆమె తల్లిదండ్రులు హాస్యనటుడు డాన్ షెర్మాన్, అతను మే 2012లో మరణించాడు ( ''బన్‌హెడ్స్'' యొక్క మొదటి ఎపిసోడ్ అతనికి అంకితం చేయబడింది), నృత్యకారిణి మేబిన్ హ్యూస్. షెర్మాన్ ఆమె తండ్రి రంగస్థల పేరు.  బ్రోంక్స్‌కు చెందిన ఆమె తండ్రి యూదుడు, ఆమె తల్లి మిస్సిస్సిప్పిలోని గల్ఫ్‌పోర్ట్‌కు  సదరన్ బాప్టిస్ట్ . తాను " యూదుగా పెరిగానని" ఆమె పేర్కొంది.<ref>{{Cite paper|url=https://www.vulture.com/2013/02/amy-sherman-palladino-2000-year-old-man.html|title=How the 2,000-Year-Old Man Taught Amy Sherman-Palladino That She Was a Real Jew}}</ref><ref>{{Cite web|title=Hollywood Now: The Stars of ''Allied'' and ''Fantastic Beast'' - InterfaithFamily|url=http://www.interfaithfamily.com/arts_and_entertainment/popular_culture/Hollywood_Now_The_Stars_of_Allied_and_Fantastic_Beasts_and_the_Return_of_Gilmore_Girls.shtml|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20171117070433/http://www.interfaithfamily.com/arts_and_entertainment/popular_culture/Hollywood_Now_The_Stars_of_Allied_and_Fantastic_Beasts_and_the_Return_of_Gilmore_Girls.shtml|archive-date=November 17, 2017|access-date=November 16, 2017|website=www.interfaithfamily.com}}</ref> ఆమె నాలుగు సంవత్సరాల వయస్సు నుండి క్లాసికల్ బ్యాలెట్‌లో శిక్షణ పొందింది, ఆమె టీనేజ్‌లో ఇతర రకాల నృత్యాలను అభ్యసించింది. మొదట్లో శిక్షణ పొందిన నర్తకి అయిన షెర్మాన్-పల్లాడినో, ''రోజాన్నే'' సిబ్బందిలో రొటేషన్‌లో రచనా స్థానం కూడా కలిగి ఉండగా, సంగీత " ''కాట్స్ " కు తిరిగి పిలుపునిచ్చింది. ఆమె, రచనా భాగస్వామి జెన్నిఫర్ హీత్‌ను రోజాన్నే'' సిబ్బందిలో చేరమని అడిగినప్పుడు, ఆమె తన నృత్య వృత్తిని విడిచిపెట్టింది - ఆమె తల్లికి చాలా బాధ కలిగించింది -, టెలివిజన్ కోసం రాయడం ప్రారంభించింది.<ref name="Vulture-2012">{{Cite web|last=Martin|first=Denise|date=June 11, 2012|title=Amy Sherman-Palladino Reflects on ''Gilmore Girls'', Her New Show ''Bunheads'', and Aaron Sorkin's Shameful Fashion Choice|url=https://www.vulture.com/2012/06/amy-sherman-palladino-on-gilmore-girls-new-show.html|access-date=June 24, 2012|publisher=Vulture}}</ref> == కెరీర్ == ''1990లో షో యొక్క మూడవ సీజన్‌లో షెర్మాన్-పల్లాడినో రోజాన్నేలో'' స్టాఫ్ రైటర్ అయ్యారు. ఆమె రాసిన కథాంశాలు, ఎపిసోడ్‌లలో జనన నియంత్రణ గురించి ఎమ్మీ నామినేట్ చేయబడిన ఎపిసోడ్ కూడా ఉంది .<ref name="AV Club"/> ''1994లో ఆరవ సీజన్ తర్వాత ఆమె ఆ షో నుండి నిష్క్రమించింది, విఫలమైన 1996 సిట్‌కామ్ లవ్ అండ్ మ్యారేజ్'', 1997 సిట్‌కామ్ ''ఓవర్ ది టాప్'' వంటి అనేక ఇతర ప్రాజెక్టులలో పనిచేసింది, ఎన్బిసి సిట్‌కామ్ ''వెరోనికాస్ క్లోసెట్'' యొక్క అనేక స్క్రిప్ట్‌లను రాసింది .<ref name="AV Club"/> === ''గిల్మోర్ గర్ల్స్'' === షెర్మన్-పల్లాడినో గిల్మోర్ గర్ల్స్ (2000–07) యొక్క సృష్టికర్త, కార్యనిర్వాహక నిర్మాతగా ప్రసిద్ధి చెందారు, ఇది ప్రారంభంలో డబ్ల్యుబి నెట్వర్క్లో ప్రసారమై దాని తరువాతి నెట్వర్క్ అయిన ది సిడబ్ల్యులో ముగిసింది. 2016లో [[నెట్‌ఫ్లిక్స్|నెట్ఫ్లిక్స్లో]] నాలుగు ఎపిసోడ్లు ప్రసారమయ్యాయి. స్క్రిప్ట్ ఆర్డర్ ను ల్యాండ్ చేయడానికి తన పిచ్ మీటింగ్ లో, గిల్మోర్ గర్ల్స్ ను తన ఇతర ఆలోచనలకు నెట్ వర్క్ ఎగ్జిక్యూటివ్ ల నుండి సరైన ప్రతిస్పందన లేకపోవడం వల్ల అక్కడికక్కడే ఆలోచించిన చివరి ప్రయత్నంగా ప్రదర్శించారని షెర్మాన్-పల్లాడినో చెప్పారు. ఆమె ఈ చివరి ఆశను "తల్లీకూతుళ్ల గురించిన ప్రదర్శనగా అందించింది, కానీ వారు మంచి స్నేహితుల్లా ఉన్నారు", నిర్వాహకులందరూ వెంటనే విక్రయించబడ్డారు. కనెక్టికట్ పర్యటన సమయంలో, ఆమె, భర్త డేనియల్ పల్లాడినో అక్కడ ప్రదర్శనను కేంద్రీకరించడానికి ప్రేరణ పొందారు, ఇది ఒక చిన్న-పట్టణ కమ్యూనిటీకి గొప్ప నేపథ్యాన్ని, కనెక్టికట్ లోని హార్ట్ ఫోర్డ్ యొక్క వాస్పై సామాజిక నేపథ్యం నుండి విభజనను అనుమతించింది. ఈ ప్రదర్శనను నిర్మించడంలో, షెర్మాన్-పల్లాడినో, ఆమె భర్త ప్రదర్శన యొక్క సృజనాత్మక శక్తులుగా అనేక టోపీలను ధరించారు, పెద్ద సంఖ్యలో ఎపిసోడ్లను రాశారు, ఏడు సంవత్సరాల పరుగులో ఆరు సంవత్సరాలు దర్శకులు, నిర్మాతలు, షోరన్నర్లుగా కూడా వ్యవహరించారు.<ref>{{Cite web|date=April 24, 2006|title=IMDB Gilmore Girls|url=https://www.imdb.com/title/tt0238784/|access-date=June 20, 2012|website=IMDB}}</ref><ref>{{Cite web|date=June 2012|title=TV.com Gilmore Girls|url=http://www.tv.com/shows/gilmore-girls//|access-date=July 3, 2012|website=TV.com|archive-date=2021-05-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20210501121344/http://www.tv.com/shows/gilmore-girls/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|last=Gross|first=Terry|date=May 5, 2005|title=The Mind Behind the 'Gilmore Girls'|url=https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=4631902|access-date=November 30, 2015|website=NPR}}</ref> == వ్యక్తిగత జీవితం == షెర్మాన్-పల్లాడినో డేనియల్ పల్లాడినో వివాహం చేసుకున్నారు, ఆమె తన అనేక ప్రదర్శనలలో సహ-కార్యనిర్వాహక నిర్మాత, రచయిత, దర్శకుడిగా పనిచేశారు.<ref>{{Cite web|title=Daniel Palladino {{!}} Producer, Writer, Additional Crew|url=https://www.imdb.com/name/nm0657763/|access-date=2024-07-14|website=IMDb|language=en-US}}</ref> == ప్రభావాలు == హాస్యనటులు ఎర్మా బాంబెక్, [[వూడీ అలెన్|వుడీ అలెన్]], మెల్ బ్రూక్స్, జోన్ రివర్స్, ఎలైన్ మే, నార్మన్ లియర్‌లను ఆమె ప్రభావితం చేసినట్లు పేర్కొంది . బార్బ్రా స్ట్రీసాండ్, స్టీఫెన్ సోన్‌హీమ్, టోనీ కుష్నర్, కరోల్ కింగ్, బాబ్ ఫోస్సేలను పాప్ సంస్కృతి ప్రేరణలుగా ఆమె పేర్కొంది. '' ఈస్టర్ పరేడ్'' (1948), ''సింగింగ్ ఇన్ ది రెయిన్'' (1952), ''ది బ్యాండ్ వాగన్'' (1953) వంటి క్లాసిక్ మ్యూజికల్‌ల పట్ల ఆమెకున్న ప్రేమను కూడా ఆమె వ్యక్తం చేసింది .<ref>{{Cite web|date=November 16, 2016|title=Amy Sherman-Palladino Explains Her Cultural Influences|url=https://www.vulture.com/2014/09/amy-sherman-palladino-on-her-cultural-influences.html|access-date=May 26, 2023|website=Vulture (magazine)}}</ref> == మూలాలు == {{Reflist|30em}} == బాహ్య లింకులు == * {{IMDb name|792371|Amy Sherman-Palladino}} * [https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=4631902 ఎన్పీఆర్ ఇంటర్వ్యూ] [[వర్గం:జీవిస్తున్న ప్రజలు]] [[వర్గం:1966 జననాలు]] 46etbgm49f5wmjsppi26wsp6weewj0d 0 433586 4908469 4650089 2026-07-19T16:41:52Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 4908469 wikitext text/x-wiki '''సీమా జి. నాయర్''' [[మలయాళ సినిమా|మలయాళ సినిమాలు]], మలయాళం, తమిళ [[టెలివిజన్|టీవీ సిరీస్]] కనిపించే భారతీయ నటి.<ref>{{Cite web|title=SEEMA G NAIR|url=https://www.malayalamcinema.com/meet-star/profile/seema-g-nair|website=www.malayalamcinema.com|access-date=2025-02-20|archive-date=2024-08-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20240808170024/https://www.malayalamcinema.com/meet-star/profile/seema-g-nair|url-status=dead}}</ref> == వ్యక్తిగత జీవితం == సీమా గజల్ పాటలు వినడం, వంట చేయడం, ప్రయాణించడం, 'నా సమయాన్ని' ఆస్వాదించడం ఆనందిస్తుంది. ఆమెకు ఇష్టమైన రంగు నలుపు, ఆమె వార్డ్‌రోబ్‌లో ప్రధానంగా [[నలుపు]], [[ఎరుపు]], [[తెలుపు]] రంగులు ఉంటాయి.  ఆమె ముఖ్యంగా కేరళ సాంప్రదాయ దుస్తులను ఇష్టపడుతుంది.<ref name=":0">{{Cite web|title=Actor Seema Nair on her life and power-packed dress sense|url=https://www.onmanorama.com/lifestyle/beauty-and-fashion/2020/12/02/seema-g-nair-on-life-power-packed-dress-sense.html|access-date=2024-06-15|website=Onmanorama}}</ref> == కెరీర్ == సీమా ఎటిఎంఎ(అసోసియేషన్ ఆఫ్ [[టెలివిజన్]] మీడియా ఆర్టిస్ట్స్) కి వైస్ ప్రెసిడెంట్.  ఆమె [[భారతదేశం]]<nowiki/>లోని ఒక స్వచ్ఛంద సంస్థ అయిన కేరళ విభాగానికి చెందిన మేక్-ఎ-విష్ ఫౌండేషన్‌లో సభ్యురాలు.  నాయర్, ఆమె తల్లి చేరతల సుమతి ఇద్దరూ కేరళ రాష్ట్ర అమెచ్యూర్ డ్రామా అవార్డును గెలుచుకున్నారు.<ref>{{Cite web|last=thomas|first=elizabeth|date=18 June 2014|title=North Indian invasion on the south silver-screen|url=https://www.deccanchronicle.com/140618/entertainment-tvmusic/article/north-indian-invasion-south-silver-screen|website=Deccan Chronicle}}</ref><ref>{{Cite web|title=Mangalam Varika 15-Apr-2013|url=http://www.mangalamvarika.com/index.php/en/home/index/83/14|url-status=usurped|archive-url=https://web.archive.org/web/20130419014019/http://www.mangalamvarika.com/index.php/en/home/index/83/14|archive-date=19 April 2013|access-date=4 March 2014|publisher=mangalam.com}}</ref><ref>{{Cite web|title=Mathrubhumi: ReadMore -'Sweeping come back for Seema'|url=http://mathrubhuminews.in/ee/ReadMore/5244|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140304033444/http://mathrubhuminews.in/ee/ReadMore/5244|archive-date=4 March 2014|access-date=4 March 2014}}</ref> == అవార్డులు == * 2021-మదర్ థెరిసా అవార్డు <ref>{{Cite web|date=Sep 23, 2021|title=Mother Teresa award for Seema G Nair {{!}} Thiruvananthapuram News - Times of India|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/thiruvananthapuram/mother-teresa-award-for-seema-g-nair/articleshow/86437193.cms|access-date=2022-01-21|website=The Times of India|language=en}}</ref> * 2019-ఉత్తమ నటిగా ఏషియానెట్ టెలివిజన్ అవార్డు-వనంబాడి <ref>{{Cite web|title=Asianet television awards 2019 Winners List {{!}} Telecast Details|url=https://www.vinodadarshan.com/2019/08/asianet-television-awards-2019-winners.html|access-date=2022-01-21|website=Vinodadarshan}}</ref> * 2018-మిన్నాలే అవార్డ్స్-ఉత్తమ నటి <ref>{{Cite web|date=2018-07-21|title=Twelfth Manappuram Minnale award distributed|url=https://uniquetimes.org/twelfth-manappuram-minnale-award-distributed/|access-date=2024-06-15|language=en-US}}</ref> * 2014-[[ఉత్తమ నటిగా కేరళ రాష్ట్ర టెలివిజన్ అవార్డు]]-మోక్షం   * 1992 కేరళ స్టేట్ అమెచ్యూర్ డ్రామా అవార్డ్స్ <ref>{{Cite web|title=Snehita - Arangu|url=https://www.youtube.com/watch?v=zSdOcl9r02o|access-date=4 March 2014|publisher=amritatv.com}}</ref> == పాక్షిక ఫిల్మోగ్రఫీ == {| class="wikitable sortable" !సంవత్సరం !శీర్షిక !పాత్రలు !గమనికలు |- | rowspan="3" |1984 |''పోప్ క్రూరాన్'' |హత్యకు గురైన మహిళ | |- |''నన్ను క్షమించండి నన్ను క్షమించండి'' |కళాశాల విద్యార్థి | |- |''ఇబ్బందికరమైన'' |కుముదం | |- |1986 |''నేరం పులరంబోల్'' |ఇప్పుడు | |- | rowspan="3" |2000 సంవత్సరం |''తొట్టం'' | - | |- |''పర్వత మనిషి'' | | |- |''మజా'' |డాక్టర్ | |- |2001 |''దేవుని బహుమతి'' | | |- |2002 |''బీర్'' | | |- |2003 |''క్రానిక్ బ్యాచిలర్'' |కుంజులక్ష్మి | |- | rowspan="2" |2004 |''కన్నినుం కన్నడిక్కం'' |పుష్కరన్ భార్య | |- |''కాఝ్చా'' | - |షార్ట్ ఫిల్మ్ |- | rowspan="2" |2005 |''రాపుంజెల్'' |గౌరి చెల్లి. | |- |''సిబిఐ అభిప్రాయాలు'' |తులసి | |- | rowspan="4" |2006 |''మహా సముద్రం'' |దేవి చెల్లెలు. | |- |''కరుత పక్షికల్'' |క్రూరమైనది | |- |''మరింత విశాలమైనది'' |శోభా | |- |''పాకల్'' |పంచాయతీ అధ్యక్షుడు | |- | rowspan="2" |2007 |''చాంగతిపూచ'' |జనవరి | |- |''థకరచెండ'' |వసంతి | |- | rowspan="3" |2008 |''ఓరు పెన్నుం రాండానుం'' |నీలాంతన్ భార్య | |- |''అండవన్'' |సరసు | |- |''స్వర్ణ'' |ఆత్మహత్య చేసుకున్న వ్యక్తి తల్లి | |- | rowspan="3" |2009 |''స్వాంతం లేఖకన్'' |కమలక్ష్మి | |- |''మలయాళీ'' |మాధవన్ చెల్లెలు. | |- |''పుత్య ముఖం'' |సుధీ గడ్డం | |- | rowspan="5" |2010 |''ది వజీరియా'' |సావిత్రి |షార్ట్ ఫిల్మ్ |- |''పోస్ట్‌మ్యాన్ గైడ్'' |చంద్రప్పన్ భార్య | |- |''పుల్‌మాన్'' |ఆమెన్ | |- |''బాడీగార్డ్'' |మీను టీచర్ | |- |''ప్రియమైన ఎన్నా ఆంకుట్టి'' |సిద్ధం | |- | rowspan="5" |2011 |''కాయం'' |ముత్తు తల్లి | |- |''ముంబై మార్చి 12'' |పోలీసు అధికారి | |- |''సర్కార్ కాలనీ'' |నివాసి కాలనీ | |- |''మహారాజా టాకీస్'' |ఐడా | |- |''కోరట్టి పట్టణం రైల్వే గేట్'' |సెబట్టి తల్లి | |- | rowspan="8" |2012 |''వాధ్యర్'' |పాఠశాల ఉపాధ్యాయుడు | |- |''మనం కన్నూర్ అవుతాము'' | - | |- |''అసురవిత్తు'' |పడవ కండక్టర్ | |- |''తినండి'' |రెమాన్ | |- |''నం. 66 మధుర బస్సు'' |సుమిత్ర | |- |''రెడ్ అలర్ట్'' | - | |- |''శుక్రవారం'' | - | |- |''పంకజ్'' |అంజలి రవికుమార్ |షార్ట్ ఫిల్మ్ |- | rowspan="8" |2013 |''నల్ల సీతాకోకచిలుక'' |మేరీ | |- |''పుల్లిపులికలుమ్ ఆట్టింకుట్టియుమ్'' |విమల | |- |''అయాల్'' |కోచెల్లు | |- |''ప్రతి సంవత్సరం, ప్రతి నెల, ప్రతి సంవత్సరం'' |క్లియర్ | |- |''ఏడుస్తున్న అబ్బాయి'' |అమ్ము | |- |''అమ్మకానికి'' |అమ్మమ్మ | |- |''జ్ఞాపకాలు'' |వల్సం | |- |''మిళి'' |సావిత్రి | |- | rowspan="12" |2014 |''ఫ్లాట్ నం. 4 బి'' |మల్లికా | |- |''1983'' |రమేషన్ తల్లి | |- |''హ్యాపీ జర్నీ'' |లిసా | |- |''సౌర స్వప్నం'' | - | |- |''థామ్సన్ విల్లా'' |మాలతీ మీనన్ | |- |''మోక్షం'' |రాజప్పన్ భార్య |షార్ట్ ఫిల్మ్ |- |''తరరంగల్'' |సుజాత | |- |''69 ఓరు తల తిరింజ కథ'' | - |షార్ట్ ఫిల్మ్ |- |''బ్రదర్ బ్రదర్'' |జమీలా | |- |''ఇనియుమ్ ఎత్ర దూరం'' |డాక్టర్ | |- |''అపోథెకరీ'' |క్లియర్ | |- |''డాల్ఫిన్లు'' | | |- | rowspan="14" |2015 |''పెరారియథావర్'' |చామి భార్య | |- |''ఐదు'' |జానకి | |- |''మరియం ముక్కు'' |మేరీకుట్టి | |- |''మాయాపురి 3D'' |ప్రజా | |- |''సారథి'' |లతిక | |- |''ప్రియమైన జామ్నా'' |టోనీ తల్లి | |- |''విశ్వాసం... అత్తల్లా ఎల్లం'' |గొర్రెపిల్ల | |- |''ఇటీవలే వివాహం అయింది'' |విమల | |- |''ప్రపంచంలోకి ప్రవేశించడం'' |సుమతి | |- |''స్నేహమాపినికల్ ఉందాయిరున్నెంకిల్'' | - |షార్ట్ ఫిల్మ్ |- |''కుంజిపెన్ను'' | - |ఆల్బమ్‌లు |- |''ఊరగాయలు'' |అభి తల్లి | |- |''ఎటిఎం'' |రెమాన్ | |- |''ఆనా మయిల్ ఒట్టకం'' |ప్రకాశన్ తల్లి | |- | rowspan="13" |2016 |''మెజుకుతి'' |— |వాయిస్ ఓన్లీ షార్ట్ ఫిల్మ్ |- |''థాయే భగవతి'' | - |ఆల్బమ్‌లు |- |''జన్మంధరంగల్'' | - |షార్ట్ ఫిల్మ్ |- |''అవును, యాత్రయిల్.'' |వినోద్ తల్లి. |షార్ట్ ఫిల్మ్ |- |''అంగనే తన్నే నేతవే అంజేత్తనం పిన్నలే'' | | |- |''హలో నమస్తే'' |మోహనన్ భార్య | |- |''వల్లీం తేట్టి పుల్లీం తేట్టి'' |వినయన్ తల్లి | |- |''ఓరు మురై వంతు పార్థయ'' |అశ్వతి తల్లి | |- |''168 గంటలు'' |ట్రీసా తల్లి | |- |''స్వర్ణ కడువ'' |బినోయ్ తల్లి | |- |''కట్టప్పనయైలే హృతిక్ రోషన్'' |కని తల్లి | |- |''పాలెట్టా వీడు'' |పాల్ భార్య | |- |''మేము అన్నీ అమ్మేస్తున్నాము.'' | - |తమిళ సినిమా |- | rowspan="9" |2017 |''మార్గం'' |వరుస | |- |''బైరవా'' |వైశాలి తల్లి |తమిళ సినిమాలు |- |''పేదరికం'' |గౌతమ్ | |- |''అలారం'' |సుఖుమ్విట్ | |- |''సఖావు'' |జానకి తల్లి. | |- |''ఆకాశమిట్టాయి'' |అపర్ణ తల్లి | |- |''6 వైరల్'' | - | |- |''సదృశ్యవాక్యం 24:29'' |వరుస | |- |''కూడలి'' |మరియం | |- | rowspan="10" |2018 |''థిర పోల్'' | - | |- |''ప్రియమైన అమ్మ'' | - |షార్ట్ ఫిల్మ్ |- |''వికడకుమారన్'' |బిను తల్లి | |- |''పంచవర్ణనాథ'' |దీపా ఉదయన్ | |- |''వీధి దీపాలు'' |సుబిన్ తల్లి | |- |''ఓరు కుట్టనాదన్ బ్లాగ్'' |జీపీ భార్య | |- |''ఐక్కారకోనథే బీష్గ్వారన్మార్'' |శాఖలు | |- |''చిన్నవాడు'' |దాసన్ తల్లి | |- |''తట్టంపురత్ అచ్యుతన్'' |రాజన్ భార్య. | |- |''లడూ'' |SK తల్లి | |- | rowspan="10" |2019 |''మాతృజం'' |రేవతి |షార్ట్ ఫిల్మ్ |- |''తిరుమనం'' |వాడివంబల్బ్ |తమిళ సినిమాలు |- |''వాల్ ఫాక్స్'' |కార్తీ | |- |''1948 కాలం పరంజాతు'' | | |- |''యెమెన్ నుండి ప్రేమకధ వరకు'' |విక్కీ అమ్మ | |- |''నాన్ పెట్ట ఈట్స్'' |మనోహర్ | |- |''అత్యుత్తమమైనది'' |మళ్ళీ కలుద్దాం | |- |''థంకాభాస్మకురియిట్టు థంపురట్టి'' |మను తల్లి | |- |''మార్చి యాదృచ్ఛిక వ్యాజం'' |కాయల్ దేవి | |- |''పుతుస్సేరి కవిలమ్మ'' |నాను నాయర్ భార్య | |- | rowspan="2" |2020 |''సుఫియుం సుజాతయుం'' |— |కలరంజిని పాత్రకు డబ్బింగ్ <nowiki>:</nowiki> కమల |- |''వాత్సల్యం'' |కానీ |మ్యూజిక్ వీడియో |- | rowspan="5" |2021 |''స్నేహ సీమ'' |కానీ |మ్యూజిక్ వీడియో సింగర్ కూడా |- |''పియన్మార్ భాషలో ఎన్పత్తుకలిలే'' |ఫాతిమా | |- |''సలాడ్లు'' |వేశ్యలు |షార్ట్ ఫిల్మ్ |- |''నిమిషాలు'' |మేరీ |షార్ట్ ఫిల్మ్ |- |''కేషు ఈ వీడింటే నాధన్'' |కేశు చెల్లి | |- | rowspan="3" |2022 |''మూర్'' | - | |- |''పెద్ద నగరం'' | - | |- |''బరువు'' | | |- | rowspan="6" |2023 |''వనిత'' |శ్రీదేవి | |- |''ఉప్పుమావు'' | | |- |''సెకన్లలోపు'' |లీలమ్మ | |- |''బంపర్లు'' |ఇస్మాయిల్ భార్య |తమిళ సినిమాలు |- |''పద్మిని'' |శాంటా | |- |''కరోనా ధావన్'' |సుమిత్ర | |- | rowspan="1" |2024 |''ఎల్ఎల్‌బి: బ్యాచిలర్ లైఫ్ లైన్'' |సరోజిని | |} === టెలివిజన్ ధారావాహికాలు (పాక్షికంగా) === {| class="wikitable sortable" !సంవత్సరం !శీర్షిక !భాష !ఛానల్ !పాత్రలు !గమనికలు |- |2004 |మిన్ను నక్క | rowspan="3" |మలయాళం | rowspan="2" |సూర్య టీవీ | | |- |2011 |అవివాహితుడు |జెస్సీ | |- |2017 |వనంబడి (టీవీ సిరీస్) |ఆసియన్ |భద్ర / కళ్యాణి | |- |2017-2020 |మౌన రాగం | rowspan="2" |తమిళం |స్టార్ విజయ్ |స్వర్ణ పళనిస్వామి | |- |2020 |వెళ్ళండి. |కలర్స్ తమిళం |వీరలక్ష్మి |సోనా నాయర్ స్థానంలో |- |2021-2024 |అందమైనది | rowspan="2" |మలయాళం |సూర్య టీవీ |మల్లికా | |- |2021 |ప్రియమైన భార్య |ఫ్లవర్స్ టీవీ | | |- |2022-2023 |మౌన రాగం 2 | rowspan="2" |తమిళం | rowspan="2" |స్టార్ విజయ్ |స్వర్ణ పళనిస్వామి | |- | rowspan="2" |2024-ఇప్పటి వరకు |పాణివిళుం మలార్వణ |రాజ రాజేశ్వరి | |- |స్నేహకూట్ |మలయాళం |ఆసియన్ |శోభా | |} === టీవీ కార్యక్రమాలు === * ఒన్నమ్ ఒన్నమ్ మూను-పాల్గొనేవారు == మూలాలు == {{Reflist}} == బాహ్య లింకులు == * {{IMDb name|1032596}} * {{Cite web|title=Seema.G.Nair|url=http://www.malayalachalachithram.com/profiles.php?i=6852|access-date=2014-03-04|publisher=malayalachalachithram.com}} * [http://en.msidb.org/displayProfile.php?category=actors&artist=Seema+G+Nair ఎంఎస్ఐలో సీమా జి నాయర్] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304041401/http://en.msidb.org/displayProfile.php?category=actors&artist=Seema+G+Nair |date=2016-03-04 }} * [https://web.archive.org/web/20140304033848/http://www.metromatinee.com/artist/Seema%20G%20Nair-900 https://web.archive.org/web/20140304033848/http:// www. metromatinee. com/artist/Seema% 20G% 20Nair-900] [[వర్గం:తమిళ సినిమా నటీమణులు]] [[వర్గం:21వ శతాబ్దపు భారతీయ నటీమణులు]] [[వర్గం:జీవిస్తున్న ప్రజలు]] [[వర్గం:కేరళ సినిమా నటీమణులు]] [[వర్గం:భారతీయ సినిమా నటీమణులు]] [[వర్గం:మలయాళం సినిమా నటీమణులు]] 7o0i2s2114g50o7eadblzixky5g6z6h 0 433620 4908467 4703720 2026-07-19T16:40:28Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 4908467 wikitext text/x-wiki '''జీనత్ ఎ. పి.''' (జననం 1964 డిసెంబరు 29) ఒక భారతీయ నటి, డబ్బింగ్ కళాకారిణి.<ref name="Mangalam2">{{cite web|last1=Raghunath|first1=Rashmi|date=17 September 2012|script-title=ml:സന്തോഷങ്ങൾക്കു നടുവിൽ ഞാൻ|trans-title=I am in the midst of happiness|url=http://www.mangalamvarika.com/index.php/en/home/index/50/26|url-status=usurped|archive-url=https://web.archive.org/web/20120919204528/http://mangalamvarika.com/index.php/en/home/index/50/26|archive-date=19 September 2012|access-date=29 October 2013|work=[[Mangalam Weekly]]|language=ml}}</ref> 1990లలో [[మలయాళ సినిమా|మలయాళ చిత్ర పరిశ్రమ]] ప్రముఖ సహాయ నటిగా ఉన్నారు. == నేపథ్యం == 1981లో, జీనత్ మలయాళ నాటక దర్శకుడు, నిర్మాత కె. టి. ముహమ్మద్‌ను 18 సంవత్సరాల వయసులో వివాహం చేసుకుంది. అప్పుడు అతని వయసు 54 సంవత్సరాలు. వయసు అంతరం కారణంగా ఈ వివాహం విఫలమైంది. వారి ఏకైక కుమారుడు జితిన్, సలీనా సలీంను వివాహం చేసుకున్నాడు. జీనత్ 1993లో ముహమ్మద్‌కు విడాకులు ఇచ్చింది.<ref name="Kaumudi2">{{Cite web|date=11 January 2019|title=Kerala Kaumudi Online|script-title=ml:അന്നെനിക്ക് 18, കെ.ടിക്ക് 54ഉം, 36 വയസ് മുതിർന്നയാളെ വിവാഹം കഴിക്കേണ്ടി വന്നതിനെ കുറിച്ച് നടി സീനത്ത്|trans-title=Then 18, KT 54, actress Seenath on having to marry a 36-year-older man (machine translation)|url=https://www.keralakaumudi.com/news/cinema/news/actress-zeenath-on-kt-muhammed-37271|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190302160851/https://www.keralakaumudi.com/news/cinema/news/actress-zeenath-on-kt-muhammed-37271|archive-date=2 March 2019|work=[[Kerala Kaumudi]]|language=ml|accessdate=2 March 2019}}</ref> తరువాత జీనత్ అనిల్ కుమార్‌ను వివాహం చేసుకున్నాడు, అతనితో ఆమెకు నితిన్ అనిల్ అనే కుమారుడు ఉన్నాడు. ఆమె ప్రస్తుతం కొచ్చిలో నివసిస్తుంది జీనత్ 18 సంవత్సరాల వయసులో మలయాళ నాటక దర్శకుడు, నిర్మాత కె.టి. ముహమ్మద్‌ను వివాహం చేసుకుంది.  వారికి జితిన్ అనే కుమారుడు ఉన్నాడు, అతను సలీనా సలీంను వివాహం చేసుకున్నాడు. ఆ తర్వాత ఆమె అనిల్ కుమార్‌ను వివాహం చేసుకుంది, నితిన్ అనిల్ అనే కుమారుడు జన్మించాడు. ఆమె ప్రస్తుతం కొచ్చిలో నివసిస్తోంది.<ref name="Mangalam">{{cite web|last1=Raghunath|first1=Rashmi|date=17 September 2012|script-title=ml:സന്തോഷങ്ങൾക്കു നടുവിൽ ഞാൻ|trans-title=I am in the midst of happiness|url=http://www.mangalamvarika.com/index.php/en/home/index/50/26|url-status=usurped|archive-url=https://web.archive.org/web/20120919204528/http://mangalamvarika.com/index.php/en/home/index/50/26|archive-date=19 September 2012|access-date=29 October 2013|work=[[Mangalam Weekly]]|language=ml}}</ref> == అవార్డులు == * 2007-ఉత్తమ డబ్బింగ్ కళాకారిణిగా కేరళ రాష్ట్ర చలనచిత్ర అవార్డు-[[శ్వేతా మీనన్|శ్వేత మీనన్]] కోసం ''పరదేశి'' * 2016-ఉత్తమ పాత్ర నటిగా సిపిసి సినీ అవార్డ్స్-అలిఫ్ ; '''కేరళ రాష్ట్ర టెలివిజన్ అవార్డు''' * 1991-[[ఉత్తమ నటిగా కేరళ రాష్ట్ర టెలివిజన్ అవార్డు|ఉత్తమ నటి]]-పూపూవనపజం (వైక్కం ముహమ్మద్ బషీర్ దర్శకత్వం వహించిన టెలివిజన్ చిత్రం) * 2005-ఉత్తమ సహాయ నటి-సుల్తాన్ వీడు (సీరియల్) ; [[కేరళ ఫిల్మ్ క్రిటిక్స్ అసోసియేషన్ అవార్డ్స్]] * 2020-దర్శకత్వం కోసం ప్రత్యేక జ్యూరీ అవార్డు-రండం నాల్''రాండం నాల్'' == ఫిల్మోగ్రఫీ == === నటిగా === {{div col|colwidth=22em}} * 1978 మేయర్ వర్ణంగల్ * 1978 చువన్నా వితుకల్ * 1979 అన్యరుడే భూమి * 1979 ఇవాల్ ఒరు నాడోడి * 1986 హలో మై డియర్ రాంగ్ నంబర్ * 1987లో క్రైస్తవ మహిళగా ఒరిదాతు * 1988 ఒరే తూవల్ పక్షికల్ * 1991 లక్ష్మిగా ధనం * 1991 రీనాగా ఉల్లాడక్కం * 1991లో కిలుక్కం స్కూల్ టీచర్ గా * 1991 కార్త్యానిగా గాడ్ ఫాదర్ * 1992 అయలతే అదేహం * 1992 నీలకురుక్కన్ * 1992 కవచం * 1992 కాళచక్కిపురం (హరికుమార్ భార్యగా) * 1992 శోభగా గృహప్రవేశం * 1992 సరస్వతి అమ్మగా మక్కల్మాహాత్మ్యం * 1992లో పార్వతిగా తిరుతల్వాడి * 1992 కనకప్రభ తల్లిగా ఉల్సావమేళం * 1992లో గీతగా ఆయుష్కలం * 1992లో కళ్యాణిగా మహానగరం * 1992 శ్యామలగా కుమారసమేతం * 1993 తీరం తెడున్న తిరకల్ * 1993 అమీనా ఉమ్మాగా గజల్ * 1993 దాము భార్యగా సరోవరం * 1993 లైలా తల్లిగా కాబూలివాలా * 1993 - రాజలక్ష్మి సోదరిగా సమూహమ్ * 1993 విజయలక్ష్మిగా పోరుతం * 1993 లో కౌశలం రోజీగా * 1993 కమలాక్షి అమ్మగా బంధుక్కల్ శత్రుక్కల్ * 1993 కులపతి థంకుగా * 1993 సుభద్రగా మిథునం * 1993 సఫియాగా మాగ్రిబ్ * 1994 న్జన్ కోడీశ్వరన్ * 1994 పుథ్రాన్ * 1994 పొంథన్ మాడ పాత్రలో * 1994 - అంజలి తల్లిగా వరఫలం * 1994 రాజమ్మగా విష్ణు * 1994 - నిర్మల సోదరిగా సాగరం సాక్షి * 1995 ఆద్యతే కన్మణి * 1995 మానమ్ థెలింజప్పోల్ గా * 1995 బాలి గా * 1995 సరసుగా అచ్చన్ రాజావు అప్పన్ జేతావు * 1995 లో లక్ష్మిగా తోవలపూక్కల్ * 1995 బీవీగా శశినాస్ * 1995 సీతమ్మ తల్లిగా రథోల్సవం * 1995 సుభద్రగా పార్వతి పరిణయం * 1995 దేవకిగా టామ్ & జెర్రీ * 1995 - సుభాషిణిగా త్రీ మెన్ ఆర్మీ * 1995 గోమతిగా సింహవలన్ మీనన్ * 1995 సిందూర రేఖ - రాజలక్ష్మి పాత్రలో * 1995 సావిత్రిగా కిడిలోల్ కిడిలం * 1995 రాజేంద్రన్ తల్లిగా సిపాయి లహల * 1995 మహాలక్ష్మిగా కక్కాకుం పూచక్కుం కళ్యాణం * 1996 ఏప్రిల్ 19 * 1996 దేవరాగం - ఆరతిగా * 1996 సుభద్రగా సత్యభామైక్కోరు ప్రణయలేఖనం * 1996 లలితగా ఆకేశథెక్కోరు కిలివత్తిల్ * 1996 సదాశివన్ భార్యగా స్వప్న లోకతే బాలభాస్కరన్ * 1996 దేవరాజన్ భార్యగా హిట్లర్ * 1996 శ్రీ. సావిత్రి లాగా శుభ్రంగా * 1997లో విశాలాక్షిగా జూనియర్ మాండ్రేక్ * 1997 గోమతి టీచర్ గా ది గుడ్ బాయ్స్ * 1997లో భవానీగా సూపర్‌మ్యాన్ * 1997 లీలామణిగా మన్నాడియార్ పెన్నిను చెంకోట్ట చెక్కన్ * 1997 అమ్మలుగా కథనాయకన్ * 1997 కిల్లికురుషియిలే కుటుంబం మేళా - అనంతన్ భార్యగా * 1997 పద్మినిగా ఇక్కరేయనేంటే మానసం * 1997 సెలీనాగా ఇష్టదానం * 1998 ఆనప్పర అచ్చమ్మ * 1998 వత్సలకుమారిగా విస్మయం * 1998 మంత్రి కొచ్చామ్మ * 1998 శారదగా మీనతిల్ తాలికెట్టు * 1998 గ్రామ పంచాయతీ శాంతగా * 1998 USA నుండి గ్లోరియా ఫెర్నాండెజ్ ఆలిస్ పాత్రలో * 1998లో రారిచన్ తల్లిగా ద్రవిడన్ * 1999 జమీలాగా గర్షోమ్ * 1999 ఎజుపున్న తారకన్ * 1999 గాంధేయవాది * 1999 ఆది తంపురాన్ భార్యగా పట్టాభిషేకం * 1999లో లలితగా ఫ్రెండ్స్ * 1999లో మదర్ సుపీరియర్ గా క్రైమ్ ఫైల్ * 2000 ఇంగానే ఒరు నీలపక్షి - విజయన్ తల్లిగా * 2000 సుమతిగా మిస్టర్ బట్లర్స్ * 2000లో జమీలాగా జోకర్ * 2001 రాజపట్టం * 2001 కోరప్పన్ ది గ్రేట్ * 2001 సూత్రధారన్ * 2001 సారమ్మగా ఉత్తమన్ * 2000లో లైలాగా అరయన్నేగలుడే వీడు * 2002 లో ఉన్నియమ్మ బంధువుగా నందనం * 2002 నీలాకాశం నిరాయే - ఉన్ని సోదరిగా * 2002 ప్రణ్యమణితూవల్ - బాలు తల్లిగా * 2003 భామ తల్లిగా క్రానిక్ బ్యాచిలర్ * 2003 మాలినిగా పట్టాలం * 2003 వత్సల కోషిగా మిళి రాండిలుమ్ * 2004 మంపఝక్కలం * 2004 భారతి పాత్రలో ఉదయమ్ * 2004 మైలాట్టం - మైథిలి తల్లిగా * 2005 అన్వర్ తల్లిగా దైవనమతిల్ * 2005 ది క్యాంపస్ నజీబ్ తల్లిగా * 2005 శాంతగా చంద్రోల్సవం * 2005 భువనచంద్రన్ తల్లిగా పండిప్పడ * 2006లో శాంతగా పాకల్ * 2006 సావిత్రిగా కిసాన్ * 2007లో డాక్టర్ సిసిలీగా నాగరం * 2007 సతిగా అంచిల్ ఓరల్ అర్జునన్ * 2007 సూర్యన్ సోదరిగా సూర్యన్ * 2007లో సులేఖగా పరదేశి * 2007 అలీ భాయ్ ఆ అమ్మినీయమ్మ * 2007 ఖైదీగా నస్రానీ * 2008 కృష్ణన్ భార్యగా రామన్ * 2008 పౌలాచన్ భార్యగా గుల్మోహర్ * 2008 కబడ్డీ కబడ్డీ సరస్వతిగా * 2008 మలబార్ వివాహంలో ఇలయమ్మగా * 2008 విలాపంగల్క్కప్పురం - ఉస్మాన్ సోదరిగా * 2009 సమయం * 2009 దేవనాయగిగా కాంచీపురతే కళ్యాణం * 2009 సుధీంద్రన్ తల్లిగా డీసెంట్ పార్టీస్ * 2010 కాలిఫేట్ * ఆర్కైవ్ ఫుటేజ్‌గా 2010 సీనియర్ మాండ్రేక్ * 2010 మణి చెచ్చిగా బాడీగార్డ్ * 2010 కృష్ణుడి తల్లిగా రింగ్‌టోన్ * 2010 పరీకుట్టి తల్లిగా వలియంగడి * 2011 కృష్ణ రాజపురం * 2011 లక్కీ జోకర్స్ - పార్వతి తంపురట్టి పాత్రలో * 2011 ది ట్రైన్ లో సుహానా తల్లిగా * నటిగా 2011 వెల్లరిప్రవింటే చాంగతి * 2011 కొరట్టి పట్టణం రైల్వే గేట్‌లో అన్నీ తల్లిగా * 2011 ఆగస్టు 15 కళాశాల ప్రిన్సిపాల్‌గా * 2011 సెవెన్స్ ... అరుణ్ తల్లి * 2011 ఇండియన్ రూపీ, జయప్రకాష్ తల్లి యశోదగా * 2012 వీండుం కన్నూర్ * 2012 లో పొరుగువాడిగా నాటీ ప్రొఫెసర్ * 2012 జోసెట్టాంటే హీరో అన్నీగా * 2012 కార్త్యాయినిగా భూపదతిల్ ఇల్లత ఒరిదం * 2013 ఐజాక్ న్యూటన్ S/O ఫిలిపోస్ గ్రేసీగా * 2014లో ఇమ్మాన్యుయేల్ తల్లిగా పారయన్ బాకి వెచతు * 2014 బ్యాడ్ బాయ్స్ * 2014లో ఝాన్సీ రాణిగా గుండా * 2015 ఎంటె సినిమా - ది మూవీ ఫెస్టివల్ * 2015 అమీనా తల్లిగా హరామ్ * 2015 షెర్లీగా ఆశమ్సకలోడే అన్నా * 2015 ఎలన్జిక్కావు పి.ఓ. లక్ష్మి తల్లిగా * 2015 అలీఫ్ ఆట్టా/ఫాతిమా తల్లిగా * 2015లో పలరివట్టం పద్మావతిగా కాంఠారి * 2016లో ప్రిన్స్ తల్లిగా షాజహానుమ్ పరీకుట్టియుమ్ * 2017 ఒరు విశేషపెట్ట బిర్యానీ కిస్సా - ఫాతిమాగా * 2019లో డాక్టర్ అకిల తల్లిగా వైరస్ * 2019 అరయక్కడవి * రహీమ్ భార్యగా 2020 హలాల్ లవ్ స్టోరీ * 2022లో రుఖియాగా ది ఎపిటాఫ్ (లఘు చిత్రం) * 2022 మరియమ్మగా కొచాల్ * 2022 సతీశన్ తల్లిగా రోర్‌షాచ్ * 2024 ''పెప్పా పిగ్'' * అమ్మయి (లఘు చిత్రం) * మైసూర్ 150k * రందామ్ నాల్ - {దర్శకుడు/కథ/స్క్రిప్ట్ కూడా} {{Div col end}} === డబ్బింగ్ ఆర్టిస్ట్ గా === * [[శ్వేతా మీనన్|శ్వేత మీనన్]] కోసం పరదేశి-వాయిస్ * [[శ్వేతా మీనన్|శ్వేత మీనన్]] కోసం పెన్పట్టణం-వాయిస్ * పలేరి మాణిక్యంః ఒరు పాతిరకోలపథకథినె కథ-స్వరం [[శ్వేతా మీనన్|శ్వేత మీనన్]] కోసం * రాణి పద్మిని-సజిత మదతిల్ కోసం వాయిస్[[సజితా మదతిల్]] * టిబిఎ-పార్వతి టి.[[మాల పార్వతి|పార్వతి టి.]] * షీలా వర్కీగా ఒంటరిగా == టీవీ సీరియల్స్ == * పూపూవనపజం ([[దూరదర్శన్ (టివి ఛానల్)|దూరదర్శన్]]) * బంధనం ([[దూరదర్శన్ (టివి ఛానల్)|దూరదర్శన్]]) * పున్నక్క వికాసనా కార్పొరేషన్ ([[దూరదర్శన్ (టివి ఛానల్)|దూరదర్శన్]]) * లేడీస్ హాస్టల్ ([[దూరదర్శన్ (టివి ఛానల్)|దూరదర్శన్]]) * కమండలం ([[దూరదర్శన్ (టివి ఛానల్)|దూరదర్శన్]]) * బంధంగల్ ([[దూరదర్శన్ (టివి ఛానల్)|దూరదర్శన్]]) * చెల్లింపు అతిథి ([[దూరదర్శన్ (టివి ఛానల్)|దూరదర్శన్]]) * సుల్తాన్వీడు (కైరళి టీవీ) * రాగర్ ద్రమ్ ([[దూరదర్శన్ (టివి ఛానల్)|దూరదర్శన్]]) * ఆత్మ ([[కైరళి టీవీ]]) -నిర్మాత కూడా * షాంగ్హుపుష్పం (ఆసియాన్) * కదమతత్తు కథానార్ (ఆసియాన్) * సూర్యపుత్ర (ఆసియాన్) * సింధూరకురువి (సూర్య టీవీ) * నిజ్లుకల్ (ఆసియాన్) * కనాల్ కిరీడం (ఆసియాన్) * స్వాంతమ్ మలూటి (సూర్య టీవీ) * పవిత్ర భాండమ్ (సూర్య టీవీ) * పరిణయం (మజావిల్ మనోరమ) * భాగ్యదేవ (మళవిల్ మనోరమా) * బంధువారు సత్రువరు (మలవిల్ మనోరమా) * జాగ్రితా (అమృత టీవీ) * సిబిఐ డైరీ (మజావిల్ మనోరమా) * తెనమ్ వయంబమ్ (సూర్య టీవీ) * డానీస్ (గుడ్నెస్ టీవీ) -టెలిఫిల్మ్ మేరీగా * శాంతవనం (ఆసియాన్) == నాటకాలు == * స్నేహబంధం * ఖఫర్ * సృష్టి * స్వాంతమ్ లేఖన్ * వృధా == టీవీ కార్యక్రమాలు == * పులర్కలం * సరిగమ * స్మార్ట్ షో * అనీస్ కిచెన్ * అన్నోరిక్కల్ * రుచిభేదం * యో యో కృష్ణనుం యశోధమారుం * రెడ్ కార్పెట్ == మూలాలు == {{Reflist}} == బాహ్య లింకులు == * {{IMDb name|1466902}} * [http://en.msidb.org/displayProfile.php?category=actors&artist=Zeenath&limit=50 ఎంఎస్ఐలో జీనత్] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304064028/http://en.msidb.org/displayProfile.php?category=actors&artist=Zeenath&limit=50 |date=2016-03-04 }} [[వర్గం:21వ శతాబ్దపు భారతీయ నటీమణులు]] [[వర్గం:భారతీయ సినిమా నటీమణులు]] [[వర్గం:కేరళ సినిమా నటీమణులు]] [[వర్గం:మలయాళం సినిమా నటీమణులు]] [[వర్గం:కేరళ రాష్ట్ర చలనచిత్ర అవార్డు విజేతలు]] [[వర్గం:1964 జననాలు]] [[వర్గం:జీవిస్తున్న ప్రజలు]] gko8my0cmuv8y17foniq0ctm86jp0p0 0 434813 4908646 4679706 2026-07-20T05:49:38Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 /* ఫిల్మోగ్రఫీ */ 4908646 wikitext text/x-wiki '''తారా కళ్యాణ్''' ఒక భారతీయ శాస్త్రీయ నృత్యకారిణి<ref>{{cite web|author=colorvibes.in|date=4 September 2013|title=Chatting with Dr Thara Kalyan; The dancer, actress and teacher|url=http://www.pravasiexpress.com/index.php?article=660|work=Pravasi Express|accessdate=2 June 2016|archive-date=20 అక్టోబరు 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141020022213/http://www.pravasiexpress.com/index.php?article=660|url-status=dead}}</ref>, ప్రధాన స్రవంతి మలయాళ టెలివిజన్, సినిమాల్లో నటి. [[భరతనాట్యం]], [[మోహినియాట్టం]], [[కూచిపూడి నృత్యం|కూచిపూడి]]<nowiki/>లో ప్రొఫెషనల్ డ్యాన్సర్ కూడా.ఈమె [[దూరదర్శన్ (టివి ఛానల్)|దూరదర్శన్]] కు చెందిన 'ఎ టాప్' మోహినియాట్టం కళాకారిణి.<ref>{{cite web|date=9 May 2011|title=Mothers deserve all honour: artiste - KERALA|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-kerala/mothers-deserve-all-honour-artiste/article2002833.ece|work=The Hindu|accessdate=2 June 2016}}</ref> == ఫిల్మోగ్రఫీ == ; నటిగా * జమాలిన్టే పంచిరి * కబీరింటే దివసంగల్ * తదుపరి టోకెన్ సంఖ్య * కల్యాణిని (2022) గా * లూసిఫర్ (2019) స్థానిక సంరక్షకురాలిగా * నిర్మలా పాత్రను పోషించిన తత్తుప్పురత్ అచ్యుతన్ (2018) * నిత్యహైర్తా కాముకాన్ (2018) * తానహా (2018) సుభద్రకుట్టిగా * సుఖమానో దవీడే (2018) -దవీద్ తల్లిగా * శ్రీగా పోక్కిరి సైమన్ (2017) * ''[[ఎజ్రా]]''(2017) ప్రియా తల్లిగా * కుట్టికలుండు సూక్షిక్కుకా (2016) * కట్టప్పనయిలే రిత్విక్ రోషన్ (2016) నీతూ బంధువుగా * లార్డ్ లివింగ్స్టోన్ 7000 కండి (2015) -అనంతు సోదరి * ఇవాన్ మరియదరామన్ (2015) -రాజలక్ష్మి * అవారుడే వీడు * హరామ్ (2015) -ఇషా తల్లిగా * అలీఫ్ (2015) -హాజియార్ భార్య * ఏంజిల్స్ (2014) డా.సండ్ర మేరీ * పరాంకిమల (2014) -నారాయణి * ప్రాణాయాకథ (2014) -రీత తల్లిగా * రోజ్ గిటారినాళ్ (2013) జో అలెక్స్ తల్లిగా * కరేబియన్లు (2013) కలెక్టర్గా మీరా దేవి * తిరువంబాడి తంబన్ (2012) కనకంబల్ గా * డాక్టర్ గా తస్కర లాహాలా (2010) * అమ్మనిలవు (2010) * ఏప్రిల్ ఫూల్ (2010) మాలతిగా * రింగ్టోన్ (2010) అమ్మిణిగా * పుథియా ముఖమ్ (2009) అంజనా అత్తగా * మేఘతీర్థ (2009) కంపేర్ గా * తిరక్కథ (2008) -డాక్టర్ వసంతిలా * రప్పకల్ (2005) ఊర్మిళగా * పెరుమాళక్కళం (2004) * ముత్తులక్ష్మిగా ఉత్తరా (2003) * జనువరియిల్ పూక్కున్నా రోసా (టెలివిజన్ చిత్రం) -నిర్మాత మాత్రమే * యుద్ధం (2002) (టెలిఫిల్మ్) * హింసను ఆపండి (2002) * నిళ్కుతు (2002) మాధవిగా * జీవన్ మసాయ్ (2001) విపినన్ భార్యగా * ముఖ చిత్రమ్ (1991) * నయనంగల్ (1989) * మరిక్కున్నిల్లా నజాన్ (1988) అమ్మిణిగా * సుఖమో దేవి (1986) * అమ్మే భగవతి (1986) చోట్టానిక్కర దేవిగా ; కొరియోగ్రాఫర్ గా * మయిల్పీలిక్కవు (1998) * ఋషివంశం (1999) == టీవీ సీరియల్స్ == {| class="wikitable sortable" !సంవత్సరం. !సీరియల్ !పాత్ర !ఛానల్ !గమనికలు |- |2023-2024 |కాథోడు కథోరం |ప్రభావతి |ఏషియానెట్ | |- |2021 |అమ్మ మకాల్ | rowspan="2" |అఖిలాండేశ్వరి |జీ కేరళ |ప్రచారంలో కామియో |- |2020 |కెయ్యెథం దూరత్ |జీ కేరళ |ప్రచారంలో కామియో |- |2020-2022 |చెంబరతి |త్రిచంబరత్ అఖిలందేశ్వరి/రాజేశ్వరి |జీ కేరళ | (డ్యూయల్ రోల్) [[ఐశ్వర్య (నటి)|ఐశ్వర్య]] ప్రత్యామ్నాయం<br /> |- |2019 |చాక్లెట్ |కౌసల్య |సూర్య టీవీ |ఆమె స్థానంలో షారికా మీనన్ |- |2018 –2019 |తెనమ్ వయంబమ్ |పార్వతి |సూర్య టీవీ | |- |2018 |ప్రణయినీ |ఆర్య |మజావిల్ మనోరమ | |- |2016 |జాగ్రిత |రాహుల్ తల్లి |అమృత టీవీ | |- |2016 {{En dash}} 2017 |కృష్ణతులసి |పద్మిని అ. కా. పాపమ్మల్ |మజావిల్ మనోరమ | |- |2015 {{En dash}} 2017 |కరుతముత్తు |మల్లికా |ఏషియానెట్||{{Won}} , ఏషియానెట్ టెలివిజన్ అవార్డ్స్ 2016 ఉత్తమ క్యారెక్టర్ నటి |- |2014 |భాగ్యదేవ |పరమేశ్వరి | rowspan="2" |మజావిల్ మనోరమ | |- | rowspan="2" |2013 |ఆయిరతిల్ ఒరువల్ | | |- |పదసారం | | rowspan="4" |ఏషియానెట్ | |- |2012 |బృందావనం |షీలా గోర్న్సాల్వెజ్ | |- |2011 |రాందమథోరాల్ |కొచమ్ము | |- | rowspan="3" |2010 |రహస్యామ్ | | |- |ఇంద్రనీలం | | rowspan="3" |సూర్య టీవీ | |- |డ్రీమ్ సిటీ | | |- | rowspan="2" |2009 |కుదుంబయోగం |రెబెక్కా ల్యూక్ | |- |హలో కుట్టిచథన్ 2 |భువనసుందరి | rowspan="5" |ఏషియానెట్ |ప్రధాన విరోధి |- | rowspan="3" |2008 |దేవి మహాత్మ్యం |[[కాళికాదేవి|కాళి దేవత]] | |- |మీరా | | |- |అమ్మతోట్టిల్ | | |- |2007 {{En dash}} 2008 |హలో కుట్టిచథన్ |భువనసుందరి |ప్రధాన విరోధి |- | rowspan="2" |2007 |మందారం |మెర్లిన్ |[[కైరళి టీవీ]] | |- |మాధవమ్ | | |కొరియోగ్రఫీ మాత్రమే |- | rowspan="5" |2004 |ఆలిపజమ్ | |సూర్య టీవీ | |- |కదమతత్తు కథానార్ |అంబికా | rowspan="2" |ఏషియానెట్ |ఏషియానెట్ ప్లస్ లో పునఃప్రసారం |- |మేఘం | | |- |వరమ్ | | | |- |అన్వేషి | |అమృత టీవీ | |- | |సంధ్యాలక్ష్మి |కనక |డిడి మలయాళం | |- |2003 |స్త్రీజన్మాం | |సూర్య టీవీ | |- |2001 |గంధర్వాయం | | rowspan="2" |ఏషియానెట్ | |- |2000 |త్రీ | | |- | rowspan="2" |2000 |మనల్ నాగరం |ఎస్తర్ | rowspan="13" |[[దూరదర్శన్ (టివి ఛానల్)|డీడీ]]|| {{Won}}, ఉత్తమ నటిగా కేరళ రాష్ట్ర టెలివిజన్ పురస్కారం |- |నందుని |||{{Won}},ఉత్తమ నటిగా కేరళ రాష్ట్ర టెలివిజన్ పురస్కారం |- | rowspan="8" |1990 {{En dash}} 1999 |వేతా | | |- |యుధం |అమ్మీని | |- |లక్షార్చన | | |- |మెలోట్టు కొజియున్నా ఇలకల్ | | |- |మాయా | | |- |సపత్నీ | | |- |సలభంజికా | | |- |గంధర్వసంధ్య | | |} ==ప్లే == * ముఘవరణం * కయంగళ్ == టీవీ కార్యక్రమాలు == * డిడి మాంటేజ్ (డిడి మలయాళం) * స్నేహితా (అమృత టీవీ) * ఒన్నుం ఒన్నుం మొన్ను (మజావిల్ మనోరమ) * 2 కోట్లు యాపిల్ మెగా స్టార్ (జీవన్ టీవీ) * పట్టూరుమల్ (కైరళి టివి ) * శుభదీనం (కైరళి టివి ) * పులర్కలం (జీవన్ టీవీ) * నమ్మల్ తమ్మిల్ (ఆసియాన్) * తారోడం న్యూ ఫేస్ హంట్ (ఏషియానెట్) * తమార్ పటార్ (ఫ్లవర్స్ టీవీ) * జెబి జంక్షన్ (కైరళి టివి ) * చాయ కొప్పాయిలె కొడుమ్కట్టు (మెఴవిల్ మనోరమా) * అనీస్ కిచెన్ (అమృత టీవీ) * కామెడీ స్టార్స్ (ఏషియానెట్) * స్మార్ట్ షో (ఫ్లవర్స్ టీవీ) * కట్టూరుంబు (ఫ్లవర్స్ టీవీ) * లాఫింగ్ విల్లా సీజన్ 2 (సూర్య టీవీ) * శ్రేష్ఠభారతం (అమృత టీవీ) * అరామ్ + అరామ్ = కిన్నారం (సూర్య టివి ) * రెడ్ కార్పెట్ (అమృత టీవీ) * పనం తరుమ పదం (మలవిల్ మనోరమా) * స్టార్ కామెడీ మ్యాజిక్ (ఫ్లవర్స్ టీవీ) * అమ్మాయుమ్ మకలుమ్ (అమృత టివి ) == మూలాలు == [[వర్గం:మలయాళం సినిమా నటీమణులు]] [[వర్గం:భారతీయ సినిమా నటీమణులు]] [[వర్గం:21వ శతాబ్దపు భారతీయ నటీమణులు]] [[వర్గం:జీవిస్తున్న ప్రజలు]] [[వర్గం:కూచిపూడి నృత్య కళాకారులు]] [[వర్గం:భరతనాట్య కళాకారులు]] 62cho8p3ut9vnf5jl3tz6ej09jxgfkj 0 435768 4908470 4500909 2026-07-19T16:42:42Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 4908470 wikitext text/x-wiki '''శ్రీలక్ష్మి''' [[మలయాళ సినిమా|మలయాళం భాషా సినిమాలు]], టెలివిజన్ సీరియళ్లలో కనిపించే భారతీయ నటి. ఆమె మూడు కేరళ రాష్ట్ర అవార్డులు, రెండు ఉత్తమ నటి, ఒక ద్వితీయ ఉత్తమ నటి అవార్డులను గెలుచుకుంది. == వ్యక్తిగత జీవితం == ఆమె [[కేరళ|కేరళలోని]] [[తిరువనంతపురం|తిరువనంతపురంలోని]] వఝుతకాడ్‌లో భాస్కరన్ నాయర్, రాజేశ్వరియమ్మ దంపతులకు ముగ్గురు పిల్లలలో చిన్న బిడ్డగా జన్మించింది.<ref>{{Cite web|title=Interview with Sreelakshmi|url=https://www.youtube.com/watch?v=YeGlZe_59yc|access-date=25 March 2014|publisher=amritatv.com}}</ref> ఆమెకు కృష్ణకుమార్, విజయ భాస్కర్ అనే ఇద్దరు అన్నలు ఉన్నారు.<ref>{{Cite web|title=Archived copy|url=http://www.mangalam.com/mangalam-varika/290495|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150307101259/http://www.mangalam.com/mangalam-varika/290495|archive-date=7 March 2015|access-date=6 March 2015}}</ref> ఆమె ప్రాథమిక విద్యను తిరువనంతపురంలోని కార్మెల్ గర్ల్స్ హయ్యర్ సెకండరీ స్కూల్‌లో చదివారు. ఆమె 1991లో కేరళ విశ్వవిద్యాలయంలో కళాతిలకం.<ref>{{Cite web|title=ഒരു വടകെന് സെല്‍ഫി|url=http://www.manoramaonline.com/women/work-and-life/sreelakshmi.html|access-date=10 September 2015|publisher=manoramaonline.com}}</ref> ఆమె ప్రీ-యూనివర్శిటీ కోర్సు తర్వాత ఆమె [[చెన్నై|చెన్నైలోని]] [[కళాక్షేత్ర ఫౌండేషన్|కళాక్షేత్ర]] నుండి [[భరతనాట్యం|భరత నాట్యం]] నృత్యంలో డిప్లొమా చేసింది.<ref>{{Cite web|date=12 November 2012|title=Varthaprabhatham|url=https://www.youtube.com/watch?v=P9hX2IySKwA|access-date=25 March 2014|publisher=amritatv.com}}</ref> ఆమె దుబాయ్‌లోని ఒక ఇంటీరియర్ ఫిట్ అవుట్ కంపెనీలో జనరల్ మేనేజర్ అయిన రతీష్‌ను వివాహం చేసుకుంది. వీరికి ఇద్దరు కుమారులు అనంత్ మహేశ్వర్, అక్షిత్ మహేశ్వర్. వివాహం తర్వాత ఆమె సినిమాలకు స్వస్తి చెప్పి కుటుంబంతో కలిసి దుబాయ్‌లో స్థిరపడింది. దుబాయ్‌లో ఉన్నప్పుడు ఆ నటి ఒక నృత్య పాఠశాలను నిర్వహించడంలో బిజీగా ఉంది. ఆమె 2012 లో టెలివిజన్ సీరియల్స్ తో తిరిగి వచ్చింది.<ref>{{Cite web|title=Manorama Online {{!}} Movies {{!}} Interviews {{!}}|url=http://www.manoramaonline.com/cgi-bin/MMOnline.dll/portal/ep/malayalamContentView.do?contentId=18626535&programId=1073752204&BV_ID=@@@&channelId=-1073750705&tabId=3|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402094143/http://www.manoramaonline.com/cgi-bin/MMOnline.dll/portal/ep/malayalamContentView.do?contentId=18626535&programId=1073752204&BV_ID=@@@&channelId=-1073750705&tabId=3|archive-date=2015-04-02|website=www.manoramaonline.com}}</ref> ప్రస్తుతం ఆమె [[తిరువనంతపురం|తిరువనంతపురంలో]] నివసిస్తుంది, పట్టోం, ముత్తాడ రోడ్ మరప్పళంలో ''టెంపుల్ ఆఫ్ ఆర్ట్స్ అనే'' నృత్య పాఠశాలను నడుపుతోంది.<ref>{{Cite web|title=Innalathe Tharam|url=https://www.youtube.com/watch?v=YcSBdwBzLQY|access-date=25 March 2014|publisher=amritatv.com}}</ref> == అవార్డులు == * 1991-కేరళ విశ్వవిద్యాలయం కళతిలకం * 1997-రెండవ ఉత్తమ నటిగా కేరళ రాష్ట్ర చలనచిత్ర అవార్డు-భూతక్కన్నడి * 1997- [[ఉత్తమ నటిగా కేరళ రాష్ట్ర టెలివిజన్ అవార్డు]]-మారణం దర్బళం (దూరదర్శన్) * 2011-[[ఉత్తమ నటిగా కేరళ రాష్ట్ర టెలివిజన్ అవార్డు]]-అర్ధచంద్రంటే రథ్రి (అమృత టీవీ) * 2024-జీ కేరళం కుటుంబ అవార్డ్స్ః ఉత్తమ తల్లి & జీ యొక్క గోల్డెన్ ఐకాన్-కుటుంబశ్రీ సారదా == ఫిల్మోగ్రఫ == {| class="wikitable" !సంవత్సరం. !శీర్షిక !పాత్ర !దర్శకుడు !గమనికలు |- |1993 |''[[1993|పోరుథం]]'' |అథిరా |కళధరన్ | |- | rowspan="3" |1997 |''భూతక్కన్నాడి'' |సరోజిని |ఎ. కె. లోహితదాస్ | |- |''గురువు.'' |సీతలక్ష్మి |రాజీవ్ అంచల్ | |- |''కారు.'' |మాయా |రాజసేనన్ | |- | rowspan="2" |1998 |''తలోలం'' |దేవు |జయరాజ్ | |- |''మట్టుపెట్టి మచాన్'' |లష్మీ కుబేర |జోస్ థామస్ | |- |2015 |''ఒరు వడక్కన్ సెల్ఫీ'' |ఉమేష్ తల్లి |జి. ప్రజిత్ | |- |2017 |''సఖావు'' |కృష్ణకుమార్ తల్లి |సిద్ధార్థ శివ | |- | rowspan="2" |2018 |''తొబామా'' |స్మితా |మొహ్సిన్ కాసిమ్ | |- |''ఒరు కుప్రసిధ పయ్యన్'' |షీలా |మధుపాల్ | |- | rowspan="5" |2019 |''ఒరు కాతిల్ ఒరు పాయ్కప్పల్'' |గిరిజా |విజయకుమార్ ప్రభాకరన్ | |- |''సత్యం పరంజ విశ్వాసిక్కువో?'' |దీపా |జి. ప్రజిత్ | |- |''మనోహర్'' |తంగం |అన్వర్ సాదిక్ | |- |''అధ్యార్థరి'' |శాంత |జిబూ జాకబ్ | |- |''అండర్ వరల్డ్'' |తల్లి స్టాలిన్ |అరుణ్ కుమార్ అరవింద్ | |- | rowspan="2" |2020 |''ఉరియాడి'' |కవిత |దినేష్ దామోదర్ | |- |''మణియారాయిలే అశోకన్'' |లక్ష్మి |షంజు జైబా | |- | rowspan="2" |2021 |''వెల్లం'' |రాధమ్మ |ప్రజేష్ సేన్ | |- |''మోహన్ కుమార్ అభిమానులు'' |దీపికా వర్మ |జీస్ జాయ్ | |- | rowspan="10" |2022 |''రాండు'' |సావిత్ర |సుజిత్ లాల్ | |- |''కర్ణన్ నెపోలియన్ భగత్ సింగ్'' |ఇందిరా |శరత్ జి. మోహన్ | |- |''జాన్ లూథర్'' |మోలీ |అభిజిత్ జోసెఫ్ | |- |''ఇన్నలే వేర్'' |ఆది తల్లి |జీస్ జాయ్ | |- |''వాశి'' |మాధవి తల్లి |విష్ణు జి. రాఘవ్ | |- |''కోచాల్'' |శ్రీకుట్టన్ తల్లి |శ్యామ్ మోహన్ | |- |''19 (1) '' |సరోజిని |ఇందు వి. ఎస్. | |- |''తీర్పు'' |బీవాతు |రతీష్ అంబట్ | |- |''కొత్తు'' |అమ్మీని |సిబి మలయిల్ | |- |''తట్టస్సేరి కూటం'' |ఇందిరా |అనూప్ | |- | rowspan="4" |2023 |''హిగుయిటా'' | - అని. |హేమంత్ జి. నాయర్ | |- |''బుల్లెట్ డైరీలు'' | | |<ref>{{Cite web|last=Daily|first=Keralakaumudi|date=30 April 2023|title=New song from 'Bullet Diaries' featuring Dhyan Sreenivasan and Prayaga Martin is out|url=https://keralakaumudi.com/en/news/news.php?id=1058127&u=new-song-from-bullet-diaries-featuring-dhyan-sreenivasan-and-prayaga-martin-is-out|access-date=15 December 2023|website=Keralakaumudi Daily|language=en}}</ref> |-|{{Pending film|Untitled Jayasurya's Production}}|| {{TBA}} | | |-|{{Pending film|Jamalinte Punchiri}}|| {{TBA}} | | |- |} == టెలివిజన్ ధారావాహికాలు == {| class="wikitable" !సంవత్సరం. !శీర్షిక !ఛానల్ !దర్శకుడు !గమనికలు |- |1997 |''మారణం దర్బళం'' |డిడి మలయాళం |శ్యామా ప్రసాద్ |టెలివిజన్లో అరంగేట్రం |- |1999 |''ద్రౌపది'' |డిడి మలయాళం | | |- |2000 |''అప్పూపంతడి'' |డిడి మలయాళం | | |- |2001 |''షమనాథలం'' |ఏషియానెట్ |శ్యామప్రసాద్ | |- |2011 |''అర్ధచంద్రంటే రథ్రి'' |అమృత టీవీ |సుధీష్ శంకర్ |తిరిగి రావడం |- |2011 |''సూర్యకాంతి'' |[[జైహింద్ టీవీ]] |మను.వి.నాయర్ | |- |2012 |''శ్రీపద్మనాభమ్'' |అమృత టీవీ |సురేష్ ఉన్నితాన్ | |- |2012 |''అగ్నిపుత్ర'' |ఏషియానెట్ |గిరీష్ కోన్ని | |- |2013 |''ఒరు పెన్నింటె కాధా'' |మజావిల్ మనోరమ |కె. కె. రాజీవ్ | |- |2013 |''అవలుడే కాధా'' |సూర్య టీవీ |కె. కె. రాజీవ్ | |- |2014-2015 |''అమ్మమానసం'' |సూర్య టీవీ |కె. కె. రాజీవ్ | |- |2015 |''ఈశ్వరన్ సాక్షయ్యి'' |ఫ్లవర్స్ టీవీ |కె. కె. రాజీవ్ | |- |2016 |''జాగ్రతా'' |అమృత టీవీ |కన్నన్ | |- |2017 |''మమట్టికుట్టి'' |ఫ్లవర్స్ (టీవీ ఛానల్) |ఎ. ఎమ్. నజీర్ | |- |2018 |''ఆత్మసఖి'' |మజావిల్ మనోరమ |మోహన్ కుప్లేరి | |- |2018-2019 |''క్షన ప్రభా చంచలం'' |అమృత టీవీ |శివమోహన్ తాంపి | |- |2019-2020 |''భద్రా'' |సూర్య టీవీ |బైజు దేవరాజ్ | |- |2021 |''మాధవి'' |ఫ్లవర్స్ టీవీ |రంజిత్ |లఘు చిత్రం |- |2021–2022 |''దయా'' |ఏషియానెట్ |గిరీష్ కోన్ని | |- |2022-ప్రస్తుతం |''కుదుంబశ్రీ శారదా'' |జీ కేరళ |డాక్టర్ ఎస్. జనార్దన్ | |- |2023 |''మిజిరాండిలమ్'' |జీ కేరళ |ఎ.ఎం.నసీర్ |మహాసంగం ఎపిసోడ్లలో ప్రత్యేక ప్రదర్శన & అతిథి పాత్ర |- |2023 |''శ్యామవరం'' |జీ కేరళ |మోహన్ కుప్లేరి |అతిథి పాత్ర |- |2024 |''సుభద్రం'' |జీ కేరళ |డాక్టర్ ఎస్. జనార్దన్ |మహాసంగమం ఎపిసోడ్లలో ప్రత్యేక ప్రదర్శన |} ; ఇతర టీవీ కార్యక్రమాలు * సూర్య ఛాలెంజ్ * నేలలను కొట్టండి * పరయం నేదం * రెడ్ కార్పెట్ * జీ కేరళ మహోత్సవం * ఒన్నమ్ ఒన్నమ్ మూను * వర్థప్రభాతం * తారాపకిట్టు * డ్రీమ్ డ్రైవ్ * కామెడీ సూపర్ నైట్ * లేడీస్ అవర్ == మూలాలు == {{Reflist}} [[వర్గం:21వ శతాబ్దపు భారతీయ నటీమణులు]] [[వర్గం:జీవిస్తున్న ప్రజలు]] [[వర్గం:భారతీయ సినిమా నటీమణులు]] [[వర్గం:మలయాళం సినిమా నటీమణులు]] 5qfvbencrtp1mh5sjayxt5d8u6usq6b 0 438716 4908576 4865843 2026-07-20T02:54:56Z InternetArchiveBot 88395 0 మూలము(ల)ను భద్రపరచటానికి ప్రయత్నించగా, 2 పనిచేయనివిగా గుర్తించాను.) #IABot (v2.0.9.5 4908576 wikitext text/x-wiki '''అపు బిశ్వాస్''' (జననం 11 అక్టోబరు 1989)<ref name="bday2">{{cite news|url=https://www.daily-sun.com/printversion/details/260621/Happy-birthday-Apu-Biswas--|title=Happy birthday, Apu Biswas|work=Daily Sun|access-date=30 November 2019|archive-date=13 ఆగస్టు 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220813120056/https://www.daily-sun.com/printversion/details/260621/Happy-birthday-Apu-Biswas--|url-status=dead}}</ref> [[బంగ్లాదేశ్]] సినీ నటి, మోడల్.<ref name=":02">{{cite news|url=http://en.prothom-alo.com/entertainment/news/144873/Shakib-and-I-have-a-son-Apu|title=Shakib and I have a son: Apu Biswas|work=Prothom Alo|access-date=8 December 2017|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20171212111320/http://en.prothom-alo.com/entertainment/news/144873/Shakib-and-I-have-a-son-Apu|archive-date=12 December 2017}}</ref><ref name="Shakib sends divorce letter to Apu">{{cite news|url=http://www.thedailystar.net/online/shakib-khan-apu-biswas-divorce-letter-apu-1500025|title=Shakib sends divorce letter to Apu|date=4 December 2017|work=The Daily Star|access-date=8 December 2017}}</ref><ref name="Shakib sends Apu divorce notice">{{cite news|url=http://en.prothom-alo.com/entertainment/news/135756/Shakib-sends-Apu-divorce-notice|title=Shakib sends Apu divorce notice|work=Prothom Alo|access-date=8 December 2017|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20171209043924/http://en.prothom-alo.com/entertainment/news/135756/Shakib-sends-Apu-divorce-notice|archive-date=9 December 2017}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.thedailystar.net/entertainment/news/i-am-called-dhallywood-queen-because-shakib-khan-apu-biswas-3464866|title=I am called 'Dhallywood Queen' because of Shakib Khan: Apu Biswas|date=2023-11-08|work=The Daily Star|access-date=2023-12-31|language=en}}</ref> 2006 లో, ఆమె ఎఫ్ఐ మాణిక్ దర్శకత్వం వహించిన కోటి టకర్ కబిన్లో మొదటిసారి షకీబ్ ఖాన్ సరసన కథానాయికగా నటించింది, తరువాత ఆమె 75 కి పైగా చిత్రాలలో నటించింది. == తొలినాళ్ళ జీవితం == అపు బిశ్వాస్ మేఘా 1989 అక్టోబరు 11 న [[బంగ్లాదేశ్]] లోని బోగ్రాలో ఉపేంద్రనాథ్ బిశ్వాస్ (మ. 2014), షెఫాలీ బిశ్వాస్ (మ. 2020) దంపతులకు జన్మించారు.<ref name="interview2">{{Cite AV media|url=https://www.youtube.com/watch?v=nDFR_YeTYVM|title=জীবনের অজানা গল্প শোনাবেন অপু বিশ্বাস|language=bn|access-date=2024-04-30|via=www.youtube.com}}</ref> అపు చిన్నది, అతనికి ముగ్గురు కుమార్తెలు, ఒక కుమారుడు ఉన్నారు.<ref name="mom2">{{Cite news|url=https://www.prothomalo.com/entertainment/করোনায়-মা-হারালেন-অপু-বিশ্বাস|date=18 September 2020|work=Prothom Alo|access-date=18 September 2020|language=bn|script-title=bn:করোনায় মা হারালেন অপু বিশ্বাস}}</ref> == కెరీర్ == బిశ్వాస్ 2006లో కల్ షోకాలే చిత్రంతో సినీరంగ ప్రవేశం చేశారు. తరువాత ఆమె కోటి టకర్ కబిన్ లో ప్రదర్శన ఇచ్చింది. 2013లో వచ్చిన [[దేవదాస్ (2018 సినిమా)|దేవదాస్]] రీమేక్ లో [[పార్వతి]] పాత్రను బిశ్వాస్ పోషించారు.<ref>{{cite news|url=http://www.newagebd.com/detail.php?date=2013-02-13&nid=39887|title=Devdas gets release on Friday|date=13 February 2013|newspaper=New Age|access-date=5 April 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131102210644/http://www.newagebd.com/detail.php?date=2013-02-13&nid=39887|archive-date=2 November 2013}}</ref> 2013లో విడుదలైన మై నేమ్ ఈజ్ ఖాన్ చిత్రంలో నటించింది.<ref>{{cite news|url=https://dhakamirror.com/entertainment/cinema-bangla/sakib-jalil-fight-to-grab-eid-market/|title=Sakib, Jalil fight to grab Eid market|work=Dhaka Mirror|access-date=5 September 2023|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20230906015039/https://dhakamirror.com/entertainment/cinema-bangla/sakib-jalil-fight-to-grab-eid-market/|archive-date=6 September 2023}}</ref> == వ్యక్తిగత జీవితం == 2008 ఏప్రిల్ 18న బిశ్వాస్ నటుడు షకీబ్ ఖాన్ ను వివాహం చేసుకున్నారు.<ref>{{cite news|url=http://www.thedailystar.net/frontpage/shakib-khan-married-me-1389424|title=I married Shakib Khan in 2008|work=The Daily Star|access-date=8 December 2017}}</ref> ఈ దంపతులకు అబ్రామ్ ఖాన్ జాయ్ (జననం 2016 సెప్టెంబరు 27) అనే కుమారుడు ఉన్నారు.<ref>{{cite news|url=https://www.thedailystar.net/arts-entertainment/dhallywood-actress-apu-biswas-claims-she-married-no-1-shakib-khan-1389115|title=Will accept my son, not Apu: Shakib Khan|date=10 April 2017|work=The Daily Star|access-date=26 April 2018}}</ref> 2017 ఏప్రిల్ 10 న అపు తన కుమారుడితో కలిసి టెలివిజన్లో కనిపించి దానిని వెల్లడించే వరకు వారు తమ వివాహాన్ని రహస్యంగా ఉంచారు.<ref name=":02"/><ref name="Shakib sends divorce letter to Apu"/><ref name="Shakib sends Apu divorce notice"/><ref>{{cite news|title=Will accept my son, not Apu: Shakib Khan|work=Dhaka Tribune}}</ref> ఖాన్ 22 నవంబర్ 2017 న విడాకుల కోసం దరఖాస్తు చేశారు, ఈ జంట 22 ఫిబ్రవరి 2018 న విడాకులు తీసుకున్నారు. బిశ్వాస్ ఖాన్ ను వివాహం చేసుకున్న తరువాత ఇస్లాం మతంలోకి మారి అపు ఇస్లాం ఖాన్<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/bengali/news-39554623|title=Shakib Khan is my child's father: Apu Biswas|date=10 April 2017|work=BBC News|access-date=8 June 2020|language=bn|script-title=bn:শাকিব খান আমার সন্তানের বাবা: অপু বিশ্বাস}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.bd-pratidin.com/readers-column/2018/03/11/313307|title=Is Apu Islam again Apu faith?|date=11 March 2018|work=Bangladesh Pratidin|access-date=8 June 2020|language=bn|script-title=bn:অপু ইসলাম কি আবার অপু বিশ্বাস হয়ে যাবেন?}}{{Dead link|date=జూలై 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.bd-pratidin.com/entertainment/2019/09/29/461325|title=Apu Biswas different tone!|date=29 September 2019|work=Bangladesh Pratidin|access-date=8 June 2020|language=bn|script-title=bn:অপু বিশ্বাসের ভিন্ন সুর!}}{{Dead link|date=జూలై 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.channelionline.com/দিনশেষে-শাকিব-একা-আমি-না-অ/|title=At the end of the day, Shakib is alone, not me: Apu Biswas|date=4 November 2017|work=Channel i|access-date=8 June 2020|language=bn|script-title=bn:দিনশেষে শাকিব একা, আমি না: অপু বিশ্বাস}}</ref> అనే పేరును తీసుకున్నారు, అయితే వారి విడాకుల తరువాత ఆమె హిందూ మతానికి తిరిగి వచ్చినట్లు సమాచారం.<ref>{{cite news|url=https://www.daily-sun.com/post/427052/Religious-belief-of-Apu-Biswas-her-son-Joy|title=Religious belief of Apu Biswas, her son Joy|date=27 September 2019|work=Daily Sun|access-date=6 August 2021|archive-date=9 జూలై 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210709234855/https://www.daily-sun.com/post/427052/Religious-belief-of-Apu-Biswas-her-son-Joy|url-status=dead}}</ref> == ఫిల్మోగ్రఫీ == {| class="wikitable" !సంవత్సరం. !సినిమా !పాత్ర !దర్శకురాలు |- |2005 |''కాల్ సోకలే'' |బాషోంటి |అమ్జాద్ హుస్సేన్ |- | rowspan="5" |2006 |''ఓ అమర్ ఛెలే'' |ఫ్యాన్సీ |సుభాష్ దత్తా |- |''కోటి టక్కర్ కాబిన్'' |సిమ్రాన్ షిక్డర్ |ఎఫ్ ఐ మాణిక్ |- |''పీటర్ అసన్'' |దీనా |ఎఫ్ ఐ మాణిక్ |- |''దాదిమా'' |తాస్మినా సుల్తానా "ప్రీతి" |ఎఫ్ ఐ మాణిక్ |- |''చాచు'' |రియా చౌదరి |ఎఫ్ ఐ మాణిక్ |- | rowspan="6" |2007 |''అమీ బచ్తే చాయ్'' |తానియా |నయోక్ రాజ్ రజాక్ |- |''కథా డావో సతీ హోబ్'' |అలో. |సోహనుర్ రెహమాన్ సోహన్ |- |''స్వామిర్ సాంగ్షర్'' |సజని చౌదరి |జాకీర్ హుస్సేన్ రాజు |- |''మెషిన్ మ్యాన్'' |లాబొన్నో |షఫీ-ఇక్బాల్ |- |''కబీన్ నామా'' |కాజోల్ చౌదరి |షహాదత్ హుస్సేన్ లిటన్ |- |''తోమర్ జోన్నో మోర్టే పరి'' |జూ. |షఫీ-ఇక్బాల్ |- | rowspan="11" |2008 |''ఏక్ బక్ భలోబాషా'' |ప్రీతి |ఇస్పహానీ ఆరిఫ్ జహాన్ |- |''అమాదర్ చోటో షాహెబ్'' |రియా |ఎఫ్ ఐ మాణిక్ |- |''అమర్ జాన్ అమర్ ప్రాణ్'' |అదితి |సోహనుర్ రెహమాన్ సోహన్ |- |''సోన్టాన్ అమర్ ఓహోంగ్కర్'' |పారుల్ |షాహీన్ సుమన్ |- |''తూమి స్వప్న తూమి సాధోనా'' |ఫుల్ |షహాదత్ హుస్సేన్ లిటన్ |- |''మోనే ప్రానే అచో తూమీ'' |నీలా |జాకీర్ హుస్సేన్ రాజు |- |''జోడి బౌ సాజోగో'' |కొత్తా |ఎఫ్ ఐ మాణిక్ |- |''తూమి అమర్ ప్రేమ్'' |తాస్నీమ్ అక్తర్ "మౌ"/ప్రియా |షాహీన్ సుమన్ |- |''పితా మాతర్ అమానత్'' |అపు |ఎఫ్ ఐ మాణిక్ |- |''మా బాబర్ షోప్నో'' |మతి |రెజా లతీఫ్ |- |''గోరిబెర్ చెలే బోరో లోకర్ మేయే'' |స్రబంతి |అహ్మద్ నాసిర్ |- | rowspan="10" |2009 |''మోన్ జెఖానే హృదయ్ సెఖానే'' |జినుక్ |షాహీన్ సుమన్ |- |''భలోబాషర్ లాల్ గోలప్'' |అబోనీ |మహ్మద్ హుస్సేన్ జెమీ |- |''మోనే బోరో కోస్టో'' |ఇషారా |షాహీన్ సుమన్ |- |''జాన్ అమర్ జాన్'' |ప్రియా |ఎం బి మాణిక్ |- |''ఓ సతీ రే'' |సతీ. |షఫీ-ఇక్బాల్ |- |''జోన్మో తోమర్ జోన్నో'' |నందిని |షాహీన్ సుమన్ |- |''బోలోనా కోబుల్'' |అలో. |షహాదత్ హుస్సేన్ లిటన్ |- |''మేయర్ హేట్ బెహెస్టర్ చాబీ'' |మిష్టాన్న |ఎఫ్ ఐ మాణిక్ |- |''శుభో బిబాహో'' |మేఘనా |దేబాశిష్ బిశ్వాస్ |- |''భలోబాషా దిబి కినా బోల్'' |చాందిని |ఉత్తమ్ ఆకాష్ |- | rowspan="15" |2010 |''బాజావో బియర్ బాజ్నా'' |దీపికా |మహ్మద్ హుస్సేన్ జెమీ |- |''భలోబస్లేయ్ ఘోర్ బంధా జే నా'' |అలియా అలో |జాకీర్ హుస్సేన్ రాజు |- |''ప్రేమ్ పోరేచి'' |ప్రియా |షహాదత్ హుస్సేన్ లిటన్ |- |''నంబర్ వన్ షకీబ్ ఖాన్'' |రోసీ చౌదరి అలియాస్ రోజ్ |బదిఉల్ ఆలం ఖోకన్ |- |''నిస్సాష్ అమర్ తూమి'' |ఆశా |బదిఉల్ ఆలం ఖోకన్ |- |''చాచ్చు అమర్ చాచ్చు'' |బుబ్లీ తాలూకా |ఎఫ్ ఐ మాణిక్ |- |''అమర్ బుకర్ మోద్దిఖానే'' |టైటిల్స్ |షఫీ-ఇక్బాల్ |- |''టాప్ హీరో'' |కహినీ |మోంటాజుర్ రెహ్మాన్ అక్బర్ |- |''టక్కర్ చేయ్ ప్రేమ్ బోరో'' |ప్రియా |షహాదత్ హుస్సేన్ లిటన్ |- |''హై ప్రేమ్ హై భలోబాషా'' |కిరణ్ |నజ్రుల్ ఇస్లాం ఖాన్ |- |''జోనోమ్ జోనోమర్ ప్రేమ్'' |సతీ. |షాహీన్ సుమన్ |- |''ప్రీమిక్ పురుష్'' |సిమ్రాన్ |రకీబుల్ ఆలం రకీబ్ |- |''జిబాన్ మోరోనర్ సతీ'' |కాజోల్ |షహాదత్ హుస్సేన్ లిటన్ |- |''తూమి అమర్ మోనెర్ మనుష్'' |నీలా |ఆజాదీ హస్నాత్ ఫిరోజ్ |- |''ప్రేమ్ మానే నా బాధ'' |ఉపోమా |షఫీ-ఇక్బాల్ |- | rowspan="11" |2011 | ''మోనెర్ జాలా'' |చాందిని |మాలెక్ అఫ్సరీ |- |''ఒంటోర్ అకో టుమి'' |రోజా షిక్దర్ |పి ఎ కాజోల్ |- |''కోటి టక్కర్ ప్రేమ్'' |అలో. |సోహనుర్ రెహమాన్ సోహన్ |- |''టోర్ కరోన్ బేచే అచి'' |ప్రియా |ఎం బి మాణిక్ |- |''ఏక్బర్ బోలో భలోబాషి'' |శిఖా చౌదరి |బదిఉల్ ఆలం ఖోకన్ |- |''మోనెర్ ఘోర్ బోషోట్ కోరే'' |బబ్లీ/అడ్వకేట్ నుస్రత్ జహాన్ |జాకీర్ హుస్సేన్ రాజు |- |''కింగ్ ఖాన్'' |మునియా |మహ్మద్ హుస్సేన్ జెమీ |- |''కే అపోన్ కే పోర్'' | |షాహీన్ సుమన్ |- |''అదోరర్జమాయి'' |గోహోనా |షహాదత్ హుస్సేన్ లిటన్ |- |''జాన్ కుర్బాన్'' |సతీ. |ఎం బి మాణిక్ |- |''ప్రియా అమర్ జాన్'' |ప్రియా |రాజు చౌదరి |- | rowspan="6" |2012 |''ఏక్ టక్కర్ డెన్మోహర్'' |ప్రియా |ఎం బి మాణిక్ |- |''ఏక్ మోన్ ఏక్ ప్రాణ్'' |ఆశా |సోహనుర్ రెహమాన్ సోహన్ |- |''ధాకర్ కింగ్'' |నీలా |షఫీ ఉద్దీన్ షఫీ |- |''డుర్డోర్షో ప్రీమిక్'' |దీనా |ఎం బి మాణిక్ |- |''జిద్దీ మామా'' |నీలిమా |షహాదత్ హుస్సేన్ లిటన్ |- |''బక్ ఫతే టు ముఖ్ ఫోటెయ్నా'' |తులీ |బదిఉల్ ఆలం ఖోకన్ |- | rowspan="3" |2013 |''దేవదాస్'' |పార్వతి "పారో" |చషి నజ్రుల్ ఇస్లాం |- |''మై నేమ్ ఈజ్ ఖాన్'' |జినుక్ చౌదరి |బదిఉల్ ఆలం ఖోకన్ |- |''ప్రీమిక్ నంబర్ వన్'' |సిమి |రకీబుల్ ఆలం రకీబ్ |- | rowspan="6" |2014 |''భలోబాషా ఎక్స్ప్రెస్'' |బోనస్ |షఫీ ఉద్దీన్ షఫీ |- |''డేరింగ్ లవ్'' |ప్రియా చౌదరి |బదిఉల్ ఆలం ఖోకన్ |- |''హీరోః ది సూపర్ స్టార్'' |ప్రియా ఖాన్ |బదిఉల్ ఆలం ఖోకన్ |- |''హిట్మ్యాన్'' |తానియా |వాజిద్ అలీ సుమన్ |- |''కోతిన్ ప్రోతిశోద్'' |డోలా |నజ్రుల్ ఇస్లాం ఖాన్ |- |''షెరా నయోక్'' |బేబీ. |వకీల్ అహ్మద్ |- | rowspan="3" |2015 |లవ్ మ్యారేజ్ |మోనికా ఎ. కె. ఎ. మోనీ |షాహీన్ సుమన్ |- |''డుయి పృథ్వీ'' |మోయినా |ఎఫ్ ఐ మాణిక్ |- |''రాజబాబు-ది పవర్'' |సతీ. |బదిఉల్ ఆలం ఖోకన్ |- | rowspan="2" |2016 |''రాజా 420'' |రాణి |ఉత్తమ్ ఆకాష్ |- |''సామ్రాట్ః ది కింగ్ ఈజ్ హియర్'' |రూహీ |మహ్మద్ ముస్తఫా కమల్ రాజ్ |- |2017 |''రజనీకాంత్'' |ఓర్షా |బుల్బుల్ బిశ్వాస్ |- | rowspan="1" |2018 |''పంకు జమాయి'' |నుస్రత్ జహాన్ "నూపుర్" |అబ్దుల్ మన్నన్ |- |2021 |''ప్రియొ కొమోలా'' |కోమోల |షహరియార్ నజీమ్ జాయ్ |- | rowspan="3" |2022 |''షోషుర్బారి జిందాబాద్ 2'' |ఇషానా |దేబాశిష్ బిశ్వాస్ |- |''అజ్కర్ సత్వరమార్గం'' |నర్గీస్ |సుబీర్ మండల్ |- |''ఇషా ఖా'' |సోనామాయ్ |దయేల్ రెహమాన్ |- | rowspan="3" |2023 |''ప్రేమ్ ప్రీతిర్ బంధన్'' |ప్రీతి |సోలమన్ అలీ లెబు |- |''చాయబాజి'' |నిష్తా రెహమాన్ |సయ్యద్ షకీల్ |- |''లాల్ షరీ'' |స్రబోని |బంధన్ బిశ్వాస్ |- | rowspan="3" |2024 |''ట్రాప్ః ది అన్టోల్డ్ స్టోరీ'' |రైసా |దిన్ ఇస్లాం |- |''ఛాయా బ్రిక్కో'' {{Dagger}} |తులీ |బంధన్ బిశ్వాస్ |- | style="background:#FFFFCC;" |ఒప్పారే కొండ్రోబోటి |రఫీక్ సిక్దర్ |} == మూలాలు == [[వర్గం:1989 జననాలు]] [[వర్గం:జీవిస్తున్న ప్రజలు]] 6r25r58ba7z0qmmx48etcthh8ex5n61 0 440468 4908727 4458597 2026-07-20T11:13:13Z Birkho 130915 + సంతకం 4908727 wikitext text/x-wiki {{సమాచారపెట్టె వ్యక్తి|name=రోజా లక్సెంబర్గ్|image=Rosa_Luxemburg (cropped).jpg|caption=రోజా లక్సెంబర్గ్, {{circa|1895–1905}}|birth_name=రోజాలియా లుక్సెన్‌బర్గ్|birth_date={{birth date|1871|3|5|df=y}}|birth_place=కాంగ్రెస్ పోలాండ్, రష్యన్ సామ్రాజ్యం|death_date={{death date and age|1919|1|15|1871|3|5|df=y}}|death_cause=కాల్చి చంపబడ్దారు|death_place=[[బెర్లిన్]], వీమర్ రిపబ్లిక్|alma_mater=జూరిచ్ విశ్వవిద్యాలయం {{avoid wrap|(Dr. jur., 1897)}}|occupation={{flatlist| * ఆర్థికవేత్త * విప్లవకారిణి }}|party={{plainlist| * ప్రోలేటరియేట్ పార్టీ (1886–1893) * సోషల్ డెమోక్రసీ అఫ్ ది కింగ్డమ్ అఫ్ పోలాండ్ అండ్ లిథుయేనియా (1893–1918) * సోషల్ డెమోక్రాటిక్ పార్టీ అఫ్ జర్మనీ (1898–1915) * స్పార్టకస్ లీగ్ {{nowrap|(1915–1918)}} * ఇండిపెండెంట్ సోషల్ డెమోక్రాటిక్ పార్టీ అఫ్ జర్మనీ (1917–1918) * కమ్యూనిస్ట్ పార్టీ అఫ్ జర్మనీ (1919) }}|partner={{plainlist| * లియో జోగిచెస్ * కోస్ట్జా జెట్కిన్ }}|spouse={{marriage|గుస్తావ్ లుబెక్|April 1897||end=div}}|signature=Unterschrift Rosa Luxemburg deutschen Sozialdemokratie.svg}} '''రోజా లక్సెంబర్గ్''' లేదా '''రోజాలియా లుక్సెన్బర్గ్''' (1871 మార్చి 5-1919 జనవరి 15) పోలిష్, జర్మన్ విప్లవకారిణి, [[మార్క్సిజం|మార్క్సిస్ట్]] సిద్ధాంతకర్త. 20వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో పోలాండ్, జర్మనీలలో సోషలిస్టు ఉద్యమాలలో ఆమె కీలక పాత్ర పోషించింది. అప్పటి రష్యన్ సామ్రాజ్యంలో భాగమైన కాంగ్రెస్ పోలాండ్లో ఒక [[యూదులు]] కుటుంబంలో జన్మించిన లక్సెంబర్గ్ చిన్న వయస్సులోనే శ్రామిక పార్టీ ద్వారా రాజకీయాలలో పాల్గొని 1889లో స్విట్జర్లాండ్కు వెళ్లిపోయింది. 1893లో పోలాండ్, లిథువేనియా సోషల్ డెమోక్రసీ (ఎస్. డి. కె. పి. ఎల్) పార్టీని స్థాపించడంలో ఆమె సహాయపడింది. 1897లో జ్యూరిచ్ విశ్వవిద్యాలయం నుండి [[రాజకీయ అర్ధశాస్త్రం|రాజకీయ ఆర్థిక వ్యవస్థ]] డాక్టర్ ఆఫ్ లా పొంది, ఐరోపాలో అలా పట్టా పొందిన మొదటి మహిళలలో ఆమె ఒకరు. 1898లో, లక్సెంబర్గ్ జర్మనీకి వెళ్లి, సోషల్ డెమోక్రటిక్ పార్టీ ఆఫ్ జర్మనీ (SPD) లో కీలక వ్యక్తిగా అవతరించింది. ఆమె రాజకీయ కార్యకలాపాలలో పార్టీ శిక్షణా పాఠశాలలో మార్క్సిస్ట్ ఆర్థిక శాస్త్రాన్ని బోధించడం ఒకటి. 1905 విప్లవం సమయంలో జర్మనీలో, కాంగ్రెస్ పోలాండ్లో సహా అనేకసార్లు ఆమెను జైలులో పెట్టారు. 1914లో [[మొదటి ప్రపంచ యుద్ధం]] ప్రారంభమైనప్పుడు, SPD జర్మన్ యుద్ధ ప్రయత్నాలకు మద్దతు ఇవ్వడంతో, లక్సెంబర్గ్, కార్ల్ లిబ్క్నెచ్ట్ యుద్ధ వ్యతిరేక స్పార్టకస్ లీగ్ స్థాపించారు, ఇది 1917లో ఇండిపెండెంట్ సోషల్ డెమోక్రటిక్ పార్టీ ఆఫ్ జర్మనీ (USPD) తో అనుబంధంగా మారింది. 1919 జనవరిలో, లక్సెంబర్గ్ బెర్లిన్లో స్పార్టాసిస్ట్ తిరుగుబాటులో పాల్గొని, SPD-పాలించిన వీమర్ రిపబ్లిక్ను పడగొట్టే ప్రయత్నం చేసింది. సరిగ్గా సిద్ధం కాకుండా చేసిన ఈ తిరుగుబాటును (లక్సెంబర్గ్ స్వయంగా ఇది పొరపాటుగా భావించింది) కమ్యూనిస్టు వ్యతిరేక ఫ్రీకార్ప్స్ పారామిలిటరీ ద్వారా ప్రభుత్వం అణిచివేసి, లక్సెంబర్గు, లిబ్క్నెచ్ట్లను బంధించి, హింసించి, [[హత్య]] చేసింది.<ref>{{Cite news|url=http://www.theguardian.com/books/2019/jan/09/the-murder-of-rosa-luxemburg-by-klaus-gietinger-review|title=The Murder of Rosa Luxemburg review – tragedy and farce|last=Feigel|first=Lara|date=2019-01-09|work=[[The Guardian]]|access-date=2022-07-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20190115163203/http://www.theguardian.com/books/2019/jan/09/the-murder-of-rosa-luxemburg-by-klaus-gietinger-review|archive-date=2019-01-15|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|last=Christian|date=2023-01-15|title=Cinco obras de Rosa Luxemburgo para recordar su legado|trans-title=Five works by Rosa Luxemburg to remember her legacy|url=https://www.tercerainformacion.es/articulo/memoria-historica/15/01/2023/cinco-obras-de-rosa-luxemburgo-para-recordar-su-legado/|access-date=2023-01-16|website=Tercera Información|language=es}}</ref> లక్సెంబర్గ్ ఎడ్వర్డ్ బెర్న్స్టెయిన్ ప్రతిపాదించిన సంస్కరణవాద సోషలిజానికి వ్యతిరేకంగా వాదించి, సోషలిస్టు విప్లవం యొక్క అవసరాన్ని సమర్థించింది. [[లెనిన్|వ్లాదిమిర్ లెనిన్]] యొక్క "అగ్రగామి పార్టీ" భావనను కూడా ఆమె విమర్శించింది. దానికి బదులుగా, కార్మికుల ఆకస్మిక చర్యలను, ముఖ్యంగా సామూహిక సమ్మెలను సమర్ధించింది, దీనిని ఆమె విప్లవాత్మక ప్రణాళిక యొక్క అత్యున్నత రూపంగా భావించింది. 1917 నాటి [[Russian Revolution|రష్యన్ విప్లవం]] గురించి ఆమె చేసిన విశ్లేషణలలో, లెనిన్, బోల్షెవిక్ల నియంత్రణ స్వభావాన్ని ఆమె విమర్శించింది. సామ్రాజ్యవాదం ద్వారా ప్రపంచంలోని అన్ని ప్రాంతాలకు వ్యాపించిన తరువాత [[పెట్టుబడిదారీ విధానం|పెట్టుబడిదారీ]] విధానం పతనం అనివార్యం అని లక్సెంబర్గ్ భావించింది. మార్క్సిజం యొక్క లెనినిస్ట్, ఇంకా సాంఘిక ప్రజాస్వామ్య వాదనలను రెండింటిపై ఆమె చేసిన విమర్శల కారణంగా, లక్సెంబర్గ్ ఎల్లప్పుడూ, రాజకీయ వామపక్ష పండితులు, సిద్ధాంతకర్తల మధ్య కొంత సందిగ్ధమైన ఆదరణను కలిగి ఉంది.<ref>[[Leszek Kołakowski]] ([1981], 2008), ''Main Currents of Marxism, Vol. 2: The Golden Age'', W. W. Norton & Company, Ch III: "Rosa Luxemburg and the Revolutionary Left".</ref> అయినా సరే, [[రెండవ ప్రపంచ యుద్ధం]] తరువాత [[తూర్పు జర్మనీ]] యొక్క అధికార పార్టీ ఆమెను, లిబ్క్నెచ్ట్ను [[Martyr|అమరవీరులుగా]] విస్తృతంగా ఆరాధించింది.<ref name="Verfassungsschutz">{{Cite book|url=https://www.verfassungsschutz.de/embed/broschuere-2008-04-luxemburg-liebknecht.pdf|title=Gedenken an Rosa Luxemburg und Karl Liebknecht – ein Traditionselement des deutschen Linksextremismus|publisher=[[Federal Office for the Protection of the Constitution]]|year=2008|series=BfV-Themenreihe|location=Cologne|language=de|trans-title=Commemoration of Rosa Luxemburg and Karl Liebknecht – a traditional element of German left-wing extremism|archive-url=https://web.archive.org/web/20171213010945/https://www.verfassungsschutz.de/embed/broschuere-2008-04-luxemburg-liebknecht.pdf|archive-date=13 December 2017}}</ref> పోలిష్ సంస్కృతి పట్ల ఆమెకు బలమైన సంబంధాలు, భావోద్వేగాలు ఉన్నప్పటికీ, పోలిష్ సోషలిస్ట్ పార్టీ నుండి వ్యతిరేకత, తరువాత స్టాలినిస్టుల నుండి విమర్శలు, ఆమెను [[పోలాండ్|మూడవ పోలిష్ రిపబ్లిక్]] రాజకీయాలలో వివాదాస్పద చారిత్రక వ్యక్తిగా మార్చాయి.<ref name="przedmo">{{Cite book|title=O rewolucji: 1905, 1917|last=Tych|first=Feliks|date=2018|publisher=Instytut Wydawniczy "Książka i Prasa"|isbn=978-8365304599|editor-last=Wielgosz|editor-first=Przemysław|pages=7–29|language=pl|trans-title=On revolution: 1905, 1917|chapter=Przedmowa|trans-chapter=Preface}}</ref><ref name="winkler">{{Cite web|last=Winkler|first=Anna|date=2019-06-24|title=Róża Luksemburg. Pierwsza Polka z doktoratem z ekonomii|url=https://ciekawostkihistoryczne.pl/2019/06/24/roza-luksemburg-pierwsza-polka-z-doktoratem-z-ekonomii/|access-date=2021-07-21|website=CiekawostkiHistoryczne.pl|language=pl}}</ref><ref name="damian">{{Cite web|last=Winczewski|first=Damian|date=2020-04-18|title=Prawdziwe oblicze Róży Luksemburg?|url=https://histmag.org/Prawdziwe-oblicze-Rozy-Luksemburg-20512|access-date=2021-07-25|website=histmag.org}}</ref> == మూలాలు == [[వర్గం:1919 మరణాలు]] [[వర్గం:1871 జననాలు]] [[వర్గం:మార్క్సిస్టులు]] [[వర్గం:మహిళా కార్యకర్తలు]] [[వర్గం:జర్మనీ మహిళలు]] moh8aavftl41nho28x1qgwm611q3vrr 0 461842 4908686 4618925 2026-07-20T08:03:47Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 4908686 wikitext text/x-wiki {{Infobox writer | name = M. K. Sanu | image = Sanu Mash.jpg | image_size = | alt = | caption = | pseudonym = | birth_name = | birth_date = {{birth date|1928|10|27|df=y}} | birth_place = [[Thumpoly]], [[Kingdom of Travancore]], [[British Raj|British India]]<br>(present-day [[Alappuzha district|Alappuzha]], [[Kerala]], India) | nationality = [[Indian people|Indian]] | death_date = {{death date and age|2025|8|2|1928|10|27|df=y}} | death_place = [[Ernakulam]], Kerala, India | resting_place = [[Panampilly Nagar|Ravipuram Crematorium]] | occupation = {{hlist|Writer|[[Literary critic|critic]]|poet|biographer|journalist}} | language = [[Malayalam]] | website = {{URL|sanumash.com}} | period = | genre = Poetry, essay, biography | subject = | movement = | notable_works = | spouse = Rathnamma | relatives = | awards = | signature = | signature_alt = }} '''మంగళ్నాథ్ కేశవన్ సాను''' ( 1928 అక్టోబర్ 27- 2025 ఆగస్టు 2) భారతదేశానికి చెందిన రచయిత, విమర్శకుడు, విద్యావేత్త, జీవితచరిత్ర రచయిత, పాత్రికేయుడు, వక్త, సామాజిక కార్యకర్త మానవ హక్కుల కార్యకర్త. ఎం. కె. సాను 36 పుస్తకాలను రచించారు. ఎం. కె. సాను మానవ హక్కుల అంతర్జాతీయ సంస్థలో శాశ్వత సభ్యుడిగా పనిచేశాడు, అలాగే [[కేరళ]] [[ఎర్నాకుళం జిల్లా]] ములంతురుతి మానసిక వికలాంగుల కోసం మరి కొంతమందితో కలిసి మిత్రా అనే మానసిక దివ్యాంగుల పాఠశాలను స్థాపించాడు. ఎం. కె. సాను వయలార్ రామవర్మ సాహిత్య పురస్కారం అవార్డు ఎంపిక కమిటీలో ప్రస్తుతం సభ్యుడిగా పనిచేశాడు, ఆయన 2019 సెప్టెంబరులో వయలార్ రామవర్మ సాహిత్య పురస్కార కమిటీ సభ్యుడి పదవికి రాజీనామా చేశారు.<ref name=":0">{{Cite web|last=Venugopal|first=Minnu|title=Vayalar award row: MK Sanu criticises award selection|url=https://english.mathrubhumi.com/books/books-news/vayalar-award-row-mk-sanu-criticises-award-selection--1.4153926|access-date=2019-10-29|website=Mathrubhumi|language=en}}</ref> 2011లో ఎం. కె. సాను పద్మప్రభ సాహిత్య పురస్కారాన్ని అందుకున్నారు.<ref>{{Cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/kochi/M-K-Sanu-chosen-for-Padmaprabha-Award/articleshow/10322160.cms|title=M K Sanu chosen for Padmaprabha Award|date=12 October 2011|work=[[The Times of India]]|access-date=22 November 2015}}</ref> == నేపథ్యం == ఎం. కె. సాను 1928 అక్టోబర్ 27న . పి. కేశవన్, కె. పి. భవాని దంపతులకు [[ట్రావన్‌కోర్|ట్రావెన్కోర్ రాజ్యం]] తుంపోలిలో జన్మించాడు.<ref>{{URL|https://www.newindianexpress.com/cities/kochi/2022/oct/28/useful-to-society-m-k-sanu-terms-96-years-well-lived-2512378.amp}}</ref><ref name="obit">{{Cite news|url=https://www.onmanorama.com/news/kerala/2025/08/02/m-k-sanu-malayalam-literary-crritic-passes-away.html#google_vignette|title=Malayalam literary critic M K Sanoo passes away|date=2 August 2025|access-date=2 August 2025|publisher=Onmanorama}}</ref> ఎం. కె. సాను [[న్యుమోనియా]] తో బాధపడుతూ 2025 ఆగస్టు 2న [[ఎర్నాకులం|ఎర్నాకుళం]] లోని అమృత ఆసుపత్రి 96 సంవత్సరాల వయసులో మరణించాడు.<ref>{{Cite web|title=പ്രൊഫസർ എം കെ സാനു അന്തരിച്ചു|url=https://www.keralavisionnews.com/2025/08/02/prof-mk-sanu-passes-away-23245|access-date=2025-08-02|website=www.keralavisionnews.com|language=ml}}</ref><ref name="obit" /><ref>{{Cite web|date=2025-08-03|title=Teacher, author, critic, orator — M K Sanu, distinguished fixture in Kerala’s intellectual landscape, dies at 98|url=https://indianexpress.com/article/cities/thiruvananthapuram/teacher-author-critic-orator-m-k-sanu-distinguished-fixture-in-keralas-intellectual-landscape-dies-at-98-10166274/|access-date=2025-08-03|website=The Indian Express|language=en}}</ref> == కెరీర్ == ఎం. కె. సాను 1955లో మహారాజా కళాశాలలో ప్రొఫెసర్ గా చేరాడు. <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B;''<nowiki><span title="This claim needs references to reliable sources. (April 2022)">citation needed</span></nowiki>''&#x5D;</sup> 1983లో ప్రొఫెసర్ పదవి నుండి రిటైర్ అయ్యాడు. In 1984 లో కేరళ సాహిత్య సంఘం అధ్యక్షుడిగా ఎన్నికయ్యాడు. ఎం. కె. సాను నారాయణ స్టడీ డైరెక్టర్గా పనిచేశాడు రిటైర్డ్ అయిన తర్వాత.[[కేరళ విశ్వవిద్యాలయం]] లో కొంతకాలం అధ్యాపకుడిగా పనిచేశాడు. ఎం. కె. సాను 1987లో [[ఎర్నాకులం శాసనసభ నియోజకవర్గం]] నుండి ఎమ్మెల్యేగా గెలిచాడు. 1991లో కుంకుమ్ అనే సాహిత్య పత్రికకు సంపాదకుడిగా పనిచేశాడు.I2005లో వయలార్ రామవర్మ సాహిత్య సంఘానికి అధ్యక్షుడిగా పనిచేశాడు. <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B;''<nowiki><span title="This claim needs references to reliable sources. (April 2022)">citation needed</span></nowiki>''&#x5D;</sup> == గుర్తింపు == * 2011-"బషీర్ః ఏకాంత వీధిలే అవధూతన్" జీవిత చరిత్రకు [[కేంద్ర సాహిత్య అకాడమీ అవార్డు]] <ref>{{Cite web|title=Poets Dominate Sahitya Akademi Awards 2011|url=http://sahitya-akademi.gov.in/sahitya-akademi/pdf/award-2011.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20120508031321/http://sahitya-akademi.gov.in/sahitya-akademi/pdf/award-2011.pdf|archive-date=8 May 2012|website=sahitya-akademi.gov.in}}</ref> * 2011-అబుదాబి శక్తి అవార్డు (ఇతర వర్గం సాహిత్యం) మొత్తం రచనలకు <ref>{{Cite web|date=18 October 2012|title=അബുദാബി ശക്തി അവാര്‍ഡ് സമര്‍പ്പണം വ്യാഴാഴ്ച|url=http://epathram.com/gulfnews-2010/10/18/185425-26th-shakthi-thayat-award-night-at-abudhabi.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20140707081659/http://epathram.com/gulfnews-2010/10/18/185425-26th-shakthi-thayat-award-night-at-abudhabi.html|archive-date=7 July 2014|access-date=3 January 2023|publisher=ePathram}}</ref> * 2012-పవనన్ ఫౌండేషన్ 2011 సంవత్సరానికి అతని ఆత్మకథ "కర్మగతి" కి ఇండియా అవార్డు * 2013-కేరళ ప్రభుత్వం ప్రదానం చేసిన అత్యున్నత సాహిత్య గౌరవం ఎజుతచన్ పురస్కరం <ref>{{Cite news|url=http://www.ptinews.com/news/4116801_M-K-Sanu-selected-for-Ezhuthachan-Puraskaram.html|title=M K Sanu selected for Ezhuthachan Puraskaram|date=1 November 2013|access-date=1 November 2013|agency=[[Press Trust of India]]}}</ref> * 2013-మొత్తం సహకారానికి అబుదాబి శక్తి అవార్డు (టి. కె. రామకృష్ణన్ అవార్డు) <ref>{{Cite news|url=https://www.deshabhimani.com/news/kerala/latest-news/388257|title=അബുദാബി ശക്തി തായാട്ട് പുരസ്കാരങ്ങള്‍ സമ്മാനിച്ചു|date=4 August 2014|work=Deshabhimani|access-date=4 January 2023}}</ref> * 2014-ఫాదర్ వడక్కన్ పురస్కరం <ref>{{Cite web|title=പ്രൊഫ. എം.കെ. സാനുവിന് ഫാ. വടക്കന്‍ സ്മാരകപുരസ്‌കാരം|url=http://www.dcbooks.com/father-vadakkan-award-to-prof-m-k-sanu.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150102082111/http://www.dcbooks.com/father-vadakkan-award-to-prof-m-k-sanu.html|archive-date=2 January 2015|access-date=2 January 2015|publisher=[[DC Books]]}}</ref> * 2015-పి. కేశవదేవ్ సాహిత్య పురస్కారం * 2020-అబుదాబి శక్తి అవార్డు (ఇతర వర్గం సాహిత్యం) (కేసరి ఒరు కాలఘట్టింటే సృష్టావుకు శక్తి ఎరుమేలి అవార్డు <ref>{{Cite news|url=https://www.deshabhimani.com/news/kerala/abu-dhabi-sakthi-award/1006252|title=എം കെ സാനുവിനും പി രാജീവിനും സി എൽ ജോസിനും അബുദാബി ശക്തി അവാർഡ്‌|date=9 March 2022|work=[[Deshabhimani]]|access-date=3 January 2023}}</ref> * 2021-చవరా సాంస్కృతిక కేంద్రం ద్వారా చవరా సంస్కృత పురస్కార్ * 2022-D.Litt. మహాత్మా గాంధీ విశ్వవిద్యాలయం == పనులు. == === ఆత్మకథ === * కర్మగతి-2010 === బాలల సాహిత్యం === {| class="wikitable sortable" !పని. !సంవత్సరం. !ప్రచురణకర్త !స్థలం. |- |శ్రీ నారాయణ గురుదేవన్ |1983 |వివేకోదయం ప్రింటింగ్ & పబ్లిషింగ్ కో. |ఇరింజలకుడ |- |శ్రీ నారాయణ గురు |1999 |ఎస్పిసిఎస్ |[[కొట్టాయం]] |- |జీవితాసనువిల్ |2007 |బాలసాహిత్య ప్రకాశం |ఎడపల్లి |} {| class="wikitable sortable" !పని. !సంవత్సరం. !ప్రచురణకర్త !స్థలం. |- |కాట్టుమ్ వెలిచవం |1960 |ఎన్బీఎస్ |కొట్టాయం |- |చక్రవళం |1962 |సాహిత్య నిలయం పబ్లిషింగ్ హౌస్ |కొచ్చి |- |మన్నిను మన్నింటె గుణమ్ |1964 |విద్యావారిధిమిత్రం |కొట్టాయం |- |ప్రభాతదర్శం |1970 |పూర్ణ పబ్లికేషన్స్ |కోజికోడ్ |- |చుమరిలే చిత్రాంగళ్ |1971 |పి. కె. బ్రదర్స్ |కోజికోడ్ |- |రాజవీధి |1971 |ఎన్బీఎస్ |కొట్టాయం |- |ఆవధారణం |1984 |డిసి బుక్స్ |కొట్టాయం |- |అనుభవపూర్వక నిరంగల్ |1986 |ఎస్పిసిఎస్ |కొట్టాయం |- |అతిరాంపుకలిల్లథే |2000 |ఎస్పిసిఎస్ |కొట్టాయం |- |ఉన్నతత్మక్కలుడే జీవరక్తం |2002 |మాతృభూమి పబ్లిషింగ్ కో. |కోజికోడ్ |- |అసాంతిల్నిన్ను శాంతిలేక్కు |2003 |ప్రస్తుత పుస్తకాలు |కొట్టాయం |- |ఇంతటి పళీంపాలంగల్ |2004 |గ్రీన్ బుక్స్ |త్రిస్సూర్ |- |ఎజుతింటే నానర్థంగల్ |2005 |గ్రీన్ బుక్స్ |త్రిస్సూర్ |- |విమర్సనాథిలే రాజసిల్పి |2005 |మారార్ సాహిత్య ప్రకాశం |కోజికోడ్ |- |తురన్న జలకం |2006 |కావ్య పుస్తకాలు |మావేలిక్కరా |- |కావ్యాత్త్వా ప్రవేశిక |2008 |డిసి బుక్స్ |కొట్టాయం |} === వివరణలు === {| class="wikitable sortable" !పని. !సంవత్సరం. !ప్రచురణకర్త !స్థలం. |- |ఆద్యాత్మ రామాయణము |2004 |మాతృభూమి పబ్లిషింగ్ కో. |కోజికోడ్ |- |శ్రీ మహా భాగవతం |2008 |గ్రీన్ బుక్స్ |త్రిస్సూర్ |} === ప్రయాణ కథనాలు === {| class="wikitable sortable" !పని. !సంవత్సరం. !ప్రచురణకర్త !స్థలం. |- |అనుభవంగల్ ప్రథ్యాసకల్ |1985 |పురోగమన కళా సాహిత్య సంఘం |త్రివేండ్రం |} === జీవిత చరిత్రలు === {| class="wikitable sortable" !పని. !సంవత్సరం. !ప్రచురణకర్త !స్థలం. |- |అష్టమిక్కట వెలిచమ్ |1962 |పూర్ణ పబ్లికేషన్స్ |కోజికోడ్ |- |నారాయణగురు స్వామి |1976 |వివేకోదయం ప్రింటింగ్ & పబ్లిషింగ్ కో. |ఇరింగలకుడ |- |సాహోదర్న్. కె. అయ్యప్పన్ |1980 |డిసి బుక్స్ |కొట్టాయం |- |చంగంపూజా కృష్ణపిల్లః నక్షత్రాంగలుడే స్నేహభజనం |1988 |ఎస్పిసిఎస్ |కొట్టాయం |- |[[సహోదరన్ అయ్యప్పన్]] ఒరు కళఘట్టింటే సిల్పి |1989 |శ్రీ నారాయణగురు సంస్కార సమితి |కొల్లం |- |మృత్యుంజయమ్ కావ్యజీవితం |1996 |ఎస్. ఎన్. చంద్రికా ఎడ్యుకేషనల్ ట్రస్ట్ |ఇరింగలకుడ |- |పార్వతి అమ్మః అసరానారుడే అమ్మ |2000 |శ్రీ నారాయణ సేవికా సమాజం |అలూవా |- |ఎం గోవిందన్ |2002 |డిసి బుక్స్ |కొట్టాయం |- |యుక్తివాది ఎం. సి. జోసెఫ్ |2002 |సాంస్కృతిక ప్రచురణల విభాగం, ప్రభుత్వం. కేరళ |త్రివేండ్రం |- |బషీర్ః ఏకాంత వీధిలే అవధూతన్ |2007 |డిసి బుక్స్ |కొట్టాయం |- |కె. సి. మమ్మన్ మాపిలా |2008 |కేరళ సాహిత్య అకాడమీ |త్రిస్సూర్ |} === జ్ఞాపకాలు === {| class="wikitable sortable" !పని. !సంవత్సరం. !ప్రచురణకర్త !స్థలం. |- |తాళవేరాయిలే సంధ్యః భాగాలు I & II |1992 |డిసి బుక్స్ |కొట్టాయం |- |ఐవార్ లోకతే స్నేహిచవర్ |1999 |ప్రభాత్ బుక్ హౌస్ |త్రివేండ్రం |} === సేకరించిన వ్యాసాలు === {| class="wikitable sortable" !పని. !సంవత్సరం. !ప్రచురణకర్త !స్థలం. |- |శ్రీ నారాయణ సంధేశం |2000 |లాలూ బుక్స్ |కొట్టాయం |- |ఎత్రా సోక్కామయం జీవితం |2004 |హరితం బుక్స్ |కోజికోడ్ |} === అనువాదాలు === {| class="wikitable sortable" !పని. !సంవత్సరం. !ప్రచురణకర్త !స్థలం. |- |అంచు శాస్త్ర నాయకన్మార్ (ఐదుగురు ప్రధాన శాస్త్రవేత్తలు) |1958 |దక్షిణ భాషల పుస్తక ట్రస్ట్ |మద్రాసు |- |విశ్వాసతిలేక్ వీండం (విశ్వాస పునరుద్ధరణ) |1959 |దక్షిణ భాషల పుస్తక ట్రస్ట్ |మద్రాసు |- |అమెరికన్ సాహిత్యం |2000 |ఎస్పిసిఎస్ |కొట్టాయం |- |గైడ్ |1989 |సాహిత్య అకాడమీ |న్యూ ఢిల్లీ |} === సవరించిన రచనలు === {| class="wikitable sortable" !పని. !సంవత్సరం. !ప్రచురణకర్త !స్థలం. |- |సాహోదర్ సప్తతి |1960 |సహోదరన్ అయ్యప్పన్ సప్తతి వేడుకల కమిటీ |ఎర్నాకుళం |- |కుమారసంతే కావ్యప్రపంచం |1974 |నవోధన సమితి |ఎర్నాకుళం |- |సహోదరంటే పద్యాక్రితికల్ |1981 |డిసి బుక్స్ |కొట్టాయం |- |శ్రీ నారాయణ సమీక్షా |1987 |శ్రీ నారాయణ స్టడీ సెంటర్, కేరళ విశ్వవిద్యాలయం |త్రివేండ్రం |- |కుసుమతింటే కృతికల్ |1989 |డిసి బుక్స్ |కొట్టాయం |- |బషీర్ః వర్థమాన్తింటే భవి |1994 |ఆసాయం పుస్తకాలు |కోజికోడ్ |- |కుడుంబ విజ్ఞాన కోశం |1999 |మానస్ ఫౌండేషన్ |కోజికోడ్ |- |కొచ్చి 2000 |2000 |కొచ్చిన్ కార్పొరేషన్ |ఎర్నాకుళం |- |టి. కె. రామకృష్ణన్ |2001 |సిపిఐ (ఎం) జిల్లా కమిటీ |ఎర్నాకుళం |- |చంగంపూళాః ఎంపిక చేసిన కవితలు |2008 |గ్రీన్ బుక్స్ |త్రిస్సూర్ |- |ఎంపిక చేసిన వ్యాసాలు |2008 |కేరళ సాహిత్య అకాడమీ |త్రిస్సూర్ |} == మూలాలు == [[వర్గం:మలయాళీ పౌరులు]] [[వర్గం:మలయాళ రచయితలు]] [[వర్గం:1928 జననాలు]] 3tfg836r82ior5t4g2f9jmg46rqf3pz 0 462804 4908656 4839604 2026-07-20T06:47:08Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 4908656 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | name = జి. సుధాకరన్ | image = G sudhakaran.jpg | width = | smallimage = | caption = | office = [[కేరళ ప్రభుత్వం]]లో [[పబ్లిక్ వర్క్స్ శాఖ|పబ్లిక్ వర్క్స్, రిజిస్ట్రేషన్ శాఖ మంత్రి]] | 1blankname = ముఖ్యమంత్రి | 1namedata = [[మొదటి విజయన్ మంత్రివర్గం|పినరయి విజయన్]] | termstart = {{Start date|2016|05|25|df=yes}} | termend = 3 మే 2021 | constituency = | predecessor = [[వి. కె. ఇబ్రహీంకుంజు]] | successor = [[పి. ఎ. మహమ్మద్ రియాస్]] | office2 = [[కేరళ శాసనసభ]] సభ్యుడు | termstart2 = {{Start date|2006||}} | termend2 = 2021 | constituency2= [[అంబలప్పుఝ (వिधान సభ నియోజకవర్గం)|అంబలప్పుఝ]] | predecessor2 = డి. సుగతన్ | successor2 = [[హెచ్. సలాం]] | birth_date = {{Birth date and age|1950|11|01|df=yes}} | birth_place = [[మావెలిక్కర]], [[ఆలప్పుఝ జిల్లా|ఆలప్పుఝ]], [[త్రావణ్‌కోర్–కొచ్చిన్]] రాష్ట్రం<br>(ప్రస్తుత [[కేరళ]], భారతదేశం) | nationality = భారతీయుడు | party = [[భారత కమ్యూనిస్ట్ పార్టీ (మార్క్సిస్ట్)]] | residence = [[ఆలప్పుఝ]], కేరళ, భారతదేశం | parents = {{Unbulleted_list|పీ. గోపాల కురుప్|ఎల్. పంకజాక్షి అమ్మ}} | spouse = | children = | website = }} జి. '''సుధాకరన్''' (జననం 1950 నవంబర్ 1) కేరళ రాష్ట్రానికి చెందిన ఒక భారతీయ రాజకీయవేత్త. ఆయన [[కేరళ శాసనసభ|కేరళ శాసనసభ సభ్యుడిగా పని చేశాడు.]] పినరయి విజయన్ మంత్రి వర్గంలో [[కేరళ ప్రజా పనుల శాఖ|ప్రజా పనుల శాఖ]] మంత్రిగా పనిచేశాడు. జి. సుధాకరన్ కమ్యూనిస్ట్ పార్టీ ఆఫ్ ఇండియా (మార్క్సిస్ట్) కు చెందినవాడు . 2006 నుండి 2021 వరకు వరుసగా మూడుసార్లు ఎమ్మెల్యేగా గెలిచాడు.<ref>{{Cite web|title=G. Sudhakaran – Government of Kerala, India|url=https://kerala.gov.in/g-sudhakaran|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20201202065930/https://kerala.gov.in/g-sudhakaran|archive-date=2 December 2020|access-date=2021-02-07|website=kerala.gov.in}}</ref><ref>{{Cite web|title=Members – Kerala Legislature|url=http://www.niyamasabha.org/codes/13kla/members/g_sudhakaran.htm|access-date=2021-02-07|website=niyamasabha.org}}</ref> == కెరీర్ == === రాజకీయవేత్త. === జి. సుధాకరన్ సిపిఐ (అలప్పుజ జిల్లా కమిటీ , రాష్ట్ర కమిటీ) లో సభ్యుడు. 1996 2006లో కేరళ శాసనసభకు ఎన్నికయ్యారు.<ref>{{Cite web|title=Party workers in Kayamkulam had back-stabbed me: G Sudhakaran|url=https://www.newindianexpress.com/states/kerala/2021/jan/18/party-workers-in-kayamkulam-had-back-stabbed-me-g-sudhakaran-2251495.html|access-date=2021-02-07|website=The New Indian Express}}</ref> === రచయిత. === ఆయన ఈ క్రింది పుస్తకాలతో సహా పుస్తకాలను ప్రచురించారుః * ''ఆరను నీ ఒబామా'' (కవితల సేకరణ). * ఉన్నీ మకానే మనోహర (కవితల సేకరణ). * సన్నిథానతిలె కజుతకల్ (కవితల సేకరణ). * ''కనాల్ వజియిల్ కారి పురాలతే'' (ఎంపిక చేసిన నియామసభ ప్రసంగాల సేకరణ). == మూలాలు == [[వర్గం:1950 జననాలు]] [[వర్గం:జీవిస్తున్న ప్రజలు]] nc92g2b22h2aw6jo7kkm5xcfmjh36kr 0 464233 4908647 4806254 2026-07-20T05:49:52Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 /* ఫిల్మోగ్రఫీ */ 4908647 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = బాలు వర్గీస్ | image = Balu Varghese at SBCE.jpg | birth_date = {{birth date and age|1991|10|26|df=yes}} | birth_place = కొచ్చి, కేరళ, భారతదేశం | occupation = నటుడు | caption = 2024లో బాలు వర్గీస్ | other_names = | yearsactive = 2005{{En dash}}ప్రస్తుతం | website = | spouse = {{marriage|ఐలీనా కేథరిన్|2020}} | relatives = {{ubl|[[లాల్ (నటుడు)|లాల్]] (మామయ్య)|అలెక్స్ పాల్ (మామయ్య)|లాల్ జూనియర్ (కజిన్)}} }} '''బాలు వర్గీస్''' భారతీయ నటుడు, గాయకుడు. అయన ప్రధానంగా మలయాళ సినీ పరిశ్రమలో పనిచేస్తున్నాడు. అయన 2005లో చంటుపోట్టు సినిమాలో బాల నటుడిగా తన నటనా జీవితాన్ని ప్రారంభించాడు. ==తొలినాళ్ళ జీవితం & కెరీర్== బాలు వర్గీస్ కొచ్చిలో జన్మించాడు. ఆయన EJ వర్గీస్, నీనా వర్గీస్ దంపతుల కుమారుడు. ఆయన మలయాళ నటుడు లాల్, సంగీత దర్శకుడు అలెక్స్ పాల్ మేనల్లుడు. బాలు వర్గీస్ 2005లో చంటుపోట్టు సినిమాలో బాలనటుడిగా<ref>{{Cite web|date=15 April 2014|title=Child actor comes of age|url=https://www.deccanchronicle.com/140415/entertainment-mollywood/article/child-actor-comes-age}}</ref> అడుగుపెట్టి ఆ తరువాత లాల్ జూనియర్ దర్శకత్వం వహించిన తొలి సినిమా హనీ బీలో నటించాడు. ==వ్యక్తిగత జీవితం== బాలు వర్గీస్ 2020 ఫిబ్రవరి 2న ఐలీనా కేథరిన్ అమోన్‌ను వివాహం చేసుకున్నాడు. వారికి కుమారుడు ఎజెకిల్ అమీ వర్గీస్ 2021 మార్చి 31న జన్మించాడు.<ref>{{cite news|url=https://www.thenewsminute.com/article/actor-balu-varghese-and-model-aileena-amon-blessed-baby-boy-146334|title=Actor Balu Varghese and model Aileena Amon blessed with baby boy|date=1 April 2021|work=The News Minute|access-date=15 December 2021}}</ref><ref>{{cite news|url=https://english.mathrubhumi.com/mobile/movies-music/movie-news/star-couple-balu-varghese-aileena-name-son-ezekiel-amy-varghese-1.5789738|title=Star couple Balu Varghese-Aileena name son Ezekiel Amy Varghese|date=29 June 2021|work=English Mathrubhumi News|access-date=15 December 2021}}{{Dead link|date=అక్టోబర్ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == ఫిల్మోగ్రఫీ == {| class="wikitable sortable" !సంవత్సరం !పేరు !పాత్ర !గమనికలు !మూ |- |2005 |''చంటుపోట్టు'' |చిన్న కుమారన్ | rowspan="7" |బాల కళాకారుడు | |- |2006 |''ఒరువన్'' |యంగ్ శివన్ | |- |2007 |''అరబిక్కథ'' |యంగ్ క్యూబా ముకుందన్ | |- |2008 |''తలప్పావు'' |యంగ్ ఎస్. రవీంద్రన్ పిళ్ళై | |- | rowspan="2" |2010 |''కన్మజ పెయ్యుమ్ మున్పే'' |ఇజాస్ | |- |''పాపి అప్పచా'' |విజీష్ | |- | rowspan="2" |2011 |''మణికియాక్కళ్ళు'' |బషీర్ | |- |''అర్జునన్ సాక్షి'' |సెల్వం | | |- |2012 |''కోబ్రా'' |యంగ్ కారి | |<ref>{{Cite web|last=K. S.|first=Aravind|date=17 March 2016|title=Lal fulfills nephew's wish|url=https://www.deccanchronicle.com/entertainment/mollywood/170316/lal-fulfills-nephew-s-wish.html|website=Deccan Chronicle}}</ref> |- | rowspan="3" |2013 |''మాడ్ నాన్న'' |యువ ఈషో | | |- |''తేనెటీగ'' |అంబ్రోస్ పెరెరా | |<ref>{{cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/malayalam/movies/news/honey-bee-gave-me-a-break-balu-varghese/articleshow/45086733.cms|title=Honey Bee gave me a break: Balu Varghese|date=9 November 2014|work=The Times Of India|access-date=20 December 2021}}</ref> |- |''సైకిల్ దొంగలు'' |సాబు |కామియో పాత్ర | |- | rowspan="4" |2014 |''హ్యాపీ జర్నీ'' |ఫ్రెడ్డీ | | |- |''హాయ్ నేను టోనీని.'' |సమీర్ |కామియో పాత్ర | |- |''ఇతిహాస'' |విక్కీ | |<ref>{{cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/malayalam/movies/previews/ithihasa/articleshow/44740876.cms|title=Ithihasa : News about the Malayalam Movie Ithihasa|date=9 October 2014|work=The Times Of India|access-date=20 December 2021}}</ref> |- |''మనీ రత్నం'' |యొప్పే కుమారుడు. | | |- | rowspan="5" |2015 |''నమస్తే బలి'' |ఫ్రీకన్ ఫక్రుదీన్ | | |- |''ఓన్నం లోక మహాయుద్ధం'' |బిజేష్ | | |- |''ఓరు సెకండ్ క్లాస్ యాత్ర'' |కుమార్ | | |- |''ఆనా మయిల్ ఒట్టకం'' |రామ్ |ప్రధాన పాత్ర | |- |''అప్పవుం వీంజం'' |జితు | | |- | rowspan="6" |2016 |''శైలి'' |ప్రయాగన్ అకా డి కాప్రియో | | |- |''కింగ్ లయర్'' |అంతప్పన్ | |<ref>{{cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/malayalam/movies/news/balu-varghese-acts-with-dileep-after-a-decade/articleshow/49538966.cms|title=Balu Varghese acts with Dileep after a decade|date=27 October 2015|work=The Times Of India|access-date=20 December 2021}}</ref> |- |''దర్వింటే పరిణామం'' |రవి | | |- |''ఇన్స్పెక్టర్ దావూద్ ఇబ్రహీం'' |తెలియదు |కామియో పాత్ర | |- |''మారుభూమియే ఆనా'' |మార్టిన్ | | |- |''కవి ఉద్ధేశిచతు..?'' |కరాల్ | | |- | rowspan="6" |2017 |''తేనెటీగ 2'' |అంబ్రోస్ పెరెరా | |<ref>{{cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/malayalam/movies/news/honey-bee-2-is-on-balu-varghese/articleshow/49712611.cms|title=Honey Bee 2 is on: Balu Varghese|date=8 November 2015|work=The Times Of India|access-date=20 December 2021}}</ref> |- |''[[ఎజ్రా]]'' |తెలియదు |కామియో పాత్ర | |- |''సర్వోపరి పాలకరన్'' |జాయ్‌మోన్ | | |- |''హనీ బీ 2.5'' |అతనే |కామియో పాత్ర | |- |''చంక్జ్'' |రొమారియో |ప్రధాన పాత్ర |<ref>{{cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/malayalam/movies/news/balu-varghese-vishak-nair-turn-engineering-students-in-chunkzz/articleshow/56968517.cms|title=Balu Varghese, Vishak Nair turn engineering students in Chunkzz|date=26 February 2017|work=The Times Of India|access-date=15 December 2021}}</ref> |- |''తరంగం'' |జాయ్ సి | |<ref>{{cite news|url=https://www.newindianexpress.com/entertainment/review/2017/Oct/01/tharangam-a-laudable-experiment-1665165.html|title=Tharangam: A laudable experiment|date=1 October 2017|work=New Indian Express|access-date=20 December 2021}}</ref> |- | rowspan="3" |2018 |''వల్లిక్కుడిలిలే వెల్లక్కరన్'' |టామ్ జోసెఫ్ | | |- |''ప్రేమసూత్రం'' |ప్రకాశన్ |ప్రధాన పాత్ర |<ref>{{cite news|url=https://www.newindianexpress.com/entertainment/review/2018/may/12/premasoothram-movie-review-amusing-escapades-of-a-love-guru-1813450.amp|title=Premasoothram' movie review: Amusing escapades of a love guru|date=12 May 2018|work=The New Indian Express|access-date=20 December 2021|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20211220060603/https://www.newindianexpress.com/entertainment/review/2018/may/12/premasoothram-movie-review-amusing-escapades-of-a-love-guru-1813450.amp|archive-date=20 December 2021}}</ref> |- |''లడూ'' |రాహుల్ | |<ref>{{cite news|url=https://www.deccanchronicle.com/entertainment/mollywood/270217/ladoo-bursting-idea.html|title=Ladoo 'bursting' idea|date=27 September 2017|work=The Deccan Chronicle|access-date=20 December 2021}}</ref> |- | rowspan="7" |2019 |''విజయ్ సుపెరుం పౌర్ణమియుం'' |రోషన్ |ప్లేబ్యాక్ సింగర్ కూడా |<ref>{{cite news|url=https://www.newindianexpress.com/entertainment/malayalam/2019/jan/07/i-prefer-making-feel-good-films-1921452.amp|title=I prefer making feel-good films: Director Jis Joy|date=7 January 2017|work=The New Indian Express|access-date=20 December 2021|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20211220060612/https://www.newindianexpress.com/entertainment/malayalam/2019/jan/07/i-prefer-making-feel-good-films-1921452.amp|archive-date=20 December 2021}}</ref> |- |''ఓరు కుప్రసిద్ధ పయ్యన్'' |జైనేష్ | |<ref>{{cite news|url=https://www.thenewsminute.com/article/oru-kuprasidha-payyan-will-be-emotionally-engaging-film-says-tovino-thomas-90429|title='Oru Kuprasidha Payyan' will be an emotionally engaging film, says Tovino Thomas|date=23 October 2018|work=The News Minute|access-date=20 December 2021}}</ref> |- |''ముహబతిన్ కుంజాబ్దుల్లా'' | | |<ref>{{cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/malayalam/movies/news/balu-varghese-mohabathin-kunjabdulla-is-all-about-kunjabdulla-finding-his-childhood-lover/articleshow/66507783.cms|title=Balu Varghese: Mohabathin Kunjabdulla is all about Kunjabdulla finding his childhood lover|date=6 November 2018|work=The Times Of India|access-date=15 December 2021}}</ref> |- |''జనమైత్రి'' |జాక్ డేనియల్స్ |కామియో పాత్ర | |- |''అండర్ వరల్డ్'' |కప్ప క్యాచర్ |కామియో పాత్ర | |- |''హ్యాపీ సర్దార్'' |ఇక్బాల్ మూస్ | | |- |''పుజిక్కడకన్'' |సెబాస్టియన్ / సెబాన్ | | |- | rowspan="5" |2021 |''ఆపరేషన్ జావా'' |ఆంథోనీ |ప్రధాన పాత్ర |<ref>{{cite news|url=https://www.deccanherald.com/entertainment/operation-java-an-engaging-cybercrime-thriller-988278.html|title=Operation Java: An engaging cybercrime thriller|date=21 May 2021|work=Deccan Herald|access-date=15 December 2021}}</ref> |- |''సునామీ'' |బాబీ ఫ్రాన్సిస్ |ప్రధాన పాత్ర ప్లేబ్యాక్ గాయని కూడా |<ref>{{cite news|url=https://www.thenewsminute.com/article/lal-and-lal-jr-team-comedy-entertainer-tsunami-143025|title=Lal and Lal Jr team up for comedy entertainer 'Tsunami'|date=8 February 2021|work=The News Minute|access-date=15 December 2021}}</ref> |- |''ఎల్లం షెరియకుమ్'' |సఖావు నివిన్ జార్జ్ | |<ref>{{cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/malayalam/movie-reviews/ellam-sheriyakum/amp_movie_review/87801767.cms|title=Ellam Sheriyakum Movie Review: A thought-provoking political drama|date=19 November 2021|work=The Times Of India|access-date=15 December 2021}}</ref> |- |''జన.ఈ.మ్యాన్'' |మోనిచ్చన్ | rowspan="2" |ప్రధాన పాత్ర |<ref>{{cite news|url=https://www.newindianexpress.com/entertainment/malayalam/2021/Aug/31/first-jan-e-man-poster-reveals-complete-cast-2351980.html|title=First Jan-e-Man poster reveals complete cast|date=31 August 2021|work=The New Indian Express|access-date=15 September 2021}}</ref> |- |సుమేష్ అండ్ రమేష్ |రమేష్ |<ref>{{cite news|url=https://www.mathrubhumi.com/mobile/movies-music/review/sumesh-and-ramesh-movie-review-sreenath-bhasi-balu-varghese-1.6260206|title=സഹോദരന്റെ പ്രണയം വരുത്തിയ വിന; ചിരിപ്പിച്ച് സുമേഷും രമേഷും : Review|date=11 December 2021|work=Mathrubhumi News|access-date=15 December 2021}}{{Dead link|date=అక్టోబర్ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |- |2022 |''విచిత్రం'' |జాయ్నర్ | | |- | rowspan="2" |2023 |''చార్లెస్ ఎంటర్‌ప్రైజెస్'' |రవి | |<ref>{{Cite web|date=10 April 2023|title=Charles Enterprises gets a release date|url=https://www.cinemaexpress.com/malayalam/news/2023/apr/10/charles-enterprises-gets-a-release-date-42123.html|access-date=2023-04-16|website=[[Cinema Express]]|language=en}}</ref> |- |''మహారాణి'' |రెన్నీ | |<ref>{{Cite web|date=October 2023|title=Shine Tom Chacko, Roshan Mathew's Maharani, gets a release date|url=https://www.cinemaexpress.com/malayalam/news/2023/oct/01/shine-tom-chacko-roshan-mathews-maharani-gets-a-release-date-48183.html|access-date=2023-11-22|website=[[Cinema Express]]|language=en}}</ref> |- | rowspan="4" |2024 |''[[మంజుమ్మెల్ బాయ్స్]]'' |సిక్సన్ జాన్ | |<ref>{{Cite web|date=11 February 2024|title=Manjummel Boys gets a release date|url=https://www.cinemaexpress.com/malayalam/news/2024/feb/11/manjummel-boys-gets-a-release-date-51955.html|access-date=2024-02-11|website=[[Cinema Express]]|language=en}}</ref> |- |''నాడికర్'' |లెనిన్ | |<ref>{{Cite web|date=6 January 2024|title=Tovino's Nadikar Thilakam shoot completed|url=https://www.cinemaexpress.com/malayalam/news/2024/jan/06/tovinos-nadikar-thilakam-shoot-completed-51010.html|access-date=2024-01-07|website=[[Cinema Express]]|language=en}}</ref> |- |''పల్లోట్టి 90's కిడ్స్'' |కన్నన్ | |<ref>{{cite news|url=https://www.ottplay.com/news/pallotty-90s-kids-release-date-kerala-state-film-award-winner-arjun-ashokan-balu-varghese/9ea5e2915a412|title=Pallotty 90's Kids: Kerala State Film Award winner film to have a theatrical release on this date|date=5 October 2024|accessdate=5 October 2024|publisher=ottplay|language=en}}</ref> |- |''పుష్పక విమానం'' | | |<ref>{{Cite web|last=Features|first=C. E.|date=2024-09-06|title=Siju Wilson and Balu Varghese's Pushpaka Vimanam gets a release date|url=https://www.cinemaexpress.com/malayalam/news/2024/Sep/06/siju-wilson-and-balu-vargheses-pushpaka-vimanam-gets-a-release-date|access-date=2024-09-07|website=Cinema Express|language=en}}</ref> |- | rowspan="2" |2025 |''ఎన్ను స్వాంతం పుణ్యాలన్'' |ఫాదర్ థామస్ | |<ref>{{Cite web|last=Madhu|first=Vignesh|date=2024-12-14|title=Ennu Swantham Punyalan confirms release date|url=https://www.cinemaexpress.com/malayalam/news/2024/Dec/14/ennu-swantham-punyalan-confirms-release-date|access-date=2025-01-10|website=Cinema Express|language=en}}</ref> |- |''[[సుమతి వలవు]]'' |అంబడి | |<ref>{{Cite web|last=Madhu|first=Vignesh|date=2025-02-13|title=Arjun Ashokan-starrer Sumathi Valavu gets a release date|url=https://www.cinemaexpress.com/malayalam/news/2025/Feb/13/arjun-ashokan-starrer-sumathi-valavu-gets-a-release-date|access-date=2025-02-14|website=Cinema Express|language=en}}</ref> |- | rowspan="4" |<abbr>టిబిఎ</abbr> |''1 ప్రిన్సెస్ స్ట్రీట్'' <abbr>†</abbr> |<abbr>టిబిఎ</abbr> | |<ref>{{Cite web|date=2023-10-13|title=Malayalam Actress Archana Kavi To Make A Comeback With 1 Princess Street|url=https://www.news18.com/movies/malayalam-actress-archana-kavi-to-make-a-comeback-with-1-princess-street-8615684.html|access-date=2024-05-12|website=News18|language=en}}</ref> |- |''అలంకం'' <abbr>†</abbr> |<abbr>టిబిఎ</abbr> | |<ref>{{cite news|url=https://www.sify.com/movies/balu-varghese-and-lukman-in-aalankam-news-malayalam-vk2ebPiafhhhj.html|title=Balu Varghese and Lukman in 'Aalankam'|date=28 October 2021|work=Sify.com|access-date=15 December 2021|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20211028094059/https://www.sify.com/movies/balu-varghese-and-lukman-in-aalankam-news-malayalam-vk2ebPiafhhhj.html|archive-date=28 October 2021}}</ref> |- |''అల్ కరామా'' <abbr>†</abbr> |<abbr>టిబిఎ</abbr> | |<ref>{{cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/malayalam/movies/news/sreenath-bhasi-balu-varghese-and-sudhhy-koppa-in-al-karama/articleshow/79108115.cms|title=Sreenath Bhasi, Balu Varghese and Sudhhy Koppa in Al Karama|date=8 November 2020|work=The Times Of India|access-date=15 December 2021}}</ref> |- |''భా. భా. బా.'' <abbr>†</abbr> |<abbr>టిబిఎ</abbr> | |<ref>{{cite news|url=https://www.cinemaexpress.com/malayalam/news/2024/Jul/15/dileeps-bha-bha-ba-goes-on-floors|title=Dileep's Bha Bha Ba goes on floors|date=15 July 2024|work=Cinema Express|accessdate=30 August 2024}}</ref> |} ==మూలాలు== {{మూలాలజాబితా}} ==బయటి లింకులు== *{{IMDb name|7478940}} [[వర్గం:1991 జననాలు]] [[వర్గం:మలయాళ సినిమా నటులు]] cpukltzh99sou06grd00aqfnfhd3f1p 0 475936 4908436 4898981 2026-07-19T13:55:50Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 4908436 wikitext text/x-wiki {{Infobox ancient site | name = ఎరాన్ | native_name = | alternate_name = | image = Vishnu temple mandapa at Eran, Madhya Pradesh.jpg | alt = | caption = ఎరాన్‌లోని విష్ణు ఆలయ మండపం | map_type = India #India Madhya Pradesh | map_alt = | map_size = | map_dot_label = ఎరాన్ | relief = yes | coordinates = {{coord|24.093846|78.172695|display=inline,title}} | location = [[సాగర్ జిల్లా]], [[మధ్య ప్రదేశ్]] | epochs = | website = }} '''ఎరాన్''' భారతదేశంలోని [[మధ్య ప్రదేశ్]] రాష్ట్రంలోని [[సాగర్ జిల్లా]]లో ఉన్న ఒక ప్రాచీన పట్టణం, పురావస్తు ప్రదేశం.<ref name=cunningham76/> ఇక్కడ తవ్వకాలలో లభించిన విభిన్న నాణేల ఆధారంగా ఇది భారతీయ వంశాలకు చెందిన ప్రాచీన నాణేల ముద్రణ కేంద్రాలలో ఒకటిగా గుర్తించబడింది. ఈ ప్రదేశంలో 5వ, 6వ శతాబ్దాలకు చెందిన [[గుప్త యుగం]] నాటి ఆలయాలు, స్మారక కట్టడాలు ఉన్నాయి. ముఖ్యంగా ఋషులు, పండితుల ప్రతిమలతో చెక్కబడిన భారీ రాతి వరాహ మూర్తి ప్రసిద్ధి పొందింది.<ref name=cunningham76/> ఎరాన్‌లో లభించిన శాసన శిలలు గుప్త సామ్రాజ్య చరిత్ర క్రమాన్ని పునర్నిర్మించడానికి ఎంతో ప్రాముఖ్యత కలిగి ఉన్నాయి. ఎరాన్ లేదా ఎరకినా అనేది ''ఎరకినా ('''ఏరికినా''') ప్రదేశ్'' లేదా ''ఏరికినా [[:en:Vishaya|విషయ]]'' అనే పరిపాలనా విభాగానికి రాజధానిగా ఉండేది. ఇది [[గుప్త సామ్రాజ్యం]]లో భాగంగా ఉండేది.<ref>Raychaudhuri, Hemchandra (1972) ''Political History of Ancient India'', University of Calcutta, Calcutta, p.495</ref> == నామవ్యుత్పత్తి == ఎరాన్‌కు ప్రాచీనకాలంలో ఉన్న పేర్లు ({{langx|sa|ऐरण}}) '''ఎరకైనా''', '''ఏక్రిషివ్''', '''ఎరకన్య''' లేదా '''ఎరకినా''' (శాసనాలలో పేర్కొనబడిన విధంగా);<ref name=cunningham76/> '''ఏరికినా''' ({{langx|sa|ऐरिकिण}}, [[సముద్రగుప్తుడు]] శాసనంలో పేర్కొనబడిన పేరు) లేదా '''ఎరికినా''' ( [[టోరమాణుడు]] శాసనంలో పేర్కొనబడిన పేరు )<ref>Lahiri, Bela (1972). ''Indigenous States of Northern India (Circa 200 B.C. to 320 A.D.)'', Calcutta: University of Calcutta, p.81</ref> — ఇవన్నీ '''ఎరక''' అనే పదం నుండి ఉద్భవించాయని భావిస్తారు. '''ఎరక''' లేదా '''ఎరకా''' అనే పదం సాధారణంగా ‘‘ఏనుగు కట్టె గడ్డి’’గా పిలవబడే పొడవైన గడ్డిని సూచిస్తుందని భావిస్తున్నారు. దీనికి శాస్త్రీయ నామం టైఫా ఎలెఫంటినా. <ref>[https://www.biodiversitylibrary.org/page/793860#page/572/mode/1up William Roxburgh. 1832. Flora indica; or, descriptions of Indian Plants 3: 566–567, ''Typha elephantina'']</ref> ఈ గడ్డి ఎరాన్ ప్రాంతంలో విరివిగా పెరుగుతుందని పేర్కొనబడింది.<ref>{{harvp|Bajpai|1996|pp=Ch 5, Pl I, 4}}</ref> == స్థానం == [[File:Eran archaeological site map, 1880 sketch.jpg|left|thumb|upright=1.1|1880 నాటి ఎరాన్ పురావస్తు ప్రదేశపు పటం]] ఎరాన్ [[మధ్య ప్రదేశ్]]లోని బినా నది దక్షిణ తీరంలో ఉంది.<ref name=cunningham76>A. Cunningham (1880), [https://archive.org/stream/reporttoursinbu01cunngoog#page/n87/mode/2up/search/eran Report of Tours in Bundelkhand and Malwa], Archaeological Survey of India, Volume 10, Calcutta, pages 76–90, {{PD-notice}}</ref> ఇది ప్రాచీన [[విదిషా]] – [[సాంచీ]] – [[ఉదయగిరి]] ప్రదేశాల నుంచి సుమారు 100 కి.మీ ఉత్తర – ఈశాన్య దిశలో, [[సాగర్]] పట్టణానికి 80 కి.మీ పశ్చిమ–వాయవ్య దిశలో, అలాగే [[భోపాల్]] కు 160 కి.మీ ఈశాన్య దిశలో ఉంది. ఈ ప్రదేశంలో బినా నది తలక్రిందుల ‘‘U’’ ఆకారంలో ప్రవహిస్తూ, ఎరాన్‌ను మూడు వైపులా నీటితో చుట్టుముట్టుతుంది. దీనివల్ల ఇది “హిందూ పట్టణాలకు అత్యంత అనుకూలమైన స్థానం” అని కునింగ్హామ్ పేర్కొన్నాడు.<ref name=cunningham76/> ఈ ప్రాంతం అడవులతో, కొండలతో నిండి ఉంది. ఎరాన్ పట్టణానికి దక్షిణంగా ఉన్న ఎత్తైన భూభాగాలు దానిని రక్షణగా కప్పివుంటాయి.<ref name=cunningham76/> == చరిత్ర == ఎరాన్ ఒక ప్రాచీన నగరం. ఇది బౌద్ధ, హిందూ గ్రంథాలలో, ప్రాచీన నాణేలపై, సాంచీ వంటి సమీప, దూర ప్రాంతాల శాసనాలలో '''ఎరకైనా''' లేదా '''ఎరకన్య'''గా ప్రస్తావించబడింది. నేటి కాలంలో ఇది అనేక మట్టిమేడలతో చుట్టుముట్టబడిన చిన్న పట్టణంగా ఉంది. ఇవి దాని ప్రాచీన చరిత్రకు చెందిన పురావస్తు అవశేషాలుగా భావించబడుతున్నాయి. ఎరాన్ సమీపంలోని పురావస్తు ప్రదేశంలో అనేక [[గుప్త సామ్రాజ్యం]] కాలానికి చెందిన [[శాసనం|శాసనాలు]] లభించాయి. ఎరాన్ పట్టణంలో ఒక సంగ్రహాలయం ఉంది. ఇందులో అనేక [[పురావస్తు]] అవశేషాలు భద్రపరచబడ్డాయి. భారతదేశంలో [[సతీసహగమనం|సతీ]] (విధవ దహనం)కి సంబంధించిన తొలి శాసన ఆధారం ఎరాన్‌లోనే లభించింది. ఇది [[భానుగుప్తుడు]] (510 సీఈ) శాసనంగా గుర్తించబడింది.<ref>{{cite book |last1=Eraly |first1=Abraham |title=The First Spring: The Golden Age of India |date=2011 |publisher=Penguin Books India |isbn=978-0-670-08478-4 |page=372 |url=https://books.google.com/books?id=te1sqTzTxD8C&pg=PA372 |language=en }}</ref> == పురావస్తు శాస్త్రం == ఎరాన్ ప్రదేశంలో క్రింది సాంస్కృతిక దశలు గుర్తించబడి, కార్బన్ డేటింగ్ చేయబడ్డాయి: * కాలం I: చల్కోలిథిక్ దశ (క్రీ.పూ. 1800 – క్రీ.пూ. 700) * కాలం II: ప్రారంభ చారిత్రక దశ (క్రీ.పూ. 700 – క్రీ.пూ. 2వ శతాబ్దం) * కాలం IIB: క్రీ.пూ. 2వ శతాబ్దం – క్రీ.శ. 1వ శతాబ్దం * కాలం III: క్రీ.శ. 1వ శతాబ్దం – క్రీ.శ. 600 * కాలం IV: ఉత్తర మధ్యయుగ కాలం (క్రీ.శ. 16వ శతాబ్దం – క్రీ.శ. 18వ శతాబ్దం)<ref>{{Cite book |last=Bajpai |first=K. D. |url=https://books.google.com/books?id=chGrJUMarHoC&q=eran+coin+dhamapalasa&pg=PA6 |title=Indian Numismatic Studies |date=October 2004 |publisher=Abhinav Publications |isbn=978-81-7017-035-8 |language=en }}</ref> == వివరణ == [[File:Eran Budhagupta pillar built circa 476–495 CE.jpg|thumb|upright|left|ఎరాన్‌లోని [[బుధగుప్తుడు]] స్థంభం (సుమారు క్రీ.శ. 476–495), [[విష్ణువు]]కు మరో నామమైన [[జనార్దనుడు]]కు గౌరవ సూచకంగా నిర్మించబడింది.{{sfn|Fleet|1888|p=[https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.463254/page/n303 88]}} స్థంభం పైభాగంలో రెండు [[గరుడుడు]] విగ్రహాలు ఉన్నాయి. గరుడుడు తన చేతుల్లో ఒక సర్పాన్ని పట్టుకుని ఉంటాడు. అతని తల వెనుక భాగంలో ఒక [[చక్రం]] చెక్కబడి ఉంటుంది.<ref name="Indian Numismatic Studies">{{cite book |last1=Bajpai |first1=K. D. |title=Indian Numismatic Studies |date=2004 |publisher=Abhinav Publications |isbn=978-81-7017-035-8 |pages=19–20 |url=https://books.google.com/books?id=chGrJUMarHoC&pg=PA19 |language=en }}</ref>]] ఈ సముదాయం ప్రారంభంలో [[వాసుదేవుడు]], సంకర్షణుడుకు అంకితమైన ద్వంద్వ ఆలయంగా ఉండేది. దీనిని 13 మీటర్ల ఎత్తైన [[గరుడుడు|గరుడ]] స్థంభం కాపాడుతూ ఉండేది.<ref>{{cite book |last1=Balogh |first1=Dániel |title=Hunnic Peoples in Central and South Asia: Sources for their Origin and History |date=12 March 2020 |publisher=Barkhuis |isbn=978-94-93194-01-4 |page=330, and note 1 |url=https://books.google.com/books?id=frnVDwAAQBAJ&pg=PA330 |language=en }}</ref><ref>{{cite book |last1=Bakker |first1=Hans T. |title=The Alkhan: A Hunnic People in South Asia |date=12 March 2020 |publisher=Barkhuis |isbn=978-94-93194-00-7 |page=75, and note 4 |url=https://books.google.com/books?id=ZLnVDwAAQBAJ&pg=PA75 |language=en }}</ref> === ఆలయాలు === ఎరాన్ పట్టణానికి పడమర వైపున ప్రాచీన [[హిందూ ఆలయం|హిందూ ఆలయాల]] సమూహం ఉంది. ఈ ఆలయాలు తూర్పు దిశకు లేదా ఏ ప్రధాన దిక్కుకు సరిపోలేలా కాకుండా, 76 డిగ్రీల దిశలో, అంటే తూర్పు నుండి ఉత్తర దిశగా సుమారు 14 డిగ్రీలు వంపుతో నిర్మించబడ్డాయి. ఇది ఇవి గుప్త యుగానికి చెందినవని సూచిస్తుంది. కునింగ్హామ్ ప్రకారం, అన్ని ఆలయాల్లో, కొన్ని ఇతర గుప్త యుగ హిందూ ఆలయ ప్రదేశాల్లో ఈ విధమైన ఉద్దేశ్యపూర్వకమైన వంపు ఒకే ఒక ''నక్షత్ర'' ప్రమాణాన్ని (ఒక రోజులో చంద్రుని గమనం) లేదా 360 డిగ్రీలలో ఒక ఇరవై ఏడవ వంతును సరిపోల్చేందుకు అయి ఉండవచ్చని సూచిస్తాడు.<ref name=cunningham81>A. Cunningham (1880), [https://archive.org/stream/reporttoursinbu01cunngoog#page/n87/mode/2up/search/eran Report of Tours in Bundelkhand and Malwa], Archaeological Survey of India, Volume 10, Calcutta, pages 81–84, {{PD-notice}}</ref> అన్ని ఆలయాలు చతురస్రం లేదా దీర్ఘచతురస్ర ఆకృతిలో ఉండి, ఒక వరుసగా నిర్మించబడ్డాయి.<ref name="cunningham81" /> ==== స్థంభం ==== ఈ స్థంభం ఆలయాల వరుసకు సరిగ్గా 75 అడుగుల ముందుగా ఉంది. 43 అడుగుల ఎత్తైన ఈ ఏకశిలా స్థంభం 13 అడుగుల వైపు పొడవు కలిగిన చదరపు పీఠంపై నిలబడి ఉంది. స్థంభం దిగువ 20 అడుగుల భాగం చదరపు ఆకారంలో (ప్రతి వైపు 2.85 అడుగులు) ఉంటుంది. తదుపరి 8 అడుగుల భాగం అష్టభుజాకారంలో ఉంటుంది. దాని పైన 3.5 అడుగుల ఎత్తు, 3 అడుగుల వ్యాసం కలిగిన గంటాకార కపిటల్ ఉంటుంది. కపిటల్ పైన 1.5 అడుగుల ఎత్తు గల అబాకస్, దాని పైన 3 అడుగుల ఘనాకారం, చివరగా 5 అడుగుల ఎత్తు గల ద్వంద్వ [[గరుడుడు]] విగ్రహం ఉంటుంది. ఈ గరుడుడు తన చేతుల్లో ఒక పామును పట్టుకొని ఉంటాడు. అతని తల వెనుక ఒక [[చక్రం]] చెక్కబడి ఉంటుంది.<ref name="Indian Numismatic Studies"/> [[విష్ణువు]] యొక్క [[వాహనం]] అయిన గరుడుడిని రెండు కలిసిన వ్యక్తుల రూపంలో చూపించారు. వారు వెనుక భాగాన్ని పంచుకుంటూ, ఒక్కొక్కరు తమ తమ 180 డిగ్రీల పరిధిని చూస్తారు. ఒకరు ఆలయాల వైపు చూస్తూ, మరొకరు పట్టణం వైపు చూస్తూ ఉంటారు.<ref name=cunningham81/> పీఠం సమీపంలో, ఆలయాల వైపు ఉన్న భాగంలో ఒక సంస్కృత శాసనం ఉంది. అందులో సంవత్సరం 165, హిందూ పంచాంగంలోని [[ఆషాఢమాసము|ఆషాఢ]] మాసం, విష్ణు –జనార్దనుడుకు అంకితం చేసినట్టు పేర్కొనబడింది. గుప్త సంవత్సరం 165 అంటే ఈ స్థంభం క్రీ.శ. 484/485లో అంకితం చేయబడిందని అర్థం.<ref name=cunningham81/> ఈ స్థంభాన్ని కొన్నిసార్లు బుధగుప్త స్థంభం లేదా భీమ స్థంభం అని కూడా పిలుస్తారు. ==== వరాహ ఆలయం ==== అత్యంత విశిష్టమైన, గమనించదగిన ఆలయం [[విష్ణువు]] యొక్క వరాహ అవతారానికి అంకితమైనది. సాధారణంగా హిందూ ఆలయాలలో వరాహుడు మనిషి–వరాహ రూపంలో చూపబడతాడు. కానీ ఎరాన్‌లో, ఇది వరాహ పురాణాన్ని పూర్తిగా జంతురూపంలో (థెరియోమార్ఫిక్) ప్రతిబింబించే విశాల విగ్రహంగా ఉంది. కాథరిన్ బేకర్ దీనిని “ప్రతీకాత్మక నూతన ఆవిష్కరణ”గా పేర్కొంటుంది.<ref name=cunningham82>A. Cunningham (1880), [https://archive.org/stream/reporttoursinbu01cunngoog#page/n93/mode/2up/search/eran Report of Tours in Bundelkhand and Malwa], Archaeological Survey of India, Volume 10, Calcutta, pages 82–84, {{PD-notice}}</ref><ref name=becker123>Catherine Becker (2010), [https://www.jstor.org/stable/20801634 Not Your Average Boar: The Colossal Varaha at Eran, An Iconographic Innovation], Artibus Asiae, Vol. 70, No. 1, pp. 123–149</ref> {{multiple image | align = right | image1 = Vishnu temple at Eran, Madhya Pradesh.jpg | width1 = 225 | caption1 = ఎరాన్‌లోని భారీ వరాహ విగ్రహం | image2 = 1892 photo of Hindu temple ruins Gupta Empire era at Eran, Bina Sagar District Madhya Pradesh.jpg | width2 = 200 | caption2 = 1892లోని విరిగిన స్థంభాలతో కూడిన శిథిలాలు }} ఈ వరాహ విగ్రహం రాతితో తయారైనదైనా, దాని శరీర ఉపరితలంపై ఉన్న సూక్ష్మ శిల్పకళ, కుడి దంతం నుండి వేలాడుతున్న దేవత, శాసనాలు, ఇతర వివరాలు ఈ విగ్రహాన్ని ఒక ప్రతీకాత్మక కథనంగా మారుస్తాయి.<ref name=becker123/> ఎరాన్ ప్రదేశం ప్రస్తుతం శిథిలావస్థలో ఉంది. అయినప్పటికీ, మిగిలిన అవశేషాలు ఈ ప్రదేశం ఒకప్పుడు మరింత అభివృద్ధి చెందిన సంక్లిష్ట నిర్మాణ సముదాయంగా ఉండేదని సూచిస్తున్నాయి. ప్రస్తుతం వరాహ విగ్రహం తెరవెనుక ప్రదేశంలో ఉంది. కానీ దాని చుట్టూ కనిపించే పునాదులు, అవశేషాలు అక్కడ గోడలు, మండపం కలిగిన సంపూర్ణ ఆలయం ఉన్నట్టు నిర్ధారిస్తాయి. ఆ ఆలయం ఆకృతి ఏ విధంగా ఉండేదనే అంశంపై పండితుల మధ్య చర్చ కొనసాగుతోంది.<ref name=becker123/> వ్యవస్థబద్ధమైన నివేదికను తొలిసారిగా రాసిన కునింగ్హామ్ దీన్ని దీర్ఘచతురస్రాకార గర్భగృహంగా సూచించాడు.<ref name=cunningham82/> తరువాతి కాలంలోని పండితులు, ముఖ్యంగా కాథరిన్ బేకర్, ఇది ఖజురాహోలోని వరాహ ఆలయంలా మరింత పెద్ద నిర్మాణంగా ఉండి ఉండవచ్చని సూచించారు.<ref name=becker123/> ;భారీ వరాహుడు [[File:5th century Varaha boar statue with goddess earth hanging, sages and saints reliefs on its body.jpg|left|thumb|19వ శతాబ్దం చివర్లో ఎరాన్‌లోని వరాహ విగ్రహం, దాని శరీరంపై ఉన్న శిల్పాలు]] ఎరాన్‌లోని ఈ భారీ వరాహ విగ్రహం, విష్ణువు యొక్క వరాహ అవతారానికి సంబంధించిన పూర్తిగా జంతురూప ప్రతీకాత్మకతను చూపించే అత్యంత ప్రాచీన ఉదాహరణగా గుర్తించబడింది.<ref name=becker123/> ఇందులో చూపబడిన దృశ్యం, వరాహుడు అణచివేతకర రాక్షసుడు [[హిరణ్యాక్షుడు]]ను సంహరించి, భూదేవిని (పృథివి, భూదేవి) కనుగొని రక్షించి, ఆమెను సురక్షితంగా తిరిగి తీసుకువచ్చిన ఘట్టాన్ని సూచిస్తుంది. ఎరాన్ వరాహ విగ్రహం అనేక కారణాల వల్ల ముఖ్యమైనదిగా భావించబడుతుంది:<ref name=becker123/> * ఇది [[వైష్ణవం|వైష్ణవ మతం]], విష్ణువు [[అవతారం|అవతారాల]] ప్రజాదరణను ప్రతిబింబిస్తుంది * వరాహుడి కుడి దంతం నుండి వేలాడుతున్న భూదేవి శిల్పం ఇందులో ఉంది; ఆమెకు సక్రమంగా ముడిచిన జుట్టు, రత్నాలతో అలంకరించిన పాగ, ప్రశాంతమైన ముఖాభినయం కనిపిస్తాయి * నేలపై సముద్రాన్ని (''సముద్ర'') సూచించే చెక్కుబొమ్మలు, పాములు, సముద్ర జీవులు చెక్కబడ్డాయి; ఇవి ధర్మంపై దాడి చేసిన రాక్షసుని కథను గుర్తు చేస్తాయి * వరాహుడి శరీరంపై హిందూ ఋషులు, సన్యాసుల శిల్పాలు ఉన్నాయి; వీరు సరళమైన వస్త్రాలు, మొనదేలిన గడ్డాలు, ముడిచిన జుట్టుతో, ఒక చేతిలో [[కమండలము]], మరో చేతిలో [[యోగం|యోగ ముద్ర]]తో కనిపిస్తారు. ఇవి జ్ఞానాన్ని రక్షించాల్సిన అవసరాన్ని, దేవుని కరుణను సూచిస్తాయి * వరాహుడి నాలుక స్వల్పంగా బయటకు కనిపిస్తుంది; దానిపై నిలబడి ఉన్న చిన్న దేవతను [[సరస్వతి]] (లేదా వేద దేవత వాక్)గా భావిస్తున్నారు<ref name=becker123/> * అతని చెవుల్లో ఆకాశ సంగీతకారులు చూపబడ్డారు * భుజాలు, మెడపై గుండ్రని హారాలు ఉన్నాయి; ఇవి 5వ శతాబ్దపు ఖగోళ శాస్త్రంలో ఉపయోగించిన 28 ప్రధాన నక్షత్రాలను సూచిస్తాయి. ప్రతి వలయంలో పురుష, స్త్రీ శిల్పాలు ఉన్నాయి * కళాకారులు వరాహుడి పళ్లను మనుషుల పళ్లలా, కళ్లను కరుణను వ్యక్తపరచేలా చెక్కారు. * ముందు ఛాతీ భాగంలో టోరమాణుడి శాసనం ఉంది. ఇది హుణులు వాయవ్య భారతాన్ని ఆక్రమించి, గుప్త సామ్రాజ్య అధికారాన్ని తొలగించి, 6వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో వారి స్వల్ప పాలన ప్రారంభమైనదని నిర్ధారిస్తుంది * శాసనం దిగువన మరిన్ని హిందూ ఋషుల శిల్పాలు ఉన్నాయి. వాటి కింద ఉన్న శిథిల భాగం, వరాహుడి అసలు స్వరూపాన్ని స్పష్టంగా చూపించే విష్ణువు యొక్క మానవరూప శిల్పంగా ఉండి ఉండవచ్చని బేకర్ పేర్కొంటుంది.<ref name=becker123/> ఈ ఆలయం ధ్యాన విష్ణు అనే రాజు ద్వారా నిర్మించబడింది. కునింగ్హామ్, ఇతరులు ఈ ఆలయాన్ని శిథిలావస్థలోనే కనుగొన్నారు. విరిగిన స్థంభాలు ఇది సహజ వక్షణం వల్ల కాకుండా, ఎప్పుడో నాశనం చేయబడిందని సూచిస్తున్నాయి. వరాహ విగ్రహం 13.83 అడుగుల పొడవు, 11.17 అడుగుల ఎత్తు, 5.125 అడుగుల వెడల్పుతో ఉంది. ఇది ఒక గర్భగృహంలో ఉండేది. కునింగ్హామ్ ప్రకారం, ముందు భాగంలో ఒక మండపం కూడా ఉండేది, ఎందుకంటే అక్కడ విరిగిన స్థంభాల అవశేషాలు కనిపించాయి. అతను 10 అడుగుల ఎత్తు గల రెండు చెక్కిన స్థంభాలను కనుగొన్నాడు. వాటిని “హిందూ అలంకార కళలో అత్యంత అద్భుతమైన నమూనాలు”గా వర్ణించాడు.<ref name=cunningham82/> {{multiple image | align = right | image1 = 5th century Varaha Hindu temple pillar Eran Madhya Pradesh.jpg | width1 = 200 | caption1 = | image2 = 5th century Narasimha Hindu temple pillar Eran Madhya Pradesh.jpg | width2 = 200 | caption2 = | footer = ఎరాన్‌లోని రెండు ఆలయాల స్థంభాల రూపకల్పన. ఎడమవైపు: వరాహ ఆలయ స్థంభం; కుడివైపు: నరసింహ ఆలయ స్థంభం. }} ప్రస్తుతం ఉన్న వరాహ వేదికకు సుమారు 33 అడుగులు ముందుగా, 6 అడుగులు × 3.5 అడుగుల పరిమాణం గల మరో రాతి శిల ఉంది. ఇది ఆలయాల దిశకు అనుగుణంగా నేలలో పాతి ఉంది. దీనిపై పెద్ద శంఖ లిపి శాసనం ఉంది, అది ఇప్పటికీ పూర్తిగా అర్థం కాలేదు. ఇది అసలు ఆలయ ప్రవేశ ద్వారంగా ఉపయోగించిన శిల కావచ్చని భావిస్తున్నారు. ఈ ప్రవేశ శిలకు సుమారు 15 అడుగుల ముందుగా ఒక [[తోరణం]] (హిందూ వక్రాకార ద్వారం)కు చెందిన శిథిలాలు ఉన్నాయి. ద్వారానికి చెందిన స్థంభాలు విరిగిపోయాయి. అయితే వాటిలో ఒక స్థంభం మాత్రం మిగిలి ఉంది, అది అలంకారాలతో చెక్కబడి ఉంది (“G” అని పట చిత్రాలలో సూచించారు). కునింగ్హామ్ విరిగిన స్థంభాల భాగాల కోసం శోధించినప్పటికీ, అతనికి కొద్ది విరిగిన విగ్రహాలు మాత్రమే లభించాయి. తోరణ స్థంభాల చాలా భాగం అంతరించిపోయినట్లు అతను పేర్కొన్నాడు.<ref name=cunningham82/><ref name=becker123/> వరాహ ఆలయ శిథిలాల పక్కన రెండు మట్టివేదికలు (టెర్రేసులు) ఉన్నాయి. వాటిలో ఒకటి దక్షిణ దిశలో 13 అడుగుల వైపు పొడవు గల చదరపు ఆకారంలో ఉంది. మరొకటి 13.5 అడుగులు × 9.25 అడుగులు పరిమాణంలో ఉంది. ఇవి కూడా ఆలయాలే అయ్యి ఉండవచ్చని భావిస్తున్నారు, కానీ అవి ఇప్పుడు పూర్తిగా నశించిపోయాయి.<ref name=cunningham82/> ==== విష్ణు ఆలయం ==== వరాహ ఆలయానికి ఉత్తరంగా [[విష్ణువు]] ఆలయం ఉంది. ఇందులో {{convert|13.17|ft}} ఎత్తు గల విష్ణువు యొక్క భారీ విగ్రహం ఉంది, అయితే అది దెబ్బతిన్న స్థితిలో ఉంది.<ref name=cunningham85>A. Cunningham (1880), [https://archive.org/stream/reporttoursinbu01cunngoog#page/n95/mode/2up/search/eran Report of Tours in Bundelkhand and Malwa], Archaeological Survey of India, Volume 10, Calcutta, pages 85–87, {{PD-notice}}</ref> ఈ ఆలయం కూడా ఎక్కువగా శిథిలావస్థలో ఉంది. అయినప్పటికీ, ఇందులో గర్భగృహం, మండపం, ఒక హిందూ ఆలయానికి అవసరమైన అన్ని అంశాలు ఉన్నాయని గుర్తించవచ్చు. వరాహ ఆలయం మాదిరిగానే, విష్ణు ఆలయంలో కూడా అతి సూక్ష్మంగా చెక్కబడిన స్థంభాలు ఉన్నాయి. అయితే వాటి రూపకల్పన భిన్నంగా ఉంటుంది.<ref name=cunningham85/> గర్భగృహానికి ముందు ఉన్న ద్వారశాఖలలో కొన్ని భాగాలు ఇప్పటికీ మిగిలి ఉన్నాయి. వీటిపై సంప్రదాయ నదీ దేవతలైన గంగా, యమునా విగ్రహాలు గర్భగృహ ప్రవేశాన్ని ఇరువైపులా అలంకరిస్తూ కనిపిస్తాయి. అయితే ఇవి చివరి గుప్త యుగ ఆలయాల మాదిరిగా నేలకి దగ్గరగా ఉంచబడ్డాయి. కునింగ్హామ్ ఈ ఆలయం 5వ లేదా 6వ శతాబ్దంలో నిర్మించబడిందని, పక్కనే ఉన్న ప్రారంభ గుప్త యుగ వరాహ ఆలయానికి సుమారు రెండు లేదా మూడు శతాబ్దాల తరువాతిదని తేదీ నిర్ధారించాడు.<ref name=cunningham85/> ప్రవేశ ద్వార శిథిలాలు “అత్యంత వైభవంగా అలంకరించబడ్డాయి” అని కునింగ్హామ్ వ్రాశాడు. మిగిలి ఉన్న శిల్పాలు రోజువారీ జీవితం, సంస్కారాలను ప్రతిబింబించే దృశ్యాలను చూపిస్తున్నాయి.<ref name=cunningham85/> ఆలయం సమీపంలో ఒక ద్వారశిథిలం, ఇతర స్మారక కట్టడాల అవశేషాలు ఉన్నాయి. వాటిలో ఒకటి [[వామనుడు]] ఆలయంగా ఉండి ఉండవచ్చని భావిస్తున్నారు. కునింగ్హామ్ ప్రకారం, చిన్న ఆలయాల్లో ఒకదానిలో మనిషి–వరాహ రూప శిల్పం ఉండేది, దాన్ని అతను ఎరాన్ పట్టణంలో గుర్తించాడు.<ref name=cunningham85/> ==== నరసింహ ఆలయం ==== [[నరసింహావతారం|నరసింహుడు]] ఆలయం ఈ సమూహంలో ఉత్తర భాగంలో ఉన్న ప్రధాన శిథిల నిర్మాణంగా ఉంది. అయితే కునింగ్హామ్ చేసిన తవ్వకాల ప్రకారం ఇక్కడ మరిన్ని ఆలయాలు కూడా ఉండేవి. నరసింహ ఆలయం 12.5 అడుగుల × 8.75 అడుగుల పరిమాణంలో ఉన్న ఒకే ఒక గది రూపంలో ఉండేది. ముందు భాగంలో నాలుగు స్థంభాలపై నిలిచిన మండపం ఉండేది. ఈ స్థంభాలు ప్రస్తుతం లేవు. అయితే పీఠంపై ఉన్న అవశేషాలు అవి ఒకప్పుడు ఉన్నాయని నిర్ధారిస్తున్నాయి. శిథిలాల మధ్య లభించిన విరిగిన స్థంభాలు, వాటి కొలతలు పీఠపు ఆకృతికి సరిపోవడం వల్ల, అవి అతి సున్నితంగా చెక్కబడ్డాయని తెలుస్తోంది. గర్భగృహంలో 7 అడుగుల ఎత్తు గల నరసింహుడు విగ్రహం ఉండేది. నరసింహుడు విష్ణువు యొక్క మనిషి–సింహ అవతారం.<ref name=cunningham88>A. Cunningham (1880), [https://archive.org/stream/reporttoursinbu01cunngoog#page/n99/mode/2up/search/eran Report of Tours in Bundelkhand and Malwa], Archaeological Survey of India, Volume 10, Calcutta, pages 88–89, {{PD-notice}}</ref> ==== హనుమాన్ ఆలయం ==== హనుమాన్ దేవునికి అంకితమైన ప్రాచీన ఆలయం, సుమారు క్రీ.శ. 750 కాలానికి చెందింది. <gallery widths="200px" heights="200px" perrow="4"> File:5th century Hindu temples Eran Madhya Pradesh, plan sketched in 1880.jpg|ఆలయాల ప్రణాళికలు File:Eran, Varaha und Garuda-Säule (1999).jpg|రాతి వరాహ విగ్రహ శరీరంపై ఋషులు, పండితుల చెక్కుబొమ్మలు </gallery> === నాణేలు === ఎరాన్, [[విదిశ]], [[ఉజ్జయిని]], త్రిపురి నగరాలతో పాటు, భారతీయ రాజ్యాలకు చెందిన ప్రాచీన నాణేల ముద్రణ కేంద్రాలలో ఒకటిగా ఉండి ఉండవచ్చని భావిస్తున్నారు. క్రీ.పూ. మొదటి సహస్రాబ్దం చివరి శతాబ్దాల నుంచి క్రీ.శ. 7వ శతాబ్దం వరకు విస్తరించిన వివిధ శైలులు, ఆకారాలు, శాసనాలతో కూడిన అనేక ప్రాచీన నాణేలు ఇక్కడ లభించాయి.<ref name=cunningham76/><ref name="BopearachchiPieper1998p23">{{cite book |author1=Osmund Bopearachchi |author2=Wilfried Pieper |title=Ancient Indian coins |url=https://books.google.com/books?id=6UVmAAAAMAAJ |year=1998 |publisher=Brepols |isbn=978-2-503-50730-9 |pages=23–24 }}</ref> ఇక్కడ లభించిన 3,000కు పైగా నాణేలు క్రీ.пూ. 300 నుండి క్రీ.శ. 100 మధ్యకాలానికి చెందినవిగా తేదీ నిర్ధారించబడ్డాయి. చదరపు నాణేలు ఎరాన్ ప్రత్యేకతగా గుర్తించబడ్డాయి, తవ్వకాలలో ఎక్కువగా ఇవే లభించాయి. బ్రౌన్ ప్రకారం, ప్రాచీన ఎరకినా లేదా ఎరాన్ నాణేల మింట్ “డై–పద్ధతి” అనే అత్యంత నూతన సాంకేతికతను ప్రవేశపెట్టింది. ఇది “పంచ్–మార్క్ నాణేలు” కంటే ఎంతో మెరుగైన నాణేలు తయారు చేసే విధానం కావడం వల్ల ఎరాన్ ప్రత్యేక గుర్తింపు పొందింది.<ref>{{cite book |author=C. J. Brown |title=Coins of India |url=https://books.google.com/books?id=O-d497CKID0C |year=1979 |publisher=Asian Educational Services |isbn=978-81-206-0345-5 |pages=20–21 }}</ref> 19వ శతాబ్దం చివరలో పనిచేసిన పురావస్తు శాస్త్రవేత్త కునింగ్హామ్ ప్రకారం, “ఎరాన్‌కు చెందిన రాగి నాణేలు భారతదేశమంతటా లభించిన వాటిలో అత్యుత్తమ నమూనాలు”. అలాగే “పాత భారతీయ నాణేలలో అతి పెద్ద, అతి చిన్న నమూనాలను ఇవే చూపిస్తున్నాయి” అని ఆయన పేర్కొన్నాడు. అతి పెద్ద నాణెం వ్యాసం సుమారు 1.1 అంగుళాలు కాగా, అతి చిన్న నాణెం వ్యాసం సుమారు 0.2 అంగుళాలు గా ఉంది.<ref name="Cunningham1891p99">{{cite book |author=Sir Alexander Cunningham |title=Coins of Ancient India from the Earliest Times Down to the Seventh Century A.D. |url=https://archive.org/details/coinsancientind00cunngoog |year=1891 |publisher=B Quaritch |pages=[https://archive.org/details/coinsancientind00cunngoog/page/n132 99]–102 }}</ref> కునింగ్హామ్ లభించిన నాణేలను నాలుగు వర్గాలుగా విభజించాడు:<ref name="Cunningham1891p99"/> #పంచ్-మార్క్ నాణేలు #కాస్ట్ నాణేలు #డై-స్ట్రక్ నాణేలు #శాసనాలున్న నాణేలు నాణేలపై సాధారణంగా కనిపించే మోతీఫ్‌లలో దేవి లక్ష్మి రెండు ఏనుగులు ఇరువైపులా నిలబడి నీటిని చల్లుతున్నట్లు చూపించడం, గుర్రాలు, ఏనుగులు, ఎద్దు, చెట్లు (బహుశా బోధి వృక్షం), పుష్పాలు ముఖ్యంగా కమలం, స్వస్తికలు, నదులు, బౌద్ధ చిహ్నాలు, ధర్మచక్రం, త్రిరత్నం, త్రిభుజాలు ఉన్నాయి. కునింగ్హామ్ ప్రకారం, దాదాపు అన్ని నాణేలపై నాలుగు విభాగాలుగా విభజించబడిన వృత్తంతో కూడిన క్రాస్ ఆకారంలోని ఒక అసాధారణ చిహ్నం కనిపిస్తుంది.<ref name="Cunningham1891p99"/> ఎరాన్‌లో లభించిన ఒక నాణేపై ధర్మపాల అనే పేరు ముద్రించబడి ఉంది. ఇది బ్రాహ్మీ లిపిలో చెక్కబడింది. ఈ రాగి నాణెం ప్రస్తుతం లండన్‌లోని [[బ్రిటిష్ మ్యూజియం]]లో ప్రదర్శించబడుతోంది.<ref>{{cite journal |last1=Chadhar |first1=Mohan Lal |title=Punch Marked Coins Found From Eran, Madhya Pradesh |journal=Proceedings of the Indian History Congress |date=2016 |volume=77 |pages=915–918 |jstor=26552723 |issn=2249-1937 }}</ref> 1891లో కునింగ్హామ్ పేర్కొన్నట్లుగా, ఇది భారతదేశంలో లభించిన అత్యంత ప్రాచీన శాసనాలున్న నాణేలలో ఒకటిగా పరిగణించబడుతుంది.<ref name="Cunningham">Cunningham, A.: Coins of Ancient India, London, 1891, p.&nbsp;101, pl. xi</ref> లిపి విశ్లేషణ ఆధారంగా, ఈ నాణెం క్రీ.пూ. 3వ శతాబ్దం చివరికి చెందినదిగా గుర్తించబడింది. ఇదే కాలానికి చెందినదిగా భావించబడే మరో వృత్తాకార సీసపు నాణెం కూడా ఎరాన్‌లో లభించింది. దీనిపై మరో పాలకుడు “ఇంద్రగుప్తుడు” అనే పేరు ఉంది. అదేవిధంగా, బ్రాహ్మీ లిపిలో ‘ఎరకన్య’ లేదా ‘ఎరకన’ అనే పేర్లతో కూడిన అనేక రాగి నాణేలు కూడా ఎరాన్‌లో లభించాయి.<ref>Cunningham, A: Archaeological Survey of India, New Delhi, Vol. xiv, plate, xxxi</ref> కునింగ్హామ్ ప్రకారం, నాణేలపై ఉన్న నది చిహ్నం గ్రామం ఉన్న బినా నదిని సూచిస్తుందని ఆయన అభిప్రాయపడ్డాడు. అలాగే నాణేలపై కనిపించే అర్ధచంద్రాకార గుర్తు ప్రాచీన ఎరాన్ పట్టణ ఆకృతిని సూచిస్తుందని ఆయన ఊహించాడు. ఆ పట్టణం కూడా బహుశా అలాంటి ఆకారంలోనే ఉండి ఉండవచ్చని భావించారు. క్రీ.пూ. 3వ శతాబ్దానికి చెందిన ఎరాన్ యొక్క ఒక కాంస్య నాణెం [[తమిళనాడు]] రాష్ట్రంలోని [[కోయంబత్తూరు]] జిల్లాలోని [[సులూర్]] ప్రాంతంలో జరిగిన ఒక తవ్వకంలో లభించింది.<ref name="guru">Ceramic Traditions in South India; S. Gurumurthy; University of Madras; 1981; page 21</ref> <gallery> File:EranVidishaCoin.jpg|ఎరాన్–విదిషా నాణెం File:EranTypeCoin2ndCenturyBCE.jpg|ఎరాన్ నాణెం (క్రీ.пూ. 2వ శతాబ్దం) </gallery> === శాసనాలు === ==== శ్రీధరవర్మన్ శాసనం (సుమారు క్రీ.శ. 350) ==== {{multiple image|perrow=2|total_width=350|caption_align=center | align = right | direction =horizontal | header=శ్రీధరవర్మన్ యొక్క ఎరాన్ స్థంభ శాసనం | image1 = Sridharavarman_pillar_(horserider_detail).jpg | caption1 = స్థంభంపై గుర్రపు సవారీ చేసే యోధుడు | image2 = Eran Stone Inscription of Sridharavarman.jpg | caption2 = [[శకులు|శక]] రాజు [[శ్రీధరవర్మన్]] యొక్క ఎరాన్ శాసనం }} {{main|శ్రీధరవర్మన్}} మధ్య భారతదేశాన్ని సుమారు క్రీ.శ. 339–368 మధ్య పాలించిన [[శకులు|శక]] ([[ఇండో-స్కిథియన్]]) రాజు [[శ్రీధరవర్మన్]], ఎరాన్‌లోని ఒక చిన్న స్థంభంపై తన శాసనాన్ని చెక్కించాడు. ఈ శాసనం అతని [[పద్మావతి నాగులు|నాగ]] సైనికాధిపతితో కలిసి చెక్కించబడింది.<ref name="CII4">{{cite book |last1=Mirashi |first1=Vasudev Vishnu |title=Corpus inscriptionum indicarum vol.4 pt.2 Inscriptions of the Kalachuri Chedi Era |date=1955 |publisher=Archaeological Society of India |pages=605–611 |url=https://archive.org/details/in.gov.ignca.3725/page/n321 }}</ref><ref name="Shaw 58">Buddhist Landscapes in Central India: Sanchi Hill and Archaeologies of Religious and Social Change, c. Third Century BC to Fifth Century AD, Julia Shaw, Routledge, 2016, pp. 58–59</ref> తరువాత కాలంలో, సుమారు క్రీ.శ. 510లో [[భానుగుప్తుడు]] కూడా అదే స్థంభంపై తన శాసనాన్ని చెక్కించాడు.<ref>{{cite book |last1=Fleet |first1=John Faithfull |title=Inscriptions Of The Early Gupta Kings And Their Successors |date=1960 |pages=[https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.463254/page/n94 91]–93 |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.463254 }}</ref> శ్రీధరవర్మన్ శాసనం తరువాత కాలంలో, [[గుప్త సామ్రాజ్యం]] రాజు [[సముద్రగుప్తుడు]] (పాలన: క్రీ.శ. 336–380) చేత ఒక స్మారకం, శాసనం స్థాపించబడినట్లు తెలుస్తోంది. ఇది “తన కీర్తిని విస్తరించుకోవడానికి” నిర్మించబడిందని పేర్కొనబడింది. దీని ఆధారంగా, పశ్చిమ దిశలో చేసిన తన సైనిక యాత్రల్లో సముద్రగుప్తుడు శ్రీధరవర్మన్‌ను ఓడించి ఉండవచ్చని భావిస్తున్నారు.<ref name="MP">"During the course of this expedition he is believed to have attacked and defeated the Saka Chief Shridhar Varman, ruling over Eran-Vidisha region. He then annexed the area and erected a monument at Eran (modern Sagar District) 'for the sake of augmenting his fame'." in {{cite book |last1=Pradesh (India) |first1=Madhya |last2=Krishnan |first2=V. S. |title=Madhya Pradesh: District Gazetteers |date=1982 |publisher=Government Central Press |page=28 |url=https://books.google.com/books?id=7CYLAQAAIAAJ |language=en }}</ref> ==== సముద్రగుప్తుని శాసనం ==== [[File:Eran inscription of Samudragupta.jpg|thumb|left|upright=0.5|[[సముద్రగుప్తుడు]] యొక్క ఎరాన్ శాసనం]] {{main|సముద్రగుప్తుడు}} [[సముద్రగుప్తుడు]] (క్రీ.శ. 336–380) యొక్క ఎరాన్ శాసనం ప్రస్తుతం [[కోల్‌కతా]]లోని [[ఇండియన్ మ్యూజియం]]లో భద్రపరచబడి ఉంది. ఈ ఎర్ర ఇసుకరాయితో చేసిన శాసనం, వరాహ ఆలయ శిథిలాల పశ్చిమ భాగానికి దగ్గరగా లభించింది. శాసనం దెబ్బతిన్న స్థితిలో ఉండటంతో దాని చాలా భాగం నశించిపోయింది. అయినప్పటికీ, కునింగ్హామ్ ప్రకారం ఇది ఒక ముఖ్యమైన కనుగొన్నదిగా భావించబడింది. ఎందుకంటే ఇందులో “2, 3, 4, 5, 6, 7” అనే సంఖ్యల లిపి గుర్తులు సంరక్షితంగా ఉన్నాయి.<ref name=cunningham88/> ==== బుధగుప్తుని శాసనం (484–485 క్రీ.శ.) ==== [[File:Eran Budhagupta inscription.jpg|thumb|ఎరాన్‌లోని బుధగుప్త స్థంభ శాసనం]] [[బుధగుప్తుడు]] శాసనం 484–485 క్రీ.శ.కు చెందినదిగా తేదీ నిర్ధారించబడింది. ఇది ఒక వైష్ణవ శాసనం. ఈ శాసనం గుప్త సామ్రాజ్యం కాలిందీ నది నుండి నర్మదా నది వరకు విస్తరించి ఉందని వివరిస్తుంది. అలాగే ఇది జనార్దనుడు (అంటే [[విష్ణువు]]కు మరో పేరు) గౌరవార్థం ఒక స్థంభాన్ని ప్రతిష్ఠించిన విషయాన్ని నమోదు చేస్తుంది.{{sfn|Fleet|1888|p=[https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.463254/page/n303 88]}} ==== టోరమాణుని శాసనం (సుమారు క్రీ.శ. 500) ==== {{Main|టోరమాణుని ఎరాన్ వరాహ శాసనం}} టోరమాణుని ఎరాన్ వరాహ శాసనం అనేది 8 పంక్తుల సంస్కృత శాసనం గల ఒక రాతి శాసనం. ఇందులో మొదటి మూడు పంక్తులు ఛందస్సులో ఉండగా, మిగతా పంక్తులు గద్య రూపంలో ఉన్నాయి. ఇది ఉత్తర భారతీయ లిపిలో చెక్కబడింది. ఈ శాసనం {{convert|11|feet}} ఎత్తు గల స్వతంత్రంగా నిలబడి ఉన్న ఎర్ర ఇసుకరాయి వరాహ విగ్రహం ఛాతీపై చెక్కబడింది. ఈ వరాహుడు విష్ణువు అవతారానికి చెందిన జంతురూప (జూమార్ఫిక్) ప్రతీకాత్మక శిల్పం. ఈ శాసనం 6వ శతాబ్దానికి చెందినదిగా తేదీ నిర్ధారించబడింది. ఈ శాసనం [[ఆల్ఖోన్ హుణులు]] రాజైన [[టోరమాణుడు]]ను మాళ్వాపై (“భూమిని పాలిస్తున్నవాడు”) పాలకుడిగా పేర్కొంటుంది. అలాగే [[ధన్యవిష్ణు]] అనే వ్యక్తి [[నారాయణుడు]] (అంటే [[విష్ణువు]])కు అంకితంగా ఒక రాతి ఆలయాన్ని ప్రతిష్ఠించిన విషయాన్ని నమోదు చేస్తుంది.{{sfn|Fleet|1888|pp=158-160]}}<ref>A. Cunningham (1880), [https://archive.org/stream/reporttoursinbu01cunngoog#page/n95/mode/2up/search/eran Report of Tours in Bundelkhand and Malwa], Archaeological Survey of India, Volume 10, Calcutta, pages 84–85, {{PD-notice}}</ref> ==== భానుగుప్తుని శాసనం (510 క్రీ.శ.) ==== [[File:Eran pillar of Goparaja (detail).jpg|thumb|left|upright|[[శ్రీధరవర్మన్]] స్థంభం వెనుక భాగంలో ఉన్న [[గోపరాజు]] యొక్క ఎరాన్ శాసనం. ఇందులో [[గోపరాజు]], అతని భార్య యొక్క సంభావ్య చిత్రణ ఉంది.<ref>{{cite book |last1=Bajpai |first1=K. D. |title=Indian Numismatic Studies |date=2004 |publisher=Abhinav Publications |isbn=978-81-7017-035-8 |page=20 |url=https://books.google.com/books?id=chGrJUMarHoC&pg=PA20 |language=en}}</ref>]] [[File:Bhanugupta Eran stone pillar inscription.jpg|thumb|ఎరాన్‌లోని భానుగుప్తుని రాతి స్థంభ శాసనం]] [[File:Eran pillar of Sridharavarman.jpg|thumb|[[శ్రీధరవర్మన్]] (సుమారు క్రీ.శ. 350) శాసనం గల స్థంభం, అదే స్థంభంపై ఉన్న [[భానుగుప్తుడు]] (510 క్రీ.శ.) శాసన స్థానం. నిర్దేశాంకాలు: {{coord|24.0864|N|78.1762|E|display=inline}}]] నాలుగవ శాసనం తీవ్రమైన నష్టం పొందినప్పటికీ, దానికి ఎంతో ప్రాముఖ్యత ఉంది. ఈ శాసనం [[భానుగుప్తుడు]]ను ప్రస్తావిస్తుంది, ఇది [[శ్రీధరవర్మన్]] స్థంభం వెనుక భాగంలో చెక్కబడింది. ఇందులో [[గోపరాజు]] అనే స్థానిక పాలకుడు లేదా మహారాజు ఒక యుద్ధంలో 191వ సంవత్సరంలో మరణించినట్టు పేర్కొనబడింది. అయితే ఏ పంచాంగాన్ని అనుసరించారో పేర్కొనలేదు. సాధారణంగా దీన్ని గుప్త యుగం 191గా, అంటే క్రీ.శ. 510గా అంగీకరిస్తారు. ఈ శాసనం [[గోపరాజు]] దహన సంస్కారాన్ని కూడా పేర్కొంటుంది. అలాగే అతని భార్య కూడా చితిపై స్వయంగా దహనం చేసుకుందని వర్ణిస్తుంది. షెలాట్ ప్రకారం, ఇది [[సతీసహగమనం|సతికి]] సంబంధించిన అత్యంత ప్రాచీనంగా నమోదు చేయబడిన ఉదాహరణలలో ఒకటిగా పరిగణించబడుతుంది.<ref>{{cite book |author=B. Shelat |editor=Adalbert J. Gail |display-editors=etal |title=Script and Image: Papers on Art and Epigraphy |url=https://books.google.com/books?id=QwkOdPtZmVcC&pg=PA194 |year=2006 |publisher=Motilal Banarsidass |isbn=978-81-208-2944-2 |page=194 }}</ref> కునింగ్హామ్ ఈ భానుగుప్తుడు – [[గోపరాజు]] శాసనంపై వ్యాఖ్యానించలేదు. అయితే ఆయన మూడు సతి శిలలను గుర్తించినట్లు పేర్కొన్నాడు. తాను కనుగొన్న అత్యంత ప్రాచీన సతి శిలా స్మారకం సమ్వత్ 1361 (క్రీ.శ. 1304)కు చెందినదని ఆయన పేర్కొన్నాడు.<ref name=cunningham90/> భానుగుప్తుని శాసనంలో ‘సతి’ అనే పదం లేదా దానికి సమానార్థక పదం ఉపయోగించబడలేదు. ఈ శాసనాన్ని మొదటి సంచికలో ఫ్లీట్ పూరణ (ఇంటర్‌పోలేషన్) చేశాడు. తరువాత రెండో సంచికలో దాన్ని సవరించాడు: {{Quote| <poem> పంక్తి 7 (నిజంగా మిగిలి ఉన్న శాసనం): ''bhakt=anurakta cha priya cha kanta bhr=alag=anugat=agirsim'' పంక్తి 7 (ఫ్లీట్ పూరణ): ''bhakt=anurakta ch priya cha kanta bh[a]r[y]=a[va]lag[n]=anugat=ag[n]ir[a]sim'' ఫ్లీట్ అనువాదం (1వ సంచిక):, (అతని) భక్తిశ్రద్ధలు గల, అనురక్తురాలైన, ప్రియమైన, సుందరమైన భార్య అతనితో సన్నిహితంగా ఉండి, అతనితో కలిసి చితిపై ఎక్కింది.<ref>[https://archive.org/stream/in.ernet.dli.2015.358795/2015.358795.Corpus-Inscriptionum#page/n305/mode/2up Gupta Inscriptions No. 20], John Fleet, page 93</ref> ఫ్లీట్ అనువాదం (2వ సంచిక):, (అతని) భక్తిశ్రద్ధలు గల, అనురక్తురాలైన, ప్రియమైన, సుందరమైన భార్య అతనిని పట్టుకొని, అగ్ని రాశిలో (చితిలో) ప్రవేశించింది.<ref>John Fleet, సంపా: [[డి. ఆర్. భాండార్కర్]], Corpus Inscriptionum Indicarum Volume III, Archaeological Survey of India (1981లో ముద్రణ), పుట 354</ref> </poem> }} ఎరాన్ ప్రదేశంలో మరిన్ని సతి శిలలు కూడా లభించాయి. [[అలెగ్జాండర్ కనింగ్హామ్]] 1874–1875 కాలానికి చెందిన తన పురావస్తు సర్వే నివేదికలో, ఎరాన్ ప్రదేశంలో, నది అవతల ఉన్న గ్రామాలలో మూడు శాసనాలతో కూడిన సతి శిలలను ప్రస్తావించాడు. అందులో మొదటిది మండుగర్-దుర్గ్, చందేరి ప్రాంతాలను పాలించిన సుల్తాన్ మహ్మద్ ఖిల్జీ పాలన కాలానికి చెందినదిగా ఆయన తేదీ నిర్ధారించాడు. రెండవది క్రీ.శ. 1664కు చెందినదిగా పేర్కొన్నాడు. ఇది పటీసాహి షాహీ జహాన్ పాలన సమయంలోనిదని, ఆయన బహుశా [[జాగీరు]]దారు, షాజహాన్ ఆస్థానంలోని ఒక ప్రముఖుడై ఉండవచ్చని కునింగ్హామ్ ఊహించాడు. మూడవ శిలను ఆయన క్రీ.శ. 1774కు చెందినదిగా, పండిత్ బాలవంత్ రౌ గోవింద్, బాలాజీ టుకా దేవ పాలన కాలానికి చెందినదిగా పేర్కొన్నాడు.<ref name=cunningham90>A. Cunningham (1880), [https://archive.org/stream/reporttoursinbu01cunngoog#page/n101/mode/2up/search/eran Report of Tours in Bundelkhand and Malwa], Archaeological Survey of India, Volume 10, Calcutta, pages 89–90, {{PD-notice}}</ref> == ఇవి కూడా చూడండి == * [[మొదటి ఎరాన్ యుద్ధం]] * [[పటైని ఆలయం]] == మూలాలు == {{reflist}} === గ్రంథసూచి === {{Refbegin}} *{{cite book |last=Bajpai |first=Krishnadutta D. |year=1967 |title=Sagar Through the Ages |location=New Delhi }} *{{cite book |last=Bajpai |first=Krishnadutta D. |year=1996 |title=Indian Numismatic Studies |location=New Delhi }} *{{cite book |last=Bajpai |first=Krishnadutta D. |year=2003 |title=Indological Researches in India: Selected Works of Prof. K.&nbsp;D. Bajpai |editor=S. K. Bajpai |location=Delhi |publisher=Eastern Book Linkers |isbn=81-7854-025-8}} *{{cite book |last=Fleet |first=J. F. |author-link=John Faithfull Fleet |year=1888 |title=Corpus Inscriptionum Indicarum |volume=3 |publisher=Government of India, Central Publications Branch |location=Calcutta |quote={{PD-notice}} |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.463254}} *{{cite book |last=Chadhar |first=Mohan Lal |year=2016 |title=Eran: Ek Sasnkritik Dharohar |publisher=Aayu Publication, Delhi |isbn=978-93-85161-26-1 }} *{{cite book |last=Chadhar |first=Mohan Lal |year=2024 |title=Eran: Rich Cultural Heritage of Lost Civilizations |publisher=Copal Publication, Ghaziabad |isbn=978-93-85161-26-1 }} {{Refend}} == బాహ్య లింకులు == {{commons category|Eran}} * [http://www.ias.ac.in/matersci/bmsjun2001/317.pdf ఎరాన్ నుండి లభించిన ప్రాచీన భారతీయ ఇనుము లక్షణ విశ్లేషణ] * [https://books.google.com/books?id=hXMB3649biQC&dq=eran+madhya+pradesh&pg=PA12 Indian Epigraphy – D. C. Sircar] [[Category:సాగర్ జిల్లాలోని నగరాలు, పట్టణాలు]] [[Category:గుప్త కళ]] [[Category:సాగర్ జిల్లాలో పర్యాటక ఆకర్షణలు]] [[వర్గం:విష్ణు దేవాలయాలు]] [[Category:వరాహ ఆలయాలు]] [[Category:నరసింహ ఆలయాలు]] [[Category:మధ్య ప్రదేశ్‌లో పురావస్తు ప్రదేశాలు]] [[Category:ప్రాచీన భారతీయ నగరాలు]] [[వర్గం:మధ్య ప్రదేశ్ నగరాలు పట్టణాలు]] ahkmh4a2kr2kl5qfkw8c99cyy84y5qk 0 477685 4908423 4757308 2026-07-19T13:23:46Z InternetArchiveBot 88395 0 మూలము(ల)ను భద్రపరచటానికి ప్రయత్నించగా, 1 పనిచేయనివిగా గుర్తించాను.) #IABot (v2.0.9.5 4908423 wikitext text/x-wiki {{సమాచారపెట్టె వ్యక్తి|name=సురేష్ హరిలాల్ సోనీ|image=File:Suresh Soni 4.jpg|other names=సబర్‌కాంతానో సహయోజక్|honours=[[పద్మశ్రీ పురస్కారం]] (2025)|website=https://www.sahyogtrust.org.in/|caption=2024 లో భార్య ఇందిరతో సురేష్ సోనీ|birth_name=సురేష్ హరిలాల్ సోనీ|birth_date={{birth date|df=yes|1944|11|23}}|death_date=|birth_place=సినోర్, [[వడోదర జిల్లా]], [[గుజరాత్]]|spouse=ఇందిర|children=దీపక్ సోనీ, పరుల్|occupation={{hlist|సమాజ సేవకుడు|సామాజిక కార్యకర్త}}}} '''సురేష్ హరిలాల్ సోని''' భారతీయ సామాజిక కార్యకర్త. అతను కుష్టు రోగులు, మేధో వైకల్యం ఉన్నవారి సంక్షేమం, పునరావాసం కోసం పనిచేస్తాడు.<ref name="DG">{{Cite web|last=DeshGujarat|date=2025-01-25|title=Padma Awards 2025 ; Tushar Shukla, Pankaj Patel, Pankaj Udhas, Chandrakant Sompura among awardees|url=https://deshgujarat.com/2025/01/25/padma-awards-2025-suresh-soni-from-sabarkantha-lavji-parmar-from-surendranagar-among-awardees/|access-date=2025-01-30|website=DeshGujarat|language=en-US}}</ref> సోనీ సామాజిక సేవలకు గుర్తింపుగా భారత ప్రభుత్వం 2025 లో అతన్ని [[పద్మశ్రీ పురస్కారం|పద్మశ్రీ]] పురస్కారంతో సత్కరించింది.<ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/national/full-list-of-padma-awards-2025/article69141094.ece|title=Full list of Padma Awards 2025|date=2025-01-25|work=The Hindu|access-date=2025-01-31|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref> <ref name="PIB">{{Cite web|title=Padma Awards 2025 announced|url=https://pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2096285|archive-url=https://web.archive.org/web/20250126103938/https://pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2096285|archive-date=2025-01-26|access-date=2025-01-30|website=pib.gov.in|url-status=live}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/2025-padma-shri-awards-honour-unsung-heroes-of-indian-culture-and-social-progress/articleshow/117561127.cms|title=2025 Padma Shri awards honour unsung heroes of Indian culture and social progress|date=2025-01-25|work=The Times of India|access-date=2025-01-30|issn=0971-8257}}</ref> == జీవితం == సురేష్ [[వడోదర|వడోదరలోని]] ఎంఎస్ విశ్వవిద్యాలయం నుండి ఫస్ట్ క్లాస్ తో సైన్స్ లో మాస్టర్స్ పూర్తి చేశాడు. <ref name="GS1" /> అతను జీవితమంతా గణిత ఉపాధ్యాయుడిగానే గడపాలని అనుకోలేదు. అతను శ్రమ మందిర్ ట్రస్ట్ లో కుష్టు వ్యాధిగ్రస్తులతో రోజంతా ఉండేవాడు. 1988 సంవత్సరంలో, బాధితులకు సహాయం చేయడానికి అతను సహయోగ్ ట్రస్ట్ ను స్థాపించాడు.<ref name="BI" /> అతన్ని ''సబర్కాంతనో సహయోజక్'' అని పిలుస్తారు.<ref name="DG" /> భార్య ఇందిరా సోని అతనికి పనులలో సహాయం చేస్తుంది.<ref name="GSTV" /> పెళ్ళికి ముందు అతను 17 షరతులతో కూడిన లేఖ ద్వారా సమాజ సేవ చేసే తన ఆలోచనను తన కాబోయే భార్యకు తెలియజేశాడు. వారికి దీపక్, పరుల్ అనే ఇద్దరు పిల్లలు ఉన్నారు. ఇప్పుడు పిల్లలతో సహా వారి కుటుంబం మొత్తం సేవ చేస్తుంది. అల్లుడు సంస్థను నడపడంలో సహాయం చేస్తాడు.<ref name="GS1" /> [[దస్త్రం:Suresh_Soni_1.jpg|కుడి|385x385px]] సోనీ ఎప్పుడూ ఖాదీ లాగు, కుర్తా ధరిస్తాడు. ఆశ్రమం నుండి చాలా అరుదుగా బయటకు వెళ్తాడు.<ref name="GS1" /> == పని == ప్రారంభంలో ఆయన వడోదర నుండి 15 కి.మీ దూరంలో ఉన్న సింగ్రోట్ వద్ద కుష్టు రోగుల కోసం ''శ్రమ్ ఆశ్రమం'' అనే సంస్థను స్థాపించాడు. 1978 నాటికి అక్కడ 400 మంది రోగులు ఉన్నారు. దీని తర్వాత ఆయన ప్రొఫెసర్ ఉద్యోగాన్ని వదిలివేసి పూర్తి సమయం సామాజిక సేవను చేపట్టాడు. 10 సంవత్సరాల పాటు నిరుపేద రోగులకు సేవ చేశాడు. తరువాత ట్రస్టీలతో వచ్చిన సమస్యల కారణంగా "శ్రమ్ మందిర్" ను విడిచిపెట్టాడు.<ref name="GS1">{{Cite news|title=કિસી કા દર્દ મિલ સકે તો લે ઊધાર - રવિપૂર્તિ|last=Kutchi|first=Bhaven|date=2025-02-02|work=Gujarat Samachar|pages=1}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFKutchi2025">Kutchi, Bhaven (2025-02-02). "કિસી કા દર્દ મિલ સકે તો લે ઊધાર - રવિપૂર્તિ". ''Gujarat Samachar''. p.&nbsp;1.</cite></ref> సురేష్ సోని, కుష్టు వ్యాధితో బాధపడుతున్న వారి కోసం 'సహయోగ్' అనే గ్రామాన్ని స్థాపించాడు. ఇది హిమ్మత్‌నగర్ నుండి షామ్లాజీకి వెళ్లే రహదారి వెంబడి షామాలియా సమీపంలో 30 ఎకరాల విస్తీర్ణంలో విస్తరించి ఉంది. ఇది శారీరకంగా వికలాంగులు, మేధో వికలాంగులకు కూడా ఆశ్రయం కల్పిస్తుంది. అతని సంస్థ HIV పాజిటివ్, అనాథ రోగులకు కూడా సేవలు అందిస్తుంది. సహకార గ్రామం ఇప్పుడు వందలాది మందికి నిలయంగా మారింది. గ్రామంలో ఆసుపత్రి, ఎన్నికల బూత్, ప్రాథమిక పాఠశాల, కిరాణా దుకాణం ఉన్నాయి. <ref name="GF" /> <ref name="BI">{{Cite web|last=Dave|first=Sanjay|date=2013-05-22|title=Sahyog - A Unique Village For Over A 1000 Deserted People|url=https://thebetterindia.com/7204/sahyog-a-unique-village-for-over-a-1000-deserted-people/|access-date=2025-01-30|website=The Better India|language=en-US}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFDave2013">Dave, Sanjay (2013-05-22). [https://thebetterindia.com/7204/sahyog-a-unique-village-for-over-a-1000-deserted-people/ "Sahyog - A Unique Village For Over A 1000 Deserted People"]. ''The Better India''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2025-01-30</span></span>.</cite></ref> ఇది HIV పాజిటివ్ రోగులు, శారీరకంగా వికలాంగులు, అనాథ రోగులకు కూడా సేవలు అందిస్తుంది.<ref name="GF" /> ఈ గ్రామాన్ని ''సహయోగ్ కుస్థ యజ్ఞ ట్రస్ట్'' అనే సంస్థ నిర్వహిస్తోంది. దీన్ని 1988 సెప్టెంబరు 14న [[వినాయక చవితి|గణేష్ చతుర్థి]] రోజున ''విజయపూర్ సర్వోదయ ఆశ్రమానికి'' చెందిన రాము విరాళంగా ఇచ్చిన భూమిలో, 20 మంది కుష్టు రోగులతో స్థాపించారు.<ref name="GF">{{Cite web|title=Padma Awards-2025 : ગુજરાતનાં સુરેશ સોની, લવજીભાઈ પરમારને પદ્મશ્રી એવોર્ડ, જાણો તેમના વિશે|url=https://www.gujaratfirst.com/gandhinagar/padma-awards-2025-suresh-soni-lovejibhai-parmar-of-gujarat-awarded-padma-shri/194570/|access-date=2025-01-30|website=Gujarat First|language=gu}}<cite class="citation web cs1 cs1-prop-foreign-lang-source" data-ve-ignore="">[https://www.gujaratfirst.com/gandhinagar/padma-awards-2025-suresh-soni-lovejibhai-parmar-of-gujarat-awarded-padma-shri/194570/ "Padma Awards-2025 : ગુજરાતનાં સુરેશ સોની, લવજીભાઈ પરમારને પદ્મશ્રી એવોર્ડ, જાણો તેમના વિશે"]. ''Gujarat First'' (in Gujarati)<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2025-01-30</span></span>.</cite> [[Category:CS1 Gujarati-language sources (gu)]]</ref> <ref name="GSTV">{{Cite web|title=Padma Award : ગુજરાતના સુરેશ સોની, પરમાર લવજીભાઈ સહિત 6 મહાનુભાવોને મળ્યો પદ્મશ્રી પુરસ્કાર, જાણો તેમના વિશે|url=https://www.gstv.in/news/gujarat/suresh-soni-and-parmar-lovejibhai-from-gujarat-received-padma-shri-award|access-date=2025-01-30|website=GSTV News|language=en}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.gstv.in/news/gujarat/suresh-soni-and-parmar-lovejibhai-from-gujarat-received-padma-shri-award "Padma Award : ગુજરાતના સુરેશ સોની, પરમાર લવજીભાઈ સહિત 6 મહાનુભાવોને મળ્યો પદ્મશ્રી પુરસ્કાર, જાણો તેમના વિશે"]. ''GSTV News''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2025-01-30</span></span>.</cite></ref> == అవార్డులు == [[దస్త్రం:The_President_of_India,_Smt_Droupadi_Murmu_presenting_the_Padma_Shri_Award_to_Shri_Suresh_Harilal_Soni_at_the_Civil_Investiture_Ceremony-I_at_Rashtrapati_Bhavan,_in_New_Delhi_on_April_28,_2025.jpg|thumb|ఏప్రిల్ 28, 2025న న్యూఢిల్లీలో రాష్ట్రపతి భవన్‌లో జరిగిన కార్యక్రమంలో భారత రాష్ట్రపతి ద్రౌపది ముర్ము సురేష్ హరిలాల్ సోనీకి పద్మశ్రీ అవార్డును ప్రదానం చేస్తున్న దృశ్యం.]] * ఇంటర్నేషనల్ లెప్రోసీ యూనిట్ & ససకావా మెమోరియల్ హెల్త్ ఫౌండేషన్ (జపాన్) 2006 <ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/national/full-list-of-padma-awards-2025/article69141094.ece|title=Full list of Padma Awards 2025|date=2025-01-25|work=The Hindu|access-date=2025-01-31|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/2025-padma-shri-awards-honour-unsung-heroes-of-indian-culture-and-social-progress/articleshow/117561127.cms|title=2025 Padma Shri awards honour unsung heroes of Indian culture and social progress|date=2025-01-25|work=The Times of India|access-date=2025-01-30|issn=0971-8257}}</ref> <ref>{{Cite web|title=What does ILU stand for?|url=https://www.acronymattic.com/International-Leprosy-Union-(ILU).html|access-date=2022-12-21|website=AcronymAttic|language=en}}</ref> * 2025 లో భారత ప్రభుత్వం [[పద్మశ్రీ పురస్కారం|పద్మశ్రీ]] అవార్డును ప్రదానం చేసింది <ref>{{Cite web|title=Wayback Machine|url=https://www.padmaawards.gov.in/Document/pdf/notifications/PadmaAwards/2025.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20250126163202/https://www.padmaawards.gov.in/Document/pdf/notifications/PadmaAwards/2025.pdf|archive-date=2025-01-26|access-date=2025-01-30|website=www.padmaawards.gov.in|url-status=live}}</ref> <ref>{{Cite web|title=ગુજરાતના લવજીભાઈ પરમાર અને સુરેશ સોનીને પદ્મ શ્રી એવોર્ડ એનાયત કરાશે, જાણો કયા ક્ષેત્રે આપ્યું યોગદાન|url=https://www.gujaratsamachar.com/news/gujarat/padma-awards-2025-sabarkantha-suresh-soni-and-surendranagar-parmar-lavjibhai|access-date=2025-01-30|website=www.gujaratsamachar.com|language=gu}}{{Dead link|date=జూలై 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == మూలాలు == {{Reflist}} [[వర్గం:సామాజిక సేవలో పద్మశ్రీ పురస్కార గ్రహీతలు]] [[వర్గం:జీవిస్తున్న ప్రజలు]] [[వర్గం:1944 జననాలు]] [[వర్గం:పద్మశ్రీ పురస్కారం పొందిన గుజరాత్ వ్యక్తులు]] g4vpdz3qrl9213ok61ub2sopup5k5q7 0 483763 4908683 4776888 2026-07-20T08:03:00Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 4908683 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = కిళక్కే కోట | other_name = ఈస్ట్ ఫోర్ట్ (తూర్పు కోట) | nickname = కోట్టైక్కకం (కోట లోపల) | settlement_type = కేంద్ర వాణిజ్య ప్రాంతం | image_skyline = EastFort BusyLight.jpg | image_alt = | image_caption = వెలుగులతో నిండిన, రద్దీగా ఉండే తూర్పు కోట | pushpin_map = India Kerala | pushpin_label_position = left | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = భారతదేశం, కేరళలో ఉన్న ప్రదేశం | coordinates = {{coord|8|28|58|N|76|56|50|E|display=inline,title}} | subdivision_type = దేశం | subdivision_name = {{flag|భారతదేశం}} | subdivision_type1 = [[భారతదేశ రాష్ట్రాలు, కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలు|రాష్ట్రం]] | subdivision_name1 = [[కేరళ]] | subdivision_type2 = [[భారతదేశ జిల్లాలు|జిల్లా]] | subdivision_name2 = [[తిరువనంతపురం జిల్లా|తిరువనంతపురం]] | established_title = | established_date = | founder = | named_for = | government_type = | governing_body = | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_rank = | area_total_km2 = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_total = | population_as_of = | population_rank = | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_footnotes = | demographics_type1 = భాషలు | demographics1_title1 = అధికారికం | demographics1_info1 = [[మలయాళ భాష|మలయాళం]], [[ఆంగ్ల భాష|ఆంగ్లం]] | timezone1 = [[భారత ప్రామాణిక కాలమానం|IST]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = [[పోస్టల్ ఇండెక్స్ నంబర్|పిన్]] | postal_code = 695036 | area_code_type = టెలిఫోన్ కోడ్ | area_code = 0471 | registration_plate = KL- 01 | website = | footnotes = }} '''కిళక్కే కోట''', దీనిని ఆంగ్ల పేరు '''ఈస్ట్ ఫోర్ట్''' (తూర్పు కోట) అని కూడా పిలుస్తారు. ఇది [[కేరళ|కేరళలోని]] [[తిరువనంతపురం]] నగర కేంద్ర వాణిజ్య జిల్లా నడిబొడ్డున ఉన్న రద్దీగా ఉండే వాణిజ్య వీధి. [[తిరువనంతపురం]] [[ట్రావెన్‌కోర్]] రాజ్యానికి రాజధానిగా ఉన్నప్పటి నుండి, ఈస్ట్ ఫోర్ట్ ఒక వాణిజ్య కేంద్రంగా ఉంది. ఇక్కడ నగర ప్రధాన బస్ స్టాండ్, అనేక సినిమా థియేటర్లు, ప్రసిద్ధ [[అనంతపద్మనాభస్వామి దేవాలయం, తిరువనంతపురం|పద్మనాభస్వామి ఆలయం]] ఉన్నాయి. == చరిత్ర == [[ట్రావెన్‌కోర్]] రాజులు నిర్మించిన కోట తూర్పు ద్వారం నుండి ఈస్ట్ ఫోర్ట్ అనే పేరు వచ్చింది. పాత నగరం అంతా నాలుగు వైపులా కోట లోపల ఉండేది, మధ్యలో [[శ్రీ అనంతపద్మనాభస్వామి దేవాలయం (కేరళ)|శ్రీ పద్మనాభ స్వామి ఆలయం]] ఉండేది. ఈ కోట ద్వారం వద్ద భారీ లోహపు ద్వారాలు ఉండేవని, వాటిని శంఖం గుర్తుతో అలంకరించారని చెబుతారు. ఈ శంఖం [[ట్రావన్‌కోర్|ట్రావెన్‌కోర్ రాజ కుటుంబ]] చిహ్నం. == ప్రాముఖ్యత == ఈస్ట్ ఫోర్ట్ నేడు తిరువనంతపురం నగరానికి గుండెకాయ వంటిది. ఇది ప్రభుత్వ ఆధ్వర్యంలోని కెఎస్ఆర్టిసి నడిపే నగర బస్సు సర్వీసులకు కేంద్ర బస్ డిపో. ఇది ఎం.జి. రోడ్డు ద్వారా తిరువనంతపురం డౌన్‌టౌన్‌లోని మిగిలిన ప్రాంతాలకు అనుసంధానించబడి ఉంది. నగరంలోని ఇతర ప్రాంతాలకు, ప్రసిద్ధ కోవళం బీచ్‌కు వెళ్లే దారి మలుపు ఇక్కడే ఉంది. నగర సెంట్రల్ రైల్వే స్టేషన్, సెంట్రల్ బస్ స్టాండ్ (సుదూర బస్సుల కోసం) రెండూ ఈస్ట్ ఫోర్ట్ నుండి కొన్ని నిమిషాల నడక దూరంలో ఉన్నాయి. తిరువనంతపురంలోని చాలా సినిమా హాళ్ళు, అగ్రశ్రేణి సాంస్కృతిక వేదికలు, షాపింగ్ మాల్స్ కూడా ఇక్కడే ఉన్నాయి. [[అనంత పద్మనాభస్వామి ఆలయ నిధి|పద్మనాభస్వామి ఆలయం]] ఈస్ట్ ఫోర్ట్ ప్రవేశ ద్వారం లోపల ఉంది. ఈ ఆలయం నుండే నగరానికి ఆ పేరు వచ్చింది (తిరు అనంత పురం అంటే పవిత్రమైన (తిరు) అనంత (విష్ణువు మరొక పేరు, పద్మనాభ స్వామి ఆలయ దైవం) నగరం (పురం) అని అర్థం). [[File:Sri Padmanabhaswamy Temple.jpg|thumb|300px|[[శ్రీ పద్మనాభస్వామి ఆలయం]]]] [[File:East Fort1.jpg|thumb|ఆట్టుకల్ పొంగల ఉత్సవ సమయంలో ఈస్ట్ ఫోర్ట్]] మరొక ముఖ్యమైన మైలురాయి 125 సంవత్సరాల పురాతనమైన అట్టకుళంగర ప్రభుత్వ సెంట్రల్ హై స్కూల్ (గాంధీ పార్క్ దగ్గర ఉంది). దీనిని 1889లో ఆయిల్యం తిరునాళ్ళు పాలనలో సామాజిక కార్యకర్త మార్తాండన్ తంబి స్థాపించారు. ప్రపంచవ్యాప్తంగా స్థిరపడిన అనేక మంది ప్రముఖులకు ఈ పాఠశాల ''అల్మా మేటర్'' (చదువుకున్న బడి). దీని మాజీ ఉపాధ్యాయుల జాబితాలో కవి ఉళ్ళూర్ ఎస్. పరమేశ్వర అయ్యర్, మాజీ ముఖ్యమంత్రి పట్టం థాను పిళ్ళై (కెమిస్ట్రీ), సామాజిక సంస్కర్త [[సహోదరన్ అయ్యప్పన్]], పూర్వపు ట్రావెన్‌కోర్ మాజీ ప్రధాన న్యాయమూర్తి యు. పద్మనాభ కుక్కిలియా, స్వామి వేదాచలం (తమిళం), మరై మలై అడిగల్ వంటి వారు ఉన్నారు. దీని పూర్వ విద్యార్థులలో 1971లో ఎస్‌ఎస్‌ఎల్‌సిలో ఫస్ట్ ర్యాంక్ సాధించిన సుబ్రమణియన్, మాజీ మంత్రి ఎం.ఎం. హసన్ ఉన్నారు. గత కొన్ని దశాబ్దాలుగా ఈస్ట్ ఫోర్ట్ తిరువనంతపురంలోని అతిపెద్ద వాణిజ్య కేంద్రాలలో ఒకటిగా రూపాంతరం చెందింది. అలుక్కాస్, అలప్పాట్, జోస్కో, ప్రిన్స్, కళ్యాణ్ వంటి అనేక ఆభరణాల, వస్త్ర బ్రాండ్లు కోట ఆవరణలో తమ దుకాణాలను కలిగి ఉన్నాయి. ఈస్ట్ ఫోర్ట్, పద్మనాభ స్వామి ఆలయానికి ఎదురుగా ఉన్న 450 మీటర్ల పొడవైన వీధి తిరువనంతపురంలో అత్యంత ఖరీదైన భూమి,{{cn|date=August 2023}} ఇక్కడ చాలా భూమి రాజధాని గ్రూప్, రామచంద్రన్ టెక్స్‌టైల్స్ గ్రూప్ ఆధీనంలో ఉంది. ఈస్ట్ ఫోర్ట్ ఆవరణలో హనుమంతుడు, గణపతికి అంకితం చేయబడిన దేవాలయాలతో పాటు శ్రీ అభేదానంద ప్రారంభించిన ఆశ్రమం కూడా ఉంది. తాలూకా కార్యాలయం, జిల్లా సహకార బ్యాంకు, ఆర్‌టిఓ కార్యాలయం వంటి ప్రభుత్వ కార్యాలయాలు కూడా ఇక్కడ ఉన్నాయి. కోట ఆవరణలో కుతిర మాలిక, రంగా విలాసం ప్యాలెస్ (ఇప్పుడు ఫోటో గ్యాలరీ) వంటి అనేక రాజభవనాలు ఉన్నాయి. పట్టం థాను పిళ్ళై పార్క్, సంస్కృత పాఠశాల, వాసుదేవ విలాసం వైద్యశాల, ఆట్టుకల్ షాపింగ్ కాంప్లెక్స్, సాజ్ లూసియా, కరింపనల్ ఆర్కేడ్ వంటివి ఇతర ఆకర్షణలు. [[కుతిరమాలిక]] ప్యాలెస్ మ్యూజియం, పూర్వపు [[ట్రావెన్‌కోర్]] మహారాజు స్వాతి తిరునాళ్ళు రామ వర్మ నిర్మించారు, ఇది కూడా కోట కాంప్లెక్స్, దాని శిథిలాల లోపల ఉంది. [[File:gandhipark11.jpg|thumb|right|300px|గాంధీ పార్క్]] కోట ముందు [[గాంధీ]] పార్క్ ఉంది, ఇది సామాజిక, రాజకీయ సమావేశాలకు ప్రసిద్ధి చెందింది. ఆధునిక అర్బన్ ల్యాండ్‌స్కేపింగ్‌తో పార్క్ పూర్తిగా పునర్నిర్మించబడింది. ఇది రాత్రిపూట వెలుగులతో నిండిన ఈస్ట్ ఫోర్ట్ ప్రవేశ ద్వారం వీక్షణను అందిస్తుంది. పురావస్తు శాఖ, ఈస్ట్ ఫోర్ట్ గొప్ప, సుదీర్ఘ వారసత్వాన్ని గుర్తించి, దాని నిర్వహణ, బాగోగులను చూసుకుంటుంది. ఇది ఒక జాతీయ స్మారక చిహ్నం, సాయంత్రం వేళల్లో ఫ్లడ్ లైట్లతో వెలిగిపోతుంది. ఈస్ట్ ఫోర్ట్‌కు సొంత పోలీస్ స్టేషన్, పోస్ట్ ఆఫీస్ ఉన్నాయి. రాజకీయ ర్యాలీలు, ప్రసంగాలకు మరొక వేదిక అయిన పుతరికండం మైదానం కూడా ఈస్ట్ ఫోర్ట్‌కు ఎదురుగా, కెఎస్ఆర్టిసి డిపో పక్కన ఉంది. [[గణపతి]] ఆలయం, పజవంగడి గణపతి ఆలయం కూడా ''ఈస్ట్ ఫోర్ట్'' వద్ద ఉంది. ఈస్ట్ ఫోర్ట్ నుండే చాలై మార్కెట్‌లోకి ప్రవేశిస్తారు, ఇది [[ట్రావెన్‌కోర్]] ప్రధాన టోకు వ్యాపార కేంద్రంగా ఉండేది. పద్మనాభ థియేటర్, అజంతా థియేటర్, శ్రీ బాల (ఇప్పుడు మూసివేయబడింది), కృప, ఏరీస్‌ప్లెక్స్ ఎస్‌ఎల్ థియేటర్ కాంప్లెక్స్ వంటి అనేక సినిమా హాళ్ళు కూడా సమీపంలో ఉన్నాయి. == రవాణా == === రోడ్డు మార్గం === తిరువనంతపురం సెంట్రల్ బిజినెస్ డిస్ట్రిక్ట్‌లో ఉన్నందున, ఈస్ట్ ఫోర్ట్ ఎం.జి. రోడ్డుకు అనుసంధానించబడి ఉంది, ఇది పాళయంను కలుపుతుంది. ఇది చాకై ఫ్లైఓవర్, విమానాశ్రయాన్ని కలిపే ఈంచక్కల్-చాలై రోడ్డుకు అనుసంధానించబడి ఉంది. === రైలు మార్గం === ఈస్ట్ ఫోర్ట్ తిరువనంతపురం సెంట్రల్ ఉన్న మరొక వాణిజ్య శివారు ప్రాంతమైన థైకాడ్‌కు చాలా దగ్గరగా ఉంది. === ప్రజా రవాణా === ఈస్ట్ ఫోర్ట్‌లో తిరువనంతపురం జిల్లా, నగరం నలుమూలల నుండి బస్సులను కలిగి ఉన్న పెద్ద బస్ స్టాప్ ఉంది. తిరువనంతపురం మెట్రో పూర్తయిన తర్వాత, ఈస్ట్ ఫోర్ట్ టెక్నోసిటీ, త్రివేండ్రంకు కూడా అనుసంధానించబడుతుంది.<ref>{{cite news|url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/foot-overbridge-at-east-fort-all-set-for-opening/article65564076.ece|title=Foot overbridge at East Fort all set for opening|newspaper=The Hindu |date=June 25, 2022|accessdate=November 8, 2022}}</ref> == ఆసక్తికర ప్రదేశాలు == *[[శ్రీ అనంతపద్మనాభస్వామి దేవాలయం (కేరళ)|శ్రీ పద్మనాభ స్వామి ఆలయం]], పద్మతీర్థక్కులం - 200 మీ *[[పజవంగడి వినాయక దేవాలయం|పజవంగడి గణపతి ఆలయం]] - 250 మీ *చాలై బజార్ - 100 మీ *[[కుతిరమాలిక|కుతిర మాలిక]] - 150 మీ *అభేదానంద ఆశ్రమం - 200 మీ == మూలాలు == {{commons category|East Fort (Thiruvananthapuram)}} {{reflist}}{{కేరళ}}{{కేరళ దేవాలయాలు}} [[వర్గం:తిరువాన్కూరు సంస్థానం]] [[వర్గం:కేరళ]] [[వర్గం:కేరళలోని భగవతి దేవాలయాలు]] [[వర్గం:కేరళలోని విష్ణు ఆలయాలు]] qjcz7poq44wicl659rghz3p8pa4b255 0 483886 4908432 4905673 2026-07-19T13:46:27Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 4908432 wikitext text/x-wiki {{Infobox coat of arms | name = ఒడిశా చిహ్నం |image = Seal of Odisha.svg }} {{History of South Asia}} ఒడిశా చరిత్ర దిగువ పాలోయోలిథిక్ యుగంలో ప్రారంభమవుతుంది, ఎందుకంటే ఈ కాలానికి చెందిన అచ్యులియన్ సాధనాలు ఈ ప్రాంతంలోని వివిధ ప్రదేశాలలో కనుగొనబడ్డాయి. ఒడిశా ప్రారంభ చరిత్రను మహాభారతం, మహా గోవింద సుత్త, కొన్ని పురాణాల వంటి పురాతన గ్రంథాలలో కనిపించే రచనల నుండి కనుగొనవచ్చు. ఈ ప్రాంతం సముద్ర వాణిజ్య సంబంధాల కారణంగా ఈస్ట్ ఇండీస్ ప్రాంతంలోని ఇతర రాజ్యాలకు కూడా ప్రసిద్ధి చెందింది.<ref name="Ghosh1990">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Wba-EZhZcfgC&dq=Acheulian+orissa&pg=PA25|title=An Encyclopaedia of Indian Archaeology|last=Amalananda Ghosh|publisher=BRILL|year=1990|isbn=978-9004092648|page=24|access-date=29 October 2012}}</ref> ఈ ప్రాంతం చరిత్రలో క్రీ. శ. 1568లో కీలకమైన అంశంగా పరిగణించబడింది, ఈ ప్రాంతాన్ని విగ్రహారాధన జనరల్ కలపహాడ్ నేతృత్వంలోని బెంగాల్ సుల్తానేట్ సైన్యాలు స్వాధీనం చేసుకున్నాయి. ఈ ప్రాంతం తన రాజకీయ గుర్తింపును కోల్పోయింది, తరువాతి పాలకులు వాస్తవ రాజుల కంటే తరచుగా ఉపనదులుగా ఉండేవారు. 1593 నాటికి [[ఒడిశా]] పూర్తిగా మొఘల్ సామ్రాజ్యానికి చేరుకుని బెంగాల్ సుబా భాగమైంది. ఈ ప్రాంతంపై 1751 తరువాత [[మరాఠా సామ్రాజ్యం|మరాఠా]] నియంత్రణ సాధించారు. మరాఠా పరిపాలన కాలంలో సాహిత్యం, కవిత్వం అభివృద్ధి చెందాయి. ఈ ప్రాంతం 1803లో [[బ్రిటిష్ సామ్రాజ్యం]] బదిలీ చేయబడింది, అక్కడ వారు ఈ ప్రాంతాన్ని ఇతర ప్రావిన్సుల భాగాలుగా విభజించారు. 1936లో [[ఒడియా భాష|ఒడియా]] మాట్లాడే ప్రజల జనాభా ఆధారంగా ఒడిశా ప్రావిన్స్ ఏర్పడింది. == ఒడిషా చారిత్రక పేర్లు == ఆధునిక ఒడిషాను కలిగి ఉన్న ఈ ప్రాంతం చరిత్ర అంతటా అదే పేరుతో పిలువబడలేదు. ఇది దానిలోని కొన్ని భాగాలను వేర్వేరు యుగాలలో వేర్వేరు పేర్లతో సూచించేవారు. * ''కళింగ'' : కొన్ని గ్రంథాల ప్రకారం ( మహాభారతం కొన్ని పురాణాలు ), సుతపుడి కుమారుడు వైరోచనుడు అనే రాజు బలికి కుమారులు లేరు. కాబట్టి, ఆయన దీర్ఘతమస్ అనే ఋషిని తనకు కుమారులను అనుగ్రహించమని అభ్యర్థించాడు. ఆ ఋషి తన భార్య రాణి సుదేస్న ద్వారా ఐదుగురు కుమారులను కన్నాడని చెబుతారు.  యువరాజులకు అంగ , వంగ , కళింగ, సుమ్హ, పుండ్ర అని పేర్లు పెట్టారు .  యువరాజులు తరువాత తమ పేర్లతో రాజ్యాలను స్థాపించారు. యువరాజు వంగ ప్రస్తుత [[బంగ్లాదేశ్]] ప్రాంతంలో [[పశ్చిమ బెంగాల్|పశ్చిమ బెంగాల్‌లో]] కొంత భాగంలో వంగ రాజ్యాన్ని స్థాపించాడు . యువరాజు కళింగ ఉత్తర సర్కార్‌లతో సహా ప్రస్తుత తీర [[ఒడిశా]] ప్రాంతంలో కళింగ రాజ్యాన్ని స్థాపించాడు .  టోలెమీ , ప్లినీ ది ఎల్డర్, క్లాడియస్ ఏలియనస్ కూడా తమ గ్రంథాలలో ఒక కళింగను ప్రస్తావించారు. * ''ఉత్కళ : మహాభారతంలోని'' కొన్ని ప్రాంతాలలో ఉత్కళుడు కళింగలో ఒక భాగం .  కర్ణుడు ఉత్కళ రాజ్యాన్ని జయించాడని ప్రస్తావించబడింది, మరికొన్నింటిలో.  కానీ, రఘువంశం, బ్రహ్మ పురాణం వంటి ఇతర గ్రంథాల ప్రకారం , అవి ప్రత్యేక రాజ్యాలు.  పేరు యొక్క శబ్దవ్యుత్పత్తికి సంబంధించి అనేక అభిప్రాయాలు ఉన్నాయి. ఉత్కళ అంటే కళింగ యొక్క ఉత్తర ( ''ఉత్తర'' ) భాగం లేదా ''ఉత్-కళింగ'' అని అర్థం కావచ్చు .  ''ఉత్కళ దేశం (దేశం లేదా భూమి) అంటే "అత్యుత్తమ కళ" ( ఉత్కర్ష కళ'' ) యొక్క భూమి అని అర్థం కావచ్చు . * ''మహాకాంతర : ఈ పేరు కొన్ని'' గుప్తుల శకం శాసనాలలో కనుగొనబడింది . దీని అర్థం "గొప్ప అడవి" దీనిని సాధారణంగా ఆధునిక కాలహండి, జేపూర్ ప్రాంతంతో గుర్తిస్తారు.  మహాభారతం కూడా ఒక కాంతార గురించి ప్రస్తావిస్తుంది, ఇది అదే ప్రాంతాన్ని సూచించి ఉండవచ్చు లేదా సూచించకపోవచ్చు. * ''ఉద్ర'' : ఉద్ర ( ''ఉర్ద-దేశం'' అని కూడా పిలుస్తారు) మొదట్లో ఉద్ర అనే జాతి సమూహం లేదా తెగను సూచించి ఉండవచ్చు. కానీ తరువాత ఒడిశా తీరప్రాంతం చుట్టూ ఉన్న ఉద్ర రాజ్యాన్ని సూచించి ఉండవచ్చు. * ''ఓర్డా'' : ఉద్రా లాంటి ఓడ్రా ( ''ఓర్డా-దేశ'' కూడా ), ఓడ్రా అని పిలువబడే ప్రజల తెగను సూచించి ఉండవచ్చు, కానీ తరువాత ఓడ్రాస్ భూమిని సూచించడం ప్రారంభమైంది. * ''ఒడ్డియానా'' : ఒడ్డియానా , కొన్ని బౌద్ధ గ్రంథాలలో ప్రస్తావించబడింది, కొంతమంది పండితుల ప్రకారం ఒడిషాను ప్రస్తావించి ఉండవచ్చు. * ''కమల మండల'' : అక్షరాలా "తామర ప్రాంతం" అని అర్ధం, కలహండిలోని నార్లలో లభించిన సుమారు 13వ శతాబ్దపు శాసనం ఈ ప్రాంతాన్ని ఈ పేరుతో సూచిస్తుంది. * ''దక్షిణ కోసల'' : దక్షిణ కోసల ( ''దక్షిణ కోసల అని'' కూడా పిలుస్తారు ) ఆధునిక ఛత్తీస్‌గఢ్, పశ్చిమ ఒడిశాలోని కొంత భాగాన్ని సూచిస్తుంది.  దీనిని ప్రస్తుత ఉత్తర ప్రదేశ్‌లో ఉన్న కోసలతో పోల్చకూడదు . రామాయణం ప్రకారం , రాముడి కుమారులలో ఒకరైన లవుడు ''ఉత్తర కోసలాన్ని'' పరిపాలించాడు. అతని మరొక కుమారుడు కుశుడు ఈ ప్రాంతాన్ని పరిపాలించాడు.  కోసల్ అని పిలువబడే పశ్చిమ ఒడిశా వార్తలను ప్రచురించడానికి సుందర్‌గఢ్ జిల్లాలో ఆగస్టు 2012లో కోసల్ హారిజన్ అనే ఆంగ్ల వారపత్రిక ప్రారంభించబడింది. * ''కొంగోడ :'' గంజాం జిల్లాలో దొరికిన ఒక రాగి ఫలకం ఆ ప్రాంతాన్ని కొంగోడ (కంగోడ అని కూడా పిలుస్తారు) అని సూచిస్తుంది. * ''త్రికలింగ :'' సోనేపూర్‌లో లభించిన కొన్ని రాగి పలకలపై ఈ పేరు చెక్కబడి ఉంది . త్రి-కళింగ అంటే అక్షరాలా "మూడు కళింగాలు" అని అర్ధం కావచ్చు. కళింగ, దక్షిణ కోసల & కంగోడ అనే మూడు రాష్ట్రాలను సూచించి ఉండవచ్చు. * ''చేది'' : చేది ( ''చేదిరాష్ట్ర'' అని కూడా పిలుస్తారు ) ఖారవేల రాజ్యాన్ని సూచిస్తుంది . దీనికి అతని రాజవంశం అయిన చేది  ( ''చేతి'' రాజవంశం, మహామేఘవాహన రాజవంశం కూడా) పేరు పెట్టారు . * ''తోసాలి'' : తోసాలి ( ''తోసాలి'' అని కూడా పిలుస్తారు ) ఒక నగరాన్ని సూచిస్తుంది, దాని చుట్టూ ఉన్న ప్రాంతాన్ని ''తోసల అని పిలుస్తారు, ఇది బహుశా'' అశోకుడి కాలంలో కళింగ ఉపవిభాగం కావచ్చు . తోసల రాజధాని ఆధునిక ధౌలిలో ఉంచబడింది .  తరువాతి యుగంలో (సుమారుగా 600 CE), ఉత్తర తోసాలి ( ''ఉత్తర తోసాలి'' ), దక్షిణ తోసాలి ( ''దస్ఖిన తోసాలి'' ) ప్రస్తావించబడ్డాయి, ఇవి బహుశా మహానది నదికి ఉత్తర, దక్షిణం వైపున ఉన్న రాజ్యాలు కావచ్చు. * ''ఉరాన్షిన్'' : ఈ పేరును 10వ శతాబ్దపు అరబ్ భౌగోళిక శాస్త్రవేత్తలు ఉపయోగించారు. * ''జాజ్‌నగర్ :'' తబకత్-ఇ-నసిరి (c. 1260), తారిఖ్-ఇ-ఫిరుజ్ షాహి (c. 1357), ఆ కాలంలోని ఇతర గ్రంథాలలో ఒడిషాకు ఉపయోగించిన పేరు . * ''ఒడివిస్సా :'' తారనాథుడితో సహా కొన్ని బౌద్ధ గ్రంథాలలో ఉపయోగించిన పేరు . == చరిత్రపూర్వ కాలం == ఇండియన్ ప్లేట్ గోండ్వానా సూపర్ ఖండంలోదీని కారణంగా, ఉపఖండంలోని కొన్ని పురాతన శిలలు, ప్రీకాంబ్రియన్ కాలానికి చెందినవి, ఒరిస్సాలో కనిపిస్తాయి.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=W6zQHNavWlsC&dq=God-Apes+and+Fossil+Men%3A+Paleoanthropology+of+South+Asia&pg=PA9|title=God-Apes and Fossil Men: Paleoanthropology of South Asia|last=Kenneth A. R. Kennedy|publisher=University of Michigan Press|year=2000|pages=9|access-date=30 October 2012}}</ref> మయూర్‌భంజ్ గ్రానైట్ ప్లూటాన్ వంటి కొన్ని శిలలు 3.09 బిలియన్ సంవత్సరాల క్రితం నాటివి (గా). [[మహానది]], ఇబ్ నదీ పరీవాహక ప్రాంతాలలో ఉన్న బొగ్గు క్షేత్రాలు ఉపఖండంలో శిలాజాలకు అత్యంత సంపన్నమైన ప్రదేశాలలో ఒకటిగా ప్రసిద్ధి చెందాయి. ఇది టాల్చర్ ప్రాంతంలో కనుగొనబడిన పెర్మియన్ కాలం నాటి చారోఫైట్‌లు, ఇబ్ నదీ ప్రాంతం నుండి ఎగువ పెర్మియన్ మెగాస్పోర్‌ల వంటి కొత్త జాతుల ఆవిష్కరణకు దారితీసింది. [[మయూర్‌భంజ్ జిల్లా|మయూర్భంజ్]], కియోంఝర్, [[సుందర్‌గఢ్|సుందర్గఢ్]], [[సంబల్‌పూర్|సంబల్పూర్]] జిల్లాల్లో దిగువ పాతరాతియుగ కాలానికి చెందిన అచ్యులియన్ పనిముట్లు కనుగొనబడ్డాయి.<ref name="Ghosh19902">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Wba-EZhZcfgC&dq=Acheulian+orissa&pg=PA25|title=An Encyclopaedia of Indian Archaeology|last=Amalananda Ghosh|publisher=BRILL|year=1990|isbn=978-9004092648|page=24|access-date=29 October 2012}}</ref> [[కలహండి జిల్లా]] గుడాహండి కొండలలో ఎగువ పాతరాతియుగానికి చెందిన రాతి చెక్కడాలు, చిత్రాలు ఉన్నాయి.<ref name="Sajnani2001">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=nxtnsT8CdZ4C&pg=PA262|title=Encyclopaedia of Tourism Resources in India|last=Manohar Sajnani|publisher=Gyan Publishing House|year=2001|isbn=978-81-7835-018-9|pages=262, 283|access-date=3 February 2015}}</ref> బారిపాడ సమీపంలోని కుచాయ్ నుండి, వివిధ కొత్త రాతియుగం పనిముట్లు, ఉలి, పౌండర్లు, [[గద|గద తలలు]], గ్రౌండింగ్ రాళ్ళు, కుండల ముక్కలు కూడా ఉన్నాయి.<ref name="Singh2008">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=H3lUIIYxWkEC&pg=PA122|title=A History of Ancient and Early Medieval India: From the Stone Age to the 12th Century|last=Upinder Singh|publisher=Pearson Education India|year=2008|isbn=978-81-317-1120-0|pages=122–123}}</ref><ref name="Sajnani2001" /> [[సుందర్‌గఢ్ జిల్లా|సుందర్ఘర్ జిల్లా]] గర్జన్ డోంగర్, [[సంబల్‌పూర్ జిల్లా|సంబల్పూర్ జిల్లా]] ఉషాకోతి , [[ఝార్సుగూడా జిల్లా|జార్సుగూడ జిల్లా]] విమక్రంఖోల్‌లలోలో కూడా చరిత్రపూర్వ చిత్రాలు, శాసనాలు కనుగొనబడ్డాయి.<ref name="Ushakothi">{{Cite web|title=Ushakothi|url=http://www.sundargarhzp.odishapr.gov.in/hidden/-/asset_publisher/tMn6waGjYWb6/content/ushakothi/1090772|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150204161934/http://www.sundargarhzp.odishapr.gov.in/hidden/-/asset_publisher/tMn6waGjYWb6/content/ushakothi/1090772|archive-date=4 February 2015|access-date=3 February 2015|publisher=[[Government of Odisha]]}}</ref><ref name="vikramkhol">{{Cite news|url=http://www.telegraphindia.com/1111228/jsp/odisha/story_14932470.jsp|title=Ancient rock art starts to fade out: Engravings in Vikramkhol cave under threat|date=27 December 2011|work=[[The Telegraph (India)]]|access-date=10 June 2014}}</ref><ref name="ClausDiamond2003">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=ienxrTPHzzwC&pg=PA521|title=South Asian Folklore: An Encyclopedia : Afghanistan, Bangladesh, India, Nepal, Pakistan, Sri Lanka|last=Peter J. Claus|last2=Sarah Diamond|last3=Margaret Ann Mills|publisher=Taylor & Francis|year=2003|isbn=978-0-415-93919-5|page=521|access-date=3 February 2015}}</ref> ఉషకోఠి, విమక్రంఖోల్‌లోని శాసనాలు ప్రోటో- బ్రాహ్మి లిపిలో ఉన్నాయా అనే దానిపై అనిశ్చితి ఉంది.<ref name="ChakravartyBednarik1997">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=WsDUyOxCE4cC&pg=PA75|title=Indian Rock Art and Its Global Context|last=Kalyan Kumar Chakravarty|last2=Robert G. Bednarik|date=1 January 1997|publisher=Motilal Banarsidass Publ.|isbn=978-81-208-1464-6|pages=68, 75|access-date=3 February 2015}}</ref> ఖరియార్ సమీపంలోని యోగిమఠ్‌లో నియోలిథిక్ కాలం నాటి గుహ చిత్రాలు ఉన్నాయి.<ref name="Bhawanipatna">{{Cite web|title=Bhawanipatna|url=http://www.orissatourism.gov.in/new/bhawani.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120422030318/http://www.orissatourism.gov.in/new/bhawani.htm|archive-date=22 April 2012|access-date=3 February 2015|publisher=Tourism Department, [[Government of Odisha]]}}</ref><ref name="ChakravartyBednarik1997" /> == ప్రాచీన ఒడిశా == === ప్రాచీన గ్రంథాలు === రాజకీయ శాస్త్రవేత్త సుదామ మిశ్రా ప్రకారం, కళింగ జనపదం మొదట పూరి, గంజాం జిల్లాలచే ఆక్రమించబడిన ప్రాంతాన్ని కలిగి ఉండేది.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Dua1AAAAIAAJ|title=Janapada state in ancient India|last=Sudāmā Miśra|publisher=Bhāratīya Vidyā Prakāśana|year=1973}}</ref> కొన్ని గ్రంథాల ప్రకారం ([[మహాభారతం]] కొన్ని [[పురాణాలు]]) బలి రాజు, వైరోకన సుతపా కుమారుడికి కుమారులు లేరు. కాబట్టి, ఆయన తనని కుమారులతో ఆశీర్వదించమని ఋషి దిర్ఘతములను అభ్యర్థించాడు. ఈ ఋషి తన భార్య రాణి సుదేష్ణ ద్వారా ఐదుగురు కుమారులను పొందినట్లు చెబుతారు.<ref name="vayu">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Jmnm-smZm6oC&dq=bali+sudesna&pg=PA46|title=Cultural History from the Vāyu Purāna|last=Devendrakumar Rajaram Patil|publisher=Motilal Banarsidass Pub.|year=1946|isbn=9788120820852|page=46}}</ref> యువరాజులకు అంగ, [[వంగరాజ్యం|వంగ]], [[కళింగ (మహాభారతం)|కళింగ]], సుమ్హా, [[పౌండ్రవర్ధన|పుండ్రా]] అని పేరు పెట్టారు.<ref name="7500BC">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=b7gOBW8oDFgC&dq=Dirghatamas+Kalinga+Vanga&pg=PA293|title=History of Ancient India: From 7300 BC to 4250 BC|last=J. P. Mitta|publisher=Atlantic Publishers & Dist.|year=2006|isbn=9788126906154|access-date=28 October 2012}}</ref><ref name="warin">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=YlWHFXbU2rsC&dq=Bali+Kalinga+Vanga+mahabharata&pg=PA53|title=War in Ancient India|last=V. R. Ramachandra Dikshitar|publisher=Genesis Publishing Pvt Ltd|year=1999|isbn=9788170208945|page=53}}</ref> తరువాత యువరాజులు తమ పేర్లతో రాజ్యాలను స్థాపించారు. యువరాజు వంగా ప్రస్తుత [[బంగ్లాదేశ్]] ప్రాంతం, [[పశ్చిమ బెంగాల్]] కొంత భాగంలో వంగా రాజ్యాన్ని స్థాపించాడు. యువరాజు [[కళింగ (చారిత్రక భూభాగం)|కళింగ]] ఉత్తర సిర్కార్‌లతో సహా ప్రస్తుత ఒడిశా తీరప్రాంతంలో కళింగ రాజ్యాన్ని స్థాపించాడు.<ref name="enHindu">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=w9pmo51lRnYC&dq=Bali+Kalinga+Vanga&pg=PA18|title=Encyclopaedia of the Hindu World, Volume 1|last=Gaṅgā Rām Garg|publisher=Concept Publishing Company|year=1992|isbn=9788170223740|access-date=28 October 2012}}</ref> [[దస్త్రం:Mahajanapadas_(c._500_BCE).png|thumb|తూర్పు తీరంలో కళింగ]] మహాభారతం కూడా కళింగ గురించి చాలాసార్లు ప్రస్తావించింది. [[వరుణుడు|వరుణ]] పర్నాస నది కుమారుడు కళింగ రాజు శ్రుతాయుధ [[కురుక్షేత్ర సంగ్రామం|కురుక్షేత్ర యుద్ధం]] [[కౌరవులు|కౌరవ]] శిబిరంలో చేరాడు. అతని తల్లి అభ్యర్థన మేరకు అతని తండ్రి అతనికి ఒక దైవిక గదను ఇచ్చాడు, అది ఆయన దానిని ఉపయోగించినంత కాలం అతన్ని రక్షించింది. కానీ, వరుణ తన కొడుకును హెచ్చరించాడు, దీనిని పోరాటంలో పాల్గొనని వ్యక్తి మీద ఉపయోగించడం వల్ల వైల్డర్ స్వయంగా మరణిస్తాడు. అర్జునుడి బాణాల వల్ల వేధింపులకు గురైన యుద్ధ ఉన్మాదంలో, ఆయన నిరాయుధుడైన అర్జునుడి సారథి కృష్ణుడిపై బాణం ప్రయోగించి పొరపాటు చేశాడు. ఆ గద కృష్ణుని నుండి దూకి శ్రుతాయుధను చంపింది. <ref name="sonofvaruna">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=uwHj-Z-dMcsC&dq=Srutayudha&pg=PA784|title=An Introduction to Epic Philosophy: Epic Period, History, Literature, Pantheon, Philosophy, Traditions, and Mythology, Volume 3|publisher=Genesis Publishing|year=2004|isbn=9788177558814|editor-last=Subodh Kapoor|page=784|quote=Finally Srutayudha, a valiant hero, was son Varuna and of the river Parnasa.|access-date=10 November 2012}}</ref> [[శ్రీకృష్ణుడు|కృష్ణుడు]], జర సవరా, [[ఏకలవ్యుడు|ఏకలవ్య]] చంపిన విలుకాడు ఒడిశాలోని సబర్ ప్రజలకు చెందినవాడని చెబుతారు.<ref name="DanceBow">{{Cite web|title=Dance bow (1965.3.5)|url=http://web.prm.ox.ac.uk/weapons/index.php/tour-by-region/asia/asia/arms-and-armour-asia-141/index.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150202160400/http://web.prm.ox.ac.uk/weapons/index.php/tour-by-region/asia/asia/arms-and-armour-asia-141/index.html|archive-date=2 February 2015|access-date=2 February 2015|publisher=[[Pitt Rivers Museum]]}}</ref><ref name="Pati2008">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=_5seKkk3GkIC&pg=PA97|title=Family Planning|last=Rabindra Nath Pati|date=1 January 2008|publisher=APH Publishing|isbn=978-81-313-0352-8|page=97|access-date=2 February 2015}}</ref> బౌద్ధ గ్రంథంలో, మహాగోవింద సుత్తాంత, కళింగ దాని పాలకుడు సత్తభు ప్రస్తావించబడ్డారు.<ref name="hem">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=h1KObc_qaXYC&dq=Mahagovinda+Suttanta+kalinga&pg=PA75|title=Political History of Ancient India|last=Raychaudhuri|first=Hemchandra|publisher=Genesis Publishing|year=2006|isbn=9788130702919|page=75|access-date=25 October 2012}}</ref> 6వ శతాబ్దపు సూత్రకార (చరిత్రకారుడు) బౌధాయన, కళింగ ఇంకా వేద సంప్రదాయాలచే ప్రభావితం కాలేదని పేర్కొన్నాడు.<ref name="Gajrani 2004 p. 153">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Ksgz4Fvt57QC&pg=PA153|title=History, Religion and Culture of India|last=Gajrani|first=S.|publisher=Isha Books|year=2004|isbn=978-81-8205-063-1|page=153|access-date=2020-03-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20140724173647/http://books.google.com/books?id=Ksgz4Fvt57QC&pg=PA153|archive-date=24 July 2014|issue=v. 4}}</ref> ఆయన కళింగను (ఇతర రాజ్యాలలో) సందర్శించవద్దని తన ప్రజలను హెచ్చరిస్తూ, దానిని సందర్శించే వ్యక్తి తప్పనిసరిగా తపస్సు చేయాలి అని చెప్పాడు.<ref name="Chatterjee1998">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=KItocaxbibUC&pg=PA68|title=Indian Civilization And Culture|last=Suhas Chatterjee|date=1 January 1998|publisher=M.D. Publications Pvt. Ltd.|isbn=978-81-7533-083-2|page=68|access-date=11 February 2013}}</ref> === మౌర్యుల పూర్వం === [[మగధ సామ్రాజ్యం|మగధ]] పాలకుడైన [[మహాపద్ముడు|మహాపద్మ నంద]] క్రీ. పూ. 350 లో తన పాలనలో కళింగను జయించినట్లు భావిస్తున్నారు. [[ఖారవేలుడు|హతిగుంఫా]] శాసనాలు కళింగ ప్రాంతంలో నందుల ఆధిపత్యాన్ని ప్రస్తావించాయి.<ref name="Reddy">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=X4j7Nf_MU24C&dq=Mahapadma%20nanda%20kalinga&pg=SL1-PA149|title=Indian History|last=K. Krishna Reddy|date=2 February 1960|publisher=Tata McGraw-Hill Education|isbn=9780071329231|pages=A–149, C–39|access-date=12 November 2012}}</ref> ఈ శాసనాలు రాష్ట్రంలో నంద రాజులు వారి పాలనలో చేపట్టిన నీటిపారుదల ప్రాజెక్టులను కూడా ప్రస్తావించాయి.<ref name="hathi">{{Cite paper|title=Hathigumpha Inscription of Kharavela of Kalinga|url=http://www.sdstate.edu/projectsouthasia/upload/HathigumphaInscription.pdf}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303232906/http://www.sdstate.edu/projectsouthasia/upload/HathigumphaInscription.pdf |date=2016-03-03 }}</ref> అసుర్‌ఘర్‌లో , మౌర్యులకు ముందు కాలం నాటి తెలియని రాజుకు చెందిన పూసలు, గుద్దిన నాణేలు కనుగొనబడ్డాయి.<ref name="asurgarh">{{Cite paper|title=Asurgarh&nbsp;– An Early Urban Centre of Orissa|url=http://orissa.gov.in/e-magazine/Journal/journalvol3/pdf/49-54.pdf}}</ref> === మౌర్యుల ఆక్రమణ === మౌర్య రాజవంశానికి చెందిన అశోకుడు క్రీస్తుపూర్వం 261 లో జరిగిన రక్తపాత కళింగ యుద్ధంలో కళింగను జయించాడు,<ref name="ashoka">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=TPVq3ykHyH4C&dq=ashoka+261+BC+history&pg=PA66|title=A History of India|last=Hermann Kulke|last2=Dietmar Rothermund|publisher=Routledge|year=2004|isbn=9780415329194|page=66|access-date=12 November 2012}}</ref> ఇది ఆయన పాలనలో 8వ సంవత్సరం. ఆయన స్వంత శాసనాల ప్రకారం ఈ యుద్ధంలో సుమారు 1,000,000 మంది మరణించారు, 1,500,000 మంది పట్టుబడ్డారు, అనేక మంది ప్రభావితమయ్యారు. యుద్ధం ఫలితంగా జరిగిన రక్తపాతం, బాధలు అశోకుడిని తీవ్రంగా ప్రభావితం చేశాయి. ఆయన శాంతికాముకుడిగా మారి బౌద్ధమతంలోకి మారాడు.  అయితే, చార్లెస్ అల్లెన్ వంటి అశోకుడి స్తుతికర్తలు ఆయన బౌద్ధమతంలోకి మారడం కళింగ యుద్ధానికి ముందే జరిగిందని అంగీకరిస్తున్నారు. అంతేకాకుండా, ఆయన మతమార్పిడికి ముందు దశాబ్దం పాటు బౌద్ధులతో సంబంధాలు కలిగి ఉన్నట్లు తెలుస్తోంది. ఆయన బౌద్ధమతంలోకి మారడం యుద్ధ బాధలకు ఆయన భావించిన ఏదైనా విచారంతో కంటే వారసత్వ రాజకీయాలతో ముడిపడి ఉందని ఆధారాలు సూచిస్తున్నాయి. కళింగులు యుద్ధ సమయంలో కళింగకు పశ్చిమాన ఉన్న ''అటావికా'' ప్రాంతానికి చెందిన సిబ్బందిని ఉపయోగించారు.<ref name="asurgarh2">{{Cite paper|title=Asurgarh&nbsp;– An Early Urban Centre of Orissa|url=http://orissa.gov.in/e-magazine/Journal/journalvol3/pdf/49-54.pdf}}</ref> అశోకుడు తన శాసనాల ప్రకారం కళింగ తీర ప్రాంతాన్ని జయించాడు, కానీ ''అటావికా'' ప్రాంతాన్ని జయించడానికి ప్రయత్నించలేదు.<ref name="Chakravarty Badam 2005 p.110">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=x3R-AAAAMAAJ|title=River Valley Cultures of India|last=Chakravarty|first=K.K.|last2=Badam|first2=G.L.|publisher=Indira Gandhi Rashtriya Manav Sangrahalaya|year=2005|isbn=978-81-7305-300-9|page=110|access-date=2020-03-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20230427102532/https://books.google.com/books?id=x3R-AAAAMAAJ|archive-date=27 April 2023}}</ref><ref name="Patnaik 2003 p.31">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=wqlIAAAAYAAJ|title=The early voyagers of the east: the rise of maritime trade of the Kalingas in ancient India|last=Patnaik|first=A.P.|publisher=Pratibha Prakashan|year=2003|isbn=9788177020694|page=31|access-date=2020-03-19|issue=v. 1}}</ref> మౌర్యులు కళింగ ప్రాంతాన్ని ఒక ప్రావిన్స్గా పరిపాలించారు. వారు తోసాలి ప్రాంతీయ రాజధానిగా, న్యాయవ్యవస్థ కేంద్రంగా ఉపయోగించారు. ఒక ''కుమార'' (వైస్రాయ్) తోసాలి, ఆధునిక [[ధౌళిగిరి|ధౌలి]] నుండి పాలించాడు. సమకాలీన జౌగడ అయిన సమపా మరొక పరిపాలనా కేంద్రంగా ఉండేది.<ref name="ashoka2">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=TPVq3ykHyH4C&dq=ashoka+261+BC+history&pg=PA66|title=A History of India|last=Hermann Kulke|last2=Dietmar Rothermund|publisher=Routledge|year=2004|isbn=9780415329194|page=66|access-date=12 November 2012}}</ref> అశోకుడు ఈ ప్రాంతంలో జౌగడ, ధౌలీ వద్ద రెండు శాసనాలను నిర్మించాడు. === ఖరవేల === క్రీ పూ 1వ శతాబ్దంలో, మహామేఘవాహన కళింగలో మహామేఘవన రాజవంశాన్ని స్థాపించాడు. [[ఖారవేలుడు|ఖరవేల]] ఈ రాజవంశానికి మూడవ పాలకుడు. ఆయన క్రీ పూ 1వ శతాబ్దం రెండవ భాగంలో పాలించాడు. ఖారవేల గురించి చాలా సమాచారం [[భుబనేశ్వర్|భువనేశ్వర్]] సమీపంలోని [[ఉదయగిరి, ఖండగిరి గుహలు|ఉదయగిరి]] [[హాథీగుంఫా శాసనం|హతిగుంఫా శాసనం]] నుండి వచ్చింది. ఈ శాసనం రాజవంశాన్ని చేది (చేతి అని కూడా పిలుస్తారు) అని కూడా పిలుస్తుంది, అతని బాల్యం నుండి 13వ పాలనా సంవత్సరం వరకు అతని జీవితాన్ని నమోదు చేస్తుంది.<ref name="hathi2">{{Cite paper|title=Hathigumpha Inscription of Kharavela of Kalinga|url=http://www.sdstate.edu/projectsouthasia/upload/HathigumphaInscription.pdf}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303232906/http://www.sdstate.edu/projectsouthasia/upload/HathigumphaInscription.pdf |date=2016-03-03 }}</ref> * 1-5వ సంవత్సరం పాలనః తన తండ్రి అకాల మరణం తరువాత యువరాజుగా ఖరవేల పరిపాలనను చేపట్టాడు. క్రీ పూ 170 లో 24 సంవత్సరాల వయస్సులో ఆయన సరైన రాజుగా సింహాసనాన్ని అధిష్టించాడు, కానీ ఈ తేదీ అనేక దశాబ్దాలుగా వివాదాస్పదంగా ఉంది.<ref name="southdynasty">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=78I5lDHU2jQC&pg=PA48|title=Some Early Dynasties of South India|last=S. Chattopadhyaya|date=1 January 1974|publisher=Motilal Banarsidass|isbn=978-81-208-2941-1|page=48|access-date=2 December 2012}}</ref> తన పట్టాభిషేకం జరిగిన మొదటి సంవత్సరంలో, తుఫాను కారణంగా దెబ్బతిన్న తన రాజధాని ''కళింగనగరి'' ద్వారాలు, ప్రాకారాలను ఆయన మరమ్మతులు చేశారు. రెండవ సంవత్సరంలో, ఆయన [[శాతవాహనులు|శాతవాహన]] రాజు [[శాతకర్ణి|మొదటి శాతకర్ణి]] భూభాగంపై దాడి చేసి, ''కన్హా-బెమ్నా'' నది (బహుశా కృష్[[కృష్ణా నది]]) వరకు కవాతు చేసి సంగీత నగరంపై దాడి చేశాడు. తన పాలన 3వ సంవత్సరంలో, ఆయన వివిధ నృత్య, సంగీత ప్రదర్శనలను నిర్వహించి రాజధాని ప్రజలను సంతోషపరిచాడు. నాలుగో సంవత్సరంలో ఆయన మళ్ళీ శాతవాహన రాజ్యంపై దాడి చేసి, ఈ ప్రాంతంపై తన రాజకీయ ఆధిపత్యాన్ని విస్తరించాడు. ఐదవ సంవత్సరంలో ఆయన మూడు వందల సంవత్సరాల క్రితం నందాలు తవ్విన కాలువ పునరుద్ధరించినట్లు తెలుస్తుంది.<ref name="hathi3">{{Cite paper|title=Hathigumpha Inscription of Kharavela of Kalinga|url=http://www.sdstate.edu/projectsouthasia/upload/HathigumphaInscription.pdf}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303232906/http://www.sdstate.edu/projectsouthasia/upload/HathigumphaInscription.pdf |date=2016-03-03 }}</ref> * ఆరవ సంవత్సరంలో, ఆయన పన్నులు చెల్లించి తన రాజ్యంలోని పట్టణ, గ్రామీణ ప్రాంతాలలో ఉపకారాలు ఇచ్చాడు. ఆయన ఏడవ సంవత్సరం గురించి తెలియదు. కానీ ఆ సంవత్సరం అతని ప్రధాన రాణి, వజ్రఘరా రాణి (డైమండ్ ప్యాలెస్ రాణి) ఒక బిడ్డకు జన్మనిచ్చింది. తన ఎనిమిదవ పాలనా సంవత్సరంలో ఆయన రాజగాహ (రాజగృహ) కు వ్యతిరేకంగా సైనిక దండయాత్రకు నాయకత్వం వహించాడు. అప్పటికి [[మథుర]] స్వాధీనం చేసుకున్న [[యవనులు|యవన]] (ఇండో-గ్రీకులు) [[పాటలీపుత్ర]] వైపు ముందుకు సాగుతున్నారు. కానీ [[రాజ్‌గిర్|రాజగృహం]] ఖరవేల విజయం గురించి వార్త అందుకున్న యవన రాజు [[మథుర]] తిరోగమించాల్సి వచ్చింది. ఖారవేల యవన పాలకుడు ''దిమిత'' (బహుశా డెమెట్రియస్ ఐ) వెంబడించి, జైన మతం, సంస్కృతిలో ముఖ్యమైన స్థానంగా ఉన్న మధుర నుండి వారిని ప్రక్షాళన చేశాడు.<ref name="southdynasty" /> ఈ విజయానికి గుర్తుగా, ఆయన తన పాలన తొమ్మిదవ సంవత్సరంలో ముప్పై ఎనిమిది లక్షల పెనాల వ్యయంతో కళింగలో విజయ రాజభవనాన్ని నిర్మించాడు. పదవ పాలనా సంవత్సరంలో, ఆయన మళ్ళీ ఉత్తర భారతదేశంపై దాడి చేశాడు, దీని గురించి స్పష్టంగా తెలియదు.<ref name="hathi3" /> * ''పాలన సంవత్సరం 11-13'': తన పాలన పదకొండవ సంవత్సరంలో, ఖరవేల తన కాలానికి నూట పదమూడు సంవత్సరాల క్రితం ఉనికిలో ఉన్న [[సంగం సాహిత్యం|డ్రమీరా]] దేశాన్ని ఓడించాడు. పన్నెండవ సంవత్సరంలో, ఆయన మూడవసారి ఉత్తర భారతదేశంపై దాడి చేసి [[ఉత్తరాపథ]] వరకు ముందుకు సాగాడు. తిరిగి వచ్చిన తరువాత [[మగధ సామ్రాజ్యం|మగధ]] భయపెట్టాడు. మగధ రాజు బహసాతిమిత ([[శుంగ సామ్రాజ్యం|శుంగ]] రాజు) లొంగిపోవడంతో ఖారవేల కళింగ జిన విగ్రహాన్ని తిరిగి తీసుకువచ్చాడు. కళింగ జిన అనేది మూడు వందల సంవత్సరాల క్రితం మహాపద్మానంద కళింగ నుండి తీసివేసిన [[వృషభనాథుడు|రిషభనాథ]] విగ్రహం, దాని పునరుద్ధరణ ఖరవేల గొప్ప విజయంగా పరిగణించబడింది. తన పదమూడవ పాలనా సంవత్సరంలో, ఖరవేల జైన సన్యాసుల కోసం కుమారి కొండలలో అనేక గుహ-నివాసాలను తవ్వించి, వారికి విరాళాలను అందించాడు. ఖారవేల పోషణలో కళింగలో [[జైన మతం|జైనమతం]] బాగా అభివృద్ధి చెందింది. ఆయన ఇతర మత సమాజాలకు ఉదారవాద ప్రోత్సాహాన్ని అందిస్తూ, అన్ని విశ్వాసాల ఆరాధకుడిగా, అన్ని దేవాలయాల మరమ్మతులు చేసేవారిగా గొప్ప ఖ్యాతిని సంపాదించాడు. ఆయన జైన సన్యాసుల కోసం ఉదయగిరి, ఖండగిరి వద్ద గుహలను కూడా నిర్మించాడు.<ref name="hathi3" /> [[దస్త్రం:Hatigumfa.jpg|thumb|220x220px|ఉదయగిరి కొండల వద్ద రాజా ఖరవేల శాసనం]] ఈ రికార్డు అతని 13వ పాలనా సంవత్సరంలో ఆగిపోతుంది. ఆయన తరువాత ఆయన కుమారుడు కుడేపాసిరి అధికారంలోకి వచ్చాడని భావించబడుతుంది. <ref name="Orissa (India) Senapati Sahu 1966 p.80">{{Cite book|url=https://archive.org/details/dli.csl.3044|title=Orissa District Gazetteers: Puri|last=Orissa (India)|last2=Senapati|first2=N.|last3=Sahu|first3=N.K.|publisher=Superintendent, Orissa Government Press|year=1966|series=Gazetteer of India|page=[https://archive.org/details/dli.csl.3044/page/n91 80]|language=nl|access-date=2020-03-19}}</ref><ref name="Mohanty 2002 p.50">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=PS5uAAAAMAAJ|title=State formation in ancient Orissa|last=Mohanty|first=P.K.|publisher=Punthi Pustak|year=2002|isbn=978-81-86791-34-9|page=50|access-date=2020-03-19}}</ref> మహామెఘవాహన రాజవంశం (లేదా వారసుడు ''సద'' రాజవంశం) బహుశా కళింగ, మహిషాక పరిపాలించడం కొనసాగించింది, ఇది ఆంధ్రప్రదేశ్‌లోని గుంటుపల్లి, వేల్పూరులో కనుగొనబడిన శాసనాలు, నాణేల నుండి స్పష్టమవుతుంది, ఇది ''సదా'' అనే ప్రత్యయంతో పాలకుల శ్రేణిని ప్రస్తావిస్తుంది.<ref name="jaina">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=fETebHcHKogC&dq=Mahishaka++Guntupalli+inscription&pg=PA31|title=Studies in Jaina Art and Iconography and Allied Subjects|last=R. T. Vyas|last2=Umakant Premanand Shah|publisher=Abhinav Publications|year=1995|isbn=9788170173168|page=31|access-date=12 November 2012}}</ref> == శాతవాహనులు, కుషానులు & మురుండాలు == [[గౌతమిపుత్ర శాతకర్ణి|గౌతమీపుత్ర శాతకర్ణి]] తన పాలనలో కళింగపై దాడి చేసినట్లు తెలుస్తుంది.<ref name="govt">{{Cite web|title=Detail History of Orissa|url=http://www.orissa.gov.in/history1.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20061112195307/http://www.orissa.gov.in/history1.htm|archive-date=12 November 2006|publisher=[[Government of Odisha]]}}</ref> నాసిక్ గుహలలో ఉన్న వాసిష్ఠీపుత్ర పులుమావి పాలనలో గౌతమీపుత్ర తల్లి రాసిన నాసిక్ ప్రశస్తి శాసనం, ''ఆయన ఆదేశాలను'' అన్ని రాజుల వర్గం పాటించిందని, ఇతర పర్వతాల జాబితాలో అతన్ని మహేంద్ర పర్వతానికి ప్రభువుగా పిలుస్తుందని పేర్కొంది.<ref>{{Cite book|title=Transactions of the Second Session Held at London, in September, 1874|last=R. G. Bhandarkar|publisher=Trübner|year=1876|editor-last=Robert Kennaway Douglas|pages=311|chapter=The Nasik Cave Inscriptions|chapter-url=https://books.google.com/books?id=-IUpAAAAYAAJ&pg=PA306}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=78I5lDHU2jQC&pg=PA77|title=Some Early Dynasties of South India|last=Sudhakar Chattopadhyaya|publisher=Motilal Banarsidass|year=1974|isbn=978-81-208-2941-1|pages=78–79}}</ref> [[కుషాన్ సామ్రాజ్యం|కుషాను సామ్రాజ్యం]] సాధారణ యుగం మొదటి మూడు శతాబ్దాలలో కళింగ లేదా దానిలోని కొన్ని భాగాలకు చేరుకుని ఉండవచ్చు, ఇది అనేక ప్రదేశాలలో ముఖ్యంగా జౌగడ, సిసుపాల్గఢ్, గురుబాయ్, మాణికపత్తన (పూరి) లలో కనుగొనబడిన నాణేల నుండి స్పష్టమవుతుంది.<ref name="Katariya 2007 p. 1-PA143">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=ihFUDAAAQBAJ&pg=RA1-PA143|title=Ancient History of Central Asia: Yuezhi origin Royal Peoples: Kushana, Huna, Gurjar and Khazar Kingdoms|last=Katariya|first=A.|publisher=Adesh Katariya|year=2007|page=1-PA143|access-date=2020-03-19}}</ref> నిజమైన నాణేల కంటే అనుకరణ నాణేలు ఎక్కువగా కనిపిస్తాయి. కాబట్టి, స్థానిక పాలకులు బహుశా కుషాణుల అనంతర కాలంలో వాటిని పంపిణీ చేశారు. మహారాజా రాజాధిరాజ ధర్మదమధార నాణెం శిశుపాల్గఢ్ కనుగొనబడింది. ఒక వైపు కుషాణ మూలాంశం, మరోవైపు మానవ తల ఉన్నాయి.<ref name="econ">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=1AA9W9_4Z9gC&pg=PA28|title=Economic History of Orissa|last=Nihar Ranjan Patnaik|publisher=Indus Publishing|year=1997|isbn=978-81-7387-075-0|pages=28–|access-date=13 November 2012}}</ref> 3వ శతాబ్దంలో, మురుందాస్ అనే తెగ [[పాటలీపుత్ర]] నుండి పాలించింది. వారు మధ్య ఆసియా నుండి వచ్చారని ఊహించబడింది. వారు కుషాణ నాణేల మాదిరిగానే నాణేలను జారీ చేసేవారు. <ref name="bbsr">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=F2YSPiKbmHkC&pg=PA17|title=Bhubaneswar: From a Temple Town to a Capital City|last=Ravi Kalia|publisher=SIU Press|year=1994|isbn=978-0-8093-1876-6|pages=17, 125|access-date=1 December 2012}}</ref> కానీ ఈ ఎక్కువగా నాణేల సంబంధిత ఆధారాలు కాకుండా , చరిత్ర యొక్క ఈ కాలం చాలావరకు అంధకారంలో ఉంది. === గుప్తులు, మాథరాలు, శరభపురియాలు === క్రీ. శ. 313 లో, కళింగ యువరాణి హేమమాల, తన జుట్టులో దాచిన పవిత్రమైన అవశేషమైన బుద్ధుని దంతంతో రాజ్యం నుండి పారిపోయి, దానిని [[శ్రీలంక]] రాజు సిరిమేఘవన్నకు సమర్పించినట్లు నమోదు చేయబడింది.<ref name="SeneviratnaPolk1992">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=zdKhuDerQsgC&pg=PA49|title=Buddhist Monastic Architecture in Sri Lanka: The Woodland Shrines|last=Anuradha Seneviratna|last2=Benjamin Polk|date=1 January 1992|publisher=Abhinav Publications|isbn=978-81-7017-281-9|page=49|access-date=3 February 2015}}</ref> పురాణాల ప్రకారం, ఖేముడు బుద్ధుడి చిత నుండి ఒక పంటిని తీసుకొని తరువాత బ్రహ్మదత్త అనే రాజుకు లొంగిపోయాడు. ఆయన [[కళింగ (మహాభారతం)|దంతపుర]] అనే నగరంలో ఒక ఆలయాన్ని నిర్మించాడు. అనేక తరాల తరువాత, [[ఉజ్జయిని]] యువరాజు గుహశివ పాలనలో, అవశేషాన్ని సంరక్షించడానికి దంతపురకు వచ్చాడు. ఆయన గుహశివ కుమార్తె హేమమలను వివాహం చేసుకున్నాడు, తరువాత ఆయనను దంతకుమార (ప్రిన్స్ టూత్) అని పిలిచారు. ఒక రాజు కళింగపై దాడి చేసినప్పుడు, దంతకుమార, హేమమల దానిని రక్షించడానికి అవశేషంతో పారిపోయారు.<ref name="Rachlin2000">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=sawOqp33f-MC&pg=PA1201|title=Jumbo's Hide, Elvis's Ride, and the Tooth of Buddha: More Marvelous Tales of Historical Artifacts|last=Harvey Rachlin|date=1 January 2000|publisher=Garrett County Press|isbn=978-1-939430-09-0|page=1201|access-date=3 February 2015}}</ref><ref name="Mukherjee1981">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=7LFzfbhmJcMC&pg=PA16|title=The History of Medieval Vaishnavism in Orissa|last=Prabhat Mukherjee|publisher=Asian Educational Services|year=1981|isbn=978-81-206-0229-8|page=16|access-date=3 February 2015}}</ref> [[సముద్ర గుప్తుడు|సముద్రగుప్తుడు]] (పాలన c. 335-c. క్రీ. శ. 375) ఈ ప్రాంతాన్ని జయించినట్లు భావించబడుతుంది, అలహాబాద్ శాసనం ఉన్నట్లుగా, అతను కోసలకు చెందిన మహేంద్ర, మహాకంటారాకు చెందిన వ్యాఘ్రరాజ, కేరాలాకు చెందిన మంతరాజ, పిష్టపురకు చెందిన మహేంద్ర కొండపై ఉన్న కొట్టూరకు చెందిన స్వామిదత్త, రాండపల్లకు చెందిన దమణ, కంచికి చెందిన విష్ణుగోప, అవముక్తకు చెందిన నైలరైజా, వేంగి హస్తివర్మన్, పాలక్కకు చెందిన ఉగ్రసేన, దేవరాస్త్రకు చెందిన కుబేరా, కుస్తలపురకు చెందిన ధనంజయ ఇతరులను జయించాడని పేర్కొనబడింది. పిష్టపుర (ఆధునిక పీఠపురం) అప్పుడు కళింగ రాజధానిగా భావించబడుతుంది. మహాకాంతర పశ్చిమ ఒడిశా మధ్య భారతదేశంలో భాగమని భావిస్తారు. కొట్టురా ఆధునిక [[గంజాం జిల్లా]] గుర్తించబడింది. .<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=KP_DTtd6kJEC&pg=PA4|title=The Gupta Polity|last=V. P. Ramachandra Dikshitar|date=1 January 1993|publisher=Motilal Banarsidass|isbn=978-81-208-1024-2|pages=4–|access-date=14 November 2012}}</ref> సముద్రగుప్తుడి తరువాత కాలంలో, దక్షిణ కళింగలో మథారాస్ అనే కొత్త రాజవంశం ఉద్భవించింది, వారు పిష్టపుర నుండి పాలించారు, కానీ సింహపుర నుండి రాగి నిధులను కూడా జారీ చేశారు.<ref name="ancientIndia">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=XNxiN5tzKOgC&pg=PA389|title=Ancient India|last=A. K. Warder R.C. Majumdar|publisher=Motilal Banarsidass|year=1977|isbn=978-81-208-0436-4|page=389|access-date=18 November 2012}}</ref> వారి రాజ్యం బహుశా మహానది నుండి గోదావరి వరకు విస్తరించి ఉండవచ్చు.<ref name="histKalinga">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=LNCcpkqesJ0C&pg=PA7|title=Outline of the History of Kaliṅga|last=Majumdar R. C.|publisher=Asian Educational Services|year=1996|isbn=978-81-206-1194-8|page=7|access-date=18 November 2012}}</ref> గుప్తుల అనంతర కాలంలో పశ్చిమ ఒడిశాలో పాలకుల మరో రాజవంశం ఉద్భవించింది, వారిని శరభపురియా రాజవంశం అని పిలుస్తారు. ఈ రాజవంశం గురించి పెద్దగా తెలియదు. వాటి గురించి తెలిసినవన్నీ రాగి పలకలు, నాణేలపై ఉన్న శాసనాల నుండి వచ్చాయి. వారిని అమర్యార్యకుల రాజవంశం అని కూడా పిలుస్తారు లేదా కాకపోవచ్చు.<ref name="sara">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=7cyQ8BxzR4kC&q=Inscriptions+of+the+Sarabhapuriyas+Panduvamsins+and+Somavamsins|title=Inscriptions of the Sarabhapuriyas Panduvamsins and Somavamsins|last=Ajay Mitra Shastri|publisher=Motilal Banarsidass|year=1995|isbn=9788120806375|pages=96, 108, 112|access-date=10 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20230411084714/https://books.google.com/books?id=7cyQ8BxzR4kC&q=Inscriptions+of+the+Sarabhapuriyas+Panduvamsins+and+Somavamsins|archive-date=11 April 2023}}</ref> ఈ రాజవంశాన్ని గుప్తుల ఆధ్వర్యంలో భూస్వామ్య అధిపతి అయిన సరాభ అనే వ్యక్తి ప్రారంభించి ఉండవచ్చని భావిస్తున్నారు. వారు ఆధునిక [[రాయ్‌పూర్]], [[బిలాస్‌పూర్ జిల్లా|బిలాస్‌పూర్]], [[కలహండి జిల్లా|కలహండి]] ప్రాంతాలను పరిపాలించారు.<ref name="sara" /> వారి పాలన క్రీ. శ. 499 నుండి క్రీ. శ 700 వరకు కొనసాగింది. === శైలోభావ రాజవంశం === శైలోభావ రాజవంశం 6-8వ శతాబ్దాలలో ఆధునిక ఒడిశాలోని కొన్ని ప్రాంతాలను పరిపాలించింది. వారి ప్రధాన భూభాగాన్ని కొంగోడా-మండలా అని పిలిచేవారు, ఇందులో ప్రస్తుత [[గంజాం జిల్లా|గంజాం]], [[ఖుర్ధా జిల్లా|ఖోర్ధ]], పూరి జిల్లాల భాగాలు ఉన్నాయి. వారి రాజధాని కొంగోడా వద్ద ఉంది, ఇది ఆధునిక బాణాపూర్‌తో గుర్తించబడింది. [[శైలోద్భవ రాజవంశం|శైలోద్భవ రాజ్యాన్ని]] కొంగోడ-మండల అని పిలుస్తారు. ప్రస్తుత ఒడిశాను జయించిన తరువాత, గౌడ రాజు శశాంక కొంగోడ-మండల ప్రావిన్స్‌ను సృష్టించాడు, సైలోద్భవ పాలకుడు మాధవరాజా IIను ఈ ప్రాంతంలో తన సామంతుడిగా నియమించాడు.<ref name="Tripathy1997">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=XUiYu3XByNgC&pg=PR3|title=Inscriptions of Orissa|last=Snigdha Tripathy|publisher=[[Indian Council of Historical Research]] and [[Motilal Banarsidass]]|year=1997|isbn=978-81-208-1077-8|volume=I - Circa 5th-8th centuries A.D}}</ref> మాధవరాజా II త్వరలోనే స్వాతంత్ర్యం పొందాడని [[ఖుర్ధా|ఖోర్ధ]] శాసనం ద్వారా తెలుస్తుంది, ఇది అతన్ని సకల-[[కళింగ (చారిత్రక భూభాగం)|కళింగ]]<nowiki/>ధిపతి , మొత్తం కళింగ ప్రభువుగా వర్ణిస్తుంది), అయితే అతని సమకాలీన [[తూర్పు గాంగులు|గంగా]] రాజు ఇంద్రవర్మన్ కూడా కళింగ మొత్తాన్ని జయించాడని పేర్కొన్నందున అతను వాస్తవానికి కళింగ మొత్తాన్ని జయించాడని నిరూపించడానికి చాలా తక్కువ ఆధారాలు ఉన్నాయి. బహుశా తన స్వాతంత్ర్యాన్ని నొక్కి చెప్పడానికి [[అశ్వమేధ యాగం|అశ్వమేధ]] ఇతర త్యాగాలు చేసినట్లు అతని శాసనాలు పేర్కొన్నాయి. ఆయన తరువాత ఆయన కుమారుడు ధర్మరాజా బలమైన పాలకుడు, కనీసం 30 సంవత్సరాలు పాలించాడు. నిమినా శాసనంలో, అతను ''పరమభట్టారక'', ''మహారాజాధిరాజ'', ''పరమేశ్వర'' అనే రాజ బిరుదులను స్వీకరించాడు. తరువాత శైలోద్భవులు అస్పష్టతలోకి పడిపోయారు, వారి భూభాగం భౌమా-కరాలకు సామంతులుగా ఉన్న శ్వేతక గంగాలలో భాగమైనట్లు తెలుస్తోంది. 8వ శతాబ్దం నాటికి కాంగోడా-మండలా భూస్వామ్య రాజ్యం, ఇది ఇప్పుడు భౌమా-కారా రాజ్యంలో ఒక ప్రావిన్స్గా ఉంది.<ref name="Tripathy19972">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=XUiYu3XByNgC&pg=PR3|title=Inscriptions of Orissa|last=Snigdha Tripathy|publisher=[[Indian Council of Historical Research]] and [[Motilal Banarsidass]]|year=1997|isbn=978-81-208-1077-8|volume=I - Circa 5th-8th centuries A.D}}</ref> === భౌమా-కర రాజవంశం === భౌమా-కార రాజవంశం, 8వ, 10వ శతాబ్దాల మధ్య తూర్పు భారతదేశంలోని ఒడిశాలోని కొన్ని ప్రాంతాలను పరిపాలించింది వారి రాజ్యాన్ని తోషాలా అని పిలిచేవారు. 8వ శతాబ్దం చివరి త్రైమాసికం నాటికి, భౌమా-కరస్ పూర్వ శైలోద్భవ భూభాగంపై నియంత్రణ సాధించారు. రాజవంశాల ప్రారంభ పాలకులు బౌద్ధమతాన్ని అనుసరించారు, దాని తరువాతి పాలకులు [[శైవం|శైవమతం]], [[వైష్ణవం|వైష్ణవమతం]] అనుసరించింది. మునుపటి భౌమా-కార రాజులు ఉత్తర తోషాలి ప్రాంతాన్ని పరిపాలించగా, దక్షిణ కొంగోడా ప్రాంతాన్ని పాలించిన శైలోద్భవులు పాలించినట్లు తెలుస్తోంది. మొదటి శివకర రాజు (c. 756/786) కాలం నాటికి ఈ రాజవంశం తీరప్రాంత ఒడిషాలో ఎక్కువ భాగాన్ని పాలించింది. శ్వేతక గంగల గంజాం శాసనం ప్రకారం, మొదటి శివకర కొంగోడా, ఉత్తర [[కళింగ (చారిత్రక భూభాగం)|కళింగ]] జయించాడు.<ref name="bhauma">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=DbxE8zOuRbUC&pg=PA51|title=Iconography of the Buddhist Sculpture of Orissa|last=Thomas E. Donaldson|publisher=Abhinav|year=2001|isbn=978-81-7017-406-6}}</ref> శుభకర I చిన్న కుమారుడు శాంతికర I, [[పశ్చిమ గాంగులు|పశ్చిమ గంగా]] రాజు రాజమల్ల కుమార్తె త్రిభువన మహాదేవి I ను వివాహం చేసుకున్నాడు. త్రిభువనుడు-మహాదేవి I (క్రీ. శ. 846) ధెంకనల్ శాసనం ఆమె తండ్రి రాజమల్ల రాష్ట్రకూట-పాల ఆధిపత్యాన్ని అంతం చేయడానికి ముందు భౌమా-కార రాజ్యం గందరగోళ ఆకారాన్ని ప్రస్తావించింది. ఆమె రాజ్యాన్ని తిరిగి ఏకం చేసింది, ఆమె వారసులతో భౌమా-కారా కాలం ఒడ్రా, తోషాలా, కొంగోడా, ఉత్కల వంటి చారిత్రాత్మకంగా విభిన్న ప్రాంతాల ఏకీకరణకు నాంది పలికింది.<ref name="bhauma2">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=DbxE8zOuRbUC&pg=PA51|title=Iconography of the Buddhist Sculpture of Orissa|last=Thomas E. Donaldson|publisher=Abhinav|year=2001|isbn=978-81-7017-406-6}}</ref><ref name="soma">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=y0MQmNx8g2gC&pg=PA21|title=The Mukteśvara Temple in Bhubaneswar|last=Walter Smith|publisher=Motilal Banarsidass|year=1994|isbn=978-81-208-0793-8}}</ref> [[దస్త్రం:Baitala_Temple,_Bhubaneswr._Odisha.jpg|thumb|వైతల-దేఉల ఆలయం]] === సోమవంశీ రాజవంశం === కేశరి రాజవంశం అని కూడా పిలువబడే [[సోమవంశీ రాజవంశం]] 9వ, 12వ శతాబ్దాల మధ్య తూర్పు భారతదేశంలోని ప్రస్తుత ఒడిశాలోని కొన్ని ప్రాంతాలను పరిపాలించింది. వారి రాజధానులలో యయాతినగర (ఇప్పుడు ఆధునిక బినికా) అభినవ-యయాతినగర్ (ఇప్పుడు ఆధునిక [[జాజ్‌పూర్|జాజ్పూర్]]) ఉన్నాయి. ప్రారంభ సోమవంశి రాజులు దక్షిణ కోసల తూర్పు భాగంలో పాలించారు, ఇది ఇప్పుడు పశ్చిమ ఒడిశాలో చాలా భాగం. మొట్టమొదటి సోమవంశి రాజు జనమేజయ చౌద్వార్ శాసనం ఆయనను ''కోసలేంద్ర'' (అనగా కోసలాల ప్రభువు) గా వర్ణించింది.<ref name="shastri1">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Idd9i5nP160C&pg=PA47|title=Inscriptions of the Śarabhapurīyas, Pāṇḍuvaṁśins, and Somavaṁśins: Part I|last=Ajay Mitra Shastri|publisher=Motilal Banarsidass|year=1995|isbn=978-81-208-0635-1|ref={{harvid|A. M. Shastri I|1995}}|author-link=Ajay Mitra Shastri}}</ref> 34 సంవత్సరాల సుదీర్ఘ పాలనలో, జన్మేజయ పశ్చిమ తీరప్రాంత ఒడిశా అంతటా వివిధ ప్రదేశాలలో అనేక రాగి ఫలకాల నిధులను జారీ చేశారు. పశ్చిమ ఒడిశాలో సోమవంశి పాలనను జన్మేజయ ఏకీకృతం చేసి, తన 31వ పాలనా సంవత్సరం నాటికి, అతను కటకా నుండి మూడు నిధులను జారీ చేశాడని ఇది సూచిస్తుంది, దీనిని ఆధునిక కటక్ సమీపంలో చౌద్వార్గా గుర్తించారు. ఇది అతని పాలన ముగిసే సమయానికి అతని ప్రభావం తూర్పు ఒడిశా వరకు విస్తరించిందని సూచిస్తుంది.<ref name="soma2">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=y0MQmNx8g2gC&pg=PA21|title=The Mukteśvara Temple in Bhubaneswar|last=Walter Smith|publisher=Motilal Banarsidass|year=1994|isbn=978-81-208-0793-8}}</ref> మొదటి జన్మేజయ కుమారుడు మొదటి యయాతి (c. 922-955) దక్షిణ కోసలలో పెద్ద సంఖ్యలో నిధులను మంజూరు చేశాడు, ఇవి యయాతినగరంలో జారీ చేసిన శాసనాలలో నమోదు చేయబడ్డాయి. భౌమా-కార రాజ్యాన్ని జయించిన తరువాత రాజధానిని గుహేశ్వరపటకు (ఆధునిక [[జాజ్‌పూర్]]) కు మార్చారు, ఆ తరువాత దీనికి అభినవ-యయాతినగర (యయాతియా కొత్త నగరం) గా పేరు మార్చారు. మొదటి యయాతికి పూరీలో కొత్త ఆలయాన్ని నిర్మించి, అక్కడ పురుషోత్తముడి (జగన్నాథ) చిత్రాన్ని ప్రతిష్ఠించిన ఘనత ఉంది. అతని పాలన సోమవంశి ఆలయ నిర్మాణ శైలికి నాంది పలికింది, ఇది ఒడిశాలో కొత్త రకాల అలంకరణ విగ్రహారాధనలను కలిగి ఉంది.<ref name="soma3">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=y0MQmNx8g2gC&pg=PA21|title=The Mukteśvara Temple in Bhubaneswar|last=Walter Smith|publisher=Motilal Banarsidass|year=1994|isbn=978-81-208-0793-8}}</ref> మొదటి యయాతి పాలనను గుర్తించే ఒక ముఖ్యమైన యుగం ఉత్కలియా శకం ఆరంభం, ఇది పురాణ ప్రారంభ సోమవంషుల (కేసరిస్) పాలనకు అనుగుణంగా ఉన్నట్లు అనిపిస్తుంది, ఇది మదాలా పంజీ చరిత్ర ప్రకారం, ఒడియా క్యాలెండర్ యుగం ప్రారంభాన్ని సూచిస్తుంది.<ref>{{Cite paper}}</ref> [[దస్త్రం:Temple-Jagannath.jpg|ఎడమ|thumb|200x200px|జగన్నాథ ఆలయాన్ని తూర్పు గంగా రాజవంశం పాలకులు నిర్మించారు.]] [[దస్త్రం:Beauty_of_LingrajTemple.jpg|thumb|లింగరాజ్ ఆలయం]] [[దస్త్రం:Mukteswar_Temple_01.jpg|thumb|ముక్తేశ్వర ఆలయం]] === తూర్పు గంగా రాజవంశం === [[దస్త్రం:Konark_Sun_Temple_Front_view.jpg|thumb|220x220px|కోణార్క్ ఆలయాన్ని నరసింహదేవ I నిర్మించినట్లు తెలుస్తుంది.]] మొదటి ఇంద్రవర్మన్ తూర్పు గంగా రాజవంశానికి చెందిన మొట్టమొదటి రాజుగా భావిస్తారు. ఆయన జిర్జింగీ మంజూరులో పూర్వీకుల గురించి ప్రస్తావించలేదు, ఇది ఆయన 39వ పాలనా క్రీ. శ. 537 సంవత్సరంలో జారీ చేయబడింది.<ref name="Sircar1996">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=hXMB3649biQC&pg=PA290|title=Indian Epigraphy|last=D. C. Sircar|date=1 January 1996|publisher=Motilal Banarsidass|isbn=978-81-208-1166-9|page=290|access-date=18 November 2012}}</ref> ఆయనకు [[కళింగ (మహాభారతం)|దంతపుర]] రాజధాని ఉండేది. కనుగొనబడిన మరొక ఫలకం ఇంద్ర భట్టారక అనే [[విష్ణుకుండినులు|విష్ణుకుండిన]] రాజును ఓడించినట్లు కూడా పేర్కొంది.<ref name="indology">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=X0JUwf2BXVAC&pg=PA138|title=Literary And Historical Studies in Indology|last=Vasudev Vishnu Mirashi|date=1 January 1975|publisher=Motilal Banarsidass|isbn=978-81-208-0417-3|page=138|access-date=29 November 2012}}</ref> ఈ రాజవంశానికి చెందిన చాలా మంది పాలకులు ''త్రికలింగధిపతి'' అనే బిరుదుతో వెళ్ళారు, అక్షరాలా "ముగ్గురు కళింగుల ప్రభువు".<ref name="Kumari1990">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=B5SaAGpGNbAC&pg=PA17|title=Social And Cultural Life in Medieval Andhra|last=M. Krishna Kumari|date=1 January 1990|publisher=Discovery Publishing House|isbn=978-81-7141-102-3|pages=17–|access-date=30 November 2012}}</ref> తరువాత మొదటి దేవేంద్రవర్మన్ పాలనలో రాజధాని కళింగనగరానికి మార్చబడింది. ఈ కాలంలో క్రీ. శ. 639 లో, [[హ్యూయెన్ త్సాంగ్|జువాన్జాంగ్]] ఈ ప్రాంతాన్ని సందర్శించాడని, ఈ ప్రాంతంలో [[మహాయానం|మహాయాన బౌద్ధమతం]] విస్తృతంగా ఆచరించబడిందని ఆయన పేర్కొన్నాడు. పుష్పగిరి అనే ఆశ్రమం ఉనికిని ఆయన ప్రస్తావించారు. ఈ ప్రదేశాలు ఇటీవల వరకు కోల్పోయాయి. కొత్త త్రవ్వకాల్లో ఈ కాలానికి చెందిన అనేక బౌద్ధ స్మారక చిహ్నాలు కనుగొనబడ్డాయి. <ref name="Wriggins2004">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=fz2rB4lK1DMC&pg=PA141|title=The Silk Road Journey with Xuanzang|last=Sally Hovey Wriggins|publisher=Westview Press|year=2004|isbn=978-0-8133-6599-2|page=141|quote=When he came to Odra country (Orissa), he found one hundred Buddhist monasteries and a myriad of brethren, all Mahayanist. There were more than ten Asoka topes at places where the Buddha had preached. In the southwest of this country was the Pushpagiri Monastery. Xuanzang’s description remained a mystery in the absence of any archaeological findings to prove it until recent excavations, which have brought to light what is called eastern India’s oldest Ashokan stupa and stone inscription bearing his name, dating back to the third century B.C.E.|access-date=3 February 2015}}</ref><ref name="Allen2012">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=K4vHjbUtf_4C&pg=PT158|title=Ashoka: The Search for India's Lost Emperor|last=Charles Allen|date=21 February 2012|publisher=Little, Brown Book Group|isbn=978-1-4087-0388-5|page=158|author-link=Charles Allen (writer)|access-date=3 February 2015}}</ref><ref name="Fogelin2006">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=3WAnAAAAQBAJ&pg=PA31|title=Archaeology of Early Buddhism|last=Lars Fogelin|date=9 February 2006|publisher=AltaMira Press|isbn=978-0-7591-1444-9|page=31|access-date=3 February 2015}}</ref> [[అనంతవర్మన్ చోడగాంగ|అనంతవర్మన్ చోడగంగ]] తన వార్షిక కప్పం చెల్లించకూడదని నిర్ణయించుకున్న తరువాత, [[Chola invasion of Kalinga (1110)|1100]] మొదటి కులోత్తుంగ కళింగపై దాడి చేసి దోచుకున్నాడు. ఈ సంఘటన తరువాత తమిళ పద్యం కళింగట్టుపరాణి కి అంశంగా మారింది.<ref>{{Cite book|title=Rajaraja Chola|last=Raghavan Srinivasn|publisher=Leadstart Publishing Pvt|year=2021|isbn=978-93-5458-223-3|pages=171–172|quote=It is about the Kalinga war waged by the King around 1110, when the Chola army crossed the Vengi territory, destroyed an elephant corps, torched Kalingam, made mincemeat of the enemy army and in the end ‘subdued the seven Kalingas’47, all for the innocuous reason that the Kalinga king forgot to pay his annual tribute.}}</ref> [[అనంతవర్మన్ చోడగాంగ|అనంతవర్మన్ చోడగంగ]] 1135లో ఈ రాజధానిని మళ్లీ [[కటక్]] కు మార్చారు.<ref name="eastIndia">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=PItbvfAvVggC&pg=PA17|title=National Integration in Historical Perspective: A Cultural Regeneration in Eastern India|last=Rabindra Nath Chakraborty|publisher=Mittal Publications|year=1985|pages=17–|id=GGKEY:CNFHULBK119|access-date=30 November 2012}}</ref> ఆయన పూరి జగన్నాథ ఆలయ నిర్మాణాన్ని ప్రారంభించినట్లు చెబుతారు.<ref name="PuriArch">{{Cite web|title=Jagannath Temple Architecture|url=http://jagannath.nic.in/architecture.asp|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20121120171916/http://jagannath.nic.in/architecture.asp|archive-date=20 November 2012|access-date=29 November 2012|publisher=Shree Jagannath Temple Administration, Puri}}</ref> ఈ ఆలయాన్ని తరువాత ఆయన వారసుడు మూడవ అనంగభీముడు పూర్తి చేశాడు. మొదటి నరసింగ దేవ కోనార్క్ ఆలయాన్ని నిర్మించినట్లు తెలుస్తుంది. 1187లో శ్రీలంకలో సింహాసనాన్ని అధిష్టించిన నిస్సాంక మల్ల తాను కళింగ సంతతికి చెందినవాడినని పేర్కొన్నాడు. ఆయన 1157లో కళింగ రాజధాని సింహపుర (ఆధునిక [[శ్రీకాకుళం]], ఇప్పుడు [[ఆంధ్రప్రదేశ్]] ఉంది) లో జన్మించి ఉండవచ్చు.<ref name="Codrington1994">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=tqpdlaPiOyEC&pg=PA65|title=Short History of Ceylon|last=H. W. Codrington|date=1 January 1994|publisher=Asian Educational Services|isbn=978-81-206-0946-4|page=65|access-date=3 February 2015}}</ref> 1215లో కళింగ నుండి కళింగ మాఘ అని పిలువబడే ఒక ఆక్రమణదారుడు శ్రీలంకలో దిగి 21 సంవత్సరాల అణచివేత పాలనను కలిగి ఉన్నాడు.<ref name="Mendis1996">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=PVrUcdi4ZikC&pg=PA58|title=The Early History of Ceylon and Its Relations with India and Other Foreign Countries|last=G.C. Mendis|date=1 December 1996|publisher=Asian Educational Services|isbn=978-81-206-0209-0|page=58|access-date=3 February 2015}}</ref> 12వ శతాబ్దం ప్రారంభానికి, కళింగను మొదటి కులోత్తుంగ చోళుడు, అతని సైన్యాధిపతి [[కరుణాకర తొండైమన్]] స్వాధీనం చేసుకున్నారు. కళింగతు పరణి అనే సాహిత్య రచన, దండయాత్రను ప్రశంసిస్తూ వ్రాయబడింది. తబాకత్-ఇ-నాసిరి గ్రంథం ప్రకారం, జాజ్నగర్ (కళింగ) పాలకుడు 1243లో [[బెంగాల్|లుఖ్నోతి]] (బెంగాల్) పాలకుడిని వేధించడం ప్రారంభించాడు. బెంగాల్ గవర్నర్ తుఘ్రల్ తుఘన్ ఖాన్ మార్చి 1244లో జాజ్‌నగర్‌పైకి ముందుకు సాగాడు. కటాషిన్ సరిహద్దు కోట వద్ద ఒక నెల తరువాత సైన్యాలు ఎదుర్కొన్నాయి, కలింగన్ సైన్యం నష్టాలను భరించి వెనక్కి తగ్గింది. తరువాత, ఖాన్ సైన్యం భోజనం చేస్తున్నప్పుడు, కళింగ సైన్యం వారిని చుట్టుముట్టి దాడి చేసింది. ఓడిపోయిన ఖాన్ సైన్యం తరువాత వెనక్కి తగ్గింది. .<ref name="Ireland1834">{{Cite book|url=https://archive.org/details/bub_gb_J_gAAAAAYAAJ|title=Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland|last=Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland|publisher=Cambridge University Press for the Royal Asiatic Society|year=1834|page=[https://archive.org/details/bub_gb_J_gAAAAAYAAJ/page/n120 106]|access-date=3 February 2015}}</ref> == మధ్యయుగ ఒడిశా == {| border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" style="float:right; margin:0.5em 0 1em 1em; background:#F8F8FF; border:1px #aaa solid; border-collapse:collapse; font-size:95%;" ! colspan="2" style="background:#DCDCDC; text-align:center;" |<big>'''ఒరిస్సా కాలక్రమం'''</big> |- ! colspan="2" style="background:#DCDCDC; text-align:center;" |1200 క్రీ.శ. - 1800 క్రీ.శ. |- | style="font-size:80%; text-align:center;" |1434 క్రీ.శ. | style="font-size: 80%;" |కపిలేంద్రదేవ పట్టాభిషేకం |- | style="font-size:80%; text-align:center;" |సుమారుగా 1467 క్రీ.శ. | style="font-size: 80%;" |సరళా దాసు ఒరియా మహాభారతాన్ని రాశారు |- | style="font-size:80%; text-align:center;" |1559 క్రీ.శ. | style="font-size: 80%;" |ముకుంద దేవ సింహాసనాన్ని స్వాధీనం చేసుకుంటాడు |- | style="font-size:80%; text-align:center;" |1568 క్రీ.శ. | style="font-size: 80%;" |బెంగాల్ సుల్తానులు ఒడిశాను ఆక్రమించడం |- | style="font-size:80%; text-align:center;" |1590–1593 క్రీ.శ. | style="font-size: 80%;" |ఒడిశాను మొఘలులు ఆక్రమించడం |- | style="font-size:80%; text-align:center;" |3 మార్చి 1575 | style="font-size: 80%;" |బాలాసోర్‌లో తుకారోయ్ యుద్ధం జరుగుతుంది . |- | style="font-size:80%; text-align:center;" |1623 | style="font-size: 80%;" |షాజహాన్ ఒరిస్సా పర్యటన |- | style="font-size:80%; text-align:center;" |1751 | style="font-size: 80%;" |అలీవర్ది ఖాన్ ఒరిస్సాను మరాఠాలకు అప్పగించాడు |} === గజపతి సామ్రాజ్యం === చివరి తూర్పు గంగా రాజు నాలుగవ భానుదేవ పతనం తరువాత 1435లో [[కపిలేంద్ర గజపతి|కపిలేంద్ర దేవ]] గజపతి సామ్రాజ్యాన్ని స్థాపించాడు.<ref name="econ2">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=1AA9W9_4Z9gC&pg=PA71|title=Economic History of Orissa|last=Nihar Ranjan Patnaik|publisher=Indus Publishing|year=1997|isbn=978-81-7387-075-0|pages=71–|access-date=1 December 2012}}</ref> ఈ రాజవంశాన్ని [[ఇక్ష్వాకు వంశం|సూర్యవంశి]] రాజవంశం అని కూడా పిలుస్తారు. సుమారు 1450 లో, కపిలేంద్ర దేవ తన పెద్ద కుమారుడు హమీరను రాజమండ్రి, కొండవిడులకు గవర్నర్గా నియమించాడు.<ref name="Kulke">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=TPVq3ykHyH4C&pg=PA189|title=A History of India|last=Hermann Kulke|last2=Dietmar Rothermund|publisher=Taylor & Francis Group|year=2004|isbn=978-0-415-32919-4|page=189|access-date=2 December 2012}}</ref><ref name="prataparudra">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=to_U9I6Ol9wC&pg=PA18|title=Prataparudradeva, the Last Great Suryavamsi King of Orissa: (A.D. 1497 to A.D. 1540)|last=Dipti Ray|date=1 January 2007|publisher=Northern Book Centre|isbn=978-81-7211-195-3|pages=18–|access-date=2 December 2012}}</ref> కపిలేంద్ర దేవ 1457 నాటికి ఉత్తరాన గంగా నుండి దక్షిణాన [[బీదర్]] వరకు తన రాజ్యాన్ని విస్తరించగలిగాడు.<ref name="gazetteer">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=pwD0-YV2LCYC&pg=PA30|title=Bengal District Gazetteer : Puri|last=L.S.S. O'malley|date=1 January 2007|publisher=Concept Publishing Company|isbn=978-81-7268-138-8|pages=30–|access-date=2 December 2012}}</ref> కపిలేంద్ర దేవ పాలనలో, [[ఒడియా భాష|ఒడియా]] కవి అయిన సరళా దాస్ ఒడియా మహాభారతం, అతని ఇతర రచనలను రాశారు.<ref name="jaga2">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=v4bV3beb0n8C&pg=PA146|title=The Jagannatha Temple at Puri: Its Architecture, Art, and Cult|last=O. M. Starza|publisher=BRILL|year=1993|isbn=978-90-04-09673-8|pages=146–|access-date=2 December 2012}}</ref> 1467లో కపిలేంద్ర దేవ మరణించినప్పుడు, సింహాసనాన్ని స్వాధీనం చేసుకోవడానికి అతని కుమారుల మధ్య అంతర్యుద్ధం జరిగింది. చివరికి పురుషోత్తముడు 1484లో హంవీరను ఓడించి సింహాసనాన్ని దక్కించుకున్నాడు.<ref name="prataparudra2">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=to_U9I6Ol9wC&pg=PA18|title=Prataparudradeva, the Last Great Suryavamsi King of Orissa: (A.D. 1497 to A.D. 1540)|last=Dipti Ray|date=1 January 2007|publisher=Northern Book Centre|isbn=978-81-7211-195-3|pages=18–|access-date=2 December 2012}}</ref> కానీ, ఈ కాలంలో వి[[విజయనగరం (కర్ణాటక)|విజయనగరం]] పాలకుడు [[సాళువ నరసింహదేవ రాయలు|సాలువ నరసింహ]] చేతిలో సామ్రాజ్యంలోని గణనీయమైన దక్షిణ భాగాలు కోల్పోయాయి. తన మరణ సమయానికి, అతను సాలువ నరసింహను స్వాధీనం చేసుకోవడం ద్వారా ఈ భూభాగాలను చాలా వరకు తిరిగి పొందగలిగాడు. అతని తరువాత 1497లో అతని కుమారుడు ప్రతాపరుద్ర దేవుడు అధికారంలోకి వచ్చాడు. వెంటనే, అతను బెంగాల్ కు చెందిన అల్లావుద్దీన్ హుస్సేన్ షా సైన్యాలను ఎదుర్కోవలసి వచ్చింది . అతని పాలనలో, అల్లావుద్దీన్ హుస్సేన్ షా 1508 లో మళ్ళీ దాడి చేశాడు, ఈసారి ముస్లిం సైన్యం పూరీ వరకు కవాతు చేసింది. 1512లో విజయనగర సామ్రాజ్యానికి చెందిన [[శ్రీ కృష్ణదేవ రాయలు|కృష్ణదేవరాయ]] కళింగపై దండెత్తి గజపతి సామ్రాజ్య దళాలను ఓడించాడు. గోవింద విద్యాధర గజపతి రాజు ప్రతాపరుద్ర దేవ ఆధ్వర్యంలో మంత్రిగా పనిచేశారు.<ref name="prataparudra3">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=to_U9I6Ol9wC&pg=PA18|title=Prataparudradeva, the Last Great Suryavamsi King of Orissa: (A.D. 1497 to A.D. 1540)|last=Dipti Ray|date=1 January 2007|publisher=Northern Book Centre|isbn=978-81-7211-195-3|pages=18–|access-date=2 December 2012}}</ref> కానీ, అతను అతనికి వ్యతిరేకంగా తిరుగుబాటు చేసి, ప్రతాపరుద్ర దేవ ఇద్దరు కుమారులను హత్య చేసిన తరువాత 1541లో సింహాసనాన్ని అధిష్టించడంలో విజయం సాధించాడు.<ref name="gazetteer2">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=pwD0-YV2LCYC&pg=PA30|title=Bengal District Gazetteer : Puri|last=L.S.S. O'malley|date=1 January 2007|publisher=Concept Publishing Company|isbn=978-81-7268-138-8|pages=30–|access-date=2 December 2012}}</ref> == భోయ్ రాజవంశం == 1541లో రక్తపాత తిరుగుబాటుతో సింహాసనాన్ని అధిష్టించిన గోవింద విద్యాధర భోయి రాజవంశాన్ని స్థాపించారు.<ref name="palm">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=90_qAeMT1bwC|title=Palm-Leaf Etchings of Orissa|last=Durga Prasad Patnaik|date=1 January 1989|publisher=Abhinav Publications|isbn=978-81-7017-248-2|access-date=2 December 2012}}</ref><ref name="gazetteer3">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=pwD0-YV2LCYC&pg=PA30|title=Bengal District Gazetteer : Puri|last=L.S.S. O'malley|date=1 January 2007|publisher=Concept Publishing Company|isbn=978-81-7268-138-8|pages=30–|access-date=2 December 2012}}</ref> ఈ రాజవంశం స్వల్పకాలం మాత్రమే కొనసాగింది, ఈ కాలంలో ఈ రాజ్యం పొరుగు రాజ్యాలతో ఘర్షణకు గురై, అంతర్యుద్ధాలతో అల్లాడిపోయింది. మొదట గోవింద విద్యాధర మేనల్లుడు అయిన రఘుభంజ చోత్రే తిరుగుబాటు చేశాడు. గోవింద తరువాత అతని కుమారుడు చక్రప్రతాప్ జనాదరణ లేని పాలకుడు అయ్యాడు. 1557లో ఆయన మరణించిన తరువాత ముకుందదేవ అనే మంత్రి తిరుగుబాటు చేశారు. అతను చివరి ఇద్దరు భోయ్ రాజులను చంపి రఘుభంజ చోత్రే తిరుగుబాటును అణచివేసాడు. ఆ తరువాత, అతను తనను తాను ఒడిశా గజపతిగా ప్రకటించుకున్నాడు.<ref name="gazetteer3" /> === ముకుంద దేవ === ముకుంద దేవ (ముకుంద హరిచందనా అని కూడా పిలుస్తారు) 1559లో రక్తపాత తిరుగుబాటుతో సింహాసనాన్ని అధిష్టించాడు.<ref name="palm2">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=90_qAeMT1bwC|title=Palm-Leaf Etchings of Orissa|last=Durga Prasad Patnaik|date=1 January 1989|publisher=Abhinav Publications|isbn=978-81-7017-248-2|access-date=2 December 2012}}</ref> మదాల పంజీ (ఆలయ రికార్డులు) ప్రకారం ఆయన [[చాళుక్యులు|చాళుక్య]].<ref name="palm2" /> ఈ కాలంలో ఒడిశా అనేక అంతర్గత ఘర్షణలను ఎదుర్కొంటోంది. ముకుంద [[అక్బర్]] పొత్తు పెట్టుకొని, అతన్ని బెంగాల్ పాలకుడైన సులేమాన్ ఖాన్ కర్రానీ శత్రువుగా చేశాడు. 1567లో ఒడిశాను జయించడానికి సులేమాన్ తన కుమారుడు బయాజిద్ ఖాన్ కర్రానీ, అతని అప్రసిద్ధ సైనికాధికారి కాలాపహాడ్ పంపాడు. ముకుంద ఉత్తరాన ఉన్న దళాలను కలుసుకున్నాడు, కాని సుల్తాన్ కొడుకుతో ఒప్పందం కుదుర్చుకున్న తరువాత తిరుగుబాటును ఆపడానికి ఉపసంహరించుకోవలసి వచ్చింది.<ref name="palm3">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=90_qAeMT1bwC|title=Palm-Leaf Etchings of Orissa|last=Durga Prasad Patnaik|date=1 January 1989|publisher=Abhinav Publications|isbn=978-81-7017-248-2|access-date=2 December 2012}}</ref> రామచంద్ర భంజ నేతృత్వంలోని తిరుగుబాటు దళాలతో జరిగిన యుద్ధంలో ముకుంద మరణించాడు. తిరుగుబాటు చేసిన ముకుంద ఆధ్వర్యంలో రామచంద్ర భంజ భూస్వామ్య ప్రభువు. అతను స్వయంగా ఈ ఘర్షణలో చిక్కుకున్నాడు, బయాజిద్ చేత హత్య చేయబడ్డాడు.<ref name="OrissaGK">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=hMCbjkhA_ncC&pg=PA27|title=Orissa General Knowledge|publisher=Bright Publications|isbn=978-81-7199-574-5|pages=27–|access-date=2 December 2012}}</ref> అక్బర్ చిత్తోడ్ దండయాత్రకు సిద్ధమవుతుండగా, అతను స్పందించలేకపోయాడు. కాలాపహాడ్ దోపిడీలో రాజ్యం అంతటా పరిగెత్తి అనేక దేవాలయాలను ధ్వంసం చేసింది.<ref name="palm2" /> 1568 చివరి నాటికి ఒడిశా సులేమాన్ ఖాన్ కర్రానీ నియంత్రణలో ఉంది. ఈ కాలంలో ముకుంద చేత ఖైదు చేయబడిన ఒక సైనికాధికారి కుమారుడు మొదటి రామచంద్రదేవ జైలు నుండి తప్పించుకుని విశాఖపట్నానికి పారిపోయాడు.<ref name="jaga22">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=v4bV3beb0n8C&pg=PA146|title=The Jagannatha Temple at Puri: Its Architecture, Art, and Cult|last=O. M. Starza|publisher=BRILL|year=1993|isbn=978-90-04-09673-8|pages=146–|access-date=2 December 2012}}</ref> === 1958 === ముకుందదేవుడు ఒడిశా చివరి స్వతంత్ర పాలకుడిగా పరిగణించబడుతున్నందున 1568 ఒడిశా చరిత్రలో ఒక ముఖ్యమైన తేదీగా పరిగణించబడుతుంది. 1568 తరువాత, ఈ ప్రాంతం స్థిరమైన క్షీణతను చూసింది. ఒడిశా మళ్లీ స్వతంత్ర రాజ్యంగా మారలేదు.<ref name="palm4">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=90_qAeMT1bwC|title=Palm-Leaf Etchings of Orissa|last=Durga Prasad Patnaik|date=1 January 1989|publisher=Abhinav Publications|isbn=978-81-7017-248-2|access-date=2 December 2012}}</ref> తరువాత 1920లో ఒడియా [[నాటక రచయిత]] అశ్విని కుమార్ ఘోష్ కాలాపహాడ్ దోపిడీలు ముకుంద దేవా విషాద మరణం ఆధారంగా ''కాలా పహాడా'' అనే నాటకాన్ని రాశారు. ఈ నాటకం ఒడియా సాహిత్యంలో గొప్ప విషాదాలలో ఒకటిగా పరిగణించబడుతుంది.<ref name="play">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=zB4n3MVozbUC&pg=PA1092|title=Encyclopaedia of Indian Literature: devraj to jyoti|last=Amaresh Datta|publisher=Sahitya Akademi|year=1988|isbn=978-81-260-1194-0|page=1092|access-date=2 December 2012}}</ref> === కర్రానీ పాలన === 1568లో ఒడిశా బెంగాల్ సుల్తానేట్ పాలకుడైన కర్రానీ రాజవంశానికి చెందిన సుల్తాన్ సులేమాన్ ఖాన్ కర్రానీ నియంత్రణలోకి వచ్చింది. సుల్తాన్ పృథ్వీపాసా చెందిన ఇస్మాయిల్ ఖాన్ లోధిని ఒరిస్సా గవర్నర్‌గా నియమించాడు. ఆధునిక [[బాలాసోర్]] జరిగిన తుకారోయ్ యుద్ధంలో, దావూద్ ఖాన్ కర్రానీ ఓడిపోయి ఒడిశాలో లోతుగా తిరోగమించాడు. ఈ యుద్ధం కటక్ ఒప్పందానికి దారితీసింది, దీనిలో దావూద్ మొత్తం [[బెంగాల్]] [[బీహార్]] వదులుకున్నాడు, ఒడిశాను మాత్రమే నిలుపుకున్నాడు. 80 సంవత్సరాల వయస్సులో మరణించిన మునిమ్ ఖాన్ (బెంగాల్ బీహార్ గవర్నర్) మరణం తరువాత ఈ ఒప్పందం విఫలమైంది. దావూద్ ఈ అవకాశాన్ని సద్వినియోగం చేసుకుని బెంగాల్పై దాడి చేశాడు. ఇది 1576లో రాజ్మహల్ యుద్ధానికి దారితీసింది, అక్కడ దావూద్ ఓడిపోయి ఉరితీయబడ్డాడు.<ref name="nationalintegration">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=PItbvfAvVggC&pg=PA22|title=National Integration in Historical Perspective: A Cultural Regeneration in Eastern India|last=Rabindra Nath Chakraborty|publisher=Mittal Publications|year=1985|page=22|id=GGKEY:CNFHULBK119|access-date=10 February 2013}}</ref><ref name="maho">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=1VgOAAAAQAAJ|title=The History of India: The Hindú and Mahometan Periods (Public Domain)|last=Mountstuart Elphinstone, Edward Byles Cowell|publisher=Murray|year=1866}}</ref> == ఆధునిక యుగం == === మొఘల్ పాలన === 1590లో, బెంగాల్ సుల్తాన్ దావూద్ అధికారి అయిన కుత్లు ఖాన్ లోహానీ, తనను తాను స్వతంత్రుడిగా ప్రకటించుకుని, "కుత్లు షా" అనే బిరుదును స్వీకరించాడు.<ref name="IslamImpact">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=AN5KebBJxzcC&pg=PA34|title=Impact of Islam on Orissan Culture|last=Mohammed Yamin|date=1 July 2009|publisher=Readworthy|isbn=978-81-89973-96-4|pages=34–40|access-date=10 February 2013}}</ref> బీహార్ మొఘల్ గవర్నర్ అయిన రాజా మాన్ సింగ్ అతనిపై దండయాత్ర ప్రారంభించాడు. మాన్ సింగ్ను ఎదుర్కోవడానికి ముందు, కుత్లు షా మరణించాడు. కుత్లు ఖాన్ కుమారుడు నాసిర్ ఖాన్, చిన్న ప్రతిఘటన తరువాత, మొఘల్ సార్వభౌమత్వాన్ని అంగీకరించి, 1590 ఆగస్టు 15న మాన్ సింగ్కు నివాళులర్పించాడు. అప్పుడు నాసిర్ ఖాన్ ఒడిశా గవర్నర్‌గా నియమితుడయ్యాడు. పూరి చుట్టుపక్కల ప్రాంతాన్ని అప్పగించే ఒప్పందంపై సంతకం చేశాడు. నాసిర్ ఖాన్ రెండు సంవత్సరాలు మొఘల్ సామ్రాజ్యానికి నమ్మకంగా ఉన్నాడు, కానీ ఆ తరువాత అతను [[పూరి (ఒరిస్సా)|పూరీ]] జగన్నాథ ఆలయాన్ని ముట్టడించడం ద్వారా తన ఒప్పందం యొక్క షరతులను ఉల్లంఘించాడు. మాన్ సింగ్ నాసిర్ ఖాన్ పై దాడి చేసి, 1592 ఏప్రిల్ 18న ప్రస్తుత [[మిడ్నాపూర్]] పట్టణానికి సమీపంలో జరిగిన యుద్ధంలో నిర్ణయాత్మకంగా ఓడించాడు.<ref name="The Cambridge History of India">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=yoI8AAAAIAAJ&pg=PA660|title=The Cambridge History of India|publisher=CUP Archive|year=1958|page=660|id=GGKEY:96PECZLGTT6|access-date=10 February 2013}}</ref> 1593 నాటికి ఒడిశా పూర్తిగా మొఘల్ సామ్రాజ్యానికి చేరుకుని బెంగాల్ సుబాలో భాగంగా మారింది. === అక్బర్ ఆధ్వర్యంలో === [[ఖుర్ధా|ఖుర్దా]] రాజు రాజా రామచంద్ర దేవ అక్బర్ ఆధిపత్యాన్ని అంగీకరించాడు.<ref name="IslamImpact2">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=AN5KebBJxzcC&pg=PA34|title=Impact of Islam on Orissan Culture|last=Mohammed Yamin|date=1 July 2009|publisher=Readworthy|isbn=978-81-89973-96-4|pages=34–40|access-date=10 February 2013}}</ref> అక్బర్ ఎక్కువగా స్థానిక అధిపతుల విషయాలలో జోక్యం చేసుకోకూడదనే విధానాన్ని అనుసరించాడు. అక్బర్ తరువాత, అతని కుమారుడు [[జహాంగీర్|జహంగీర్]] అధికారంలోకి వచ్చాడు, అతను వేరే విధానాన్ని అనుసరించాడు. ఆయన ఆధ్వర్యంలో ఒడిశా ప్రత్యేక సుబాహ్గా మార్చబడింది, మొఘల్ చక్రవర్తి పేరిట సుబహ్దార్ అనే గవర్నర్ పాలించారు. === జహంగీర్ ఆధ్వర్యంలో === ఖాసిం ఖాన్ 1606లో ఒడిశా గవర్నర్‌గా నియమించబడ్డాడు. ఈ కాలంలో, ఖుర్దా రాజు పురుషోత్తం దేవపై కేశో దాస్ నేతృత్వంలోని మొఘల్ సైన్యాలు దాడి చేశాయి. అతను ఓడిపోయాడు, శాంతిని కొనుగోలు చేయడానికి తన సోద కుమార్తెను కట్నంతో పాటు ఇవ్వాల్సి వచ్చింది.<ref name="IslamImpact3">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=AN5KebBJxzcC&pg=PA34|title=Impact of Islam on Orissan Culture|last=Mohammed Yamin|date=1 July 2009|publisher=Readworthy|isbn=978-81-89973-96-4|pages=34–40|access-date=10 February 2013}}</ref> 1611లో తోదర్ మాల్ కుమారుడు కళ్యాణ్ మాల్ ఒడిశా గవర్నర్గా నియమించబడ్డాడు. తన కుమార్తెను మొఘల్ అంతఃపురానికి పంపాల్సి వచ్చిన పురుషోత్తం దేవపై కూడా కల్యాణ్ మాల్ దాడి చేసి ఓడించాడు.<ref name="IslamImpact4">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=AN5KebBJxzcC&pg=PA34|title=Impact of Islam on Orissan Culture|last=Mohammed Yamin|date=1 July 2009|publisher=Readworthy|isbn=978-81-89973-96-4|pages=34–40|access-date=10 February 2013}}</ref> 1617లో, కళ్యాణ్‌ను కోర్టుకు పిలిపించారు. 1617లో ముకర్రమ్ ఖాన్ గవర్నర్ అయ్యాడు. అతను పురుషోత్తం దేవపై కూడా దాడి చేయడానికి ప్రయత్నించాడు. కానీ, పురుషోత్తం దేవ ఖుర్దా నుండి పారిపోయాడు. 1621లో అహ్మద్ బేగ్ ఒడిశా గవర్నర్గా నియమించబడ్డాడు. పురుషోత్తం దేవ 1622లో ప్రవాసంలో మరణించాడు, ఆయన తరువాత ఆయన కుమారుడు నరసింహ దేవ అధికారంలోకి వచ్చాడు. మదాల పంజీ (ఆలయ చరిత్ర) ప్రకారం యువరాజు [[షాజహాన్]] 1623లో ఒడిశాను సందర్శించాడు, ఇది అతని తిరుగుబాటు తరువాత జరిగినది.<ref name="madalapanji">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=WKUkLzqNv64C&pg=PA156|title=Annals and Antiquities of the Temple of Jagannātha|last=Narayan Miśra|date=1 January 2007|publisher=Sarup & Sons|isbn=978-81-7625-747-3|page=156|access-date=10 February 2013}}</ref> అహ్మద్ బేగ్ 1628 వరకు గవర్నర్గా ఉన్నాడు. === షాజహాన్ ఆధ్వర్యంలో === 1628లో [[షాజహాన్]] మొఘల్ చక్రవర్తి అయ్యాడు. ముహమ్మద్ బకర్ ఖాన్ ఒడిశా గవర్నర్గా నియమించబడ్డాడు. అతను తన ప్రభావాన్ని గోల్కొండ రాజ్యంలోకి బాగా విస్తరించాడు. 1632లో, ఆయనను గుర్తు చేసుకున్నారు. [[షాజహాన్]] 1639 నుండి 1660 వరకు షా షుజా బెంగాల్ సుబేదార్‌గా నియమించాడు. 1645 నుండి, షుజా డిప్యూటీ అయిన జమాన్ తెహరానీ ఒడిశా గవర్నర్గా ఉన్నారు.<ref name="IslamImpact5">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=AN5KebBJxzcC&pg=PA34|title=Impact of Islam on Orissan Culture|last=Mohammed Yamin|date=1 July 2009|publisher=Readworthy|isbn=978-81-89973-96-4|pages=34–40|access-date=10 February 2013}}</ref> షాజహాన్ అక్బర్ యొక్క పదిహేను ప్రాంతాలకు జోడించిన మొదటి సుబా (సామ్రాజ్య ఉన్నత స్థాయి ప్రావిన్స్) ఒరిస్సా. ఇది [[కటక్]] కేంద్రంగా కలిగి ఉంది. బీహార్, బెంగాల్, గోల్కొండ సుబాహ్ పాటు మిగిలిన స్వతంత్ర ఉపనదుల అధిపతులకు సరిహద్దుగా ఉంది. 1647లో నరసింహ దేవను ఫతే ఖాన్ అనే మొఘల్ సైనికాధికారి శిరచ్ఛేదం చేశాడు.<ref name="madalapanji2">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=WKUkLzqNv64C&pg=PA156|title=Annals and Antiquities of the Temple of Jagannātha|last=Narayan Miśra|date=1 January 2007|publisher=Sarup & Sons|isbn=978-81-7625-747-3|page=156|access-date=10 February 2013}}</ref> === ఔరంగజేబు ఆధ్వర్యంలో === 1658లో షాజహాన్ అనారోగ్యానికి గురై, దారా షికో రాజప్రతినిధిగా బాధ్యతలు స్వీకరించాడు. ఇది వారసత్వ యుద్ధానికి దారితీసింది, ఇందులో [[ఔరంగజేబు]] 1659లో విజయం సాధించాడు. అతను తన సొంత తండ్రిని ఖైదు చేసాడు, అతను తరువాత 1666లో మరణించాడు. మొఘల్ సామ్రాజ్యంలో అస్థిరత ఉన్న ఈ కాలంలో, ఒడిశాలోని అనేక మంది అధిపతులు స్వాతంత్ర్యం ప్రకటించారు. ఖాన్-ఇ-దురాన్ను ఔరంగజేబు ఆధ్వర్యంలో గవర్నర్గా నియమించారు, అతని పాలన 1660 నుండి 1667 వరకు కొనసాగింది. ఈ కాలంలో, అతను అనేక మంది తిరుగుబాటు నాయకులను అణచివేసి, అప్పటి ఖుర్దా రాజు మొదటి ముకుందదేవుడిని లొంగదీసుకున్నారు.<ref name="IslamImpact6">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=AN5KebBJxzcC&pg=PA34|title=Impact of Islam on Orissan Culture|last=Mohammed Yamin|date=1 July 2009|publisher=Readworthy|isbn=978-81-89973-96-4|pages=34–40|access-date=10 February 2013}}</ref> === బెంగాల్ నవాబు పాలన === ==== ముర్షిద్ కులీ ఖాన్ ఆధ్వర్యంలో ==== 1707లో ఔరంగజేబు మరణించడంతో ఒడిశాపై మొఘలుల నియంత్రణ బలహీనపడటం ప్రారంభమైంది. 1714లో ముర్షిద్ కులీ ఖాన్ ఒడిశా గవర్నర్‌గా నియమించబడ్డాడు. 1717లో ఆయన బెంగాల్ నవాబు కూడా నియమించబడ్డాడు. అతను మొఘల్ చక్రవర్తికి విధేయతతో ప్రమాణం చేసాడు, కానీ అతను అన్ని ప్రయోజనాల కోసం స్వతంత్ర పాలకుడు. ఆదాయాన్ని పెంచడానికి, అనేక కొత్త జాగీర్లను సృష్టించడానికి ఆయన అనేక చర్యలు తీసుకున్నారు. 1727లో ఆయన మరణించిన తరువాత ఆయన అల్లుడు షుజా-ఉద్-దిన్ బెంగాల్ నవాబు అయ్యాడు. అంతకు ముందు ఆయన ఒడిశాలోని ముర్షిద్‌కు డిప్యూటీగా పని చేశారు. ఆయన కాలంలో, అనేక భూభాగాలు పొరుగు రాజ్యాలకు కోల్పోయాయి.<ref name="IslamImpact7">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=AN5KebBJxzcC&pg=PA34|title=Impact of Islam on Orissan Culture|last=Mohammed Yamin|date=1 July 2009|publisher=Readworthy|isbn=978-81-89973-96-4|pages=34–40|access-date=10 February 2013}}</ref> ==== షుజా-ఉద్-దిన్ ఆధ్వర్యంలో ==== 1727లో షుజా-ఉద్-దిన్ కుమారుడు తకీ ఖాన్ గవర్నర్గా నియమించబడ్డాడు. అతను రెండవ రామచంద్రదేవతో యుద్ధంలో పాల్గొన్నాడు. రెండవ రామచంద్ర దేవ ఖైదు చేయబడి ఇస్లాం మతంలోకి మార్చబడ్డాడు.<ref name="madalapanji3">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=WKUkLzqNv64C&pg=PA156|title=Annals and Antiquities of the Temple of Jagannātha|last=Narayan Miśra|date=1 January 2007|publisher=Sarup & Sons|isbn=978-81-7625-747-3|page=156|access-date=10 February 2013}}</ref><ref name="kingship">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=YH6ijJnUPmcC&pg=PA174|title=Land and Local Kingship in Eighteenth-Century Bengal|last=John R. McLane|date=25 July 2002|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-52654-8|page=174|access-date=10 February 2013}}</ref> రెండవ రామచంద్రదేవుడు ఒకసారి [[జగన్నాథ రథయాత్ర|రథ యాత్ర]] చూడటానికి పూరీని సందర్శించాడు. ఖుర్దా మీద ఈ పురోగతి పట్ల తకీ ఖాన్ అసంతృప్తి చెందాడు, రెండవ రామచంద్ర దేవుడు పారిపోయాడు. రెండవ రామచంద్ర దేవ కుమారుడు భాగీరథి కుమార్‌ను తకీ ఖాన్ రాజుగా ప్రకటించాడు. తకీ ఖాన్ 1734లో మరణించాడు. ఆయన పాలనలో ఒడిశాలో అనేక ఇస్లామిక్ స్మారక చిహ్నాలు నిర్మించబడ్డాయి.<ref name="IslamImpact8">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=AN5KebBJxzcC&pg=PA34|title=Impact of Islam on Orissan Culture|last=Mohammed Yamin|date=1 July 2009|publisher=Readworthy|isbn=978-81-89973-96-4|pages=34–40|access-date=10 February 2013}}</ref> అతని వారసుడు రెండవ ముర్షిద్ కులీ ఖాన్ (అలియాస్. రుస్తమ్ జంగ్-ఎ-నైబ్ నజీమ్ (షుజా-ఉద్-దిన్ డిప్యూటీ గవర్నర్ అతని అల్లుడు కూడా, పూరీలో ఆరాధనను అనుమతించారు. అతను ఇస్లాం మతంలోకి మారిన తరువాత తన కుమార్తెను రెండవ రామచంద్ర దేవాకు వివాహం చేసుకున్నాడని చెబుతారు. అతను 1736లో పద్మనాభదేవుడిని ఖుర్దా రాజుగా నియమించాడు, కాని అతని స్థానంలో 1739లో రెండవ రామచంద్రదేవుడి కుమారుడు బీరకేసరి దేవను నియమించాడు. 1739లో షుజా-ఉద్-దిన్ మరణించాడు, అతని స్థానంలో అతని కుమారుడు [[Sarfaraz Khan|సర్ఫరాజ్ ఖాన్]] నియమించబడ్డాడు. సర్ఫరాజ్ ఖాన్ను అలివర్ది ఖాన్, గిరియా యుద్ధం ఓడించి చంపాడు. రుస్తం జంగ్ అలీవర్ది ఖాన్ వ్యతిరేకంగా కవాతు చేసాడు, కానీ అతను ఓడిపోయాడు. అలీవర్ది ఖాన్ ప్రజాదరణ పొందిన పాలకుడు కాదు.<ref name="IslamImpact9">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=AN5KebBJxzcC&pg=PA34|title=Impact of Islam on Orissan Culture|last=Mohammed Yamin|date=1 July 2009|publisher=Readworthy|isbn=978-81-89973-96-4|pages=34–40|access-date=10 February 2013}}</ref> రుస్తం జంగ్ అతని మిత్రరాజ్యాల సహాయంతో [[మరాఠా సామ్రాజ్యం|మరాఠాలు]] 1742లో అలీవర్ది ఖాన్ భూభాగంపై దాడి చేయడం ప్రారంభించారు.<ref name="2rivers">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=kVSh_TyJ0YoC&pg=PA158|title=Land of Two Rivers: A History of Bengal from the Mahabharata to Mujib|last=Nitish K Sengupta|date=1 January 2011|publisher=Penguin Books India|isbn=978-0-14-341678-4|page=158|access-date=10 February 2013}}</ref> ఈ దాడులు త్వరితగతిన పరుగులు పెట్టడానికి ఉపయోగించే వ్యూహాలను ఉపయోగించాయి, వీటిని బార్గీస్ అని పిలిచేవారు. దాడులను అదుపు చేయలేకపోయిన అలీవర్ది ఖాన్ 1751లో ఒడిశాను మొదటి రాఘోజీ భోంస్లేకు అప్పగించాడు. ఈ కాలంలో, [[జగన్నాథ స్వామి|జగన్నాథ్]] ఇతర దేవతల విగ్రహాలను ఆలయం నుండి చాలాసార్లు తొలగించి, విగ్రహారాధన నుండి రక్షించడానికి దాచిపెట్టారు.<ref name="IslamImpact10">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=AN5KebBJxzcC&pg=PA34|title=Impact of Islam on Orissan Culture|last=Mohammed Yamin|date=1 July 2009|publisher=Readworthy|isbn=978-81-89973-96-4|pages=34–40|access-date=10 February 2013}}</ref><ref name="madalapanji4">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=WKUkLzqNv64C&pg=PA156|title=Annals and Antiquities of the Temple of Jagannātha|last=Narayan Miśra|date=1 January 2007|publisher=Sarup & Sons|isbn=978-81-7625-747-3|page=156|access-date=10 February 2013}}</ref> === మరాఠా పాలన === 1751 నాటికి ఒరిస్సా పరిపాలనను మరాఠాలు నియంత్రించారు. సుబర్ణరేఖ నది బెంగాల్, మరాఠా నియంత్రణలో ఉన్న ఒడిశా మధ్య సరిహద్దుగా పనిచేసింది.<ref name="britishadmin">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=lBQQHizn788C&pg=PA14|title=Some Aspects Of British Administration In Orissa (1912–1936)|last=Bandita Devi|date=1 January 1992|publisher=Academic Foundation|isbn=978-81-7188-072-0|page=14|access-date=10 February 2013}}</ref><ref name=":0">{{Cite web|date=2006-11-12|title=Ancient|url=http://www.orissa.gov.in/history1.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20061112195307/http://www.orissa.gov.in/history1.htm|archive-date=12 November 2006|access-date=2022-05-26}}</ref> మరాఠాలు ఒరిస్సా తీర్థయాత్ర స్థలంగా, ముఖ్యంగా జగన్నాథ ఆలయ నిర్వహణ మరమ్మతులను గట్టిగా ప్రోత్సహించిన చోట వరకు, మెరుగుపర్చారు. వారు మతపరమైన ప్రదేశాలను సమర్థించడానికి అదనపు శ్రద్ధ చూపారు. మరాఠాలు తమ ఆదాయం కోసం పూరీలో యాత్రికుల పన్నును ఏర్పాటు చేశారు, ఇది పేదవారికి మినహాయించబడింది.<ref name="madalapanji5">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=WKUkLzqNv64C&pg=PA156|title=Annals and Antiquities of the Temple of Jagannātha|last=Narayan Miśra|date=1 January 2007|publisher=Sarup & Sons|isbn=978-81-7625-747-3|page=156|access-date=10 February 2013}}</ref> మరాఠాలు రహదారి నిర్మాణం, గృహాల నిర్మాణం తపాలా సేవతో కూడా ప్రయోగాలు చేశారు. అయితే, మరాఠాల ఆధీనంలో ఉన్న ఒరిస్సాలో విదేశీ వాణిజ్యం క్షీణించింది. బెంగాల్ ప్రాంతంలో బ్రిటిష్ శక్తి పెరగడం, [[బంగాళాఖాతం]] సముద్ర వాణిజ్యంపై వారి చోక్హోల్డ్తో స్థానికులకు ధాన్యాలు, వస్తువుల ఎగుమతులు గణనీయంగా తగ్గాయి.<ref name=":02">{{Cite web|date=2006-11-12|title=Ancient|url=http://www.orissa.gov.in/history1.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20061112195307/http://www.orissa.gov.in/history1.htm|archive-date=12 November 2006|access-date=2022-05-26}}</ref> మరాఠాల పాలనలో ఒడిశాలో సాహిత్యం, కవిత్వం వికసించాయి. స్థానిక అధిపతులు, ఇతర మరాఠా పాలకుల ప్రోత్సాహమే దీనికి కారణం. గద్య, పద్య సాహిత్యం రెండూ ఈ కాలంలో గణనీయమైన పురోగతిని సాధించాయి.<ref name=":03">{{Cite web|date=2006-11-12|title=Ancient|url=http://www.orissa.gov.in/history1.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20061112195307/http://www.orissa.gov.in/history1.htm|archive-date=12 November 2006|access-date=2022-05-26}}</ref> వాణిజ్యం కోసం ఒరిస్సా వ్యూహాత్మక స్థానాన్ని బ్రిటన్ అర్థం చేసుకుంది, ఎందుకంటే ఇది బ్రిటిష్ వారి ఆధీనంలో ఉన్న [[బెంగాల్ ప్రెసిడెన్సీ|బెంగాల్]], [[మద్రాసు ప్రెసిడెన్సీ|మద్రాసు]] మధ్య ఉంది. 1803లో, రెండవ ఆంగ్లో-మరాఠా యుద్ధం చాలా వరకు మరాఠా దళాలు ఇతర ప్రాంతాలలో నిమగ్నమైనప్పుడు బ్రిటిష్ వారు ఈ ప్రాంతాన్ని స్వాధీనం చేసుకున్నారు.<ref name="britishadmin2">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=lBQQHizn788C&pg=PA14|title=Some Aspects Of British Administration In Orissa (1912–1936)|last=Bandita Devi|date=1 January 1992|publisher=Academic Foundation|isbn=978-81-7188-072-0|page=14|access-date=10 February 2013}}</ref><ref name=":04">{{Cite web|date=2006-11-12|title=Ancient|url=http://www.orissa.gov.in/history1.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20061112195307/http://www.orissa.gov.in/history1.htm|archive-date=12 November 2006|access-date=2022-05-26}}</ref> === యూరోపియన్ వాణిజ్యం & ప్రభావాలు === {| cellspacing="0" cellpadding="4" border="1" style="float:right; margin:0.5em 0 1em 1em; background:#F8F8FF; border:1px #aaa solid; border-collapse:collapse; font-size:95%;" ! colspan="2" style="background:#DCDCDC; text-align:center;" |<big>ఒడిశా కాలక్రమం</big> |- ! colspan="2" style="background:#DCDCDC; text-align:center;" |క్రీ. శ. 1800-1947 |- | style="font-size:80%; text-align:center;" |14 అక్టోబర్ 1803 | style="font-size: 80%;" |[[బారాబతి కోట]] బ్రిటిష్ వారి ఆధీనంలోకి వస్తుంది |- | style="font-size:80%; text-align:center;" |1817 | style="font-size: 80%;" |పైకా తిరుగుబాటు |- | style="font-size:80%; text-align:center;" |1866 | style="font-size: 80%;" |1886 నాటి [[Odisha famine of 1866|మహా కరువు]] (''నా అంకా దుర్విఖ్యా'') |- | style="font-size:80%; text-align:center;" |1 ఏప్రిల్ 1936 | style="font-size: 80%;" |ఒరిస్సా ప్రత్యేక ప్రావిన్స్గా మారింది. |- | style="font-size:80%; text-align:center;" |1947 ఆగస్టు 15 | style="font-size: 80%;" |భారత్ స్వతంత్రం |} ==== ప్రారంభ పోర్చుగీస్ & బ్రిటిష్ వాణిజ్యం ==== ఒడిశాలో కర్మాగారాలను నిర్మించిన మొదటి యూరోపియన్లు పోర్చుగీసువారే. వారికి పూరి జిల్లాలోని పిపిలిలో ఒక స్థావరం ఉండేది. పత్తి వస్తువుల వ్యాపారం కోసం 1633 లోనే మొఘల్ పాలకుడి అనుమతితో బ్రిటిష్ వారు హరిహర్పూర్ (ఆధునిక [[జగత్‌సింగ్‌పూర్]]) లో ఒక స్థావరాన్ని ఏర్పాటు చేశారు. కానీ కఠినమైన వాతావరణం, [[పోర్చుగీస్ సామ్రాజ్యం|పోర్చుగీస్]], అరకానీస్ సముద్రపు దొంగల కారణంగా దీనిని ఎక్కువ కాలం కొనసాగించలేకపోయింది.<ref name="econ22">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=1AA9W9_4Z9gC&pg=PA71|title=Economic History of Orissa|last=Nihar Ranjan Patnaik|publisher=Indus Publishing|year=1997|isbn=978-81-7387-075-0|pages=71–|access-date=1 December 2012}}</ref> 1765లో, [[రాబర్టు క్లైవు|లార్డ్ క్లైవ్]] బెంగాల్, బీహార్, ఒడిశా దివానీని నామమాత్రపు మొఘల్ చక్రవర్తి [[రెండవ షా ఆలం]] నుండి పొందాడు. కానీ, [[మిడ్నాపూర్]] జిల్లా మాత్రమే ఒడిశా ఉద్దేశించబడింది, మిగిలినది మరాఠాలకు వెళ్ళింది. లార్డ్ క్లైవ్ మరాఠాల నుండి ఒడిశాను స్వాధీనం చేసుకోవడానికి చర్చలు జరిపేందుకు ప్రయత్నించాడు. ఆయన వారసుడు [[వారన్ హేస్టింగ్సు|వారెన్ హేస్టింగ్స్]] కూడా మరాఠాలతో చర్చలు జరిపేందుకు ప్రయత్నించాడు. ==== ఒడిశా సంస్థానాలు, బ్రిటిష్ పరిపాలన ==== ప్రెసిడెన్సీ సైన్యాలకు చెందిన కల్నల్ హార్కోర్ట్ 1803 ఆగస్టు 3న ఉత్తర సిర్కర్స్ నుండి ప్రయాణించి ఆగస్టు 25న దిగాడు.<ref name="StirlingOrissa">{{Cite book|url=https://archive.org/details/orissaitsgeogra00pegggoog|title=Orissa: Its Geography, Statistics, History, Religion and Antiquities|last=Andrew Stirling|last2=James Peggs|publisher=author|year=1846|pages=[https://archive.org/details/orissaitsgeogra00pegggoog/page/n224 195]–|access-date=10 February 2013}}</ref> మరాఠాలను ఈ ప్రాంతం నుండి తరిమికొట్టడానికి ఆయన సెప్టెంబర్ 8న 5000 మందితో [[గంజాం జిల్లా|గంజాం]] నుండి కవాతు చేశారు.<ref name="CraikMacFarlane1844">{{Cite book|url=https://archive.org/details/pictorialhistor01cogoog|title=The Pictorial History of England During the Reign of George the Third: 1802-1820|last=George Lillie Craik|last2=Charles MacFarlane|publisher=C. Knight|year=1844|pages=[https://archive.org/details/pictorialhistor01cogoog/page/n98 85]–|author-link=George Lillie Craik|author-link2=Charles MacFarlane|access-date=10 February 2013}}</ref> సెప్టెంబరు 18న, హర్ కోర్ట్ పూరీని స్వాధీనం చేసుకుంది.<ref name="madalapanji6">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=WKUkLzqNv64C&pg=PA156|title=Annals and Antiquities of the Temple of Jagannātha|last=Narayan Miśra|date=1 January 2007|publisher=Sarup & Sons|isbn=978-81-7625-747-3|page=156|access-date=10 February 2013}}</ref> సెప్టెంబరు 21న, రెండవ దళం బాలసోర్ వద్ద దిగింది, ఈ ప్రాంతాన్ని స్వాధీనం చేసుకున్న తరువాత, కోట ముట్టడిలో సహాయపడటానికి కటక్కు బలగాలను పంపింది. అక్టోబరు 14న, బార్బతి కోటను ముట్టడించి స్వాధీనం చేసుకున్నారు.<ref name="CraikMacFarlane1844" /> 1803 డిసెంబర్ 17న, నాగ్‌పూర్‌కు చెందిన రఘోజీ II భోంస్లే లాస్వరీ యుద్ధం తర్వాత బ్రిటిష్ ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీతో ఒడిశాలోని డియోగావ్ (డియోగర్ కూడా) ఒప్పందంపై సంతకం చేసి కటక్ ప్రావిన్స్‌ను (దీనిలో తీరప్రాంత మొఘల్‌బంది మైదానం, పశ్చిమ ఒడిశాలోని గర్జత్ , బాలాసోర్ ఓడరేవు, పశ్చిమ బెంగాల్‌లోని మిడ్నాపూర్ జిల్లాలోని కొన్ని భాగాలు ఉన్నాయి) వదులుకున్నాడు.<ref name="Reddy2">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=X4j7Nf_MU24C&dq=Mahapadma%20nanda%20kalinga&pg=SL1-PA149|title=Indian History|last=K. Krishna Reddy|date=2 February 1960|publisher=Tata McGraw-Hill Education|isbn=9780071329231|pages=A–149, C–39|access-date=12 November 2012}}</ref>  తరువాత ఈ ప్రాంతాన్ని బ్రిటిష్ వారు 1912 వరకు బెంగాల్ ప్రెసిడెన్సీ విభాగంగా పరిపాలించారు, దాని పరిపాలనా స్థానం కటక్‌లో ఉంది , రాచరిక రాష్ట్రాలు పరోక్ష పాలనలో ఉన్నాయి. [[దస్త్రం:Barabati_fort_at_cuttack.jpg|thumb|కటక్ లోని బారాబతి కోట శిధిలాలు.]] రెండవ ముకుంద దేవ్ (అప్పటికి ఇంకా చిన్నవాడు) కు రాజ గురువు అయిన జయకృష్ణ రాజగురు మోహపాత్రా (భారతీయ ప్రజలకు జయ రాజగురు అని బాగా తెలుసు) పైకా యోధుల సైన్యాన్ని సమీకరించి 1804లో ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీకి వ్యతిరేకంగా తిరుగుబాటుకు నాయకత్వం వహించాడు, ఇది ఒరిస్సాలో బ్రిటిష్ పాలనకు వ్యతిరేకంగా జరిగిన మొదటి తిరుగుబాటు. అయితే, ప్రెసిడెన్సీ సైన్యాలు, స్థానిక నాయకుల సహాయంతో, చివరికి తిరుగుబాటును అణచివేయగలిగాయి, జయ రాజగురు, రాజా ఇద్దరూ పట్టుబడ్డారు. 1806 డిసెంబర్ 6న జయ రాజగురు [[మిడ్నాపూర్]] ఉరితీయబడ్డాడు.<ref name="Paṭṭanāẏaka1979">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=CzA-AAAAIAAJ|title=A Forgotten Chapter of Orissan History: With Special Reference to the Rajas of Khurda and Puri, 1568–1828|last=Praphulla Kumāra Paṭṭanāẏaka|publisher=Punthi Pustak|year=1979}}</ref> 1817లో బ్రిటిష్ వారు పైకా తిరుగుబాటును అణచివేయవలసి వచ్చింది. పైకా ఒక భూస్వామ్య సైన్యం, వారు తమ సేవలకు బదులుగా పన్నుల నుండి మినహాయించబడ్డారు. వారు కొత్త బ్రిటిష్ భూ చట్టాలపై అసంతృప్తి చెందారు, ఖుర్దా రాజు కమాండర్ అయిన బక్షి జగబంధు నాయకత్వం వహించారు.<ref name="bbsr2">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=F2YSPiKbmHkC&pg=PA17|title=Bhubaneswar: From a Temple Town to a Capital City|last=Ravi Kalia|publisher=SIU Press|year=1994|isbn=978-0-8093-1876-6|pages=17, 125|access-date=1 December 2012}}</ref><ref name="Mahmud1994">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=w8XPyBqxwX8C&pg=PA10|title=Pillars of Modern India 1757-1947|last=Sayed Jafar Mahmud|publisher=APH Publishing|year=1994|isbn=978-81-7024-586-5|page=10|access-date=10 February 2013}}</ref> సంబల్పూర్ ప్రాంతానికి చెందిన సురేంద్ర సాయి 1827లో బ్రిటిష్ వారికి వ్యతిరేకంగా తిరుగుబాటు ప్రారంభించాడు. 1857 భారత తిరుగుబాటు సమయంలో ఒడిశా యువరాజులు యుద్ధాలలో చేరలేదు. [[దస్త్రం:Two_lovers,_folio_from_a_Ragamala_album.jpg|thumb|''ఇద్దరు ప్రేమికులు'', ''[[Ragamala paintings|రాగమాల]]'' ఆల్బమ్ నుండి ఫోలియో. ఒడిశాలోని పట్టాచిత్రాలలో ఉపయోగించిన సాంకేతికతను పోలి ఉండే వస్త్రంపై వర్ణద్రవ్యం. సుమారు 1850]] 1866లో ఒడిశా ''నా అంకా దుర్విఖ్యా'' (అక్షరాలా స్థానికంగా తొమ్మిది సంఖ్య కరువు) అని పిలువబడే గొప్ప కరువుతో దెబ్బతింది.<ref name="Mishra1991">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=467VlNK6YfUC&pg=PA103|title=Faminies & Poverty in India|last=H. K. Mishra|publisher=APH Publishing|year=1991|isbn=978-81-7024-374-8|page=103|access-date=10 February 2013}}</ref><ref name="Davis2002">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=2LjYUY3LHkoC&pg=PT35|title=Late Victorian Holocausts: El Nino Famines and the Making of the Third World|last=Mike Davis|date=17 June 2002|publisher=Verso Books|isbn=978-1-78168-061-2|page=35|access-date=10 February 2013}}</ref> వివిధ ప్రాంతాలలో సుమారు ఒక మిలియన్ మంది మరణించినట్లు అంచనా వేయబడింది. .<ref name="Marshall2001">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=S2EXN8JTwAEC&pg=PA132|title=The Cambridge Illustrated History of the British Empire|last=P. J. Marshall|date=2 August 2001|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-00254-7|page=132|access-date=10 February 2013}}</ref> కరువు సమయంలో, బాబు బిచ్చిత్రానంద దాస్, గౌరీ శంకర్ రాయ్ ఒడియాలో ఒక పత్రికను ప్రచురించాలని నిర్ణయించుకున్నారు. ''ఉత్కల దీపికా'' మొదటి సంచిక 1866 ఆగస్టు 4న కొత్తగా కటక్ ప్రింటింగ్ ప్రెస్ నుండి ప్రచురించబడింది. ఇది కరువు సమస్యను పరిష్కరించింది .<ref name="Das2006">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Z6TcP7mj6cMC&pg=PA124|title=Poverty And Hunger: Causes And Consequences|last=Ratan Das|date=1 January 2006|publisher=Sarup & Sons|isbn=978-81-7625-731-2|page=124|access-date=10 February 2013}}</ref> 1838లో కటక్లో క్రైస్తవ మతప్రచారకులు ఒక ముద్రణాలయాన్ని స్థాపించినప్పటికీ, ఇది ఒడియాలో మొదటి స్వతంత్ర ప్రచురణ.<ref name="Sutton1850">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=SydLAAAAcAAJ&pg=PA319|title=Orissa and its evangelization; interspersed with suggestions respecting the more efficient conduction of Indian Missions|last=Amos Sutton|publisher=Wilkins|year=1850|page=319|access-date=10 February 2013}}</ref> 1870లో, [[మధుసూధన్ దాస్|మధుసూదన్ దాస్]] ఒడిశా నుండి గ్రాడ్యుయేట్ డిగ్రీ పొందిన మొదటి వ్యక్తి అయ్యాడు. ఆయన [[కలకత్తా విశ్వవిద్యాలయం]] నుండి బ్యాచిలర్ ఆఫ్ ఆర్ట్స్ పూర్తి చేసి, తరువాత 1873లో అదే విశ్వవిద్యాలయం నుండి మాస్టర్ ఆఫ్ ఆర్ట్స్ పొందారు. అతను 1878 లో న్యాయశాస్త్ర పట్టాను కూడా పొందాడు.<ref name="Sarma1996">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=J1SC33vLHZIC&pg=PA108|title=Development of Modern Education in India: An Empirical Study of Orissa|last=Bina Kumari Sarma|date=1 January 1996|publisher=M.D. Publications Pvt. Ltd.|isbn=978-81-85880-94-5|page=108|access-date=10 February 2013}}</ref> ఆయన రాష్ట్రం నుండి అగ్రశ్రేణి నాయకులలో ఒకరిగా ఎదిగారు. 1881లో మధుసూదన్ దాస్ కలకత్తా నుండి కటక్కు తిరిగి వచ్చిన తరువాత, 1882లో ఉత్కల్ సభ ఏర్పడింది. ఇది ఒడిశాలో రాజకీయ కార్యకలాపాల ప్రారంభానికి నాంది పలికింది. .<ref name="Sarma19962">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=J1SC33vLHZIC&pg=PA108|title=Development of Modern Education in India: An Empirical Study of Orissa|last=Bina Kumari Sarma|date=1 January 1996|publisher=M.D. Publications Pvt. Ltd.|isbn=978-81-85880-94-5|page=108|access-date=10 February 2013}}</ref> 1888లో బెంగాల్ లెఫ్టినెంట్ గవర్నర్ పర్యటన సందర్భంగా కటక్‌లో [[Durbar (court)|దర్బార్]] జరిగింది, ఇక్కడ గౌరీ శంకర్ రాయ్ నేతృత్వంలోని ఉత్కల్ సభ ఒడియా మాట్లాడే భూభాగాలను ఒకే పరిపాలన కిందకు తీసుకురావాలనే అంశాన్ని సమర్పించింది.<ref name="SamalNayak1996">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=3ewpJNpCLJgC&pg=PA47|title=Makers of Modern Orissa: Contributions of Some Leading Personalities of Orissa in the 2nd Half of the 19th Century|last=J. K. Samal|last2=Pradip Kumar Nayak|date=1 January 1996|publisher=Abhinav Publications|isbn=978-81-7017-322-9|page=47|access-date=15 March 2014}}</ref> 1903లో ఉత్కల్ యూనియన్ కాన్ఫరెన్స్ స్థాపించబడింది.<ref name="Sarma19963">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=J1SC33vLHZIC&pg=PA108|title=Development of Modern Education in India: An Empirical Study of Orissa|last=Bina Kumari Sarma|date=1 January 1996|publisher=M.D. Publications Pvt. Ltd.|isbn=978-81-85880-94-5|page=108|access-date=10 February 2013}}</ref> 1912లో ఒడిశా, బీహార్ బెంగాల్ ప్రావిన్స్ నుండి వేరు చేయబడి కొత్త ఒకే ప్రావిన్స్ ఏర్పడింది.<ref name="Karna1981">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=X-w7cazQezwC&pg=PA15|title=Studies in Bihar's Economy and Society|last=Mahendra Narain Karna|publisher=Concept Publishing Company|year=1981|page=15|id=GGKEY:ZF0T0NLC8XZ|access-date=15 March 2014}}</ref> 1912లో ఒరిస్సా అద్దె చట్టం బీహార్-ఒరిస్సా శాసనసభను ప్రవేశపెట్టింది. 1885 నాటి మునుపటి బెంగాల్ అద్దె చట్టం ఈ ప్రాంత పరిస్థితులకు అనుకూలంగా లేదని భావించారు. 1913 సెప్టెంబరు 12న ఒరిస్సా అద్దె చట్టం ఆమోదించబడింది, ఈ ప్రాంతంలో రైయత్లకు మెరుగైన హక్కులు, చికిత్సను కల్పించింది.<ref name="Samal1990">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=NO4xIxxt0kYC&pg=PA67|title=Economic History of Orissa, 1866-1912|last=J. K. Samal|publisher=Mittal Publications|year=1990|isbn=978-81-7099-218-9|pages=67–|access-date=15 March 2014}}</ref> 1913లో, శశి భూషణ్ రథ్ బెర్హంపూర్ నుండి మొదటి ఒడియా దినపత్రిక ఆశను ప్రచురించడం ప్రారంభించాడు. గోపబంధు దాస్ సంపాదకుడిగా 1919 వరకు దాని సంపాదకీయాలను రాశారు. 1915లో గోపబంధు దాస్ ఒడియా సాహిత్యం, సంస్కృతిని ప్రోత్సహించడానికి ''సత్యబాది'' అనే పత్రికను ప్రచురించడం ప్రారంభించారు. 1919 అక్టోబరు 4న ఆయన తన సొంత వారపత్రిక 'సమాజ' ను ప్రారంభించారు.<ref name="padhy2011">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=jEz5soh9P3oC&pg=PA279|title=Indian Political Thought|last=K. S. Padhy|date=30 July 2011|publisher=PHI Learning Pvt. Ltd.|isbn=978-81-203-4305-4|page=279|access-date=15 March 2014}}</ref> 1914లో విప్లవకారుడు [[బాఘా జతిన్]] [[మయూర్‌భంజ్ జిల్లా|మయూర్భంజ్]] కప్టిపాడ గ్రామంలో ఒక స్థావరానికి వెళ్లారు. 1915 సెప్టెంబరు 9న, బాఘా జతిన్ అతని సహచరులను వలస అధికారులు కనుగొన్నారు, దీని ఫలితంగా 75 నిమిషాల కాల్పులు జరిగాయి. 1915 సెప్టెంబరు 10న, [[బాలాసోర్|బాలాశోర్]] ఆసుపత్రిలో బుల్లెట్ గాయాలతో బాఘా జతిన్ మరణించాడు.<ref name="Agrawal 2008 p. 53-60">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=FJu9Dkv_2zEC&pg=PA53|title=Freedom fighters of India|last=Agrawal|first=L.M.G.|publisher=Isha Books|year=2008|isbn=978-81-8205-470-7|pages=53–60|access-date=2020-03-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20140630005610/http://books.google.com/books?id=FJu9Dkv_2zEC&pg=PA53|archive-date=30 June 2014}}</ref> 1885లో [[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్]] స్థాపించబడింది. 1920లో, భాషా ప్రాతిపదికన ప్రావిన్సుల పునర్వ్యవస్థీకరణను దాని అజెండాలలో ఒకటిగా స్వీకరించింది.<ref name="Schmidt1995">{{Cite book|url=https://archive.org/details/atlassurveyofsou0000schm|title=An Atlas and Survey of South Asian History|last=Karl J. Schmidt|publisher=M.E. Sharpe|year=1995|isbn=978-0-7656-3757-4|page=[https://archive.org/details/atlassurveyofsou0000schm/page/88 88]|access-date=10 February 2013|url-access=registration}}</ref> ఇది ఒడిశా కాంగ్రెస్ కమిటీని ఏర్పాటు చేయడానికి ఒడియా మాట్లాడే జనాభాకు ప్రత్యేక ప్రావిన్స్ను డిమాండ్ చేయడానికి ఒడిశాలోని చాలా మంది నాయకులను ప్రేరేపించింది.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=i0HdDbdKa8UC&pg=PA249|title=States Politics in India|last=Sadhna Sharma|publisher=Mittal Publications|year=1995|isbn=978-81-7099-619-4|pages=249–|access-date=10 February 2013}}</ref> 1923లో కటక్లో భువనేశ్వానంద ఒడిశా స్కూల్ ఆఫ్ ఇంజనీరింగ్ స్థాపించబడింది. ఇది ఈ ప్రాంతంలో మొట్టమొదటి సాంకేతిక డిప్లొమా సంస్థ. .<ref name="Reddy2005">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=o_uBURxzJqoC&pg=PA138|title=Technical Manpower Planning|last=M.S. Reddy|date=1 January 2005|publisher=Discovery Publishing House|isbn=978-81-8356-035-1|page=138|access-date=16 March 2014}}</ref> 1927లో కటక్, బాలాసోర్ జిల్లాలు వరుసగా మూడో సంవత్సరం అసాధారణ వరదలకు గురయ్యాయి. ప్రభుత్వ నివేదిక ప్రకారం సుమారు 28,756 కుటుంబాలు వరదల వల్ల ప్రభావితమయ్యాయి.<ref name="Devi1992">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=lBQQHizn788C&pg=PA135|title=Some Aspects of British Administration in Orissa, 1912-1936|last=Bandita Devi|date=1 January 1992|publisher=Academic Foundation|isbn=978-81-7188-072-0|page=135|access-date=16 March 2014}}</ref> 1930 ఏప్రిల్ 6న వాలంటీర్ల బృందం [[కటక్]] నుండి బాలాసోర్లోని ఇంచుడి వరకు కవాతు చేసింది. ఏప్రిల్ 12న వారు ఉప్పును తయారు చేయడం ద్వారా బ్రిటిష్ ఉప్పు పన్ను చట్టాన్ని ధిక్కరించారు.<ref name="salt_law">{{Cite news|url=http://www.telegraphindia.com/1120912/jsp/odisha/story_15963791.jsp#.UyUvhtSSzC0|title=Satyagraha memory fades with time|date=11 September 2012|work=[[The Telegraph (India)]]|access-date=16 March 2014|url-status=dead|archive-url=https://archive.today/20140610120448/http://www.telegraphindia.com/1120912/jsp/odisha/story_15963791.jsp#.UyUvhtSSzC0|archive-date=10 June 2014}}</ref> 1936 ఏప్రిల్ 1న ఒడిశాకు ప్రత్యేక ప్రావిన్స్ హోదా లభించింది. ఒడిశా దినోత్సవం (''ఉత్కల దివస'') ప్రతి సంవత్సరం ఏప్రిల్ 1న స్థానికంగా జరుపుకుంటారు. 1936లో ఒడిశాలో [[కటక్]], పూరి, [[బాలాసోర్]], గంజాం, [[కోరాపుట్]], [[సంబల్‌పూర్|సంబల్పూర్]] అనే 6 జిల్లాలు ఉన్నాయి.<ref name="MearnsSinha1999">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=N9kNjYX2TOEC&pg=PA10|title=Social Exclusion and Land Administration in Odisha, India|last=Robin Mearns|last2=Saurabh Sinha|publisher=World Bank Publications|year=1999|page=10|id=GGKEY:QYC1YX7WC8C|access-date=22 March 2014}}</ref> 1938 అక్టోబరు 11న, 12 ఏళ్ల పడవ బాలుడు బాజీ రౌత్, వారిని నది మీదుగా తీసుకెళ్లడానికి నిరాకరించడంతో, ధెంకనల్ జిల్లాలో పోలీసులు కాల్చి చంపారు.<ref name="Mishra1998">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=W8GXSR0SiF8C&pg=PA209|title=People's Revolt in Orissa: A Study of Talcher|last=D. P Mishra|date=1 January 1998|publisher=Atlantic Publishers & Dist|isbn=978-81-7156-739-3|page=209|access-date=10 February 2013}}</ref> 1943లో [[ఉత్కల్ విశ్వవిద్యాలయం, ఒడిషా|ఉత్కల్ విశ్వవిద్యాలయం]] స్థాపించబడింది.<ref name="Pawar1998">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Dt0GguQNR4IC&pg=PA13|title=University Grants Commission (UGC) and Development of Libraries|last=Sarbjit Singh Pawar|date=1 January 1998|publisher=Deep & Deep Publications|isbn=978-81-7629-092-0|page=13|access-date=16 March 2014}}</ref> 1946 మార్చిలో [[హీరాకుడ్ ఆనకట్ట|హిరాకుడ్ ఆనకట్ట]] ఒడిశా గవర్నర్ సర్ హౌత్రోన్ లూయిస్ శంకుస్థాపన చేశారు.<ref name="Sarin2013">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=TBJ_AgAAQBAJ&pg=PA428|title=Business Marketing: Concepts and Cases|last=Sharad Sarin|publisher=Tata McGraw-Hill Education|year=2013|isbn=978-1-259-02661-4|page=428|access-date=16 March 2014}}</ref> [[1943 బెంగాల్ కరువు|1943 నాటి బెంగాల్ కరువు]] వంటి సంఘటనలను నివారించడానికి కటక్లో 1946లో సెంట్రల్ రైస్ రీసెర్చ్ ఇన్స్టిట్యూట్ (సిఆర్ఆర్ఐ) స్థాపించబడింది.<ref name="BurmaChakravorty2011">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=4CaQ3-x3LXMC&pg=PA278|title=From Physiology and Chemistry to Biochemistry|last=D. P. Burma|last2=Maharani Chakravorty|publisher=Pearson Education India|year=2011|isbn=978-81-317-3220-5|page=278|access-date=16 March 2014}}</ref> 1947 జూలై 22న, [[బిజు పట్నాయక్]] [[ఇండోనేషియా]] ప్రధాన మంత్రి సుతాన్ స్జహ్రిర్, ఉపాధ్యక్షుడు మొహమ్మద్ హట్టాలను డచ్ లైన్ల వెనుక నుండి రక్షించి, సిబ్బందిగా మారువేషంలో డగ్లస్ C-47 స్కైట్రైన్‌లో [[సింగపూరు|సింగపూర్]] కు వెళ్లారు . వారు జూలై 24న భారతదేశానికి చేరుకున్నారు.<ref name="Biju_Java">{{Cite paper|title=Biju Patnaik : An Illustrious Son of Orissa|url=http://orissa.gov.in/e-magazine/Orissareview/Feb-March2006/engpdf/biju_patnaik_an_illustrious.pdf|author=Hemanta Kumar Nayak}}</ref><ref name="Datta-Ray2009">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=DFo1yl5AGokC&pg=PA74|title=Looking East to Look West: Lee Kuan Yew's Mission India|last=Sunanda K. Datta-Ray|publisher=Institute of Southeast Asian Studies|year=2009|isbn=978-981-4279-04-8|page=74|access-date=16 March 2014}}</ref> === రిపబ్లిక్ ఆఫ్ ఇండియాలో భాగంగా === {| cellspacing="0" cellpadding="4" border="1" style="float:right; margin:0.5em 0 1em 1em; background:#F8F8FF; border:1px #aaa solid; border-collapse:collapse; font-size:95%;" ! colspan="2" style="background:#DCDCDC; text-align:center;" |<big>ఒరిస్సా కాలక్రమం</big> |- ! colspan="2" style="background:#DCDCDC; text-align:center;" |క్రీ. శ. 1947-ప్రస్తుతము&nbsp; |- | style="font-size:80%; text-align:center;" |1948 | style="font-size: 80%;" |ఒడిశా రాజధాని [[కటక్]] నుండి [[భుబనేశ్వర్|భువనేశ్వర్]] మార్చబడింది. |- | style="font-size:80%; text-align:center;" |1952 | style="font-size: 80%;" |తొలి కళింగ బహుమతి ప్రదానం |- | style="font-size:80%; text-align:center;" |1953 | style="font-size: 80%;" |[[హీరాకుడ్ ఆనకట్ట|హిరాకుడ్ ఆనకట్ట]] నిర్మాణం పూర్తి |- | style="font-size:80%; text-align:center;" |1956 | style="font-size: 80%;" |యూనివర్శిటీ కాలేజ్ ఆఫ్ ఇంజనీరింగ్, బుర్లాలో స్థాపించబడింది |- | style="font-size:80%; text-align:center;" |1957 | style="font-size: 80%;" |ఒడిశా సాహిత్య అకాడమీ స్థాపించబడింది. |- | style="font-size:80%; text-align:center;" |12 ఫిబ్రవరి 1961 | style="font-size: 80%;" |[[ఒడిశా శాసనసభ]] భవనాన్ని ప్రారంభించారు. |} 1947 మే 27న, హరేకృష్ణ మహాతాబ్ కాంగ్రెస్ మంత్రివర్గాన్ని ఏర్పాటు చేయడానికి ప్రమాణ స్వీకారం చేశారు.  1946లో, [[భుబనేశ్వర్|భువనేశ్వర్]] ఒడిశా రాష్ట్ర రాజకీయ రాజధానిగా కటక్ స్థానంలో ఉంటుందని నిర్ణయించారు. భారతదేశం బ్రిటన్ నుండి స్వాతంత్ర్యం పొందిన ఒక సంవత్సరం తర్వాత, డిజైన్ చేసే పనిని జర్మన్ ఆర్కిటెక్ట్ ఒట్టో కోనిగ్స్‌బెర్గర్‌కు అప్పగించారు.  అలాగే 1948లో హిరాకుడ్ ఆనకట్ట నిర్మాణం ప్రారంభమైంది.<ref name="Sarin20132">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=TBJ_AgAAQBAJ&pg=PA428|title=Business Marketing: Concepts and Cases|last=Sharad Sarin|publisher=Tata McGraw-Hill Education|year=2013|isbn=978-1-259-02661-4|page=428|access-date=16 March 2014}}</ref> 1949 నాటికి, 24 రాచరిక రాష్ట్రాలు విలీనం చేయబడ్డాయి. ఒడిశాలో 13 జిల్లాలు కటక్ , పూరి , బాలసోర్ , గంజాం, కోరాపుట్ , సంబల్పూర్ , దెంకనల్ , సుందర్‌గఢ్ , కియోంఝర్ , బాలంగిర్‌పట్న , బౌధ్ - కంధమాల్ , మయూర్‌భంజ్, కలహండి ఉన్నాయి. 1950 మే 12న, భారత మంత్రివర్గంలో చేరడానికి మహాతాబ్ రాజీనామా చేశాడు.<ref name="Sethy2003">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=-2kJusgGxiQC&pg=PA99|title=Political Crisis and President's Rule in an Indian State|last=Rabindra Kumar Sethy|publisher=APH Publishing|year=2003|isbn=978-81-7648-463-3|page=99|access-date=22 March 2014}}</ref> అదే రోజు నబకృష్ణ చౌదరి ముఖ్యమంత్రిగా బాధ్యతలు స్వీకరించాడు.<ref name="Malhotra 2004 p. 706">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=DFqbAAAAMAAJ&pg=PA706|title=Cabinet Responsibility to Legislature: Motions of Confidence and No-confidence in Lok Sabha and State Legislatures|last=Malhotra|first=G.C.|publisher=Lok Sabha Secretariat|year=2004|isbn=978-81-200-0400-9|page=706|access-date=2020-03-14}}</ref> 1951లో, బిజు పట్నాయక్ కళింగ బహుమతిని స్థాపించడానికి యునెస్కోకు విరాళం ఇచ్చారు. 1952 నుండి ప్రతి సంవత్సరం సైన్స్ ప్రజాదరణకు దోహదపడిన వ్యక్తులకు దీనిని ప్రదానం చేస్తున్నారు.<ref name="Schmadel2012">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=aeAg1X7afOoC&pg=PA1118|title=Dictionary of Minor Planet Names|last=Lutz D. Schmadel|date=10 June 2012|publisher=Springer|isbn=978-3-642-29718-2|page=1118|access-date=16 March 2014}}</ref><ref name="Kalinga Prize">{{Cite web|title=UNESCO Kalinga Prize for the Popularization of Science|url=http://www.unesco.org/new/en/natural-sciences/science-technology/sti-policy/global-focus/science-popularization/prizes/kalinga-prize/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140518042902/http://www.unesco.org/new/en/natural-sciences/science-technology/sti-policy/global-focus/science-popularization/prizes/kalinga-prize/|archive-date=18 May 2014|access-date=16 March 2014|publisher=[[UNESCO]]}}</ref> 1951 అసెంబ్లీ ఎన్నికల తర్వాత, 1952  ఫిబ్రవరి 12న, నబకృష్ణ చౌదరి ముఖ్యమంత్రిగా ప్రమాణ స్వీకారం చేశారు.1953లో 66 మీటర్ల ఎత్తు 25.4 కి.మీ పొడవున్న హిరాకుడ్ ఆనకట్ట పూర్తయింది. 1953లో రూర్కెలా స్టీల్ ప్లాంట్‌ను పశ్చిమ జర్మన్ కన్సార్టియం సహకారంతో నిర్మించాలని ప్రణాళిక వేయబడింది. 19 అక్టోబర్ 1956న నబకృష్ణ చౌదరి రాజీనామా చేశారు, మహాతాబ్ ముఖ్యమంత్రి అయ్యారు. ఈ ప్రాంతంలో 1956లో మొట్టమొదటి సాంకేతిక డిగ్రీ సంస్థ, యూనివర్సిటీ కాలేజ్ ఆఫ్ ఇంజనీరింగ్, బుర్లాలో స్థాపించబడింది (ప్రస్తుతం దీనిని వీర్ సురేంద్ర సాయి యూనివర్సిటీ ఆఫ్ టెక్నాలజీ అని పిలుస్తారు).  1957లో ఒడియా భాష సాహిత్యాన్ని అభివృద్ధి చేయడానికి, ప్రోత్సహించడానికి ఒడిశా సాహిత్య అకాడమీ స్థాపించబడింది. 13 జనవరి 1957న ప్రధాన మంత్రి [[జవాహర్ లాల్ నెహ్రూ|జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ]] అధికారికంగా హిరాకుడ్ ఆనకట్టను ప్రారంభించారు. 1957 అసెంబ్లీ ఎన్నికలలో కూడా [[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్|కాంగ్రెస్ పార్టీ]] గెలిచింది. 6 ఏప్రిల్ 1957న [[హరే కృష్ణ మహతాబ్|హరేకృష్ణ మహాతాబ్]] ముఖ్యమంత్రిగా ప్రమాణ స్వీకారం చేశారు. 22 మే 1959న [[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్|కాంగ్రెస్]], గణతంత్ర పరిషత్ సంకీర్ణం ప్రభుత్వాన్ని ఏర్పాటు చేసింది. 21 ఫిబ్రవరి 1961న సంకీర్ణం కూలిపోయింది. ఫిబ్రవరి 25న [[రాష్ట్రపతి పాలన]] విధించబడింది. [[దస్త్రం:ORISSA_SECRETARIAT.jpg|ఎడమ|thumb|200x200px|[[ఒడిశా శాసనసభ]] భవనం 1961లో ప్రారంభించబడింది.]] 1961 ఫిబ్రవరి 12న, ఒడిశా శాసనసభ కొత్త భవనాన్ని అప్పటి భారత ఉపాధ్యక్షుడు సర్వేపల్లి రాధాకృష్ణన్ ప్రారంభించారు.  1961 ఆగస్టు 15న, రూర్కెలాలోని ప్రాంతీయ ఇంజనీరింగ్ కళాశాల స్థాపించబడింది. 1961లో మధ్యంతర ఎన్నికలు జరిగాయి. బిజు పట్నాయక్ 23 జూన్ 1961న మంత్రిత్వ శాఖను ఏర్పాటు చేశారు. 1962 జనవరి 3న  ప్రధాన మంత్రి నెహ్రూ పారదీప్ నౌకాశ్రయానికి పునాది రాయి వేశారు. 1966 ఏప్రిల్ 18న, దీనిని భారతదేశంలోని 8వ ప్రధాన నౌకాశ్రయంగా ప్రకటించారు. అలాగే 1962లో బలిమెల రిజర్వాయర్ ప్రాజెక్ట్ ప్రారంభించబడింది.  ఆగస్టు 1963లో కామరాజ్ ప్రణాళికను రూపొందించారు, రాజీనామా చేసిన ముఖ్యమంత్రులలో బిజు పట్నాయక్ కూడా ఉన్నారు. ఆయన తర్వాత, బిరేన్ మిత్రా ముఖ్యమంత్రి అయ్యారు. ఏప్రిల్ 1964లో, MIG-21 FLల కోసం తుమాన్స్కీ R-11 F2 ఇంజిన్‌లను తయారు చేయడానికి సునాబెడలో హిందూస్తాన్ ఏరోనాటిక్స్ లిమిటెడ్ ప్లాంట్‌ను ఏర్పాటు చేశారు. 1966లో మహాతాబ్ [[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్|భారత జాతీయ కాంగ్రెస్‌ను]] విడిచిపెట్టి జన కాంగ్రెస్ అనే కొత్త పార్టీని స్థాపించాడు.<ref name="KhrushchevKhrushchev2007">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=nR0f25dmbn0C&pg=PT952|title=Memoirs of Nikita Khrushchev|last=Nikita Sergeevich Khrushchev|last2=Sergeĭ Khrushchev|publisher=Penn State Press|year=2007|isbn=978-0-271-02935-1|page=952|access-date=22 March 2014}}</ref> 1967 అసెంబ్లీ ఎన్నికల తర్వాత, రాజేంద్ర నారాయణ్ సింగ్ డియో [[స్వతంత్ర పార్టీ]], ఒరిస్సా జన కాంగ్రెస్‌లతో కూడిన సంకీర్ణ ప్రభుత్వానికి ముఖ్యమంత్రి అయ్యాడు. 1971 అసెంబ్లీ ఎన్నికల్లో, ఉత్కల్ కాంగ్రెస్ , [[స్వతంత్ర పార్టీ]], ఆల్ ఇండియా జార్ఖండ్ పార్టీల సంకీర్ణంతో ప్రభుత్వం ఏర్పడింది , బిశ్వనాథ్ దాస్ ముఖ్యమంత్రిగా ఉన్నారు. 14 జూన్ 1972న, [[నందిని సత్పతీ|నందిని సత్పతి]] [[ఒడిశా ముఖ్యమంత్రి]] అయ్యారు, కాంగ్రెస్ మంత్రిత్వ శాఖకు నాయకత్వం వహించారు. 1 మార్చి 1973న, ముఖ్యమంత్రి [[నందిని సత్పతీ|నందిని సత్పతి]] రాజీనామా చేశారు. ఫిబ్రవరి 1974లో, మధ్యంతర ఎన్నికలు జరిగాయి. మార్చి 6, 1974న, నందిని సత్పతి తన రెండవ మంత్రిత్వ శాఖను ఏర్పాటు చేశారు. 19 డిసెంబర్ 1976న, [[నందిని సత్పతీ|నందిని సత్పతి]] మళ్ళీ రాజీనామా చేశారు. ఆమె స్థానంలో బినాయక్ ఆచార్య నియమితులయ్యారు , ఆయన 4 నెలలు పదవిలో కొనసాగారు. 1977లో, అసెంబ్లీ ఎన్నికల తర్వాత నీలమణి రౌత్రాయ్ ముఖ్యమంత్రి అయ్యారు, [[జనతా పార్టీ]] 1980 వరకు అధికారంలో ఉంది. 1980 అసెంబ్లీ ఎన్నికల ఫలితంగా [[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్|భారత జాతీయ కాంగ్రెస్‌కు]] చెందిన [[జాన‌కి బ‌ల్ల‌భ ప‌ట్నాయ‌క్|జానకి బల్లభ్ పట్నాయక్]] ముఖ్యమంత్రి అయ్యారు. 1981లో, ఫ్రాన్స్‌కు చెందిన పెచినీ కంపెనీ సహకారంతో NALCO స్థాపించబడింది . దీని ప్రధాన కార్యాలయం భువనేశ్వర్‌లో ఉంది. 1984 అక్టోబర్ 30న, ఇందిరా గాంధీ భువనేశ్వర్‌లో ప్రసంగిస్తున్నారు. మరుసటి రోజు ఆమె హత్యకు గురయ్యారు.  1985లో, [[జాన‌కి బ‌ల్ల‌భ ప‌ట్నాయ‌క్|జానకి బల్లభ్ పట్నాయక్]] తిరిగి ముఖ్యమంత్రిగా ఎన్నికయ్యారు. ఒడియా కవి, నవలా రచయిత సచ్చిదానంద రౌత్రాయ్ ఆధునిక ఒడియా కవిత్వానికి చేసిన కృషికి [[జ్ఞానపీఠ పురస్కారం|జ్ఞానపీఠ్]] అవార్డును అందుకున్నారు.  1989 మే 22న, చండీపూర్‌లో అగ్ని-Iని ప్రయోగించారు. 1989 డిసెంబర్ 6న, జానకి వల్లభ్ పట్నాయక్ ముఖ్యమంత్రి పదవికి రాజీనామా చేశారు, డిసెంబర్ 7న [[హేమానంద బిశ్వాల్|హేమానంద బిస్వాల్]] ప్రమాణ స్వీకారం చేశారు. 1989 డిసెంబర్ 16న, రబీ రే [[లోక్‌సభ స్పీకర్]] అయ్యారు, ఆయన 1991  జూలై 9 వరకు ఆ పదవిలో ఉన్నారు. 1990లో [[రంగనాథ్ మిశ్రా]] [[భారత ప్రధాన న్యాయమూర్తుల జాబితా|భారతదేశ 21వ ప్రధాన న్యాయమూర్తి]] అయ్యారు.<ref name="ranganth">{{Cite news|url=http://www.hindustantimes.com/india-news/former-chief-justice-ranganath-mishra-passes-away/article1-929779.aspx|title=Former chief justice Ranganath Mishra passes away|date=14 September 2012|work=[[Hindustan Times]]|access-date=16 March 2014|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140316152717/http://www.hindustantimes.com/india-news/former-chief-justice-ranganath-mishra-passes-away/article1-929779.aspx|archive-date=16 March 2014}}</ref> 1990లో జరిగిన అసెంబ్లీ ఎన్నికల్లో [[జనతాదళ్]] విజయం సాధించి [[బిజు పట్నాయక్]] నాయకత్వంలో ప్రభుత్వం ఏర్పడింది.<ref name="Dash2006">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=3eDaiaDwcNgC&pg=PA90|title=Naxal Movement and State Power: With Special Reference of Orissa|last=Satya Prakash Dash|date=1 January 2006|publisher=Sarup & Sons|isbn=978-81-7625-700-8|page=90|access-date=22 March 2014}}</ref> 1992లో [[భారతీయ జనతా పార్టీ|బీజేపీ]], [[మల్కనగిరి జిల్లా|మల్కన్గిరి]], [[రాయగడ జిల్లా|రాయగఢ]], [[నవరంగపూర్ జిల్లా|నబరంగ్పూర్]] అనే నాలుగు కొత్త జిల్లాలు సృష్టించబడ్డాయి. 1993లో [[ఖుర్ధా|ఖుర్దా]], [[నయాగఢ్]], సోనపూర్, బర్గఢ్, [[కేంద్రపడా|కేంద్రపారా]], [[జగత్‌సింగ్‌పూర్|జగత్సింగ్పూర్]], [[జాజ్‌పూర్|జాజ్పూర్]], [[నౌపడా|నువాపాడా]], [[అంగుల్]], [[భద్రక్]] అనే మరో 10 జిల్లాలను ఏర్పాటు చేశారు. 1994లో [[ఝార్సుగూడా|జార్సుగుడా]], [[దేవ్‌గఢ్ (ఒడిశా)|దేవగఢ్]], బౌధ్ అనే మరో మూడు ప్రాంతాలను ఏర్పరచారు. దీనివల్ల ఒడిశాలో జిల్లాల సంఖ్య 30కి చేరింది.<ref name="MearnsSinha19992">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=N9kNjYX2TOEC&pg=PA10|title=Social Exclusion and Land Administration in Odisha, India|last=Robin Mearns|last2=Saurabh Sinha|publisher=World Bank Publications|year=1999|page=10|id=GGKEY:QYC1YX7WC8C|access-date=22 March 2014}}</ref> 1993లో [[రంగనాథ్ మిశ్రా]] [[భారత జాతీయ మానవ హక్కుల కమిషన్]] మొదటి ఛైర్మన్ అయ్యారు.<ref name="ranganth" /> 1995 అసెంబ్లీ ఎన్నికలలో [[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్]] విజయం సాధించి, [[జాన‌కి బ‌ల్ల‌భ ప‌ట్నాయ‌క్|జానకీ వల్లభ పట్నాయక్]] ముఖ్యమంత్రి అయ్యారు.<ref name="Dash2006" /> 1999 సోనేపూర్ 22న ఆస్ట్రేలియన్ మిషనరీ గ్రాహం స్టెయిన్స్, అతని ఇద్దరు కుమారులు హత్యకు గురయ్యారు. స్టెయిన్స్ ఒక ఆస్ట్రేలియన్ క్రిస్టియన్ మిషనరీ, అతని ఇద్దరు కుమారులు ఫిలిప్ (వయస్సు 10), తిమోతి (వయస్సు 6) తో కలిసి 23 జనవరి 1999న భారతదేశంలోని ఒడిశాలోని కియోంఝర్ జిల్లాలోని మనోహర్‌పూర్ గ్రామంలో తన స్టేషన్ వ్యాగన్‌లో నిద్రిస్తున్నప్పుడు ఒక ముఠా కాల్చి చంపాడు. 2003లో, గ్రాహం స్టెయిన్స్, అతని కుమారులను హత్య చేసిన ముఠాకు నాయకత్వం వహించినందుకు [[బజరంగ్ దళ్]] కార్యకర్త దారా సింగ్ దోషిగా నిర్ధారించబడి, జీవిత ఖైదు విధించబడింది.<ref name="staines">{{Cite news|url=https://www.indiatoday.in/magazine/cover-story/story/19990208-staines-killing-murder-of-australian-missionary-and-his-two-sons-in-orissa-shocks-india-780092-1999-02-07|title=Staines' killing: Murder of Australian missionary and his two sons in Odisha shocks India|date=8 February 1999|work=[[India Today]]|access-date=9 June 2014|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140714230732/http://indiatoday.intoday.in/story/staines-killing-murder-of-australian-missionary-and-his-two-sons-in-orissa-shocks-india/1/253086.html|archive-date=14 July 2014}}</ref> ఆ తరువాత వెంటనే, [[జాన‌కి బ‌ల్ల‌భ ప‌ట్నాయ‌క్|జానకి వల్లభ పట్నాయక్]] రాజీనామా చేసి, [[గిరిధర్ గమాంగ్]] స్థానంలో నియమించబడ్డాడు.<ref name="changeover">{{Cite news|url=http://www.frontline.in/static/html/fl1605/16050360.htm|title=A changeover in Orissa|date=27 February 1999|work=[[Frontline (magazine)|Frontline]]|access-date=9 June 2014}}</ref> అక్టోబరు 1999లో, ఒడిషాను తుఫాను తాకింది, దీనివల్ల $2.5 బిలియన్ల ఆర్థిక నష్టం, సుమారు 10,000 మంది మరణించారు.<ref name="Chopra2005">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=dPLzt5uyNAcC&pg=PA345|title=Ecosystems and Human Well-Being: Policy Responses: Findings of the Responses Working Group|last=Kanchan Ratna Chopra|date=14 December 2005|publisher=Island Press|isbn=978-1-55963-270-6|pages=345–}}</ref><ref name="KumarSingh2005">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=sAcQVQMPDpUC&pg=PA173|title=India Insurance Report|last=Dharmendra Kumar|last2=Rahul Singh|publisher=Allied Publishers|year=2005|isbn=978-81-7764-762-4|pages=173–}}</ref> 1999 డిసెంబరులో, గమాంగ్ కూడా రాజీనామా చేశాడు.<ref name="gamang">{{Cite news|url=http://m.rediff.com/news/1999/dec/04oris1.htm|title=Giridhar Gamang decides to quit|date=4 December 1999|work=[[Rediff]]|access-date=9 June 2014|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140715003550/http://m.rediff.com/news/1999/dec/04oris1.htm|archive-date=15 July 2014}}</ref> ఆయన స్థానంలో డిసెంబర్ 7న [[హేమానంద బిశ్వాల్|హేమానంద బిస్వాల్]] నియమితులయ్యాడు.<ref name="veteran">{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/552613.stm|title=Veteran takes over in Orissa|date=7 December 1999|work=[[BBC News]]|access-date=9 June 2014|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140714190714/http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/552613.stm|archive-date=14 July 2014}}</ref> మార్చి 2000లో, [[నవీన్ పట్నాయక్]] బిజెడి-బిజెపి కూటమి ప్రభుత్వానికి ముఖ్యమంత్రి అయ్యారు, ఆయన 24 సంవత్సరాలు ముఖ్యమంత్రిగా పని చేశాడు.<ref>{{Cite news|url=http://www.tribuneindia.com/2000/20000303/nation.htm#1|title=Governor invites Naveen to form govt|date=2 March 2000|work=[[The Tribune (Chandigarh)|The Tribune]]|access-date=9 June 2014|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130621052951/http://www.tribuneindia.com/2000/20000303/nation.htm#1|archive-date=21 June 2013}}</ref> 20 ఫిబ్రవరి 2014న, [[ఒడియా భాష]] భారతదేశంలోని శాస్త్రీయ భాష హోదా ఇవ్వబడింది, ఇది ఆ హోదాను పొందిన ఆరవ భాషగా నిలిచింది.<ref>{{Cite news|url=http://www.telegraphindia.com/1140221/jsp/frontpage/story_18004148.jsp|title=Odia becomes sixth classical language|date=20 February 2014|work=[[The Telegraph (India)]]|access-date=22 March 2014|url-status=dead|archive-url=https://wayback.archive-it.org/all/20171011125236/https://www.telegraphindia.com/1140221/jsp/frontpage/story_18004148.jsp|archive-date=11 October 2017}}</ref> 2024 శాసనసభ ఎన్నికల్లో బిజెపి విజయం సాధించి, [[మోహన్ చరణ్ మాఝీ|మోహన్ చరణ్]] మాఝీ రాష్ట్ర ముఖ్యమంత్రి అయ్యాడు.<ref name="wire">{{Cite news|url=https://m.thewire.in/article/politics/an-rss-hardliner-mohan-majhi-has-risen-through-party-ranks-to-become-odisha-cm|title=An RSS Hardliner, Mohan Majhi Has Risen Through Party Ranks to Become Odisha CM|last=Mishra|first=Ashutosh|date=12 June 2024|work=The Wire|access-date=14 June 2024}}</ref> == ఇవికూడా చూడండి == * [[ఒరియా]] * [[సురేంద్రనాథ్ ద్వివేది]] * [[సారంగధర్ దాస్]] * [[తారా తరిణి మందిర్]] * [[వింధ్యతాబి నాగులు]] * [[ఒడిశాలోని చారిత్రక ప్రదేశాలు]] * [[అథ్‌గఢ్ రాష్ట్రం]] * [[నీలగిరి రాష్ట్రం]] * [[ఒడిశా పాలకుల జాబితా]] * [[ఒడిశా ఆక్రమణ (1741)]] * [[ఒడిశా దినోత్సవం]] == మూలాలు == {{మూలాలజాబితా}} [[వర్గం:ఒడిశా]] [[వర్గం:ఒడిశా చరిత్ర]] 3tlwujg022nincp1ev51vbq7762k48v 0 484087 4908400 4779255 2026-07-19T12:31:53Z Chaduvari 97 [[వర్గం:భారతదేశ చరిత్ర]] ను తీసివేసారు (హాట్‌కేట్ ఉపయోగించి) 4908400 wikitext text/x-wiki [[హొయసల సామ్రాజ్యం|హొయసల రాజ్యం]] ( కన్నಡ : ಹೊಯ್ಸಳ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ ) 10 నుండి 14వ శతాబ్దాల మధ్య ప్రస్తుత [[కర్ణాటక]] రాష్ట్రంలోని ఎక్కువ భాగాన్ని పరిపాలించిన ఒక ప్రముఖ [[దక్షిణ భారతదేశం|దక్షిణ భారత]] కన్నడ రాజవంశం. ఈ రాజ్యం రాజధాని మొదట [[బేలూరు|బేలూర్‌లో]] ఉండేది, తరువాత [[హళేబీడు|హళేబీడుకు]] బదిలీ చేయబడింది . హొయసల పరిపాలన [[పశ్చిమ గాంగులు|పశ్చిమ గంగా రాజవంశం]]<nowiki/>చే ప్రభావితమైంది, వీరి స్థానంలో హొయసలులు నేటి దక్షిణ కర్ణాటకలో వారి ప్రారంభ అధిపతులైన [[పశ్చిమ చాళుక్యులు]] ఉన్నారు. ==పరిపాలన== హొయసల పరిపాలనా యంత్రాంగానికి పశ్చిమ చాళుక్య, పశ్చిమ గంగా రాజవంశాలతో మంత్రివర్గం, కమాండ్, స్థానిక పాలక సంస్థలు, భూభాగ విభజన విషయాలలో అనేక సారూప్యతలు ఉన్నాయి. హొయసలల ప్రధాన సామంతులలో చాలామంది రైతు వెలికితీత గావుండాలు. కొంతమంది చరిత్రకారులు అధిక కేంద్రీకృత హొయసల రాజ్యంలో రాజు ఐదుగురు ప్రధాన మంత్రుల (పంచ ప్రధానులు) సలహా కోరారని, మరికొందరు ఎక్కువ సంఖ్యలో ఉన్నారని పేర్కొన్నారు.<ref name="govern">''A Concise history of Karnataka'', pp. 130–31 Dr. S.U. Kamath.</ref> 13వ శతాబ్దంలో రాజ్యం అభివృద్ధి చెందుతున్నప్పుడు, మంత్రుల సంఖ్య కూడా పెరిగింది, <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=RyZhDwAAQBAJ&pg=PT47|title=Re-searching Transitions in Indian History|last=Radhika Seshan|last2=Shraddha Kumbhojkar|publisher=Routledge|year=2018|isbn=9780429487569|location=London; New York|pages=45, 46|oclc=1041706962|quote=}}</ref>ప్రతి ఒక్కరికి పరిమిత అధికారం ఉంది. విదేశాంగ వ్యవహారాలు (సంధివిగ్రహి), కోశాధికారి ( మహాభండారి లేదా హిరణ్యభండారి ), వ్యక్తిగత కార్యదర్శి ( పరమవిశ్వసి ) , వస్త్రాల ప్రధాన యజమాని (మహాపసాయిత) , న్యాయం (ధర్మాధికారి), కేంద్ర రిజిస్టర్ ( కడిత ), రాష్ట్ర సచివాలయ అధిపతి ( శ్రీకరణాధికారి ) వంటి రంగాలతో ముడిపడి ఉన్న బాధ్యతలతో అనేక పేర్లు శాసనాలు ప్రస్తావించాయి . కొంతమంది మంత్రులు విభాగాల సమూహాలను (సర్వాధికారి) పర్యవేక్షించాడు. సైన్యాధ్యక్షులను దండనాయక (లేదా సేనాధిపతి ) అని పిలిచేవారు. రాజ్యాన్ని రాష్ట్రాలుగా విభజించారు.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=RyZhDwAAQBAJ&pg=PT47|title=Re-searching Transitions in Indian History|last=Radhika Seshan|last2=Shraddha Kumbhojkar|publisher=Routledge|year=2018|isbn=9780429487569|location=London; New York|pages=45, 46|oclc=1041706962|quote=}}</ref> భూమిని కంపనాలు, దేశాలుగా విభజించారు. సంరక్షక కమాండర్ కింద మంత్రి (మహాప్రధాన), కోశాధికారి (భండారి), గుమస్తా (సేనబోవే)  జూనియర్ అధికారులు (హెగ్గడేలు) ఉన్నారు. అలుపాస్, శాంతారాలు, చెంగల్వాస్, కొంగల్వాస్, సిందాస్ వంటి భూస్వామ్య కుటుంబాలు తమ తమ ప్రాంతాలను పరిపాలించడానికి అనుమతించబడ్డాయి. హొయసలులు కన్నడ, దేవనాగరి ఇతిహాసాలతో బంగారు నాణేలను ముద్రించారు. రాజు విష్ణువర్ధనుడి నాణేలలో "నోలంబవాడి వద్ద విజేత" ( నోలంబవాడిగొండ ), "తలకాడు వద్ద విజేత" ( తలకడుగొండ ), "కొండల విజేత" (మలపరోల్గొండ) ఇతిహాసాలు ఉన్నాయి.<ref name="Nolamba">''A Concise History of Karnataka'', p. 125, Dr. S.U. Kamath, {{cite web|author=Govindaraya Prabhu, S|title=Indian coins-Dynasties of South-Hoysalas|url=http://prabhu.50g.com/southind/hoysala/south_hoysalacat.html|url-status=dead|publisher=Prabhu's Web Page On Indian Coinage, 1 November 2001|accessdate=2006-11-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070119114119/http://prabhu.50g.com/southind/hoysala/south_hoysalacat.html|archivedate=19 January 2007}}. Coins with Kannada legends have been discovered from the rule of the Hoysalas, according to Dr. S.U. Kamath, ''A Concise History of Karnataka'', p. 12.</ref> వారి బంగారు నాణెం హోను లేదా గద్యాన అని పిలువబడింది, 62  బంగారు ధాన్యాల బరువు ఉంటుంది. పనా లేదా హనా హోనులో 1/10 వంతు. హాగా పనాలో ¼వ వంతు . వీసా హాగాలో ¼వ వంతు. బేలే  కని అనే నాణేలు కూడా ఉన్నాయి. ఈ పదాలలో కొన్ని ఇప్పటికీ కన్నడ భాషలో ఉపయోగించబడుతున్నాయి, వరుసగా "డబ్బు" & "ఖర్చు" అని అర్ధం.   గరుడలు రాజులు, రాణుల ఉన్నత అంగరక్షకులు. వారిని లెంకాలు (వీరులు) లేదా జోలవాలిలు (రాజుకు ఆహారం కోసం రుణపడి ఉంటారు), వెలవాలిలు (ఎల్లప్పుడూ రాజుకు అండగా నిలిచేవారు) అని పిలుస్తారు. పౌరాణిక గరుడుడు విష్ణువుకు సేవ చేసి , వారి యజమాని మరణించినప్పుడు ఆత్మహత్య చేసుకున్న విధంగా వారు రాజుకు సేవ చేశారు. అటువంటి వీరుల జ్ఞాపకార్థం నిర్మించిన వీర రాళ్లను (విర్గల్) గరుడ స్తంభాలు అంటారు.<ref name="light">Shadow like, they moved closely with the king, lived near him and disappeared upon the death of their master, {{cite web|author=Professor S. Settar|title=Hoysala Heritage|url=http://www.flonnet.com/fl2008/stories/20030425000206700.htm|url-status=dead|work=Frontline, Volume 20 - Issue 08, April 12–25, 2003|publisher=Frontline, From the publishers of the Hindu|accessdate=2006-11-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060701065442/http://www.flonnet.com/fl2008/stories/20030425000206700.htm|archivedate=2006-07-01}}</ref> హళేబీడులోని హొయసలేశ్వర ఆలయంలోని గరుడ స్తంభం, వీరులు కత్తులు ఊపుతూ, ఇతరులు తమ తలలను తామే నరికివేస్తున్నట్లు చిత్రీకరిస్తుంది. రాజు వీర బల్లాల II మంత్రి, అంగరక్షకుడు కువర లక్ష్మ, తన యజమాని మరణించినప్పుడు తన ప్రాణాలను అతని భార్య, ఇతర అంగరక్షకుల ప్రాణాలను తీసుకున్నాడు. అతని విధేయత  వివరాలు ఈ శాసనంపై చెక్కబడ్డాయి. [[File:Garuda pillar with Old Kannada inscription dated 1220 A.D of Kuvara Lakshma, a body guard of Hoysala King Veera Ballala II.jpg|thumb|గరుడ స్తంభం, హళేబీడు]] ==ఇవి కూడా చూడండి== * [[హొయసల రాజ్య సమాజం]] * [[హొయసల రాజ్య ఆర్థిక వ్యవస్థ]] * [[కాకుస్థవర్మ]] ==మూలాలు== {{మూలాలజాబితా}} [[వర్గం:కర్ణాటక చరిత్ర]] [[వర్గం:హోయసల రాజ్యం]] [[వర్గం:భారతదేశాన్ని పరిపాలించిన వంశములు]] sfqv0ep0b3a5vdyc1jauv96jhl8ilma 0 484095 4908685 4850578 2026-07-20T08:03:24Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 4908685 wikitext text/x-wiki {{Keralahistory}} '''[[కన్నూర్]]''' (మలయాళం:കണ്ണൂർ), దీనిని ఆంగ్లంలో '''కాననూర్''' అని, [[అరబిక్ భాష|అరబిక్]]‌లో '''కన్ననూర్''' అని,<ref name="Kanhirakode">{{cite book | author = S. Muhammad Hussain Nainar | year=1942 | title= Tuhfat-al-Mujahidin: An Historical Work in The Arabic Language | publisher=University of Madras | url= https://archive.org/details/Tuhfat-al-MujahidinAnHistoricalWorkInTheArabicLanguage }}</ref> పోర్చుగీస్‌లో '''కాననోర్''' అని పిలుస్తారు.<ref name=":2021">{{cite EB1911 |wstitle=Cannanore}}</ref> ఇది భారతదేశంలోని [[కేరళ]] రాష్ట్రం, ఉత్తర మలబార్ ప్రాంతంలోని ఒక నగరం, మున్సిపల్ కార్పొరేషన్. కేరళలో అత్యంత ఉత్తరాన ఉన్న ప్రాంతమైన ఉత్తర మలబార్‌లో ఇది అతిపెద్ద నగరం. దీనిని కొన్నిసార్లు కోలత్తునాడుగా గుర్తిస్తారు. దీనిని కోలత్తిరిలు పాలించారు. 12, 13వ శతాబ్దాలలో [[పర్షియా]], [[అరేబియా]] దేశాలతో వాణిజ్యం జరిగేది. 1887 వరకు భారతదేశ పశ్చిమ తీరంలో [[బ్రిటిష్ ఇండియా|బ్రిటిష్]] సైనిక ప్రధాన కార్యాలయంగా ఇది పనిచేసింది. దాని సోదర నగరమైన [[తలస్సేరి]]తో కలిసి, 18వ శతాబ్దంలో [[బాంబే]], [[కరాచీ]] తర్వాత బ్రిటిష్ ఇండియా పశ్చిమ తీరంలో ఇది మూడవ అతిపెద్ద నగరంగా ఉండేది. ==తొలి చరిత్ర== [[File:Mappila Bay Fishing Harbour3.jpg|thumbnail|అయిక్కర వద్ద మాప్పిల బే నౌకాశ్రయం. ఒక వైపు సెయింట్ ఏంజెలో కోట (1505లో నిర్మించబడింది), మరొక వైపు [[అరక్కల్ రాజ్యం|అరక్కల్ ప్యాలెస్]] ఉన్నాయి.]] [[File:City of Cannanore, 1572.jpg|thumbnail|1572లో గీసిన కన్నూర్ చిత్రపటం, జార్జ్ బ్రాన్, ఫ్రాన్స్ హోగన్‌బర్గ్ అట్లాస్ ''Civitates orbis terrarum'', సంపుటం I నుండి]] [[File:Cannonore fort & Bay'; a watercolor by John Johnston, c.1795-1801.jpg|thumbnail|కాననూర్ కోట, బే; జాన్ జాన్‌స్టన్ (1795-1801) వేసిన వాటర్ కలర్ చిత్రం]] జిల్లాలో మానవ నివాసానికి సంబంధించిన తొలి ఆధారాలు [[నియోలిథిక్]] యుగం నాటి రాతి గుహలు, మెగాలిథిక్ ఖనన ప్రదేశాలు. తాలిపరంబ-[[కన్నూర్]]-[[తలస్సేరి]] ప్రాంతంలో రాతితో చేసిన గుహలు, డోల్మెన్లు, ఖనన రాతి వలయాలు, మెన్హిర్లు, అన్ని రకాల మెగాలిత్లు ఉన్నాయి. ప్రాచీన కాలంలో ముషిక రాజవంశం అనే శక్తివంతమైన రాజ్యానికి ఎళిమల ప్రధాన కార్యాలయంగా ఉండేది.<ref name="Ente_Kannur">{{cite book|author=Menon, A. Sreedhara |title=A Survey of Kerala History|url=https://books.google.com/books?id=FVsw35oEBv4C|year=2007|publisher=DC Books|isbn=9788126415786}}</ref> తరువాత కన్నూర్ కోలత్తిరి రాజాల రాజధానిగా మారింది. వీరి రాజ్యానికి 12, 13వ శతాబ్దాలలో [[అరేబియా]], [[ఇరాన్|పర్షియా]]తో వాణిజ్య సంబంధాలు ఉండేవి. తన పర్యటనల పుస్తకంలో (''ఇల్ మిలియోన్''), [[మార్కో పోలో]] 1290ల మధ్యలో ఈ ప్రాంతాన్ని సందర్శించినట్లు వివరించారు. ఇతర సందర్శకులలో బౌద్ధ యాత్రికుడు ఫాక్సియన్, టాంజియర్స్ రచయిత, చరిత్రకారుడు ఇబ్న్ బటూటా ఉన్నారు. ప్రభువు ఆలయాన్ని నిర్మించడానికి టేకును సేకరించడానికి సోలమన్ నౌకలు కన్నూర్ తీరంలో లంగరు వేసినట్లు ఒక ప్రసిద్ధ పురాణం ఉంది. కన్నూర్ గొప్ప పురాతన [[గ్రీస్|గ్రీకు]] రచన అయిన పెరిప్లస్ ఆఫ్ ది ఎరిత్రియన్ సీలో ''నౌరా''గా ప్రస్తావించబడింది.[[File:Minister Kuruppu's Arabic letter to da Gama (1524).jpg|thumb|కోలత్తిరి రాజా ([[కన్నూర్]] పాలకుడు) మంత్రి కురుప్పు [[వాస్కోడిగామా]]కు రాసిన [[అరబిక్]] లేఖ (1524)|235x235px]] [[File:Fortaleza de cananor.jpg|thumbnail|1635లో గీసిన కన్నూర్ చిత్రపటం]] ఉత్తర మలబార్ సంఘ కాలంలో (సా.శ. 1వ-5వ శతాబ్దం) ఎళిమల కేంద్రంగా శక్తివంతమైన రాజ్యానికి స్థానంగా ఉండేది. ''పెరిప్లస్ ఆఫ్ ది ఎరిత్రియన్ సీ''లో ముజిరిస్కు ఉత్తరాన ఎక్కడో ఉన్న ఓడరేవుగా పేర్కొనబడిన పురాతన ఓడరేవు ''నౌరా'' [[కన్నూర్]]‌గా గుర్తించబడింది.<ref name="Ente_Kannur"/> ఎళిమల రాజ్యానికి రెండు ''నాడు''లపై అధికారం ఉండేది - తీరప్రాంత ''పూళినాడు'', కొండ ప్రాంతమైన తూర్పు ''కర్కనాడు''. సంఘ సాహిత్యం రచనల ప్రకారం, ''పూళినాడు'' [[మంగళూరు]], [[కోజికోడ్]] మధ్య ఉన్న తీరప్రాంత బెల్ట్‌ను కలిగి ఉంది.<ref name="Census_Handbook">{{Cite book|title=District Census Handbook, Kasaragod (2011)|publisher=Directorate of Census Operation, Kerala|location=Thiruvananthapuram|pages=9|url=https://censusindia.gov.in/2011census/dchb/3201_PART_B_KASARAGOD.pdf}}</ref> ''కర్కనాడు''లో వయనాడ్-గూడలూరు కొండ ప్రాంతంతో పాటు కొడగు (కూర్గ్) భాగాలు ఉన్నాయి.<ref name="wnd">{{cite book | author = Government of India | year=2014–15 | title= District Census Handbook – Wayanad (Part-B) 2011 | publisher=Directorate of Census Operations, Kerala | url= https://censusindia.gov.in/2011census/dchb/3203_PART_B_WAYANAD.pdf }}</ref> ఎళిమల రాజవంశానికి చెందిన అత్యంత ప్రసిద్ధ పాలకుడు నన్నన్, సా.శ. 5వ శతాబ్దంలో [[చేర సామ్రాజ్యం|చేరాల]] చేతిలో ఓడిపోయినప్పుడు, యుద్ధంలో ఉరితీయబడటానికి ముందు [[వయనాడ్ జిల్లా|వయనాడ్]] కొండలలో ఆశ్రయం పొందాడని సంఘ రచనల ప్రకారం చెబుతారు.<ref name="wnd"/> [[File:Periplous of the Erythraean Sea.svg|left|thumbnail|''పెరిప్లస్ ఆఫ్ ది ఎరిత్రియన్ సీ'' (సా.శ. 1వ శతాబ్దం) లోని పేర్లు, మార్గాలు, ప్రదేశాలు]] ప్లినీ ది ఎల్డర్ (సా.శ. 1వ శతాబ్దం) ''టిండిస్'' నౌకాశ్రయం ''కెప్రోబోటోస్'' ([[చేర సామ్రాజ్యం|చేర సామ్రాజ్యం]]) వాయవ్య సరిహద్దులో ఉందని పేర్కొన్నారు.<ref name=":2">Gurukkal, R., & Whittaker, D. (2001). In search of Muziris. ''Journal of Roman Archaeology,'' ''14'', 334-350.</ref> ''టిండిస్'' వద్ద ఉన్న నౌకాశ్రయానికి ఉత్తరాన ఉన్న ఉత్తర మలబార్ ప్రాంతాన్ని సంఘ కాలంలో ఎళిమల రాజ్యం పాలించింది.<ref name="odra">A. Shreedhara Menon, A Survey of Kerala History</ref> ''పెరిప్లస్ ఆఫ్ ది ఎరిత్రియన్ సీ'' ప్రకారం, ''లిమిరికే'' అని పిలువబడే ప్రాంతం ''[[కన్నూర్|నౌరా]]'', ''టిండిస్'' వద్ద ప్రారంభమైంది. అయితే టాలమీ మాత్రం ''టిండిస్''‌ను మాత్రమే ''లిమిరికే'' ప్రారంభ బిందువుగా పేర్కొన్నారు. ఈ ప్రాంతం బహుశా [[కన్యాకుమారి]] వద్ద ముగిసి ఉండవచ్చు; అందువల్ల ఇది ప్రస్తుత [[మలబార్ తీరం|మలబార్ తీరానికి]] దాదాపు సమానంగా ఉంటుంది. ఈ ప్రాంతంతో రోమ్ వార్షిక వాణిజ్య విలువ సుమారు 50,000,000 సెస్టెర్సెస్ (రోమన్ నాణెం) గా అంచనా వేయబడింది.<ref>According to [[Pliny the Elder]], goods from India were sold in the Empire at 100 times their original purchase price. See [https://web.archive.org/web/20131106031753/http://www.cartage.org.lb/en/themes/BookLibrary/books/bibliographie/P/Plinyelder/elder/pliny-india.html]</ref> ''లిమిరికే'' సముద్రపు దొంగల బారిన పడేదని ప్లినీ ది ఎల్డర్ పేర్కొన్నారు.<ref>Bostock, John (1855). "26 (Voyages to India)". Pliny the Elder, The Natural History. London: Taylor and Francis.</ref> ''లిమిరికే'' మిరియాలకు మూలమని కాస్మాస్ ఇండికోప్ల్యూస్టెస్ పేర్కొన్నారు.<ref>Indicopleustes, Cosmas (1897). Christian Topography. 11. United Kingdom: The Tertullian Project. pp. 358–373.</ref><ref>Das, Santosh Kumar (2006). The Economic History of Ancient India. Genesis Publishing Pvt Ltd. p. 301.</ref> కేరళ ముస్లిం సంప్రదాయం ప్రకారం, [[కన్నూర్]]‌తో పాటు చుట్టుపక్కల ఉన్న మదాయి, ధర్మడం ప్రాంతాలు [[భారత ఉపఖండం]]లోని మూడు [[భారతదేశంలో ఇస్లాం|పురాతన మసీదులకు]] నిలయంగా ఉన్నాయి. చేరమాన్ పెరుమాళ్ పురాణం ప్రకారం, [[ముహమ్మద్]] (సుమారు 570–632) జీవితకాలంలో ఇస్లాం స్వీకరించిన [[చేర సామ్రాజ్యం|చేర వంశ]] చివరి పాలకుని (చేరమాన్ పెరుమాళ్) ఆజ్ఞతో సా.శ. 624లో కొడంగల్లూర్ వద్ద మొదటి భారతీయ మసీదు నిర్మించబడింది. ఆయన ధర్మడం నుండి [[మక్కా]]కు వెళ్లారు.<ref>{{cite book |author=Jonathan Goldstein |title=The Jews of China |publisher=M. E. Sharpe |year=1999|isbn=9780765601049 |url=https://books.google.com/books?id=8Z6DlzyT2vwC |page=123}}</ref><ref name="SimpsonKresse2008">{{cite book |author1=Edward Simpson|author2=Kai Kresse|title=Struggling with History: Islam and Cosmopolitanism in the Western Indian Ocean|url=https://books.google.com/books?id=w0qHKA7zEaEC&pg=PA333|access-date=24 July 2012 |year=2008|publisher=Columbia University Press|isbn=978-0-231-70024-5|pages=333}}</ref><ref name="Kupferschmidt1987">{{cite book|author=Uri M. Kupferschmidt|title=The Supreme Muslim Council: Islam Under the British Mandate for Palestine|url=https://books.google.com/books?id=ChEVAAAAIAAJ&pg=PA458|access-date=25 July 2012|year=1987|publisher=Brill|isbn=978-90-04-07929-8|pages=458–459}}</ref><ref name="Raṇṭattāṇi2007">{{cite book|author=Husain Raṇṭattāṇi|title=Mappila Muslims: A Study on Society and Anti Colonial Struggles |url=https://books.google.com/books?id=xlb5BrabQd8C&pg=PA179|access-date=25 July 2012|year=2007|publisher=Other Books|isbn=978-81-903887-8-8|pages=179–}}</ref> ''కిస్సాత్ శకర్వతి ఫర్మద్'' ప్రకారం, మాలిక్ దీనార్ కాలంలో కొడంగల్లూర్, [[కొల్లాం]], మదాయి, బార్కూర్, [[మంగళూరు]], [[కాసరగోడ్]], [[కన్నూర్]], ధర్మడం, పంతలాయిని, చలియం వద్ద [[మసీదు|''మసీదులు'']] నిర్మించబడ్డాయి. ఇవి [[భారత ఉపఖండం]]లోని పురాతన ''మసీదు''లలో కొన్ని.<ref>Prange, Sebastian R. ''Monsoon Islam: Trade and Faith on the Medieval Malabar Coast.'' Cambridge University Press, 2018. 98.</ref> మాలిక్ దీనార్ [[కాసరగోడ్]] పట్టణంలోని తలంగర వద్ద మరణించినట్లు నమ్ముతారు.<ref name="ch">Pg 58, Cultural heritage of [[Kerala]]: an introduction, A. Sreedhara Menon, East-West Publications, 1978</ref> తొలి మధ్యయుగ కాలంలో ఎళిమల రాజ్యాన్ని ముషిక రాజవంశం అనుసరించింది. తులు నాడు నుండి తులువ బ్రాహ్మణులు వలస రావడం దీనికి కారణం కావచ్చు. 11వ శతాబ్దంలో అతుల రాసిన ''ముషిక-వంశ మహాకావ్యం'', ఆ సమయం వరకు ముషిక రాజకుటుంబం గతాన్ని వివరిస్తుంది.<ref name="Kola Swaroopam"/> భారతీయ మానవ శాస్త్రవేత్త అయినపల్లి అయ్యప్పన్ ప్రకారం తులు నాడులోని బంట్ కమ్యూనిటీకి చెందిన శక్తివంతమైన, యుద్ధోన్మాద వంశాన్ని ''కోల బారి'' అని పిలిచేవారు. కోలత్తునాడుకు చెందిన కోలత్తిరి రాజా ఈ వంశానికి చెందినవారు.<ref name="Aiyappan">{{cite book |last1=Ayinapalli |first1=Aiyappan |title=The Personality of Kerala |date=1982 |publisher=Department of Publications, [[University of Kerala]] |page=162 |url=https://books.google.com/books?id=SXFuAAAAMAAJ |access-date=27 July 2018 |quote=A very powerful and warlike section of the Bants of Tulunad was known as Kola bari. It is reasonable to suggest that the Kola dynasty was part of the Kola lineages of Tulunad.}}</ref> [[ముషిక రాజవంశం]] వారసులైన కోలత్తునాడు ([[కన్నూర్]]) రాజ్యం, దాని అధికార శిఖరాగ్రంలో ఉత్తరాన [[నేత్రావతి నది]] ([[మంగళూరు]]) నుండి<ref name="Kola Swaroopam">{{cite book |last1=Sreedhara Menon |first1=A. |title=''Kerala Charitram'' |year=2007 |publisher=DC Books |location=Kottayam |isbn=978-8126415885 |edition=2007 |page=175 |url=https://books.google.com/books?id=FAlXPgAACAAJ&q=%E0%B4%95%E0%B5%87%E0%B4%B0%E0%B4%B3+%E0%B4%9A%E0%B4%B0%E0%B4%BF%E0%B4%A4%E0%B5%8D%E0%B4%B0%E0%B4%82 |access-date=19 July 2020}}</ref> దక్షిణాన కోరపుళ ([[కోజికోడ్]]) వరకు, పశ్చిమాన [[అరేబియా సముద్రం]], తూర్పు సరిహద్దులో కొడగు కొండల వరకు విస్తరించి ఉందని చెబుతారు. ఇందులో [[అరేబియా సముద్రం]]లోని ఏకాంత దీవులైన [[లక్షద్వీప్]] కూడా ఉన్నాయి.<ref name="Census_Handbook"/> కేరళలోని [[కన్నూర్|కాననూర్]] సమీపంలోని ఎళిమల (మాజీ [[ముషిక రాజవంశం]] ప్రధాన కార్యాలయం) వద్ద [[మంగళూరు]]కు చెందిన [[అలుపా రాజవంశం]] పాలకుడు కింగ్ కుంద అలుపాను ప్రస్తావిస్తూ సా.శ. 1075 నాటి పాత మలయాళం శాసనం (రామంతలి శాసనాలు) చూడవచ్చు.<ref>Narayanan, M. G. S. ''Perumāḷs of Kerala.'' Thrissur (Kerala): CosmoBooks, 2013. 483.</ref> [[కన్నూర్]]‌లోని మదాయి మసీదు లోపల ఉన్న రాగి పలకపై ఉన్న [[అరబిక్]] శాసనం దాని స్థాపన సంవత్సరం సా.శ. 1124 అని నమోదు చేసింది.<ref name="Madayi">{{cite book | author = Charles Alexander Innes | year=1908 | title= Madras District Gazetteers Malabar (Volume-I) | publisher=Madras Government Press |pages=423–424 | url= https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.358941/mode/2up }}</ref> సా.శ. 16వ శతాబ్దం వరకు, [[కాసరగోడ్]] పట్టణాన్ని [[మలయాళం]]లో ''కన్హిరకోడ్'' (దీని అర్థం 'కన్హిర చెట్ల భూమి' కావచ్చు) అనే పేరుతో పిలిచేవారు.<ref name="Kanhirakode"/> [[విజయనగర సామ్రాజ్యం|విజయనగర సామ్రాజ్యం]] యొక్క [[కన్నడ|కర్ణాటక]] విజయాలకు ముందు, చంద్రగిరి నది, [[నేత్రావతి నది]] మధ్య ఉన్న దక్షిణ తులు నాడు భూమిని (ప్రస్తుత [[మంజేశ్వర్]], [[కాసరగోడ్]] తాలూకాలతో సహా) కుంబ్లాలోని ''మైపాడి ప్యాలెస్'' నుండి పాలించిన కుంబ్లా రాజవంశం కూడా కోలత్తునాడుకు సామంతులుగా ఉండేది.<ref>{{cite book | author = M. Vijayanunni | title= 1981 Census Handbook- Kasaragod District | publisher=Directorate of Census Operations, Kerala | url= http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/5757/1/51134_1981_KAS.pdf }}</ref> కుంబ్లా రాజవంశం మలయాళీ నాయర్లు, తులువ బ్రాహ్మణుల మిశ్రమ వంశానికి చెందినది.<ref name="Ente_Kannur"/> వారు కేరళకు చెందిన చేరమాన్ పెరుమాళ్ నుండి తమ మూలాన్ని కూడా పేర్కొన్నారు.<ref name="Ente_Kannur"/> కుంబ్లా తులు నాడు దక్షిణ ప్రాంతంగా పరిగణించబడినప్పటికీ, కుంబ్లా రాజవంశ ఆచారాలు సమకాలీన మలయాళీ రాజుల ఆచారాలను పోలి ఉన్నాయని ఫ్రాన్సిస్ బుకానన్-హమిల్టన్ పేర్కొన్నారు.<ref name="Ente_Kannur"/> మధ్యయుగ కాలంలోని కేరళలోని ఇతర సమకాలీన రాజుల మాదిరిగానే, శక్తివంతమైన కోలత్తు రాజా కూడా తరువాత జామొరిన్ ప్రభావంలోకి వచ్చారు. అంతర్గత విభేదాల ఫలితంగా మధ్యయుగ కాలం చివరలో కోలత్తునాడు 10 స్వతంత్ర సంస్థానాలుగా ఆవిర్భవించింది. అవి: కడతానాడు (వడకర), రండుతార లేదా పోయనాడ్ (ధర్మడం), కొట్టాయం ([[తలస్సేరి]]), నీలేశ్వరం, ఇరువళినాడు (పానూర్, కురుంబ్రనాడ్ మొదలైనవి. ఇవి వేర్వేరు రాజ అధిపతుల కింద ఉండేవి.<ref name="DhTlc">{{Cite book|title=Malabar Manual (Volume-I)|last=Logan|first=William|publisher=Asian Educational Services|year=2010|isbn=9788120604476|location=New Delhi|pages=631–666}}</ref> మధ్యయుగ కాలం ప్రారంభంలో, కోలత్తిరి ఆధిపత్యం ఉత్తర భాగంలో ఉన్న నీలేశ్వరం రాజవంశం, కోలత్తునాడుతో పాటు [[కాలికట్]] జామొరిన్కు బంధువులుగా ఉండేవారు.<ref name="Neeleswaram fete">{{cite news|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-kerala/neeleswaram-fete-to-showcase-its-heritage/article2645520.ece | title=Neeleswaram fete to showcase its heritage | author=The Hindu staff reporter | website=The Hindu | date=21 November 2011 | access-date=24 November 2016 }}</ref> [[పోర్చుగల్|పోర్చుగీస్]] అన్వేషకుడు [[వాస్కోడిగామా]] 1498లో కన్నూర్‌ను సందర్శించారు. కన్నూర్ ఒట్టోమన్ టర్క్స్, [[పోర్చుగీస్ సామ్రాజ్యం]] మధ్య ఘర్షణకు వేదికైంది, ఆ తర్వాత కొద్దికాలానికే ఇది పోర్చుగీస్ స్థావరంగా మారింది. మధ్యయుగ కేరళ తీరంలో [[కోజికోడ్]] నౌకాశ్రయం ఉన్నతమైన ఆర్థిక, రాజకీయ స్థానాన్ని కలిగి ఉండగా, [[కన్నూర్]], [[కొల్లాం]], [[కొచ్చి]] వాణిజ్యపరంగా ముఖ్యమైన ద్వితీయ నౌకాశ్రయాలుగా ఉండేవి. ఇక్కడ ప్రపంచంలోని వివిధ ప్రాంతాల నుండి వ్యాపారులు ఉండేవారు.<ref name="Malekandathil">''The Portuguese, Indian Ocean and European Bridgeheads 1500–1800''. Festschrift in Honour of Prof. K. S. Mathew (2001). Edited by: Pius Malekandathil and T. Jamal Mohammed. Fundacoa Oriente. Institute for Research in Social Sciences and Humanities of MESHAR (Kerala)</ref> ఆవిష్కరణల యుగంలో 1498లో [[కోజికోడ్]]‌లోని కప్పాడ్ వద్దకు పోర్చుగీసువారు చేరుకున్నారు, తద్వారా [[యూరప్]] నుండి [[భారతదేశం]]కు ప్రత్యక్ష సముద్ర మార్గం తెరుచుకుంది.<ref>DC Books, Kottayam (2007), A. Sreedhara Menon, A Survey of Kerala History</ref> భారతదేశానికి మొదటి పోర్చుగీస్ వైస్రాయ్ అయిన డాన్ ఫ్రాన్సిస్కో డి అల్మైడా నేతృత్వంలోని పోర్చుగీసు వారు 1505లో కన్నూర్‌కు ఉత్తరాన సెయింట్ ఏంజెలో కోటను నిర్మించారు. 1663లో డచ్ వారు కోటను స్వాధీనం చేసుకున్నారు. 1790లో బ్రిటిష్ వారు కోటను స్వాధీనం చేసుకున్నారు. ప్రస్తుతం, ఇది [[ఆర్కియాలజికల్ సర్వే ఆఫ్ ఇండియా]] నియంత్రణలో ఉంది. కన్నూర్ సమీపంలోని ధర్మడం ద్వీపం, [[తలస్సేరి]]తో పాటు 1734 నాటికే [[ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ]]కి అప్పగించబడ్డాయి. మధ్యయుగ కాలం చివరలో వీటిపై ''కోలత్తు రాజాలు'', ''కొట్టాయం రాజాలు'', [[అరక్కల్ రాజ్యం|''అరక్కల్ బీబీ'']] అందరూ హక్కులు కోరారు. అప్పగించిన తర్వాత బ్రిటిష్ వారు అక్కడ ఫ్యాక్టరీని, ఆంగ్ల నివాసాన్ని ప్రారంభించారు.<ref name="Eng_cession">{{cite book | author = Charles Alexander Innes | year=1908 | title= Madras District Gazetteers Malabar (Volume-I) |page=451 | publisher=Madras Government Press | url= https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.358941/mode/2up }}</ref><ref name="DhTlc"/> 18వ శతాబ్దం後半లో, మైసూర్ పాలకులు [[హైదర్ అలీ]], టిపు సుల్తాన్ జిల్లాలో ఎక్కువ భాగాన్ని జయించారు, బ్రిటిష్ వారితో ఘర్షణ పడ్డారు. 1792లో, మూడవ ఆంగ్లో-మైసూర్ యుద్ధం ముగింపులో, బ్రిటిష్ వారు కన్నూర్, చుట్టుపక్కల ప్రాంతాన్ని స్వాధీనం చేసుకున్నారు. ఇది [[బ్రిటిష్ ఇండియా]] [[మద్రాస్ ప్రెసిడెన్సీ]]కి చెందిన కొత్త [[మలబార్ జిల్లా]]గా మారింది. 17వ శతాబ్దంలో, మలబార్ ప్రాంతంలోని ఏకైక [[ముస్లిం]] సుల్తానేట్ - అరక్కల్ - రాజధానిగా కన్నూర్ ఉండేది. కన్నూర్ నగరంతో పాటు [[లక్షద్వీప్ దీవులు|లక్షద్వీప్ దీవుల]]ను కూడా వారు పాలించారు.<ref name=anathapuri/> [[అరక్కల్ రాజ్యం]], చిరక్కల్ రాజ్యం కన్నూర్ నగరం కేంద్రంగా ఉన్న రెండు సామంత రాజ్యాలు. 1761లో, బ్రిటిష్ వారు మహేను స్వాధీనం చేసుకున్నారు, ఆ నివాసాన్ని కడతానాడు పాలకుడికి అప్పగించారు.<ref name="Mahé" /> 1763 పారిస్ ఒప్పందంలో భాగంగా బ్రిటిష్ వారు మహేను ఫ్రెంచ్ వారికి తిరిగి ఇచ్చారు.<ref name="Mahé" /> 1779లో ఆంగ్లో-ఫ్రెంచ్ యుద్ధం జరిగింది, ఫలితంగా ఫ్రెంచ్ వారు మహేను కోల్పోయారు.<ref name="Mahé" /> 1783లో, భారతదేశంలోని ఫ్రెంచ్ నివాసాలను వారికి తిరిగి ఇవ్వడానికి బ్రిటిష్ వారు అంగీకరించారు, 1785లో మహే ఫ్రెంచ్ వారికి అప్పగించబడింది.<ref name="Mahé">{{cite web|url=http://mahe.gov.in/mws/leftmenupages/history.html|title=History of Mahé|access-date=19 April 2021|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20131230232052/http://mahe.gov.in/mws/leftmenupages/history.html|archive-date=30 December 2013}}</ref> ==బ్రిటిష్ పాలనకు వ్యతిరేకత== భారతదేశంలో బ్రిటిష్ పాలనకు వ్యతిరేకంగా సుదీర్ఘమైన, రక్తసిక్తమైన ప్రతిఘటనలలో ఒకదానికి కన్నూర్ జిల్లా సాక్ష్యమిచ్చింది. ప్రారంభంలో [[తలస్సేరి]]-[[వయనాడ్ జిల్లా|వయనాడ్]] ప్రాంతంలో ప్రజల మద్దతు ఉన్న కేరళ వర్మ పళశ్శి రాజా నాయకత్వంలో బ్రిటిష్ వారు తమ పాలనకు వ్యతిరేకంగా స్థానిక ప్రతిఘటనను ఎదుర్కోవలసి వచ్చింది.<ref name="Ente_Kannur"/> 1792–1806 కాలంలో పళశ్శి రాజా నేతృత్వంలోని ఈ తిరుగుబాటు జిల్లాలోని చాలా భాగాన్ని యుద్ధ స్థితిలో ఉంచింది. [[File:Veera Kerala Varma Pazhassi Raja.jpg|thumbnail|వీర కేరళ వర్మ పళశ్శి రాజా. రాజా రవివర్మ వేసిన చిత్రం]] ==భారత స్వాతంత్ర్యం ఉద్యమం== భారత స్వాతంత్ర్యం ఉద్యమంలో కన్నూర్ జిల్లా ముఖ్యమైన పాత్ర పోషించింది. 1885లో స్థాపించబడిన [[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్]], 1908లో [[మలబార్ జిల్లా]] కమిటీని ఏర్పాటు చేసింది. [[అనీ బిసెంట్|డాక్టర్ అన్నీ బెసెంట్]] స్థాపించిన ఆల్ ఇండియా హోమ్ రూల్ లీగ్ శాఖ ఈ కాలంలో [[తలస్సేరి]]లో పనిచేసింది, దాని క్రియాశీల కార్యకర్తలలో [[వి. కె. కృష్ణ మేనన్|వి.కె. కృష్ణ మీనన్]] ఒకరు. 1939 చివరి నాటికి, తలస్సేరి సమీపంలోని పినరయి గ్రామంలో [[కమ్యూనిస్టు పార్టీ ఆఫ్ ఇండియా (సి.పి.ఐ)|కమ్యూనిస్ట్ పార్టీ ఆఫ్ ఇండియా]] శాఖ అధికారికంగా స్థాపించబడింది. ఆందోళనలో రాజ్యాంగ పద్ధతులను విడనాడి, [[స్వరాజ్యం]] సాధించడానికి అహింసాత్మక సహాయ నిరాకరణను ఆశ్రయించాలని [[నాగ్‌పూర్]] కాంగ్రెస్ తీసుకున్న నిర్ణయం కన్నూర్‌లో విదేశీ వస్తువులు, న్యాయస్థానాలు, విద్యా సంస్థల విస్తృత బహిష్కరణకు దారితీసింది. సహాయ నిరాకరణ, [[ఖిలాఫత్ ఉద్యమం|ఖిలాఫత్ ఉద్యమ]] సందేశాన్ని తీసుకువెళ్లడానికి [[గాంధీ|మహాత్మా గాంధీ]], [[మౌలానా షౌకత్ అలీ]] జిల్లాలో పర్యటించారు. 1921 నాటి ఖిలాఫత్ ఉద్యమం పశ్చిమ ఆసియాలో ఇస్లామిక్ ఖలీఫాత్‌ను రద్దు చేసినందుకు బ్రిటిష్ వారికి వ్యతిరేకంగా ముస్లింల తిరుగుబాటు, ఇది లౌకిక టర్కీ ఏర్పాటుకు దారితీసింది. ==శాసనోల్లంఘన ఉద్యమం== [[File:Wellington, soldier and statesman, and the revival of the military power of England (1904) (14593177119).jpg|left|thumbnail|1804లో [[భారతదేశం]] పాత మ్యాప్. ప్రస్తుత [[కేరళ]] రాష్ట్రంలోని [[తలస్సేరి]], [[కోజికోడ్]], [[కొచ్చి]] మాత్రమే నగరాలుగా గుర్తించబడి ఉన్నాయని గమనించండి]] మలబార్‌లో భారత స్వాతంత్ర్య ఉద్యమంలో ఒక ప్రధాన మలుపు అయిన [[ఉప్పు సత్యాగ్రహం]]నకు పయ్యన్నూర్ ప్రధాన వేదికగా నిలిచింది. 1930 ఏప్రిల్ 13న, [[కె. కేలప్పన్]] నాయకత్వంలోని కాంగ్రెస్ వాలంటీర్ల బృందం [[కోజికోడ్]] నుండి కాలినడకన పయ్యన్నూర్ బీచ్‌లకు బయలుదేరి, ఏప్రిల్ 21న అక్కడ ఉప్పు చట్టాలను ఉల్లంఘించింది. పయ్యన్నూర్ వద్ద ఉన్న [[సత్యాగ్రహ]] శిబిరంపై దాడి జరిగింది, శిబిరంలో ఉన్నవారిని కొట్టారు. ఉలియత్ కడవ్ పయ్యన్నూర్ సంఘటన కేరళ స్వాతంత్ర్య పోరాట చరిత్రలో ఒక మలుపు తిప్పింది. ఇది ప్రజలను ఉత్తేజపరిచింది, వేలాది మంది స్వాతంత్ర్య పోరాటంలో చేరడానికి సిద్ధమయ్యారు. ట్రావెన్‌కోర్ నుండి వచ్చిన ప్రతినిధి బృందానికి నాయకత్వం వహించిన [[కె. కుమార్]] ప్రసంగాలు వేలాది మందికి ప్రేరణనిచ్చాయి, శక్తినిచ్చాయి<ref>Keralathile Congress Prasthanam (Malayalam), Perunna KN Nair, Prathibha Publications 1967, Page 60)</ref><ref name="ReferenceA">Swatantryathinte Aakasam (Malayalam), Kaviyur Rajagopalan, Chapter 18, Pages 68, 69)</ref> కన్నూర్, తలస్సేరి, జిల్లాలోని ఇతర ప్రాంతాల్లో విస్తృతమైన ప్రదర్శనలు జరిగాయి, చాలా మంది కాంగ్రెస్ కార్యకర్తలు అరెస్టు చేయబడ్డారు. [[శాసనోల్లంఘన]] ఉద్యమాన్ని ఉపసంహరించుకున్న తదుపరి కాలంలో కేరళ ప్రొవిన్షియల్ కాంగ్రెస్‌లో [[అతివాదం|రాడికల్]] విభాగం ఆవిర్భవించింది. కేరళ ప్రొవిన్షియల్ కాంగ్రెస్‌లోని కొంతమంది రాడికల్స్ 1934లో కాంగ్రెస్ సోషలిస్ట్ పార్టీ కేరళ యూనిట్‌ను ఏర్పాటు చేశారు, ప్రొవిన్షియల్ కాంగ్రెస్‌లో ప్రత్యేక సమూహంగా పనిచేశారు. ఈ సమూహం నాయకత్వం పి. కృష్ణ పిళ్ళై, [[ఎ. కె. గోపాలన్|ఎ.కె. గోపాలన్]], [[ఇ.ఎం.ఎస్.నంబూద్రిపాద్|ఇ. ఎం. ఎస్. నంబూద్రిపాద్]] వంటి వారి చేతుల్లో ఉండేది. కన్నూర్‌లోని కడచిరాకు చెందిన కె.వి.కున్హికన్నన్ నాయర్ ఒక సోషలిస్ట్ నాయకుడు. ముహమ్మద్ అబ్దుర్ రహిమాన్ నాయకత్వంలో ఈ కాలంలో కాంగ్రెస్‌లో [[జాతీయవాదం|జాతీయవాద]] ముస్లింల అతివాద సమూహం ఉద్భవించింది. కాంగ్రెస్ సోషలిస్టులు, జాతీయవాద ముస్లింలు [[కె. కేలప్పన్]], సి.కె. గోవిందన్ నాయర్, కె.ఎ. దామోదర మీనన్ వంటి నాయకుల నేతృత్వంలోని రైట్ వింగ్ అని పిలువబడే [[గాంధీ]]య సమూహానికి వ్యతిరేకంగా పోరాడారు. 1930లలో మలబార్ రాజకీయాలలో చెప్పుకోదగ్గ పరిణామం ఏమిటంటే జిల్లా రాజకీయ పార్టీగా [[ఆల్ ఇండియా ముస్లిం లీగ్|ముస్లిం లీగ్]] ఎదగడం. ఈ సంస్థను ఏర్పాటు చేయడంలో కన్నూర్, తలస్సేరి ముస్లిం నాయకులు ప్రధాన పాత్ర పోషించారు. 30వ దశకం చివరలో మలబార్ రాజకీయాలలో కేరళ ప్రొవిన్షియల్ కాంగ్రెస్‌లోని వామపక్ష అంశాలు కూడా చురుకుగా ఉన్నాయి. కన్నూర్ జిల్లాలోని కార్మికులు, రైతులు, విద్యార్థులు, ఉపాధ్యాయులను తమ బ్యానర్ కింద సంఘటితం చేయడంలో వారు చురుకైన పాత్ర పోషించారు. 1939 జనవరిలో [[కేరళ ప్రదేశ్ కాంగ్రెస్ కమిటీ]]కి జరిగిన ఎన్నికల్లో మితవాదులు తీవ్ర ఎదురుదెబ్బ తగిలింది. ముహమ్మద్ అబ్దుర్ రహిమాన్ సాహిబ్ కె.పి.సి.సి అధ్యక్షుడిగా, [[ఇ.ఎం.ఎస్.నంబూద్రిపాద్|ఇ. ఎం. ఎస్. నంబూద్రిపాద్]] ప్రధాన కార్యదర్శిగా ఎన్నికయ్యారు. అదే సంవత్సరం చివరలో, మలబార్‌లో భారత కమ్యూనిస్ట్ పార్టీ శాఖ అధికారికంగా స్థాపించబడింది. కాంగ్రెస్ సోషలిస్ట్ పార్టీ కార్యకర్తలు మూకుమ్మడిగా కమ్యూనిస్ట్ పార్టీలో చేరారు. ==పయ్యన్నూర్ సమావేశం== 1928 మేలో కేరళ ప్రొవిన్షియల్ కాంగ్రెస్ ఆధ్వర్యంలో నాల్గవ ఆల్ కేరళ పొలిటికల్ కాన్ఫరెన్స్ పయ్యన్నూర్‌లో జరిగినప్పుడు కన్నూర్ జిల్లా కేరళ రాజకీయాలకు కేంద్ర బిందువుగా మారింది. ఈ సదస్సుకు పండిట్ జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ అధ్యక్షత వహించారు. ఆ సంవత్సరం కలకత్తాలో జరగబోయే వార్షిక సమావేశంలో భారత జాతీయ కాంగ్రెస్ "స్వరాజ్"కు బదులుగా 'సంపూర్ణ స్వాతంత్ర్యం'ను లక్ష్యంగా స్వీకరించాలని కోరుతూ పయ్యన్నూర్ సమావేశం ఒక తీర్మానాన్ని ఆమోదించింది. ==మొరళ సంఘటన== 1940 సెప్టెంబర్ 15న సామ్రాజ్యవాద వ్యతిరేక దినోత్సవంగా పాటించాలని కె.పి.సి.సి మలబార్ ప్రజలకు పిలుపునిచ్చింది. ఈ చర్యను కాంగ్రెస్ హైకమాండ్ ఆమోదించలేదు, కానీ ఈ రోజున మలబార్ అంతటా సమావేశాలు, ప్రదర్శనలు జరిగాయి. కన్నూర్ జిల్లా ఈ ఆందోళనకు కేంద్రంగా ఉంది. అనేక చోట్ల ప్రజలు, పోలీసుల మధ్య హింసాత్మక ఘర్షణలు జరిగాయి, పరిస్థితిని ఎదుర్కోవడానికి పోలీసులు లాఠీఛార్జ్, కాల్పులను ఆశ్రయించారు. మొరళ వద్ద గుంపు, పోలీసు బృందం మధ్య జరిగిన ఘర్షణలో ఇద్దరు యువకులు మరణించారు. మరణించిన వారు పోలీసు అధికారులు సబ్-ఇన్‌స్పెక్టర్ కె.ఎం. కుట్టికృష్ణ మీనన్, [[ కానిస్టేబుల్]] రామన్. ఈ సంఘటనకు సంబంధించి, ప్రముఖ కమ్యూనిస్ట్ [[కె.పి.ఆర్. గోపాలన్]] హత్య నేరంపై అరెస్టు చేయబడ్డారు, తరువాత మరణశిక్ష విధించబడింది. కానీ, మహాత్మా గాంధీతో సహా పలువురు అగ్రశ్రేణి రాజకీయ నాయకుల జోక్యం కారణంగా మరణశిక్ష అమలు కాలేదు. 1942 ఆగస్టు నాటి [[క్విట్ ఇండియా ఉద్యమం]] కూడా కన్నూర్ జిల్లాలో ప్రతిధ్వనించింది. డాక్టర్ కె. బి. మీనన్ ఆధ్వర్యంలోని కాంగ్రెస్ కార్యకర్తలలోని ఒక సోషలిస్ట్ గ్రూప్ ఉద్యమానికి నాయకత్వం వహించింది. ==ఉప్పు సత్యాగ్రహం== మలబార్‌లో ఉప్పు సత్యాగ్రహానికి పయ్యన్నూర్ ప్రధాన వేదిక. ఏప్రిల్ 13న, కె. కేలప్పన్ నాయకత్వంలోని కాంగ్రెస్ వాలంటీర్ల బృందం కోజికోడ్ నుండి పయ్యన్నూర్ బీచ్‌లకు కాలినడకన బయలుదేరి ఏప్రిల్ 21న అక్కడ ఉప్పు చట్టాలను ఉల్లంఘించింది. పయ్యన్నూర్ వద్ద సత్యాగ్రహ శిబిరంపై దాడి జరిగింది, శిబిరంలో ఉన్నవారిని కొట్టారు. కన్నూర్, తలస్సేరి, ఇతర ప్రాంతాల్లో విస్తృతమైన ప్రదర్శనలు జరిగాయి. కాంగ్రెస్ కార్యకర్తలు ఉప్పు చట్టాలను ఉల్లంఘించారు, విదేశీ వస్తువుల డీలర్లు, మద్యం దుకాణాలను పికెటింగ్ చేశారు. కాననూర్‌లో, కుమార్జీ, ఎలంతూర్ కుమార్జీ లేదా ట్రావెన్‌కోర్ గాంధీగా ప్రసిద్ధి చెందిన ట్రావెన్‌కోర్‌కు చెందిన కె. కుమార్ ఉప్పు సత్యాగ్రహానికి నాయకత్వం వహించారు. సంస్థానంలో గాంధీ, ఐ.ఎన్.సి రాజకీయ ఆందోళనలను నిషేధించినందున కె. కుమార్జీ ఉప్పు చట్టాన్ని ఉల్లంఘించడానికి ప్రముఖ కార్యకర్తల బృందంతో త్రివేండ్రం నుండి బ్రిటిష్ మలబార్‌కు వచ్చారు. కుమార్ చాలా కాలంగా పౌర హక్కుల కోసం తీవ్రమైన, నిర్భయమైన ప్రచారకుడు, ఉద్యమకారుడు. ఆయన ప్రసంగాలు ట్రావెన్‌కోర్, మలబార్ తీరం వెంబడి సంచలనం సృష్టించాయి, శాసనోల్లంఘన ఉద్యమానికి మద్దతు ఇవ్వడానికి ప్రజలను పెద్ద సంఖ్యలో ప్రేరేపించాయి.<ref>Keralathile Congress Prasthanam (The Congress Movement in Kerala), Perunna KN Nair, Prathibha Publications 1967, Page 60</ref><ref name="Research Guru 2018">Research Guru: Online Journal of Multidisciplinary Subjects, Volume 2, Issue 2, September 2018, Salt Satyagraha in Malabar, Vimal Kumar CL, Page 1141 (referred to ss K. Kumaran Nair)</ref><ref>Atmakatha, Moyyarathu Sankaran, Page 164</ref> కె.కుమార్ కోజికోడ్, తలస్సేరితో సహా బ్రిటిష్ మలబార్‌లోని వివిధ ప్రాంతాలలో ఉద్యమంలో చురుకుగా పాల్గొన్నారు.<ref>Research Guru: Online Journal of Multidisciplinary Subjects, Volume 2, Issue 2, September 2018, Salt Satyagraha in Malabar, Vimal Kumar CL, Page 1141 (referred to as K. Kumaran Nair)</ref> అయితే, స్వదేశాభిమాని రామకృష్ణను ఖననం చేసిన కాననూర్‌లో అరెస్టు కావాలని ఆయన కోరుకున్నారు. కాననూర్‌లో ఉప్పు చట్టాన్ని ఉల్లంఘించాలనే తీర్మానం ఆమోదించడంతో ఆ అవకాశం వచ్చింది, మొయ్యారతు శంకరన్ [[:ml:മൊയാരത്ത് ശങ്കരൻ|వికీపీడియా-మలయాళం: మొయ్యారతు శంకరన్]], ఇతరులు ఆయనను కాననూర్‌కు ఆహ్వానించారు. 101 మంది వాలంటీర్లతో కుమార్జీ ఉప్పు చట్టాన్ని ఉల్లంఘించడానికి కాననూర్ వచ్చారు. పార్టీని, నాయకుల చర్చలను భగ్నం చేయడానికి బ్రిటిష్ పోలీసులు, బ్రిటిష్ మద్దతుదారులు తమ పరిధిలో ఉన్న ప్రతిదాన్ని చేశారు. అయినప్పటికీ, ప్రజలు ఉత్సాహంగా కుమార్జీ ప్రసంగాలకు ఆకర్షితులయ్యారు, అన్ని అడ్డంకులను ధిక్కరించి ఆయన మాటలను వినడానికి పెద్ద సంఖ్యలో ఖాళీ బీచ్‌లో కూర్చున్నారు. పార్టీ ఉప్పు తయారు చేసింది, వారు తయారు చేసిన ఉప్పుతో మట్టి కుండలను తలపై పెట్టుకుని నగరం వెంబడి ఊరేగింపు తీసింది. కాననూర్ ఇంతకు ముందెన్నడూ ఆ స్థాయి ప్రజా తిరుగుబాటును లేదా సామూహిక వేడుకను చూడలేదని మొయ్యారతు శంకరన్ తన ఆత్మకథలో చెప్పారు. ఏప్రిల్ 19న, ఉప్పు తయారీ మూడవ రోజున, కుమార్‌ను సత్యాగ్రహ శిబిరం నుండి అరెస్టు చేశారు. 1930 మే 27న ఆయన దోషిగా నిర్ధారించబడ్డారు. ట్రావెన్‌కోర్ సమస్యలను సృష్టిస్తున్నవారిని అలరించినందుకు పోలీస్ ఇన్‌స్పెక్టర్ మొయ్యారతు శంకరన్‌ను పిలిపించి కొట్టారు. కుమార్జీని కాననూర్ జైలుకు పంపారు, తరువాత 9 నెలల శిక్షను అనుభవించడానికి వెల్లూరుకు మార్చారు. కాననూర్ ప్రజలు ఆయనకు ఉద్వేగభరితమైన వీడ్కోలు ఇచ్చారు. ఇతర ఆందోళనకారులలో మొహమ్మద్ యూసుఫ్, మొయ్యారతు శంకరన్, కెపి గోపాలన్, ఉమ్మన్ వర్గీస్ ఉన్నారు.<ref name="Research Guru 2018"/><ref>AtmakathaMoyyarathu Sankaran, Page 164</ref><ref name="ReferenceA"/> శాసనోల్లంఘన ఉద్యమం ఉపసంహరణ తర్వాత కేరళ ప్రొవిన్షియల్ కాంగ్రెస్‌లో రాడికల్ విభాగాన్ని చూసింది. కేరళ ప్రొవిన్షియల్ కాంగ్రెస్‌లోని కొంతమంది రాడికల్ అంశాలు 1934లో కాంగ్రెస్ సోషలిస్ట్ పార్టీ కేరళ యూనిట్‌ను ఏర్పాటు చేశాయి, ప్రొవిన్షియల్ కాంగ్రెస్‌లో ప్రత్యేక సమూహంగా పనిచేశాయి. ఈ సమూహం నాయకత్వం పి. కృష్ణ పిళ్ళై, ఎ.కె. గోపాలన్, ఇ.ఎమ్.ఎస్. నంబూద్రిపాద్ వంటి వ్యక్తుల చేతుల్లో ఉంది. ముహమ్మద్ అబ్దుర్ రహిమాన్ నాయకత్వంలో ఈ కాలంలో కాంగ్రెస్‌లో జాతీయవాద ముస్లింల తీవ్రవాద సమూహం కూడా ఉద్భవించింది. కాంగ్రెస్ సోషలిస్టులు, జాతీయవాద ముస్లింలు [[కె. కేలప్పన్]], సి.కె. గోవిందన్ నాయర్, కె. ఎ. దామోదర మీనన్ వంటి నాయకుల నేతృత్వంలోని రైట్ వింగ్ అని పిలువబడే గాంధేయ సమూహానికి వ్యతిరేకంగా పోరాడారు. ముప్పైలలో మలబార్ రాజకీయాలలో చెప్పుకోదగ్గ పరిణామం జిల్లా రాజకీయ పార్టీగా ముస్లిం లీగ్ ఎదగడం. ఈ సంస్థను ఏర్పాటు చేయడంలో కన్నూర్, తలస్సేరి ముస్లిం నాయకులు ప్రధాన పాత్ర పోషించారు. ముప్పైల చివరలో మలబార్ రాజకీయాల్లో కేరళ ప్రొవిన్షియల్ కాంగ్రెస్‌లోని వామపక్ష అంశాలు కూడా చురుకుగా ఉన్నాయి. కన్నూర్ జిల్లాలోని కార్మికులు, రైతులు, విద్యార్థులు, ఉపాధ్యాయులను తమ బ్యానర్ కింద సంఘటితం చేయడంలో వారు చురుకైన పాత్ర పోషించారు. 1939 జనవరిలో కేరళ ప్రొవిన్షియల్ కాంగ్రెస్ కమిటీకి జరిగిన ఎన్నికల్లో మితవాదులు తీవ్ర ఎదురుదెబ్బ తగిలింది. ముహమ్మద్ అబ్దుర్ రహిమాన్ కె.పి.సి.సి అధ్యక్షుడిగా, ఇ.ఎమ్.ఎస్. నంబూద్రిపాద్ ప్రధాన కార్యదర్శిగా ఎన్నికయ్యారు. అదే సంవత్సరం చివరలో, మలబార్‌లో భారత కమ్యూనిస్ట్ పార్టీ శాఖ అధికారికంగా స్థాపించబడింది. కాంగ్రెస్ సోషలిస్ట్ పార్టీ కార్యకర్తలు కమ్యూనిస్ట్ పార్టీ బ్లాక్‌లో చేరారు. ==రైతు పోరాటాలు== రెండవ ప్రపంచ యుద్ధం, ముఖ్యంగా 1943 నుండి 1945 వరకు, జిల్లాను నాశనం చేసింది. కరువు, [[కలరా]] మహమ్మారి సమాజంలోని దిగువ వర్గాల నుండి వేలాది మంది ప్రాణాలను బలిగొన్నాయి. కిసాన్ సభ నాయకత్వంలో ప్రజల చొరవతో, సంక్షోభాన్ని అధిగమించడానికి ప్రశంసనీయమైన సేవలు అందించబడ్డాయి. కిసాన్ సభ మంగాట్టుపరంబలో నిర్వహించిన "గ్రో మోర్ ఫుడ్ క్యాంపెయిన్" ప్రజా ఉద్యమ చరిత్రలో ఒక కొత్త అధ్యాయం. {{convert|50|acre}} కంటే ఎక్కువ ప్రభుత్వ భూమిని సాగులోకి తెచ్చారు. అయితే, ప్రభుత్వం బలవంతంగా ఉద్యమాన్ని అణచివేసి, పొలాన్ని ధ్వంసం చేసింది.{{Citation needed|date=May 2009}} 1945లో యుద్ధం ముగిసినప్పటికీ, కరువు ప్రజలను వెంటాడుతూనే ఉంది. ప్రస్తుత కన్నూర్ జిల్లా ఉత్తరాన ఉన్న కరివెల్లూర్, పూమరం (తిల్లెంకేరి) పేదరికం, కరువుపై పోరాటంలో చారిత్రక ముందడుగు వేసింది. కరివెల్లూర్ నుండి చిరక్కల్ కోవిలకం వరకు వరి బియ్యాన్ని రవాణా చేయడాన్ని అడ్డుకున్నారు, గ్రామ ప్రజలకు పంపిణీ చేశారు. ఎ.వి. కున్హంబు, కె. కృష్ణన్ మాస్టర్ వంటి రైతు నాయకులు ఈ ఉద్యమానికి నాయకత్వం వహించారు. పోలీసులు కాల్పులు జరపడంతో కన్నన్, కున్హంబు అమరవీరులయ్యారు. 1946 డిసెంబర్‌లో, జిల్లాలోని తూర్పు గ్రామమైన కావుంబాయి ప్రజలు ''పునం'' సాగు కోసం తమ డిమాండ్‌ను లేవనెత్తారు. ఘటనా స్థలానికి భారీ పోలీసు బలగాలను పంపారు. రైతులు సాయుధ దళాలను ప్రతిఘటించారు, కాల్పుల్లో ఐదుగురు రైతులు మరణించారు. పారిశ్రామిక రంగంలో వ్యవస్థీకృత కార్మిక వర్గం ఎదగడం ఈ కాలంలో సామ్రాజ్యవాద వ్యతిరేక ఉద్యమ గతిని మార్చిన మరొక ముఖ్యమైన పరిణామం. ఈ విషయంలో 1946లో అరోన్ మిల్లు కార్మికుల పోరాటం గమనార్హం. స్వాతంత్ర్యం వచ్చిన తర్వాత కూడా, రైతాంగ పోరాటాలు రాష్ట్ర చరిత్రలో ముఖ్యమైన భాగంగా ఏర్పడ్డాయి. వారు భూస్వాములు, వారి దోపిడీకి వ్యతిరేకంగా పోరాడారు. స్వాతంత్ర్యానంతర కాలంలో రైతు పోరాటాల చరిత్రలో తిల్లంకేరి, మనయంకున్ను, కోరోమ్, పడ్డిక్కున్ను వంటి ప్రదేశాలు చిరస్మరణీయమైనవి. 1953లో కన్నూర్‌లో జరిగిన ఆల్ ఇండియా కిసాన్ సభ సమావేశం, కొత్త కౌలు చట్టం కోసం పోరాటాలను ప్రారంభించాలని నిర్ణయించింది. ఐక్య కేరళ ఉద్యమం కూడా ఈ కాలంలో ఊపందుకుంది, సమాజంలోని అన్ని వర్గాలు ఉద్యమం కింద ర్యాలీ చేశాయి. ==[[సెయింట్ ఏంజెలో కోట]]== [[సెయింట్ ఏంజెలో కోట]]<nowiki/>ను 1505లో భారతదేశపు మొదటి పోర్చుగీస్ వైస్రాయ్ డామ్ ఫ్రాన్సిస్కో డి అల్మైడా నిర్మించారు. ఇది కన్నూర్ పట్టణానికి దాదాపు 3 కి.మీ దూరంలో [[లక్కదీవ్ సముద్రం]] పక్కన ఉంది. 1507లో, కోటను స్థానిక పాలకుడు ముట్టడించారు; కాననూర్ (వారు పిలిచినట్లుగా) పై పోర్చుగీస్ పాలన 158 సంవత్సరాలు కొనసాగింది, తరువాత డచ్ వారు వచ్చారు. కోట యాజమాన్యం చాలాసార్లు చేతులు మారింది. 1663లో డచ్ వారు దీనిని స్వాధీనం చేసుకున్నారు. వారు తరువాత కోటకి ప్రస్తుత రూపాన్ని ఇచ్చారు. డచ్ వారు 1772లో అరక్కల్ రాజ కుటుంబానికి కోటను అమ్మారు. ఈ సమయంలో, అరక్కల్ సుల్తానేట్ నాణేలను జారీ చేయడం ప్రారంభించింది.<ref name=anathapuri>[http://www.ananthapuri.com/kerala-history.asp?page=muslim Arakkal royal family] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120605222957/http://ananthapuri.com/kerala-history.asp?page=muslim |date=2012-06-05 }}</ref> బ్రిటిష్ వారు 1790లో దీనిని జయించారు, [[మలబార్ తీరం]]లో వారి ప్రధాన సైనిక కేంద్రాలలో ఒకటిగా ఉపయోగించారు. ఇది [[ఆర్కియాలజికల్ సర్వే ఆఫ్ ఇండియా]] కింద రక్షిత స్మారక చిహ్నంగా బాగా భద్రపరచబడింది. ఈ కోట, నేపథ్యంలో ఫిషింగ్ ఫెర్రీ ఉన్న పెయింటింగ్ [[ఆమ్‌స్టర్‌డామ్]]‌లోని రిక్స్ మ్యూజియంలో ప్రదర్శనలో ఉంది. కుంజలి మరక్కార్ హత్య తర్వాత అతని తలను శరీరం నుండి వేరు చేసి కోటలో ప్రదర్శించారు. ==ముస్లిం రాజవంశం== 17వ శతాబ్దంలో, భారతదేశంలోని ఏకైక [[ముస్లిం]] సుల్తానేట్‌కు కన్నూర్ రాజధానిగా ఉండేది, దీనిని అరక్కల్ అని పిలుస్తారు.<ref name=anathapuri/> [[బ్రిటిష్ రాజ్]] సమయంలో, కన్నూర్ ఉత్తర మలబార్ జిల్లాలోని [[మద్రాస్]] ప్రావిన్స్‌లో భాగంగా ఉండేది. బ్రిటిష్ వారికి వ్యతిరేకంగా కొట్టాయం ప్రావిన్స్ పాలకుడు పళశ్శి రాజా చేసిన గెరిల్లా యుద్ధం కన్నూర్ చరిత్రలో భారీ ప్రభావాన్ని చూపింది. 20వ శతాబ్దపు ప్రారంభ దశాబ్దాలలో కేరళలో సామాజిక-ఆర్థిక, రాజకీయ రంగాలలో మార్పులు కమ్యూనిస్ట్ పార్టీ వృద్ధికి అనుకూలమైన పరిస్థితులను సృష్టించాయి. ==సంస్కరణవాద ఉద్యమాలు== పెట్టుబడిదారీ పరివర్తన సమాజంలోని వర్గాలలో సామాజిక సంస్కరణ ఉద్యమాల ప్రారంభానికి పునాది వేయడంతో కొత్త ఆలోచనలు అభివృద్ధి చెందాయి. అఖిల భారత స్థాయిలో వివేకానంద తదితరులు ఇటువంటి ఆలోచనలను ముందుకు తెచ్చారు. ఈ నేపథ్యంలో కేరళ దక్షిణ ప్రాంతాలలో శ్రీ నారాయణ గురు, అయ్యంకాలి తదితరులు, ఉత్తర ప్రాంతాలలో వాగ్భటానంద తదితరులు ప్రారంభించిన సామాజిక సంస్కరణ ఉద్యమాలు మూఢనమ్మకాలు, దురాచారాలకు వ్యతిరేకంగా ఉద్యమాలుగా అభివృద్ధి చెందాయి. ఇవి ప్రజలలో పెద్ద కదలికను రేకెత్తించాయి. అంటరానితనం, కులతత్వానికి వ్యతిరేక వైఖరి, ఆధునిక విద్యను అభ్యసించాలనే ఆసక్తి అన్ని వర్గాలలో స్పష్టంగా కనిపించింది. దీని కోసం సమాజంలో ఒత్తిడి పెరగడం ప్రారంభమైంది. 1906లో క్రైస్తవ మిషనరీలు ప్రారంభించిన ఆంగ్ల విద్య విస్తరణ, తరువాత ప్రభుత్వం ముందుకు తీసుకెళ్లడం, శరీర పైభాగాలను కప్పడానికి వస్త్రం ధరించడం కోసం తిరుగుబాటు, 1888లో అరువిప్పురంలో విగ్రహ ప్రతిష్టాపన, 1891లో మలయాళీ మెమోరియల్, 1903లో ఎస్.ఎన్.డి.పి యోగం స్థాపన, కార్యకలాపాలు, పోరాటాలు మొదలైనవి తక్కువ సమయంలోనే కేరళ సమాజంలో మార్పులను వేగవంతం చేయడానికి సహాయపడ్డాయి. బ్రిటిష్ సామ్రాజ్యవాద వలస పాలన నుండి విముక్తి కోసం ఉద్యమాలు, ఈ ఉద్యమాలు ప్రారంభించిన పోరాటాలు వాటితో పాటే పెరిగాయి. ఆ కాలంలో సామాజిక పునరుజ్జీవన ఉద్యమాలు, స్వాతంత్ర్యం ఉద్యమం పెరుగుతున్నాయి. సోషలిజం, సోవియట్ విప్లవం గురించిన ఆలోచనలు కేరళకు చేరుకున్నాయి. స్వదేశాభిమాని రామకృష్ణ పిళ్ళై, [[సహోదరన్ అయ్యప్పన్]], పి. కేశవదేవ్ ఇతరుల రచనల ద్వారా అటువంటి ఆలోచనలు కేరళలో ప్రచారం పొందాయి. ==సోషలిస్ట్ ఉద్యమాలు== ఈ కాలంలో ''జన్మిథం'' (భూస్వామ్య భూస్వాములు భూమిని నియంత్రించే వ్యవస్థ), సామ్రాజ్యవాదం కలిగించిన కష్టాల నేపథ్యంలో, రైతులు, కార్మికుల పోరాటాలు, సంస్థలు నెమ్మదిగా ఉద్భవించడం ప్రారంభించాయి. శ్రామిక ప్రజల సామూహిక బేరసారాల పద్ధతి కూడా ప్రారంభమైంది. 1921 నాటి మలబార్ తిరుగుబాటు అని పిలువబడే రైతు తిరుగుబాటు, తత్ఫలితంగా వచ్చిన రాజకీయ మార్పులు కేరళ స్వాతంత్ర్య ఉద్యమాన్ని బాగా ప్రభావితం చేశాయి. [[File:City of Cannanore, 1572.jpg|thumbnail|కాననూర్ నగరం, 1572]] స్వాతంత్ర్యం ఉద్యమంలో భాగంగా 'చట్ట ఉల్లంఘన' ఉద్యమంలో పాల్గొన్నందుకు ఈ కాలంలో అనేక మంది కేరళ యువకులు జైలు పాలయ్యారు. ఈ సమయంలో కిరణ్ చంద్ర దాస్ (జితేంద్ర దాస్ సోదరుడు), [[కమల్ నాథ్ తివారి]], సేన్ గుప్తా, టి.ఎన్. చంద్రవర్తి, శరత్ చంద్ర ఆచార్య కన్నూర్ జైలులో, జయదేవ్ కపూర్ వెల్లూరు జైలులో ఉన్నారు. మలయాళీ యువకులకు వారితో పరిచయం ఏర్పడటానికి, పుస్తకాలను సూచించుకోవడానికి, సమస్యలను చర్చించడానికి అవకాశం లభించింది. వారు రాజకీయ పనికి సంబంధించిన అనేక కొత్త అంశాలను తెలుసుకున్నారు. ఇది వారికి కొత్త దిశానిర్దేశాన్ని ఇచ్చింది. ఇ.ఎమ్.ఎస్ దీని గురించి ఇలా రాశారు: <blockquote>"వామపక్ష, కాంగ్రెస్, కాంగ్రెస్ సోషలిస్ట్ ఉద్యమాల విత్తనాలు కన్నూర్ జైలులోనే, అది కూడా తివారి ద్వారా నాటబడ్డాయని చెప్పడం పెద్ద అతిశయోక్తి కాదు."</blockquote> ప్రజల పురోగతికి భయపడే కాంగ్రెస్ విధానం పట్ల అసంతృప్తి చెందిన యువకులే సోషలిస్ట్ ఆలోచన పట్ల ఆకర్షితులయ్యారు. ఆ సమయంలో కేరళలో అటువంటి ఆలోచనలకు బలం చేకూర్చే వాతావరణం ఉంది. భూస్వాముల వేధింపుల కారణంగా ప్రజలు చాలా ఇబ్బందులు పడ్డారు. ఈ ప్రతిఘటనకు వ్యతిరేకంగా అక్కడక్కడ సంస్థలు పుట్టుకొచ్చాయి. 1935 జూలైలో పాత చిరక్కల్ తాలూకాలోని కొలచేరి ఆంశంలోని నానియూర్‌లోని భారతీయ భవనంలో రైతుల సమావేశం జరిగింది. విష్ణు భారతీయున్ అధ్యక్షుడిగా, కె.ఎ. కేరళీయన్ కార్యదర్శిగా కొలచేరి కర్షక సంఘం ఏర్పడింది. 1935 సెప్టెంబర్ నాటికి, కరివెల్లూర్, వెల్లూర్, పెరళం, కోటక్కడ్ చుట్టూ ప్రాతినిధ్యం వహిస్తూ కరివెల్లూర్ కర్షక సంఘం ఏర్పడింది. 1936లో ఆల్ ఇండియా కిసాన్ సభ ఏర్పాటుతో వ్యవసాయ రంగంలో పోరాటానికి కొత్త ముఖం తెరుచుకుంది. 1936 జూలైలో రైతుల డిమాండ్లను లేవనెత్తుతూ ఎకెజి నేతృత్వంలోని ఆకలి యాత్ర ఈ రంగానికి కొత్త శక్తిని ఇచ్చింది. దీని తరువాత మలబార్‌లో అనేక కర్షక సంఘాలు ఏర్పడ్డాయి. 1936 నవంబర్‌లో చిరక్కల్ తాలూకా మొదటి కర్షక మహాసభ పరస్సినిక్కడవులో జరిగింది. 1937లో ఆల్ మలబార్ కర్షక సంఘం సమావేశం కోజికోడ్‌లో జరిగింది. రైతుల మధ్య ఈ చైతన్యం కొత్త రాజకీయ ఉద్యమ ఆవిర్భావానికి రంగం సిద్ధం చేసింది. కార్మిక సంఘాలు ఏర్పడటం, బలపడటం ప్రారంభమైంది. 1929 నాటి ప్రపంచ ఆర్థిక మాంద్యం భారతీయ ఆర్థిక వ్యవస్థలో కూడా తీవ్రమైన పరిణామాలను సృష్టించడం ప్రారంభించింది. మొదటి ట్రావెన్‌కోర్ లేబర్ అసోసియేషన్ ఉనికిలోకి వచ్చింది. ఇటువంటి సంస్థలు తరువాత మిలిటెంట్ ట్రేడ్ యూనియన్లుగా మారాయి. కోజికోడ్, కన్నూర్, పాప్పినిస్సేరి, తలస్సేరి, ఇతర వాణిజ్య కేంద్రాలలో సమ్మెలు నిర్వహించబడ్డాయి, ఇవి ట్రేడ్ యూనియన్లను మరింత బలోపేతం చేశాయి. 1935 మేలో మొదటి కేరళ కార్మికుల సమావేశం కోజికోడ్‌లో జరిగింది. కార్మిక వర్గాన్ని స్వతంత్ర వర్గ శక్తిగా తీసుకురావడానికి చేసిన ఈ చొరవ కమ్యూనిస్ట్ ఆలోచనలను ప్రచారం చేయడానికి రంగం సిద్ధం చేసింది. ఈ కాలంలో ట్రావెన్‌కోర్‌లోని కొబ్బరి పీచు కార్మికులు సంఘటితమై బలాన్ని పొందారు. కొచ్చిలో కొచ్చిన్ స్టెర్లింగ్ వర్కర్స్ యూనియన్ వంటి సంస్థలు ఏర్పడ్డాయి. అలగప్ప టెక్స్టైల్స్, సీతారాం మిల్స్ లేబర్ బ్రదర్‌హుడ్, ట్రేడ్ యూనియన్లు ఏర్పడ్డాయి. 1937లో రెండవ ఆల్ కేరళ వర్కర్స్ కాన్ఫరెన్స్ త్రిస్సూర్‌లో జరిగింది. కార్మికులలో అభివృద్ధి చెందిన ఈ సంస్థాగత స్పృహ కొత్త రాజకీయాలకు రంగం సిద్ధం చేసింది.<ref name=":0">{{cite web|url=http://www.kairaliheritage.com/kannur-attractions.html|title=Kairali Heritage -- A River Side Resort :: Kannur – The Land of Looms & Lores [ Amazing Kannur ]|publisher=|accessdate=5 April 2015|archive-date=10 November 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151110191955/http://www.kairaliheritage.com/kannur-attractions.html|url-status=dead}}</ref> 1930ల ప్రారంభంలో కొన్ని ఇతర ఉపయోగకరమైన పరిణామాలు జరుగుతున్నాయి. వాటిలో ముఖ్యమైనది ట్రావెన్‌కోర్‌లో నివర్తన ఆందోళన. అది అంటరానివారుగా, బలహీన వర్గాలుగా అణచివేయబడిన ప్రజలు ప్రభుత్వంలో పాల్గొనడానికి చేసిన డిమాండ్. ఇది ప్రభుత్వంలో దామాషా ప్రాతినిధ్యం, ఉద్యోగాల రిజర్వేషన్ వంటి పోరాటాలను తెరపైకి తెచ్చింది. ఇది అణగారిన ప్రజలలో కొత్త ఉత్సాహాన్ని నింపింది.<ref>{{cite web|url=http://www.keralatourism.org/destination/destination.php?id=100|title=Pazhassi Raja Museum and Art Gallery, Kozhikode - Kerala Tourism|publisher=|accessdate=5 April 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20131115215308/http://www.keralatourism.org/destination/destination.php?id=100|archive-date=15 November 2013|url-status=dead}}</ref> ==మూలాలు== {{Reflist}} ==మరింత చదవడానికి== * {{Citation | author = S. Muhammad Hussain Nainar | year=1942 | title= Tuhfat-al-Mujahidin: An Historical Work in The Arabic Language | publisher=University of Madras | url= https://archive.org/details/Tuhfat-al-MujahidinAnHistoricalWorkInTheArabicLanguage }} * {{Citation | author = William Logan | year=1887 | title= Malabar Manual (Volume-I) | publisher=Madras Government Press | url= https://archive.org/details/malabarmanual0000loga/mode/2up }} * {{Citation | author = William Logan | year=1887 | title= Malabar Manual (Volume-II) | publisher=Madras Government Press | url= https://archive.org/details/malabar_manual_volume2/mode/2up }} * {{Citation | author = Charles Alexander Innes | year=1908 | title= Madras District Gazetteers Malabar (Volume-I) | publisher=Madras Government Press | url= https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.358941/mode/2up }} * {{Citation | author = Charles Alexander Innes | year=1915 | title= Madras District Gazetteers Malabar (Volume-II) | publisher=Madras Government Press | url= https://archive.org/details/in.gov.ignca.30521 }} * {{Citation | author = Government of Madras | year=1953 | title= 1951 Census Handbook- Malabar District | publisher=Madras Government Press | url= http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/6425/1/20493_1951_MAL.pdf }} * {{Citation | author = M. K. Devassy | year=1965 | title= 1961 Census Handbook- Cannanore District | publisher=Directorate of Census Operations, Kerala and The Union Territory of Laccadive, Minicoy, and Amindivi Islands | url= http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/5668/1/22055_1961_CAN.pdf }} {{కేరళ}} [[వర్గం:కేరళ చరిత్ర]] [[వర్గం:కేరళ]] j93e21beyaqfs5z7bzxm3wdgkvh008g 0 484618 4908687 4869879 2026-07-20T08:03:57Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 4908687 wikitext text/x-wiki {{Infobox | title = కేరళ ప్రధాన చారిత్రక సంఘటనలు | headerstyle = background:#ccf; | label1 = ప్రాంతం | data1 = కేరళ, భారతదేశం | label2 = ప్రధాన కాలాలు | data2 = ప్రాచీన, మధ్యయుగ, వలస పాలన, ఆధునిక | header3 = కీలక మైలురాళ్లు | label4 = క్రీ.పూ. 3000 | data4 = ముజిరిస్ వాణిజ్య కేంద్రం | label5 = క్రీ.శ. 1498 | data5 = వాస్కోడిగామా రాక (ఐరోపా యుగం ప్రారంభం) | label6 = 1741 | data6 = కోలాచెల్ యుద్ధం | label7 = 1924 | data7 = వైకోమ్ సత్యాగ్రహం | label8 = 1956 | data8 = కేరళ రాష్ట్ర ఆవిర్భావం (నవంబర్ 1) | label9 = 1957 | data9 = మొదటి ఎన్నికైన కమ్యూనిస్ట్ ప్రభుత్వం | header10 = ప్రముఖ సంస్కర్తలు / నేతలు | data11 = [[ఆది శంకర]], [[నారాయణ గురు]], [[మార్తాండ వర్మ]], [[ఈ.ఎం.ఎస్. నంబూద్రిపాద్]] | belowstyle = background:#eee; text-align:center; | below = '''కేరళ సామాజిక & రాజకీయ చరిత్ర''' }} ప్రస్తుత [[కేరళ]] భౌగోళిక పరిధిలో జరిగిన ముఖ్యమైన సంఘటనలతో కూడిన [[కేరళ చరిత్ర]] కాలక్రమం ఇక్కడ ఉంది. ఇది [[భారత ఉపఖండం]] చరిత్రతో అతివ్యాప్తి చెందుతుంది. ఈ సంఘటనల నేపథ్యాన్ని చదవడానికి, [[కేరళ చరిత్ర|కేరళ చరిత్రను]] చదవండి. కేరళలోని సంవత్సరాల జాబితా, [[కేరళ గవర్నర్ల జాబితా]], [[కేరళ ముఖ్యమంత్రుల జాబితా]] కూడా చూడండి. == ప్రాచీన, పూర్వచారిత్రక కాలాలు == === సాధారణ శకానికి ముందు === * [[దస్త్రం:Kudakkallu Parambu DSC 0638.JPG|thumb|త్రిస్సూర్ సమీపంలోని కుడకల్లు]] క్రీ.పూ 2000 - కుడక్కల్లు పరంబు వంటి మెగాలిత్ ఖననం ప్రదేశాలు<ref>{{Cite web |date=2023-03-11 |title=Kerala's megalithic past demands awareness at local level |url=https://english.mathrubhumi.com/features/specials/kerala-s-megalithic-past-experts-call-for-ways-to-save-historic-monuments-16bdcab9 |access-date=2026-01-21 |website=@mathrubhumi |language=en}}</ref> * క్రీ.పూ 1500 - క్రీ.పూ 500 - మరయూర్ వద్ద డోల్మెన్ (మునియారా) ఖనన ప్రదేశాలు, పలక్కాడ్ వంటి ప్రదేశాలలో డోల్మెనాయిడ్ సిస్ట్.<ref>{{Cite news |date=2010-06-07 |title=Megalithic burial chambers found in village near Palakkad |url=https://www.thehindu.com/news/national/Megalithic-burial-chambers-found-in-village-near-Palakkad/article16242013.ece |access-date=2026-01-21 |work=The Hindu |language=en |issn=0971-751X}}</ref> * క్రీ.పూ 100 - క్రీ.శ 300 - [[పట్టణం]] అత్యున్నత దశ. <ref>{{Cite news |last=P |first=P. J. Cherian & Deepak |date=2023-04-01 |title=No idols, no arms: the Pattanam mystery |url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/at-the-heart-of-pattanams-excavations-lies-a-secular-plural-life/article66688099.ece |access-date=2026-01-21 |work=The Hindu |language=en |issn=0971-751X}}</ref> === సాధారణ శకం === * క్రీ.శ 52 - [[క్రైస్తవ మతం|క్రైస్తవ మతాన్ని]] వ్యాప్తి చేయడానికి థామస్ ది అపోస్టల్ [[కేరళ]]కు చేరుకున్నాడు. * 1వ శతాబ్దం (క్రీ.శ 50 -70) - పెరిప్లస్ ఆఫ్ ది ఎరిత్రియన్ సీ [[చేర రాజవంశం|చేరాలు]], ఆ కాలపు ఓడరేవులైన నెల్సిండా, లిమిరిక్, ముజిరిస్ మొదలైన వాటి గురించి ప్రస్తావించింది. * క్రీ.శ 77 - ప్లినీ ది ఎల్డర్ తన రచనలో కేరళతో సముద్ర వాణిజ్యం గురించి ప్రస్తావించాడు.<ref>{{Cite web |last=Poduval |first=Jayaram |date=2021-07-27 |title=A country of many Gods: Visitor's book |url=https://www.newindianexpress.com/opinion/columns/2021/Jul/27/a-country-of-many-gods-visitors-book-2335792.html |access-date=2026-01-22 |website=The New Indian Express |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |last=Perur |first=Srinath |date=2016-08-10 |title=Lost cities #3 – Muziris: did black pepper cause the demise of India's ancient port? |url=https://www.theguardian.com/cities/2016/aug/10/lost-cities-3-muziris-india-kerala-ancient-port-black-pepper |access-date=2026-01-22 |work=The Guardian |language=en |issn=0261-3077}}</ref> * 3వ శతాబ్దం - అశోకుడి శాసనాలలో కేరళపుత్ర ప్రస్తావన ఉంది. * క్రీ.శ 624 - [[భారతదేశం|భారతదేశంలో]] మొదటి [[మసీదు]] అయిన చేరమాన్ జుమా మసీదు స్థాపించబడింది. == మధ్యయుగ కాలాలు == === 8వ శతాబ్దం === * [[ఆది శంకరాచార్యులు|ఆది శంకరాచార్య]] జననం, జీవితకాలం * 748 - తలంగర వద్ద మాలిక్ దినార్ మరణించాడు. === 9వ శతాబ్దం === * 825 - పాండ్య రాజవంశాన్ని ఓడించిన తరువాత చేర రాజవంశం వేనాడు రాజ్యాన్ని స్థాపించిన నేపథ్యంలో మలయాళ క్యాలెండర్ ప్రారంభమైంది. * 849-50 - తరిసప్పల్లి శాసనం === 10వ శతాబ్దం === * 929 - రామంతాలి శాసనాలు * 988 - [[చేర రాజవంశం]], [[రాజరాజ చోళుడు|రాజరాజ I]] మధ్య కందలూరు సాలై యుద్ధం.<ref>{{Cite news|title=The war in which Cholas ravaged a Chera town in Kanniyakumari|url=https://www.thehindu.com/news/national/tamil-nadu/the-war-in-which-cholas-ravaged-a-chera-town-in-kanniyakumari/article67257391.ece|work=The Hindu|date=2023-08-31|access-date=2026-01-30|issn=0971-751X|language=en|first=B.|last=Kolappan}}</ref> * తిరువల్లా రాగి శాసనాలు === 11వ శతాబ్దం === * 1000 - కొచ్చిన్ యూదుల రాగి శాసనాలు * 1020 - ** మూషిక రాజవంశం గురించి ప్రస్తావించే ఎరమం - చలప్పురం శాసనాలు.<ref>{{Cite web |title=Current Issue |url=https://www.heritageuniversityofkerala.com/CurrentIssue.aspx?VID=9 |access-date=2026-02-26 |website=www.heritageuniversityofkerala.com}}</ref><ref>{{Cite book |last=Narayanan |first=M. G. S. |url=https://books.google.co.in/books?id=0YDCngEACAAJ&redir_esc=y |title=Perumāḷs of Kerala: Brahmin Oligarchy and Ritual Monarchy : Political and Social Conditions of Kerala Under the Cēra Perumāḷs of Makōtai (c. AD 800-AD 1124) |date=2013 |publisher=CosmoBooks |isbn=978-81-88765-07-2 |language=en}}</ref> ** పుల్లూర్ కోడవళం శాసనం === 12వ శతాబ్దం === * చేర రాజవంశం విచ్ఛిన్నం, ప్రాంతీయ శక్తులుగా కొలతునాడు, నెడియిరుప్పు స్వరూపం, వేనాడు రాజ్యం మొదలైన ప్రాంతీయ శక్తుల పెరుగుదల.<ref>{{Cite news |title=Kozhikode: A city that ‘lost’ its history |url=https://www.thehindu.com/news/cities/kozhikode/kozhikode-a-city-that-lost-its-history/article29267307.ece |archive-url=https://web.archive.org/web/20221005201018/https://www.thehindu.com/news/cities/kozhikode/kozhikode-a-city-that-lost-its-history/article29267307.ece |archive-date=2022-10-05 |access-date=2026-02-25 |language=en |url-status=live }}</ref> * 1145 - చేర రాజవంశం సంరక్షణ లేకుండా స్వతంత్రంగా బ్రాహ్మణ స్థావరాలతో లావాదేవీలు జరిపిన కొలతునాడు రాజు కరుంపాట్టు ఇరమన్ ఇరవి వర్మను గురించి ప్రస్తావించే ''పెరించెల్లూర్ చెప్పెడ్ (పెరించెల్లూర్ రాగి శాసనాలు)''.<ref>{{Cite web |last=PTI |date=2013-11-11 |title=Kerala's missing copper plate found in British Library in London |url=https://www.newindianexpress.com/states/kerala/2013/Nov/11/keralas-missing-copper-plate-found-in-british-library-in-london-536243.html |access-date=2026-02-26 |website=The New Indian Express |language=en}}</ref> === 13వ శతాబ్దం === * 1292 - 94 - [[మార్కో పోలో]] కేరళను సందర్శించాడు. === 14వ శతాబ్దం === * 1341 - 1341 కేరళ వరదలు * 1343 - 46 - ఇబన్ బటూటా [[మలబార్ తీరం|మలబార్ తీరాన్ని]] సందర్శించాడు.<ref>{{Cite news |last=S |first=Priyadershini |date=2018-02-24 |title=Ibn Battuta's tryst with Malabar |url=https://www.thehindu.com/life-and-style/ibn-battutas-tryst-with-malabar/article22843255.ece |access-date=2026-01-22 |work=The Hindu |language=en |issn=0971-751X}}</ref> === 15వ శతాబ్దం === * 1498 మే 20 - [[పోర్చుగల్]] నుండి [[వాస్కోడ గామా|వాస్కో డ గామా]], అతని సిబ్బంది [[కాలికట్]] చేరుకున్నారు. === 16వ శతాబ్దం === * 1500 సెప్టెంబర్ 13 - పెడ్రో అల్వారెస్ కాబ్రల్ [[కాలికట్]] చేరుకున్నాడు - 2వ పోర్చుగీస్ ఇండియా నౌకాదళం * 1500 - [[కొచ్చిన్ ఒప్పందం]] * 1501 డిసెంబర్ 31 - రెండు రోజుల పాటు జరిగిన [[మొదటి కాననూర్ యుద్ధం]]. * 1502 అక్టోబర్ 30 - [[వాస్కో డ గామా]] [[4వ పోర్చుగీస్ ఇండియా నౌకాదళం]]లో భాగంగా [[కాలికట్]] చేరుకున్నాడు * 1504 మార్చి - జూలై - [[కొచ్చిన్ యుద్ధం]] * 1505 అక్టోబర్ 23 - [[సెయింట్ ఏంజెలో కోట]] నిర్మించడానికి [[ఫ్రాన్సిస్కో డి అల్మెయిడా]] [[కొలతిరి]] నుండి అనుమతి పొందాడు * 1506 మార్చి - కాననూర్ యుద్ధం (1506) * 1507 ఏప్రిల్ 27 - ఆగస్టు 27 - [[కాననూర్ ముట్టడి (1507)]] * 1513 డిసెంబర్ 24 - మాజీ జామోరిన్ హత్య తరువాత, [[జామోరిన్]], [[పోర్చుగీస్ ఇండియా|పోర్చుగీస్ ఇండియాకు]] చెందిన [[అఫోన్సో డి అల్బుకెర్కీ]] మధ్య జరిగిన ఒప్పందం ఫలితంగా పమూడేళ్ల పాటు జరిగిన [[మొదటి లూసో-మలబారీ యుద్ధం]] ([[కాలికట్-పోర్చుగీస్ ఘర్షణలు]]) ముగిసింది. * 1599 జూన్ 20-26 - [[డియాంపర్ సైనాడ్]] === 17వ శతాబ్దం === * 1653 జనవరి 3 - [[కూనన్ క్రాస్ ప్రమాణం]] * 1661 డిసెంబర్ - [[డచ్]] వారు [[పోర్చుగీస్ ఇండియా|పోర్చుగీసు]] వారి నుండి [[క్విలాన్]] [[సెయింట్ థామస్ కోట|సెయింట్ థామస్ కోటను]] స్వాధీనం చేసుకున్నారు. * 1663 జనవరి 7 - [[డచ్-పోర్చుగీస్ యుద్ధం]] ఫలితంగా [[పోర్చుగీస్ ఇండియా]] నుండి కొచ్చిన్‌ను స్వాధీనం చేసుకోవడంతో [[డచ్ మలబార్ విజయం]] ముగిసింది.<ref>{{Cite web|url=https://dutchinkerala.com/1663.php|title=1663|website=dutchinkerala.com|access-date=2026-01-31}}</ref> * [[దస్త్రం:Hortus Malabaricus Volume 5.pdf|thumb|216x216px|హోర్టస్ మలబారికస్]]1678 - 1693 - [[ఆమ్‌స్టర్‌డామ్]] నుండి హెండ్రిక్ వాన్ రీడ్ వృక్షశాస్త్రంపై ఇట్టి అచ్యుతన్ చేసిన పనిని హోర్టస్ మలబారికస్‌గా సంకలనం చేశాడు. === 18వ శతాబ్దం === * 1708 - బ్రిటిష్ వ్యాపారులు టెల్లిచెరి కోటను స్థాపించారు.<ref>{{Cite web|title=Kannur Tourism - Places - Thalassery Fort|url=https://www.kannurtourism.com/thalassery_fort.html|website=kannurtourism.com|access-date=2026-01-31}}</ref> * 1721 ఏప్రిల్ - అక్టోబర్ - అట్టింగల్ తిరుగుబాటు<ref>{{Cite web |date=2022-06-11 |title=Anchuthengu Fort from history's past |url=https://www.newindianexpress.com/cities/thiruvananthapuram/2022/Jun/11/anchuthengu-fort-from-historys-past-2464138.html |access-date=2026-01-21 |website=The New Indian Express |language=en}}</ref> * 1724 - లా బౌర్డోనైస్ ఆధ్వర్యంలో ఫ్రెంచ్ ఇండీస్ కంపెనీ మయ్యళి (మాహె) ని స్వాధీనం చేసుకుని కోటను స్థాపించింది. * 1729 - ట్రావెన్‌కోర్‌లో అంచల్ పోస్ట్ స్థాపించబడింది. * 1741 ఆగస్టు 10 - కొలాచెల్ యుద్ధం * 1744 జూలై 5 - ట్రావెన్‌కోర్‌లోని పద్మనాభస్వామి ఆలయంలో మార్తాండ వర్మ మొదటి మురజపం నిర్వహించాడు.<ref>{{Cite news |date=2019-11-20 |title=Ananthapuri all set to host Murajapam rituals |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/thiruvananthapuram/ananthapuri-all-set-to-host-murajapam-rituals/articleshow/72133184.cms |access-date=2026-01-21 |work=The Times of India |issn=0971-8257}}</ref> * 1746 - పురక్కాడ్ యుద్ధం * 1749 సెప్టెంబర్ - చంగనస్సేరి యుద్ధం * 1750 జనవరి 3 - త్రిప్పడి దానం ద్వారా మార్తాండ వర్మ రాజ్యాన్ని పద్మనాభస్వామికి సమర్పించాడు.<ref>{{Cite news |date=2012-03-07 |title='Thrippadi danam' popular at the book fest |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/thiruvananthapuram/thrippadi-danam-popular-at-the-book-fest/articleshow/12169515.cms |access-date=2026-01-23 |work=The Times of India |issn=0971-8257}}</ref> * 1750 - పద్మనాభస్వామి ఆలయంలో మొదటి లక్షదీపం.<ref>{{Cite news |date=2025-11-20 |title=Murajapam ritual begins at Sree Padmanabhaswamy temple |url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/murajapam-ritual-begins-at-sree-padmanabhaswamy-temple/article70304687.ece |access-date=2026-01-21 |work=The Hindu |language=en |issn=0971-751X}}</ref><ref>{{Cite news |date=2019-11-20 |title=Ananthapuri all set to host Murajapam rituals |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/thiruvananthapuram/ananthapuri-all-set-to-host-murajapam-rituals/articleshow/72133184.cms |access-date=2026-01-21 |work=The Times of India |issn=0971-8257}}</ref> * 1755 - తిరునవాయలో చివరి మామాంకం. * 1761 - మలబార్‌పై మైసూరియన్ దండయాత్రను ఎదుర్కోవడానికి కొచ్చిన్-ట్రావెన్‌కోర్ కూటమి (1761), మరుసటి సంవత్సరం సుచింద్రం ఒప్పందం కుదిరాయి. * 1762 - రాజా కేశవదాస్ అలప్పుజ ఓడరేవు, కాలువలను అభివృద్ధి చేశాడు.<ref>{{Cite news|title=Alappuzha Heritage Project in limbo|url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/alappuzha-heritage-project-in-limbo/article65635597.ece|work=The Hindu|date=2022-07-14|access-date=2026-01-30|issn=0971-751X|language=en|first=Sam Paul|last=A}}</ref> * 1763 ఫిబ్రవరి - పారిస్ ఒప్పందం (1763) తరువాత ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ మాహెను ఫ్రాన్స్‌కు తిరిగి ఇచ్చింది. * 1766 - అరక్కల్ రాజ్యానికి చెందిన అలీ రాజా మాదాయిలో కుప్పం నది, పెరుంబా నదుల మధ్య రెండున్నర మైళ్ల పొడవైన సుల్తాన్ కాలువను అభివృద్ధి చేశాడు.<ref>{{Cite news|title=Prevailing currents take a canal to disuse|url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/prevailing-currents-take-a-canal-to-disuse/article2574035.ece|work=The Hindu|date=2011-10-27|access-date=2026-01-31|issn=0971-751X|language=en}}</ref> * 1767 - ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీకి చెందిన మర్డోచ్ బ్రౌన్ అంజరక్కండిలో 300 ఎకరాల బ్రౌన్స్ సిన్నమోన్ ఎస్టేట్‌ను స్థాపించాడు.<ref>{{Cite journal|title=Making of a New Form of Slavery: The Case of the Anjarakandy Plantation|url=https://www.jstor.org/stable/44156271|journal=Proceedings of the Indian History Congress|date=2012|issn=2249-1937|pages=756–763|volume=73|first=C H|last=Jayasree}}</ref><ref>{{Cite web|title=Anjarakandy Integrated Campus|url=https://anjarakandy.in/cinnamon.php#:~:text=Anjarakandy%20Cinnamon%20Estate%20is%20one,the%20oil%20that%20is%20extracted.|website=anjarakandy.in|access-date=2026-01-31}}</ref><ref>{{Cite news|title=QVR: Anjarakandy estate transactions fraudulent|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/kochi/qvr-anjarakandy-estate-transactions-fraudulent/articleshow/52775477.cms|work=The Times of India|date=2016-06-16|access-date=2026-01-31|issn=0971-8257}}</ref> * 1779 డిసెంబర్ - 1782 జనవరి - టెల్లిచెరి ముట్టడి. * 1780 - 90 - పొడవైన కుట్టియాడి మార్గానికి ప్రత్యామ్నాయంగా కరింతండన్ సహాయంతో బ్రిటిష్ వారు తామరస్సేరి చురమ్ మార్గాన్ని అభివృద్ధి చేశారు. <ref>{{Cite news |date=2014-07-25 |title=Tribal hero of Thamarassery Ghat road gets a face |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/kozhikode/Tribal-hero-of-Thamarassery-Ghat-road-gets-a-face/articleshow/38987798.cms |access-date=2026-01-22 |work=The Times of India |issn=0971-8257}}</ref> * 1789 - 90 - నెడుంకోట్ట యుద్ధం * 1795 - డచ్ రిపబ్లిక్ పై నెపోలియన్ యుద్ధం, క్యూ లెటర్స్ తరువాత డచ్ మలబార్ ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ ఆధీనంలోకి వచ్చింది. * 1797 - మనందేరి వద్ద ఆకస్మిక దాడి * 1798 - సక్తన్ తంపురాన్ త్రిస్సూర్ పూరాన్ని ప్రారంభించాడు.<ref>{{Cite web|title=Find cultural heritage at every turn in Thrissur|url=https://www.onmanorama.com/travel/kerala/2018/10/03/find-cultural-heritage-at-every-turn-in-thrissur.html|website=onmanorama.com|access-date=2026-01-23|language=en}}{{Dead link|date=మే 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web|title=Who was Sakthan Thampuran, whose fallen statue in Thrissur Suresh Gopi wants to reconstruct|url=https://indianexpress.com/article/explained/explained-culture/who-was-sakthan-thampuran-whose-fallen-statue-in-thrissur-suresh-gopi-wants-to-reconstruct-9559218/|website=The Indian Express|date=2024-09-10|access-date=2026-01-23|language=en}}</ref> == ఆధునిక కాలాలు == === 19వ శతాబ్దం === ==== 1800 - 1850 ==== * 1800 జూలై 1 - మలబార్ జిల్లా మద్రాసు ప్రెసిడెన్సీలో భాగమైంది. * 1805 నవంబర్ 30 - బ్రిటిష్ వారితో జరిగిన యుద్ధంలో పళస్సి రాజా మరణించాడు. * 1809 జనవరి 11 - వేలు తంపి దళవ బ్రిటిష్ వారికి వ్యతిరేకంగా కుండర వద్ద చారిత్రాత్మక ప్రకటన చేశాడు.<ref>{{Cite web |last=archive |first=From our online |date=2012-05-16 |title=Anniversary of Kundara Proclamation |url=https://www.newindianexpress.com/cities/thiruvananthapuram/2010/Jan/11/anniversary-of-kundara-proclamation-159789.html |access-date=2026-01-21 |website=The New Indian Express |language=en}}</ref> * 1809 జనవరి 15 - క్విలాన్ యుద్ధం * 1812 మార్చి - మే - కురిచియ తెగ బ్రిటిష్ వారికి వ్యతిరేకంగా తిరుగుబాటు చేసింది. * 1812 డిసెంబర్ 5 - గౌరీ లక్ష్మీ బాయి ట్రావెన్‌కోర్‌లో ఒక ప్రకటన ద్వారా బానిసల విక్రయాన్ని నిషేధించింది. * 1813 - క్రైస్తవ మతంలోకి మారిన మహిళలకు రొమ్ములను కప్పుకునే హక్కులను జాన్ మన్రో కల్పించిన తరువాత రొమ్ములను కప్పుకునే హక్కులను పొందడానికి నిమ్న కులాల వారు చన్నార్ తిరుగుబాటు నిరసనలను ప్రారంభించారు.<ref>{{Cite web |last=Kumar |first=N. Vinoth |date=2023-03-04 |title=200 years of Channar Revolt: How Dalit women struggled for right to cover upper body |url=https://thefederal.com/womens-march/200-years-of-channar-revolt-how-dalit-women-struggled-for-right-to-cover-upper-body |access-date=2026-03-10 |website=thefederal.com |language=en}}</ref> * 1814 ఆగస్టు - 1814 ఆంగ్లో-డచ్ ఒప్పందం డచ్ మలబార్‌ను శాశ్వతంగా బ్రిటిష్ సామ్రాజ్యం కిందకు తీసుకువచ్చింది. * 1816 నవంబర్ 15 - ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీతో జరిగిన ఒప్పందం తరువాత జామోరిన్ అధికారికంగా అన్ని రాజకీయ అధికారాలను కోల్పోయాడు.<ref>{{Cite journal|title=King court and culture in medieval Kerala - The Zamorins of Calicut A AD 1200 to AD 1767|url=https://shodhganga.inflibnet.ac.in/handle/10603/131929|date=2003-03-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20210913065714/https://shodhganga.inflibnet.ac.in/handle/10603/131929|archive-date=2021-09-13|language=en|last=V V|first=Haridas}}</ref> * 1817 - కేరళలో మొదటి పాశ్చాత్య విద్యా కళాశాలగా సీఎంఎస్ కళాశాల కొట్టాయం స్థాపించబడింది.<ref>{{Cite web|title=Introducing CMS College|url=https://cmscollege.ac.in/introducing-cms-college/|website=CMS College Kottayam|access-date=2026-02-01|language=en|last=Softloom}}</ref> * 1821 - బెంజమిన్ బెయిలీ (మిషనరీ) కేరళలో మొట్టమొదటి ప్రింటింగ్ ప్రెస్ సి.ఎం.ఎస్ ప్రెస్‌ను స్థాపించాడు. * 1829 ఫిబ్రవరి 3 - క్రైస్తవ మతంలోకి మారిన నాడార్ మహిళలు తమ రొమ్ములను కప్పుకోకుండా నిషేధిస్తూ గౌరీ పార్వతి బాయి రాజ ప్రకటన జారీ చేసింది. ఈ ప్రకటన అపఖ్యాతి పాలైన బ్రెస్ట్ ట్యాక్స్‌కి దారితీసిందని కొందరు చరిత్రకారులు వాదించారు.<ref>{{Cite web |last=Ameerudheen |first=T. A. |date=2019-03-22 |title=NCERT decision to remove chapter on caste struggle in Kerala from history textbook draws criticism |url=https://scroll.in/article/917353/ncert-decision-to-remove-chapter-on-caste-struggle-in-kerala-from-history-textbook-draws-criticism |access-date=2026-03-10 |website=Scroll.in |language=en}}</ref> * 1830 - స్వాతి తిరునాళ్ రామ వర్మ హజూర్ కచేరిని క్విలాన్ నుండి తిరువనంతపురానికి శాశ్వతంగా మార్చాడు. దీనికి ముందు హజూర్ కచేరి క్విలాన్‌కు ముందున్న మావేలిక్కర, అలప్పుజలలో దివాన్ల స్థానంలో ఉండేది. * 1843 ఏప్రిల్ 7 - 1843 భారతీయ బానిసత్వ చట్టం ద్వారా మలబార్ జిల్లాలో బానిసత్వం రద్దు చేయబడింది. * 1846 - ఫారెస్ట్ కన్జర్వేటర్ చతు మీనన్ నీలంబూర్‌లోని కొన్నోల్లీ ప్లాట్‌ను ప్రపంచంలోనే మొట్టమొదటి టేకు తోటగా స్థాపించాడు.<ref>{{Cite web|title=Conolly's Plot: India’s Oldest Teak Plantation in Nilambur, Kerala|url=https://www.keralatourism.org/kerala-article/2024/conollys-plot-nilambur-oldest-teak-plantation-2024/1445|website=Kerala Tourism|access-date=2026-02-01|language=en}}</ref> * 1847 మార్చి 19 - లండన్ మిషనరీ సొసైటీ, చర్చ్ మిషన్ సొసైటీ బానిసత్వాన్ని రద్దు చేయాలని మార్తాండ వర్మ II ముందు ప్రాతినిధ్యం వహించాయి, రాజు దానిని తిరస్కరించాడు. * 1847 జూన్ - హెర్మన్ గుండర్ట్ టెల్లిచెరి నుండి మొదటి మలయాళ పత్రిక రాజ్యసమాచారంను ప్రచురించాడు. ==== 1851 - 1899 ==== * 1855 ఏప్రిల్ - కొచ్చిన్ రాజ్యం బానిసత్వాన్ని రద్దు చేసింది.<ref>{{Cite news |date=2013-08-25 |title=Slave trade |url=https://www.thehindu.com/opinion/letters/slave-trade/article5058904.ece |access-date=2026-01-23 |work=The Hindu |language=en |issn=0971-751X}}</ref> * 1855 జూన్ 24 - ట్రావెన్‌కోర్ బానిసత్వాన్ని రద్దు చేసింది.<ref>{{Cite web |last=Prashant |first=M. P. |date=2024-10-14 |title=Slavery in Kerala, a bitter truth knowingly forgotten |url=https://www.newindianexpress.com/states/kerala/2024/Oct/14/slavery-in-kerala-a-bitter-truth-knowingly-forgotten |access-date=2026-01-23 |website=The New Indian Express |language=en}}</ref> * 1855 సెప్టెంబర్ 11 - మలబార్ జిల్లా డిస్ట్రిక్ట్ కలెక్టర్ (డిస్ట్రిక్ట్ మేజిస్ట్రేట్) హెన్రీ వాలెంటైన్ కొన్నోల్లీ కాలికట్‌లోని తన అధికారిక ప్రాంగణంలో మాప్పిళా ముస్లింలచే హత్య చేయబడ్డాడు.<ref>{{Cite news |title=Benign faces of the Raj — the Malabar experience |url=https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-editorialfeatures/Benign-faces-of-the-Raj-%E2%80%94-the-Malabar-experience/article13386509.ece |archive-url=https://web.archive.org/web/20231120204049/https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-editorialfeatures/Benign-faces-of-the-Raj-%E2%80%94-the-Malabar-experience/article13386509.ece |archive-date=2023-11-20 |access-date=2026-02-11 |work=The Hindu |language=en}}</ref> * 1859 జూలై 26 - చన్నార్ తిరుగుబాటు ఫలితంగా ట్రావెన్‌కోర్‌లో నాడార్ మహిళలకు పైబట్టలు ధరించే హక్కును కల్పిస్తూ రాజ శాసనం వెలువడింది.<ref>{{Cite web |last=archive |first=From our online |date=2012-05-15 |title=All for a decent dress |url=https://www.newindianexpress.com/cities/thiruvananthapuram/2009/Jul/27/all-for-a-decent-dress-71397.html |access-date=2026-03-10 |website=The New Indian Express |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=1859 Declaration |url=http://shodhganga.inflibnet.ac.in/bitstream/10603/679/14/14_chapter7.pdf}}</ref> * 1861 మార్చి 12 - రాష్ట్రంలో బేపూర్, తిరూర్ మధ్య మొదటి రైల్వే మార్గం ప్రారంభించబడింది.<ref>{{Cite news |last=Govind |first=Biju |date=2019-11-24 |title=It's a long way to world-class station |url=https://www.thehindu.com/news/cities/kozhikode/its-a-long-way-to-world-class-station/article30071292.ece |access-date=2026-01-21 |work=The Hindu |language=en |issn=0971-751X}}</ref> * 1865 - ట్రావెన్‌కోర్‌లో పండర పట్ట వాక ప్రకటన. రాచరిక రాష్ట్రంలో భూ హక్కులను మార్చిన ముఖ్యమైన సంఘటనగా ఇది మారింది. * 1869 జూలై - ఆగస్టు - త్రివేండ్రంలో కొత్త హజూర్ కచేరి (కేరళ ప్రభుత్వ సచివాలయం) పూర్తయింది, కార్యాలయాలు పనిచేయడం ప్రారంభించాయి.<ref>{{Cite web |last=Cris |date=2019-11-05 |title=A short history of the Kerala Secretariat as building celebrates 150 years |url=https://www.thenewsminute.com/kerala/short-history-kerala-secretariat-building-celebrates-150-years-111767 |access-date=2026-03-06 |website=The News Minute |language=en}}</ref> * 1880 - టిఎస్ కెనాల్‌లోని వర్కాల జంట సొరంగం పూర్తయింది, తిరువనంతపురం వల్లక్కడవు, క్విలాన్ మధ్య లోతట్టు జలరవాణాను సులభతరం చేసింది.<ref>{{Cite web |title=200-year-old Vallakadavu boat jetty now harbours Kerala's rich biodiversity |url=https://www.onmanorama.com/travel/travel-news/2019/03/16/vallakadavu-boat-jetty-kerala-rich-biodiversity.html |access-date=2026-01-23 |website=200-year-old Vallakadavu boat jetty now harbours Kerala's rich biodiversity |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Efforts to revive grand-old tunnel in Varkala |url=https://www.onmanorama.com/travel/travel-news/2020/02/08/efforts-revive-grand-old-tunnel-varkala.html |access-date=2026-01-23 |website=Efforts to revive grand-old tunnel in Varkala |language=en}}</ref> * 1880 - 1903 - కుట్టనాడ్ పోల్డర్ (కాయల్ రిక్లమేషన్) మొదటి దశ, వరి సాగు కోసం వెంబనాడ్ నుండి దాదాపు 1764 హెక్టార్ల విస్తీర్ణాన్ని తిరిగి పొందారు.<ref>{{Cite web |title=HISTORY OF RECLAIMED KAYALS IN KUTTANAD WETLAND AND ASSOCIATED SOCIAL DIVIDE IN ALAPPUZHA DISTRICT, KERALA |url=https://www.researchgate.net/publication/326682004 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220921215745/https://www.researchgate.net/publication/326682004_HISTORY_OF_RECLAIMED_KAYALS_IN_KUTTANAD_WETLAND_AND_ASSOCIATED_SOCIAL_DIVIDE_IN_ALAPPUZHA_DISTRICT_KERALA |archive-date=2022-09-21 |access-date=2026-01-23 |website=ResearchGate |language=en |url-status=live }}</ref> * 1883 - టెల్లిచెరి వద్ద రాష్ట్రంలో మొట్టమొదటి క్రిస్మస్ కేకును మంబల్లి బాపు బేక్ చేశాడు.<ref>{{Cite news|title=Kerala: The sweet story of India's 'first' Christmas cake|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-india-64062202|date=2022-12-24|access-date=2026-01-31|language=en}}</ref> * 1886 అక్టోబర్ 29 - మూలం తిరునాళ్, పెరియార్ నీటిపారుదల పనుల కోసం బ్రిటిష్ సెక్రటరీ ఆఫ్ స్టేట్ మధ్య ముల్లపెరియార్ డ్యామ్ నీటిపై 999 సంవత్సరాల లీజు ఒప్పందం కుదిరింది.<ref>{{Cite news|title=Mullaperiyar dam case: demarcate land covered by 1886 lease, check if mega car parking is in the lease area, says Supreme Court|url=https://www.thehindu.com/news/national/mullaperiyar-dam-case-demarcate-land-covered-by-1886-lease-check-if-mega-car-parking-is-in-the-lease-area-says-sc/article67582317.ece|work=The Hindu|date=2023-11-28|access-date=2026-02-01|issn=0971-751X|language=en}}</ref> * 1887 - తిరువనంతపురంలో హైకోర్ట్ ఆఫ్ ట్రావెన్‌కోర్ స్థాపించబడింది.<ref>{{Cite web |last=Pratap |first=Giti |date=2023-03-10 |title=The shifting legacy of the Kerala High Court - Part I |url=https://www.barandbench.com/columns/the-shifting-legacy-of-kerala-high-court-part-i |access-date=2026-02-13 |website=Bar and Bench - Indian Legal news |language=en}}</ref> * [[దస్త్రం:Aruvipuram temple (70230).jpg|thumb|అరువిప్పురం ఆలయం]]1888 ఫిబ్రవరి - నారాయణ గురు కుల వ్యవస్థకు వ్యతిరేకంగా అరువిప్పురం వద్ద ఆలయాన్ని స్థాపించాడు. * 1888 మార్చి 30 - ట్రావెన్‌కోర్‌లో ఎనిమిది మంది సభ్యుల శాసన మండలి స్థాపించబడింది. * 1889 జనవరి 4 - గ్రేట్ ఫైర్ ఆఫ్ కొచ్చిన్ * 1889 డిసెంబర్ - ఒయ్యారతు చందు మీనన్ రాసిన ఇందులేఖ (నవల) మలయాళంలో మొదటి నవలగా ప్రచురించబడింది. * 1891 జనవరి 1 - మలయాళీ మెమోరియల్ * 1893 - అయ్యన్కాళి చేసిన విల్లువాండి (ఎద్దుల బండి) సమరం. * 1895 మార్చి 8 - 17 - మొదటి మరామన్ సదస్సు జరిగింది. * 1895 అక్టోబర్ 10 - ముల్లపెరియార్ డ్యామ్ నిర్మాణం పూర్తయింది, ప్రారంభించబడింది. * 1896 సెప్టెంబర్ - ఎజావా మెమోరియల్ పిటిషన్ === [[20వ శతాబ్దం]] === ==== స్వాతంత్ర్యానికి పూర్వం (1900 - 1923) ==== * 1900 - రాజాస్ కోర్ట్ ఆఫ్ అప్పీల్ కొచ్చిన్ రాజ్యంలో చీఫ్ కోర్ట్ ఆఫ్ అప్పీల్‌గా స్థాపించబడింది. * 1900 నవంబర్ 18 - 25 - లార్డ్ కర్జన్ కొచ్చిన్, ట్రావెన్‌కోర్ రాజ్యాలను సందర్శించాడు. ఈ రాష్ట్రాలను సందర్శించిన మొదటి గవర్నర్-జనరల్ ఆఫ్ ఇండియా అతనే.<ref>{{Cite web |title=The Speeches of Lord Curzon |url=https://tile.loc.gov/storage-services/service/gdc/gdclccn/53/04/92/70/v2/53049270v2/53049270v2.pdf}}</ref><ref>{{Cite news |date=2010-01-04 |title=Curzon 'apologised to Maharaja' for irreverent comment |url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/Curzon-apologised-to-Maharaja-for-irreverent-comment/article13738357.ece |access-date=2026-03-10 |work=The Hindu |language=en |issn=0971-751X}}</ref> * 1902 మార్చి 27 - ముత్తెట్టతార్మణకల్ కుంహిక్కేలప్పన్ మన్నానార్ హత్య తరువాత మన్నానార్ రాజవంశం అంతమైంది.<ref>{{Cite web|title=Neglected and forgotten: Remains of Mannanar dynasty crumbling|url=https://www.newindianexpress.com/states/kerala/2022/Apr/06/neglected-and-forgotten-remains-of-mannanar-dynasty-crumbling-2438459.html|website=The New Indian Express|date=2022-04-06|access-date=2026-02-02|language=en|first=MA Rajeev|last=Kumar}}</ref> * 1902 జూలై 16 - షోరనూర్-కొచ్చిన్ హార్బర్ విభాగంలో కొచ్చిన్ రాజ్యంలో మొదటి ప్యాసింజర్ రైలు సర్వీస్.<ref>{{Cite web |last=Kuruvilla |first=Anu C. |date=2023-10-11 |title=Honour on track for a forgotten maharaja |url=https://www.newindianexpress.com/cities/kochi/2023/Oct/11/honour-on-track-for-a-forgotten-maharaja-2622679.html |access-date=2026-01-22 |website=The New Indian Express |language=en}}</ref> * 1902 - తట్టెకాడ్ పక్షుల అభయారణ్యం సమీపంలో జాన్ జోసెఫ్ మర్ఫీ, పెరియార్ సిండికేట్ కేరళలో మొట్టమొదటి లాభదాయక వాణిజ్య రబ్బరు తోటను స్థాపించారు.<ref>{{Cite web |last=Shah |first=Aditi |date=2020-06-04 |title=J J Murphy: Kerala's Rubber Man |url=https://www.peepultree.world/livehistoryindia/story/people/murphy-rubber |access-date=2026-01-23 |website=PeepulTree |language=en |archive-date=2025-09-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250905150730/https://www.peepultree.world/livehistoryindia/story/people/murphy-rubber |url-status=dead }}</ref> * 1903 మే 15 - పద్మనాభన్ పల్పు శ్రీ నారాయణ ధర్మ పరిపాలన యోగంను స్థాపించాడు. * 1904 జూలై 1 - ట్రావెన్‌కోర్‌లో కొల్లం-సెంగోట్టై కార్డ్ లైన్ మధ్య మొదటి రైలు సర్వీస్ ప్రారంభమైంది. * 1904 అక్టోబర్ 22 - శ్రీ మూలం పాపులర్ అసెంబ్లీ (శ్రీ మూలం ప్రజా సభ) 88 మంది సభ్యులతో స్థాపించబడింది, మొదటి సమావేశం విజెటి హాల్ (మహాత్మా అయ్యన్కాళి హాల్) లో జరిగింది.<ref>{{Cite web |title=History of legislative bodies in Kerala-- Sri Moolam Praja Sabha |url=http://www.keralaassembly.org/history/popular.html |access-date=2026-02-06 |website=www.keralaassembly.org}}</ref> * 1905 జూలై 13 - కురియేడతు తత్రి స్మార్తవిచారం తరువాత తీర్పు వెలువడింది. * [[దస్త్రం:Cochin State Forest Tramway - The logging locomotive, truck, and caboose (Scientific American, 26 February 1910, p. 184-185).jpg|thumb|కొచ్చిన్ స్టేట్ ఫారెస్ట్ ట్రామ్‌వే]]1905 అక్టోబర్ 3 - కొచ్చిన్ స్టేట్ ఫారెస్ట్ ట్రామ్‌వే కార్యకలాపాలు ప్రారంభించింది.<ref>{{Cite news |last=Nagarajan |first=Saraswathy |date=2021-04-29 |title=Reviving memories of Cochin State Forest Tramway in Parambikulam Tiger Reserve |url=https://www.thehindu.com/society/history-and-culture/on-the-cochin-state-forest-tramway-in-parambikulam-tiger-reserve-an-engineering-marvel-once-used-to-ferry-lumber/article34441143.ece |access-date=2026-01-21 |work=The Hindu |language=en |issn=0971-751X}}</ref> * 1914 అక్టోబర్ 31 - మన్నత్తు పద్మనాభ పిళ్లై నాయర్ బ్రిట్య జన సంఘం (నాయర్ సర్వీస్ సొసైటీ) ను స్థాపించాడు. * 1914 - ట్రావెన్‌కోర్‌లో నిమ్న కులాలకు విద్యా హక్కులను నిరాకరించడం, ఊరుట్టంబళం వద్ద జరిగిన సంఘటన నేపథ్యంలో అయ్యన్కాళి ఆధ్వర్యంలో నిమ్న కులాలకు చెందిన రైతుల కందళ ఆందోళన.<ref>{{Cite web |last=Dev |first=Gouri S. |date=2022-07-30 |title=Tale of a revolt for education |url=https://www.newindianexpress.com/cities/thiruvananthapuram/2022/Jul/30/tale-of-a-revolt-for-education-2482033.html |access-date=2026-02-06 |website=The New Indian Express |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Tale of two girls: How a Kerala school did penance for a century-old crime |url=https://www.onmanorama.com/lifestyle/news/2017/06/01/kerala-girls-school-opening-thiruvananthapuram.html |access-date=2026-02-06 |website=OnManorama}}</ref><ref>{{Cite news |last=Bureau |first=The Hindu |date=2022-12-02 |title=Quality universal education schemes will continue in State: Kerala CM |url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/quality-universal-education-schemes-will-continue-in-state-kerala-cm/article66216428.ece |access-date=2026-02-06 |work=The Hindu |language=en |issn=0971-751X}}</ref> * 1914 డిసెంబర్ 7 - కొచ్చిన్ రాజ్యానికి చెందిన రామ వర్మ XV సింహాసనాన్ని విడిచిపెట్టాడు.<ref>{{Cite news |date=2015-06-19 |title=The story of a statue |url=https://www.thehindu.com/features/metroplus/the-story-of-a-statue/article7333585.ece |access-date=2026-02-13 |work=The Hindu |language=en |issn=0971-751X}}</ref> * 1915 అక్టోబర్ 24 - కల్లమల సమరం * 1917 మే 30 - [[సహోదరన్ అయ్యప్పన్]] చెరాయ్ వద్ద మిశ్ర భోజనం నిర్వహించాడు.<ref>{{Cite news |date=2016-09-29 |title=Misrabhojanam centenary fete |url=https://www.thehindu.com/todays-paper/ |access-date=2026-02-23 |work=The Hindu |language=en |issn=0971-751X}}</ref><ref>{{Cite web |last=Staff |first=T. N. M. |date=2017-05-31 |title=100 years after historic anti-caste Panthibhojanam, Kerala leaders come together to recreate event |url=https://www.thenewsminute.com/kerala/100-years-after-historic-anti-caste-panthibhojanam-kerala-leaders-come-together-recreate |access-date=2026-02-23 |website=The News Minute |language=en}}</ref> * 1920 ఆగస్టు 18 - మహాత్మా గాంధీ మొదటిసారి కేరళను సందర్శించారు. ఖిలాఫత్ ఉద్యమంలో భాగంగా ఆయన కాలికట్ను సందర్శించారు.<ref>{{Cite web |title=The five visits Gandhiji made to Kerala |url=https://www.onmanorama.com/travel/kerala/2018/06/30/the-five-visits-gandhiji-made-to-kerala.html |access-date=2026-01-23 |website=The five visits Gandhiji made to Kerala |language=en }}{{Dead link|date=మే 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * 1920 - కొచ్చిన్ నాయర్ రెగ్యులేషన్ చట్టం ఆమోదించబడింది, ఇది సంబంధం బహుభార్యాత్వాన్ని చట్టబద్ధం చేసింది, వారసత్వాన్ని క్రమబద్ధీకరించింది.<ref>{{Cite news |last=S |first=Priyadershini |date=2022-05-10 |title=A new book throws fresh light on Parukutty Neithyaramma, the queen consort of Cochin State |url=https://www.thehindu.com/books/a-book-on-parukutty-neithyaramma-the-queen-consort-of-cochin-state/article65353500.ece |access-date=2026-03-09 |work=The Hindu |language=en |issn=0971-751X}}</ref> * 1921-22 - మాప్పిళా తిరుగుబాటు (మలబార్ తిరుగుబాటు)<ref>{{Cite news |last=Balakrishnan |first=Pulapre |date=2021-08-27 |title=Remembering the Moplah Rebellion of 1921 |url=https://www.thehindu.com/society/they-lived-to-tell-the-tale-revisiting-the-moplah-rebellion-of-1921/article36132249.ece |access-date=2026-01-21 |work=The Hindu |language=en |issn=0971-751X}}</ref> * 1921 సెప్టెంబర్ 16 - బ్రాహ్మణేతర వర్గాలకు విద్య, ఉద్యోగ హక్కులను కల్పిస్తూ మద్రాసు ప్రెసిడెన్సీలో జస్టిస్ పార్టీ ప్రభుత్వ ఉత్తర్వు 613 (కమ్యూనల్ జి.ఓ.) ని ఆమోదించింది.<ref>{{Cite news |last=Kolappan |first=B. |date=2021-09-15 |title=The Communal G.O. {{!}} A government order that heralded the social justice movement 100 years ago |url=https://www.thehindu.com/news/national/tamil-nadu/a-government-order-that-heralded-the-social-justice-movement-100-years-ago/article36486308.ece |access-date=2026-02-06 |work=The Hindu |language=en |issn=0971-751X}}</ref> * [[దస్త్రం:Wagon Tragedy Memorial, Tirur.jpg|thumb|తిరూర్‌లోని వాగన్ ట్రాజెడీ స్మారకం]]1921 నవంబర్ 19 - వాగన్ విషాదం * 1922 నవంబర్ 15 - రవీంద్రనాథ్ ఠాగూర్, నారాయణ గురు మధ్య సమావేశం.<ref>{{Cite web|title=Lunatic asylum to God's abode: When Tagore met Narayana Guru in Kerala's Sivagiri 100 years ago|url=https://thesouthfirst.com/kerala/lunatic-asylum-to-gods-abode-when-tagore-met-narayana-guru-in-keralas-sivagiri-100-years-ago/|website=The South First {{!}} News, Politics, Sports, Entertainment & Live Updates|date=2022-11-14|access-date=2026-01-30|language=en|first=K. A.|last=Shaji}}</ref> * 1922 - కె.ఎం. మౌలవి, కె.ఎం. సీతీ సాహిబ్, ఇ. మొయిదు మౌలవి నాయకత్వంలో, కేరళలో ఇస్లాంను సంస్కరించడానికి, ఆధునిక విద్యను ప్రచారం చేయడానికి కొడుంగల్లూర్ వద్ద ''కేరళ ముస్లిం ఐక్య సంఘం'' ఏర్పడింది.<ref>{{Cite web|title=മുസ് ലിം െഎക്യ സംഘം സമുദായത്തിനും സമൂഹത്തിനും നൽകിയതെന്ത് ? -ചരിത്രത്തെ മുൻ നിർത്തി ഒരു വിശകലനം {{!}} muslim Aikya Sangam -100th Centennial {{!}} Madhyamam|url=https://www.madhyamam.com/weekly/culture/muslim-aikya-sangam-100th-centennial-878968|website=www.madhyamam.com|date=2021-11-25|access-date=2026-01-30|language=ml|first=ഡോ ജ മീ ൽ|last=അ ഹ് മ ദ്}}</ref><ref>{{Cite journal|title=Kerala muslim aikya Sanghom|url=https://www.academia.edu/6684725|first=Shajeer|last=Sharafudeen}}</ref> ==== స్వాతంత్ర్యానికి పూర్వం (1924 - 1947) ==== * 1924 జనవరి 16 - పల్లనలో జరిగిన పడవ ప్రమాదంలో కుమారన్ ఆసన్ సహా 23 మంది మరణించారు.<ref>{{Cite web |last=Paul |first=Biju E. |date=2023-01-15 |title=Judicial commission that probed boat tragedy of Kerala's Mahakavi Kumaran Asan nears centenary |url=https://www.newindianexpress.com/states/kerala/2023/Jan/15/judicial-commission-that-probed-boat-tragedy-ofmahakavi-kumaran-asannears-centenary-2538000.html |access-date=2026-02-11 |website=The New Indian Express |language=en}}</ref> * 1924 మార్చి - 1925 నవంబర్ - వైకోమ్ సత్యాగ్రహం * 1924 మే 19 - మైఖేల్ ఓ'డ్వైర్ దాఖలు చేసిన ఓ'డ్వైర్ v. నాయర్ పరువు నష్టం కేసులో సి. శంకరన్ నాయర్ ఓడిపోయాడు. * 1924 జూలై - గ్రేట్ ఫ్లడ్ ఆఫ్ 99 * 1926 జూన్ 26 - కేరళలో ముస్లింలలోని సంస్కరణవాద సంస్థలను ఎదుర్కోవడానికి వరక్కల్ ముల్లకోయ తంగల్ నాయకత్వంలో కాలికట్ వద్ద సమస్త కేరళ జెమ్-ఇయ్యతుల్ ఉలమా ఏర్పడింది.<ref>{{Cite news|title=Divided they celebrate Samastha centenary|url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/divided-they-celebrate-samastha-centenary/article69212228.ece|work=The Hindu|date=2025-02-12|access-date=2026-01-30|issn=0971-751X|language=en|first=Abdul Latheef|last=Naha}}</ref> * 1926 - సుచింద్రం సత్యాగ్రహం * 1927 జూన్ 14 - నారాయణ గురు చేర్తలలోని కలవమ్కోడం ఆలయంలో అద్దం ప్రతిష్ఠాపన చేశాడు. * 1927 అక్టోబర్ 26 - సౌత్ ఇండియన్ రైల్వే కంపెనీచే నిలంబూర్-షోరనూర్ రైల్వే లైన్ ప్రారంభించబడింది. * 1928 మే 26 - ఆధునిక కొచ్చిన్ నౌకాశ్రయానికి మొదటి ఓడ చేరుకుంది.<ref>{{Cite web|title=Cochin Port marks 94th year of first ship's arrival|url=https://www.newindianexpress.com/cities/kochi/2022/May/27/cochin-port-marks-94th-year-of-first-ships-arrival-2458383.html|website=The New Indian Express|date=2022-05-27|access-date=2026-01-22|language=en|first=Express News|last=Service}}</ref> * 1930 ఏప్రిల్ 21 - కె. కేలప్పన్ నాయకత్వంలోని సత్యాగ్రహులు ఉప్పు సత్యాగ్రహంలో భాగంగా పయ్యన్నూర్ బీచ్‌లో ఉప్పు చట్టాలను ఉల్లంఘిస్తూ ఉప్పును తయారు చేశారు.<ref>{{Cite web |title=K Kelappan and the freedom movement |url=https://www.onmanorama.com/travel/kerala/2018/06/30/k-kelappan-and-the-freedom-movement.html |access-date=2026-01-29 |website=K Kelappan and the freedom movement |language=en }}{{Dead link|date=మే 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * 1931-32 - గురువాయూర్ సత్యాగ్రహం * 1932 ఏప్రిల్ 1 - పాలక్కాడ్-పొల్లాచ్చి రైల్వే లైన్ పూర్తయింది. * 1932 అక్టోబర్ 28 - ద్విసభావిధానాన్ని స్థాపిస్తూ, ఫ్రాంచైజీకి ఆస్తి అర్హతలను తీసుకువస్తూ ట్రావెన్‌కోర్ లెజిస్లేటివ్ రిఫార్మ్స్ యాక్ట్ ప్రకటించబడింది.<ref>{{Cite web |title=Business |url=https://www.niyamasabha.nic.in/index.php/business/index/land_legislation |archive-url=https://web.archive.org/web/20260103081518/https://www.niyamasabha.nic.in/index.php/business/index/land_legislation |archive-date=2026-01-03 |access-date=2026-02-06 |website=niyamasabha.nic.in |url-status=live }}</ref> * 1932 - త్రివేండ్రం అంతర్జాతీయ విమానాశ్రయం స్థాపించబడింది. * 1933 జనవరి 25 - ట్రావెన్‌కోర్‌లోని క్రైస్తవులు, ముస్లింలు, ఎజావా (ఈజావా) లు అబ్స్టెన్షన్ ఉద్యమం (నివర్తన ఆందోళన) ప్రారంభించారు, తరువాత ఎ. జె. జాన్ అధ్యక్షతన సంయుక్త రాష్ట్రీయ సమితి సమావేశం జరిగింది.<ref>{{Cite web |last=admin |date=2018-08-20 |title=NIVARTHANA AGITATION IN TRAVANCORE {{!}} rjisacjournal.com |url=https://www.rjisacjournal.com/nivarthana-agitation-in-travancore/ |access-date=2026-02-06 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Service |first=Express News |date=2016-10-05 |title=Lost in the annals of history |url=https://www.newindianexpress.com/kochi/2016/Oct/04/lost-in-the-annals-of-history-1525085.html |access-date=2026-02-06 |website=The New Indian Express |language=en}}</ref> * 1935 మే 13 - ట్రావెన్‌కోర్‌కు వ్యతిరేకంగా అబ్స్టెన్షనిజానికి మద్దతుగా సి. కేశవన్ చారిత్రాత్మక కోళంచేరి ప్రసంగం చేశాడు, దేశద్రోహం ఆరోపణపై అరెస్టయ్యాడు.<ref>{{Cite web |title=സി.കേശവന്റെ കോഴഞ്ചേരി പ്രസംഗത്തിന് 85 വയസ്സ് |url=https://www.manoramaonline.com/news/kerala/2020/05/12/C-Kesavans-Speech.html |access-date=2026-02-06 |website=സി.കേശവന്റെ കോഴഞ്ചേരി പ്രസംഗത്തിന് 85 വയസ്സ് |language=ml}}</ref> * 1936 జూలై 1 - కాననూర్ నుండి మద్రాసుకు ఎ. కె. గోపాలన్ ఆధ్వర్యంలో స్టార్వేషన్ మార్చ్ (పట్టిని జాతర) ప్రారంభమైంది. * 1936 నవంబర్ 12 - దేవాలయ ప్రవేశ ప్రకటన * 1938 ఫిబ్రవరి 20 - ట్రావెన్‌కోర్ రాష్ట్ర రవాణా శాఖ ప్రారంభించబడింది, తిరువనంతపురం, కన్యాకుమారి మధ్య బస్సు సర్వీస్ ప్రారంభమైంది. * 1938 జూన్ 17 - కొచ్చిన్ రాజ్యంలో కోర్ట్ ఆఫ్ అప్పీల్ హైకోర్ట్ ఆఫ్ కొచ్చిన్‌గా పునర్నిర్మించబడింది, విడి ఊసెఫ్ వెల్లానిక్కరన్ ప్రధాన న్యాయమూర్తిగా బాధ్యతలు చేపట్టాడు.<ref>{{Cite news |date=2016-02-19 |title=The High Court in Cochin and Bank of Cochin |url=https://www.thehindu.com/features/metroplus/society/the-high-court-in-cochin-and-bank-of-cochin/article8257552.ece |access-date=2026-02-13 |work=The Hindu |language=en |issn=0971-751X}}</ref> * 1938 ఆగస్టు 31 - నయ్యట్టింకర వద్ద బ్రిటిష్ దళాల పోలీసు కాల్పుల్లో ఏడుగురు మరణించారు.<ref>{{Cite web |last=archive |first=From our online |date=2020-09-02 |title=Memorial of Neyyattinkara firing linked to freedom struggle unveiled |url=https://www.newindianexpress.com/cities/thiruvananthapuram/2020/Sep/02/memorial-of-neyyattinkara-firing-linked-to-freedom-struggle-unveiled-2191337.html |access-date=2026-03-05 |website=The New Indian Express |language=en}}</ref> * 1938 సెప్టెంబర్ 26 - అక్టోబర్ 5 - కడక్కల్ తిరుగుబాటు * 1938 సెప్టెంబర్ 22-30 - కల్లర-పాంగోడ్ పోరాటం * 1938 అక్టోబర్ 23 - ట్రావెన్‌కోర్ స్టేట్ కాంగ్రెస్ నిషేధానికి వ్యతిరేకంగా 20,000 మంది నిరసనకారులతో అకమ్మ చెరియన్ తంపనూర్ నుండి కౌడియార్ ప్యాలెస్ వరకు రాజధాని మార్చ్‌ను నడిపించింది. * 1940 సెప్టెంబర్ 15 - మోరాజా వద్ద పోలీసు బలగాలకు, నిరసనకారులకు మధ్య జరిగిన పోరాటంలో కె. పి. ఆర్. గోపాలన్‌కు జీవిత ఖైదు పడింది.<ref>{{Cite web |last=Radhakrishnan |first=M. G. |date=1996-09-30 |title=K.P.R. Gopalan: Founder member of Kerala's communist movement is still driven by the cause |url=https://www.indiatoday.in/magazine/living/story/19960930-kunnath-puthenpurayil-ramapurath-gopalan-still-driven-by-communist-movement-833859-1996-09-29 |access-date=2026-03-05 |website=India Today |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |last=Reporter |first=Staff |date=2022-08-08 |title=Communist ideologue Berlin Kunhananthan Nair dead |url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/communist-ideologueberlin-kunhananthan-nair-dead/article65746851.ece |access-date=2026-03-05 |work=The Hindu |language=en |issn=0971-751X}}</ref> * 1941 మార్చి 28 - కయ్యూర్ సంఘటన * 1943 మార్చి 12 - చితిర తిరునాళ్ బలరామ వర్మ ట్రావెన్‌కోర్ రాష్ట్ర ప్రసార కేంద్రాన్ని ప్రారంభించాడు. * 1943 జూన్ 22 - రాయల్ నేవీ కొచ్చిలో ఐఎన్ఎస్ వెందురుతి (హెచ్ఎంఎస్ చింకారా) పేరుతో నావల్ బేస్ (నౌకాదళ స్థావరాన్ని) స్థాపించింది. * 1946 జనవరి 16 - సి. పి. రామస్వామి అయ్యర్ ట్రావెన్‌కోర్‌ను అమెరికన్ మోడల్ రాజ్యాంగంతో స్వతంత్ర రాష్ట్రంగా ప్రతిపాదించాడు, దీనిలో రాజుచే నియమించబడిన శక్తివంతమైన కార్యనిర్వాహక వర్గం, సార్వత్రిక ఓటు హక్కు ఉంటాయి.<ref>{{Cite journal |last=Pillai |first=G. Mohanadasan |date=1988 |title=Punnapra-Vayalar : The National Working Class Revolt |url=https://www.jstor.org/stable/44148418 |journal=Proceedings of the Indian History Congress |volume=49 |pages=402–405 |issn=2249-1937}}</ref> * 1946 జూన్ 23 - కూడల్మాణిక్యం ఆలయం సమీపంలోని రోడ్లను ఉపయోగించే హక్కులను పొందడానికి నిమ్న కులాల వారు ఇరింజలకుడలో వాళినడక్కల్ సమరం లేదా కుట్టంకుళం ఆందోళన నిర్వహించారు.<ref>{{Cite web |title=കുട്ടംകുളം സമരത്തിന് 79 വയസ്സ് തികയുന്നു; സമരസ്മരണയിൽ നാട് |url=https://www.manoramaonline.com/district-news/thrissur/2025/06/23/kuttamkulam-fight-against-untouchability.html |access-date=2026-03-06 |website=കുട്ടംകുളം സമരത്തിന് 79 വയസ്സ് തികയുന്നു; സമരസ്മരണയിൽ നാട് |language=ml}}</ref> * 1946 అక్టోబర్ - పున్నప్ర-వాయలార్ తిరుగుబాటు * 1946 డిసెంబర్ 20 - కరివెల్లూర్‌లో రైతుల తిరుగుబాటు.<ref>{{Cite news |date=2016-12-01 |title=CPM to celebrate 70years of Karivellur struggle |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/kozhikode/cpm-to-celebrate-70yrs-of-karivellur-struggle/articleshow/55710694.cms |access-date=2026-03-05 |work=The Times of India |issn=0971-8257}}</ref> * 1946 డిసెంబర్ 30 - శ్రీకందపురంలోని కవుంబాయిలో మలబార్ స్పెషల్ పోలీస్ కాల్పుల్లో ఐదుగురు కమ్యూనిస్టులు మరణించారు.<ref>{{Cite web |title=കാവുമ്പായി സമരത്തിന് 75 വയസ്സ്; കാവുമ്പായിയുടെ ഓർമകളിൽ കനലെരിയുന്നു |url=https://www.manoramaonline.com/district-news/kannur/2021/12/30/kannur-75-years-of-kavumbayi-strike.html |access-date=2026-03-05 |website=കാവുമ്പായി സമരത്തിന് 75 വയസ്സ്; കാവുമ്പായിയുടെ ഓർമകളിൽ കനലെരിയുന്നു |language=ml}}</ref> * 1946 - మలబార్ స్పెషల్ పోలీస్ సమ్మె, తదనంతరం బ్రిటిష్ వారిచే కంపెనీల తగ్గింపు. * 1947 జూన్ 3 - భారతదేశం, పాకిస్తాన్‌లకు అధికార బదిలీ తరువాత ట్రావెన్‌కోర్, కొచ్చిన్ రాజ్యాలతో సహా రాచరిక రాష్ట్రాలపై క్రౌన్ పారామౌంట్సీ (బ్రిటిష్ కిరీటం ఆధిపత్యం) రద్దు చేయబడుతుందని బ్రిటిష్ వారు ప్రకటించారు. * 1947 జూన్ 11 - సి. పి. రామస్వామి అయ్యర్ ఒక విలేకరుల సమావేశంలో ట్రావెన్‌కోర్ డొమినియన్ ఆఫ్ ఇండియాలో చేరడం లేదని, స్వతంత్రంగా ఉంటోందని ప్రకటించాడు.<ref>{{Cite web |date=2003-07-03 |title=C.P. and independent Travancore |url=https://frontline.thehindu.com/books/article30217602.ece |access-date=2026-03-09 |website=Frontline |language=en}}</ref> * 1947 జూన్ 18 - చితిర తిరునాళ్ బలరామ వర్మ ట్రావెన్‌కోర్ రేడియో ద్వారా ట్రావెన్‌కోర్‌ను స్వతంత్ర సార్వభౌమ దేశంగా ప్రకటించాడు.<ref>{{Cite web |title=How an assassination bid before I-Day dramatically altered Kerala history |url=https://www.onmanorama.com/news/kerala/2022/08/13/how-cp-ramaswamy-iyers-assassination-bid-dramatically-altered-kerala-history-live.html |access-date=2026-03-09 |website=How an assassination bid before I-Day dramatically altered Kerala history |language=en}}</ref> * 1947 జూలై 25 - త్రివేండ్రంలో సి. పి. రామస్వామి అయ్యర్‌పై కె. సి. ఎస్. మణి హత్యాప్రయత్నం చేశాడు.<ref>{{Cite web |date=2022-11-13 |title=Who was Sir CP, whose ‘independent Travancore mission’ ended with assassination bid |url=https://indianexpress.com/article/explained/sir-cp-whose-independent-travancore-mission-ended-with-assassination-bid-8265100/ |access-date=2026-03-09 |website=The Indian Express |language=en}}</ref> * 1947 జూలై 30 - ట్రావెన్‌కోర్ భారతదేశంతో ఇన్స్ట్రుమెంట్ ఆఫ్ యాక్సెషన్ (ప్రవేశ పత్రం) పై సంతకం చేసింది. ==== స్వాతంత్ర్యానంతరం ==== * 1948 ఏప్రిల్ 30 - ఓంచియమ్ వద్ద మలబార్ స్పెషల్ పోలీస్ కాల్పుల్లో ఎనిమిది మంది రైతులు మరణించారు, ఇద్దరు కస్టోడియల్ చిత్రహింసల ద్వారా మరణించారు.<ref>{{Cite web |date=2023-04-30 |title=75 years of Onchiyam firing: Communist parties of Kerala commemorate martyred comrades |url=https://english.mathrubhumi.com/news/kerala/75-years-of-onchiyam-firing-communist-parties-of-kerala-commemorate-martyred-comrades-845e9196 |access-date=2026-03-05 |website=@mathrubhumi |language=en}}</ref> * 1949 జూలై 1 - ట్రావెన్‌కోర్-కొచ్చిన్ పార్ట్ B రాష్ట్రంగా ఏర్పడింది. * 1949 డిసెంబర్ 31 - శూరనాడు కలపం. * 1950 ఫిబ్రవరి 11 - సేలం సెంట్రల్ జైలులో జరిగిన పోలీసు కాల్పుల్లో ప్రధానంగా మలబార్ జిల్లాకు చెందిన ఇరవై ఇద్దరు సిపిఐ కార్యకర్తలు మరణించారు.<ref>{{Cite news |date=2016-02-12 |title=Martyrs remembered |url=https://www.thehindu.com/news/national/tamil-nadu/martyrs-remembered/article8230993.ece |access-date=2026-03-05 |work=The Hindu |language=en |issn=0971-751X}}</ref> * 1950 మే 14 - ఆల్ ఇండియా రేడియో కోజికోడ్ నుండి ప్రసారాలను ప్రారంభించింది.<ref>{{Cite news |last=Kumar |first=P. K. Ajith |date=2025-03-18 |title=Celebrations mark 75th year of AIR Kozhikode |url=https://www.thehindu.com/news/cities/kozhikode/celebrations-mark-75th-year-of-air-kozhikode/article69344884.ece |access-date=2026-01-21 |work=The Hindu |language=en |issn=0971-751X}}</ref> * 1950 మే - శబరిమల ఆలయంలో గుర్తుతెలియని దుండగులు చేసిన దహనకాండ విగ్రహాన్ని తీవ్రంగా దెబ్బతీసింది.<ref>{{Cite web|title=Mystery fire at Sabarimala in 1950|url=https://www.onmanorama.com/news/kerala/2018/10/30/sabarimala-temple-fire-1950.html|website=Mystery fire at Sabarimala in 1950|access-date=2026-02-02|language=en}}{{Dead link|date=మే 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * 1953 మే 11 - కొచ్చిన్‌లోని నావల్ ఎయిర్‌పోర్ట్ ఐఎన్ఎస్ గరుడ ప్రారంభించబడింది. * 1954 జూలై - ఐ. కె. కుమరన్ నేతృత్వంలోని విముక్తి పోరాటం ఫలితంగా మాహె ఫ్రాన్స్ నుండి విముక్తి పొందింది. * 1954 ఆగస్టు 11 - ట్రావెన్‌కోర్ తమిళనాడు కాంగ్రెస్ హింస నేపథ్యంలో పోలీసు కాల్పుల కారణంగా కన్యాకుమారి జిల్లాలో నలుగురు మరణించారు.<ref>{{Cite news |last=Ramakrishnan |first=T. |date=2023-07-20 |title=The transfer of Kanniyakumari to Tamil Nadu amid political struggle and police firing |url=https://www.thehindu.com/news/national/tamil-nadu/the-transfer-of-kanniyakumari-to-tamil-nadu-amid-political-struggle-and-police-firing/article67103296.ece |access-date=2026-03-05 |work=The Hindu |language=en |issn=0971-751X}}</ref><ref>{{Cite web |title=Why did Kerala surrender Kanyakumari to Tamil Nadu without a fight? |url=https://www.onmanorama.com/news/kerala/2020/10/31/why-did-kerala-surrender-kanyakumari-to-tamil-nadu.html |access-date=2026-03-06 |website=Why did Kerala surrender Kanyakumari to Tamil Nadu without a fight? |language=en}}</ref> * 1954 డిసెంబర్ 5 - కుట్టనాడ్‌లో ఉప్పునీటి ప్రవేశాన్ని, వరదలను తగ్గించడానికి తోటప్పల్లి స్పిల్‌వే నిర్మాణం మూడేళ్లలో పూర్తయింది, ప్రారంభించబడింది.<ref>{{Cite news|title=Standing guard against floodwaters, for six decades|url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/standing-guard-against-floodwaters-for-six-decades/article24910265.ece|work=The Hindu|date=2018-09-09|access-date=2026-02-01|issn=0971-751X|language=en|first=Sam Paul|last=A}}</ref> * 1954 - మలబార్ జిల్లా బోర్డు ఎన్నికల్లో పి. టి. భాస్కర పనిక్కర్ గెలిచాడు.<ref>{{Cite news |date=2015-01-13 |title=A glimpse into mass movements of Kerala |url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/a-glimpse-into-mass-movements-of-kerala/article6787171.ece |access-date=2026-03-05 |work=The Hindu |language=en |issn=0971-751X}}</ref> * 1955 అక్టోబర్ 9 - కె. కామరాజ్ మలంపూజ ఆనకట్టను ప్రారంభించాడు.<ref>{{Cite news |date=2015-10-05 |title=Brimming with pride |url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/brimming-with-pride/article7728949.ece |access-date=2026-03-03 |work=The Hindu |language=en |issn=0971-751X}}</ref> * 1956 మార్చి 2 - వేలూర్ (త్రిస్సూర్) లోని మణిమలార్కావు ఆలయంలో మహిళలు చేసిన మారు మరక్కల్ సమరం.<ref>{{Cite news |date=2021-03-01 |title=Anniversary of Velur protest to be observed tomorrow |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/kochi/anniversary-of-velur-protest-to-be-observed-tomorrow/articleshow/81261207.cms |access-date=2026-03-10 |work=The Times of India |issn=0971-8257}}</ref><ref>{{Cite web |last=Cris |date=2021-03-06 |title=These Kerala women changed history by wearing blouses to Velur temple in 1956 |url=https://www.thenewsminute.com/kerala/these-kerala-women-changed-history-wearing-blouses-velur-temple-1956-144761 |access-date=2026-03-10 |website=The News Minute |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |last=Bureau |first=The Hindu |date=2023-06-12 |title=Tearful adieu to Velur marumarakkal agitation leader Devaki Nambisan |url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/tearful-adieu-to-velur-marumarakkal-agitation-leader-devaki-nambisan/article66961075.ece |access-date=2026-03-10 |work=The Hindu |language=en |issn=0971-751X}}</ref><ref>{{Cite web |date=2023-06-12 |title=Kerala activist Devaki Nambeesan who fought for right to cover breasts in temple no more |url=https://english.mathrubhumi.com/news/kerala/kerala-woman-who-fought-for-right-to-cover-breasts-in-temple-no-more-13c5c47d |access-date=2026-03-10 |website=@mathrubhumi |language=en}}</ref> ==== ఏకీకృత కేరళ ఏర్పాటు తర్వాత ==== * 1956 నవంబర్ 1 - రాష్ట్రాల పునర్వ్యవస్థీకరణ చట్టం, 1956 ద్వారా భాషా ప్రాతిపదికన కేరళ రాష్ట్రం ఏర్పడింది. * 1957 ఏప్రిల్ 6 - ఇ. ఎం. ఎస్ నంబూద్రిపాద్ కేరళ మొదటి ముఖ్యమంత్రిగా ఎన్నికయ్యాడు, మొదటి నంబూద్రిపాద్ మంత్రిత్వ శాఖ బ్యాలెట్ ద్వారా ఎన్నికైన ప్రపంచపు మొట్టమొదటి కమ్యూనిస్ట్ ప్రభుత్వంగా అవతరించింది. * 1958-59 - విముక్తి పోరాటం (కేరళ) * 1959 జూలై 31 - మొదటి నంబూద్రిపాద్ మంత్రిత్వ శాఖ రద్దు చేయబడింది, రాష్ట్రపతి పాలన అమల్లోకి వచ్చింది. * 1963 నవంబర్ 21 - భారత అంతరిక్ష కార్యక్రమానికి చెందిన మొదటి రాకెట్ ప్రయోగం తుంబా ఈక్వటోరియల్ రాకెట్ లాంచింగ్ స్టేషన్ వద్ద జరిగింది.<ref>{{Cite web |last=FRONTLINE |first=TEAM |date=2022-08-12 |title=1963: First rocket launch from Thumba |url=https://frontline.thehindu.com/science-and-technology/india-at-75-epochal-moments-1963-first-rocket-launch-from-thumba/article65735513.ece |access-date=2026-03-09 |website=Frontline |language=en}}</ref> * 1964 సెప్టెంబర్ 8 - పి. కె. కుంజు ప్రవేశపెట్టిన అవిశ్వాస తీర్మానంలో శంకర్ మంత్రిత్వ శాఖ ఓడిపోయింది.<ref>{{Cite web |title=Confidence Motion |url=https://www.niyamasabha.nic.in/index.php/business/confidence_motion/2 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250517091937/https://www.niyamasabha.nic.in/index.php/business/confidence_motion/2 |archive-date=2025-05-17 |access-date=2026-02-06 |website=niyamasabha.nic.in |url-status=live }}</ref> * 1967 నవంబర్ 20 - దేశీయంగా అభివృద్ధి చేసిన మొదటి రాకెట్ రోహిణి ఆర్హెచ్ 75 (రోహిణి (రాకెట్ కుటుంబం)) తుంబా ఈక్వటోరియల్ రాకెట్ లాంచింగ్ స్టేషన్ (తుంబా) నుండి ప్రయోగించబడింది. * 1970 జనవరి 1 - కేరళలో భూ సంస్కరణల చట్టం అమల్లోకి వచ్చింది. * 1971 డిసెంబర్ 28 - రాష్ట్రంలో మొట్టమొదటి మత అల్లర్లు తలస్సేరిలో జరిగాయి.<ref>{{Cite web |last=Service |first=Express News |date=2021-03-23 |title=1971 Thalassery riot defines bitter fight between RSS, CPM |url=https://www.newindianexpress.com/states/kerala/2021/Mar/23/1971-thalassery-riot-defines-bitter-fight-between-rss-cpm-2280189.html |access-date=2026-02-06 |website=The New Indian Express |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=How Ajit Doval, the Centre's man Friday, suppressed a riot in Kerala in 1972 |url=https://www.theweek.in/news/india/2020/02/27/how-ajit-doval-the-centres-man-friday-suppressed-a-riot-in-kerala-in-1972.html |access-date=2026-02-06 |website=The Week |language=en}}</ref> * 1973 ఏప్రిల్ 24 - [[కేశవానంద భారతి]] v. స్టేట్ ఆఫ్ కేరళ * 1973 - కేరళ శాస్త్ర సాహిత్య పరిషత్ ద్వారా సేవ్ సైలెంట్ వ్యాలీ ఉద్యమం. * 1974 - తన్నీర్ముక్కం బండ్ నిర్మాణం పూర్తి.<ref>{{Cite web |title=Coastal Reservoirs |url=https://henry.baw.de/server/api/core/bitstreams/272c1b16-c28c-4457-b90f-8587b719daaf/content}}</ref><ref>{{Cite web |last=Paul |first=Biju E. |date=2018-05-12 |title=Thanneermukkom bund, a farmers’ landmark, passes into Kerala's history |url=https://www.newindianexpress.com/states/kerala/2018/May/12/thanneermukkom-bund-a-farmers-landmark-passes-into-keralas-history-1813503.html |access-date=2026-03-10 |website=The New Indian Express |language=en}}</ref> * 1976 ఫిబ్రవరి 12 - ఇందిరా గాంధీ ఇడుక్కి ఆనకట్టను ప్రారంభించింది. <ref>{{Cite web |last=Kumar |first=Dileep V. |date=2026-02-11 |title=Idukki Dam turns 50: When Periyar was tamed to change Kerala’s energy history |url=https://thesouthfirst.com/?p=374954 |access-date=2026-03-03 |website=The South First {{!}} News, Politics, Sports, Entertainment & Live Updates |language=en }}{{Dead link|date=మార్చి 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * 1976 సెప్టెంబర్ 1 - మరుమక్కతాయం (మాతృస్వామ్య వారసత్వ వ్యవస్థ) ను రద్దు చేస్తూ కేరళ జాయింట్ హిందూ ఫ్యామిలీ సిస్టమ్ (రద్దు) చట్టం అమల్లోకి వచ్చింది. * 1982 సెప్టెంబర్ 1 - వైపిన్ మద్యం విషాదాలు * 1988 జూలై 8 - పెరుమన్ రైలు ప్రమాదం === [[21వ శతాబ్దం]] === * 2003 ఫిబ్రవరి 19 - ముత్తంగ సంఘటన * 2018 మే 2 - కేరళలో మొదటి నిఫా వైరస్ వ్యాప్తి పెరాంబ్రలో జరిగింది. * 2018 ఆగస్టు - 2018 కేరళ వరదలు * 2018 సెప్టెంబర్ 28 - భారత అత్యున్నత న్యాయస్థానంలో దీపక్ మిశ్రా నేతృత్వంలోని ధర్మాసనం శబరిమలలోకి మహిళల ప్రవేశాన్ని అనుమతించింది. == ఇవి కూడా చూడండి == * [[కేరళ చరిత్ర]] * [[భారతదేశ చరిత్ర]] == మూలాలు == {{Reflist}} {{Year in Kerala}} [[వర్గం:కేరళలోని సంవత్సరాలు| ]] [[వర్గం:కేరళ చరిత్ర]] [[వర్గం:భారత రాష్ట్రాల కాలక్రమాలు]] mab2tyzzttvs0xnqbd89k37u6um0kpy 0 485396 4908438 4850388 2026-07-19T13:56:06Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 4908438 wikitext text/x-wiki {{HistoryOfSouthAsia}} భారతదేశంలోని ఒక రాష్ట్రమైన [[ఉత్తర ప్రదేశ్|ఉత్తరప్రదేశ్]] చరిత్ర అనేక సహస్రాబ్దాల నాటిది. ఈ ప్రాంతంలో 85,000 నుండి 73,000 సంవత్సరాల క్రితం నాటి మానవ నివాసాల ఆనవాళ్లు కనిపిస్తాయి. అంతేకాకుండా ఈ ప్రాంతం క్రీస్తుపూర్వం 6,000 నాటికే మానవ నివాసంగా మారినట్లు తెలుస్తోంది. [[బాబర్]] ఢిల్లీ సుల్తానేట్ పై దాడి చేసి, ఆధునిక ఉత్తర ప్రదేశ్‌లోని పెద్ద ప్రాంతాలను కవర్ చేస్తూ మొఘల్ సామ్రాజ్యాన్ని స్థాపించిన తరువాత 1526లో ఈ ప్రాంతంలో ప్రారంభ ఆధునిక కాలం ప్రారంభమైంది. మొఘల్ సామ్రాజ్యం అవశేషాలలో వారి స్మారక చిహ్నాలు ఉన్నాయి, వాటిలో ముఖ్యంగా [[ఫతేపూర్ సిక్రీ]], [[అలహాబాద్ కోట]], [[ఆగ్రా కోట]] ఉన్నాయి. ఈ ప్రాంతం [[మొదటి భారత స్వాతంత్ర్య యుద్ధం|1857 నాటి భారత తిరుగుబాటుకు]] వేదికైంది, [[ఝాన్సీ]], [[మీరట్]], [[కాన్పూరు|కాన్పూర్]], లక్నోలలో తిరుగుబాట్లు జరిగాయి. ఈ ప్రాంతం [[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్|భారత జాతీయ కాంగ్రెస్‌తో]] జరిగిన [[భారత స్వాతంత్ర్యోద్యమం|భారత స్వాతంత్ర్య ఉద్యమానికి]] కూడా ఒక వేదికగా నిలిచింది. 1947లో స్వాతంత్ర్యం తరువాత, 1950లో యునైటెడ్ ప్రావిన్సులకు ఉత్తర ప్రదేశ్ అని పేరు మార్చారు. 2000లో [[ఉత్తర ప్రదేశ్|ఉత్తరప్రదేశ్]] నుండి [[ఉత్తరాఖండ్]] రాష్ట్రాన్ని ఏర్పాటు చేశారు. == పూర్వ చరిత్ర == పురావస్తు పరిశోధనలు ఉత్తర ప్రదేశ్‌ సుమారు 85 నుండి 73 వేల సంవత్సరాల క్రితం నాటి [[రాతి యుగము|రాతి యుగం]] ''[[మానవుడు|హోమో సేపియన్స్]]'' వేటగాళ్ల ఉనికిని సూచించాయి.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=gMoJj-0Z94UC&pg=PA69|title=Recent Advances in Indo-Pacific Prehistory: proceedings of the international symposium held at Poona|last=Virendra N. Misra, Peter Bellwood|publisher=BRILL|year=1985|isbn=90-04-07512-7|page=69|access-date=23 July 2012}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=r4s-YsP6vcIC&pg=PA58|title=The Rise of Civilization in India and Pakistan|last=Bridget Allchin, Frank Raymond Allchin|date=29 July 1982|publisher=Cambridge University Press|isbn=0-521-28550-X|page=58|access-date=23 July 2012}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=35DP1Z-2dnYC&pg=PA96|title=Studies in Indian Archaeology: Professor H.D. Sankalia Felicitation Volume|last=Hasmukhlal Dhirajlal Sankalia|last2=Shantaram Bhalchandra Deo|last3=Madhukar Keshav Dhavalikar|date=1985|publisher=Popular Prakashan|isbn=0-86132-088-3|page=96|access-date=23 July 2012}}</ref><ref>Confidence limits for the age are 85 (±11) and 72 (±8) thousand years ago.</ref> ఇతర పూర్వ-చారిత్రక అన్వేషణలలో వేల సంవత్సరాల పురాతనమైన మధ్య ఎగువ పాతరాతియుగ కళాఖండాలు, [[ప్రతాప్‌గఢ్ (ఉత్తర ప్రదేశ్)|ప్రతాప్‌గఢ్]] సమీపంలో మధ్యరాతియుగ/సూక్ష్మశిలా వేటగాడు-సంగ్రాహక స్థావరం, సుమారు క్రీ.పూ. 10550–9550 నుండి ఉన్నాయి.<ref>{{Cite paper}}</ref> పెంపుడు జంతువులు, గొర్రెలు, మేకలు, వ్యవసాయానికి ఆధారాలు ఉన్న గ్రామాలు క్రీ పూ 6000లోనే ప్రారంభమయ్యాయి, క్రమంగా క్రీ పూ 4000 - 2000 మధ్య [[సింధు లోయ నాగరికత]], [[సింధు లోయ నాగరికత|హరప్పా సంస్కృతి]] నుండి ప్రారంభమై [[వైదిక నాగరికత|వేద కాలం]] వరకు అభివృద్ధి చెందాయి, ఇది [[ఇనుప యుగం]] వరకు విస్తరించింది.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=W6zQHNavWlsC&pg=PA263|title=God-apes and Fossil Men|last=Kenneth A. R. Kennedy|publisher=University of Michigan Press|year=2000|isbn=0-472-11013-6|page=263|access-date=23 July 2012}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=r4s-YsP6vcIC&pg=PA119|title=The Rise of Civilization in India and Pakistan|last=Bridget Allchin, Frank Raymond Allchin|publisher=Cambridge University Press|year=1982|isbn=0-521-28550-X|page=119|access-date=23 July 2012}}</ref><ref>{{Cite web|title=Prehistoric human colonization of India|url=http://www.ias.ac.in/jbiosci/nov2001/491.pdf|access-date=5 April 2012}}</ref> == క్రీ.పూ 1000 -200CA == [[File:Deogarh01.jpg|alt=Ravana|left|thumb|డియోఘర్‌లోని దశావతార ఆలయాన్ని గుప్త సామ్రాజ్యం నిర్మించింది]] [[మహా జనపదాలు|మహాజనపద]] యుగంలో [[కోసల]] రాజ్యం ఆధునిక ఉత్తర ప్రదేశ్ ప్రాంతీయ సరిహద్దులలో ఉండేది.<ref name="Sen1999">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Wk4_ICH_g1EC&pg=PA105|title=Ancient Indian History And Civilization|last=Sailendra Nath Sen|date=1 January 1999|publisher=New Age International|isbn=978-81-224-1198-0|pages=105–106|access-date=1 October 2012}}</ref> కురుల రాజ్యం నలుపు, ఎర్ర సామాను, [[బూడిదవర్ణ పాత్రాసంస్కృతి|పెయింటెడ్ గ్రే వేర్]] సంస్కృతికి అనుగుణంగా ఉంటుంది, వాయవ్య భారతదేశంలో ఇనుప యుగం ప్రారంభానికి, సుమారు క్రీ పూ 1000. <ref name="Sen1999" /> పురాతన భారతదేశంలో ఉనికిలో ఉన్న పదహారు మహాజనపదాలలో ('గొప్ప రాజ్యాలు' లేదా కులీన గణతంత్రాలు) ఏడు పూర్తిగా ప్రస్తుత రాష్ట్ర సరిహద్దుల పరిధిలోకి వచ్చాయి. మహాజనపద యుగంలో కోసల రాజ్యం కూడా ఆధునిక ఉత్తర ప్రదేశ్ ప్రాంతీయ సరిహద్దుల పరిధిలో ఉండేది. [[కురుక్షేత్ర సంగ్రామం|కురుక్షేత్ర యుద్ధం]] తరువాత అనంతర పరిణామాలు ఎగువ దోఆబ్, ఢిల్లీ మధ్య ప్రాంతంలో జరిగాయని నమ్ముతారు. [[మౌర్య సామ్రాజ్యం|మౌర్య]] (క్రీ.పూ. 320–200), కుషాన్ (క్రీ.శ. 100–250), [[గుప్త సామ్రాజ్యం|గుప్తా]] (350–600), [[గుర్జర ప్రతీహార రాజవంశం|గుర్జర-ప్రతిహార]] (650–1036) సామ్రాజ్యాలతో సహా భారతదేశంలోని అన్ని ప్రధాన సామ్రాజ్యాల శక్తి, స్థిరత్వానికి గంగా మైదాన ప్రాంతంపై నియంత్రణ చాలా ముఖ్యమైనది.<ref name="White2010">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=fHLfiOZVzmMC|title=The Middle Ground: Indians, Empires, and Republics in the Great Lakes Region, 1650–1815|last=Richard White|date=8 November 2010|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-107-00562-4|access-date=1 October 2012}}{{Page needed|date=October 2023}}</ref> గుప్త సామ్రాజ్యాన్ని విచ్ఛిన్నం చేసిన హూణుల దండయాత్రల తరువాత, గంగా-యమునా దోవాబ్ కనౌజ్ పెరుగుదలను చూసింది.<ref name="Corporation2007">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=V1pQkwIXTG0C&pg=PA331|title=World and Its Peoples: Eastern and Southern Asia|last=Marshall Cavendish Corporation|date=September 2007|publisher=Marshall Cavendish|isbn=978-0-7614-7631-3|pages=331–335|access-date=1 October 2012}}</ref> హర్షవర్ధనుడి పాలనలో [[కన్నౌజ్]] సామ్రాజ్యం అత్యున్నత స్థాయికి చేరుకుంది.<ref name="Corporation2007" /> ఇది ఉత్తరాన [[పంజాబ్ ప్రాంతం|పంజాబ్]], పశ్చిమాన [[గుజరాత్]] నుండి తూర్పున [[బెంగాల్]], దక్షిణాన [[ఒడిశా]] వరకు విస్తరించి ఉంది.<ref name="Sen1999" /> ఇది [[నర్మదా నది]] ఉత్తరాన ఉన్న మధ్య భారతదేశంలోని కొన్ని ప్రాంతాలను కలిగి ఉంది, ఇది మొత్తం ఇండో-గంగా మైదానాన్ని కలిగి ఉంది.<ref name="Chopra2003">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=gE7udqBkACwC&pg=PA196|title=A Comprehensive History of Ancient India|last=Pran Nath Chopra|date=1 December 2003|publisher=Sterling Publishers Pvt. Ltd|isbn=978-81-207-2503-4|page=196|access-date=1 October 2012}}</ref> భారతదేశంలోని వివిధ ప్రాంతాలలో అనేక సంఘాలు కన్నౌజ్ వలసదారుల నుండి వచ్చినట్లు పేర్కొంటున్నాయి.<ref name="Bowman2000">{{Cite book|url=https://archive.org/details/columbiachronolo00john|title=Columbia Chronologies of Asian History and Culture|last=John Stewart Bowman|publisher=Columbia University Press|year=2000|isbn=978-0-231-11004-4|page=[https://archive.org/details/columbiachronolo00john/page/273 273]|access-date=2 August 2012|url-access=registration}}</ref> == గుప్తుల శకం (క్రీ. శ. 240-క్రీ. శ 579) == ===మాతృభూమి=== [[దస్త్రం:Gupta_Empire_at_peak.jpg|thumb|350x350px|{{Center|పొరుగు రాజ్యాలతో పాటు గుప్త భూభాగ పరిణామం}}]] ఇటీవలి కొన్ని విద్యా అధ్యయనాలలో, గుప్తులు మొదట అధికారాన్ని స్థాపించిన ప్రయాగ ప్రాంతం నుండి ఉద్భవించినట్లు కనుగొనబడింది. అలహాబాద్ స్థంభం శాసనం ప్రారంభ గుప్తుల అధికార కేంద్రం ఆధునిక తూర్పు ఉత్తర ప్రదేశ్, బహుశా ప్రయాగ చుట్టూ ఉందని గట్టిగా సూచిస్తుందని గోయల్ సూచించారు.<ref name=":8">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=DgIXnQEACAAJ|title=The history of the imperial Guptas, with a foreword by R.C. Majundar|last=Goyal|first=S. R.|publisher=|pages=49|language=en}}</ref> [[విష్ణు పురాణం]] ఒక ఆసక్తికరమైన సూచనను అందిస్తుంది: "అను-గంగా ప్రయాగ [[మగధ సామ్రాజ్యం|మగధ]] గుప్తాస్-చా భోక్ష్యంతి", దీనిని [[రమేష్ చంద్ర మజుందార్|మజుందార్]] అనువదించారు, "గంగా వెంబడి ఉన్న భూభాగం (ప్రయాగ వరకు మగధ & గుప్తుల ప్రజలు ఆనందిస్తారు". ఈ ఉల్లేఖనం గుప్తులు మగధ ప్రజల నుండి భిన్నమైనవారని, అయినప్పటికీ ఇద్దరూ కలిసి ప్రయాగ వరకు గంగా నది వెంబడి ఉన్న ప్రాంతాన్ని పాలించారని సూచిస్తుంది.<ref name=":7">{{Citation|last=Sharma|first=R.S.|title=Rise and Growth of the Gupta Empire|date=25 January 2007|url=https://academic.oup.com/book/27690/chapter-abstract/197832883?redirectedFrom=fulltext&login=true|work=India’s Ancient Past|pages=242|editor-last=|editor-first=|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-568785-9|quote=UP therefore seems to have been the place from where the Guptas operated and fanned out in different directions. Probably with their centre of power at Prayag, they spread into the neighbouring regions.|access-date=}}</ref> [[దస్త్రం:Indian_woman_floating_lamps_on_the_Ganges.png|thumb|{{Center|విలియం సింప్సన్ గీసిన 'గంగానదిపై దీపాలు తేలియాడుతున్న భారతీయ మహిళ'}}]] చారిత్రాత్మకంగా, [[గుప్త సామ్రాజ్యం]] గుప్త, లిచ్ఛావిస్ రాష్ట్రాల ఏకీకరణ నుండి ఉద్భవించింది, ఇది ఈ పురాణం ప్రస్తావనకు అనుగుణంగా ఉంది. ఈ గ్రంథం నేపాల్‌లోని లిచ్ఛవులను మగధలతో గుర్తించారని, వారి ఉమ్మడి రాజ్యంలో మగధ, పశ్చిమాన ప్రయాగ వరకు విస్తరించి ఉన్న భూభాగం ఉందని సూచిస్తున్నట్లు కనిపిస్తుంది.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=DgIXnQEACAAJ|title=The history of the imperial Guptas, with a foreword by R.C. Majundar|last=Goyal|first=S. R.|publisher=|pages=51–52|language=en}}</ref> ఈ నేపథ్యంలో గుప్త సామ్రాజ్యం రాజధాని బహుశా మగధ ప్రయాగ చుట్టూ ప్రారంభమై అక్కడి నుండి విస్తరించింది. ప్రయాగ చుట్టూ తొలి గుప్త శాసనాలు, బంగారు నాణేలు (ముఖ్యంగా సముద్రగుప్తుని ప్రసిద్ధ ప్రశస్తి) కేంద్రీకృతమై ఉండటం, ఈ ప్రాంతం గుప్తుల గొప్ప శక్తికి నిలయంగా ఉండేదని సూచిస్తుంది. వారు బహుశా తూర్పున ఉన్న [[సారనాథ్]] నియంత్రించారు, వారి బలమైన స్థావరంగా వారు ప్రయాగ్ను ఉపయోగించారు.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=DgIXnQEACAAJ|title=The history of the imperial Guptas, with a foreword by R.C. Majundar|last=Goyal|first=S. R.|publisher=|pages=53–54|language=en}}</ref> సామ్రాజ్యం ప్రారంభ దశకు, పైన పశ్చిమాన ఉన్న ప్రాంతంలోని ఖచ్చితమైన సరిహద్దులు అస్పష్టంగా ఉన్నాయి, కానీ అవి ఖచ్చితంగా తూర్పు [[ఉత్తర ప్రదేశ్]] నియంత్రించాయి. మూడవ శతాబ్దం చివరి, నాల్గవ శతాబ్దం ప్రారంభం నాటికి, ఈ ప్రాంతం ఒక గొప్ప సామ్రాజ్యాన్ని నిర్మించాలనే లక్ష్యంతో ఉన్న రాజవంశంగా అభివృద్ధి చెందింది.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=DgIXnQEACAAJ|title=The history of the imperial Guptas, with a foreword by R.C. Majundar|last=Goyal|first=S. R.|publisher=|page=211|language=en}}</ref> === సామ్రాజ్య రాజధాని === [[దస్త్రం:Garuda_emblem.png|thumb|{{Center|గరుడ గుప్త సామ్రాజ్యపు చిహ్నం.}}]] వివిధ పండితులు ప్రయాగను తొలి గుప్త రాజధానిగా పరిగణిస్తారు, ఈ వాదనలను పురాణ ప్రస్తావనలు, తొలి [[గుప్త యుగం]] నాటి అనేక శాసనాలు, అలాగే ఆ ప్రాంతంలో చెల్లాచెదురుగా ఉన్న అనేక నాణేల నిధుల ఆవిష్కరణలతో బలపరుస్తారు, గుప్తులు మరింత విస్తరణకు ముందు ఆ ప్రాంతంపై తమ సార్వభౌమాధికారాన్ని బలోపేతం చేసుకున్నారని ఇది మరింతగా సూచిస్తుంది.<ref name=":8" /> ఈ ప్రకటనకు ఆర్. ఎస్. శర్మ కూడా మద్దతు ఇచ్చారు, గుప్తులు ఉత్తర ప్రదేశ్‌లో స్థిరపడి ఉండవచ్చని, ఎందుకంటే అక్కడ నుండి వారు ఎక్కడైనా విస్తరించవచ్చని పేర్కొన్నారు. ప్రయాగను తమ కేంద్రంగా చేసుకుని, వారు అనుగంగా (మధ్య-గంగా పరీవాహక ప్రాంతం) ప్రయాగ (ఆధునిక ప్రయాగ్రాజ్ [[అయోధ్య|సాకేతా]] (ఆధునిక [[అయోధ్య]]), మగధపై తమ పాలనను విస్తరించారు.<ref name=":7" /> === ప్రయాగ ప్రసస్తి === [[దస్త్రం:Allahabad_Pillar_by_Joseph_Tiefenthaler,_18th_Century.jpg|thumb|18వ శతాబ్దంలో మిషనరీ జోసెఫ్ టైఫెంతాలర్ చూసిన అలహాబాద్ స్తంభం]] [[సముద్ర గుప్తుడు|సముద్రగుప్తుడు]] క్రీ. శ. 4వ శతాబ్దం మధ్యలో సింహాసనాన్ని అధిష్టించాడని భావిస్తున్నారు. ఆయన పట్టాభిషేకం ఖచ్చితమైన తేదీ తెలియదు, అయినప్పటికీ, నాణేలు, శాసనాల నుండి లభించిన ఆధారాలు అతను ప్రాచీన భారతదేశపు గొప్ప పాలకులలో ఒకడని సాక్ష్యమిస్తున్నాయి. ఆయన ఒక అద్భుతమైన రాజనీతిజ్ఞుడు, ప్రతిభావంతుడైన కవి,  సంగీతకారుడు. అలహాబాద్ స్తంభ శాసనంలో పేర్కొన్నట్లుగా, ఆయన ఉత్తర, మధ్య భారతదేశాన్ని ఏకీకృతం చేసిన గొప్ప విజేత కూడా.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=mN0UEQAAQBAJ|title=Treasures of the Gupta Empire: A Numismatic History of the Golden Age of India|last=Kumar|first=Sanjeev|date=18 July 2024|publisher=Archaeopress Publishing Ltd|isbn=978-1-80327-796-7|page=4|language=en}}</ref> అదే శాసనంలో శ్రీ గుప్త, [[ఘటోత్కచుడు|ఘటోత్కచ]] మహారాజ అనే బిరుదు ఇవ్వబడింది, అయితే మొదటి చంద్రగుప్త, సముద్రగుప్తులను మహారాజధిరాజ అని పిలుస్తారు, ఇది రాజవంశం పెరుగుతున్న శక్తి, సామ్రాజ్య వైభవాన్ని ప్రతిబింబిస్తుంది.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=mN0UEQAAQBAJ|title=Treasures of the Gupta Empire: A Numismatic History of the Golden Age of India|last=Kumar|first=Sanjeev|date=18 July 2024|publisher=Archaeopress Publishing Ltd|isbn=978-1-80327-796-7|page=28|language=en}}</ref> == మధ్య రాజ్యాలు (క్రీ. పూ. 200-క్రీ. శ. 1206) == మౌర్య (క్రీ.పూ. 320–200), కుషాన్ (క్రీ.శ. 100–250), గుప్త (క్రీ.శ. 350–600),  గుర్జర-ప్రతిహార (క్రీ.శ. 650–1036) సామ్రాజ్యాలతో సహా భారతదేశంలోని అన్ని ప్రధాన సామ్రాజ్యాల శక్తి స్థిరత్వానికి ఈ ప్రాంతంపై నియంత్రణ చాలా ముఖ్యమైనది.<ref name="White2010" /> గుప్త సామ్రాజ్యాన్ని విచ్ఛిన్నం చేసిన హూణుల దండయాత్రల తరువాత , గంగా-యమునా దోవాబ్ కనౌజ్ పెరుగుదలను చూసింది.<ref name="Corporation2007" /> గుప్త సామ్రాజ్యం పతనంతో మౌఖారీ రాజవంశం అధికారంలోకి వచ్చింది. హర్షవర్ధనుడి పాలనలో కన్నౌజ్ సామ్రాజ్యం అత్యున్నత స్థాయికి చేరుకుంది.<ref name="Corporation2007" /> ఇది ఉత్తరాన [[పంజాబ్ ప్రాంతం|పంజాబ్]], పశ్చిమాన [[గుజరాత్]] నుండి తూర్పున [[బెంగాల్]], దక్షిణాన [[ఒడిశా]] వరకు విస్తరించి ఉంది.<ref name="Sen1999" /> ఇది [[నర్మదా నది]] ఉత్తరాన మధ్య భారతదేశంలోని కొన్ని ప్రాంతాలను కలిగి ఉంది, ఇది మొత్తం ఇండో-గంగా మైదానాన్ని కలిగి ఉంది.<ref name="Chopra2003" /> [[పుష్యభూతి రాజవంశం]] తరువాత వర్మ రాజవంశం యశోవర్మన్ ఆధ్వర్యంలో ఉత్తర భారతదేశంపై ఆధిపత్యం సాధించింది. కనౌజ్‌లో ఆయుధ రాజవంశం వారి తరువాత వచ్చింది. భారతదేశంలోని వివిధ ప్రాంతాలలో అనేక సంఘాలు [[కన్నౌజ్]] వలసదారుల నుండి వచ్చినట్లు పేర్కొంటున్నాయి.<ref name="Bowman2000" /> హర్షవర్ధన మరణం తరువాత వెంటనే, అతని సామ్రాజ్యం అనేక రాజ్యాలుగా విచ్ఛిన్నమైంది, వీటిని గుర్జారా-ప్రతిహార సామ్రాజ్యం ఆక్రమించి పాలించింది, ఈ ప్రాంతం మీద నియంత్రణ కోసం బెంగాల్ పాల సామ్రాజ్యాన్ని సవాలు చేసింది.<ref name="Chopra2003" /> 8వ శతాబ్దం నుండి 10వ శతాబ్దం వరకు దక్షిణ భారత [[రాష్ట్రకూటులు|రాష్ట్రకూట రాజవంశం]] కనౌజ్‌పై అనేకసార్లు దాడి చేసింది.<ref>The History of India by Kenneth Pletcher p.102</ref><ref>The City in South Asia by James Heitzman p.37</ref> 13వ శతాబ్దం మధ్యలో శ్రీనేత్ రాజపుత్రుడు "చంద్రసేన్" తూర్పు బస్తీ నుండి డొమ్కటార్/ద్రోంటికర్ భూమిహార్‌ను బహిష్కరించారు.<ref name=":0">{{Cite web|last=Basti|first=U.P. Government|title=Basti history|url=https://basti.nic.in/history/}}</ref> ఒక పురాణం ప్రకారం; ఈ బస్తీ ప్రాంతాన్ని ''పూర్వం కొంతమంది రాజభర్లు పాలించారు.'' (దీనిని సమర్థించడానికి ఖచ్చితమైన ఆధారాలు దొరకలేదు.) <ref name=":0" /> == ఢిల్లీ సుల్తానేట్ శకం (1206-1526) == ఉత్తర ప్రదేశ్‌లోని కొన్ని ప్రాంతాలను లేదా మొత్తం ప్రాంతాన్ని [[ఢిల్లీ సుల్తానేట్]] 320 సంవత్సరాల పాటు పాలించింది. ఐదు రాజవంశాలు వరుసగా సుల్తానేట్‌ను పరిపాలించాయి: [[మమ్లూక్ వంశం (ఢిల్లీ)|మమ్లూక్ వంశం]] (1206–90), ఖల్జీ రాజవంశం (1290–1320), తుగ్లక్ రాజవంశం (1320–1414), సయ్యద్ రాజవంశం (1414–51), లోడీ రాజవంశం (1451–1526).<ref>{{Cite book|url=https://archive.org/stream/sultanateofdelhi001929mbp#page/n5/mode/2up|title=The Sultanate of Delhi 711–1526 A D|last=Srivastava|first=Ashirvadi Lal|publisher=Shiva Lal Agarwala & Company|year=1929|author-link=Ashirbadi Lal Srivastava|access-date=29 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20160408110410/https://archive.org/stream/sultanateofdelhi001929mbp#page/n5/mode/2up|archive-date=8 April 2016}}</ref><ref name="Unesco1998">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=18eABeokpjEC&pg=PA269|title=History of Civilizations of Central Asia|last=Islam|last2=Bosworth|publisher=UNESCO|year=1998|isbn=978-9231034671|pages=269–291}}</ref> [[దస్త్రం:Fatehpur_Sikri_near_Agra_2016-03_img05.jpg|thumb|[[ఫతేపూర్ సిక్రీ]] వద్ద ఉన్న బులంద్ దర్వాజా వెనుక భాగం, [[అక్బర్]] గుజరాత్ను విజయవంతంగా జయించిన జ్ఞాపకార్థం నిర్మించబడింది.]] == మొఘల్ శకం (1526-1737) == 16వ శతాబ్దంలో, [[తైమూర్ లంగ్|తైమూర్]] తైమురిడ్ వారసుడు [[బాబర్]],[[ఫెర్గనా లోయ|ఫెర్గానా లోయ]] (ఆధునిక [[ఉజ్బెకిస్తాన్]]) కు చెందిన చెంఘీజ్ ఖాన్ ఖైబర్ కనుమను దాటి, ఆధునిక [[ఆఫ్ఘనిస్తాన్]], పాకిస్తాన్, [[బంగ్లాదేశ్]] పాటు భారతదేశాన్ని కవర్ చేస్తూ [[మొఘల్ సామ్రాజ్యం|మొఘల్]] సామ్రాజ్యాన్ని స్థాపించారు 16వ శతాబ్దంలో [[ఫెర్గనా లోయ|ఫెర్గానా లోయ]] (ఆధునిక [[ఉజ్బెకిస్తాన్]]) కు చెందిన [[తైమూర్ లంగ్|తైమూర్]], చెంగిజ్ ఖాన్‌ల తైమూరిద్ వారసుడైన [[బాబర్]], ఖైబర్ కనుమను దాటి భారతదేశంతో పాటు ఆధునిక [[ఆఫ్ఘనిస్తాన్]], పాకిస్తాన్, బంగ్లాదేశ్‌లను కలుపుకొని [[మొఘల్ సామ్రాజ్యం|మొఘల్]] సామ్రాజ్యాన్ని స్థాపించాడు. మొఘలులు పర్షియన్ మధ్య ఆసియా టర్క్ల నుండి వచ్చారు (గణనీయమైన మంగోల్ మిశ్రమంతో).<ref>[https://www.ucalgary.ca/applied_history/tutor/islam/empires/mughals/ The Islamic World to 1600: Rise of the Great Islamic Empires (The Mughal Empire)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110927121217/http://www.ucalgary.ca/applied_history/tutor/islam/empires/mughals/|date=27 September 2011}}</ref> [[మొఘల్ సామ్రాజ్యం|మొఘల్]] కాలంలో, ఉత్తర ప్రదేశ్ సామ్రాజ్యానికి గుండెకాయగా మారింది.<ref name="Bowman2000" /> మొఘల్ చక్రవర్తులు బాబర్, హుమాయున్ ఆగ్రా నుండి పాలించారు.<ref name="Schimmel2004">{{Cite book|url=https://archive.org/details/empireofgreatmug00anne|title=The Empire of the Great Mughals: History, Art and Culture|last=Annemarie Schimmel|date=5 February 2004|publisher=Reaktion Books|isbn=978-1-86189-185-3|access-date=1 October 2012|url-access=registration}}</ref><ref name="Hindustan)Hiro2006">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=VW2HJL689wgC|title=Babur Nama: Journal of Emperor Babur|last=Babur (Emperor of Hindustan)|last2=Dilip Hiro|date=1 March 2006|publisher=Penguin Books India|isbn=978-0-14-400149-1|access-date=1 October 2012}}{{Page needed|date=October 2023}}</ref> [[దస్త్రం:Taj_Mahal_in_March_2004.jpg|thumb|ఆగ్రాలోని తాజ్ మహల్ , 17వ శతాబ్దంలో మొఘల్ చక్రవర్తి షాజహాన్ నిర్మించారు .]] [[దస్త్రం:Akbar_at_his_court.jpg|కుడి|thumb|మొఘల్ చక్రవర్తి అక్బర్ తన పాలనలో ఉత్తర ప్రదేశ్‌లో అధికారాన్ని పటిష్టంగా సుస్థిరం చేసుకున్నాడు]] 1540లో ఆఫ్ఘన్ అయిన [[షేర్ షా సూరి]] మొఘల్ రాజు హుమాయున్ ను ఓడించి ఉత్తర ప్రదేశ్ పగ్గాలు చేపట్టాడు.<ref name="Ramirez-Faria2007">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=gGKsS-9h4BYC&pg=PA171|title=Concise Encyclopeida Of World History|last=Carlos Ramirez-Faria|date=1 January 2007|publisher=Atlantic Publishers & Dist|isbn=978-81-269-0775-5|page=171|access-date=2 August 2012}}</ref> షేర్ షా, అతని కుమారుడు ఇస్లాం షా తమ రాజధాని [[గ్వాలియర్]] నుండి ఉత్తర ప్రదేశ్ను పాలించారు.<ref name="hindustan">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=PVrSYgEACAAJ&q=hindustan+by+mughal|title=Mughal Hindustan is renowned for its opulence|last=Stronge|first=Susan|date=16 October 2012|publisher=The Arts of the Sikh Kingdoms (V&A 1999)|isbn=9788174366962|location=London|page=255|access-date=23 July 2012}}</ref> [[ఇస్లాం షా|ఇస్లాం షా సూరి]] మరణం తరువాత, అతని ప్రధాన మంత్రి [[హేమూ|హేము]] ఉత్తరప్రదేశ్, బీహార్, మధ్యప్రదేశ్, బెంగాల్ పశ్చిమ ప్రాంతాలకు వాస్తవ పాలకుడు అయ్యాడు. ఢిల్లీలోని పురానా కిలాలో ఆయన పట్టాభిషేకం సందర్భంగా ''[[విక్రమాదిత్యుడు|విక్రమాదిత్య]]'' అనే బిరుదును ప్రదానం చేశారు. [[రెండవ పానిపట్టు యుద్ధం|రెండవ పానిపట్ యుద్ధం]] హేము మరణించాడు, ఉత్తర ప్రదేశ్ చక్రవర్తి [[అక్బర్]] పాలనలోకి వచ్చింది.<ref name="Agrawal1983">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=AZdCrUxFAHEC&pg=PA30|title=Studies In Mughal History|last=Ashvini Agrawal|date=1 January 1983|publisher=Motilal Banarsidass|isbn=978-81-208-2326-6|pages=30–46|access-date=27 July 2012}}</ref> అక్బర్ [[ఆగ్రా]], కొత్తగా స్థాపించబడిన తన నగరం [[ఫతేపూర్ సిక్రీ]] నుండి పాలించాడు.<ref>Fergus Nicoll, ''Shah Jahan: The Rise and Fall of the Mughal Emperor'' (2009)</ref> ఆయన తరువాత ఆయన కుమారుడు [[జహాంగీర్|జహంగీర్]] అధికారంలోకి వచ్చాడు. జహంగీర్ తరువాత అతని కుమారుడు [[షాజహాన్]] అధికారంలోకి వచ్చాడు. ఆగ్రాలో ఉన్న తన రాణి ముంతాజ్ మహల్ సమాధి అయిన [[తాజ్ మహల్|తాజ్ మహల్‌ను]] నిర్మించినందుకు షాజహాన్ ప్రసిద్ధి చెందాడు. [[తాజ్ మహల్]] ఇండో-ఇస్లామిక్ నిర్మాణ శైలికి అత్యంత ముఖ్యమైన ఉదాహరణలలో ఒకటిగా పరిగణించబడుతుంది. షాజహాన్ తరువాత అతని కుమారుడు [[ఔరంగజేబు]] వచ్చాడు, అతను తన పూర్వీకుల మతపరమైన సహనాన్ని పంచుకోలేదు, దేవాలయాల నాశనానికి అపఖ్యాతి చెందాడు. 1707లో ఔరంగజేబు మరణించిన తరువాత దశాబ్దాలలో, ఈ ప్రాంతంలో మొఘల్ పాలన చాలా వరకు కుప్పకూలింది. == మరాఠా శకం (క్రీ. శ. 1737-1803) == [[దస్త్రం:Brooklyn_Museum_-_Raja_Mahadji_Sindhia.jpg|కుడి|thumb|మహద్జీ షిండే చిత్రం]] మొఘల్ అధికారం పతనం తరువాత, అధికార శూన్యతను [[మరాఠా సామ్రాజ్యం]] పూరించింది. 18వ శతాబ్దం మధ్యలో, మరాఠా సైన్యం ఉత్తర ప్రదేశ్ ప్రాంతంపై దాడి చేసింది, దీని ఫలితంగా రోహిల్లాలు రోహిల్ఖండ్ నియంత్రణను మరాఠా పాలకులు రఘునాథ్ రావు , మల్హారు హోల్కర్ చేతిలో కోల్పోయారు. 1788 డిసెంబర్ 18న నజీబ్-ఉద్-దౌలా మనవడు గులాం ఖాదిర్ అరెస్టుతో రోహిల్లాలు, మరాఠాల మధ్య వివాదం ముగిసింది. ఈ యుద్ధంలో మరాఠా సైన్యాధిపతి మహద్జీ షిండే చేతిలో గులాం ఖాదిర్ ఓడిపోయాడు. 1803లో రెండవ ఆంగ్లో-మరాఠా యుద్ధం తరువాత , [[ఈస్టిండియా కంపెనీ|బ్రిటిష్ ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ]] మరాఠా సామ్రాజ్యాన్ని ఓడించినప్పుడు, ఈ ప్రాంతంలో చాలా భాగం బ్రిటిష్ ఆధిపత్యం కిందకు వచ్చింది.<ref>{{Cite book|title=Against history, against state: counterperspectives from the margins Cultures of history|url=https://archive.org/details/againsthistoryag0000maya|last=Mayaram|first=Shail|publisher=Columbia University Press, 2003|year=2003|isbn=978-0-231-12731-8}}</ref>{{Spaces}} == బ్రిటిష్ శకం (1803-1947) == === కంపెనీ పాలన & 1857 నాటి భారతీయ తిరుగుబాటు === {| class="infobox" |- id="1335" ! colspan="2" id="1336" class="infobox-above" |యుపి పునర్వ్యవస్థీకరణ & పేరు మార్పుల కాలక్రమం <ref><templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css"></templatestyles><cite class="citation web cs1">[http://www.hindustantimes.com/lucknow/uttar-pradesh-day-how-the-state-was-born-67-years-back/story-Y2JhCTBIo2UuQYvQSTBNgN.html "Uttar Pradesh Day: How the state was born 67 years back"]. ''Hindustan Times''. 3 May 2017. [https://web.archive.org/web/20170503114407/http://www.hindustantimes.com/lucknow/uttar-pradesh-day-how-the-state-was-born-67-years-back/story-Y2JhCTBIo2UuQYvQSTBNgN.html Archived] from the original on 3 May 2017<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">3 May</span> 2017</span>.</cite></ref> |- id="1338" ! scope="row" id="1339" class="infobox-label" |1807 | id="1341" class="infobox-data" |విడిచిపెట్టిన & జయించిన ప్రాంతాలు |- id="1344" ! scope="row" id="1345" class="infobox-label" |14 నవంబర్ 1834 | id="1347" class="infobox-data" |ఆగ్రా ప్రెసిడెన్సీ |- id="1350" ! scope="row" id="1351" class="infobox-label" |1 జనవరి 1836 | id="1353" class="infobox-data" |వాయవ్య ప్రాంతాలు |- id="1356" ! scope="row" id="1357" class="infobox-label" |3 ఏప్రిల్ 1858 | id="1359" class="infobox-data" |అవధ్ బ్రిటిష్ నియంత్రణలోకి వచ్చింది, ఢిల్లీ భూభాగం ఎన్డబ్ల్యుపి నుండి తీసివేసి పంజాబ్ విలీనం చేయబడింది |- id="1365" ! scope="row" id="1366" class="infobox-label" |ఏప్రిల్ 1,1871 | id="1368" class="infobox-data" |అజ్మీర్, మెర్వారా, కెక్రి ప్రత్యేక కమిషనర్గా మారాయి. |- id="1373" ! scope="row" id="1374" class="infobox-label" |15 ఫిబ్రవరి 1877 | id="1376" class="infobox-data" |వాయవ్య ప్రావిన్సులకు ఔధ్ జోడించబడింది |- id="1379" ! scope="row" id="1380" class="infobox-label" |22 మార్చి 1902 | id="1382" class="infobox-data" |ఆగ్రా ఔధ్ యునైటెడ్ ప్రావిన్సెస్ గా పేరు మార్చబడింది |- id="1385" ! scope="row" id="1386" class="infobox-label" |3 జనవరి 1921 | id="1388" class="infobox-data" |పేరు మార్చబడిన యునైటెడ్ ప్రావిన్సెస్ ఆఫ్ బ్రిటిష్ ఇండియా |- id="1391" ! scope="row" id="1392" class="infobox-label" |1 ఏప్రిల్ 1937 | id="1394" class="infobox-data" |యునైటెడ్ ప్రావిన్సెస్ గా పేరు మార్చబడింది |- id="1397" ! scope="row" id="1398" class="infobox-label" |1 ఏప్రిల్ 1946 | id="1400" class="infobox-data" |స్వయం పాలన మంజూరు |- id="1402" ! scope="row" id="1403" class="infobox-label" |1947 ఆగస్టు 15 | id="1405" class="infobox-data" |స్వతంత్ర భారతదేశంలో భాగం |- id="1407" ! scope="row" id="1408" class="infobox-label" |24 జనవరి 1950 | id="1410" class="infobox-data" |ఉత్తరప్రదేశ్ గా పేరు మార్చబడింది |- id="1412" ! scope="row" id="1413" class="infobox-label" |9 నవంబర్ 2000 | id="1415" class="infobox-data" |ప్రస్తుతం [[Uttarakhand|ఉత్తరాఖండ్]] అని పిలువబడే ఉత్తరాంచల్ రాష్ట్రం ఉత్తర ప్రదేశ్లో భాగంగా ఏర్పడింది. |} [[దస్త్రం:Map_of_the_United_Provinces_from_The_Imperial_Gazetteer_of_India_(1907-1909).jpg|alt=|ఎడమ|thumb|297x297px|1909లో యునైటెడ్ ప్రావిన్సులు]] 18వ శతాబ్దం ద్వితీయార్ధంలో బెంగాల్ నుండి ప్రారంభమైన ఉత్తర భారత భూభాగాల కోసం జరిగిన వరుస యుద్ధాలు చివరకు బ్రిటిష్ ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీకి రాష్ట్ర భూభాగాలపై స్వాధీనాన్ని కల్పించాయి.<ref name="Kudaisya2006">{{Cite book|title=Region, nation, "heartland": Uttar Pradesh in India's body-politic|last=Gyanesh Kudaisya|date=1994|publisher=LIT Verlag Münster|isbn=978-3-8258-2097-8|pages=126–376}}</ref> అజ్మీర్, జైపూర్ రాజ్యాలు కూడా ఈ ఉత్తర భూభాగంలో చేర్చబడ్డాయి, దీనికి " వాయవ్య ప్రావిన్సులు " (ఆగ్రా) అని పేరు పెట్టారు. తరువాత ఉత్తర్ ప్రదేశ్ భారతదేశంలో ఐదవ అతిపెద్ద రాష్ట్రంగా మారినప్పటికీ, NWPA బ్రిటిష్ భారత సామ్రాజ్యంలో అతి చిన్న రాష్ట్రాలలో ఒకటి.<ref name="Sivaramakrishnan1999">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=TM7oYBG4M04C&pg=PA240|title=Modern Forests: Statemaking and Environmental Change in Colonial Eastern India|last=K. Sivaramakrishnan|date=3 December 1999|publisher=Stanford University Press|isbn=978-0-8047-4556-7|pages=240–276|access-date=26 July 2012}}</ref> దీని రాజధాని ఆగ్రా, అలహాబాద్ మధ్య రెండుసార్లు మారింది. బ్రిటిష్ పాలన పట్ల అసంతృప్తి కారణంగా, ఉత్తర భారతదేశంలోని వివిధ ప్రాంతాలలో తీవ్రమైన తిరుగుబాటు చెలరేగింది-[[మీరట్]] కంటోన్మెంట్, [[మంగళ్ పాండే]] వద్ద ఉన్న [[బెంగాల్]] రెజిమెంట్ సిపాయి దాని ప్రారంభ బిందువుగా విస్తృతంగా ఘనత పొందింది.<ref name="Mukherjee2005">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=-SluAAAAMAAJ|title=Mangal Pandey: brave martyr or accidental hero?|last=Rudrangshu Mukherjee|date=1 June 2005|publisher=Penguin Books|isbn=978-0-14-303256-4|access-date=1 October 2012}}{{Page needed|date=October 2023}}</ref> దీనిని 1857 నాటి భారత తిరుగుబాటు అని పిలిచేవారు. === ప్రత్యక్ష బ్రిటిష్ పాలన (1858-1947) === తిరుగుబాటు విఫలమైన తరువాత, బ్రిటిష్ వారు ఆ ప్రాంతం పరిపాలనా సరిహద్దులను పునర్వ్యవస్థీకరించడం ద్వారా అత్యంత తిరుగుబాటు ప్రాంతాలను విభజించడానికి ప్రయత్నించారు, ఢిల్లీ ప్రాంతాన్ని 'ఆగ్రా వాయవ్య ప్రావిన్సులు' నుండి వేరు చేసి పంజాబ్‌లో విలీనం చేశారు, అదే సమయంలో [[అజ్మీర్]]-మార్వార్ ప్రాంతం రాజపుతానాలో విలీనం చేయబడింది, ఔధ్ రాష్ట్రంలో విలీనం చేయబడ్డాయి. కొత్త రాష్ట్రాన్ని 'ఆగ్రా & ఔధ్ వాయవ్య ప్రావిన్సులు' అని పిలిచారు, దీనిని 1902లో ఆగ్రా & ఔద్ యునైటెడ్ ప్రావిన్సులు అని పేరు మార్చారు.<ref name="(India)Drake-Brockman1934">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=VUNuAAAAMAAJ|title=District Gazetteers of the United Provinces of Agra and Oudh: supp.D.Pilibhit District|last=United Provinces of Agra and Oudh (India)|last2=D.L. Drake-Brockman|publisher=Supdt., Government Press, United Provinces|year=1934|access-date=1 October 2012}}{{Page needed|date=October 2023}}</ref> దీనిని సాధారణంగా యునైటెడ్ ప్రావిన్సెస్ లేదా దాని సంక్షిప్త నామం యుపి అని పిలిచేవారు.<ref name="Chakrabarti1997">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=ADZuAAAAMAAJ|title=Colonial Indology: sociopolitics of the ancient Indian past|last=Dilip K. Chakrabarti|date=1 June 1997|publisher=Munshiram Manoharlal Publishers Pvt. Ltd.|isbn=978-81-215-0750-9|location=Michigan|page=257|access-date=26 July 2012}}</ref><ref name="Cohn1996">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=uIalYaenrTkC|title=Colonialism and Its Forms of Knowledge: The British in India|last=Bernard S. Cohn|date=19 August 1996|publisher=Princeton University Press|isbn=978-0-691-00043-5|page=189|access-date=26 July 2012}}</ref> 1920లో ఈ ప్రావిన్స్ రాజధాని అలహాబాద్ నుండి [[లక్నో]] మార్చబడింది. హైకోర్టు అలహాబాద్‌లోనే కొనసాగింది, కానీ లక్నోలో ఒక ధర్మాసనం ఏర్పాటు చేయబడింది. అలహాబాద్ నేటి ఉత్తర ప్రదేశ్‌కు ఒక ముఖ్యమైన పరిపాలనా స్థావరంగా కొనసాగుతోంది అనేక పరిపాలనా ప్రధాన కార్యాలయాలను కలిగి ఉంది.<ref name="Nair2004">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=gujNYPcNETMC|title=Law Of Contempt Of Court In India|last=K. Balasankaran Nair|date=1 January 2004|publisher=Atlantic Publishers & Dist|isbn=978-81-269-0359-7|page=320|access-date=26 July 2012}}</ref> ఉత్తర ప్రదేశ్ భారత రాజకీయాలకు కేంద్రంగా కొనసాగింది, భారత స్వాతంత్ర్య ఉద్యమానికి కేంద్రంగా ఆధునిక భారత చరిత్రలో ప్రత్యేకించి ముఖ్యమైనది. ఉత్తర ప్రదేశ్‌లో [[బెనారస్ హిందూ విశ్వవిద్యాలయం]], [[అలీగఢ్ ముస్లిం విశ్వవిద్యాలయం|అలీఘర్ ముస్లిం విశ్వవిద్యాలయం]],[[దారుల్ ఉలూమ్ దేవ్ బంద్]] వంటి వంటి ఆధునిక విద్యా సంస్థలు ఉన్నాయి. ఉత్తర ప్రదేశ్‌లో ఉద్యమ నాయకులలో చంద్ర శేఖర్ ఆజాద్ వంటి జాతీయంగా ప్రసిద్ధి చెందిన వ్యక్తులు ఉన్నారు, [[మోతీలాల్ నెహ్రూ]], [[జవాహర్ లాల్ నెహ్రూ|జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ]], [[మదన్ మోహన్ మాలవ్యా|మదన్ మోహన్ మాలవీయ]], గోవింద్ వల్లభ్ పంత్ [[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్]] ముఖ్యమైన జాతీయ నాయకులు. రైతుల దీర్ఘకాలిక సమస్యలను పరిష్కరించడానికి, వారి ఆక్రమణ హక్కులపై జమీందారీ భూస్వాముల దాడులకు వ్యతిరేకంగా వారిని సమీకరించడానికి, 1936 ఏప్రిల్ 11న కాంగ్రెస్ లక్నో సమావేశంలో అఖిల భారత కిసాన్ సభ (ఏఐకేఎస్) ఏర్పడింది, దీనికి ప్రముఖ జాతీయవాది [[స్వామి సహజానంద సరస్వతి]] మొదటి అధ్యక్షుడిగా ఎన్నికయ్యాడు.<ref>{{cite book | first = Bandyopādhyāya | last = Śekhara | title = From Plassey to Partition: A History of Modern India | publisher = [[Orient Longman]] | year = 2004 | isbn = 978-81-250-2596-2 | page = 407 }}</ref> రైతుల దీర్ఘకాల మనోవేదనలను పరిష్కరించడానికి, [[జమిందారు|జమీందారీ]] భూస్వాములు వారి ఆక్రమణ హక్కులపై దాడులకు వ్యతిరేకంగా వారిని సమీకరించడానికి, తద్వారా భారతదేశంలో రైతు ఉద్యమాలకు నాంది పలికింది.<ref>{{cite book | first = Śekhara | last = Bandyopādhyāya | title = From Plassey to Partition: A History of Modern India | publisher = [[Orient Longman]] | year = 2004 | isbn = 978-81-250-2596-2 | page = 406 }}</ref> 1942 [[క్విట్ ఇండియా ఉద్యమం]] సమయంలో బలియా జిల్లా వలసరాజ్య అధికారాన్ని పడగొట్టి, [[చిత్తు పాండే]] ఆధ్వర్యంలో స్వతంత్ర పరిపాలనను ఏర్పాటు చేసింది. భారతదేశ స్వాతంత్ర్య ఉద్యమంలో ఈ ముఖ్యమైన పాత్ర పోషించినందుకు బలియాను "బాఘి బలియా" (రెబెల్ బలియా) అని పిలుస్తారు.<ref name="Chatterji2006">{{cite book|author=Bankim Chandra Chatterji|title=Anandamath|url=https://books.google.com/books?id=7Gmjn63ogDUC|access-date=26 July 2012|date=15 January 2006|publisher=Orient Paperbacks|isbn=978-81-222-0130-7|page=168}}</ref> == స్వాతంత్ర్యం తర్వాత (1947 – ప్రస్తుతం) == === 1950 – 2000 === భారతదేశ స్వాతంత్ర్యం తరువాత, 1950లో యునైటెడ్ ప్రావిన్సులను ఉత్తర ప్రదేశ్‌గా పునర్వ్యవస్థీకరించారు. ఈ రాష్ట్రం భారతదేశానికి ఏడుగురు ప్రధానమంత్రులను అందించింది లోక్‌సభలో అత్యధిక సంఖ్యలో సీట్లను కలిగి ఉంది. దాని రాజకీయ ప్రభావం ఉన్నప్పటికీ, దాని పేలవమైన ఆర్థిక అభివృద్ధి, పరిపాలనా రికార్డు, వ్యవస్థీకృత నేరాలు, అవినీతి కారణంగా ఇది భారతదేశంలోని వెనుకబడిన రాష్ట్రాలలో ఒకటిగా నిలిచింది. ఈ రాష్ట్రం పదేపదే కుల, మత హింస సంఘటనల  వల్ల ప్రభావితమైంది.<ref>{{Cite news|url=http://www.business-standard.com/article/current-affairs/uttar-pradesh-tops-home-ministry-list-on-communal-violence-114080601639_1.html|title=Communal violence|date=6 August 2014|work=[[Business Standard]]|access-date=25 August 2014|publisher=[[Ananda Publishers]]|agency=[[Kotak Mahindra Bank]]}}</ref> 1980, 1987 సంవత్సరాలలో మత హింసా సంఘటనలు జరిగాయి. 1992లో హిందూ కార్యకర్తల పెద్ద సమూహం అయోధ్య నగరంలోని 16వ శతాబ్దపు [[బాబ్రీ మసీదు]] కూల్చివేసింది, ఇది రామజన్మభూమి అని చెప్పబడుతుంది. [[అయోధ్య వివాదం]] రాష్ట్రవ్యాప్తంగా జాతీయంగా, అంతర్జాతీయంగా భారీ నిరసనలకు దారితీసింది. === 2000-ప్రస్తుతం === 2000లో రాష్ట్రంలోని ఉత్తర జిల్లాలను వేరు చేసి [[ఉత్తరాఖండ్]] రాష్ట్రాన్ని ఏర్పాటు చేశారు. 2017 ఫిబ్రవరిలో [[యోగి ఆదిత్యనాథ్]] ఉత్తరప్రదేశ్ ముఖ్యమంత్రి అయ్యారు. 2019లో అయోధ్య వివాదాన్ని భారత సుప్రీంకోర్టు పరిష్కరించింది.<ref name="separation">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=alRh51xE_v0C&pg=PA391|title=Uttarakhand: Past, Present, and Future|last=J. C. Aggarwal|last2=S. P. Agrawal|date=1995|publisher=Concept Publishing Company|isbn=978-81-7022-572-0|page=391}}</ref> రామ జన్మభూమి ఆలయ భూమి పూజ 2020 ఆగస్టు 5న జరిగింది. 2020లో అత్యల్ప నేరాల రేటును చూసిన ఇటీవలి కాలంలో ఉత్తరప్రదేశ్ తన పనితీరును గణనీయంగా మెరుగుపరిచింది.<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/lucknow/crime-rate-in-uttar-pradesh-lowest-since-2013-ncrb-data/articleshow/86249864.cms|title=Crime rate in Uttar Pradesh lowest since 2013: NCRB data &#124; Lucknow News – Times of India|date=16 September 2021|work=[[The Times of India]]}}</ref> ముఖ్యమంత్రి యోగి ఆదిత్యనాథ్ ఆధ్వర్యంలో ఈ రాష్ట్రం దేశంలో వ్యాపారం చేయడానికి రెండవ అత్యంత అనుకూలమైన గమ్యస్థానంగా మారింది.<ref>{{Cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/up-will-become-indias-largest-economy-after-bjp-comes-to-power-in-2022-polls-says-yogi/articleshow/81326628.cms?from=mdr|title=UP will become India's largest economy after BJP comes to power in 2022 polls, says Yogi|last1=Gaur|first1=Vatsala|newspaper=The Economic Times}}</ref><ref>{{Cite web|author1=Livemint|date=6 September 2021|title=UP ranks second across country in ease of doing business, says CM Adityanath|url=https://www.livemint.com/news/india/up-ranks-second-across-country-in-ease-of-doing-business-says-cm-adityanath-11630894639499.html|work=mint}}</ref> == ఇవి కూడా చూడండి == * [[ఫైజాబాద్ చరిత్ర]] == మూలాలు == {{మూలాలజాబితా}} == గ్రంథసూచి == '''పాలియోలిథిక్ & నియోలిథిక్ కాలానికి:''' *{{cite book |first=కెన్నెడీ, కెన్నెత్ అడ్రియన్ రైన్ |last= Kennedy |author-link=Kenneth A. R. Kennedy |year=2000 |title=గాడ్-ఏప్స్ అండ్ ఫాసిల్ మెన్ |location=ఆన్ ఆర్బర్ |publisher=యూనివర్శిటీ ఆఫ్ మిచిగాన్ ప్రెస్}} *{{cite journal |first=హన్నా V |last=జేమ్స్ |author2=P పెట్రాగ్లియా, మైఖేల్ D. |date=December 2005 |title=దక్షిణాసియా తరువాతి ప్లీస్టోసీన్ రికార్డులో ఆధునిక మానవ మూలాలు & ప్రవర్తన పరిణామం|journal=కరెంట్ ఆంత్రోపాలజీ |volume=46 |issue=సప్లిమెంట్|url=http://www.human-evol.cam.ac.uk/Members/Petraglia/pubs/JamesPetraglia(CA2005).pdf |doi=10.1086/444365 |pages=S3 |bibcode=2005CurrA..46S...3J |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20060819143802/http://www.human-evol.cam.ac.uk/Members/Petraglia/pubs/JamesPetraglia(CA2005).pdf |archive-date=19 August 2006 |df=dmy-all |hdl=11858/00-001M-0000-002B-0DBC-F |s2cid=12529822 |hdl-access=free }} *{{cite journal |author-link=మిశ్రా, వి.ఎన్.|last=మిశ్రా|first=వి.ఎన్. |date=November 2001 |title=భారతదేశంలో చరిత్రపూర్వ మానవ వలసవాదం |url=http://www.ias.ac.in/jbiosci/nov2001/491.pdf |journal=Journal of Biosciences |volume=26 |issue=4 |pages=491–531 |doi=10.1007/BF02704749 |pmid=11779962|bibcode=2001JBios..26..491M |s2cid=26248907 }} '''రాగి నిల్వ సంస్కృతి కోసం:''' * శర్మ, డియో ప్రకాష్, 2002. కొత్తగా కనుగొనబడిన రాగి నిధి, దక్షిణాసియా ఆయుధాలు (క్రీ.పూ. 2800–1500), ఢిల్లీ, భారతీయ కళా ప్రకాశన్, 182 పేజీలు. * యూల్, పి. 1985. భారతదేశంలో కాంస్య యుగం నాటి లోహపని. సి.హెచ్. బెక్, మ్యూనిచ్ ISBN <bdi>3-406-30440-0</bdi> * యూల్, పి./హాప్ట్‌మన్, ఎ./హ్యూస్, ఎం. 1989 [1992]. ది కాపర్ హోర్డ్స్ ఆఫ్ ది ఇండియన్ సబ్‌కాంటినెంట్: ప్రిలిమినరీస్ ఫర్ యాన్ ఇంటర్‌ప్రెటేషన్, జహర్‌బుచ్ డెస్ రోమిష్-జర్మనీస్చెన్ జెంట్రల్ మ్యూజియమ్స్ మెయిన్జ్ 36, 193–275, ISSN 0076-2741 * గుప్తా, SP (ed.). 1995. కోల్పోయిన సరస్వతి & సింధు నాగరికత. కుసుమాంజలి ప్రకాశన్, జోధ్‌పూర్. '''పెయింటెడ్ గ్రే వేర్ సంస్కృతి కోసం:''' * * చక్రబర్తి, డి.కె. 1968. భారతీయ పురావస్తు శాస్త్రంలో ఆర్య పరికల్పన. ఇండియన్ స్టడీస్ పాస్ట్ అండ్ ప్రెజెంట్ 4, 333–358. * జిమ్ షాఫర్ . 1984. ఇండో-ఆర్యన్ దండయాత్రలు: సాంస్కృతిక పురాణం పురావస్తు వాస్తవికత. ఇన్: జె.ఆర్. లుకాక్. దక్షిణాసియా ప్రజలు. న్యూయార్క్: ప్లీనం. 1984. * కెన్నెడీ, కెన్నెత్ 1995. ''"దక్షిణాసియా నుండి లభించిన చరిత్రపూర్వ అస్థిపంజర రికార్డులో ఆర్యులను గుర్తించారా?"'' , జార్జ్ ఎర్డోసీ, సం.: ది ఇండో-ఆర్యన్స్ ఆఫ్ ఏన్షియంట్ సౌత్ ఏషియా, పుటలు 49–54. '''సెమెట్రీ H సంస్కృతి కోసం:''' *{{cite book |last=కెనోయర్ |first=జోనాథన్ మార్క్|author-link=Jonathan Mark Kenoyer |year=1991 |chapter=సింధు సంప్రదాయంలో పట్టణ ప్రక్రియ: హరప్పా నుండి ఒక ప్రాథమిక నమూనా|editor=మెడో, ఆర్.హెచ్|title=హరప్పా తవ్వకాలు 1986–1990: మూడవ సహస్రాబ్ది పట్టణవాదానికి బహుళవిషయ విధానం|location=మాడిసన్, డబ్ల్యూఐ |publisher=ప్రీహిస్టరీ ప్రెస్|pages=29–60}} * [http://www.harappa.com http://www.harappa.com] * [https://web.archive.org/web/20060908052731/http://pubweb.cc.u-tokai.ac.jp/indus/english/3_1_01.html https://web.archive.org/web/20060908052731/http://pubweb.cc.u-tokai.ac.jp/indus/english/3_1_01.html] '''వేద కాలం కోసం:''' * {{Citation |last=Basham|first=A. L.|author-link=Arthur Llewellyn Basham|title=The Wonder That Was India: A survey of the history and culture of the Indian sub-continent before the coming of the Muslims|url=https://books.google.com/books?id=6OF-PwAACAAJ|year=2008|publisher=Scholarly Publishing Office, University of Michigan|isbn=978-1-59740-599-7}} * {{Citation |last1=Kulke|first1=Hermann|last2=Rothermund|first2=Dietmar|title=A History of India|url=https://books.google.com/books?id=V73N8js5ZgAC|year=1998|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-32920-0}} * {{Citation |last=Singh|first=Upinder|author-link=Upinder Singh|title=A History of Ancient and Early Medieval India: From the Stone Age to the 12th Century|url=https://books.google.com/books?id=H3lUIIYxWkEC&pg=PA184|year=2008|publisher=Pearson Education India|isbn=978-81-317-1120-0}} *{{Citation|last=Guruge|first=Ananda W. P.|title=The Society of Rāmāyaṇa|url=https://books.google.com/books?id=WWlsWQ8foNgC&pg=PA51|year=1991|publisher=Abhinav Publications|isbn=978-81-7017-265-9}} '''ఇండో-స్కింథియన్ల కోసం''' * హర్మాట్టా, జానోస్ , సంపాదకుడు, 1994. ''మధ్య ఆసియా నాగరికతల చరిత్ర, రెండవ సంపుటం. స్థిరనివాస సంచార నాగరికతల అభివృద్ధి: క్రీ.పూ. 700 నుండి క్రీ.శ. 250 వరకు'' . పారిస్, యునెస్కో పబ్లిషింగ్. * హిల్, జాన్ ఇ. 2004. ''హౌ హాన్షు ప్రకారం పశ్చిమ ప్రాంతాలు.'' వ్యాఖ్యానాలతో కూడిన ఆంగ్ల అనువాద ముసాయిదా. * హిల్, జాన్ ఇ. 2004. ''యు'' హువాన్ రచించిన వీలు (魏略) ''నుండి పశ్చిమ దేశ ప్రజలు : క్రీ.శ. 239 265 మధ్య రచించబడిన మూడవ శతాబ్దపు చైనీస్ వృత్తాంతం.'' వ్యాఖ్యానాలతో కూడిన ఆంగ్ల అనువాద ముసాయిదా. * * వాట్సన్, బర్టన్. అనువాదం. 1961. ''చైనా మహాచరిత్రకారుని రికార్డులు:'' స్సు-మా చియెన్ ''షిహ్ చి'' నుండి అనువదించబడింది . అధ్యాయం 123: టా-యువాన్ వృత్తాంతం , పే. 265. కొలంబియా యూనివర్శిటీ ప్రెస్. ISBN <bdi>0-231-08167-7</bdi> '''కుషానుల కోసం:''' *{{cite book |last=అవారి |first=బుర్జోర్ |title=ఇండియా: ది ఏన్షియంట్ పాస్ట్|year=2007 |publisher=రౌట్‌లెడ్జ్|location=లండన్|isbn= 978-0-415-35616-9}} *{{cite book | last = బోపెరాచి | first = ఓస్మండ్ | author-link = బోపెరాచి | title = De l'Indus à l'Oxus, Archéologie de l'Asie Centrale | year = 2003 | publisher=Association imago-musée de Lattes | location = Lattes | language = fr | isbn = 2-9516679-2-2 }} * ఫక్సెన్నా, డొమెనికో (1980). బుట్కారా I (స్వాత్, పాకిస్తాన్) 1956–1962, వాల్యూమ్ III 1 (ఇంగ్లీష్‌లో). రోమ్: IsMEO (Istituto Italiano Per Il Medio Ed Estremo Oriente). * ఫాల్క్, హ్యారీ. 1995–1996. ''సిల్క్ రోడ్ ఆర్ట్ అండ్ ఆర్కియాలజీ IV'' . * ఫాల్క్, హ్యారీ. 2001. "స్ఫుజిధ్వజుని యుగం & కుషాణుల శకం ''.'' " ''సిల్క్ రోడ్ ఆర్ట్ అండ్ ఆర్కియాలజీ VII'' , పేజీలు 121–136. * ఫాల్క్, హ్యారీ. 2004. " గుప్త రికార్డులలో ''కనిష్క యుగం." హ్యారీ ఫాల్క్. సిల్క్ రోడ్ ఆర్ట్ అండ్ ఆర్కియాలజీ X'' , పేజీలు 167–176. * గోయల్, SR "ఏన్షియంట్ ఇండియన్ ఇన్‌స్క్రిప్షన్స్" కుసుమాంజలి బుక్ వరల్డ్, జోధ్‌పూర్ (భారతదేశం), 2005. * హిల్, జాన్ ఇ. 2004. ''హౌ హాన్షు ప్రకారం పశ్చిమ ప్రాంతాలు.'' వ్యాఖ్యానాలతో కూడిన ఆంగ్ల అనువాద ముసాయిదా. * హిల్, జాన్ ఇ. 2004. ''యు'' హువాన్ రచించిన వీలు (魏略) ''నుండి పశ్చిమ దేశ ప్రజలు : క్రీ.శ. 239'' ''& 265 మధ్య రచించబడిన మూడవ శతాబ్దపు చైనీస్ వృత్తాంతం.'' వ్యాఖ్యానాలతో కూడిన ఆంగ్ల అనువాద ముసాయిదా. *{{cite book |last=కీ |first=జాన్ |title=ఎ హిస్టరీ. న్యూయార్క్ |url=https://archive.org/details/indiahistoryfrom0000unse |year=2000 |publisher=గ్రోవ్ ప్రెస్|location=New York |isbn=0-8021-3797-0 }} *{{cite book |last=లెబెడిన్స్కీ |first=ఐరోస్లావ్|title= లెస్ సేసెస్ |year=2006 |publisher=ఎడిషన్స్ ఎర్రన్స్|location=పారిస్ |isbn=2-87772-337-2}} *{{cite book |last=రోసెన్‌ఫీల్డ్ |first=జాన్ ఎం.|title=కుషానుల రాజవంశ కళ |year=1993 |publisher=మున్షీరామ్ మనోహర్‌లాల్ |location=న్యూఢిల్లీ |isbn=81-215-0579-8}} *{{cite book |last=శివరామమూర్తి |first=సి. |title=శతరుద్రీయ: శివుని ప్రతిమ విభూతి |year=1976 |publisher=అభినవ్ పబ్లికేషన్స్|location=ఢిల్లీ}} == మరింత చదవండి == *ఆర్.సి. మజుందార్ ''&'' ఎ.డి. పుసల్కర్ (సంపాదకులు): భారత ప్రజల చరిత్ర ''&'' సంస్కృతి. సంపుటి I, వేద యుగం. బొంబాయి: భారతీయ విద్యా భవన్ 1951 * ఆర్.సి. మజుందార్ ''&'' ఇతరులు. ''భారతదేశపు ఉన్నత చరిత్ర'' , మాక్‌మిలన్, 1967. * లోకమాన్య బాలగంగాధర్ తిలక్ "ది ఆర్కిటిక్ హోమ్ ఇన్ ది వేదస్", మెసర్స్ తిలక్ బ్రదర్స్, 1903 ==బయటి లింకులు== [[వర్గం:ఉత్తర ప్రదేశ్]] {{ఉత్తర ప్రదేశ్ జిల్లాల ముఖ్యపట్టణాలు}} [[వర్గం:ఉత్తర ప్రదేశ్ నగరాలు, పట్టణాలు]] r9y3am9q759j17ewvvmyjjr55eh74jt 0 486070 4908477 4790387 2026-07-19T17:17:08Z InternetArchiveBot 88395 1 మూలము(ల)ను భద్రపరచటానికి ప్రయత్నించగా, 0 పనిచేయనివిగా గుర్తించాను.) #IABot (v2.0.9.5 4908477 wikitext text/x-wiki {{Infobox station | name = హజూర్ సాహిబ్ నాందేడ్ | style = [[భారతీయ రైల్వేలు]] | symbol = | symbol_location = | type = | image = Nanded railway station.jpg | alt = | caption = హజూర్ సాహిబ్ నాందేడ్ రైల్వే స్టేషన్ | other_name = నాందేడ్ రైల్వే స్టేషన్ | address = [[నాందేడ్]], [[మహారాష్ట్ర]] | borough = | country = [[భారతదేశం]] | coordinates = {{coord|19|9|38|N|77|18|30|E|display=inline}} | grid_name = | grid_position = | elevation = 366 మీటర్లు (1,201 అడుగులు)<ref name="indiarailinfo.com">{{cite web|url=http://indiarailinfo.com/arrivals/hazur-sahib-nanded-ned/1676|title=NED/Hazur Sahib Nanded (4 PFs) Railway Station – Today's Train Arrival Timings – India Rail Info – A Busy Junction for Travellers & Rail Enthusiasts|work=India Rail Info|access-date=2015-06-18}}</ref> | owned = [[భారతీయ రైల్వేలు]] | operator [[దక్షిణ మధ్య రైల్వే]]<ref>{{cite web|url=http://www.scr.indianrailways.gov.in/view_section.jsp?lang=0&id=0,1,291 |title=South Central Railway |publisher=Scr.indianrailways.gov.in |access-date=2015-06-18}}</ref> | manager = | transit_authority = | line =సికింద్రాబాద్–మన్మాడ్ లైన్<br />వార్ధా–నాందేడ్ లైన్ | distance = | platforms = 4 | tracks = 7 | train_operators = | connections = | structure = గ్రేడ్‌లో | depth = | levels = 1 | parking = అవును | bicycle = | accessible = అవును | architect = | architectural_style = | status = కార్యాచరణ | code = {{Indian railway code | code = NED | zone = [[దక్షిణ మధ్య రైల్వే]] | division = [[నాందేడ్]] }} | website = | opened = 1905 | opening = | closed = <!-- {{End date|YYYY|MM|DD|df=y}} --> | rebuilt = | electrified = అవును | former = | original = | pregroup = | postgroup = | prenational = | years = | events = | passengers = 8,190,489 | pass_system = | pass_year = 2023-24 | pass_percent = | pass_rank = | services = {{Adjacent stations|system=Indian Railways|line=South Central Railway zone|left=వానేగావ్ హాల్ట్|right=మాల్టెక్డి|type=సికింద్రాబాద్–మన్మాడ్ లైన్}} | footnotes = | mapframe = yes | mapframe-custom = | map_type = India Maharashtra#India | map_dot_label = హజూర్ సాహిబ్ నాందేడ్ | map_caption = Location in Maharashtra##మహారాష్ట్రలోని ప్రదేశం | mapframe-caption = ఇంటరాక్టివ్ మ్యాప్ }} '''హజూర్ సాహిబ్ [[నాందేడ్]] రైల్వే స్టేషన్''' (స్టేషన్ కోడ్ః NED) [[దక్షిణ మధ్య రైల్వే|దక్షిణ మధ్య రైల్వే జోన్]] [[హజూర్ సాహిబ్ నాందేడ్ రైల్వే డివిజను|నాందేడ్ రైల్వే డివిజన్]] రెండవ గ్రేడ్ నాన్-సబర్బన్ (NSG-2) కేటగిరీ [[భారతీయ రైల్వే స్టేషన్ల జాబితా|భారతీయ రైల్వే స్టేషన్]].<ref name="railway_station">{{Cite web|title=List of Zone/Category wise Railway station opened for Passenger services in Indian Railway (As on 01.12.2022)|url=https://indianrailwaysresult.in/Railway_station_zone-category_wise_list.pdf|access-date=17 April 2025|website=Indian Railways Result|publisher=Centre For Railway Information Systems|page=94}}</ref> ఇది [[మహారాష్ట్ర]] నాందేడ్ నగరానికి సేవలు అందిస్తుంది.<ref name="railway_station" /> డిసెంబర్ నాటికి స్టేషన్ {{Nowrap|8,190,489}} ప్రారంభ ప్రయాణీకుల సంఖ్యను నమోదు చేసింది.<ref name="passengers">{{cite web |title=Passenger earnings (Reserved & Unreserved) and number of outward passengers handled at station for the year 2023-24 over South Central Railway |url=https://digitalscr.in/bzadiv/circulars/misc_circulars/uploads/final%20list%20of%20category%20of%20stations%2024-25.pdf |website=Digital SCR |access-date=17 April 2025 |page=3 |date=2023–24 |archive-date=1 మార్చి 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250301085922/https://digitalscr.in/bzadiv/circulars/misc_circulars/uploads/final%20list%20of%20category%20of%20stations%2024-25.pdf |url-status=dead }}</ref> ఇది భారతీయ రైల్వే సికింద్రాబాద్–మన్మాడ్ లైన్‌లో ఉంది.<ref>{{cite web|url=http://www.scr.indianrailways.gov.in/cris//uploads/files/1411707695321-1_about_us.pdf |title=South Central Railway |publisher=Scr.indianrailways.gov.in |access-date=2015-06-18}}</ref> ఈ స్టేషన్ సముద్ర మట్టానికి 36 మీటర్ల ఎత్తులో ఉంది, నాలుగు ప్లాట్‌ఫారమ్‌లను కలిగి ఉంది. 2018 నాటికి ప్రతిరోజూ 89 ప్యాసింజర్ రైళ్లు ఈ స్టేషన్‌లో ఆగుతాయి.<ref name="indiarailinfo.com">{{cite web|url=http://indiarailinfo.com/arrivals/hazur-sahib-nanded-ned/1676|title=NED/Hazur Sahib Nanded (4 PFs) Railway Station – Today's Train Arrival Timings – India Rail Info – A Busy Junction for Travellers & Rail Enthusiasts|work=India Rail Info|access-date=2015-06-18}}</ref> 2008లో ఇక్కడ ఉన్న [[సిక్కుమతం|సిక్కు]] మతానికి చెందిన హజూర్ సాహిబ్ అనే తఖ్త్ పేరు మీదుగా ఈ స్టేషన్‌కు నామకరణం చేశారు. == చరిత్ర == హైదరాబాద్-గోదావరి వ్యాలీ రైల్వే 1,000 మిమీ (3 అడుగులు + 3⁄8 అంగుళాల గేజ్ రైల్వే. జాన్ వాలెస్ ప్రింగిల్-ఇటీవల ఉగాండా రైల్వే కోసం మార్గాలను సర్వే చేయడం పూర్తి చేసాడు-1900లో సూపరింటెండింగ్ ఇంజనీర్‌గా నియమితులయ్యారు.<ref name="Steamx">{{cite web|title=Inspecting Officers (Railways) |at=Pringle, [Sir] John Wallace |url=https://steamindex.com/people/inspoff.htm#pringle |access-date=2011-07-10 |website=steamindex.com }}</ref> ఈ రైల్వే 1900లో హైదరాబాద్ నగరం నుండి మన్మాడ్ జంక్షన్ వరకు 391 మైళ్ల (629 కిమీ) లైన్‌తో ప్రారంభించబడింది. 1995లో మన్మాడ్-నాందేడ్/ముద్ఖేడ్ మధ్య 5 అడుగుల 6 అంగుళాల (1,676 మిమీ) బ్రాడ్ గేజ్‌కు మార్పిడి పూర్తయింది. ముద్ఖేద్-సికింద్రాబాద్ మధ్య ఉన్న ప్రాంతం 2003 నాటికి చివరకు మార్చబడే వరకు మీటర్ గేజ్‌గానే కొనసాగింది. == హజూర్ సాహిబ్ నాందేడ్ రైల్వే స్టేషన్‌లో ప్రారంభమయ్యే & ముగిసే రైళ్లు == 12715 [[సచ్‌ఖండ్ ఎక్స్‌ప్రెస్|హజూర్ సాహిబ్ నాందేడ్-అమృత్సర్]] [[సచ్‌ఖండ్ ఎక్స్‌ప్రెస్]] (ఔరంగాబాద్, న్యూ ఢిల్లీ మీదుగా) 17630 పూణే-హజూర్ సాహిబ్ నాందేడ్ సూపర్ ఫాస్ట్ ఎక్స్‌ప్రెస్ (మన్మాడ్, అహ్మద్‌నగర్ మీదుగా) 12421 నాందేడ్-అమృతసర్ వీక్లీ సూపర్ ఫాస్ట్ ఎక్స్‌ప్రెస్ (అకోలా, ఖాండ్వా, న్యూఢిల్లీ మీదుగా) 14622 ఫిరోజ్‌పూర్ కాంట్. - హజూర్ సాహిబ్ నాందేడ్ వీక్లీ ఎక్స్‌ప్రెస్ (ఔరంగాబాద్, ఢిల్లీ సఫ్దర్‌జంగ్ మీదుగా) 12753 [[మరాఠ్వాడా సంపర్క్ క్రాంతి ఎక్స్‌ప్రెస్|హజూర్ సాహిబ్ నాందేడ్-హెచ్.]] [[మరాఠ్వాడా సంపర్క్ క్రాంతి ఎక్స్‌ప్రెస్|నిజాముద్దీన్ మరాఠ్వాడా సంపర్క్ క్రాంతి ఎక్స్‌ప్రెస్]] (ఔరంగాబాద్, భోపాల్ ద్వారా) 12767 హజూర్ సాహిబ్ నాందేడ్-సంత్రాగచ్చి సూపర్ ఫాస్ట్ ఎక్స్‌ప్రెస్ (నాగ్‌పూర్, బిలాస్‌పూర్ మీదుగా) 17620 హజూర్ సాహిబ్ నాందేడ్-ఔరంగాబాద్ వీక్లీ ఎక్స్‌ప్రెస్ (పర్భాని, జల్నా మీదుగా) 16593 హజూర్ సాహిబ్ నాందేడ్-బెంగళూరు సిటీ ఎక్స్‌ప్రెస్ (పర్భాని, వికారాబాద్ మీదుగా) 12751 హజూర్ సాహిబ్ నాందేడ్-జమ్ము తావి హంసఫర్ ఎక్స్‌ప్రెస్ (ఖాండ్వా, న్యూఢిల్లీ మీదుగా) 12439 హజూర్ సాహిబ్ నాందేడ్-శ్రీ గంగానగర్ సూపర్ ఫాస్ట్ ఎక్స్‌ప్రెస్ (న్యూ ఢిల్లీ, హనుమాన్‌ఘర్ మీదుగా) 17623 హజూర్ సాహిబ్ నాందేడ్-శ్రీ గంగానగర్ ఎక్స్‌ప్రెస్ (అహ్మదాబాద్, బికనీర్ మీదుగా) 12485 హజూర్ సాహిబ్ నాందేడ్-శ్రీ గంగానగర్ ఎక్స్‌ప్రెస్ (న్యూ ఢిల్లీ, బటిండా మీదుగా) 17410 హజూర్ సాహిబ్ నాందేడ్-ఆదిలాబాద్ ఎక్స్‌ప్రెస్ (ముద్ఖేడ్, భోకర్ మీదుగా) 17664 హజూర్ సాహిబ్ నాందేడ్-రాయచూర్ ఎక్స్‌ప్రెస్ (వయా నిజామాబాద్, సికింద్రాబాద్) 22709 హజూర్ సాహిబ్ నాందేడ్-అంబ్ అందౌరా వీక్లీ ఎక్స్‌ప్రెస్ 17614 హజూర్ సాహిబ్ నాందేడ్-పన్వెల్ ఎక్స్‌ప్రెస్ (పర్భాని, లాతూర్, పూణే మీదుగా) 20812 [[విశాఖపట్నం–హజూర్ సాహిబ్ నాందేడ్ సూపర్ ఫాస్ట్ ఎక్స్‌ప్రెస్|హజూర్ సాహిబ్ నాందేడ్-విశాఖపట్నం సూపర్ ఫాస్ట్]] [[విశాఖపట్నం–హజూర్ సాహిబ్ నాందేడ్ సూపర్ ఫాస్ట్ ఎక్స్‌ప్రెస్|ఎక్స్‌ప్రెస్]] (వ్వాయా సికింద్రాబాద్, విజయవాడ) 20810 [[నాగావళి ఎక్స్‌ప్రెస్|హజూర్ సాహిబ్ నాందేడ్-సంబల్పూర్ నాగావళి]] [[నాగావళి ఎక్స్‌ప్రెస్|ఎక్స్‌ప్రెస్]] (వ్వాయా సికింద్రాబాద్, విశాఖపట్నం) 17618 హజూర్ సాహిబ్ నాందేడ్-ముంబై సిఎస్ఎంటి తపోవన్ ఎక్స్‌ప్రెస్ (మన్మాడ్, కళ్యాణ్ మీదుగా) == సౌకర్యాలు == స్టేషన్‌లో లిఫ్టులు, ఎస్కలేటర్లు, కంప్యూటరైజ్డ్ రిజర్వేషన్ కార్యాలయం, వెయిటింగ్ రూమ్, రిటైరింగ్ రూమ్, శాఖాహారం, మాంసాహారం, పుస్తక దుకాణం వంటి సౌకర్యాలు ఉన్నాయి. ఇక్కడ ప్యాసింజర్ కోచ్ కేర్ డిపోతో పాటు రైల్వే ఆసుపత్రి కూడా ఉంది == గ్యాలరీ == <gallery widths=180> File:Nanded Railway Station.JPG|ప్లాట్‌ఫారమ్ నెం. 4 పై ఉన్న పేరు ఫలకం File:Nanded Railway Station - panoramic view.jpg|విశాల దృశ్యం </gallery> == మూలాలు == {{మూలాలజాబితా}} [[వర్గం:భారతదేశపు రైల్వే స్టేషన్లు]] cbjiugvyz9up7xb14d2459wupscb3pp 0 488071 4908658 4820887 2026-07-20T06:47:53Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 4908658 wikitext text/x-wiki '''వీరశైవులు''' అని కూడా పిలువబడే [[లింగాయతి|లింగాయత్‌ల]]<nowiki/>ది, హిందూ మతంలోని [[శైవం|శైవ]]<nowiki/>మతపరమైన శాఖ, భారతదేశంలో ఒక సమాజం. ఇక్కడ ప్రముఖ లింగాయత్‌ల జాబితా ఇవ్వబడింది.<ref>{{Cite web|title=Prominent Figures – Veerashaiva.info|url=http://www.veerashaiva.info/literature/society/prominent-figures.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20111005091307/http://www.veerashaiva.info/literature/society/prominent-figures.html|archive-date=2011-10-05|access-date=2010-06-30}}</ref> == సాధువులు == * [[అక్క మహాదేవి]]<ref>{{Cite web|title=Prominent Lingayat Figures|url=http://www.virashaiva.com/prominent-lingayat-figures/|access-date=18 November 2015|publisher=virashaiva.com}}</ref> * [[అల్లమ ప్రభు|అల్లమా ప్రభు]] * [[బసవేశ్వరుడు]] * చన్నబసవన్న<ref>{{Cite web|title=Channabasavanna|url=http://lingayatreligion.com/Sharanaru/Channabasavanna.htm|access-date=18 November 2015|publisher=lingayatreligion.com}}</ref> * అంబిగర చౌడయ్య * దేవార్ దాసిమయ్య<ref>{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/news/national/karnataka/devar-dasimayya-jayanti-utsav-celebrated/article7031984.ece|title='Devar Dasimayya Jayanti Utsav' celebrated|last=Patil|first=Vijaykumar|date=25 March 2015|work=The Hindu|access-date=18 November 2015}}</ref> * మాదీవల మచ్చిదేవ<ref>{{Cite web|title=Madivala Machideva - Lingayat Religion|url=http://lingayatreligion.com/Sharanaru/Madivala_Machideva.htm|access-date=18 November 2015|publisher=lingayatreligion.com}}</ref> * [[శివయోగి సిద్ధరామేశ్వర|సిద్దేశ్వర్]], సోలాపూర్, [[మహారాష్ట్ర]] * విశ్వబంధు మరులసిద్ధ<ref>{{Cite web|title=Ujjini Marulasiddeshwara Temple|url=http://travel.goudar.com/2011/05/ujjaini-marulasiddeshwara-temple.html|access-date=18 November 2015|publisher=Goudar.com}}</ref> * శరణే శ్రీ దానమ్మ దేవి, మహారాష్ట్రలోని గుడ్డపురకు చెందినది.<ref>{{Cite web|title=Story of Danamma Devi|url=http://www.filmibeat.com/kannada/movies/sri-danamma-devi/story.html|access-date=18 November 2015|publisher=Filmibeat}}</ref> * సర్వజ్ఞ == చారిత్రక పాలకులు == * కిత్తూర్ చెన్నమ్మ (1778, 1829), [[కర్ణాటక]] కిత్తూరు సంస్థానానికి రాణి.<ref>{{Cite web|date=17 April 2011|title=Lingayats asked to work for progress of all groups|url=http://www.deccanherald.com/content/154400/lingayats-asked-work-progress-all.html|access-date=18 November 2015|website=The Hindu}}</ref> * [[బెలవాడి మల్లమ్మ|బేలవాడి మల్లమ్మ]]<ref>{{Cite web|title=Power not permanent: Yeddyurappa|url=http://www.newindianexpress.com/states/karnataka/article340629.ece?service=print|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20151118185830/http://www.newindianexpress.com/states/karnataka/article340629.ece?service=print|archive-date=18 November 2015|access-date=18 November 2015|publisher=The New Indian Express}}</ref> * [[కూర్గ్ రాజ్యం|హలేరి రాజులు]],[[మడికేరి]] * లింగ రాజేంద్ర II, కొడగు రాజు హలేరి * [[చిక్క వీరరాజేంద్ర]], మడికేరి చివరి పాలకుడు<ref>{{Cite web|date=2 September 2011|title=The Lingayat Rajas|url=http://www.kodagufirst.in/?tag=lingayat-rajhas|access-date=18 November 2015|publisher=Kodagu First}}</ref> * [[కేళది నాయకులు|కేళది నాయక రాజ్యం]]<ref name="Mittal Publications">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=R84n-Wv1S-8C&q=keladi+nayaka+veerashaiva&pg=PA396|title=Keladi Nayakas - Shivappa Nayaka and Chennamma, Community Dominance and Political Modernisation: The Lingayats|work=Mittal Publications|publisher=Shankaragouda Hanumanthagouda Patil|year=2002|isbn=9788170998679|access-date=22 May 2015}}</ref> * [[కేలడి చెన్నమ్మ|కేళది చెన్నమ్మ]]<ref name="Mittal Publications" /> * [[శివప్ప నాయక]]<ref name="Mittal Publications" /> * హండే హనుమప్ప నాయక, విజయనగర సామ్రాజ్య రక్షకుడు, బళ్లారి మొదటి హండే పాలకుడు * కెంచన గౌడ, ఆయన పేరు మీద కెంచనగుడ్డ అనే పేరు వచ్చింది == దాతృత్వవాదులు == * శివకుమార స్వామిజీ, [[పద్మభూషణ్ పురస్కారం|పద్మభూషణ్]] పురస్కారం గ్రహీత సిద్ధగంగా మఠం అధిపతి * [[గుబ్బి తోటదప్ప|గుబ్బి తోటదప్ప,]]<nowiki/> ప్రసిద్ధ తోటదప్ప వసతి గృహం వ్యవస్థాపకుడు. == విద్య, శాస్త్ర, సాంకేతిక విజ్ఞానం == * డి. సి. పావటే, కర్ణాటక విశ్వవిద్యాలయం వైస్ ఛాన్సలర్, ధారవాడ, పద్మభూషణ్ పురస్కారం గ్రహీత. * డాక్టర్ డి. జి. హాల్లికేరి, స్వాతంత్ర్య సమరయోధుడు, విద్యావేత్త * ఎ. ఎస్. అడ్కే, కర్ణాటక విశ్వవిద్యాలయం మాజీ వైస్ ఛాన్సలర్, కర్ణాటక ప్రాంతీయ ఇంజనీరింగ్ కళాశాల మాజీ ప్రిన్సిపాల్, సూరత్కల్ * [[ఎం. మహాదేవప్ప]], వ్యవసాయ శాస్త్రవేత్త, మొక్కల పెంపకందారు, పద్మ భూషణ్ పురస్కారం గ్రహీత * డాక్టర్ ఎంసి మోడీ, కంటి శస్త్రవైద్యుడు, పద్మ భూషణ్ పురస్కారం గ్రహీత <ref>{{Cite web|title=Man with a vision|url=http://archive.deccanherald.com/deccanherald/dec202005/spectrum1291520051219.asp|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120212072444/http://archive.deccanherald.com/deccanherald/dec202005/spectrum1291520051219.asp|archive-date=2012-02-12|access-date=2012-03-05}}</ref> * ఎస్. జి. బాలెకుండ్రి, [[సాగునీరు|నీటిపారుదల]] నిపుణుడు, అలమట్టి ఆనకట్ట వాస్తుశిల్పి * వై. జి. పరమేశ్వర, మొదటి భారతీయ అంధ వైద్యుడు * ఎ. ఎన్. ప్రభు దేవా, బెంగళూరు విశ్వవిద్యాలయం మాజీ వైస్ ఛాన్సలర్ * ఎస్. జె. నాగలోతిమత్, వైద్య రచయిత * [[ఎ.ఎస్.కిరణ్ కుమార్|ఎ. ఎస్. కిరణ్ కుమార్]], ఛైర్మన్, ఇండియన్ స్పేస్ రీసెర్చ్ ఆర్గనైజేషన్ (ఇస్రో) సెక్రటరీ, డిపార్ట్మెంట్ ఆఫ్ స్పేస్, ఛైర్మన్, స్పేస్ కమిషన్, [[పద్మశ్రీ పురస్కారం|పద్మశ్రీ]] పురస్కారం గ్రహీత<ref>{{Cite web|title=A S Kiran Kumar felecitation - awarded ''Veerashaiva Vaijnyanika Ratna''|url=http://www.namasthetelangaana.com/TelanganaNews-in-Telugu/lingayat-veerashaiva-compound-1-2-495832.html|access-date=30 November 2015|publisher=Namaste Telangana}}{{Dead link|date=ఏప్రిల్ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == సాహిత్యం == * సర్వజ్ఞ, [[కన్నడ భాష|కన్నడ]] కవి * చామరస, ''ప్రభులింగలీలే'' రచయిత<ref>{{Cite web|title=Chamarasa|url=http://www.dli.gov.in/data/upload/0041/644/TXT/00000078.txt|access-date=18 November 2015}}{{Dead link|date=ఏప్రిల్ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * [[హరిహర (కవి)|హరిహర]], రాగలేయ కవి అని కూడా పిలుస్తారు * [[పాల్కురికి సోమనాథుడు|పాల్కురికి సోమనాథ]], [[తెలుగు ప్రజలు|తెలుగు]] కవి, [[బసవ పురాణం]] రచయిత<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=YCJrUfVtZxoC&pg=PA39|title=A Dictionary of Indian Literature: Beginnings-1850 - Palkuriki Somanatha|last=Sujit Mukherjee|publisher=Orient Blackswan|year=1998|isbn=9788125014539|access-date=18 November 2015}}</ref> * నిజగుణ శివయోగి, 15వ శతాబ్దపు కన్నడ కవి * [[హర్దేకర్ మంజప్ప]], కర్ణాటక గాంధీగా ప్రసిద్ధి * ఫకిరప్ప గురుబసప్ప హలకట్టి, కన్నడ రచయిత * జి. ఎస్. శివరుద్రప్ప, కవి, విమర్శకుడు, రాష్ట్ర కవి * చెన్నవీర కనవి, కవి, విమర్శకుడు * పంచక్షరి హీర్మేథ్, రచయిత, కవి, చిన్న కథ రచయిత, వ్యాసకర్త, విమర్శకుడు, అనువాదకుడు, వక్త, సంపాదకుడు, [[కన్నడ భాష|కన్నడ]], [[ఉర్దూ భాష|ఉర్దూ]], [[హిందీ]] భాషలలో రాస్తాడు * [[పి. లంకేష్]], రచయిత, పాత్రికేయుడు, కన్నడ భాషలో రాస్తున్నాడు * జయదేవి తాయ్ లిగెడ్, రచయిత్రి అఖిల భారత కన్నడ సాహిత్య సమ్మేళనానికి మొదటి మహిళా అధ్యక్షురాలు * [[ఎం.ఎం.కల్బుర్గి|ఎం. ఎం. కల్బుర్గి]], [[కన్నడ భాష|కన్నడ]] పండితుడు, పరిశోధకుడు, వైస్ ఛాన్సలర్, హంపి కన్నడ విశ్వవిద్యాలయం * హెచ్. ఎస్. శివప్రకాశ్, కవి, నాటక రచయిత * ఎల్. బాసవరాజ, కన్నడ ప్రముఖ పండితుడు, శరణ సాహిత్యంపై అనేక పుస్తకాల రచయిత * సంగమేష్ సౌండట్టిమత్, ద్రావిడ భాషావేత్త * ఎం. చిదానంద మూర్తి, కన్నడ రచయిత, [[పరిశోధన|పరిశోధకుడు]], చరిత్రకారుడు * చన్నప్ప ఉత్తంగి, మతాంతర మార్గదర్శకులు, రచయిత * కె. మరుళసిద్దప్ప, కన్నడ రచయిత * చంద్రశేఖర్ పాటిల్, కన్నడ కవి, నాటక రచయిత * పాటిల్ పుట్టప్ప, కన్నడ రచయిత, మాజీ [[పార్లమెంటు సభ్యుడు]], [[రాజ్యసభ]] * మను బాలిగర్, మాజీ అధికారి, కన్నడ సాహిత్య పరిషత్ ప్రస్తుత అధ్యక్షుడు == కళలు, సంగీతం == * పండిట్ గణయోగి పంచక్షర గవాయ్, హిందుస్తానీ, శాస్త్రీయ సంగీతకారుడు * బసవరాజ్ రాజ్గురు, శాస్త్రీయ గాయకుడు, [[పద్మభూషణ్ పురస్కారం|పద్మభూషణ్]] పురస్కారం గ్రహీత * [[మల్లికార్జున్ మన్సూర్|మల్లికార్జున మన్సూర్]], హిందుస్థానీ గాయకుడు, [[పద్మ విభూషణ్ పురస్కారం|పద్మవిభూషణ్]], కాళిదాస్ సమ్మాన్ పురస్కారం గ్రహీత * రాజశేఖర్ మన్సూర్, హిందుస్తానీ గాయకుడు * [[కుమార్ గంధర్వ]], హిందుస్థానీ గాయకుడు, పద్మవిభూషణ్, కాళిదాస్ సమ్మాన్ పురస్కారం గ్రహీత * పండిట్ పుట్టరాజ్ గవాయ్, హిందుస్థానీ, శాస్త్రీయ సంగీతకారుడు, పద్మ భూషణ్, కాళిదాస్ సమ్మాన్ పురస్కారం గ్రహీత * ముకుల్ శివపుత్ర, హిందుస్థానీ శాస్త్రీయ సంగీత [[గానం|గాయకుడు]], [[కుమార్ గంధర్వ]] కుమారుడు * బాలప్ప హుక్కేరి, [[కన్నడ భాష|కన్నడ]] జానపద గాయకుడు * రాజశేఖర మన్సూర్, శాస్త్రీయ గాయకుడు * [[గుబ్బి వీరణ్ణ|గుబ్బి వీరన్న]], నాటక దర్శకుడు, '[[కన్నడ సినిమా|కన్నడ చిత్ర పరిశ్రమ]] పితామహుడు' గా ప్రసిద్ధి * [[బి. జయశ్రీ]], థియేటర్ * [[రంజనీ షెట్టర్|రంజని షెట్టర్]], కళాకారిణి, స్కల్పురిస్ట్ * [[వైజయంతి కాశీ]], కళాకారిణి, [[కూచిపూడి నృత్యం|కూచిపూడి]] నర్తకి * [[ప్రతీక్షా కాశీ]], కూచిపూడి నర్తకి == రాజకీయం == === ముఖ్యమంత్రులు === {| class="wikitable plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="4" border="1" !ఫోటో !పేరు !రాష్ట్రం |- |[[దస్త్రం:Siddavanahalli_Nijalingappa_stamp_(cropped).jpg|95x95px]] |[[ఎస్. నిజలింగప్ప]] | rowspan="9" |[[కర్ణాటక ముఖ్యమంత్రుల జాబితా|కర్ణాటక]] |- |[[దస్త్రం:B.D_Jatti_(cropped).png|88x88px]] |[[బి.డి. జెట్టి|బి. డి. జట్టి]] |- | |[[ఎస్. ఆర్. కాంతి]] |- | |[[వీరేంద్ర పాటిల్]] |- |[[దస్త్రం:Somappa_Rayappa_Bommai_132.jpg|102x102px]] |[[ఎస్. ఆర్. బొమ్మై]] |- | |[[జె. హెచ్. పటేల్]] |- |[[దస్త్రం:The_Chief_Minister_of_Karnataka,_Shri_B.S._Yediyurappa_meeting_with_the_Deputy_Chairman,_Planning_Commission,_Dr._Montek_Singh_Ahluwalia_to_finalize_annual_plan_2008-09_of_the_State,_in_New_Delhi_on_August_12,_2008_(1)_(cropped).jpg|96x96px]] |[[బి.ఎస్.యడ్యూరప్ప|బి. ఎస్. యడ్యూరప్ప]] |- |[[దస్త్రం:Jagadish_Shettar.jpg|100x100px]] |[[జగదీష్ శెట్టర్|జగదీష్ షెట్టర్]] |- |[[దస్త్రం:Bommai_at_the_inauguration_of_Metroline_(cropped).jpg|92x92px]] |[[బసవరాజు బొమ్మై|బసవరాజ్ బొమ్మై]] |} === ఇతర రాజకీయ నాయకులు === * [[శివరాజ్ పాటిల్]], భారత హోంమంత్రి 2004, 2008, లోక్‌సభ స్పీకర్ 1991, 1996, రక్షణ మంత్రి 1980, 1989, [[పంజాబ్ గవర్నర్ల జాబితా|పంజాబ్ గవర్నర్]] 2010, 2015, [[రాజస్థాన్ గవర్నర్ల జాబితా|రాజస్థాన్ గవర్నర్]] 2010, 2012 <ref name="Virasaiva">{{Cite web|title=Prominent Lingayat Figures|url=http://www.virashaiva.com/prominent-lingayat-figures/|access-date=17 November 2015|publisher=Virasaiva.com}}</ref> * కె. పి. పుట్టన్న చెట్టి, బెంగళూరు మునిసిపాలిటీ మొదటి అధ్యక్షుడు * ఎమ్. ఎస్. గురుపాదస్వామి, రాజ్యసభ నాయకుడు 1989, 1990, రాజ్యసభలో ప్రతిపక్ష నాయకుడు 1971, 1972, వ్యవసాయ మంత్రి <ref name="bio2">{{Cite web|title=M. S. Gurupadaswamy biography|url=http://www.in.com/m-s-gurupadaswamy/biography-1957625.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150328035648/http://www.in.com/m-s-gurupadaswamy/biography-1957625.html|archive-date=28 March 2015|access-date=4 April 2013|publisher=[[In.com]]}}</ref> * లక్ష్మణ్ సవది, మాజీ ఉప ముఖ్యమంత్రి, మాజీ రవాణా మంత్రి, సహకార మంత్రి, కర్ణాటక ప్రభుత్వం * [[జె. సి. మధుస్వామి|జె. సి. మధు స్వామి]], [[కర్ణాటక ప్రభుత్వం]] మాజీ న్యాయ, పార్లమెంటరీ వ్యవహారాలు, చిన్న నీటిపారుదల శాఖ మంత్రి * [[బీ.సీ. పాటిల్|బి. సి. పాటిల్]], కర్ణాటక మాజీ వ్యవసాయ మంత్రి[[కర్ణాటక ప్రభుత్వం]] * [[వి. సోమన్న]], మాజీ గృహనిర్మాణ శాఖ మంత్రి, [[కర్ణాటక ప్రభుత్వం]] * [[సి.సి. పాటిల్|సి. సి. పాటిల్]], [[కేరళ ప్రజా పనుల శాఖ|ప్రజా పనుల శాఖ]] మాజీ [[మంత్రి (ప్రభుత్వం)|మంత్రి]], గనులు, భూగర్భ శాస్త్ర మాజీ [[మంత్రి (ప్రభుత్వం)|మంత్రి]], [[కర్ణాటక ప్రభుత్వం]] <ref name="Virasaiva" /> * [[శశికళ జోలె|శశికళ అన్నాసాహెబ్ జోల్లే]], మాజీ మహిళా, శిశు అభివృద్ధి, సీనియర్ సిటిజన్, వికలాంగుల సాధికారత, [[కర్ణాటక ప్రభుత్వం]], నిప్పాణి ఎమ్మెల్యేనిప్పాని * [[ఈశ్వర ఖండ్రే|ఈశ్వర భీమన్న ఖండ్రే]], ఎమ్మెల్యే, మాజీ మంత్రి, [[కర్ణాటక ప్రభుత్వం]] * [[కె. ఎస్. నాగరత్నమ్మ]], మాజీ స్పీకర్, [[కర్ణాటక శాసనసభ]] ప్రతిపక్ష నాయకుడు, ఆరోగ్య, కుటుంబ సంక్షేమ మంత్రి. * [[ఎస్. మల్లికార్జునయ్య]], మాజీ ఎంపీ [[తుమకూరు|తుమ్కూర్]], [[లోక్‌సభ డిప్యూటీ స్పీకర్]] (1991, 1996) <ref name="Virasaiva" /> * [[ఎం. పి. ప్రకాష్]], కాంగ్రెస్ నాయకుడు, [[కర్ణాటక]] మాజీ ఉప ముఖ్యమంత్రి <ref name="Virasaiva" /> * [[ఎం.బీ. పాటిల్|ఎం. బి. పాటిల్]], కర్ణాటక మాజీ జల వనరుల మంత్రి * [[సురేష్ అంగడి]], భారత రైల్వే శాఖ సహాయ మంత్రి * [[సురేష్ కుమార్ షెట్కర్|సురేష్ షేట్కర్]], జహిరాబాద్ లోక్ సభ నియోజకవర్గం మాజీ ఎంపీ, [[తెలంగాణ]] * గుడ్లెప్ప హాల్లికేరి, స్వాతంత్ర్య సమరయోధుడు, శాసన మండలి మాజీ చైర్మన్, * ఎం. వి. రాజశేఖరన్, భారత ప్రభుత్వ ప్రణాళిక మంత్రిత్వ శాఖలో మాజీ సహాయ మంత్రి * హెచ్.సిద్ధవీరప్ప, మాజీ హోం, పరిశ్రమలు, ఆరోగ్య మంత్రి, ప్రతిపక్ష నాయకుడు, [[కర్ణాటక ప్రభుత్వం]] * [[మురుగేష్ నిరాని|మురుగేష్ నిరానీ]], కర్ణాటక ప్రభుత్వంలో భారీ పరిశ్రమ శాఖ మాజీ మంత్రి * [[ఎస్.ఎస్.మల్లికార్జున్|ఎస్. ఎస్. మల్లికార్జున]], ఎమ్మెల్యే, [[కర్ణాటక]], ఉద్యానవన, గనులు అండ్ భూగర్భ శాస్త్ర మంత్రి, కర్ణాటక ప్రభుత్వం * [[ఎస్.ఎ. రవీంద్రనాథ్|ఎస్. ఎ. రవీంద్రనాథ్]], కర్ణాటక ప్రభుత్వ ఉద్యానవన, [[పంచదార|చక్కెర]] మాజీ మంత్రి * గౌదర్ మల్లికార్జునప్ప సిద్దేశ్వర, కేంద్ర భారీ పరిశ్రమలు, ప్రభుత్వ సంస్థల శాఖ సహాయ మంత్రి * [[బసవరాజేశ్వరి]], [[బళ్లారి]] నుండి మూడుసార్లు ఎంపీ, భారత మాజీ కేంద్ర మంత్రి <ref name="Virasaiva" /> * సిద్దప్ప కాంబ్లీ, రాజకీయ నాయకుడు, స్వాతంత్ర్య సమరయోధుడు, [[కర్ణాటక ఏకీకరణ]] సహకారి * [[రత్నప్ప కుంభార్|రత్నప్ప కుంభర్]], మాజీ ఎంపీ, ఎంఎల్సీ, [[మహారాష్ట్ర]] ప్రభుత్వంలో హోం, ఆహార, పౌర సరఫరా మంత్రి <ref>{{Cite web|title=Ratnappanna Kumbhar|url=http://kolhapur.nic.in/Htmldocs/rkumbhar.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110721175628/http://kolhapur.nic.in/Htmldocs/rkumbhar.htm|archive-date=2011-07-21|access-date=2010-05-31}}</ref> * బాబాగౌడా పాటిల్, [[భారతీయ జనతా పార్టీ|బిజెపి]] నాయకుడు, మాజీ ఎంపి, కేంద్ర గ్రామీణ ప్రాంతాలు అండ్ ఉపాధి మంత్రి <ref name="Virasaiva" /> * [[బసంగౌడ పాటిల్ యత్నాల్|బసంగౌడా పాటిల్]], మాజీ కేంద్ర రైల్వే, టెక్స్టైల్స్ శాఖ సహాయ మంత్రి <ref name="Virasaiva" /> * డాక్టర్ నీరజ్ పాటిల్, [[లండన్]] లాంబెత్ మాజీ మేయర్ * [[వాటాల్ నాగరాజ్|వాటాళ్ నాగరాజ్]], మాజీ ఎమ్మెల్యే, కన్నడ చాళావళి వాటాళ్ పక్ష వ్యవస్థాపక నాయకుడు[[కన్నడ చలవలి వాటల్ పక్ష|కన్నడ చలావళి వాటాళ్ పక్షం]] * [[బి. వై. రాఘవేంద్ర]], ఎంపీ [[శివమొగ్గ|షిమోగా]], సీఎం బీఎస్ యడ్యూరప్ప కుమారుడు[[బి.ఎస్.యడ్యూరప్ప|బి. ఎస్. యడ్యూరప్ప]] * [[ఎం. పి. రేణుకాచార్య]], ఎమ్మెల్యే, మాజీ [[ఎక్సైజ్ సుంకం|ఎక్సైజ్]] మంత్రి, [[కర్ణాటక ప్రభుత్వం]] * డి. సి. శ్రీకాంతప్ప, [[చిక్కమగళూరు|చిక్మగళూరు]] నుండి మూడుసార్లు ఎంపీగా ఉన్నాడు * [[బసవరాజ్ పాటిల్ సేడం]], లోక్‌సభ, [[రాజ్యసభ]] మాజీ సభ్యుడు * [[ఎం. రాజశేఖర మూర్తి]], మాజీ కేంద్ర ఉపరితల రవాణా మంత్రి, ఎంపీ, లోక్‌సభ, [[రాజ్యసభ]], మాజీ ఆర్థిక, రెవెన్యూ, [[ఎక్సైజ్ సుంకం|ఎక్సైజ్]], [[వాణిజ్యశాస్త్రం|వాణిజ్య]], పరిశ్రమల మంత్రి, కర్ణాటక <ref name="Virasaiva" /> * [[దిలీప్ సోపాల్|దిలీప్ గంగాధర్ సోపాల్]], మాజీ ఎమ్మెల్యే, [[బార్షి శాసనసభ నియోజకవర్గం|బార్షి, సోలాపూర్]], [[మహారాష్ట్ర ప్రభుత్వం]] * షసిల్ జి. నమోషి, [[కర్ణాటక]] శాసనమండలి మాజీ సభ్యుడు * [[బసవరాజ్ పాటిల్ అత్తూర్]], మాజీ ఉన్నత విద్య, చిన్న తరహా పరిశ్రమలు, చిన్న నీటిపారుదల శాఖ మంత్రి * అనంత్ గుధే, మాజీ [[పార్లమెంటు సభ్యుడు]], [[అమరావతి (మహారాష్ట్ర)|అమరావతి]] * [[చంద్రకాంత్ ఖైరే]], మాజీ పార్లమెంటు సభ్యుడు, [[ఔరంగాబాద్ లోక్‌సభ నియోజకవర్గం|ఔరంగాబాద్]] * [[శామనూరు శివశంకరప్ప|షామానురు శివశంకరప్ప]], ఎమ్మెల్యే, దవనగేరె సౌత్, మాజీ ఉద్యానవన, వ్యవసాయ మార్కెటింగ్ మంత్రి, [[కర్ణాటక ప్రభుత్వం]], అధ్యక్షుడు, అఖిల భారత వీరశైవ మహాసభ<ref name="Virasaiva" /> * [[హెచ్.కె. పాటిల్|హెచ్. కె. పాటిల్]], కర్ణాటక ప్రభుత్వ గ్రామీణాభివృద్ధి, పంచాయతీరాజ్ మాజీ మంత్రి * [[శరణ్ ప్రకాష్ పాటిల్]], కర్ణాటక మాజీ వైద్య విద్యామంత్రి * ఎస్. ఆర్. పాటిల్, కర్ణాటక ప్రభుత్వ మౌలిక సదుపాయాలు, [[ఇన్‌ఫర్మేషన్ టక్నాలజీ|ఇన్ఫర్మేషన్ టెక్నాలజీ]], [[జీవసాంకేతిక విజ్ఞానం|బయోటెక్నాలజీ]], [[విజ్ఞానశాస్త్రం|సైన్స్]] అండ్ టెక్నాలజీ, ప్లానింగ్ అండ్ స్టాటిస్టిక్స్ మాజీ మంత్రి * హెచ్. ఎస్. మహాదేవ ప్రసాద్, కర్ణాటక ప్రభుత్వ మాజీ సహకార మంత్రి * [[ప్రకాష్ హుక్కేరి|ప్రకాష్ బాబన్న హుక్కేరి]], [[పార్లమెంటు సభ్యుడు]], చిక్కోడి, మాజీ [[పంచదార|చక్కెర]], చిన్న తరహా పరిశ్రమలు, ఎండోమెంట్స్ మంత్రి, కర్ణాటక ప్రభుత్వం * భగవంత్ ఖుబా, రసాయనాలు, ఎరువులు, కొత్త, పునరుత్పాదక ఇంధన శాఖ సహాయ మంత్రి, [[బీదర్ లోక్‌సభ నియోజకవర్గం|బీదర్]] [[పార్లమెంటు సభ్యుడు]] * [[పి.సి. గడ్డిగౌడర్|పి. సి. గడ్డిగౌడర్]], [[పార్లమెంటు సభ్యుడు]], [[బాగల్‌కోట్|బాగల్కోట్]] <ref>{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-karnataka/bagalkot-registers-5793-per-cent-polling/article273156.ece|title=Bagalkot registers 57.93 per cent polling|date=May 2009|work=The Hindu|access-date=17 November 2015}}</ref> * కరాడి సంగన్న అమరప్ప, [[పార్లమెంటు సభ్యుడు]], [[కొప్పళ లోక్‌సభ నియోజకవర్గం|కొప్పల్ లోక్ సభ నియోజకవర్గం]] <ref>{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-karnataka/the-bastion-of-lingayats/article2451439.ece|title=The bastion of Lingayats|last=Rao|first=D. k Kishan|date=14 September 2011|work=The Hindu|access-date=17 November 2015}}</ref> * [[బి. జయశ్రీ]], కళాకారిణి, మాజీ [[రాజ్యసభ]] సభ్యురాలు, [[పద్మశ్రీ పురస్కారం|పద్మశ్రీ]] పురస్కారం గ్రహీత <ref>{{Cite web|title=B. Jayashree|url=http://tumkurinfo.net/index.php/art-culture-a-sports/498-gubbi-veeranna|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20151118024053/http://tumkurinfo.net/index.php/art-culture-a-sports/498-gubbi-veeranna|archive-date=18 November 2015|access-date=17 November 2015|publisher=Tumkurinfo}}</ref> * అన్నాసాహెబ్ జోల్లే, [[పార్లమెంటు సభ్యుడు]], [[చిక్కోడి లోక్‌సభ నియోజకవర్గం|చిక్కోడి]]. * [[బి. బి. పాటిల్|బి బి పాటిల్]], [[పార్లమెంటు సభ్యుడు]], జహిరాబాద్ లోక్ సభ నియోజకవర్గం, [[తెలంగాణ]] * సతీష్ హీర్మేత్, ఓరో వ్యాలీ మాజీ [[మేయర్]], అరిజోనా, [[అమెరికా సంయుక్త రాష్ట్రాలు|యునైటెడ్ స్టేట్స్ ఆఫ్ అమెరికా]] * మంజునాథ కున్నూర్, మాజీ ఎంపీ, [[ధార్వాడ్ దక్షిణ లోక్‌సభ నియోజకవర్గం|ధార్వాడ్ దక్షిణం]] * బసవరాజ్ మాధవరావు పాటిల్, ఎమ్మెల్యే, [[ఔసా శాసనసభ నియోజకవర్గం|ఔసా, లాతూర్]], మహారాష్ట్ర ప్రభుత్వ మాజీ గ్రామీణాభివృద్ధి మంత్రి, [[మహారాష్ట్ర ప్రభుత్వం]] * సిద్ధారం సట్లింగప్ప మెత్రే, ఎమ్మెల్యే, [[అక్కల్‌కోట్ శాసనసభ నియోజకవర్గం|అక్కల్కోట్, సోలాపూర్]], మాజీ హోం, గ్రామీణాభివృద్ధి మంత్రి, [[మహారాష్ట్ర ప్రభుత్వం]] * [[కర్నె ప్రభాకర్|కర్ణే ప్రభాకర]], [[తెలంగాణ]] ఎంఎల్సి, బిఆర్ఎస్ ప్రతినిధి * [[విజయ్ దేశ్‌ముఖ్]], మాజీ పిడబ్ల్యుడి, రవాణా, కార్మిక, వస్త్రాల సహాయ మంత్రి, [[మహారాష్ట్ర ప్రభుత్వం]], ఎమ్మెల్యే, [[సోలాపూర్|సోలాపూర్ ఉత్తర]] <ref>{{Cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/kolhapur/3-Western-Maharashtra-leaders-make-it-to-Fadnavis-cabinet/articleshow/45391675.cms|title=3 Western Maharashtra leaders make it to Fadnavis cabinet|date=6 December 2014|work=[[The Times of India]]|access-date=11 November 2015}}</ref> * వినయ్ కులకర్ణి, కర్ణాటక ప్రభుత్వంలో గనులు, భూగర్భ శాస్త్ర మాజీ మంత్రి, [[ధార్వాడ్ (కర్ణాటక)|ధార్వాడ్]] ఎమ్మెల్యే <ref>{{Cite web|title=Four more Ministers sworn in Karnataka - Vinay Kulkarni|url=http://www.newskarnataka.com/bangalore/four-new-ministers-sworn-in-to-cm-siddaramaiahs-cabinet|access-date=17 November 2015|publisher=News Karnataka}}{{Dead link|date=మే 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * [[గణేష్ హుక్కేరి]], శాసనసభ సభ్యుడు, చిక్కోడి * [[లక్ష్మీ హెబ్బాల్కర్]], శాసనసభ సభ్యురాలు, మాజీ అధ్యక్షురాలు, [[కర్ణాటక ప్రదేశ్ కాంగ్రెస్ కమిటీ]] మహిళా విభాగం * [[బి.వై. విజయేంద్ర|బి. వై. విజయేంద్ర]], [[భారతీయ జనతా పార్టీ]] కర్ణాటక రాష్ట్ర యూనిట్ అధ్యక్షుడు * రాహుల్ సిద్ధ్వినాయక్ బోండ్రే, ఎమ్మెల్యే, [[మహారాష్ట్ర]] * [[ప్రభా మల్లికార్జున్|ప్రభా మల్లికార్జున]], పార్లమెంటు సభ్యురాలు, దేవనగరె లోక్‌సభ నియోజకవర్గం <ref>{{Cite web|title=Dr. Prabha Mallikarjun of Congress Wins Davanagere Seat by 600000 Votes – News Karnataka|url=https://newskarnataka.com/karnataka/davanagere/dr-prabha-mallikarjun-of-congress-wins-davanagere-seat-by-600000-votes/05062024/|access-date=5 June 2024|publisher=News Karnataka}}</ref> * [[సాగర్ ఖండ్రే]], [[పార్లమెంటు సభ్యుడు]], [[బీదర్ లోక్‌సభ నియోజకవర్గం]] <ref>{{Cite web|title=Congress candidate Sagar Khandre clinches Bidar seat|url=https://newskarnataka.com/karnataka/bidar/young-congress-candidate-sagar-khandre-clinches-bidar-seat/05062024/|access-date=5 June 2024|publisher=News Karnataka}}</ref> * చంద్రశేఖర్ ఎస్. పాటిల్, శాసనసభ సభ్యుడు, [[కమలాపూర్ శాసనసభ నియోజకవర్గం (కర్ణాటక)|కమలాపూర్, కర్ణాటక శాసనసభ నియోజకవర్గం]] <ref>{{Cite web|title=Book on Chandrashekhar Patil - Karnataka Legislature|url=https://newskarnataka.com/karnataka/bidar/young-congress-candidate-sagar-khandre-clinches-bidar-seat/05062024/|access-date=1 January 2019|publisher=Karnataka Legislative Assembly}}</ref> == వ్యాపారం == * [[బాబా కళ్యాణి]], కళ్యాణి గ్రూప్ వ్యవస్థాపకుడు, ఛైర్మన్ * [[జి. ఎం. సిద్దేశ్వర|గౌడర్ మల్లికార్జునప్ప సిద్దేశ్వర]], ఎంపీ, జిఎం గ్రూప్ అధిపతి * అశోక్ ఖేని, నంది ఇన్ఫ్రాస్ట్రక్చర్ కారిడార్ ప్రాజెక్ట్ (నైస్) అధిపతి * ప్రభాకర బి. కోరే, కర్ణాటక లింగాయత ఎడ్యుకేషన్ సొసైటీ (రాష్ట్రంలో అతిపెద్ద విద్యా సంఘం) చైర్మన్, ఎంపీ, మాజీ మంత్రి * [[మురుగేష్ నిరాని|మురుగేష్ నిరానీ]], నిరానీ గ్రూపు * శామనూరు శివశంకరప్ప, బాపూజీ ఎడ్యుకేషనల్ అసోసియేషన్ * [[విజయ్ శంకేశ్వర్|విజయ్ సంకేశ్వర్]], వీఆర్ఎల్ గ్రూప్ చైర్మన్విఆర్ఎల్ గ్రూప్ == మీడియా, వినోదం == * ఎం. పి. శంకర్, ప్రముఖ కన్నడ చలనచిత్ర నటుడు, దర్శకుడు * దొడ్డన్న, ప్రముఖ కన్నడ నటుడు * [[కన్నడ మంజుల|మంజుల]], నటి * [[బీ.సీ. పాటిల్|బి. సి. పాటిల్]], కన్నడ నటుడు * [[ప్రభుదేవా|ప్రభు దేవా]], భారతీయ నటుడు, భారతీయ మైఖేల్ జాక్సన్ గా ప్రసిద్ధి * [[సుందరం మాస్టర్|ముగూర్ సుందర్]], భారతీయ దర్శకుడు * [[రాజు సుందరం]], తమిళ నటుడు * [[నాగేంద్ర ప్రసాద్]], నటుడు * [[గుబ్బి వీరణ్ణ|గుబ్బి వీరన్న]], నాటక దర్శకుడుథియేటర్ డైరెక్టర్ * [[బి.సి. గౌరీశంకర్|బి. సి. గౌరీశంకర్]], కొరియోగ్రాఫర్ * కె. ఎం. చైతన్య, దర్శకుడు * [[శరత్ లోహితస్వా|శరత్ లోహితశ్వ]], నటుడు * లోహితస్వ, నటుడు, రచయిత * కవితా లంకేష్, రచయిత, దర్శకురాలు * [[గౌరీ లంకేష్]], విలేఖరి * [[వేదిక|వేదిక కుమార్]], నటి, మోడల్ * [[చిందోడి లీల|చిందోడి లీలా]], నటి, నాటక రచయిత, [[పద్మశ్రీ పురస్కారం|పద్మశ్రీ]] పురస్కారం గ్రహీత * [[ఇంద్రజిత్ లంకేష్]], దర్శకుడు * ప్రీతమ్ గుబ్బి, దర్శకుడు * [[ఆర్. దిలీప్|దిలీప్]], దక్షిణ భారత నటుడు * [[గిరిజా షెత్తర్|గిరిజా షెట్టర్]], నటి * చేతన్ కుమార్, నటుడు * శశాంక్, కన్నడ దర్శకుడు * ఉమా శివకుమార, నటి * [[వైజనాథ్ బిరాదార్|వైజనాథ్ బిరాదర్]], హాస్య నటుడు * పి. నీలకంఠన్, తమిళ దర్శకుడు * [[డార్లింగ్ కృష్ణ|సునీల్ నాగప్ప]], నటుడు * [[సంచారి విజయ్]], నటుడు, 62వ జాతీయ చలనచిత్ర పురస్కారాలలో ఉత్తమ నటుడి పురస్కారం గ్రహీత * అనూప్ సీలిన్, సంగీత దర్శకుడు * [[ధనంజయ|ధనంజయ్]], కన్నడ నటుడు * నాగ కిరణ్, కన్నడ నటుడు * [[కిషోర్ (నటుడు)|కిషోర్ కుమార్]], దక్షిణ భారత నటుడు * సుమంత్ శైలేంద్ర, కన్నడ నటుడు * పుష్కర్ మల్లికార్జునయ్య, కన్నడ నిర్మాత * [[అదితి ప్రభుదేవా]], కన్నడ నటి * చిత్కల బిరాదర్, నటి == క్రీడలు == * [[ప్రార్థనా థోంబరే|ప్రార్థన తోంబరే]], భారత టెన్నిస్ క్రీడాకారిణి * నంజనగూడ్ శివనంజు మంజు, భారత ఫుట్‌బాల్ క్రీడాకారిణి * లక్ష్మీకాంత్ కట్టిమణి, భారత ఫుట్‌బాల్ క్రీడాకారుడు * గగన్ ఉల్లాల్మఠ్, భారత స్విమ్మర్ * [[మంజు నడగోడ|మంజు నడ్గోడా]], భారత క్రికెట్ క్రీడాకారిణి * [[సుజిత్ సోమసుందర్]], భారత క్రికెటర్ * సతీష్ కుమార్, భారత టైక్వాండో ఆటగాడు * [[దీపక్ చౌగులే]], భారత క్రికెటర్ * హరిశ్చంద్ర బిరజ్దార్, [[మల్ల యుద్ధం|మల్లయోధుడు]], మహారాష్ట్ర నుండి మొదటి హింద్ కేసరి, కామన్వెల్త్ గేమ్స్ బంగారు పతక విజేత, ధ్యాన్ చంద్ పురస్కారం గ్రహీత * [[యెరె గౌడ్]], భారత క్రికెటర్ * [[కృతిక్ హనగవాడి|కృతిక్ హనాగవాడి]], భారత క్రికెటర్ * శ్రేయాంక పాటిల్, భారత మహిళా క్రికెటర్ * [[అదితి అశోక్]], భారత గోల్ఫ్ క్రీడాకారిణి == సైన్యం, పోలీసులు == * [[ఎస్. ఎమ్. శ్రీనాగేష్|జనరల్ సత్యవంత్ మల్లన్న శ్రీనాగేష్]], 3వ ఆర్మీ స్టాఫ్ చీఫ్, ఇండియన్ ఆర్మీ, [[అసోం|అస్సాం]], [[ఆంధ్రప్రదేశ్]], మైసూర్ రాష్ట్ర మాజీ గవర్నర్, <ref>{{Cite web|title=S. M. Shrinagesh|url=http://www.udayavani.com/kannada/news/rajangana/128710/palella-political-leaders-military-leaders-and-the-fame|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160122212337/http://www.udayavani.com/kannada/news/rajangana/128710/palella-political-leaders-military-leaders-and-the-fame|archive-date=22 January 2016|access-date=20 January 2016|publisher=Udayavaani}}</ref>[[మైసూర్ రాష్ట్రం]] * లెఫ్టినెంట్ జనరల్ బి. ఎస్. రాజు, యువైఎస్ఎం, ఎవిఎస్ఎం, వైఎస్ఎం, భారత సైన్యం ఆర్మీ స్టాఫ్ వైస్ చీఫ్, మాజీ [[భారతదేశ మిలటరీ ఆపరేషన్ల జాబితా|డైరెక్టర్ జనరల్ ఆఫ్ మిలిటరీ ఆపరేషన్స్]] * లెఫ్టినెంట్ జనరల్ ఎం. వి. సుచీంద్ర కుమార్, పివిఎస్ఎమ్, ఎవిఎస్ఎమ్, బార్, విఎస్ఎమ్ ఒక సర్వీసింగ్ జనరల్ ఆఫీసర్, [[భారత సైనిక దళం|భారత సైన్యం]] వైస్ చీఫ్ * లెఫ్టినెంట్ జనరల్ రమేష్ హలగలి, ఎవిఎస్ఎమ్, ఎస్ఎమ్, [[భారత సైనిక దళం|భారత సైన్యం]] మాజీ డిప్యూటీ చీఫ్ * [[మాగోడ్ బసప్ప రవీంద్రనాథ్|కల్నల్ ఎం. బి. రవీంద్రనాథ్]] [[వీర చక్ర|విఆర్సి]], ఇండియన్ ఆర్మీ ఆఫీసర్, వీర్ చక్ర పురస్కారం గ్రహీత * శంకర్ బిదారి, ఐపిఎస్, [[కర్ణాటక]] మాజీ డైరెక్టర్ జనరల్ ఆఫ్ పోలీస్, [[బెంగళూరు]] నగర పోలీస్ కమిషనర్ * ఎల్. రేవనాసిద్దయ్య, [[ఇండియన్ పోలీస్ సర్వీస్|ఐపీఎస్]], మాజీ అదనపు డైరెక్టర్, [[కేంద్ర దర్యాప్తు సంస్థ|సెంట్రల్ బ్యూరో ఆఫ్ ఇన్వెస్టిగేషన్]], డీజీపీ, [[కర్ణాటక]], [[బెంగళూరు]] నగర పోలీసు కమిషనర్ * బి. జి. జ్యోతి ప్రకాష్ మీర్జీ, [[ఇండియన్ పోలీస్ సర్వీస్|ఐపీఎస్]], [[బెంగళూరు]] నగర మాజీ పోలీస్ కమిషనర్ * వీరన్న ఐవల్లి, ఐపిఎస్, మాజీ ఛైర్మన్, ఏవియేషన్ సెక్యూరిటీ ఆడిట్ ప్రోగ్రామ్, ఇంటర్నేషనల్ సివిల్ ఏవియేషన్ ఆర్గనైజేషన్, [[ఐక్యరాజ్య సమితి|ఐక్యరాజ్యసమితి]] * మల్లికార్జున బందే, భారత పోలీసు సబ్ ఇన్స్పెక్టర్ * లాన్స్ నాయక్ హనుమంతప్ప కొప్పాడ్, భారత సైనికుడు * [[వీసీ సజ్జనార్|వి. సి. సజ్జనార్]], ఐపిఎస్, [[తెలంగాణ]] పోలీసు అధికారి ఎన్కౌంటర్ స్పెషలిస్ట్ గా ప్రసిద్ధి చెందాడు<ref>{{Cite web|title=Students exhorted to keep off social media|url=https://www.thehansindia.com/news/cities/hyderabad/students-exhorted-to-keep-off-social-media-546697|access-date=14 July 2019|publisher=Hans News Service}}</ref> == న్యాయవ్యవస్థ, చట్టం == * వి. ఎస్. మలిమత్, [[కేరళ]], కర్ణాటక మాజీ ప్రధాన న్యాయమూర్తి * [[ప్రమీలా నేసర్గీ]], న్యాయవాది, రాజకీయవేత్త, కార్యకర్త * మోహన్ శాంతనగౌడర్, [[భారతదేశ అత్యున్నత న్యాయస్థానం|భారత సుప్రీంకోర్టు]] మాజీ న్యాయమూర్తి, కేరళ హైకోర్టు మాజీ ప్రధాన న్యాయమూర్తి <ref>{{Cite news|url=https://www.ndtv.com/india-news/supreme-court-judge-justice-mohan-m-shantanagoudar-dies-at-gurgaon-hospital-2421297|title=Supreme Court Judge Justice Mohan M Shantanagoudar Dies At 62|date=25 April 2021|work=[[NDTV]]|access-date=30 June 2021}}</ref> * ఎస్. ఆర్. బన్నూర్మఠ్, [[కేరళ]] మాజీ ప్రధాన న్యాయమూర్తి * రవి మలిమత్, ప్రస్తుత మధ్యప్రదేశ్ ప్రధాన న్యాయమూర్తి == ఇతరులు == * ఎమ్. డి. నంజుండస్వామి, రైతు నాయకుడు, కార్యకర్త * సుభాష్ మెంధాపూర్కార్, సామాజిక కార్యకర్త, [[హిమాచల్ ప్రదేశ్]] * ఎస్. ఆర్. హీర్మేత్, భారత పర్యావరణ కార్యకర్త, [[కర్ణాటక]] == మూలాలు == [[వర్గం:జాబితాలు]] [[వర్గం:భారతీయులు]] b4u7fp8x0sgxh8ia0m9scyqaduoitgr 0 488645 4908760 4838026 2026-07-20T11:53:17Z ఉదయ్ కిరణ్ 124579 /* */ 4908760 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = కటారుపల్లి [[దస్త్రం:Yogi Vemana Katarupalli.jpg|thumb|495x495px|కటారుపల్లిలో యోగి వేమన సమాధి వద్ద విగ్రహం]] | settlement_type = [[గ్రామం]] | pushpin_map = India Andhra Pradesh | pushpin_label_position = right | pushpin_map_caption = ఆంధ్రప్రదేశ్‌లోని స్థానం | subdivision_type = [[దేశం]] | subdivision_name = [[భారతదేశం]] | subdivision_type1 = [[రాష్ట్రం]] | subdivision_name1 = [[ఆంధ్రప్రదేశ్]] | subdivision_type2 = [[జిల్లా]] | subdivision_name2 = [[శ్రీ సత్యసాయి జిల్లా]] | subdivision_type3 = [[మండలం]] | subdivision_name3 = [[గాండ్లపెంట]] | unit_pref = Metric | population_density_km2 = auto | official_languages = [[తెలుగు]] | timezone1 = IST | utc_offset1 = +5:30 }} '''కటారుపల్లి''' అనేది ఆంధ్రప్రదేశ్ రాష్ట్రంలోని శ్రీ సత్యసాయి జిల్లాలో గాండ్లపెంట మండలానికి చెందిన ఒక గ్రామం. ఇది ముఖ్యంగా ప్రజాకవి, యోగి అయిన [[వేమన]] సజీవ సమాధి ఉన్న పుణ్యక్షేత్రంగా ప్రసిద్ధి చెందింది. ఈ కారణంగా దేశవ్యాప్తంగా భక్తులు, పర్యాటకులు ఈ గ్రామాన్ని సందర్శిస్తుంటారు.<ref>{{Citation|last=Mega9tv Andhra|title=Vemana Festivals in Katarupalli {{!}} కటారుపల్లిలో వేమన ఉత్సవాల వైభవం.. నేటి నుంచే అగ్గిసేవ ప్రారంభం!|date=2026-03-29|url=https://www.youtube.com/watch?v=f4msXAIKxDw|access-date=2026-04-26}}</ref> == విశేషాలు == === వేమన సమాధి === కటారుపల్లిలో యోగి వేమన సజీవ సమాధి పొందినట్లు భక్తుల నమ్మకం ఉంది. ఇక్కడి ఆలయంలో వేమన విగ్రహం సమాధి రూపంలో ఏర్పాటు చేయబడింది. తెలుగు సాహిత్యంలో సామాన్యులకు అర్థమయ్యేలా నీతి పద్యాలు రచించిన వేమనకు ఈ స్థలం ఆధ్యాత్మిక కేంద్రంగా నిలిచింది.<ref name="nativeplanet">{{cite web |title=యోగి వేమన జీవ సమాధి |url=https://www.nativeplanet.com/ |publisher=NativePlanet}}</ref> === వేమన జాతర === ప్రతి సంవత్సరం మార్చి నెలాఖరు లేదా ఏప్రిల్ మొదటి వారంలో కటారుపల్లిలో వేమన జాతర వైభవంగా నిర్వహించబడుతుంది. ఈ సందర్భంగా అగ్ని సేవ, కుంభం పోయడం, బండ్లు తిరగడం వంటి సంప్రదాయ కార్యక్రమాలు జరుగుతాయి. ఈ ఉత్సవాలకు వేలాది మంది భక్తులు హాజరవుతారు.<ref name="news18">{{cite news |title=Yogi Vemana Jathara 2026 |url=https://telugu.news18.com/ |publisher=News18 Telugu |date=2026-03-27}}</ref> === వేమన ఆశ్రమం === గ్రామంలో వేమన ఆశ్రమం ఉంది. దీనిని "విశ్వవేమన కొండ" అని కూడా పిలుస్తారు. ఇక్కడి గ్రంథాలయంలో వేమన జీవిత చరిత్రకు సంబంధించిన పుస్తకాలు, పద్యాల సిడీలు లభ్యమవుతాయి. === సమీప పర్యాటక ప్రదేశాలు === * [[తిమ్మమ్మ మర్రిమాను]] – ప్రపంచంలోనే అతి పెద్ద చెట్లలో ఒకటి * కదిరి శ్రీ లక్ష్మీ నరసింహ స్వామి ఆలయం == రవాణా == కటారుపల్లి గ్రామం కదిరి పట్టణానికి సుమారు 15 కిలోమీటర్ల దూరంలో ఉంది. కదిరి నుండి బస్సులు, ప్రైవేట్ వాహనాల ద్వారా ఈ గ్రామానికి సులభంగా చేరుకోవచ్చు.<ref name="redbus">{{cite web |title=Katarupalli to Kadiri Bus Timetable |url=https://www.redbus.in/ |publisher=redBus}}</ref> == మూలాలు == {{Reflist}} r5a9s6j3ommmflzszarcpdzh3a6uexo 0 488961 4908446 4908076 2026-07-19T14:39:54Z Vjsuseela 35888 /* ఢిల్లీ */ 4908446 wikitext text/x-wiki {{Infobox | title = మహిళల గ్రంథాలయాలు | image = [[File:Glasgow Women's Library exterior.JPG|250px]] | caption = గ్లాస్గో మహిళా గ్రంథాలయం | label1 = స్పెయిన్ | data1 = [https://ajuntament.barcelona.cat/biblioteques/es/bibfbonnemaison బిబ్లియోధికా ఫ్రాన్సిస్కా బోన్నెమైసన్, బార్సిలోనా] | label2 = స్కాట్లాండ్ | data2 = [https://womenslibrary.org.uk/ గ్లాస్గో మహిళా గ్రంథాలయం] | label3 = ఇంగ్లాండ్ | data3 = [https://www.lse.ac.uk/library లండన్‌ స్కూల్ ఆఫ్ ఎకనామిక్స్ మహిళా గ్రంథాలయం] | label4 = ఫ్రాన్స్ | data4 = [https://www.paris.fr/lieux/bibliotheque-marguerite-durand-bmd-1756 బిబ్లియోథెక్ మార్గరెత్ దురాండ్, పారిస్] | label5 = నెదర్లాండ్స్ | data5 = [https://atria.nl/en అట్రియా ఇన్స్టిట్యూట్ ఆన్ జెండర్ ఈక్వాలిటీ అండ్ విమెన్'స్ హిస్టరీ, ఆమ్‌స్టర్‌డామ్‌] | label6 = ఇటలీ | data6 =[https://women.it/en/homepage/ బిబ్లియోధిక దేలె దోన్నె, బోలోగ్న్] | label7 = ఆస్ట్రేలియా | data7 =[https://nationalwomenslibrary.org.au/ జెస్సీ స్ట్రీట్ జాతీయ మహిళా గ్రంథాలయం,సిడ్నీ,ఆస్ట్రేలియా] | label8 = భారతదేశం | data8 = చెన్నై,పెంగల్ నూలగం (చెపాక్, పుదుపేట) }}{{In use}} '''మహిళల గ్రంథాలయాలు''' (The Women's Libraries) మహిళలకొరకు ప్రత్యేకంగా ఏర్పాటు చేసి నిర్వహించే గ్రంథాలయాలు. ఇవి పూర్తిగా మహిళలకు, వారి సాహిత్యానికి వారి చరిత్రకు అంకితమైన ప్రదేశాలు. సంఖ్యాపరంగా తక్కువగా ఉన్నప్పటికిని ఐరోపాదేశాలలో అక్కడక్కడ ఏర్పాటు అయ్యాయి. భారతదేశంలో కూడా ఈ మహిళల గ్రంథాలయాల ఉనికి వివిధ రాష్ట్రాలలో కనపడుతోంది. == భారతదేశంలో మహిళల గ్రంథాలయాలు == === తమిళనాడు === చెన్నైలో రాష్ట్ర ప్రభుత్వం మహిళల కోసం 'పెంగల్ నూలగం' అనే పేరుతో రెండు గ్రంథాలయాలను నడుపుతోంది. 'పెంగల్ నూలగం' అంటే మహిళల గ్రంథాలయం అని అర్థం. పిల్లలను పాఠశాలలో దింపిన తర్వాత లేదా ఇంటి పనులు పూర్తి చేసుకున్న తర్వాత మహిళలను చదవడానికి ప్రోత్సహించడానికి, వారికి తగిన సమయాలకు అనుకూలంగా వీటిని ఏర్పాటు చేశారు. ఇవి ఉదయం 10 గంటల నుండి సాయంత్రం 5 గంటల వరకు తెరిచి ఉంటాయి. ఇది విద్యార్థినులు చదువుకోవడానికి, పోటీ పరీక్షలకు తయారవడానికి అనుకూలంగా ఉందని భావిస్తున్నారు. చెపాక్‌లోని గ్రంథాలయం, 1925లో ప్రారంభమైంది. దీనికి 100 సంవత్సరాలకు పైగా చరిత్ర ఉంది. 11,000కు పైగా పుస్తకాలు, 686 మంది సభ్యులతో విలసిల్లుతున్న ఈ గ్రంథాలయాధికారి, మహిళలు, పిల్లలలో పఠనాసక్తిని పెంపొందించే లక్ష్యంతో ప్రజలలోనూ, సమీపంలోని 'చెన్నై మిడిల్ స్కూల్' విద్యార్థులలోనూ చైతన్యం కల్పిస్తున్నారు. ప్రస్తుతం ఈ గ్రంథాలయంలో ఒక ప్రత్యేక 'పఠన మండలి' (Reading Circle) కూడా ఏర్పాటైంది; ఇది స్థానిక సమాజం కోసం వివిధ కార్యక్రమాలను, పఠన పోటీలను నిర్వహిస్తోంది. పుదుపేటలోని బైక్ షాపుల మధ్య ఒక మూలన ఉన్న మరో పెంగల్ నూలగం (గ్రంథాలయం)లో 24,000కు పైగా పుస్తకాలు, 56 మంది నమోదిత సభ్యులు ఉన్నారు.<ref name=":0">{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/features/downtown/exclusive-library-for-women-functions-at-bells-road-school/article6895373.ece|title=Exclusive library for women functions at Bells Road school|last=THOMAS|first=LIFFY|date=2015-04-14|work=The Hindu|access-date=2026-05-01}}</ref> రాష్ట్ర ప్రభుత్వ పౌర గ్రంథాలయ విభాగాధికారి ఈ గ్రంథాలయాన్ని పునరుద్ధరణ లేదా వేరు ప్రదేశానికి తరలించే ప్రయత్నం చేస్తున్నారు. ఇంకా మరి కొన్ని మహిళా గ్రంథాలయాలు నెలకొల్పాలని ప్రభుత్వానికి అభ్యర్ధనలు ఉన్నాయి.<ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/cities/chennai/women-libraries-encourage-readership/article70908785.ece|title=Women libraries encourage readership|last=M.|first=MEGHNA|date=2026-04-26|work=The Hindu|access-date=2026-04-26}}</ref><ref name=":0" /> === మహారాష్ట్ర === 'సిస్టర్ లైబ్రరీ' (Sister Library) 2018లో ఆర్టిస్ట్ అక్వి థామీ మొదట దీనిని ట్రావెలింగ్ లైబ్రరీగా ప్రారంభించింది. థామీ పుస్తకాలతో భారతదేశం చుట్టూ, నేపాల్, బంగ్లాదేశ్ న్యూజిలాండ్‌లకు ప్రయాణించారు. ఒక సంవత్సరం తర్వాత ముంబై నగరంలో, బాంద్రాలో ఒక ఇంటిలో ఏర్పాటు చేసింది. ప్రాథమికంగా ఒక కమ్యూనిటీకి చెందిన స్త్రీవాద గ్రంథాలయం. 1980లలో, 'వాచా ట్రస్ట్' (Vacha Trust) వ్యవస్థాపకురాలైన సోనాల్ శుక్లా, విలే పార్లేలోని తన నివాసంలో మహిళా పరిశోధకుల కోసం ఒక గ్రంథాలయాన్ని ప్రారంభించారు, అది కాలక్రమేణా అత్యంత సమృద్ధమైన స్త్రీవాద గ్రంథాలయాలలో ఒకటిగా ఎదిగింది. ధారావిలోని నివాసితులకు కళ, అక్షరాస్యత సాధన కోసం కమ్యూనిటీ రూమ్ అయిన ధారవి ఆర్ట్ రూమ్‌ను సహ-స్థాపించిన థామీ, స్త్రీవాద రచనల కోసం ఆమె అన్వేషణ ఫలితంగా 2018లో 100-పుస్తకాలతో ప్రారంభమైనది 2022 నాటికీ 1,000 పుస్తకాలు, 700 మెగజైన్‌లుగా ఏర్పడింది. సావిత్రి బాయి ఫూలే, ఫాతిమా షేక్, నంగేలి, సమకాలీన దళిత రచయిత్రి ఊర్మిళా పవార్ వంటి మహిళా సంస్కర్తలు రచయితల రచనలు ఇక్కడ ఉంచారు. 2020లో థామీ సిస్టర్ టైమ్స్ అనే ద్వైమాసిక వార్తాపత్రిక, నెలవారీ పత్రికలను ప్రచురిస్తోంది. ప్రింటర్ గ్రంథాలయంలోనే ఉంది. మహిళల ఆరోగ్యం, వర్తమాన వ్యవహారాలు, స్త్రీవాద క్రియాశీలత, పుస్తక సమీక్షలపై సాహిత్యాన్ని ప్రచురించుతోంది. ఖాసీ, అస్సామీ, నేపాలీ, హిందీ, ఉర్దూ, తమిళం, తెలుగు, కన్నడ, మరాఠీ, బెంగాలీ, ఫ్రెంచ్ ఇతర భాషలలో పుస్తకాలు అందుబాటులో ఉన్నాయి. భారతదేశం విదేశాలలో వివిధ దేశీయ భాషలలో స్థానిక మహిళల మరిన్ని రచనలను సేకరించేందుకు ప్రయత్నిస్తున్నట్లు థామీ చెప్పారు. స్త్రీవాద పండితులు అనేక పుస్తకాలు గ్రంథాలయానికి విరాళంగా ఇచ్చారని థామీ చెప్పారు.<ref>{{Cite news|url=https://www.hindustantimes.com/cities/mumbai-news/of-women-by-women-for-women-a-tiny-library-for-a-big-cause-101659121983276.html|title=Of women, by women, for women: A tiny library for a big cause|last=Chandraseskharan.|first=Gitanjali|date=2022-07-30|work=The Hindusthan Times|access-date=2026-07-18}}</ref> === బీహార్ === బీహార్ ప్రభుత్వ కమ్యూనిటీ లైబ్రరీ, కెరీర్ డెవలప్‌మెంట్ సెంటర్ (CLCDC) ప్రోగ్రామ్‌లో ఒక భాగంగా "దీదీ కీ లైబ్రరీ కార్యక్రమం" ఏర్పాటు చేసారు. మొదటి గ్రంథాలయం ఫిబ్రవరి 2023లో ప్రారంభం కాగా, 2026 నాటికి 33 జిల్లాల్లో 117 గ్రంథాలయాలు ఉన్నాయి. ప్రపంచ బ్యాంకు మద్దతు ఇచ్చే గ్రామీణ జీవనోపాధి ప్రాజెక్ట్ అయిన "జీవిక" ఈ CLCDC కార్యక్రమం అమలు చేస్తోంది. ఆ SHGలలోని మహిళలే ఈ గ్రంథాలయాల రూపకల్పన చేసి, వాటిని నిర్వహిస్తున్నారు, వీరిని స్థానికంగా జీవిక దీదీలుగా పిలుస్తారు. ఈ ఉచిత గ్రంథాలయాలు, వెబ్‌నార్లు, నిపుణులతో పరస్పర చర్చల ద్వారా సురక్షితమైన అధ్యయన కేంద్రం, ఏర్పడి అచ్చు, డిజిటల్ జ్ఞాన వనరులు, వృత్తి పరమైన మార్గదర్శకత్వాన్ని అందిస్తాయి. ఈ గ్రంథాలయాల కొరకు సాధారణంగా ఉపయోగంలో లేని ప్రభుత్వ భవనాలన వినియోగిస్తారు.<ref>{{Cite journal |last=Anuja |first=A |date=Summer 2026 |title=Her Library, Their Future |url=https://ssir.org/articles/entry/india-libraries-for-women |journal=Stanford Social Innovation Review |language=English |volume=24 |issue=3 |pages=6-8 |doi=10.48558/G5MS-JS84 |via=Stanford University.}}</ref> === ఢిల్లీ === '''మహిళా అభివృద్ధి అధ్యయనాల కేంద్రం''' (Centre for Women's Development Studies - CWDS), ఢిల్లీ ఇండియన్ కౌన్సిల్ ఆఫ్ సోషల్ సైన్స్ రీసెర్చ్ (ICSSR) సంస్థకు అనుబంధంగా పరిశోధనలు అధ్యయనాలు నిర్వహించే కేంద్రం.<ref>{{Cite web|title=CWDS Library (Vina Mazumdar Memorial Library )|url=https://www.cwds.ac.in/library/|access-date=2026-07-09|website=Centre for Women's Development Studies}}</ref> ఇది 1981లో ఏర్పడింది. ఈ గ్రంథాలయం భారతీయ మహిళలకు సంబంధించి సాంఘిక సంక్షేమం, ఆరోగ్యం, హక్కుల వంటి అనేక సమస్యల మీద ప్రచురించబడిన, ప్రచురించని విషయాల, వనరులను సేకస్తుంది. ఆధునిక సాంకేతికతను అందిపుచ్చుకొని “మహిళా డేటాబేస్” అనే డిజిటల్ భాండాగారం (ఆర్కైవ్) నిర్మించి తద్వారా వైజ్ఞానిక వ్యాసాలు, నివేదికలను అందరి అందుబాటులో ఉంచుతోంది.<ref name=":3">{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/blogs/adi-bytes/indias-public-libraries-clawing-for-relevance/|title=India’s public libraries, clawing for relevance|last=Maheshwari|first=Aditi|date=2024-04-02|work=The Times of India|access-date=2026-07-19}}</ref> ''' ''' '''మార్గరెట్ కజిన్స్ మెమోరియల్''' '''(ఎంసీఎం) లైబ్రరీ''' -1956లో సరోజినీ హౌస్‌లో ఒక సాధారణ పౌర గ్రంథాలయంగా స్థాపించబడింది. మార్చి 1981లో, ఇది మహిళా అధ్యయనాలలో ప్రత్యేకతను సంతరించుకోవడం ప్రారంభించింది. ఎం.సీ.ఎం. గ్రంథాలయం మహిళలకు సంబంధించిన సమస్యలపై జ్ఞానభాండాగారంగా రూపొందింది. ఇందులో గత అధ్యక్షులందరి ఛాయాచిత్రాలతో కూడిన పోర్ట్రెయిట్ గ్యాలరీ ఉంది.<ref>{{Cite web|title=MARGARET COUSINS MEMORIAL LIBRARY|url=https://www.aiwc.org.in/library.html|access-date=2026-07-10|website=ALL INDIA WOMEN'S CONFERENCE}}</ref> ఈ గ్రంథాలయానికి [[మార్గరెట్ కజిన్స్|మార్గరెట్ ఎలిజబెత్ కజిన్స్]] (పూర్వపు పేరు గిల్లెస్పీ) అనే ఐరిష్-భారతీయ విద్యావేత్త, మహిళా హక్కుల ఉద్యమకారిణి, థియోసోఫిస్ట్ పేరు పెట్టారు. ఈమె ఆల్ ఇండియా ఉమెన్స్ కాన్ఫరెన్స్ (AIWC) ను స్థాపించింది, ఉమెన్స్ ఇండియన్ అసోసియేషన్ (WIA) ను సహ-స్థాపించింది. పుస్తకాలు, పత్రికల సేకరణే కాకుండా, ఈ గ్రంథాలయం చర్చలు, కార్యశాలలు (వర్క్‌షాప్‌)లను ఏర్పాటు చేయడం ద్వారా  మహిళలు ఒకరినొకరు అనుసంధానం అవడానికి,  నేర్చుకోవడానికి కూడా ఒక ప్రదేశాన్ని ఏర్పాటు చేస్తోంది.<ref name=":3" /> === జార్ఖండ === [[జార్ఖండ్ తాలూకాలు|జార్ఖండ్‌]]<nowiki/>లోని గుమ్లా డిప్యూటీ కమిషనర్ సుశాంత్ గౌరవ్ మహిళలు పోటీ పరీక్షలకు సిద్ధమయ్యేందుకు వీలుగా ప్రత్యేకంగా మహిళల కోసం ఒక గ్రంథాలయాన్ని ఏర్పాటు చేశారు. ఇది పూర్తిగా మహిళల గ్రంథాలయం కావడం, స్వయం సమృద్ధిగా ఉండటం, ప్రభుత్వ జోక్యం ఎక్కువ లేకుండా స్వేచ్ఛగా పనిచేయడం ఒక ముఖ్యమైన విశేషం. ఈ గ్రంథాలయానికి దేశంలోనే తొలి మహిళా ఉపాధ్యాయురాలు, సంఘ సేవకురాలైన [[సావిత్రీబాయి ఫూలే|సావిత్రి బాయి ఫూలే]] పేరు పెట్టారు. దీనిని సమాజంలోని సభ్యులతో కూడిన ఒక స్టీరింగ్ కమిటీ నిర్వహిస్తుంది. రెండు అంతస్తుల ఈ గ్రంథాలయంలో ఒకేసారి 400 మంది మహిళలు కూర్చునే సామర్థ్యం ఉంది. ఉచిత వై-ఫై, ఎనిమిది కంప్యూటర్ సిస్టమ్‌లతో పాటు వివిధ అంశాలపై సుమారు 7,000 పుస్తకాల వంటి ప్రాథమిక సౌకర్యాలు అందుబాటులో ఉన్నాయి. విద్యార్థులు ఈ గ్రంథాలయంలో నిరంతరాయంగా 13 గంటల పాటు కూర్చుని చదువుకోవచ్చు. ఇందులో మూడు సామూహిక చర్చలకు గదులు ఉన్నాయి. బాలికలకు కనీసం 100 Mbps వేగంతో ఉచిత వై-ఫై, సౌర శక్తి బ్యాకప్‌తో 24 గంటల విద్యుత్ సరఫరా అందుబాటులో ఉంటుంది. గ్రంథాలయ నిర్వహణ, సిబ్బంది జీతాలు వంటి ప్రాథమిక అవసరాల కోసం సభ్యత్వ రుసుమును నెలకు కేవలం రూ. 200గా ఉంచారు. "గ్రంథాలయంలో బాలికలపై దృష్టి సారించి ప్రేరణాత్మక తరగతులు కూడా నిర్వహిస్తారు. ఋతు పరిశుభ్రత, రక్తహీనత వంటి అంశాలపై కూడా వారికి శిక్షణ ఇస్తారు," అని డిప్యూటీ కమిషనర్ అన్నారు.<ref>{{Cite news|url=https://www.newindianexpress.com/good-news/2023/Jul/13/breaking-the-glass-ceiling-gumlain-jharkhand-gets-all-women-library-2594362.html|title=Breaking the glass ceiling: Gumla in Jharkhand gets all-women library|last=Ranjan|first=Mukesh|date=2023-07-13|work=The Indian Express|access-date=2026-07-10}}</ref> == ఐరోపా దేశాలలో మహిళల గ్రంథాలయాలు == === బిబ్లియోధికా ఫ్రాన్సిస్కా బోన్నెమైసన్ - బార్సిలోనా, ఎస్పెయిన్ === బార్సిలోనా, స్పెయిన్ లోని '[https://ajuntament.barcelona.cat/biblioteques/es/bibfbonnemaison బ్లియోధికా ఫ్రాన్సిస్కా బోన్నెమైసన్] (Biblioteca Francesca Bonnemaison — Barcelona, Spain)' అనే ఈ గ్రంథాలయం ఐరోపాలోనే మొట్టమొదటి మహిళా గ్రంథాలయం. దీనిని 'ఫ్రాన్సెస్కా బోన్నెమైసన్' 1909లోనే 'మహిళల కోసం సాంస్కృతిక సంస్థ, ప్రజాగ్రంథాలయంగా స్థాపించారు. 'ఫ్రాన్సెస్కా' అనే సంఘంలో పలుకుబడి ఉన్న ఒక సంపన్న మహిళ. బార్సిలోనాలోని సాంస్కృతిక , మేధో వర్గాలలో ఆమెకు మంచి గౌరవం ఉండేది. ఈ వర్గాలలో తనకున్న పలుకుబడితోనే ఆమె 20వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో తన ప్రాజెక్టుకు నిధులు సమకూర్చుకోగలిగారు. దాని ప్రారంభంలో ఈ సంస్థ మహిళలకు వారి వృత్తిపరమైన అభివృద్ధికి తోడ్పడే శాస్త్రీయ, చేతిపనులు, కళాత్మక నైపుణ్యాలను నేర్చుకునే అవకాశాన్ని అందించింది. ప్రస్తుతం, ఈ సంస్థ స్త్రీవాద సాహిత్యానికి ఒక ఆచూకీ గ్రంథాలయం (రిఫరెన్స్ లైబ్రరీ). అలాగే ఇది ఆహారం, ఫ్యాషన్, బార్సిలోనాలోని సియుటాట్ వెల్లా ప్రాంతానికి ఉపయోగపడే సేకరణలకు ఈ గ్రంథాలయం నిలయంగా మారింది. ఫ్రాన్సెస్కా బోన్నెమైసన్ గ్రంథాలయం, బార్సిలోనా కేథడ్రల్ , పికాసో మ్యూజియంతో సహా అనేక ముఖ్యమైన ప్రదేశాలకు సమీపంలో ఉంది.<ref name=":1" /> === గ్లాస్గో మహిళా గ్రంథాలయం (గ్లాస్గో, స్కాట్లాండ్) === [https://womenslibrary.org.uk/ గ్లాస్గో మహిళా గ్రంథాలయం] గ్లాస్గో నగరం, స్కాట్లాండ్ లకు సంబంధించిన స్త్రీవాద చరిత్రపై ఎక్కువ దృష్టి పెడుతుంది. గతంలో మహిళలు సాధించిన విజయాలను గుర్తించి, వర్తమానంలో, భవిష్యత్తులో స్కాట్లాండ్ మహిళలకు సాధికారత కల్పించాలని దీని ఆశయము. ఇది ఒక అరువు గ్రంథాలయం. ఇక్కడ అరుదుగా లభించే స్త్రీవాద గ్రంథాలు, ఇంకా UK అత్యంత ముఖ్యమైన అణగారిన‌ మైనారిటీ లైంగిక వర్గాలకూ, జెండర్లకూ సంబంధించిన LGBT (లెస్బియన్, గే, బైసెక్సువల్, ట్రాన్స్‌జెండర్) సేకరణలను భద్రపరచడం ఒక ప్రత్యేకత. గ్లాస్గో మహిళా గ్రంథాలయం పూర్తిగా మహిళల చరిత్రకు అంకితమైన సేకరణలకు ఏకైక గుర్తింపు పొందిన మ్యూజియం కూడా. ఇతర ప్రాజెక్టులలో నెలవారీ స్త్రీవాద పుస్తక క్లబ్, ఒక మహిళా సాహిత్య ఉత్సవం, ఒక మహిళా చరిత్ర క్లబ్, అనేక తరగతులు, వర్క్‌షాప్‌లు, నెట్‌వర్కింగ్ కార్యక్రమాలు ఉన్నాయి.<ref name=":1">{{Cite web|last=BEATRIZ SILVA|first=PORTO|date=2018-03-01|title=6 Libraries Around the World Completely Dedicated to Women|url=https://matadornetwork.com/read/6-libraries-around-world-completely-dedicated-women/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20251111080042/https://matadornetwork.com/read/6-libraries-around-world-completely-dedicated-women/|archive-date=2025-11-11|access-date=2026-05-09|website=matadornetwork.com|language=english}}</ref> === ఎల్‌ఎస్‌ఈ (LSE) మహిళా గ్రంథాలయం (లండన్, ఇంగ్లాండ్) === [https://www.lse.ac.uk/library లండన్‌ స్కూల్ ఆఫ్ ఎకనామిక్స్ మహిళా గ్రంథాలయం], ఇది ఇంగ్లాండ్‌లో మహిళలు, మహిళా ఉద్యమంపై వనరులున్న ఒక ప్రధాన గ్రంథాలయం, మ్యూజియం. ఇది ప్రపంచంలోనే స్త్రీవాద సాహిత్యానికి అత్యంత విస్తృతమైన సేకరణలకు కేంద్రం. ఇందులో యునెస్కో గుర్తించిన పత్రాలు, అరుదైన పుస్తకాలు, అసలైన ఓటు హక్కు బ్యానర్‌ల వంటి వస్తువులు ఉన్నాయి. ఇది 19, 20వ శతాబ్దాల స్త్రీవాద ఉద్యమాలపై, మహిళా ఓటు హక్కు ఉద్యమానికి సంబంధించిన వనరులున్నాయి. [[దస్త్రం:Womens library lse.jpg|thumb|లండన్ స్కూల్ అఫ్ ఎకనామిక్స్ కు అనుబంధంగా ఉన్న మహిళా గ్రంథాలయం ]] 1926లో 'లండన్ సొసైటీ ఫర్ విమెన్స్ సఫ్రేజ్' వారి ప్రాజెక్టుగా స్థాపించారు. మహిళా ఉద్యమ చరిత్ర, వారసత్వాన్ని నమోదు చేయడం, విముక్తి పొందిన మహిళలు సమావేశమై స్త్రీవాద సమస్యలపై చర్చించుకోవడానికి ఒక స్థలాన్ని అందించడం దీని లక్ష్యం. అయితే అప్పటి నుండి దీని పేరు, ప్రదేశం అనేకసార్లు మార్పుచెందాయి. దీని సేకరణలు ముఖ్యంగా 1909లో 'రూత్ కావెండిష్ బెంటింక్' స్థాపించిన గ్రంథాలయం నుండి వచ్చాయి. 2013 నుండి ఈ గ్రంథాలయం లండన్ స్కూల్ ఆఫ్ ఎకనామిక్స్ అండ్ పొలిటికల్ సైన్స్ (LSE) సంరక్షణలో ఉంది. ఇది బ్రిటిష్ లైబ్రరీ ఆఫ్ పొలిటికల్ అండ్ ఎకనామిక్ సైన్స్‌లో భాగంగా ఆ సేకరణను మహిళా గ్రంథాలయం అని పేర్కొనే ఒక ప్రత్యేక ప్రాంతంలో నిర్వహిస్తుంది. మహిళా గ్రంథాలయంలో ముద్రిత ప్రచురణలు, కరపత్రాలు, పత్రికలు, వైజ్ఞానిక పత్రికలూ ఉన్నాయి. మహిళల చరిత్ర రచనలతో పాటు, జీవిత చరిత్రలు, జనాదరణ పొందిన రచనలు, ప్రభుత్వ ప్రచురణలు, కొన్ని సాహిత్య రచనలు, విస్తృతమైన పత్రికా కత్తిరింపుల సేకరణలు ఉన్నాయి. గ్రంథాలయ మ్యూజియం సేకరణలలో 5,000 పైగా వస్తువులు ఉన్నాయి, వీటిలో 100 కంటే ఎక్కువ ఓటు హక్కు, ఆధునిక ప్రచార బ్యానర్‌లు, ఛాయాచిత్రాలు, పోస్టర్‌లు, బ్యాడ్జ్‌లు, వస్త్రాలు, సిరామిక్స్ వస్తువులు ఉన్నాయి. 500 కంటే ఎక్కువ వ్యక్తిగత, సంస్థాగత ఆర్కైవ్‌లు ఉన్నాయి, వీటి పరిమాణం ఒకటి నుండి అనేక వందల పెట్టెల వరకు ఉంటుంది.<ref>{{Cite web|title=About LSE Library, The London School of Economics and Political Science|url=https://www.lse.ac.uk/library/about|url-status=live|access-date=2026-05-09|website=The London School of Economics and Political Science}}</ref> ఫిబ్రవరి 2007లో మ్యూజియంలు, లైబ్రరీలు ఆర్కైవ్స్ కౌన్సిల్ ఈ మహిళా గ్రంథాలయ సేకరణలు వాటి "అత్యుత్తమ జాతీయ అంతర్జాతీయ ప్రాముఖ్యత"ను గుర్తించింది. (ఈ గుర్తింపును ఇప్పుడు ఆర్ట్స్ కౌన్సిల్ పర్యవేక్షిస్తుంది).<ref>{{cite web|title=Double celebration for The Women's Library|url=http://www.londonmet.ac.uk/news/latest-news/double-celebration-for-the-womens-library.cfm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20230119172042/https://www.londonmet.ac.uk/news/latest-news/double-celebration-for-the-womens-library.cfm|archive-date=19 January 2023|access-date=19 April 2012|publisher=London Metropolitan University}}</ref> 2011లో, ది ఉమెన్స్ లైబ్రరీలో ఉన్న మహిళల ఓటు హక్కు ఆర్కైవ్‌ల లోని అంశాలను, యునెస్కో UK మెమరీ ఆఫ్ ది వరల్డ్ రిజిస్టర్‌లో " బ్రిటన్‌లో మహిళల ఓటు హక్కు ఉద్యమానికి సంబంధించిన డాక్యుమెంటరీ వారసత్వం, 1865–1928"గా నమోదు చేయబడ్డాయి (The Women's Library were inscribed in [[:en:UNESCO|UNESCO]]'s [[:en:UK_Memory_of_the_World_Register|UK Memory of the World Register]] as the "Documentary Heritage of the Women's Suffrage Movement in Britain, 1865–1928").<ref>{{cite web|title=UNESCO recognition for Women's Library|url=http://www.londonmet.ac.uk/news/latest-news/2011/june/unesco-recognition-for-womens-library.cfm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120721090425/http://www.londonmet.ac.uk/news/latest-news/2011/june/unesco-recognition-for-womens-library.cfm|archive-date=21 July 2012|access-date=19 April 2012|publisher=London Metropolitan University}}</ref> === బిబ్లియోథెక్ మార్గరెత్ దురాండ్, పారిస్, ఫ్రాన్స్ === [[పారిస్|పారిస్‌]]<nowiki/>లోని [https://www.paris.fr/lieux/bibliotheque-marguerite-durand-bmd-1756 బిబ్లియోథెక్ మార్గరెట్ డురాండ్,] [[ఫ్రాన్స్|ఫ్రాన్స్‌]]<nowiki/>లో పూర్తిగా మహిళలకు ప్రత్యేకించిన ఏకైక ప్రజా గ్రంథాలయం. ఇది ఒక మహిళ వ్యక్తిగతంగా సేకరించిన విస్తారమైన వనరులతో ఏర్పాటు చేసారు. మార్గరెట్ డురాండ్ అనే కార్యకర్త స్త్రీవాద వార్తాపత్రిక 'లా ఫ్రాండే'ను స్థాపించింది. 1897లో స్త్రీవాద రచనలను సేకరించడం ప్రారంభించి, 1931లో వాటన్నింటినీ పారిస్ నగరానికి విరాళంగా ఇచ్చింది. ఈ సేకరణలో స్త్రీవాద అంశాలు, మహిళల చరిత్ర, అన్ని శైలులలో మహిళలు రాసిన 45,000 పుస్తకాలు, కరపత్రాలు ఉన్నాయి. ఇంకా 1,100కు పైగా పత్రికలు, ప్రముఖ ఫ్రెంచ్ మహిళలు సంతకం చేసిన 4,000 లేఖలు, పోస్ట్‌కార్డులు, ఛాయాచిత్రాలతో కూడిన విస్తృతమైన చిత్రాల గ్రంథాలయం కూడా ఉన్నాయి.<ref name=":1" /> === అట్రియా ఇన్స్టిట్యూట్ ఆన్ జెండర్ ఈక్వాలిటీ అండ్ విమెన్'స్ హిస్టరీ, ఆమ్‌స్టర్‌డామ్‌ === [[ఆమ్‌స్టర్‌డ్యామ్|ఆమ్‌స్టర్‌డామ్‌]]<nowiki/>లో [https://atria.nl/en అట్రియా, లింగ సమానత్వం, మహిళల చరిత్ర సంస్థ గ్రంథాలయం, పరిశోధనా సంస్థ]. ఇది లింగ సమానత్వంపై పరిశోధన , విధాన పరమైన సలహాలకు, అలాగే మహిళల చరిత్రను నమోదు చేయడానికి, భద్రపరచడానికి ఉద్దేశించబడింది. మొదట్లో దీని పేర్లు ఇంటర్నేషనల్ ఇన్ఫర్మేషన్ సెంటర్ అండ్ ఆర్కైవ్ ఫర్ ది ఉమెన్స్ మూవ్‌మెంట్ (IIAV) (1988-2009), తరువాత అలెట్టా, ఇన్‌స్టిట్యూట్ ఫర్ ఉమెన్స్ హిస్టరీ (2009-2013).<ref>{{Citation|title=Atria, kennisinstituut voor emancipatie en vrouwengeschiedenis|date=2026-04-16|url=https://nl.wikipedia.org/w/index.php?title=Atria,_kennisinstituut_voor_emancipatie_en_vrouwengeschiedenis&oldid=71001227|work=Wikipedia|language=nl|access-date=2026-05-10}}</ref> నెదర్లాండ్స్ మహిళా ఉద్యమంలోని మూడు విభిన్న యుగాలకు చెందిన ప్రముఖ స్త్రీవాదులు - రోసా మానుస్, జోహన్నా నాబెర్, విల్లెమిజ్న్ పోస్టుమస్-వాన్ డెర్ గూట్ 1935లో IAVని స్థాపించారు. ఈ ముగ్గురు మహిళలు స్త్రీవాదం విషయంలో తాము సేకరించిన వనరులను (అందులో అలెట్టా జాకబ్స్ వ్యక్తిగత పత్రాలు కూడా ఉన్నాయి), పరిశోధన, అధ్యయనం కోసం అందుబాటులో ఉంచాలనే, లక్ష్యంతో, వారు ఒక గ్రంథాలయాన్ని స్థాపించడానికి కీజర్స్‌గ్రాచ్ట్ 264 వద్ద ఉన్న IISG భవనంలో రెండు గదులను కేటాయించమని ఇంటర్నేషనల్ ఇన్స్టిట్యూట్ ఆఫ్ సోషల్ హిస్టరీ (IISG)తో చర్చలు జరిపారు. వనరుల సేకరించే ప్రయత్నాలలో భాగంగా, ప్రపంచవ్యాప్తంగా ఉన్న ప్రతి దేశం నుండి కనీసం ఒక పత్రికను సేకరించాలనే లక్ష్యాన్ని వారు నిర్దేశించుకున్నారు.<ref name=":2">{{Cite web|last=Mevis|first=Annette|date=2012|title=The Aletta Institute in Amsterdam and Its International Collections|url=http://wasi.alexanderstreet.com/help/view/the_aletta_institute_in_amsterdam_and_its_international_collections|archive-url=https://web.archive.org/web/20160605161658/http://wasi.alexanderstreet.com/help/view/the_aletta_institute_in_amsterdam_and_its_international_collections|archive-date=5 June 2016|access-date=28 April 2017|website=Women and Social Movements International|publisher=Alexandria, Virginia}}</ref> 1993 చివరలో IIAV, ఆమ్‌స్టర్‌డామ్-ఓస్ట్‌లోని ఒబిప్లీన్‌లో ఉన్న, 1924లో బైజాంటైన్ రివైవల్ శైలిలో నిర్మించిన గెరార్డస్ మజెల్లాకెర్క్ పూర్వ కాథలిక్ చర్చికి తరలివెళ్లింది.<ref name=":2" /> 11 ఆగస్టు 2009న, అలెట్టా జాకబ్స్ గౌరవార్థం ఈ సంస్థకు అలెట్టా ఇన్‌స్టిట్యూట్ ఫర్ ఉమెన్స్ హిస్టరీ అని పేరు మార్చారు.<ref>Yearbook of International Organizations Online, 2009</ref> రెండు సంవత్సరాల తరువాత, విజెల్‌స్ట్రాట్ 20లో నివాసం ఏర్పరచుకుని, తిరిగి ఆమ్‌స్టర్‌డామ్‌కు తరలివెళ్లింది. అలెట్టా ఇన్‌స్టిట్యూట్, 28 జనవరి 2013న ఇ-క్వాలిటీ ఇన్ఫర్మేషన్ సెంటర్ ఫర్ జెండర్, ఫ్యామిలీ అండ్ డైవర్సిటీ ఇష్యూస్‌తో విలీనమై, అట్రియా ఇన్‌స్టిట్యూట్ ఆన్ జెండర్ ఈక్వాలిటీ అండ్ ఉమెన్స్ హిస్టరీగా ఏర్పడింది.<ref>{{Cite journal |editor-last=Jan |editor-first=Nanny |editor2-last=Best |editor2-first=de Vries |title=Announcements |url=https://books.google.com/books?id=Iu6kYHT6pYcC&pg=PA213 |journal=Thamyris |location=Amsterdam, the Netherlands |publisher=Najade Press |volume=1 |issue=2 |pages=213–214}}</ref> అట్రియా దక్షిణ త్రిభుజంలోని అత్యంత ప్రకాశవంతమైన నక్షత్రం, ఎల్లప్పుడూ కదులుతూ ఉంటుంది, దాని ప్రకాశం మారుతూ ఉంటుంది. నక్షత్రం లక్షణాలు సమాజంలోని పురుషులు, మహిళల మధ్య సంబంధంలో అసమానత, వైవిధ్యం రెండింటిని సూచించే విధంగా సంస్థకు చిహ్నంగా ఎంపిక చేసారు.<ref>Salon 21, 2013</ref> === బిబ్లియోధిక దేలె దోన్నె, బోలోగ్న్, ఇటలీ === [https://women.it/en/homepage/ ఇటలీ, బోలోగ్న్ మహిళా గ్రంథాలయం] యూరప్‌లోని రెండవ అత్యంత ముఖ్యమైన మహిళా డాక్యుమెంటేషన్ కేంద్రం. మొదటిది నెదర్లాండ్స్‌లోని లింగ సమానత్వం, మహిళల చరిత్రకు సంబంధించిన ఆట్రియా సంస్థ (అట్రియా ఇన్స్టిట్యూట్ ఆన్ జెండర్ ఈక్వాలిటీ అండ్ విమెన్'స్ హిస్టరీ). ఇక్కడ మహిళలు, స్త్రీవాదం, లింగ అధ్యయనాలకు సంబంధించిన గ్రంథాలు ఉన్నాయి. ఇది 1970ల చివరలో, అసోసియాజోన్ ఓర్లాండో అనే ఒక స్వతంత్ర స్త్రీవాద సంస్థ ప్రయత్నం వలన స్థాపించబడింది, బోలోగ్నా నగరంతో కలిసి నిర్వహించారు. ఈ గ్రంథాలయంలో 40,000కు పైగా పుస్తకాలు ఉన్నాయి, వీటిలో యువతుల కోసం ప్రత్యేకంగా రూపొందించిన సాహిత్య సేకరణ అయిన సోఫియా గ్రంథాలయం ఉంది. ఇక్కడ పత్రికలు, మ్యాగజైన్‌లు, మోనోగ్రాఫ్‌ల సేకరణలు కూడా ఉన్నాయి. వీటిలో చాలా వాటికి విశిష్టమైన చారిత్రక, సాంస్కృతిక విలువ ఉంది. ఈ గ్రంథాలయం 15వ శతాబ్దానికి చెందిన ఒకప్పటి కాన్వెంట్, కాన్వెంటో డి శాంటా క్రిస్టినాలో ఉంది. <ref name=":1" /> == ఆస్ట్రేలియాలో మహిళా గ్రంథాలయాలు == === జెస్సీ స్ట్రీట్ జాతీయ మహిళా గ్రంథాలయం — సిడ్నీ, ఆస్ట్రేలియా === [https://www.nationalwomenslibrary.org.au/ ఆస్ట్రేలియా జాతీయ మహిళా గ్రంథాలయాని]కి, మహిళల, ఆదివాసీ ప్రజల సమాన హక్కుల కోసం తన జీవితాంతం పోరాడిన కార్యకర్త జెస్సీ స్ట్రీట్ పేరు పెట్టారు. ఆస్ట్రేలియా మహిళల, అలాగే ఆదివాసీ, స్ట్రెయిట్ ఐలాండర్ ప్రజల చరిత్రను ప్రోత్సహించడం, పరిరక్షించడం లక్ష్యంగా పెట్టుకున్న ఈ గ్రంథాలయంలో ఆమె వారసత్వాన్ని కొనసాగిస్తున్నారు. ఇక్కడ పుస్తకాల, ఆర్కైవ్స్ సేకరణతో పాటు, సీరియల్స్, పోస్టర్లు, ఆడియోవిజువల్ సామగ్రి కూడా ఉన్నాయి. వర్జీనియా వూల్ఫ్, జెస్సీ స్ట్రీట్‌లకు అంకితం చేయబడిన రెండు చిన్న ప్రత్యేక సేకరణలు విశేషమైన ఆసక్తిని కలిగిస్తాయి. ఈ గ్రంథాలయం మహిళా సాహిత్యంపై క్రమం తప్పకుండా ప్రసంగాలు, ప్రత్యేక కార్యక్రమాలను కూడా నిర్వహిస్తుంది. జెస్సీ స్ట్రీట్ జాతీయ మహిళా గ్రంథాలయం సిడ్నీ శివారు ప్రాంతమైన అల్టిమోలో ఉంది. ప్రజా రవాణా ద్వారా దీనిని సులభంగా చేరుకోవచ్చు.<ref name=":1" /> === సిడ్నీ లో మహిళా గ్రంథాలయం (The Women’s Library in Sydney) === ఇది కాకుండా సిడ్నీలోని మహిళా గ్రంథాలయం ఒక అరువు గ్రంథాలయం, కమ్యూనిటీ  ప్రదేశం. ఈ గ్రంథాలయంలో 1991లో ప్రారంభమైన మహిళల గురించి, మహిళలచే వ్రాయబడిన పుస్తకాలు, పత్రికల విస్తారమైన సేకరణ ఉంది. ఈ గ్రంథాలయం మొదటిసారిగా జూన్ 1994లో ప్రారంభించారు. చాలావరకు పుస్తకాలన్నీ ప్రజలు, స్పినిఫెక్స్ ప్రెస్ వంటి ప్రత్యేక ప్రచురణకర్తల విరాళాల నుండి సేకరించారు. మహిళలు, పిల్లలు, దివ్యాంగులకు అనువైన సౌకర్యాలు ఏర్పాటు చేసారు. ఇటీవలి కాలంలో, అంతర్జాతీయ మహిళా దినోత్సవానికి అనుగుణంగా హెర్లాండ్ దృశ్య కళల ప్రదర్శన (Herland visual art exhibition) ప్రతిఏటా నిర్వహిస్తున్నారు, ఇంకా  పుస్తక చర్చలు, చలనచిత్ర ప్రదర్శనలు, సామాజిక కార్యక్రమాలను నిర్వహిస్తాము. గ్రంథాలయ పనివేళలు ముగిసిన తర్వాత, సమావేశాలు, కార్యశాలల కోసం సామాజిక సమూహాలకు గ్రంథాలయ స్థలం ('స్పేస్ హైర్') అందుబాటులో ఉంటుంది. ముఖ్యంగా సమావేశమయ్యే బృందాలలో 'ది ఉమెన్ రైట్ వికీ' ఒకటి. మొదట మార్చి 2021లో వికీమీడియా ఆస్ట్రేలియాలో ప్రారంభమయి ఐదు సంవత్సరాలుగా, ఈ బృందం వికీపీడియా ఎంట్రీలను సవరించడానికి, సృష్టించడానికి నవీకరించడానికి ప్రతి పక్షం రోజులకు ఒకసారి సమావేశమవుతోంది. 2021 ప్రారంభం నాటికి, ఇది "ఆస్ట్రేలియా, న్యూజిలాండ్ మహిళలపై 300కు పైగా కొత్త పేజీలను" సృష్టించింది. లైబ్రరీలో సమావేశమయ్యే ఇతర కమ్యూనిటీ బృందాలలో కార్యకర్తలు, కళాకారులు, గాయకులు, పాఠకులు, సినిమా ప్రియులు, అలాగే మహిళల ప్రత్యేక సహాయక బృందాలు ఉన్నాయి. ఈ గ్రంథాలయాన్ని అందరు ఉపయోగించుకోవచ్చు, అయితే ఈ లక్ష్యాలకు మద్దత్తు ఇచ్చేవారు సభ్యులు గా ఉంటారు.<ref>{{Cite web|title=About The Women’s Library|url=https://thewomenslibrary.org.au/about-the-womens-library/|access-date=2026-07-19|website=The Women’s Library}}</ref> == ఆంగ్ల, ఇతర వికీపీడియాల లింకులు == # [https://w.wiki/MwBe Women's Library] (ఆంగ్ల వికీపీడియా): ఇంగ్లాండ్‌లో మహిళలు, మహిళా ఉద్యమం గురించి సాహిత్యానికి ప్రధాన గ్రంథాలయ, మ్యూజియం వనరు, ఇది 19, 20వ శతాబ్దాలలోని బ్రిటన్‌ విశేషాలు, ఈ గ్రంథాలయ చరిత్ర, ఇప్పటి ప్రాధాన్యత వివరిస్తుంది. గ్రంథాలయం వెబ్సైటు లింకు https://www.lse.ac.uk/library # '[[:es:Biblioteca_Francesca_Bonnemaison|బ్లియోధికా ఫ్రాన్సిస్కా బోన్నెమైసన్]] (Biblioteca Francesca Bonnemaison — Barcelona, Spain)' # [https://w.wiki/N3NW గ్లాస్గో మహిళా గ్రంథాలయం] గ్లాస్గో నగరం, స్కాట్లాండ్ # [https://w.wiki/N3QN బిబ్లియోథెక్ మార్గరెట్ డురాండ్] ఫ్రాన్స్ # [[:en:The_Women's_Library,_Sydney|జెస్సీ స్ట్రీట్ ఆస్ట్రేలియా జాతీయ మహిళా గ్రంథాలయం]] # [https://w.wiki/N35R అట్రియా ఇన్స్టిట్యూట్ ఆన్ జెండర్ ఈక్వాలిటీ అండ్ విమెన్'స్ హిస్టరీ, ఆమస్టర్డామ్] == మూలాలు == [[వర్గం:గ్రంథాలయాలు]] gpelhoyqt7zhfwdkab9qmt6pgt1dbdq 0 490162 4908437 4889539 2026-07-19T13:55:55Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 4908437 wikitext text/x-wiki {{Infobox ancient site | name = రాణికోట్ కోట | native_name = {{resize|{{Naskh|رني ڪوٽ قلعو}}}} | alternate_name = సింధ్ మహా ప్రాకారం | image = Ranikot Wall & Fort View.jpg | alt = | caption = | coordinates = {{coord|25|53|47|N|67|54|9|E|display=inline,title}} | location = [[జంశోరో జిల్లా]], [[సింధ్]], [[పాకిస్తాన్]] | region = | type = కోట రక్షణ వ్యవస్థ | part_of = | length = {{Convert|31|km|abbr=on}} | width = | area = | height = | builder = తెలియదు | material = రాయి, సున్నపు మోర్టార్ | built = 4వ–5వ శతాబ్దం<ref>{{citation|url=https://thefridaytimes.com/01-Aug-2024/is-sindh-s-ranikot-the-royal-fortress-of-opiai-built-by-darius-the-great|title=Rani Kot Fort, Dadu|publisher=The Friday Times}}</ref> | abandoned = | epochs = | cultures = | dependency_of = | occupants = | event = | excavations = | archaeologists = | condition = | ownership = [[పాకిస్తాన్ ప్రభుత్వం]] | management = [[సింధ్ ప్రభుత్వం]] | public_access = అవును | website = | notes = }} '''రాణికోట్ కోట''' ('''రన్నికోట్''' అని కూడా పిలుస్తారు), '''సింధ్ మహా ప్రాకారం''' అనే పేరుతో కూడా ప్రసిద్ధి చెందింది. ఇది క్రీ.శ. 4వ/5వ శతాబ్దానికి చెందిన [[గుప్త యుగం]] నాటి కోట. అనంతరం [[తల్పూర్ వంశం|తల్పూర్ యుగంలో]] పునర్నిర్మించబడింది. ఇది [[పాకిస్తాన్ ]]లోని [[సింధ్]] ప్రావిన్స్‌లో [[జంశోరో జిల్లా]]లోని [[సాన్, సింధ్|సాన్]] సమీపంలో ఉంది.<ref>[http://www.tourisminpakistan.com/sindh/hyderabad/ranikot/ Ranikot Fort] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140614161823/http://www.tourisminpakistan.com/sindh/hyderabad/ranikot/ |date=14 జూన్ 2014 }} Tourism Pakistan Retrieved 14 June 2014</ref> ఈ కోట యొక్క ప్రాకారాలను [[చైనా మహా ప్రాకారం]]తో పోల్చారు.{{Sfn|Michigan|2004|p=65}} ఈ ప్రదేశాన్ని 1993లో [[యునెస్కో]] ప్రపంచ వారసత్వ హోదా కోసం పాకిస్తాన్ జాతీయ కమిషన్ నామినేట్ చేసింది. అప్పటి నుండి ఇది [[ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశాలు|యునెస్కో ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశాల తాత్కాలిక జాబితాలో]] ఉంది.<ref name="fort">{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/1284/|title=Ranikot Fort|publisher=UNESCO|access-date=10 January 2015}}</ref> ఈ కోటను 1975 నాటి పురావస్తు చట్టం, తదనంతర సవరణల ప్రకారం చారిత్రక స్థలంగా జాబితా చేశారు. దీనికి రక్షిత స్మారక చిహ్న హోదా ఉంది.<ref name="Restore">{{Cite web|url=https://www.dawn.com/news/218351/restoration-work-in-ranikot-stopped|title=Restoration work in Ranikot stopped|access-date=10 January 2016|date=10 November 2006|newspaper=The Dawn}}</ref> == స్థానం == [[File:Rani Kot Fort.jpg|thumb|రాణికోట్ కోట]] రాణికోట్ కోట [[హైదరాబాదు, సింధ్|హైదరాబాదు]]కు ఉత్తరంగా సుమారు 90 కి.మీ దూరంలో [[ఇండస్ హైవే]] (N55)పై ఉంది.<ref>{{Cite web|url=http://www.newsindh.com/ranikot-fort-the-great-wall-of-sindh/|title=Ranikot Fort is the Great Wall of Sindh|date=2019-11-15|website=New Sindh|language=en-US|access-date=2019-11-18|archive-date=9 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220309195421/http://www.newsindh.com/ranikot-fort-the-great-wall-of-sindh/|url-status=dead}}</ref>{{Sfn|Michigan|2004|p=65}} [[కరాచీ]] నుండి ఇండస్ హైవే ద్వారా [[సాన్, సింధ్|సాన్]] పట్టణానికి సుమారు ఒక గంటలో చేరుకోవచ్చు. సమీప పట్టణమైన సాన్‌కు కొంత దూరంలో ప్రారంభమయ్యే మలుపు రహదారి, గరుకైన 21 కి.మీ మార్గం గుండా కోటకు చేరుతుంది. ఈ మార్గం కోట తూర్పు ద్వారం అయిన '''సాన్ గేట్''' వద్దకు తీసుకువెళ్తుంది.<ref name=Soomro>{{Cite web|last=Soomro |first=Farooq |url=https://www.dawn.com/news/1136611|title=Mysterious Ranikot: 'The world's largest fort'|date=10 April 2015|access-date=10 January 2016|newspaper=The Dawn}}</ref>{{Sfn|Raza|1984|p=75}} సాన్, [[పాకిస్తాన్ రైల్వేలు]]లోని కొట్రి–లర్కానా రైలుమార్గంలోని ఒక రైల్వే స్టేషన్. ఈ కోట [[కీర్థర్ జాతీయ ఉద్యానవనం]]లో ఉంది. ఇది పాకిస్తాన్‌లో రెండవ అతిపెద్ద జాతీయ ఉద్యానవనం. ==చరిత్ర== రాణికోట్ కోట యొక్క అసలు నిర్మాణ ఉద్దేశ్యం, దీన్ని నిర్మించిన శిల్పులు ఎవరో ఇప్పటికీ తెలియలేదు. గతంలో ఈ కోటను [[సస్సానియన్ సామ్రాజ్యం|సస్సానియన్లు]], [[స్కిథియన్లు]], [[పార్థియన్ సామ్రాజ్యం|పార్థియన్లు]] లేదా [[బాక్ట్రియన్ గ్రీకులు]] నిర్మించారని భావించేవారు. అయితే ఇటీవలి ఆధారాలు వేరే విషయాన్ని సూచిస్తున్నాయి. 2018 మార్చిలో రాణికోట్ కోట ఆగ్నేయ మూలలో మూడు శాసనాలు, గుర్తులు కనుగొనబడ్డాయి. వీటిలో మొదటి శాసనం (ఒక శిలపై చెక్కబడినది) పేషావర్ విశ్వవిద్యాలయానికి చెందిన డా. నసీం ఖాన్‌కు పరిశీలన కోసం పంపబడింది. ఇందులో తొమ్మిది చిహ్నాలు ఉన్నాయి. ఆయన అభిప్రాయం ప్రకారం ఈ శాసనం [[గుప్త సామ్రాజ్యం|గుప్త యుగానికి]] (క్రీ.శ. 4వ/5వ శతాబ్దం) చెందింది. సింధ్‌కు చెందిన ప్రసిద్ధ పండితుడు బదర్ అబ్రో రాణికోట్‌పై అనేక సంవత్సరాల పాటు క్షేత్రస్థాయిలో పరిశోధనలు నిర్వహించాడు. ఈ పరిశోధనలలో ఆయన చరిత్రపూర్వ గుహలు, ఇతర పురావస్తు వస్తువులను కనుగొన్నాడు. అలాగే స్కిథియన్ కాలానికి చెందినవిగా ఆయన భావించిన ఇనుప బాణాల మొనలను కూడా గుర్తించాడు. కోట పరిసర ప్రాంతాలలో వివిధ కాలాలకు చెందిన అనేక నాణేలను సేకరించాడు. వాటిలో కొన్ని సింధ్‌లోని హబ్బారీద్ పాలన కాలానికి (క్రీ.శ. 854/55 – 910/11) చెందగా, మరికొన్ని తరువాతి [[మొఘల్ సామ్రాజ్యం|మొఘల్ కాలానికి]] చెందినవి.<ref>{{Cite web |date=2019-09-27 |title=Great Wall of Sindh |url=https://www.thefridaytimes.com/2019/09/27/great-wall-of-sindh/ |access-date=2026-03-20 |website=The Friday Times |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Abṛo |first=Badaru |url=https://www.google.com.pk/books/edition/Ranikot/qwvuxAEACAAJ?hl=en |title=Ranikot: The Wall of Sindh |date=2019 |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh |isbn=978-969-9860-016-4 |language=en}}</ref> పురావస్తు శాస్త్రవేత్తల అభిప్రాయం ప్రకారం, ఈ కోట మొదటిసారిగా 17వ శతాబ్దంలో నిర్మించబడింది. అయితే ప్రస్తుత నిర్మాణాలలో కొన్ని భాగాలను [[తల్పూర్ వంశం]]కు చెందిన పాలకులు 1812లో 12 లక్షల రూపాయల వ్యయంతో పునర్నిర్మించారని సింధ్ పురావస్తు శాస్త్రవేత్తలు అంగీకరిస్తున్నారు <ref>(''Sindh Gazetteer'', పుట 677)</ref>.<ref name="wall">{{cite web|url=http://islamic-arts.org/2012/ranikot-fort-the-great-wall-of-sindh/ |title=Ranikot Fort – the Great Wall of Sindh|work=Islamic Arts and Architecture |publisher=Islamic Arts and Culture|access-date=10 January 2016}}</ref> రాణికోట్ కోట ప్రాకారాలు, సింధ్ అమీర్ల చివరి రాజధానిగా ఉపయోగించబడ్డాయి. అనంతరం వారు [[బ్రిటిష్ సామ్రాజ్యం]] వలస పాలనలోకి వెళ్లారు.{{Sfn|Singh|1985|p=226}} కోట తూర్పు ద్వారం అయిన సాన్ గేట్ వద్ద కూలిపోయిన స్తంభంలోని మోర్టార్‌లో చిక్కుకున్న బొగ్గు ముక్కలపై రేడియోకార్బన్ పరీక్షలు నిర్వహించారు. ఈ పరీక్షల ఫలితాల ప్రకారం, ఈ ద్వారం 18వ శతాబ్ద ప్రారంభం నుండి 19వ శతాబ్ద ప్రారంభం మధ్య కాలంలో పునరుద్ధరించబడినట్లు నిర్ధారించబడింది. ఇది బ్రిటిష్‌లు ఈ ప్రాంతాన్ని ఆక్రమించకముందు, [[కల్హోరా వంశం|కల్హోరాలు]] లేదా అత్యంత సంభావ్యంగా సింధ్‌కు చెందిన తల్పూర్ మీర్లు ఈ ప్రాంతాన్ని పాలిస్తున్న సమయంలో జరిగినట్లు భావిస్తున్నారు.<ref name="Carbon">{{Cite web|url=https://www.harappa.com/sites/default/files/pdf/RANIKOT.pdf|title=Ranikot Fort (Jamshoro, Sindh): An AMS Radiocarbon Date from Sann (Eastern) Gate : Journal of Asian Civilizations Vol. 32, No. 2 |date=December 2009|access-date=10 December 2015|publisher=harappa.com}}</ref> == విశేషాలు == [[File:Internal Wall Detailed Structure at Ranikot.jpg|thumb|అంతర్గత గోడ నిర్మాణ వివరాలు]] రాణికోట్ కోట అత్యంత విస్తారమైనది. ఇది [[కీర్థర్ కొండలు|కీర్థర్ పర్వతశ్రేణి]]లోని అనేక నిర్జన పర్వతాలను అనుసంధానిస్తూ నిర్మించబడింది.<ref name=fort/>{{Sfn|Michigan|2004|p=65}} కోట మొత్తం పొడవు సుమారు 31 కి.మీ. కోట గోడల వెంట అనేక బురుజులు నిర్మించబడ్డాయి. వీటిలో మూడు అర్థవృత్తాకార ఆకృతిలో ఉన్నాయి. కోట పరిధి ఉత్తర భాగంలో సహజసిద్ధమైన ఎత్తైన కొండలే రక్షణ గోడలుగా పనిచేస్తుండగా, మిగతా మూడు వైపులా కోట గోడలు నిర్మించబడ్డాయి. ఈ ప్రధాన కోటలోనే '''మిరీ కోట''' అనే చిన్న కోట ఉంది. ఇది సాన్ ద్వారం నుండి సుమారు 3 కి.మీ. దూరంలో ఉంది.<ref>{{cite news|last1=Baig|first1=Saima|title=Rannikot: The mountains, the desert and the wall|url=https://nation.com.pk/22-Mar-2017/rannikot-the-mountains-the-desert-and-the-wall|access-date=19 April 2018|work=The Nation|date=22 March 2017}}</ref> ఇది సింధ్ మీర్ రాజకుటుంబ నివాస భవనంగా ఉపయోగించబడినట్లు భావిస్తారు. మొత్తం కోట నిర్మాణం రాయి, సున్నపు మోర్టార్‌తో నిర్మించబడింది.<ref name="fort" /> కోటను జిగ్‌జాగ్ ఆకృతిలో నిర్మించారు.{{Sfn|Michigan|2004|p=65}} దీనికి రాంబస్ (వజ్రాకారం) ఆకృతిలో నాలుగు ప్రవేశ ద్వారాలు ఉన్నాయి. అవి: * సాన్ గేట్ * అమ్రీ గేట్ * షా-పేర్ గేట్ * మొహన్ గేట్<ref>{{cite news|last1=Kingrani|first1=Aziz|title=Can carbon dating solve the MYSTERY of rannikot?|url=https://www.dawn.com/news/1312852|access-date=19 April 2018|work=Dawn|date=5 February 2017}}</ref> ఈ ద్వారాలలో రెండు సాన్ నది ప్రవాహాన్ని వికర్ణంగా దాటే ప్రాంతాలలో ఉన్నాయి. పశ్చిమ దిశలో ఉన్న మొదటి ద్వారం నది నీటితో చుట్టుముట్టబడి ఉండటం వల్ల చేరుకోవడం కష్టంగా ఉంటుంది.{{Sfn|Mustafa|2003|p=49}} దక్షిణ ద్వారానికి ద్విదళ తలుపులు ఉన్నాయి. ద్వారాల లోపల పుష్పాలంకరణలు, చెక్కిన రాతి అలంకారాలతో కూడిన రెండు గవాక్షాలు ఉన్నాయి.<ref name=fort/> [[File:Architectural Carving Rani Kort.jpg|thumb|రాణికోట్ గోడలపై పురాతన శిల్ప అలంకరణ|250x250px]] సాన్ గేట్ అత్యంత బాగా సంరక్షించబడింది. ఈ ద్వారం రెండు వైపుల నుండి పైభాగానికి ఎక్కవచ్చు. అక్కడి నుండి కోట పరిసర ప్రాంతాల అద్భుత దృశ్యాలను వీక్షించవచ్చు. ఇదే ద్వారం మిరీ కోటకు ప్రవేశ ద్వారంగా కూడా ఉపయోగించబడుతుంది.<ref name=Soomro/> == పునరుద్ధరణ == తల్పూర్ వంశ పాలనలో సింధ్ ప్రధానమంత్రిగా పనిచేసిన నవాబ్ వాలి మహమ్మద్ లేఘారి రాణికోట్ కోట పునరుద్ధరణను మొదట చేపట్టాడు. అనంతరం కోటలోని సాన్ గేట్ సముదాయం, దక్షిణ దిశగా విస్తరించిన రక్షణ గోడలు, మసీదు, అలాగే ప్రధాన కోటలోని చిన్న మిరీ కోట లేదా రాజభవనం వంటి నిర్మాణాలపై పునరుద్ధరణ పనులు నిర్వహించబడ్డాయి. ఈ పనులను పాకిస్తాన్ పురావస్తు శాఖ, సింధ్ సాంస్కృతిక శాఖ, [[దాదు జిల్లా]] పరిపాలన సంయుక్తంగా నిర్వహించాయి. అయితే పనుల నాణ్యతపై, కాంట్రాక్టుల కేటాయింపులో పక్షపాతంపై ఆరోపణలు రావడంతో 2005లో విచారణ కమిషన్‌ను నియమించారు. విచారణ కమిషన్ నివేదికలో, పునరుద్ధరణ పనులు సరైన పద్ధతిలో జరగలేదని పేర్కొన్నారు. ముఖ్యంగా సిమెంట్, కొత్త రాతి నిర్మాణాన్ని ఉపయోగించడం ద్వారా ''స్మారకాలు, ప్రదేశాల సంరక్షణ, పునరుద్ధరణ కోసం రూపొందించిన వెనిస్ చార్టర్'' నిబంధనలను పాటించలేదని నివేదిక తేల్చింది. ఈ నేపథ్యంలో కోటపై మరిన్ని పునరుద్ధరణ పనులను నిలిపివేయాలని సిఫారసు చేసింది. ఆ నివేదిక ఆధారంగా 2006లో అన్ని పునరుద్ధరణ కార్యక్రమాలు నిలిపివేయబడ్డాయి.<ref name="Restore" /> == చిత్రమాలిక == <gallery mode="packed" heights="120"> File:Ranikot Fort - The Great Wall of Sindh.jpg| File:Ranikot Fort 3.JPG| Image:Rani Kot2.jpg| Image:Ranikot6.JPG| Image:Rani Kot4.jpg| Image:Rani Kot5.jpg| </gallery> == ఇవి కూడా చూడండి == * [[పాకిస్తాన్‌లోని యునెస్కో ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశాల జాబితా]] * [[పాకిస్తాన్‌లోని కోటల జాబితా]] * [[పాకిస్తాన్‌లోని సంగ్రహాలయాల జాబితా]] == మూలాలు == {{Reflist|30em}} == గ్రంథసూచి == * {{cite book|last1=King |first1=John |last2=Vincent |first2=David St. |title=Pakistan: A Travel Survival Kit|url=https://archive.org/details/pakistantravelsu00king|url-access=registration |year=1993|publisher=Lonely Planet Publications|isbn=978-0-86442-167-8}} * {{cite book|last=Michigan |first=The University of |title=Pakistan Illustrated|url=https://books.google.com/books?id=s1sTAQAAMAAJ|year=2004|publisher=S.K. Shahab}} * {{cite book|last=Mustafa |first=Sayid Ghulam |title=Sayyed: as we knew him|url=https://books.google.com/books?id=rfdtAAAAMAAJ|year=2003|publisher=Manchhar Publications}} * {{cite book|last=Raza |first=M. Hanif |title=Karachi, the Show Window of Sind|url=https://books.google.com/books?id=uwsNAAAAIAAJ|year=1984|publisher=Editions Mystique}} * {{cite book|last=Singh |first=M. K. Ranjit |title=Sanctuary Asia|url=https://books.google.com/books?id=0kwsAAAAIAAJ|year=1985|publisher=S. Kumar}} == మరింత పఠనం == {{Commons category|Ranikot Fort}} * {{citation |last=Rashid |first=K. A. |title=Ranikot (the largest fort in the world) |publisher=Iqbal Review |volume=VI |number=1 |date=April 1965 |pages=33–49}} * [https://web.archive.org/web/20150414191808/http://www.pakweather.com/2015/04/ranikot-fort-great-wall-of-pakistan.html రాణికోట్ కోట – పాకిస్తాన్ మహా ప్రాకారం] – పాకిస్తాన్‌లోని ఒక రహస్యమైన ప్రదేశంగా కూడా ప్రసిద్ధి [[వర్గం:సింధ్‌లోని పురావస్తు ప్రదేశాలు]] [[వర్గం:జంశోరో జిల్లాలోని భవనాలు, నిర్మాణాలు]] [[వర్గం:సింధ్‌లోని కోటలు]] [[వర్గం:సింధ్‌లోని స్మారక చిహ్నాలు]] [[వర్గం:ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశాలు]] 02gxj959clks3ihay2jgbzvelv8ykrn 0 492583 4908591 4829669 2026-07-20T03:56:22Z ఉదయ్ కిరణ్ 124579 /* నిర్మాణ పద్ధతులు */ 4908591 wikitext text/x-wiki [[File:Igloos.jpg|thumb|upright=1.35|''ఇగ్లుయిట్'' సముదాయం (1865లో [[చార్ల్స్ ఫ్రాన్సిస్ హాల్]] రచించిన ''Arctic Researches and Life Among the Esquimaux'' గ్రంథంలోని చిత్రణ)]] ఒక '''ఇగ్లూ''' (ఇనుయిట్ భాషలు: {{lang|iu-Latn|iglu}} లేదా {{lang|ka|illu}},{{efn|''ఇగ్లు'' అనే పదాన్ని [[ఇనువియలుయిట్ సెటిల్మెంట్ రీజన్]], [[నునావుట్]] ప్రాంతాల్లో ఉపయోగిస్తారు. ''ఇల్లు'' అనే పదాన్ని [[నునావిక్]] (ఆర్కిటిక్ క్యూబెక్), [[నునాట్సియావుట్]] ([[లాబ్రడార్]]), [[గ్రీన్‌లాండ్]] ప్రాంతాల్లో ఉపయోగిస్తారు.<ref name="iglu">{{cite web |url=https://cjns.brandonu.ca/wp-content/uploads/1-2-dorais.pdf |title=A Few Thoughts on the Language of the Inuit |page=308 |first1=Louis-Jacques |last1=Dorais |access-date=1 December 2025}}</ref><ref>{{cite web |url=https://inuinnaqtun.ca/resources/inuinnaqtun-to-english-dictionary/ |title=Inuinnaqtun to English Dictionary |first1=Gwen |last1=Ohokak |first2=Margo |last2=Kadlun |first3=Betty |last3=Harnum |date=5 October 2022 |access-date=1 December 2025 |publisher=[[నునావుట్ ఆర్కిటిక్ కాలేజ్]] |page=31}}</ref>}} దీనిని '''మంచు ఇల్లు''' లేదా '''మంచు గుడిసె''' అని కూడా అంటారు. ఇది అనుకూలమైన [[మంచు]]తో నిర్మించే ఒక రకమైన ఆశ్రయం. ఇగ్లూలు సాధారణంగా అన్ని [[ఇనుయిట్]] ప్రజలతో అనుసంధానించబడుతున్నప్పటికీ, చారిత్రకంగా ఇవి కేవలం [[కెనడా]] మధ్య [[ఆర్కిటిక్]] ప్రాంత ప్రజలు, [[గ్రీన్‌లాండ్]]లోని [[కానాక్]] ప్రాంత నివాసులచే మాత్రమే విస్తృతంగా ఉపయోగించబడేవి. ఇతర ఇనుయిట్ ప్రజలు [[తిమింగలం]] ఎముకలు, చర్మాలతో నిర్మించిన తమ ఇళ్లను వేడిగా ఉంచడానికి మంచును ఇన్సులేషన్ పదార్థంగా ఉపయోగించేవారు. మంచులో చిక్కుకున్న గాలి ఖాళీలు దానిని ఒక సమర్థవంతమైన [[ఉష్ణ నిరోధకం]]గా మారుస్తాయి. దీనినే [[ఇగ్లూ ప్రభావం]] అని పిలుస్తారు. బయట ఉష్ణోగ్రత {{convert|-45|C}} వరకు తగ్గిపోయినా, లోపల కేవలం మానవ శరీర ఉష్ణంతోనే ఉష్ణోగ్రత {{convert|-7|to|16|C}} మధ్య ఉండవచ్చు.<ref>{{cite web |url=https://dspace.library.cornell.edu/bitstream/1813/125/2/Igloo.pdf |title=How Warm is an Igloo?, BEE453 Spring 2003 (PDF) |access-date=2012-07-10 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120417111111/http://dspace.library.cornell.edu/bitstream/1813/125/2/Igloo.pdf |archive-date=2012-04-17 }}</ref> == నామకరణం == [[File:Inuit-Igloo P.png|thumb|[[ఇనుయిట్]] ప్రజలు ఇగ్లూను నిర్మిస్తున్న దృశ్యం (1924)]] [[ఇనుయిట్ భాషలు]]లో {{lang|iu-Latn|iglu}} (బహువచనం {{lang|iu-Latn|igluit}}) అనే పదాన్ని ఏ పదార్థంతో నిర్మించిన ఇల్లు లేదా నివాసానికైనా ఉపయోగిస్తారు.<ref name="iglu"/> ఈ పదం కేవలం మంచు ఇళ్లకే పరిమితం కాదు. ప్రత్యేకంగా మంచు ఇల్లును {{lang|iu-Latn|igluvijaq}} (బహువచనం {{lang|iu-Latn|igluvijait}}) అని పిలుస్తారు. అయితే {{lang|iu-Latn|iglu}} అనే పదంలో సాంప్రదాయ గుడారాలు, [[పచ్చికతో నిర్మించిన ఇల్లు|పచ్చిక ఇళ్లు]], చెక్కతో నిర్మించిన గృహాలు, ఆధునిక భవనాలు కూడా చేరుతాయి.<ref>{{cite web |url=http://pubs.aina.ucalgary.ca/arctic/Arctic45-2-199.pdf |title=The Mackenzie Inuit Winter House |access-date=2012-07-10 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120401150444/http://pubs.aina.ucalgary.ca/arctic/Arctic45-2-199.pdf |archive-date=2012-04-01 }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.ucalgary.ca/~rmlevy/Thule/Documents/Visual%20Studies%20Final%20Copy.pdf |title=Reconstructing Traditional Inuit House Forms Using Three-Dimensional Interactive Computer Modelling |access-date=2012-07-10 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090326084824/http://www.ucalgary.ca/~rmlevy/Thule/Documents/Visual%20Studies%20Final%20Copy.pdf |archive-date=2009-03-26 }}</ref> అయితే [[ఇనుయిట్ సంస్కృతి]] వెలుపల, ''ఇగ్లూ'' అనే పదం సాధారణంగా గట్టిగా కుదించిన మంచు బ్లాకులతో నిర్మించిన, ఎక్కువగా గోపురాకారంలో ఉండే ఆశ్రయాన్ని మాత్రమే సూచిస్తుంది.<ref>{{cite web |title=Definition: Igloo |url=https://dictionary.cambridge.org/us/dictionary/english/igloo |website=Cambridge Dictionary}}</ref> కెనడా ఆర్కిటిక్ ప్రాంతంలోని అనేక [[ఇనుయిట్ భాషలు|ఇనుయిట్ భాషా]] మాండలికాలు ([[సల్లిర్మియుటున్]] (సిగ్లిటున్), [[ఇనుఇన్నాక్టున్]], [[నాట్సిలింగ్మియుటుట్]], [[కివాల్లిక్ మాండలికం|కివాల్లిక్]], [[ఉత్తర బాఫిన్ మాండలికం|ఉత్తర బాఫిన్]])లో {{lang|iu-Latn|iglu}} అనే పదాన్ని మంచు ఇళ్లతో సహా అన్ని రకాల భవనాలకు ఉపయోగిస్తారు. ఇదే పదాన్ని [[నునావుట్]] ప్రభుత్వమూ అధికారికంగా ఉపయోగిస్తుంది.<ref name="iglu" /><ref>{{cite web|url=http://www.gov.nu.ca/en/Flag.aspx |title=About the Flag and Coat of Arms |publisher=Gov.nu.ca |date=1999-04-01 |access-date=2012-07-10 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130307115642/http://www.gov.nu.ca/en/Flag.aspx |archive-date=2013-03-07 }}</ref><ref>''Inuinnaqtun English Dictionary''. Cambridge Bay, Nunavut: Nunavut Arctic College, 1996.</ref> దీనికి ఒక మినహాయింపు [[నునావుట్]]లోని [[ఇగ్లూలిక్]] ప్రాంతంలో ఉపయోగించే మాండలికం. అక్కడ {{lang|iu-Latn|iglu}} అనే పదాన్ని ఇతర భవనాలకు ఉపయోగిస్తారు; మంచు ఇల్లును ప్రత్యేకంగా {{lang|iu-Latn|igluvijaq}}<ref>{{cite web |url=http://www.livingdictionary.com/term/viewTerm.jsp?term=49132637880 |title=Igluvijaq |work=Asuilaak Living Dictionary |access-date=2011-06-29 }}{{Dead link|date=మే 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> (బహువచనం {{lang|iu-Latn|igluvijait}}, ఇనుక్టిటుట్ సిలబిక్స్: {{lang|iu|ᐃᒡᓗᕕᔭᖅ}}) అని పిలుస్తారు. == రకాలు == [[File:Igloo inner.jpg|thumb|ఇగ్లూ లోపలి భాగం (1900ల ప్రారంభం)]] సాంప్రదాయంగా ఇగ్లూలు మూడు రకాలుగా ఉంటాయి. వీటిలో ప్రతి రకం చిన్నది నుండి పెద్దది వరకు భిన్న పరిమాణాల్లో ఉండి, వేర్వేరు అవసరాల కోసం ఉపయోగించబడుతుంది.<ref name=iglootce/><ref name=polarp/> అతి చిన్న పరిమాణంలోని ఇగ్లూలు తాత్కాలిక ఆశ్రయాలుగా నిర్మించబడతాయి. ఇవి సాధారణంగా ఒకటి లేదా రెండు రాత్రులపాటు మాత్రమే ఉపయోగిస్తారు. అరుదుగా, బహిరంగ [[సముద్రపు మంచు]]పై జరిగే వేట యాత్రల సమయంలో కూడా ఈ చిన్న ఇగ్లూలను ఉపయోగిస్తారు.<ref name="iglootce" /><ref name="polarp" /><ref>{{cite web|url=https://www.nytimes.com/2017/06/21/world/canada/igloos-inuit-arctic-canada.html |title=A Lost Art in the Arctic: Igloo Making|first1=Craig S.|last1=Smith|website=[[The New York Times]] |date=June 21, 2017}}</ref> మధ్యస్థ పరిమాణంలోని ఇగ్లూలు అర్ధ-శాశ్వత కుటుంబ నివాసాలుగా ఉపయోగించబడేవి. ఇవి సాధారణంగా ఒకే గది కలిగిన ఇళ్లు; ఒకటి లేదా రెండు కుటుంబాలు నివసించేవి. ఇటువంటి అనేక ఇగ్లూలు ఒక చిన్న ప్రాంతంలో సమూహంగా ఉండి, కలిసి ఒక ఇనుయిట్ గ్రామాన్ని ఏర్పరచేవి.<ref name="iglootce">{{cite web|url=https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/igloo |title=Igloo|access-date=January 22, 2024|publisher=[[The Canadian Encyclopedia]]|date=April 24, 2020|first1=René R.|last1=Gadacz}}</ref><ref name="polarp">{{cite web|url=https://polarpedia.eu/en/igloo/ |title=Igloo|publisher=Polarpedia|access-date=January 22, 2024|first1=Anna|last1=Wielgopolan |date=6 May 2018 }}</ref> అతి పెద్ద పరిమాణంలోని ఇగ్లూలు సాధారణంగా రెండు భవనాల సమూహంగా నిర్మించబడేవి. వాటిలో ఒకటి ప్రత్యేక సందర్భాల కోసం తాత్కాలిక నిర్మాణం కాగా, మరొకటి నివాస గృహంగా ఉపయోగించబడేది. ఈ పెద్ద ఇగ్లూలలో ఐదు గదుల వరకు ఉండి, 20 మంది వరకు నివసించగలిగేవారు. అనేక చిన్న ఇగ్లూలను సొరంగాల ద్వారా కలిపి, బయటకు వెళ్లడానికి ఒకే సాధారణ ప్రవేశాన్ని కల్పించి కూడా పెద్ద ఇగ్లూను నిర్మించేవారు. ఈ రకమైన ఇగ్లూలు సామూహిక విందులు, సాంప్రదాయ నృత్యాల నిర్వహణకు ఉపయోగించబడేవి.<ref name="iglootce" /><ref name="polarp" /> == నిర్మాణం == [[File:Inuits making igloo.webm|thumb|thumbtime=175|ఇగ్లూ నిర్మాణం ప్రారంభం నుండి ముగింపు వరకు చూపించే చిత్రదృశ్యం (1922)]] మంచుతో నిర్మించిన ఇగ్లూలు పూర్తిగా గోళాకారంగా ఉండవు. అవి [[కాటెనరీ]] అనే వక్రాకారంలో నిర్మించబడతాయి; ఇది [[పారబోలాయిడ్]] ఆకారాన్ని పోలి ఉంటుంది. ఈ ఆకారాన్ని ఉపయోగించడం వల్ల మంచు కాలక్రమేణా కుదించబడినప్పుడు ఏర్పడే ఒత్తిడులు నిర్మాణాన్ని వంగిపోయేలా చేయకుండా నిరోధిస్తాయి. ఎందుకంటే తలక్రిందుల పారబోలాయిడ్ లేదా కాటెనాయిడ్ ఆకారాలలో ఒత్తిడులు ప్రధానంగా సంకోచ ఒత్తిడులుగానే ఉంటాయి.<ref name=handy>{{cite journal|last1=Handy|first1=Richard L.|title=The Igloo and the Natural Bridge as Ultimate Structures|journal=Arctic|date=Dec 1973|volume=26|issue=4|pages=276–277|url=http://pubs.aina.ucalgary.ca/arctic/Arctic26-4-276.pdf|publisher=Arctic Institute of North America|doi=10.14430/arctic2926|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304201726/http://pubs.aina.ucalgary.ca/arctic/Arctic26-4-276.pdf|archive-date=2016-03-04}}</ref> ప్రత్యేక మంచు ఇటుకలను రంపాలు, పెద్ద కత్తిలాంటి సాధనాలతో నేల నుంచి కోస్తారు. మొదట ఇవి నాలుగు వైపుల ఆకారంలో కత్తిరించబడతాయి. తరువాత నిర్మాణ బలాన్ని పెంచేందుకు, పరస్పర బిగుసుకునే విధంగా ఐదు లేదా ఆరు వైపుల ఆకారాలుగా మార్చబడతాయి.<ref>{{citation|last=kitikmeotheritage|title=Building An Igloo|date=2012-07-25|url=https://www.youtube.com/watch?v=LJ6Pdvf3TpQ |archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211211/LJ6Pdvf3TpQ| archive-date=2021-12-11 |url-status=live|access-date=2019-07-05}}{{cbignore}}</ref> ఈ విధానం [[ఇంకా సామ్రాజ్యం]] నిర్మాణ కళలో ఉపయోగించిన రాళ్ల అమరికను పోలి ఉంటుంది. మంచు క్రమంగా సంకోచానికి లోనవడంతో, కాలక్రమేణా ఇగ్లూల ఎత్తు కొద్దికొద్దిగా తగ్గుతుంది.<ref name="handy" /> == నిర్మాణ పద్ధతులు == [[File:Newly fallen snow crystals in Tuntorp 7.jpg|thumb|మంచు స్ఫటికాల మధ్య ఎంత గాలి ఉంటుందో చూపించే సమీప దృశ్యం.]] ఇగ్లూ నిర్మాణానికి ఉపయోగించే మంచుకు తగిన నిర్మాణ బలం ఉండాలి, తద్వారా దానిని సరైన ఆకారంలో కోసి ఒకదానిపై మరొకటి పేర్చవచ్చు. ఈ ప్రయోజనానికి అత్యుత్తమమైన మంచు గాలివల్ల బిగుసుకుపోయిన మంచు. గాలి ప్రభావంతో [[మంచు స్ఫటికం|మంచు స్ఫటికాలు]] పరస్పరం గట్టిగా కలిసిపోతాయి. ప్రశాంత వాతావరణంలో నెమ్మదిగా నేలపై పేరుకుపోయిన మంచు ఇందుకు పనికిరాదు. మంచు బ్లాకులను కోసిన తరువాత మిగిలే గుంతను సాధారణంగా ఆశ్రయం దిగువ భాగంగా ఉపయోగిస్తారు.<ref name=A&N /> మంచులో ఉండే గాలి ఖాళీల వలన అది మంచి ఉష్ణ నిరోధకంగా పనిచేస్తుంది; అందువల్ల ఇగ్లూ లోపలి భాగం తగినంత వెచ్చగా ఉంటుంది. కొన్ని సందర్భాల్లో వెలుతురు లోపలికి రావడానికి పారదర్శక మంచినీటి మంచు ముక్కను గోడలో అమర్చుతారు. శీతాకాల నివాసాలుగా ఉపయోగించే ఇగ్లూలలో మంచుతో చేసిన మంచాలు, జంతు చర్మాలు, [[కారిబూ]] బొచ్చు పరచబడేవి.<ref name="A&N" /> కొన్నిసార్లు ద్వారం వద్ద చిన్న సొరంగాన్ని నిర్మిస్తారు. దీని వల్ల తలుపు తెరిచినప్పుడు గాలి లోపలికి రావడం తగ్గి, ఉష్ణ నష్టం తగ్గుతుంది. జంతు చర్మం లేదా మంచు బ్లాక్‌ను తలుపుగా ఉపయోగించవచ్చు. ఇగ్లూ నిర్మాణ శైలిలో ప్రత్యేకత ఏమిటంటే, ఇది అదనపు ఆధార నిర్మాణం లేకుండానే స్వతంత్ర మంచు బ్లాకులు పరస్పరం ఆనుకుని నిలిచే [[గుమ్మటం]] ఆకార నిర్మాణం. సరైన విధంగా నిర్మించిన ఇగ్లూ పైకప్పుపై ఒక వ్యక్తి నిలబడినా దాని బరువును తట్టుకోగలదు. సాంప్రదాయంగా, నిర్మాణం పూర్తైన వెంటనే ఇగ్లూను మరింత బలపరచడానికి ఉద్దేశపూర్వకంగా లోపల వేడి చేసేవారు.<ref name=vol1>{{cite book |last1=Amundsen |first1=Roald |title=The North West Passage, being the record of a voyage of exploration of the ship "Gyöa" 1903-1907; |date=1908 |publisher=London, Constable |volume=1 |page=[https://archive.org/details/northwestpassage01amunuoft/page/145 145] |chapter-url=https://archive.org/details/northwestpassage01amunuoft |chapter=3 |quote="We were inexperienced at that time, and did not know that the hut ought to be heated inside in order to consolidate it."}}</ref> ఇందుకోసం {{lang|iu-Latn|[[qulliq]]}} ({{lang|iu-Latn|kudlik}}; రాతితో చేసిన దీపం)లో పెద్ద మంట వెలిగించేవారు. దీని వలన లోపలి భాగం కొద్దిసేపు అధికంగా వేడెక్కి, గోడలు స్వల్పంగా కరిగి మళ్లీ గట్టిపడతాయి.<ref name=A&N>{{cite book |author=Roald Amundsen |title=The North West Passage, being the record of a voyage of exploration of the ship "Gyöa" 1903-1907 |date=1908 |publisher=London, Constable |volume=2 |chapter=Chapter 8 |page=[https://archive.org/details/northwestpassage02amun/page/1 1]-14 |chapter-url=https://archive.org/details/northwestpassage02amun|author-link=Roald Amundsen }}</ref> శరీర ఉష్ణం ద్వారానూ ఇదే ప్రక్రియ జరుగుతుంది, అయితే అది నెమ్మదిగా జరుగుతుంది. ఈ కరుగుదల, మళ్లీ గడ్డకట్టే ప్రక్రియ వల్ల ఏర్పడే మంచు పొర ఇగ్లూ బలాన్ని మరింత పెంచుతుంది.<ref name=bbc>{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/magazine/7326031.stm |title=What house-builders can learn from igloos, 2008, Dan Cruickshank, BBC |work=[[BBC News]] |date=2008-04-02 |access-date=2012-07-10 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090311170506/http://news.bbc.co.uk/1/hi/magazine/7326031.stm |archive-date=2009-03-11 }}</ref> <gallery class="center" caption="ఇగ్లూ నిర్మాణం" widths="220px" heights="155px"> File:Igloo see-through sideview diagram.svg|ఇగ్లూ పక్కచూపు రేఖాచిత్రం; కుడివైపు ప్రవేశద్వారం కనిపిస్తుంది. అవసరమైతే కిటికీని స్వచ్ఛమైన మంచినీటి మంచు పలకతో తయారు చేస్తారు File:Igloo spirale.svg|ఇగ్లూలో మంచు ఇటుకలను వలయాకారంలో పేర్చే విధానం </gallery> నిద్రించే వేదిక నేలకంటే కొద్దిగా ఎత్తుగా నిర్మించబడుతుంది. వేడి గాలి పైకి ఎగసి, చల్లని గాలి కిందకు చేరే కారణంగా, ప్రవేశద్వారం ప్రాంతం [[చల్లని గాలి ఉచ్చు]] (cold trap)లా పనిచేస్తుంది. అందువల్ల నిద్రించే ప్రదేశంలో పొయ్యి, దీపం, శరీర ఉష్ణం లేదా ఇతర వనరుల ద్వారా ఉత్పత్తి అయ్యే వేడి నిల్వ అవుతుంది. ముఖ్యంగా [[డేవిస్ జలసంధి]] పరిసర ప్రాంతాల్లో నివసించే [[మధ్య ఇనుయిట్]] ప్రజలు నివాస భాగాన్ని జంతు చర్మాలతో పరచేవారు. దీని వల్ల ఇగ్లూ అంతర్గత ఉష్ణోగ్రత సుమారు {{convert|2|C}} నుండి {{convert|10|-|20|C}} వరకు పెరగగలదు. <gallery class="center" caption="ఇగ్లూలు" widths="220px" heights="155px"> File:Igloo building in Sarek.png|మధ్య దశలో ఉన్న మంచు ఇటుకల పద్ధతితో ఇగ్లూ నిర్మాణ ప్రక్రియ File:igloo.jpg|దాదాపు పూర్తయిన మధ్య పరిమాణంలోని ఇగ్లూ; ద్వారం కింద తవ్వకం చేయబడింది, బయటి భాగం ఇంకా పూర్తికాలేదు File:Igloo interior.JPG|ప్రవేశద్వారానికి దారితీసే మార్గాన్ని చూపిస్తున్న ఇగ్లూ అంతర్గత దృశ్యం </gallery> == ఇవి కూడా చూడండి == [[జాల్బుక్]] == గమనికలు == {{notelist}} == మూలాలు == {{Reflist|colwidth=30em}} == మరింత పఠనం == * [[Richard Guy Condon]], Julia Ogina, [[Ulukhaktok, Northwest Territories|Holman Elders]], ''The Northern Copper Inuit'' ({{ISBN|0-8020-0849-6}}) * [http://www.kstrom.net/isk/maps/houses/igloo.html Igloo – the Traditional Arctic Snow Dome] * [https://thecanadianencyclopedia.ca/en/article/igloo ''The Canadian Encyclopedia''లో ఇగ్లూలపై వ్యాసం] * [http://www.nfb.ca/film/How_to_Build_an_Igloo ''How to Build an Igloo'' చూడండి] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101120041520/http://www.nfb.ca/film/How_to_Build_an_Igloo/ |date=2010-11-20 }} (కెనడా జాతీయ చలనచిత్ర మండలి) * [https://web.archive.org/web/20060923061005/http://www.usap.gov/travelAndDeployment/documents/FieldManual-Chapt11SnowShelters.pdf ''Field Manual for the U.S. Antarctic Program'', అధ్యాయం 11: "Snow Shelters", పుటలు 140–145] * [http://epe.lac-bac.gc.ca/100/205/301/ic/cdc/cape_dorset/dwell1.html Traditional Dwellings: Igloos (1)] (ఇంటర్వ్యూ; కెనడా గ్రంథాలయం, భాండాగారాలు) * {{cite book|author=Roald Amundsen|title=The North West Passage, being the record of a voyage of exploration of the ship "Gyöa" 1903-1907|date=1908|publisher=London, Constable|volume=2|chapter=Chapter 8|page=[https://archive.org/details/northwestpassage02amun/page/1 1]-14|chapter-url=https://archive.org/details/northwestpassage02amun|author-link=Roald Amundsen}} (నెట్సిలిక్ ఇనుయిట్ కుటుంబం నిర్మించిన శీతాకాల ఇగ్లూ నిర్మాణంపై నార్వేజియన్ పరిశీలకుడి వివరణ) == బాహ్య లింకులు == {{Commons}} {{Wiktionary|igloo}} * [[wikihow:Build-an-Igloo|ఇగ్లూను ఎలా నిర్మించాలి]] (wikiHow) {{Authority control}} [[Category:మంచు లేదా హిమంతో నిర్మించిన భవనాలు, నిర్మాణాలు]] [[Category:స్వదేశీ వాస్తుశిల్పం]] [[Category:ఇళ్ల రకాలు]] [[Category:మంచు]] [[Category:ఇనుయిట్ సంస్కృతి]] [[Category:ఉత్తర అమెరికాలో భవనాలు, నిర్మాణాలు]] [[Category:గ్రీన్‌లాండ్ సంస్కృతి]] [[Category:గుమ్మటాలు]] [[Category:స్థానిక అమెరికన్ వాస్తుశిల్పం]] [[Category:గుడిసెలు]] [[Category:సాంప్రదాయ స్థానిక అమెరికన్ నివాసాలు]] [[వర్గం:ఇల్లు]] rrnfxccgblpn6zq6n8j0qqhjjbhpspq 2 499254 4908635 4883445 2026-07-20T05:42:04Z Chaduvari 97 4908635 wikitext text/x-wiki {{Lorem ipsum}} 81mbqxlb2jzisg2a7pmvievltdpkdv4 4 500221 4908484 4908051 2026-07-19T18:03:48Z Chaduvari 97 /* జూలై 19 నాటి నివేదిక */ తాజా గణాంకాల్లో సవరణలు 4908484 wikitext text/x-wiki {{Bar chart | title = ఈ ప్రాజెక్టులో జరిగిన కృషి | bar_width = 20 | width_units = em | label_type = - | label1 = ఇప్పుడు | data_type = సృష్టించిన పేజీలు | data_max = 1500 | data1 = {{#expr:{{formatnum:{{PAGESINCATEGORY: వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 ప్రాజెక్టులో సృష్టించిన వ్యాసాలు|pages}}|R}}}} | col2_data_type = మెరుగుపరచిన పేజీలు | col2_data_max = 50 | col2_data1 ={{#expr:{{formatnum:{{PAGESINCATEGORY: వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 ప్రాజెక్టులో మెరుగుపరచిన వ్యాసాలు|pages}}|R}}}} }} [[దస్త్రం:WLW Project growth icon.svg|thumb|220x220px|కొత్త వ్యాసాలతో, మెరుగుపరచిన వాటితో, ఇంకా ఇంకా ఉన్నతంగా]] గూగుల్ సహకారంతో చేపట్టిన కంటెంటు విస్తరణ ప్రాజెక్టులో భాగంగా ఈ ఎడిటథాన్‌ను తలపెట్టాం. ఈ శ్రేణిలో ఇది ఐదవ ఎడిటథాన్. '''దీనికి లక్ష్యాలు రెండు: 1. గత ఎడిటథాన్లలో లాగానే కొత్త వ్యాసాలను సృష్టించడం. 2. గతంలో మొదటి పేజీలో ప్రదర్శించిన "ఈ వారం వ్యాసాల"ను [[వికీపీడియా:మంచి వ్యాసాలు|మంచి వ్యాసాలుగా]] మలచడం''' == పోటీ మెటా డేటా == * ఉద్దేశం: *# కొత్త వ్యాసాలను సృష్టించడం *# ఈ వారం వ్యాసాలను మంచి వ్యాసాలుగా అభివృద్ధి చెయ్యడం * మొదలయ్యేది: 2026 జూలై 1 ఉదయం 6:00 * ముగిసేది: 2026 ఆగస్టు 1 ఉదయం 6:00 * హంగుల మూల్యాంకనం ఫలితాల ప్రచురణ: 2026 ఆగస్టు 2 * నాణ్యత పరిశీలన: 2026 ఆగస్టు 7 * తుది ఫలితాల ప్రచురణ: 2026 ఆగస్టు 8 {{Clear}} == బహుమతులు == పోటీలో మొత్తం 6 స్లాబుల్లో బహుమతులు ఉన్నాయి. వివరాలు: {| class="wikitable" |+బహుమతులు - అర్హతలు !క్ర.సం !రంగం !స్లాబ్ !బహుమతుల సంఖ్య !అర్హత - కొత్త వ్యాసాలు (కనీసం) !బహుమతి రూపాయల్లో |- |1 |కొత్త వ్యాసాలు |మొదటి స్లాబ్ |1 |350 |10,000 |- |2 |కొత్త వ్యాసాలు |రెండవ స్లాబ్ |1 |250 |8,000 |- |3 |కొత్త వ్యాసాలు |మూడవ స్లాబ్ |1 |150 |6,000 |- |4 |కొత్త వ్యాసాలు |నాలుగవ స్లాబ్ |2 |100 |2,500 |- |5 |కొత్త వ్యాసాలు |ఐదవ స్లాబ్ |2 |70 |1500 |- |6 |కొత్త వ్యాసాలు |ప్రోత్సాహక స్లాబ్ |4 |50 |1000 |- |7 |మంచి వ్యాసాల అభివృద్ధి |మొదటి బహుమతి |1 |గరిష్ఠంగా 10 |10000 |- |8 |మంచి వ్యాసాల అభివృద్ధి |రెండవ బహుమతి |1 |గరిష్ఠంగా 10 |5000 |} గమనికలు: * ఏ స్లాబ్ లోనైనా కనీస వ్యాసాలు రాసినవారు ఎవ్వరూ లేకపోతే ఆ విభాగానికి బహుమతి ఇవ్వబడదు. * ఏ స్లాబ్ లోనైనా కనీస వ్యాసాలు రాసినవారు ఒకరి కంటే ఎక్కువ మంది ఉంటే, మొదటి స్థానంలో ఉన్నవారికి ఆ విభాగపు బహుమతి ఇవ్వబడుతుంది. మిగిలినవారు దాని కింది విభాగాల్లో బహుమతులకు అర్హత పొందుతారు. == అర్హతలు == === పాల్గొనేందుకు అర్హతలు === ఒకే ఒక్క అర్హత: 2026 జనవరి 1 నాటికి వికీమీడియా ప్రాజెక్టులన్నింటి లోనూ కలిపి, కనీసం 500 దిద్దుబాట్లు చేసి ఉండాలి. ఈ పోటీ నిర్వాహకులు, యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ కార్యక్రమాల నిర్వాహకులు, పరిశీలక బృంద సభ్యులూ అందరూ ఈ పోటీలో పాల్గొనేందుకు అర్హులే. అయితే పోటీ నిర్వాహకులు బహుమతులు పొందేందుకు అనర్హులు. === వ్యాసార్హతలు === === కొత్త వ్యాసాలకు === వ్యాసానికి కింది అర్హతలు ఉండాలి. ఈ కనీస స్థాయి అంశాలు లేనట్లైతే, ఆ వ్యాసాన్ని పోటీకి పరిగణించం. * సహజమైన భాష రాయాలి. యాంత్రికానువాదాలనూ, కృతకంగా ఉండే భాషనూ సవరించి మాత్రమే ప్రచురించాలి. * వ్యాసం పరిమాణం కనీసం 6000 బైట్లు ఉండాలి. వాడుకరులు తమ వ్యాసాల పరిమాణాన్ని పేజీ చరిత్రలో చూసుకోవచ్చు. * లోనికి వచ్చే లింకు (ఇన్ కమింగు లింకు) కనీసం 1 ఉండాలి * బయటికి పోయే లింకులు కనీసం 1 ఉండాలి * కనీసం ఒక వర్గం ఉండాలి. బొమ్మ, సమాచారపెట్టె తప్పనిసరి కాదు. కానీ ఉంటే మంచిది. మూల్యాంకనంలో వాటికి పాయింట్లు లభిస్తాయి. గమనికలు: * సముచితమైన వర్గం లేకపోతే, కొత్తగా ఒక వర్గాన్ని చేర్చవచ్చు. కానీ, ఆ వర్గాన్ని ఎర్రవర్గంగా వదిలెయ్యకూడదు. దాన్ని ఒక మాతృవర్గంలో చేర్చాలి. మాతృవర్గం కూడా సరైనది లేకపోతే, ఒక కొత్త మాతృవర్గాన్ని చేఋచవచ్చు. దాన్ని కూడా ఎర్రవర్గంగా వదిలెయ్యరాదు. * వ్యాసం పేజీలో [[#ప్రాజెక్టు వర్గాలు|ప్రాజెక్టు వర్గాలు]] విభాగంలో చూపిన ప్రాజెక్టు వర్గాలను '''చేర్చరాదు''' {| width="100%" cellpadding="5" cellspacing="3" style="background:#ccffff; " | width="60%" style="vertical-align:top; padding: 0; margin:0; " | === మంచి వ్యాసాల కోసం === ఈ ప్రాజెక్టు కోసం ఎంచిపెట్టిన వ్యాసాలను మాత్రమే అభివృద్ధి చేసి, మంచి వ్యాసాలుగా మలచాలి. ఆ జాబితాను [[వాడుకరి:Chaduvari/ఈ వారం వ్యాసాల జాబితా|ఈ పేజీలో]] చూడవచ్చు. ఆ జాబితాలో వాడుకరి అనే కాలములో సంతకం చేసి అభివృద్ధి చెయ్యడం మొదలుపెట్టండి. 10 వ్యాసాలనూ (గరిష్ఠ పరిమితి) ఒక్కసారే ఎంచుకోవచ్చు. |} == నిబంధనలు == === కొత్త వ్యాసాలు === * వ్యాసం, పోటీ మొదలయ్యాక సృష్టించినదై ఉండాలి * [[#వ్యాసాల జాబితాలు|వ్యాసాల జాబితాలు]] విభాగంలో ఇచ్చిన జాబితాల్లో ఉన్న వ్యాసాలను '''మాత్రమే''' సృష్టించాలి * సృష్టించే ముందు ఆ జాబితాలో వ్యాసాన్ని ఎంచుకుని, దానికి ఎదురుగా సంతకం చెయ్యాలి. తద్వారా ఒకే వ్యాసంపై ఇద్దరు పనిచేసే ప్రమాదం తప్పుతుంది. అనువాద పరికరంలో అది చూపించే సూచనల్లోంచి వ్యాసాన్ని ఎంచుకునేపనైతే, ఇలా సంతకాలు చెయ్యాల్సిన అవసరం లేదు. * పోటీ గడువు ముగిసే లోపు వ్యాసాన్ని ఎప్పుడైనా సృష్టించవచ్చు, ఎన్నిసార్లైనా దాన్ని విస్తరించవచ్చు ==== ఎలా పనిచెయ్యాలి? ==== వ్యాసాలను రెండు విధాలుగా సృష్టించవచ్చు. === అనువాద పరికరం ద్వారా అనువదించి ప్రచురించడం === అనువాద పరికరంలో "సూచనలు" లింకుకు వెళ్ళినపుడు, ఆ పేజీలో "కొత్త పేజీలను సృష్టించండి" అనే శీర్షిక కింద మూడు పేజీల జాబితా కనిపిస్తుంది. వాటిలో దేన్నైనా ఎంచుకుని రాయవచ్చు. ఆ మూడూ వద్దనుకుంటే, ఆ సూచనలకు కింద ఉన్న "సూచనలను తాజాకరించు"ను నొక్కితే వేరే మూడు వ్యాసాలను చూపిస్తుంది. ఆ విధంగా ఆ మూడేసి వ్యాసాల జాబితాల్లోంచి మీకు నచ్చిన వాటిని ఎంచుకుని అనువదించి ప్రచురించవచ్చు. '''గమనిక''': సూచనలు పేజీలో "కొత్త విభాగాలతో విస్తరించండి" అనే విభాగం కింద చూపించే వ్యాసాలను పట్టించుకోకండి. ==== నేరుగా అనువదించి ప్రచురించడం ==== # కింద [[#వ్యాసాల జాబితాలు|వ్యాసాల జాబితాలు]] విభాగంలో ఇచ్చిన లింకుల ద్వారా ఆయా పేజీలకు వెళ్ళి అక్కడ ఇచ్చిన జాబితాల్లోంచి పేజీలను ఎంచుకుని నేరుగా అనువదించి ప్రచురించవచ్చు. # పై జాబితా పేజీల్లో మీరు ఎంచుకున్న వ్యాసాలకు ఎదురుగా సంతకం పెట్టి రిజర్వు చేసుకోండి. ఆ తర్వాతే వ్యాసాలు సృష్టించే పని మొదలుపెట్టండి. ఒక్కొక్క జాబితా లోంచి గరిష్ఠంగా 5 వ్యాసాలను ఎంచుకోండి. మరీ ఎక్కువ ఎంచుకోకండి. మీ ఇష్టమొచ్చిన జాబితాల్లోంచి పేజీలను ఎంచుకోండి. '''ప్రతి జాబితాలోనూ వ్యాసాలను ఎంచుకోవాలని నిబంధనేమీ లేదు'''. # వ్యాసాన్ని ప్రచురించాక, దాని చరిత్ర పేజీకి వెళ్ళి, ఎన్ని బైట్లుందో చూడండి. అది కనీసం 6000 బైట్లు ఉండాలి. ఒకవేళ తక్కువ ఉంటే.. మరేం పర్లేదు, మరి కాస్త సమాచారం చేర్చి, దాన్ని విస్తరించండి. 6000 బైట్లు దాటించండి. # ఆ తరువాత వ్యాసపు చర్చ పేజీలో {{Template link|వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} అనే మూసను చేర్చండి. ఇక మీరు వ్యాసాన్ని పోటీకి సమర్పించినట్లే. # పోటీకి సమర్పించిన వ్యాసాల్లో, గడువు ముగిసే లోపు ఎన్ని సార్లైనా ఎన్ని మార్పులైనా చేయవచ్చు, విస్తరించవచ్చు. {| width="100%" cellpadding="5" cellspacing="3" style="background:#ccffff; " | width="60%" style="vertical-align:top; padding: 0; margin:0; " | * మంచి వ్యాసంగా అభివృద్ధి చేసిన వ్యాసాన్ని కూడా పైవిధంగానే సమర్పించాలి. కాకపోతే, {{Template link|వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} అనే మూసలో ఓ పరామితికి ఏదో ఒక విలువ ఇవ్వాలి. అంటే.. "<nowiki>{{</nowiki>వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం" అని రాసాక, |మంచి అనో |good అనో రాసి, ఆపై మీసాల బ్రాకెట్లతో ('''}}''') మూసెయ్యాలి "<nowiki>{{</nowiki>వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం|సర్లే.., ఏదో ఒకటి}}. మీకు తోచిన ఏదైనా రాయవచ్చు. ఖాళీగా మాత్రం వదలరాదు. |} <br /><br /> {| width="100%" cellpadding="5" cellspacing="3" style="background:#ccffff; " | width="60%" style="vertical-align:top; padding: 0; margin:0; " | === మంచి వ్యాసాల కోసం === వ్యాసాన్ని పూర్తిగా చదవండి. సాఫీగా చదూకుంటూ పోగలిగితే భాష ఫరవాలేదుగా ఉన్నట్లే. # భాష సహజంగా ఉండాలి. సాధారణంగా మనం చర్చల్లో రాసే భాష లాగా ఉండాలి. # పోటీ కోసం గరిష్ఠంగా 10 వ్యాసాలను మాత్రమే సమర్పించాలి. 10 కంటే ఎక్కువ సమర్పించినా, మొదటి 10 వ్యాసాలను మాత్రమే పరిగణన లోకి తీసుకుంటాం. # పేజీలో ఎక్కడా అనువదించని భాగం ఉండకూడదు (మూసల్లో ఉండే పరామితులు ఇంగ్లీషులో ఉన్నా పరవాలేదు). # పేజీలో భాషాదోషాలు గానీ, అనువాద దోషాలు గానీ ఉండకూడదు. # "మరియు" వంటి అవాంఛనీయ పదాలు ఉండకూడదు. యొక్క వంటి పదాలనూ, కర్మణి వాక్యాలనూ తప్పనిసరైతేనే వాడాలి. # వికీపీడియా శైలికి అనుగుణంగా ఉండాలి - భాష, తేదీ వగైరాలతో సహా! # వివిధ దోషాలు, వ్యాసంలో అవి ఉండదగ్గ గరిష్ఠ సంఖ్యలు: ## వాక్య నిర్మాణంలో దోషాలు - 0 ## అసహజమైన వాక్యాలు (నిర్మాణంలో దోషాలు ఉండకపోవచ్చు, కానీ అసహజంగా ఉంటాయి) - 1 ## అనువాద దోషాలు - 0 ## అక్షర దోషాలు - 4 ## "మరియు"లు - 0 ## భాషాంతర లింకులుండాలి -వేరే భాషల్లో సంబంధిత వ్యాసాలు లేని అరుదైన సందర్భాల్లో తప్ప. ఈ లింకులు లేకపోయినా.. కింది రెండు మాత్రం తప్పనిసరిగా ఉండాలి. ## వికీడేటా అంశం ఉండాలి ## క్లుప్త వివరణ ఉండాలి. లేకపోతే ఆ వ్యాసాన్ని పోటీకి స్వీకరించం. ## కాలదోషం పట్టిన వాక్యాలు ("2021 జనవరిలో జరుగనున్నాయి". "ప్రస్తుతం నిర్మాణంలో ఉంది", "2018 లో పూర్తౌతుందని భావిస్తున్నారు" వంటివి) - 0 ## పేజీలో ఎర్రవర్గాలు ఉండకూడదు. సాఫ్టువేరు చేర్చే ట్రాకింగు వర్గాలు ఎర్రవి ఉండవచ్చు. పేజీ విషయానికి సంబంధించిన వర్గాలు మాత్రం ఎర్రవిగా ఉండకూడదు. వాటి స్థానంలో సరైన వర్గాన్ని ఇవ్వాలి లేదా వాటికి పేజీలు సృష్టించాలి. ## నిర్వచించని మూలాలు, ఒకటి కంటే ఎక్కువ సార్లు నిర్వచించినవి, గమనికల మూలాలను పాఠ్యంలో ఉల్లేఖించి, కింద వాటిని చూపించకపోవడం ఉండకూడదు. అంటే పేజీ [[:వర్గం:మూలాల లోపాలున్న పేజీలు]] వర్గంలో ఉండరాదు. ఉంటే ఆ పేజీ, పోటీకి అర్హత కోల్పోతుంది. ## మూలాల్లోని మూసల పేర్లు, పరామితుల పేర్లు అనువదించి ఉండకూడదు. అంటే పేజీ [[:వర్గం:CS1 errors]] వర్గంలో ఉండరాదు. ఉంటే ఆ పేజీ, పోటీకి అర్హత కోల్పోతుంది. ## ఆయా పరామితులకు ఇచ్చే విలువల్లో లోపాలుండరాదు. అంటే పేజీ, [[:వర్గం:మూలాల మూసలను అనువదించిన పేజీలు]] వర్గంలో గానీ, దాని 50 పైచిలుకు ఉపవర్గాల్లో గానీ ఉండరాదు. ఉంటే ఆ పేజీ, పోటీకి అర్హత కోల్పోతుంది. ## పొట్టి మూలాలకు (అంటే Sfn, harv వంటి మూసలు వాడిన మూలాలు) లక్ష్యంగా సంబంధిత పొడుగు మూలాలు ఉండాలి. ఒక పొట్టి మూలానికి ఒకటే పొడుగు మూలం ఉండాలి. అంటే పేజీ [[:వర్గం:Harv and Sfn no-target errors]] అనే వర్గంలో ఉండకూడదు. ఉంటే ఆ పేజీ, పోటీకి అర్హత కోల్పోతుంది. ## మూలాల్లో ఎర్రలింకులు ఉండకూడదు. మూలాల్లోని author-link, editor-link వంటి పరామితుల్లో విలువకు ఇచ్చే పేరు తెలుగులో ఉండాలి, ఆ పేరుతో తెవికీలో వ్యాసం ఉండాలి. ఆ విలువా ఇంగ్లీషులో ఉన్నా, తెలుగు పేరుకు పేజీ లేకున్నా, ఆ విలువను తీసెయ్యండి. అయితే ఇది పోటీకి అనర్హత కాదు. మంచి వ్యాసాల ప్రమాణాల గురిచి మరిన్ని వివరాల కోసం [[వికీపీడియా:వికీప్రాజెక్టు/మంచి వ్యాసాల ఫ్యాక్టరీ|మంచి వ్యాసాల ఫ్యాక్టరీ ప్రాజెక్టు పేజీ]] చూడండి. |} <br /><br /> {| width="100%" cellpadding="5" cellspacing="3" style="background:#acc900; " | width="60%" style="vertical-align:top; padding: 0; margin:0; " | {| width="100%" cellpadding="5" cellspacing="3" style="background:white; " | width="60%" style="vertical-align:top; padding: 0; margin:0; " | == మూల్యాంకనం == పోటీ ముగిసాక మూల్యాంకనం చేస్తాం. ఇది రెండు విధాలుగా జరుగుతుంది - 1. హంగుల మూల్యాంకనం, 2. నాణ్యతా పరిశీలన === హంగుల మూల్యాంకనం === వ్యాసంలో ఉన్న వివిధ అంశాలను (మెటాడేటా వగైరా) బట్టి ఆ వ్యాసానికి పాయింట్లు లభిస్తాయి. వ్యాసం పరిమాణం, పదాల సంఖ్య, వ్యాసంలో ఉండాల్సిన హంగులూ మొదలైన లెక్కించదగ్గ అంశాలు ఇందులో భాగం. ఈ అంశాలు ఉన్న సంఖ్యను బట్టి వ్యాసానికి పాయింట్లు ఇస్తాం. మూల్యాంకన ఫలితాలను ఒక పేజీలో ప్రచురిస్తాం. ఎవరెవరికి ఎన్నేసి పాయింట్లు వచ్చాయో అందరూ చూసుకోవచ్చు. ==== పాయింట్ల లెక్కింపు ==== === కొత్త వ్యాసాల కోసం === * పరిగణన లోకి తీసుకున్న ప్రతి వ్యాసానికీ: 3 పాయింట్లు * ప్రతీ బైట్‌కు: 0.005 పాయింట్లు * ప్రతీ పదానికీ: 0.05 పాయింట్లు * ప్రతీ మూలానికీ: 2 పాయింట్లు. గరిష్ఠ పరిమితి లేదు. కానీ, ప్రతి వెయ్యి బైట్ల వ్యాస పరిమాణానికీ ఒక మూలాన్ని మాత్రమే పరిగణిస్తాం. ఉదాహరణకు, 21400 బైట్లు ఉన్న ఒక వ్యాసంలో 34 మూలాలు ఉన్నాయనుకోండి. వాటిలో 21 మూలాలను మాత్రమే లెక్కింపుకు పరిగణిస్తాం. అతి-ఉల్లేఖనను లెక్కించకుండా ఉండేందుకు ఈ పద్ధతిని పాటిస్తాం. ** మళ్ళీ మళ్ళీ వాడిన మూలానికి: 1 పాయింటు. * ప్రతీ బొమ్మకు: 2 పాయింట్లు. గరిష్ఠ పరిమితి: 5. అంటే 5 కంటే ఎక్కువ బొమ్మలు పెట్టినా వచ్చేది 10 పాయింట్లే. * లోనికి వచ్చే ప్రతి లింకుకు: 3 పాయింట్లు. గరిష్ఠ పరిమితి 5. (కనీసం ఒక్క లింకైనా లేకపోతే పొటీకి పరిగణించం) * బయటికి పోయే ప్రతి లింకుకు: 1 పాయింట్లు. గరిష్ఠ పరిమితి 5. (కనీసం ఒక్క లింకైనా లేకపోతే పొటీకి పరిగణించం) * వర్గీకరణ: ప్రతి వర్గానికి 2 పాయింట్లు. గరిష్ఠ పరిమితి 5. సరైన వర్గం లేకపోతే కొత్త వర్గాన్ని సృష్టించవచ్చు. కానీ దాన్ని ఎర్రవర్గంగా వదిలెయ్యరాదు, తప్పనిసరిగా దాన్ని ఒక మాతృవర్గంలోకి వెయ్యాలి. ఆ మాతృవర్గాన్ని కూడా అవసరమైతే సృష్టించవచ్చు. దాన్ని కూడా ఒక మాతృవర్గం లోకి వెయ్యాలి (కొత్త వర్గాలను సృష్టించడంలో అవసరమైతే నిర్వాహకుల సహాయం తీసుకోవచ్చు). * సమాచారపెట్టె: పెట్టె ఉంటే 3 పాయింట్లు. లేకపోతే 0. {| width="100%" cellpadding="5" cellspacing="3" style="background:#ccffff; " | width="60%" style="vertical-align:top; padding: 0; margin:0; " | === మంచి వ్యాసాల కోసం === ఈ వ్యాసాలను అభివృద్ధి చేసే క్రమంలో, అదనంగా చేర్చే అంశాలకు కింది విధంగా పాయింట్లు ఉంటాయి. ఈ పాయింట్లను కొత్త వ్యాసాల పాయింట్లకు కలుపుతాం. ఆ పాయింట్లు కింది విధంగా ఉంటాయి. * పోటీకి స్వీకరించిన ప్రతి మంచి వ్యాస ప్రతిపాదనకూ 30 పాయింట్లు లభిస్తాయి. (ప్రతీ కొత్త వ్యాసానికీ 3 పాయింట్లు లభించినట్లు) * చేర్చిన ప్రతి బైటుకు - 0.05 (బైట్లు తగ్గితే పాయింట్లు పోవు) * చేర్చిన ప్రతీ పదానికీ: 0.5 పాయింట్లు (పదాలు తీసేస్తే పాయింట్లు పోవు) * చేర్చిన కొత్త మూలానికీ 4 పాయింట్లు. గరిష్ఠ పరిమితి లేదు. * లోనికి వచ్చే ప్రతి లింకుకు: 3 పాయింట్లు. గరిష్ఠ పరిమితి లేదు * మిగతా పాయింట్లన్నీ కొత్త వ్యాసాల లాగానే |} === నాణ్యతా మూల్యాంకనం=== వ్యాసాల్లో భాష, శైలి వంటి నాణ్యతాంశాలను ఒక పరిశీలక బృందం పరిశీలిస్తుంది. ఈ బృందంలో ముగ్గురు వరకూ సభ్యులుంటారు. ఒక్కో వాడుకరి పోటీకి సమర్పించిన వ్యాసాల్లోంచి మచ్చుకు కొన్ని తీసుకుని వాటి నాణ్యతను గణించి, ఆ వ్యాసాలకు వచ్చిన సగటు నాణ్యత స్కోరును (శాతంలో) తయారు చేస్తారు. ఈ స్కోరును ఆ వాడుకరి రాసిన అన్ని వ్యాసాలకూ వర్తింపజేస్తారు. ఉదాహరణకు, * ఒక వాడుకరి మొత్తం 300 వ్యాసాలను సమర్పించారు. * హంగుల మూల్యాంకనంలో 6000 పాయింట్లు వచ్చాయి. * పరిశీలక బృందం, వాటి లోంచి ఒక ఐదో పదో వ్యాసాలను పరిశీలించి వాటి నాణ్యతను 70% గా గణించింది. * ఈ 70 శాతాన్ని ఆ వాడుకరికి వచ్చిన మొత్తం పాయింట్లపై వర్తింప జేస్తే వారి మొత్తం పాయింట్లు 4200 (6000 X 70%) అవుతాయి. హంగుల మూల్యాంకనం, నాణ్యతా పరిశీలన రెండూ పూర్తయ్యాక వచ్చిన అంతిమ పాయింట్లను బట్టి పోటీ విజేతల జాబితా తయారౌతుంది. |} |} == వ్యాసాల జాబితాలు == కింది లింకుల ద్వారా వ్యాసాల జాబితాలను చూడవచ్చు. ఈ జాబితాల్లో ఇచ్చిన ఇంగ్లీషు వికీపీడియా వ్యాసాలను ఎంచుకుని, వాటికెదురుగా సంతకం చేసి, ఆపై వ్యాసాన్ని సృష్టించండి. {| width="100%" cellpadding="5" cellspacing="3" style="background:#ccffff; " | width="60%" style="vertical-align:top; padding: 0; margin:0; " | # మంచి వ్యాసాల కోసం వ్యాసాల జాబితా: [[వాడుకరి:Chaduvari/ఈ వారం వ్యాసాల జాబితా]] |} === కొత్త వ్యాసాల కోసం === '''మొత్తం వ్యాసాలు: సుమారు 4100+''' # [[వాడుకరి:Chaduvari/ఇతర ఆవశ్యక వ్యాసాలు]] - 335 (50 వేలకు పైగా ఎర్రలింకులను నీలి లింకులుగా మార్చే అవకాశం) # [[వాడుకరి:Chaduvari/బ్రిటిషు భారతదేశం]] - 118 # [[వాడుకరి:Chaduvari/భారతదేశ చరిత్ర - చరిత్ర పూర్వ యుగం, మధ్య యుగం]] - 487 # [[వాడుకరి:Chaduvari/భారతదేశ చరిత్ర - ప్రాచీన యుగం]] - 346 # [[వాడుకరి:Chaduvari/మొగలు, మరాఠా సామ్రాజ్యాలు]] - 193 # [[వాడుకరి:Chaduvari/భారతీయ వంటలు]] - 245 # [[వాడుకరి:Chaduvari/భారత స్వాతంత్ర్య యుద్ధం]] - 200 # [[వాడుకరి:Chaduvari/భారతదేశ భౌగోళికం]] - 128 # [[వాడుకరి:Chaduvari/ఈశాన్య భారతం]] - 383 # [[వాడుకరి:Chaduvari/పశ్చిమ బెంగాల్]] - 164 # [[వాడుకరి:Chaduvari/బీహార్]] - 336 # [[వాడుకరి:Chaduvari/రాజస్థాన్]] - 429 # [[వాడుకరి:Chaduvari/కేరళ]] - 537 # [[వాడుకరి:Chaduvari/బౌద్ధం]] - 174 # [[వాడుకరి:Chaduvari/భారతదేశం - యుద్ధాలు]] - == ప్రాజెక్టు వర్గాలు == * [[:వర్గం:వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5|వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5]] - ప్రాజెక్టు ప్రధాన వర్గం * [[:వర్గం:వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 ప్రాజెక్టులో సృష్టించిన వ్యాసాలు|వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 ప్రాజెక్టులో సృష్టించిన వ్యాసాలు]] (వ్యాసాల సంఖ్య: {{PAGESINCATEGORY: వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 ప్రాజెక్టులో సృష్టించిన వ్యాసాలు|pages}})- ప్రాజెక్టులో సృష్టించిన వ్యాసాల చర్చ పేజీల్లో, వాటిని సృష్టించిన వాడుకరులు</bdi> {{Template link|వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} <bdi>మూసను చేర్చినపుడు, ఆ వ్యాసాలు ఈ వర్గం లోకి చేరుతాయి. ఈ వర్గంలో ఉన్న వ్యాసాలను మాత్రమే పోటీకి పరిగణిస్తాం.</bdi> * [[:వర్గం:వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 ప్రాజెక్టులో మెరుగుపరచిన వ్యాసాలు|వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 ప్రాజెక్టులో మెరుగుపరచిన వ్యాసాలు]] (వ్యాసాల సంఖ్య: {{PAGESINCATEGORY: వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 ప్రాజెక్టులో మెరుగుపరచిన వ్యాసాలు|pages}})- ప్రాజెక్టులో మెరుగుపరచిన వ్యాసాల చర్చ పేజీల్లో, వాటిని మెరుగుపరచిన వాడుకరులు</bdi> {{Template link|వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} <bdi>మూసను చేర్చి, పరామితికి ఏదైనా విలువ ఇచ్చినపుడు, ఆ వ్యాసాలు ఈ వర్గం లోకి చేరుతాయి.</bdi> * [[:వర్గం:వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 ప్రాజెక్టులో కృషి చేసిన వాడుకరులు|వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 ప్రాజెక్టులో కృషి చేసిన వాడుకరులు]] (వాడుకరుల సంఖ్య: {{PAGESINCATEGORY: వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 ప్రాజెక్టులో కృషి చేసిన వాడుకరులు|pages}}) == ఉపయోగపడే పేజీలు == * [[వికీపీడియా:అనువాదకులకు వనరులు]] * [[వికీపీడియా:అనువాద పరికరం - తరచూ వచ్చే సందేహాలు|అనువాద పరికరం - తరచూ వచ్చే సందేహాలు]] పేజీ. ముఖ్యంగా అందులోని [[వికీపీడియా:అనువాద పరికరం - తరచూ వచ్చే సందేహాలు#అనువాద నాణ్యత|అనువాద నాణ్యత]] విభాగం. * [[వికీపీడియా:అనువాద పరికరం వాడుకలో ఎదురైన అనుభవాలు|అనువాద పరికరం వేగానికి కొన్ని ఉదాహరణలు]] * [https://quarry.wmcloud.org/query/100556 ఎవరెవరు ఎన్నేసి వ్యాసాలు సమర్పించారు]? (ఇందులో డేటా రోజుకు ఒకసారి రిఫ్రెష్ అవుతుంది. అంచేత అత్యంత తాజా డేటా ఇక్కడ కనబడకపోవచ్చు) * పోటీకి మీరు సమర్పించానని అనుకుంటున్న వ్యాసం, పోటీలో చేరిందా లేదా? చేరితే దాని పరిమాణం ఎంత ఉంది? ఈ రెండు వివరాలను [https://quarry.wmcloud.org/query/106655 ఇక్కడ] చూసుకోవచ్చు. (ఇందులో డేటా రోజుకు ఒకసారి రిఫ్రెష్ అవుతుంది. అంచేత అత్యంత తాజా డేటా ఇక్కడ కనబడకపోవచ్చు) * పోటీకి మీరు సమర్పించిన పేజీల్లో అనాథలేమైనా ఉన్నాయా (అంటే, వేరే ఏ పేజీనుండీ ఇక్కడికి ఇన్‌కమింగు లింకు లేని పేజీలు)? [https://quarry.wmcloud.org/query/59910 ఇక్కడ చూడండి] (ఇందులో డేటా రోజుకు ఒకసారి రిఫ్రెష్ అవుతుంది. అంచేత అత్యంత తాజా డేటా ఇక్కడ కనబడకపోవచ్చు) * అసలు ఒక్కటి కూడా [https://quarry.wmcloud.org/query/106656 బయటికిపోయే లింకు లేని పేజీలు] - (ఇందులో డేటా రోజుకు ఒకసారి రిఫ్రెష్ అవుతుంది. అంచేత అత్యంత తాజా డేటా ఇక్కడ కనబడకపోవచ్చు) <big>'''ముఖ్యమైన గమనిక'''</big>: పై లింకుల్లో చూపించిన పాయింట్లు, వ్యాసార్హతలను పట్టించుకోకుండా లెక్కించినవి. లింకులు, వర్గాలు, భాషాలింకులు, భాష నాణ్యత వగైరాలను పరిశీలించాక, ఈ పాయింట్లు బాగా మారే అవకాశం ఉంది. == పాల్గొనే వాడుకరులు == ఈ ఎడిటథాన్‌లో పాల్గొనదలచిన వాడుకరులు ఇక్కడ సంతకం చెయ్యండి. # <font color="RED" face="Segoe Script" size="3"><b>[[User:Pranayraj1985|ప్రణయ్‌రాజ్ వంగరి]] </b></font>^{<font face="Andalus"> ([[User talk:Pranayraj1985|Talk2Me]]&#124;[[Special:Contributions/Pranayraj1985|Contribs]]) </font>} 13:11, 28 జూన్ 2026 (UTC) # ➤ <span style="white-space:nowrap;text-shadow:white 0em 0em 0.8em,#FF5800 -0.8em -0.8em 0.9em,#00FF00 0.7em 0.7em 0.8em;color:#00FF00"><span style="color:blue"> [[User:K.Venkataramana|కె.వెంకటరమణ]] ❋ [[User talk:K.Venkataramana|చర్చ]]</span></span> 13:13, 28 జూన్ 2026 (UTC) # [[వాడుకరి:Kalasagary|Kalasagary]] ([[వాడుకరి చర్చ:Kalasagary|చర్చ]]) 13:15, 28 జూన్ 2026 (UTC) # [[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:18, 28 జూన్ 2026 (UTC) # [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 15:35, 28 జూన్ 2026 (UTC) # <span style="font-family:Papyrus; color:black">✥[[User:Srinivasrjy|Srinivasrjy]]✥^{[[User talk:Srinivasrjy|(📞talk)]]}</span> # [[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] ([[వాడుకరి చర్చ:యర్రా రామారావు|చర్చ]]) 04:32, 29 జూన్ 2026 (UTC) # -[[వాడుకరి:Vjsuseela|V.J.Suseela]] ([[వాడుకరి చర్చ:Vjsuseela|చర్చ]]) 09:30, 29 జూన్ 2026 (UTC) # [[వాడుకరి:స్వరలాసిక|స్వరలాసిక]] ([[వాడుకరి చర్చ:స్వరలాసిక|చర్చ]]) 09:34, 30 జూన్ 2026 (UTC) # [[వాడుకరి:Kasyap|Kasyap]] ([[వాడుకరి చర్చ:Kasyap|చర్చ]]) 03:53, 1 జూలై 2026 (UTC) # [[వాడుకరి:Batthini Vinay Kumar Goud|బత్తిని వినయ్ కుమార్ గౌడ్]] == వాడుకరి పెట్టెలు, టాప్‌ఐకన్లు == * {{Template link|యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 topicon}} - టాప్‌ఐకన్ * {{Template link|యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 సభ్యులు}} - వాడుకరిపెట్టె ఈ వాడుకరి పెట్టెను గానీ, టాప్‌ఐకన్ను గానీ, రెంటినీ గానీ మీ వాడుకరి పేజీలో పెట్టుకోండి. మీరు "వర్గం:వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 ప్రాజెక్టులో కృషి చేసిన వాడుకరులు" అనే వర్గం లోకి చేరుతారు. == నిర్వహణ == చదువరి [[వర్గం:వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5| ]] == జూలై 7 నాటి నివేదిక == 2026 జూలై 7 ఉదయం 11 గంటలకు ఉన్న గణాంకాలు కిందివిధంగా ఉన్నాయి. కొన్ని వ్యాసాలు పూర్తిగా సిద్ధం కాలేదు. లోనికి వచ్చే లింకులు లేకపోవడం ప్రధానమైన కారణం. వర్గాలు ఒలేకపోవడం రెండో కారణం. భాషాలింకులు లేని వ్యాసాలు కూడా చాలానే ఉన్నాయి. కింది పట్టికలో మొత్తం సమర్పించిన వ్యాసాలన్నిటికీ వచ్చిన పాయింట్లు, అర్హత పొందిన వ్యాసాలకు మాయ్త్రమే వచ్చిన పాయింట్లూ రెంటినీ చూడవచ్చు. <big> '''గమనిక:''' అర్హత పొందని వ్యాసాలకు అవసరమైన హంగులను ఎప్పుడు చేకూర్చినా అప్పుడు వాటిని గణన లోకి తీసుకుంటాం.</big> {| class="wikitable" ! rowspan="2" |2026 జూలై 7 ఉ. 11:00 గంటలకు ! colspan="2" align="left" | అన్ని వ్యాసాలు ! colspan="2" |అర్హత పొందిన వ్యాసాలు ! |- ! align="left" |# ! align="left" |పాయింట్లు ! align="left" |# ! align="left" |పాయింట్లు ! |- | align="left" |'''Pranayraj1985''' | align="right" |0 |0 |0 | align="left" |0 | |- | align="left" |'''K.Venkataramana''' | align="right" |0 |0 |0 | align="left" |0 | |- | align="left" |'''Kalasagary''' | align="right" |24 |7,438 |23 | align="right" |7,283 | |- | align="left" |'''ఉదయ్ కిరణ్''' | align="right" |108 |20,706 |12 | align="right" |3,674 |అర్హత పొందిన వ్యాసాల సంఖ్య గణనీయంగా తక్కువ ఉండడానికి ముఖ్య కారణం- లోనికి వచ్చే లింకులు లేకపోవడమే. వీటితో పాటు కింది అంశాలను కూడా పరిశీలించవలసినది. # భాషాలింకులు లేవు # వర్గాలు లేవు |- | align="left" |'''Chaduvari''' | align="right" |7 |2,836 |5 | align="right" |2,466 | |- | align="left" |'''Srinivasrjy''' | align="right" |16 |9,395 |16 | align="right" |9,395 | |- | align="left" |'''యర్రా రామారావు''' | align="right" |14 |2,795 |10 | align="right" |2,310 | |- | align="left" |'''Vjsuseela''' | align="right" |0 |         -   |0 | align="left" |0  | |- | align="left" |'''స్వరలాసిక''' | align="right" |23 |5,187 |23 | align="right" |5,187 | |- | align="left" |'''Kasyap''' | align="right" |3 |271 |0 | align="left" |0   | |- | align="left" |'''Batthini Vinay Kumar Goud''' | align="right" |57 |13,978 |55 | align="right" |13,572 | |} == జూలై 13 నాటి నివేదిక == 2026 జూలై 13 ఉదయం 8 గంటలకు పోటీకి సమర్పించిన వ్యాసాల గణాంకాలు కిందివిధంగా ఉన్నాయి. కిందటిసారి అర్హత పొందని అనేక వ్యాసాలు ఈసారి అర్హత సాధించాయి. సరిదిద్దిన వాడుకరులకు అభినందనలు. ఈసారీ అర్హత పొందని వ్యాసాలు కొన్ని ఉన్నాయి గానీ, బాగా తక్కువ. కింది పట్టికలో మొత్తం సమర్పించిన వ్యాసాలన్నిటికీ వచ్చిన పాయింట్లు, అర్హత పొందిన వ్యాసాలకు మాత్రమే వచ్చిన పాయింట్లూ రెంటినీ చూడవచ్చు. <big>'''ఒక గమనిక:''' అర్హత పొందని వ్యాసాలకు అవసరమైన హంగులను, పోటీ ముగిసే లోపు ఎప్పుడు చేకూర్చినా వాటిని గణన లోకి తీసుకుంటాం.</big> <big>'''ఇంకో గమనిక:''' పోటీకి సమర్పించకుండా తయారై సిద్ధంగా ఉన్న వ్యాసాలు కొన్ని ఉన్నాయి. వాటిని కూడా సమర్పించాక, ఈ అంకెలు బాగా మారతాయి.</big> {| class="wikitable" ! rowspan="2" |2026 జూలై 13 ఉ. 8:00 గంటలకు ! colspan="2" align="left" | అన్ని వ్యాసాలు ! colspan="2" |అర్హత పొందిన వ్యాసాలు ! సంబంధిత విశేషాలు |- ! align="left" |# ! align="left" |పాయింట్లు ! align="left" |# ! align="left" |పాయింట్లు ! |- | align="left" |'''Pranayraj1985''' | align="right" |0 | align="right" |0 | align="right" |0 | align="right" |0 | |- | align="left" |'''K.Venkataramana''' | align="right" |0 | align="right" |0 | align="right" |0 | align="right" |0 | |- | align="left" |'''Kalasagary''' | align="right" |32 | align="left" |11,570 | align="right" |31 | align="left" |11,415 | |- | align="left" |'''ఉదయ్ కిరణ్''' | align="right" |138 | align="left" |27,453 | align="right" |134 | align="left" |26,078 | |- | align="left" |'''Chaduvari''' | align="right" |7 | align="left" |  2,861 | align="right" |5 | align="left" |  2,492 | |- | align="left" |'''Srinivasrjy''' | align="right" |26 | align="left" |13,653 | align="right" |26 | align="left" |13,653 | |- | align="left" |'''యర్రా రామారావు''' | align="right" |16 | align="left" |  3,746 | align="right" |15 | align="left" |  3,573 | |- | align="left" |'''Vjsuseela''' | align="right" |0 | align="left" |         -   | align="right" |0 | align="left" |         -   | |- | align="left" |'''స్వరలాసిక''' | align="right" |47 | align="left" |10,729 | align="right" |47 | align="left" |10,729 | |- | align="left" |'''Kasyap''' | align="right" |3 | align="left" |     269 | align="right" |0 | align="left" |         -   | |- | align="left" |'''Batthini Vinay Kumar Goud''' | align="right" |145 | align="left" |40,385 | align="right" |137 | align="left" |38,910 | |} == జూలై 19 నాటి నివేదిక == 2026 జూలై 19 ఉదయం 8 గంటలకు పోటీకి సమర్పించిన వ్యాసాల గణాంకాలు కిందివిధంగా ఉన్నాయి. గమనికలు మామూలే. {| class="wikitable" ! rowspan="2" |2026 జూలై 19 ఉ. 8:00 గంటలకు ! colspan="2" align="left" | అన్ని వ్యాసాలు ! colspan="2" |అర్హత పొందిన వ్యాసాలు ! సంబంధిత విశేషాలు |- ! align="left" |# ! align="left" |పాయింట్లు ! align="left" |# ! align="left" |పాయింట్లు ! |- | align="left" |'''Pranayraj1985''' | align="right" |0 | align="right" | | align="right" |0 | align="left" |        -   | |- | align="left" |'''K.Venkataramana''' | align="right" |0 | align="left" |        -   | align="right" |0 | align="left" |        -   | |- | align="left" |'''Kalasagary''' | align="right" |59 | align="left" |18,454 | align="right" |58 | align="left" |18,333 | |- | align="left" |'''ఉదయ్ కిరణ్''' | align="right" |160 | align="left" |29,816 | align="right" |159 | align="left" |29,707 | |- | align="left" |'''Chaduvari''' | align="right" |13 | align="left" |  3,537 | align="right" |12 | align="left" |  3,399 | |- | align="left" |'''Srinivasrjy''' | align="right" |62 | align="left" |18,095 | align="right" |62 | align="left" |18,095 | |- | align="left" |'''యర్రా రామారావు''' | align="right" |16 | align="left" |  3,569 | align="right" |16 | align="left" |  3,569 | |- | align="left" |'''Vjsuseela''' | align="right" |1 | align="left" |      219 | align="right" |1 | align="left" |      219 | |- | align="left" |'''స్వరలాసిక''' | align="right" |59 | align="left" |12,335 | align="right" |59 | align="left" |12,335 | |- | align="left" |'''Kasyap''' | align="right" |3 | align="left" |     283 | align="right" |1 | align="left" |      122 | |- | align="left" |'''Batthini Vinay Kumar Goud''' | align="right" |210 | align="left" |51,430 | align="right" |201 | align="left" |50,589 | |} dy6nn7x6h3ja08ekeps5envgsodhqxy 2 500233 4908515 4908072 2026-07-20T00:04:03Z ఉదయ్ కిరణ్ 124579 /* */ 4908515 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable sortable" border="1" ! !ఇంగ్లీషు వ్యాసం పేరు !తెలుగు వ్యాసం పేరు !వాడుకరి |- | align="right" |1 |[[:en:Mizo people|Mizo people]] | |చదువరి |- | align="right" |2 |[[:en:Mizo chieftainship|Mizo chieftainship]] | | |- | align="right" |3 |[[:en:Sylheti language|Sylheti language]] | | |- | align="right" |4 |[[:en:Insurgency in Northeast India|Insurgency in Northeast India]] | | |- | align="right" |5 |[[:en:Bengali Hindus|Bengali Hindus]] | |[[వాడుకరి:స్వరలాసిక|స్వరలాసిక]] ([[వాడుకరి చర్చ:స్వరలాసిక|చర్చ]]) 08:50, 10 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |6 |[[:en:Yolmo language|Yolmo language]] | | |- | align="right" |7 |[[:en:Yennai Arindhaal|Yennai Arindhaal]] | |[[వాడుకరి:స్వరలాసిక|స్వరలాసిక]] ([[వాడుకరి చర్చ:స్వరలాసిక|చర్చ]]) 08:50, 10 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |8 |[[:en:Tea-garden community|Tea-garden community]] | | |- | align="right" |9 |[[:en:Rai people|Rai people]] | | |- | align="right" |10 |[[:en:History of Sylhet|History of Sylhet]] | | |- | align="right" |11 |[[:en:List of Representatives of Sikkim|List of Representatives of Sikkim]] | | |- | align="right" |12 |[[:en:Dhumketu (2025 film)|Dhumketu (2025 film)]] | |[[వాడుకరి:స్వరలాసిక|స్వరలాసిక]] ([[వాడుకరి చర్చ:స్వరలాసిక|చర్చ]]) 08:50, 10 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |13 |[[:en:Music of Mizoram|Music of Mizoram]] | | |- | align="right" |14 |[[:en:Tourism in Northeast India|Tourism in Northeast India]] | | |- | align="right" |15 |[[:en:Chutia people|Chutia people]] | | |- | align="right" |16 |[[:en:Rakhine people|Rakhine people]] | | |- | align="right" |17 |[[:en:Lalpa Kohhran Thar|Lalpa Kohhran Thar]] | | |- | align="right" |18 |[[:en:National Register of Citizens for Assam|National Register of Citizens for Assam]] | | |- | align="right" |19 |[[:en:Chhetri|Chhetri]] | | |- | align="right" |20 |[[:en:Magars|Magars]] | | |- | align="right" |21 |[[:en:Hill tribes of Northeast India|Hill tribes of Northeast India]] | | |- | align="right" |22 |[[:en:Insurgency in Meghalaya|Insurgency in Meghalaya]] | | |- | align="right" |23 |[[:en:Timeline of insurgency in Northeast India|Timeline of insurgency in Northeast India]] | | |- | align="right" |24 |[[:en:Story of Python|Story of Python]] | | |- | align="right" |25 |[[:en:Clouded leopard|Clouded leopard]] | | |- | align="right" |26 |[[:en:Bnei Menashe|Bnei Menashe]] | | |- | align="right" |27 |[[:en:Manipur (princely state)|Manipur (princely state)]] | | |- | align="right" |28 |[[:en:Battle of Kohima|Battle of Kohima]] | | |- | align="right" |29 |[[:en:Greater adjutant|Greater adjutant]] | | |- | align="right" |30 |[[:en:Eastern Bengali dialects|Eastern Bengali dialects]] | | |- | align="right" |31 |[[:en:Insurgency in Manipur|Insurgency in Manipur]] | | |- | align="right" |32 |[[:en:Leycesteria formosa|Leycesteria formosa]] | | |- | align="right" |33 |[[:en:Geography of Arunachal Pradesh|Geography of Arunachal Pradesh]] | | |- | align="right" |34 |[[:en:First Anglo-Burmese War|First Anglo-Burmese War]] | | |- | align="right" |35 |[[:en:United Liberation Front of Asom|United Liberation Front of Asom]] | | |- | align="right" |36 |[[:en:Mizo culture|Mizo culture]] | | |- | align="right" |37 |[[:en:Leonard Arthur Bethell|Leonard Arthur Bethell]] | | |- | align="right" |38 |[[:en:Bangladesh–India border|Bangladesh–India border]] | | |- | align="right" |39 |[[:en:National Socialist Council of Nagaland|National Socialist Council of Nagaland]] | | |- | align="right" |40 |[[:en:Tiwa language (India)|Tiwa language (India)]] | | |- | align="right" |41 |[[:en:Manipur tapes|Manipur tapes]] | | |- | align="right" |42 |[[:en:Khasi people|Khasi people]] | |చదువరి |- | align="right" |43 |[[:en:Rajbanshi people|Rajbanshi people]] | | |- | align="right" |44 |[[:en:Christianity in Mizoram|Christianity in Mizoram]] | | |- | align="right" |45 |[[:en:Ledo Road|Ledo Road]] | | |- | align="right" |46 |[[:en:Mising people|Mising people]] | | |- | align="right" |47 |[[:en:Dil Se..|Dil Se..]] | | |- | align="right" |48 |[[:en:Sakhua|Sakhua]] | | |- | align="right" |49 |[[:en:Dashain|Dashain]] | | |- | align="right" |50 |[[:en:Noakhali language|Noakhali language]] | | |- | align="right" |51 |[[:en:Bengalis in Tripura|Bengalis in Tripura]] | | |- | align="right" |52 |[[:en:Ahom people|Ahom people]] | | |- | align="right" |53 |[[:en:Kuki National Army|Kuki National Army]] | | |- | align="right" |54 |[[:en:Shan people|Shan people]] | | |- | align="right" |55 |[[:en:Himalayan tahr|Himalayan tahr]] | | |- | align="right" |56 |[[:en:List of institutions of higher education in Assam|List of institutions of higher education in Assam]] | | |- | align="right" |57 |[[:en:Kaladan Multi-Modal Transit Transport Project|Kaladan Multi-Modal Transit Transport Project]] | | |- | align="right" |58 |[[:en:National Democratic Front of Boroland|National Democratic Front of Boroland]] | | |- | align="right" |59 |[[:en:Operation Bajrang|Operation Bajrang]] | | |- | align="right" |60 |[[:en:Naga conflict|Naga conflict]] | | |- | align="right" |61 |[[:en:Assam Rifles|Assam Rifles]] | | |- | align="right" |62 |[[:en:Kokborok|Kokborok]] | | |- | align="right" |63 |[[:en:Insurgency in Arunachal Pradesh|Insurgency in Arunachal Pradesh]] | | |- | align="right" |64 |[[:en:Qarib Qarib Singlle|Qarib Qarib Singlle]] | | |- | align="right" |65 |[[:en:Tamreswari Temple|Tamreswari Temple]] | | |- | align="right" |66 |[[:en:Bengal slow loris|Bengal slow loris]] | | |- | align="right" |67 |[[:en:Lepcha language|Lepcha language]] | | |- | align="right" |68 |[[:en:Kuki National Organisation|Kuki National Organisation]] | | |- | align="right" |69 |[[:en:10 Endrathukulla|10 Endrathukulla]] | | |- | align="right" |70 |[[:en:Sikkimese Bhutia language|Sikkimese Bhutia language]] | | |- | align="right" |71 |[[:en:Ahom language|Ahom language]] | | |- | align="right" |72 |[[:en:Sunwar language|Sunwar language]] | | |- | align="right" |73 |[[:en:Assam Regiment|Assam Regiment]] | | |- | align="right" |74 |[[:en:Gorkhaland movement|Gorkhaland movement]] | | |- | align="right" |75 |[[:en:Gopal Gurung|Gopal Gurung]] | |[[వాడుకరి:స్వరలాసిక|స్వరలాసిక]] ([[వాడుకరి చర్చ:స్వరలాసిక|చర్చ]]) 06:28, 30 జూన్ 2026 (UTC) |- | align="right" |76 |[[:en:Racism against Northeast Indians|Racism against Northeast Indians]] | | |- | align="right" |77 |[[:en:Tourism in Tripura|Tourism in Tripura]] | | |- | align="right" |78 |[[:en:Etymology of Assam|Etymology of Assam]] | | |- | align="right" |79 |[[:en:Baro-Bhuyan|Baro-Bhuyan]] | | |- | align="right" |80 |[[:en:Mizo Zirlai Pawl|Mizo Zirlai Pawl]] | | |- | align="right" |81 |[[:en:Kabiraj Negi Lama|Kabiraj Negi Lama]] | | |- | align="right" |82 |[[:en:Ita Fort|Ita Fort]] | | |- | align="right" |83 |[[:en:List of villages in Nagaland|List of villages in Nagaland]] | | |- | align="right" |84 |[[:en:Christianity in Northeast India|Christianity in Northeast India]] | | |- | align="right" |85 |[[:en:Involvement of Northeast Indian insurgents in the Myanmar conflict|Involvement of Northeast Indian insurgents in the Myanmar conflict]] | | |- | align="right" |86 |[[:en:List of rulers of Assam|List of rulers of Assam]] | | |- | align="right" |87 |[[:en:Outline of Assam|Outline of Assam]] | | |- | align="right" |88 |[[:en:Mautam|Mautam]] | | |- | align="right" |89 |[[:en:Assamese cuisine|Assamese cuisine]] | | |- | align="right" |90 |[[:en:Assam Police|Assam Police]] | | |- | align="right" |91 |[[:en:Garo people|Garo people]] | |చదువరి |- | align="right" |92 |[[:en:Vaiphei people|Vaiphei people]] | | |- | align="right" |93 |[[:en:Barak state movement|Barak state movement]] | | |- | align="right" |94 |[[:en:Wangjing Tentha Assembly constituency|Wangjing Tentha Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |95 |[[:en:Tripura Tribal Areas Autonomous District Council|Tripura Tribal Areas Autonomous District Council]] | | |- | align="right" |96 |[[:en:Marma people|Marma people]] | | |- | align="right" |97 |[[:en:Demographics of Assam|Demographics of Assam]] | | |- | align="right" |98 |[[:en:Chinese pangolin|Chinese pangolin]] | | |- | align="right" |99 |[[:en:Bawi system|Bawi system]] | | |- | align="right" |100 |[[:en:Tangsa language|Tangsa language]] | | |- | align="right" |101 |[[:en:Anek|Anek]] | | |- | align="right" |102 |[[:en:List of Christian denominations in Northeast India|List of Christian denominations in Northeast India]] | | |- | align="right" |103 |[[:en:Wreathed hornbill|Wreathed hornbill]] | | |- | align="right" |104 |[[:en:Chakma language|Chakma language]] | | |- | align="right" |105 |[[:en:Naksaparvat|Naksaparvat]] | | |- | align="right" |106 |[[:en:Mizo clothing|Mizo clothing]] | | |- | align="right" |107 |[[:en:Anil Gurung|Anil Gurung]] | | |- | align="right" |108 |[[:en:Beautiful nuthatch|Beautiful nuthatch]] | | |- | align="right" |109 |[[:en:Yolmo people|Yolmo people]] | | |- | align="right" |110 |[[:en:Thar language|Thar language]] | | |- | align="right" |111 |[[:en:Kirati peoples|Kirati peoples]] | | |- | align="right" |112 |[[:en:2021 Nagaland killings|2021 Nagaland killings]] | | |- | align="right" |113 |[[:en:Ranglong people|Ranglong people]] | | |- | align="right" |114 |[[:en:Indo-Aryan migration to Assam|Indo-Aryan migration to Assam]] | | |- | align="right" |115 |[[:en:Rakhine language|Rakhine language]] | | |- | align="right" |116 |[[:en:Culture of Assam|Culture of Assam]] | | |- | align="right" |117 |[[:en:Naga National Council|Naga National Council]] | | |- | align="right" |118 |[[:en:Sinlung Hills Council|Sinlung Hills Council]] | | |- | align="right" |119 |[[:en:Black-backed dwarf kingfisher|Black-backed dwarf kingfisher]] | | |- | align="right" |120 |[[:en:Yaariyan (2014 film)|Yaariyan (2014 film)]] | | |- | align="right" |121 |[[:en:Limbu language|Limbu language]] | | |- | align="right" |122 |[[:en:Khecheopalri Lake|Khecheopalri Lake]] | | |- | align="right" |123 |[[:en:Dzukou Valley|Dzukou Valley]] | | |- | align="right" |124 |[[:en:National Liberation Front of Tripura|National Liberation Front of Tripura]] | | |- | align="right" |125 |[[:en:Living root bridge|Living root bridge]] | | |- | align="right" |126 |[[:en:Assam silk|Assam silk]] |[[అసోం పట్టు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 15:21, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |127 |[[:en:Chungli Ao language|Chungli Ao language]] | | |- | align="right" |128 |[[:en:Biate people|Biate people]] | | |- | align="right" |129 |[[:en:Desire Machine Collective|Desire Machine Collective]] | | |- | align="right" |130 |[[:en:Patsho Khiamniungan|Patsho Khiamniungan]] | | |- | align="right" |131 |[[:en:Koro language (India)|Koro language (India)]] | | |- | align="right" |132 |[[:en:Assamese people|Assamese people]] | |చదువరి |- | align="right" |133 |[[:en:Bhismaknagar|Bhismaknagar]] | | |- | align="right" |134 |[[:en:Assamese Language Movement|Assamese Language Movement]] | | |- | align="right" |135 |[[:en:Ram Bahadur Bomjon|Ram Bahadur Bomjon]] | | |- | align="right" |136 |[[:en:Syzygium claviflorum|Syzygium claviflorum]] | | |- | align="right" |137 |[[:en:Any Kuki Tribes|Any Kuki Tribes]] | | |- | align="right" |138 |[[:en:Dimasa people|Dimasa people]] | | |- | align="right" |139 |[[:en:2008 Imphal bombing|2008 Imphal bombing]] | | |- | align="right" |140 |[[:en:Kiran Chemjong|Kiran Chemjong]] | | |- | align="right" |141 |[[:en:Operation Sunrise (2019)|Operation Sunrise (2019)]] | | |- | align="right" |142 |[[:en:Hmar language|Hmar language]] | | |- | align="right" |143 |[[:en:Gorkhas in Manipur|Gorkhas in Manipur]] | | |- | align="right" |144 |[[:en:Kul Man Ghising|Kul Man Ghising]] | | |- | align="right" |145 |[[:en:Khamti language|Khamti language]] | | |- | align="right" |146 |[[:en:Khasi Hills Autonomous District Council|Khasi Hills Autonomous District Council]] | | |- | align="right" |147 |[[:en:Pakke Tiger Reserve|Pakke Tiger Reserve]] | | |- | align="right" |148 |[[:en:Rukmininagar Fort|Rukmininagar Fort]] | | |- | align="right" |149 |[[:en:Frederick George Lister|Frederick George Lister]] | | |- | align="right" |150 |[[:en:Muslim invasions of Assam|Muslim invasions of Assam]] | | |- | align="right" |151 |[[:en:Zou people|Zou people]] | | |- | align="right" |152 |[[:en:Tourism in Mizoram|Tourism in Mizoram]] | | |- | align="right" |153 |[[:en:Economy of Assam|Economy of Assam]] | | |- | align="right" |154 |[[:en:2022 Manipur Olympic Games|2022 Manipur Olympic Games]] | | |- | align="right" |155 |[[:en:Kalita (caste)|Kalita (caste)]] | | |- | align="right" |156 |[[:en:Yakkha language|Yakkha language]] | | |- | align="right" |157 |[[:en:Satra (Ekasarana Dharma)|Satra (Ekasarana Dharma)]] | | |- | align="right" |158 |[[:en:2015 Indian counter-insurgency operation in Myanmar|2015 Indian counter-insurgency operation in Myanmar]] | | |- | align="right" |159 |[[:en:Deshi people|Deshi people]] | | |- | align="right" |160 |[[:en:Index of Nagaland-related articles|Index of Nagaland-related articles]] | | |- | align="right" |161 |[[:en:Kadamtala Assembly constituency|Kadamtala Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |162 |[[:en:2019 Khonsa ambush|2019 Khonsa ambush]] | | |- | align="right" |163 |[[:en:Zo Reunification Organization|Zo Reunification Organization]] | | |- | align="right" |164 |[[:en:Darlong people|Darlong people]] | | |- | align="right" |165 |[[:en:Behali Wildlife Sanctuary|Behali Wildlife Sanctuary]] | | |- | align="right" |166 |[[:en:Miya people|Miya people]] | | |- | align="right" |167 |[[:en:Paite people|Paite people]] | | |- | align="right" |168 |[[:en:Red-headed trogon|Red-headed trogon]] | | |- | align="right" |169 |[[:en:Sherpa language|Sherpa language]] | | |- | align="right" |170 |[[:en:Gurung language|Gurung language]] | | |- | align="right" |171 |[[:en:Arjuna Bhogeswar Baruah Sports Complex|Arjuna Bhogeswar Baruah Sports Complex]] | | |- | align="right" |172 |[[:en:Guite people|Guite people]] | | |- | align="right" |173 |[[:en:Mr. Manipur|Mr. Manipur]] | | |- | align="right" |174 |[[:en:Zou language|Zou language]] | | |- | align="right" |175 |[[:en:Zawlbûk|Zawlbûk]] | | |- | align="right" |176 |[[:en:United National Liberation Front|United National Liberation Front]] | | |- | align="right" |177 |[[:en:British rule in Assam|British rule in Assam]] | | |- | align="right" |178 |[[:en:Aimol language|Aimol language]] | | |- | align="right" |179 |[[:en:Shape of Momo|Shape of Momo]] | | |- | align="right" |180 |[[:en:Birganj Assembly constituency|Birganj Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |181 |[[:en:Chumi Gyatse Falls|Chumi Gyatse Falls]] | | |- | align="right" |182 |[[:en:Jewel Thief (1967 film)|Jewel Thief (1967 film)]] | | |- | align="right" |183 |[[:en:Khangabok|Khangabok]] | | |- | align="right" |184 |[[:en:Gaeboo Achyok|Gaeboo Achyok]] | | |- | align="right" |185 |[[:en:Hajong language|Hajong language]] | | |- | align="right" |186 |[[:en:White-bellied heron|White-bellied heron]] | | |- | align="right" |187 |[[:en:Kalyanpur, Tripura Assembly constituency|Kalyanpur, Tripura Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |188 |[[:en:Sultan tit|Sultan tit]] |[[సుల్తాన్ పిట్ట]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:04, 20 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |189 |[[:en:Maria Manda|Maria Manda]] |[[మరియా మాండా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 07:05, 19 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |190 |[[:en:Indian Army atrocities in Northeast India|Indian Army atrocities in Northeast India]] |[[ఈశాన్య భారతదేశంలో భారత సైన్యం చేసిన మానవ హక్కుల ఉల్లంఘనలు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:56, 19 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |191 |[[:en:Peter Loren Seton James|Peter Loren Seton James]] |[[పీటర్ లోరెన్ సెటన్ జేమ్స్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:43, 19 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |192 |[[:en:2015–2016 Arunachal Pradesh political crisis|2015–2016 Arunachal Pradesh political crisis]] |[[2015–2016 అరుణాచల్ ప్రదేశ్ రాజకీయ సంక్షోభం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:45, 19 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |193 |[[:en:Education in Mizoram|Education in Mizoram]] |[[మిజోరంలో విద్య]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:35, 19 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |194 |[[:en:Indigenous peoples of Sikkim|Indigenous peoples of Sikkim]] |[[సిక్కిం స్థానిక ప్రజలు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:05, 19 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |195 |[[:en:Prehistory of Manipur|Prehistory of Manipur]] |[[మణిపూర్ పూర్వచరిత్ర]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:00, 19 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |196 |[[:en:Tani languages|Tani languages]] |[[తాని]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 02:54, 19 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |197 |[[:en:Cornus kousa|Cornus kousa]] |[[కౌసా డాగ్‌వుడ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 02:50, 19 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |198 |[[:en:Caves of Meghalaya|Caves of Meghalaya]] |[[మేఘాలయ గుహలు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 11:25, 17 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |199 |[[:en:Ananta Tamang|Ananta Tamang]] |[[అనంత తమంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 02:25, 17 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |200 |[[:en:Outline of Arunachal Pradesh|Outline of Arunachal Pradesh]] |[[అరుణాచల్ ప్రదేశ్ రూపురేఖలు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 02:19, 17 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |201 |[[:en:Iris dolichosiphon|Iris dolichosiphon]] |[[ఐరిస్ డోలిచోసిఫాన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:25, 17 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |202 |[[:en:Srimanta Sankaradeva Sangha|Srimanta Sankaradeva Sangha]] |[[శ్రీమంత శంకరదేవ సంఘం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 12:35, 16 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |203 |[[:en:Salgarh Assembly constituency|Salgarh Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |204 |[[:en:Kwatha Khunou|Kwatha Khunou]] |[[క్వాతా ఖునౌ]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]])` |- | align="right" |205 |[[:en:28th Battalion (ULFA)|28th Battalion (ULFA)]] |[[28వ బెటాలియన్ ఉల్ఫా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 11:43, 16 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |206 |[[:en:List of colleges affiliated to the Gauhati University|List of colleges affiliated to the Gauhati University]] |[[గౌహతి విశ్వవిద్యాలయ అనుబంధ కళాశాలల జాబితా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:24, 16 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |207 |[[:en:All Bodo Students' Union|All Bodo Students' Union]] | [[ఆల్ బోడో స్టూడెంట్స్ యూనియన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:16, 16 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |208 |[[:en:Slaty-backed forktail|Slaty-backed forktail]] |[[స్లేటీ-బ్యాక్డ్ ఫోర్క్‌టైల్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:11, 16 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |209 |[[:en:Timeline of Jorhat|Timeline of Jorhat]] |[[జోర్హాట్ కాలక్రమం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:59, 16 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |210 |[[:en:Young Mizo Association|Young Mizo Association]] |[[యంగ్ మిజో అసోసియేషన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:31, 16 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |211 |[[:en:Crown Colony of Eastern Agency Scheme|Crown Colony of Eastern Agency Scheme]] |[[క్రౌన్ కాలనీ ఆఫ్ ఈస్టర్న్ ఏజెన్సీ]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:51, 16 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |212 |[[:en:Kongthong|Kongthong]] |[[కొంగ్థాంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:15, 15 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |213 |[[:en:Black-backed forktail|Black-backed forktail]] |[[నల్ల వీపు విచాల తోక పిట్ట]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:09, 15 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |214 |[[:en:List of vegetables used in Assamese cuisine|List of vegetables used in Assamese cuisine]] |[[అసోం వంటకాల్లో ఉపయోగించే కూరగాయల జాబితా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 11:22, 15 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |215 |[[:en:Economy of Mizoram|Economy of Mizoram]] |[[మిజోరాం ఆర్థిక వ్యవస్థ]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:29, 15 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |216 |[[:en:Goalpariya dialects|Goalpariya dialects]] |[[గోవాల్పారియా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:47, 15 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |217 |[[:en:Chhurbura|Chhurbura]] |[[ఛుర్బురా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:51, 14 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |218 |[[:en:Atong language (Sino-Tibetan)|Atong language (Sino-Tibetan)]] |[[అటాంగ్ భాష]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:46, 14 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |219 |[[:en:Pramodenagar Assembly constituency|Pramodenagar Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |220 |[[:en:Golden-breasted fulvetta|Golden-breasted fulvetta]] |[[గోల్డెన్-బ్రెస్టెడ్ ఫుల్వెట్టా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:33, 14 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |221 |[[:en:Kakraban Assembly constituency|Kakraban Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |222 |[[:en:Bengal florican|Bengal florican]] |[[బెంగాల్ ఫ్లోరికాన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:22, 14 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |223 |[[:en:North Eastern Railway Connectivity Project|North Eastern Railway Connectivity Project]] |[[ఈశాన్య రైల్వే కనెక్టివిటీ ప్రాజెక్ట్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:12, 14 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |224 |[[:en:Koch people|Koch people]] | | |- | align="right" |225 |[[:en:Tibetan dual system of government|Tibetan dual system of government]] |[[టిబెటన్ ద్వంద్వ పాలనా విధానం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:37, 13 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |226 |[[:en:2004 arms and ammunition haul in Chittagong|2004 arms and ammunition haul in Chittagong]] |[[బంగ్లాదేశ్‌లో అక్రమ ఆయుధాల రవాణా జప్తు ఘటన]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:28, 13 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |227 |[[:en:Aiton language|Aiton language]] |[[ఐటోన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:07, 13 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |228 |[[:en:Austen's brown hornbill|Austen's brown hornbill]] |[[ఆస్టెన్స్ బ్రౌన్ హార్న్‌బిల్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:55, 13 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |229 |[[:en:Dayahang Rai|Dayahang Rai]] |[[దయాహంగ్ రాయ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:37, 13 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |230 |[[:en:Bairagi Kainla|Bairagi Kainla]] |[[బైరాగి కైంలా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:27, 13 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |231 |[[:en:Apo (drink)|Apo (drink)]] |[[అపో]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:18, 13 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |232 |[[:en:Jerdon's babbler|Jerdon's babbler]] |[[జెర్డాన్ బాబ్లర్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:07, 13 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |233 |[[:en:Eastern Bengal and Assam|Eastern Bengal and Assam]] |[[తూర్పు బెంగాల్, అసోం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 15:22, 12 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |234 |[[:en:Kurti Assembly constituency|Kurti Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |235 |[[:en:List of cities in Assam by population|List of cities in Assam by population]] |[[అసోం లోని నగరాల జనాభా జాబితా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:06, 12 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |236 |[[:en:Jaintia Hills Autonomous District Council|Jaintia Hills Autonomous District Council]] |[[జైంతియా హిల్స్ అటానమస్ డిస్ట్రిక్ట్ కౌన్సిల్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:53, 12 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |237 |[[:en:Blossom-headed parakeet|Blossom-headed parakeet]] |[[గులాబీ తల చిలుక]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:26, 12 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |238 |[[:en:Shillong Chamber Choir|Shillong Chamber Choir]] |[[షిల్లాంగ్ చాంబర్ కోయిర్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:40, 12 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |239 |[[:en:Blyth's kingfisher|Blyth's kingfisher]] |[[బ్లైత్స్ లక్మల పిట్ట]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 11:45, 11 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |240 |[[:en:Bhim Bahadur Tamang|Bhim Bahadur Tamang]] |[[భీమ్ బహదూర్ తమాంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 11:29, 11 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |241 |[[:en:Sikkimese cuisine|Sikkimese cuisine]] |[[సిక్కిం వంటకాలు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:46, 10 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |242 |[[:en:Rambahadur Limbu|Rambahadur Limbu]] |[[రాం బహదూర్ లింబు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 10:22, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |243 |[[:en:Assam Province|Assam Province]] |[[అసోం ప్రావిన్స్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 10:17, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |244 |[[:en:Raja Ki Aayegi Baaraat|Raja Ki Aayegi Baaraat]] |[[రాజా కీ ఆయేగీ బారాత్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 10:12, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |245 |[[:en:Borgeet|Borgeet]] |[[బోర్‌గీత్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 10:08, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |246 |[[:en:Blue whistling thrush|Blue whistling thrush]] |[[నీలి ఈల పిట్ట]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 10:03, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |247 |[[:en:Ralte language|Ralte language]] |[[రాల్తే]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 09:56, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |248 |[[:en:2024 attack on the Bangladesh Assistant High Commission in India|2024 attack on the Bangladesh Assistant High Commission in India]] |[[అగర్తలాలోని బంగ్లాదేశ్ అసిస్టెంట్ హైకమిషన్‌పై దాడి]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 09:52, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |249 |[[:en:Mara Autonomous District Council|Mara Autonomous District Council]] |[[మారా స్వయంప్రతిపత్తి జిల్లా కౌన్సిల్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 09:47, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |250 |[[:en:Kulung language (Nepal)|Kulung language (Nepal)]] |[[కులుంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 09:43, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |251 |[[:en:Kulai Assembly constituency|Kulai Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |252 |[[:en:Abbott's babbler|Abbott's babbler]] |[[అబాట్ బాబ్లర్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:38, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |253 |[[:en:Dark Age of the Assamese language|Dark Age of the Assamese language]] |[[అస్సామీ భాషా అంధకార యుగం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:34, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |254 |[[:en:Sanggaiyumpham, Thoubal|Sanggaiyumpham, Thoubal]] |[[సంగైయుంఫామ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:28, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |255 |[[:en:List of superintendents of Mizoram|List of superintendents of Mizoram]] |[[లుషాయ్ హిల్స్ సూపరింటెండెంట్ మిజోరాం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:25, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |256 |[[:en:Karbi language|Karbi language]] |[[కార్బీ]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:10, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |257 |[[:en:Karimganj Junction railway station|Karimganj Junction railway station]] |[[కరీంగంజ్ రైల్వే జంక్షన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:04, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |258 |[[:en:1953 Achingmori incident|1953 Achingmori incident]] |[[అచింగ్‌మోరి సంఘటన]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:01, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |259 |[[:en:Ellora Vigyan Mancha|Ellora Vigyan Mancha]] |[[ఎల్లోరా విజ్ఞాన్ మంచ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:57, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |260 |[[:en:Mary S]]cott (missionary)|Mary Scott (missionary)]] | | |- | align="right" |261 |[[:en:Geography of Mizoram|Geography of Mizoram]] |[[మిజోరాం భౌగోళికం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:52, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |262 |[[:en:2008 Agartala bombings|2008 Agartala bombings]] |[[2008 అగర్తలా బాంబు పేలుళ్లు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:51, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |263 |[[:en:Salema Assembly constituency|Salema Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |264 |[[:en:Naga People's Movement for Human Rights|Naga People's Movement for Human Rights]] |[[నాగా పీపుల్స్ మూవ్‌మెంట్ ఫర్ హ్యూమన్ రైట్స్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:48, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |265 |[[:en:Pemayangtse Monastery|Pemayangtse Monastery]] |[[పెమాయాంగ్ట్సే ఆశ్రమం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:44, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |266 |[[:en:History of Kaziranga National Park|History of Kaziranga National Park]] |[[కాజీరంగా జాతీయ పార్కు చరిత్ర]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:40, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |267 |[[:en:North–South War of the Lushai Hills|North–South War of the Lushai Hills]] |[[చిమ్ లె హ్మార్ ఇండో]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:13, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |268 |[[:en:Prabal Gurung|Prabal Gurung]] |[[ప్రబల్ గురుంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:09, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |269 |[[:en:Ang Tharkay|Ang Tharkay]] |[[ఆంగ్ థార్కే]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:06, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |270 |[[:en:Thamizh|Thamizh]] |[[తమిళ్ (సినిమా)]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:40, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |271 |[[:en:Casearia graveolens|Casearia graveolens]] |[[కేసియారియా గ్రేవియోలెన్స్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:37, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |272 |[[:en:Garbhanga Wildlife Sanctuary|Garbhanga Wildlife Sanctuary]] |[[గార్భంగా వన్యప్రాణుల అభయారణ్యం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:33, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |273 |[[:en:Kuki National Front|Kuki National Front]] |[[కుకీ నేషనల్ ఫ్రంట్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:30, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |274 |[[:en:Gangtok Municipal Corporation|Gangtok Municipal Corporation]] |[[గ్యాంగ్‌టక్ మునిసిపల్ కార్పొరేషన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:18, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |275 |[[:en:Nagaland Lokayukta|Nagaland Lokayukta]] |[[నాగాలాండ్ లోకాయుక్త]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:14, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |276 |[[:en:Culture of Tripura|Culture of Tripura]] |[[త్రిపుర సంస్కృతి]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:10, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |277 |[[:en:Captain (2019 film)|Captain (2019 film)]] |[[కెప్టెన్ (సినిమా)]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 14:03, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |278 |[[:en:Iris × sikkimensis|Iris × sikkimensis]] |[[ఐరిస్ × సిక్కిమెన్సిస్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:59, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |279 |[[:en:Bugun liocichla|Bugun liocichla]] |[[బుగున్ లియోసిచ్లా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:54, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |280 |[[:en:Moria people|Moria people]] |[[మొరియా ప్రజలు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:50, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |281 |[[:en:Panjika|Panjika]] |[[పంజిక]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 12:17, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |282 |[[:en:Tourism in Assam|Tourism in Assam]] |[[అసోం పర్యాటక రంగం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 07:17, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |283 |[[:en:Fire-breasted flowerpecker|Fire-breasted flowerpecker]] |[[నిప్పు-రొమ్ము పూలపక్షి]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:10, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |284 |[[:en:Chhetan Gurung|Chhetan Gurung]] |[[ఛేతన్ గురుంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:06, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |285 |[[:en:Kwatha|Kwatha]] |[[క్వాతా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:03, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |286 |[[:en:Blyth's tragopan|Blyth's tragopan]] |[[బ్లైత్స్ ట్రాగోపాన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:00, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |287 |[[:en:Administrative divisions of Assam|Administrative divisions of Assam]] |[[అసోం ప్రాంతీయ విభాగాలు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:53, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |288 |[[:en:White-winged duck|White-winged duck]] |[[తెల్లరెక్కల బాతు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:50, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |289 |[[:en:Naharlagun railway station|Naharlagun railway station]] |[[నహర్లగూన్ రైల్వే స్టేషన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:45, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |290 |[[:en:Asian barred owlet|Asian barred owlet]] |[[ఏషియన్ బార్డ్ ఔలెట్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:40, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |291 |[[:en:Treaty of Yandabo|Treaty of Yandabo]] |[[యాండబో సంధి]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:36, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |292 |[[:en:Sikkim Manipal Institute of Technology|Sikkim Manipal Institute of Technology]] |[[సిక్కిం మణిపాల్ ఇన్స్టిట్యూట్ ఆఫ్ టెక్నాలజీ]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:30, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |293 |[[:en:Rabha people|Rabha people]] | | |- | align="right" |294 |[[:en:Zo peoples|Zo peoples]] | | |- | align="right" |295 |[[:en:Bhaona|Bhaona]] |[[భావోన]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:59, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |296 |[[:en:Jorthang–Nayabazar Assembly constituency|Jorthang–Nayabazar Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |297 |[[:en:Jamuna Gurung (entrepreneur)|Jamuna Gurung (entrepreneur)]] |[[జమునా గురుంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:56, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |298 |[[:en:Deusi/Bhailo|Deusi/Bhailo]] |[[దేవుసి-భైలో]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:52, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |299 |[[:en:Zû (beverage)|Zû (beverage)]] |[[జూ]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:48, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |300 |[[:en:Sikkim Scouts|Sikkim Scouts]] |[[సిక్కిం స్కౌట్స్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:39, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |301 |[[:en:Barman language|Barman language]] |[[బర్మాన్ థార్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:29, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |302 |[[:en:Tara Prakash Limbu|Tara Prakash Limbu]] |[[తారా ప్రకాష్ లింబు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:24, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |303 |[[:en:Deepak Manange|Deepak Manange]] |[[రాజీవ్ గురుంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:09, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |304 |[[:en:Meghalaya Lokayukta|Meghalaya Lokayukta]] |[[మేఘాలయ లోకాయుక్త]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:05, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |305 |[[:en:Hodgson's frogmouth|Hodgson's frogmouth]] |[[హాడ్గ్సన్స్ ఫ్రాగ్‌మౌత్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:00, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |306 |[[:en:In the Name of the Nation|In the Name of the Nation]] |[[ఇన్ ది నేమ్ ఆఫ్ ది నేషన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:54, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |307 |[[:en:Lower Gangetic Plains moist deciduous forests|Lower Gangetic Plains moist deciduous forests]] |[[లోయర్ గంగా మైదాన తేమతో కూడిన ఆకురాల్చే అడవులు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:47, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |308 |[[:en:North East Students' Organization|North East Students' Organization]] |[[నార్త్ ఈస్ట్ స్టూడెంట్స్ ఆర్గనైజేషన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:42, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |309 |[[:en:Magar language|Magar language]] |[[మగర్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:36, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |310 |[[:en:Nature's Beckon|Nature's Beckon]] |[[నేచర్స్ బెకన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:27, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |311 |[[:en:Upendra Subba|Upendra Subba]] |[[ఉపేంద్ర సుబ్బా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 02:14, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |312 |[[:en:Sasoni Merbil|Sasoni Merbil]] |[[సాసోని మెర్‌బిల్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:36, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |313 |[[:en:Zomi people|Zomi people]] | | |- | align="right" |314 |[[:en:Assamese manuscript painting|Assamese manuscript painting]] |[[అస్సామీ హస్త చిత్రకళ]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:33, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |315 |[[:en:Deori language|Deori language]] |[[డియోరి]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:19, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |316 |[[:en:Hakha Chin|Hakha Chin]] |[[హఖా చిన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:10, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |317 |[[:en:List of State Protected Monuments in Manipur|List of State Protected Monuments in Manipur]] | | |- | align="right" |318 |[[:en:Operation Golden Bird|Operation Golden Bird]] |[[ఆపరేషన్ గోల్డెన్ బర్డ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:06, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |319 |[[:en:Outline of Manipur|Outline of Manipur]] | | |- | align="right" |320 |[[:en:Mizoram–Manipur–Kachin rain forests|Mizoram–Manipur–Kachin rain forests]] |[[మిజోరం–మణిపూర్–కచిన్ వర్షారణ్యాల ఎకోరీజియన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:06, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |321 |[[:en:Borkhola Assembly constituency|Borkhola Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |322 |[[:en:Bharateeyans|Bharateeyans]] |[[భారతీయన్స్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 08:40, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |323 |[[:en:Naga Mothers' Association|Naga Mothers' Association]] |[[నాగా మదర్స్ అసోసియేషన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 08:40, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |324 |[[:en:Mission China|Mission China]] |[[మిషన్ చైనా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 08:40, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |325 |[[:en:Achik Songna An'pachakgipa Kotok|Achik Songna An'pachakgipa Kotok]] |[[అచిక్ సాంగ్నా అన్‌పాచాక్‌గిపా కోటోక్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:37, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |326 |[[:en:Mizoram Lokayukta|Mizoram Lokayukta]] |[[మిజోరం లోకాయుక్త]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:53, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |327 |[[:en:Unakoti|Unakoti]] |[[ఊనకోటి]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:37, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |328 |[[:en:Rufous-necked hornbill|Rufous-necked hornbill]] |[[రత్నకంఠ కొమ్ముల పిట్ట]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:41, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |329 |[[:en:James Pandu|James Pandu]] |[[జేమ్స్ పాండు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:38, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |330 |[[:en:Mizo literature|Mizo literature]] |[[మిజో సాహిత్యం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:19, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |331 |[[:en:Singarigharutha|Singarigharutha]] |[[సింగరిగరుతా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:10, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |332 |[[:en:Grey peacock-pheasant|Grey peacock-pheasant]] |[[బూడిద రంగు నెమలి-కోడి]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:00, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |333 |[[:en:Sheuli Azim|Sheuli Azim]] |[[షియులీ అజీమ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:49, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |334 |[[:en:Timeline of history of Assam|Timeline of history of Assam]] |[[అస్సాం కాలక్రమ చరిత్ర]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:08, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |335 |[[:en:Detention centres in Assam|Detention centres in Assam]] |[[అస్సాం డిటెన్షన్ క్యాంప్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:05, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |336 |[[:en:Dehan dialect|Dehan dialect]] |[[దేహాన్ భాష]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:49, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |337 |[[:en:Christianity in Meghalaya|Christianity in Meghalaya]] |[[మేఘాలయలో క్రైస్తవ మతం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:43, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |338 |[[:en:Khasi Hills|Khasi Hills]] |[[ఖాశీ కొండలు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:36, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |339 |[[:en:Pied falconet|Pied falconet]] |[[పైడ్ ఫాల్కనెట్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 02:26, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |340 |[[:en:Sports in Manipur|Sports in Manipur]] |[[మణిపూర్ లో క్రీడలు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 02:23, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |341 |[[:en:Cavea tanguensis|Cavea tanguensis]] |[[కావెయా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 02:14, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |342 |[[:en:Rufous-bellied eagle|Rufous-bellied eagle]] |[[ఎర్రపొట్ట గద్ద]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 02:10, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |343 |[[:en:Manipur Public Service Commission|Manipur Public Service Commission]] |[[మణిపూర్ పబ్లిక్ సర్వీస్ కమిషన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:59, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |344 |[[:en:Bhutan takin|Bhutan takin]] |[[భూటాన్ టాకిన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:52, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |345 |[[:en:Mising Autonomous Council|Mising Autonomous Council]] |[[మిసింగ్ అటానమస్ కౌన్సిల్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:45, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |346 |[[:en:Lotha language|Lotha language]] |[[లోథా భాష]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:39, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |347 |[[:en:Mizoram Football Association|Mizoram Football Association]] |[[మిజోరం ఫుట్‌బాల్ అసోసియేషన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:33, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |348 |[[:en:Mizo Academy of Letters|Mizo Academy of Letters]] |[[మిజో అకాడమీ ఆఫ్ లెటర్స్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 15:25, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |349 |[[:en:Siege of Mukalimi|Siege of Mukalimi]] |[[ముకలిమి ముట్టడి]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 15:14, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |350 |[[:en:List of cities and towns in Assam|List of cities and towns in Assam]] | |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 15:14, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |351 |[[:en:List of State Protected Monuments in Mizoram|List of State Protected Monuments in Mizoram]] | |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 15:14, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |352 |[[:en:Charaideo|Charaideo]] |[[చారాయిదేవ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 14:45, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |353 |[[:en:Talatal Ghar|Talatal Ghar]] |[[తలతల్ ఘర్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 14:36, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |354 |[[:en:1985 Merapani Incident|1985 Merapani Incident]] |[[1985 మేరపాని సంఘటన]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 14:27, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |355 |[[:en:Bhuragaon-Kaupati Bridge|Bhuragaon-Kaupati Bridge]] |[[భూరగావ్-కౌపాటి వంతెన]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 14:13, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |356 |[[:en:Sikkim Lokayukta|Sikkim Lokayukta]] |[[సిక్కిం లోకాయుక్త]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 14:05, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |357 |[[:en:Kachari language|Kachari language]] |[[కచారి]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:55, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |358 |[[:en:Pale-capped pigeon|Pale-capped pigeon]] |[[పేల్-క్యాప్డ్ పిజియన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:42, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |359 |[[:en:Bimala Tumkhewa|Bimala Tumkhewa]] | |[[వాడుకరి:స్వరలాసిక|స్వరలాసిక]] ([[వాడుకరి చర్చ:స్వరలాసిక|చర్చ]]) 06:28, 30 జూన్ 2026 (UTC) |- | align="right" |360 |[[:en:Mara language|Mara language]] |[[మరా భాష]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:34, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |361 |[[:en:Tezu Airport|Tezu Airport]] |[[తేజు విమానాశ్రయం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:19, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |362 |[[:en:Bhanbhagta Gurung|Bhanbhagta Gurung]] |[[భన్‌భగ్తా గురుంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:09, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |363 |[[:en:Assam Higher Secondary Education Council|Assam Higher Secondary Education Council]] |[[అస్సాం హయ్యర్ సెకండరీ ఎడ్యుకేషన్ కౌన్సిల్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 12:58, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |364 |[[:en:Geography of Kaziranga National Park|Geography of Kaziranga National Park]] |[[కాజీరంగా జాతీయ వనం భౌగోళికం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 12:45, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |365 |[[:en:Khamyang language|Khamyang language]] |[[ఖమ్యాంగ్ భాష]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 12:33, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |366 |[[:en:Sipora Gurung|Sipora Gurung]] |[[సిపోరా గురుంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:38, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |367 |[[:en:Phulaguri Uprising|Phulaguri Uprising]] |[[ఫూలాగురి తిరుగుబాటు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:29, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |368 |[[:en:Muolhoi|Muolhoi]] |[[ముఓల్హోయ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:21, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |369 |[[:en:Manipur Lokayukta|Manipur Lokayukta]] |[[మణిపూర్ లోకాయుక్త]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:13, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |370 |[[:en:Ko Yad|Ko Yad]] |[[కో యాద్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:04, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |371 |[[:en:Agreement Regarding Compensation for the Kubo (Kabaw) Valley (1834)|Agreement Regarding Compensation for the Kubo (Kabaw) Valley (1834)]] |[[కబో లోయ పరిహార ఒప్పందం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:56, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |372 |[[:en:North East Indian Linguistics Society|North East Indian Linguistics Society]] |[[నార్త్ ఈస్ట్ ఇండియన్ లింగ్విస్టిక్స్ సొసైటీ]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:43, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |373 |[[:en:Hinduism in Sikkim|Hinduism in Sikkim]] |[[సిక్కింలో హిందూ మతం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:33, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |374 |[[:en:Lachhiman Gurung|Lachhiman Gurung]] |[[లచ్ఛిమాన్ గురుంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:23, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |375 |[[:en:Aizawl Derby|Aizawl Derby]] |[[ఐజాల్ డెర్బీ]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:14, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |376 |[[:en:Tripura Lokayukta|Tripura Lokayukta]] |[[త్రిపుర లోకాయుక్త]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:48, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |377 |[[:en:Dimasa language|Dimasa language]] |[[దిమాసా భాష]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:34, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |378 |[[:en:Karbi Youth Festival|Karbi Youth Festival]] |[[కార్బీ యువజనోత్సవం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:23, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |379 |[[:en:Differing perceptions of the Line of Actual Control|Differing perceptions of the Line of Actual Control]] |[[వాస్తవ నియంత్రణ రేఖపై భిన్నమైన అభిప్రాయాలు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:10, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |380 |[[:en:Ojapali|Ojapali]] |[[ఓజాపాలి]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:59, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |381 |[[:en:Tamang language|Tamang language]] |[[తమంగ్ భాష]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:50, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |382 |[[:en:National Institute of Technology, Nagaland|National Institute of Technology, Nagaland]] |[[నేషనల్ ఇన్‌స్టిట్యూట్ ఆఫ్ టెక్నాలజీ నాగాలాండ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 02:57, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |383 |[[:en:List of institutions of higher education in Arunachal Pradesh|List of institutions of higher education in Arunachal Pradesh]] | | |} 3cplw016uk64kip73ror1700bfzkf4m 4908517 4908515 2026-07-20T00:08:13Z ఉదయ్ కిరణ్ 124579 /* */ 4908517 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable sortable" border="1" ! !ఇంగ్లీషు వ్యాసం పేరు !తెలుగు వ్యాసం పేరు !వాడుకరి |- | align="right" |1 |[[:en:Mizo people|Mizo people]] | |చదువరి |- | align="right" |2 |[[:en:Mizo chieftainship|Mizo chieftainship]] | | |- | align="right" |3 |[[:en:Sylheti language|Sylheti language]] | | |- | align="right" |4 |[[:en:Insurgency in Northeast India|Insurgency in Northeast India]] | | |- | align="right" |5 |[[:en:Bengali Hindus|Bengali Hindus]] | |[[వాడుకరి:స్వరలాసిక|స్వరలాసిక]] ([[వాడుకరి చర్చ:స్వరలాసిక|చర్చ]]) 08:50, 10 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |6 |[[:en:Yolmo language|Yolmo language]] | | |- | align="right" |7 |[[:en:Yennai Arindhaal|Yennai Arindhaal]] | |[[వాడుకరి:స్వరలాసిక|స్వరలాసిక]] ([[వాడుకరి చర్చ:స్వరలాసిక|చర్చ]]) 08:50, 10 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |8 |[[:en:Tea-garden community|Tea-garden community]] | | |- | align="right" |9 |[[:en:Rai people|Rai people]] | | |- | align="right" |10 |[[:en:History of Sylhet|History of Sylhet]] | | |- | align="right" |11 |[[:en:List of Representatives of Sikkim|List of Representatives of Sikkim]] | | |- | align="right" |12 |[[:en:Dhumketu (2025 film)|Dhumketu (2025 film)]] | |[[వాడుకరి:స్వరలాసిక|స్వరలాసిక]] ([[వాడుకరి చర్చ:స్వరలాసిక|చర్చ]]) 08:50, 10 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |13 |[[:en:Music of Mizoram|Music of Mizoram]] | | |- | align="right" |14 |[[:en:Tourism in Northeast India|Tourism in Northeast India]] | | |- | align="right" |15 |[[:en:Chutia people|Chutia people]] | | |- | align="right" |16 |[[:en:Rakhine people|Rakhine people]] | | |- | align="right" |17 |[[:en:Lalpa Kohhran Thar|Lalpa Kohhran Thar]] | | |- | align="right" |18 |[[:en:National Register of Citizens for Assam|National Register of Citizens for Assam]] | | |- | align="right" |19 |[[:en:Chhetri|Chhetri]] | | |- | align="right" |20 |[[:en:Magars|Magars]] | | |- | align="right" |21 |[[:en:Hill tribes of Northeast India|Hill tribes of Northeast India]] | | |- | align="right" |22 |[[:en:Insurgency in Meghalaya|Insurgency in Meghalaya]] | | |- | align="right" |23 |[[:en:Timeline of insurgency in Northeast India|Timeline of insurgency in Northeast India]] | | |- | align="right" |24 |[[:en:Story of Python|Story of Python]] | | |- | align="right" |25 |[[:en:Clouded leopard|Clouded leopard]] | | |- | align="right" |26 |[[:en:Bnei Menashe|Bnei Menashe]] | | |- | align="right" |27 |[[:en:Manipur (princely state)|Manipur (princely state)]] | | |- | align="right" |28 |[[:en:Battle of Kohima|Battle of Kohima]] | | |- | align="right" |29 |[[:en:Greater adjutant|Greater adjutant]] | | |- | align="right" |30 |[[:en:Eastern Bengali dialects|Eastern Bengali dialects]] | | |- | align="right" |31 |[[:en:Insurgency in Manipur|Insurgency in Manipur]] | | |- | align="right" |32 |[[:en:Leycesteria formosa|Leycesteria formosa]] | | |- | align="right" |33 |[[:en:Geography of Arunachal Pradesh|Geography of Arunachal Pradesh]] | | |- | align="right" |34 |[[:en:First Anglo-Burmese War|First Anglo-Burmese War]] | | |- | align="right" |35 |[[:en:United Liberation Front of Asom|United Liberation Front of Asom]] | | |- | align="right" |36 |[[:en:Mizo culture|Mizo culture]] | | |- | align="right" |37 |[[:en:Leonard Arthur Bethell|Leonard Arthur Bethell]] | | |- | align="right" |38 |[[:en:Bangladesh–India border|Bangladesh–India border]] | | |- | align="right" |39 |[[:en:National Socialist Council of Nagaland|National Socialist Council of Nagaland]] | | |- | align="right" |40 |[[:en:Tiwa language (India)|Tiwa language (India)]] | | |- | align="right" |41 |[[:en:Manipur tapes|Manipur tapes]] | | |- | align="right" |42 |[[:en:Khasi people|Khasi people]] | |చదువరి |- | align="right" |43 |[[:en:Rajbanshi people|Rajbanshi people]] | | |- | align="right" |44 |[[:en:Christianity in Mizoram|Christianity in Mizoram]] | | |- | align="right" |45 |[[:en:Ledo Road|Ledo Road]] | | |- | align="right" |46 |[[:en:Mising people|Mising people]] | | |- | align="right" |47 |[[:en:Dil Se..|Dil Se..]] | | |- | align="right" |48 |[[:en:Sakhua|Sakhua]] | | |- | align="right" |49 |[[:en:Dashain|Dashain]] | | |- | align="right" |50 |[[:en:Noakhali language|Noakhali language]] | | |- | align="right" |51 |[[:en:Bengalis in Tripura|Bengalis in Tripura]] | | |- | align="right" |52 |[[:en:Ahom people|Ahom people]] | | |- | align="right" |53 |[[:en:Kuki National Army|Kuki National Army]] | | |- | align="right" |54 |[[:en:Shan people|Shan people]] | | |- | align="right" |55 |[[:en:Himalayan tahr|Himalayan tahr]] | | |- | align="right" |56 |[[:en:List of institutions of higher education in Assam|List of institutions of higher education in Assam]] | | |- | align="right" |57 |[[:en:Kaladan Multi-Modal Transit Transport Project|Kaladan Multi-Modal Transit Transport Project]] | | |- | align="right" |58 |[[:en:National Democratic Front of Boroland|National Democratic Front of Boroland]] | | |- | align="right" |59 |[[:en:Operation Bajrang|Operation Bajrang]] | | |- | align="right" |60 |[[:en:Naga conflict|Naga conflict]] | | |- | align="right" |61 |[[:en:Assam Rifles|Assam Rifles]] | | |- | align="right" |62 |[[:en:Kokborok|Kokborok]] | | |- | align="right" |63 |[[:en:Insurgency in Arunachal Pradesh|Insurgency in Arunachal Pradesh]] | | |- | align="right" |64 |[[:en:Qarib Qarib Singlle|Qarib Qarib Singlle]] | | |- | align="right" |65 |[[:en:Tamreswari Temple|Tamreswari Temple]] | | |- | align="right" |66 |[[:en:Bengal slow loris|Bengal slow loris]] | | |- | align="right" |67 |[[:en:Lepcha language|Lepcha language]] | | |- | align="right" |68 |[[:en:Kuki National Organisation|Kuki National Organisation]] | | |- | align="right" |69 |[[:en:10 Endrathukulla|10 Endrathukulla]] | | |- | align="right" |70 |[[:en:Sikkimese Bhutia language|Sikkimese Bhutia language]] | | |- | align="right" |71 |[[:en:Ahom language|Ahom language]] | | |- | align="right" |72 |[[:en:Sunwar language|Sunwar language]] | | |- | align="right" |73 |[[:en:Assam Regiment|Assam Regiment]] | | |- | align="right" |74 |[[:en:Gorkhaland movement|Gorkhaland movement]] | | |- | align="right" |75 |[[:en:Gopal Gurung|Gopal Gurung]] | |[[వాడుకరి:స్వరలాసిక|స్వరలాసిక]] ([[వాడుకరి చర్చ:స్వరలాసిక|చర్చ]]) 06:28, 30 జూన్ 2026 (UTC) |- | align="right" |76 |[[:en:Racism against Northeast Indians|Racism against Northeast Indians]] | | |- | align="right" |77 |[[:en:Tourism in Tripura|Tourism in Tripura]] | | |- | align="right" |78 |[[:en:Etymology of Assam|Etymology of Assam]] | | |- | align="right" |79 |[[:en:Baro-Bhuyan|Baro-Bhuyan]] | | |- | align="right" |80 |[[:en:Mizo Zirlai Pawl|Mizo Zirlai Pawl]] | | |- | align="right" |81 |[[:en:Kabiraj Negi Lama|Kabiraj Negi Lama]] | | |- | align="right" |82 |[[:en:Ita Fort|Ita Fort]] | | |- | align="right" |83 |[[:en:List of villages in Nagaland|List of villages in Nagaland]] | | |- | align="right" |84 |[[:en:Christianity in Northeast India|Christianity in Northeast India]] | | |- | align="right" |85 |[[:en:Involvement of Northeast Indian insurgents in the Myanmar conflict|Involvement of Northeast Indian insurgents in the Myanmar conflict]] | | |- | align="right" |86 |[[:en:List of rulers of Assam|List of rulers of Assam]] | | |- | align="right" |87 |[[:en:Outline of Assam|Outline of Assam]] | | |- | align="right" |88 |[[:en:Mautam|Mautam]] | | |- | align="right" |89 |[[:en:Assamese cuisine|Assamese cuisine]] | | |- | align="right" |90 |[[:en:Assam Police|Assam Police]] | | |- | align="right" |91 |[[:en:Garo people|Garo people]] | |చదువరి |- | align="right" |92 |[[:en:Vaiphei people|Vaiphei people]] | | |- | align="right" |93 |[[:en:Barak state movement|Barak state movement]] | | |- | align="right" |94 |[[:en:Wangjing Tentha Assembly constituency|Wangjing Tentha Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |95 |[[:en:Tripura Tribal Areas Autonomous District Council|Tripura Tribal Areas Autonomous District Council]] | | |- | align="right" |96 |[[:en:Marma people|Marma people]] | | |- | align="right" |97 |[[:en:Demographics of Assam|Demographics of Assam]] | | |- | align="right" |98 |[[:en:Chinese pangolin|Chinese pangolin]] | | |- | align="right" |99 |[[:en:Bawi system|Bawi system]] | | |- | align="right" |100 |[[:en:Tangsa language|Tangsa language]] | | |- | align="right" |101 |[[:en:Anek|Anek]] | | |- | align="right" |102 |[[:en:List of Christian denominations in Northeast India|List of Christian denominations in Northeast India]] | | |- | align="right" |103 |[[:en:Wreathed hornbill|Wreathed hornbill]] | | |- | align="right" |104 |[[:en:Chakma language|Chakma language]] | | |- | align="right" |105 |[[:en:Naksaparvat|Naksaparvat]] | | |- | align="right" |106 |[[:en:Mizo clothing|Mizo clothing]] | | |- | align="right" |107 |[[:en:Anil Gurung|Anil Gurung]] | | |- | align="right" |108 |[[:en:Beautiful nuthatch|Beautiful nuthatch]] | | |- | align="right" |109 |[[:en:Yolmo people|Yolmo people]] | | |- | align="right" |110 |[[:en:Thar language|Thar language]] | | |- | align="right" |111 |[[:en:Kirati peoples|Kirati peoples]] | | |- | align="right" |112 |[[:en:2021 Nagaland killings|2021 Nagaland killings]] | | |- | align="right" |113 |[[:en:Ranglong people|Ranglong people]] | | |- | align="right" |114 |[[:en:Indo-Aryan migration to Assam|Indo-Aryan migration to Assam]] | | |- | align="right" |115 |[[:en:Rakhine language|Rakhine language]] | | |- | align="right" |116 |[[:en:Culture of Assam|Culture of Assam]] | | |- | align="right" |117 |[[:en:Naga National Council|Naga National Council]] | | |- | align="right" |118 |[[:en:Sinlung Hills Council|Sinlung Hills Council]] | | |- | align="right" |119 |[[:en:Black-backed dwarf kingfisher|Black-backed dwarf kingfisher]] | | |- | align="right" |120 |[[:en:Yaariyan (2014 film)|Yaariyan (2014 film)]] | | |- | align="right" |121 |[[:en:Limbu language|Limbu language]] | | |- | align="right" |122 |[[:en:Khecheopalri Lake|Khecheopalri Lake]] | | |- | align="right" |123 |[[:en:Dzukou Valley|Dzukou Valley]] | | |- | align="right" |124 |[[:en:National Liberation Front of Tripura|National Liberation Front of Tripura]] | | |- | align="right" |125 |[[:en:Living root bridge|Living root bridge]] | | |- | align="right" |126 |[[:en:Assam silk|Assam silk]] |[[అసోం పట్టు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 15:21, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |127 |[[:en:Chungli Ao language|Chungli Ao language]] | | |- | align="right" |128 |[[:en:Biate people|Biate people]] | | |- | align="right" |129 |[[:en:Desire Machine Collective|Desire Machine Collective]] | | |- | align="right" |130 |[[:en:Patsho Khiamniungan|Patsho Khiamniungan]] | | |- | align="right" |131 |[[:en:Koro language (India)|Koro language (India)]] | | |- | align="right" |132 |[[:en:Assamese people|Assamese people]] | |చదువరి |- | align="right" |133 |[[:en:Bhismaknagar|Bhismaknagar]] | | |- | align="right" |134 |[[:en:Assamese Language Movement|Assamese Language Movement]] | | |- | align="right" |135 |[[:en:Ram Bahadur Bomjon|Ram Bahadur Bomjon]] | | |- | align="right" |136 |[[:en:Syzygium claviflorum|Syzygium claviflorum]] | | |- | align="right" |137 |[[:en:Any Kuki Tribes|Any Kuki Tribes]] | | |- | align="right" |138 |[[:en:Dimasa people|Dimasa people]] | | |- | align="right" |139 |[[:en:2008 Imphal bombing|2008 Imphal bombing]] | | |- | align="right" |140 |[[:en:Kiran Chemjong|Kiran Chemjong]] | | |- | align="right" |141 |[[:en:Operation Sunrise (2019)|Operation Sunrise (2019)]] | | |- | align="right" |142 |[[:en:Hmar language|Hmar language]] | | |- | align="right" |143 |[[:en:Gorkhas in Manipur|Gorkhas in Manipur]] | | |- | align="right" |144 |[[:en:Kul Man Ghising|Kul Man Ghising]] | | |- | align="right" |145 |[[:en:Khamti language|Khamti language]] | | |- | align="right" |146 |[[:en:Khasi Hills Autonomous District Council|Khasi Hills Autonomous District Council]] | | |- | align="right" |147 |[[:en:Pakke Tiger Reserve|Pakke Tiger Reserve]] | | |- | align="right" |148 |[[:en:Rukmininagar Fort|Rukmininagar Fort]] | | |- | align="right" |149 |[[:en:Frederick George Lister|Frederick George Lister]] | | |- | align="right" |150 |[[:en:Muslim invasions of Assam|Muslim invasions of Assam]] | | |- | align="right" |151 |[[:en:Zou people|Zou people]] | | |- | align="right" |152 |[[:en:Tourism in Mizoram|Tourism in Mizoram]] | | |- | align="right" |153 |[[:en:Economy of Assam|Economy of Assam]] | | |- | align="right" |154 |[[:en:2022 Manipur Olympic Games|2022 Manipur Olympic Games]] | | |- | align="right" |155 |[[:en:Kalita (caste)|Kalita (caste)]] | | |- | align="right" |156 |[[:en:Yakkha language|Yakkha language]] | | |- | align="right" |157 |[[:en:Satra (Ekasarana Dharma)|Satra (Ekasarana Dharma)]] | | |- | align="right" |158 |[[:en:2015 Indian counter-insurgency operation in Myanmar|2015 Indian counter-insurgency operation in Myanmar]] | | |- | align="right" |159 |[[:en:Deshi people|Deshi people]] | | |- | align="right" |160 |[[:en:Index of Nagaland-related articles|Index of Nagaland-related articles]] | | |- | align="right" |161 |[[:en:Kadamtala Assembly constituency|Kadamtala Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |162 |[[:en:2019 Khonsa ambush|2019 Khonsa ambush]] | | |- | align="right" |163 |[[:en:Zo Reunification Organization|Zo Reunification Organization]] | | |- | align="right" |164 |[[:en:Darlong people|Darlong people]] | | |- | align="right" |165 |[[:en:Behali Wildlife Sanctuary|Behali Wildlife Sanctuary]] | | |- | align="right" |166 |[[:en:Miya people|Miya people]] | | |- | align="right" |167 |[[:en:Paite people|Paite people]] | | |- | align="right" |168 |[[:en:Red-headed trogon|Red-headed trogon]] | | |- | align="right" |169 |[[:en:Sherpa language|Sherpa language]] | | |- | align="right" |170 |[[:en:Gurung language|Gurung language]] | | |- | align="right" |171 |[[:en:Arjuna Bhogeswar Baruah Sports Complex|Arjuna Bhogeswar Baruah Sports Complex]] | | |- | align="right" |172 |[[:en:Guite people|Guite people]] | | |- | align="right" |173 |[[:en:Mr. Manipur|Mr. Manipur]] | | |- | align="right" |174 |[[:en:Zou language|Zou language]] | | |- | align="right" |175 |[[:en:Zawlbûk|Zawlbûk]] | | |- | align="right" |176 |[[:en:United National Liberation Front|United National Liberation Front]] | | |- | align="right" |177 |[[:en:British rule in Assam|British rule in Assam]] | | |- | align="right" |178 |[[:en:Aimol language|Aimol language]] | | |- | align="right" |179 |[[:en:Shape of Momo|Shape of Momo]] | | |- | align="right" |180 |[[:en:Birganj Assembly constituency|Birganj Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |181 |[[:en:Chumi Gyatse Falls|Chumi Gyatse Falls]] | | |- | align="right" |182 |[[:en:Jewel Thief (1967 film)|Jewel Thief (1967 film)]] | | |- | align="right" |183 |[[:en:Khangabok|Khangabok]] | | |- | align="right" |184 |[[:en:Gaeboo Achyok|Gaeboo Achyok]] | | |- | align="right" |185 |[[:en:Hajong language|Hajong language]] | | |- | align="right" |186 |[[:en:White-bellied heron|White-bellied heron]] |[[తెల్ల పొట్ట కొంగ]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:08, 20 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |187 |[[:en:Kalyanpur, Tripura Assembly constituency|Kalyanpur, Tripura Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |188 |[[:en:Sultan tit|Sultan tit]] |[[సుల్తాన్ పిట్ట]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:04, 20 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |189 |[[:en:Maria Manda|Maria Manda]] |[[మరియా మాండా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 07:05, 19 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |190 |[[:en:Indian Army atrocities in Northeast India|Indian Army atrocities in Northeast India]] |[[ఈశాన్య భారతదేశంలో భారత సైన్యం చేసిన మానవ హక్కుల ఉల్లంఘనలు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:56, 19 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |191 |[[:en:Peter Loren Seton James|Peter Loren Seton James]] |[[పీటర్ లోరెన్ సెటన్ జేమ్స్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:43, 19 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |192 |[[:en:2015–2016 Arunachal Pradesh political crisis|2015–2016 Arunachal Pradesh political crisis]] |[[2015–2016 అరుణాచల్ ప్రదేశ్ రాజకీయ సంక్షోభం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:45, 19 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |193 |[[:en:Education in Mizoram|Education in Mizoram]] |[[మిజోరంలో విద్య]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:35, 19 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |194 |[[:en:Indigenous peoples of Sikkim|Indigenous peoples of Sikkim]] |[[సిక్కిం స్థానిక ప్రజలు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:05, 19 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |195 |[[:en:Prehistory of Manipur|Prehistory of Manipur]] |[[మణిపూర్ పూర్వచరిత్ర]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:00, 19 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |196 |[[:en:Tani languages|Tani languages]] |[[తాని]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 02:54, 19 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |197 |[[:en:Cornus kousa|Cornus kousa]] |[[కౌసా డాగ్‌వుడ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 02:50, 19 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |198 |[[:en:Caves of Meghalaya|Caves of Meghalaya]] |[[మేఘాలయ గుహలు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 11:25, 17 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |199 |[[:en:Ananta Tamang|Ananta Tamang]] |[[అనంత తమంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 02:25, 17 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |200 |[[:en:Outline of Arunachal Pradesh|Outline of Arunachal Pradesh]] |[[అరుణాచల్ ప్రదేశ్ రూపురేఖలు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 02:19, 17 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |201 |[[:en:Iris dolichosiphon|Iris dolichosiphon]] |[[ఐరిస్ డోలిచోసిఫాన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:25, 17 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |202 |[[:en:Srimanta Sankaradeva Sangha|Srimanta Sankaradeva Sangha]] |[[శ్రీమంత శంకరదేవ సంఘం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 12:35, 16 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |203 |[[:en:Salgarh Assembly constituency|Salgarh Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |204 |[[:en:Kwatha Khunou|Kwatha Khunou]] |[[క్వాతా ఖునౌ]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]])` |- | align="right" |205 |[[:en:28th Battalion (ULFA)|28th Battalion (ULFA)]] |[[28వ బెటాలియన్ ఉల్ఫా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 11:43, 16 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |206 |[[:en:List of colleges affiliated to the Gauhati University|List of colleges affiliated to the Gauhati University]] |[[గౌహతి విశ్వవిద్యాలయ అనుబంధ కళాశాలల జాబితా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:24, 16 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |207 |[[:en:All Bodo Students' Union|All Bodo Students' Union]] | [[ఆల్ బోడో స్టూడెంట్స్ యూనియన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:16, 16 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |208 |[[:en:Slaty-backed forktail|Slaty-backed forktail]] |[[స్లేటీ-బ్యాక్డ్ ఫోర్క్‌టైల్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:11, 16 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |209 |[[:en:Timeline of Jorhat|Timeline of Jorhat]] |[[జోర్హాట్ కాలక్రమం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:59, 16 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |210 |[[:en:Young Mizo Association|Young Mizo Association]] |[[యంగ్ మిజో అసోసియేషన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:31, 16 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |211 |[[:en:Crown Colony of Eastern Agency Scheme|Crown Colony of Eastern Agency Scheme]] |[[క్రౌన్ కాలనీ ఆఫ్ ఈస్టర్న్ ఏజెన్సీ]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:51, 16 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |212 |[[:en:Kongthong|Kongthong]] |[[కొంగ్థాంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:15, 15 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |213 |[[:en:Black-backed forktail|Black-backed forktail]] |[[నల్ల వీపు విచాల తోక పిట్ట]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:09, 15 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |214 |[[:en:List of vegetables used in Assamese cuisine|List of vegetables used in Assamese cuisine]] |[[అసోం వంటకాల్లో ఉపయోగించే కూరగాయల జాబితా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 11:22, 15 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |215 |[[:en:Economy of Mizoram|Economy of Mizoram]] |[[మిజోరాం ఆర్థిక వ్యవస్థ]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:29, 15 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |216 |[[:en:Goalpariya dialects|Goalpariya dialects]] |[[గోవాల్పారియా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:47, 15 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |217 |[[:en:Chhurbura|Chhurbura]] |[[ఛుర్బురా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:51, 14 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |218 |[[:en:Atong language (Sino-Tibetan)|Atong language (Sino-Tibetan)]] |[[అటాంగ్ భాష]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:46, 14 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |219 |[[:en:Pramodenagar Assembly constituency|Pramodenagar Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |220 |[[:en:Golden-breasted fulvetta|Golden-breasted fulvetta]] |[[గోల్డెన్-బ్రెస్టెడ్ ఫుల్వెట్టా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:33, 14 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |221 |[[:en:Kakraban Assembly constituency|Kakraban Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |222 |[[:en:Bengal florican|Bengal florican]] |[[బెంగాల్ ఫ్లోరికాన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:22, 14 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |223 |[[:en:North Eastern Railway Connectivity Project|North Eastern Railway Connectivity Project]] |[[ఈశాన్య రైల్వే కనెక్టివిటీ ప్రాజెక్ట్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:12, 14 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |224 |[[:en:Koch people|Koch people]] | | |- | align="right" |225 |[[:en:Tibetan dual system of government|Tibetan dual system of government]] |[[టిబెటన్ ద్వంద్వ పాలనా విధానం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:37, 13 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |226 |[[:en:2004 arms and ammunition haul in Chittagong|2004 arms and ammunition haul in Chittagong]] |[[బంగ్లాదేశ్‌లో అక్రమ ఆయుధాల రవాణా జప్తు ఘటన]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:28, 13 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |227 |[[:en:Aiton language|Aiton language]] |[[ఐటోన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:07, 13 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |228 |[[:en:Austen's brown hornbill|Austen's brown hornbill]] |[[ఆస్టెన్స్ బ్రౌన్ హార్న్‌బిల్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:55, 13 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |229 |[[:en:Dayahang Rai|Dayahang Rai]] |[[దయాహంగ్ రాయ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:37, 13 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |230 |[[:en:Bairagi Kainla|Bairagi Kainla]] |[[బైరాగి కైంలా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:27, 13 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |231 |[[:en:Apo (drink)|Apo (drink)]] |[[అపో]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:18, 13 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |232 |[[:en:Jerdon's babbler|Jerdon's babbler]] |[[జెర్డాన్ బాబ్లర్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:07, 13 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |233 |[[:en:Eastern Bengal and Assam|Eastern Bengal and Assam]] |[[తూర్పు బెంగాల్, అసోం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 15:22, 12 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |234 |[[:en:Kurti Assembly constituency|Kurti Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |235 |[[:en:List of cities in Assam by population|List of cities in Assam by population]] |[[అసోం లోని నగరాల జనాభా జాబితా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:06, 12 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |236 |[[:en:Jaintia Hills Autonomous District Council|Jaintia Hills Autonomous District Council]] |[[జైంతియా హిల్స్ అటానమస్ డిస్ట్రిక్ట్ కౌన్సిల్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:53, 12 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |237 |[[:en:Blossom-headed parakeet|Blossom-headed parakeet]] |[[గులాబీ తల చిలుక]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:26, 12 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |238 |[[:en:Shillong Chamber Choir|Shillong Chamber Choir]] |[[షిల్లాంగ్ చాంబర్ కోయిర్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:40, 12 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |239 |[[:en:Blyth's kingfisher|Blyth's kingfisher]] |[[బ్లైత్స్ లక్మల పిట్ట]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 11:45, 11 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |240 |[[:en:Bhim Bahadur Tamang|Bhim Bahadur Tamang]] |[[భీమ్ బహదూర్ తమాంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 11:29, 11 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |241 |[[:en:Sikkimese cuisine|Sikkimese cuisine]] |[[సిక్కిం వంటకాలు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:46, 10 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |242 |[[:en:Rambahadur Limbu|Rambahadur Limbu]] |[[రాం బహదూర్ లింబు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 10:22, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |243 |[[:en:Assam Province|Assam Province]] |[[అసోం ప్రావిన్స్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 10:17, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |244 |[[:en:Raja Ki Aayegi Baaraat|Raja Ki Aayegi Baaraat]] |[[రాజా కీ ఆయేగీ బారాత్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 10:12, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |245 |[[:en:Borgeet|Borgeet]] |[[బోర్‌గీత్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 10:08, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |246 |[[:en:Blue whistling thrush|Blue whistling thrush]] |[[నీలి ఈల పిట్ట]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 10:03, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |247 |[[:en:Ralte language|Ralte language]] |[[రాల్తే]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 09:56, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |248 |[[:en:2024 attack on the Bangladesh Assistant High Commission in India|2024 attack on the Bangladesh Assistant High Commission in India]] |[[అగర్తలాలోని బంగ్లాదేశ్ అసిస్టెంట్ హైకమిషన్‌పై దాడి]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 09:52, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |249 |[[:en:Mara Autonomous District Council|Mara Autonomous District Council]] |[[మారా స్వయంప్రతిపత్తి జిల్లా కౌన్సిల్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 09:47, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |250 |[[:en:Kulung language (Nepal)|Kulung language (Nepal)]] |[[కులుంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 09:43, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |251 |[[:en:Kulai Assembly constituency|Kulai Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |252 |[[:en:Abbott's babbler|Abbott's babbler]] |[[అబాట్ బాబ్లర్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:38, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |253 |[[:en:Dark Age of the Assamese language|Dark Age of the Assamese language]] |[[అస్సామీ భాషా అంధకార యుగం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:34, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |254 |[[:en:Sanggaiyumpham, Thoubal|Sanggaiyumpham, Thoubal]] |[[సంగైయుంఫామ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:28, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |255 |[[:en:List of superintendents of Mizoram|List of superintendents of Mizoram]] |[[లుషాయ్ హిల్స్ సూపరింటెండెంట్ మిజోరాం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:25, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |256 |[[:en:Karbi language|Karbi language]] |[[కార్బీ]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:10, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |257 |[[:en:Karimganj Junction railway station|Karimganj Junction railway station]] |[[కరీంగంజ్ రైల్వే జంక్షన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:04, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |258 |[[:en:1953 Achingmori incident|1953 Achingmori incident]] |[[అచింగ్‌మోరి సంఘటన]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:01, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |259 |[[:en:Ellora Vigyan Mancha|Ellora Vigyan Mancha]] |[[ఎల్లోరా విజ్ఞాన్ మంచ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:57, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |260 |[[:en:Mary S]]cott (missionary)|Mary Scott (missionary)]] | | |- | align="right" |261 |[[:en:Geography of Mizoram|Geography of Mizoram]] |[[మిజోరాం భౌగోళికం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:52, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |262 |[[:en:2008 Agartala bombings|2008 Agartala bombings]] |[[2008 అగర్తలా బాంబు పేలుళ్లు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:51, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |263 |[[:en:Salema Assembly constituency|Salema Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |264 |[[:en:Naga People's Movement for Human Rights|Naga People's Movement for Human Rights]] |[[నాగా పీపుల్స్ మూవ్‌మెంట్ ఫర్ హ్యూమన్ రైట్స్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:48, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |265 |[[:en:Pemayangtse Monastery|Pemayangtse Monastery]] |[[పెమాయాంగ్ట్సే ఆశ్రమం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:44, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |266 |[[:en:History of Kaziranga National Park|History of Kaziranga National Park]] |[[కాజీరంగా జాతీయ పార్కు చరిత్ర]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:40, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |267 |[[:en:North–South War of the Lushai Hills|North–South War of the Lushai Hills]] |[[చిమ్ లె హ్మార్ ఇండో]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:13, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |268 |[[:en:Prabal Gurung|Prabal Gurung]] |[[ప్రబల్ గురుంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:09, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |269 |[[:en:Ang Tharkay|Ang Tharkay]] |[[ఆంగ్ థార్కే]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:06, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |270 |[[:en:Thamizh|Thamizh]] |[[తమిళ్ (సినిమా)]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:40, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |271 |[[:en:Casearia graveolens|Casearia graveolens]] |[[కేసియారియా గ్రేవియోలెన్స్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:37, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |272 |[[:en:Garbhanga Wildlife Sanctuary|Garbhanga Wildlife Sanctuary]] |[[గార్భంగా వన్యప్రాణుల అభయారణ్యం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:33, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |273 |[[:en:Kuki National Front|Kuki National Front]] |[[కుకీ నేషనల్ ఫ్రంట్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:30, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |274 |[[:en:Gangtok Municipal Corporation|Gangtok Municipal Corporation]] |[[గ్యాంగ్‌టక్ మునిసిపల్ కార్పొరేషన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:18, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |275 |[[:en:Nagaland Lokayukta|Nagaland Lokayukta]] |[[నాగాలాండ్ లోకాయుక్త]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:14, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |276 |[[:en:Culture of Tripura|Culture of Tripura]] |[[త్రిపుర సంస్కృతి]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:10, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |277 |[[:en:Captain (2019 film)|Captain (2019 film)]] |[[కెప్టెన్ (సినిమా)]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 14:03, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |278 |[[:en:Iris × sikkimensis|Iris × sikkimensis]] |[[ఐరిస్ × సిక్కిమెన్సిస్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:59, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |279 |[[:en:Bugun liocichla|Bugun liocichla]] |[[బుగున్ లియోసిచ్లా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:54, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |280 |[[:en:Moria people|Moria people]] |[[మొరియా ప్రజలు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:50, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |281 |[[:en:Panjika|Panjika]] |[[పంజిక]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 12:17, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |282 |[[:en:Tourism in Assam|Tourism in Assam]] |[[అసోం పర్యాటక రంగం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 07:17, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |283 |[[:en:Fire-breasted flowerpecker|Fire-breasted flowerpecker]] |[[నిప్పు-రొమ్ము పూలపక్షి]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:10, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |284 |[[:en:Chhetan Gurung|Chhetan Gurung]] |[[ఛేతన్ గురుంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:06, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |285 |[[:en:Kwatha|Kwatha]] |[[క్వాతా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:03, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |286 |[[:en:Blyth's tragopan|Blyth's tragopan]] |[[బ్లైత్స్ ట్రాగోపాన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:00, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |287 |[[:en:Administrative divisions of Assam|Administrative divisions of Assam]] |[[అసోం ప్రాంతీయ విభాగాలు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:53, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |288 |[[:en:White-winged duck|White-winged duck]] |[[తెల్లరెక్కల బాతు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:50, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |289 |[[:en:Naharlagun railway station|Naharlagun railway station]] |[[నహర్లగూన్ రైల్వే స్టేషన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:45, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |290 |[[:en:Asian barred owlet|Asian barred owlet]] |[[ఏషియన్ బార్డ్ ఔలెట్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:40, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |291 |[[:en:Treaty of Yandabo|Treaty of Yandabo]] |[[యాండబో సంధి]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:36, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |292 |[[:en:Sikkim Manipal Institute of Technology|Sikkim Manipal Institute of Technology]] |[[సిక్కిం మణిపాల్ ఇన్స్టిట్యూట్ ఆఫ్ టెక్నాలజీ]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:30, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |293 |[[:en:Rabha people|Rabha people]] | | |- | align="right" |294 |[[:en:Zo peoples|Zo peoples]] | | |- | align="right" |295 |[[:en:Bhaona|Bhaona]] |[[భావోన]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:59, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |296 |[[:en:Jorthang–Nayabazar Assembly constituency|Jorthang–Nayabazar Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |297 |[[:en:Jamuna Gurung (entrepreneur)|Jamuna Gurung (entrepreneur)]] |[[జమునా గురుంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:56, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |298 |[[:en:Deusi/Bhailo|Deusi/Bhailo]] |[[దేవుసి-భైలో]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:52, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |299 |[[:en:Zû (beverage)|Zû (beverage)]] |[[జూ]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:48, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |300 |[[:en:Sikkim Scouts|Sikkim Scouts]] |[[సిక్కిం స్కౌట్స్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:39, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |301 |[[:en:Barman language|Barman language]] |[[బర్మాన్ థార్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:29, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |302 |[[:en:Tara Prakash Limbu|Tara Prakash Limbu]] |[[తారా ప్రకాష్ లింబు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:24, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |303 |[[:en:Deepak Manange|Deepak Manange]] |[[రాజీవ్ గురుంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:09, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |304 |[[:en:Meghalaya Lokayukta|Meghalaya Lokayukta]] |[[మేఘాలయ లోకాయుక్త]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:05, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |305 |[[:en:Hodgson's frogmouth|Hodgson's frogmouth]] |[[హాడ్గ్సన్స్ ఫ్రాగ్‌మౌత్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:00, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |306 |[[:en:In the Name of the Nation|In the Name of the Nation]] |[[ఇన్ ది నేమ్ ఆఫ్ ది నేషన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:54, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |307 |[[:en:Lower Gangetic Plains moist deciduous forests|Lower Gangetic Plains moist deciduous forests]] |[[లోయర్ గంగా మైదాన తేమతో కూడిన ఆకురాల్చే అడవులు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:47, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |308 |[[:en:North East Students' Organization|North East Students' Organization]] |[[నార్త్ ఈస్ట్ స్టూడెంట్స్ ఆర్గనైజేషన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:42, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |309 |[[:en:Magar language|Magar language]] |[[మగర్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:36, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |310 |[[:en:Nature's Beckon|Nature's Beckon]] |[[నేచర్స్ బెకన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:27, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |311 |[[:en:Upendra Subba|Upendra Subba]] |[[ఉపేంద్ర సుబ్బా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 02:14, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |312 |[[:en:Sasoni Merbil|Sasoni Merbil]] |[[సాసోని మెర్‌బిల్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:36, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |313 |[[:en:Zomi people|Zomi people]] | | |- | align="right" |314 |[[:en:Assamese manuscript painting|Assamese manuscript painting]] |[[అస్సామీ హస్త చిత్రకళ]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:33, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |315 |[[:en:Deori language|Deori language]] |[[డియోరి]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:19, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |316 |[[:en:Hakha Chin|Hakha Chin]] |[[హఖా చిన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:10, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |317 |[[:en:List of State Protected Monuments in Manipur|List of State Protected Monuments in Manipur]] | | |- | align="right" |318 |[[:en:Operation Golden Bird|Operation Golden Bird]] |[[ఆపరేషన్ గోల్డెన్ బర్డ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:06, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |319 |[[:en:Outline of Manipur|Outline of Manipur]] | | |- | align="right" |320 |[[:en:Mizoram–Manipur–Kachin rain forests|Mizoram–Manipur–Kachin rain forests]] |[[మిజోరం–మణిపూర్–కచిన్ వర్షారణ్యాల ఎకోరీజియన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:06, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |321 |[[:en:Borkhola Assembly constituency|Borkhola Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |322 |[[:en:Bharateeyans|Bharateeyans]] |[[భారతీయన్స్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 08:40, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |323 |[[:en:Naga Mothers' Association|Naga Mothers' Association]] |[[నాగా మదర్స్ అసోసియేషన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 08:40, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |324 |[[:en:Mission China|Mission China]] |[[మిషన్ చైనా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 08:40, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |325 |[[:en:Achik Songna An'pachakgipa Kotok|Achik Songna An'pachakgipa Kotok]] |[[అచిక్ సాంగ్నా అన్‌పాచాక్‌గిపా కోటోక్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:37, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |326 |[[:en:Mizoram Lokayukta|Mizoram Lokayukta]] |[[మిజోరం లోకాయుక్త]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:53, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |327 |[[:en:Unakoti|Unakoti]] |[[ఊనకోటి]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:37, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |328 |[[:en:Rufous-necked hornbill|Rufous-necked hornbill]] |[[రత్నకంఠ కొమ్ముల పిట్ట]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:41, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |329 |[[:en:James Pandu|James Pandu]] |[[జేమ్స్ పాండు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:38, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |330 |[[:en:Mizo literature|Mizo literature]] |[[మిజో సాహిత్యం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:19, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |331 |[[:en:Singarigharutha|Singarigharutha]] |[[సింగరిగరుతా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:10, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |332 |[[:en:Grey peacock-pheasant|Grey peacock-pheasant]] |[[బూడిద రంగు నెమలి-కోడి]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:00, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |333 |[[:en:Sheuli Azim|Sheuli Azim]] |[[షియులీ అజీమ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:49, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |334 |[[:en:Timeline of history of Assam|Timeline of history of Assam]] |[[అస్సాం కాలక్రమ చరిత్ర]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:08, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |335 |[[:en:Detention centres in Assam|Detention centres in Assam]] |[[అస్సాం డిటెన్షన్ క్యాంప్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:05, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |336 |[[:en:Dehan dialect|Dehan dialect]] |[[దేహాన్ భాష]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:49, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |337 |[[:en:Christianity in Meghalaya|Christianity in Meghalaya]] |[[మేఘాలయలో క్రైస్తవ మతం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:43, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |338 |[[:en:Khasi Hills|Khasi Hills]] |[[ఖాశీ కొండలు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:36, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |339 |[[:en:Pied falconet|Pied falconet]] |[[పైడ్ ఫాల్కనెట్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 02:26, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |340 |[[:en:Sports in Manipur|Sports in Manipur]] |[[మణిపూర్ లో క్రీడలు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 02:23, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |341 |[[:en:Cavea tanguensis|Cavea tanguensis]] |[[కావెయా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 02:14, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |342 |[[:en:Rufous-bellied eagle|Rufous-bellied eagle]] |[[ఎర్రపొట్ట గద్ద]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 02:10, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |343 |[[:en:Manipur Public Service Commission|Manipur Public Service Commission]] |[[మణిపూర్ పబ్లిక్ సర్వీస్ కమిషన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:59, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |344 |[[:en:Bhutan takin|Bhutan takin]] |[[భూటాన్ టాకిన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:52, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |345 |[[:en:Mising Autonomous Council|Mising Autonomous Council]] |[[మిసింగ్ అటానమస్ కౌన్సిల్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:45, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |346 |[[:en:Lotha language|Lotha language]] |[[లోథా భాష]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:39, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |347 |[[:en:Mizoram Football Association|Mizoram Football Association]] |[[మిజోరం ఫుట్‌బాల్ అసోసియేషన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:33, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |348 |[[:en:Mizo Academy of Letters|Mizo Academy of Letters]] |[[మిజో అకాడమీ ఆఫ్ లెటర్స్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 15:25, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |349 |[[:en:Siege of Mukalimi|Siege of Mukalimi]] |[[ముకలిమి ముట్టడి]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 15:14, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |350 |[[:en:List of cities and towns in Assam|List of cities and towns in Assam]] | |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 15:14, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |351 |[[:en:List of State Protected Monuments in Mizoram|List of State Protected Monuments in Mizoram]] | |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 15:14, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |352 |[[:en:Charaideo|Charaideo]] |[[చారాయిదేవ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 14:45, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |353 |[[:en:Talatal Ghar|Talatal Ghar]] |[[తలతల్ ఘర్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 14:36, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |354 |[[:en:1985 Merapani Incident|1985 Merapani Incident]] |[[1985 మేరపాని సంఘటన]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 14:27, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |355 |[[:en:Bhuragaon-Kaupati Bridge|Bhuragaon-Kaupati Bridge]] |[[భూరగావ్-కౌపాటి వంతెన]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 14:13, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |356 |[[:en:Sikkim Lokayukta|Sikkim Lokayukta]] |[[సిక్కిం లోకాయుక్త]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 14:05, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |357 |[[:en:Kachari language|Kachari language]] |[[కచారి]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:55, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |358 |[[:en:Pale-capped pigeon|Pale-capped pigeon]] |[[పేల్-క్యాప్డ్ పిజియన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:42, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |359 |[[:en:Bimala Tumkhewa|Bimala Tumkhewa]] | |[[వాడుకరి:స్వరలాసిక|స్వరలాసిక]] ([[వాడుకరి చర్చ:స్వరలాసిక|చర్చ]]) 06:28, 30 జూన్ 2026 (UTC) |- | align="right" |360 |[[:en:Mara language|Mara language]] |[[మరా భాష]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:34, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |361 |[[:en:Tezu Airport|Tezu Airport]] |[[తేజు విమానాశ్రయం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:19, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |362 |[[:en:Bhanbhagta Gurung|Bhanbhagta Gurung]] |[[భన్‌భగ్తా గురుంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:09, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |363 |[[:en:Assam Higher Secondary Education Council|Assam Higher Secondary Education Council]] |[[అస్సాం హయ్యర్ సెకండరీ ఎడ్యుకేషన్ కౌన్సిల్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 12:58, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |364 |[[:en:Geography of Kaziranga National Park|Geography of Kaziranga National Park]] |[[కాజీరంగా జాతీయ వనం భౌగోళికం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 12:45, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |365 |[[:en:Khamyang language|Khamyang language]] |[[ఖమ్యాంగ్ భాష]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 12:33, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |366 |[[:en:Sipora Gurung|Sipora Gurung]] |[[సిపోరా గురుంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:38, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |367 |[[:en:Phulaguri Uprising|Phulaguri Uprising]] |[[ఫూలాగురి తిరుగుబాటు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:29, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |368 |[[:en:Muolhoi|Muolhoi]] |[[ముఓల్హోయ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:21, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |369 |[[:en:Manipur Lokayukta|Manipur Lokayukta]] |[[మణిపూర్ లోకాయుక్త]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:13, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |370 |[[:en:Ko Yad|Ko Yad]] |[[కో యాద్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:04, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |371 |[[:en:Agreement Regarding Compensation for the Kubo (Kabaw) Valley (1834)|Agreement Regarding Compensation for the Kubo (Kabaw) Valley (1834)]] |[[కబో లోయ పరిహార ఒప్పందం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:56, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |372 |[[:en:North East Indian Linguistics Society|North East Indian Linguistics Society]] |[[నార్త్ ఈస్ట్ ఇండియన్ లింగ్విస్టిక్స్ సొసైటీ]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:43, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |373 |[[:en:Hinduism in Sikkim|Hinduism in Sikkim]] |[[సిక్కింలో హిందూ మతం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:33, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |374 |[[:en:Lachhiman Gurung|Lachhiman Gurung]] |[[లచ్ఛిమాన్ గురుంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:23, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |375 |[[:en:Aizawl Derby|Aizawl Derby]] |[[ఐజాల్ డెర్బీ]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:14, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |376 |[[:en:Tripura Lokayukta|Tripura Lokayukta]] |[[త్రిపుర లోకాయుక్త]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:48, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |377 |[[:en:Dimasa language|Dimasa language]] |[[దిమాసా భాష]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:34, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |378 |[[:en:Karbi Youth Festival|Karbi Youth Festival]] |[[కార్బీ యువజనోత్సవం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:23, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |379 |[[:en:Differing perceptions of the Line of Actual Control|Differing perceptions of the Line of Actual Control]] |[[వాస్తవ నియంత్రణ రేఖపై భిన్నమైన అభిప్రాయాలు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:10, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |380 |[[:en:Ojapali|Ojapali]] |[[ఓజాపాలి]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:59, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |381 |[[:en:Tamang language|Tamang language]] |[[తమంగ్ భాష]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:50, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |382 |[[:en:National Institute of Technology, Nagaland|National Institute of Technology, Nagaland]] |[[నేషనల్ ఇన్‌స్టిట్యూట్ ఆఫ్ టెక్నాలజీ నాగాలాండ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 02:57, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |383 |[[:en:List of institutions of higher education in Arunachal Pradesh|List of institutions of higher education in Arunachal Pradesh]] | | |} 5z9marxywncdy32ao4eduw5zjgyg1v3 4908519 4908517 2026-07-20T00:11:46Z ఉదయ్ కిరణ్ 124579 /* */ 4908519 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable sortable" border="1" ! !ఇంగ్లీషు వ్యాసం పేరు !తెలుగు వ్యాసం పేరు !వాడుకరి |- | align="right" |1 |[[:en:Mizo people|Mizo people]] | |చదువరి |- | align="right" |2 |[[:en:Mizo chieftainship|Mizo chieftainship]] | | |- | align="right" |3 |[[:en:Sylheti language|Sylheti language]] | | |- | align="right" |4 |[[:en:Insurgency in Northeast India|Insurgency in Northeast India]] | | |- | align="right" |5 |[[:en:Bengali Hindus|Bengali Hindus]] | |[[వాడుకరి:స్వరలాసిక|స్వరలాసిక]] ([[వాడుకరి చర్చ:స్వరలాసిక|చర్చ]]) 08:50, 10 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |6 |[[:en:Yolmo language|Yolmo language]] | | |- | align="right" |7 |[[:en:Yennai Arindhaal|Yennai Arindhaal]] | |[[వాడుకరి:స్వరలాసిక|స్వరలాసిక]] ([[వాడుకరి చర్చ:స్వరలాసిక|చర్చ]]) 08:50, 10 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |8 |[[:en:Tea-garden community|Tea-garden community]] | | |- | align="right" |9 |[[:en:Rai people|Rai people]] | | |- | align="right" |10 |[[:en:History of Sylhet|History of Sylhet]] | | |- | align="right" |11 |[[:en:List of Representatives of Sikkim|List of Representatives of Sikkim]] | | |- | align="right" |12 |[[:en:Dhumketu (2025 film)|Dhumketu (2025 film)]] | |[[వాడుకరి:స్వరలాసిక|స్వరలాసిక]] ([[వాడుకరి చర్చ:స్వరలాసిక|చర్చ]]) 08:50, 10 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |13 |[[:en:Music of Mizoram|Music of Mizoram]] | | |- | align="right" |14 |[[:en:Tourism in Northeast India|Tourism in Northeast India]] | | |- | align="right" |15 |[[:en:Chutia people|Chutia people]] | | |- | align="right" |16 |[[:en:Rakhine people|Rakhine people]] | | |- | align="right" |17 |[[:en:Lalpa Kohhran Thar|Lalpa Kohhran Thar]] | | |- | align="right" |18 |[[:en:National Register of Citizens for Assam|National Register of Citizens for Assam]] | | |- | align="right" |19 |[[:en:Chhetri|Chhetri]] | | |- | align="right" |20 |[[:en:Magars|Magars]] | | |- | align="right" |21 |[[:en:Hill tribes of Northeast India|Hill tribes of Northeast India]] | | |- | align="right" |22 |[[:en:Insurgency in Meghalaya|Insurgency in Meghalaya]] | | |- | align="right" |23 |[[:en:Timeline of insurgency in Northeast India|Timeline of insurgency in Northeast India]] | | |- | align="right" |24 |[[:en:Story of Python|Story of Python]] | | |- | align="right" |25 |[[:en:Clouded leopard|Clouded leopard]] | | |- | align="right" |26 |[[:en:Bnei Menashe|Bnei Menashe]] | | |- | align="right" |27 |[[:en:Manipur (princely state)|Manipur (princely state)]] | | |- | align="right" |28 |[[:en:Battle of Kohima|Battle of Kohima]] | | |- | align="right" |29 |[[:en:Greater adjutant|Greater adjutant]] | | |- | align="right" |30 |[[:en:Eastern Bengali dialects|Eastern Bengali dialects]] | | |- | align="right" |31 |[[:en:Insurgency in Manipur|Insurgency in Manipur]] | | |- | align="right" |32 |[[:en:Leycesteria formosa|Leycesteria formosa]] | | |- | align="right" |33 |[[:en:Geography of Arunachal Pradesh|Geography of Arunachal Pradesh]] | | |- | align="right" |34 |[[:en:First Anglo-Burmese War|First Anglo-Burmese War]] | | |- | align="right" |35 |[[:en:United Liberation Front of Asom|United Liberation Front of Asom]] | | |- | align="right" |36 |[[:en:Mizo culture|Mizo culture]] | | |- | align="right" |37 |[[:en:Leonard Arthur Bethell|Leonard Arthur Bethell]] | | |- | align="right" |38 |[[:en:Bangladesh–India border|Bangladesh–India border]] | | |- | align="right" |39 |[[:en:National Socialist Council of Nagaland|National Socialist Council of Nagaland]] | | |- | align="right" |40 |[[:en:Tiwa language (India)|Tiwa language (India)]] | | |- | align="right" |41 |[[:en:Manipur tapes|Manipur tapes]] | | |- | align="right" |42 |[[:en:Khasi people|Khasi people]] | |చదువరి |- | align="right" |43 |[[:en:Rajbanshi people|Rajbanshi people]] | | |- | align="right" |44 |[[:en:Christianity in Mizoram|Christianity in Mizoram]] | | |- | align="right" |45 |[[:en:Ledo Road|Ledo Road]] | | |- | align="right" |46 |[[:en:Mising people|Mising people]] | | |- | align="right" |47 |[[:en:Dil Se..|Dil Se..]] | | |- | align="right" |48 |[[:en:Sakhua|Sakhua]] | | |- | align="right" |49 |[[:en:Dashain|Dashain]] | | |- | align="right" |50 |[[:en:Noakhali language|Noakhali language]] | | |- | align="right" |51 |[[:en:Bengalis in Tripura|Bengalis in Tripura]] | | |- | align="right" |52 |[[:en:Ahom people|Ahom people]] | | |- | align="right" |53 |[[:en:Kuki National Army|Kuki National Army]] | | |- | align="right" |54 |[[:en:Shan people|Shan people]] | | |- | align="right" |55 |[[:en:Himalayan tahr|Himalayan tahr]] | | |- | align="right" |56 |[[:en:List of institutions of higher education in Assam|List of institutions of higher education in Assam]] | | |- | align="right" |57 |[[:en:Kaladan Multi-Modal Transit Transport Project|Kaladan Multi-Modal Transit Transport Project]] | | |- | align="right" |58 |[[:en:National Democratic Front of Boroland|National Democratic Front of Boroland]] | | |- | align="right" |59 |[[:en:Operation Bajrang|Operation Bajrang]] | | |- | align="right" |60 |[[:en:Naga conflict|Naga conflict]] | | |- | align="right" |61 |[[:en:Assam Rifles|Assam Rifles]] | | |- | align="right" |62 |[[:en:Kokborok|Kokborok]] | | |- | align="right" |63 |[[:en:Insurgency in Arunachal Pradesh|Insurgency in Arunachal Pradesh]] | | |- | align="right" |64 |[[:en:Qarib Qarib Singlle|Qarib Qarib Singlle]] | | |- | align="right" |65 |[[:en:Tamreswari Temple|Tamreswari Temple]] | | |- | align="right" |66 |[[:en:Bengal slow loris|Bengal slow loris]] | | |- | align="right" |67 |[[:en:Lepcha language|Lepcha language]] | | |- | align="right" |68 |[[:en:Kuki National Organisation|Kuki National Organisation]] | | |- | align="right" |69 |[[:en:10 Endrathukulla|10 Endrathukulla]] | | |- | align="right" |70 |[[:en:Sikkimese Bhutia language|Sikkimese Bhutia language]] | | |- | align="right" |71 |[[:en:Ahom language|Ahom language]] | | |- | align="right" |72 |[[:en:Sunwar language|Sunwar language]] | | |- | align="right" |73 |[[:en:Assam Regiment|Assam Regiment]] | | |- | align="right" |74 |[[:en:Gorkhaland movement|Gorkhaland movement]] | | |- | align="right" |75 |[[:en:Gopal Gurung|Gopal Gurung]] | |[[వాడుకరి:స్వరలాసిక|స్వరలాసిక]] ([[వాడుకరి చర్చ:స్వరలాసిక|చర్చ]]) 06:28, 30 జూన్ 2026 (UTC) |- | align="right" |76 |[[:en:Racism against Northeast Indians|Racism against Northeast Indians]] | | |- | align="right" |77 |[[:en:Tourism in Tripura|Tourism in Tripura]] | | |- | align="right" |78 |[[:en:Etymology of Assam|Etymology of Assam]] | | |- | align="right" |79 |[[:en:Baro-Bhuyan|Baro-Bhuyan]] | | |- | align="right" |80 |[[:en:Mizo Zirlai Pawl|Mizo Zirlai Pawl]] | | |- | align="right" |81 |[[:en:Kabiraj Negi Lama|Kabiraj Negi Lama]] | | |- | align="right" |82 |[[:en:Ita Fort|Ita Fort]] | | |- | align="right" |83 |[[:en:List of villages in Nagaland|List of villages in Nagaland]] | | |- | align="right" |84 |[[:en:Christianity in Northeast India|Christianity in Northeast India]] | | |- | align="right" |85 |[[:en:Involvement of Northeast Indian insurgents in the Myanmar conflict|Involvement of Northeast Indian insurgents in the Myanmar conflict]] | | |- | align="right" |86 |[[:en:List of rulers of Assam|List of rulers of Assam]] | | |- | align="right" |87 |[[:en:Outline of Assam|Outline of Assam]] | | |- | align="right" |88 |[[:en:Mautam|Mautam]] | | |- | align="right" |89 |[[:en:Assamese cuisine|Assamese cuisine]] | | |- | align="right" |90 |[[:en:Assam Police|Assam Police]] | | |- | align="right" |91 |[[:en:Garo people|Garo people]] | |చదువరి |- | align="right" |92 |[[:en:Vaiphei people|Vaiphei people]] | | |- | align="right" |93 |[[:en:Barak state movement|Barak state movement]] | | |- | align="right" |94 |[[:en:Wangjing Tentha Assembly constituency|Wangjing Tentha Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |95 |[[:en:Tripura Tribal Areas Autonomous District Council|Tripura Tribal Areas Autonomous District Council]] | | |- | align="right" |96 |[[:en:Marma people|Marma people]] | | |- | align="right" |97 |[[:en:Demographics of Assam|Demographics of Assam]] | | |- | align="right" |98 |[[:en:Chinese pangolin|Chinese pangolin]] | | |- | align="right" |99 |[[:en:Bawi system|Bawi system]] | | |- | align="right" |100 |[[:en:Tangsa language|Tangsa language]] | | |- | align="right" |101 |[[:en:Anek|Anek]] | | |- | align="right" |102 |[[:en:List of Christian denominations in Northeast India|List of Christian denominations in Northeast India]] | | |- | align="right" |103 |[[:en:Wreathed hornbill|Wreathed hornbill]] | | |- | align="right" |104 |[[:en:Chakma language|Chakma language]] | | |- | align="right" |105 |[[:en:Naksaparvat|Naksaparvat]] | | |- | align="right" |106 |[[:en:Mizo clothing|Mizo clothing]] | | |- | align="right" |107 |[[:en:Anil Gurung|Anil Gurung]] | | |- | align="right" |108 |[[:en:Beautiful nuthatch|Beautiful nuthatch]] | | |- | align="right" |109 |[[:en:Yolmo people|Yolmo people]] | | |- | align="right" |110 |[[:en:Thar language|Thar language]] | | |- | align="right" |111 |[[:en:Kirati peoples|Kirati peoples]] | | |- | align="right" |112 |[[:en:2021 Nagaland killings|2021 Nagaland killings]] | | |- | align="right" |113 |[[:en:Ranglong people|Ranglong people]] | | |- | align="right" |114 |[[:en:Indo-Aryan migration to Assam|Indo-Aryan migration to Assam]] | | |- | align="right" |115 |[[:en:Rakhine language|Rakhine language]] | | |- | align="right" |116 |[[:en:Culture of Assam|Culture of Assam]] | | |- | align="right" |117 |[[:en:Naga National Council|Naga National Council]] | | |- | align="right" |118 |[[:en:Sinlung Hills Council|Sinlung Hills Council]] | | |- | align="right" |119 |[[:en:Black-backed dwarf kingfisher|Black-backed dwarf kingfisher]] | | |- | align="right" |120 |[[:en:Yaariyan (2014 film)|Yaariyan (2014 film)]] | | |- | align="right" |121 |[[:en:Limbu language|Limbu language]] | | |- | align="right" |122 |[[:en:Khecheopalri Lake|Khecheopalri Lake]] | | |- | align="right" |123 |[[:en:Dzukou Valley|Dzukou Valley]] | | |- | align="right" |124 |[[:en:National Liberation Front of Tripura|National Liberation Front of Tripura]] | | |- | align="right" |125 |[[:en:Living root bridge|Living root bridge]] | | |- | align="right" |126 |[[:en:Assam silk|Assam silk]] |[[అసోం పట్టు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 15:21, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |127 |[[:en:Chungli Ao language|Chungli Ao language]] | | |- | align="right" |128 |[[:en:Biate people|Biate people]] | | |- | align="right" |129 |[[:en:Desire Machine Collective|Desire Machine Collective]] | | |- | align="right" |130 |[[:en:Patsho Khiamniungan|Patsho Khiamniungan]] | | |- | align="right" |131 |[[:en:Koro language (India)|Koro language (India)]] | | |- | align="right" |132 |[[:en:Assamese people|Assamese people]] | |చదువరి |- | align="right" |133 |[[:en:Bhismaknagar|Bhismaknagar]] | | |- | align="right" |134 |[[:en:Assamese Language Movement|Assamese Language Movement]] | | |- | align="right" |135 |[[:en:Ram Bahadur Bomjon|Ram Bahadur Bomjon]] | | |- | align="right" |136 |[[:en:Syzygium claviflorum|Syzygium claviflorum]] | | |- | align="right" |137 |[[:en:Any Kuki Tribes|Any Kuki Tribes]] | | |- | align="right" |138 |[[:en:Dimasa people|Dimasa people]] | | |- | align="right" |139 |[[:en:2008 Imphal bombing|2008 Imphal bombing]] | | |- | align="right" |140 |[[:en:Kiran Chemjong|Kiran Chemjong]] | | |- | align="right" |141 |[[:en:Operation Sunrise (2019)|Operation Sunrise (2019)]] | | |- | align="right" |142 |[[:en:Hmar language|Hmar language]] | | |- | align="right" |143 |[[:en:Gorkhas in Manipur|Gorkhas in Manipur]] | | |- | align="right" |144 |[[:en:Kul Man Ghising|Kul Man Ghising]] | | |- | align="right" |145 |[[:en:Khamti language|Khamti language]] | | |- | align="right" |146 |[[:en:Khasi Hills Autonomous District Council|Khasi Hills Autonomous District Council]] | | |- | align="right" |147 |[[:en:Pakke Tiger Reserve|Pakke Tiger Reserve]] | | |- | align="right" |148 |[[:en:Rukmininagar Fort|Rukmininagar Fort]] | | |- | align="right" |149 |[[:en:Frederick George Lister|Frederick George Lister]] | | |- | align="right" |150 |[[:en:Muslim invasions of Assam|Muslim invasions of Assam]] | | |- | align="right" |151 |[[:en:Zou people|Zou people]] | | |- | align="right" |152 |[[:en:Tourism in Mizoram|Tourism in Mizoram]] | | |- | align="right" |153 |[[:en:Economy of Assam|Economy of Assam]] | | |- | align="right" |154 |[[:en:2022 Manipur Olympic Games|2022 Manipur Olympic Games]] | | |- | align="right" |155 |[[:en:Kalita (caste)|Kalita (caste)]] | | |- | align="right" |156 |[[:en:Yakkha language|Yakkha language]] | | |- | align="right" |157 |[[:en:Satra (Ekasarana Dharma)|Satra (Ekasarana Dharma)]] | | |- | align="right" |158 |[[:en:2015 Indian counter-insurgency operation in Myanmar|2015 Indian counter-insurgency operation in Myanmar]] | | |- | align="right" |159 |[[:en:Deshi people|Deshi people]] | | |- | align="right" |160 |[[:en:Index of Nagaland-related articles|Index of Nagaland-related articles]] | | |- | align="right" |161 |[[:en:Kadamtala Assembly constituency|Kadamtala Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |162 |[[:en:2019 Khonsa ambush|2019 Khonsa ambush]] | | |- | align="right" |163 |[[:en:Zo Reunification Organization|Zo Reunification Organization]] | | |- | align="right" |164 |[[:en:Darlong people|Darlong people]] | | |- | align="right" |165 |[[:en:Behali Wildlife Sanctuary|Behali Wildlife Sanctuary]] | | |- | align="right" |166 |[[:en:Miya people|Miya people]] | | |- | align="right" |167 |[[:en:Paite people|Paite people]] | | |- | align="right" |168 |[[:en:Red-headed trogon|Red-headed trogon]] | | |- | align="right" |169 |[[:en:Sherpa language|Sherpa language]] | | |- | align="right" |170 |[[:en:Gurung language|Gurung language]] | | |- | align="right" |171 |[[:en:Arjuna Bhogeswar Baruah Sports Complex|Arjuna Bhogeswar Baruah Sports Complex]] | | |- | align="right" |172 |[[:en:Guite people|Guite people]] | | |- | align="right" |173 |[[:en:Mr. Manipur|Mr. Manipur]] | | |- | align="right" |174 |[[:en:Zou language|Zou language]] | | |- | align="right" |175 |[[:en:Zawlbûk|Zawlbûk]] | | |- | align="right" |176 |[[:en:United National Liberation Front|United National Liberation Front]] | | |- | align="right" |177 |[[:en:British rule in Assam|British rule in Assam]] | | |- | align="right" |178 |[[:en:Aimol language|Aimol language]] | | |- | align="right" |179 |[[:en:Shape of Momo|Shape of Momo]] | | |- | align="right" |180 |[[:en:Birganj Assembly constituency|Birganj Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |181 |[[:en:Chumi Gyatse Falls|Chumi Gyatse Falls]] | | |- | align="right" |182 |[[:en:Jewel Thief (1967 film)|Jewel Thief (1967 film)]] | | |- | align="right" |183 |[[:en:Khangabok|Khangabok]] | | |- | align="right" |184 |[[:en:Gaeboo Achyok|Gaeboo Achyok]] | | |- | align="right" |185 |[[:en:Hajong language|Hajong language]] |[[హాజోంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:11, 20 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |186 |[[:en:White-bellied heron|White-bellied heron]] |[[తెల్ల పొట్ట కొంగ]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:08, 20 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |187 |[[:en:Kalyanpur, Tripura Assembly constituency|Kalyanpur, Tripura Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |188 |[[:en:Sultan tit|Sultan tit]] |[[సుల్తాన్ పిట్ట]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:04, 20 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |189 |[[:en:Maria Manda|Maria Manda]] |[[మరియా మాండా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 07:05, 19 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |190 |[[:en:Indian Army atrocities in Northeast India|Indian Army atrocities in Northeast India]] |[[ఈశాన్య భారతదేశంలో భారత సైన్యం చేసిన మానవ హక్కుల ఉల్లంఘనలు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:56, 19 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |191 |[[:en:Peter Loren Seton James|Peter Loren Seton James]] |[[పీటర్ లోరెన్ సెటన్ జేమ్స్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:43, 19 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |192 |[[:en:2015–2016 Arunachal Pradesh political crisis|2015–2016 Arunachal Pradesh political crisis]] |[[2015–2016 అరుణాచల్ ప్రదేశ్ రాజకీయ సంక్షోభం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:45, 19 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |193 |[[:en:Education in Mizoram|Education in Mizoram]] |[[మిజోరంలో విద్య]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:35, 19 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |194 |[[:en:Indigenous peoples of Sikkim|Indigenous peoples of Sikkim]] |[[సిక్కిం స్థానిక ప్రజలు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:05, 19 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |195 |[[:en:Prehistory of Manipur|Prehistory of Manipur]] |[[మణిపూర్ పూర్వచరిత్ర]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:00, 19 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |196 |[[:en:Tani languages|Tani languages]] |[[తాని]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 02:54, 19 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |197 |[[:en:Cornus kousa|Cornus kousa]] |[[కౌసా డాగ్‌వుడ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 02:50, 19 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |198 |[[:en:Caves of Meghalaya|Caves of Meghalaya]] |[[మేఘాలయ గుహలు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 11:25, 17 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |199 |[[:en:Ananta Tamang|Ananta Tamang]] |[[అనంత తమంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 02:25, 17 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |200 |[[:en:Outline of Arunachal Pradesh|Outline of Arunachal Pradesh]] |[[అరుణాచల్ ప్రదేశ్ రూపురేఖలు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 02:19, 17 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |201 |[[:en:Iris dolichosiphon|Iris dolichosiphon]] |[[ఐరిస్ డోలిచోసిఫాన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:25, 17 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |202 |[[:en:Srimanta Sankaradeva Sangha|Srimanta Sankaradeva Sangha]] |[[శ్రీమంత శంకరదేవ సంఘం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 12:35, 16 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |203 |[[:en:Salgarh Assembly constituency|Salgarh Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |204 |[[:en:Kwatha Khunou|Kwatha Khunou]] |[[క్వాతా ఖునౌ]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]])` |- | align="right" |205 |[[:en:28th Battalion (ULFA)|28th Battalion (ULFA)]] |[[28వ బెటాలియన్ ఉల్ఫా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 11:43, 16 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |206 |[[:en:List of colleges affiliated to the Gauhati University|List of colleges affiliated to the Gauhati University]] |[[గౌహతి విశ్వవిద్యాలయ అనుబంధ కళాశాలల జాబితా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:24, 16 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |207 |[[:en:All Bodo Students' Union|All Bodo Students' Union]] | [[ఆల్ బోడో స్టూడెంట్స్ యూనియన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:16, 16 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |208 |[[:en:Slaty-backed forktail|Slaty-backed forktail]] |[[స్లేటీ-బ్యాక్డ్ ఫోర్క్‌టైల్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:11, 16 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |209 |[[:en:Timeline of Jorhat|Timeline of Jorhat]] |[[జోర్హాట్ కాలక్రమం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:59, 16 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |210 |[[:en:Young Mizo Association|Young Mizo Association]] |[[యంగ్ మిజో అసోసియేషన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:31, 16 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |211 |[[:en:Crown Colony of Eastern Agency Scheme|Crown Colony of Eastern Agency Scheme]] |[[క్రౌన్ కాలనీ ఆఫ్ ఈస్టర్న్ ఏజెన్సీ]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:51, 16 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |212 |[[:en:Kongthong|Kongthong]] |[[కొంగ్థాంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:15, 15 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |213 |[[:en:Black-backed forktail|Black-backed forktail]] |[[నల్ల వీపు విచాల తోక పిట్ట]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:09, 15 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |214 |[[:en:List of vegetables used in Assamese cuisine|List of vegetables used in Assamese cuisine]] |[[అసోం వంటకాల్లో ఉపయోగించే కూరగాయల జాబితా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 11:22, 15 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |215 |[[:en:Economy of Mizoram|Economy of Mizoram]] |[[మిజోరాం ఆర్థిక వ్యవస్థ]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:29, 15 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |216 |[[:en:Goalpariya dialects|Goalpariya dialects]] |[[గోవాల్పారియా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:47, 15 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |217 |[[:en:Chhurbura|Chhurbura]] |[[ఛుర్బురా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:51, 14 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |218 |[[:en:Atong language (Sino-Tibetan)|Atong language (Sino-Tibetan)]] |[[అటాంగ్ భాష]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:46, 14 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |219 |[[:en:Pramodenagar Assembly constituency|Pramodenagar Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |220 |[[:en:Golden-breasted fulvetta|Golden-breasted fulvetta]] |[[గోల్డెన్-బ్రెస్టెడ్ ఫుల్వెట్టా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:33, 14 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |221 |[[:en:Kakraban Assembly constituency|Kakraban Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |222 |[[:en:Bengal florican|Bengal florican]] |[[బెంగాల్ ఫ్లోరికాన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:22, 14 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |223 |[[:en:North Eastern Railway Connectivity Project|North Eastern Railway Connectivity Project]] |[[ఈశాన్య రైల్వే కనెక్టివిటీ ప్రాజెక్ట్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:12, 14 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |224 |[[:en:Koch people|Koch people]] | | |- | align="right" |225 |[[:en:Tibetan dual system of government|Tibetan dual system of government]] |[[టిబెటన్ ద్వంద్వ పాలనా విధానం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:37, 13 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |226 |[[:en:2004 arms and ammunition haul in Chittagong|2004 arms and ammunition haul in Chittagong]] |[[బంగ్లాదేశ్‌లో అక్రమ ఆయుధాల రవాణా జప్తు ఘటన]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:28, 13 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |227 |[[:en:Aiton language|Aiton language]] |[[ఐటోన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:07, 13 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |228 |[[:en:Austen's brown hornbill|Austen's brown hornbill]] |[[ఆస్టెన్స్ బ్రౌన్ హార్న్‌బిల్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:55, 13 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |229 |[[:en:Dayahang Rai|Dayahang Rai]] |[[దయాహంగ్ రాయ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:37, 13 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |230 |[[:en:Bairagi Kainla|Bairagi Kainla]] |[[బైరాగి కైంలా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:27, 13 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |231 |[[:en:Apo (drink)|Apo (drink)]] |[[అపో]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:18, 13 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |232 |[[:en:Jerdon's babbler|Jerdon's babbler]] |[[జెర్డాన్ బాబ్లర్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:07, 13 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |233 |[[:en:Eastern Bengal and Assam|Eastern Bengal and Assam]] |[[తూర్పు బెంగాల్, అసోం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 15:22, 12 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |234 |[[:en:Kurti Assembly constituency|Kurti Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |235 |[[:en:List of cities in Assam by population|List of cities in Assam by population]] |[[అసోం లోని నగరాల జనాభా జాబితా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:06, 12 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |236 |[[:en:Jaintia Hills Autonomous District Council|Jaintia Hills Autonomous District Council]] |[[జైంతియా హిల్స్ అటానమస్ డిస్ట్రిక్ట్ కౌన్సిల్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:53, 12 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |237 |[[:en:Blossom-headed parakeet|Blossom-headed parakeet]] |[[గులాబీ తల చిలుక]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:26, 12 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |238 |[[:en:Shillong Chamber Choir|Shillong Chamber Choir]] |[[షిల్లాంగ్ చాంబర్ కోయిర్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:40, 12 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |239 |[[:en:Blyth's kingfisher|Blyth's kingfisher]] |[[బ్లైత్స్ లక్మల పిట్ట]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 11:45, 11 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |240 |[[:en:Bhim Bahadur Tamang|Bhim Bahadur Tamang]] |[[భీమ్ బహదూర్ తమాంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 11:29, 11 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |241 |[[:en:Sikkimese cuisine|Sikkimese cuisine]] |[[సిక్కిం వంటకాలు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:46, 10 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |242 |[[:en:Rambahadur Limbu|Rambahadur Limbu]] |[[రాం బహదూర్ లింబు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 10:22, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |243 |[[:en:Assam Province|Assam Province]] |[[అసోం ప్రావిన్స్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 10:17, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |244 |[[:en:Raja Ki Aayegi Baaraat|Raja Ki Aayegi Baaraat]] |[[రాజా కీ ఆయేగీ బారాత్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 10:12, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |245 |[[:en:Borgeet|Borgeet]] |[[బోర్‌గీత్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 10:08, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |246 |[[:en:Blue whistling thrush|Blue whistling thrush]] |[[నీలి ఈల పిట్ట]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 10:03, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |247 |[[:en:Ralte language|Ralte language]] |[[రాల్తే]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 09:56, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |248 |[[:en:2024 attack on the Bangladesh Assistant High Commission in India|2024 attack on the Bangladesh Assistant High Commission in India]] |[[అగర్తలాలోని బంగ్లాదేశ్ అసిస్టెంట్ హైకమిషన్‌పై దాడి]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 09:52, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |249 |[[:en:Mara Autonomous District Council|Mara Autonomous District Council]] |[[మారా స్వయంప్రతిపత్తి జిల్లా కౌన్సిల్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 09:47, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |250 |[[:en:Kulung language (Nepal)|Kulung language (Nepal)]] |[[కులుంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 09:43, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |251 |[[:en:Kulai Assembly constituency|Kulai Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |252 |[[:en:Abbott's babbler|Abbott's babbler]] |[[అబాట్ బాబ్లర్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:38, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |253 |[[:en:Dark Age of the Assamese language|Dark Age of the Assamese language]] |[[అస్సామీ భాషా అంధకార యుగం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:34, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |254 |[[:en:Sanggaiyumpham, Thoubal|Sanggaiyumpham, Thoubal]] |[[సంగైయుంఫామ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:28, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |255 |[[:en:List of superintendents of Mizoram|List of superintendents of Mizoram]] |[[లుషాయ్ హిల్స్ సూపరింటెండెంట్ మిజోరాం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:25, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |256 |[[:en:Karbi language|Karbi language]] |[[కార్బీ]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:10, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |257 |[[:en:Karimganj Junction railway station|Karimganj Junction railway station]] |[[కరీంగంజ్ రైల్వే జంక్షన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:04, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |258 |[[:en:1953 Achingmori incident|1953 Achingmori incident]] |[[అచింగ్‌మోరి సంఘటన]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:01, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |259 |[[:en:Ellora Vigyan Mancha|Ellora Vigyan Mancha]] |[[ఎల్లోరా విజ్ఞాన్ మంచ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:57, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |260 |[[:en:Mary S]]cott (missionary)|Mary Scott (missionary)]] | | |- | align="right" |261 |[[:en:Geography of Mizoram|Geography of Mizoram]] |[[మిజోరాం భౌగోళికం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:52, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |262 |[[:en:2008 Agartala bombings|2008 Agartala bombings]] |[[2008 అగర్తలా బాంబు పేలుళ్లు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:51, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |263 |[[:en:Salema Assembly constituency|Salema Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |264 |[[:en:Naga People's Movement for Human Rights|Naga People's Movement for Human Rights]] |[[నాగా పీపుల్స్ మూవ్‌మెంట్ ఫర్ హ్యూమన్ రైట్స్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:48, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |265 |[[:en:Pemayangtse Monastery|Pemayangtse Monastery]] |[[పెమాయాంగ్ట్సే ఆశ్రమం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:44, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |266 |[[:en:History of Kaziranga National Park|History of Kaziranga National Park]] |[[కాజీరంగా జాతీయ పార్కు చరిత్ర]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:40, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |267 |[[:en:North–South War of the Lushai Hills|North–South War of the Lushai Hills]] |[[చిమ్ లె హ్మార్ ఇండో]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:13, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |268 |[[:en:Prabal Gurung|Prabal Gurung]] |[[ప్రబల్ గురుంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:09, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |269 |[[:en:Ang Tharkay|Ang Tharkay]] |[[ఆంగ్ థార్కే]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:06, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |270 |[[:en:Thamizh|Thamizh]] |[[తమిళ్ (సినిమా)]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:40, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |271 |[[:en:Casearia graveolens|Casearia graveolens]] |[[కేసియారియా గ్రేవియోలెన్స్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:37, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |272 |[[:en:Garbhanga Wildlife Sanctuary|Garbhanga Wildlife Sanctuary]] |[[గార్భంగా వన్యప్రాణుల అభయారణ్యం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:33, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |273 |[[:en:Kuki National Front|Kuki National Front]] |[[కుకీ నేషనల్ ఫ్రంట్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:30, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |274 |[[:en:Gangtok Municipal Corporation|Gangtok Municipal Corporation]] |[[గ్యాంగ్‌టక్ మునిసిపల్ కార్పొరేషన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:18, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |275 |[[:en:Nagaland Lokayukta|Nagaland Lokayukta]] |[[నాగాలాండ్ లోకాయుక్త]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:14, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |276 |[[:en:Culture of Tripura|Culture of Tripura]] |[[త్రిపుర సంస్కృతి]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:10, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |277 |[[:en:Captain (2019 film)|Captain (2019 film)]] |[[కెప్టెన్ (సినిమా)]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 14:03, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |278 |[[:en:Iris × sikkimensis|Iris × sikkimensis]] |[[ఐరిస్ × సిక్కిమెన్సిస్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:59, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |279 |[[:en:Bugun liocichla|Bugun liocichla]] |[[బుగున్ లియోసిచ్లా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:54, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |280 |[[:en:Moria people|Moria people]] |[[మొరియా ప్రజలు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:50, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |281 |[[:en:Panjika|Panjika]] |[[పంజిక]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 12:17, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |282 |[[:en:Tourism in Assam|Tourism in Assam]] |[[అసోం పర్యాటక రంగం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 07:17, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |283 |[[:en:Fire-breasted flowerpecker|Fire-breasted flowerpecker]] |[[నిప్పు-రొమ్ము పూలపక్షి]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:10, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |284 |[[:en:Chhetan Gurung|Chhetan Gurung]] |[[ఛేతన్ గురుంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:06, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |285 |[[:en:Kwatha|Kwatha]] |[[క్వాతా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:03, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |286 |[[:en:Blyth's tragopan|Blyth's tragopan]] |[[బ్లైత్స్ ట్రాగోపాన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:00, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |287 |[[:en:Administrative divisions of Assam|Administrative divisions of Assam]] |[[అసోం ప్రాంతీయ విభాగాలు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:53, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |288 |[[:en:White-winged duck|White-winged duck]] |[[తెల్లరెక్కల బాతు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:50, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |289 |[[:en:Naharlagun railway station|Naharlagun railway station]] |[[నహర్లగూన్ రైల్వే స్టేషన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:45, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |290 |[[:en:Asian barred owlet|Asian barred owlet]] |[[ఏషియన్ బార్డ్ ఔలెట్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:40, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |291 |[[:en:Treaty of Yandabo|Treaty of Yandabo]] |[[యాండబో సంధి]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:36, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |292 |[[:en:Sikkim Manipal Institute of Technology|Sikkim Manipal Institute of Technology]] |[[సిక్కిం మణిపాల్ ఇన్స్టిట్యూట్ ఆఫ్ టెక్నాలజీ]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:30, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |293 |[[:en:Rabha people|Rabha people]] | | |- | align="right" |294 |[[:en:Zo peoples|Zo peoples]] | | |- | align="right" |295 |[[:en:Bhaona|Bhaona]] |[[భావోన]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:59, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |296 |[[:en:Jorthang–Nayabazar Assembly constituency|Jorthang–Nayabazar Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |297 |[[:en:Jamuna Gurung (entrepreneur)|Jamuna Gurung (entrepreneur)]] |[[జమునా గురుంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:56, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |298 |[[:en:Deusi/Bhailo|Deusi/Bhailo]] |[[దేవుసి-భైలో]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:52, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |299 |[[:en:Zû (beverage)|Zû (beverage)]] |[[జూ]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:48, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |300 |[[:en:Sikkim Scouts|Sikkim Scouts]] |[[సిక్కిం స్కౌట్స్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:39, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |301 |[[:en:Barman language|Barman language]] |[[బర్మాన్ థార్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:29, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |302 |[[:en:Tara Prakash Limbu|Tara Prakash Limbu]] |[[తారా ప్రకాష్ లింబు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:24, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |303 |[[:en:Deepak Manange|Deepak Manange]] |[[రాజీవ్ గురుంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:09, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |304 |[[:en:Meghalaya Lokayukta|Meghalaya Lokayukta]] |[[మేఘాలయ లోకాయుక్త]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:05, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |305 |[[:en:Hodgson's frogmouth|Hodgson's frogmouth]] |[[హాడ్గ్సన్స్ ఫ్రాగ్‌మౌత్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:00, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |306 |[[:en:In the Name of the Nation|In the Name of the Nation]] |[[ఇన్ ది నేమ్ ఆఫ్ ది నేషన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:54, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |307 |[[:en:Lower Gangetic Plains moist deciduous forests|Lower Gangetic Plains moist deciduous forests]] |[[లోయర్ గంగా మైదాన తేమతో కూడిన ఆకురాల్చే అడవులు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:47, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |308 |[[:en:North East Students' Organization|North East Students' Organization]] |[[నార్త్ ఈస్ట్ స్టూడెంట్స్ ఆర్గనైజేషన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:42, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |309 |[[:en:Magar language|Magar language]] |[[మగర్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:36, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |310 |[[:en:Nature's Beckon|Nature's Beckon]] |[[నేచర్స్ బెకన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:27, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |311 |[[:en:Upendra Subba|Upendra Subba]] |[[ఉపేంద్ర సుబ్బా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 02:14, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |312 |[[:en:Sasoni Merbil|Sasoni Merbil]] |[[సాసోని మెర్‌బిల్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:36, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |313 |[[:en:Zomi people|Zomi people]] | | |- | align="right" |314 |[[:en:Assamese manuscript painting|Assamese manuscript painting]] |[[అస్సామీ హస్త చిత్రకళ]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:33, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |315 |[[:en:Deori language|Deori language]] |[[డియోరి]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:19, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |316 |[[:en:Hakha Chin|Hakha Chin]] |[[హఖా చిన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:10, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |317 |[[:en:List of State Protected Monuments in Manipur|List of State Protected Monuments in Manipur]] | | |- | align="right" |318 |[[:en:Operation Golden Bird|Operation Golden Bird]] |[[ఆపరేషన్ గోల్డెన్ బర్డ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:06, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |319 |[[:en:Outline of Manipur|Outline of Manipur]] | | |- | align="right" |320 |[[:en:Mizoram–Manipur–Kachin rain forests|Mizoram–Manipur–Kachin rain forests]] |[[మిజోరం–మణిపూర్–కచిన్ వర్షారణ్యాల ఎకోరీజియన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:06, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |321 |[[:en:Borkhola Assembly constituency|Borkhola Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |322 |[[:en:Bharateeyans|Bharateeyans]] |[[భారతీయన్స్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 08:40, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |323 |[[:en:Naga Mothers' Association|Naga Mothers' Association]] |[[నాగా మదర్స్ అసోసియేషన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 08:40, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |324 |[[:en:Mission China|Mission China]] |[[మిషన్ చైనా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 08:40, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |325 |[[:en:Achik Songna An'pachakgipa Kotok|Achik Songna An'pachakgipa Kotok]] |[[అచిక్ సాంగ్నా అన్‌పాచాక్‌గిపా కోటోక్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:37, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |326 |[[:en:Mizoram Lokayukta|Mizoram Lokayukta]] |[[మిజోరం లోకాయుక్త]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:53, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |327 |[[:en:Unakoti|Unakoti]] |[[ఊనకోటి]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:37, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |328 |[[:en:Rufous-necked hornbill|Rufous-necked hornbill]] |[[రత్నకంఠ కొమ్ముల పిట్ట]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:41, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |329 |[[:en:James Pandu|James Pandu]] |[[జేమ్స్ పాండు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:38, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |330 |[[:en:Mizo literature|Mizo literature]] |[[మిజో సాహిత్యం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:19, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |331 |[[:en:Singarigharutha|Singarigharutha]] |[[సింగరిగరుతా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:10, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |332 |[[:en:Grey peacock-pheasant|Grey peacock-pheasant]] |[[బూడిద రంగు నెమలి-కోడి]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:00, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |333 |[[:en:Sheuli Azim|Sheuli Azim]] |[[షియులీ అజీమ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:49, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |334 |[[:en:Timeline of history of Assam|Timeline of history of Assam]] |[[అస్సాం కాలక్రమ చరిత్ర]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:08, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |335 |[[:en:Detention centres in Assam|Detention centres in Assam]] |[[అస్సాం డిటెన్షన్ క్యాంప్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:05, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |336 |[[:en:Dehan dialect|Dehan dialect]] |[[దేహాన్ భాష]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:49, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |337 |[[:en:Christianity in Meghalaya|Christianity in Meghalaya]] |[[మేఘాలయలో క్రైస్తవ మతం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:43, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |338 |[[:en:Khasi Hills|Khasi Hills]] |[[ఖాశీ కొండలు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:36, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |339 |[[:en:Pied falconet|Pied falconet]] |[[పైడ్ ఫాల్కనెట్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 02:26, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |340 |[[:en:Sports in Manipur|Sports in Manipur]] |[[మణిపూర్ లో క్రీడలు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 02:23, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |341 |[[:en:Cavea tanguensis|Cavea tanguensis]] |[[కావెయా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 02:14, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |342 |[[:en:Rufous-bellied eagle|Rufous-bellied eagle]] |[[ఎర్రపొట్ట గద్ద]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 02:10, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |343 |[[:en:Manipur Public Service Commission|Manipur Public Service Commission]] |[[మణిపూర్ పబ్లిక్ సర్వీస్ కమిషన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:59, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |344 |[[:en:Bhutan takin|Bhutan takin]] |[[భూటాన్ టాకిన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:52, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |345 |[[:en:Mising Autonomous Council|Mising Autonomous Council]] |[[మిసింగ్ అటానమస్ కౌన్సిల్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:45, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |346 |[[:en:Lotha language|Lotha language]] |[[లోథా భాష]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:39, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |347 |[[:en:Mizoram Football Association|Mizoram Football Association]] |[[మిజోరం ఫుట్‌బాల్ అసోసియేషన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:33, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |348 |[[:en:Mizo Academy of Letters|Mizo Academy of Letters]] |[[మిజో అకాడమీ ఆఫ్ లెటర్స్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 15:25, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |349 |[[:en:Siege of Mukalimi|Siege of Mukalimi]] |[[ముకలిమి ముట్టడి]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 15:14, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |350 |[[:en:List of cities and towns in Assam|List of cities and towns in Assam]] | |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 15:14, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |351 |[[:en:List of State Protected Monuments in Mizoram|List of State Protected Monuments in Mizoram]] | |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 15:14, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |352 |[[:en:Charaideo|Charaideo]] |[[చారాయిదేవ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 14:45, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |353 |[[:en:Talatal Ghar|Talatal Ghar]] |[[తలతల్ ఘర్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 14:36, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |354 |[[:en:1985 Merapani Incident|1985 Merapani Incident]] |[[1985 మేరపాని సంఘటన]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 14:27, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |355 |[[:en:Bhuragaon-Kaupati Bridge|Bhuragaon-Kaupati Bridge]] |[[భూరగావ్-కౌపాటి వంతెన]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 14:13, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |356 |[[:en:Sikkim Lokayukta|Sikkim Lokayukta]] |[[సిక్కిం లోకాయుక్త]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 14:05, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |357 |[[:en:Kachari language|Kachari language]] |[[కచారి]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:55, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |358 |[[:en:Pale-capped pigeon|Pale-capped pigeon]] |[[పేల్-క్యాప్డ్ పిజియన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:42, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |359 |[[:en:Bimala Tumkhewa|Bimala Tumkhewa]] | |[[వాడుకరి:స్వరలాసిక|స్వరలాసిక]] ([[వాడుకరి చర్చ:స్వరలాసిక|చర్చ]]) 06:28, 30 జూన్ 2026 (UTC) |- | align="right" |360 |[[:en:Mara language|Mara language]] |[[మరా భాష]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:34, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |361 |[[:en:Tezu Airport|Tezu Airport]] |[[తేజు విమానాశ్రయం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:19, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |362 |[[:en:Bhanbhagta Gurung|Bhanbhagta Gurung]] |[[భన్‌భగ్తా గురుంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:09, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |363 |[[:en:Assam Higher Secondary Education Council|Assam Higher Secondary Education Council]] |[[అస్సాం హయ్యర్ సెకండరీ ఎడ్యుకేషన్ కౌన్సిల్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 12:58, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |364 |[[:en:Geography of Kaziranga National Park|Geography of Kaziranga National Park]] |[[కాజీరంగా జాతీయ వనం భౌగోళికం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 12:45, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |365 |[[:en:Khamyang language|Khamyang language]] |[[ఖమ్యాంగ్ భాష]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 12:33, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |366 |[[:en:Sipora Gurung|Sipora Gurung]] |[[సిపోరా గురుంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:38, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |367 |[[:en:Phulaguri Uprising|Phulaguri Uprising]] |[[ఫూలాగురి తిరుగుబాటు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:29, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |368 |[[:en:Muolhoi|Muolhoi]] |[[ముఓల్హోయ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:21, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |369 |[[:en:Manipur Lokayukta|Manipur Lokayukta]] |[[మణిపూర్ లోకాయుక్త]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:13, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |370 |[[:en:Ko Yad|Ko Yad]] |[[కో యాద్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:04, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |371 |[[:en:Agreement Regarding Compensation for the Kubo (Kabaw) Valley (1834)|Agreement Regarding Compensation for the Kubo (Kabaw) Valley (1834)]] |[[కబో లోయ పరిహార ఒప్పందం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:56, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |372 |[[:en:North East Indian Linguistics Society|North East Indian Linguistics Society]] |[[నార్త్ ఈస్ట్ ఇండియన్ లింగ్విస్టిక్స్ సొసైటీ]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:43, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |373 |[[:en:Hinduism in Sikkim|Hinduism in Sikkim]] |[[సిక్కింలో హిందూ మతం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:33, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |374 |[[:en:Lachhiman Gurung|Lachhiman Gurung]] |[[లచ్ఛిమాన్ గురుంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:23, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |375 |[[:en:Aizawl Derby|Aizawl Derby]] |[[ఐజాల్ డెర్బీ]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:14, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |376 |[[:en:Tripura Lokayukta|Tripura Lokayukta]] |[[త్రిపుర లోకాయుక్త]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:48, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |377 |[[:en:Dimasa language|Dimasa language]] |[[దిమాసా భాష]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:34, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |378 |[[:en:Karbi Youth Festival|Karbi Youth Festival]] |[[కార్బీ యువజనోత్సవం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:23, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |379 |[[:en:Differing perceptions of the Line of Actual Control|Differing perceptions of the Line of Actual Control]] |[[వాస్తవ నియంత్రణ రేఖపై భిన్నమైన అభిప్రాయాలు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:10, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |380 |[[:en:Ojapali|Ojapali]] |[[ఓజాపాలి]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:59, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |381 |[[:en:Tamang language|Tamang language]] |[[తమంగ్ భాష]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:50, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |382 |[[:en:National Institute of Technology, Nagaland|National Institute of Technology, Nagaland]] |[[నేషనల్ ఇన్‌స్టిట్యూట్ ఆఫ్ టెక్నాలజీ నాగాలాండ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 02:57, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |383 |[[:en:List of institutions of higher education in Arunachal Pradesh|List of institutions of higher education in Arunachal Pradesh]] | | |} axljtha3t7s3r7xzlc9du3jdpuopxh5 4908521 4908519 2026-07-20T00:15:37Z ఉదయ్ కిరణ్ 124579 /* */ 4908521 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable sortable" border="1" ! !ఇంగ్లీషు వ్యాసం పేరు !తెలుగు వ్యాసం పేరు !వాడుకరి |- | align="right" |1 |[[:en:Mizo people|Mizo people]] | |చదువరి |- | align="right" |2 |[[:en:Mizo chieftainship|Mizo chieftainship]] | | |- | align="right" |3 |[[:en:Sylheti language|Sylheti language]] | | |- | align="right" |4 |[[:en:Insurgency in Northeast India|Insurgency in Northeast India]] | | |- | align="right" |5 |[[:en:Bengali Hindus|Bengali Hindus]] | |[[వాడుకరి:స్వరలాసిక|స్వరలాసిక]] ([[వాడుకరి చర్చ:స్వరలాసిక|చర్చ]]) 08:50, 10 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |6 |[[:en:Yolmo language|Yolmo language]] | | |- | align="right" |7 |[[:en:Yennai Arindhaal|Yennai Arindhaal]] | |[[వాడుకరి:స్వరలాసిక|స్వరలాసిక]] ([[వాడుకరి చర్చ:స్వరలాసిక|చర్చ]]) 08:50, 10 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |8 |[[:en:Tea-garden community|Tea-garden community]] | | |- | align="right" |9 |[[:en:Rai people|Rai people]] | | |- | align="right" |10 |[[:en:History of Sylhet|History of Sylhet]] | | |- | align="right" |11 |[[:en:List of Representatives of Sikkim|List of Representatives of Sikkim]] | | |- | align="right" |12 |[[:en:Dhumketu (2025 film)|Dhumketu (2025 film)]] | |[[వాడుకరి:స్వరలాసిక|స్వరలాసిక]] ([[వాడుకరి చర్చ:స్వరలాసిక|చర్చ]]) 08:50, 10 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |13 |[[:en:Music of Mizoram|Music of Mizoram]] | | |- | align="right" |14 |[[:en:Tourism in Northeast India|Tourism in Northeast India]] | | |- | align="right" |15 |[[:en:Chutia people|Chutia people]] | | |- | align="right" |16 |[[:en:Rakhine people|Rakhine people]] | | |- | align="right" |17 |[[:en:Lalpa Kohhran Thar|Lalpa Kohhran Thar]] | | |- | align="right" |18 |[[:en:National Register of Citizens for Assam|National Register of Citizens for Assam]] | | |- | align="right" |19 |[[:en:Chhetri|Chhetri]] | | |- | align="right" |20 |[[:en:Magars|Magars]] | | |- | align="right" |21 |[[:en:Hill tribes of Northeast India|Hill tribes of Northeast India]] | | |- | align="right" |22 |[[:en:Insurgency in Meghalaya|Insurgency in Meghalaya]] | | |- | align="right" |23 |[[:en:Timeline of insurgency in Northeast India|Timeline of insurgency in Northeast India]] | | |- | align="right" |24 |[[:en:Story of Python|Story of Python]] | | |- | align="right" |25 |[[:en:Clouded leopard|Clouded leopard]] | | |- | align="right" |26 |[[:en:Bnei Menashe|Bnei Menashe]] | | |- | align="right" |27 |[[:en:Manipur (princely state)|Manipur (princely state)]] | | |- | align="right" |28 |[[:en:Battle of Kohima|Battle of Kohima]] | | |- | align="right" |29 |[[:en:Greater adjutant|Greater adjutant]] | | |- | align="right" |30 |[[:en:Eastern Bengali dialects|Eastern Bengali dialects]] | | |- | align="right" |31 |[[:en:Insurgency in Manipur|Insurgency in Manipur]] | | |- | align="right" |32 |[[:en:Leycesteria formosa|Leycesteria formosa]] | | |- | align="right" |33 |[[:en:Geography of Arunachal Pradesh|Geography of Arunachal Pradesh]] | | |- | align="right" |34 |[[:en:First Anglo-Burmese War|First Anglo-Burmese War]] | | |- | align="right" |35 |[[:en:United Liberation Front of Asom|United Liberation Front of Asom]] | | |- | align="right" |36 |[[:en:Mizo culture|Mizo culture]] | | |- | align="right" |37 |[[:en:Leonard Arthur Bethell|Leonard Arthur Bethell]] | | |- | align="right" |38 |[[:en:Bangladesh–India border|Bangladesh–India border]] | | |- | align="right" |39 |[[:en:National Socialist Council of Nagaland|National Socialist Council of Nagaland]] | | |- | align="right" |40 |[[:en:Tiwa language (India)|Tiwa language (India)]] | | |- | align="right" |41 |[[:en:Manipur tapes|Manipur tapes]] | | |- | align="right" |42 |[[:en:Khasi people|Khasi people]] | |చదువరి |- | align="right" |43 |[[:en:Rajbanshi people|Rajbanshi people]] | | |- | align="right" |44 |[[:en:Christianity in Mizoram|Christianity in Mizoram]] | | |- | align="right" |45 |[[:en:Ledo Road|Ledo Road]] | | |- | align="right" |46 |[[:en:Mising people|Mising people]] | | |- | align="right" |47 |[[:en:Dil Se..|Dil Se..]] | | |- | align="right" |48 |[[:en:Sakhua|Sakhua]] | | |- | align="right" |49 |[[:en:Dashain|Dashain]] | | |- | align="right" |50 |[[:en:Noakhali language|Noakhali language]] | | |- | align="right" |51 |[[:en:Bengalis in Tripura|Bengalis in Tripura]] | | |- | align="right" |52 |[[:en:Ahom people|Ahom people]] | | |- | align="right" |53 |[[:en:Kuki National Army|Kuki National Army]] | | |- | align="right" |54 |[[:en:Shan people|Shan people]] | | |- | align="right" |55 |[[:en:Himalayan tahr|Himalayan tahr]] | | |- | align="right" |56 |[[:en:List of institutions of higher education in Assam|List of institutions of higher education in Assam]] | | |- | align="right" |57 |[[:en:Kaladan Multi-Modal Transit Transport Project|Kaladan Multi-Modal Transit Transport Project]] | | |- | align="right" |58 |[[:en:National Democratic Front of Boroland|National Democratic Front of Boroland]] | | |- | align="right" |59 |[[:en:Operation Bajrang|Operation Bajrang]] | | |- | align="right" |60 |[[:en:Naga conflict|Naga conflict]] | | |- | align="right" |61 |[[:en:Assam Rifles|Assam Rifles]] | | |- | align="right" |62 |[[:en:Kokborok|Kokborok]] | | |- | align="right" |63 |[[:en:Insurgency in Arunachal Pradesh|Insurgency in Arunachal Pradesh]] | | |- | align="right" |64 |[[:en:Qarib Qarib Singlle|Qarib Qarib Singlle]] | | |- | align="right" |65 |[[:en:Tamreswari Temple|Tamreswari Temple]] | | |- | align="right" |66 |[[:en:Bengal slow loris|Bengal slow loris]] | | |- | align="right" |67 |[[:en:Lepcha language|Lepcha language]] | | |- | align="right" |68 |[[:en:Kuki National Organisation|Kuki National Organisation]] | | |- | align="right" |69 |[[:en:10 Endrathukulla|10 Endrathukulla]] | | |- | align="right" |70 |[[:en:Sikkimese Bhutia language|Sikkimese Bhutia language]] | | |- | align="right" |71 |[[:en:Ahom language|Ahom language]] | | |- | align="right" |72 |[[:en:Sunwar language|Sunwar language]] | | |- | align="right" |73 |[[:en:Assam Regiment|Assam Regiment]] | | |- | align="right" |74 |[[:en:Gorkhaland movement|Gorkhaland movement]] | | |- | align="right" |75 |[[:en:Gopal Gurung|Gopal Gurung]] | |[[వాడుకరి:స్వరలాసిక|స్వరలాసిక]] ([[వాడుకరి చర్చ:స్వరలాసిక|చర్చ]]) 06:28, 30 జూన్ 2026 (UTC) |- | align="right" |76 |[[:en:Racism against Northeast Indians|Racism against Northeast Indians]] | | |- | align="right" |77 |[[:en:Tourism in Tripura|Tourism in Tripura]] | | |- | align="right" |78 |[[:en:Etymology of Assam|Etymology of Assam]] | | |- | align="right" |79 |[[:en:Baro-Bhuyan|Baro-Bhuyan]] | | |- | align="right" |80 |[[:en:Mizo Zirlai Pawl|Mizo Zirlai Pawl]] | | |- | align="right" |81 |[[:en:Kabiraj Negi Lama|Kabiraj Negi Lama]] | | |- | align="right" |82 |[[:en:Ita Fort|Ita Fort]] | | |- | align="right" |83 |[[:en:List of villages in Nagaland|List of villages in Nagaland]] | | |- | align="right" |84 |[[:en:Christianity in Northeast India|Christianity in Northeast India]] | | |- | align="right" |85 |[[:en:Involvement of Northeast Indian insurgents in the Myanmar conflict|Involvement of Northeast Indian insurgents in the Myanmar conflict]] | | |- | align="right" |86 |[[:en:List of rulers of Assam|List of rulers of Assam]] | | |- | align="right" |87 |[[:en:Outline of Assam|Outline of Assam]] | | |- | align="right" |88 |[[:en:Mautam|Mautam]] | | |- | align="right" |89 |[[:en:Assamese cuisine|Assamese cuisine]] | | |- | align="right" |90 |[[:en:Assam Police|Assam Police]] | | |- | align="right" |91 |[[:en:Garo people|Garo people]] | |చదువరి |- | align="right" |92 |[[:en:Vaiphei people|Vaiphei people]] | | |- | align="right" |93 |[[:en:Barak state movement|Barak state movement]] | | |- | align="right" |94 |[[:en:Wangjing Tentha Assembly constituency|Wangjing Tentha Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |95 |[[:en:Tripura Tribal Areas Autonomous District Council|Tripura Tribal Areas Autonomous District Council]] | | |- | align="right" |96 |[[:en:Marma people|Marma people]] | | |- | align="right" |97 |[[:en:Demographics of Assam|Demographics of Assam]] | | |- | align="right" |98 |[[:en:Chinese pangolin|Chinese pangolin]] | | |- | align="right" |99 |[[:en:Bawi system|Bawi system]] | | |- | align="right" |100 |[[:en:Tangsa language|Tangsa language]] | | |- | align="right" |101 |[[:en:Anek|Anek]] | | |- | align="right" |102 |[[:en:List of Christian denominations in Northeast India|List of Christian denominations in Northeast India]] | | |- | align="right" |103 |[[:en:Wreathed hornbill|Wreathed hornbill]] | | |- | align="right" |104 |[[:en:Chakma language|Chakma language]] | | |- | align="right" |105 |[[:en:Naksaparvat|Naksaparvat]] | | |- | align="right" |106 |[[:en:Mizo clothing|Mizo clothing]] | | |- | align="right" |107 |[[:en:Anil Gurung|Anil Gurung]] | | |- | align="right" |108 |[[:en:Beautiful nuthatch|Beautiful nuthatch]] | | |- | align="right" |109 |[[:en:Yolmo people|Yolmo people]] | | |- | align="right" |110 |[[:en:Thar language|Thar language]] | | |- | align="right" |111 |[[:en:Kirati peoples|Kirati peoples]] | | |- | align="right" |112 |[[:en:2021 Nagaland killings|2021 Nagaland killings]] | | |- | align="right" |113 |[[:en:Ranglong people|Ranglong people]] | | |- | align="right" |114 |[[:en:Indo-Aryan migration to Assam|Indo-Aryan migration to Assam]] | | |- | align="right" |115 |[[:en:Rakhine language|Rakhine language]] | | |- | align="right" |116 |[[:en:Culture of Assam|Culture of Assam]] | | |- | align="right" |117 |[[:en:Naga National Council|Naga National Council]] | | |- | align="right" |118 |[[:en:Sinlung Hills Council|Sinlung Hills Council]] | | |- | align="right" |119 |[[:en:Black-backed dwarf kingfisher|Black-backed dwarf kingfisher]] | | |- | align="right" |120 |[[:en:Yaariyan (2014 film)|Yaariyan (2014 film)]] | | |- | align="right" |121 |[[:en:Limbu language|Limbu language]] | | |- | align="right" |122 |[[:en:Khecheopalri Lake|Khecheopalri Lake]] | | |- | align="right" |123 |[[:en:Dzukou Valley|Dzukou Valley]] | | |- | align="right" |124 |[[:en:National Liberation Front of Tripura|National Liberation Front of Tripura]] | | |- | align="right" |125 |[[:en:Living root bridge|Living root bridge]] | | |- | align="right" |126 |[[:en:Assam silk|Assam silk]] |[[అసోం పట్టు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 15:21, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |127 |[[:en:Chungli Ao language|Chungli Ao language]] | | |- | align="right" |128 |[[:en:Biate people|Biate people]] | | |- | align="right" |129 |[[:en:Desire Machine Collective|Desire Machine Collective]] | | |- | align="right" |130 |[[:en:Patsho Khiamniungan|Patsho Khiamniungan]] | | |- | align="right" |131 |[[:en:Koro language (India)|Koro language (India)]] | | |- | align="right" |132 |[[:en:Assamese people|Assamese people]] | |చదువరి |- | align="right" |133 |[[:en:Bhismaknagar|Bhismaknagar]] | | |- | align="right" |134 |[[:en:Assamese Language Movement|Assamese Language Movement]] | | |- | align="right" |135 |[[:en:Ram Bahadur Bomjon|Ram Bahadur Bomjon]] | | |- | align="right" |136 |[[:en:Syzygium claviflorum|Syzygium claviflorum]] | | |- | align="right" |137 |[[:en:Any Kuki Tribes|Any Kuki Tribes]] | | |- | align="right" |138 |[[:en:Dimasa people|Dimasa people]] | | |- | align="right" |139 |[[:en:2008 Imphal bombing|2008 Imphal bombing]] | | |- | align="right" |140 |[[:en:Kiran Chemjong|Kiran Chemjong]] | | |- | align="right" |141 |[[:en:Operation Sunrise (2019)|Operation Sunrise (2019)]] | | |- | align="right" |142 |[[:en:Hmar language|Hmar language]] | | |- | align="right" |143 |[[:en:Gorkhas in Manipur|Gorkhas in Manipur]] | | |- | align="right" |144 |[[:en:Kul Man Ghising|Kul Man Ghising]] | | |- | align="right" |145 |[[:en:Khamti language|Khamti language]] | | |- | align="right" |146 |[[:en:Khasi Hills Autonomous District Council|Khasi Hills Autonomous District Council]] | | |- | align="right" |147 |[[:en:Pakke Tiger Reserve|Pakke Tiger Reserve]] | | |- | align="right" |148 |[[:en:Rukmininagar Fort|Rukmininagar Fort]] | | |- | align="right" |149 |[[:en:Frederick George Lister|Frederick George Lister]] | | |- | align="right" |150 |[[:en:Muslim invasions of Assam|Muslim invasions of Assam]] | | |- | align="right" |151 |[[:en:Zou people|Zou people]] | | |- | align="right" |152 |[[:en:Tourism in Mizoram|Tourism in Mizoram]] | | |- | align="right" |153 |[[:en:Economy of Assam|Economy of Assam]] | | |- | align="right" |154 |[[:en:2022 Manipur Olympic Games|2022 Manipur Olympic Games]] | | |- | align="right" |155 |[[:en:Kalita (caste)|Kalita (caste)]] | | |- | align="right" |156 |[[:en:Yakkha language|Yakkha language]] | | |- | align="right" |157 |[[:en:Satra (Ekasarana Dharma)|Satra (Ekasarana Dharma)]] | | |- | align="right" |158 |[[:en:2015 Indian counter-insurgency operation in Myanmar|2015 Indian counter-insurgency operation in Myanmar]] | | |- | align="right" |159 |[[:en:Deshi people|Deshi people]] | | |- | align="right" |160 |[[:en:Index of Nagaland-related articles|Index of Nagaland-related articles]] | | |- | align="right" |161 |[[:en:Kadamtala Assembly constituency|Kadamtala Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |162 |[[:en:2019 Khonsa ambush|2019 Khonsa ambush]] | | |- | align="right" |163 |[[:en:Zo Reunification Organization|Zo Reunification Organization]] | | |- | align="right" |164 |[[:en:Darlong people|Darlong people]] | | |- | align="right" |165 |[[:en:Behali Wildlife Sanctuary|Behali Wildlife Sanctuary]] | | |- | align="right" |166 |[[:en:Miya people|Miya people]] | | |- | align="right" |167 |[[:en:Paite people|Paite people]] | | |- | align="right" |168 |[[:en:Red-headed trogon|Red-headed trogon]] | | |- | align="right" |169 |[[:en:Sherpa language|Sherpa language]] | | |- | align="right" |170 |[[:en:Gurung language|Gurung language]] | | |- | align="right" |171 |[[:en:Arjuna Bhogeswar Baruah Sports Complex|Arjuna Bhogeswar Baruah Sports Complex]] | | |- | align="right" |172 |[[:en:Guite people|Guite people]] | | |- | align="right" |173 |[[:en:Mr. Manipur|Mr. Manipur]] | | |- | align="right" |174 |[[:en:Zou language|Zou language]] | | |- | align="right" |175 |[[:en:Zawlbûk|Zawlbûk]] | | |- | align="right" |176 |[[:en:United National Liberation Front|United National Liberation Front]] | | |- | align="right" |177 |[[:en:British rule in Assam|British rule in Assam]] | | |- | align="right" |178 |[[:en:Aimol language|Aimol language]] | | |- | align="right" |179 |[[:en:Shape of Momo|Shape of Momo]] | | |- | align="right" |180 |[[:en:Birganj Assembly constituency|Birganj Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |181 |[[:en:Chumi Gyatse Falls|Chumi Gyatse Falls]] | | |- | align="right" |182 |[[:en:Jewel Thief (1967 film)|Jewel Thief (1967 film)]] | | |- | align="right" |183 |[[:en:Khangabok|Khangabok]] | | |- | align="right" |184 |[[:en:Gaeboo Achyok|Gaeboo Achyok]] |[[గేబూ అచ్యోక్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:15, 20 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |185 |[[:en:Hajong language|Hajong language]] |[[హాజోంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:11, 20 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |186 |[[:en:White-bellied heron|White-bellied heron]] |[[తెల్ల పొట్ట కొంగ]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:08, 20 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |187 |[[:en:Kalyanpur, Tripura Assembly constituency|Kalyanpur, Tripura Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |188 |[[:en:Sultan tit|Sultan tit]] |[[సుల్తాన్ పిట్ట]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:04, 20 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |189 |[[:en:Maria Manda|Maria Manda]] |[[మరియా మాండా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 07:05, 19 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |190 |[[:en:Indian Army atrocities in Northeast India|Indian Army atrocities in Northeast India]] |[[ఈశాన్య భారతదేశంలో భారత సైన్యం చేసిన మానవ హక్కుల ఉల్లంఘనలు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:56, 19 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |191 |[[:en:Peter Loren Seton James|Peter Loren Seton James]] |[[పీటర్ లోరెన్ సెటన్ జేమ్స్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:43, 19 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |192 |[[:en:2015–2016 Arunachal Pradesh political crisis|2015–2016 Arunachal Pradesh political crisis]] |[[2015–2016 అరుణాచల్ ప్రదేశ్ రాజకీయ సంక్షోభం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:45, 19 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |193 |[[:en:Education in Mizoram|Education in Mizoram]] |[[మిజోరంలో విద్య]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:35, 19 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |194 |[[:en:Indigenous peoples of Sikkim|Indigenous peoples of Sikkim]] |[[సిక్కిం స్థానిక ప్రజలు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:05, 19 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |195 |[[:en:Prehistory of Manipur|Prehistory of Manipur]] |[[మణిపూర్ పూర్వచరిత్ర]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:00, 19 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |196 |[[:en:Tani languages|Tani languages]] |[[తాని]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 02:54, 19 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |197 |[[:en:Cornus kousa|Cornus kousa]] |[[కౌసా డాగ్‌వుడ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 02:50, 19 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |198 |[[:en:Caves of Meghalaya|Caves of Meghalaya]] |[[మేఘాలయ గుహలు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 11:25, 17 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |199 |[[:en:Ananta Tamang|Ananta Tamang]] |[[అనంత తమంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 02:25, 17 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |200 |[[:en:Outline of Arunachal Pradesh|Outline of Arunachal Pradesh]] |[[అరుణాచల్ ప్రదేశ్ రూపురేఖలు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 02:19, 17 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |201 |[[:en:Iris dolichosiphon|Iris dolichosiphon]] |[[ఐరిస్ డోలిచోసిఫాన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:25, 17 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |202 |[[:en:Srimanta Sankaradeva Sangha|Srimanta Sankaradeva Sangha]] |[[శ్రీమంత శంకరదేవ సంఘం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 12:35, 16 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |203 |[[:en:Salgarh Assembly constituency|Salgarh Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |204 |[[:en:Kwatha Khunou|Kwatha Khunou]] |[[క్వాతా ఖునౌ]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]])` |- | align="right" |205 |[[:en:28th Battalion (ULFA)|28th Battalion (ULFA)]] |[[28వ బెటాలియన్ ఉల్ఫా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 11:43, 16 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |206 |[[:en:List of colleges affiliated to the Gauhati University|List of colleges affiliated to the Gauhati University]] |[[గౌహతి విశ్వవిద్యాలయ అనుబంధ కళాశాలల జాబితా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:24, 16 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |207 |[[:en:All Bodo Students' Union|All Bodo Students' Union]] | [[ఆల్ బోడో స్టూడెంట్స్ యూనియన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:16, 16 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |208 |[[:en:Slaty-backed forktail|Slaty-backed forktail]] |[[స్లేటీ-బ్యాక్డ్ ఫోర్క్‌టైల్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:11, 16 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |209 |[[:en:Timeline of Jorhat|Timeline of Jorhat]] |[[జోర్హాట్ కాలక్రమం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:59, 16 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |210 |[[:en:Young Mizo Association|Young Mizo Association]] |[[యంగ్ మిజో అసోసియేషన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:31, 16 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |211 |[[:en:Crown Colony of Eastern Agency Scheme|Crown Colony of Eastern Agency Scheme]] |[[క్రౌన్ కాలనీ ఆఫ్ ఈస్టర్న్ ఏజెన్సీ]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:51, 16 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |212 |[[:en:Kongthong|Kongthong]] |[[కొంగ్థాంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:15, 15 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |213 |[[:en:Black-backed forktail|Black-backed forktail]] |[[నల్ల వీపు విచాల తోక పిట్ట]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:09, 15 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |214 |[[:en:List of vegetables used in Assamese cuisine|List of vegetables used in Assamese cuisine]] |[[అసోం వంటకాల్లో ఉపయోగించే కూరగాయల జాబితా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 11:22, 15 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |215 |[[:en:Economy of Mizoram|Economy of Mizoram]] |[[మిజోరాం ఆర్థిక వ్యవస్థ]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:29, 15 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |216 |[[:en:Goalpariya dialects|Goalpariya dialects]] |[[గోవాల్పారియా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:47, 15 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |217 |[[:en:Chhurbura|Chhurbura]] |[[ఛుర్బురా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:51, 14 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |218 |[[:en:Atong language (Sino-Tibetan)|Atong language (Sino-Tibetan)]] |[[అటాంగ్ భాష]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:46, 14 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |219 |[[:en:Pramodenagar Assembly constituency|Pramodenagar Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |220 |[[:en:Golden-breasted fulvetta|Golden-breasted fulvetta]] |[[గోల్డెన్-బ్రెస్టెడ్ ఫుల్వెట్టా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:33, 14 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |221 |[[:en:Kakraban Assembly constituency|Kakraban Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |222 |[[:en:Bengal florican|Bengal florican]] |[[బెంగాల్ ఫ్లోరికాన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:22, 14 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |223 |[[:en:North Eastern Railway Connectivity Project|North Eastern Railway Connectivity Project]] |[[ఈశాన్య రైల్వే కనెక్టివిటీ ప్రాజెక్ట్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:12, 14 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |224 |[[:en:Koch people|Koch people]] | | |- | align="right" |225 |[[:en:Tibetan dual system of government|Tibetan dual system of government]] |[[టిబెటన్ ద్వంద్వ పాలనా విధానం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:37, 13 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |226 |[[:en:2004 arms and ammunition haul in Chittagong|2004 arms and ammunition haul in Chittagong]] |[[బంగ్లాదేశ్‌లో అక్రమ ఆయుధాల రవాణా జప్తు ఘటన]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:28, 13 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |227 |[[:en:Aiton language|Aiton language]] |[[ఐటోన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:07, 13 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |228 |[[:en:Austen's brown hornbill|Austen's brown hornbill]] |[[ఆస్టెన్స్ బ్రౌన్ హార్న్‌బిల్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:55, 13 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |229 |[[:en:Dayahang Rai|Dayahang Rai]] |[[దయాహంగ్ రాయ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:37, 13 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |230 |[[:en:Bairagi Kainla|Bairagi Kainla]] |[[బైరాగి కైంలా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:27, 13 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |231 |[[:en:Apo (drink)|Apo (drink)]] |[[అపో]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:18, 13 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |232 |[[:en:Jerdon's babbler|Jerdon's babbler]] |[[జెర్డాన్ బాబ్లర్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:07, 13 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |233 |[[:en:Eastern Bengal and Assam|Eastern Bengal and Assam]] |[[తూర్పు బెంగాల్, అసోం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 15:22, 12 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |234 |[[:en:Kurti Assembly constituency|Kurti Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |235 |[[:en:List of cities in Assam by population|List of cities in Assam by population]] |[[అసోం లోని నగరాల జనాభా జాబితా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:06, 12 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |236 |[[:en:Jaintia Hills Autonomous District Council|Jaintia Hills Autonomous District Council]] |[[జైంతియా హిల్స్ అటానమస్ డిస్ట్రిక్ట్ కౌన్సిల్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:53, 12 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |237 |[[:en:Blossom-headed parakeet|Blossom-headed parakeet]] |[[గులాబీ తల చిలుక]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:26, 12 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |238 |[[:en:Shillong Chamber Choir|Shillong Chamber Choir]] |[[షిల్లాంగ్ చాంబర్ కోయిర్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:40, 12 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |239 |[[:en:Blyth's kingfisher|Blyth's kingfisher]] |[[బ్లైత్స్ లక్మల పిట్ట]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 11:45, 11 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |240 |[[:en:Bhim Bahadur Tamang|Bhim Bahadur Tamang]] |[[భీమ్ బహదూర్ తమాంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 11:29, 11 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |241 |[[:en:Sikkimese cuisine|Sikkimese cuisine]] |[[సిక్కిం వంటకాలు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:46, 10 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |242 |[[:en:Rambahadur Limbu|Rambahadur Limbu]] |[[రాం బహదూర్ లింబు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 10:22, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |243 |[[:en:Assam Province|Assam Province]] |[[అసోం ప్రావిన్స్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 10:17, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |244 |[[:en:Raja Ki Aayegi Baaraat|Raja Ki Aayegi Baaraat]] |[[రాజా కీ ఆయేగీ బారాత్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 10:12, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |245 |[[:en:Borgeet|Borgeet]] |[[బోర్‌గీత్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 10:08, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |246 |[[:en:Blue whistling thrush|Blue whistling thrush]] |[[నీలి ఈల పిట్ట]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 10:03, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |247 |[[:en:Ralte language|Ralte language]] |[[రాల్తే]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 09:56, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |248 |[[:en:2024 attack on the Bangladesh Assistant High Commission in India|2024 attack on the Bangladesh Assistant High Commission in India]] |[[అగర్తలాలోని బంగ్లాదేశ్ అసిస్టెంట్ హైకమిషన్‌పై దాడి]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 09:52, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |249 |[[:en:Mara Autonomous District Council|Mara Autonomous District Council]] |[[మారా స్వయంప్రతిపత్తి జిల్లా కౌన్సిల్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 09:47, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |250 |[[:en:Kulung language (Nepal)|Kulung language (Nepal)]] |[[కులుంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 09:43, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |251 |[[:en:Kulai Assembly constituency|Kulai Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |252 |[[:en:Abbott's babbler|Abbott's babbler]] |[[అబాట్ బాబ్లర్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:38, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |253 |[[:en:Dark Age of the Assamese language|Dark Age of the Assamese language]] |[[అస్సామీ భాషా అంధకార యుగం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:34, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |254 |[[:en:Sanggaiyumpham, Thoubal|Sanggaiyumpham, Thoubal]] |[[సంగైయుంఫామ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:28, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |255 |[[:en:List of superintendents of Mizoram|List of superintendents of Mizoram]] |[[లుషాయ్ హిల్స్ సూపరింటెండెంట్ మిజోరాం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:25, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |256 |[[:en:Karbi language|Karbi language]] |[[కార్బీ]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:10, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |257 |[[:en:Karimganj Junction railway station|Karimganj Junction railway station]] |[[కరీంగంజ్ రైల్వే జంక్షన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:04, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |258 |[[:en:1953 Achingmori incident|1953 Achingmori incident]] |[[అచింగ్‌మోరి సంఘటన]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:01, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |259 |[[:en:Ellora Vigyan Mancha|Ellora Vigyan Mancha]] |[[ఎల్లోరా విజ్ఞాన్ మంచ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:57, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |260 |[[:en:Mary S]]cott (missionary)|Mary Scott (missionary)]] | | |- | align="right" |261 |[[:en:Geography of Mizoram|Geography of Mizoram]] |[[మిజోరాం భౌగోళికం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:52, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |262 |[[:en:2008 Agartala bombings|2008 Agartala bombings]] |[[2008 అగర్తలా బాంబు పేలుళ్లు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:51, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |263 |[[:en:Salema Assembly constituency|Salema Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |264 |[[:en:Naga People's Movement for Human Rights|Naga People's Movement for Human Rights]] |[[నాగా పీపుల్స్ మూవ్‌మెంట్ ఫర్ హ్యూమన్ రైట్స్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:48, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |265 |[[:en:Pemayangtse Monastery|Pemayangtse Monastery]] |[[పెమాయాంగ్ట్సే ఆశ్రమం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:44, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |266 |[[:en:History of Kaziranga National Park|History of Kaziranga National Park]] |[[కాజీరంగా జాతీయ పార్కు చరిత్ర]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:40, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |267 |[[:en:North–South War of the Lushai Hills|North–South War of the Lushai Hills]] |[[చిమ్ లె హ్మార్ ఇండో]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:13, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |268 |[[:en:Prabal Gurung|Prabal Gurung]] |[[ప్రబల్ గురుంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:09, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |269 |[[:en:Ang Tharkay|Ang Tharkay]] |[[ఆంగ్ థార్కే]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:06, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |270 |[[:en:Thamizh|Thamizh]] |[[తమిళ్ (సినిమా)]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:40, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |271 |[[:en:Casearia graveolens|Casearia graveolens]] |[[కేసియారియా గ్రేవియోలెన్స్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:37, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |272 |[[:en:Garbhanga Wildlife Sanctuary|Garbhanga Wildlife Sanctuary]] |[[గార్భంగా వన్యప్రాణుల అభయారణ్యం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:33, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |273 |[[:en:Kuki National Front|Kuki National Front]] |[[కుకీ నేషనల్ ఫ్రంట్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:30, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |274 |[[:en:Gangtok Municipal Corporation|Gangtok Municipal Corporation]] |[[గ్యాంగ్‌టక్ మునిసిపల్ కార్పొరేషన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:18, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |275 |[[:en:Nagaland Lokayukta|Nagaland Lokayukta]] |[[నాగాలాండ్ లోకాయుక్త]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:14, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |276 |[[:en:Culture of Tripura|Culture of Tripura]] |[[త్రిపుర సంస్కృతి]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:10, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |277 |[[:en:Captain (2019 film)|Captain (2019 film)]] |[[కెప్టెన్ (సినిమా)]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 14:03, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |278 |[[:en:Iris × sikkimensis|Iris × sikkimensis]] |[[ఐరిస్ × సిక్కిమెన్సిస్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:59, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |279 |[[:en:Bugun liocichla|Bugun liocichla]] |[[బుగున్ లియోసిచ్లా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:54, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |280 |[[:en:Moria people|Moria people]] |[[మొరియా ప్రజలు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:50, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |281 |[[:en:Panjika|Panjika]] |[[పంజిక]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 12:17, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |282 |[[:en:Tourism in Assam|Tourism in Assam]] |[[అసోం పర్యాటక రంగం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 07:17, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |283 |[[:en:Fire-breasted flowerpecker|Fire-breasted flowerpecker]] |[[నిప్పు-రొమ్ము పూలపక్షి]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:10, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |284 |[[:en:Chhetan Gurung|Chhetan Gurung]] |[[ఛేతన్ గురుంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:06, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |285 |[[:en:Kwatha|Kwatha]] |[[క్వాతా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:03, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |286 |[[:en:Blyth's tragopan|Blyth's tragopan]] |[[బ్లైత్స్ ట్రాగోపాన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:00, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |287 |[[:en:Administrative divisions of Assam|Administrative divisions of Assam]] |[[అసోం ప్రాంతీయ విభాగాలు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:53, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |288 |[[:en:White-winged duck|White-winged duck]] |[[తెల్లరెక్కల బాతు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:50, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |289 |[[:en:Naharlagun railway station|Naharlagun railway station]] |[[నహర్లగూన్ రైల్వే స్టేషన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:45, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |290 |[[:en:Asian barred owlet|Asian barred owlet]] |[[ఏషియన్ బార్డ్ ఔలెట్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:40, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |291 |[[:en:Treaty of Yandabo|Treaty of Yandabo]] |[[యాండబో సంధి]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:36, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |292 |[[:en:Sikkim Manipal Institute of Technology|Sikkim Manipal Institute of Technology]] |[[సిక్కిం మణిపాల్ ఇన్స్టిట్యూట్ ఆఫ్ టెక్నాలజీ]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:30, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |293 |[[:en:Rabha people|Rabha people]] | | |- | align="right" |294 |[[:en:Zo peoples|Zo peoples]] | | |- | align="right" |295 |[[:en:Bhaona|Bhaona]] |[[భావోన]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:59, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |296 |[[:en:Jorthang–Nayabazar Assembly constituency|Jorthang–Nayabazar Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |297 |[[:en:Jamuna Gurung (entrepreneur)|Jamuna Gurung (entrepreneur)]] |[[జమునా గురుంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:56, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |298 |[[:en:Deusi/Bhailo|Deusi/Bhailo]] |[[దేవుసి-భైలో]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:52, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |299 |[[:en:Zû (beverage)|Zû (beverage)]] |[[జూ]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:48, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |300 |[[:en:Sikkim Scouts|Sikkim Scouts]] |[[సిక్కిం స్కౌట్స్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:39, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |301 |[[:en:Barman language|Barman language]] |[[బర్మాన్ థార్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:29, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |302 |[[:en:Tara Prakash Limbu|Tara Prakash Limbu]] |[[తారా ప్రకాష్ లింబు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:24, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |303 |[[:en:Deepak Manange|Deepak Manange]] |[[రాజీవ్ గురుంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:09, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |304 |[[:en:Meghalaya Lokayukta|Meghalaya Lokayukta]] |[[మేఘాలయ లోకాయుక్త]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:05, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |305 |[[:en:Hodgson's frogmouth|Hodgson's frogmouth]] |[[హాడ్గ్సన్స్ ఫ్రాగ్‌మౌత్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:00, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |306 |[[:en:In the Name of the Nation|In the Name of the Nation]] |[[ఇన్ ది నేమ్ ఆఫ్ ది నేషన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:54, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |307 |[[:en:Lower Gangetic Plains moist deciduous forests|Lower Gangetic Plains moist deciduous forests]] |[[లోయర్ గంగా మైదాన తేమతో కూడిన ఆకురాల్చే అడవులు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:47, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |308 |[[:en:North East Students' Organization|North East Students' Organization]] |[[నార్త్ ఈస్ట్ స్టూడెంట్స్ ఆర్గనైజేషన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:42, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |309 |[[:en:Magar language|Magar language]] |[[మగర్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:36, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |310 |[[:en:Nature's Beckon|Nature's Beckon]] |[[నేచర్స్ బెకన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:27, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |311 |[[:en:Upendra Subba|Upendra Subba]] |[[ఉపేంద్ర సుబ్బా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 02:14, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |312 |[[:en:Sasoni Merbil|Sasoni Merbil]] |[[సాసోని మెర్‌బిల్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:36, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |313 |[[:en:Zomi people|Zomi people]] | | |- | align="right" |314 |[[:en:Assamese manuscript painting|Assamese manuscript painting]] |[[అస్సామీ హస్త చిత్రకళ]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:33, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |315 |[[:en:Deori language|Deori language]] |[[డియోరి]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:19, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |316 |[[:en:Hakha Chin|Hakha Chin]] |[[హఖా చిన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:10, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |317 |[[:en:List of State Protected Monuments in Manipur|List of State Protected Monuments in Manipur]] | | |- | align="right" |318 |[[:en:Operation Golden Bird|Operation Golden Bird]] |[[ఆపరేషన్ గోల్డెన్ బర్డ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:06, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |319 |[[:en:Outline of Manipur|Outline of Manipur]] | | |- | align="right" |320 |[[:en:Mizoram–Manipur–Kachin rain forests|Mizoram–Manipur–Kachin rain forests]] |[[మిజోరం–మణిపూర్–కచిన్ వర్షారణ్యాల ఎకోరీజియన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:06, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |321 |[[:en:Borkhola Assembly constituency|Borkhola Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |322 |[[:en:Bharateeyans|Bharateeyans]] |[[భారతీయన్స్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 08:40, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |323 |[[:en:Naga Mothers' Association|Naga Mothers' Association]] |[[నాగా మదర్స్ అసోసియేషన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 08:40, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |324 |[[:en:Mission China|Mission China]] |[[మిషన్ చైనా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 08:40, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |325 |[[:en:Achik Songna An'pachakgipa Kotok|Achik Songna An'pachakgipa Kotok]] |[[అచిక్ సాంగ్నా అన్‌పాచాక్‌గిపా కోటోక్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:37, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |326 |[[:en:Mizoram Lokayukta|Mizoram Lokayukta]] |[[మిజోరం లోకాయుక్త]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:53, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |327 |[[:en:Unakoti|Unakoti]] |[[ఊనకోటి]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:37, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |328 |[[:en:Rufous-necked hornbill|Rufous-necked hornbill]] |[[రత్నకంఠ కొమ్ముల పిట్ట]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:41, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |329 |[[:en:James Pandu|James Pandu]] |[[జేమ్స్ పాండు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:38, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |330 |[[:en:Mizo literature|Mizo literature]] |[[మిజో సాహిత్యం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:19, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |331 |[[:en:Singarigharutha|Singarigharutha]] |[[సింగరిగరుతా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:10, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |332 |[[:en:Grey peacock-pheasant|Grey peacock-pheasant]] |[[బూడిద రంగు నెమలి-కోడి]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:00, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |333 |[[:en:Sheuli Azim|Sheuli Azim]] |[[షియులీ అజీమ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:49, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |334 |[[:en:Timeline of history of Assam|Timeline of history of Assam]] |[[అస్సాం కాలక్రమ చరిత్ర]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:08, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |335 |[[:en:Detention centres in Assam|Detention centres in Assam]] |[[అస్సాం డిటెన్షన్ క్యాంప్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:05, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |336 |[[:en:Dehan dialect|Dehan dialect]] |[[దేహాన్ భాష]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:49, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |337 |[[:en:Christianity in Meghalaya|Christianity in Meghalaya]] |[[మేఘాలయలో క్రైస్తవ మతం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:43, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |338 |[[:en:Khasi Hills|Khasi Hills]] |[[ఖాశీ కొండలు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:36, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |339 |[[:en:Pied falconet|Pied falconet]] |[[పైడ్ ఫాల్కనెట్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 02:26, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |340 |[[:en:Sports in Manipur|Sports in Manipur]] |[[మణిపూర్ లో క్రీడలు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 02:23, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |341 |[[:en:Cavea tanguensis|Cavea tanguensis]] |[[కావెయా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 02:14, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |342 |[[:en:Rufous-bellied eagle|Rufous-bellied eagle]] |[[ఎర్రపొట్ట గద్ద]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 02:10, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |343 |[[:en:Manipur Public Service Commission|Manipur Public Service Commission]] |[[మణిపూర్ పబ్లిక్ సర్వీస్ కమిషన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:59, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |344 |[[:en:Bhutan takin|Bhutan takin]] |[[భూటాన్ టాకిన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:52, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |345 |[[:en:Mising Autonomous Council|Mising Autonomous Council]] |[[మిసింగ్ అటానమస్ కౌన్సిల్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:45, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |346 |[[:en:Lotha language|Lotha language]] |[[లోథా భాష]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:39, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |347 |[[:en:Mizoram Football Association|Mizoram Football Association]] |[[మిజోరం ఫుట్‌బాల్ అసోసియేషన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:33, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |348 |[[:en:Mizo Academy of Letters|Mizo Academy of Letters]] |[[మిజో అకాడమీ ఆఫ్ లెటర్స్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 15:25, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |349 |[[:en:Siege of Mukalimi|Siege of Mukalimi]] |[[ముకలిమి ముట్టడి]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 15:14, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |350 |[[:en:List of cities and towns in Assam|List of cities and towns in Assam]] | |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 15:14, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |351 |[[:en:List of State Protected Monuments in Mizoram|List of State Protected Monuments in Mizoram]] | |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 15:14, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |352 |[[:en:Charaideo|Charaideo]] |[[చారాయిదేవ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 14:45, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |353 |[[:en:Talatal Ghar|Talatal Ghar]] |[[తలతల్ ఘర్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 14:36, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |354 |[[:en:1985 Merapani Incident|1985 Merapani Incident]] |[[1985 మేరపాని సంఘటన]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 14:27, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |355 |[[:en:Bhuragaon-Kaupati Bridge|Bhuragaon-Kaupati Bridge]] |[[భూరగావ్-కౌపాటి వంతెన]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 14:13, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |356 |[[:en:Sikkim Lokayukta|Sikkim Lokayukta]] |[[సిక్కిం లోకాయుక్త]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 14:05, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |357 |[[:en:Kachari language|Kachari language]] |[[కచారి]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:55, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |358 |[[:en:Pale-capped pigeon|Pale-capped pigeon]] |[[పేల్-క్యాప్డ్ పిజియన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:42, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |359 |[[:en:Bimala Tumkhewa|Bimala Tumkhewa]] | |[[వాడుకరి:స్వరలాసిక|స్వరలాసిక]] ([[వాడుకరి చర్చ:స్వరలాసిక|చర్చ]]) 06:28, 30 జూన్ 2026 (UTC) |- | align="right" |360 |[[:en:Mara language|Mara language]] |[[మరా భాష]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:34, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |361 |[[:en:Tezu Airport|Tezu Airport]] |[[తేజు విమానాశ్రయం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:19, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |362 |[[:en:Bhanbhagta Gurung|Bhanbhagta Gurung]] |[[భన్‌భగ్తా గురుంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:09, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |363 |[[:en:Assam Higher Secondary Education Council|Assam Higher Secondary Education Council]] |[[అస్సాం హయ్యర్ సెకండరీ ఎడ్యుకేషన్ కౌన్సిల్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 12:58, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |364 |[[:en:Geography of Kaziranga National Park|Geography of Kaziranga National Park]] |[[కాజీరంగా జాతీయ వనం భౌగోళికం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 12:45, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |365 |[[:en:Khamyang language|Khamyang language]] |[[ఖమ్యాంగ్ భాష]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 12:33, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |366 |[[:en:Sipora Gurung|Sipora Gurung]] |[[సిపోరా గురుంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:38, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |367 |[[:en:Phulaguri Uprising|Phulaguri Uprising]] |[[ఫూలాగురి తిరుగుబాటు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:29, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |368 |[[:en:Muolhoi|Muolhoi]] |[[ముఓల్హోయ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:21, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |369 |[[:en:Manipur Lokayukta|Manipur Lokayukta]] |[[మణిపూర్ లోకాయుక్త]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:13, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |370 |[[:en:Ko Yad|Ko Yad]] |[[కో యాద్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:04, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |371 |[[:en:Agreement Regarding Compensation for the Kubo (Kabaw) Valley (1834)|Agreement Regarding Compensation for the Kubo (Kabaw) Valley (1834)]] |[[కబో లోయ పరిహార ఒప్పందం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:56, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |372 |[[:en:North East Indian Linguistics Society|North East Indian Linguistics Society]] |[[నార్త్ ఈస్ట్ ఇండియన్ లింగ్విస్టిక్స్ సొసైటీ]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:43, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |373 |[[:en:Hinduism in Sikkim|Hinduism in Sikkim]] |[[సిక్కింలో హిందూ మతం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:33, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |374 |[[:en:Lachhiman Gurung|Lachhiman Gurung]] |[[లచ్ఛిమాన్ గురుంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:23, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |375 |[[:en:Aizawl Derby|Aizawl Derby]] |[[ఐజాల్ డెర్బీ]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:14, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |376 |[[:en:Tripura Lokayukta|Tripura Lokayukta]] |[[త్రిపుర లోకాయుక్త]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:48, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |377 |[[:en:Dimasa language|Dimasa language]] |[[దిమాసా భాష]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:34, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |378 |[[:en:Karbi Youth Festival|Karbi Youth Festival]] |[[కార్బీ యువజనోత్సవం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:23, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |379 |[[:en:Differing perceptions of the Line of Actual Control|Differing perceptions of the Line of Actual Control]] |[[వాస్తవ నియంత్రణ రేఖపై భిన్నమైన అభిప్రాయాలు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:10, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |380 |[[:en:Ojapali|Ojapali]] |[[ఓజాపాలి]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:59, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |381 |[[:en:Tamang language|Tamang language]] |[[తమంగ్ భాష]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:50, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |382 |[[:en:National Institute of Technology, Nagaland|National Institute of Technology, Nagaland]] |[[నేషనల్ ఇన్‌స్టిట్యూట్ ఆఫ్ టెక్నాలజీ నాగాలాండ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 02:57, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |383 |[[:en:List of institutions of higher education in Arunachal Pradesh|List of institutions of higher education in Arunachal Pradesh]] | | |} fvc7hbso1l75rn7tc07169kikfvcnb5 4908523 4908521 2026-07-20T00:18:48Z ఉదయ్ కిరణ్ 124579 /* */ 4908523 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable sortable" border="1" ! !ఇంగ్లీషు వ్యాసం పేరు !తెలుగు వ్యాసం పేరు !వాడుకరి |- | align="right" |1 |[[:en:Mizo people|Mizo people]] | |చదువరి |- | align="right" |2 |[[:en:Mizo chieftainship|Mizo chieftainship]] | | |- | align="right" |3 |[[:en:Sylheti language|Sylheti language]] | | |- | align="right" |4 |[[:en:Insurgency in Northeast India|Insurgency in Northeast India]] | | |- | align="right" |5 |[[:en:Bengali Hindus|Bengali Hindus]] | |[[వాడుకరి:స్వరలాసిక|స్వరలాసిక]] ([[వాడుకరి చర్చ:స్వరలాసిక|చర్చ]]) 08:50, 10 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |6 |[[:en:Yolmo language|Yolmo language]] | | |- | align="right" |7 |[[:en:Yennai Arindhaal|Yennai Arindhaal]] | |[[వాడుకరి:స్వరలాసిక|స్వరలాసిక]] ([[వాడుకరి చర్చ:స్వరలాసిక|చర్చ]]) 08:50, 10 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |8 |[[:en:Tea-garden community|Tea-garden community]] | | |- | align="right" |9 |[[:en:Rai people|Rai people]] | | |- | align="right" |10 |[[:en:History of Sylhet|History of Sylhet]] | | |- | align="right" |11 |[[:en:List of Representatives of Sikkim|List of Representatives of Sikkim]] | | |- | align="right" |12 |[[:en:Dhumketu (2025 film)|Dhumketu (2025 film)]] | |[[వాడుకరి:స్వరలాసిక|స్వరలాసిక]] ([[వాడుకరి చర్చ:స్వరలాసిక|చర్చ]]) 08:50, 10 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |13 |[[:en:Music of Mizoram|Music of Mizoram]] | | |- | align="right" |14 |[[:en:Tourism in Northeast India|Tourism in Northeast India]] | | |- | align="right" |15 |[[:en:Chutia people|Chutia people]] | | |- | align="right" |16 |[[:en:Rakhine people|Rakhine people]] | | |- | align="right" |17 |[[:en:Lalpa Kohhran Thar|Lalpa Kohhran Thar]] | | |- | align="right" |18 |[[:en:National Register of Citizens for Assam|National Register of Citizens for Assam]] | | |- | align="right" |19 |[[:en:Chhetri|Chhetri]] | | |- | align="right" |20 |[[:en:Magars|Magars]] | | |- | align="right" |21 |[[:en:Hill tribes of Northeast India|Hill tribes of Northeast India]] | | |- | align="right" |22 |[[:en:Insurgency in Meghalaya|Insurgency in Meghalaya]] | | |- | align="right" |23 |[[:en:Timeline of insurgency in Northeast India|Timeline of insurgency in Northeast India]] | | |- | align="right" |24 |[[:en:Story of Python|Story of Python]] | | |- | align="right" |25 |[[:en:Clouded leopard|Clouded leopard]] | | |- | align="right" |26 |[[:en:Bnei Menashe|Bnei Menashe]] | | |- | align="right" |27 |[[:en:Manipur (princely state)|Manipur (princely state)]] | | |- | align="right" |28 |[[:en:Battle of Kohima|Battle of Kohima]] | | |- | align="right" |29 |[[:en:Greater adjutant|Greater adjutant]] | | |- | align="right" |30 |[[:en:Eastern Bengali dialects|Eastern Bengali dialects]] | | |- | align="right" |31 |[[:en:Insurgency in Manipur|Insurgency in Manipur]] | | |- | align="right" |32 |[[:en:Leycesteria formosa|Leycesteria formosa]] | | |- | align="right" |33 |[[:en:Geography of Arunachal Pradesh|Geography of Arunachal Pradesh]] | | |- | align="right" |34 |[[:en:First Anglo-Burmese War|First Anglo-Burmese War]] | | |- | align="right" |35 |[[:en:United Liberation Front of Asom|United Liberation Front of Asom]] | | |- | align="right" |36 |[[:en:Mizo culture|Mizo culture]] | | |- | align="right" |37 |[[:en:Leonard Arthur Bethell|Leonard Arthur Bethell]] | | |- | align="right" |38 |[[:en:Bangladesh–India border|Bangladesh–India border]] | | |- | align="right" |39 |[[:en:National Socialist Council of Nagaland|National Socialist Council of Nagaland]] | | |- | align="right" |40 |[[:en:Tiwa language (India)|Tiwa language (India)]] | | |- | align="right" |41 |[[:en:Manipur tapes|Manipur tapes]] | | |- | align="right" |42 |[[:en:Khasi people|Khasi people]] | |చదువరి |- | align="right" |43 |[[:en:Rajbanshi people|Rajbanshi people]] | | |- | align="right" |44 |[[:en:Christianity in Mizoram|Christianity in Mizoram]] | | |- | align="right" |45 |[[:en:Ledo Road|Ledo Road]] | | |- | align="right" |46 |[[:en:Mising people|Mising people]] | | |- | align="right" |47 |[[:en:Dil Se..|Dil Se..]] | | |- | align="right" |48 |[[:en:Sakhua|Sakhua]] | | |- | align="right" |49 |[[:en:Dashain|Dashain]] | | |- | align="right" |50 |[[:en:Noakhali language|Noakhali language]] | | |- | align="right" |51 |[[:en:Bengalis in Tripura|Bengalis in Tripura]] | | |- | align="right" |52 |[[:en:Ahom people|Ahom people]] | | |- | align="right" |53 |[[:en:Kuki National Army|Kuki National Army]] | | |- | align="right" |54 |[[:en:Shan people|Shan people]] | | |- | align="right" |55 |[[:en:Himalayan tahr|Himalayan tahr]] | | |- | align="right" |56 |[[:en:List of institutions of higher education in Assam|List of institutions of higher education in Assam]] | | |- | align="right" |57 |[[:en:Kaladan Multi-Modal Transit Transport Project|Kaladan Multi-Modal Transit Transport Project]] | | |- | align="right" |58 |[[:en:National Democratic Front of Boroland|National Democratic Front of Boroland]] | | |- | align="right" |59 |[[:en:Operation Bajrang|Operation Bajrang]] | | |- | align="right" |60 |[[:en:Naga conflict|Naga conflict]] | | |- | align="right" |61 |[[:en:Assam Rifles|Assam Rifles]] | | |- | align="right" |62 |[[:en:Kokborok|Kokborok]] | | |- | align="right" |63 |[[:en:Insurgency in Arunachal Pradesh|Insurgency in Arunachal Pradesh]] | | |- | align="right" |64 |[[:en:Qarib Qarib Singlle|Qarib Qarib Singlle]] | | |- | align="right" |65 |[[:en:Tamreswari Temple|Tamreswari Temple]] | | |- | align="right" |66 |[[:en:Bengal slow loris|Bengal slow loris]] | | |- | align="right" |67 |[[:en:Lepcha language|Lepcha language]] | | |- | align="right" |68 |[[:en:Kuki National Organisation|Kuki National Organisation]] | | |- | align="right" |69 |[[:en:10 Endrathukulla|10 Endrathukulla]] | | |- | align="right" |70 |[[:en:Sikkimese Bhutia language|Sikkimese Bhutia language]] | | |- | align="right" |71 |[[:en:Ahom language|Ahom language]] | | |- | align="right" |72 |[[:en:Sunwar language|Sunwar language]] | | |- | align="right" |73 |[[:en:Assam Regiment|Assam Regiment]] | | |- | align="right" |74 |[[:en:Gorkhaland movement|Gorkhaland movement]] | | |- | align="right" |75 |[[:en:Gopal Gurung|Gopal Gurung]] | |[[వాడుకరి:స్వరలాసిక|స్వరలాసిక]] ([[వాడుకరి చర్చ:స్వరలాసిక|చర్చ]]) 06:28, 30 జూన్ 2026 (UTC) |- | align="right" |76 |[[:en:Racism against Northeast Indians|Racism against Northeast Indians]] | | |- | align="right" |77 |[[:en:Tourism in Tripura|Tourism in Tripura]] | | |- | align="right" |78 |[[:en:Etymology of Assam|Etymology of Assam]] | | |- | align="right" |79 |[[:en:Baro-Bhuyan|Baro-Bhuyan]] | | |- | align="right" |80 |[[:en:Mizo Zirlai Pawl|Mizo Zirlai Pawl]] | | |- | align="right" |81 |[[:en:Kabiraj Negi Lama|Kabiraj Negi Lama]] | | |- | align="right" |82 |[[:en:Ita Fort|Ita Fort]] | | |- | align="right" |83 |[[:en:List of villages in Nagaland|List of villages in Nagaland]] | | |- | align="right" |84 |[[:en:Christianity in Northeast India|Christianity in Northeast India]] | | |- | align="right" |85 |[[:en:Involvement of Northeast Indian insurgents in the Myanmar conflict|Involvement of Northeast Indian insurgents in the Myanmar conflict]] | | |- | align="right" |86 |[[:en:List of rulers of Assam|List of rulers of Assam]] | | |- | align="right" |87 |[[:en:Outline of Assam|Outline of Assam]] | | |- | align="right" |88 |[[:en:Mautam|Mautam]] | | |- | align="right" |89 |[[:en:Assamese cuisine|Assamese cuisine]] | | |- | align="right" |90 |[[:en:Assam Police|Assam Police]] | | |- | align="right" |91 |[[:en:Garo people|Garo people]] | |చదువరి |- | align="right" |92 |[[:en:Vaiphei people|Vaiphei people]] | | |- | align="right" |93 |[[:en:Barak state movement|Barak state movement]] | | |- | align="right" |94 |[[:en:Wangjing Tentha Assembly constituency|Wangjing Tentha Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |95 |[[:en:Tripura Tribal Areas Autonomous District Council|Tripura Tribal Areas Autonomous District Council]] | | |- | align="right" |96 |[[:en:Marma people|Marma people]] | | |- | align="right" |97 |[[:en:Demographics of Assam|Demographics of Assam]] | | |- | align="right" |98 |[[:en:Chinese pangolin|Chinese pangolin]] | | |- | align="right" |99 |[[:en:Bawi system|Bawi system]] | | |- | align="right" |100 |[[:en:Tangsa language|Tangsa language]] | | |- | align="right" |101 |[[:en:Anek|Anek]] | | |- | align="right" |102 |[[:en:List of Christian denominations in Northeast India|List of Christian denominations in Northeast India]] | | |- | align="right" |103 |[[:en:Wreathed hornbill|Wreathed hornbill]] | | |- | align="right" |104 |[[:en:Chakma language|Chakma language]] | | |- | align="right" |105 |[[:en:Naksaparvat|Naksaparvat]] | | |- | align="right" |106 |[[:en:Mizo clothing|Mizo clothing]] | | |- | align="right" |107 |[[:en:Anil Gurung|Anil Gurung]] | | |- | align="right" |108 |[[:en:Beautiful nuthatch|Beautiful nuthatch]] | | |- | align="right" |109 |[[:en:Yolmo people|Yolmo people]] | | |- | align="right" |110 |[[:en:Thar language|Thar language]] | | |- | align="right" |111 |[[:en:Kirati peoples|Kirati peoples]] | | |- | align="right" |112 |[[:en:2021 Nagaland killings|2021 Nagaland killings]] | | |- | align="right" |113 |[[:en:Ranglong people|Ranglong people]] | | |- | align="right" |114 |[[:en:Indo-Aryan migration to Assam|Indo-Aryan migration to Assam]] | | |- | align="right" |115 |[[:en:Rakhine language|Rakhine language]] | | |- | align="right" |116 |[[:en:Culture of Assam|Culture of Assam]] | | |- | align="right" |117 |[[:en:Naga National Council|Naga National Council]] | | |- | align="right" |118 |[[:en:Sinlung Hills Council|Sinlung Hills Council]] | | |- | align="right" |119 |[[:en:Black-backed dwarf kingfisher|Black-backed dwarf kingfisher]] | | |- | align="right" |120 |[[:en:Yaariyan (2014 film)|Yaariyan (2014 film)]] | | |- | align="right" |121 |[[:en:Limbu language|Limbu language]] | | |- | align="right" |122 |[[:en:Khecheopalri Lake|Khecheopalri Lake]] | | |- | align="right" |123 |[[:en:Dzukou Valley|Dzukou Valley]] | | |- | align="right" |124 |[[:en:National Liberation Front of Tripura|National Liberation Front of Tripura]] | | |- | align="right" |125 |[[:en:Living root bridge|Living root bridge]] | | |- | align="right" |126 |[[:en:Assam silk|Assam silk]] |[[అసోం పట్టు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 15:21, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |127 |[[:en:Chungli Ao language|Chungli Ao language]] | | |- | align="right" |128 |[[:en:Biate people|Biate people]] | | |- | align="right" |129 |[[:en:Desire Machine Collective|Desire Machine Collective]] | | |- | align="right" |130 |[[:en:Patsho Khiamniungan|Patsho Khiamniungan]] | | |- | align="right" |131 |[[:en:Koro language (India)|Koro language (India)]] | | |- | align="right" |132 |[[:en:Assamese people|Assamese people]] | |చదువరి |- | align="right" |133 |[[:en:Bhismaknagar|Bhismaknagar]] | | |- | align="right" |134 |[[:en:Assamese Language Movement|Assamese Language Movement]] | | |- | align="right" |135 |[[:en:Ram Bahadur Bomjon|Ram Bahadur Bomjon]] | | |- | align="right" |136 |[[:en:Syzygium claviflorum|Syzygium claviflorum]] | | |- | align="right" |137 |[[:en:Any Kuki Tribes|Any Kuki Tribes]] | | |- | align="right" |138 |[[:en:Dimasa people|Dimasa people]] | | |- | align="right" |139 |[[:en:2008 Imphal bombing|2008 Imphal bombing]] | | |- | align="right" |140 |[[:en:Kiran Chemjong|Kiran Chemjong]] | | |- | align="right" |141 |[[:en:Operation Sunrise (2019)|Operation Sunrise (2019)]] | | |- | align="right" |142 |[[:en:Hmar language|Hmar language]] | | |- | align="right" |143 |[[:en:Gorkhas in Manipur|Gorkhas in Manipur]] | | |- | align="right" |144 |[[:en:Kul Man Ghising|Kul Man Ghising]] | | |- | align="right" |145 |[[:en:Khamti language|Khamti language]] | | |- | align="right" |146 |[[:en:Khasi Hills Autonomous District Council|Khasi Hills Autonomous District Council]] | | |- | align="right" |147 |[[:en:Pakke Tiger Reserve|Pakke Tiger Reserve]] | | |- | align="right" |148 |[[:en:Rukmininagar Fort|Rukmininagar Fort]] | | |- | align="right" |149 |[[:en:Frederick George Lister|Frederick George Lister]] | | |- | align="right" |150 |[[:en:Muslim invasions of Assam|Muslim invasions of Assam]] | | |- | align="right" |151 |[[:en:Zou people|Zou people]] | | |- | align="right" |152 |[[:en:Tourism in Mizoram|Tourism in Mizoram]] | | |- | align="right" |153 |[[:en:Economy of Assam|Economy of Assam]] | | |- | align="right" |154 |[[:en:2022 Manipur Olympic Games|2022 Manipur Olympic Games]] | | |- | align="right" |155 |[[:en:Kalita (caste)|Kalita (caste)]] | | |- | align="right" |156 |[[:en:Yakkha language|Yakkha language]] | | |- | align="right" |157 |[[:en:Satra (Ekasarana Dharma)|Satra (Ekasarana Dharma)]] | | |- | align="right" |158 |[[:en:2015 Indian counter-insurgency operation in Myanmar|2015 Indian counter-insurgency operation in Myanmar]] | | |- | align="right" |159 |[[:en:Deshi people|Deshi people]] | | |- | align="right" |160 |[[:en:Index of Nagaland-related articles|Index of Nagaland-related articles]] | | |- | align="right" |161 |[[:en:Kadamtala Assembly constituency|Kadamtala Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |162 |[[:en:2019 Khonsa ambush|2019 Khonsa ambush]] | | |- | align="right" |163 |[[:en:Zo Reunification Organization|Zo Reunification Organization]] | | |- | align="right" |164 |[[:en:Darlong people|Darlong people]] | | |- | align="right" |165 |[[:en:Behali Wildlife Sanctuary|Behali Wildlife Sanctuary]] | | |- | align="right" |166 |[[:en:Miya people|Miya people]] | | |- | align="right" |167 |[[:en:Paite people|Paite people]] | | |- | align="right" |168 |[[:en:Red-headed trogon|Red-headed trogon]] | | |- | align="right" |169 |[[:en:Sherpa language|Sherpa language]] | | |- | align="right" |170 |[[:en:Gurung language|Gurung language]] | | |- | align="right" |171 |[[:en:Arjuna Bhogeswar Baruah Sports Complex|Arjuna Bhogeswar Baruah Sports Complex]] | | |- | align="right" |172 |[[:en:Guite people|Guite people]] | | |- | align="right" |173 |[[:en:Mr. Manipur|Mr. Manipur]] | | |- | align="right" |174 |[[:en:Zou language|Zou language]] | | |- | align="right" |175 |[[:en:Zawlbûk|Zawlbûk]] | | |- | align="right" |176 |[[:en:United National Liberation Front|United National Liberation Front]] | | |- | align="right" |177 |[[:en:British rule in Assam|British rule in Assam]] | | |- | align="right" |178 |[[:en:Aimol language|Aimol language]] | | |- | align="right" |179 |[[:en:Shape of Momo|Shape of Momo]] | | |- | align="right" |180 |[[:en:Birganj Assembly constituency|Birganj Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |181 |[[:en:Chumi Gyatse Falls|Chumi Gyatse Falls]] | | |- | align="right" |182 |[[:en:Jewel Thief (1967 film)|Jewel Thief (1967 film)]] | | |- | align="right" |183 |[[:en:Khangabok|Khangabok]] |[[ఖంగాబోక్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:18, 20 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |184 |[[:en:Gaeboo Achyok|Gaeboo Achyok]] |[[గేబూ అచ్యోక్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:15, 20 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |185 |[[:en:Hajong language|Hajong language]] |[[హాజోంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:11, 20 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |186 |[[:en:White-bellied heron|White-bellied heron]] |[[తెల్ల పొట్ట కొంగ]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:08, 20 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |187 |[[:en:Kalyanpur, Tripura Assembly constituency|Kalyanpur, Tripura Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |188 |[[:en:Sultan tit|Sultan tit]] |[[సుల్తాన్ పిట్ట]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:04, 20 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |189 |[[:en:Maria Manda|Maria Manda]] |[[మరియా మాండా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 07:05, 19 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |190 |[[:en:Indian Army atrocities in Northeast India|Indian Army atrocities in Northeast India]] |[[ఈశాన్య భారతదేశంలో భారత సైన్యం చేసిన మానవ హక్కుల ఉల్లంఘనలు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:56, 19 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |191 |[[:en:Peter Loren Seton James|Peter Loren Seton James]] |[[పీటర్ లోరెన్ సెటన్ జేమ్స్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:43, 19 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |192 |[[:en:2015–2016 Arunachal Pradesh political crisis|2015–2016 Arunachal Pradesh political crisis]] |[[2015–2016 అరుణాచల్ ప్రదేశ్ రాజకీయ సంక్షోభం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:45, 19 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |193 |[[:en:Education in Mizoram|Education in Mizoram]] |[[మిజోరంలో విద్య]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:35, 19 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |194 |[[:en:Indigenous peoples of Sikkim|Indigenous peoples of Sikkim]] |[[సిక్కిం స్థానిక ప్రజలు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:05, 19 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |195 |[[:en:Prehistory of Manipur|Prehistory of Manipur]] |[[మణిపూర్ పూర్వచరిత్ర]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:00, 19 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |196 |[[:en:Tani languages|Tani languages]] |[[తాని]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 02:54, 19 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |197 |[[:en:Cornus kousa|Cornus kousa]] |[[కౌసా డాగ్‌వుడ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 02:50, 19 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |198 |[[:en:Caves of Meghalaya|Caves of Meghalaya]] |[[మేఘాలయ గుహలు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 11:25, 17 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |199 |[[:en:Ananta Tamang|Ananta Tamang]] |[[అనంత తమంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 02:25, 17 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |200 |[[:en:Outline of Arunachal Pradesh|Outline of Arunachal Pradesh]] |[[అరుణాచల్ ప్రదేశ్ రూపురేఖలు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 02:19, 17 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |201 |[[:en:Iris dolichosiphon|Iris dolichosiphon]] |[[ఐరిస్ డోలిచోసిఫాన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:25, 17 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |202 |[[:en:Srimanta Sankaradeva Sangha|Srimanta Sankaradeva Sangha]] |[[శ్రీమంత శంకరదేవ సంఘం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 12:35, 16 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |203 |[[:en:Salgarh Assembly constituency|Salgarh Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |204 |[[:en:Kwatha Khunou|Kwatha Khunou]] |[[క్వాతా ఖునౌ]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]])` |- | align="right" |205 |[[:en:28th Battalion (ULFA)|28th Battalion (ULFA)]] |[[28వ బెటాలియన్ ఉల్ఫా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 11:43, 16 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |206 |[[:en:List of colleges affiliated to the Gauhati University|List of colleges affiliated to the Gauhati University]] |[[గౌహతి విశ్వవిద్యాలయ అనుబంధ కళాశాలల జాబితా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:24, 16 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |207 |[[:en:All Bodo Students' Union|All Bodo Students' Union]] | [[ఆల్ బోడో స్టూడెంట్స్ యూనియన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:16, 16 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |208 |[[:en:Slaty-backed forktail|Slaty-backed forktail]] |[[స్లేటీ-బ్యాక్డ్ ఫోర్క్‌టైల్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:11, 16 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |209 |[[:en:Timeline of Jorhat|Timeline of Jorhat]] |[[జోర్హాట్ కాలక్రమం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:59, 16 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |210 |[[:en:Young Mizo Association|Young Mizo Association]] |[[యంగ్ మిజో అసోసియేషన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:31, 16 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |211 |[[:en:Crown Colony of Eastern Agency Scheme|Crown Colony of Eastern Agency Scheme]] |[[క్రౌన్ కాలనీ ఆఫ్ ఈస్టర్న్ ఏజెన్సీ]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:51, 16 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |212 |[[:en:Kongthong|Kongthong]] |[[కొంగ్థాంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:15, 15 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |213 |[[:en:Black-backed forktail|Black-backed forktail]] |[[నల్ల వీపు విచాల తోక పిట్ట]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:09, 15 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |214 |[[:en:List of vegetables used in Assamese cuisine|List of vegetables used in Assamese cuisine]] |[[అసోం వంటకాల్లో ఉపయోగించే కూరగాయల జాబితా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 11:22, 15 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |215 |[[:en:Economy of Mizoram|Economy of Mizoram]] |[[మిజోరాం ఆర్థిక వ్యవస్థ]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:29, 15 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |216 |[[:en:Goalpariya dialects|Goalpariya dialects]] |[[గోవాల్పారియా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:47, 15 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |217 |[[:en:Chhurbura|Chhurbura]] |[[ఛుర్బురా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:51, 14 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |218 |[[:en:Atong language (Sino-Tibetan)|Atong language (Sino-Tibetan)]] |[[అటాంగ్ భాష]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:46, 14 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |219 |[[:en:Pramodenagar Assembly constituency|Pramodenagar Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |220 |[[:en:Golden-breasted fulvetta|Golden-breasted fulvetta]] |[[గోల్డెన్-బ్రెస్టెడ్ ఫుల్వెట్టా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:33, 14 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |221 |[[:en:Kakraban Assembly constituency|Kakraban Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |222 |[[:en:Bengal florican|Bengal florican]] |[[బెంగాల్ ఫ్లోరికాన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:22, 14 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |223 |[[:en:North Eastern Railway Connectivity Project|North Eastern Railway Connectivity Project]] |[[ఈశాన్య రైల్వే కనెక్టివిటీ ప్రాజెక్ట్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:12, 14 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |224 |[[:en:Koch people|Koch people]] | | |- | align="right" |225 |[[:en:Tibetan dual system of government|Tibetan dual system of government]] |[[టిబెటన్ ద్వంద్వ పాలనా విధానం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:37, 13 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |226 |[[:en:2004 arms and ammunition haul in Chittagong|2004 arms and ammunition haul in Chittagong]] |[[బంగ్లాదేశ్‌లో అక్రమ ఆయుధాల రవాణా జప్తు ఘటన]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:28, 13 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |227 |[[:en:Aiton language|Aiton language]] |[[ఐటోన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:07, 13 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |228 |[[:en:Austen's brown hornbill|Austen's brown hornbill]] |[[ఆస్టెన్స్ బ్రౌన్ హార్న్‌బిల్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:55, 13 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |229 |[[:en:Dayahang Rai|Dayahang Rai]] |[[దయాహంగ్ రాయ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:37, 13 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |230 |[[:en:Bairagi Kainla|Bairagi Kainla]] |[[బైరాగి కైంలా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:27, 13 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |231 |[[:en:Apo (drink)|Apo (drink)]] |[[అపో]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:18, 13 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |232 |[[:en:Jerdon's babbler|Jerdon's babbler]] |[[జెర్డాన్ బాబ్లర్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:07, 13 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |233 |[[:en:Eastern Bengal and Assam|Eastern Bengal and Assam]] |[[తూర్పు బెంగాల్, అసోం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 15:22, 12 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |234 |[[:en:Kurti Assembly constituency|Kurti Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |235 |[[:en:List of cities in Assam by population|List of cities in Assam by population]] |[[అసోం లోని నగరాల జనాభా జాబితా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:06, 12 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |236 |[[:en:Jaintia Hills Autonomous District Council|Jaintia Hills Autonomous District Council]] |[[జైంతియా హిల్స్ అటానమస్ డిస్ట్రిక్ట్ కౌన్సిల్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:53, 12 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |237 |[[:en:Blossom-headed parakeet|Blossom-headed parakeet]] |[[గులాబీ తల చిలుక]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:26, 12 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |238 |[[:en:Shillong Chamber Choir|Shillong Chamber Choir]] |[[షిల్లాంగ్ చాంబర్ కోయిర్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:40, 12 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |239 |[[:en:Blyth's kingfisher|Blyth's kingfisher]] |[[బ్లైత్స్ లక్మల పిట్ట]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 11:45, 11 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |240 |[[:en:Bhim Bahadur Tamang|Bhim Bahadur Tamang]] |[[భీమ్ బహదూర్ తమాంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 11:29, 11 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |241 |[[:en:Sikkimese cuisine|Sikkimese cuisine]] |[[సిక్కిం వంటకాలు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:46, 10 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |242 |[[:en:Rambahadur Limbu|Rambahadur Limbu]] |[[రాం బహదూర్ లింబు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 10:22, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |243 |[[:en:Assam Province|Assam Province]] |[[అసోం ప్రావిన్స్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 10:17, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |244 |[[:en:Raja Ki Aayegi Baaraat|Raja Ki Aayegi Baaraat]] |[[రాజా కీ ఆయేగీ బారాత్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 10:12, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |245 |[[:en:Borgeet|Borgeet]] |[[బోర్‌గీత్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 10:08, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |246 |[[:en:Blue whistling thrush|Blue whistling thrush]] |[[నీలి ఈల పిట్ట]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 10:03, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |247 |[[:en:Ralte language|Ralte language]] |[[రాల్తే]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 09:56, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |248 |[[:en:2024 attack on the Bangladesh Assistant High Commission in India|2024 attack on the Bangladesh Assistant High Commission in India]] |[[అగర్తలాలోని బంగ్లాదేశ్ అసిస్టెంట్ హైకమిషన్‌పై దాడి]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 09:52, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |249 |[[:en:Mara Autonomous District Council|Mara Autonomous District Council]] |[[మారా స్వయంప్రతిపత్తి జిల్లా కౌన్సిల్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 09:47, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |250 |[[:en:Kulung language (Nepal)|Kulung language (Nepal)]] |[[కులుంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 09:43, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |251 |[[:en:Kulai Assembly constituency|Kulai Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |252 |[[:en:Abbott's babbler|Abbott's babbler]] |[[అబాట్ బాబ్లర్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:38, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |253 |[[:en:Dark Age of the Assamese language|Dark Age of the Assamese language]] |[[అస్సామీ భాషా అంధకార యుగం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:34, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |254 |[[:en:Sanggaiyumpham, Thoubal|Sanggaiyumpham, Thoubal]] |[[సంగైయుంఫామ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:28, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |255 |[[:en:List of superintendents of Mizoram|List of superintendents of Mizoram]] |[[లుషాయ్ హిల్స్ సూపరింటెండెంట్ మిజోరాం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:25, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |256 |[[:en:Karbi language|Karbi language]] |[[కార్బీ]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:10, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |257 |[[:en:Karimganj Junction railway station|Karimganj Junction railway station]] |[[కరీంగంజ్ రైల్వే జంక్షన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:04, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |258 |[[:en:1953 Achingmori incident|1953 Achingmori incident]] |[[అచింగ్‌మోరి సంఘటన]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:01, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |259 |[[:en:Ellora Vigyan Mancha|Ellora Vigyan Mancha]] |[[ఎల్లోరా విజ్ఞాన్ మంచ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:57, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |260 |[[:en:Mary S]]cott (missionary)|Mary Scott (missionary)]] | | |- | align="right" |261 |[[:en:Geography of Mizoram|Geography of Mizoram]] |[[మిజోరాం భౌగోళికం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:52, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |262 |[[:en:2008 Agartala bombings|2008 Agartala bombings]] |[[2008 అగర్తలా బాంబు పేలుళ్లు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:51, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |263 |[[:en:Salema Assembly constituency|Salema Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |264 |[[:en:Naga People's Movement for Human Rights|Naga People's Movement for Human Rights]] |[[నాగా పీపుల్స్ మూవ్‌మెంట్ ఫర్ హ్యూమన్ రైట్స్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:48, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |265 |[[:en:Pemayangtse Monastery|Pemayangtse Monastery]] |[[పెమాయాంగ్ట్సే ఆశ్రమం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:44, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |266 |[[:en:History of Kaziranga National Park|History of Kaziranga National Park]] |[[కాజీరంగా జాతీయ పార్కు చరిత్ర]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:40, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |267 |[[:en:North–South War of the Lushai Hills|North–South War of the Lushai Hills]] |[[చిమ్ లె హ్మార్ ఇండో]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:13, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |268 |[[:en:Prabal Gurung|Prabal Gurung]] |[[ప్రబల్ గురుంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:09, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |269 |[[:en:Ang Tharkay|Ang Tharkay]] |[[ఆంగ్ థార్కే]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:06, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |270 |[[:en:Thamizh|Thamizh]] |[[తమిళ్ (సినిమా)]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:40, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |271 |[[:en:Casearia graveolens|Casearia graveolens]] |[[కేసియారియా గ్రేవియోలెన్స్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:37, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |272 |[[:en:Garbhanga Wildlife Sanctuary|Garbhanga Wildlife Sanctuary]] |[[గార్భంగా వన్యప్రాణుల అభయారణ్యం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:33, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |273 |[[:en:Kuki National Front|Kuki National Front]] |[[కుకీ నేషనల్ ఫ్రంట్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:30, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |274 |[[:en:Gangtok Municipal Corporation|Gangtok Municipal Corporation]] |[[గ్యాంగ్‌టక్ మునిసిపల్ కార్పొరేషన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:18, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |275 |[[:en:Nagaland Lokayukta|Nagaland Lokayukta]] |[[నాగాలాండ్ లోకాయుక్త]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:14, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |276 |[[:en:Culture of Tripura|Culture of Tripura]] |[[త్రిపుర సంస్కృతి]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:10, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |277 |[[:en:Captain (2019 film)|Captain (2019 film)]] |[[కెప్టెన్ (సినిమా)]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 14:03, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |278 |[[:en:Iris × sikkimensis|Iris × sikkimensis]] |[[ఐరిస్ × సిక్కిమెన్సిస్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:59, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |279 |[[:en:Bugun liocichla|Bugun liocichla]] |[[బుగున్ లియోసిచ్లా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:54, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |280 |[[:en:Moria people|Moria people]] |[[మొరియా ప్రజలు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:50, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |281 |[[:en:Panjika|Panjika]] |[[పంజిక]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 12:17, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |282 |[[:en:Tourism in Assam|Tourism in Assam]] |[[అసోం పర్యాటక రంగం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 07:17, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |283 |[[:en:Fire-breasted flowerpecker|Fire-breasted flowerpecker]] |[[నిప్పు-రొమ్ము పూలపక్షి]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:10, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |284 |[[:en:Chhetan Gurung|Chhetan Gurung]] |[[ఛేతన్ గురుంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:06, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |285 |[[:en:Kwatha|Kwatha]] |[[క్వాతా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:03, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |286 |[[:en:Blyth's tragopan|Blyth's tragopan]] |[[బ్లైత్స్ ట్రాగోపాన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:00, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |287 |[[:en:Administrative divisions of Assam|Administrative divisions of Assam]] |[[అసోం ప్రాంతీయ విభాగాలు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:53, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |288 |[[:en:White-winged duck|White-winged duck]] |[[తెల్లరెక్కల బాతు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:50, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |289 |[[:en:Naharlagun railway station|Naharlagun railway station]] |[[నహర్లగూన్ రైల్వే స్టేషన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:45, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |290 |[[:en:Asian barred owlet|Asian barred owlet]] |[[ఏషియన్ బార్డ్ ఔలెట్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:40, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |291 |[[:en:Treaty of Yandabo|Treaty of Yandabo]] |[[యాండబో సంధి]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:36, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |292 |[[:en:Sikkim Manipal Institute of Technology|Sikkim Manipal Institute of Technology]] |[[సిక్కిం మణిపాల్ ఇన్స్టిట్యూట్ ఆఫ్ టెక్నాలజీ]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:30, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |293 |[[:en:Rabha people|Rabha people]] | | |- | align="right" |294 |[[:en:Zo peoples|Zo peoples]] | | |- | align="right" |295 |[[:en:Bhaona|Bhaona]] |[[భావోన]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:59, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |296 |[[:en:Jorthang–Nayabazar Assembly constituency|Jorthang–Nayabazar Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |297 |[[:en:Jamuna Gurung (entrepreneur)|Jamuna Gurung (entrepreneur)]] |[[జమునా గురుంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:56, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |298 |[[:en:Deusi/Bhailo|Deusi/Bhailo]] |[[దేవుసి-భైలో]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:52, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |299 |[[:en:Zû (beverage)|Zû (beverage)]] |[[జూ]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:48, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |300 |[[:en:Sikkim Scouts|Sikkim Scouts]] |[[సిక్కిం స్కౌట్స్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:39, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |301 |[[:en:Barman language|Barman language]] |[[బర్మాన్ థార్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:29, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |302 |[[:en:Tara Prakash Limbu|Tara Prakash Limbu]] |[[తారా ప్రకాష్ లింబు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:24, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |303 |[[:en:Deepak Manange|Deepak Manange]] |[[రాజీవ్ గురుంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:09, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |304 |[[:en:Meghalaya Lokayukta|Meghalaya Lokayukta]] |[[మేఘాలయ లోకాయుక్త]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:05, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |305 |[[:en:Hodgson's frogmouth|Hodgson's frogmouth]] |[[హాడ్గ్సన్స్ ఫ్రాగ్‌మౌత్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:00, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |306 |[[:en:In the Name of the Nation|In the Name of the Nation]] |[[ఇన్ ది నేమ్ ఆఫ్ ది నేషన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:54, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |307 |[[:en:Lower Gangetic Plains moist deciduous forests|Lower Gangetic Plains moist deciduous forests]] |[[లోయర్ గంగా మైదాన తేమతో కూడిన ఆకురాల్చే అడవులు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:47, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |308 |[[:en:North East Students' Organization|North East Students' Organization]] |[[నార్త్ ఈస్ట్ స్టూడెంట్స్ ఆర్గనైజేషన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:42, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |309 |[[:en:Magar language|Magar language]] |[[మగర్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:36, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |310 |[[:en:Nature's Beckon|Nature's Beckon]] |[[నేచర్స్ బెకన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:27, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |311 |[[:en:Upendra Subba|Upendra Subba]] |[[ఉపేంద్ర సుబ్బా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 02:14, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |312 |[[:en:Sasoni Merbil|Sasoni Merbil]] |[[సాసోని మెర్‌బిల్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:36, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |313 |[[:en:Zomi people|Zomi people]] | | |- | align="right" |314 |[[:en:Assamese manuscript painting|Assamese manuscript painting]] |[[అస్సామీ హస్త చిత్రకళ]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:33, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |315 |[[:en:Deori language|Deori language]] |[[డియోరి]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:19, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |316 |[[:en:Hakha Chin|Hakha Chin]] |[[హఖా చిన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:10, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |317 |[[:en:List of State Protected Monuments in Manipur|List of State Protected Monuments in Manipur]] | | |- | align="right" |318 |[[:en:Operation Golden Bird|Operation Golden Bird]] |[[ఆపరేషన్ గోల్డెన్ బర్డ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:06, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |319 |[[:en:Outline of Manipur|Outline of Manipur]] | | |- | align="right" |320 |[[:en:Mizoram–Manipur–Kachin rain forests|Mizoram–Manipur–Kachin rain forests]] |[[మిజోరం–మణిపూర్–కచిన్ వర్షారణ్యాల ఎకోరీజియన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:06, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |321 |[[:en:Borkhola Assembly constituency|Borkhola Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |322 |[[:en:Bharateeyans|Bharateeyans]] |[[భారతీయన్స్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 08:40, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |323 |[[:en:Naga Mothers' Association|Naga Mothers' Association]] |[[నాగా మదర్స్ అసోసియేషన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 08:40, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |324 |[[:en:Mission China|Mission China]] |[[మిషన్ చైనా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 08:40, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |325 |[[:en:Achik Songna An'pachakgipa Kotok|Achik Songna An'pachakgipa Kotok]] |[[అచిక్ సాంగ్నా అన్‌పాచాక్‌గిపా కోటోక్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:37, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |326 |[[:en:Mizoram Lokayukta|Mizoram Lokayukta]] |[[మిజోరం లోకాయుక్త]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:53, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |327 |[[:en:Unakoti|Unakoti]] |[[ఊనకోటి]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:37, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |328 |[[:en:Rufous-necked hornbill|Rufous-necked hornbill]] |[[రత్నకంఠ కొమ్ముల పిట్ట]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:41, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |329 |[[:en:James Pandu|James Pandu]] |[[జేమ్స్ పాండు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:38, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |330 |[[:en:Mizo literature|Mizo literature]] |[[మిజో సాహిత్యం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:19, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |331 |[[:en:Singarigharutha|Singarigharutha]] |[[సింగరిగరుతా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:10, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |332 |[[:en:Grey peacock-pheasant|Grey peacock-pheasant]] |[[బూడిద రంగు నెమలి-కోడి]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:00, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |333 |[[:en:Sheuli Azim|Sheuli Azim]] |[[షియులీ అజీమ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:49, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |334 |[[:en:Timeline of history of Assam|Timeline of history of Assam]] |[[అస్సాం కాలక్రమ చరిత్ర]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:08, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |335 |[[:en:Detention centres in Assam|Detention centres in Assam]] |[[అస్సాం డిటెన్షన్ క్యాంప్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:05, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |336 |[[:en:Dehan dialect|Dehan dialect]] |[[దేహాన్ భాష]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:49, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |337 |[[:en:Christianity in Meghalaya|Christianity in Meghalaya]] |[[మేఘాలయలో క్రైస్తవ మతం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:43, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |338 |[[:en:Khasi Hills|Khasi Hills]] |[[ఖాశీ కొండలు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:36, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |339 |[[:en:Pied falconet|Pied falconet]] |[[పైడ్ ఫాల్కనెట్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 02:26, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |340 |[[:en:Sports in Manipur|Sports in Manipur]] |[[మణిపూర్ లో క్రీడలు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 02:23, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |341 |[[:en:Cavea tanguensis|Cavea tanguensis]] |[[కావెయా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 02:14, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |342 |[[:en:Rufous-bellied eagle|Rufous-bellied eagle]] |[[ఎర్రపొట్ట గద్ద]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 02:10, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |343 |[[:en:Manipur Public Service Commission|Manipur Public Service Commission]] |[[మణిపూర్ పబ్లిక్ సర్వీస్ కమిషన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:59, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |344 |[[:en:Bhutan takin|Bhutan takin]] |[[భూటాన్ టాకిన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:52, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |345 |[[:en:Mising Autonomous Council|Mising Autonomous Council]] |[[మిసింగ్ అటానమస్ కౌన్సిల్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:45, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |346 |[[:en:Lotha language|Lotha language]] |[[లోథా భాష]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:39, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |347 |[[:en:Mizoram Football Association|Mizoram Football Association]] |[[మిజోరం ఫుట్‌బాల్ అసోసియేషన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:33, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |348 |[[:en:Mizo Academy of Letters|Mizo Academy of Letters]] |[[మిజో అకాడమీ ఆఫ్ లెటర్స్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 15:25, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |349 |[[:en:Siege of Mukalimi|Siege of Mukalimi]] |[[ముకలిమి ముట్టడి]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 15:14, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |350 |[[:en:List of cities and towns in Assam|List of cities and towns in Assam]] | |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 15:14, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |351 |[[:en:List of State Protected Monuments in Mizoram|List of State Protected Monuments in Mizoram]] | |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 15:14, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |352 |[[:en:Charaideo|Charaideo]] |[[చారాయిదేవ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 14:45, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |353 |[[:en:Talatal Ghar|Talatal Ghar]] |[[తలతల్ ఘర్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 14:36, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |354 |[[:en:1985 Merapani Incident|1985 Merapani Incident]] |[[1985 మేరపాని సంఘటన]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 14:27, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |355 |[[:en:Bhuragaon-Kaupati Bridge|Bhuragaon-Kaupati Bridge]] |[[భూరగావ్-కౌపాటి వంతెన]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 14:13, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |356 |[[:en:Sikkim Lokayukta|Sikkim Lokayukta]] |[[సిక్కిం లోకాయుక్త]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 14:05, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |357 |[[:en:Kachari language|Kachari language]] |[[కచారి]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:55, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |358 |[[:en:Pale-capped pigeon|Pale-capped pigeon]] |[[పేల్-క్యాప్డ్ పిజియన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:42, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |359 |[[:en:Bimala Tumkhewa|Bimala Tumkhewa]] | |[[వాడుకరి:స్వరలాసిక|స్వరలాసిక]] ([[వాడుకరి చర్చ:స్వరలాసిక|చర్చ]]) 06:28, 30 జూన్ 2026 (UTC) |- | align="right" |360 |[[:en:Mara language|Mara language]] |[[మరా భాష]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:34, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |361 |[[:en:Tezu Airport|Tezu Airport]] |[[తేజు విమానాశ్రయం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:19, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |362 |[[:en:Bhanbhagta Gurung|Bhanbhagta Gurung]] |[[భన్‌భగ్తా గురుంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:09, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |363 |[[:en:Assam Higher Secondary Education Council|Assam Higher Secondary Education Council]] |[[అస్సాం హయ్యర్ సెకండరీ ఎడ్యుకేషన్ కౌన్సిల్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 12:58, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |364 |[[:en:Geography of Kaziranga National Park|Geography of Kaziranga National Park]] |[[కాజీరంగా జాతీయ వనం భౌగోళికం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 12:45, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |365 |[[:en:Khamyang language|Khamyang language]] |[[ఖమ్యాంగ్ భాష]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 12:33, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |366 |[[:en:Sipora Gurung|Sipora Gurung]] |[[సిపోరా గురుంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:38, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |367 |[[:en:Phulaguri Uprising|Phulaguri Uprising]] |[[ఫూలాగురి తిరుగుబాటు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:29, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |368 |[[:en:Muolhoi|Muolhoi]] |[[ముఓల్హోయ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:21, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |369 |[[:en:Manipur Lokayukta|Manipur Lokayukta]] |[[మణిపూర్ లోకాయుక్త]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:13, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |370 |[[:en:Ko Yad|Ko Yad]] |[[కో యాద్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:04, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |371 |[[:en:Agreement Regarding Compensation for the Kubo (Kabaw) Valley (1834)|Agreement Regarding Compensation for the Kubo (Kabaw) Valley (1834)]] |[[కబో లోయ పరిహార ఒప్పందం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:56, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |372 |[[:en:North East Indian Linguistics Society|North East Indian Linguistics Society]] |[[నార్త్ ఈస్ట్ ఇండియన్ లింగ్విస్టిక్స్ సొసైటీ]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:43, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |373 |[[:en:Hinduism in Sikkim|Hinduism in Sikkim]] |[[సిక్కింలో హిందూ మతం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:33, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |374 |[[:en:Lachhiman Gurung|Lachhiman Gurung]] |[[లచ్ఛిమాన్ గురుంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:23, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |375 |[[:en:Aizawl Derby|Aizawl Derby]] |[[ఐజాల్ డెర్బీ]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:14, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |376 |[[:en:Tripura Lokayukta|Tripura Lokayukta]] |[[త్రిపుర లోకాయుక్త]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:48, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |377 |[[:en:Dimasa language|Dimasa language]] |[[దిమాసా భాష]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:34, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |378 |[[:en:Karbi Youth Festival|Karbi Youth Festival]] |[[కార్బీ యువజనోత్సవం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:23, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |379 |[[:en:Differing perceptions of the Line of Actual Control|Differing perceptions of the Line of Actual Control]] |[[వాస్తవ నియంత్రణ రేఖపై భిన్నమైన అభిప్రాయాలు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:10, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |380 |[[:en:Ojapali|Ojapali]] |[[ఓజాపాలి]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:59, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |381 |[[:en:Tamang language|Tamang language]] |[[తమంగ్ భాష]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:50, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |382 |[[:en:National Institute of Technology, Nagaland|National Institute of Technology, Nagaland]] |[[నేషనల్ ఇన్‌స్టిట్యూట్ ఆఫ్ టెక్నాలజీ నాగాలాండ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 02:57, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |383 |[[:en:List of institutions of higher education in Arunachal Pradesh|List of institutions of higher education in Arunachal Pradesh]] | | |} r13cp0jvydwnc4uhs52nj1mcbbmh4al 4908525 4908523 2026-07-20T00:22:21Z ఉదయ్ కిరణ్ 124579 /* */ 4908525 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable sortable" border="1" ! !ఇంగ్లీషు వ్యాసం పేరు !తెలుగు వ్యాసం పేరు !వాడుకరి |- | align="right" |1 |[[:en:Mizo people|Mizo people]] | |చదువరి |- | align="right" |2 |[[:en:Mizo chieftainship|Mizo chieftainship]] | | |- | align="right" |3 |[[:en:Sylheti language|Sylheti language]] | | |- | align="right" |4 |[[:en:Insurgency in Northeast India|Insurgency in Northeast India]] | | |- | align="right" |5 |[[:en:Bengali Hindus|Bengali Hindus]] | |[[వాడుకరి:స్వరలాసిక|స్వరలాసిక]] ([[వాడుకరి చర్చ:స్వరలాసిక|చర్చ]]) 08:50, 10 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |6 |[[:en:Yolmo language|Yolmo language]] | | |- | align="right" |7 |[[:en:Yennai Arindhaal|Yennai Arindhaal]] | |[[వాడుకరి:స్వరలాసిక|స్వరలాసిక]] ([[వాడుకరి చర్చ:స్వరలాసిక|చర్చ]]) 08:50, 10 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |8 |[[:en:Tea-garden community|Tea-garden community]] | | |- | align="right" |9 |[[:en:Rai people|Rai people]] | | |- | align="right" |10 |[[:en:History of Sylhet|History of Sylhet]] | | |- | align="right" |11 |[[:en:List of Representatives of Sikkim|List of Representatives of Sikkim]] | | |- | align="right" |12 |[[:en:Dhumketu (2025 film)|Dhumketu (2025 film)]] | |[[వాడుకరి:స్వరలాసిక|స్వరలాసిక]] ([[వాడుకరి చర్చ:స్వరలాసిక|చర్చ]]) 08:50, 10 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |13 |[[:en:Music of Mizoram|Music of Mizoram]] | | |- | align="right" |14 |[[:en:Tourism in Northeast India|Tourism in Northeast India]] | | |- | align="right" |15 |[[:en:Chutia people|Chutia people]] | | |- | align="right" |16 |[[:en:Rakhine people|Rakhine people]] | | |- | align="right" |17 |[[:en:Lalpa Kohhran Thar|Lalpa Kohhran Thar]] | | |- | align="right" |18 |[[:en:National Register of Citizens for Assam|National Register of Citizens for Assam]] | | |- | align="right" |19 |[[:en:Chhetri|Chhetri]] | | |- | align="right" |20 |[[:en:Magars|Magars]] | | |- | align="right" |21 |[[:en:Hill tribes of Northeast India|Hill tribes of Northeast India]] | | |- | align="right" |22 |[[:en:Insurgency in Meghalaya|Insurgency in Meghalaya]] | | |- | align="right" |23 |[[:en:Timeline of insurgency in Northeast India|Timeline of insurgency in Northeast India]] | | |- | align="right" |24 |[[:en:Story of Python|Story of Python]] | | |- | align="right" |25 |[[:en:Clouded leopard|Clouded leopard]] | | |- | align="right" |26 |[[:en:Bnei Menashe|Bnei Menashe]] | | |- | align="right" |27 |[[:en:Manipur (princely state)|Manipur (princely state)]] | | |- | align="right" |28 |[[:en:Battle of Kohima|Battle of Kohima]] | | |- | align="right" |29 |[[:en:Greater adjutant|Greater adjutant]] | | |- | align="right" |30 |[[:en:Eastern Bengali dialects|Eastern Bengali dialects]] | | |- | align="right" |31 |[[:en:Insurgency in Manipur|Insurgency in Manipur]] | | |- | align="right" |32 |[[:en:Leycesteria formosa|Leycesteria formosa]] | | |- | align="right" |33 |[[:en:Geography of Arunachal Pradesh|Geography of Arunachal Pradesh]] | | |- | align="right" |34 |[[:en:First Anglo-Burmese War|First Anglo-Burmese War]] | | |- | align="right" |35 |[[:en:United Liberation Front of Asom|United Liberation Front of Asom]] | | |- | align="right" |36 |[[:en:Mizo culture|Mizo culture]] | | |- | align="right" |37 |[[:en:Leonard Arthur Bethell|Leonard Arthur Bethell]] | | |- | align="right" |38 |[[:en:Bangladesh–India border|Bangladesh–India border]] | | |- | align="right" |39 |[[:en:National Socialist Council of Nagaland|National Socialist Council of Nagaland]] | | |- | align="right" |40 |[[:en:Tiwa language (India)|Tiwa language (India)]] | | |- | align="right" |41 |[[:en:Manipur tapes|Manipur tapes]] | | |- | align="right" |42 |[[:en:Khasi people|Khasi people]] | |చదువరి |- | align="right" |43 |[[:en:Rajbanshi people|Rajbanshi people]] | | |- | align="right" |44 |[[:en:Christianity in Mizoram|Christianity in Mizoram]] | | |- | align="right" |45 |[[:en:Ledo Road|Ledo Road]] | | |- | align="right" |46 |[[:en:Mising people|Mising people]] | | |- | align="right" |47 |[[:en:Dil Se..|Dil Se..]] | | |- | align="right" |48 |[[:en:Sakhua|Sakhua]] | | |- | align="right" |49 |[[:en:Dashain|Dashain]] | | |- | align="right" |50 |[[:en:Noakhali language|Noakhali language]] | | |- | align="right" |51 |[[:en:Bengalis in Tripura|Bengalis in Tripura]] | | |- | align="right" |52 |[[:en:Ahom people|Ahom people]] | | |- | align="right" |53 |[[:en:Kuki National Army|Kuki National Army]] | | |- | align="right" |54 |[[:en:Shan people|Shan people]] | | |- | align="right" |55 |[[:en:Himalayan tahr|Himalayan tahr]] | | |- | align="right" |56 |[[:en:List of institutions of higher education in Assam|List of institutions of higher education in Assam]] | | |- | align="right" |57 |[[:en:Kaladan Multi-Modal Transit Transport Project|Kaladan Multi-Modal Transit Transport Project]] | | |- | align="right" |58 |[[:en:National Democratic Front of Boroland|National Democratic Front of Boroland]] | | |- | align="right" |59 |[[:en:Operation Bajrang|Operation Bajrang]] | | |- | align="right" |60 |[[:en:Naga conflict|Naga conflict]] | | |- | align="right" |61 |[[:en:Assam Rifles|Assam Rifles]] | | |- | align="right" |62 |[[:en:Kokborok|Kokborok]] | | |- | align="right" |63 |[[:en:Insurgency in Arunachal Pradesh|Insurgency in Arunachal Pradesh]] | | |- | align="right" |64 |[[:en:Qarib Qarib Singlle|Qarib Qarib Singlle]] | | |- | align="right" |65 |[[:en:Tamreswari Temple|Tamreswari Temple]] | | |- | align="right" |66 |[[:en:Bengal slow loris|Bengal slow loris]] | | |- | align="right" |67 |[[:en:Lepcha language|Lepcha language]] | | |- | align="right" |68 |[[:en:Kuki National Organisation|Kuki National Organisation]] | | |- | align="right" |69 |[[:en:10 Endrathukulla|10 Endrathukulla]] | | |- | align="right" |70 |[[:en:Sikkimese Bhutia language|Sikkimese Bhutia language]] | | |- | align="right" |71 |[[:en:Ahom language|Ahom language]] | | |- | align="right" |72 |[[:en:Sunwar language|Sunwar language]] | | |- | align="right" |73 |[[:en:Assam Regiment|Assam Regiment]] | | |- | align="right" |74 |[[:en:Gorkhaland movement|Gorkhaland movement]] | | |- | align="right" |75 |[[:en:Gopal Gurung|Gopal Gurung]] | |[[వాడుకరి:స్వరలాసిక|స్వరలాసిక]] ([[వాడుకరి చర్చ:స్వరలాసిక|చర్చ]]) 06:28, 30 జూన్ 2026 (UTC) |- | align="right" |76 |[[:en:Racism against Northeast Indians|Racism against Northeast Indians]] | | |- | align="right" |77 |[[:en:Tourism in Tripura|Tourism in Tripura]] | | |- | align="right" |78 |[[:en:Etymology of Assam|Etymology of Assam]] | | |- | align="right" |79 |[[:en:Baro-Bhuyan|Baro-Bhuyan]] | | |- | align="right" |80 |[[:en:Mizo Zirlai Pawl|Mizo Zirlai Pawl]] | | |- | align="right" |81 |[[:en:Kabiraj Negi Lama|Kabiraj Negi Lama]] | | |- | align="right" |82 |[[:en:Ita Fort|Ita Fort]] | | |- | align="right" |83 |[[:en:List of villages in Nagaland|List of villages in Nagaland]] | | |- | align="right" |84 |[[:en:Christianity in Northeast India|Christianity in Northeast India]] | | |- | align="right" |85 |[[:en:Involvement of Northeast Indian insurgents in the Myanmar conflict|Involvement of Northeast Indian insurgents in the Myanmar conflict]] | | |- | align="right" |86 |[[:en:List of rulers of Assam|List of rulers of Assam]] | | |- | align="right" |87 |[[:en:Outline of Assam|Outline of Assam]] | | |- | align="right" |88 |[[:en:Mautam|Mautam]] | | |- | align="right" |89 |[[:en:Assamese cuisine|Assamese cuisine]] | | |- | align="right" |90 |[[:en:Assam Police|Assam Police]] | | |- | align="right" |91 |[[:en:Garo people|Garo people]] | |చదువరి |- | align="right" |92 |[[:en:Vaiphei people|Vaiphei people]] | | |- | align="right" |93 |[[:en:Barak state movement|Barak state movement]] | | |- | align="right" |94 |[[:en:Wangjing Tentha Assembly constituency|Wangjing Tentha Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |95 |[[:en:Tripura Tribal Areas Autonomous District Council|Tripura Tribal Areas Autonomous District Council]] | | |- | align="right" |96 |[[:en:Marma people|Marma people]] | | |- | align="right" |97 |[[:en:Demographics of Assam|Demographics of Assam]] | | |- | align="right" |98 |[[:en:Chinese pangolin|Chinese pangolin]] | | |- | align="right" |99 |[[:en:Bawi system|Bawi system]] | | |- | align="right" |100 |[[:en:Tangsa language|Tangsa language]] | | |- | align="right" |101 |[[:en:Anek|Anek]] | | |- | align="right" |102 |[[:en:List of Christian denominations in Northeast India|List of Christian denominations in Northeast India]] | | |- | align="right" |103 |[[:en:Wreathed hornbill|Wreathed hornbill]] | | |- | align="right" |104 |[[:en:Chakma language|Chakma language]] | | |- | align="right" |105 |[[:en:Naksaparvat|Naksaparvat]] | | |- | align="right" |106 |[[:en:Mizo clothing|Mizo clothing]] | | |- | align="right" |107 |[[:en:Anil Gurung|Anil Gurung]] | | |- | align="right" |108 |[[:en:Beautiful nuthatch|Beautiful nuthatch]] | | |- | align="right" |109 |[[:en:Yolmo people|Yolmo people]] | | |- | align="right" |110 |[[:en:Thar language|Thar language]] | | |- | align="right" |111 |[[:en:Kirati peoples|Kirati peoples]] | | |- | align="right" |112 |[[:en:2021 Nagaland killings|2021 Nagaland killings]] | | |- | align="right" |113 |[[:en:Ranglong people|Ranglong people]] | | |- | align="right" |114 |[[:en:Indo-Aryan migration to Assam|Indo-Aryan migration to Assam]] | | |- | align="right" |115 |[[:en:Rakhine language|Rakhine language]] | | |- | align="right" |116 |[[:en:Culture of Assam|Culture of Assam]] | | |- | align="right" |117 |[[:en:Naga National Council|Naga National Council]] | | |- | align="right" |118 |[[:en:Sinlung Hills Council|Sinlung Hills Council]] | | |- | align="right" |119 |[[:en:Black-backed dwarf kingfisher|Black-backed dwarf kingfisher]] | | |- | align="right" |120 |[[:en:Yaariyan (2014 film)|Yaariyan (2014 film)]] | | |- | align="right" |121 |[[:en:Limbu language|Limbu language]] | | |- | align="right" |122 |[[:en:Khecheopalri Lake|Khecheopalri Lake]] | | |- | align="right" |123 |[[:en:Dzukou Valley|Dzukou Valley]] | | |- | align="right" |124 |[[:en:National Liberation Front of Tripura|National Liberation Front of Tripura]] | | |- | align="right" |125 |[[:en:Living root bridge|Living root bridge]] | | |- | align="right" |126 |[[:en:Assam silk|Assam silk]] |[[అసోం పట్టు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 15:21, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |127 |[[:en:Chungli Ao language|Chungli Ao language]] | | |- | align="right" |128 |[[:en:Biate people|Biate people]] | | |- | align="right" |129 |[[:en:Desire Machine Collective|Desire Machine Collective]] | | |- | align="right" |130 |[[:en:Patsho Khiamniungan|Patsho Khiamniungan]] | | |- | align="right" |131 |[[:en:Koro language (India)|Koro language (India)]] | | |- | align="right" |132 |[[:en:Assamese people|Assamese people]] | |చదువరి |- | align="right" |133 |[[:en:Bhismaknagar|Bhismaknagar]] | | |- | align="right" |134 |[[:en:Assamese Language Movement|Assamese Language Movement]] | | |- | align="right" |135 |[[:en:Ram Bahadur Bomjon|Ram Bahadur Bomjon]] | | |- | align="right" |136 |[[:en:Syzygium claviflorum|Syzygium claviflorum]] | | |- | align="right" |137 |[[:en:Any Kuki Tribes|Any Kuki Tribes]] | | |- | align="right" |138 |[[:en:Dimasa people|Dimasa people]] | | |- | align="right" |139 |[[:en:2008 Imphal bombing|2008 Imphal bombing]] | | |- | align="right" |140 |[[:en:Kiran Chemjong|Kiran Chemjong]] | | |- | align="right" |141 |[[:en:Operation Sunrise (2019)|Operation Sunrise (2019)]] | | |- | align="right" |142 |[[:en:Hmar language|Hmar language]] | | |- | align="right" |143 |[[:en:Gorkhas in Manipur|Gorkhas in Manipur]] | | |- | align="right" |144 |[[:en:Kul Man Ghising|Kul Man Ghising]] | | |- | align="right" |145 |[[:en:Khamti language|Khamti language]] | | |- | align="right" |146 |[[:en:Khasi Hills Autonomous District Council|Khasi Hills Autonomous District Council]] | | |- | align="right" |147 |[[:en:Pakke Tiger Reserve|Pakke Tiger Reserve]] | | |- | align="right" |148 |[[:en:Rukmininagar Fort|Rukmininagar Fort]] | | |- | align="right" |149 |[[:en:Frederick George Lister|Frederick George Lister]] | | |- | align="right" |150 |[[:en:Muslim invasions of Assam|Muslim invasions of Assam]] | | |- | align="right" |151 |[[:en:Zou people|Zou people]] | | |- | align="right" |152 |[[:en:Tourism in Mizoram|Tourism in Mizoram]] | | |- | align="right" |153 |[[:en:Economy of Assam|Economy of Assam]] | | |- | align="right" |154 |[[:en:2022 Manipur Olympic Games|2022 Manipur Olympic Games]] | | |- | align="right" |155 |[[:en:Kalita (caste)|Kalita (caste)]] | | |- | align="right" |156 |[[:en:Yakkha language|Yakkha language]] | | |- | align="right" |157 |[[:en:Satra (Ekasarana Dharma)|Satra (Ekasarana Dharma)]] | | |- | align="right" |158 |[[:en:2015 Indian counter-insurgency operation in Myanmar|2015 Indian counter-insurgency operation in Myanmar]] | | |- | align="right" |159 |[[:en:Deshi people|Deshi people]] | | |- | align="right" |160 |[[:en:Index of Nagaland-related articles|Index of Nagaland-related articles]] | | |- | align="right" |161 |[[:en:Kadamtala Assembly constituency|Kadamtala Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |162 |[[:en:2019 Khonsa ambush|2019 Khonsa ambush]] | | |- | align="right" |163 |[[:en:Zo Reunification Organization|Zo Reunification Organization]] | | |- | align="right" |164 |[[:en:Darlong people|Darlong people]] | | |- | align="right" |165 |[[:en:Behali Wildlife Sanctuary|Behali Wildlife Sanctuary]] | | |- | align="right" |166 |[[:en:Miya people|Miya people]] | | |- | align="right" |167 |[[:en:Paite people|Paite people]] | | |- | align="right" |168 |[[:en:Red-headed trogon|Red-headed trogon]] | | |- | align="right" |169 |[[:en:Sherpa language|Sherpa language]] | | |- | align="right" |170 |[[:en:Gurung language|Gurung language]] | | |- | align="right" |171 |[[:en:Arjuna Bhogeswar Baruah Sports Complex|Arjuna Bhogeswar Baruah Sports Complex]] | | |- | align="right" |172 |[[:en:Guite people|Guite people]] | | |- | align="right" |173 |[[:en:Mr. Manipur|Mr. Manipur]] | | |- | align="right" |174 |[[:en:Zou language|Zou language]] | | |- | align="right" |175 |[[:en:Zawlbûk|Zawlbûk]] | | |- | align="right" |176 |[[:en:United National Liberation Front|United National Liberation Front]] | | |- | align="right" |177 |[[:en:British rule in Assam|British rule in Assam]] | | |- | align="right" |178 |[[:en:Aimol language|Aimol language]] | | |- | align="right" |179 |[[:en:Shape of Momo|Shape of Momo]] | | |- | align="right" |180 |[[:en:Birganj Assembly constituency|Birganj Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |181 |[[:en:Chumi Gyatse Falls|Chumi Gyatse Falls]] | | |- | align="right" |182 |[[:en:Jewel Thief (1967 film)|Jewel Thief (1967 film)]] |[[జ్యుయల్ తీఫ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:22, 20 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |183 |[[:en:Khangabok|Khangabok]] |[[ఖంగాబోక్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:18, 20 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |184 |[[:en:Gaeboo Achyok|Gaeboo Achyok]] |[[గేబూ అచ్యోక్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:15, 20 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |185 |[[:en:Hajong language|Hajong language]] |[[హాజోంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:11, 20 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |186 |[[:en:White-bellied heron|White-bellied heron]] |[[తెల్ల పొట్ట కొంగ]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:08, 20 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |187 |[[:en:Kalyanpur, Tripura Assembly constituency|Kalyanpur, Tripura Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |188 |[[:en:Sultan tit|Sultan tit]] |[[సుల్తాన్ పిట్ట]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:04, 20 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |189 |[[:en:Maria Manda|Maria Manda]] |[[మరియా మాండా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 07:05, 19 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |190 |[[:en:Indian Army atrocities in Northeast India|Indian Army atrocities in Northeast India]] |[[ఈశాన్య భారతదేశంలో భారత సైన్యం చేసిన మానవ హక్కుల ఉల్లంఘనలు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:56, 19 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |191 |[[:en:Peter Loren Seton James|Peter Loren Seton James]] |[[పీటర్ లోరెన్ సెటన్ జేమ్స్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:43, 19 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |192 |[[:en:2015–2016 Arunachal Pradesh political crisis|2015–2016 Arunachal Pradesh political crisis]] |[[2015–2016 అరుణాచల్ ప్రదేశ్ రాజకీయ సంక్షోభం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:45, 19 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |193 |[[:en:Education in Mizoram|Education in Mizoram]] |[[మిజోరంలో విద్య]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:35, 19 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |194 |[[:en:Indigenous peoples of Sikkim|Indigenous peoples of Sikkim]] |[[సిక్కిం స్థానిక ప్రజలు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:05, 19 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |195 |[[:en:Prehistory of Manipur|Prehistory of Manipur]] |[[మణిపూర్ పూర్వచరిత్ర]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:00, 19 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |196 |[[:en:Tani languages|Tani languages]] |[[తాని]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 02:54, 19 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |197 |[[:en:Cornus kousa|Cornus kousa]] |[[కౌసా డాగ్‌వుడ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 02:50, 19 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |198 |[[:en:Caves of Meghalaya|Caves of Meghalaya]] |[[మేఘాలయ గుహలు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 11:25, 17 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |199 |[[:en:Ananta Tamang|Ananta Tamang]] |[[అనంత తమంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 02:25, 17 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |200 |[[:en:Outline of Arunachal Pradesh|Outline of Arunachal Pradesh]] |[[అరుణాచల్ ప్రదేశ్ రూపురేఖలు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 02:19, 17 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |201 |[[:en:Iris dolichosiphon|Iris dolichosiphon]] |[[ఐరిస్ డోలిచోసిఫాన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:25, 17 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |202 |[[:en:Srimanta Sankaradeva Sangha|Srimanta Sankaradeva Sangha]] |[[శ్రీమంత శంకరదేవ సంఘం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 12:35, 16 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |203 |[[:en:Salgarh Assembly constituency|Salgarh Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |204 |[[:en:Kwatha Khunou|Kwatha Khunou]] |[[క్వాతా ఖునౌ]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]])` |- | align="right" |205 |[[:en:28th Battalion (ULFA)|28th Battalion (ULFA)]] |[[28వ బెటాలియన్ ఉల్ఫా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 11:43, 16 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |206 |[[:en:List of colleges affiliated to the Gauhati University|List of colleges affiliated to the Gauhati University]] |[[గౌహతి విశ్వవిద్యాలయ అనుబంధ కళాశాలల జాబితా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:24, 16 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |207 |[[:en:All Bodo Students' Union|All Bodo Students' Union]] | [[ఆల్ బోడో స్టూడెంట్స్ యూనియన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:16, 16 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |208 |[[:en:Slaty-backed forktail|Slaty-backed forktail]] |[[స్లేటీ-బ్యాక్డ్ ఫోర్క్‌టైల్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:11, 16 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |209 |[[:en:Timeline of Jorhat|Timeline of Jorhat]] |[[జోర్హాట్ కాలక్రమం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:59, 16 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |210 |[[:en:Young Mizo Association|Young Mizo Association]] |[[యంగ్ మిజో అసోసియేషన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:31, 16 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |211 |[[:en:Crown Colony of Eastern Agency Scheme|Crown Colony of Eastern Agency Scheme]] |[[క్రౌన్ కాలనీ ఆఫ్ ఈస్టర్న్ ఏజెన్సీ]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:51, 16 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |212 |[[:en:Kongthong|Kongthong]] |[[కొంగ్థాంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:15, 15 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |213 |[[:en:Black-backed forktail|Black-backed forktail]] |[[నల్ల వీపు విచాల తోక పిట్ట]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:09, 15 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |214 |[[:en:List of vegetables used in Assamese cuisine|List of vegetables used in Assamese cuisine]] |[[అసోం వంటకాల్లో ఉపయోగించే కూరగాయల జాబితా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 11:22, 15 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |215 |[[:en:Economy of Mizoram|Economy of Mizoram]] |[[మిజోరాం ఆర్థిక వ్యవస్థ]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:29, 15 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |216 |[[:en:Goalpariya dialects|Goalpariya dialects]] |[[గోవాల్పారియా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:47, 15 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |217 |[[:en:Chhurbura|Chhurbura]] |[[ఛుర్బురా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:51, 14 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |218 |[[:en:Atong language (Sino-Tibetan)|Atong language (Sino-Tibetan)]] |[[అటాంగ్ భాష]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:46, 14 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |219 |[[:en:Pramodenagar Assembly constituency|Pramodenagar Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |220 |[[:en:Golden-breasted fulvetta|Golden-breasted fulvetta]] |[[గోల్డెన్-బ్రెస్టెడ్ ఫుల్వెట్టా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:33, 14 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |221 |[[:en:Kakraban Assembly constituency|Kakraban Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |222 |[[:en:Bengal florican|Bengal florican]] |[[బెంగాల్ ఫ్లోరికాన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:22, 14 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |223 |[[:en:North Eastern Railway Connectivity Project|North Eastern Railway Connectivity Project]] |[[ఈశాన్య రైల్వే కనెక్టివిటీ ప్రాజెక్ట్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:12, 14 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |224 |[[:en:Koch people|Koch people]] | | |- | align="right" |225 |[[:en:Tibetan dual system of government|Tibetan dual system of government]] |[[టిబెటన్ ద్వంద్వ పాలనా విధానం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:37, 13 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |226 |[[:en:2004 arms and ammunition haul in Chittagong|2004 arms and ammunition haul in Chittagong]] |[[బంగ్లాదేశ్‌లో అక్రమ ఆయుధాల రవాణా జప్తు ఘటన]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:28, 13 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |227 |[[:en:Aiton language|Aiton language]] |[[ఐటోన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:07, 13 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |228 |[[:en:Austen's brown hornbill|Austen's brown hornbill]] |[[ఆస్టెన్స్ బ్రౌన్ హార్న్‌బిల్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:55, 13 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |229 |[[:en:Dayahang Rai|Dayahang Rai]] |[[దయాహంగ్ రాయ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:37, 13 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |230 |[[:en:Bairagi Kainla|Bairagi Kainla]] |[[బైరాగి కైంలా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:27, 13 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |231 |[[:en:Apo (drink)|Apo (drink)]] |[[అపో]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:18, 13 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |232 |[[:en:Jerdon's babbler|Jerdon's babbler]] |[[జెర్డాన్ బాబ్లర్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:07, 13 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |233 |[[:en:Eastern Bengal and Assam|Eastern Bengal and Assam]] |[[తూర్పు బెంగాల్, అసోం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 15:22, 12 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |234 |[[:en:Kurti Assembly constituency|Kurti Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |235 |[[:en:List of cities in Assam by population|List of cities in Assam by population]] |[[అసోం లోని నగరాల జనాభా జాబితా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:06, 12 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |236 |[[:en:Jaintia Hills Autonomous District Council|Jaintia Hills Autonomous District Council]] |[[జైంతియా హిల్స్ అటానమస్ డిస్ట్రిక్ట్ కౌన్సిల్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:53, 12 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |237 |[[:en:Blossom-headed parakeet|Blossom-headed parakeet]] |[[గులాబీ తల చిలుక]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:26, 12 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |238 |[[:en:Shillong Chamber Choir|Shillong Chamber Choir]] |[[షిల్లాంగ్ చాంబర్ కోయిర్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:40, 12 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |239 |[[:en:Blyth's kingfisher|Blyth's kingfisher]] |[[బ్లైత్స్ లక్మల పిట్ట]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 11:45, 11 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |240 |[[:en:Bhim Bahadur Tamang|Bhim Bahadur Tamang]] |[[భీమ్ బహదూర్ తమాంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 11:29, 11 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |241 |[[:en:Sikkimese cuisine|Sikkimese cuisine]] |[[సిక్కిం వంటకాలు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:46, 10 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |242 |[[:en:Rambahadur Limbu|Rambahadur Limbu]] |[[రాం బహదూర్ లింబు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 10:22, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |243 |[[:en:Assam Province|Assam Province]] |[[అసోం ప్రావిన్స్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 10:17, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |244 |[[:en:Raja Ki Aayegi Baaraat|Raja Ki Aayegi Baaraat]] |[[రాజా కీ ఆయేగీ బారాత్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 10:12, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |245 |[[:en:Borgeet|Borgeet]] |[[బోర్‌గీత్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 10:08, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |246 |[[:en:Blue whistling thrush|Blue whistling thrush]] |[[నీలి ఈల పిట్ట]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 10:03, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |247 |[[:en:Ralte language|Ralte language]] |[[రాల్తే]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 09:56, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |248 |[[:en:2024 attack on the Bangladesh Assistant High Commission in India|2024 attack on the Bangladesh Assistant High Commission in India]] |[[అగర్తలాలోని బంగ్లాదేశ్ అసిస్టెంట్ హైకమిషన్‌పై దాడి]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 09:52, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |249 |[[:en:Mara Autonomous District Council|Mara Autonomous District Council]] |[[మారా స్వయంప్రతిపత్తి జిల్లా కౌన్సిల్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 09:47, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |250 |[[:en:Kulung language (Nepal)|Kulung language (Nepal)]] |[[కులుంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 09:43, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |251 |[[:en:Kulai Assembly constituency|Kulai Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |252 |[[:en:Abbott's babbler|Abbott's babbler]] |[[అబాట్ బాబ్లర్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:38, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |253 |[[:en:Dark Age of the Assamese language|Dark Age of the Assamese language]] |[[అస్సామీ భాషా అంధకార యుగం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:34, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |254 |[[:en:Sanggaiyumpham, Thoubal|Sanggaiyumpham, Thoubal]] |[[సంగైయుంఫామ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:28, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |255 |[[:en:List of superintendents of Mizoram|List of superintendents of Mizoram]] |[[లుషాయ్ హిల్స్ సూపరింటెండెంట్ మిజోరాం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:25, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |256 |[[:en:Karbi language|Karbi language]] |[[కార్బీ]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:10, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |257 |[[:en:Karimganj Junction railway station|Karimganj Junction railway station]] |[[కరీంగంజ్ రైల్వే జంక్షన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:04, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |258 |[[:en:1953 Achingmori incident|1953 Achingmori incident]] |[[అచింగ్‌మోరి సంఘటన]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:01, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |259 |[[:en:Ellora Vigyan Mancha|Ellora Vigyan Mancha]] |[[ఎల్లోరా విజ్ఞాన్ మంచ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:57, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |260 |[[:en:Mary S]]cott (missionary)|Mary Scott (missionary)]] | | |- | align="right" |261 |[[:en:Geography of Mizoram|Geography of Mizoram]] |[[మిజోరాం భౌగోళికం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:52, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |262 |[[:en:2008 Agartala bombings|2008 Agartala bombings]] |[[2008 అగర్తలా బాంబు పేలుళ్లు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:51, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |263 |[[:en:Salema Assembly constituency|Salema Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |264 |[[:en:Naga People's Movement for Human Rights|Naga People's Movement for Human Rights]] |[[నాగా పీపుల్స్ మూవ్‌మెంట్ ఫర్ హ్యూమన్ రైట్స్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:48, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |265 |[[:en:Pemayangtse Monastery|Pemayangtse Monastery]] |[[పెమాయాంగ్ట్సే ఆశ్రమం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:44, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |266 |[[:en:History of Kaziranga National Park|History of Kaziranga National Park]] |[[కాజీరంగా జాతీయ పార్కు చరిత్ర]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:40, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |267 |[[:en:North–South War of the Lushai Hills|North–South War of the Lushai Hills]] |[[చిమ్ లె హ్మార్ ఇండో]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:13, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |268 |[[:en:Prabal Gurung|Prabal Gurung]] |[[ప్రబల్ గురుంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:09, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |269 |[[:en:Ang Tharkay|Ang Tharkay]] |[[ఆంగ్ థార్కే]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:06, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |270 |[[:en:Thamizh|Thamizh]] |[[తమిళ్ (సినిమా)]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:40, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |271 |[[:en:Casearia graveolens|Casearia graveolens]] |[[కేసియారియా గ్రేవియోలెన్స్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:37, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |272 |[[:en:Garbhanga Wildlife Sanctuary|Garbhanga Wildlife Sanctuary]] |[[గార్భంగా వన్యప్రాణుల అభయారణ్యం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:33, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |273 |[[:en:Kuki National Front|Kuki National Front]] |[[కుకీ నేషనల్ ఫ్రంట్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:30, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |274 |[[:en:Gangtok Municipal Corporation|Gangtok Municipal Corporation]] |[[గ్యాంగ్‌టక్ మునిసిపల్ కార్పొరేషన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:18, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |275 |[[:en:Nagaland Lokayukta|Nagaland Lokayukta]] |[[నాగాలాండ్ లోకాయుక్త]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:14, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |276 |[[:en:Culture of Tripura|Culture of Tripura]] |[[త్రిపుర సంస్కృతి]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:10, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |277 |[[:en:Captain (2019 film)|Captain (2019 film)]] |[[కెప్టెన్ (సినిమా)]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 14:03, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |278 |[[:en:Iris × sikkimensis|Iris × sikkimensis]] |[[ఐరిస్ × సిక్కిమెన్సిస్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:59, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |279 |[[:en:Bugun liocichla|Bugun liocichla]] |[[బుగున్ లియోసిచ్లా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:54, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |280 |[[:en:Moria people|Moria people]] |[[మొరియా ప్రజలు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:50, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |281 |[[:en:Panjika|Panjika]] |[[పంజిక]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 12:17, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |282 |[[:en:Tourism in Assam|Tourism in Assam]] |[[అసోం పర్యాటక రంగం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 07:17, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |283 |[[:en:Fire-breasted flowerpecker|Fire-breasted flowerpecker]] |[[నిప్పు-రొమ్ము పూలపక్షి]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:10, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |284 |[[:en:Chhetan Gurung|Chhetan Gurung]] |[[ఛేతన్ గురుంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:06, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |285 |[[:en:Kwatha|Kwatha]] |[[క్వాతా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:03, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |286 |[[:en:Blyth's tragopan|Blyth's tragopan]] |[[బ్లైత్స్ ట్రాగోపాన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:00, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |287 |[[:en:Administrative divisions of Assam|Administrative divisions of Assam]] |[[అసోం ప్రాంతీయ విభాగాలు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:53, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |288 |[[:en:White-winged duck|White-winged duck]] |[[తెల్లరెక్కల బాతు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:50, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |289 |[[:en:Naharlagun railway station|Naharlagun railway station]] |[[నహర్లగూన్ రైల్వే స్టేషన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:45, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |290 |[[:en:Asian barred owlet|Asian barred owlet]] |[[ఏషియన్ బార్డ్ ఔలెట్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:40, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |291 |[[:en:Treaty of Yandabo|Treaty of Yandabo]] |[[యాండబో సంధి]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:36, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |292 |[[:en:Sikkim Manipal Institute of Technology|Sikkim Manipal Institute of Technology]] |[[సిక్కిం మణిపాల్ ఇన్స్టిట్యూట్ ఆఫ్ టెక్నాలజీ]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:30, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |293 |[[:en:Rabha people|Rabha people]] | | |- | align="right" |294 |[[:en:Zo peoples|Zo peoples]] | | |- | align="right" |295 |[[:en:Bhaona|Bhaona]] |[[భావోన]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:59, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |296 |[[:en:Jorthang–Nayabazar Assembly constituency|Jorthang–Nayabazar Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |297 |[[:en:Jamuna Gurung (entrepreneur)|Jamuna Gurung (entrepreneur)]] |[[జమునా గురుంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:56, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |298 |[[:en:Deusi/Bhailo|Deusi/Bhailo]] |[[దేవుసి-భైలో]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:52, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |299 |[[:en:Zû (beverage)|Zû (beverage)]] |[[జూ]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:48, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |300 |[[:en:Sikkim Scouts|Sikkim Scouts]] |[[సిక్కిం స్కౌట్స్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:39, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |301 |[[:en:Barman language|Barman language]] |[[బర్మాన్ థార్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:29, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |302 |[[:en:Tara Prakash Limbu|Tara Prakash Limbu]] |[[తారా ప్రకాష్ లింబు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:24, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |303 |[[:en:Deepak Manange|Deepak Manange]] |[[రాజీవ్ గురుంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:09, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |304 |[[:en:Meghalaya Lokayukta|Meghalaya Lokayukta]] |[[మేఘాలయ లోకాయుక్త]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:05, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |305 |[[:en:Hodgson's frogmouth|Hodgson's frogmouth]] |[[హాడ్గ్సన్స్ ఫ్రాగ్‌మౌత్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:00, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |306 |[[:en:In the Name of the Nation|In the Name of the Nation]] |[[ఇన్ ది నేమ్ ఆఫ్ ది నేషన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:54, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |307 |[[:en:Lower Gangetic Plains moist deciduous forests|Lower Gangetic Plains moist deciduous forests]] |[[లోయర్ గంగా మైదాన తేమతో కూడిన ఆకురాల్చే అడవులు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:47, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |308 |[[:en:North East Students' Organization|North East Students' Organization]] |[[నార్త్ ఈస్ట్ స్టూడెంట్స్ ఆర్గనైజేషన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:42, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |309 |[[:en:Magar language|Magar language]] |[[మగర్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:36, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |310 |[[:en:Nature's Beckon|Nature's Beckon]] |[[నేచర్స్ బెకన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:27, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |311 |[[:en:Upendra Subba|Upendra Subba]] |[[ఉపేంద్ర సుబ్బా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 02:14, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |312 |[[:en:Sasoni Merbil|Sasoni Merbil]] |[[సాసోని మెర్‌బిల్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:36, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |313 |[[:en:Zomi people|Zomi people]] | | |- | align="right" |314 |[[:en:Assamese manuscript painting|Assamese manuscript painting]] |[[అస్సామీ హస్త చిత్రకళ]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:33, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |315 |[[:en:Deori language|Deori language]] |[[డియోరి]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:19, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |316 |[[:en:Hakha Chin|Hakha Chin]] |[[హఖా చిన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:10, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |317 |[[:en:List of State Protected Monuments in Manipur|List of State Protected Monuments in Manipur]] | | |- | align="right" |318 |[[:en:Operation Golden Bird|Operation Golden Bird]] |[[ఆపరేషన్ గోల్డెన్ బర్డ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:06, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |319 |[[:en:Outline of Manipur|Outline of Manipur]] | | |- | align="right" |320 |[[:en:Mizoram–Manipur–Kachin rain forests|Mizoram–Manipur–Kachin rain forests]] |[[మిజోరం–మణిపూర్–కచిన్ వర్షారణ్యాల ఎకోరీజియన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:06, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |321 |[[:en:Borkhola Assembly constituency|Borkhola Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |322 |[[:en:Bharateeyans|Bharateeyans]] |[[భారతీయన్స్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 08:40, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |323 |[[:en:Naga Mothers' Association|Naga Mothers' Association]] |[[నాగా మదర్స్ అసోసియేషన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 08:40, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |324 |[[:en:Mission China|Mission China]] |[[మిషన్ చైనా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 08:40, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |325 |[[:en:Achik Songna An'pachakgipa Kotok|Achik Songna An'pachakgipa Kotok]] |[[అచిక్ సాంగ్నా అన్‌పాచాక్‌గిపా కోటోక్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:37, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |326 |[[:en:Mizoram Lokayukta|Mizoram Lokayukta]] |[[మిజోరం లోకాయుక్త]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:53, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |327 |[[:en:Unakoti|Unakoti]] |[[ఊనకోటి]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:37, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |328 |[[:en:Rufous-necked hornbill|Rufous-necked hornbill]] |[[రత్నకంఠ కొమ్ముల పిట్ట]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:41, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |329 |[[:en:James Pandu|James Pandu]] |[[జేమ్స్ పాండు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:38, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |330 |[[:en:Mizo literature|Mizo literature]] |[[మిజో సాహిత్యం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:19, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |331 |[[:en:Singarigharutha|Singarigharutha]] |[[సింగరిగరుతా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:10, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |332 |[[:en:Grey peacock-pheasant|Grey peacock-pheasant]] |[[బూడిద రంగు నెమలి-కోడి]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:00, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |333 |[[:en:Sheuli Azim|Sheuli Azim]] |[[షియులీ అజీమ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:49, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |334 |[[:en:Timeline of history of Assam|Timeline of history of Assam]] |[[అస్సాం కాలక్రమ చరిత్ర]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:08, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |335 |[[:en:Detention centres in Assam|Detention centres in Assam]] |[[అస్సాం డిటెన్షన్ క్యాంప్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:05, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |336 |[[:en:Dehan dialect|Dehan dialect]] |[[దేహాన్ భాష]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:49, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |337 |[[:en:Christianity in Meghalaya|Christianity in Meghalaya]] |[[మేఘాలయలో క్రైస్తవ మతం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:43, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |338 |[[:en:Khasi Hills|Khasi Hills]] |[[ఖాశీ కొండలు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:36, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |339 |[[:en:Pied falconet|Pied falconet]] |[[పైడ్ ఫాల్కనెట్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 02:26, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |340 |[[:en:Sports in Manipur|Sports in Manipur]] |[[మణిపూర్ లో క్రీడలు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 02:23, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |341 |[[:en:Cavea tanguensis|Cavea tanguensis]] |[[కావెయా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 02:14, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |342 |[[:en:Rufous-bellied eagle|Rufous-bellied eagle]] |[[ఎర్రపొట్ట గద్ద]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 02:10, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |343 |[[:en:Manipur Public Service Commission|Manipur Public Service Commission]] |[[మణిపూర్ పబ్లిక్ సర్వీస్ కమిషన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:59, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |344 |[[:en:Bhutan takin|Bhutan takin]] |[[భూటాన్ టాకిన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:52, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |345 |[[:en:Mising Autonomous Council|Mising Autonomous Council]] |[[మిసింగ్ అటానమస్ కౌన్సిల్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:45, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |346 |[[:en:Lotha language|Lotha language]] |[[లోథా భాష]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:39, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |347 |[[:en:Mizoram Football Association|Mizoram Football Association]] |[[మిజోరం ఫుట్‌బాల్ అసోసియేషన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:33, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |348 |[[:en:Mizo Academy of Letters|Mizo Academy of Letters]] |[[మిజో అకాడమీ ఆఫ్ లెటర్స్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 15:25, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |349 |[[:en:Siege of Mukalimi|Siege of Mukalimi]] |[[ముకలిమి ముట్టడి]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 15:14, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |350 |[[:en:List of cities and towns in Assam|List of cities and towns in Assam]] | |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 15:14, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |351 |[[:en:List of State Protected Monuments in Mizoram|List of State Protected Monuments in Mizoram]] | |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 15:14, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |352 |[[:en:Charaideo|Charaideo]] |[[చారాయిదేవ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 14:45, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |353 |[[:en:Talatal Ghar|Talatal Ghar]] |[[తలతల్ ఘర్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 14:36, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |354 |[[:en:1985 Merapani Incident|1985 Merapani Incident]] |[[1985 మేరపాని సంఘటన]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 14:27, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |355 |[[:en:Bhuragaon-Kaupati Bridge|Bhuragaon-Kaupati Bridge]] |[[భూరగావ్-కౌపాటి వంతెన]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 14:13, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |356 |[[:en:Sikkim Lokayukta|Sikkim Lokayukta]] |[[సిక్కిం లోకాయుక్త]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 14:05, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |357 |[[:en:Kachari language|Kachari language]] |[[కచారి]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:55, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |358 |[[:en:Pale-capped pigeon|Pale-capped pigeon]] |[[పేల్-క్యాప్డ్ పిజియన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:42, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |359 |[[:en:Bimala Tumkhewa|Bimala Tumkhewa]] | |[[వాడుకరి:స్వరలాసిక|స్వరలాసిక]] ([[వాడుకరి చర్చ:స్వరలాసిక|చర్చ]]) 06:28, 30 జూన్ 2026 (UTC) |- | align="right" |360 |[[:en:Mara language|Mara language]] |[[మరా భాష]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:34, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |361 |[[:en:Tezu Airport|Tezu Airport]] |[[తేజు విమానాశ్రయం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:19, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |362 |[[:en:Bhanbhagta Gurung|Bhanbhagta Gurung]] |[[భన్‌భగ్తా గురుంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:09, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |363 |[[:en:Assam Higher Secondary Education Council|Assam Higher Secondary Education Council]] |[[అస్సాం హయ్యర్ సెకండరీ ఎడ్యుకేషన్ కౌన్సిల్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 12:58, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |364 |[[:en:Geography of Kaziranga National Park|Geography of Kaziranga National Park]] |[[కాజీరంగా జాతీయ వనం భౌగోళికం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 12:45, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |365 |[[:en:Khamyang language|Khamyang language]] |[[ఖమ్యాంగ్ భాష]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 12:33, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |366 |[[:en:Sipora Gurung|Sipora Gurung]] |[[సిపోరా గురుంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:38, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |367 |[[:en:Phulaguri Uprising|Phulaguri Uprising]] |[[ఫూలాగురి తిరుగుబాటు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:29, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |368 |[[:en:Muolhoi|Muolhoi]] |[[ముఓల్హోయ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:21, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |369 |[[:en:Manipur Lokayukta|Manipur Lokayukta]] |[[మణిపూర్ లోకాయుక్త]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:13, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |370 |[[:en:Ko Yad|Ko Yad]] |[[కో యాద్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:04, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |371 |[[:en:Agreement Regarding Compensation for the Kubo (Kabaw) Valley (1834)|Agreement Regarding Compensation for the Kubo (Kabaw) Valley (1834)]] |[[కబో లోయ పరిహార ఒప్పందం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:56, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |372 |[[:en:North East Indian Linguistics Society|North East Indian Linguistics Society]] |[[నార్త్ ఈస్ట్ ఇండియన్ లింగ్విస్టిక్స్ సొసైటీ]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:43, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |373 |[[:en:Hinduism in Sikkim|Hinduism in Sikkim]] |[[సిక్కింలో హిందూ మతం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:33, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |374 |[[:en:Lachhiman Gurung|Lachhiman Gurung]] |[[లచ్ఛిమాన్ గురుంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:23, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |375 |[[:en:Aizawl Derby|Aizawl Derby]] |[[ఐజాల్ డెర్బీ]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:14, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |376 |[[:en:Tripura Lokayukta|Tripura Lokayukta]] |[[త్రిపుర లోకాయుక్త]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:48, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |377 |[[:en:Dimasa language|Dimasa language]] |[[దిమాసా భాష]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:34, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |378 |[[:en:Karbi Youth Festival|Karbi Youth Festival]] |[[కార్బీ యువజనోత్సవం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:23, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |379 |[[:en:Differing perceptions of the Line of Actual Control|Differing perceptions of the Line of Actual Control]] |[[వాస్తవ నియంత్రణ రేఖపై భిన్నమైన అభిప్రాయాలు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:10, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |380 |[[:en:Ojapali|Ojapali]] |[[ఓజాపాలి]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:59, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |381 |[[:en:Tamang language|Tamang language]] |[[తమంగ్ భాష]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:50, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |382 |[[:en:National Institute of Technology, Nagaland|National Institute of Technology, Nagaland]] |[[నేషనల్ ఇన్‌స్టిట్యూట్ ఆఫ్ టెక్నాలజీ నాగాలాండ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 02:57, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |383 |[[:en:List of institutions of higher education in Arunachal Pradesh|List of institutions of higher education in Arunachal Pradesh]] | | |} rtd2icrd1w5i1q12x0m5uierlrb4jak 4908527 4908525 2026-07-20T00:25:46Z ఉదయ్ కిరణ్ 124579 /* */ 4908527 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable sortable" border="1" ! !ఇంగ్లీషు వ్యాసం పేరు !తెలుగు వ్యాసం పేరు !వాడుకరి |- | align="right" |1 |[[:en:Mizo people|Mizo people]] | |చదువరి |- | align="right" |2 |[[:en:Mizo chieftainship|Mizo chieftainship]] | | |- | align="right" |3 |[[:en:Sylheti language|Sylheti language]] | | |- | align="right" |4 |[[:en:Insurgency in Northeast India|Insurgency in Northeast India]] | | |- | align="right" |5 |[[:en:Bengali Hindus|Bengali Hindus]] | |[[వాడుకరి:స్వరలాసిక|స్వరలాసిక]] ([[వాడుకరి చర్చ:స్వరలాసిక|చర్చ]]) 08:50, 10 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |6 |[[:en:Yolmo language|Yolmo language]] | | |- | align="right" |7 |[[:en:Yennai Arindhaal|Yennai Arindhaal]] | |[[వాడుకరి:స్వరలాసిక|స్వరలాసిక]] ([[వాడుకరి చర్చ:స్వరలాసిక|చర్చ]]) 08:50, 10 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |8 |[[:en:Tea-garden community|Tea-garden community]] | | |- | align="right" |9 |[[:en:Rai people|Rai people]] | | |- | align="right" |10 |[[:en:History of Sylhet|History of Sylhet]] | | |- | align="right" |11 |[[:en:List of Representatives of Sikkim|List of Representatives of Sikkim]] | | |- | align="right" |12 |[[:en:Dhumketu (2025 film)|Dhumketu (2025 film)]] | |[[వాడుకరి:స్వరలాసిక|స్వరలాసిక]] ([[వాడుకరి చర్చ:స్వరలాసిక|చర్చ]]) 08:50, 10 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |13 |[[:en:Music of Mizoram|Music of Mizoram]] | | |- | align="right" |14 |[[:en:Tourism in Northeast India|Tourism in Northeast India]] | | |- | align="right" |15 |[[:en:Chutia people|Chutia people]] | | |- | align="right" |16 |[[:en:Rakhine people|Rakhine people]] | | |- | align="right" |17 |[[:en:Lalpa Kohhran Thar|Lalpa Kohhran Thar]] | | |- | align="right" |18 |[[:en:National Register of Citizens for Assam|National Register of Citizens for Assam]] | | |- | align="right" |19 |[[:en:Chhetri|Chhetri]] | | |- | align="right" |20 |[[:en:Magars|Magars]] | | |- | align="right" |21 |[[:en:Hill tribes of Northeast India|Hill tribes of Northeast India]] | | |- | align="right" |22 |[[:en:Insurgency in Meghalaya|Insurgency in Meghalaya]] | | |- | align="right" |23 |[[:en:Timeline of insurgency in Northeast India|Timeline of insurgency in Northeast India]] | | |- | align="right" |24 |[[:en:Story of Python|Story of Python]] | | |- | align="right" |25 |[[:en:Clouded leopard|Clouded leopard]] | | |- | align="right" |26 |[[:en:Bnei Menashe|Bnei Menashe]] | | |- | align="right" |27 |[[:en:Manipur (princely state)|Manipur (princely state)]] | | |- | align="right" |28 |[[:en:Battle of Kohima|Battle of Kohima]] | | |- | align="right" |29 |[[:en:Greater adjutant|Greater adjutant]] | | |- | align="right" |30 |[[:en:Eastern Bengali dialects|Eastern Bengali dialects]] | | |- | align="right" |31 |[[:en:Insurgency in Manipur|Insurgency in Manipur]] | | |- | align="right" |32 |[[:en:Leycesteria formosa|Leycesteria formosa]] | | |- | align="right" |33 |[[:en:Geography of Arunachal Pradesh|Geography of Arunachal Pradesh]] | | |- | align="right" |34 |[[:en:First Anglo-Burmese War|First Anglo-Burmese War]] | | |- | align="right" |35 |[[:en:United Liberation Front of Asom|United Liberation Front of Asom]] | | |- | align="right" |36 |[[:en:Mizo culture|Mizo culture]] | | |- | align="right" |37 |[[:en:Leonard Arthur Bethell|Leonard Arthur Bethell]] | | |- | align="right" |38 |[[:en:Bangladesh–India border|Bangladesh–India border]] | | |- | align="right" |39 |[[:en:National Socialist Council of Nagaland|National Socialist Council of Nagaland]] | | |- | align="right" |40 |[[:en:Tiwa language (India)|Tiwa language (India)]] | | |- | align="right" |41 |[[:en:Manipur tapes|Manipur tapes]] | | |- | align="right" |42 |[[:en:Khasi people|Khasi people]] | |చదువరి |- | align="right" |43 |[[:en:Rajbanshi people|Rajbanshi people]] | | |- | align="right" |44 |[[:en:Christianity in Mizoram|Christianity in Mizoram]] | | |- | align="right" |45 |[[:en:Ledo Road|Ledo Road]] | | |- | align="right" |46 |[[:en:Mising people|Mising people]] | | |- | align="right" |47 |[[:en:Dil Se..|Dil Se..]] | | |- | align="right" |48 |[[:en:Sakhua|Sakhua]] | | |- | align="right" |49 |[[:en:Dashain|Dashain]] | | |- | align="right" |50 |[[:en:Noakhali language|Noakhali language]] | | |- | align="right" |51 |[[:en:Bengalis in Tripura|Bengalis in Tripura]] | | |- | align="right" |52 |[[:en:Ahom people|Ahom people]] | | |- | align="right" |53 |[[:en:Kuki National Army|Kuki National Army]] | | |- | align="right" |54 |[[:en:Shan people|Shan people]] | | |- | align="right" |55 |[[:en:Himalayan tahr|Himalayan tahr]] | | |- | align="right" |56 |[[:en:List of institutions of higher education in Assam|List of institutions of higher education in Assam]] | | |- | align="right" |57 |[[:en:Kaladan Multi-Modal Transit Transport Project|Kaladan Multi-Modal Transit Transport Project]] | | |- | align="right" |58 |[[:en:National Democratic Front of Boroland|National Democratic Front of Boroland]] | | |- | align="right" |59 |[[:en:Operation Bajrang|Operation Bajrang]] | | |- | align="right" |60 |[[:en:Naga conflict|Naga conflict]] | | |- | align="right" |61 |[[:en:Assam Rifles|Assam Rifles]] | | |- | align="right" |62 |[[:en:Kokborok|Kokborok]] | | |- | align="right" |63 |[[:en:Insurgency in Arunachal Pradesh|Insurgency in Arunachal Pradesh]] | | |- | align="right" |64 |[[:en:Qarib Qarib Singlle|Qarib Qarib Singlle]] | | |- | align="right" |65 |[[:en:Tamreswari Temple|Tamreswari Temple]] | | |- | align="right" |66 |[[:en:Bengal slow loris|Bengal slow loris]] | | |- | align="right" |67 |[[:en:Lepcha language|Lepcha language]] | | |- | align="right" |68 |[[:en:Kuki National Organisation|Kuki National Organisation]] | | |- | align="right" |69 |[[:en:10 Endrathukulla|10 Endrathukulla]] | | |- | align="right" |70 |[[:en:Sikkimese Bhutia language|Sikkimese Bhutia language]] | | |- | align="right" |71 |[[:en:Ahom language|Ahom language]] | | |- | align="right" |72 |[[:en:Sunwar language|Sunwar language]] | | |- | align="right" |73 |[[:en:Assam Regiment|Assam Regiment]] | | |- | align="right" |74 |[[:en:Gorkhaland movement|Gorkhaland movement]] | | |- | align="right" |75 |[[:en:Gopal Gurung|Gopal Gurung]] | |[[వాడుకరి:స్వరలాసిక|స్వరలాసిక]] ([[వాడుకరి చర్చ:స్వరలాసిక|చర్చ]]) 06:28, 30 జూన్ 2026 (UTC) |- | align="right" |76 |[[:en:Racism against Northeast Indians|Racism against Northeast Indians]] | | |- | align="right" |77 |[[:en:Tourism in Tripura|Tourism in Tripura]] | | |- | align="right" |78 |[[:en:Etymology of Assam|Etymology of Assam]] | | |- | align="right" |79 |[[:en:Baro-Bhuyan|Baro-Bhuyan]] | | |- | align="right" |80 |[[:en:Mizo Zirlai Pawl|Mizo Zirlai Pawl]] | | |- | align="right" |81 |[[:en:Kabiraj Negi Lama|Kabiraj Negi Lama]] | | |- | align="right" |82 |[[:en:Ita Fort|Ita Fort]] | | |- | align="right" |83 |[[:en:List of villages in Nagaland|List of villages in Nagaland]] | | |- | align="right" |84 |[[:en:Christianity in Northeast India|Christianity in Northeast India]] | | |- | align="right" |85 |[[:en:Involvement of Northeast Indian insurgents in the Myanmar conflict|Involvement of Northeast Indian insurgents in the Myanmar conflict]] | | |- | align="right" |86 |[[:en:List of rulers of Assam|List of rulers of Assam]] | | |- | align="right" |87 |[[:en:Outline of Assam|Outline of Assam]] | | |- | align="right" |88 |[[:en:Mautam|Mautam]] | | |- | align="right" |89 |[[:en:Assamese cuisine|Assamese cuisine]] | | |- | align="right" |90 |[[:en:Assam Police|Assam Police]] | | |- | align="right" |91 |[[:en:Garo people|Garo people]] | |చదువరి |- | align="right" |92 |[[:en:Vaiphei people|Vaiphei people]] | | |- | align="right" |93 |[[:en:Barak state movement|Barak state movement]] | | |- | align="right" |94 |[[:en:Wangjing Tentha Assembly constituency|Wangjing Tentha Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |95 |[[:en:Tripura Tribal Areas Autonomous District Council|Tripura Tribal Areas Autonomous District Council]] | | |- | align="right" |96 |[[:en:Marma people|Marma people]] | | |- | align="right" |97 |[[:en:Demographics of Assam|Demographics of Assam]] | | |- | align="right" |98 |[[:en:Chinese pangolin|Chinese pangolin]] | | |- | align="right" |99 |[[:en:Bawi system|Bawi system]] | | |- | align="right" |100 |[[:en:Tangsa language|Tangsa language]] | | |- | align="right" |101 |[[:en:Anek|Anek]] | | |- | align="right" |102 |[[:en:List of Christian denominations in Northeast India|List of Christian denominations in Northeast India]] | | |- | align="right" |103 |[[:en:Wreathed hornbill|Wreathed hornbill]] | | |- | align="right" |104 |[[:en:Chakma language|Chakma language]] | | |- | align="right" |105 |[[:en:Naksaparvat|Naksaparvat]] | | |- | align="right" |106 |[[:en:Mizo clothing|Mizo clothing]] | | |- | align="right" |107 |[[:en:Anil Gurung|Anil Gurung]] | | |- | align="right" |108 |[[:en:Beautiful nuthatch|Beautiful nuthatch]] | | |- | align="right" |109 |[[:en:Yolmo people|Yolmo people]] | | |- | align="right" |110 |[[:en:Thar language|Thar language]] | | |- | align="right" |111 |[[:en:Kirati peoples|Kirati peoples]] | | |- | align="right" |112 |[[:en:2021 Nagaland killings|2021 Nagaland killings]] | | |- | align="right" |113 |[[:en:Ranglong people|Ranglong people]] | | |- | align="right" |114 |[[:en:Indo-Aryan migration to Assam|Indo-Aryan migration to Assam]] | | |- | align="right" |115 |[[:en:Rakhine language|Rakhine language]] | | |- | align="right" |116 |[[:en:Culture of Assam|Culture of Assam]] | | |- | align="right" |117 |[[:en:Naga National Council|Naga National Council]] | | |- | align="right" |118 |[[:en:Sinlung Hills Council|Sinlung Hills Council]] | | |- | align="right" |119 |[[:en:Black-backed dwarf kingfisher|Black-backed dwarf kingfisher]] | | |- | align="right" |120 |[[:en:Yaariyan (2014 film)|Yaariyan (2014 film)]] | | |- | align="right" |121 |[[:en:Limbu language|Limbu language]] | | |- | align="right" |122 |[[:en:Khecheopalri Lake|Khecheopalri Lake]] | | |- | align="right" |123 |[[:en:Dzukou Valley|Dzukou Valley]] | | |- | align="right" |124 |[[:en:National Liberation Front of Tripura|National Liberation Front of Tripura]] | | |- | align="right" |125 |[[:en:Living root bridge|Living root bridge]] | | |- | align="right" |126 |[[:en:Assam silk|Assam silk]] |[[అసోం పట్టు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 15:21, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |127 |[[:en:Chungli Ao language|Chungli Ao language]] | | |- | align="right" |128 |[[:en:Biate people|Biate people]] | | |- | align="right" |129 |[[:en:Desire Machine Collective|Desire Machine Collective]] | | |- | align="right" |130 |[[:en:Patsho Khiamniungan|Patsho Khiamniungan]] | | |- | align="right" |131 |[[:en:Koro language (India)|Koro language (India)]] | | |- | align="right" |132 |[[:en:Assamese people|Assamese people]] | |చదువరి |- | align="right" |133 |[[:en:Bhismaknagar|Bhismaknagar]] | | |- | align="right" |134 |[[:en:Assamese Language Movement|Assamese Language Movement]] | | |- | align="right" |135 |[[:en:Ram Bahadur Bomjon|Ram Bahadur Bomjon]] | | |- | align="right" |136 |[[:en:Syzygium claviflorum|Syzygium claviflorum]] | | |- | align="right" |137 |[[:en:Any Kuki Tribes|Any Kuki Tribes]] | | |- | align="right" |138 |[[:en:Dimasa people|Dimasa people]] | | |- | align="right" |139 |[[:en:2008 Imphal bombing|2008 Imphal bombing]] | | |- | align="right" |140 |[[:en:Kiran Chemjong|Kiran Chemjong]] | | |- | align="right" |141 |[[:en:Operation Sunrise (2019)|Operation Sunrise (2019)]] | | |- | align="right" |142 |[[:en:Hmar language|Hmar language]] | | |- | align="right" |143 |[[:en:Gorkhas in Manipur|Gorkhas in Manipur]] | | |- | align="right" |144 |[[:en:Kul Man Ghising|Kul Man Ghising]] | | |- | align="right" |145 |[[:en:Khamti language|Khamti language]] | | |- | align="right" |146 |[[:en:Khasi Hills Autonomous District Council|Khasi Hills Autonomous District Council]] | | |- | align="right" |147 |[[:en:Pakke Tiger Reserve|Pakke Tiger Reserve]] | | |- | align="right" |148 |[[:en:Rukmininagar Fort|Rukmininagar Fort]] | | |- | align="right" |149 |[[:en:Frederick George Lister|Frederick George Lister]] | | |- | align="right" |150 |[[:en:Muslim invasions of Assam|Muslim invasions of Assam]] | | |- | align="right" |151 |[[:en:Zou people|Zou people]] | | |- | align="right" |152 |[[:en:Tourism in Mizoram|Tourism in Mizoram]] | | |- | align="right" |153 |[[:en:Economy of Assam|Economy of Assam]] | | |- | align="right" |154 |[[:en:2022 Manipur Olympic Games|2022 Manipur Olympic Games]] | | |- | align="right" |155 |[[:en:Kalita (caste)|Kalita (caste)]] | | |- | align="right" |156 |[[:en:Yakkha language|Yakkha language]] | | |- | align="right" |157 |[[:en:Satra (Ekasarana Dharma)|Satra (Ekasarana Dharma)]] | | |- | align="right" |158 |[[:en:2015 Indian counter-insurgency operation in Myanmar|2015 Indian counter-insurgency operation in Myanmar]] | | |- | align="right" |159 |[[:en:Deshi people|Deshi people]] | | |- | align="right" |160 |[[:en:Index of Nagaland-related articles|Index of Nagaland-related articles]] | | |- | align="right" |161 |[[:en:Kadamtala Assembly constituency|Kadamtala Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |162 |[[:en:2019 Khonsa ambush|2019 Khonsa ambush]] | | |- | align="right" |163 |[[:en:Zo Reunification Organization|Zo Reunification Organization]] | | |- | align="right" |164 |[[:en:Darlong people|Darlong people]] | | |- | align="right" |165 |[[:en:Behali Wildlife Sanctuary|Behali Wildlife Sanctuary]] | | |- | align="right" |166 |[[:en:Miya people|Miya people]] | | |- | align="right" |167 |[[:en:Paite people|Paite people]] | | |- | align="right" |168 |[[:en:Red-headed trogon|Red-headed trogon]] | | |- | align="right" |169 |[[:en:Sherpa language|Sherpa language]] | | |- | align="right" |170 |[[:en:Gurung language|Gurung language]] | | |- | align="right" |171 |[[:en:Arjuna Bhogeswar Baruah Sports Complex|Arjuna Bhogeswar Baruah Sports Complex]] | | |- | align="right" |172 |[[:en:Guite people|Guite people]] | | |- | align="right" |173 |[[:en:Mr. Manipur|Mr. Manipur]] | | |- | align="right" |174 |[[:en:Zou language|Zou language]] | | |- | align="right" |175 |[[:en:Zawlbûk|Zawlbûk]] | | |- | align="right" |176 |[[:en:United National Liberation Front|United National Liberation Front]] | | |- | align="right" |177 |[[:en:British rule in Assam|British rule in Assam]] | | |- | align="right" |178 |[[:en:Aimol language|Aimol language]] | | |- | align="right" |179 |[[:en:Shape of Momo|Shape of Momo]] | | |- | align="right" |180 |[[:en:Birganj Assembly constituency|Birganj Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |181 |[[:en:Chumi Gyatse Falls|Chumi Gyatse Falls]] |[[చుమి గ్యాత్సే జలపాతం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:25, 20 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |182 |[[:en:Jewel Thief (1967 film)|Jewel Thief (1967 film)]] |[[జ్యుయల్ తీఫ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:22, 20 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |183 |[[:en:Khangabok|Khangabok]] |[[ఖంగాబోక్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:18, 20 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |184 |[[:en:Gaeboo Achyok|Gaeboo Achyok]] |[[గేబూ అచ్యోక్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:15, 20 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |185 |[[:en:Hajong language|Hajong language]] |[[హాజోంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:11, 20 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |186 |[[:en:White-bellied heron|White-bellied heron]] |[[తెల్ల పొట్ట కొంగ]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:08, 20 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |187 |[[:en:Kalyanpur, Tripura Assembly constituency|Kalyanpur, Tripura Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |188 |[[:en:Sultan tit|Sultan tit]] |[[సుల్తాన్ పిట్ట]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:04, 20 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |189 |[[:en:Maria Manda|Maria Manda]] |[[మరియా మాండా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 07:05, 19 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |190 |[[:en:Indian Army atrocities in Northeast India|Indian Army atrocities in Northeast India]] |[[ఈశాన్య భారతదేశంలో భారత సైన్యం చేసిన మానవ హక్కుల ఉల్లంఘనలు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:56, 19 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |191 |[[:en:Peter Loren Seton James|Peter Loren Seton James]] |[[పీటర్ లోరెన్ సెటన్ జేమ్స్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:43, 19 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |192 |[[:en:2015–2016 Arunachal Pradesh political crisis|2015–2016 Arunachal Pradesh political crisis]] |[[2015–2016 అరుణాచల్ ప్రదేశ్ రాజకీయ సంక్షోభం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:45, 19 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |193 |[[:en:Education in Mizoram|Education in Mizoram]] |[[మిజోరంలో విద్య]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:35, 19 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |194 |[[:en:Indigenous peoples of Sikkim|Indigenous peoples of Sikkim]] |[[సిక్కిం స్థానిక ప్రజలు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:05, 19 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |195 |[[:en:Prehistory of Manipur|Prehistory of Manipur]] |[[మణిపూర్ పూర్వచరిత్ర]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:00, 19 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |196 |[[:en:Tani languages|Tani languages]] |[[తాని]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 02:54, 19 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |197 |[[:en:Cornus kousa|Cornus kousa]] |[[కౌసా డాగ్‌వుడ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 02:50, 19 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |198 |[[:en:Caves of Meghalaya|Caves of Meghalaya]] |[[మేఘాలయ గుహలు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 11:25, 17 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |199 |[[:en:Ananta Tamang|Ananta Tamang]] |[[అనంత తమంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 02:25, 17 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |200 |[[:en:Outline of Arunachal Pradesh|Outline of Arunachal Pradesh]] |[[అరుణాచల్ ప్రదేశ్ రూపురేఖలు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 02:19, 17 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |201 |[[:en:Iris dolichosiphon|Iris dolichosiphon]] |[[ఐరిస్ డోలిచోసిఫాన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:25, 17 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |202 |[[:en:Srimanta Sankaradeva Sangha|Srimanta Sankaradeva Sangha]] |[[శ్రీమంత శంకరదేవ సంఘం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 12:35, 16 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |203 |[[:en:Salgarh Assembly constituency|Salgarh Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |204 |[[:en:Kwatha Khunou|Kwatha Khunou]] |[[క్వాతా ఖునౌ]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]])` |- | align="right" |205 |[[:en:28th Battalion (ULFA)|28th Battalion (ULFA)]] |[[28వ బెటాలియన్ ఉల్ఫా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 11:43, 16 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |206 |[[:en:List of colleges affiliated to the Gauhati University|List of colleges affiliated to the Gauhati University]] |[[గౌహతి విశ్వవిద్యాలయ అనుబంధ కళాశాలల జాబితా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:24, 16 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |207 |[[:en:All Bodo Students' Union|All Bodo Students' Union]] | [[ఆల్ బోడో స్టూడెంట్స్ యూనియన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:16, 16 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |208 |[[:en:Slaty-backed forktail|Slaty-backed forktail]] |[[స్లేటీ-బ్యాక్డ్ ఫోర్క్‌టైల్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:11, 16 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |209 |[[:en:Timeline of Jorhat|Timeline of Jorhat]] |[[జోర్హాట్ కాలక్రమం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:59, 16 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |210 |[[:en:Young Mizo Association|Young Mizo Association]] |[[యంగ్ మిజో అసోసియేషన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:31, 16 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |211 |[[:en:Crown Colony of Eastern Agency Scheme|Crown Colony of Eastern Agency Scheme]] |[[క్రౌన్ కాలనీ ఆఫ్ ఈస్టర్న్ ఏజెన్సీ]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:51, 16 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |212 |[[:en:Kongthong|Kongthong]] |[[కొంగ్థాంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:15, 15 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |213 |[[:en:Black-backed forktail|Black-backed forktail]] |[[నల్ల వీపు విచాల తోక పిట్ట]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:09, 15 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |214 |[[:en:List of vegetables used in Assamese cuisine|List of vegetables used in Assamese cuisine]] |[[అసోం వంటకాల్లో ఉపయోగించే కూరగాయల జాబితా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 11:22, 15 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |215 |[[:en:Economy of Mizoram|Economy of Mizoram]] |[[మిజోరాం ఆర్థిక వ్యవస్థ]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:29, 15 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |216 |[[:en:Goalpariya dialects|Goalpariya dialects]] |[[గోవాల్పారియా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:47, 15 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |217 |[[:en:Chhurbura|Chhurbura]] |[[ఛుర్బురా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:51, 14 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |218 |[[:en:Atong language (Sino-Tibetan)|Atong language (Sino-Tibetan)]] |[[అటాంగ్ భాష]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:46, 14 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |219 |[[:en:Pramodenagar Assembly constituency|Pramodenagar Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |220 |[[:en:Golden-breasted fulvetta|Golden-breasted fulvetta]] |[[గోల్డెన్-బ్రెస్టెడ్ ఫుల్వెట్టా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:33, 14 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |221 |[[:en:Kakraban Assembly constituency|Kakraban Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |222 |[[:en:Bengal florican|Bengal florican]] |[[బెంగాల్ ఫ్లోరికాన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:22, 14 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |223 |[[:en:North Eastern Railway Connectivity Project|North Eastern Railway Connectivity Project]] |[[ఈశాన్య రైల్వే కనెక్టివిటీ ప్రాజెక్ట్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:12, 14 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |224 |[[:en:Koch people|Koch people]] | | |- | align="right" |225 |[[:en:Tibetan dual system of government|Tibetan dual system of government]] |[[టిబెటన్ ద్వంద్వ పాలనా విధానం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:37, 13 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |226 |[[:en:2004 arms and ammunition haul in Chittagong|2004 arms and ammunition haul in Chittagong]] |[[బంగ్లాదేశ్‌లో అక్రమ ఆయుధాల రవాణా జప్తు ఘటన]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:28, 13 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |227 |[[:en:Aiton language|Aiton language]] |[[ఐటోన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:07, 13 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |228 |[[:en:Austen's brown hornbill|Austen's brown hornbill]] |[[ఆస్టెన్స్ బ్రౌన్ హార్న్‌బిల్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:55, 13 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |229 |[[:en:Dayahang Rai|Dayahang Rai]] |[[దయాహంగ్ రాయ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:37, 13 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |230 |[[:en:Bairagi Kainla|Bairagi Kainla]] |[[బైరాగి కైంలా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:27, 13 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |231 |[[:en:Apo (drink)|Apo (drink)]] |[[అపో]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:18, 13 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |232 |[[:en:Jerdon's babbler|Jerdon's babbler]] |[[జెర్డాన్ బాబ్లర్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:07, 13 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |233 |[[:en:Eastern Bengal and Assam|Eastern Bengal and Assam]] |[[తూర్పు బెంగాల్, అసోం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 15:22, 12 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |234 |[[:en:Kurti Assembly constituency|Kurti Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |235 |[[:en:List of cities in Assam by population|List of cities in Assam by population]] |[[అసోం లోని నగరాల జనాభా జాబితా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:06, 12 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |236 |[[:en:Jaintia Hills Autonomous District Council|Jaintia Hills Autonomous District Council]] |[[జైంతియా హిల్స్ అటానమస్ డిస్ట్రిక్ట్ కౌన్సిల్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:53, 12 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |237 |[[:en:Blossom-headed parakeet|Blossom-headed parakeet]] |[[గులాబీ తల చిలుక]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:26, 12 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |238 |[[:en:Shillong Chamber Choir|Shillong Chamber Choir]] |[[షిల్లాంగ్ చాంబర్ కోయిర్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:40, 12 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |239 |[[:en:Blyth's kingfisher|Blyth's kingfisher]] |[[బ్లైత్స్ లక్మల పిట్ట]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 11:45, 11 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |240 |[[:en:Bhim Bahadur Tamang|Bhim Bahadur Tamang]] |[[భీమ్ బహదూర్ తమాంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 11:29, 11 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |241 |[[:en:Sikkimese cuisine|Sikkimese cuisine]] |[[సిక్కిం వంటకాలు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:46, 10 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |242 |[[:en:Rambahadur Limbu|Rambahadur Limbu]] |[[రాం బహదూర్ లింబు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 10:22, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |243 |[[:en:Assam Province|Assam Province]] |[[అసోం ప్రావిన్స్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 10:17, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |244 |[[:en:Raja Ki Aayegi Baaraat|Raja Ki Aayegi Baaraat]] |[[రాజా కీ ఆయేగీ బారాత్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 10:12, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |245 |[[:en:Borgeet|Borgeet]] |[[బోర్‌గీత్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 10:08, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |246 |[[:en:Blue whistling thrush|Blue whistling thrush]] |[[నీలి ఈల పిట్ట]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 10:03, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |247 |[[:en:Ralte language|Ralte language]] |[[రాల్తే]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 09:56, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |248 |[[:en:2024 attack on the Bangladesh Assistant High Commission in India|2024 attack on the Bangladesh Assistant High Commission in India]] |[[అగర్తలాలోని బంగ్లాదేశ్ అసిస్టెంట్ హైకమిషన్‌పై దాడి]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 09:52, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |249 |[[:en:Mara Autonomous District Council|Mara Autonomous District Council]] |[[మారా స్వయంప్రతిపత్తి జిల్లా కౌన్సిల్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 09:47, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |250 |[[:en:Kulung language (Nepal)|Kulung language (Nepal)]] |[[కులుంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 09:43, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |251 |[[:en:Kulai Assembly constituency|Kulai Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |252 |[[:en:Abbott's babbler|Abbott's babbler]] |[[అబాట్ బాబ్లర్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:38, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |253 |[[:en:Dark Age of the Assamese language|Dark Age of the Assamese language]] |[[అస్సామీ భాషా అంధకార యుగం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:34, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |254 |[[:en:Sanggaiyumpham, Thoubal|Sanggaiyumpham, Thoubal]] |[[సంగైయుంఫామ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:28, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |255 |[[:en:List of superintendents of Mizoram|List of superintendents of Mizoram]] |[[లుషాయ్ హిల్స్ సూపరింటెండెంట్ మిజోరాం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:25, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |256 |[[:en:Karbi language|Karbi language]] |[[కార్బీ]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:10, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |257 |[[:en:Karimganj Junction railway station|Karimganj Junction railway station]] |[[కరీంగంజ్ రైల్వే జంక్షన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:04, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |258 |[[:en:1953 Achingmori incident|1953 Achingmori incident]] |[[అచింగ్‌మోరి సంఘటన]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:01, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |259 |[[:en:Ellora Vigyan Mancha|Ellora Vigyan Mancha]] |[[ఎల్లోరా విజ్ఞాన్ మంచ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:57, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |260 |[[:en:Mary S]]cott (missionary)|Mary Scott (missionary)]] | | |- | align="right" |261 |[[:en:Geography of Mizoram|Geography of Mizoram]] |[[మిజోరాం భౌగోళికం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:52, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |262 |[[:en:2008 Agartala bombings|2008 Agartala bombings]] |[[2008 అగర్తలా బాంబు పేలుళ్లు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:51, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |263 |[[:en:Salema Assembly constituency|Salema Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |264 |[[:en:Naga People's Movement for Human Rights|Naga People's Movement for Human Rights]] |[[నాగా పీపుల్స్ మూవ్‌మెంట్ ఫర్ హ్యూమన్ రైట్స్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:48, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |265 |[[:en:Pemayangtse Monastery|Pemayangtse Monastery]] |[[పెమాయాంగ్ట్సే ఆశ్రమం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:44, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |266 |[[:en:History of Kaziranga National Park|History of Kaziranga National Park]] |[[కాజీరంగా జాతీయ పార్కు చరిత్ర]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:40, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |267 |[[:en:North–South War of the Lushai Hills|North–South War of the Lushai Hills]] |[[చిమ్ లె హ్మార్ ఇండో]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:13, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |268 |[[:en:Prabal Gurung|Prabal Gurung]] |[[ప్రబల్ గురుంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:09, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |269 |[[:en:Ang Tharkay|Ang Tharkay]] |[[ఆంగ్ థార్కే]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:06, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |270 |[[:en:Thamizh|Thamizh]] |[[తమిళ్ (సినిమా)]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:40, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |271 |[[:en:Casearia graveolens|Casearia graveolens]] |[[కేసియారియా గ్రేవియోలెన్స్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:37, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |272 |[[:en:Garbhanga Wildlife Sanctuary|Garbhanga Wildlife Sanctuary]] |[[గార్భంగా వన్యప్రాణుల అభయారణ్యం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:33, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |273 |[[:en:Kuki National Front|Kuki National Front]] |[[కుకీ నేషనల్ ఫ్రంట్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:30, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |274 |[[:en:Gangtok Municipal Corporation|Gangtok Municipal Corporation]] |[[గ్యాంగ్‌టక్ మునిసిపల్ కార్పొరేషన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:18, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |275 |[[:en:Nagaland Lokayukta|Nagaland Lokayukta]] |[[నాగాలాండ్ లోకాయుక్త]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:14, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |276 |[[:en:Culture of Tripura|Culture of Tripura]] |[[త్రిపుర సంస్కృతి]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:10, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |277 |[[:en:Captain (2019 film)|Captain (2019 film)]] |[[కెప్టెన్ (సినిమా)]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 14:03, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |278 |[[:en:Iris × sikkimensis|Iris × sikkimensis]] |[[ఐరిస్ × సిక్కిమెన్సిస్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:59, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |279 |[[:en:Bugun liocichla|Bugun liocichla]] |[[బుగున్ లియోసిచ్లా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:54, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |280 |[[:en:Moria people|Moria people]] |[[మొరియా ప్రజలు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:50, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |281 |[[:en:Panjika|Panjika]] |[[పంజిక]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 12:17, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |282 |[[:en:Tourism in Assam|Tourism in Assam]] |[[అసోం పర్యాటక రంగం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 07:17, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |283 |[[:en:Fire-breasted flowerpecker|Fire-breasted flowerpecker]] |[[నిప్పు-రొమ్ము పూలపక్షి]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:10, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |284 |[[:en:Chhetan Gurung|Chhetan Gurung]] |[[ఛేతన్ గురుంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:06, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |285 |[[:en:Kwatha|Kwatha]] |[[క్వాతా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:03, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |286 |[[:en:Blyth's tragopan|Blyth's tragopan]] |[[బ్లైత్స్ ట్రాగోపాన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:00, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |287 |[[:en:Administrative divisions of Assam|Administrative divisions of Assam]] |[[అసోం ప్రాంతీయ విభాగాలు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:53, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |288 |[[:en:White-winged duck|White-winged duck]] |[[తెల్లరెక్కల బాతు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:50, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |289 |[[:en:Naharlagun railway station|Naharlagun railway station]] |[[నహర్లగూన్ రైల్వే స్టేషన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:45, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |290 |[[:en:Asian barred owlet|Asian barred owlet]] |[[ఏషియన్ బార్డ్ ఔలెట్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:40, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |291 |[[:en:Treaty of Yandabo|Treaty of Yandabo]] |[[యాండబో సంధి]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:36, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |292 |[[:en:Sikkim Manipal Institute of Technology|Sikkim Manipal Institute of Technology]] |[[సిక్కిం మణిపాల్ ఇన్స్టిట్యూట్ ఆఫ్ టెక్నాలజీ]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:30, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |293 |[[:en:Rabha people|Rabha people]] | | |- | align="right" |294 |[[:en:Zo peoples|Zo peoples]] | | |- | align="right" |295 |[[:en:Bhaona|Bhaona]] |[[భావోన]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:59, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |296 |[[:en:Jorthang–Nayabazar Assembly constituency|Jorthang–Nayabazar Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |297 |[[:en:Jamuna Gurung (entrepreneur)|Jamuna Gurung (entrepreneur)]] |[[జమునా గురుంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:56, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |298 |[[:en:Deusi/Bhailo|Deusi/Bhailo]] |[[దేవుసి-భైలో]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:52, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |299 |[[:en:Zû (beverage)|Zû (beverage)]] |[[జూ]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:48, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |300 |[[:en:Sikkim Scouts|Sikkim Scouts]] |[[సిక్కిం స్కౌట్స్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:39, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |301 |[[:en:Barman language|Barman language]] |[[బర్మాన్ థార్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:29, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |302 |[[:en:Tara Prakash Limbu|Tara Prakash Limbu]] |[[తారా ప్రకాష్ లింబు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:24, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |303 |[[:en:Deepak Manange|Deepak Manange]] |[[రాజీవ్ గురుంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:09, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |304 |[[:en:Meghalaya Lokayukta|Meghalaya Lokayukta]] |[[మేఘాలయ లోకాయుక్త]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:05, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |305 |[[:en:Hodgson's frogmouth|Hodgson's frogmouth]] |[[హాడ్గ్సన్స్ ఫ్రాగ్‌మౌత్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:00, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |306 |[[:en:In the Name of the Nation|In the Name of the Nation]] |[[ఇన్ ది నేమ్ ఆఫ్ ది నేషన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:54, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |307 |[[:en:Lower Gangetic Plains moist deciduous forests|Lower Gangetic Plains moist deciduous forests]] |[[లోయర్ గంగా మైదాన తేమతో కూడిన ఆకురాల్చే అడవులు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:47, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |308 |[[:en:North East Students' Organization|North East Students' Organization]] |[[నార్త్ ఈస్ట్ స్టూడెంట్స్ ఆర్గనైజేషన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:42, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |309 |[[:en:Magar language|Magar language]] |[[మగర్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:36, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |310 |[[:en:Nature's Beckon|Nature's Beckon]] |[[నేచర్స్ బెకన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:27, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |311 |[[:en:Upendra Subba|Upendra Subba]] |[[ఉపేంద్ర సుబ్బా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 02:14, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |312 |[[:en:Sasoni Merbil|Sasoni Merbil]] |[[సాసోని మెర్‌బిల్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:36, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |313 |[[:en:Zomi people|Zomi people]] | | |- | align="right" |314 |[[:en:Assamese manuscript painting|Assamese manuscript painting]] |[[అస్సామీ హస్త చిత్రకళ]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:33, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |315 |[[:en:Deori language|Deori language]] |[[డియోరి]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:19, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |316 |[[:en:Hakha Chin|Hakha Chin]] |[[హఖా చిన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:10, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |317 |[[:en:List of State Protected Monuments in Manipur|List of State Protected Monuments in Manipur]] | | |- | align="right" |318 |[[:en:Operation Golden Bird|Operation Golden Bird]] |[[ఆపరేషన్ గోల్డెన్ బర్డ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:06, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |319 |[[:en:Outline of Manipur|Outline of Manipur]] | | |- | align="right" |320 |[[:en:Mizoram–Manipur–Kachin rain forests|Mizoram–Manipur–Kachin rain forests]] |[[మిజోరం–మణిపూర్–కచిన్ వర్షారణ్యాల ఎకోరీజియన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:06, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |321 |[[:en:Borkhola Assembly constituency|Borkhola Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |322 |[[:en:Bharateeyans|Bharateeyans]] |[[భారతీయన్స్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 08:40, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |323 |[[:en:Naga Mothers' Association|Naga Mothers' Association]] |[[నాగా మదర్స్ అసోసియేషన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 08:40, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |324 |[[:en:Mission China|Mission China]] |[[మిషన్ చైనా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 08:40, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |325 |[[:en:Achik Songna An'pachakgipa Kotok|Achik Songna An'pachakgipa Kotok]] |[[అచిక్ సాంగ్నా అన్‌పాచాక్‌గిపా కోటోక్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:37, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |326 |[[:en:Mizoram Lokayukta|Mizoram Lokayukta]] |[[మిజోరం లోకాయుక్త]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:53, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |327 |[[:en:Unakoti|Unakoti]] |[[ఊనకోటి]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:37, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |328 |[[:en:Rufous-necked hornbill|Rufous-necked hornbill]] |[[రత్నకంఠ కొమ్ముల పిట్ట]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:41, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |329 |[[:en:James Pandu|James Pandu]] |[[జేమ్స్ పాండు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:38, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |330 |[[:en:Mizo literature|Mizo literature]] |[[మిజో సాహిత్యం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:19, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |331 |[[:en:Singarigharutha|Singarigharutha]] |[[సింగరిగరుతా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:10, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |332 |[[:en:Grey peacock-pheasant|Grey peacock-pheasant]] |[[బూడిద రంగు నెమలి-కోడి]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:00, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |333 |[[:en:Sheuli Azim|Sheuli Azim]] |[[షియులీ అజీమ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:49, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |334 |[[:en:Timeline of history of Assam|Timeline of history of Assam]] |[[అస్సాం కాలక్రమ చరిత్ర]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:08, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |335 |[[:en:Detention centres in Assam|Detention centres in Assam]] |[[అస్సాం డిటెన్షన్ క్యాంప్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:05, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |336 |[[:en:Dehan dialect|Dehan dialect]] |[[దేహాన్ భాష]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:49, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |337 |[[:en:Christianity in Meghalaya|Christianity in Meghalaya]] |[[మేఘాలయలో క్రైస్తవ మతం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:43, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |338 |[[:en:Khasi Hills|Khasi Hills]] |[[ఖాశీ కొండలు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:36, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |339 |[[:en:Pied falconet|Pied falconet]] |[[పైడ్ ఫాల్కనెట్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 02:26, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |340 |[[:en:Sports in Manipur|Sports in Manipur]] |[[మణిపూర్ లో క్రీడలు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 02:23, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |341 |[[:en:Cavea tanguensis|Cavea tanguensis]] |[[కావెయా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 02:14, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |342 |[[:en:Rufous-bellied eagle|Rufous-bellied eagle]] |[[ఎర్రపొట్ట గద్ద]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 02:10, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |343 |[[:en:Manipur Public Service Commission|Manipur Public Service Commission]] |[[మణిపూర్ పబ్లిక్ సర్వీస్ కమిషన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:59, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |344 |[[:en:Bhutan takin|Bhutan takin]] |[[భూటాన్ టాకిన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:52, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |345 |[[:en:Mising Autonomous Council|Mising Autonomous Council]] |[[మిసింగ్ అటానమస్ కౌన్సిల్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:45, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |346 |[[:en:Lotha language|Lotha language]] |[[లోథా భాష]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:39, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |347 |[[:en:Mizoram Football Association|Mizoram Football Association]] |[[మిజోరం ఫుట్‌బాల్ అసోసియేషన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:33, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |348 |[[:en:Mizo Academy of Letters|Mizo Academy of Letters]] |[[మిజో అకాడమీ ఆఫ్ లెటర్స్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 15:25, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |349 |[[:en:Siege of Mukalimi|Siege of Mukalimi]] |[[ముకలిమి ముట్టడి]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 15:14, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |350 |[[:en:List of cities and towns in Assam|List of cities and towns in Assam]] | |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 15:14, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |351 |[[:en:List of State Protected Monuments in Mizoram|List of State Protected Monuments in Mizoram]] | |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 15:14, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |352 |[[:en:Charaideo|Charaideo]] |[[చారాయిదేవ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 14:45, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |353 |[[:en:Talatal Ghar|Talatal Ghar]] |[[తలతల్ ఘర్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 14:36, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |354 |[[:en:1985 Merapani Incident|1985 Merapani Incident]] |[[1985 మేరపాని సంఘటన]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 14:27, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |355 |[[:en:Bhuragaon-Kaupati Bridge|Bhuragaon-Kaupati Bridge]] |[[భూరగావ్-కౌపాటి వంతెన]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 14:13, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |356 |[[:en:Sikkim Lokayukta|Sikkim Lokayukta]] |[[సిక్కిం లోకాయుక్త]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 14:05, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |357 |[[:en:Kachari language|Kachari language]] |[[కచారి]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:55, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |358 |[[:en:Pale-capped pigeon|Pale-capped pigeon]] |[[పేల్-క్యాప్డ్ పిజియన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:42, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |359 |[[:en:Bimala Tumkhewa|Bimala Tumkhewa]] | |[[వాడుకరి:స్వరలాసిక|స్వరలాసిక]] ([[వాడుకరి చర్చ:స్వరలాసిక|చర్చ]]) 06:28, 30 జూన్ 2026 (UTC) |- | align="right" |360 |[[:en:Mara language|Mara language]] |[[మరా భాష]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:34, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |361 |[[:en:Tezu Airport|Tezu Airport]] |[[తేజు విమానాశ్రయం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:19, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |362 |[[:en:Bhanbhagta Gurung|Bhanbhagta Gurung]] |[[భన్‌భగ్తా గురుంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:09, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |363 |[[:en:Assam Higher Secondary Education Council|Assam Higher Secondary Education Council]] |[[అస్సాం హయ్యర్ సెకండరీ ఎడ్యుకేషన్ కౌన్సిల్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 12:58, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |364 |[[:en:Geography of Kaziranga National Park|Geography of Kaziranga National Park]] |[[కాజీరంగా జాతీయ వనం భౌగోళికం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 12:45, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |365 |[[:en:Khamyang language|Khamyang language]] |[[ఖమ్యాంగ్ భాష]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 12:33, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |366 |[[:en:Sipora Gurung|Sipora Gurung]] |[[సిపోరా గురుంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:38, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |367 |[[:en:Phulaguri Uprising|Phulaguri Uprising]] |[[ఫూలాగురి తిరుగుబాటు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:29, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |368 |[[:en:Muolhoi|Muolhoi]] |[[ముఓల్హోయ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:21, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |369 |[[:en:Manipur Lokayukta|Manipur Lokayukta]] |[[మణిపూర్ లోకాయుక్త]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:13, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |370 |[[:en:Ko Yad|Ko Yad]] |[[కో యాద్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:04, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |371 |[[:en:Agreement Regarding Compensation for the Kubo (Kabaw) Valley (1834)|Agreement Regarding Compensation for the Kubo (Kabaw) Valley (1834)]] |[[కబో లోయ పరిహార ఒప్పందం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:56, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |372 |[[:en:North East Indian Linguistics Society|North East Indian Linguistics Society]] |[[నార్త్ ఈస్ట్ ఇండియన్ లింగ్విస్టిక్స్ సొసైటీ]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:43, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |373 |[[:en:Hinduism in Sikkim|Hinduism in Sikkim]] |[[సిక్కింలో హిందూ మతం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:33, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |374 |[[:en:Lachhiman Gurung|Lachhiman Gurung]] |[[లచ్ఛిమాన్ గురుంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:23, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |375 |[[:en:Aizawl Derby|Aizawl Derby]] |[[ఐజాల్ డెర్బీ]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:14, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |376 |[[:en:Tripura Lokayukta|Tripura Lokayukta]] |[[త్రిపుర లోకాయుక్త]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:48, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |377 |[[:en:Dimasa language|Dimasa language]] |[[దిమాసా భాష]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:34, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |378 |[[:en:Karbi Youth Festival|Karbi Youth Festival]] |[[కార్బీ యువజనోత్సవం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:23, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |379 |[[:en:Differing perceptions of the Line of Actual Control|Differing perceptions of the Line of Actual Control]] |[[వాస్తవ నియంత్రణ రేఖపై భిన్నమైన అభిప్రాయాలు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:10, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |380 |[[:en:Ojapali|Ojapali]] |[[ఓజాపాలి]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:59, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |381 |[[:en:Tamang language|Tamang language]] |[[తమంగ్ భాష]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:50, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |382 |[[:en:National Institute of Technology, Nagaland|National Institute of Technology, Nagaland]] |[[నేషనల్ ఇన్‌స్టిట్యూట్ ఆఫ్ టెక్నాలజీ నాగాలాండ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 02:57, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |383 |[[:en:List of institutions of higher education in Arunachal Pradesh|List of institutions of higher education in Arunachal Pradesh]] | | |} bsknbws2s7admkivukdci1fnt037lwg 4908529 4908527 2026-07-20T00:29:03Z ఉదయ్ కిరణ్ 124579 /* */ 4908529 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable sortable" border="1" ! !ఇంగ్లీషు వ్యాసం పేరు !తెలుగు వ్యాసం పేరు !వాడుకరి |- | align="right" |1 |[[:en:Mizo people|Mizo people]] | |చదువరి |- | align="right" |2 |[[:en:Mizo chieftainship|Mizo chieftainship]] | | |- | align="right" |3 |[[:en:Sylheti language|Sylheti language]] | | |- | align="right" |4 |[[:en:Insurgency in Northeast India|Insurgency in Northeast India]] | | |- | align="right" |5 |[[:en:Bengali Hindus|Bengali Hindus]] | |[[వాడుకరి:స్వరలాసిక|స్వరలాసిక]] ([[వాడుకరి చర్చ:స్వరలాసిక|చర్చ]]) 08:50, 10 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |6 |[[:en:Yolmo language|Yolmo language]] | | |- | align="right" |7 |[[:en:Yennai Arindhaal|Yennai Arindhaal]] | |[[వాడుకరి:స్వరలాసిక|స్వరలాసిక]] ([[వాడుకరి చర్చ:స్వరలాసిక|చర్చ]]) 08:50, 10 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |8 |[[:en:Tea-garden community|Tea-garden community]] | | |- | align="right" |9 |[[:en:Rai people|Rai people]] | | |- | align="right" |10 |[[:en:History of Sylhet|History of Sylhet]] | | |- | align="right" |11 |[[:en:List of Representatives of Sikkim|List of Representatives of Sikkim]] | | |- | align="right" |12 |[[:en:Dhumketu (2025 film)|Dhumketu (2025 film)]] | |[[వాడుకరి:స్వరలాసిక|స్వరలాసిక]] ([[వాడుకరి చర్చ:స్వరలాసిక|చర్చ]]) 08:50, 10 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |13 |[[:en:Music of Mizoram|Music of Mizoram]] | | |- | align="right" |14 |[[:en:Tourism in Northeast India|Tourism in Northeast India]] | | |- | align="right" |15 |[[:en:Chutia people|Chutia people]] | | |- | align="right" |16 |[[:en:Rakhine people|Rakhine people]] | | |- | align="right" |17 |[[:en:Lalpa Kohhran Thar|Lalpa Kohhran Thar]] | | |- | align="right" |18 |[[:en:National Register of Citizens for Assam|National Register of Citizens for Assam]] | | |- | align="right" |19 |[[:en:Chhetri|Chhetri]] | | |- | align="right" |20 |[[:en:Magars|Magars]] | | |- | align="right" |21 |[[:en:Hill tribes of Northeast India|Hill tribes of Northeast India]] | | |- | align="right" |22 |[[:en:Insurgency in Meghalaya|Insurgency in Meghalaya]] | | |- | align="right" |23 |[[:en:Timeline of insurgency in Northeast India|Timeline of insurgency in Northeast India]] | | |- | align="right" |24 |[[:en:Story of Python|Story of Python]] | | |- | align="right" |25 |[[:en:Clouded leopard|Clouded leopard]] | | |- | align="right" |26 |[[:en:Bnei Menashe|Bnei Menashe]] | | |- | align="right" |27 |[[:en:Manipur (princely state)|Manipur (princely state)]] | | |- | align="right" |28 |[[:en:Battle of Kohima|Battle of Kohima]] | | |- | align="right" |29 |[[:en:Greater adjutant|Greater adjutant]] | | |- | align="right" |30 |[[:en:Eastern Bengali dialects|Eastern Bengali dialects]] | | |- | align="right" |31 |[[:en:Insurgency in Manipur|Insurgency in Manipur]] | | |- | align="right" |32 |[[:en:Leycesteria formosa|Leycesteria formosa]] | | |- | align="right" |33 |[[:en:Geography of Arunachal Pradesh|Geography of Arunachal Pradesh]] | | |- | align="right" |34 |[[:en:First Anglo-Burmese War|First Anglo-Burmese War]] | | |- | align="right" |35 |[[:en:United Liberation Front of Asom|United Liberation Front of Asom]] | | |- | align="right" |36 |[[:en:Mizo culture|Mizo culture]] | | |- | align="right" |37 |[[:en:Leonard Arthur Bethell|Leonard Arthur Bethell]] | | |- | align="right" |38 |[[:en:Bangladesh–India border|Bangladesh–India border]] | | |- | align="right" |39 |[[:en:National Socialist Council of Nagaland|National Socialist Council of Nagaland]] | | |- | align="right" |40 |[[:en:Tiwa language (India)|Tiwa language (India)]] | | |- | align="right" |41 |[[:en:Manipur tapes|Manipur tapes]] | | |- | align="right" |42 |[[:en:Khasi people|Khasi people]] | |చదువరి |- | align="right" |43 |[[:en:Rajbanshi people|Rajbanshi people]] | | |- | align="right" |44 |[[:en:Christianity in Mizoram|Christianity in Mizoram]] | | |- | align="right" |45 |[[:en:Ledo Road|Ledo Road]] | | |- | align="right" |46 |[[:en:Mising people|Mising people]] | | |- | align="right" |47 |[[:en:Dil Se..|Dil Se..]] | | |- | align="right" |48 |[[:en:Sakhua|Sakhua]] | | |- | align="right" |49 |[[:en:Dashain|Dashain]] | | |- | align="right" |50 |[[:en:Noakhali language|Noakhali language]] | | |- | align="right" |51 |[[:en:Bengalis in Tripura|Bengalis in Tripura]] | | |- | align="right" |52 |[[:en:Ahom people|Ahom people]] | | |- | align="right" |53 |[[:en:Kuki National Army|Kuki National Army]] | | |- | align="right" |54 |[[:en:Shan people|Shan people]] | | |- | align="right" |55 |[[:en:Himalayan tahr|Himalayan tahr]] | | |- | align="right" |56 |[[:en:List of institutions of higher education in Assam|List of institutions of higher education in Assam]] | | |- | align="right" |57 |[[:en:Kaladan Multi-Modal Transit Transport Project|Kaladan Multi-Modal Transit Transport Project]] | | |- | align="right" |58 |[[:en:National Democratic Front of Boroland|National Democratic Front of Boroland]] | | |- | align="right" |59 |[[:en:Operation Bajrang|Operation Bajrang]] | | |- | align="right" |60 |[[:en:Naga conflict|Naga conflict]] | | |- | align="right" |61 |[[:en:Assam Rifles|Assam Rifles]] | | |- | align="right" |62 |[[:en:Kokborok|Kokborok]] | | |- | align="right" |63 |[[:en:Insurgency in Arunachal Pradesh|Insurgency in Arunachal Pradesh]] | | |- | align="right" |64 |[[:en:Qarib Qarib Singlle|Qarib Qarib Singlle]] | | |- | align="right" |65 |[[:en:Tamreswari Temple|Tamreswari Temple]] | | |- | align="right" |66 |[[:en:Bengal slow loris|Bengal slow loris]] | | |- | align="right" |67 |[[:en:Lepcha language|Lepcha language]] | | |- | align="right" |68 |[[:en:Kuki National Organisation|Kuki National Organisation]] | | |- | align="right" |69 |[[:en:10 Endrathukulla|10 Endrathukulla]] | | |- | align="right" |70 |[[:en:Sikkimese Bhutia language|Sikkimese Bhutia language]] | | |- | align="right" |71 |[[:en:Ahom language|Ahom language]] | | |- | align="right" |72 |[[:en:Sunwar language|Sunwar language]] | | |- | align="right" |73 |[[:en:Assam Regiment|Assam Regiment]] | | |- | align="right" |74 |[[:en:Gorkhaland movement|Gorkhaland movement]] | | |- | align="right" |75 |[[:en:Gopal Gurung|Gopal Gurung]] | |[[వాడుకరి:స్వరలాసిక|స్వరలాసిక]] ([[వాడుకరి చర్చ:స్వరలాసిక|చర్చ]]) 06:28, 30 జూన్ 2026 (UTC) |- | align="right" |76 |[[:en:Racism against Northeast Indians|Racism against Northeast Indians]] | | |- | align="right" |77 |[[:en:Tourism in Tripura|Tourism in Tripura]] | | |- | align="right" |78 |[[:en:Etymology of Assam|Etymology of Assam]] | | |- | align="right" |79 |[[:en:Baro-Bhuyan|Baro-Bhuyan]] | | |- | align="right" |80 |[[:en:Mizo Zirlai Pawl|Mizo Zirlai Pawl]] | | |- | align="right" |81 |[[:en:Kabiraj Negi Lama|Kabiraj Negi Lama]] | | |- | align="right" |82 |[[:en:Ita Fort|Ita Fort]] | | |- | align="right" |83 |[[:en:List of villages in Nagaland|List of villages in Nagaland]] | | |- | align="right" |84 |[[:en:Christianity in Northeast India|Christianity in Northeast India]] | | |- | align="right" |85 |[[:en:Involvement of Northeast Indian insurgents in the Myanmar conflict|Involvement of Northeast Indian insurgents in the Myanmar conflict]] | | |- | align="right" |86 |[[:en:List of rulers of Assam|List of rulers of Assam]] | | |- | align="right" |87 |[[:en:Outline of Assam|Outline of Assam]] | | |- | align="right" |88 |[[:en:Mautam|Mautam]] | | |- | align="right" |89 |[[:en:Assamese cuisine|Assamese cuisine]] | | |- | align="right" |90 |[[:en:Assam Police|Assam Police]] | | |- | align="right" |91 |[[:en:Garo people|Garo people]] | |చదువరి |- | align="right" |92 |[[:en:Vaiphei people|Vaiphei people]] | | |- | align="right" |93 |[[:en:Barak state movement|Barak state movement]] | | |- | align="right" |94 |[[:en:Wangjing Tentha Assembly constituency|Wangjing Tentha Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |95 |[[:en:Tripura Tribal Areas Autonomous District Council|Tripura Tribal Areas Autonomous District Council]] | | |- | align="right" |96 |[[:en:Marma people|Marma people]] | | |- | align="right" |97 |[[:en:Demographics of Assam|Demographics of Assam]] | | |- | align="right" |98 |[[:en:Chinese pangolin|Chinese pangolin]] | | |- | align="right" |99 |[[:en:Bawi system|Bawi system]] | | |- | align="right" |100 |[[:en:Tangsa language|Tangsa language]] | | |- | align="right" |101 |[[:en:Anek|Anek]] | | |- | align="right" |102 |[[:en:List of Christian denominations in Northeast India|List of Christian denominations in Northeast India]] | | |- | align="right" |103 |[[:en:Wreathed hornbill|Wreathed hornbill]] | | |- | align="right" |104 |[[:en:Chakma language|Chakma language]] | | |- | align="right" |105 |[[:en:Naksaparvat|Naksaparvat]] | | |- | align="right" |106 |[[:en:Mizo clothing|Mizo clothing]] | | |- | align="right" |107 |[[:en:Anil Gurung|Anil Gurung]] | | |- | align="right" |108 |[[:en:Beautiful nuthatch|Beautiful nuthatch]] | | |- | align="right" |109 |[[:en:Yolmo people|Yolmo people]] | | |- | align="right" |110 |[[:en:Thar language|Thar language]] | | |- | align="right" |111 |[[:en:Kirati peoples|Kirati peoples]] | | |- | align="right" |112 |[[:en:2021 Nagaland killings|2021 Nagaland killings]] | | |- | align="right" |113 |[[:en:Ranglong people|Ranglong people]] | | |- | align="right" |114 |[[:en:Indo-Aryan migration to Assam|Indo-Aryan migration to Assam]] | | |- | align="right" |115 |[[:en:Rakhine language|Rakhine language]] | | |- | align="right" |116 |[[:en:Culture of Assam|Culture of Assam]] | | |- | align="right" |117 |[[:en:Naga National Council|Naga National Council]] | | |- | align="right" |118 |[[:en:Sinlung Hills Council|Sinlung Hills Council]] | | |- | align="right" |119 |[[:en:Black-backed dwarf kingfisher|Black-backed dwarf kingfisher]] | | |- | align="right" |120 |[[:en:Yaariyan (2014 film)|Yaariyan (2014 film)]] | | |- | align="right" |121 |[[:en:Limbu language|Limbu language]] | | |- | align="right" |122 |[[:en:Khecheopalri Lake|Khecheopalri Lake]] | | |- | align="right" |123 |[[:en:Dzukou Valley|Dzukou Valley]] | | |- | align="right" |124 |[[:en:National Liberation Front of Tripura|National Liberation Front of Tripura]] | | |- | align="right" |125 |[[:en:Living root bridge|Living root bridge]] | | |- | align="right" |126 |[[:en:Assam silk|Assam silk]] |[[అసోం పట్టు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 15:21, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |127 |[[:en:Chungli Ao language|Chungli Ao language]] | | |- | align="right" |128 |[[:en:Biate people|Biate people]] | | |- | align="right" |129 |[[:en:Desire Machine Collective|Desire Machine Collective]] | | |- | align="right" |130 |[[:en:Patsho Khiamniungan|Patsho Khiamniungan]] | | |- | align="right" |131 |[[:en:Koro language (India)|Koro language (India)]] | | |- | align="right" |132 |[[:en:Assamese people|Assamese people]] | |చదువరి |- | align="right" |133 |[[:en:Bhismaknagar|Bhismaknagar]] | | |- | align="right" |134 |[[:en:Assamese Language Movement|Assamese Language Movement]] | | |- | align="right" |135 |[[:en:Ram Bahadur Bomjon|Ram Bahadur Bomjon]] | | |- | align="right" |136 |[[:en:Syzygium claviflorum|Syzygium claviflorum]] | | |- | align="right" |137 |[[:en:Any Kuki Tribes|Any Kuki Tribes]] | | |- | align="right" |138 |[[:en:Dimasa people|Dimasa people]] | | |- | align="right" |139 |[[:en:2008 Imphal bombing|2008 Imphal bombing]] | | |- | align="right" |140 |[[:en:Kiran Chemjong|Kiran Chemjong]] | | |- | align="right" |141 |[[:en:Operation Sunrise (2019)|Operation Sunrise (2019)]] | | |- | align="right" |142 |[[:en:Hmar language|Hmar language]] | | |- | align="right" |143 |[[:en:Gorkhas in Manipur|Gorkhas in Manipur]] | | |- | align="right" |144 |[[:en:Kul Man Ghising|Kul Man Ghising]] | | |- | align="right" |145 |[[:en:Khamti language|Khamti language]] | | |- | align="right" |146 |[[:en:Khasi Hills Autonomous District Council|Khasi Hills Autonomous District Council]] | | |- | align="right" |147 |[[:en:Pakke Tiger Reserve|Pakke Tiger Reserve]] | | |- | align="right" |148 |[[:en:Rukmininagar Fort|Rukmininagar Fort]] | | |- | align="right" |149 |[[:en:Frederick George Lister|Frederick George Lister]] | | |- | align="right" |150 |[[:en:Muslim invasions of Assam|Muslim invasions of Assam]] | | |- | align="right" |151 |[[:en:Zou people|Zou people]] | | |- | align="right" |152 |[[:en:Tourism in Mizoram|Tourism in Mizoram]] | | |- | align="right" |153 |[[:en:Economy of Assam|Economy of Assam]] | | |- | align="right" |154 |[[:en:2022 Manipur Olympic Games|2022 Manipur Olympic Games]] | | |- | align="right" |155 |[[:en:Kalita (caste)|Kalita (caste)]] | | |- | align="right" |156 |[[:en:Yakkha language|Yakkha language]] | | |- | align="right" |157 |[[:en:Satra (Ekasarana Dharma)|Satra (Ekasarana Dharma)]] | | |- | align="right" |158 |[[:en:2015 Indian counter-insurgency operation in Myanmar|2015 Indian counter-insurgency operation in Myanmar]] | | |- | align="right" |159 |[[:en:Deshi people|Deshi people]] | | |- | align="right" |160 |[[:en:Index of Nagaland-related articles|Index of Nagaland-related articles]] | | |- | align="right" |161 |[[:en:Kadamtala Assembly constituency|Kadamtala Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |162 |[[:en:2019 Khonsa ambush|2019 Khonsa ambush]] | | |- | align="right" |163 |[[:en:Zo Reunification Organization|Zo Reunification Organization]] | | |- | align="right" |164 |[[:en:Darlong people|Darlong people]] | | |- | align="right" |165 |[[:en:Behali Wildlife Sanctuary|Behali Wildlife Sanctuary]] | | |- | align="right" |166 |[[:en:Miya people|Miya people]] | | |- | align="right" |167 |[[:en:Paite people|Paite people]] | | |- | align="right" |168 |[[:en:Red-headed trogon|Red-headed trogon]] | | |- | align="right" |169 |[[:en:Sherpa language|Sherpa language]] | | |- | align="right" |170 |[[:en:Gurung language|Gurung language]] | | |- | align="right" |171 |[[:en:Arjuna Bhogeswar Baruah Sports Complex|Arjuna Bhogeswar Baruah Sports Complex]] | | |- | align="right" |172 |[[:en:Guite people|Guite people]] | | |- | align="right" |173 |[[:en:Mr. Manipur|Mr. Manipur]] | | |- | align="right" |174 |[[:en:Zou language|Zou language]] | | |- | align="right" |175 |[[:en:Zawlbûk|Zawlbûk]] | | |- | align="right" |176 |[[:en:United National Liberation Front|United National Liberation Front]] | | |- | align="right" |177 |[[:en:British rule in Assam|British rule in Assam]] | | |- | align="right" |178 |[[:en:Aimol language|Aimol language]] | | |- | align="right" |179 |[[:en:Shape of Momo|Shape of Momo]] |[[షేప్ ఆఫ్ మోమో]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:29, 20 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |180 |[[:en:Birganj Assembly constituency|Birganj Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |181 |[[:en:Chumi Gyatse Falls|Chumi Gyatse Falls]] |[[చుమి గ్యాత్సే జలపాతం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:25, 20 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |182 |[[:en:Jewel Thief (1967 film)|Jewel Thief (1967 film)]] |[[జ్యుయల్ తీఫ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:22, 20 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |183 |[[:en:Khangabok|Khangabok]] |[[ఖంగాబోక్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:18, 20 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |184 |[[:en:Gaeboo Achyok|Gaeboo Achyok]] |[[గేబూ అచ్యోక్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:15, 20 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |185 |[[:en:Hajong language|Hajong language]] |[[హాజోంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:11, 20 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |186 |[[:en:White-bellied heron|White-bellied heron]] |[[తెల్ల పొట్ట కొంగ]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:08, 20 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |187 |[[:en:Kalyanpur, Tripura Assembly constituency|Kalyanpur, Tripura Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |188 |[[:en:Sultan tit|Sultan tit]] |[[సుల్తాన్ పిట్ట]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:04, 20 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |189 |[[:en:Maria Manda|Maria Manda]] |[[మరియా మాండా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 07:05, 19 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |190 |[[:en:Indian Army atrocities in Northeast India|Indian Army atrocities in Northeast India]] |[[ఈశాన్య భారతదేశంలో భారత సైన్యం చేసిన మానవ హక్కుల ఉల్లంఘనలు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:56, 19 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |191 |[[:en:Peter Loren Seton James|Peter Loren Seton James]] |[[పీటర్ లోరెన్ సెటన్ జేమ్స్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:43, 19 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |192 |[[:en:2015–2016 Arunachal Pradesh political crisis|2015–2016 Arunachal Pradesh political crisis]] |[[2015–2016 అరుణాచల్ ప్రదేశ్ రాజకీయ సంక్షోభం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:45, 19 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |193 |[[:en:Education in Mizoram|Education in Mizoram]] |[[మిజోరంలో విద్య]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:35, 19 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |194 |[[:en:Indigenous peoples of Sikkim|Indigenous peoples of Sikkim]] |[[సిక్కిం స్థానిక ప్రజలు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:05, 19 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |195 |[[:en:Prehistory of Manipur|Prehistory of Manipur]] |[[మణిపూర్ పూర్వచరిత్ర]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:00, 19 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |196 |[[:en:Tani languages|Tani languages]] |[[తాని]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 02:54, 19 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |197 |[[:en:Cornus kousa|Cornus kousa]] |[[కౌసా డాగ్‌వుడ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 02:50, 19 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |198 |[[:en:Caves of Meghalaya|Caves of Meghalaya]] |[[మేఘాలయ గుహలు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 11:25, 17 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |199 |[[:en:Ananta Tamang|Ananta Tamang]] |[[అనంత తమంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 02:25, 17 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |200 |[[:en:Outline of Arunachal Pradesh|Outline of Arunachal Pradesh]] |[[అరుణాచల్ ప్రదేశ్ రూపురేఖలు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 02:19, 17 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |201 |[[:en:Iris dolichosiphon|Iris dolichosiphon]] |[[ఐరిస్ డోలిచోసిఫాన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:25, 17 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |202 |[[:en:Srimanta Sankaradeva Sangha|Srimanta Sankaradeva Sangha]] |[[శ్రీమంత శంకరదేవ సంఘం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 12:35, 16 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |203 |[[:en:Salgarh Assembly constituency|Salgarh Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |204 |[[:en:Kwatha Khunou|Kwatha Khunou]] |[[క్వాతా ఖునౌ]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]])` |- | align="right" |205 |[[:en:28th Battalion (ULFA)|28th Battalion (ULFA)]] |[[28వ బెటాలియన్ ఉల్ఫా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 11:43, 16 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |206 |[[:en:List of colleges affiliated to the Gauhati University|List of colleges affiliated to the Gauhati University]] |[[గౌహతి విశ్వవిద్యాలయ అనుబంధ కళాశాలల జాబితా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:24, 16 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |207 |[[:en:All Bodo Students' Union|All Bodo Students' Union]] | [[ఆల్ బోడో స్టూడెంట్స్ యూనియన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:16, 16 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |208 |[[:en:Slaty-backed forktail|Slaty-backed forktail]] |[[స్లేటీ-బ్యాక్డ్ ఫోర్క్‌టైల్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:11, 16 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |209 |[[:en:Timeline of Jorhat|Timeline of Jorhat]] |[[జోర్హాట్ కాలక్రమం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:59, 16 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |210 |[[:en:Young Mizo Association|Young Mizo Association]] |[[యంగ్ మిజో అసోసియేషన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:31, 16 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |211 |[[:en:Crown Colony of Eastern Agency Scheme|Crown Colony of Eastern Agency Scheme]] |[[క్రౌన్ కాలనీ ఆఫ్ ఈస్టర్న్ ఏజెన్సీ]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:51, 16 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |212 |[[:en:Kongthong|Kongthong]] |[[కొంగ్థాంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:15, 15 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |213 |[[:en:Black-backed forktail|Black-backed forktail]] |[[నల్ల వీపు విచాల తోక పిట్ట]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:09, 15 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |214 |[[:en:List of vegetables used in Assamese cuisine|List of vegetables used in Assamese cuisine]] |[[అసోం వంటకాల్లో ఉపయోగించే కూరగాయల జాబితా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 11:22, 15 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |215 |[[:en:Economy of Mizoram|Economy of Mizoram]] |[[మిజోరాం ఆర్థిక వ్యవస్థ]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:29, 15 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |216 |[[:en:Goalpariya dialects|Goalpariya dialects]] |[[గోవాల్పారియా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:47, 15 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |217 |[[:en:Chhurbura|Chhurbura]] |[[ఛుర్బురా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:51, 14 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |218 |[[:en:Atong language (Sino-Tibetan)|Atong language (Sino-Tibetan)]] |[[అటాంగ్ భాష]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:46, 14 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |219 |[[:en:Pramodenagar Assembly constituency|Pramodenagar Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |220 |[[:en:Golden-breasted fulvetta|Golden-breasted fulvetta]] |[[గోల్డెన్-బ్రెస్టెడ్ ఫుల్వెట్టా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:33, 14 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |221 |[[:en:Kakraban Assembly constituency|Kakraban Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |222 |[[:en:Bengal florican|Bengal florican]] |[[బెంగాల్ ఫ్లోరికాన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:22, 14 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |223 |[[:en:North Eastern Railway Connectivity Project|North Eastern Railway Connectivity Project]] |[[ఈశాన్య రైల్వే కనెక్టివిటీ ప్రాజెక్ట్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:12, 14 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |224 |[[:en:Koch people|Koch people]] | | |- | align="right" |225 |[[:en:Tibetan dual system of government|Tibetan dual system of government]] |[[టిబెటన్ ద్వంద్వ పాలనా విధానం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:37, 13 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |226 |[[:en:2004 arms and ammunition haul in Chittagong|2004 arms and ammunition haul in Chittagong]] |[[బంగ్లాదేశ్‌లో అక్రమ ఆయుధాల రవాణా జప్తు ఘటన]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:28, 13 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |227 |[[:en:Aiton language|Aiton language]] |[[ఐటోన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:07, 13 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |228 |[[:en:Austen's brown hornbill|Austen's brown hornbill]] |[[ఆస్టెన్స్ బ్రౌన్ హార్న్‌బిల్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:55, 13 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |229 |[[:en:Dayahang Rai|Dayahang Rai]] |[[దయాహంగ్ రాయ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:37, 13 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |230 |[[:en:Bairagi Kainla|Bairagi Kainla]] |[[బైరాగి కైంలా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:27, 13 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |231 |[[:en:Apo (drink)|Apo (drink)]] |[[అపో]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:18, 13 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |232 |[[:en:Jerdon's babbler|Jerdon's babbler]] |[[జెర్డాన్ బాబ్లర్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:07, 13 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |233 |[[:en:Eastern Bengal and Assam|Eastern Bengal and Assam]] |[[తూర్పు బెంగాల్, అసోం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 15:22, 12 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |234 |[[:en:Kurti Assembly constituency|Kurti Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |235 |[[:en:List of cities in Assam by population|List of cities in Assam by population]] |[[అసోం లోని నగరాల జనాభా జాబితా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:06, 12 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |236 |[[:en:Jaintia Hills Autonomous District Council|Jaintia Hills Autonomous District Council]] |[[జైంతియా హిల్స్ అటానమస్ డిస్ట్రిక్ట్ కౌన్సిల్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:53, 12 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |237 |[[:en:Blossom-headed parakeet|Blossom-headed parakeet]] |[[గులాబీ తల చిలుక]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:26, 12 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |238 |[[:en:Shillong Chamber Choir|Shillong Chamber Choir]] |[[షిల్లాంగ్ చాంబర్ కోయిర్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:40, 12 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |239 |[[:en:Blyth's kingfisher|Blyth's kingfisher]] |[[బ్లైత్స్ లక్మల పిట్ట]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 11:45, 11 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |240 |[[:en:Bhim Bahadur Tamang|Bhim Bahadur Tamang]] |[[భీమ్ బహదూర్ తమాంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 11:29, 11 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |241 |[[:en:Sikkimese cuisine|Sikkimese cuisine]] |[[సిక్కిం వంటకాలు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:46, 10 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |242 |[[:en:Rambahadur Limbu|Rambahadur Limbu]] |[[రాం బహదూర్ లింబు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 10:22, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |243 |[[:en:Assam Province|Assam Province]] |[[అసోం ప్రావిన్స్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 10:17, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |244 |[[:en:Raja Ki Aayegi Baaraat|Raja Ki Aayegi Baaraat]] |[[రాజా కీ ఆయేగీ బారాత్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 10:12, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |245 |[[:en:Borgeet|Borgeet]] |[[బోర్‌గీత్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 10:08, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |246 |[[:en:Blue whistling thrush|Blue whistling thrush]] |[[నీలి ఈల పిట్ట]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 10:03, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |247 |[[:en:Ralte language|Ralte language]] |[[రాల్తే]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 09:56, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |248 |[[:en:2024 attack on the Bangladesh Assistant High Commission in India|2024 attack on the Bangladesh Assistant High Commission in India]] |[[అగర్తలాలోని బంగ్లాదేశ్ అసిస్టెంట్ హైకమిషన్‌పై దాడి]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 09:52, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |249 |[[:en:Mara Autonomous District Council|Mara Autonomous District Council]] |[[మారా స్వయంప్రతిపత్తి జిల్లా కౌన్సిల్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 09:47, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |250 |[[:en:Kulung language (Nepal)|Kulung language (Nepal)]] |[[కులుంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 09:43, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |251 |[[:en:Kulai Assembly constituency|Kulai Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |252 |[[:en:Abbott's babbler|Abbott's babbler]] |[[అబాట్ బాబ్లర్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:38, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |253 |[[:en:Dark Age of the Assamese language|Dark Age of the Assamese language]] |[[అస్సామీ భాషా అంధకార యుగం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:34, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |254 |[[:en:Sanggaiyumpham, Thoubal|Sanggaiyumpham, Thoubal]] |[[సంగైయుంఫామ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:28, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |255 |[[:en:List of superintendents of Mizoram|List of superintendents of Mizoram]] |[[లుషాయ్ హిల్స్ సూపరింటెండెంట్ మిజోరాం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:25, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |256 |[[:en:Karbi language|Karbi language]] |[[కార్బీ]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:10, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |257 |[[:en:Karimganj Junction railway station|Karimganj Junction railway station]] |[[కరీంగంజ్ రైల్వే జంక్షన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:04, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |258 |[[:en:1953 Achingmori incident|1953 Achingmori incident]] |[[అచింగ్‌మోరి సంఘటన]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:01, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |259 |[[:en:Ellora Vigyan Mancha|Ellora Vigyan Mancha]] |[[ఎల్లోరా విజ్ఞాన్ మంచ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:57, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |260 |[[:en:Mary S]]cott (missionary)|Mary Scott (missionary)]] | | |- | align="right" |261 |[[:en:Geography of Mizoram|Geography of Mizoram]] |[[మిజోరాం భౌగోళికం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:52, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |262 |[[:en:2008 Agartala bombings|2008 Agartala bombings]] |[[2008 అగర్తలా బాంబు పేలుళ్లు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:51, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |263 |[[:en:Salema Assembly constituency|Salema Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |264 |[[:en:Naga People's Movement for Human Rights|Naga People's Movement for Human Rights]] |[[నాగా పీపుల్స్ మూవ్‌మెంట్ ఫర్ హ్యూమన్ రైట్స్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:48, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |265 |[[:en:Pemayangtse Monastery|Pemayangtse Monastery]] |[[పెమాయాంగ్ట్సే ఆశ్రమం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:44, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |266 |[[:en:History of Kaziranga National Park|History of Kaziranga National Park]] |[[కాజీరంగా జాతీయ పార్కు చరిత్ర]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:40, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |267 |[[:en:North–South War of the Lushai Hills|North–South War of the Lushai Hills]] |[[చిమ్ లె హ్మార్ ఇండో]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:13, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |268 |[[:en:Prabal Gurung|Prabal Gurung]] |[[ప్రబల్ గురుంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:09, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |269 |[[:en:Ang Tharkay|Ang Tharkay]] |[[ఆంగ్ థార్కే]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:06, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |270 |[[:en:Thamizh|Thamizh]] |[[తమిళ్ (సినిమా)]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:40, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |271 |[[:en:Casearia graveolens|Casearia graveolens]] |[[కేసియారియా గ్రేవియోలెన్స్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:37, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |272 |[[:en:Garbhanga Wildlife Sanctuary|Garbhanga Wildlife Sanctuary]] |[[గార్భంగా వన్యప్రాణుల అభయారణ్యం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:33, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |273 |[[:en:Kuki National Front|Kuki National Front]] |[[కుకీ నేషనల్ ఫ్రంట్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:30, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |274 |[[:en:Gangtok Municipal Corporation|Gangtok Municipal Corporation]] |[[గ్యాంగ్‌టక్ మునిసిపల్ కార్పొరేషన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:18, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |275 |[[:en:Nagaland Lokayukta|Nagaland Lokayukta]] |[[నాగాలాండ్ లోకాయుక్త]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:14, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |276 |[[:en:Culture of Tripura|Culture of Tripura]] |[[త్రిపుర సంస్కృతి]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:10, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |277 |[[:en:Captain (2019 film)|Captain (2019 film)]] |[[కెప్టెన్ (సినిమా)]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 14:03, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |278 |[[:en:Iris × sikkimensis|Iris × sikkimensis]] |[[ఐరిస్ × సిక్కిమెన్సిస్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:59, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |279 |[[:en:Bugun liocichla|Bugun liocichla]] |[[బుగున్ లియోసిచ్లా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:54, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |280 |[[:en:Moria people|Moria people]] |[[మొరియా ప్రజలు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:50, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |281 |[[:en:Panjika|Panjika]] |[[పంజిక]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 12:17, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |282 |[[:en:Tourism in Assam|Tourism in Assam]] |[[అసోం పర్యాటక రంగం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 07:17, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |283 |[[:en:Fire-breasted flowerpecker|Fire-breasted flowerpecker]] |[[నిప్పు-రొమ్ము పూలపక్షి]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:10, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |284 |[[:en:Chhetan Gurung|Chhetan Gurung]] |[[ఛేతన్ గురుంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:06, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |285 |[[:en:Kwatha|Kwatha]] |[[క్వాతా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:03, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |286 |[[:en:Blyth's tragopan|Blyth's tragopan]] |[[బ్లైత్స్ ట్రాగోపాన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:00, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |287 |[[:en:Administrative divisions of Assam|Administrative divisions of Assam]] |[[అసోం ప్రాంతీయ విభాగాలు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:53, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |288 |[[:en:White-winged duck|White-winged duck]] |[[తెల్లరెక్కల బాతు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:50, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |289 |[[:en:Naharlagun railway station|Naharlagun railway station]] |[[నహర్లగూన్ రైల్వే స్టేషన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:45, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |290 |[[:en:Asian barred owlet|Asian barred owlet]] |[[ఏషియన్ బార్డ్ ఔలెట్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:40, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |291 |[[:en:Treaty of Yandabo|Treaty of Yandabo]] |[[యాండబో సంధి]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:36, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |292 |[[:en:Sikkim Manipal Institute of Technology|Sikkim Manipal Institute of Technology]] |[[సిక్కిం మణిపాల్ ఇన్స్టిట్యూట్ ఆఫ్ టెక్నాలజీ]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:30, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |293 |[[:en:Rabha people|Rabha people]] | | |- | align="right" |294 |[[:en:Zo peoples|Zo peoples]] | | |- | align="right" |295 |[[:en:Bhaona|Bhaona]] |[[భావోన]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:59, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |296 |[[:en:Jorthang–Nayabazar Assembly constituency|Jorthang–Nayabazar Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |297 |[[:en:Jamuna Gurung (entrepreneur)|Jamuna Gurung (entrepreneur)]] |[[జమునా గురుంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:56, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |298 |[[:en:Deusi/Bhailo|Deusi/Bhailo]] |[[దేవుసి-భైలో]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:52, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |299 |[[:en:Zû (beverage)|Zû (beverage)]] |[[జూ]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:48, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |300 |[[:en:Sikkim Scouts|Sikkim Scouts]] |[[సిక్కిం స్కౌట్స్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:39, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |301 |[[:en:Barman language|Barman language]] |[[బర్మాన్ థార్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:29, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |302 |[[:en:Tara Prakash Limbu|Tara Prakash Limbu]] |[[తారా ప్రకాష్ లింబు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:24, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |303 |[[:en:Deepak Manange|Deepak Manange]] |[[రాజీవ్ గురుంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:09, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |304 |[[:en:Meghalaya Lokayukta|Meghalaya Lokayukta]] |[[మేఘాలయ లోకాయుక్త]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:05, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |305 |[[:en:Hodgson's frogmouth|Hodgson's frogmouth]] |[[హాడ్గ్సన్స్ ఫ్రాగ్‌మౌత్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:00, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |306 |[[:en:In the Name of the Nation|In the Name of the Nation]] |[[ఇన్ ది నేమ్ ఆఫ్ ది నేషన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:54, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |307 |[[:en:Lower Gangetic Plains moist deciduous forests|Lower Gangetic Plains moist deciduous forests]] |[[లోయర్ గంగా మైదాన తేమతో కూడిన ఆకురాల్చే అడవులు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:47, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |308 |[[:en:North East Students' Organization|North East Students' Organization]] |[[నార్త్ ఈస్ట్ స్టూడెంట్స్ ఆర్గనైజేషన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:42, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |309 |[[:en:Magar language|Magar language]] |[[మగర్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:36, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |310 |[[:en:Nature's Beckon|Nature's Beckon]] |[[నేచర్స్ బెకన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:27, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |311 |[[:en:Upendra Subba|Upendra Subba]] |[[ఉపేంద్ర సుబ్బా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 02:14, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |312 |[[:en:Sasoni Merbil|Sasoni Merbil]] |[[సాసోని మెర్‌బిల్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:36, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |313 |[[:en:Zomi people|Zomi people]] | | |- | align="right" |314 |[[:en:Assamese manuscript painting|Assamese manuscript painting]] |[[అస్సామీ హస్త చిత్రకళ]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:33, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |315 |[[:en:Deori language|Deori language]] |[[డియోరి]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:19, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |316 |[[:en:Hakha Chin|Hakha Chin]] |[[హఖా చిన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:10, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |317 |[[:en:List of State Protected Monuments in Manipur|List of State Protected Monuments in Manipur]] | | |- | align="right" |318 |[[:en:Operation Golden Bird|Operation Golden Bird]] |[[ఆపరేషన్ గోల్డెన్ బర్డ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:06, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |319 |[[:en:Outline of Manipur|Outline of Manipur]] | | |- | align="right" |320 |[[:en:Mizoram–Manipur–Kachin rain forests|Mizoram–Manipur–Kachin rain forests]] |[[మిజోరం–మణిపూర్–కచిన్ వర్షారణ్యాల ఎకోరీజియన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:06, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |321 |[[:en:Borkhola Assembly constituency|Borkhola Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |322 |[[:en:Bharateeyans|Bharateeyans]] |[[భారతీయన్స్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 08:40, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |323 |[[:en:Naga Mothers' Association|Naga Mothers' Association]] |[[నాగా మదర్స్ అసోసియేషన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 08:40, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |324 |[[:en:Mission China|Mission China]] |[[మిషన్ చైనా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 08:40, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |325 |[[:en:Achik Songna An'pachakgipa Kotok|Achik Songna An'pachakgipa Kotok]] |[[అచిక్ సాంగ్నా అన్‌పాచాక్‌గిపా కోటోక్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:37, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |326 |[[:en:Mizoram Lokayukta|Mizoram Lokayukta]] |[[మిజోరం లోకాయుక్త]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:53, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |327 |[[:en:Unakoti|Unakoti]] |[[ఊనకోటి]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:37, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |328 |[[:en:Rufous-necked hornbill|Rufous-necked hornbill]] |[[రత్నకంఠ కొమ్ముల పిట్ట]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:41, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |329 |[[:en:James Pandu|James Pandu]] |[[జేమ్స్ పాండు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:38, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |330 |[[:en:Mizo literature|Mizo literature]] |[[మిజో సాహిత్యం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:19, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |331 |[[:en:Singarigharutha|Singarigharutha]] |[[సింగరిగరుతా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:10, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |332 |[[:en:Grey peacock-pheasant|Grey peacock-pheasant]] |[[బూడిద రంగు నెమలి-కోడి]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:00, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |333 |[[:en:Sheuli Azim|Sheuli Azim]] |[[షియులీ అజీమ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:49, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |334 |[[:en:Timeline of history of Assam|Timeline of history of Assam]] |[[అస్సాం కాలక్రమ చరిత్ర]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:08, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |335 |[[:en:Detention centres in Assam|Detention centres in Assam]] |[[అస్సాం డిటెన్షన్ క్యాంప్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:05, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |336 |[[:en:Dehan dialect|Dehan dialect]] |[[దేహాన్ భాష]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:49, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |337 |[[:en:Christianity in Meghalaya|Christianity in Meghalaya]] |[[మేఘాలయలో క్రైస్తవ మతం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:43, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |338 |[[:en:Khasi Hills|Khasi Hills]] |[[ఖాశీ కొండలు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:36, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |339 |[[:en:Pied falconet|Pied falconet]] |[[పైడ్ ఫాల్కనెట్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 02:26, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |340 |[[:en:Sports in Manipur|Sports in Manipur]] |[[మణిపూర్ లో క్రీడలు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 02:23, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |341 |[[:en:Cavea tanguensis|Cavea tanguensis]] |[[కావెయా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 02:14, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |342 |[[:en:Rufous-bellied eagle|Rufous-bellied eagle]] |[[ఎర్రపొట్ట గద్ద]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 02:10, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |343 |[[:en:Manipur Public Service Commission|Manipur Public Service Commission]] |[[మణిపూర్ పబ్లిక్ సర్వీస్ కమిషన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:59, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |344 |[[:en:Bhutan takin|Bhutan takin]] |[[భూటాన్ టాకిన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:52, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |345 |[[:en:Mising Autonomous Council|Mising Autonomous Council]] |[[మిసింగ్ అటానమస్ కౌన్సిల్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:45, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |346 |[[:en:Lotha language|Lotha language]] |[[లోథా భాష]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:39, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |347 |[[:en:Mizoram Football Association|Mizoram Football Association]] |[[మిజోరం ఫుట్‌బాల్ అసోసియేషన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:33, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |348 |[[:en:Mizo Academy of Letters|Mizo Academy of Letters]] |[[మిజో అకాడమీ ఆఫ్ లెటర్స్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 15:25, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |349 |[[:en:Siege of Mukalimi|Siege of Mukalimi]] |[[ముకలిమి ముట్టడి]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 15:14, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |350 |[[:en:List of cities and towns in Assam|List of cities and towns in Assam]] | |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 15:14, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |351 |[[:en:List of State Protected Monuments in Mizoram|List of State Protected Monuments in Mizoram]] | |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 15:14, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |352 |[[:en:Charaideo|Charaideo]] |[[చారాయిదేవ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 14:45, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |353 |[[:en:Talatal Ghar|Talatal Ghar]] |[[తలతల్ ఘర్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 14:36, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |354 |[[:en:1985 Merapani Incident|1985 Merapani Incident]] |[[1985 మేరపాని సంఘటన]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 14:27, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |355 |[[:en:Bhuragaon-Kaupati Bridge|Bhuragaon-Kaupati Bridge]] |[[భూరగావ్-కౌపాటి వంతెన]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 14:13, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |356 |[[:en:Sikkim Lokayukta|Sikkim Lokayukta]] |[[సిక్కిం లోకాయుక్త]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 14:05, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |357 |[[:en:Kachari language|Kachari language]] |[[కచారి]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:55, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |358 |[[:en:Pale-capped pigeon|Pale-capped pigeon]] |[[పేల్-క్యాప్డ్ పిజియన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:42, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |359 |[[:en:Bimala Tumkhewa|Bimala Tumkhewa]] | |[[వాడుకరి:స్వరలాసిక|స్వరలాసిక]] ([[వాడుకరి చర్చ:స్వరలాసిక|చర్చ]]) 06:28, 30 జూన్ 2026 (UTC) |- | align="right" |360 |[[:en:Mara language|Mara language]] |[[మరా భాష]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:34, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |361 |[[:en:Tezu Airport|Tezu Airport]] |[[తేజు విమానాశ్రయం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:19, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |362 |[[:en:Bhanbhagta Gurung|Bhanbhagta Gurung]] |[[భన్‌భగ్తా గురుంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:09, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |363 |[[:en:Assam Higher Secondary Education Council|Assam Higher Secondary Education Council]] |[[అస్సాం హయ్యర్ సెకండరీ ఎడ్యుకేషన్ కౌన్సిల్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 12:58, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |364 |[[:en:Geography of Kaziranga National Park|Geography of Kaziranga National Park]] |[[కాజీరంగా జాతీయ వనం భౌగోళికం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 12:45, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |365 |[[:en:Khamyang language|Khamyang language]] |[[ఖమ్యాంగ్ భాష]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 12:33, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |366 |[[:en:Sipora Gurung|Sipora Gurung]] |[[సిపోరా గురుంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:38, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |367 |[[:en:Phulaguri Uprising|Phulaguri Uprising]] |[[ఫూలాగురి తిరుగుబాటు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:29, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |368 |[[:en:Muolhoi|Muolhoi]] |[[ముఓల్హోయ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:21, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |369 |[[:en:Manipur Lokayukta|Manipur Lokayukta]] |[[మణిపూర్ లోకాయుక్త]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:13, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |370 |[[:en:Ko Yad|Ko Yad]] |[[కో యాద్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:04, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |371 |[[:en:Agreement Regarding Compensation for the Kubo (Kabaw) Valley (1834)|Agreement Regarding Compensation for the Kubo (Kabaw) Valley (1834)]] |[[కబో లోయ పరిహార ఒప్పందం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:56, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |372 |[[:en:North East Indian Linguistics Society|North East Indian Linguistics Society]] |[[నార్త్ ఈస్ట్ ఇండియన్ లింగ్విస్టిక్స్ సొసైటీ]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:43, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |373 |[[:en:Hinduism in Sikkim|Hinduism in Sikkim]] |[[సిక్కింలో హిందూ మతం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:33, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |374 |[[:en:Lachhiman Gurung|Lachhiman Gurung]] |[[లచ్ఛిమాన్ గురుంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:23, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |375 |[[:en:Aizawl Derby|Aizawl Derby]] |[[ఐజాల్ డెర్బీ]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:14, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |376 |[[:en:Tripura Lokayukta|Tripura Lokayukta]] |[[త్రిపుర లోకాయుక్త]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:48, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |377 |[[:en:Dimasa language|Dimasa language]] |[[దిమాసా భాష]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:34, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |378 |[[:en:Karbi Youth Festival|Karbi Youth Festival]] |[[కార్బీ యువజనోత్సవం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:23, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |379 |[[:en:Differing perceptions of the Line of Actual Control|Differing perceptions of the Line of Actual Control]] |[[వాస్తవ నియంత్రణ రేఖపై భిన్నమైన అభిప్రాయాలు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:10, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |380 |[[:en:Ojapali|Ojapali]] |[[ఓజాపాలి]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:59, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |381 |[[:en:Tamang language|Tamang language]] |[[తమంగ్ భాష]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:50, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |382 |[[:en:National Institute of Technology, Nagaland|National Institute of Technology, Nagaland]] |[[నేషనల్ ఇన్‌స్టిట్యూట్ ఆఫ్ టెక్నాలజీ నాగాలాండ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 02:57, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |383 |[[:en:List of institutions of higher education in Arunachal Pradesh|List of institutions of higher education in Arunachal Pradesh]] | | |} 2jp4ewe0zzffogieept74ylbfuqfql8 4908531 4908529 2026-07-20T00:32:22Z ఉదయ్ కిరణ్ 124579 /* */ 4908531 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable sortable" border="1" ! !ఇంగ్లీషు వ్యాసం పేరు !తెలుగు వ్యాసం పేరు !వాడుకరి |- | align="right" |1 |[[:en:Mizo people|Mizo people]] | |చదువరి |- | align="right" |2 |[[:en:Mizo chieftainship|Mizo chieftainship]] | | |- | align="right" |3 |[[:en:Sylheti language|Sylheti language]] | | |- | align="right" |4 |[[:en:Insurgency in Northeast India|Insurgency in Northeast India]] | | |- | align="right" |5 |[[:en:Bengali Hindus|Bengali Hindus]] | |[[వాడుకరి:స్వరలాసిక|స్వరలాసిక]] ([[వాడుకరి చర్చ:స్వరలాసిక|చర్చ]]) 08:50, 10 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |6 |[[:en:Yolmo language|Yolmo language]] | | |- | align="right" |7 |[[:en:Yennai Arindhaal|Yennai Arindhaal]] | |[[వాడుకరి:స్వరలాసిక|స్వరలాసిక]] ([[వాడుకరి చర్చ:స్వరలాసిక|చర్చ]]) 08:50, 10 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |8 |[[:en:Tea-garden community|Tea-garden community]] | | |- | align="right" |9 |[[:en:Rai people|Rai people]] | | |- | align="right" |10 |[[:en:History of Sylhet|History of Sylhet]] | | |- | align="right" |11 |[[:en:List of Representatives of Sikkim|List of Representatives of Sikkim]] | | |- | align="right" |12 |[[:en:Dhumketu (2025 film)|Dhumketu (2025 film)]] | |[[వాడుకరి:స్వరలాసిక|స్వరలాసిక]] ([[వాడుకరి చర్చ:స్వరలాసిక|చర్చ]]) 08:50, 10 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |13 |[[:en:Music of Mizoram|Music of Mizoram]] | | |- | align="right" |14 |[[:en:Tourism in Northeast India|Tourism in Northeast India]] | | |- | align="right" |15 |[[:en:Chutia people|Chutia people]] | | |- | align="right" |16 |[[:en:Rakhine people|Rakhine people]] | | |- | align="right" |17 |[[:en:Lalpa Kohhran Thar|Lalpa Kohhran Thar]] | | |- | align="right" |18 |[[:en:National Register of Citizens for Assam|National Register of Citizens for Assam]] | | |- | align="right" |19 |[[:en:Chhetri|Chhetri]] | | |- | align="right" |20 |[[:en:Magars|Magars]] | | |- | align="right" |21 |[[:en:Hill tribes of Northeast India|Hill tribes of Northeast India]] | | |- | align="right" |22 |[[:en:Insurgency in Meghalaya|Insurgency in Meghalaya]] | | |- | align="right" |23 |[[:en:Timeline of insurgency in Northeast India|Timeline of insurgency in Northeast India]] | | |- | align="right" |24 |[[:en:Story of Python|Story of Python]] | | |- | align="right" |25 |[[:en:Clouded leopard|Clouded leopard]] | | |- | align="right" |26 |[[:en:Bnei Menashe|Bnei Menashe]] | | |- | align="right" |27 |[[:en:Manipur (princely state)|Manipur (princely state)]] | | |- | align="right" |28 |[[:en:Battle of Kohima|Battle of Kohima]] | | |- | align="right" |29 |[[:en:Greater adjutant|Greater adjutant]] | | |- | align="right" |30 |[[:en:Eastern Bengali dialects|Eastern Bengali dialects]] | | |- | align="right" |31 |[[:en:Insurgency in Manipur|Insurgency in Manipur]] | | |- | align="right" |32 |[[:en:Leycesteria formosa|Leycesteria formosa]] | | |- | align="right" |33 |[[:en:Geography of Arunachal Pradesh|Geography of Arunachal Pradesh]] | | |- | align="right" |34 |[[:en:First Anglo-Burmese War|First Anglo-Burmese War]] | | |- | align="right" |35 |[[:en:United Liberation Front of Asom|United Liberation Front of Asom]] | | |- | align="right" |36 |[[:en:Mizo culture|Mizo culture]] | | |- | align="right" |37 |[[:en:Leonard Arthur Bethell|Leonard Arthur Bethell]] | | |- | align="right" |38 |[[:en:Bangladesh–India border|Bangladesh–India border]] | | |- | align="right" |39 |[[:en:National Socialist Council of Nagaland|National Socialist Council of Nagaland]] | | |- | align="right" |40 |[[:en:Tiwa language (India)|Tiwa language (India)]] | | |- | align="right" |41 |[[:en:Manipur tapes|Manipur tapes]] | | |- | align="right" |42 |[[:en:Khasi people|Khasi people]] | |చదువరి |- | align="right" |43 |[[:en:Rajbanshi people|Rajbanshi people]] | | |- | align="right" |44 |[[:en:Christianity in Mizoram|Christianity in Mizoram]] | | |- | align="right" |45 |[[:en:Ledo Road|Ledo Road]] | | |- | align="right" |46 |[[:en:Mising people|Mising people]] | | |- | align="right" |47 |[[:en:Dil Se..|Dil Se..]] | | |- | align="right" |48 |[[:en:Sakhua|Sakhua]] | | |- | align="right" |49 |[[:en:Dashain|Dashain]] | | |- | align="right" |50 |[[:en:Noakhali language|Noakhali language]] | | |- | align="right" |51 |[[:en:Bengalis in Tripura|Bengalis in Tripura]] | | |- | align="right" |52 |[[:en:Ahom people|Ahom people]] | | |- | align="right" |53 |[[:en:Kuki National Army|Kuki National Army]] | | |- | align="right" |54 |[[:en:Shan people|Shan people]] | | |- | align="right" |55 |[[:en:Himalayan tahr|Himalayan tahr]] | | |- | align="right" |56 |[[:en:List of institutions of higher education in Assam|List of institutions of higher education in Assam]] | | |- | align="right" |57 |[[:en:Kaladan Multi-Modal Transit Transport Project|Kaladan Multi-Modal Transit Transport Project]] | | |- | align="right" |58 |[[:en:National Democratic Front of Boroland|National Democratic Front of Boroland]] | | |- | align="right" |59 |[[:en:Operation Bajrang|Operation Bajrang]] | | |- | align="right" |60 |[[:en:Naga conflict|Naga conflict]] | | |- | align="right" |61 |[[:en:Assam Rifles|Assam Rifles]] | | |- | align="right" |62 |[[:en:Kokborok|Kokborok]] | | |- | align="right" |63 |[[:en:Insurgency in Arunachal Pradesh|Insurgency in Arunachal Pradesh]] | | |- | align="right" |64 |[[:en:Qarib Qarib Singlle|Qarib Qarib Singlle]] | | |- | align="right" |65 |[[:en:Tamreswari Temple|Tamreswari Temple]] | | |- | align="right" |66 |[[:en:Bengal slow loris|Bengal slow loris]] | | |- | align="right" |67 |[[:en:Lepcha language|Lepcha language]] | | |- | align="right" |68 |[[:en:Kuki National Organisation|Kuki National Organisation]] | | |- | align="right" |69 |[[:en:10 Endrathukulla|10 Endrathukulla]] | | |- | align="right" |70 |[[:en:Sikkimese Bhutia language|Sikkimese Bhutia language]] | | |- | align="right" |71 |[[:en:Ahom language|Ahom language]] | | |- | align="right" |72 |[[:en:Sunwar language|Sunwar language]] | | |- | align="right" |73 |[[:en:Assam Regiment|Assam Regiment]] | | |- | align="right" |74 |[[:en:Gorkhaland movement|Gorkhaland movement]] | | |- | align="right" |75 |[[:en:Gopal Gurung|Gopal Gurung]] | |[[వాడుకరి:స్వరలాసిక|స్వరలాసిక]] ([[వాడుకరి చర్చ:స్వరలాసిక|చర్చ]]) 06:28, 30 జూన్ 2026 (UTC) |- | align="right" |76 |[[:en:Racism against Northeast Indians|Racism against Northeast Indians]] | | |- | align="right" |77 |[[:en:Tourism in Tripura|Tourism in Tripura]] | | |- | align="right" |78 |[[:en:Etymology of Assam|Etymology of Assam]] | | |- | align="right" |79 |[[:en:Baro-Bhuyan|Baro-Bhuyan]] | | |- | align="right" |80 |[[:en:Mizo Zirlai Pawl|Mizo Zirlai Pawl]] | | |- | align="right" |81 |[[:en:Kabiraj Negi Lama|Kabiraj Negi Lama]] | | |- | align="right" |82 |[[:en:Ita Fort|Ita Fort]] | | |- | align="right" |83 |[[:en:List of villages in Nagaland|List of villages in Nagaland]] | | |- | align="right" |84 |[[:en:Christianity in Northeast India|Christianity in Northeast India]] | | |- | align="right" |85 |[[:en:Involvement of Northeast Indian insurgents in the Myanmar conflict|Involvement of Northeast Indian insurgents in the Myanmar conflict]] | | |- | align="right" |86 |[[:en:List of rulers of Assam|List of rulers of Assam]] | | |- | align="right" |87 |[[:en:Outline of Assam|Outline of Assam]] | | |- | align="right" |88 |[[:en:Mautam|Mautam]] | | |- | align="right" |89 |[[:en:Assamese cuisine|Assamese cuisine]] | | |- | align="right" |90 |[[:en:Assam Police|Assam Police]] | | |- | align="right" |91 |[[:en:Garo people|Garo people]] | |చదువరి |- | align="right" |92 |[[:en:Vaiphei people|Vaiphei people]] | | |- | align="right" |93 |[[:en:Barak state movement|Barak state movement]] | | |- | align="right" |94 |[[:en:Wangjing Tentha Assembly constituency|Wangjing Tentha Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |95 |[[:en:Tripura Tribal Areas Autonomous District Council|Tripura Tribal Areas Autonomous District Council]] | | |- | align="right" |96 |[[:en:Marma people|Marma people]] | | |- | align="right" |97 |[[:en:Demographics of Assam|Demographics of Assam]] | | |- | align="right" |98 |[[:en:Chinese pangolin|Chinese pangolin]] | | |- | align="right" |99 |[[:en:Bawi system|Bawi system]] | | |- | align="right" |100 |[[:en:Tangsa language|Tangsa language]] | | |- | align="right" |101 |[[:en:Anek|Anek]] | | |- | align="right" |102 |[[:en:List of Christian denominations in Northeast India|List of Christian denominations in Northeast India]] | | |- | align="right" |103 |[[:en:Wreathed hornbill|Wreathed hornbill]] | | |- | align="right" |104 |[[:en:Chakma language|Chakma language]] | | |- | align="right" |105 |[[:en:Naksaparvat|Naksaparvat]] | | |- | align="right" |106 |[[:en:Mizo clothing|Mizo clothing]] | | |- | align="right" |107 |[[:en:Anil Gurung|Anil Gurung]] | | |- | align="right" |108 |[[:en:Beautiful nuthatch|Beautiful nuthatch]] | | |- | align="right" |109 |[[:en:Yolmo people|Yolmo people]] | | |- | align="right" |110 |[[:en:Thar language|Thar language]] | | |- | align="right" |111 |[[:en:Kirati peoples|Kirati peoples]] | | |- | align="right" |112 |[[:en:2021 Nagaland killings|2021 Nagaland killings]] | | |- | align="right" |113 |[[:en:Ranglong people|Ranglong people]] | | |- | align="right" |114 |[[:en:Indo-Aryan migration to Assam|Indo-Aryan migration to Assam]] | | |- | align="right" |115 |[[:en:Rakhine language|Rakhine language]] | | |- | align="right" |116 |[[:en:Culture of Assam|Culture of Assam]] | | |- | align="right" |117 |[[:en:Naga National Council|Naga National Council]] | | |- | align="right" |118 |[[:en:Sinlung Hills Council|Sinlung Hills Council]] | | |- | align="right" |119 |[[:en:Black-backed dwarf kingfisher|Black-backed dwarf kingfisher]] | | |- | align="right" |120 |[[:en:Yaariyan (2014 film)|Yaariyan (2014 film)]] | | |- | align="right" |121 |[[:en:Limbu language|Limbu language]] | | |- | align="right" |122 |[[:en:Khecheopalri Lake|Khecheopalri Lake]] | | |- | align="right" |123 |[[:en:Dzukou Valley|Dzukou Valley]] | | |- | align="right" |124 |[[:en:National Liberation Front of Tripura|National Liberation Front of Tripura]] | | |- | align="right" |125 |[[:en:Living root bridge|Living root bridge]] | | |- | align="right" |126 |[[:en:Assam silk|Assam silk]] |[[అసోం పట్టు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 15:21, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |127 |[[:en:Chungli Ao language|Chungli Ao language]] | | |- | align="right" |128 |[[:en:Biate people|Biate people]] | | |- | align="right" |129 |[[:en:Desire Machine Collective|Desire Machine Collective]] | | |- | align="right" |130 |[[:en:Patsho Khiamniungan|Patsho Khiamniungan]] | | |- | align="right" |131 |[[:en:Koro language (India)|Koro language (India)]] | | |- | align="right" |132 |[[:en:Assamese people|Assamese people]] | |చదువరి |- | align="right" |133 |[[:en:Bhismaknagar|Bhismaknagar]] | | |- | align="right" |134 |[[:en:Assamese Language Movement|Assamese Language Movement]] | | |- | align="right" |135 |[[:en:Ram Bahadur Bomjon|Ram Bahadur Bomjon]] | | |- | align="right" |136 |[[:en:Syzygium claviflorum|Syzygium claviflorum]] | | |- | align="right" |137 |[[:en:Any Kuki Tribes|Any Kuki Tribes]] | | |- | align="right" |138 |[[:en:Dimasa people|Dimasa people]] | | |- | align="right" |139 |[[:en:2008 Imphal bombing|2008 Imphal bombing]] | | |- | align="right" |140 |[[:en:Kiran Chemjong|Kiran Chemjong]] | | |- | align="right" |141 |[[:en:Operation Sunrise (2019)|Operation Sunrise (2019)]] | | |- | align="right" |142 |[[:en:Hmar language|Hmar language]] | | |- | align="right" |143 |[[:en:Gorkhas in Manipur|Gorkhas in Manipur]] | | |- | align="right" |144 |[[:en:Kul Man Ghising|Kul Man Ghising]] | | |- | align="right" |145 |[[:en:Khamti language|Khamti language]] | | |- | align="right" |146 |[[:en:Khasi Hills Autonomous District Council|Khasi Hills Autonomous District Council]] | | |- | align="right" |147 |[[:en:Pakke Tiger Reserve|Pakke Tiger Reserve]] | | |- | align="right" |148 |[[:en:Rukmininagar Fort|Rukmininagar Fort]] | | |- | align="right" |149 |[[:en:Frederick George Lister|Frederick George Lister]] | | |- | align="right" |150 |[[:en:Muslim invasions of Assam|Muslim invasions of Assam]] | | |- | align="right" |151 |[[:en:Zou people|Zou people]] | | |- | align="right" |152 |[[:en:Tourism in Mizoram|Tourism in Mizoram]] | | |- | align="right" |153 |[[:en:Economy of Assam|Economy of Assam]] | | |- | align="right" |154 |[[:en:2022 Manipur Olympic Games|2022 Manipur Olympic Games]] | | |- | align="right" |155 |[[:en:Kalita (caste)|Kalita (caste)]] | | |- | align="right" |156 |[[:en:Yakkha language|Yakkha language]] | | |- | align="right" |157 |[[:en:Satra (Ekasarana Dharma)|Satra (Ekasarana Dharma)]] | | |- | align="right" |158 |[[:en:2015 Indian counter-insurgency operation in Myanmar|2015 Indian counter-insurgency operation in Myanmar]] | | |- | align="right" |159 |[[:en:Deshi people|Deshi people]] | | |- | align="right" |160 |[[:en:Index of Nagaland-related articles|Index of Nagaland-related articles]] | | |- | align="right" |161 |[[:en:Kadamtala Assembly constituency|Kadamtala Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |162 |[[:en:2019 Khonsa ambush|2019 Khonsa ambush]] | | |- | align="right" |163 |[[:en:Zo Reunification Organization|Zo Reunification Organization]] | | |- | align="right" |164 |[[:en:Darlong people|Darlong people]] | | |- | align="right" |165 |[[:en:Behali Wildlife Sanctuary|Behali Wildlife Sanctuary]] | | |- | align="right" |166 |[[:en:Miya people|Miya people]] | | |- | align="right" |167 |[[:en:Paite people|Paite people]] | | |- | align="right" |168 |[[:en:Red-headed trogon|Red-headed trogon]] | | |- | align="right" |169 |[[:en:Sherpa language|Sherpa language]] | | |- | align="right" |170 |[[:en:Gurung language|Gurung language]] | | |- | align="right" |171 |[[:en:Arjuna Bhogeswar Baruah Sports Complex|Arjuna Bhogeswar Baruah Sports Complex]] | | |- | align="right" |172 |[[:en:Guite people|Guite people]] | | |- | align="right" |173 |[[:en:Mr. Manipur|Mr. Manipur]] | | |- | align="right" |174 |[[:en:Zou language|Zou language]] | | |- | align="right" |175 |[[:en:Zawlbûk|Zawlbûk]] | | |- | align="right" |176 |[[:en:United National Liberation Front|United National Liberation Front]] | | |- | align="right" |177 |[[:en:British rule in Assam|British rule in Assam]] | | |- | align="right" |178 |[[:en:Aimol language|Aimol language]] |[[ఐమోల్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:32, 20 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |179 |[[:en:Shape of Momo|Shape of Momo]] |[[షేప్ ఆఫ్ మోమో]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:29, 20 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |180 |[[:en:Birganj Assembly constituency|Birganj Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |181 |[[:en:Chumi Gyatse Falls|Chumi Gyatse Falls]] |[[చుమి గ్యాత్సే జలపాతం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:25, 20 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |182 |[[:en:Jewel Thief (1967 film)|Jewel Thief (1967 film)]] |[[జ్యుయల్ తీఫ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:22, 20 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |183 |[[:en:Khangabok|Khangabok]] |[[ఖంగాబోక్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:18, 20 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |184 |[[:en:Gaeboo Achyok|Gaeboo Achyok]] |[[గేబూ అచ్యోక్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:15, 20 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |185 |[[:en:Hajong language|Hajong language]] |[[హాజోంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:11, 20 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |186 |[[:en:White-bellied heron|White-bellied heron]] |[[తెల్ల పొట్ట కొంగ]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:08, 20 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |187 |[[:en:Kalyanpur, Tripura Assembly constituency|Kalyanpur, Tripura Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |188 |[[:en:Sultan tit|Sultan tit]] |[[సుల్తాన్ పిట్ట]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:04, 20 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |189 |[[:en:Maria Manda|Maria Manda]] |[[మరియా మాండా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 07:05, 19 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |190 |[[:en:Indian Army atrocities in Northeast India|Indian Army atrocities in Northeast India]] |[[ఈశాన్య భారతదేశంలో భారత సైన్యం చేసిన మానవ హక్కుల ఉల్లంఘనలు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:56, 19 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |191 |[[:en:Peter Loren Seton James|Peter Loren Seton James]] |[[పీటర్ లోరెన్ సెటన్ జేమ్స్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:43, 19 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |192 |[[:en:2015–2016 Arunachal Pradesh political crisis|2015–2016 Arunachal Pradesh political crisis]] |[[2015–2016 అరుణాచల్ ప్రదేశ్ రాజకీయ సంక్షోభం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:45, 19 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |193 |[[:en:Education in Mizoram|Education in Mizoram]] |[[మిజోరంలో విద్య]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:35, 19 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |194 |[[:en:Indigenous peoples of Sikkim|Indigenous peoples of Sikkim]] |[[సిక్కిం స్థానిక ప్రజలు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:05, 19 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |195 |[[:en:Prehistory of Manipur|Prehistory of Manipur]] |[[మణిపూర్ పూర్వచరిత్ర]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:00, 19 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |196 |[[:en:Tani languages|Tani languages]] |[[తాని]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 02:54, 19 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |197 |[[:en:Cornus kousa|Cornus kousa]] |[[కౌసా డాగ్‌వుడ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 02:50, 19 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |198 |[[:en:Caves of Meghalaya|Caves of Meghalaya]] |[[మేఘాలయ గుహలు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 11:25, 17 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |199 |[[:en:Ananta Tamang|Ananta Tamang]] |[[అనంత తమంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 02:25, 17 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |200 |[[:en:Outline of Arunachal Pradesh|Outline of Arunachal Pradesh]] |[[అరుణాచల్ ప్రదేశ్ రూపురేఖలు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 02:19, 17 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |201 |[[:en:Iris dolichosiphon|Iris dolichosiphon]] |[[ఐరిస్ డోలిచోసిఫాన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:25, 17 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |202 |[[:en:Srimanta Sankaradeva Sangha|Srimanta Sankaradeva Sangha]] |[[శ్రీమంత శంకరదేవ సంఘం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 12:35, 16 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |203 |[[:en:Salgarh Assembly constituency|Salgarh Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |204 |[[:en:Kwatha Khunou|Kwatha Khunou]] |[[క్వాతా ఖునౌ]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]])` |- | align="right" |205 |[[:en:28th Battalion (ULFA)|28th Battalion (ULFA)]] |[[28వ బెటాలియన్ ఉల్ఫా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 11:43, 16 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |206 |[[:en:List of colleges affiliated to the Gauhati University|List of colleges affiliated to the Gauhati University]] |[[గౌహతి విశ్వవిద్యాలయ అనుబంధ కళాశాలల జాబితా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:24, 16 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |207 |[[:en:All Bodo Students' Union|All Bodo Students' Union]] | [[ఆల్ బోడో స్టూడెంట్స్ యూనియన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:16, 16 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |208 |[[:en:Slaty-backed forktail|Slaty-backed forktail]] |[[స్లేటీ-బ్యాక్డ్ ఫోర్క్‌టైల్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:11, 16 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |209 |[[:en:Timeline of Jorhat|Timeline of Jorhat]] |[[జోర్హాట్ కాలక్రమం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:59, 16 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |210 |[[:en:Young Mizo Association|Young Mizo Association]] |[[యంగ్ మిజో అసోసియేషన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:31, 16 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |211 |[[:en:Crown Colony of Eastern Agency Scheme|Crown Colony of Eastern Agency Scheme]] |[[క్రౌన్ కాలనీ ఆఫ్ ఈస్టర్న్ ఏజెన్సీ]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:51, 16 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |212 |[[:en:Kongthong|Kongthong]] |[[కొంగ్థాంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:15, 15 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |213 |[[:en:Black-backed forktail|Black-backed forktail]] |[[నల్ల వీపు విచాల తోక పిట్ట]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:09, 15 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |214 |[[:en:List of vegetables used in Assamese cuisine|List of vegetables used in Assamese cuisine]] |[[అసోం వంటకాల్లో ఉపయోగించే కూరగాయల జాబితా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 11:22, 15 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |215 |[[:en:Economy of Mizoram|Economy of Mizoram]] |[[మిజోరాం ఆర్థిక వ్యవస్థ]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:29, 15 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |216 |[[:en:Goalpariya dialects|Goalpariya dialects]] |[[గోవాల్పారియా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:47, 15 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |217 |[[:en:Chhurbura|Chhurbura]] |[[ఛుర్బురా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:51, 14 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |218 |[[:en:Atong language (Sino-Tibetan)|Atong language (Sino-Tibetan)]] |[[అటాంగ్ భాష]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:46, 14 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |219 |[[:en:Pramodenagar Assembly constituency|Pramodenagar Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |220 |[[:en:Golden-breasted fulvetta|Golden-breasted fulvetta]] |[[గోల్డెన్-బ్రెస్టెడ్ ఫుల్వెట్టా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:33, 14 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |221 |[[:en:Kakraban Assembly constituency|Kakraban Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |222 |[[:en:Bengal florican|Bengal florican]] |[[బెంగాల్ ఫ్లోరికాన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:22, 14 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |223 |[[:en:North Eastern Railway Connectivity Project|North Eastern Railway Connectivity Project]] |[[ఈశాన్య రైల్వే కనెక్టివిటీ ప్రాజెక్ట్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:12, 14 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |224 |[[:en:Koch people|Koch people]] | | |- | align="right" |225 |[[:en:Tibetan dual system of government|Tibetan dual system of government]] |[[టిబెటన్ ద్వంద్వ పాలనా విధానం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:37, 13 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |226 |[[:en:2004 arms and ammunition haul in Chittagong|2004 arms and ammunition haul in Chittagong]] |[[బంగ్లాదేశ్‌లో అక్రమ ఆయుధాల రవాణా జప్తు ఘటన]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:28, 13 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |227 |[[:en:Aiton language|Aiton language]] |[[ఐటోన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:07, 13 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |228 |[[:en:Austen's brown hornbill|Austen's brown hornbill]] |[[ఆస్టెన్స్ బ్రౌన్ హార్న్‌బిల్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:55, 13 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |229 |[[:en:Dayahang Rai|Dayahang Rai]] |[[దయాహంగ్ రాయ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:37, 13 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |230 |[[:en:Bairagi Kainla|Bairagi Kainla]] |[[బైరాగి కైంలా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:27, 13 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |231 |[[:en:Apo (drink)|Apo (drink)]] |[[అపో]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:18, 13 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |232 |[[:en:Jerdon's babbler|Jerdon's babbler]] |[[జెర్డాన్ బాబ్లర్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:07, 13 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |233 |[[:en:Eastern Bengal and Assam|Eastern Bengal and Assam]] |[[తూర్పు బెంగాల్, అసోం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 15:22, 12 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |234 |[[:en:Kurti Assembly constituency|Kurti Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |235 |[[:en:List of cities in Assam by population|List of cities in Assam by population]] |[[అసోం లోని నగరాల జనాభా జాబితా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:06, 12 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |236 |[[:en:Jaintia Hills Autonomous District Council|Jaintia Hills Autonomous District Council]] |[[జైంతియా హిల్స్ అటానమస్ డిస్ట్రిక్ట్ కౌన్సిల్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:53, 12 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |237 |[[:en:Blossom-headed parakeet|Blossom-headed parakeet]] |[[గులాబీ తల చిలుక]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:26, 12 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |238 |[[:en:Shillong Chamber Choir|Shillong Chamber Choir]] |[[షిల్లాంగ్ చాంబర్ కోయిర్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:40, 12 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |239 |[[:en:Blyth's kingfisher|Blyth's kingfisher]] |[[బ్లైత్స్ లక్మల పిట్ట]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 11:45, 11 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |240 |[[:en:Bhim Bahadur Tamang|Bhim Bahadur Tamang]] |[[భీమ్ బహదూర్ తమాంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 11:29, 11 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |241 |[[:en:Sikkimese cuisine|Sikkimese cuisine]] |[[సిక్కిం వంటకాలు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:46, 10 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |242 |[[:en:Rambahadur Limbu|Rambahadur Limbu]] |[[రాం బహదూర్ లింబు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 10:22, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |243 |[[:en:Assam Province|Assam Province]] |[[అసోం ప్రావిన్స్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 10:17, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |244 |[[:en:Raja Ki Aayegi Baaraat|Raja Ki Aayegi Baaraat]] |[[రాజా కీ ఆయేగీ బారాత్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 10:12, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |245 |[[:en:Borgeet|Borgeet]] |[[బోర్‌గీత్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 10:08, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |246 |[[:en:Blue whistling thrush|Blue whistling thrush]] |[[నీలి ఈల పిట్ట]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 10:03, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |247 |[[:en:Ralte language|Ralte language]] |[[రాల్తే]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 09:56, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |248 |[[:en:2024 attack on the Bangladesh Assistant High Commission in India|2024 attack on the Bangladesh Assistant High Commission in India]] |[[అగర్తలాలోని బంగ్లాదేశ్ అసిస్టెంట్ హైకమిషన్‌పై దాడి]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 09:52, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |249 |[[:en:Mara Autonomous District Council|Mara Autonomous District Council]] |[[మారా స్వయంప్రతిపత్తి జిల్లా కౌన్సిల్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 09:47, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |250 |[[:en:Kulung language (Nepal)|Kulung language (Nepal)]] |[[కులుంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 09:43, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |251 |[[:en:Kulai Assembly constituency|Kulai Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |252 |[[:en:Abbott's babbler|Abbott's babbler]] |[[అబాట్ బాబ్లర్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:38, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |253 |[[:en:Dark Age of the Assamese language|Dark Age of the Assamese language]] |[[అస్సామీ భాషా అంధకార యుగం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:34, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |254 |[[:en:Sanggaiyumpham, Thoubal|Sanggaiyumpham, Thoubal]] |[[సంగైయుంఫామ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:28, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |255 |[[:en:List of superintendents of Mizoram|List of superintendents of Mizoram]] |[[లుషాయ్ హిల్స్ సూపరింటెండెంట్ మిజోరాం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:25, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |256 |[[:en:Karbi language|Karbi language]] |[[కార్బీ]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:10, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |257 |[[:en:Karimganj Junction railway station|Karimganj Junction railway station]] |[[కరీంగంజ్ రైల్వే జంక్షన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:04, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |258 |[[:en:1953 Achingmori incident|1953 Achingmori incident]] |[[అచింగ్‌మోరి సంఘటన]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:01, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |259 |[[:en:Ellora Vigyan Mancha|Ellora Vigyan Mancha]] |[[ఎల్లోరా విజ్ఞాన్ మంచ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:57, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |260 |[[:en:Mary S]]cott (missionary)|Mary Scott (missionary)]] | | |- | align="right" |261 |[[:en:Geography of Mizoram|Geography of Mizoram]] |[[మిజోరాం భౌగోళికం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:52, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |262 |[[:en:2008 Agartala bombings|2008 Agartala bombings]] |[[2008 అగర్తలా బాంబు పేలుళ్లు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:51, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |263 |[[:en:Salema Assembly constituency|Salema Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |264 |[[:en:Naga People's Movement for Human Rights|Naga People's Movement for Human Rights]] |[[నాగా పీపుల్స్ మూవ్‌మెంట్ ఫర్ హ్యూమన్ రైట్స్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:48, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |265 |[[:en:Pemayangtse Monastery|Pemayangtse Monastery]] |[[పెమాయాంగ్ట్సే ఆశ్రమం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:44, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |266 |[[:en:History of Kaziranga National Park|History of Kaziranga National Park]] |[[కాజీరంగా జాతీయ పార్కు చరిత్ర]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:40, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |267 |[[:en:North–South War of the Lushai Hills|North–South War of the Lushai Hills]] |[[చిమ్ లె హ్మార్ ఇండో]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:13, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |268 |[[:en:Prabal Gurung|Prabal Gurung]] |[[ప్రబల్ గురుంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:09, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |269 |[[:en:Ang Tharkay|Ang Tharkay]] |[[ఆంగ్ థార్కే]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:06, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |270 |[[:en:Thamizh|Thamizh]] |[[తమిళ్ (సినిమా)]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:40, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |271 |[[:en:Casearia graveolens|Casearia graveolens]] |[[కేసియారియా గ్రేవియోలెన్స్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:37, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |272 |[[:en:Garbhanga Wildlife Sanctuary|Garbhanga Wildlife Sanctuary]] |[[గార్భంగా వన్యప్రాణుల అభయారణ్యం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:33, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |273 |[[:en:Kuki National Front|Kuki National Front]] |[[కుకీ నేషనల్ ఫ్రంట్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:30, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |274 |[[:en:Gangtok Municipal Corporation|Gangtok Municipal Corporation]] |[[గ్యాంగ్‌టక్ మునిసిపల్ కార్పొరేషన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:18, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |275 |[[:en:Nagaland Lokayukta|Nagaland Lokayukta]] |[[నాగాలాండ్ లోకాయుక్త]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:14, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |276 |[[:en:Culture of Tripura|Culture of Tripura]] |[[త్రిపుర సంస్కృతి]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:10, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |277 |[[:en:Captain (2019 film)|Captain (2019 film)]] |[[కెప్టెన్ (సినిమా)]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 14:03, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |278 |[[:en:Iris × sikkimensis|Iris × sikkimensis]] |[[ఐరిస్ × సిక్కిమెన్సిస్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:59, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |279 |[[:en:Bugun liocichla|Bugun liocichla]] |[[బుగున్ లియోసిచ్లా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:54, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |280 |[[:en:Moria people|Moria people]] |[[మొరియా ప్రజలు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:50, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |281 |[[:en:Panjika|Panjika]] |[[పంజిక]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 12:17, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |282 |[[:en:Tourism in Assam|Tourism in Assam]] |[[అసోం పర్యాటక రంగం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 07:17, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |283 |[[:en:Fire-breasted flowerpecker|Fire-breasted flowerpecker]] |[[నిప్పు-రొమ్ము పూలపక్షి]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:10, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |284 |[[:en:Chhetan Gurung|Chhetan Gurung]] |[[ఛేతన్ గురుంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:06, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |285 |[[:en:Kwatha|Kwatha]] |[[క్వాతా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:03, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |286 |[[:en:Blyth's tragopan|Blyth's tragopan]] |[[బ్లైత్స్ ట్రాగోపాన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:00, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |287 |[[:en:Administrative divisions of Assam|Administrative divisions of Assam]] |[[అసోం ప్రాంతీయ విభాగాలు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:53, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |288 |[[:en:White-winged duck|White-winged duck]] |[[తెల్లరెక్కల బాతు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:50, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |289 |[[:en:Naharlagun railway station|Naharlagun railway station]] |[[నహర్లగూన్ రైల్వే స్టేషన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:45, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |290 |[[:en:Asian barred owlet|Asian barred owlet]] |[[ఏషియన్ బార్డ్ ఔలెట్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:40, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |291 |[[:en:Treaty of Yandabo|Treaty of Yandabo]] |[[యాండబో సంధి]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:36, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |292 |[[:en:Sikkim Manipal Institute of Technology|Sikkim Manipal Institute of Technology]] |[[సిక్కిం మణిపాల్ ఇన్స్టిట్యూట్ ఆఫ్ టెక్నాలజీ]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:30, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |293 |[[:en:Rabha people|Rabha people]] | | |- | align="right" |294 |[[:en:Zo peoples|Zo peoples]] | | |- | align="right" |295 |[[:en:Bhaona|Bhaona]] |[[భావోన]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:59, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |296 |[[:en:Jorthang–Nayabazar Assembly constituency|Jorthang–Nayabazar Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |297 |[[:en:Jamuna Gurung (entrepreneur)|Jamuna Gurung (entrepreneur)]] |[[జమునా గురుంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:56, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |298 |[[:en:Deusi/Bhailo|Deusi/Bhailo]] |[[దేవుసి-భైలో]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:52, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |299 |[[:en:Zû (beverage)|Zû (beverage)]] |[[జూ]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:48, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |300 |[[:en:Sikkim Scouts|Sikkim Scouts]] |[[సిక్కిం స్కౌట్స్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:39, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |301 |[[:en:Barman language|Barman language]] |[[బర్మాన్ థార్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:29, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |302 |[[:en:Tara Prakash Limbu|Tara Prakash Limbu]] |[[తారా ప్రకాష్ లింబు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:24, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |303 |[[:en:Deepak Manange|Deepak Manange]] |[[రాజీవ్ గురుంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:09, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |304 |[[:en:Meghalaya Lokayukta|Meghalaya Lokayukta]] |[[మేఘాలయ లోకాయుక్త]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:05, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |305 |[[:en:Hodgson's frogmouth|Hodgson's frogmouth]] |[[హాడ్గ్సన్స్ ఫ్రాగ్‌మౌత్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:00, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |306 |[[:en:In the Name of the Nation|In the Name of the Nation]] |[[ఇన్ ది నేమ్ ఆఫ్ ది నేషన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:54, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |307 |[[:en:Lower Gangetic Plains moist deciduous forests|Lower Gangetic Plains moist deciduous forests]] |[[లోయర్ గంగా మైదాన తేమతో కూడిన ఆకురాల్చే అడవులు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:47, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |308 |[[:en:North East Students' Organization|North East Students' Organization]] |[[నార్త్ ఈస్ట్ స్టూడెంట్స్ ఆర్గనైజేషన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:42, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |309 |[[:en:Magar language|Magar language]] |[[మగర్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:36, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |310 |[[:en:Nature's Beckon|Nature's Beckon]] |[[నేచర్స్ బెకన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:27, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |311 |[[:en:Upendra Subba|Upendra Subba]] |[[ఉపేంద్ర సుబ్బా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 02:14, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |312 |[[:en:Sasoni Merbil|Sasoni Merbil]] |[[సాసోని మెర్‌బిల్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:36, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |313 |[[:en:Zomi people|Zomi people]] | | |- | align="right" |314 |[[:en:Assamese manuscript painting|Assamese manuscript painting]] |[[అస్సామీ హస్త చిత్రకళ]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:33, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |315 |[[:en:Deori language|Deori language]] |[[డియోరి]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:19, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |316 |[[:en:Hakha Chin|Hakha Chin]] |[[హఖా చిన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:10, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |317 |[[:en:List of State Protected Monuments in Manipur|List of State Protected Monuments in Manipur]] | | |- | align="right" |318 |[[:en:Operation Golden Bird|Operation Golden Bird]] |[[ఆపరేషన్ గోల్డెన్ బర్డ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:06, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |319 |[[:en:Outline of Manipur|Outline of Manipur]] | | |- | align="right" |320 |[[:en:Mizoram–Manipur–Kachin rain forests|Mizoram–Manipur–Kachin rain forests]] |[[మిజోరం–మణిపూర్–కచిన్ వర్షారణ్యాల ఎకోరీజియన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:06, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |321 |[[:en:Borkhola Assembly constituency|Borkhola Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |322 |[[:en:Bharateeyans|Bharateeyans]] |[[భారతీయన్స్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 08:40, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |323 |[[:en:Naga Mothers' Association|Naga Mothers' Association]] |[[నాగా మదర్స్ అసోసియేషన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 08:40, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |324 |[[:en:Mission China|Mission China]] |[[మిషన్ చైనా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 08:40, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |325 |[[:en:Achik Songna An'pachakgipa Kotok|Achik Songna An'pachakgipa Kotok]] |[[అచిక్ సాంగ్నా అన్‌పాచాక్‌గిపా కోటోక్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:37, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |326 |[[:en:Mizoram Lokayukta|Mizoram Lokayukta]] |[[మిజోరం లోకాయుక్త]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:53, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |327 |[[:en:Unakoti|Unakoti]] |[[ఊనకోటి]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:37, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |328 |[[:en:Rufous-necked hornbill|Rufous-necked hornbill]] |[[రత్నకంఠ కొమ్ముల పిట్ట]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:41, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |329 |[[:en:James Pandu|James Pandu]] |[[జేమ్స్ పాండు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:38, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |330 |[[:en:Mizo literature|Mizo literature]] |[[మిజో సాహిత్యం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:19, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |331 |[[:en:Singarigharutha|Singarigharutha]] |[[సింగరిగరుతా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:10, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |332 |[[:en:Grey peacock-pheasant|Grey peacock-pheasant]] |[[బూడిద రంగు నెమలి-కోడి]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:00, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |333 |[[:en:Sheuli Azim|Sheuli Azim]] |[[షియులీ అజీమ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:49, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |334 |[[:en:Timeline of history of Assam|Timeline of history of Assam]] |[[అస్సాం కాలక్రమ చరిత్ర]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:08, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |335 |[[:en:Detention centres in Assam|Detention centres in Assam]] |[[అస్సాం డిటెన్షన్ క్యాంప్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:05, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |336 |[[:en:Dehan dialect|Dehan dialect]] |[[దేహాన్ భాష]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:49, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |337 |[[:en:Christianity in Meghalaya|Christianity in Meghalaya]] |[[మేఘాలయలో క్రైస్తవ మతం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:43, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |338 |[[:en:Khasi Hills|Khasi Hills]] |[[ఖాశీ కొండలు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:36, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |339 |[[:en:Pied falconet|Pied falconet]] |[[పైడ్ ఫాల్కనెట్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 02:26, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |340 |[[:en:Sports in Manipur|Sports in Manipur]] |[[మణిపూర్ లో క్రీడలు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 02:23, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |341 |[[:en:Cavea tanguensis|Cavea tanguensis]] |[[కావెయా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 02:14, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |342 |[[:en:Rufous-bellied eagle|Rufous-bellied eagle]] |[[ఎర్రపొట్ట గద్ద]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 02:10, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |343 |[[:en:Manipur Public Service Commission|Manipur Public Service Commission]] |[[మణిపూర్ పబ్లిక్ సర్వీస్ కమిషన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:59, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |344 |[[:en:Bhutan takin|Bhutan takin]] |[[భూటాన్ టాకిన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:52, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |345 |[[:en:Mising Autonomous Council|Mising Autonomous Council]] |[[మిసింగ్ అటానమస్ కౌన్సిల్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:45, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |346 |[[:en:Lotha language|Lotha language]] |[[లోథా భాష]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:39, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |347 |[[:en:Mizoram Football Association|Mizoram Football Association]] |[[మిజోరం ఫుట్‌బాల్ అసోసియేషన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:33, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |348 |[[:en:Mizo Academy of Letters|Mizo Academy of Letters]] |[[మిజో అకాడమీ ఆఫ్ లెటర్స్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 15:25, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |349 |[[:en:Siege of Mukalimi|Siege of Mukalimi]] |[[ముకలిమి ముట్టడి]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 15:14, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |350 |[[:en:List of cities and towns in Assam|List of cities and towns in Assam]] | |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 15:14, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |351 |[[:en:List of State Protected Monuments in Mizoram|List of State Protected Monuments in Mizoram]] | |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 15:14, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |352 |[[:en:Charaideo|Charaideo]] |[[చారాయిదేవ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 14:45, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |353 |[[:en:Talatal Ghar|Talatal Ghar]] |[[తలతల్ ఘర్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 14:36, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |354 |[[:en:1985 Merapani Incident|1985 Merapani Incident]] |[[1985 మేరపాని సంఘటన]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 14:27, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |355 |[[:en:Bhuragaon-Kaupati Bridge|Bhuragaon-Kaupati Bridge]] |[[భూరగావ్-కౌపాటి వంతెన]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 14:13, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |356 |[[:en:Sikkim Lokayukta|Sikkim Lokayukta]] |[[సిక్కిం లోకాయుక్త]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 14:05, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |357 |[[:en:Kachari language|Kachari language]] |[[కచారి]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:55, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |358 |[[:en:Pale-capped pigeon|Pale-capped pigeon]] |[[పేల్-క్యాప్డ్ పిజియన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:42, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |359 |[[:en:Bimala Tumkhewa|Bimala Tumkhewa]] | |[[వాడుకరి:స్వరలాసిక|స్వరలాసిక]] ([[వాడుకరి చర్చ:స్వరలాసిక|చర్చ]]) 06:28, 30 జూన్ 2026 (UTC) |- | align="right" |360 |[[:en:Mara language|Mara language]] |[[మరా భాష]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:34, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |361 |[[:en:Tezu Airport|Tezu Airport]] |[[తేజు విమానాశ్రయం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:19, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |362 |[[:en:Bhanbhagta Gurung|Bhanbhagta Gurung]] |[[భన్‌భగ్తా గురుంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:09, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |363 |[[:en:Assam Higher Secondary Education Council|Assam Higher Secondary Education Council]] |[[అస్సాం హయ్యర్ సెకండరీ ఎడ్యుకేషన్ కౌన్సిల్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 12:58, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |364 |[[:en:Geography of Kaziranga National Park|Geography of Kaziranga National Park]] |[[కాజీరంగా జాతీయ వనం భౌగోళికం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 12:45, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |365 |[[:en:Khamyang language|Khamyang language]] |[[ఖమ్యాంగ్ భాష]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 12:33, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |366 |[[:en:Sipora Gurung|Sipora Gurung]] |[[సిపోరా గురుంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:38, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |367 |[[:en:Phulaguri Uprising|Phulaguri Uprising]] |[[ఫూలాగురి తిరుగుబాటు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:29, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |368 |[[:en:Muolhoi|Muolhoi]] |[[ముఓల్హోయ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:21, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |369 |[[:en:Manipur Lokayukta|Manipur Lokayukta]] |[[మణిపూర్ లోకాయుక్త]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:13, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |370 |[[:en:Ko Yad|Ko Yad]] |[[కో యాద్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:04, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |371 |[[:en:Agreement Regarding Compensation for the Kubo (Kabaw) Valley (1834)|Agreement Regarding Compensation for the Kubo (Kabaw) Valley (1834)]] |[[కబో లోయ పరిహార ఒప్పందం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:56, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |372 |[[:en:North East Indian Linguistics Society|North East Indian Linguistics Society]] |[[నార్త్ ఈస్ట్ ఇండియన్ లింగ్విస్టిక్స్ సొసైటీ]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:43, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |373 |[[:en:Hinduism in Sikkim|Hinduism in Sikkim]] |[[సిక్కింలో హిందూ మతం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:33, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |374 |[[:en:Lachhiman Gurung|Lachhiman Gurung]] |[[లచ్ఛిమాన్ గురుంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:23, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |375 |[[:en:Aizawl Derby|Aizawl Derby]] |[[ఐజాల్ డెర్బీ]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:14, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |376 |[[:en:Tripura Lokayukta|Tripura Lokayukta]] |[[త్రిపుర లోకాయుక్త]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:48, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |377 |[[:en:Dimasa language|Dimasa language]] |[[దిమాసా భాష]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:34, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |378 |[[:en:Karbi Youth Festival|Karbi Youth Festival]] |[[కార్బీ యువజనోత్సవం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:23, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |379 |[[:en:Differing perceptions of the Line of Actual Control|Differing perceptions of the Line of Actual Control]] |[[వాస్తవ నియంత్రణ రేఖపై భిన్నమైన అభిప్రాయాలు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:10, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |380 |[[:en:Ojapali|Ojapali]] |[[ఓజాపాలి]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:59, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |381 |[[:en:Tamang language|Tamang language]] |[[తమంగ్ భాష]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:50, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |382 |[[:en:National Institute of Technology, Nagaland|National Institute of Technology, Nagaland]] |[[నేషనల్ ఇన్‌స్టిట్యూట్ ఆఫ్ టెక్నాలజీ నాగాలాండ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 02:57, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |383 |[[:en:List of institutions of higher education in Arunachal Pradesh|List of institutions of higher education in Arunachal Pradesh]] | | |} if4ti6t9698h01onveyfarm8z8kc8c9 4908533 4908531 2026-07-20T00:36:37Z ఉదయ్ కిరణ్ 124579 /* */ 4908533 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable sortable" border="1" ! !ఇంగ్లీషు వ్యాసం పేరు !తెలుగు వ్యాసం పేరు !వాడుకరి |- | align="right" |1 |[[:en:Mizo people|Mizo people]] | |చదువరి |- | align="right" |2 |[[:en:Mizo chieftainship|Mizo chieftainship]] | | |- | align="right" |3 |[[:en:Sylheti language|Sylheti language]] | | |- | align="right" |4 |[[:en:Insurgency in Northeast India|Insurgency in Northeast India]] | | |- | align="right" |5 |[[:en:Bengali Hindus|Bengali Hindus]] | |[[వాడుకరి:స్వరలాసిక|స్వరలాసిక]] ([[వాడుకరి చర్చ:స్వరలాసిక|చర్చ]]) 08:50, 10 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |6 |[[:en:Yolmo language|Yolmo language]] | | |- | align="right" |7 |[[:en:Yennai Arindhaal|Yennai Arindhaal]] | |[[వాడుకరి:స్వరలాసిక|స్వరలాసిక]] ([[వాడుకరి చర్చ:స్వరలాసిక|చర్చ]]) 08:50, 10 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |8 |[[:en:Tea-garden community|Tea-garden community]] | | |- | align="right" |9 |[[:en:Rai people|Rai people]] | | |- | align="right" |10 |[[:en:History of Sylhet|History of Sylhet]] | | |- | align="right" |11 |[[:en:List of Representatives of Sikkim|List of Representatives of Sikkim]] | | |- | align="right" |12 |[[:en:Dhumketu (2025 film)|Dhumketu (2025 film)]] | |[[వాడుకరి:స్వరలాసిక|స్వరలాసిక]] ([[వాడుకరి చర్చ:స్వరలాసిక|చర్చ]]) 08:50, 10 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |13 |[[:en:Music of Mizoram|Music of Mizoram]] | | |- | align="right" |14 |[[:en:Tourism in Northeast India|Tourism in Northeast India]] | | |- | align="right" |15 |[[:en:Chutia people|Chutia people]] | | |- | align="right" |16 |[[:en:Rakhine people|Rakhine people]] | | |- | align="right" |17 |[[:en:Lalpa Kohhran Thar|Lalpa Kohhran Thar]] | | |- | align="right" |18 |[[:en:National Register of Citizens for Assam|National Register of Citizens for Assam]] | | |- | align="right" |19 |[[:en:Chhetri|Chhetri]] | | |- | align="right" |20 |[[:en:Magars|Magars]] | | |- | align="right" |21 |[[:en:Hill tribes of Northeast India|Hill tribes of Northeast India]] | | |- | align="right" |22 |[[:en:Insurgency in Meghalaya|Insurgency in Meghalaya]] | | |- | align="right" |23 |[[:en:Timeline of insurgency in Northeast India|Timeline of insurgency in Northeast India]] | | |- | align="right" |24 |[[:en:Story of Python|Story of Python]] | | |- | align="right" |25 |[[:en:Clouded leopard|Clouded leopard]] | | |- | align="right" |26 |[[:en:Bnei Menashe|Bnei Menashe]] | | |- | align="right" |27 |[[:en:Manipur (princely state)|Manipur (princely state)]] | | |- | align="right" |28 |[[:en:Battle of Kohima|Battle of Kohima]] | | |- | align="right" |29 |[[:en:Greater adjutant|Greater adjutant]] | | |- | align="right" |30 |[[:en:Eastern Bengali dialects|Eastern Bengali dialects]] | | |- | align="right" |31 |[[:en:Insurgency in Manipur|Insurgency in Manipur]] | | |- | align="right" |32 |[[:en:Leycesteria formosa|Leycesteria formosa]] | | |- | align="right" |33 |[[:en:Geography of Arunachal Pradesh|Geography of Arunachal Pradesh]] | | |- | align="right" |34 |[[:en:First Anglo-Burmese War|First Anglo-Burmese War]] | | |- | align="right" |35 |[[:en:United Liberation Front of Asom|United Liberation Front of Asom]] | | |- | align="right" |36 |[[:en:Mizo culture|Mizo culture]] | | |- | align="right" |37 |[[:en:Leonard Arthur Bethell|Leonard Arthur Bethell]] | | |- | align="right" |38 |[[:en:Bangladesh–India border|Bangladesh–India border]] | | |- | align="right" |39 |[[:en:National Socialist Council of Nagaland|National Socialist Council of Nagaland]] | | |- | align="right" |40 |[[:en:Tiwa language (India)|Tiwa language (India)]] | | |- | align="right" |41 |[[:en:Manipur tapes|Manipur tapes]] | | |- | align="right" |42 |[[:en:Khasi people|Khasi people]] | |చదువరి |- | align="right" |43 |[[:en:Rajbanshi people|Rajbanshi people]] | | |- | align="right" |44 |[[:en:Christianity in Mizoram|Christianity in Mizoram]] | | |- | align="right" |45 |[[:en:Ledo Road|Ledo Road]] | | |- | align="right" |46 |[[:en:Mising people|Mising people]] | | |- | align="right" |47 |[[:en:Dil Se..|Dil Se..]] | | |- | align="right" |48 |[[:en:Sakhua|Sakhua]] | | |- | align="right" |49 |[[:en:Dashain|Dashain]] | | |- | align="right" |50 |[[:en:Noakhali language|Noakhali language]] | | |- | align="right" |51 |[[:en:Bengalis in Tripura|Bengalis in Tripura]] | | |- | align="right" |52 |[[:en:Ahom people|Ahom people]] | | |- | align="right" |53 |[[:en:Kuki National Army|Kuki National Army]] | | |- | align="right" |54 |[[:en:Shan people|Shan people]] | | |- | align="right" |55 |[[:en:Himalayan tahr|Himalayan tahr]] | | |- | align="right" |56 |[[:en:List of institutions of higher education in Assam|List of institutions of higher education in Assam]] | | |- | align="right" |57 |[[:en:Kaladan Multi-Modal Transit Transport Project|Kaladan Multi-Modal Transit Transport Project]] | | |- | align="right" |58 |[[:en:National Democratic Front of Boroland|National Democratic Front of Boroland]] | | |- | align="right" |59 |[[:en:Operation Bajrang|Operation Bajrang]] | | |- | align="right" |60 |[[:en:Naga conflict|Naga conflict]] | | |- | align="right" |61 |[[:en:Assam Rifles|Assam Rifles]] | | |- | align="right" |62 |[[:en:Kokborok|Kokborok]] | | |- | align="right" |63 |[[:en:Insurgency in Arunachal Pradesh|Insurgency in Arunachal Pradesh]] | | |- | align="right" |64 |[[:en:Qarib Qarib Singlle|Qarib Qarib Singlle]] | | |- | align="right" |65 |[[:en:Tamreswari Temple|Tamreswari Temple]] | | |- | align="right" |66 |[[:en:Bengal slow loris|Bengal slow loris]] | | |- | align="right" |67 |[[:en:Lepcha language|Lepcha language]] | | |- | align="right" |68 |[[:en:Kuki National Organisation|Kuki National Organisation]] | | |- | align="right" |69 |[[:en:10 Endrathukulla|10 Endrathukulla]] | | |- | align="right" |70 |[[:en:Sikkimese Bhutia language|Sikkimese Bhutia language]] | | |- | align="right" |71 |[[:en:Ahom language|Ahom language]] | | |- | align="right" |72 |[[:en:Sunwar language|Sunwar language]] | | |- | align="right" |73 |[[:en:Assam Regiment|Assam Regiment]] | | |- | align="right" |74 |[[:en:Gorkhaland movement|Gorkhaland movement]] | | |- | align="right" |75 |[[:en:Gopal Gurung|Gopal Gurung]] | |[[వాడుకరి:స్వరలాసిక|స్వరలాసిక]] ([[వాడుకరి చర్చ:స్వరలాసిక|చర్చ]]) 06:28, 30 జూన్ 2026 (UTC) |- | align="right" |76 |[[:en:Racism against Northeast Indians|Racism against Northeast Indians]] | | |- | align="right" |77 |[[:en:Tourism in Tripura|Tourism in Tripura]] | | |- | align="right" |78 |[[:en:Etymology of Assam|Etymology of Assam]] | | |- | align="right" |79 |[[:en:Baro-Bhuyan|Baro-Bhuyan]] | | |- | align="right" |80 |[[:en:Mizo Zirlai Pawl|Mizo Zirlai Pawl]] | | |- | align="right" |81 |[[:en:Kabiraj Negi Lama|Kabiraj Negi Lama]] | | |- | align="right" |82 |[[:en:Ita Fort|Ita Fort]] | | |- | align="right" |83 |[[:en:List of villages in Nagaland|List of villages in Nagaland]] | | |- | align="right" |84 |[[:en:Christianity in Northeast India|Christianity in Northeast India]] | | |- | align="right" |85 |[[:en:Involvement of Northeast Indian insurgents in the Myanmar conflict|Involvement of Northeast Indian insurgents in the Myanmar conflict]] | | |- | align="right" |86 |[[:en:List of rulers of Assam|List of rulers of Assam]] | | |- | align="right" |87 |[[:en:Outline of Assam|Outline of Assam]] | | |- | align="right" |88 |[[:en:Mautam|Mautam]] | | |- | align="right" |89 |[[:en:Assamese cuisine|Assamese cuisine]] | | |- | align="right" |90 |[[:en:Assam Police|Assam Police]] | | |- | align="right" |91 |[[:en:Garo people|Garo people]] | |చదువరి |- | align="right" |92 |[[:en:Vaiphei people|Vaiphei people]] | | |- | align="right" |93 |[[:en:Barak state movement|Barak state movement]] | | |- | align="right" |94 |[[:en:Wangjing Tentha Assembly constituency|Wangjing Tentha Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |95 |[[:en:Tripura Tribal Areas Autonomous District Council|Tripura Tribal Areas Autonomous District Council]] | | |- | align="right" |96 |[[:en:Marma people|Marma people]] | | |- | align="right" |97 |[[:en:Demographics of Assam|Demographics of Assam]] | | |- | align="right" |98 |[[:en:Chinese pangolin|Chinese pangolin]] | | |- | align="right" |99 |[[:en:Bawi system|Bawi system]] | | |- | align="right" |100 |[[:en:Tangsa language|Tangsa language]] | | |- | align="right" |101 |[[:en:Anek|Anek]] | | |- | align="right" |102 |[[:en:List of Christian denominations in Northeast India|List of Christian denominations in Northeast India]] | | |- | align="right" |103 |[[:en:Wreathed hornbill|Wreathed hornbill]] | | |- | align="right" |104 |[[:en:Chakma language|Chakma language]] | | |- | align="right" |105 |[[:en:Naksaparvat|Naksaparvat]] | | |- | align="right" |106 |[[:en:Mizo clothing|Mizo clothing]] | | |- | align="right" |107 |[[:en:Anil Gurung|Anil Gurung]] | | |- | align="right" |108 |[[:en:Beautiful nuthatch|Beautiful nuthatch]] | | |- | align="right" |109 |[[:en:Yolmo people|Yolmo people]] | | |- | align="right" |110 |[[:en:Thar language|Thar language]] | | |- | align="right" |111 |[[:en:Kirati peoples|Kirati peoples]] | | |- | align="right" |112 |[[:en:2021 Nagaland killings|2021 Nagaland killings]] | | |- | align="right" |113 |[[:en:Ranglong people|Ranglong people]] | | |- | align="right" |114 |[[:en:Indo-Aryan migration to Assam|Indo-Aryan migration to Assam]] | | |- | align="right" |115 |[[:en:Rakhine language|Rakhine language]] | | |- | align="right" |116 |[[:en:Culture of Assam|Culture of Assam]] | | |- | align="right" |117 |[[:en:Naga National Council|Naga National Council]] | | |- | align="right" |118 |[[:en:Sinlung Hills Council|Sinlung Hills Council]] | | |- | align="right" |119 |[[:en:Black-backed dwarf kingfisher|Black-backed dwarf kingfisher]] | | |- | align="right" |120 |[[:en:Yaariyan (2014 film)|Yaariyan (2014 film)]] | | |- | align="right" |121 |[[:en:Limbu language|Limbu language]] | | |- | align="right" |122 |[[:en:Khecheopalri Lake|Khecheopalri Lake]] | | |- | align="right" |123 |[[:en:Dzukou Valley|Dzukou Valley]] | | |- | align="right" |124 |[[:en:National Liberation Front of Tripura|National Liberation Front of Tripura]] | | |- | align="right" |125 |[[:en:Living root bridge|Living root bridge]] | | |- | align="right" |126 |[[:en:Assam silk|Assam silk]] |[[అసోం పట్టు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 15:21, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |127 |[[:en:Chungli Ao language|Chungli Ao language]] | | |- | align="right" |128 |[[:en:Biate people|Biate people]] | | |- | align="right" |129 |[[:en:Desire Machine Collective|Desire Machine Collective]] | | |- | align="right" |130 |[[:en:Patsho Khiamniungan|Patsho Khiamniungan]] | | |- | align="right" |131 |[[:en:Koro language (India)|Koro language (India)]] | | |- | align="right" |132 |[[:en:Assamese people|Assamese people]] | |చదువరి |- | align="right" |133 |[[:en:Bhismaknagar|Bhismaknagar]] | | |- | align="right" |134 |[[:en:Assamese Language Movement|Assamese Language Movement]] | | |- | align="right" |135 |[[:en:Ram Bahadur Bomjon|Ram Bahadur Bomjon]] | | |- | align="right" |136 |[[:en:Syzygium claviflorum|Syzygium claviflorum]] | | |- | align="right" |137 |[[:en:Any Kuki Tribes|Any Kuki Tribes]] | | |- | align="right" |138 |[[:en:Dimasa people|Dimasa people]] | | |- | align="right" |139 |[[:en:2008 Imphal bombing|2008 Imphal bombing]] | | |- | align="right" |140 |[[:en:Kiran Chemjong|Kiran Chemjong]] | | |- | align="right" |141 |[[:en:Operation Sunrise (2019)|Operation Sunrise (2019)]] | | |- | align="right" |142 |[[:en:Hmar language|Hmar language]] | | |- | align="right" |143 |[[:en:Gorkhas in Manipur|Gorkhas in Manipur]] | | |- | align="right" |144 |[[:en:Kul Man Ghising|Kul Man Ghising]] | | |- | align="right" |145 |[[:en:Khamti language|Khamti language]] | | |- | align="right" |146 |[[:en:Khasi Hills Autonomous District Council|Khasi Hills Autonomous District Council]] | | |- | align="right" |147 |[[:en:Pakke Tiger Reserve|Pakke Tiger Reserve]] | | |- | align="right" |148 |[[:en:Rukmininagar Fort|Rukmininagar Fort]] | | |- | align="right" |149 |[[:en:Frederick George Lister|Frederick George Lister]] | | |- | align="right" |150 |[[:en:Muslim invasions of Assam|Muslim invasions of Assam]] | | |- | align="right" |151 |[[:en:Zou people|Zou people]] | | |- | align="right" |152 |[[:en:Tourism in Mizoram|Tourism in Mizoram]] | | |- | align="right" |153 |[[:en:Economy of Assam|Economy of Assam]] | | |- | align="right" |154 |[[:en:2022 Manipur Olympic Games|2022 Manipur Olympic Games]] | | |- | align="right" |155 |[[:en:Kalita (caste)|Kalita (caste)]] | | |- | align="right" |156 |[[:en:Yakkha language|Yakkha language]] | | |- | align="right" |157 |[[:en:Satra (Ekasarana Dharma)|Satra (Ekasarana Dharma)]] | | |- | align="right" |158 |[[:en:2015 Indian counter-insurgency operation in Myanmar|2015 Indian counter-insurgency operation in Myanmar]] | | |- | align="right" |159 |[[:en:Deshi people|Deshi people]] | | |- | align="right" |160 |[[:en:Index of Nagaland-related articles|Index of Nagaland-related articles]] | | |- | align="right" |161 |[[:en:Kadamtala Assembly constituency|Kadamtala Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |162 |[[:en:2019 Khonsa ambush|2019 Khonsa ambush]] | | |- | align="right" |163 |[[:en:Zo Reunification Organization|Zo Reunification Organization]] | | |- | align="right" |164 |[[:en:Darlong people|Darlong people]] | | |- | align="right" |165 |[[:en:Behali Wildlife Sanctuary|Behali Wildlife Sanctuary]] | | |- | align="right" |166 |[[:en:Miya people|Miya people]] | | |- | align="right" |167 |[[:en:Paite people|Paite people]] | | |- | align="right" |168 |[[:en:Red-headed trogon|Red-headed trogon]] | | |- | align="right" |169 |[[:en:Sherpa language|Sherpa language]] | | |- | align="right" |170 |[[:en:Gurung language|Gurung language]] | | |- | align="right" |171 |[[:en:Arjuna Bhogeswar Baruah Sports Complex|Arjuna Bhogeswar Baruah Sports Complex]] | | |- | align="right" |172 |[[:en:Guite people|Guite people]] | | |- | align="right" |173 |[[:en:Mr. Manipur|Mr. Manipur]] | | |- | align="right" |174 |[[:en:Zou language|Zou language]] | | |- | align="right" |175 |[[:en:Zawlbûk|Zawlbûk]] | | |- | align="right" |176 |[[:en:United National Liberation Front|United National Liberation Front]] | | |- | align="right" |177 |[[:en:British rule in Assam|British rule in Assam]] |[[అసోం లో బ్రిటిష్ పాలన]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:36, 20 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |178 |[[:en:Aimol language|Aimol language]] |[[ఐమోల్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:32, 20 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |179 |[[:en:Shape of Momo|Shape of Momo]] |[[షేప్ ఆఫ్ మోమో]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:29, 20 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |180 |[[:en:Birganj Assembly constituency|Birganj Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |181 |[[:en:Chumi Gyatse Falls|Chumi Gyatse Falls]] |[[చుమి గ్యాత్సే జలపాతం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:25, 20 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |182 |[[:en:Jewel Thief (1967 film)|Jewel Thief (1967 film)]] |[[జ్యుయల్ తీఫ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:22, 20 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |183 |[[:en:Khangabok|Khangabok]] |[[ఖంగాబోక్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:18, 20 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |184 |[[:en:Gaeboo Achyok|Gaeboo Achyok]] |[[గేబూ అచ్యోక్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:15, 20 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |185 |[[:en:Hajong language|Hajong language]] |[[హాజోంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:11, 20 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |186 |[[:en:White-bellied heron|White-bellied heron]] |[[తెల్ల పొట్ట కొంగ]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:08, 20 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |187 |[[:en:Kalyanpur, Tripura Assembly constituency|Kalyanpur, Tripura Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |188 |[[:en:Sultan tit|Sultan tit]] |[[సుల్తాన్ పిట్ట]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:04, 20 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |189 |[[:en:Maria Manda|Maria Manda]] |[[మరియా మాండా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 07:05, 19 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |190 |[[:en:Indian Army atrocities in Northeast India|Indian Army atrocities in Northeast India]] |[[ఈశాన్య భారతదేశంలో భారత సైన్యం చేసిన మానవ హక్కుల ఉల్లంఘనలు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:56, 19 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |191 |[[:en:Peter Loren Seton James|Peter Loren Seton James]] |[[పీటర్ లోరెన్ సెటన్ జేమ్స్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:43, 19 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |192 |[[:en:2015–2016 Arunachal Pradesh political crisis|2015–2016 Arunachal Pradesh political crisis]] |[[2015–2016 అరుణాచల్ ప్రదేశ్ రాజకీయ సంక్షోభం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:45, 19 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |193 |[[:en:Education in Mizoram|Education in Mizoram]] |[[మిజోరంలో విద్య]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:35, 19 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |194 |[[:en:Indigenous peoples of Sikkim|Indigenous peoples of Sikkim]] |[[సిక్కిం స్థానిక ప్రజలు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:05, 19 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |195 |[[:en:Prehistory of Manipur|Prehistory of Manipur]] |[[మణిపూర్ పూర్వచరిత్ర]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:00, 19 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |196 |[[:en:Tani languages|Tani languages]] |[[తాని]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 02:54, 19 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |197 |[[:en:Cornus kousa|Cornus kousa]] |[[కౌసా డాగ్‌వుడ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 02:50, 19 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |198 |[[:en:Caves of Meghalaya|Caves of Meghalaya]] |[[మేఘాలయ గుహలు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 11:25, 17 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |199 |[[:en:Ananta Tamang|Ananta Tamang]] |[[అనంత తమంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 02:25, 17 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |200 |[[:en:Outline of Arunachal Pradesh|Outline of Arunachal Pradesh]] |[[అరుణాచల్ ప్రదేశ్ రూపురేఖలు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 02:19, 17 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |201 |[[:en:Iris dolichosiphon|Iris dolichosiphon]] |[[ఐరిస్ డోలిచోసిఫాన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:25, 17 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |202 |[[:en:Srimanta Sankaradeva Sangha|Srimanta Sankaradeva Sangha]] |[[శ్రీమంత శంకరదేవ సంఘం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 12:35, 16 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |203 |[[:en:Salgarh Assembly constituency|Salgarh Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |204 |[[:en:Kwatha Khunou|Kwatha Khunou]] |[[క్వాతా ఖునౌ]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]])` |- | align="right" |205 |[[:en:28th Battalion (ULFA)|28th Battalion (ULFA)]] |[[28వ బెటాలియన్ ఉల్ఫా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 11:43, 16 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |206 |[[:en:List of colleges affiliated to the Gauhati University|List of colleges affiliated to the Gauhati University]] |[[గౌహతి విశ్వవిద్యాలయ అనుబంధ కళాశాలల జాబితా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:24, 16 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |207 |[[:en:All Bodo Students' Union|All Bodo Students' Union]] | [[ఆల్ బోడో స్టూడెంట్స్ యూనియన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:16, 16 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |208 |[[:en:Slaty-backed forktail|Slaty-backed forktail]] |[[స్లేటీ-బ్యాక్డ్ ఫోర్క్‌టైల్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:11, 16 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |209 |[[:en:Timeline of Jorhat|Timeline of Jorhat]] |[[జోర్హాట్ కాలక్రమం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:59, 16 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |210 |[[:en:Young Mizo Association|Young Mizo Association]] |[[యంగ్ మిజో అసోసియేషన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:31, 16 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |211 |[[:en:Crown Colony of Eastern Agency Scheme|Crown Colony of Eastern Agency Scheme]] |[[క్రౌన్ కాలనీ ఆఫ్ ఈస్టర్న్ ఏజెన్సీ]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:51, 16 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |212 |[[:en:Kongthong|Kongthong]] |[[కొంగ్థాంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:15, 15 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |213 |[[:en:Black-backed forktail|Black-backed forktail]] |[[నల్ల వీపు విచాల తోక పిట్ట]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:09, 15 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |214 |[[:en:List of vegetables used in Assamese cuisine|List of vegetables used in Assamese cuisine]] |[[అసోం వంటకాల్లో ఉపయోగించే కూరగాయల జాబితా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 11:22, 15 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |215 |[[:en:Economy of Mizoram|Economy of Mizoram]] |[[మిజోరాం ఆర్థిక వ్యవస్థ]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:29, 15 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |216 |[[:en:Goalpariya dialects|Goalpariya dialects]] |[[గోవాల్పారియా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:47, 15 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |217 |[[:en:Chhurbura|Chhurbura]] |[[ఛుర్బురా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:51, 14 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |218 |[[:en:Atong language (Sino-Tibetan)|Atong language (Sino-Tibetan)]] |[[అటాంగ్ భాష]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:46, 14 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |219 |[[:en:Pramodenagar Assembly constituency|Pramodenagar Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |220 |[[:en:Golden-breasted fulvetta|Golden-breasted fulvetta]] |[[గోల్డెన్-బ్రెస్టెడ్ ఫుల్వెట్టా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:33, 14 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |221 |[[:en:Kakraban Assembly constituency|Kakraban Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |222 |[[:en:Bengal florican|Bengal florican]] |[[బెంగాల్ ఫ్లోరికాన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:22, 14 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |223 |[[:en:North Eastern Railway Connectivity Project|North Eastern Railway Connectivity Project]] |[[ఈశాన్య రైల్వే కనెక్టివిటీ ప్రాజెక్ట్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:12, 14 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |224 |[[:en:Koch people|Koch people]] | | |- | align="right" |225 |[[:en:Tibetan dual system of government|Tibetan dual system of government]] |[[టిబెటన్ ద్వంద్వ పాలనా విధానం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:37, 13 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |226 |[[:en:2004 arms and ammunition haul in Chittagong|2004 arms and ammunition haul in Chittagong]] |[[బంగ్లాదేశ్‌లో అక్రమ ఆయుధాల రవాణా జప్తు ఘటన]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:28, 13 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |227 |[[:en:Aiton language|Aiton language]] |[[ఐటోన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:07, 13 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |228 |[[:en:Austen's brown hornbill|Austen's brown hornbill]] |[[ఆస్టెన్స్ బ్రౌన్ హార్న్‌బిల్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:55, 13 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |229 |[[:en:Dayahang Rai|Dayahang Rai]] |[[దయాహంగ్ రాయ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:37, 13 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |230 |[[:en:Bairagi Kainla|Bairagi Kainla]] |[[బైరాగి కైంలా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:27, 13 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |231 |[[:en:Apo (drink)|Apo (drink)]] |[[అపో]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:18, 13 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |232 |[[:en:Jerdon's babbler|Jerdon's babbler]] |[[జెర్డాన్ బాబ్లర్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:07, 13 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |233 |[[:en:Eastern Bengal and Assam|Eastern Bengal and Assam]] |[[తూర్పు బెంగాల్, అసోం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 15:22, 12 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |234 |[[:en:Kurti Assembly constituency|Kurti Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |235 |[[:en:List of cities in Assam by population|List of cities in Assam by population]] |[[అసోం లోని నగరాల జనాభా జాబితా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:06, 12 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |236 |[[:en:Jaintia Hills Autonomous District Council|Jaintia Hills Autonomous District Council]] |[[జైంతియా హిల్స్ అటానమస్ డిస్ట్రిక్ట్ కౌన్సిల్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:53, 12 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |237 |[[:en:Blossom-headed parakeet|Blossom-headed parakeet]] |[[గులాబీ తల చిలుక]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:26, 12 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |238 |[[:en:Shillong Chamber Choir|Shillong Chamber Choir]] |[[షిల్లాంగ్ చాంబర్ కోయిర్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:40, 12 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |239 |[[:en:Blyth's kingfisher|Blyth's kingfisher]] |[[బ్లైత్స్ లక్మల పిట్ట]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 11:45, 11 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |240 |[[:en:Bhim Bahadur Tamang|Bhim Bahadur Tamang]] |[[భీమ్ బహదూర్ తమాంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 11:29, 11 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |241 |[[:en:Sikkimese cuisine|Sikkimese cuisine]] |[[సిక్కిం వంటకాలు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:46, 10 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |242 |[[:en:Rambahadur Limbu|Rambahadur Limbu]] |[[రాం బహదూర్ లింబు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 10:22, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |243 |[[:en:Assam Province|Assam Province]] |[[అసోం ప్రావిన్స్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 10:17, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |244 |[[:en:Raja Ki Aayegi Baaraat|Raja Ki Aayegi Baaraat]] |[[రాజా కీ ఆయేగీ బారాత్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 10:12, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |245 |[[:en:Borgeet|Borgeet]] |[[బోర్‌గీత్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 10:08, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |246 |[[:en:Blue whistling thrush|Blue whistling thrush]] |[[నీలి ఈల పిట్ట]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 10:03, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |247 |[[:en:Ralte language|Ralte language]] |[[రాల్తే]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 09:56, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |248 |[[:en:2024 attack on the Bangladesh Assistant High Commission in India|2024 attack on the Bangladesh Assistant High Commission in India]] |[[అగర్తలాలోని బంగ్లాదేశ్ అసిస్టెంట్ హైకమిషన్‌పై దాడి]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 09:52, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |249 |[[:en:Mara Autonomous District Council|Mara Autonomous District Council]] |[[మారా స్వయంప్రతిపత్తి జిల్లా కౌన్సిల్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 09:47, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |250 |[[:en:Kulung language (Nepal)|Kulung language (Nepal)]] |[[కులుంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 09:43, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |251 |[[:en:Kulai Assembly constituency|Kulai Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |252 |[[:en:Abbott's babbler|Abbott's babbler]] |[[అబాట్ బాబ్లర్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:38, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |253 |[[:en:Dark Age of the Assamese language|Dark Age of the Assamese language]] |[[అస్సామీ భాషా అంధకార యుగం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:34, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |254 |[[:en:Sanggaiyumpham, Thoubal|Sanggaiyumpham, Thoubal]] |[[సంగైయుంఫామ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:28, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |255 |[[:en:List of superintendents of Mizoram|List of superintendents of Mizoram]] |[[లుషాయ్ హిల్స్ సూపరింటెండెంట్ మిజోరాం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:25, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |256 |[[:en:Karbi language|Karbi language]] |[[కార్బీ]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:10, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |257 |[[:en:Karimganj Junction railway station|Karimganj Junction railway station]] |[[కరీంగంజ్ రైల్వే జంక్షన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:04, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |258 |[[:en:1953 Achingmori incident|1953 Achingmori incident]] |[[అచింగ్‌మోరి సంఘటన]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:01, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |259 |[[:en:Ellora Vigyan Mancha|Ellora Vigyan Mancha]] |[[ఎల్లోరా విజ్ఞాన్ మంచ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:57, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |260 |[[:en:Mary S]]cott (missionary)|Mary Scott (missionary)]] | | |- | align="right" |261 |[[:en:Geography of Mizoram|Geography of Mizoram]] |[[మిజోరాం భౌగోళికం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:52, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |262 |[[:en:2008 Agartala bombings|2008 Agartala bombings]] |[[2008 అగర్తలా బాంబు పేలుళ్లు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:51, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |263 |[[:en:Salema Assembly constituency|Salema Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |264 |[[:en:Naga People's Movement for Human Rights|Naga People's Movement for Human Rights]] |[[నాగా పీపుల్స్ మూవ్‌మెంట్ ఫర్ హ్యూమన్ రైట్స్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:48, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |265 |[[:en:Pemayangtse Monastery|Pemayangtse Monastery]] |[[పెమాయాంగ్ట్సే ఆశ్రమం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:44, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |266 |[[:en:History of Kaziranga National Park|History of Kaziranga National Park]] |[[కాజీరంగా జాతీయ పార్కు చరిత్ర]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:40, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |267 |[[:en:North–South War of the Lushai Hills|North–South War of the Lushai Hills]] |[[చిమ్ లె హ్మార్ ఇండో]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:13, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |268 |[[:en:Prabal Gurung|Prabal Gurung]] |[[ప్రబల్ గురుంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:09, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |269 |[[:en:Ang Tharkay|Ang Tharkay]] |[[ఆంగ్ థార్కే]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:06, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |270 |[[:en:Thamizh|Thamizh]] |[[తమిళ్ (సినిమా)]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:40, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |271 |[[:en:Casearia graveolens|Casearia graveolens]] |[[కేసియారియా గ్రేవియోలెన్స్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:37, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |272 |[[:en:Garbhanga Wildlife Sanctuary|Garbhanga Wildlife Sanctuary]] |[[గార్భంగా వన్యప్రాణుల అభయారణ్యం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:33, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |273 |[[:en:Kuki National Front|Kuki National Front]] |[[కుకీ నేషనల్ ఫ్రంట్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:30, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |274 |[[:en:Gangtok Municipal Corporation|Gangtok Municipal Corporation]] |[[గ్యాంగ్‌టక్ మునిసిపల్ కార్పొరేషన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:18, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |275 |[[:en:Nagaland Lokayukta|Nagaland Lokayukta]] |[[నాగాలాండ్ లోకాయుక్త]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:14, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |276 |[[:en:Culture of Tripura|Culture of Tripura]] |[[త్రిపుర సంస్కృతి]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:10, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |277 |[[:en:Captain (2019 film)|Captain (2019 film)]] |[[కెప్టెన్ (సినిమా)]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 14:03, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |278 |[[:en:Iris × sikkimensis|Iris × sikkimensis]] |[[ఐరిస్ × సిక్కిమెన్సిస్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:59, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |279 |[[:en:Bugun liocichla|Bugun liocichla]] |[[బుగున్ లియోసిచ్లా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:54, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |280 |[[:en:Moria people|Moria people]] |[[మొరియా ప్రజలు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:50, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |281 |[[:en:Panjika|Panjika]] |[[పంజిక]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 12:17, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |282 |[[:en:Tourism in Assam|Tourism in Assam]] |[[అసోం పర్యాటక రంగం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 07:17, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |283 |[[:en:Fire-breasted flowerpecker|Fire-breasted flowerpecker]] |[[నిప్పు-రొమ్ము పూలపక్షి]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:10, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |284 |[[:en:Chhetan Gurung|Chhetan Gurung]] |[[ఛేతన్ గురుంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:06, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |285 |[[:en:Kwatha|Kwatha]] |[[క్వాతా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:03, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |286 |[[:en:Blyth's tragopan|Blyth's tragopan]] |[[బ్లైత్స్ ట్రాగోపాన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:00, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |287 |[[:en:Administrative divisions of Assam|Administrative divisions of Assam]] |[[అసోం ప్రాంతీయ విభాగాలు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:53, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |288 |[[:en:White-winged duck|White-winged duck]] |[[తెల్లరెక్కల బాతు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:50, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |289 |[[:en:Naharlagun railway station|Naharlagun railway station]] |[[నహర్లగూన్ రైల్వే స్టేషన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:45, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |290 |[[:en:Asian barred owlet|Asian barred owlet]] |[[ఏషియన్ బార్డ్ ఔలెట్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:40, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |291 |[[:en:Treaty of Yandabo|Treaty of Yandabo]] |[[యాండబో సంధి]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:36, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |292 |[[:en:Sikkim Manipal Institute of Technology|Sikkim Manipal Institute of Technology]] |[[సిక్కిం మణిపాల్ ఇన్స్టిట్యూట్ ఆఫ్ టెక్నాలజీ]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:30, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |293 |[[:en:Rabha people|Rabha people]] | | |- | align="right" |294 |[[:en:Zo peoples|Zo peoples]] | | |- | align="right" |295 |[[:en:Bhaona|Bhaona]] |[[భావోన]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:59, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |296 |[[:en:Jorthang–Nayabazar Assembly constituency|Jorthang–Nayabazar Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |297 |[[:en:Jamuna Gurung (entrepreneur)|Jamuna Gurung (entrepreneur)]] |[[జమునా గురుంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:56, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |298 |[[:en:Deusi/Bhailo|Deusi/Bhailo]] |[[దేవుసి-భైలో]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:52, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |299 |[[:en:Zû (beverage)|Zû (beverage)]] |[[జూ]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:48, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |300 |[[:en:Sikkim Scouts|Sikkim Scouts]] |[[సిక్కిం స్కౌట్స్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:39, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |301 |[[:en:Barman language|Barman language]] |[[బర్మాన్ థార్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:29, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |302 |[[:en:Tara Prakash Limbu|Tara Prakash Limbu]] |[[తారా ప్రకాష్ లింబు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:24, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |303 |[[:en:Deepak Manange|Deepak Manange]] |[[రాజీవ్ గురుంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:09, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |304 |[[:en:Meghalaya Lokayukta|Meghalaya Lokayukta]] |[[మేఘాలయ లోకాయుక్త]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:05, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |305 |[[:en:Hodgson's frogmouth|Hodgson's frogmouth]] |[[హాడ్గ్సన్స్ ఫ్రాగ్‌మౌత్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:00, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |306 |[[:en:In the Name of the Nation|In the Name of the Nation]] |[[ఇన్ ది నేమ్ ఆఫ్ ది నేషన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:54, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |307 |[[:en:Lower Gangetic Plains moist deciduous forests|Lower Gangetic Plains moist deciduous forests]] |[[లోయర్ గంగా మైదాన తేమతో కూడిన ఆకురాల్చే అడవులు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:47, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |308 |[[:en:North East Students' Organization|North East Students' Organization]] |[[నార్త్ ఈస్ట్ స్టూడెంట్స్ ఆర్గనైజేషన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:42, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |309 |[[:en:Magar language|Magar language]] |[[మగర్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:36, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |310 |[[:en:Nature's Beckon|Nature's Beckon]] |[[నేచర్స్ బెకన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:27, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |311 |[[:en:Upendra Subba|Upendra Subba]] |[[ఉపేంద్ర సుబ్బా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 02:14, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |312 |[[:en:Sasoni Merbil|Sasoni Merbil]] |[[సాసోని మెర్‌బిల్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:36, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |313 |[[:en:Zomi people|Zomi people]] | | |- | align="right" |314 |[[:en:Assamese manuscript painting|Assamese manuscript painting]] |[[అస్సామీ హస్త చిత్రకళ]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:33, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |315 |[[:en:Deori language|Deori language]] |[[డియోరి]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:19, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |316 |[[:en:Hakha Chin|Hakha Chin]] |[[హఖా చిన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:10, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |317 |[[:en:List of State Protected Monuments in Manipur|List of State Protected Monuments in Manipur]] | | |- | align="right" |318 |[[:en:Operation Golden Bird|Operation Golden Bird]] |[[ఆపరేషన్ గోల్డెన్ బర్డ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:06, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |319 |[[:en:Outline of Manipur|Outline of Manipur]] | | |- | align="right" |320 |[[:en:Mizoram–Manipur–Kachin rain forests|Mizoram–Manipur–Kachin rain forests]] |[[మిజోరం–మణిపూర్–కచిన్ వర్షారణ్యాల ఎకోరీజియన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:06, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |321 |[[:en:Borkhola Assembly constituency|Borkhola Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |322 |[[:en:Bharateeyans|Bharateeyans]] |[[భారతీయన్స్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 08:40, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |323 |[[:en:Naga Mothers' Association|Naga Mothers' Association]] |[[నాగా మదర్స్ అసోసియేషన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 08:40, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |324 |[[:en:Mission China|Mission China]] |[[మిషన్ చైనా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 08:40, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |325 |[[:en:Achik Songna An'pachakgipa Kotok|Achik Songna An'pachakgipa Kotok]] |[[అచిక్ సాంగ్నా అన్‌పాచాక్‌గిపా కోటోక్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:37, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |326 |[[:en:Mizoram Lokayukta|Mizoram Lokayukta]] |[[మిజోరం లోకాయుక్త]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:53, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |327 |[[:en:Unakoti|Unakoti]] |[[ఊనకోటి]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:37, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |328 |[[:en:Rufous-necked hornbill|Rufous-necked hornbill]] |[[రత్నకంఠ కొమ్ముల పిట్ట]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:41, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |329 |[[:en:James Pandu|James Pandu]] |[[జేమ్స్ పాండు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:38, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |330 |[[:en:Mizo literature|Mizo literature]] |[[మిజో సాహిత్యం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:19, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |331 |[[:en:Singarigharutha|Singarigharutha]] |[[సింగరిగరుతా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:10, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |332 |[[:en:Grey peacock-pheasant|Grey peacock-pheasant]] |[[బూడిద రంగు నెమలి-కోడి]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:00, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |333 |[[:en:Sheuli Azim|Sheuli Azim]] |[[షియులీ అజీమ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:49, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |334 |[[:en:Timeline of history of Assam|Timeline of history of Assam]] |[[అస్సాం కాలక్రమ చరిత్ర]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:08, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |335 |[[:en:Detention centres in Assam|Detention centres in Assam]] |[[అస్సాం డిటెన్షన్ క్యాంప్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:05, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |336 |[[:en:Dehan dialect|Dehan dialect]] |[[దేహాన్ భాష]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:49, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |337 |[[:en:Christianity in Meghalaya|Christianity in Meghalaya]] |[[మేఘాలయలో క్రైస్తవ మతం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:43, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |338 |[[:en:Khasi Hills|Khasi Hills]] |[[ఖాశీ కొండలు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:36, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |339 |[[:en:Pied falconet|Pied falconet]] |[[పైడ్ ఫాల్కనెట్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 02:26, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |340 |[[:en:Sports in Manipur|Sports in Manipur]] |[[మణిపూర్ లో క్రీడలు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 02:23, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |341 |[[:en:Cavea tanguensis|Cavea tanguensis]] |[[కావెయా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 02:14, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |342 |[[:en:Rufous-bellied eagle|Rufous-bellied eagle]] |[[ఎర్రపొట్ట గద్ద]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 02:10, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |343 |[[:en:Manipur Public Service Commission|Manipur Public Service Commission]] |[[మణిపూర్ పబ్లిక్ సర్వీస్ కమిషన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:59, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |344 |[[:en:Bhutan takin|Bhutan takin]] |[[భూటాన్ టాకిన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:52, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |345 |[[:en:Mising Autonomous Council|Mising Autonomous Council]] |[[మిసింగ్ అటానమస్ కౌన్సిల్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:45, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |346 |[[:en:Lotha language|Lotha language]] |[[లోథా భాష]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:39, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |347 |[[:en:Mizoram Football Association|Mizoram Football Association]] |[[మిజోరం ఫుట్‌బాల్ అసోసియేషన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:33, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |348 |[[:en:Mizo Academy of Letters|Mizo Academy of Letters]] |[[మిజో అకాడమీ ఆఫ్ లెటర్స్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 15:25, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |349 |[[:en:Siege of Mukalimi|Siege of Mukalimi]] |[[ముకలిమి ముట్టడి]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 15:14, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |350 |[[:en:List of cities and towns in Assam|List of cities and towns in Assam]] | |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 15:14, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |351 |[[:en:List of State Protected Monuments in Mizoram|List of State Protected Monuments in Mizoram]] | |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 15:14, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |352 |[[:en:Charaideo|Charaideo]] |[[చారాయిదేవ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 14:45, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |353 |[[:en:Talatal Ghar|Talatal Ghar]] |[[తలతల్ ఘర్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 14:36, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |354 |[[:en:1985 Merapani Incident|1985 Merapani Incident]] |[[1985 మేరపాని సంఘటన]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 14:27, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |355 |[[:en:Bhuragaon-Kaupati Bridge|Bhuragaon-Kaupati Bridge]] |[[భూరగావ్-కౌపాటి వంతెన]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 14:13, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |356 |[[:en:Sikkim Lokayukta|Sikkim Lokayukta]] |[[సిక్కిం లోకాయుక్త]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 14:05, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |357 |[[:en:Kachari language|Kachari language]] |[[కచారి]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:55, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |358 |[[:en:Pale-capped pigeon|Pale-capped pigeon]] |[[పేల్-క్యాప్డ్ పిజియన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:42, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |359 |[[:en:Bimala Tumkhewa|Bimala Tumkhewa]] | |[[వాడుకరి:స్వరలాసిక|స్వరలాసిక]] ([[వాడుకరి చర్చ:స్వరలాసిక|చర్చ]]) 06:28, 30 జూన్ 2026 (UTC) |- | align="right" |360 |[[:en:Mara language|Mara language]] |[[మరా భాష]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:34, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |361 |[[:en:Tezu Airport|Tezu Airport]] |[[తేజు విమానాశ్రయం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:19, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |362 |[[:en:Bhanbhagta Gurung|Bhanbhagta Gurung]] |[[భన్‌భగ్తా గురుంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:09, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |363 |[[:en:Assam Higher Secondary Education Council|Assam Higher Secondary Education Council]] |[[అస్సాం హయ్యర్ సెకండరీ ఎడ్యుకేషన్ కౌన్సిల్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 12:58, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |364 |[[:en:Geography of Kaziranga National Park|Geography of Kaziranga National Park]] |[[కాజీరంగా జాతీయ వనం భౌగోళికం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 12:45, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |365 |[[:en:Khamyang language|Khamyang language]] |[[ఖమ్యాంగ్ భాష]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 12:33, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |366 |[[:en:Sipora Gurung|Sipora Gurung]] |[[సిపోరా గురుంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:38, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |367 |[[:en:Phulaguri Uprising|Phulaguri Uprising]] |[[ఫూలాగురి తిరుగుబాటు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:29, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |368 |[[:en:Muolhoi|Muolhoi]] |[[ముఓల్హోయ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:21, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |369 |[[:en:Manipur Lokayukta|Manipur Lokayukta]] |[[మణిపూర్ లోకాయుక్త]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:13, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |370 |[[:en:Ko Yad|Ko Yad]] |[[కో యాద్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:04, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |371 |[[:en:Agreement Regarding Compensation for the Kubo (Kabaw) Valley (1834)|Agreement Regarding Compensation for the Kubo (Kabaw) Valley (1834)]] |[[కబో లోయ పరిహార ఒప్పందం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:56, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |372 |[[:en:North East Indian Linguistics Society|North East Indian Linguistics Society]] |[[నార్త్ ఈస్ట్ ఇండియన్ లింగ్విస్టిక్స్ సొసైటీ]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:43, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |373 |[[:en:Hinduism in Sikkim|Hinduism in Sikkim]] |[[సిక్కింలో హిందూ మతం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:33, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |374 |[[:en:Lachhiman Gurung|Lachhiman Gurung]] |[[లచ్ఛిమాన్ గురుంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:23, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |375 |[[:en:Aizawl Derby|Aizawl Derby]] |[[ఐజాల్ డెర్బీ]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:14, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |376 |[[:en:Tripura Lokayukta|Tripura Lokayukta]] |[[త్రిపుర లోకాయుక్త]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:48, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |377 |[[:en:Dimasa language|Dimasa language]] |[[దిమాసా భాష]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:34, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |378 |[[:en:Karbi Youth Festival|Karbi Youth Festival]] |[[కార్బీ యువజనోత్సవం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:23, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |379 |[[:en:Differing perceptions of the Line of Actual Control|Differing perceptions of the Line of Actual Control]] |[[వాస్తవ నియంత్రణ రేఖపై భిన్నమైన అభిప్రాయాలు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:10, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |380 |[[:en:Ojapali|Ojapali]] |[[ఓజాపాలి]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:59, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |381 |[[:en:Tamang language|Tamang language]] |[[తమంగ్ భాష]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:50, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |382 |[[:en:National Institute of Technology, Nagaland|National Institute of Technology, Nagaland]] |[[నేషనల్ ఇన్‌స్టిట్యూట్ ఆఫ్ టెక్నాలజీ నాగాలాండ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 02:57, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |383 |[[:en:List of institutions of higher education in Arunachal Pradesh|List of institutions of higher education in Arunachal Pradesh]] | | |} rbjxgifjaqkh78ft5swftx4iap6hdvh 4908536 4908533 2026-07-20T00:40:27Z ఉదయ్ కిరణ్ 124579 /* */ 4908536 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable sortable" border="1" ! !ఇంగ్లీషు వ్యాసం పేరు !తెలుగు వ్యాసం పేరు !వాడుకరి |- | align="right" |1 |[[:en:Mizo people|Mizo people]] | |చదువరి |- | align="right" |2 |[[:en:Mizo chieftainship|Mizo chieftainship]] | | |- | align="right" |3 |[[:en:Sylheti language|Sylheti language]] | | |- | align="right" |4 |[[:en:Insurgency in Northeast India|Insurgency in Northeast India]] | | |- | align="right" |5 |[[:en:Bengali Hindus|Bengali Hindus]] | |[[వాడుకరి:స్వరలాసిక|స్వరలాసిక]] ([[వాడుకరి చర్చ:స్వరలాసిక|చర్చ]]) 08:50, 10 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |6 |[[:en:Yolmo language|Yolmo language]] | | |- | align="right" |7 |[[:en:Yennai Arindhaal|Yennai Arindhaal]] | |[[వాడుకరి:స్వరలాసిక|స్వరలాసిక]] ([[వాడుకరి చర్చ:స్వరలాసిక|చర్చ]]) 08:50, 10 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |8 |[[:en:Tea-garden community|Tea-garden community]] | | |- | align="right" |9 |[[:en:Rai people|Rai people]] | | |- | align="right" |10 |[[:en:History of Sylhet|History of Sylhet]] | | |- | align="right" |11 |[[:en:List of Representatives of Sikkim|List of Representatives of Sikkim]] | | |- | align="right" |12 |[[:en:Dhumketu (2025 film)|Dhumketu (2025 film)]] | |[[వాడుకరి:స్వరలాసిక|స్వరలాసిక]] ([[వాడుకరి చర్చ:స్వరలాసిక|చర్చ]]) 08:50, 10 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |13 |[[:en:Music of Mizoram|Music of Mizoram]] | | |- | align="right" |14 |[[:en:Tourism in Northeast India|Tourism in Northeast India]] | | |- | align="right" |15 |[[:en:Chutia people|Chutia people]] | | |- | align="right" |16 |[[:en:Rakhine people|Rakhine people]] | | |- | align="right" |17 |[[:en:Lalpa Kohhran Thar|Lalpa Kohhran Thar]] | | |- | align="right" |18 |[[:en:National Register of Citizens for Assam|National Register of Citizens for Assam]] | | |- | align="right" |19 |[[:en:Chhetri|Chhetri]] | | |- | align="right" |20 |[[:en:Magars|Magars]] | | |- | align="right" |21 |[[:en:Hill tribes of Northeast India|Hill tribes of Northeast India]] | | |- | align="right" |22 |[[:en:Insurgency in Meghalaya|Insurgency in Meghalaya]] | | |- | align="right" |23 |[[:en:Timeline of insurgency in Northeast India|Timeline of insurgency in Northeast India]] | | |- | align="right" |24 |[[:en:Story of Python|Story of Python]] | | |- | align="right" |25 |[[:en:Clouded leopard|Clouded leopard]] | | |- | align="right" |26 |[[:en:Bnei Menashe|Bnei Menashe]] | | |- | align="right" |27 |[[:en:Manipur (princely state)|Manipur (princely state)]] | | |- | align="right" |28 |[[:en:Battle of Kohima|Battle of Kohima]] | | |- | align="right" |29 |[[:en:Greater adjutant|Greater adjutant]] | | |- | align="right" |30 |[[:en:Eastern Bengali dialects|Eastern Bengali dialects]] | | |- | align="right" |31 |[[:en:Insurgency in Manipur|Insurgency in Manipur]] | | |- | align="right" |32 |[[:en:Leycesteria formosa|Leycesteria formosa]] | | |- | align="right" |33 |[[:en:Geography of Arunachal Pradesh|Geography of Arunachal Pradesh]] | | |- | align="right" |34 |[[:en:First Anglo-Burmese War|First Anglo-Burmese War]] | | |- | align="right" |35 |[[:en:United Liberation Front of Asom|United Liberation Front of Asom]] | | |- | align="right" |36 |[[:en:Mizo culture|Mizo culture]] | | |- | align="right" |37 |[[:en:Leonard Arthur Bethell|Leonard Arthur Bethell]] | | |- | align="right" |38 |[[:en:Bangladesh–India border|Bangladesh–India border]] | | |- | align="right" |39 |[[:en:National Socialist Council of Nagaland|National Socialist Council of Nagaland]] | | |- | align="right" |40 |[[:en:Tiwa language (India)|Tiwa language (India)]] | | |- | align="right" |41 |[[:en:Manipur tapes|Manipur tapes]] | | |- | align="right" |42 |[[:en:Khasi people|Khasi people]] | |చదువరి |- | align="right" |43 |[[:en:Rajbanshi people|Rajbanshi people]] | | |- | align="right" |44 |[[:en:Christianity in Mizoram|Christianity in Mizoram]] | | |- | align="right" |45 |[[:en:Ledo Road|Ledo Road]] | | |- | align="right" |46 |[[:en:Mising people|Mising people]] | | |- | align="right" |47 |[[:en:Dil Se..|Dil Se..]] | | |- | align="right" |48 |[[:en:Sakhua|Sakhua]] | | |- | align="right" |49 |[[:en:Dashain|Dashain]] | | |- | align="right" |50 |[[:en:Noakhali language|Noakhali language]] | | |- | align="right" |51 |[[:en:Bengalis in Tripura|Bengalis in Tripura]] | | |- | align="right" |52 |[[:en:Ahom people|Ahom people]] | | |- | align="right" |53 |[[:en:Kuki National Army|Kuki National Army]] | | |- | align="right" |54 |[[:en:Shan people|Shan people]] | | |- | align="right" |55 |[[:en:Himalayan tahr|Himalayan tahr]] | | |- | align="right" |56 |[[:en:List of institutions of higher education in Assam|List of institutions of higher education in Assam]] | | |- | align="right" |57 |[[:en:Kaladan Multi-Modal Transit Transport Project|Kaladan Multi-Modal Transit Transport Project]] | | |- | align="right" |58 |[[:en:National Democratic Front of Boroland|National Democratic Front of Boroland]] | | |- | align="right" |59 |[[:en:Operation Bajrang|Operation Bajrang]] | | |- | align="right" |60 |[[:en:Naga conflict|Naga conflict]] | | |- | align="right" |61 |[[:en:Assam Rifles|Assam Rifles]] | | |- | align="right" |62 |[[:en:Kokborok|Kokborok]] | | |- | align="right" |63 |[[:en:Insurgency in Arunachal Pradesh|Insurgency in Arunachal Pradesh]] | | |- | align="right" |64 |[[:en:Qarib Qarib Singlle|Qarib Qarib Singlle]] | | |- | align="right" |65 |[[:en:Tamreswari Temple|Tamreswari Temple]] | | |- | align="right" |66 |[[:en:Bengal slow loris|Bengal slow loris]] | | |- | align="right" |67 |[[:en:Lepcha language|Lepcha language]] | | |- | align="right" |68 |[[:en:Kuki National Organisation|Kuki National Organisation]] | | |- | align="right" |69 |[[:en:10 Endrathukulla|10 Endrathukulla]] | | |- | align="right" |70 |[[:en:Sikkimese Bhutia language|Sikkimese Bhutia language]] | | |- | align="right" |71 |[[:en:Ahom language|Ahom language]] | | |- | align="right" |72 |[[:en:Sunwar language|Sunwar language]] | | |- | align="right" |73 |[[:en:Assam Regiment|Assam Regiment]] | | |- | align="right" |74 |[[:en:Gorkhaland movement|Gorkhaland movement]] | | |- | align="right" |75 |[[:en:Gopal Gurung|Gopal Gurung]] | |[[వాడుకరి:స్వరలాసిక|స్వరలాసిక]] ([[వాడుకరి చర్చ:స్వరలాసిక|చర్చ]]) 06:28, 30 జూన్ 2026 (UTC) |- | align="right" |76 |[[:en:Racism against Northeast Indians|Racism against Northeast Indians]] | | |- | align="right" |77 |[[:en:Tourism in Tripura|Tourism in Tripura]] | | |- | align="right" |78 |[[:en:Etymology of Assam|Etymology of Assam]] | | |- | align="right" |79 |[[:en:Baro-Bhuyan|Baro-Bhuyan]] | | |- | align="right" |80 |[[:en:Mizo Zirlai Pawl|Mizo Zirlai Pawl]] | | |- | align="right" |81 |[[:en:Kabiraj Negi Lama|Kabiraj Negi Lama]] | | |- | align="right" |82 |[[:en:Ita Fort|Ita Fort]] | | |- | align="right" |83 |[[:en:List of villages in Nagaland|List of villages in Nagaland]] | | |- | align="right" |84 |[[:en:Christianity in Northeast India|Christianity in Northeast India]] | | |- | align="right" |85 |[[:en:Involvement of Northeast Indian insurgents in the Myanmar conflict|Involvement of Northeast Indian insurgents in the Myanmar conflict]] | | |- | align="right" |86 |[[:en:List of rulers of Assam|List of rulers of Assam]] | | |- | align="right" |87 |[[:en:Outline of Assam|Outline of Assam]] | | |- | align="right" |88 |[[:en:Mautam|Mautam]] | | |- | align="right" |89 |[[:en:Assamese cuisine|Assamese cuisine]] | | |- | align="right" |90 |[[:en:Assam Police|Assam Police]] | | |- | align="right" |91 |[[:en:Garo people|Garo people]] | |చదువరి |- | align="right" |92 |[[:en:Vaiphei people|Vaiphei people]] | | |- | align="right" |93 |[[:en:Barak state movement|Barak state movement]] | | |- | align="right" |94 |[[:en:Wangjing Tentha Assembly constituency|Wangjing Tentha Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |95 |[[:en:Tripura Tribal Areas Autonomous District Council|Tripura Tribal Areas Autonomous District Council]] | | |- | align="right" |96 |[[:en:Marma people|Marma people]] | | |- | align="right" |97 |[[:en:Demographics of Assam|Demographics of Assam]] | | |- | align="right" |98 |[[:en:Chinese pangolin|Chinese pangolin]] | | |- | align="right" |99 |[[:en:Bawi system|Bawi system]] | | |- | align="right" |100 |[[:en:Tangsa language|Tangsa language]] | | |- | align="right" |101 |[[:en:Anek|Anek]] | | |- | align="right" |102 |[[:en:List of Christian denominations in Northeast India|List of Christian denominations in Northeast India]] | | |- | align="right" |103 |[[:en:Wreathed hornbill|Wreathed hornbill]] | | |- | align="right" |104 |[[:en:Chakma language|Chakma language]] | | |- | align="right" |105 |[[:en:Naksaparvat|Naksaparvat]] | | |- | align="right" |106 |[[:en:Mizo clothing|Mizo clothing]] | | |- | align="right" |107 |[[:en:Anil Gurung|Anil Gurung]] | | |- | align="right" |108 |[[:en:Beautiful nuthatch|Beautiful nuthatch]] | | |- | align="right" |109 |[[:en:Yolmo people|Yolmo people]] | | |- | align="right" |110 |[[:en:Thar language|Thar language]] | | |- | align="right" |111 |[[:en:Kirati peoples|Kirati peoples]] | | |- | align="right" |112 |[[:en:2021 Nagaland killings|2021 Nagaland killings]] | | |- | align="right" |113 |[[:en:Ranglong people|Ranglong people]] | | |- | align="right" |114 |[[:en:Indo-Aryan migration to Assam|Indo-Aryan migration to Assam]] | | |- | align="right" |115 |[[:en:Rakhine language|Rakhine language]] | | |- | align="right" |116 |[[:en:Culture of Assam|Culture of Assam]] | | |- | align="right" |117 |[[:en:Naga National Council|Naga National Council]] | | |- | align="right" |118 |[[:en:Sinlung Hills Council|Sinlung Hills Council]] | | |- | align="right" |119 |[[:en:Black-backed dwarf kingfisher|Black-backed dwarf kingfisher]] | | |- | align="right" |120 |[[:en:Yaariyan (2014 film)|Yaariyan (2014 film)]] | | |- | align="right" |121 |[[:en:Limbu language|Limbu language]] | | |- | align="right" |122 |[[:en:Khecheopalri Lake|Khecheopalri Lake]] | | |- | align="right" |123 |[[:en:Dzukou Valley|Dzukou Valley]] | | |- | align="right" |124 |[[:en:National Liberation Front of Tripura|National Liberation Front of Tripura]] | | |- | align="right" |125 |[[:en:Living root bridge|Living root bridge]] | | |- | align="right" |126 |[[:en:Assam silk|Assam silk]] |[[అసోం పట్టు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 15:21, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |127 |[[:en:Chungli Ao language|Chungli Ao language]] | | |- | align="right" |128 |[[:en:Biate people|Biate people]] | | |- | align="right" |129 |[[:en:Desire Machine Collective|Desire Machine Collective]] | | |- | align="right" |130 |[[:en:Patsho Khiamniungan|Patsho Khiamniungan]] | | |- | align="right" |131 |[[:en:Koro language (India)|Koro language (India)]] | | |- | align="right" |132 |[[:en:Assamese people|Assamese people]] | |చదువరి |- | align="right" |133 |[[:en:Bhismaknagar|Bhismaknagar]] | | |- | align="right" |134 |[[:en:Assamese Language Movement|Assamese Language Movement]] | | |- | align="right" |135 |[[:en:Ram Bahadur Bomjon|Ram Bahadur Bomjon]] | | |- | align="right" |136 |[[:en:Syzygium claviflorum|Syzygium claviflorum]] | | |- | align="right" |137 |[[:en:Any Kuki Tribes|Any Kuki Tribes]] | | |- | align="right" |138 |[[:en:Dimasa people|Dimasa people]] | | |- | align="right" |139 |[[:en:2008 Imphal bombing|2008 Imphal bombing]] | | |- | align="right" |140 |[[:en:Kiran Chemjong|Kiran Chemjong]] | | |- | align="right" |141 |[[:en:Operation Sunrise (2019)|Operation Sunrise (2019)]] | | |- | align="right" |142 |[[:en:Hmar language|Hmar language]] | | |- | align="right" |143 |[[:en:Gorkhas in Manipur|Gorkhas in Manipur]] | | |- | align="right" |144 |[[:en:Kul Man Ghising|Kul Man Ghising]] | | |- | align="right" |145 |[[:en:Khamti language|Khamti language]] | | |- | align="right" |146 |[[:en:Khasi Hills Autonomous District Council|Khasi Hills Autonomous District Council]] | | |- | align="right" |147 |[[:en:Pakke Tiger Reserve|Pakke Tiger Reserve]] | | |- | align="right" |148 |[[:en:Rukmininagar Fort|Rukmininagar Fort]] | | |- | align="right" |149 |[[:en:Frederick George Lister|Frederick George Lister]] | | |- | align="right" |150 |[[:en:Muslim invasions of Assam|Muslim invasions of Assam]] | | |- | align="right" |151 |[[:en:Zou people|Zou people]] | | |- | align="right" |152 |[[:en:Tourism in Mizoram|Tourism in Mizoram]] | | |- | align="right" |153 |[[:en:Economy of Assam|Economy of Assam]] | | |- | align="right" |154 |[[:en:2022 Manipur Olympic Games|2022 Manipur Olympic Games]] | | |- | align="right" |155 |[[:en:Kalita (caste)|Kalita (caste)]] | | |- | align="right" |156 |[[:en:Yakkha language|Yakkha language]] | | |- | align="right" |157 |[[:en:Satra (Ekasarana Dharma)|Satra (Ekasarana Dharma)]] | | |- | align="right" |158 |[[:en:2015 Indian counter-insurgency operation in Myanmar|2015 Indian counter-insurgency operation in Myanmar]] | | |- | align="right" |159 |[[:en:Deshi people|Deshi people]] | | |- | align="right" |160 |[[:en:Index of Nagaland-related articles|Index of Nagaland-related articles]] | | |- | align="right" |161 |[[:en:Kadamtala Assembly constituency|Kadamtala Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |162 |[[:en:2019 Khonsa ambush|2019 Khonsa ambush]] | | |- | align="right" |163 |[[:en:Zo Reunification Organization|Zo Reunification Organization]] | | |- | align="right" |164 |[[:en:Darlong people|Darlong people]] | | |- | align="right" |165 |[[:en:Behali Wildlife Sanctuary|Behali Wildlife Sanctuary]] | | |- | align="right" |166 |[[:en:Miya people|Miya people]] | | |- | align="right" |167 |[[:en:Paite people|Paite people]] | | |- | align="right" |168 |[[:en:Red-headed trogon|Red-headed trogon]] | | |- | align="right" |169 |[[:en:Sherpa language|Sherpa language]] | | |- | align="right" |170 |[[:en:Gurung language|Gurung language]] | | |- | align="right" |171 |[[:en:Arjuna Bhogeswar Baruah Sports Complex|Arjuna Bhogeswar Baruah Sports Complex]] | | |- | align="right" |172 |[[:en:Guite people|Guite people]] | | |- | align="right" |173 |[[:en:Mr. Manipur|Mr. Manipur]] | | |- | align="right" |174 |[[:en:Zou language|Zou language]] | | |- | align="right" |175 |[[:en:Zawlbûk|Zawlbûk]] | | |- | align="right" |176 |[[:en:United National Liberation Front|United National Liberation Front]] |[[యునైటెడ్ నేషనల్ లిబరేషన్ ఫ్రంట్ ఆఫ్ మణిపూర్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:40, 20 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |177 |[[:en:British rule in Assam|British rule in Assam]] |[[అసోం లో బ్రిటిష్ పాలన]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:36, 20 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |178 |[[:en:Aimol language|Aimol language]] |[[ఐమోల్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:32, 20 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |179 |[[:en:Shape of Momo|Shape of Momo]] |[[షేప్ ఆఫ్ మోమో]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:29, 20 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |180 |[[:en:Birganj Assembly constituency|Birganj Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |181 |[[:en:Chumi Gyatse Falls|Chumi Gyatse Falls]] |[[చుమి గ్యాత్సే జలపాతం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:25, 20 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |182 |[[:en:Jewel Thief (1967 film)|Jewel Thief (1967 film)]] |[[జ్యుయల్ తీఫ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:22, 20 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |183 |[[:en:Khangabok|Khangabok]] |[[ఖంగాబోక్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:18, 20 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |184 |[[:en:Gaeboo Achyok|Gaeboo Achyok]] |[[గేబూ అచ్యోక్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:15, 20 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |185 |[[:en:Hajong language|Hajong language]] |[[హాజోంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:11, 20 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |186 |[[:en:White-bellied heron|White-bellied heron]] |[[తెల్ల పొట్ట కొంగ]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:08, 20 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |187 |[[:en:Kalyanpur, Tripura Assembly constituency|Kalyanpur, Tripura Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |188 |[[:en:Sultan tit|Sultan tit]] |[[సుల్తాన్ పిట్ట]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:04, 20 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |189 |[[:en:Maria Manda|Maria Manda]] |[[మరియా మాండా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 07:05, 19 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |190 |[[:en:Indian Army atrocities in Northeast India|Indian Army atrocities in Northeast India]] |[[ఈశాన్య భారతదేశంలో భారత సైన్యం చేసిన మానవ హక్కుల ఉల్లంఘనలు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:56, 19 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |191 |[[:en:Peter Loren Seton James|Peter Loren Seton James]] |[[పీటర్ లోరెన్ సెటన్ జేమ్స్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:43, 19 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |192 |[[:en:2015–2016 Arunachal Pradesh political crisis|2015–2016 Arunachal Pradesh political crisis]] |[[2015–2016 అరుణాచల్ ప్రదేశ్ రాజకీయ సంక్షోభం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:45, 19 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |193 |[[:en:Education in Mizoram|Education in Mizoram]] |[[మిజోరంలో విద్య]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:35, 19 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |194 |[[:en:Indigenous peoples of Sikkim|Indigenous peoples of Sikkim]] |[[సిక్కిం స్థానిక ప్రజలు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:05, 19 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |195 |[[:en:Prehistory of Manipur|Prehistory of Manipur]] |[[మణిపూర్ పూర్వచరిత్ర]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:00, 19 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |196 |[[:en:Tani languages|Tani languages]] |[[తాని]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 02:54, 19 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |197 |[[:en:Cornus kousa|Cornus kousa]] |[[కౌసా డాగ్‌వుడ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 02:50, 19 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |198 |[[:en:Caves of Meghalaya|Caves of Meghalaya]] |[[మేఘాలయ గుహలు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 11:25, 17 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |199 |[[:en:Ananta Tamang|Ananta Tamang]] |[[అనంత తమంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 02:25, 17 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |200 |[[:en:Outline of Arunachal Pradesh|Outline of Arunachal Pradesh]] |[[అరుణాచల్ ప్రదేశ్ రూపురేఖలు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 02:19, 17 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |201 |[[:en:Iris dolichosiphon|Iris dolichosiphon]] |[[ఐరిస్ డోలిచోసిఫాన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:25, 17 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |202 |[[:en:Srimanta Sankaradeva Sangha|Srimanta Sankaradeva Sangha]] |[[శ్రీమంత శంకరదేవ సంఘం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 12:35, 16 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |203 |[[:en:Salgarh Assembly constituency|Salgarh Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |204 |[[:en:Kwatha Khunou|Kwatha Khunou]] |[[క్వాతా ఖునౌ]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]])` |- | align="right" |205 |[[:en:28th Battalion (ULFA)|28th Battalion (ULFA)]] |[[28వ బెటాలియన్ ఉల్ఫా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 11:43, 16 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |206 |[[:en:List of colleges affiliated to the Gauhati University|List of colleges affiliated to the Gauhati University]] |[[గౌహతి విశ్వవిద్యాలయ అనుబంధ కళాశాలల జాబితా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:24, 16 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |207 |[[:en:All Bodo Students' Union|All Bodo Students' Union]] | [[ఆల్ బోడో స్టూడెంట్స్ యూనియన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:16, 16 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |208 |[[:en:Slaty-backed forktail|Slaty-backed forktail]] |[[స్లేటీ-బ్యాక్డ్ ఫోర్క్‌టైల్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:11, 16 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |209 |[[:en:Timeline of Jorhat|Timeline of Jorhat]] |[[జోర్హాట్ కాలక్రమం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:59, 16 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |210 |[[:en:Young Mizo Association|Young Mizo Association]] |[[యంగ్ మిజో అసోసియేషన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:31, 16 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |211 |[[:en:Crown Colony of Eastern Agency Scheme|Crown Colony of Eastern Agency Scheme]] |[[క్రౌన్ కాలనీ ఆఫ్ ఈస్టర్న్ ఏజెన్సీ]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:51, 16 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |212 |[[:en:Kongthong|Kongthong]] |[[కొంగ్థాంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:15, 15 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |213 |[[:en:Black-backed forktail|Black-backed forktail]] |[[నల్ల వీపు విచాల తోక పిట్ట]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:09, 15 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |214 |[[:en:List of vegetables used in Assamese cuisine|List of vegetables used in Assamese cuisine]] |[[అసోం వంటకాల్లో ఉపయోగించే కూరగాయల జాబితా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 11:22, 15 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |215 |[[:en:Economy of Mizoram|Economy of Mizoram]] |[[మిజోరాం ఆర్థిక వ్యవస్థ]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:29, 15 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |216 |[[:en:Goalpariya dialects|Goalpariya dialects]] |[[గోవాల్పారియా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:47, 15 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |217 |[[:en:Chhurbura|Chhurbura]] |[[ఛుర్బురా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:51, 14 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |218 |[[:en:Atong language (Sino-Tibetan)|Atong language (Sino-Tibetan)]] |[[అటాంగ్ భాష]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:46, 14 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |219 |[[:en:Pramodenagar Assembly constituency|Pramodenagar Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |220 |[[:en:Golden-breasted fulvetta|Golden-breasted fulvetta]] |[[గోల్డెన్-బ్రెస్టెడ్ ఫుల్వెట్టా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:33, 14 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |221 |[[:en:Kakraban Assembly constituency|Kakraban Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |222 |[[:en:Bengal florican|Bengal florican]] |[[బెంగాల్ ఫ్లోరికాన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:22, 14 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |223 |[[:en:North Eastern Railway Connectivity Project|North Eastern Railway Connectivity Project]] |[[ఈశాన్య రైల్వే కనెక్టివిటీ ప్రాజెక్ట్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:12, 14 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |224 |[[:en:Koch people|Koch people]] | | |- | align="right" |225 |[[:en:Tibetan dual system of government|Tibetan dual system of government]] |[[టిబెటన్ ద్వంద్వ పాలనా విధానం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:37, 13 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |226 |[[:en:2004 arms and ammunition haul in Chittagong|2004 arms and ammunition haul in Chittagong]] |[[బంగ్లాదేశ్‌లో అక్రమ ఆయుధాల రవాణా జప్తు ఘటన]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:28, 13 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |227 |[[:en:Aiton language|Aiton language]] |[[ఐటోన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:07, 13 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |228 |[[:en:Austen's brown hornbill|Austen's brown hornbill]] |[[ఆస్టెన్స్ బ్రౌన్ హార్న్‌బిల్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:55, 13 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |229 |[[:en:Dayahang Rai|Dayahang Rai]] |[[దయాహంగ్ రాయ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:37, 13 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |230 |[[:en:Bairagi Kainla|Bairagi Kainla]] |[[బైరాగి కైంలా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:27, 13 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |231 |[[:en:Apo (drink)|Apo (drink)]] |[[అపో]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:18, 13 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |232 |[[:en:Jerdon's babbler|Jerdon's babbler]] |[[జెర్డాన్ బాబ్లర్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:07, 13 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |233 |[[:en:Eastern Bengal and Assam|Eastern Bengal and Assam]] |[[తూర్పు బెంగాల్, అసోం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 15:22, 12 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |234 |[[:en:Kurti Assembly constituency|Kurti Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |235 |[[:en:List of cities in Assam by population|List of cities in Assam by population]] |[[అసోం లోని నగరాల జనాభా జాబితా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:06, 12 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |236 |[[:en:Jaintia Hills Autonomous District Council|Jaintia Hills Autonomous District Council]] |[[జైంతియా హిల్స్ అటానమస్ డిస్ట్రిక్ట్ కౌన్సిల్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:53, 12 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |237 |[[:en:Blossom-headed parakeet|Blossom-headed parakeet]] |[[గులాబీ తల చిలుక]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:26, 12 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |238 |[[:en:Shillong Chamber Choir|Shillong Chamber Choir]] |[[షిల్లాంగ్ చాంబర్ కోయిర్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:40, 12 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |239 |[[:en:Blyth's kingfisher|Blyth's kingfisher]] |[[బ్లైత్స్ లక్మల పిట్ట]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 11:45, 11 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |240 |[[:en:Bhim Bahadur Tamang|Bhim Bahadur Tamang]] |[[భీమ్ బహదూర్ తమాంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 11:29, 11 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |241 |[[:en:Sikkimese cuisine|Sikkimese cuisine]] |[[సిక్కిం వంటకాలు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:46, 10 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |242 |[[:en:Rambahadur Limbu|Rambahadur Limbu]] |[[రాం బహదూర్ లింబు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 10:22, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |243 |[[:en:Assam Province|Assam Province]] |[[అసోం ప్రావిన్స్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 10:17, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |244 |[[:en:Raja Ki Aayegi Baaraat|Raja Ki Aayegi Baaraat]] |[[రాజా కీ ఆయేగీ బారాత్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 10:12, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |245 |[[:en:Borgeet|Borgeet]] |[[బోర్‌గీత్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 10:08, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |246 |[[:en:Blue whistling thrush|Blue whistling thrush]] |[[నీలి ఈల పిట్ట]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 10:03, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |247 |[[:en:Ralte language|Ralte language]] |[[రాల్తే]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 09:56, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |248 |[[:en:2024 attack on the Bangladesh Assistant High Commission in India|2024 attack on the Bangladesh Assistant High Commission in India]] |[[అగర్తలాలోని బంగ్లాదేశ్ అసిస్టెంట్ హైకమిషన్‌పై దాడి]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 09:52, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |249 |[[:en:Mara Autonomous District Council|Mara Autonomous District Council]] |[[మారా స్వయంప్రతిపత్తి జిల్లా కౌన్సిల్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 09:47, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |250 |[[:en:Kulung language (Nepal)|Kulung language (Nepal)]] |[[కులుంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 09:43, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |251 |[[:en:Kulai Assembly constituency|Kulai Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |252 |[[:en:Abbott's babbler|Abbott's babbler]] |[[అబాట్ బాబ్లర్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:38, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |253 |[[:en:Dark Age of the Assamese language|Dark Age of the Assamese language]] |[[అస్సామీ భాషా అంధకార యుగం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:34, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |254 |[[:en:Sanggaiyumpham, Thoubal|Sanggaiyumpham, Thoubal]] |[[సంగైయుంఫామ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:28, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |255 |[[:en:List of superintendents of Mizoram|List of superintendents of Mizoram]] |[[లుషాయ్ హిల్స్ సూపరింటెండెంట్ మిజోరాం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:25, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |256 |[[:en:Karbi language|Karbi language]] |[[కార్బీ]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:10, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |257 |[[:en:Karimganj Junction railway station|Karimganj Junction railway station]] |[[కరీంగంజ్ రైల్వే జంక్షన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:04, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |258 |[[:en:1953 Achingmori incident|1953 Achingmori incident]] |[[అచింగ్‌మోరి సంఘటన]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:01, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |259 |[[:en:Ellora Vigyan Mancha|Ellora Vigyan Mancha]] |[[ఎల్లోరా విజ్ఞాన్ మంచ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:57, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |260 |[[:en:Mary S]]cott (missionary)|Mary Scott (missionary)]] | | |- | align="right" |261 |[[:en:Geography of Mizoram|Geography of Mizoram]] |[[మిజోరాం భౌగోళికం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:52, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |262 |[[:en:2008 Agartala bombings|2008 Agartala bombings]] |[[2008 అగర్తలా బాంబు పేలుళ్లు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:51, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |263 |[[:en:Salema Assembly constituency|Salema Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |264 |[[:en:Naga People's Movement for Human Rights|Naga People's Movement for Human Rights]] |[[నాగా పీపుల్స్ మూవ్‌మెంట్ ఫర్ హ్యూమన్ రైట్స్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:48, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |265 |[[:en:Pemayangtse Monastery|Pemayangtse Monastery]] |[[పెమాయాంగ్ట్సే ఆశ్రమం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:44, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |266 |[[:en:History of Kaziranga National Park|History of Kaziranga National Park]] |[[కాజీరంగా జాతీయ పార్కు చరిత్ర]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:40, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |267 |[[:en:North–South War of the Lushai Hills|North–South War of the Lushai Hills]] |[[చిమ్ లె హ్మార్ ఇండో]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:13, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |268 |[[:en:Prabal Gurung|Prabal Gurung]] |[[ప్రబల్ గురుంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:09, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |269 |[[:en:Ang Tharkay|Ang Tharkay]] |[[ఆంగ్ థార్కే]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:06, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |270 |[[:en:Thamizh|Thamizh]] |[[తమిళ్ (సినిమా)]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:40, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |271 |[[:en:Casearia graveolens|Casearia graveolens]] |[[కేసియారియా గ్రేవియోలెన్స్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:37, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |272 |[[:en:Garbhanga Wildlife Sanctuary|Garbhanga Wildlife Sanctuary]] |[[గార్భంగా వన్యప్రాణుల అభయారణ్యం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:33, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |273 |[[:en:Kuki National Front|Kuki National Front]] |[[కుకీ నేషనల్ ఫ్రంట్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:30, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |274 |[[:en:Gangtok Municipal Corporation|Gangtok Municipal Corporation]] |[[గ్యాంగ్‌టక్ మునిసిపల్ కార్పొరేషన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:18, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |275 |[[:en:Nagaland Lokayukta|Nagaland Lokayukta]] |[[నాగాలాండ్ లోకాయుక్త]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:14, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |276 |[[:en:Culture of Tripura|Culture of Tripura]] |[[త్రిపుర సంస్కృతి]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:10, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |277 |[[:en:Captain (2019 film)|Captain (2019 film)]] |[[కెప్టెన్ (సినిమా)]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 14:03, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |278 |[[:en:Iris × sikkimensis|Iris × sikkimensis]] |[[ఐరిస్ × సిక్కిమెన్సిస్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:59, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |279 |[[:en:Bugun liocichla|Bugun liocichla]] |[[బుగున్ లియోసిచ్లా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:54, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |280 |[[:en:Moria people|Moria people]] |[[మొరియా ప్రజలు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:50, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |281 |[[:en:Panjika|Panjika]] |[[పంజిక]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 12:17, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |282 |[[:en:Tourism in Assam|Tourism in Assam]] |[[అసోం పర్యాటక రంగం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 07:17, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |283 |[[:en:Fire-breasted flowerpecker|Fire-breasted flowerpecker]] |[[నిప్పు-రొమ్ము పూలపక్షి]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:10, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |284 |[[:en:Chhetan Gurung|Chhetan Gurung]] |[[ఛేతన్ గురుంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:06, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |285 |[[:en:Kwatha|Kwatha]] |[[క్వాతా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:03, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |286 |[[:en:Blyth's tragopan|Blyth's tragopan]] |[[బ్లైత్స్ ట్రాగోపాన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:00, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |287 |[[:en:Administrative divisions of Assam|Administrative divisions of Assam]] |[[అసోం ప్రాంతీయ విభాగాలు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:53, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |288 |[[:en:White-winged duck|White-winged duck]] |[[తెల్లరెక్కల బాతు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:50, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |289 |[[:en:Naharlagun railway station|Naharlagun railway station]] |[[నహర్లగూన్ రైల్వే స్టేషన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:45, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |290 |[[:en:Asian barred owlet|Asian barred owlet]] |[[ఏషియన్ బార్డ్ ఔలెట్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:40, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |291 |[[:en:Treaty of Yandabo|Treaty of Yandabo]] |[[యాండబో సంధి]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:36, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |292 |[[:en:Sikkim Manipal Institute of Technology|Sikkim Manipal Institute of Technology]] |[[సిక్కిం మణిపాల్ ఇన్స్టిట్యూట్ ఆఫ్ టెక్నాలజీ]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:30, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |293 |[[:en:Rabha people|Rabha people]] | | |- | align="right" |294 |[[:en:Zo peoples|Zo peoples]] | | |- | align="right" |295 |[[:en:Bhaona|Bhaona]] |[[భావోన]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:59, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |296 |[[:en:Jorthang–Nayabazar Assembly constituency|Jorthang–Nayabazar Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |297 |[[:en:Jamuna Gurung (entrepreneur)|Jamuna Gurung (entrepreneur)]] |[[జమునా గురుంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:56, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |298 |[[:en:Deusi/Bhailo|Deusi/Bhailo]] |[[దేవుసి-భైలో]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:52, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |299 |[[:en:Zû (beverage)|Zû (beverage)]] |[[జూ]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:48, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |300 |[[:en:Sikkim Scouts|Sikkim Scouts]] |[[సిక్కిం స్కౌట్స్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:39, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |301 |[[:en:Barman language|Barman language]] |[[బర్మాన్ థార్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:29, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |302 |[[:en:Tara Prakash Limbu|Tara Prakash Limbu]] |[[తారా ప్రకాష్ లింబు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:24, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |303 |[[:en:Deepak Manange|Deepak Manange]] |[[రాజీవ్ గురుంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:09, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |304 |[[:en:Meghalaya Lokayukta|Meghalaya Lokayukta]] |[[మేఘాలయ లోకాయుక్త]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:05, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |305 |[[:en:Hodgson's frogmouth|Hodgson's frogmouth]] |[[హాడ్గ్సన్స్ ఫ్రాగ్‌మౌత్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:00, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |306 |[[:en:In the Name of the Nation|In the Name of the Nation]] |[[ఇన్ ది నేమ్ ఆఫ్ ది నేషన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:54, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |307 |[[:en:Lower Gangetic Plains moist deciduous forests|Lower Gangetic Plains moist deciduous forests]] |[[లోయర్ గంగా మైదాన తేమతో కూడిన ఆకురాల్చే అడవులు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:47, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |308 |[[:en:North East Students' Organization|North East Students' Organization]] |[[నార్త్ ఈస్ట్ స్టూడెంట్స్ ఆర్గనైజేషన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:42, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |309 |[[:en:Magar language|Magar language]] |[[మగర్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:36, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |310 |[[:en:Nature's Beckon|Nature's Beckon]] |[[నేచర్స్ బెకన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:27, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |311 |[[:en:Upendra Subba|Upendra Subba]] |[[ఉపేంద్ర సుబ్బా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 02:14, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |312 |[[:en:Sasoni Merbil|Sasoni Merbil]] |[[సాసోని మెర్‌బిల్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:36, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |313 |[[:en:Zomi people|Zomi people]] | | |- | align="right" |314 |[[:en:Assamese manuscript painting|Assamese manuscript painting]] |[[అస్సామీ హస్త చిత్రకళ]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:33, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |315 |[[:en:Deori language|Deori language]] |[[డియోరి]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:19, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |316 |[[:en:Hakha Chin|Hakha Chin]] |[[హఖా చిన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:10, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |317 |[[:en:List of State Protected Monuments in Manipur|List of State Protected Monuments in Manipur]] | | |- | align="right" |318 |[[:en:Operation Golden Bird|Operation Golden Bird]] |[[ఆపరేషన్ గోల్డెన్ బర్డ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:06, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |319 |[[:en:Outline of Manipur|Outline of Manipur]] | | |- | align="right" |320 |[[:en:Mizoram–Manipur–Kachin rain forests|Mizoram–Manipur–Kachin rain forests]] |[[మిజోరం–మణిపూర్–కచిన్ వర్షారణ్యాల ఎకోరీజియన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:06, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |321 |[[:en:Borkhola Assembly constituency|Borkhola Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |322 |[[:en:Bharateeyans|Bharateeyans]] |[[భారతీయన్స్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 08:40, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |323 |[[:en:Naga Mothers' Association|Naga Mothers' Association]] |[[నాగా మదర్స్ అసోసియేషన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 08:40, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |324 |[[:en:Mission China|Mission China]] |[[మిషన్ చైనా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 08:40, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |325 |[[:en:Achik Songna An'pachakgipa Kotok|Achik Songna An'pachakgipa Kotok]] |[[అచిక్ సాంగ్నా అన్‌పాచాక్‌గిపా కోటోక్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:37, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |326 |[[:en:Mizoram Lokayukta|Mizoram Lokayukta]] |[[మిజోరం లోకాయుక్త]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:53, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |327 |[[:en:Unakoti|Unakoti]] |[[ఊనకోటి]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:37, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |328 |[[:en:Rufous-necked hornbill|Rufous-necked hornbill]] |[[రత్నకంఠ కొమ్ముల పిట్ట]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:41, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |329 |[[:en:James Pandu|James Pandu]] |[[జేమ్స్ పాండు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:38, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |330 |[[:en:Mizo literature|Mizo literature]] |[[మిజో సాహిత్యం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:19, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |331 |[[:en:Singarigharutha|Singarigharutha]] |[[సింగరిగరుతా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:10, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |332 |[[:en:Grey peacock-pheasant|Grey peacock-pheasant]] |[[బూడిద రంగు నెమలి-కోడి]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:00, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |333 |[[:en:Sheuli Azim|Sheuli Azim]] |[[షియులీ అజీమ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:49, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |334 |[[:en:Timeline of history of Assam|Timeline of history of Assam]] |[[అస్సాం కాలక్రమ చరిత్ర]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:08, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |335 |[[:en:Detention centres in Assam|Detention centres in Assam]] |[[అస్సాం డిటెన్షన్ క్యాంప్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:05, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |336 |[[:en:Dehan dialect|Dehan dialect]] |[[దేహాన్ భాష]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:49, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |337 |[[:en:Christianity in Meghalaya|Christianity in Meghalaya]] |[[మేఘాలయలో క్రైస్తవ మతం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:43, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |338 |[[:en:Khasi Hills|Khasi Hills]] |[[ఖాశీ కొండలు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:36, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |339 |[[:en:Pied falconet|Pied falconet]] |[[పైడ్ ఫాల్కనెట్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 02:26, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |340 |[[:en:Sports in Manipur|Sports in Manipur]] |[[మణిపూర్ లో క్రీడలు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 02:23, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |341 |[[:en:Cavea tanguensis|Cavea tanguensis]] |[[కావెయా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 02:14, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |342 |[[:en:Rufous-bellied eagle|Rufous-bellied eagle]] |[[ఎర్రపొట్ట గద్ద]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 02:10, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |343 |[[:en:Manipur Public Service Commission|Manipur Public Service Commission]] |[[మణిపూర్ పబ్లిక్ సర్వీస్ కమిషన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:59, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |344 |[[:en:Bhutan takin|Bhutan takin]] |[[భూటాన్ టాకిన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:52, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |345 |[[:en:Mising Autonomous Council|Mising Autonomous Council]] |[[మిసింగ్ అటానమస్ కౌన్సిల్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:45, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |346 |[[:en:Lotha language|Lotha language]] |[[లోథా భాష]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:39, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |347 |[[:en:Mizoram Football Association|Mizoram Football Association]] |[[మిజోరం ఫుట్‌బాల్ అసోసియేషన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:33, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |348 |[[:en:Mizo Academy of Letters|Mizo Academy of Letters]] |[[మిజో అకాడమీ ఆఫ్ లెటర్స్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 15:25, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |349 |[[:en:Siege of Mukalimi|Siege of Mukalimi]] |[[ముకలిమి ముట్టడి]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 15:14, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |350 |[[:en:List of cities and towns in Assam|List of cities and towns in Assam]] | |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 15:14, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |351 |[[:en:List of State Protected Monuments in Mizoram|List of State Protected Monuments in Mizoram]] | |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 15:14, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |352 |[[:en:Charaideo|Charaideo]] |[[చారాయిదేవ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 14:45, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |353 |[[:en:Talatal Ghar|Talatal Ghar]] |[[తలతల్ ఘర్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 14:36, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |354 |[[:en:1985 Merapani Incident|1985 Merapani Incident]] |[[1985 మేరపాని సంఘటన]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 14:27, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |355 |[[:en:Bhuragaon-Kaupati Bridge|Bhuragaon-Kaupati Bridge]] |[[భూరగావ్-కౌపాటి వంతెన]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 14:13, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |356 |[[:en:Sikkim Lokayukta|Sikkim Lokayukta]] |[[సిక్కిం లోకాయుక్త]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 14:05, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |357 |[[:en:Kachari language|Kachari language]] |[[కచారి]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:55, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |358 |[[:en:Pale-capped pigeon|Pale-capped pigeon]] |[[పేల్-క్యాప్డ్ పిజియన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:42, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |359 |[[:en:Bimala Tumkhewa|Bimala Tumkhewa]] | |[[వాడుకరి:స్వరలాసిక|స్వరలాసిక]] ([[వాడుకరి చర్చ:స్వరలాసిక|చర్చ]]) 06:28, 30 జూన్ 2026 (UTC) |- | align="right" |360 |[[:en:Mara language|Mara language]] |[[మరా భాష]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:34, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |361 |[[:en:Tezu Airport|Tezu Airport]] |[[తేజు విమానాశ్రయం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:19, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |362 |[[:en:Bhanbhagta Gurung|Bhanbhagta Gurung]] |[[భన్‌భగ్తా గురుంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:09, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |363 |[[:en:Assam Higher Secondary Education Council|Assam Higher Secondary Education Council]] |[[అస్సాం హయ్యర్ సెకండరీ ఎడ్యుకేషన్ కౌన్సిల్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 12:58, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |364 |[[:en:Geography of Kaziranga National Park|Geography of Kaziranga National Park]] |[[కాజీరంగా జాతీయ వనం భౌగోళికం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 12:45, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |365 |[[:en:Khamyang language|Khamyang language]] |[[ఖమ్యాంగ్ భాష]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 12:33, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |366 |[[:en:Sipora Gurung|Sipora Gurung]] |[[సిపోరా గురుంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:38, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |367 |[[:en:Phulaguri Uprising|Phulaguri Uprising]] |[[ఫూలాగురి తిరుగుబాటు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:29, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |368 |[[:en:Muolhoi|Muolhoi]] |[[ముఓల్హోయ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:21, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |369 |[[:en:Manipur Lokayukta|Manipur Lokayukta]] |[[మణిపూర్ లోకాయుక్త]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:13, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |370 |[[:en:Ko Yad|Ko Yad]] |[[కో యాద్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:04, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |371 |[[:en:Agreement Regarding Compensation for the Kubo (Kabaw) Valley (1834)|Agreement Regarding Compensation for the Kubo (Kabaw) Valley (1834)]] |[[కబో లోయ పరిహార ఒప్పందం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:56, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |372 |[[:en:North East Indian Linguistics Society|North East Indian Linguistics Society]] |[[నార్త్ ఈస్ట్ ఇండియన్ లింగ్విస్టిక్స్ సొసైటీ]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:43, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |373 |[[:en:Hinduism in Sikkim|Hinduism in Sikkim]] |[[సిక్కింలో హిందూ మతం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:33, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |374 |[[:en:Lachhiman Gurung|Lachhiman Gurung]] |[[లచ్ఛిమాన్ గురుంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:23, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |375 |[[:en:Aizawl Derby|Aizawl Derby]] |[[ఐజాల్ డెర్బీ]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:14, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |376 |[[:en:Tripura Lokayukta|Tripura Lokayukta]] |[[త్రిపుర లోకాయుక్త]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:48, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |377 |[[:en:Dimasa language|Dimasa language]] |[[దిమాసా భాష]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:34, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |378 |[[:en:Karbi Youth Festival|Karbi Youth Festival]] |[[కార్బీ యువజనోత్సవం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:23, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |379 |[[:en:Differing perceptions of the Line of Actual Control|Differing perceptions of the Line of Actual Control]] |[[వాస్తవ నియంత్రణ రేఖపై భిన్నమైన అభిప్రాయాలు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:10, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |380 |[[:en:Ojapali|Ojapali]] |[[ఓజాపాలి]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:59, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |381 |[[:en:Tamang language|Tamang language]] |[[తమంగ్ భాష]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:50, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |382 |[[:en:National Institute of Technology, Nagaland|National Institute of Technology, Nagaland]] |[[నేషనల్ ఇన్‌స్టిట్యూట్ ఆఫ్ టెక్నాలజీ నాగాలాండ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 02:57, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |383 |[[:en:List of institutions of higher education in Arunachal Pradesh|List of institutions of higher education in Arunachal Pradesh]] | | |} 8zu0z08kwz7dt026nmrk85nsbxup3ll 4908539 4908536 2026-07-20T00:44:37Z ఉదయ్ కిరణ్ 124579 /* */ 4908539 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable sortable" border="1" ! !ఇంగ్లీషు వ్యాసం పేరు !తెలుగు వ్యాసం పేరు !వాడుకరి |- | align="right" |1 |[[:en:Mizo people|Mizo people]] | |చదువరి |- | align="right" |2 |[[:en:Mizo chieftainship|Mizo chieftainship]] | | |- | align="right" |3 |[[:en:Sylheti language|Sylheti language]] | | |- | align="right" |4 |[[:en:Insurgency in Northeast India|Insurgency in Northeast India]] | | |- | align="right" |5 |[[:en:Bengali Hindus|Bengali Hindus]] | |[[వాడుకరి:స్వరలాసిక|స్వరలాసిక]] ([[వాడుకరి చర్చ:స్వరలాసిక|చర్చ]]) 08:50, 10 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |6 |[[:en:Yolmo language|Yolmo language]] | | |- | align="right" |7 |[[:en:Yennai Arindhaal|Yennai Arindhaal]] | |[[వాడుకరి:స్వరలాసిక|స్వరలాసిక]] ([[వాడుకరి చర్చ:స్వరలాసిక|చర్చ]]) 08:50, 10 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |8 |[[:en:Tea-garden community|Tea-garden community]] | | |- | align="right" |9 |[[:en:Rai people|Rai people]] | | |- | align="right" |10 |[[:en:History of Sylhet|History of Sylhet]] | | |- | align="right" |11 |[[:en:List of Representatives of Sikkim|List of Representatives of Sikkim]] | | |- | align="right" |12 |[[:en:Dhumketu (2025 film)|Dhumketu (2025 film)]] | |[[వాడుకరి:స్వరలాసిక|స్వరలాసిక]] ([[వాడుకరి చర్చ:స్వరలాసిక|చర్చ]]) 08:50, 10 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |13 |[[:en:Music of Mizoram|Music of Mizoram]] | | |- | align="right" |14 |[[:en:Tourism in Northeast India|Tourism in Northeast India]] | | |- | align="right" |15 |[[:en:Chutia people|Chutia people]] | | |- | align="right" |16 |[[:en:Rakhine people|Rakhine people]] | | |- | align="right" |17 |[[:en:Lalpa Kohhran Thar|Lalpa Kohhran Thar]] | | |- | align="right" |18 |[[:en:National Register of Citizens for Assam|National Register of Citizens for Assam]] | | |- | align="right" |19 |[[:en:Chhetri|Chhetri]] | | |- | align="right" |20 |[[:en:Magars|Magars]] | | |- | align="right" |21 |[[:en:Hill tribes of Northeast India|Hill tribes of Northeast India]] | | |- | align="right" |22 |[[:en:Insurgency in Meghalaya|Insurgency in Meghalaya]] | | |- | align="right" |23 |[[:en:Timeline of insurgency in Northeast India|Timeline of insurgency in Northeast India]] | | |- | align="right" |24 |[[:en:Story of Python|Story of Python]] | | |- | align="right" |25 |[[:en:Clouded leopard|Clouded leopard]] | | |- | align="right" |26 |[[:en:Bnei Menashe|Bnei Menashe]] | | |- | align="right" |27 |[[:en:Manipur (princely state)|Manipur (princely state)]] | | |- | align="right" |28 |[[:en:Battle of Kohima|Battle of Kohima]] | | |- | align="right" |29 |[[:en:Greater adjutant|Greater adjutant]] | | |- | align="right" |30 |[[:en:Eastern Bengali dialects|Eastern Bengali dialects]] | | |- | align="right" |31 |[[:en:Insurgency in Manipur|Insurgency in Manipur]] | | |- | align="right" |32 |[[:en:Leycesteria formosa|Leycesteria formosa]] | | |- | align="right" |33 |[[:en:Geography of Arunachal Pradesh|Geography of Arunachal Pradesh]] | | |- | align="right" |34 |[[:en:First Anglo-Burmese War|First Anglo-Burmese War]] | | |- | align="right" |35 |[[:en:United Liberation Front of Asom|United Liberation Front of Asom]] | | |- | align="right" |36 |[[:en:Mizo culture|Mizo culture]] | | |- | align="right" |37 |[[:en:Leonard Arthur Bethell|Leonard Arthur Bethell]] | | |- | align="right" |38 |[[:en:Bangladesh–India border|Bangladesh–India border]] | | |- | align="right" |39 |[[:en:National Socialist Council of Nagaland|National Socialist Council of Nagaland]] | | |- | align="right" |40 |[[:en:Tiwa language (India)|Tiwa language (India)]] | | |- | align="right" |41 |[[:en:Manipur tapes|Manipur tapes]] | | |- | align="right" |42 |[[:en:Khasi people|Khasi people]] | |చదువరి |- | align="right" |43 |[[:en:Rajbanshi people|Rajbanshi people]] | | |- | align="right" |44 |[[:en:Christianity in Mizoram|Christianity in Mizoram]] | | |- | align="right" |45 |[[:en:Ledo Road|Ledo Road]] | | |- | align="right" |46 |[[:en:Mising people|Mising people]] | | |- | align="right" |47 |[[:en:Dil Se..|Dil Se..]] | | |- | align="right" |48 |[[:en:Sakhua|Sakhua]] | | |- | align="right" |49 |[[:en:Dashain|Dashain]] | | |- | align="right" |50 |[[:en:Noakhali language|Noakhali language]] | | |- | align="right" |51 |[[:en:Bengalis in Tripura|Bengalis in Tripura]] | | |- | align="right" |52 |[[:en:Ahom people|Ahom people]] | | |- | align="right" |53 |[[:en:Kuki National Army|Kuki National Army]] | | |- | align="right" |54 |[[:en:Shan people|Shan people]] | | |- | align="right" |55 |[[:en:Himalayan tahr|Himalayan tahr]] | | |- | align="right" |56 |[[:en:List of institutions of higher education in Assam|List of institutions of higher education in Assam]] | | |- | align="right" |57 |[[:en:Kaladan Multi-Modal Transit Transport Project|Kaladan Multi-Modal Transit Transport Project]] | | |- | align="right" |58 |[[:en:National Democratic Front of Boroland|National Democratic Front of Boroland]] | | |- | align="right" |59 |[[:en:Operation Bajrang|Operation Bajrang]] | | |- | align="right" |60 |[[:en:Naga conflict|Naga conflict]] | | |- | align="right" |61 |[[:en:Assam Rifles|Assam Rifles]] | | |- | align="right" |62 |[[:en:Kokborok|Kokborok]] | | |- | align="right" |63 |[[:en:Insurgency in Arunachal Pradesh|Insurgency in Arunachal Pradesh]] | | |- | align="right" |64 |[[:en:Qarib Qarib Singlle|Qarib Qarib Singlle]] | | |- | align="right" |65 |[[:en:Tamreswari Temple|Tamreswari Temple]] | | |- | align="right" |66 |[[:en:Bengal slow loris|Bengal slow loris]] | | |- | align="right" |67 |[[:en:Lepcha language|Lepcha language]] | | |- | align="right" |68 |[[:en:Kuki National Organisation|Kuki National Organisation]] | | |- | align="right" |69 |[[:en:10 Endrathukulla|10 Endrathukulla]] | | |- | align="right" |70 |[[:en:Sikkimese Bhutia language|Sikkimese Bhutia language]] | | |- | align="right" |71 |[[:en:Ahom language|Ahom language]] | | |- | align="right" |72 |[[:en:Sunwar language|Sunwar language]] | | |- | align="right" |73 |[[:en:Assam Regiment|Assam Regiment]] | | |- | align="right" |74 |[[:en:Gorkhaland movement|Gorkhaland movement]] | | |- | align="right" |75 |[[:en:Gopal Gurung|Gopal Gurung]] | |[[వాడుకరి:స్వరలాసిక|స్వరలాసిక]] ([[వాడుకరి చర్చ:స్వరలాసిక|చర్చ]]) 06:28, 30 జూన్ 2026 (UTC) |- | align="right" |76 |[[:en:Racism against Northeast Indians|Racism against Northeast Indians]] | | |- | align="right" |77 |[[:en:Tourism in Tripura|Tourism in Tripura]] | | |- | align="right" |78 |[[:en:Etymology of Assam|Etymology of Assam]] | | |- | align="right" |79 |[[:en:Baro-Bhuyan|Baro-Bhuyan]] | | |- | align="right" |80 |[[:en:Mizo Zirlai Pawl|Mizo Zirlai Pawl]] | | |- | align="right" |81 |[[:en:Kabiraj Negi Lama|Kabiraj Negi Lama]] | | |- | align="right" |82 |[[:en:Ita Fort|Ita Fort]] | | |- | align="right" |83 |[[:en:List of villages in Nagaland|List of villages in Nagaland]] | | |- | align="right" |84 |[[:en:Christianity in Northeast India|Christianity in Northeast India]] | | |- | align="right" |85 |[[:en:Involvement of Northeast Indian insurgents in the Myanmar conflict|Involvement of Northeast Indian insurgents in the Myanmar conflict]] | | |- | align="right" |86 |[[:en:List of rulers of Assam|List of rulers of Assam]] | | |- | align="right" |87 |[[:en:Outline of Assam|Outline of Assam]] | | |- | align="right" |88 |[[:en:Mautam|Mautam]] | | |- | align="right" |89 |[[:en:Assamese cuisine|Assamese cuisine]] | | |- | align="right" |90 |[[:en:Assam Police|Assam Police]] | | |- | align="right" |91 |[[:en:Garo people|Garo people]] | |చదువరి |- | align="right" |92 |[[:en:Vaiphei people|Vaiphei people]] | | |- | align="right" |93 |[[:en:Barak state movement|Barak state movement]] | | |- | align="right" |94 |[[:en:Wangjing Tentha Assembly constituency|Wangjing Tentha Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |95 |[[:en:Tripura Tribal Areas Autonomous District Council|Tripura Tribal Areas Autonomous District Council]] | | |- | align="right" |96 |[[:en:Marma people|Marma people]] | | |- | align="right" |97 |[[:en:Demographics of Assam|Demographics of Assam]] | | |- | align="right" |98 |[[:en:Chinese pangolin|Chinese pangolin]] | | |- | align="right" |99 |[[:en:Bawi system|Bawi system]] | | |- | align="right" |100 |[[:en:Tangsa language|Tangsa language]] | | |- | align="right" |101 |[[:en:Anek|Anek]] | | |- | align="right" |102 |[[:en:List of Christian denominations in Northeast India|List of Christian denominations in Northeast India]] | | |- | align="right" |103 |[[:en:Wreathed hornbill|Wreathed hornbill]] | | |- | align="right" |104 |[[:en:Chakma language|Chakma language]] | | |- | align="right" |105 |[[:en:Naksaparvat|Naksaparvat]] | | |- | align="right" |106 |[[:en:Mizo clothing|Mizo clothing]] | | |- | align="right" |107 |[[:en:Anil Gurung|Anil Gurung]] | | |- | align="right" |108 |[[:en:Beautiful nuthatch|Beautiful nuthatch]] | | |- | align="right" |109 |[[:en:Yolmo people|Yolmo people]] | | |- | align="right" |110 |[[:en:Thar language|Thar language]] | | |- | align="right" |111 |[[:en:Kirati peoples|Kirati peoples]] | | |- | align="right" |112 |[[:en:2021 Nagaland killings|2021 Nagaland killings]] | | |- | align="right" |113 |[[:en:Ranglong people|Ranglong people]] | | |- | align="right" |114 |[[:en:Indo-Aryan migration to Assam|Indo-Aryan migration to Assam]] | | |- | align="right" |115 |[[:en:Rakhine language|Rakhine language]] | | |- | align="right" |116 |[[:en:Culture of Assam|Culture of Assam]] | | |- | align="right" |117 |[[:en:Naga National Council|Naga National Council]] | | |- | align="right" |118 |[[:en:Sinlung Hills Council|Sinlung Hills Council]] | | |- | align="right" |119 |[[:en:Black-backed dwarf kingfisher|Black-backed dwarf kingfisher]] | | |- | align="right" |120 |[[:en:Yaariyan (2014 film)|Yaariyan (2014 film)]] | | |- | align="right" |121 |[[:en:Limbu language|Limbu language]] | | |- | align="right" |122 |[[:en:Khecheopalri Lake|Khecheopalri Lake]] | | |- | align="right" |123 |[[:en:Dzukou Valley|Dzukou Valley]] | | |- | align="right" |124 |[[:en:National Liberation Front of Tripura|National Liberation Front of Tripura]] | | |- | align="right" |125 |[[:en:Living root bridge|Living root bridge]] | | |- | align="right" |126 |[[:en:Assam silk|Assam silk]] |[[అసోం పట్టు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 15:21, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |127 |[[:en:Chungli Ao language|Chungli Ao language]] | | |- | align="right" |128 |[[:en:Biate people|Biate people]] | | |- | align="right" |129 |[[:en:Desire Machine Collective|Desire Machine Collective]] | | |- | align="right" |130 |[[:en:Patsho Khiamniungan|Patsho Khiamniungan]] | | |- | align="right" |131 |[[:en:Koro language (India)|Koro language (India)]] | | |- | align="right" |132 |[[:en:Assamese people|Assamese people]] | |చదువరి |- | align="right" |133 |[[:en:Bhismaknagar|Bhismaknagar]] | | |- | align="right" |134 |[[:en:Assamese Language Movement|Assamese Language Movement]] | | |- | align="right" |135 |[[:en:Ram Bahadur Bomjon|Ram Bahadur Bomjon]] | | |- | align="right" |136 |[[:en:Syzygium claviflorum|Syzygium claviflorum]] | | |- | align="right" |137 |[[:en:Any Kuki Tribes|Any Kuki Tribes]] | | |- | align="right" |138 |[[:en:Dimasa people|Dimasa people]] | | |- | align="right" |139 |[[:en:2008 Imphal bombing|2008 Imphal bombing]] | | |- | align="right" |140 |[[:en:Kiran Chemjong|Kiran Chemjong]] | | |- | align="right" |141 |[[:en:Operation Sunrise (2019)|Operation Sunrise (2019)]] | | |- | align="right" |142 |[[:en:Hmar language|Hmar language]] | | |- | align="right" |143 |[[:en:Gorkhas in Manipur|Gorkhas in Manipur]] | | |- | align="right" |144 |[[:en:Kul Man Ghising|Kul Man Ghising]] | | |- | align="right" |145 |[[:en:Khamti language|Khamti language]] | | |- | align="right" |146 |[[:en:Khasi Hills Autonomous District Council|Khasi Hills Autonomous District Council]] | | |- | align="right" |147 |[[:en:Pakke Tiger Reserve|Pakke Tiger Reserve]] | | |- | align="right" |148 |[[:en:Rukmininagar Fort|Rukmininagar Fort]] | | |- | align="right" |149 |[[:en:Frederick George Lister|Frederick George Lister]] | | |- | align="right" |150 |[[:en:Muslim invasions of Assam|Muslim invasions of Assam]] | | |- | align="right" |151 |[[:en:Zou people|Zou people]] | | |- | align="right" |152 |[[:en:Tourism in Mizoram|Tourism in Mizoram]] | | |- | align="right" |153 |[[:en:Economy of Assam|Economy of Assam]] | | |- | align="right" |154 |[[:en:2022 Manipur Olympic Games|2022 Manipur Olympic Games]] | | |- | align="right" |155 |[[:en:Kalita (caste)|Kalita (caste)]] | | |- | align="right" |156 |[[:en:Yakkha language|Yakkha language]] | | |- | align="right" |157 |[[:en:Satra (Ekasarana Dharma)|Satra (Ekasarana Dharma)]] | | |- | align="right" |158 |[[:en:2015 Indian counter-insurgency operation in Myanmar|2015 Indian counter-insurgency operation in Myanmar]] | | |- | align="right" |159 |[[:en:Deshi people|Deshi people]] | | |- | align="right" |160 |[[:en:Index of Nagaland-related articles|Index of Nagaland-related articles]] | | |- | align="right" |161 |[[:en:Kadamtala Assembly constituency|Kadamtala Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |162 |[[:en:2019 Khonsa ambush|2019 Khonsa ambush]] | | |- | align="right" |163 |[[:en:Zo Reunification Organization|Zo Reunification Organization]] | | |- | align="right" |164 |[[:en:Darlong people|Darlong people]] | | |- | align="right" |165 |[[:en:Behali Wildlife Sanctuary|Behali Wildlife Sanctuary]] | | |- | align="right" |166 |[[:en:Miya people|Miya people]] | | |- | align="right" |167 |[[:en:Paite people|Paite people]] | | |- | align="right" |168 |[[:en:Red-headed trogon|Red-headed trogon]] | | |- | align="right" |169 |[[:en:Sherpa language|Sherpa language]] | | |- | align="right" |170 |[[:en:Gurung language|Gurung language]] | | |- | align="right" |171 |[[:en:Arjuna Bhogeswar Baruah Sports Complex|Arjuna Bhogeswar Baruah Sports Complex]] | | |- | align="right" |172 |[[:en:Guite people|Guite people]] | | |- | align="right" |173 |[[:en:Mr. Manipur|Mr. Manipur]] | | |- | align="right" |174 |[[:en:Zou language|Zou language]] | | |- | align="right" |175 |[[:en:Zawlbûk|Zawlbûk]] |[[జాల్బుక్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:44, 20 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |176 |[[:en:United National Liberation Front|United National Liberation Front]] |[[యునైటెడ్ నేషనల్ లిబరేషన్ ఫ్రంట్ ఆఫ్ మణిపూర్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:40, 20 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |177 |[[:en:British rule in Assam|British rule in Assam]] |[[అసోం లో బ్రిటిష్ పాలన]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:36, 20 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |178 |[[:en:Aimol language|Aimol language]] |[[ఐమోల్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:32, 20 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |179 |[[:en:Shape of Momo|Shape of Momo]] |[[షేప్ ఆఫ్ మోమో]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:29, 20 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |180 |[[:en:Birganj Assembly constituency|Birganj Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |181 |[[:en:Chumi Gyatse Falls|Chumi Gyatse Falls]] |[[చుమి గ్యాత్సే జలపాతం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:25, 20 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |182 |[[:en:Jewel Thief (1967 film)|Jewel Thief (1967 film)]] |[[జ్యుయల్ తీఫ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:22, 20 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |183 |[[:en:Khangabok|Khangabok]] |[[ఖంగాబోక్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:18, 20 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |184 |[[:en:Gaeboo Achyok|Gaeboo Achyok]] |[[గేబూ అచ్యోక్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:15, 20 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |185 |[[:en:Hajong language|Hajong language]] |[[హాజోంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:11, 20 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |186 |[[:en:White-bellied heron|White-bellied heron]] |[[తెల్ల పొట్ట కొంగ]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:08, 20 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |187 |[[:en:Kalyanpur, Tripura Assembly constituency|Kalyanpur, Tripura Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |188 |[[:en:Sultan tit|Sultan tit]] |[[సుల్తాన్ పిట్ట]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:04, 20 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |189 |[[:en:Maria Manda|Maria Manda]] |[[మరియా మాండా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 07:05, 19 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |190 |[[:en:Indian Army atrocities in Northeast India|Indian Army atrocities in Northeast India]] |[[ఈశాన్య భారతదేశంలో భారత సైన్యం చేసిన మానవ హక్కుల ఉల్లంఘనలు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:56, 19 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |191 |[[:en:Peter Loren Seton James|Peter Loren Seton James]] |[[పీటర్ లోరెన్ సెటన్ జేమ్స్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:43, 19 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |192 |[[:en:2015–2016 Arunachal Pradesh political crisis|2015–2016 Arunachal Pradesh political crisis]] |[[2015–2016 అరుణాచల్ ప్రదేశ్ రాజకీయ సంక్షోభం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:45, 19 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |193 |[[:en:Education in Mizoram|Education in Mizoram]] |[[మిజోరంలో విద్య]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:35, 19 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |194 |[[:en:Indigenous peoples of Sikkim|Indigenous peoples of Sikkim]] |[[సిక్కిం స్థానిక ప్రజలు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:05, 19 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |195 |[[:en:Prehistory of Manipur|Prehistory of Manipur]] |[[మణిపూర్ పూర్వచరిత్ర]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:00, 19 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |196 |[[:en:Tani languages|Tani languages]] |[[తాని]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 02:54, 19 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |197 |[[:en:Cornus kousa|Cornus kousa]] |[[కౌసా డాగ్‌వుడ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 02:50, 19 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |198 |[[:en:Caves of Meghalaya|Caves of Meghalaya]] |[[మేఘాలయ గుహలు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 11:25, 17 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |199 |[[:en:Ananta Tamang|Ananta Tamang]] |[[అనంత తమంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 02:25, 17 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |200 |[[:en:Outline of Arunachal Pradesh|Outline of Arunachal Pradesh]] |[[అరుణాచల్ ప్రదేశ్ రూపురేఖలు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 02:19, 17 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |201 |[[:en:Iris dolichosiphon|Iris dolichosiphon]] |[[ఐరిస్ డోలిచోసిఫాన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:25, 17 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |202 |[[:en:Srimanta Sankaradeva Sangha|Srimanta Sankaradeva Sangha]] |[[శ్రీమంత శంకరదేవ సంఘం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 12:35, 16 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |203 |[[:en:Salgarh Assembly constituency|Salgarh Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |204 |[[:en:Kwatha Khunou|Kwatha Khunou]] |[[క్వాతా ఖునౌ]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]])` |- | align="right" |205 |[[:en:28th Battalion (ULFA)|28th Battalion (ULFA)]] |[[28వ బెటాలియన్ ఉల్ఫా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 11:43, 16 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |206 |[[:en:List of colleges affiliated to the Gauhati University|List of colleges affiliated to the Gauhati University]] |[[గౌహతి విశ్వవిద్యాలయ అనుబంధ కళాశాలల జాబితా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:24, 16 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |207 |[[:en:All Bodo Students' Union|All Bodo Students' Union]] | [[ఆల్ బోడో స్టూడెంట్స్ యూనియన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:16, 16 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |208 |[[:en:Slaty-backed forktail|Slaty-backed forktail]] |[[స్లేటీ-బ్యాక్డ్ ఫోర్క్‌టైల్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:11, 16 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |209 |[[:en:Timeline of Jorhat|Timeline of Jorhat]] |[[జోర్హాట్ కాలక్రమం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:59, 16 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |210 |[[:en:Young Mizo Association|Young Mizo Association]] |[[యంగ్ మిజో అసోసియేషన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:31, 16 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |211 |[[:en:Crown Colony of Eastern Agency Scheme|Crown Colony of Eastern Agency Scheme]] |[[క్రౌన్ కాలనీ ఆఫ్ ఈస్టర్న్ ఏజెన్సీ]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:51, 16 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |212 |[[:en:Kongthong|Kongthong]] |[[కొంగ్థాంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:15, 15 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |213 |[[:en:Black-backed forktail|Black-backed forktail]] |[[నల్ల వీపు విచాల తోక పిట్ట]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:09, 15 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |214 |[[:en:List of vegetables used in Assamese cuisine|List of vegetables used in Assamese cuisine]] |[[అసోం వంటకాల్లో ఉపయోగించే కూరగాయల జాబితా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 11:22, 15 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |215 |[[:en:Economy of Mizoram|Economy of Mizoram]] |[[మిజోరాం ఆర్థిక వ్యవస్థ]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:29, 15 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |216 |[[:en:Goalpariya dialects|Goalpariya dialects]] |[[గోవాల్పారియా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:47, 15 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |217 |[[:en:Chhurbura|Chhurbura]] |[[ఛుర్బురా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:51, 14 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |218 |[[:en:Atong language (Sino-Tibetan)|Atong language (Sino-Tibetan)]] |[[అటాంగ్ భాష]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:46, 14 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |219 |[[:en:Pramodenagar Assembly constituency|Pramodenagar Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |220 |[[:en:Golden-breasted fulvetta|Golden-breasted fulvetta]] |[[గోల్డెన్-బ్రెస్టెడ్ ఫుల్వెట్టా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:33, 14 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |221 |[[:en:Kakraban Assembly constituency|Kakraban Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |222 |[[:en:Bengal florican|Bengal florican]] |[[బెంగాల్ ఫ్లోరికాన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:22, 14 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |223 |[[:en:North Eastern Railway Connectivity Project|North Eastern Railway Connectivity Project]] |[[ఈశాన్య రైల్వే కనెక్టివిటీ ప్రాజెక్ట్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:12, 14 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |224 |[[:en:Koch people|Koch people]] | | |- | align="right" |225 |[[:en:Tibetan dual system of government|Tibetan dual system of government]] |[[టిబెటన్ ద్వంద్వ పాలనా విధానం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:37, 13 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |226 |[[:en:2004 arms and ammunition haul in Chittagong|2004 arms and ammunition haul in Chittagong]] |[[బంగ్లాదేశ్‌లో అక్రమ ఆయుధాల రవాణా జప్తు ఘటన]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:28, 13 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |227 |[[:en:Aiton language|Aiton language]] |[[ఐటోన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:07, 13 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |228 |[[:en:Austen's brown hornbill|Austen's brown hornbill]] |[[ఆస్టెన్స్ బ్రౌన్ హార్న్‌బిల్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:55, 13 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |229 |[[:en:Dayahang Rai|Dayahang Rai]] |[[దయాహంగ్ రాయ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:37, 13 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |230 |[[:en:Bairagi Kainla|Bairagi Kainla]] |[[బైరాగి కైంలా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:27, 13 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |231 |[[:en:Apo (drink)|Apo (drink)]] |[[అపో]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:18, 13 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |232 |[[:en:Jerdon's babbler|Jerdon's babbler]] |[[జెర్డాన్ బాబ్లర్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:07, 13 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |233 |[[:en:Eastern Bengal and Assam|Eastern Bengal and Assam]] |[[తూర్పు బెంగాల్, అసోం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 15:22, 12 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |234 |[[:en:Kurti Assembly constituency|Kurti Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |235 |[[:en:List of cities in Assam by population|List of cities in Assam by population]] |[[అసోం లోని నగరాల జనాభా జాబితా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:06, 12 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |236 |[[:en:Jaintia Hills Autonomous District Council|Jaintia Hills Autonomous District Council]] |[[జైంతియా హిల్స్ అటానమస్ డిస్ట్రిక్ట్ కౌన్సిల్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:53, 12 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |237 |[[:en:Blossom-headed parakeet|Blossom-headed parakeet]] |[[గులాబీ తల చిలుక]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:26, 12 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |238 |[[:en:Shillong Chamber Choir|Shillong Chamber Choir]] |[[షిల్లాంగ్ చాంబర్ కోయిర్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:40, 12 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |239 |[[:en:Blyth's kingfisher|Blyth's kingfisher]] |[[బ్లైత్స్ లక్మల పిట్ట]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 11:45, 11 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |240 |[[:en:Bhim Bahadur Tamang|Bhim Bahadur Tamang]] |[[భీమ్ బహదూర్ తమాంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 11:29, 11 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |241 |[[:en:Sikkimese cuisine|Sikkimese cuisine]] |[[సిక్కిం వంటకాలు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:46, 10 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |242 |[[:en:Rambahadur Limbu|Rambahadur Limbu]] |[[రాం బహదూర్ లింబు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 10:22, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |243 |[[:en:Assam Province|Assam Province]] |[[అసోం ప్రావిన్స్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 10:17, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |244 |[[:en:Raja Ki Aayegi Baaraat|Raja Ki Aayegi Baaraat]] |[[రాజా కీ ఆయేగీ బారాత్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 10:12, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |245 |[[:en:Borgeet|Borgeet]] |[[బోర్‌గీత్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 10:08, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |246 |[[:en:Blue whistling thrush|Blue whistling thrush]] |[[నీలి ఈల పిట్ట]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 10:03, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |247 |[[:en:Ralte language|Ralte language]] |[[రాల్తే]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 09:56, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |248 |[[:en:2024 attack on the Bangladesh Assistant High Commission in India|2024 attack on the Bangladesh Assistant High Commission in India]] |[[అగర్తలాలోని బంగ్లాదేశ్ అసిస్టెంట్ హైకమిషన్‌పై దాడి]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 09:52, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |249 |[[:en:Mara Autonomous District Council|Mara Autonomous District Council]] |[[మారా స్వయంప్రతిపత్తి జిల్లా కౌన్సిల్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 09:47, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |250 |[[:en:Kulung language (Nepal)|Kulung language (Nepal)]] |[[కులుంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 09:43, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |251 |[[:en:Kulai Assembly constituency|Kulai Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |252 |[[:en:Abbott's babbler|Abbott's babbler]] |[[అబాట్ బాబ్లర్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:38, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |253 |[[:en:Dark Age of the Assamese language|Dark Age of the Assamese language]] |[[అస్సామీ భాషా అంధకార యుగం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:34, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |254 |[[:en:Sanggaiyumpham, Thoubal|Sanggaiyumpham, Thoubal]] |[[సంగైయుంఫామ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:28, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |255 |[[:en:List of superintendents of Mizoram|List of superintendents of Mizoram]] |[[లుషాయ్ హిల్స్ సూపరింటెండెంట్ మిజోరాం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:25, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |256 |[[:en:Karbi language|Karbi language]] |[[కార్బీ]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:10, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |257 |[[:en:Karimganj Junction railway station|Karimganj Junction railway station]] |[[కరీంగంజ్ రైల్వే జంక్షన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:04, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |258 |[[:en:1953 Achingmori incident|1953 Achingmori incident]] |[[అచింగ్‌మోరి సంఘటన]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:01, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |259 |[[:en:Ellora Vigyan Mancha|Ellora Vigyan Mancha]] |[[ఎల్లోరా విజ్ఞాన్ మంచ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:57, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |260 |[[:en:Mary S]]cott (missionary)|Mary Scott (missionary)]] | | |- | align="right" |261 |[[:en:Geography of Mizoram|Geography of Mizoram]] |[[మిజోరాం భౌగోళికం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:52, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |262 |[[:en:2008 Agartala bombings|2008 Agartala bombings]] |[[2008 అగర్తలా బాంబు పేలుళ్లు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:51, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |263 |[[:en:Salema Assembly constituency|Salema Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |264 |[[:en:Naga People's Movement for Human Rights|Naga People's Movement for Human Rights]] |[[నాగా పీపుల్స్ మూవ్‌మెంట్ ఫర్ హ్యూమన్ రైట్స్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:48, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |265 |[[:en:Pemayangtse Monastery|Pemayangtse Monastery]] |[[పెమాయాంగ్ట్సే ఆశ్రమం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:44, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |266 |[[:en:History of Kaziranga National Park|History of Kaziranga National Park]] |[[కాజీరంగా జాతీయ పార్కు చరిత్ర]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:40, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |267 |[[:en:North–South War of the Lushai Hills|North–South War of the Lushai Hills]] |[[చిమ్ లె హ్మార్ ఇండో]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:13, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |268 |[[:en:Prabal Gurung|Prabal Gurung]] |[[ప్రబల్ గురుంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:09, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |269 |[[:en:Ang Tharkay|Ang Tharkay]] |[[ఆంగ్ థార్కే]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:06, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |270 |[[:en:Thamizh|Thamizh]] |[[తమిళ్ (సినిమా)]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:40, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |271 |[[:en:Casearia graveolens|Casearia graveolens]] |[[కేసియారియా గ్రేవియోలెన్స్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:37, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |272 |[[:en:Garbhanga Wildlife Sanctuary|Garbhanga Wildlife Sanctuary]] |[[గార్భంగా వన్యప్రాణుల అభయారణ్యం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:33, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |273 |[[:en:Kuki National Front|Kuki National Front]] |[[కుకీ నేషనల్ ఫ్రంట్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:30, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |274 |[[:en:Gangtok Municipal Corporation|Gangtok Municipal Corporation]] |[[గ్యాంగ్‌టక్ మునిసిపల్ కార్పొరేషన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:18, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |275 |[[:en:Nagaland Lokayukta|Nagaland Lokayukta]] |[[నాగాలాండ్ లోకాయుక్త]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:14, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |276 |[[:en:Culture of Tripura|Culture of Tripura]] |[[త్రిపుర సంస్కృతి]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:10, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |277 |[[:en:Captain (2019 film)|Captain (2019 film)]] |[[కెప్టెన్ (సినిమా)]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 14:03, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |278 |[[:en:Iris × sikkimensis|Iris × sikkimensis]] |[[ఐరిస్ × సిక్కిమెన్సిస్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:59, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |279 |[[:en:Bugun liocichla|Bugun liocichla]] |[[బుగున్ లియోసిచ్లా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:54, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |280 |[[:en:Moria people|Moria people]] |[[మొరియా ప్రజలు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:50, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |281 |[[:en:Panjika|Panjika]] |[[పంజిక]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 12:17, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |282 |[[:en:Tourism in Assam|Tourism in Assam]] |[[అసోం పర్యాటక రంగం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 07:17, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |283 |[[:en:Fire-breasted flowerpecker|Fire-breasted flowerpecker]] |[[నిప్పు-రొమ్ము పూలపక్షి]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:10, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |284 |[[:en:Chhetan Gurung|Chhetan Gurung]] |[[ఛేతన్ గురుంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:06, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |285 |[[:en:Kwatha|Kwatha]] |[[క్వాతా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:03, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |286 |[[:en:Blyth's tragopan|Blyth's tragopan]] |[[బ్లైత్స్ ట్రాగోపాన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:00, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |287 |[[:en:Administrative divisions of Assam|Administrative divisions of Assam]] |[[అసోం ప్రాంతీయ విభాగాలు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:53, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |288 |[[:en:White-winged duck|White-winged duck]] |[[తెల్లరెక్కల బాతు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:50, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |289 |[[:en:Naharlagun railway station|Naharlagun railway station]] |[[నహర్లగూన్ రైల్వే స్టేషన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:45, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |290 |[[:en:Asian barred owlet|Asian barred owlet]] |[[ఏషియన్ బార్డ్ ఔలెట్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:40, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |291 |[[:en:Treaty of Yandabo|Treaty of Yandabo]] |[[యాండబో సంధి]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:36, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |292 |[[:en:Sikkim Manipal Institute of Technology|Sikkim Manipal Institute of Technology]] |[[సిక్కిం మణిపాల్ ఇన్స్టిట్యూట్ ఆఫ్ టెక్నాలజీ]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:30, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |293 |[[:en:Rabha people|Rabha people]] | | |- | align="right" |294 |[[:en:Zo peoples|Zo peoples]] | | |- | align="right" |295 |[[:en:Bhaona|Bhaona]] |[[భావోన]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:59, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |296 |[[:en:Jorthang–Nayabazar Assembly constituency|Jorthang–Nayabazar Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |297 |[[:en:Jamuna Gurung (entrepreneur)|Jamuna Gurung (entrepreneur)]] |[[జమునా గురుంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:56, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |298 |[[:en:Deusi/Bhailo|Deusi/Bhailo]] |[[దేవుసి-భైలో]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:52, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |299 |[[:en:Zû (beverage)|Zû (beverage)]] |[[జూ]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:48, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |300 |[[:en:Sikkim Scouts|Sikkim Scouts]] |[[సిక్కిం స్కౌట్స్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:39, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |301 |[[:en:Barman language|Barman language]] |[[బర్మాన్ థార్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:29, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |302 |[[:en:Tara Prakash Limbu|Tara Prakash Limbu]] |[[తారా ప్రకాష్ లింబు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:24, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |303 |[[:en:Deepak Manange|Deepak Manange]] |[[రాజీవ్ గురుంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:09, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |304 |[[:en:Meghalaya Lokayukta|Meghalaya Lokayukta]] |[[మేఘాలయ లోకాయుక్త]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:05, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |305 |[[:en:Hodgson's frogmouth|Hodgson's frogmouth]] |[[హాడ్గ్సన్స్ ఫ్రాగ్‌మౌత్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:00, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |306 |[[:en:In the Name of the Nation|In the Name of the Nation]] |[[ఇన్ ది నేమ్ ఆఫ్ ది నేషన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:54, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |307 |[[:en:Lower Gangetic Plains moist deciduous forests|Lower Gangetic Plains moist deciduous forests]] |[[లోయర్ గంగా మైదాన తేమతో కూడిన ఆకురాల్చే అడవులు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:47, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |308 |[[:en:North East Students' Organization|North East Students' Organization]] |[[నార్త్ ఈస్ట్ స్టూడెంట్స్ ఆర్గనైజేషన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:42, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |309 |[[:en:Magar language|Magar language]] |[[మగర్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:36, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |310 |[[:en:Nature's Beckon|Nature's Beckon]] |[[నేచర్స్ బెకన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:27, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |311 |[[:en:Upendra Subba|Upendra Subba]] |[[ఉపేంద్ర సుబ్బా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 02:14, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |312 |[[:en:Sasoni Merbil|Sasoni Merbil]] |[[సాసోని మెర్‌బిల్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:36, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |313 |[[:en:Zomi people|Zomi people]] | | |- | align="right" |314 |[[:en:Assamese manuscript painting|Assamese manuscript painting]] |[[అస్సామీ హస్త చిత్రకళ]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:33, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |315 |[[:en:Deori language|Deori language]] |[[డియోరి]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:19, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |316 |[[:en:Hakha Chin|Hakha Chin]] |[[హఖా చిన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:10, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |317 |[[:en:List of State Protected Monuments in Manipur|List of State Protected Monuments in Manipur]] | | |- | align="right" |318 |[[:en:Operation Golden Bird|Operation Golden Bird]] |[[ఆపరేషన్ గోల్డెన్ బర్డ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:06, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |319 |[[:en:Outline of Manipur|Outline of Manipur]] | | |- | align="right" |320 |[[:en:Mizoram–Manipur–Kachin rain forests|Mizoram–Manipur–Kachin rain forests]] |[[మిజోరం–మణిపూర్–కచిన్ వర్షారణ్యాల ఎకోరీజియన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:06, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |321 |[[:en:Borkhola Assembly constituency|Borkhola Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |322 |[[:en:Bharateeyans|Bharateeyans]] |[[భారతీయన్స్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 08:40, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |323 |[[:en:Naga Mothers' Association|Naga Mothers' Association]] |[[నాగా మదర్స్ అసోసియేషన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 08:40, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |324 |[[:en:Mission China|Mission China]] |[[మిషన్ చైనా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 08:40, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |325 |[[:en:Achik Songna An'pachakgipa Kotok|Achik Songna An'pachakgipa Kotok]] |[[అచిక్ సాంగ్నా అన్‌పాచాక్‌గిపా కోటోక్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:37, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |326 |[[:en:Mizoram Lokayukta|Mizoram Lokayukta]] |[[మిజోరం లోకాయుక్త]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:53, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |327 |[[:en:Unakoti|Unakoti]] |[[ఊనకోటి]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:37, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |328 |[[:en:Rufous-necked hornbill|Rufous-necked hornbill]] |[[రత్నకంఠ కొమ్ముల పిట్ట]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:41, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |329 |[[:en:James Pandu|James Pandu]] |[[జేమ్స్ పాండు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:38, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |330 |[[:en:Mizo literature|Mizo literature]] |[[మిజో సాహిత్యం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:19, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |331 |[[:en:Singarigharutha|Singarigharutha]] |[[సింగరిగరుతా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:10, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |332 |[[:en:Grey peacock-pheasant|Grey peacock-pheasant]] |[[బూడిద రంగు నెమలి-కోడి]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:00, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |333 |[[:en:Sheuli Azim|Sheuli Azim]] |[[షియులీ అజీమ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:49, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |334 |[[:en:Timeline of history of Assam|Timeline of history of Assam]] |[[అస్సాం కాలక్రమ చరిత్ర]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:08, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |335 |[[:en:Detention centres in Assam|Detention centres in Assam]] |[[అస్సాం డిటెన్షన్ క్యాంప్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:05, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |336 |[[:en:Dehan dialect|Dehan dialect]] |[[దేహాన్ భాష]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:49, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |337 |[[:en:Christianity in Meghalaya|Christianity in Meghalaya]] |[[మేఘాలయలో క్రైస్తవ మతం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:43, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |338 |[[:en:Khasi Hills|Khasi Hills]] |[[ఖాశీ కొండలు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:36, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |339 |[[:en:Pied falconet|Pied falconet]] |[[పైడ్ ఫాల్కనెట్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 02:26, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |340 |[[:en:Sports in Manipur|Sports in Manipur]] |[[మణిపూర్ లో క్రీడలు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 02:23, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |341 |[[:en:Cavea tanguensis|Cavea tanguensis]] |[[కావెయా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 02:14, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |342 |[[:en:Rufous-bellied eagle|Rufous-bellied eagle]] |[[ఎర్రపొట్ట గద్ద]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 02:10, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |343 |[[:en:Manipur Public Service Commission|Manipur Public Service Commission]] |[[మణిపూర్ పబ్లిక్ సర్వీస్ కమిషన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:59, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |344 |[[:en:Bhutan takin|Bhutan takin]] |[[భూటాన్ టాకిన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:52, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |345 |[[:en:Mising Autonomous Council|Mising Autonomous Council]] |[[మిసింగ్ అటానమస్ కౌన్సిల్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:45, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |346 |[[:en:Lotha language|Lotha language]] |[[లోథా భాష]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:39, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |347 |[[:en:Mizoram Football Association|Mizoram Football Association]] |[[మిజోరం ఫుట్‌బాల్ అసోసియేషన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:33, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |348 |[[:en:Mizo Academy of Letters|Mizo Academy of Letters]] |[[మిజో అకాడమీ ఆఫ్ లెటర్స్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 15:25, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |349 |[[:en:Siege of Mukalimi|Siege of Mukalimi]] |[[ముకలిమి ముట్టడి]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 15:14, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |350 |[[:en:List of cities and towns in Assam|List of cities and towns in Assam]] | |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 15:14, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |351 |[[:en:List of State Protected Monuments in Mizoram|List of State Protected Monuments in Mizoram]] | |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 15:14, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |352 |[[:en:Charaideo|Charaideo]] |[[చారాయిదేవ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 14:45, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |353 |[[:en:Talatal Ghar|Talatal Ghar]] |[[తలతల్ ఘర్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 14:36, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |354 |[[:en:1985 Merapani Incident|1985 Merapani Incident]] |[[1985 మేరపాని సంఘటన]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 14:27, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |355 |[[:en:Bhuragaon-Kaupati Bridge|Bhuragaon-Kaupati Bridge]] |[[భూరగావ్-కౌపాటి వంతెన]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 14:13, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |356 |[[:en:Sikkim Lokayukta|Sikkim Lokayukta]] |[[సిక్కిం లోకాయుక్త]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 14:05, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |357 |[[:en:Kachari language|Kachari language]] |[[కచారి]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:55, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |358 |[[:en:Pale-capped pigeon|Pale-capped pigeon]] |[[పేల్-క్యాప్డ్ పిజియన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:42, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |359 |[[:en:Bimala Tumkhewa|Bimala Tumkhewa]] | |[[వాడుకరి:స్వరలాసిక|స్వరలాసిక]] ([[వాడుకరి చర్చ:స్వరలాసిక|చర్చ]]) 06:28, 30 జూన్ 2026 (UTC) |- | align="right" |360 |[[:en:Mara language|Mara language]] |[[మరా భాష]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:34, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |361 |[[:en:Tezu Airport|Tezu Airport]] |[[తేజు విమానాశ్రయం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:19, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |362 |[[:en:Bhanbhagta Gurung|Bhanbhagta Gurung]] |[[భన్‌భగ్తా గురుంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:09, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |363 |[[:en:Assam Higher Secondary Education Council|Assam Higher Secondary Education Council]] |[[అస్సాం హయ్యర్ సెకండరీ ఎడ్యుకేషన్ కౌన్సిల్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 12:58, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |364 |[[:en:Geography of Kaziranga National Park|Geography of Kaziranga National Park]] |[[కాజీరంగా జాతీయ వనం భౌగోళికం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 12:45, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |365 |[[:en:Khamyang language|Khamyang language]] |[[ఖమ్యాంగ్ భాష]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 12:33, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |366 |[[:en:Sipora Gurung|Sipora Gurung]] |[[సిపోరా గురుంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:38, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |367 |[[:en:Phulaguri Uprising|Phulaguri Uprising]] |[[ఫూలాగురి తిరుగుబాటు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:29, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |368 |[[:en:Muolhoi|Muolhoi]] |[[ముఓల్హోయ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:21, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |369 |[[:en:Manipur Lokayukta|Manipur Lokayukta]] |[[మణిపూర్ లోకాయుక్త]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:13, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |370 |[[:en:Ko Yad|Ko Yad]] |[[కో యాద్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:04, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |371 |[[:en:Agreement Regarding Compensation for the Kubo (Kabaw) Valley (1834)|Agreement Regarding Compensation for the Kubo (Kabaw) Valley (1834)]] |[[కబో లోయ పరిహార ఒప్పందం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:56, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |372 |[[:en:North East Indian Linguistics Society|North East Indian Linguistics Society]] |[[నార్త్ ఈస్ట్ ఇండియన్ లింగ్విస్టిక్స్ సొసైటీ]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:43, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |373 |[[:en:Hinduism in Sikkim|Hinduism in Sikkim]] |[[సిక్కింలో హిందూ మతం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:33, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |374 |[[:en:Lachhiman Gurung|Lachhiman Gurung]] |[[లచ్ఛిమాన్ గురుంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:23, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |375 |[[:en:Aizawl Derby|Aizawl Derby]] |[[ఐజాల్ డెర్బీ]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:14, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |376 |[[:en:Tripura Lokayukta|Tripura Lokayukta]] |[[త్రిపుర లోకాయుక్త]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:48, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |377 |[[:en:Dimasa language|Dimasa language]] |[[దిమాసా భాష]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:34, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |378 |[[:en:Karbi Youth Festival|Karbi Youth Festival]] |[[కార్బీ యువజనోత్సవం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:23, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |379 |[[:en:Differing perceptions of the Line of Actual Control|Differing perceptions of the Line of Actual Control]] |[[వాస్తవ నియంత్రణ రేఖపై భిన్నమైన అభిప్రాయాలు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:10, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |380 |[[:en:Ojapali|Ojapali]] |[[ఓజాపాలి]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:59, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |381 |[[:en:Tamang language|Tamang language]] |[[తమంగ్ భాష]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:50, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |382 |[[:en:National Institute of Technology, Nagaland|National Institute of Technology, Nagaland]] |[[నేషనల్ ఇన్‌స్టిట్యూట్ ఆఫ్ టెక్నాలజీ నాగాలాండ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 02:57, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |383 |[[:en:List of institutions of higher education in Arunachal Pradesh|List of institutions of higher education in Arunachal Pradesh]] | | |} snlpae6lhziig7w9y8ju9a7suldmhrr 2 500236 4908736 4902072 2026-07-20T11:18:39Z Kalasagary 107518 4908736 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable sortable" border="1" !సంఖ్య !ఇంగ్లీషు వ్యాసం ఫేరు !తెలుగు వ్యాసం పేరు !వాడుకరి |- | align="right" |1 |[[:en:Greater India|Greater India]] | |చదువరి |- | align="right" |2 |[[:en:East India|East India]] | |చదువరి |- | align="right" |3 |[[:en:Cyclone Tauktae|Cyclone Tauktae]] | | |- | align="right" |4 |[[:en:Hindu units of time|Hindu units of time]] | | |- | align="right" |5 |[[:en:Kalapani territory|Kalapani territory]] | | |- | align="right" |6 |[[:en:List of Ramsar sites in India|List of Ramsar sites in India]] | | |- | align="right" |7 |[[:en:Indian rivers interlinking project|Indian rivers interlinking project]] | |చదువరి |- | align="right" |8 |[[:en:Eastern South Asia|Eastern South Asia]] | | |- | align="right" |9 |[[:en:Mahasu (region)|Mahasu (region)]] | | |- | align="right" |10 |[[:en:Indian natural history|Indian natural history]] | | |- | align="right" |11 |[[:en:Monsoon of South Asia|Monsoon of South Asia]] | | |- | align="right" |12 |[[:en:Malwa|Malwa]] | | |- | align="right" |13 |[[:en:Medical ethnobotany of India|Medical ethnobotany of India]] | | |- | align="right" |14 |[[:en:Tea Horse Road|Tea Horse Road]] | | |- | align="right" |15 |[[:en:Indo-Roman trade relations|Indo-Roman trade relations]] | | |- | align="right" |16 |[[:en:Indian famine of 1899–1900|Indian famine of 1899–1900]] | | |- | align="right" |17 |[[:en:National Disaster Response Force|National Disaster Response Force]] | | |- | align="right" |18 |[[:en:Terai|Terai]] | | |- | align="right" |19 |[[:en:North Sentinel Island|North Sentinel Island]] | | |- | align="right" |20 |[[:en:Biogeographic classification of India|Biogeographic classification of India]] | | |- | align="right" |21 |[[:en:Countries of the Bay of Bengal|Countries of the Bay of Bengal]] | | |- | align="right" |22 |[[:en:North Karnataka|North Karnataka]] | | |- | align="right" |23 |[[:en:Climate of Delhi|Climate of Delhi]] | | |- | align="right" |24 |[[:en:Barahoti|Barahoti]] | | |- | align="right" |25 |[[:en:Patharpratima (community development block)|Patharpratima (community development block)]] | | |- | align="right" |26 |[[:en:List of invasive species in India|List of invasive species in India]] | | |- | align="right" |27 |[[:en:Zanskar district|Zanskar district]] | | |- | align="right" |28 |[[:en:Renaming of cities in India|Renaming of cities in India]] | | |- | align="right" |29 |[[:en:Oikonyms in West and South Asia|Oikonyms in West and South Asia]] | | |- | align="right" |30 |[[:en:List of renamed places in India|List of renamed places in India]] | | |- | align="right" |31 |[[:en:Pizhala|Pizhala]] | | |- | align="right" |32 |[[:en:Climate of Uttar Pradesh|Climate of Uttar Pradesh]] | | |- | align="right" |33 |[[:en:Etymology of Assam|Etymology of Assam]] | | |- | align="right" |34 |[[:en:Nongmaiching Hill|Nongmaiching Hill]] | |చదువరి |- | align="right" |35 |[[:en:List of ports in India|List of ports in India]] | | |- | align="right" |36 |[[:en:List of Indian state and union territory name etymologies|List of Indian state and union territory name etymologies]] | | |- | align="right" |37 |[[:en:Incense trade route|Incense trade route]] | | |- | align="right" |38 |[[:en:Bengali calendar|Bengali calendar]] | | |- | align="right" |39 |[[:en:2010 Eastern Indian storm|2010 Eastern Indian storm]] | | |- | align="right" |40 |[[:en:Climate of Tamil Nadu|Climate of Tamil Nadu]] | | |- | align="right" |41 |[[:en:Natural disasters in India|Natural disasters in India]] | | |- | align="right" |42 |[[:en:2025 India–Pakistan floods|2025 India–Pakistan floods]] | | |- | align="right" |43 |[[:en:Gosaba|Gosaba]] | | |- | align="right" |44 |[[:en:Aryan Valley|Aryan Valley]] | |చదువరి |- | align="right" |45 |[[:en:Chorão (island)|Chorão (island)]] | | |- | align="right" |46 |[[:en:Bundelkhand|Bundelkhand]] | | |- | align="right" |47 |[[:en:Tamil calendar|Tamil calendar]] | | |- | align="right" |48 |[[:en:Place names in India|Place names in India]] | | |- | align="right" |49 |[[:en:Forest cover by state in India|Forest cover by state in India]] | | |- | align="right" |50 |[[:en:List of ecoregions in India|List of ecoregions in India]] | | |- | align="right" |51 |[[:en:Dvārakā–Kamboja route|Dvārakā–Kamboja route]] | | |- | align="right" |52 |[[:en:List of earthquakes in India|List of earthquakes in India]] | | |- | align="right" |53 |[[:en:Murud-Janjira|Murud-Janjira]] | | |- | align="right" |54 |[[:en:India–Myanmar border|India–Myanmar border]] | | |- | align="right" |55 |[[:en:Climate of Gujarat|Climate of Gujarat]] | |Kalasagary |- | align="right" |56 |[[:en:Ross Island, South Andaman district|Ross Island, South Andaman district]] | | |- | align="right" |57 |[[:en:List of historical regions of India|List of historical regions of India]] | | |- | align="right" |58 |[[:en:Cartography of India|Cartography of India]] | | |- | align="right" |59 |[[:en:Rainfall in Karnataka|Rainfall in Karnataka]] | | |- | align="right" |60 |[[:en:Floods in India|Floods in India]] | | |- | align="right" |61 |[[:en:Divar|Divar]] | | |- | align="right" |62 |[[:en:Climate of Mumbai|Climate of Mumbai]] | | |- | align="right" |63 |[[:en:Geography of South India|Geography of South India]] | | |- | align="right" |64 |[[:en:Sagar Island|Sagar Island]] | | |- | align="right" |65 |[[:en:Odia calendar|Odia calendar]] | | |- | align="right" |66 |[[:en:National Geological Monuments of India|National Geological Monuments of India]] | | |- | align="right" |67 |[[:en:List of conservation reserves in India|List of conservation reserves in India]] | | |- | align="right" |68 |[[:en:Duggar (region)|Duggar (region)]] | | |- | align="right" |69 |[[:en:Nancowry Island|Nancowry Island]] | | |- | align="right" |70 |[[:en:Khadir and Bangar|Khadir and Bangar]] | | |- | align="right" |71 |[[:en:Nongkhyllem Wildlife Sanctuary|Nongkhyllem Wildlife Sanctuary]] | | |- | align="right" |72 |[[:en:Red corridor|Red corridor]] | | |- | align="right" |73 |[[:en:Suvarnadurg|Suvarnadurg]] | | |- | align="right" |74 |[[:en:Havelock Island|Havelock Island]] | | |- | align="right" |75 |[[:en:Mormugao|Mormugao]] | | |- | align="right" |76 |[[:en:Kamrup region|Kamrup region]] | | |- | align="right" |77 |[[:en:Green building in India|Green building in India]] | | |- | align="right" |78 |[[:en:Asian brown cloud|Asian brown cloud]] | | |- | align="right" |79 |[[:en:Pamban Island|Pamban Island]] | | |- | align="right" |80 |[[:en:India (Herodotus)|India (Herodotus)]] | | |- | align="right" |81 |[[:en:Biosphere reserves of India|Biosphere reserves of India]] | | |- | align="right" |82 |[[:en:Namkhana|Namkhana]] | | |- | align="right" |83 |[[:en:Trinket Island|Trinket Island]] | | |- | align="right" |84 |[[:en:Pir Panjal Region (Jammu Division)|Pir Panjal Region (Jammu Division)]] | | |- | align="right" |85 |[[:en:Salsette Island|Salsette Island]] | | |- | align="right" |86 |[[:en:Vypin|Vypin]] | | |- | align="right" |87 |[[:en:Indira Paryavaran Bhawan|Indira Paryavaran Bhawan]] | | |- | align="right" |88 |[[:en:Bakkhali|Bakkhali]] | | |- | align="right" |89 |[[:en:Water transport in India|Water transport in India]] | | |- | align="right" |90 |[[:en:Urbanisation in India|Urbanisation in India]] | | |- | align="right" |91 |[[:en:Coastal India|Coastal India]] | | |- | align="right" |92 |[[:en:Khichan|Khichan]] | | |- | align="right" |93 |[[:en:Climate of Himachal Pradesh|Climate of Himachal Pradesh]] | | |- | align="right" |94 |[[:en:Loo (wind)|Loo (wind)]] | | |- | align="right" |95 |[[:en:List of national waterways in India|List of national waterways in India]] | | |- | align="right" |96 |[[:en:Great Trigonometrical Survey|Great Trigonometrical Survey]] | | |- | align="right" |97 |[[:en:Bhutni, Malda|Bhutni, Malda]] | | |- | align="right" |98 |[[:en:Laccadive Sea|Laccadive Sea]] | | |- | align="right" |99 |[[:en:Eastern Himalayas|Eastern Himalayas]] | | |- | align="right" |100 |[[:en:Environmental policy of India|Environmental policy of India]] | | |- | align="right" |101 |[[:en:1888 Arabian Sea cyclone|1888 Arabian Sea cyclone]] | | |- | align="right" |102 |[[:en:Western Himalayas|Western Himalayas]] | | |- | align="right" |103 |[[:en:Prahara|Prahara]] | | |- | align="right" |104 |[[:en:Heingang Ching|Heingang Ching]] | | |- | align="right" |105 |[[:en:2013 drought in Maharashtra|2013 drought in Maharashtra]] | | |- | align="right" |106 |[[:en:Wetlands in Indian Cities|Wetlands in Indian Cities]] | | |- | align="right" |107 |[[:en:1996 Indo-Tibetan Border Police expedition to Mount Everest|1996 Indo-Tibetan Border Police expedition to Mount Everest]] | | |- | align="right" |108 |[[:en:Pulomilo Island|Pulomilo Island]] | | |- | align="right" |109 |[[:en:Neil Island|Neil Island]] | | |- | align="right" |110 |[[:en:Time in India|Time in India]] | | |- | align="right" |111 |[[:en:Bahour|Bahour]] | | |- | align="right" |112 |[[:en:Protected areas of India|Protected areas of India]] | | |- | align="right" |113 |[[:en:Elephanta Island|Elephanta Island]] | | |- | align="right" |114 |[[:en:Parikud|Parikud]] | | |- | align="right" |115 |[[:en:Katchal Island|Katchal Island]] | | |- | align="right" |116 |[[:en:List of ports and harbours of Gujarat|List of ports and harbours of Gujarat]] | | |- | align="right" |117 |[[:en:2024 India–Pakistan smog|2024 India–Pakistan smog]] | | |- | align="right" |118 |[[:en:Willingdon Island|Willingdon Island]] | | |- | align="right" |119 |[[:en:Drought in India|Drought in India]] | | |- | align="right" |120 |[[:en:Uttarapatha|Uttarapatha]] | | |- | align="right" |121 |[[:en:Private protected areas of India|Private protected areas of India]] | | |- | align="right" |122 |[[:en:Nayachar|Nayachar]] | | |- | align="right" |123 |[[:en:Jagir|Jagir]] | | |- | align="right" |124 |[[:en:Munroe Island|Munroe Island]] | | |- | align="right" |125 |[[:en:1864 Calcutta cyclone|1864 Calcutta cyclone]] | | |- | align="right" |126 |[[:en:St Estevam|St Estevam]] | | |- | align="right" |127 |[[:en:National Initiative on Climate Resilient Agriculture|National Initiative on Climate Resilient Agriculture]] | | |- | align="right" |128 |[[:en:2006 Surat flood|2006 Surat flood]] | | |} ives5t1gght2xf44onwi6zkt0dt67v5 4908747 4908736 2026-07-20T11:35:28Z Kalasagary 107518 4908747 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable sortable" border="1" !సంఖ్య !ఇంగ్లీషు వ్యాసం ఫేరు !తెలుగు వ్యాసం పేరు !వాడుకరి |- | align="right" |1 |[[:en:Greater India|Greater India]] | |చదువరి |- | align="right" |2 |[[:en:East India|East India]] | |చదువరి |- | align="right" |3 |[[:en:Cyclone Tauktae|Cyclone Tauktae]] | | |- | align="right" |4 |[[:en:Hindu units of time|Hindu units of time]] | | |- | align="right" |5 |[[:en:Kalapani territory|Kalapani territory]] | | |- | align="right" |6 |[[:en:List of Ramsar sites in India|List of Ramsar sites in India]] | | |- | align="right" |7 |[[:en:Indian rivers interlinking project|Indian rivers interlinking project]] | |చదువరి |- | align="right" |8 |[[:en:Eastern South Asia|Eastern South Asia]] | | |- | align="right" |9 |[[:en:Mahasu (region)|Mahasu (region)]] | | |- | align="right" |10 |[[:en:Indian natural history|Indian natural history]] | | |- | align="right" |11 |[[:en:Monsoon of South Asia|Monsoon of South Asia]] | | |- | align="right" |12 |[[:en:Malwa|Malwa]] | | |- | align="right" |13 |[[:en:Medical ethnobotany of India|Medical ethnobotany of India]] | | |- | align="right" |14 |[[:en:Tea Horse Road|Tea Horse Road]] | | |- | align="right" |15 |[[:en:Indo-Roman trade relations|Indo-Roman trade relations]] | | |- | align="right" |16 |[[:en:Indian famine of 1899–1900|Indian famine of 1899–1900]] | | |- | align="right" |17 |[[:en:National Disaster Response Force|National Disaster Response Force]] | | |- | align="right" |18 |[[:en:Terai|Terai]] | | |- | align="right" |19 |[[:en:North Sentinel Island|North Sentinel Island]] | | |- | align="right" |20 |[[:en:Biogeographic classification of India|Biogeographic classification of India]] | | |- | align="right" |21 |[[:en:Countries of the Bay of Bengal|Countries of the Bay of Bengal]] | | |- | align="right" |22 |[[:en:North Karnataka|North Karnataka]] | | |- | align="right" |23 |[[:en:Climate of Delhi|Climate of Delhi]] | | |- | align="right" |24 |[[:en:Barahoti|Barahoti]] | | |- | align="right" |25 |[[:en:Patharpratima (community development block)|Patharpratima (community development block)]] | | |- | align="right" |26 |[[:en:List of invasive species in India|List of invasive species in India]] | | |- | align="right" |27 |[[:en:Zanskar district|Zanskar district]] | | |- | align="right" |28 |[[:en:Renaming of cities in India|Renaming of cities in India]] | | |- | align="right" |29 |[[:en:Oikonyms in West and South Asia|Oikonyms in West and South Asia]] | | |- | align="right" |30 |[[:en:List of renamed places in India|List of renamed places in India]] | | |- | align="right" |31 |[[:en:Pizhala|Pizhala]] | | |- | align="right" |32 |[[:en:Climate of Uttar Pradesh|Climate of Uttar Pradesh]] | | |- | align="right" |33 |[[:en:Etymology of Assam|Etymology of Assam]] | | |- | align="right" |34 |[[:en:Nongmaiching Hill|Nongmaiching Hill]] | |చదువరి |- | align="right" |35 |[[:en:List of ports in India|List of ports in India]] | | |- | align="right" |36 |[[:en:List of Indian state and union territory name etymologies|List of Indian state and union territory name etymologies]] | | |- | align="right" |37 |[[:en:Incense trade route|Incense trade route]] | | |- | align="right" |38 |[[:en:Bengali calendar|Bengali calendar]] | | |- | align="right" |39 |[[:en:2010 Eastern Indian storm|2010 Eastern Indian storm]] | | |- | align="right" |40 |[[:en:Climate of Tamil Nadu|Climate of Tamil Nadu]] | | |- | align="right" |41 |[[:en:Natural disasters in India|Natural disasters in India]] | | |- | align="right" |42 |[[:en:2025 India–Pakistan floods|2025 India–Pakistan floods]] | | |- | align="right" |43 |[[:en:Gosaba|Gosaba]] | | |- | align="right" |44 |[[:en:Aryan Valley|Aryan Valley]] | |చదువరి |- | align="right" |45 |[[:en:Chorão (island)|Chorão (island)]] | | |- | align="right" |46 |[[:en:Bundelkhand|Bundelkhand]] | | |- | align="right" |47 |[[:en:Tamil calendar|Tamil calendar]] | | |- | align="right" |48 |[[:en:Place names in India|Place names in India]] | | |- | align="right" |49 |[[:en:Forest cover by state in India|Forest cover by state in India]] | | |- | align="right" |50 |[[:en:List of ecoregions in India|List of ecoregions in India]] | | |- | align="right" |51 |[[:en:Dvārakā–Kamboja route|Dvārakā–Kamboja route]] | | |- | align="right" |52 |[[:en:List of earthquakes in India|List of earthquakes in India]] | | |- | align="right" |53 |[[:en:Murud-Janjira|Murud-Janjira]] | | |- | align="right" |54 |[[:en:India–Myanmar border|India–Myanmar border]] | | |- | align="right" |55 |[[:en:Climate of Gujarat|Climate of Gujarat]] | |Kalasagary |- | align="right" |56 |[[:en:Ross Island, South Andaman district|Ross Island, South Andaman district]] | | |- | align="right" |57 |[[:en:List of historical regions of India|List of historical regions of India]] | | |- | align="right" |58 |[[:en:Cartography of India|Cartography of India]] | | |- | align="right" |59 |[[:en:Rainfall in Karnataka|Rainfall in Karnataka]] | | |- | align="right" |60 |[[:en:Floods in India|Floods in India]] | | |- | align="right" |61 |[[:en:Divar|Divar]] | | |- | align="right" |62 |[[:en:Climate of Mumbai|Climate of Mumbai]] | | |- | align="right" |63 |[[:en:Geography of South India|Geography of South India]] | | |- | align="right" |64 |[[:en:Sagar Island|Sagar Island]] | | |- | align="right" |65 |[[:en:Odia calendar|Odia calendar]] | | |- | align="right" |66 |[[:en:National Geological Monuments of India|National Geological Monuments of India]] | | |- | align="right" |67 |[[:en:List of conservation reserves in India|List of conservation reserves in India]] | | |- | align="right" |68 |[[:en:Duggar (region)|Duggar (region)]] | | |- | align="right" |69 |[[:en:Nancowry Island|Nancowry Island]] | | |- | align="right" |70 |[[:en:Khadir and Bangar|Khadir and Bangar]] | | |- | align="right" |71 |[[:en:Nongkhyllem Wildlife Sanctuary|Nongkhyllem Wildlife Sanctuary]] | | |- | align="right" |72 |[[:en:Red corridor|Red corridor]] | | |- | align="right" |73 |[[:en:Suvarnadurg|Suvarnadurg]] | | |- | align="right" |74 |[[:en:Havelock Island|Havelock Island]] | | |- | align="right" |75 |[[:en:Mormugao|Mormugao]] | | |- | align="right" |76 |[[:en:Kamrup region|Kamrup region]] | | |- | align="right" |77 |[[:en:Green building in India|Green building in India]] | | |- | align="right" |78 |[[:en:Asian brown cloud|Asian brown cloud]] | | |- | align="right" |79 |[[:en:Pamban Island|Pamban Island]] | | |- | align="right" |80 |[[:en:India (Herodotus)|India (Herodotus)]] | | |- | align="right" |81 |[[:en:Biosphere reserves of India|Biosphere reserves of India]] | | |- | align="right" |82 |[[:en:Namkhana|Namkhana]] | | |- | align="right" |83 |[[:en:Trinket Island|Trinket Island]] | | |- | align="right" |84 |[[:en:Pir Panjal Region (Jammu Division)|Pir Panjal Region (Jammu Division)]] | | |- | align="right" |85 |[[:en:Salsette Island|Salsette Island]] | | |- | align="right" |86 |[[:en:Vypin|Vypin]] | | |- | align="right" |87 |[[:en:Indira Paryavaran Bhawan|Indira Paryavaran Bhawan]] | | |- | align="right" |88 |[[:en:Bakkhali|Bakkhali]] | | |- | align="right" |89 |[[:en:Water transport in India|Water transport in India]] | | |- | align="right" |90 |[[:en:Urbanisation in India|Urbanisation in India]] | | |- | align="right" |91 |[[:en:Coastal India|Coastal India]] | | |- | align="right" |92 |[[:en:Khichan|Khichan]] | | |- | align="right" |93 |[[:en:Climate of Himachal Pradesh|Climate of Himachal Pradesh]] | | |- | align="right" |94 |[[:en:Loo (wind)|Loo (wind)]] | | |- | align="right" |95 |[[:en:List of national waterways in India|List of national waterways in India]] | | |- | align="right" |96 |[[:en:Great Trigonometrical Survey|Great Trigonometrical Survey]] | | |- | align="right" |97 |[[:en:Bhutni, Malda|Bhutni, Malda]] | | |- | align="right" |98 |[[:en:Laccadive Sea|Laccadive Sea]] | | |- | align="right" |99 |[[:en:Eastern Himalayas|Eastern Himalayas]] | | |- | align="right" |100 |[[:en:Environmental policy of India|Environmental policy of India]] | | |- | align="right" |101 |[[:en:1888 Arabian Sea cyclone|1888 Arabian Sea cyclone]] | | |- | align="right" |102 |[[:en:Western Himalayas|Western Himalayas]] | | |- | align="right" |103 |[[:en:Prahara|Prahara]] | | |- | align="right" |104 |[[:en:Heingang Ching|Heingang Ching]] | | |- | align="right" |105 |[[:en:2013 drought in Maharashtra|2013 drought in Maharashtra]] | | |- | align="right" |106 |[[:en:Wetlands in Indian Cities|Wetlands in Indian Cities]] | | |- | align="right" |107 |[[:en:1996 Indo-Tibetan Border Police expedition to Mount Everest|1996 Indo-Tibetan Border Police expedition to Mount Everest]] | | |- | align="right" |108 |[[:en:Pulomilo Island|Pulomilo Island]] | | |- | align="right" |109 |[[:en:Neil Island|Neil Island]] | | |- | align="right" |110 |[[:en:Time in India|Time in India]] | |Kalasagary |- | align="right" |111 |[[:en:Bahour|Bahour]] | | |- | align="right" |112 |[[:en:Protected areas of India|Protected areas of India]] | | |- | align="right" |113 |[[:en:Elephanta Island|Elephanta Island]] | | |- | align="right" |114 |[[:en:Parikud|Parikud]] | | |- | align="right" |115 |[[:en:Katchal Island|Katchal Island]] | | |- | align="right" |116 |[[:en:List of ports and harbours of Gujarat|List of ports and harbours of Gujarat]] | | |- | align="right" |117 |[[:en:2024 India–Pakistan smog|2024 India–Pakistan smog]] | | |- | align="right" |118 |[[:en:Willingdon Island|Willingdon Island]] | | |- | align="right" |119 |[[:en:Drought in India|Drought in India]] | | |- | align="right" |120 |[[:en:Uttarapatha|Uttarapatha]] | | |- | align="right" |121 |[[:en:Private protected areas of India|Private protected areas of India]] | | |- | align="right" |122 |[[:en:Nayachar|Nayachar]] | | |- | align="right" |123 |[[:en:Jagir|Jagir]] | | |- | align="right" |124 |[[:en:Munroe Island|Munroe Island]] | | |- | align="right" |125 |[[:en:1864 Calcutta cyclone|1864 Calcutta cyclone]] | | |- | align="right" |126 |[[:en:St Estevam|St Estevam]] | | |- | align="right" |127 |[[:en:National Initiative on Climate Resilient Agriculture|National Initiative on Climate Resilient Agriculture]] | | |- | align="right" |128 |[[:en:2006 Surat flood|2006 Surat flood]] | | |} htivxiec47h7mhlbfx6g06almzgznml 2 500238 4908478 4908318 2026-07-19T17:17:58Z Pranayraj1985 29393 4908478 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable sortable" border="1" !సంఖ్య !ఇంగ్లీషు వ్యాసం పేరు !తెలుగు వ్యాసం పేరు !వాడుకరి |- | align="right" |1 |[[:en:The Dark Knight Rises|The Dark Knight Rises]] | | |- | align="right" |2 |[[:en:Tharparkar|Tharparkar]] | | |- | align="right" |3 |[[:en:Yeh Rishta Kya Kehlata Hai|Yeh Rishta Kya Kehlata Hai]] |[[యే రిష్తా క్యా కెహ్లాతా హై]] | |- | align="right" |4 |[[:en:COVID-19 pandemic in Rajasthan|COVID-19 pandemic in Rajasthan]] | | |- | align="right" |5 |[[:en:Khatri|Khatri]] |[[ఖత్రి]] | |- | align="right" |6 |[[:en:Jats|Jats]] | | |- | align="right" |7 |[[:en:Arrambam|Arrambam]] |''[[ఆరంభం (2013 సినిమా)|ఆరంభం]]'' | |- | align="right" |8 |[[:en:Naagin (2015 TV series)|Naagin (2015 TV series)]] |[[నాగిన్ (2015 టీవీ సిరీస్)]] | |- | align="right" |9 |[[:en:Thugs of Hindostan|Thugs of Hindostan]] |''[[థగ్స్ ఆఫ్ హిందూస్థాన్]]'' | |- | align="right" |10 |[[:en:Indian campaign of Ahmad Shah Durrani|Indian campaign of Ahmad Shah Durrani]] | | |- | align="right" |11 |[[:en:Dromedary|Dromedary]] | | |- | align="right" |12 |[[:en:List of State Protected Monuments in Rajasthan|List of State Protected Monuments in Rajasthan]] |[[రాజస్థాన్‌లోని రాష్ట్ర సంరక్షిత స్మారక చిహ్నాల జాబితా]] | |- | align="right" |13 |[[:en:Charan|Charan]] | | |- | align="right" |14 |[[:en:List of Rajasthan Royals cricketers|List of Rajasthan Royals cricketers]] | |[[వాడుకరి:స్వరలాసిక|స్వరలాసిక]] ([[వాడుకరి చర్చ:స్వరలాసిక|చర్చ]]) 14:08, 12 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |15 |[[:en:Diya Aur Baati Hum|Diya Aur Baati Hum]] | | |- | align="right" |16 |[[:en:Yennai Arindhaal|Yennai Arindhaal]] |[[యెన్నై అరిందాల్]] | |- | align="right" |17 |[[:en:Tirath Das Dogra|Tirath Das Dogra]] | |[[వాడుకరి:స్వరలాసిక|స్వరలాసిక]] ([[వాడుకరి చర్చ:స్వరలాసిక|చర్చ]]) 14:08, 12 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |18 |[[:en:Ghaznavid campaigns in India|Ghaznavid campaigns in India]] | | |- | align="right" |19 |[[:en:Best of Luck Nikki|Best of Luck Nikki]] | | |- | align="right" |20 |[[:en:Brahma Kumaris|Brahma Kumaris]] | | |- | align="right" |21 |[[:en:Ship of Theseus (film)|Ship of Theseus (film)]] | | |- | align="right" |22 |[[:en:Sonar Kellay Jawker Dhan|Sonar Kellay Jawker Dhan]] | | |- | align="right" |23 |[[:en:Bandish Bandits|Bandish Bandits]] | | |- | align="right" |24 |[[:en:Delhi–Mumbai Expressway|Delhi–Mumbai Expressway]] | |చదువరి |- | align="right" |25 |[[:en:NH10 (film)|NH10 (film)]] | | |- | align="right" |26 |[[:en:Jab We Met|Jab We Met]] | | |- | align="right" |27 |[[:en:James Tod|James Tod]] | |[[వాడుకరి:స్వరలాసిక|స్వరలాసిక]] ([[వాడుకరి చర్చ:స్వరలాసిక|చర్చ]]) 14:08, 12 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |28 |[[:en:120 Bahadur|120 Bahadur]] | | |- | align="right" |29 |[[:en:List of Lok Sabha members from Rajasthan|List of Lok Sabha members from Rajasthan]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |30 |[[:en:Mazhabi Sikh|Mazhabi Sikh]] | | |- | align="right" |31 |[[:en:Hum Saath-Saath Hain|Hum Saath-Saath Hain]] | | |- | align="right" |32 |[[:en:Ugly (film)|Ugly (film)]] | | |- | align="right" |33 |[[:en:Rudaali|Rudaali]] | |[[వాడుకరి:స్వరలాసిక|స్వరలాసిక]] ([[వాడుకరి చర్చ:స్వరలాసిక|చర్చ]]) 09:24, 30 జూన్ 2026 (UTC) |- | align="right" |34 |[[:en:Highway (2014 Hindi film)|Highway (2014 Hindi film)]] | | |- | align="right" |35 |[[:en:Octopussy|Octopussy]] | | |- | align="right" |36 |[[:en:Marudhanayagam|Marudhanayagam]] | | |- | align="right" |37 |[[:en:Ameerin Aadhi-Bhagavan|Ameerin Aadhi-Bhagavan]] | | |- | align="right" |38 |[[:en:Dhangar|Dhangar]] | | |- | align="right" |39 |[[:en:Rajasthani peoples|Rajasthani peoples]] | | |- | align="right" |40 |[[:en:Rajputisation|Rajputisation]] | | |- | align="right" |41 |[[:en:The Best Exotic Marigold Hotel|The Best Exotic Marigold Hotel]] | | |- | align="right" |42 |[[:en:Border (1997 film)|Border (1997 film)]] | | |- | align="right" |43 |[[:en:Murder of Kanhaiya Lal|Murder of Kanhaiya Lal]] | | |- | align="right" |44 |[[:en:Shastar Vidya|Shastar Vidya]] | | |- | align="right" |45 |[[:en:Jaipur-Atrauli gharana|Jaipur-Atrauli gharana]] | | |- | align="right" |46 |[[:en:Digamber Singh|Digamber Singh]] | | |- | align="right" |47 |[[:en:Clarke Peters|Clarke Peters]] | | |- | align="right" |48 |[[:en:Mewat|Mewat]] | | |- | align="right" |49 |[[:en:Love Aaj Kal (2009 film)|Love Aaj Kal (2009 film)]] | | |- | align="right" |50 |[[:en:Ponnar Shankar|Ponnar Shankar]] | | |- | align="right" |51 |[[:en:Rajasthani cuisine|Rajasthani cuisine]] | | |- | align="right" |52 |[[:en:Karam Chand Bachhawat|Karam Chand Bachhawat]] | | |- | align="right" |53 |[[:en:Purampokku Engira Podhuvudamai|Purampokku Engira Podhuvudamai]] | | |- | align="right" |54 |[[:en:List of Monuments of National Importance in Rajasthan|List of Monuments of National Importance in Rajasthan]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |55 |[[:en:Chetavani ra Chungatya|Chetavani ra Chungatya]] | | |- | align="right" |56 |[[:en:First Battle of Eran|First Battle of Eran]] | |చదువరి |- | align="right" |57 |[[:en:Toxic (2026 film)|Toxic (2026 film)]] | | |- | align="right" |58 |[[:en:Black Friday (2004 film)|Black Friday (2004 film)]] | | |- | align="right" |59 |[[:en:Nirj Deva|Nirj Deva]] | | |- | align="right" |60 |[[:en:Lekin...|Lekin...]] | | |- | align="right" |61 |[[:en:Koli people|Koli people]] | | |- | align="right" |62 |[[:en:Bharatpur State|Bharatpur State]] | | |- | align="right" |63 |[[:en:Mewati gharana|Mewati gharana]] | | |- | align="right" |64 |[[:en:Saamy Square|Saamy Square]] | | |- | align="right" |65 |[[:en:Balika Vadhu|Balika Vadhu]] | | |- | align="right" |66 |[[:en:Ajmer rape case|Ajmer rape case]] | | |- | align="right" |67 |[[:en:Origin of the Gurjara-Pratiharas|Origin of the Gurjara-Pratiharas]] | | |- | align="right" |68 |[[:en:Dor (film)|Dor (film)]] | | |- | align="right" |69 |[[:en:Hammira Mahakavya|Hammira Mahakavya]] | | |- | align="right" |70 |[[:en:Marwari people|Marwari people]] | |చదువరి |- | align="right" |71 |[[:en:Mr. & Mrs. Mahi|Mr. & Mrs. Mahi]] | | |- | align="right" |72 |[[:en:Qarib Qarib Singlle|Qarib Qarib Singlle]] | | |- | align="right" |73 |[[:en:Arab conquest of Sindh|Arab conquest of Sindh]] | | |- | align="right" |74 |[[:en:The Jungle Book (1994 film)|The Jungle Book (1994 film)]] | | |- | align="right" |75 |[[:en:Anand Pal Singh|Anand Pal Singh]] | | |- | align="right" |76 |[[:en:Mangar Bani|Mangar Bani]] | | |- | align="right" |77 |[[:en:Fairs and festivals of Rajasthan|Fairs and festivals of Rajasthan]] | | |- | align="right" |78 |[[:en:Shakti Dan Kaviya|Shakti Dan Kaviya]] | | |- | align="right" |79 |[[:en:Jaipur bombings|Jaipur bombings]] | | |- | align="right" |80 |[[:en:Uttaran|Uttaran]] | | |- | align="right" |81 |[[:en:Avadhesha Surolia|Avadhesha Surolia]] | | |- | align="right" |82 |[[:en:Kusum Dola|Kusum Dola]] | | |- | align="right" |83 |[[:en:Avinash Kumar Agarwal|Avinash Kumar Agarwal]] | | |- | align="right" |84 |[[:en:Band Baaja Baaraat|Band Baaja Baaraat]] | | |- | align="right" |85 |[[:en:Falimy|Falimy]] | | |- | align="right" |86 |[[:en:Yaan (film)|Yaan (film)]] | | |- | align="right" |87 |[[:en:Tu Sooraj Main Saanjh, Piyaji|Tu Sooraj Main Saanjh, Piyaji]] | | |- | align="right" |88 |[[:en:The Fall (2006 film)|The Fall (2006 film)]] | | |- | align="right" |89 |[[:en:Dadi Prakashmani|Dadi Prakashmani]] | | |- | align="right" |90 |[[:en:Raid 2 (film)|Raid 2 (film)]] | | |- | align="right" |91 |[[:en:Jaipur Literature Festival|Jaipur Literature Festival]] | | |- | align="right" |92 |[[:en:Rajasthani literature|Rajasthani literature]] | | |- | align="right" |93 |[[:en:Guide (film)|Guide (film)]] | | |- | align="right" |94 |[[:en:Tashan (film)|Tashan (film)]] | | |- | align="right" |95 |[[:en:Bikaner State|Bikaner State]] | | |- | align="right" |96 |[[:en:Sarfarosh (1999 film)|Sarfarosh (1999 film)]] | | |- | align="right" |97 |[[:en:Delhi Ridge|Delhi Ridge]] | | |- | align="right" |98 |[[:en:Central Sheep and Wool Research Institute|Central Sheep and Wool Research Institute]] | | |- | align="right" |99 |[[:en:Climate of Rajasthan|Climate of Rajasthan]] | | |- | align="right" |100 |[[:en:Amit Goyal|Amit Goyal]] | | |- | align="right" |101 |[[:en:Parkari Koli language|Parkari Koli language]] | | |- | align="right" |102 |[[:en:Second Aulikara dynasty|Second Aulikara dynasty]] | | |- | align="right" |103 |[[:en:Bhāts|Bhāts]] | | |- | align="right" |104 |[[:en:Mr. Fraud|Mr. Fraud]] | | |- | align="right" |105 |[[:en:Political families of Rajasthan|Political families of Rajasthan]] | | |- | align="right" |106 |[[:en:Bandra (film)|Bandra (film)]] | | |- | align="right" |107 |[[:en:Gavari|Gavari]] | | |- | align="right" |108 |[[:en:Khoobsurat (2014 film)|Khoobsurat (2014 film)]] | | |- | align="right" |109 |[[:en:Salaam-e-Ishq|Salaam-e-Ishq]] | | |- | align="right" |110 |[[:en:Meena|Meena]] | | |- | align="right" |111 |[[:en:Sasan (land grant)|Sasan (land grant)]] | | |- | align="right" |112 |[[:en:Karni Sena|Karni Sena]] | | |- | align="right" |113 |[[:en:Om Radhe|Om Radhe]] | | |- | align="right" |114 |[[:en:Jaipur International Airport|Jaipur International Airport]] | |చదువరి |- | align="right" |115 |[[:en:Mirza Ismail|Mirza Ismail]] | |[[వాడుకరి:స్వరలాసిక|స్వరలాసిక]] ([[వాడుకరి చర్చ:స్వరలాసిక|చర్చ]]) 09:24, 30 జూన్ 2026 (UTC) |- | align="right" |116 |[[:en:Leader (2026 film)|Leader (2026 film)]] | | |- | align="right" |117 |[[:en:Vikram (1986 Tamil film)|Vikram (1986 Tamil film)]] | | |- | align="right" |118 |[[:en:Bhanwari Devi murder case|Bhanwari Devi murder case]] | | |- | align="right" |119 |[[:en:Kuvalaya-mālā|Kuvalaya-mālā]] | | |- | align="right" |120 |[[:en:Tu Meri Main Tera Main Tera Tu Meri|Tu Meri Main Tera Main Tera Tu Meri]] | | |- | align="right" |121 |[[:en:Daly College|Daly College]] | | |- | align="right" |122 |[[:en:Rashtriya Military School, Dholpur|Rashtriya Military School, Dholpur]] | | |- | align="right" |123 |[[:en:Rangeela (1995 film)|Rangeela (1995 film)]] | | |- | align="right" |124 |[[:en:1971: Beyond Borders|1971: Beyond Borders]] | | |- | align="right" |125 |[[:en:Raja Yoga Meditation (Brahma Kumaris)|Raja Yoga Meditation (Brahma Kumaris)]] | | |- | align="right" |126 |[[:en:Defence Laboratory, Jodhpur|Defence Laboratory, Jodhpur]] | | |- | align="right" |127 |[[:en:Maru-Gurjara architecture|Maru-Gurjara architecture]] | | |- | align="right" |128 |[[:en:Ek Paheli Leela|Ek Paheli Leela]] | | |- | align="right" |129 |[[:en:Sambhali Trust|Sambhali Trust]] | | |- | align="right" |130 |[[:en:Delhi–Ahmedabad high-speed rail corridor|Delhi–Ahmedabad high-speed rail corridor]] | | |- | align="right" |131 |[[:en:Parmanu: The Story of Pokhran|Parmanu: The Story of Pokhran]] | | |- | align="right" |132 |[[:en:Lakshyaraj Singh Mewar|Lakshyaraj Singh Mewar]] | | |- | align="right" |133 |[[:en:Bagar (region)|Bagar (region)]] | | |- | align="right" |134 |[[:en:Kunwar Pratap Singh Barhath|Kunwar Pratap Singh Barhath]] | | |- | align="right" |135 |[[:en:2009 Jaipur fire|2009 Jaipur fire]] | | |- | align="right" |136 |[[:en:State of Alwar|State of Alwar]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |137 |[[:en:List of people from Rajasthan|List of people from Rajasthan]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |138 |[[:en:Alauddin Khalji's conquest of Ranthambore|Alauddin Khalji's conquest of Ranthambore]] | | |- | align="right" |139 |[[:en:Suicide of Samarveer Singh|Suicide of Samarveer Singh]] | | |- | align="right" |140 |[[:en:Pabuji Ki Phad|Pabuji Ki Phad]] | | |- | align="right" |141 |[[:en:Meo (ethnic group)|Meo (ethnic group)]] | | |- | align="right" |142 |[[:en:Baadshaho|Baadshaho]] | | |- | align="right" |143 |[[:en:Bhawani Singh|Bhawani Singh]] | | |- | align="right" |144 |[[:en:Kaalapatthar|Kaalapatthar]] | | |- | align="right" |145 |[[:en:Rajasthan Film Festival|Rajasthan Film Festival]] | | |- | align="right" |146 |[[:en:Batla House|Batla House]] | | |- | align="right" |147 |[[:en:Viceroy's House (film)|Viceroy's House (film)]] | | |- | align="right" |148 |[[:en:Veer (2010 film)|Veer (2010 film)]] | | |- | align="right" |149 |[[:en:Rajasthan State Human Rights Commission|Rajasthan State Human Rights Commission]] | | |- | align="right" |150 |[[:en:List of state highways in Rajasthan|List of state highways in Rajasthan]] | | |- | align="right" |151 |[[:en:Prithviraja Vijaya|Prithviraja Vijaya]] | | |- | align="right" |152 |[[:en:Kayal (film)|Kayal (film)]] | | |- | align="right" |153 |[[:en:Refugee (2000 film)|Refugee (2000 film)]] | | |- | align="right" |154 |[[:en:Om Shanti Retreat Centre|Om Shanti Retreat Centre]] | | |- | align="right" |155 |[[:en:MSG-2 The Messenger|MSG-2 The Messenger]] | | |- | align="right" |156 |[[:en:Suryamal Mishran Shikhar Award|Suryamal Mishran Shikhar Award]] | | |- | align="right" |157 |[[:en:Udaipur Files|Udaipur Files]] | | |- | align="right" |158 |[[:en:Gurudas Banerjee|Gurudas Banerjee]] | | |- | align="right" |159 |[[:en:Narayan Bareth|Narayan Bareth]] | | |- | align="right" |160 |[[:en:Shakti: The Power|Shakti: The Power]] | | |- | align="right" |161 |[[:en:Gopal (caste)|Gopal (caste)]] | | |- | align="right" |162 |[[:en:Mungaru Male 2|Mungaru Male 2]] | | |- | align="right" |163 |[[:en:D. P. Sharma|D. P. Sharma]] | | |- | align="right" |164 |[[:en:BK Mohini|BK Mohini]] | | |- | align="right" |165 |[[:en:Goverdhan Mehta|Goverdhan Mehta]] | | |- | align="right" |166 |[[:en:Thakur Zorawar Singh Barhath|Thakur Zorawar Singh Barhath]] | | |- | align="right" |167 |[[:en:Mirch|Mirch]] | | |- | align="right" |168 |[[:en:Marwar|Marwar]] | | |- | align="right" |169 |[[:en:The Second Best Exotic Marigold Hotel|The Second Best Exotic Marigold Hotel]] | | |- | align="right" |170 |[[:en:Shrinathji|Shrinathji]] | | |- | align="right" |171 |[[:en:List of Charans|List of Charans]] | | |- | align="right" |172 |[[:en:Naresh Chandra|Naresh Chandra]] | | |- | align="right" |173 |[[:en:Caminho das Índias|Caminho das Índias]] | | |- | align="right" |174 |[[:en:History of Jaisalmer|History of Jaisalmer]] | | |- | align="right" |175 |[[:en:Pavagadh Hill|Pavagadh Hill]] | | |- | align="right" |176 |[[:en:One Night with the King|One Night with the King]] | | |- | align="right" |177 |[[:en:Lamhe|Lamhe]] | | |- | align="right" |178 |[[:en:Culture of Rajasthan|Culture of Rajasthan]] | | |- | align="right" |179 |[[:en:Jainendra K. Jain|Jainendra K. Jain]] | | |- | align="right" |180 |[[:en:Subhash Chandra Lakhotia|Subhash Chandra Lakhotia]] | | |- | align="right" |181 |[[:en:Tectonic evolution of the Aravalli Mountains|Tectonic evolution of the Aravalli Mountains]] | | |- | align="right" |182 |[[:en:Tera Yaar Hoon Main|Tera Yaar Hoon Main]] | | |- | align="right" |183 |[[:en:Kotra tehsil|Kotra tehsil]] | | |- | align="right" |184 |[[:en:Hathibada Ghosundi inscriptions|Hathibada Ghosundi inscriptions]] | | |- | align="right" |185 |[[:en:Priyamudan|Priyamudan]] | | |- | align="right" |186 |[[:en:Atal Progress-Way|Atal Progress-Way]] | | |- | align="right" |187 |[[:en:Dabu printing|Dabu printing]] | | |- | align="right" |188 |[[:en:Vanity Fair (2004 film)|Vanity Fair (2004 film)]] | | |- | align="right" |189 |[[:en:Firangi|Firangi]] | | |- | align="right" |190 |[[:en:Rajasthan Public Service Commission|Rajasthan Public Service Commission]] | | |- | align="right" |191 |[[:en:Parched|Parched]] | | |- | align="right" |192 |[[:en:Haveli|Haveli]] | | |- | align="right" |193 |[[:en:Yaara|Yaara]] | | |- | align="right" |194 |[[:en:Arvind Singh Mewar|Arvind Singh Mewar]] | | |- | align="right" |195 |[[:en:Dingal|Dingal]] | | |- | align="right" |196 |[[:en:Ghoonghat|Ghoonghat]] |[[ఘూంఘట్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |197 |[[:en:Dhola Maru|Dhola Maru]] |[[ఢోలా మారు]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |198 |[[:en:Outline of Rajasthan|Outline of Rajasthan]] |[[రాజస్థాన్ రూపురేఖలు]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |199 |[[:en:Kung Fu Yoga|Kung Fu Yoga]] | | |- | align="right" |200 |[[:en:Bharat Ka Veer Putra – Maharana Pratap|Bharat Ka Veer Putra – Maharana Pratap]] | | |- | align="right" |201 |[[:en:List of tehsils of Rajasthan|List of tehsils of Rajasthan]] |[[రాజస్థాన్ తాలూకాల జాబితా]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |202 |[[:en:List of Rajasthani-language films|List of Rajasthani-language films]] | | |- | align="right" |203 |[[:en:Pataakha|Pataakha]] | | |- | align="right" |204 |[[:en:Barefoot College|Barefoot College]] |[[బేర్‌ఫుట్ కళాశాల]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |205 |[[:en:Anangpur|Anangpur]] |[[అనంగ్‌పూర్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |206 |[[:en:Meghwal people|Meghwal people]] |[[మేఘ్వాల్ ప్రజలు]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |207 |[[:en:Rajasthan Educational Service|Rajasthan Educational Service]] | | |- | align="right" |208 |[[:en:Shekhawati|Shekhawati]] | | |- | align="right" |209 |[[:en:Mahatma Isardas|Mahatma Isardas]] | | |- | align="right" |210 |[[:en:Banwari Lal (biotechnologist)|Banwari Lal (biotechnologist)]] | | |- | align="right" |211 |[[:en:Narayan Seva Sansthan|Narayan Seva Sansthan]] |[[నారాయణ్ సేవా సంస్థాన్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |212 |[[:en:CityLights (2014 film)|CityLights (2014 film)]] | | |- | align="right" |213 |[[:en:The Deceivers (film)|The Deceivers (film)]] | | |- | align="right" |214 |[[:en:Robin Ramsay (actor)|Robin Ramsay (actor)]] | | |- | align="right" |215 |[[:en:Kilometers and Kilometers|Kilometers and Kilometers]] | | |- | align="right" |216 |[[:en:Voice of Sathyanathan|Voice of Sathyanathan]] | | |- | align="right" |217 |[[:en:Gurjaras of Lata|Gurjaras of Lata]] |[[లతా గుర్జరలు]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |218 |[[:en:Aulikaras|Aulikaras]] |[[ఔలికరాలు]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |219 |[[:en:Flora and fauna of Rajasthan|Flora and fauna of Rajasthan]] | |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |220 |[[:en:Gurjaradesha|Gurjaradesha]] |[[గుర్జరదేశ]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |221 |[[:en:Bhatia caste|Bhatia caste]] |[[భాటియా కులం]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |222 |[[:en:Bagri language|Bagri language]] |[[బాగ్రీ భాష]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |223 |[[:en:Johad|Johad]] |[[జోహద్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |224 |[[:en:Saang|Saang]] | | |- | align="right" |225 |[[:en:Shaadi Mubarak|Shaadi Mubarak]] | | |- | align="right" |226 |[[:en:Satish Kumar|Satish Kumar]] | | |- | align="right" |227 |[[:en:Gangster (2014 film)|Gangster (2014 film)]] |[[గ్యాంగ్‌స్టర్ (2014 సినిమా)]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |228 |[[:en:Monsoon Palace|Monsoon Palace]] |[[మాన్‌సూన్ ప్యాలెస్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |229 |[[:en:Sodha|Sodha]] |[[సోధా]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |230 |[[:en:Kshatriya (film)|Kshatriya (film)]] | | |- | align="right" |231 |[[:en:Jinasena|Jinasena]] |ఉంది | |- | align="right" |232 |[[:en:Thar Engro Coal Power Project|Thar Engro Coal Power Project]] |[[థార్ ఎంగ్రో కోల్ పవర్ ప్రాజెక్ట్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |233 |[[:en:2019 Asian Women's Youth Handball Championship|2019 Asian Women's Youth Handball Championship]] | | |- | align="right" |234 |[[:en:Surieyan|Surieyan]] |[[సూర్యన్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |235 |[[:en:Delhi–Alwar Regional Rapid Transit System|Delhi–Alwar Regional Rapid Transit System]] |[[ఢిల్లీ–అల్వార్ ప్రాంతీయ రాపిడ్ ట్రాన్సిట్ సిస్టమ్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |236 |[[:en:Tevar|Tevar]] | | |- | align="right" |237 |[[:en:Gupt: The Hidden Truth|Gupt: The Hidden Truth]] | | |- | align="right" |238 |[[:en:Gurjar agitation in Rajasthan|Gurjar agitation in Rajasthan]] |[[రాజస్థాన్‌లోని గుజ్జర్ ఉద్యమం]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |239 |[[:en:Oswal|Oswal]] |[[ఓస్వాల్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |240 |[[:en:Karan Arjun|Karan Arjun]] | | |- | align="right" |241 |[[:en:Harivaṃśapurāṇa|Harivaṃśapurāṇa]] |[[హరివంశ పురాణం]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |242 |[[:en:Blue pottery of Jaipur|Blue pottery of Jaipur]] |[[జైపూర్ నీలిరంగు కుండలు]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |243 |[[:en:Suryamal Misran|Suryamal Misran]] |[[సూర్యమల్ మిశ్రన్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |244 |[[:en:Katkari people|Katkari people]] |[[కట్కరీ ప్రజలు]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |245 |[[:en:Thar (film)|Thar (film)]] | | |- | align="right" |246 |[[:en:Bhaiaji Superhit|Bhaiaji Superhit]] | | |- | align="right" |247 |[[:en:Arna Jharna Museum|Arna Jharna Museum]] |[[అర్నా ఝర్నా మ్యూజియం]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |248 |[[:en:Holy Smoke!|Holy Smoke!]] | | |- | align="right" |249 |[[:en:Swami Maheshwarananda|Swami Maheshwarananda]] |[[స్వామి మహేశ్వరానంద]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |250 |[[:en:List of Koli people|List of Koli people]] |[[కోలి ప్రజల జాబితా]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |251 |[[:en:GVNML|GVNML]] |[[గ్రామ్ వికాస్ నవ్యువక్ మండల్ లపోరియా]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |252 |[[:en:Global Co-operation House|Global Co-operation House]] | | |- | align="right" |253 |[[:en:Maharana Pratap: The First Freedom Fighter|Maharana Pratap: The First Freedom Fighter]] | | |- | align="right" |254 |[[:en:Rajputi poshak|Rajputi poshak]] |[[రాజపుతి పోషక్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |255 |[[:en:Kavi Kag Award|Kavi Kag Award]] |[[కవి కాగ్ అవార్డు]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |256 |[[:en:I Am Kalam|I Am Kalam]] | | |- | align="right" |257 |[[:en:2017 Alwar mob lynching|2017 Alwar mob lynching]] |[[2017 అల్వార్ మూక దాడి]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |258 |[[:en:Rudransh Khandelwal|Rudransh Khandelwal]] |[[రుద్రాంశ్ ఖండేల్వాల్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |259 |[[:en:Jawaharlal Nehru Medical College, Ajmer|Jawaharlal Nehru Medical College, Ajmer]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |260 |[[:en:Durbar of 1870|Durbar of 1870]] |[[1870 దర్బార్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |261 |[[:en:Rais Khan|Rais Khan]] |[[రైస్ ఖాన్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |262 |[[:en:Arya Group Of Colleges|Arya Group Of Colleges]] | | |- | align="right" |263 |[[:en:Dadi Ratan Mohini|Dadi Ratan Mohini]] | | |- | align="right" |264 |[[:en:Deeg district|Deeg district]] | | |- | align="right" |265 |[[:en:Rajkumar Dhoot|Rajkumar Dhoot]] |[[రాజ్‌కుమార్ ధూత్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |266 |[[:en:Rajpal Singh Yadav|Rajpal Singh Yadav]] |[[రాజ్‌పాల్ సింగ్ యాదవ్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |267 |[[:en:Samode Palace|Samode Palace]] |[[సమోద్ ప్యాలెస్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |268 |[[:en:Jodhpur–Delhi Cantonment Vande Bharat Express|Jodhpur–Delhi Cantonment Vande Bharat Express]] | | |- | align="right" |269 |[[:en:Akbar Khan (disability activist)|Akbar Khan (disability activist)]] |[[అక్బర్ ఖాన్ (వికలాంగ కార్యకర్త)]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |270 |[[:en:Gulaal (film)|Gulaal (film)]] | | |- | align="right" |271 |[[:en:Mr. X (2026 film)|Mr. X (2026 film)]] | | |- | align="right" |272 |[[:en:Jag Mandir Palace|Jag Mandir Palace]] |[[జగ్ మందిర్ ప్యాలెస్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |273 |[[:en:Saat Phere – Saloni Ka Safar|Saat Phere – Saloni Ka Safar]] | | |- | align="right" |274 |[[:en:Sandeep Ranade|Sandeep Ranade]] |[[సందీప్ రానడే]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |275 |[[:en:Ajmer Dargah bombing|Ajmer Dargah bombing]] |[[అజ్మీర్ దర్గా బాంబు దాడి]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |276 |[[:en:Rana Pratap Sagar Dam|Rana Pratap Sagar Dam]] | | |- | align="right" |277 |[[:en:Hello English|Hello English]] |[[హలో ఇంగ్లీష్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |278 |[[:en:Ramkrishna Bajaj|Ramkrishna Bajaj]] |[[రామకృష్ణ బజాజ్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |279 |[[:en:Kotkasim|Kotkasim]] | | |- | align="right" |280 |[[:en:Gangadhar Stone Inscription of Viśvavarman|Gangadhar Stone Inscription of Viśvavarman]] |[[విశ్వవర్మన్ గంగాధర శిలాశాసనం]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |281 |[[:en:Rajasthan Police|Rajasthan Police]] | | |- | align="right" |282 |[[:en:Barli Inscription|Barli Inscription]] |[[బార్లీ శాసనం]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |283 |[[:en:Jaipur Marathon|Jaipur Marathon]] |[[జైపూర్ మారథాన్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |284 |[[:en:Dhosi Hill|Dhosi Hill]] |[[ధోసి కొండ]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |285 |[[:en:Khuda Gawah|Khuda Gawah]] | | |- | align="right" |286 |[[:en:Thali|Thali]] |[[థాలి]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |287 |[[:en:Battle of Kasahrada|Battle of Kasahrada]] |[[కసహరద యుద్ధం]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |288 |[[:en:Shekhawati painting|Shekhawati painting]] |[[షెఖావతి పెయింటింగ్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |289 |[[:en:Dadi Gulzar|Dadi Gulzar]] |[[దాది గుల్జార్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |290 |[[:en:List of urban local bodies in Rajasthan|List of urban local bodies in Rajasthan]] |[[రాజస్థాన్‌లోని పట్టణ స్థానిక సంస్థల జాబితా]] |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |291 |[[:en:Kaviraja Muraridan|Kaviraja Muraridan]] |[[కవిరాజ మురారిదన్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |292 |[[:en:Zalim Singh|Zalim Singh]] |[[జలీమ్ సింగ్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |293 |[[:en:Om Prakash Mehra|Om Prakash Mehra]] |[[ఓం ప్రకాష్ మెహ్రా]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |294 |[[:en:Shahid Mallya|Shahid Mallya]] | | |- | align="right" |295 |[[:en:Kuttavum Shikshayum (2022 film)|Kuttavum Shikshayum (2022 film)]] |[[కుట్టవుమ్ శిక్షయుమ్ (2022 సినిమా)]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |296 |[[:en:Yadavs of Nepal|Yadavs of Nepal]] |[[నేపాల్ యాదవులు]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |297 |[[:en:Thari people|Thari people]] |[[థారీ ప్రజలు]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |298 |[[:en:Ramgarh crater|Ramgarh crater]] |[[రామ్‌గఢ్ బిలం]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |299 |[[:en:Kanhadade Prabandha|Kanhadade Prabandha]] |[[కన్హదాదే ప్రబంధ]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |300 |[[:en:Government Museum, Alwar|Government Museum, Alwar]] |[[అల్వార్ ప్రభుత్వ మ్యూజియం]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |301 |[[:en:Bandhani|Bandhani]] |[[బంధాని]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |302 |[[:en:Jaipur Pink Panthers|Jaipur Pink Panthers]] | | |- | align="right" |303 |[[:en:Balai|Balai]] |[[బలాయ్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |304 |[[:en:Mali caste|Mali caste]] |[[మాలి కులం]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |305 |[[:en:Khathiar–Gir dry deciduous forests|Khathiar–Gir dry deciduous forests]] | | |- | align="right" |306 |[[:en:Dugar|Dugar]] |[[దుగర్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |307 |[[:en:Arjunayanas|Arjunayanas]] |[[అర్జునయనలు]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |308 |[[:en:Kumar Swami|Kumar Swami]] |[[కుమార్ స్వామి]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |309 |[[:en:Rudradaman I|Rudradaman I]] |[[మొదటి రుద్రదామన్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |310 |[[:en:Umayyad campaigns in Qiqan|Umayyad campaigns in Qiqan]] |[[ఖిఖాన్ లోని ఉమయ్యద్ దండయాత్రలు]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |311 |[[:en:Raoji Ki Ger|Raoji Ki Ger]] |[[రావుజీ కీ గెర్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |312 |[[:en:D. P. Kothari|D. P. Kothari]] |[[డి. పి. కొఠారి]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |313 |[[:en:Liz Hodgkinson|Liz Hodgkinson]] |[[లిజ్ హోడ్కిన్సన్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |314 |[[:en:The Cheetah Girls: One World|The Cheetah Girls: One World]] |[[ది చీతా గర్ల్స్: వన్ వరల్డ్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |315 |[[:en:Trishna (2011 film)|Trishna (2011 film)]] |[[త్రిష్ణ (2011 సినిమా)]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |316 |[[:en:Rathore (Rajput clan)|Rathore (Rajput clan)]] |[[రాథోడ్ (రాజపుత్ర వంశం)]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |317 |[[:en:Meenaxi: Tale of Three Cities|Meenaxi: Tale of Three Cities]] |[[మీనాక్షి: టేల్ అఫ్ త్రీ సిటీస్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |318 |[[:en:Maniram|Maniram]] |[[మణిరామ్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |319 |[[:en:Jodhpur Group – Malani Igneous Suite Contact|Jodhpur Group – Malani Igneous Suite Contact]] |[[జోధ్‌పూర్ గ్రూప్-మలానీ ఇగ్నియస్ సూట్ కాంటాక్ట్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |320 |[[:en:List of tourist attractions in Udaipur|List of tourist attractions in Udaipur]] |[[ఉదయపూర్ లోని పర్యాటక ఆకర్షణల జాబితా]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |321 |[[:en:Piplodi school roof collapse|Piplodi school roof collapse]] |[[పిప్లోడి పాఠశాల పైకప్పు కూలిన ఘటన]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |322 |[[:en:Bawandar|Bawandar]] |[[బావందర్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |323 |[[:en:Maharana Pratap Airport|Maharana Pratap Airport]] |[[మహారాణా ప్రతాప్ విమానాశ్రయం]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |324 |[[:en:Battle of Chappar Chiri|Battle of Chappar Chiri]] |[[చప్పర్ చిరి యుద్ధం]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |325 |[[:en:Ashwani Pareek|Ashwani Pareek]] |[[అశ్వనీ పరేఖ్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |326 |[[:en:Chinkara|Chinkara]] |[[చింకారా]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |327 |[[:en:Eklavya: The Royal Guard|Eklavya: The Royal Guard]] |[[ఏకలవ్య :ది రాయల్ గార్డ్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |328 |[[:en:Narayana Health|Narayana Health]] |[[నారాయణ హెల్త్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |329 |[[:en:Seva Mandir|Seva Mandir]] |[[సేవా మందిర్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |330 |[[:en:Chhatri|Chhatri]] |[[ఛత్రి]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |331 |[[:en:Anjani Putra|Anjani Putra]] |[[అంజనీ పుత్ర]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |332 |[[:en:Dharti Ka Veer Yodha Prithviraj Chauhan|Dharti Ka Veer Yodha Prithviraj Chauhan]] |[[ధర్తి కా వీర్ యోధ పృథ్వీరాజ్ చౌహాన్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |333 |[[:en:Ashok Panagariya|Ashok Panagariya]] |[[అశోక్ పనగారియా]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |334 |[[:en:Koi Laut Ke Aaya Hai|Koi Laut Ke Aaya Hai]] |[[కోయి లౌట్ కే ఆయా హై]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |335 |[[:en:Paramaras of Chandravati|Paramaras of Chandravati]] |[[చంద్రావతి పరమారాలు]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |336 |[[:en:Rishta Likhenge Hum Naya|Rishta Likhenge Hum Naya]] |[[రిష్తా లిఖేంగే హమ్ నయా]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |337 |[[:en:Powaqqatsi|Powaqqatsi]] |[[పొవాకాట్సి]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |338 |[[:en:Chak (village)|Chak (village)]] |[[చక్ (గ్రామం)]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |339 |[[:en:Kota state|Kota state]] |[[కోటా రాష్ట్రం]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |340 |[[:en:Haribhadra|Haribhadra]] |[[హరిభద్ర]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |341 |[[:en:Battle of Sondani|Battle of Sondani]] |[[సోండాని యుద్ధం]] |<bdi>[[వాడుకరి:Batthini Vinay Kumar Goud|Batthini Vinay Kumar Goud]]</bdi> |- | align="right" |342 |[[:en:Kaanchli Life in a Slough|Kaanchli Life in a Slough]] |''[[కంచ్లీ లైఫ్ ఇన్ ఎ స్లో]]'' |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |343 |[[:en:Ahir clans|Ahir clans]] |[[అహిర్ వంశాలు]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |344 |[[:en:Bijai Garh|Bijai Garh]] |[[బిజాయ్ గఢ్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |345 |[[:en:Million Minutes of Peace|Million Minutes of Peace]] |[[మిలియన్ మినిట్స్ ఆఫ్ పీస్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |346 |[[:en:Rani Sati Temple|Rani Sati Temple]] |[[రాణి సతీ దేవాలయం]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |347 |[[:en:Jairangam|Jairangam]] |[[జైరంగం- జైపూర్ థియేటర్ ఫెస్టివల్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |348 |[[:en:Bikaner–Delhi Cantonment Vande Bharat Express|Bikaner–Delhi Cantonment Vande Bharat Express]] |[[బికనీర్–ఢిల్లీ కంటోన్మెంట్ వందే భారత్ ఎక్స్‌ప్రెస్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |349 |[[:en:Anoop Kumar Mittal|Anoop Kumar Mittal]] |[[అనూప్ కుమార్ మిట్టల్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |350 |[[:en:Rajasthan Administrative Service|Rajasthan Administrative Service]] |[[రాజస్థాన్ అడ్మినిస్ట్రేటివ్ సర్వీస్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |351 |[[:en:JJ Valaya|JJ Valaya]] |[[జెజె వలయా]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |352 |[[:en:Mundru|Mundru]] |[[ముండ్రు]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |353 |[[:en:Bombay March 12|Bombay March 12]] |[[బొంబాయి మార్చి 12]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |354 |[[:en:Tarun Bharat Sangh|Tarun Bharat Sangh]] |[[తరుణ్ భారత్ సంఘ్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |355 |[[:en:Sawai Man Singh Hospital|Sawai Man Singh Hospital]] |<bdi>[[సవాయ్ మాన్ సింగ్ హాస్పిటల్]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |356 |[[:en:Godiji|Godiji]] |<bdi>[[గోడిజీ పార్శ్వనాథ్ దేవాలయం]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |357 |[[:en:Battle of Pilsud|Battle of Pilsud]] |<bdi>[[పిల్సుద్ యుద్ధం]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |358 |[[:en:The Song of Scorpions|The Song of Scorpions]] |[[ది సాంగ్ ఆఫ్ స్కార్పియన్స్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |359 |[[:en:Kim (1950 film)|Kim (1950 film)]] |<bdi>[[కిమ్ (1950 సినిమా)]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |360 |[[:en:Mahipal Maderna|Mahipal Maderna]] |<bdi>[[మహిపాల్ మదేర్నా]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |361 |[[:en:2024–25 R-League A Division|2024–25 R-League A Division]] |<bdi>[[2024–25 ఆర్-లీగ్ ఎ డివిజన్]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |362 |[[:en:Ajay Data|Ajay Data]] |<bdi>[[అజయ్ డేటా]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |363 |[[:en:H. P. Gandhi|H. P. Gandhi]] |[[హెచ్.పి. గాంధీ]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |364 |[[:en:Shaadisthan|Shaadisthan]] |<bdi>[[షాదిస్థాన్]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |365 |[[:en:India One Solar Thermal Power Plant|India One Solar Thermal Power Plant]] |<bdi>[[ఇండియా వన్ సోలార్ థర్మల్ పవర్ ప్లాంట్]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |366 |[[:en:Makrana marble|Makrana marble]] |<bdi>[[మక్రానా పాలరాయి]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |367 |[[:en:Madan Dilawar|Madan Dilawar]] |<bdi>[[మదన్ దిలావర్]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |368 |[[:en:Devigarh|Devigarh]] |<bdi>[[దేవిగఢ్ ప్యాలెస్]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |369 |[[:en:Vinay Gupta|Vinay Gupta]] | | |- | align="right" |370 |[[:en:Rampura Agucha|Rampura Agucha]] |<bdi>[[రాంపూరా అగుచా]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |371 |[[:en:Ali's Eastern Campaigns|Ali's Eastern Campaigns]] |<bdi>[[అలీ తూర్పు ప్రచారాలు]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |372 |[[:en:Bharaate|Bharaate]] |<bdi>[[భరాతే]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |373 |[[:en:Architecture of Rajasthan|Architecture of Rajasthan]] |<bdi>[[రాజస్థాన్ వాస్తుశిల్పం]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |374 |[[:en:Jodhpur Airport|Jodhpur Airport]] |<bdi>[[జోధ్‌పూర్ విమానాశ్రయం]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |375 |[[:en:Vishakha and Others v. State of Rajasthan|Vishakha and Others v. State of Rajasthan]] |<bdi>[[విశాఖ, ఇతరులు వర్సెస్ రాజస్థాన్ రాష్ట్రం]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |376 |[[:en:Kishangarh Airport|Kishangarh Airport]] |<bdi>[[కిషన్‌గఢ్ విమానాశ్రయం]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |377 |[[:en:Sirohi State|Sirohi State]] |<bdi>[[సిరోహి రాష్ట్రం]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |378 |[[:en:Chirja|Chirja]] |<bdi>[[చిర్జా]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |379 |[[:en:Jawai Dam|Jawai Dam]] |<bdi>[[జవాయి ఆనకట్ట]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |380 |[[:en:Code 46|Code 46]] |<bdi>[[కోడ్ 46]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |381 |[[:en:Sadhvi Prem Baisa|Sadhvi Prem Baisa]] |<bdi>[[సాధ్వి ప్రేమ్ బైసా]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |382 |[[:en:Folk dances of Rajasthan|Folk dances of Rajasthan]] |పేజీ ఉంది | |- | align="right" |383 |[[:en:Musical instruments of Rajasthan|Musical instruments of Rajasthan]] |<bdi>[[రాజస్థాన్ సంగీత వాయిద్యాలు]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |384 |[[:en:Battle of Bagru|Battle of Bagru]] |<bdi>[[బాగ్రు యుద్ధం]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |385 |[[:en:Gulab Bagh and Zoo|Gulab Bagh and Zoo]] |<bdi>[[గులాబ్ బాగ్ - జంతుప్రదర్శనశాల]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |386 |[[:en:Acharya Tulsi|Acharya Tulsi]] |<bdi>[[ఆచార్య తులసి]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |387 |[[:en:Pachpadra Refinery|Pachpadra Refinery]] |<bdi>[[పచ్‌పద్ర రిఫైనరీ]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |388 |[[:en:Princess Diya Kumari Foundation|Princess Diya Kumari Foundation]] |[[ప్రిన్సెస్ దియా కుమారి ఫౌండేషన్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |389 |[[:en:Anjana Khatwa|Anjana Khatwa]] |<bdi>[[అంజనా ఖత్వా]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |390 |[[:en:The Warrior (2001 British film)|The Warrior (2001 British film)]] |[[ది వారియర్ (2001 బ్రిటీష్ సినిమా)|ది వారియర్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |391 |[[:en:Mirzapur (film)|Mirzapur (film)]] |<bdi>[[మీర్జాపూర్ (సినిమా)]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |392 |[[:en:Rajasthan State Election Commission|Rajasthan State Election Commission]] |<bdi>[[రాజస్థాన్ రాష్ట్ర ఎన్నికల సంఘం]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |393 |[[:en:Faculty of Management Studies – Institute of Rural Management, Jaipur|Faculty of Management Studies – Institute of Rural Management, Jaipur]] |<bdi>[[ఫ్యాకల్టీ ఆఫ్ మేనేజ్మెంట్ స్టడీస్-ఇన్స్టిట్యూట్ ఆఫ్ రూరల్ మేనేజ్మెంట్, జైపూర్]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |394 |[[:en:Abhira people|Abhira people]] |<bdi>[[అభిర ప్రజలు]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |395 |[[:en:Pal (surname)|Pal (surname)]] |[[పాల్ (ఇంటిపేరు)]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |396 |[[:en:Hela Khayal Dangal|Hela Khayal Dangal]] |<bdi>[[హేలా ఖయాల్ దంగల్]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |397 |[[:en:List of Jaipur Metro stations|List of Jaipur Metro stations]] |<bdi>[[జైపూర్ మెట్రో స్టేషన్ల జాబితా]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |398 |[[:en:Delhi–Jaipur Expressway|Delhi–Jaipur Expressway]] |<bdi>[[ఢిల్లీ-జైపూర్ ఎక్స్‌ప్రెస్‌వే]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |399 |[[:en:Manmohini|Manmohini]] |<bdi>[[మన్మోహిని]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |400 |[[:en:Ferozepur Headworks|Ferozepur Headworks]] |<bdi>[[ఫిరోజ్‌పూర్ హెడ్‌వర్క్స్]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |401 |[[:en:2019 Rajasthan State Men's League|2019 Rajasthan State Men's League]] | | |- | align="right" |402 |[[:en:Anjaamai|Anjaamai]] |<bdi>[[అంజామై]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |403 |[[:en:Battle of Maonda and Mandholi|Battle of Maonda and Mandholi]] |[[మాండోనా - మంధోలి యుద్ధం]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |404 |[[:en:Pagri (turban)|Pagri (turban)]] |<bdi>[[పగ్రీ (టర్బన్)]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |405 |[[:en:Anand Prakash|Anand Prakash]] |<bdi>[[ఆనంద్ ప్రకాష్]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |406 |[[:en:Pichhwai|Pichhwai]] |[[పిచ్వాయి]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |407 |[[:en:The Eken: Ruddhaswas Rajasthan|The Ek Ruddhaswas Rajasthan]] |<bdi>[[ది ఎకెన్: రుద్ధాస్వాస్ రాజస్థాన్]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |408 |[[:en:Do Saheliyaan... Kismat Ki Kathputaliyaan|Do Saheliyaan... Kismat Ki Kathputaliyaan]] |<bdi>[[దో సహేలియాన్... కిస్మత్ కి కఠ్‌పుతలియాన్]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |409 |[[:en:Palace on Wheels|Palace on Wheels]] |<bdi>[[ప్యాలెస్ ఆన్ వీల్స్]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |410 |[[:en:Manorama Six Feet Under|Manorama Six Feet Under]] |[[మనోరమ సిక్స్ ఫీట్ అండర్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |411 |[[:en:Janam Janam Ka Saath|Janam Janam Ka Saath]] |[[జనమ్ జనమ్ కా సాత్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |412 |[[:en:Momal Rano|Momal Rano]] |<bdi>[[మోమల్ రానో]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |413 |[[:en:Pehredaar Piya Ki|Pehredaar Piya Ki]] |[[పెహ్రేదార్ పియా కీ]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |414 |[[:en:Jawahar Sagar Dam|Jawahar Sagar Dam]] |<bdi>[[జవహర్ సాగర్ ఆనకట్ట]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |415 |[[:en:Nanhe Jaisalmer|Nanhe Jaisalmer]] |<bdi>[[నన్హే జైసల్మేర్]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |416 |[[:en:Galtaji|Galtaji]] |<bdi>[[గాల్టాజీ]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |417 |[[:en:Un plus une|Un plus une]] |[[ఉన్ ప్లస్ ఉనే]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |418 |[[:en:Nainsi ri Khyat|Nainsi ri Khyat]] |<bdi>[[నైన్సీ రి ఖ్యాత్]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |419 |[[:en:Udai Singh II of Dungarpur|Udai Singh II of Dungarpur]] |<bdi>[[దుంగర్‌పూర్ రెండవ ఉదయ్ సింగ్]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |420 |[[:en:Art of Rajasthan|Art of Rajasthan]] |[[రాజస్థాన్ కళ]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |421 |[[:en:Bargujar|Bargujar]] |<bdi>[[బార్గుజర్]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |422 |[[:en:Lakshmipat Singhania Academy|Lakshmipat Singhania Academy]] |<bdi>[[లక్ష్మీపత్ సింఘానియా అకాడమీ]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |423 |[[:en:BK Jayanti|BK Jayanti]] |<bdi>[[బి.కె. జయంతి]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |424 |[[:en:Juna Mahal|Juna Mahal]] |[[జునా మహల్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |425 |[[:en:NBC Bearings|NBC Bearings]] |<bdi>[[ఎన్.బి.సి. బేరింగ్స్]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |426 |[[:en:Jaidayal Dalmia|Jaidayal Dalmia]] |<bdi>[[జైదయాళ్ దాల్మియా]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |427 |[[:en:Hindustan Zinc|Hindustan Zinc]] |[[హిందూస్తాన్ జింక్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |428 |[[:en:Jawahar Kala Kendra|Jawahar Kala Kendra]] |[[జవహర్ కళా కేంద్రం]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |429 |[[:en:Oru Indian Pranayakadha|Oru Indian Pranayakadha]] |[[ఒరు ఇండియన్ ప్రణయకథ]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |} riy49dutbhvqoag4qha92nctqg7gmqp 2 500241 4908757 4901259 2026-07-20T11:48:13Z Kasyap 1606 4908757 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable sortable" border="1" !సంఖ్య !ఇంగ్లీషు వ్యాసం పేరు !తెలుగు వ్యాసం పేరు !వాడుకరి |- | align="right" |1 |[[:en:Lanka Sama Samaja Party|Lanka Sama Samaja Party]] | | |- | align="right" |2 |[[:en:Hare Krishna Konar|Hare Krishna Konar]] | | |- | align="right" |3 |[[:en:Vivienne Goonewardene|Vivienne Goonewardene]] | | |- | align="right" |4 |[[:en:Theobald von Bethmann Hollweg|Theobald von Bethmann Hollweg]] | | |- | align="right" |5 |[[:en:Fall of Singapore|Fall of Singapore]] | | |- | align="right" |6 |[[:en:Opposition to the partition of India|Opposition to the partition of India]] | | |- | align="right" |7 |[[:en:Leslie Goonewardene|Leslie Goonewardene]] | | |- | align="right" |8 |[[:en:History of the Indian National Congress|History of the Indian National Congress]] | | |- | align="right" |9 |[[:en:Niedermayer–Hentig Expedition|Niedermayer–Hentig Expedition]] | | |- | align="right" |10 |[[:en:Franz von Papen|Franz von Papen]] | | |- | align="right" |11 |[[:en:Burma campaign|Burma campaign]] | | |- | align="right" |12 |[[:en:Timeline of the Jallianwala Bagh massacre|Timeline of the Jallianwala Bagh massacre]] | | |- | align="right" |13 |[[:en:Pazhassi Raja|Pazhassi Raja]] | | |- | align="right" |14 |[[:en:Partition of Bengal (1947)|Partition of Bengal (1947)]] | | |- | align="right" |15 |[[:en:Bihari Muslims|Bihari Muslims]] | | |- | align="right" |16 |[[:en:Noakhali riots|Noakhali riots]] | | |- | align="right" |17 |[[:en:Edward Grey, 1st Viscount Grey of Fallodon|Edward Grey, 1st Viscount Grey of Fallodon]] | | |- | align="right" |18 |[[:en:Communist involvement in the Indian independence movement|Communist involvement in the Indian independence movement]] | | |- | align="right" |19 |[[:en:Dominion of Pakistan|Dominion of Pakistan]] | | |- | align="right" |20 |[[:en:First Indian National Army|First Indian National Army]] | | |- | align="right" |21 |[[:en:Indian National Army in Singapore|Indian National Army in Singapore]] | | |- | align="right" |22 |[[:en:Babbar Akali movement|Babbar Akali movement]] | | |- | align="right" |23 |[[:en:Battle of Kohima|Battle of Kohima]] | | |- | align="right" |24 |[[:en:Burma campaign (1944–1945)|Burma campaign (1944–1945)]] | | |- | align="right" |25 |[[:en:1915 Singapore Mutiny|1915 Singapore Mutiny]] | | |- | align="right" |26 |[[:en:Battle of Imphal|Battle of Imphal]] | | |- | align="right" |27 |[[:en:Ram Narayan Chaudhary|Ram Narayan Chaudhary]] | | |- | align="right" |28 |[[:en:Christmas Day Plot|Christmas Day Plot]] | | |- | align="right" |29 |[[:en:Indian Legion|Indian Legion]] | | |- | align="right" |30 |[[:en:Hemchandra Kanungo|Hemchandra Kanungo]] | | |- | align="right" |31 |[[:en:M. P. T. Acharya|M. P. T. Acharya]] | | |- | align="right" |32 |[[:en:Ghadar Mutiny|Ghadar Mutiny]] | | |- | align="right" |33 |[[:en:Black Tom explosion|Black Tom explosion]] | | |- | align="right" |34 |[[:en:Jamal al-Din al-Afghani|Jamal al-Din al-Afghani]] | | |- | align="right" |35 |[[:en:Mahmud Hasan Deobandi|Mahmud Hasan Deobandi]] | | |- | align="right" |36 |[[:en:Burma campaign (1944)|Burma campaign (1944)]] | | |- | align="right" |37 |[[:en:Battles and operations of the Indian National Army|Battles and operations of the Indian National Army]] | | |- | align="right" |38 |[[:en:Madani–Iqbal debate|Madani–Iqbal debate]] | | |- | align="right" |39 |[[:en:Fori Nehru|Fori Nehru]] | | |- | align="right" |40 |[[:en:Adi Dharm|Adi Dharm]] | | |- | align="right" |41 |[[:en:O'Dwyer v. Nair Libel Case|O'Dwyer v. Nair Libel Case]] | | |- | align="right" |42 |[[:en:Willie McRae|Willie McRae]] | | |- | align="right" |43 |[[:en:Rawalpindi Massacres|Rawalpindi Massacres]] | | |- | align="right" |44 |[[:en:Hindustan Socialist Republican Association|Hindustan Socialist Republican Association]] | | |- | align="right" |45 |[[:en:S. R. Ramaswamy|S. R. Ramaswamy]] | |[[వాడుకరి:స్వరలాసిక|స్వరలాసిక]] ([[వాడుకరి చర్చ:స్వరలాసిక|చర్చ]]) 06:12, 30 జూన్ 2026 (UTC) |- | align="right" |46 |[[:en:Opposition to World War II|Opposition to World War II]] | | |- | align="right" |47 |[[:en:Greater East Asia Conference|Greater East Asia Conference]] | | |- | align="right" |48 |[[:en:Indian Muslims in the 1857 Rebellion|Indian Muslims in the 1857 Rebellion]] | | |- | align="right" |49 |[[:en:Continuous journey regulation|Continuous journey regulation]] | | |- | align="right" |50 |[[:en:Bhavabhushan Mitra|Bhavabhushan Mitra]] | |[[వాడుకరి:స్వరలాసిక|స్వరలాసిక]] ([[వాడుకరి చర్చ:స్వరలాసిక|చర్చ]]) 06:12, 30 జూన్ 2026 (UTC) |- | align="right" |51 |[[:en:Sport in British India|Sport in British India]] | | |- | align="right" |52 |[[:en:History of the salt tax in British India|History of the salt tax in British India]] | | |- | align="right" |53 |[[:en:Goan independence movement|Goan independence movement]] | | |- | align="right" |54 |[[:en:Bolshevik–Leninist Party of India, Ceylon and Burma|Bolshevik–Leninist Party of India, Ceylon and Burma]] | | |- | align="right" |55 |[[:en:Controversies surrounding Mahatma Gandhi|Controversies surrounding Mahatma Gandhi]] | | |- | align="right" |56 |[[:en:Causes of the Indian Rebellion of 1857|Causes of the Indian Rebellion of 1857]] | | |- | align="right" |57 |[[:en:Battle of the Admin Box|Battle of the Admin Box]] | | |- | align="right" |58 |[[:en:Impact of the Hindu–German Conspiracy|Impact of the Hindu–German Conspiracy]] | | |- | align="right" |59 |[[:en:National Herald|National Herald]] | |[[వాడుకరి:స్వరలాసిక|స్వరలాసిక]] ([[వాడుకరి చర్చ:స్వరలాసిక|చర్చ]]) 06:12, 30 జూన్ 2026 (UTC) |- | align="right" |60 |[[:en:Ubaidullah Sindhi|Ubaidullah Sindhi]] | |[[వాడుకరి:స్వరలాసిక|స్వరలాసిక]] ([[వాడుకరి చర్చ:స్వరలాసిక|చర్చ]]) 06:12, 30 జూన్ 2026 (UTC) |- | align="right" |61 |[[:en:3rd Bengal Light Cavalry|3rd Bengal Light Cavalry]] | | |- | align="right" |62 |[[:en:Shiv Verma|Shiv Verma]] | | |- | align="right" |63 |[[:en:Yashpal|Yashpal]] | | |- | align="right" |64 |[[:en:Non-possession|Non-possession]] | | |- | align="right" |65 |[[:en:B. Shyam Sunder|B. Shyam Sunder]] | | |- | align="right" |66 |[[:en:Kunwar Pratap Singh Barhath|Kunwar Pratap Singh Barhath]] | | |- | align="right" |67 |[[:en:3rd Bombay European Regiment|3rd Bombay European Regiment]] | | |- | align="right" |68 |[[:en:British counter-intelligence against the Indian revolutionary movement during World War I|British counter-intelligence against the Indian revolutionary movement during World War I]] | | |- | align="right" |69 |[[:en:Sharps rifle|Sharps rifle]] | | |- | align="right" |70 |[[:en:Amko Simko massacre|Amko Simko massacre]] | | |- | align="right" |71 |[[:en:Women of the Indian independence movement|Women of the Indian independence movement]] | | |- | align="right" |72 |[[:en:Hussain Ahmad Madani|Hussain Ahmad Madani]] | | |- | align="right" |73 |[[:en:Indian National Army in popular culture|Indian National Army in popular culture]] | | |- | align="right" |74 |[[:en:Workers and Peasants Party (India)|Workers and Peasants Party (India)]] | | |- | align="right" |75 |[[:en:Ayathan Gopalan|Ayathan Gopalan]] | | |- | align="right" |76 |[[:en:Operation U-Go|Operation U-Go]] | | |- | align="right" |77 |[[:en:United Bengal|United Bengal]] | | |- | align="right" |78 |[[:en:Fredoon Kabraji|Fredoon Kabraji]] | | |- | align="right" |79 |[[:en:Hindu–Muslim unity|Hindu–Muslim unity]] | | |- | align="right" |80 |[[:en:Indian National Army trials|Indian National Army trials]] | | |- | align="right" |81 |[[:en:C. R. formula|C. R. formula]] | | |- | align="right" |82 |[[:en:Muslim nationalism in South Asia|Muslim nationalism in South Asia]] | | |- | align="right" |83 |[[:en:Brahmo|Brahmo]] | | |- | align="right" |84 |[[:en:Gora (novel)|Gora (novel)]] | | |- | align="right" |85 |[[:en:Partition Horrors Remembrance Day|Partition Horrors Remembrance Day]] | | |- | align="right" |86 |[[:en:Bhupendra Kumar Datta|Bhupendra Kumar Datta]] | | |- | align="right" |87 |[[:en:Agnes Smedley|Agnes Smedley]] | | |- | align="right" |88 |[[:en:Zainuddin Makhdoom II|Zainuddin Makhdoom II]] | | |- | align="right" |89 |[[:en:Ahmed Ali Badarpuri|Ahmed Ali Badarpuri]] | | |- | align="right" |90 |[[:en:Amarendranath Chatterjee|Amarendranath Chatterjee]] | | |- | align="right" |91 |[[:en:Bejoy Kumar Sinha|Bejoy Kumar Sinha]] | | |- | align="right" |92 |[[:en:A. R. Pillai|A. R. Pillai]] | |[[వాడుకరి:స్వరలాసిక|స్వరలాసిక]] ([[వాడుకరి చర్చ:స్వరలాసిక|చర్చ]]) 06:14, 30 జూన్ 2026 (UTC) |- | align="right" |93 |[[:en:Khaksar movement|Khaksar movement]] | | |- | align="right" |94 |[[:en:T. Aliba Imti|T. Aliba Imti]] | | |- | align="right" |95 |[[:en:Johann Heinrich von Bernstorff|Johann Heinrich von Bernstorff]] | | |- | align="right" |96 |[[:en:Harendranath Munshi|Harendranath Munshi]] | | |- | align="right" |97 |[[:en:Vishnu Ganesh Pingle|Vishnu Ganesh Pingle]] | | |- | align="right" |98 |[[:en:Jamaat Ali Shah|Jamaat Ali Shah]] | | |- | align="right" |99 |[[:en:Mylapore clique|Mylapore clique]] | | |- | align="right" |100 |[[:en:Three wise monkeys|Three wise monkeys]] | | |- | align="right" |101 |[[:en:Gopabandhu Das|Gopabandhu Das]] | | |- | align="right" |102 |[[:en:1947 North-West Frontier Province referendum|1947 North-West Frontier Province referendum]] | | |- | align="right" |103 |[[:en:Japanese occupation of the Andaman and Nicobar Islands|Japanese occupation of the Andaman and Nicobar Islands]] | | |- | align="right" |104 |[[:en:Charles Freer Andrews|Charles Freer Andrews]] | | |- | align="right" |105 |[[:en:Indian annexation of Dadra and Nagar Haveli|Indian annexation of Dadra and Nagar Haveli]] | | |- | align="right" |106 |[[:en:Inquilab Zindabad|Inquilab Zindabad]] | | |- | align="right" |107 |[[:en:Participation of Mangalorean Catholics in the Indian Independence Movement|Participation of Mangalorean Catholics in the Indian Independence Movement]] | | |- | align="right" |108 |[[:en:Home rule|Home rule]] | | |- | align="right" |109 |[[:en:S. V. Ghate|S. V. Ghate]] | | |- | align="right" |110 |[[:en:Church of the New Dispensation|Church of the New Dispensation]] | | |- | align="right" |111 |[[:en:Mufti Mehmood|Mufti Mehmood]] | | |- | align="right" |112 |[[:en:Tajul Islam (scholar)|Tajul Islam (scholar)]] | | |- | align="right" |113 |[[:en:Central Indian campaign of 1858|Central Indian campaign of 1858]] | | |- | align="right" |114 |[[:en:Composite nationalism|Composite nationalism]] | | |- | align="right" |115 |[[:en:Interim Government of India|Interim Government of India]] | | |- | align="right" |116 |[[:en:Abani Mukherji|Abani Mukherji]] | | |- | align="right" |117 |[[:en:Basil Thomson|Basil Thomson]] | | |- | align="right" |118 |[[:en:Selarang Barracks incident|Selarang Barracks incident]] | | |- | align="right" |119 |[[:en:Qazi Zafar Hussain|Qazi Zafar Hussain]] | | |- | align="right" |120 |[[:en:Atulkrishna Ghosh|Atulkrishna Ghosh]] | | |- | align="right" |121 |[[:en:Arthur Zimmermann|Arthur Zimmermann]] | | |- | align="right" |122 |[[:en:Akshay Ramanlal Desai|Akshay Ramanlal Desai]] | | |- | align="right" |123 |[[:en:List of honorary titles of Indian leaders|List of honorary titles of Indian leaders]] | | |- | align="right" |124 |[[:en:Seven Social Sins|Seven Social Sins]] | | |- | align="right" |125 |[[:en:India–Pakistan Confederation|India–Pakistan Confederation]] | | |- | align="right" |126 |[[:en:Meerut mutiny|Meerut mutiny]] | | |- | align="right" |127 |[[:en:Hindu–German Conspiracy Trial|Hindu–German Conspiracy Trial]] | | |- | align="right" |128 |[[:en:Majlis-e Ahrar-e Islam|Majlis-e Ahrar-e Islam]] | | |- | align="right" |129 |[[:en:Hari Kishan Talwar|Hari Kishan Talwar]] | | |- | align="right" |130 |[[:en:Sarfaroshi Ki Tamanna|Sarfaroshi Ki Tamanna]] | | |- | align="right" |131 |[[:en:Pitambar Pant|Pitambar Pant]] | | |- | align="right" |132 |[[:en:Charles Tegart|Charles Tegart]] | | |- | align="right" |133 |[[:en:Moirang|Moirang]] | | |- | align="right" |134 |[[:en:Bastar rebellion|Bastar rebellion]] | | |- | align="right" |135 |[[:en:Master Mota Singh|Master Mota Singh]] | | |- | align="right" |136 |[[:en:Manoranjan Bhattacharya (revolutionary)|Manoranjan Bhattacharya (revolutionary)]] | | |- | align="right" |137 |[[:en:Saifuddin Kitchlew|Saifuddin Kitchlew]] | | |- | align="right" |138 |[[:en:Tiladi massacre|Tiladi massacre]] | | |- | align="right" |139 |[[:en:Central Khalsa Orphanage|Central Khalsa Orphanage]] | | |- | align="right" |140 |[[:en:Pinto Revolt|Pinto Revolt]] | | |- | align="right" |141 |[[:en:1947 Sylhet referendum|1947 Sylhet referendum]] | | |- | align="right" |142 |[[:en:Sidney Rowlatt|Sidney Rowlatt]] | | |- | align="right" |143 |[[:en:Akbarabadi Mosque|Akbarabadi Mosque]] | | |- | align="right" |144 |[[:en:Prem Krishna Khanna|Prem Krishna Khanna]] | | |- | align="right" |145 |[[:en:Sayeed Mohammed|Sayeed Mohammed]] | | |- | align="right" |146 |[[:en:Hans Raj (approver)|Hans Raj (approver)]] | | |- | align="right" |147 |[[:en:Day of Deliverance|Day of Deliverance]] | | |- | align="right" |148 |[[:en:Oskar von Niedermayer|Oskar von Niedermayer]] | | |- | align="right" |149 |[[:en:Revolt of Rajab Ali|Revolt of Rajab Ali]] | | |- | align="right" |150 |[[:en:Evacuee Trust Property Board|Evacuee Trust Property Board]] | | |- | align="right" |151 |[[:en:Theyiechüthie Sakhrie|Theyiechüthie Sakhrie]] | | |- | align="right" |152 |[[:en:Hans Raj Vohra|Hans Raj Vohra]] | | |- | align="right" |153 |[[:en:All India Azad Muslim Conference|All India Azad Muslim Conference]] | | |- | align="right" |154 |[[:en:Jiffs|Jiffs]] | | |- | align="right" |155 |[[:en:Swaraj|Swaraj]] | | |- | align="right" |156 |[[:en:Colvin R. de Silva|Colvin R. de Silva]] | | |- | align="right" |157 |[[:en:Indian People's Theatre Association|Indian People's Theatre Association]] | | |- | align="right" |158 |[[:en:Panchanan Chakraborty|Panchanan Chakraborty]] | | |- | align="right" |159 |[[:en:Joseph McGarrity|Joseph McGarrity]] | | |- | align="right" |160 |[[:en:Mathura Singh|Mathura Singh]] | | |- | align="right" |161 |[[:en:Vernon Kell|Vernon Kell]] | | |- | align="right" |162 |[[:en:Caxton Hall|Caxton Hall]] | | |- | align="right" |163 |[[:en:Nai Talim|Nai Talim]] | | |- | align="right" |164 |[[:en:Muslim National Guard|Muslim National Guard]] | | |- | align="right" |165 |[[:en:Suhrawardy ministry|Suhrawardy ministry]] | | |- | align="right" |166 |[[:en:Oxford Majlis|Oxford Majlis]] | | |- | align="right" |167 |[[:en:Qissa Khwani massacre|Qissa Khwani massacre]] | | |- | align="right" |168 |[[:en:Mohinder Singh Randhawa|Mohinder Singh Randhawa]] | | |- | align="right" |169 |[[:en:Werner Otto von Hentig|Werner Otto von Hentig]] | | |- | align="right" |170 |[[:en:Dandakaranya Project|Dandakaranya Project]] | | |- | align="right" |171 |[[:en:Ammembala Balappa|Ammembala Balappa]] | | |- | align="right" |172 |[[:en:Satyapal Dang|Satyapal Dang]] | | |- | align="right" |173 |[[:en:Vakkom Abdul Khader|Vakkom Abdul Khader]] | | |- | align="right" |174 |[[:en:S. R. Rana|S. R. Rana]] | | |- | align="right" |175 |[[:en:South African Indian Congress|South African Indian Congress]] | | |- | align="right" |176 |[[:en:Mohamed Barakatullah Bhopali|Mohamed Barakatullah Bhopali]] | | |- | align="right" |177 |[[:en:CGK Reddy|CGK Reddy]] | | |- | align="right" |178 |[[:en:Al-Hilal (newspaper)|Al-Hilal (newspaper)]] | | |- | align="right" |179 |[[:en:Mufti Abdul Razzaq|Mufti Abdul Razzaq]] | | |- | align="right" |180 |[[:en:Zira, Punjab|Zira, Punjab]] | | |- | align="right" |181 |[[:en:Bangkok Conference|Bangkok Conference]] | | |- | align="right" |182 |[[:en:M. C. Davar|M. C. Davar]] | | |- | align="right" |183 |[[:en:Tryst with Destiny|Tryst with Destiny]] | | |- | align="right" |184 |[[:en:Badi-ud-din Mahmud|Badi-ud-din Mahmud]] | | |- | align="right" |185 |[[:en:Khubchand Baghel|Khubchand Baghel]] | | |- | align="right" |186 |[[:en:Dinesh Chandra Majumdar|Dinesh Chandra Majumdar]] | | |- | align="right" |187 |[[:en:The 1947 Partition Archive|The 1947 Partition Archive]] | | |- | align="right" |188 |[[:en:Cultural depictions of Jawaharlal Nehru|Cultural depictions of Jawaharlal Nehru]] | | |- | align="right" |189 |[[:en:Hiralal (actor)|Hiralal (actor)]] | | |- | align="right" |190 |[[:en:Anath Bondhu Panja|Anath Bondhu Panja]] | |[[వాడుకరి:Kasyap |కశ్యప్ ]] |- | align="right" |191 |[[:en:Goa Revolution Day|Goa Revolution Day]] | |[[వాడుకరి:Kasyap |కశ్యప్ ]] |- | align="right" |192 |[[:en:Vested Property Act (Bangladesh)|Vested Property Act (Bangladesh)]] | |[[వాడుకరి:Kasyap |కశ్యప్ ]] |- | align="right" |193 |[[:en:India League|India League]] | |[[వాడుకరి:Kasyap |కశ్యప్ ]] |- | align="right" |194 |[[:en:Shrikrishna Saral|Shrikrishna Saral]] | |[[వాడుకరి:Kasyap |కశ్యప్ ]] |- | align="right" |195 |[[:en:Communist Consolidation|Communist Consolidation]] | |[[వాడుకరి:Kasyap |కశ్యప్ ]] |- | align="right" |196 |[[:en:Timeline of the Indian Rebellion of 1857|Timeline of the Indian Rebellion of 1857]] | |[[వాడుకరి:Kasyap |కశ్యప్ ]] |- | align="right" |197 |[[:en:Pandey Ganpat Rai|Pandey Ganpat Rai]] | |[[వాడుకరి:Kasyap |కశ్యప్ ]] |- | align="right" |198 |[[:en:Government College of Art, Chandigarh|Government College of Art, Chandigarh]] | |[[వాడుకరి:Kasyap |కశ్యప్ ]] |- | align="right" |199 |[[:en:Manmath Nath Gupta|Manmath Nath Gupta]] | |[[వాడుకరి:Kasyap |కశ్యప్ ]] |- | align="right" |200 |[[:en:Guy Gaunt|Guy Gaunt]] | |[[వాడుకరి:Kasyap |కశ్యప్ ]] |} ehrwsebtlg4x8oqp0zs6hux3cbcgmp5 5 500405 4908552 4907880 2026-07-20T01:21:55Z Chaduvari 97 /* నేటి విశేషం-17 (మీ అనువాదంలో మీ వాటా ఎంత) */ కొత్త విభాగం 4908552 wikitext text/x-wiki == ఇతర ఆవశ్యక వ్యాసాల్లో == అందరికీ నమస్కారం. [[వాడుకరి:Chaduvari/ఇతర ఆవశ్యక వ్యాసాలు|ఇతర ఆవశ్యక వ్యాసాలు]] జాబితాలో కొన్ని పేర్ల విషయంలో సందేహాలున్నాయి. * కొన్ని ఇంగ్లీషు పేర్లకు తెలుగు ప్వ్ర్లు తెలియలేదు. వాటిలో చాలావరకు ఇంగ్లీషు పేరునే తెలుగులో రాయాల్సి ఉంటుంది. ఉదాహరణకు: Choanozoa, Obazoa వంటివి. * మరికొన్నిటికి తెలుగు శీర్షికల పేర్లు నాకు తెలియలేదు. ఉదాహరణకు, Critical point (thermodynamics), Triple point, Molar ionization energies of the elements వంటివి. వీటికి తెలుగు పేర్లు ఉంటాయి [[వాడుకరి:K.Venkataramana]] గారు, తదితరులు పరిశీలించవలసినది. * కొన్నిటికి నేను సూచించిన తెలుగు పేర్ల పట్ల నాకు సందేహాలున్నై. ఉదాహరణకు: Chrystal structure (స్ఫటికాకృతి/స్ఫటిక నిర్మాణం) * కొన్ని తెలుగు పేర్లకు సమానమైన ఇంగ్లీషు వ్యాసాల పేర్లు తెలియరాలేదు. ఉదాహరణకు, జ్వలన స్థానం (Flash point?) * కొన్ని తెలుగు శీర్షికలకు ఇంగ్లీషులో వ్యాసాలు అసలు ఉండకనే పోవచ్చు. ఉదాహరణకు షోడశయాజకులు, పంచతన్మాత్రలు. నవరాత్రాలు, త్రివృత్తు, మాచానధ్యయనాలు వంటివి. వీటికి మనం పునాదులనుంచి శోధించి సేకరించి రాయాలి. పైవాటిని పరిశీలించి, వాటి పేర్లను ధ్రువీకరించవలసినది. అవసరమైన చోట్ల మార్పు చేర్పులు చెయ్యండి. ఏది ఏమైనప్పటికీ, వ్యాసాలు సృష్టించడం ఆపనక్కరలేదు. మనకు తోచిన పేరుతో సృష్టిస్తే, ఆ తరువాత అవసరమైతే వేరే పేరుకు తరలించవచ్చు. మళ్ళీ.. పై సందేహాలన్నీ [[వాడుకరి:Chaduvari/ఇతర ఆవశ్యక వ్యాసాలు|ఇతర ఆవశ్యక వ్యాసాలు]] పేజీకి సంబంధించినవి మాత్రమే. ఇతర పేజీల్లో ఆ సందేహాలేమీ లేవు. __ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 15:34, 28 జూన్ 2026 (UTC) == చెయ్యాల్సిన పనులు == ప్రాజెక్టులో కృషి చేస్తున్న వాడుకరులకు కింది పనులు చెయ్యాల్సినదిగా మనవి. కొన్ని తప్పనిసరి, కొన్ని చేస్తే మంచిది ;తప్పనిసరివి :* మీరు ఎంచుకున్న వ్యాసాలకు ఎదురుగా మీ పేరు/సంతకం చెయ్యండి. తద్వారా మన సమయం వృథా కాకుండా నివారించవచ్చు. :* వ్యాసాన్ని ప్రచురించాక {{tl|వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} అనే మూసను పెట్టాలి. ;చేస్తే మంచిది :* మీ వాడుకరి పేజీలో [[వికీపీడియా:వికీప్రాజెక్టు/యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5#వాడుకరి పెట్టెలు, టాప్‌ఐకన్లు|ఈ వాడుకరి పెట్టెనో, టాప్‌ఐకన్నో]] పెట్టుకోండి __ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 04:24, 1 జూలై 2026 (UTC) == రోజుకొకటి తెలుసుకుందాం == మనందరం తెవికీలో పాతకాపులమే. వందలాది వ్యాసాల్లో వేలాది దిద్దుబాట్లు చేసినవాళ్ళమే, లక్షలాది బైట్లు చేర్చినవాళ్ళమే. అంతమాత్రాన ఎవరమూ సర్వమూ తెలిసినవాళ్లం కాదు. తెలియనివి చాలానే ఉన్నాయి. మనకు తెలియని విషయాలు ఒకటీ ఒకటీ నేర్చుకుంటూంటే మనపని కొద్దికొద్దిగా మెరుగుపడుతూ ఉంటుంది. ఈ ప్రాజెక్టును అందుకు ఉపయోగించుకోవచ్చు. ఇక్కడ మనకు తెలిసిన విషయాలను రోజుకొకటి చొప్పున చెప్పుకుందాం. ఇక్కడ ఎవరైనా రాయవచ్చు. తెవికీలో కృషికి సంబంధించినది ఏదైనా రాయవచ్చు. రోజుకి ఒకటో రెండో మూడో మరిన్నో రాద్దాం. అందరం తెలుసుకుందాం. ఇది అందరికీ తెలిసే ఉంటుంది అని రాయకుండా ఉండనక్కరలేదు. మనకు తెలిసిన అంశం గురించి తెలియనివాళ్ళు ఉండవచ్చు. రాస్తే వాళ్ళకూ తెలుస్తుంది. అంచేత మనకు తెలిసిన సంగతి రాద్దాం. అందరం రాద్దాం. శీర్షికను "నేటి విశేషం" అని రాసి పక్కన సంఖ్య వేద్దాం, "నేటి విశేషం-1", "నేటి విశేషం-2", "నేటి విశేషం-3" ఇలాగ. "నేటి విశేషం-1" తో నేను మొదలు పెడతాను.__ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 04:34, 1 జూలై 2026 (UTC) == నేటి విశేషం-1 (తేదీ ఆకృతి) == తెవికీలో తేదీ ఎలా ఉండాలి అనేదానికి ఒక ప్రమాణం ఉంది. అది, "'''2026 జూలై 1'''" అని. అందులో కామాలు ఉండవు, గమనించండి. మనకు తేదీ రూపం ఇలా ఉండాలని గతంలో [[వికీపీడియా:రచ్చబండ (పాలసీలు)/తేదీ ఆకృతి ఎలా ఉండాలి|ఇక్కడ]] చర్చించి నిర్ణయించుకున్నాం. అయితే, మూలాల్లో ఉన్న తేదీ రూపాన్ని మార్చనక్కర్లేదు, ఉన్నదున్నట్లుగా ఉంచెయ్యండి. __ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 04:43, 1 జూలై 2026 (UTC) == నేటి విశేషం-2 (అనువాద పరికరం = గూగుల్ యాంత్రికానువాదం+'''+'''<big>+'''+'''</big>) == తెలుగు వికీపీడియా అనువాద పరికరంలో ఉన్న గూగుల్ అనువాద యంత్రం, బయట గూగుల్ ట్రాన్స్‌లేట్ వెబ్‌సైటు (Translate.google.com) లోని అనువాద యంత్రమూ.. ఈ రెండింటి ఇంజను ఒకటే. ఈ రెండూ చేసే అనువాదాల్లో వచ్చే తప్పొప్పులన్నీ ఒకటే. కానీ, తెవికీలో అనువాద ఇంజనుకు పైన, వికీమీడియా చేర్చిన కొన్ని అదనపు విశేషాల వలన లింకులు, మూలాలు, వర్గాలు, మూసలు వగైరాలన్నీ ఆటోమాటిగ్గా మూలం నుండి తెలుగు లోకి వచ్చేస్తాయి. అంచేత- ::అనువాద పరికరం = Translate.google.com +'''+'''<big>+'''+'''</big> :::వెరసి ... :::[[దస్త్రం:WLW_Project_growth_icon.svg|20px]] [[దస్త్రం:WLW_Project_growth_icon.svg|40px]] [[దస్త్రం:WLW_Project_growth_icon.svg|60px]] -- [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 01:42, 2 జూలై 2026 (UTC) == నేటి విశేషం-3 (తెలుసుకోవాల్సినవి ఎన్నో ఉన్నై. తెలుసుకునే మార్గాలూ బానే ఉన్నై) == [[దస్త్రం:WLW_Project_growth_icon.svg|20x20px]] తెవికీలో తెలుసుకోవాల్సిన సంగతులు ఎన్నో ఉన్నై. దిద్దుబాట్లు చేస్తూ ఉంటే అనేకమైన సందేహాలు వస్తూ ఉంటై. ఎలా వీటిని తీర్చుకోవడం? # "'''వికీపీడియా:'''", "'''సహాయం:'''" పేరుబరుల్లో వందలాది పేజీలున్నాయి. వాటితో మీ సందేహం తీరవచ్చు. # [[వికీపీడియా:వాడుకరులకు సూచనలు]] అనే పేజీలో మీ సందేహాలు తీరవచ్చు # ఈసరికే ఉన్న పేజీల్లో మీ ప్రశ్నలకు సమాధానాలు దొరక్కపోతే, తెలిసిన వాళ్ళను అడిగి తెలుసుకోండి ## [[వికీపీడియా:సహాయ కేంద్రం|సహాయ కేంద్రంలో]] అడగండి. ## ఎవరైనా అనుభవజ్ఞుల వాడుకరి చర్చ పేజీలో అడగండి ## [[వికీపీడియా:రచ్చబండ|రచ్చబండలో]] అడగండి # 'ఒకటి కాదు, బోలెడన్ని సందేహాలున్నై. అవి ఒకటో రెండో ప్రశ్నలతో తీరేవి కావు' అనిపిస్తే [[వికీపీడియా:తెవికీ బడి|తెవికీబడిలో]] చెప్పండి. వాళ్ళు మీకోసం క్లాసులు పెట్టి మరీ సందేహాలు తీరుస్తారు. __ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 09:24, 3 జూలై 2026 (UTC) == నేటి విశేషం-4 (సహజమైన భాష) == [[దస్త్రం:WLW_Project_growth_icon.svg|20x20px]]మనం ఎలా మాట్లాడతామో సరిగ్గా అలాగే రాస్తే చాలు, ఇప్పుడు భాషలో మనం చూస్తున్న అసహజత్వంలో 90% పోయి, ఆ మేరకు భాష తేటపడుతుంది. మనం చర్చ పేజీల్లో, రచ్చబండలో రాసే తెలుగు, వ్యాసాల్లో రాసే భాష కంటే ఎంతో సహజంగా ఉంటుంది చూసారా?__ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 02:30, 4 జూలై 2026 (UTC) == నేటి విశేషం-5 (పొట్టిమూలాలు - పెద్ద సమస్య - సింపులు పరిష్కారం) == [[దస్త్రం:WLW_Project_growth_icon.svg|20x20px]] వ్యాసంలో {{tl|Harv}},{{tl|Sfn}} లాంటి పొట్టిమూలాలను చేర్చినపుడు వాటికి తోడుగా సంబంధిత పెద్ద మూలాలను, "'''మూలాలు'''" విభాగం కింద, "'''వనరులు'''" అనే ఉప విభాగం పెట్టి, అందులో చేర్చాలి. లేకపోతే, మూలాల్లో ఎర్రరంగులో "sfn error: no target:" అనే లోపాన్ని చూపిస్తుంది. ఆ పేజీ [[:వర్గం:Harv and Sfn no-target errors|Harv and Sfn no-target errors]] అనే వర్గంలో (లేదా లోపాన్ని బట్టి, [[:వర్గం:Harv and Sfn multiple-target errors|Harv and Sfn multiple-target errors]] లో గానీ చేరుతుంది) చేరతుంది. చాలా ముఖ్యమైన సంగతి ఏంటంటే -'''సంబంధిత పొడుగుమూలం లేనట్లైతే, పొట్టి మూలాన్ని ఇచ్చినా మూలం ఇవ్వనట్టే లెక్క'''. ఈ లోపం ఏర్పడడానికి ప్రధాన కారణం, మూల వ్యాసంలో ఉండే "Sources"/"Book sources"/"Bibliography" లాంటి వివిధ పేర్లతో ఉండే విభాగాల్లో ఉన్న మూలాలను మన పేజీలోకి తేకపోవడమే. ఇప్పుడు అక్కడి మూలాలను కాపీ చేసి తెచ్చి ఇక్కడ పెట్టండి... ఇక్కడి లోపాలన్నీ పోతాయ్, పేజీ పై వర్గంలోంచి మాయమౌతుంది.__ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 00:09, 5 జూలై 2026 (UTC) :ఉదాహరణకు "'''భారతదేశంలో పాడి పరిశ్రమ'''" అనే పేజీ చూడండి. ఆ పేజీ [https://te.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%B0%AD%E0%B0%BE%E0%B0%B0%E0%B0%A4%E0%B0%A6%E0%B1%87%E0%B0%B6%E0%B0%82%E0%B0%B2%E0%B1%8B_%E0%B0%AA%E0%B0%BE%E0%B0%A1%E0%B0%BF_%E0%B0%AA%E0%B0%B0%E0%B0%BF%E0%B0%B6%E0%B1%8D%E0%B0%B0%E0%B0%AE&oldid=4896495 ప్రస్తుత కూర్పులో] ఈ పొట్టి మూలాల లోపాలు చాలా ఉన్నాయి - 50 కి పైనే ఉన్నాయి. ఇప్పుడు [[En:Dairy in India|దాని ఇంగ్లీషు పేజీ]] లోని "Sources" విభాగంలో ఉన్న పొడుగు మూలాలన్నిటినీ ఇక్కడ కాపీ చేస్తే, ఈ లోపాలన్నీ ఎగిరి పోతాయి. [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 00:26, 5 జూలై 2026 (UTC) == నేటి విశేషం-6 (దేవాలయాన్ని దేవుడికి అంకితం చెయ్యం) == [[దస్త్రం:WLW_Project_growth_icon.svg|20x20px]] ఇంగ్లీషులో రాసేటపుడు, ".. టెంపుల్ ఈజ్ డెడికేటెడ్ టు శివా" అని రాస్తారు. తెలుగులో అలా రాయం. చక్కగా, సింపులుగా "శివాలయం" అంటాం అంతే. "శివుడికి అంకితం చేసిన ఆలయం" అని రాయడం మనకు సహజం కాదు. ఇలా అంకితం చేసినట్టు ఎక్కడైనా కనిపిస్తే, మార్చేద్దాం. __ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 01:05, 6 జూలై 2026 (UTC) == నేటి విశేషం-7 ("కలిగి ఉంది" కాదు.. "ఉంది" అంతే) == [[దస్త్రం:WLW_Project_growth_icon.svg|20x20px]] "కలిగి ఉంది" అనేది మనకు సహజం కాదు. "ఆ హాలు నాలుగు వందల మంది కూచునే సామర్థ్యం కలిగి ఉంది" అని రాయం. "ఆ హాలుకు నాలుగు వందల మంది కూచునే సామర్థ్యం ఉంది" అంటాం. ఈ మధ్య ఆంధ్రజ్యోతిలో ఇలాంటి వాక్యం కనబడితే (అసలు ఆ చిన్నవార్త పూర్తిగా గూగుల్ యంత్రానువాదమే చేసి వేసాడు) వాళ్ళకు రాసాను. "కలిగి ఉంది" కనబడితే కలబడిపోదాం, సరిదిద్దుదాం.__ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 04:30, 7 జూలై 2026 (UTC) == 6 రోజుల తరువాత == ప్రాజెక్టు మొదలై 6 రోజులు గడిచాయి. ఇప్పటికి 252 కొత్త వ్యాసాలు వచ్చినట్టు వర్గం చూపిస్తోంది. 6 పేజీలు మెరుగుపడి, మంచివ్యాసాల ప్రతిపాదన దాకా వెళ్ళాయి. అయితే... వ్యాసాలు తయారై, ఇంకా ప్రాజెక్టులో చేర్చనివి 110 దాకా ఉన్నాయి (ఆ సంగతి మీకు ఎలా తెలిసిందంటారా.. అది మా క్వారీ వర్గాల భోగట్టా). వాటి చర్చ పేజీల్లో మూసను చేర్చేదాకా అవి చేరవు. వాటిని కూడా కలుపుకుంటే 360 వ్యాసాల దాకా వచ్చినట్టు. రోజుకు సగటున 60. ఈ ఎడిటథాన్ల పోషకులు ఒకరిద్దరు ఇంకా రాయడం మొదలుపెట్టలేదు. వాళ్ళూ చేరితే ప్రాజెక్టు మరింత వేగంగా పరుగెత్తుతుంది. ఇప్పటివరకూ ప్రాజెక్టు సాధించిన గణాంకాలను ఇవ్వాళ ప్రచురిస్తాం. చూస్తూనే ఉండండి.. '''''యూజీజీజీ5''''' చానెల్. [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 05:25, 7 జూలై 2026 (UTC) == నేటి విశేషం-8 (ఇచ్చట "బడు" వాడబడదు) == [[దస్త్రం:WLW_Project_growth_icon.svg|20x20px]] "సుబ్బారావు అండ్ కో సంస్థ సుబ్బారావు చేత స్థాపించబడింది" అని రాయం. "సుబ్బారావు అండ్ కో సంస్థను సుబ్బారావు స్థాపించాడు" అని రాస్తాం. అదే మనకు సహజం. ఎక్కడో గానీ మనకు "బడు" అవసరంబడదు. ఈ విషయమై ఒక అనల్ప విషయం: మాదిగ నేత, [[మంద కృష్ణ మాదిగ]]కు ఒక ప్రత్యేకత ఉంది.. బడు ఎక్కువగా వాడతారు. ఆయన బడు ఎక్కువగా వాడే ఒక ఉదాహరణ: "హైదరాబాదులో ఉండబడే 80 లక్షల మంది, మిగతా తెలంగాణలో ఉండబడే 3 కోట్ల మంది, ఆంధ్రలో ఉండబడే 5 కోట్ల మందీ.." ఇలా ఉంటుంది ఆయన మాట.__ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 18:31, 8 జూలై 2026 (UTC) == నేటి విశేషం-9 (మంచి వ్యాసం ప్రాసెస్ విశిష్టత) == [[దస్త్రం:WLW_Project_growth_icon.svg|20x20px]] మంచి వ్యాసం ప్రాసెస్‌లో ఒక విశిష్టత ఉంది. వ్యాసాన్ని మెరుగుపరచి, చర్చ పేజీలో మూసను చేర్చినంత మాత్రాన, అది మంచి వ్యాసం అయిపోదు. ప్రతిపాదించిన వ్యాసాన్ని వేరెవరైనా వాడుకరి - ప్రతిపాదించిన వాడుకరి కాకుండా మరెవరైనా సరే - దాన్ని సమీక్షించి, "'''సరే'''" అంటేనే, అది మంచి వ్యాసంగా రూపొందుతుంది. __ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 01:57, 9 జూలై 2026 (UTC) == నేటి విశేషం-10 (వర్గీకరణంలో..) == [[దస్త్రం:WLW_Project_growth_icon.svg|20x20px]] వర్గీకరణలో మూలసూత్రం - వీలైనంత కనిష్ఠ స్థాయి వర్గం లోకి వ్యాసాన్ని చేర్చాలి. ఒక ఉదాహరణ చూద్దాం. రచయితల వ్యాసాలకు "రచయితలు" అనే వర్గం అత్యంత గరిష్ఠ స్థాయి వర్గం అవుతుంది. దానికింద "భారతీయ రచయితలు" ఉంటుంది. వాటి కింద "ఆంధ్రప్రదేశ్ రచయితలు" ఉంటుంది. దాని కింద "గుంటూరు జిల్లా రచయితలు" ఉంటుంది. ఈ వర్గవృక్షంలో శీర్షస్థానంలో "రచయితలు" ఉండగా కనిష్ఠ స్థానంలో "గుంటూరు జిల్లా రచయితలు" ఉంది. రచయితది ఫలానా జిల్లా అని తెలిస్తే ఆ జిల్లా రచయితలు అనే వర్గం లోకి చేర్చాలి, అసాధారణమైన పరిస్థితులు ఏమైనా ఉంటే తప్ప. :;అంత <big>''అసా..ధారణమైన పరిస్థితులు''</big> ఏముంటాయ్ మాషారూ? :ఏమో, నాకు మాత్రం ఏం తెలుస్సార్? ఎందుకైనా మంచిదని ఒక డిస్క్లెయిమరు లాగా పడేసాను, పడి ఉంటదని :-) __ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 21:44, 9 జూలై 2026 (UTC) == నేటి విశేషం-11 (మర్రిచెట్టూ, ఊడలూ) == [[దస్త్రం:WLW_Project_growth_icon.svg|20x20px]] [[దస్త్రం:Tree of Banyan.jpg|right|300x300px]] * వికీపీడియాలో వివిధ స్థాయిల్లో పనిచేసే సాఫ్టువేరు అంగాలున్నాయి. అవి: ** మీడియావికీ: వికీపీడియా అంటే ఇదే! పూర్తిగా పునాదుల నుండి రూపించి, అభివృద్ధి చేసిన సాఫ్టువేరు. మర్రిచెట్టు లాంటిది. దీన్ని ఫౌండేషను వారి డెవలప్‌మెంటు బృందం తయారుచేసింది. దీని నిర్వహణ, కొత్త అంశాల చేర్పులూ, పాతవాటికి మార్పులూ, అన్నీ ఈ బృందమే చేస్తుంది. దీనికి పొడిగింతలూ, యాడాన్లూ ఉన్నాయి. కోర్ సాఫ్టువేరు మర్రిచెట్టైతే, ఇవి ఊడల్లాంటివి. వీటిని ఈ బృందం తయారుచెయ్యదు, వాడుకునేవాళ్ళే తయారుచేసుకుంటారు. ** గాడ్జెట్లు: పెద్ద ఊడల్లాంటివివి. మీడియావికీ సాఫ్టువేరు లోని అంశాలనే వాడుకుంటూ కొన్ని ప్రత్యేకమైన పనులు చేసేందుకు తయారుచేసిన చిన్నచిన్న సాఫ్టువేర్లివి. ట్వింకిల్ అలాంటిదే. ఈ గాడ్జెట్లు వాడుకరులందరికీ అందుబాటులో ఉంటాయి. వాడుకరులు తమ అభిరుచుల్లో వాటిని చేతనం చేసుకుని వాడుకోవచ్చు. వద్దనుకుంటే చేతనం చేసుకోనక్కరలేదు. ** యూజర్‌స్క్రిప్టులు: ఇప్పుడిప్పుడే పుడుతున్న ఊడల్లాంటివి. ఇవి కూడా మీడియావికీ అంశాలను వాడుకుంటూ నిర్దుష్టమైన పనిని సాధిస్తాయి. ఇవి పైవాటి లాగా, అందరికీ అందుబాటులో ఉండవు. కేవలం వాటిని స్థాపించుకున్న వాడుకరులకు మాత్రమే అందుబాటులో ఉంటాయి. స్థాపించుకోవడమంటే, జావాస్క్రిప్టు ఫైలు (https://te.wikipedia.org/wiki/Special:MyPage/common.js) ఒకదాన్ని తయారుచేసుకోవడం. మనకు జావాస్క్రిప్టు రాయడం రాకపోతే, ఇతరులు రాసిన స్క్రిప్టును నడుపుకోవచ్చు. ఓ యూజర్‌స్క్రిప్టును కొంత మంది వాడి, దాని పనితో సంతృప్తి చెందితే, దాన్ని అందరికీ అందుబాటులోకి తెద్దామని సముదాయం భావిస్తే, యూజర్‌స్క్రిప్టుకు గాడ్జెట్టుగా ప్రమోషను ఇవ్వవచ్చు. ఈ గాడ్జెట్లు, యూజర్‌స్క్రిప్టులూ జావాస్క్రిప్టుతో మన బ్రౌజర్లలోనే నడుస్తాయి. ఇవి '''దిద్దుబాట్లు చెయ్యవు'''. మీడియావికీ కోర్ మాత్రం సర్వరులో నడుస్తుంది. ఈ గాడ్జెట్లు బాగున్నాయి, బాగా పనిచేస్తున్నాయి, వీటిని అందరికీ అందుబాటులో తేవచ్చు అని డెవలప్‌మెంటు బృందం భావిస్తే వాళ్ళు ప్రధాన మీడియావికీ సాఫ్టువేరులోనే దాన్ని ఇముడ్చవచ్చు. కూర్పుల "'''తేడా'''" పేజీలో ఉండే "రివిజన్ స్లైడరు" ఇలాంటిదే. జర్మను వికీపీడియాలో అది గాడ్జెటుగా మొదలై, ఆ తరువాత మీడియావికీ సాఫ్టువేరులో అంతర్భాగమైపోయింది. బాట్ అనేది ఇంకో రకం. ఇవి ఆటోమాటిగ్గా పేజీలలో '''దిద్దుబాట్లు చెయ్యగల''' సాఫ్టువేర్లు. వీటిని కూడా వాడుకునేవాళ్ళే తయారుచేసుకుంటారు. ఒక ఉదాహరణ: * "విజయవాడ రహదారులు" అనే వర్గం లోని పేజీలను చూడాలి. ఇది '''మీడియావికీ కోర్ సాఫ్టువేరు''' చూపిస్తుంది. * "విజయవాడ రహదారులు" అనే వర్గంలో, 4000 బైట్ల లోపు ఉన్న పేజీలను హైలైటు చేసి చూపించాలి. ఈ విశేషం మీడియావికీలో లేదు. దానికి ఒక జావాస్క్రిప్టు ఫైలు రాసుకోవచ్చు. ఆ జావాస్క్రిప్టును వాడుకరులు ఎవరికివారే స్థాపించుకుంటే అది, '''యూజర్‌స్క్రిప్టు'''. అందరికీ అందుబాటు లోకి తెస్తే అది '''గాడ్జెట్టు'''. ఈ వర్గం లోని పేజీల్లో ఏదైనా పేజీ తెరవగానే, అది ఎన్ని బైట్లు ఉందో చూసి, అది 4000 బైట్ల లోపు ఉంటే, ఆ సంగతి ఆ పేజీలో చూపిస్తుంది. * అలాంటి పేజీలన్నిటినీ వెతికి, వాటిని "విజయవాడ రహదారుల పేజీల్లో మొలకలు" అనే వర్గంలో వెయ్యాలి (అంటే దిద్దుబాటు చెయ్యాలన్నమాట). దానికి ఒక '''బాటు''' రాసుకోవాలి. స్సరే.. మరి ఆటోవికీబ్రౌజరు (ఏడబ్ల్యూబీ) అంటారు గదా, అదేంటి మరి? అదీ ఒక బాటు లాంటిదే. సెమీ ఆటోమాటిగ్గా దిద్దుబాట్లు చేసే పరికరం. బాటు రాయాలంటే సాఫ్టువేరు తెలిసి ఉండాలి. కానీ ఈ పరికరంలో బాటు ముందే రాసి పెట్టారు. ఇక దాన్ని వాడేసుకోడానికి సాఫ్టువేరు ప్రజ్ఞ అవసరం లేదు. ఏం పనులు చెయ్యాలో, ఎలా చెయ్యాలో, ఏ పేజీల్లో చెయ్యాలో.. చెబితే చాలు. పని అదే చేసేస్తుంది. ఇదీ ఇవ్వాళ్టి మీడియావికీ మర్రిచెట్టోపాఖ్యానం. __ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 01:51, 11 జూలై 2026 (UTC) == నేటి విశేషం-12 (తెవికీలో చర్చలా? అమ్మో..!) == [[దస్త్రం:WLW_Project_growth_icon.svg|20x20px]] ఏం పర్లేదు. ఇక్కడ ఎవరూ పొడవరు. ఎవరికీ కొమ్ముల్లేవు. ఇక్కడ పది రోజుల వాడుకరి అయినా, పాతికేళ్ళ కుర్రాడైనా, పదేళ్ళ అనుభవజ్ఞులైనా.. అందరూ ఒకటే! పరస్పరం గౌరవించుకోవాల్సిందే. అవతలివారు చెప్పేది వినాల్సిందే. తాను చెప్పదలచుకున్నది చెప్పాల్సిందే. "ఇదీ నా అభిప్రాయం" అని చెప్పేవారు వికీకి కావాలి. దానితో పాటు "ఇదీ దానికి హేతువు" అని కూడా చెప్పేవారంటే వికీకి మరింత గౌరవం. తెవికీలో ఉన్న అతిపెద్ద లోట్లు రెండు - # '''ఎక్కువ మంది వాడుకరులు చేరకపోవడం:''' మనకు వాడుకరులు, అందునా చురుగ్గా రాసే వాడుకరులు తక్కువ. ఇంకో వినయ్‌, ఇద్దరు ప్రణయ్‌రాజ్‌లు, ముగ్గురు వెంకటరమణలు, నలుగురు రవిచంద్రలు, ఐదుగురు రామారావులు, ఆరుగురు మురళీకృష్ణలు, ఏడుగురు శ్రీనివాస్‌లు, పదిమంది మిగతావాళ్ళూ ఉండి ఉంటే ఈ పాటికి ఒక డజను తెలుగు వికీపీడియాలు సృష్టించి ఉండేవాళ్ళం. # '''ఎక్కువమంది వాడుకరులు చర్చల్లో పాల్గొనకపోవడం:''' చర్చల్లో పాల్గొనడం మనలో తక్కువ. మనం ఏం చెప్పాం అన్నది చాలా ముఖ్యం - మెరుగైన నిర్ణయాలు తీసుకోగలం. అసలు చెప్పామా లేదా అనేది దానికంటే ముఖ్యం - అసలు నిర్ణయాలంటూ తీసుకోగలం. వ్యాసాలపై చర్చలు, రచ్చబండ చర్చలు, తొలగింపు చర్చలు, విధానాలు, మార్గదర్శకాల వంటి ముఖ్యమైన అంశాలపై చర్చలు కూడా వాడుకరులు పాల్గొనక ఆగిఫోయినవి ఉన్నాయి. రండి, చర్చల్లో పాల్గొనండి. తెవికీని అభివృద్ధి చెయ్యండి. [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 01:12, 13 జూలై 2026 (UTC) == 40% సమయం గడిచింది.. == 12 రోజులు గడిచాయి. 411 వ్యాసాలు రాసాం. ఇంకో ఇద్దరు ముగ్గురు గట్టిగా చెయ్యి చేసుకుంటే తప్ప, అడంగు చేరం. గణాంకాలు ప్రచురించాం, చూడండి. ఇవి కాక, 7 వ్యాసాలను "మంచి" హోదా కోసం ప్రతిపాదించాం. __ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 04:53, 13 జూలై 2026 (UTC) == నేటి విశేషం-13 (తొలగింపు చర్చలా? అమ్మో.. అమ్మో..!) == [[దస్త్రం:WLW_Project_growth_icon.svg|20x20px]] వికీలో వ్యాసాలన్నీ అద్భుతమైన నాణ్యతతో అలరారేవేమీ కావు; '''దో'''షకషాయిత వ్యాసాలు చాలానే ఉన్నాయి. కృతకంగా, వ్యాకరణ దోషాలతో ఉండే లోపభూయిష్టమైన వచనం ఈ దోషాల్లో ప్రధానమైనది. మూలాలు లేకుండా, తప్పులతడకల సమాచారంతో, విషయ ప్రాముఖ్యత లేకుండా.. ఇలాంటి అనేక దోషాలు కూడా ఉంటాయి. ఆ వ్యాసాలను చదివిన పాఠకులకు యావత్తెవికీ పట్లనే అసంతృప్తి కలగవచ్చు. వాటిలో దోషాలను సరిచేసి, తేటపరచడం కూడా మన పనుల్లో ఒకటి. కానీ, కొన్ని వ్యాసాలు మరీ, సరిచెయ్యలేనంత అధ్వాన్నంగా ఉంటాయి. అంచేత వాటిని తొలగించడం తప్ప మరో మార్గం లేదు. అలాంటివాటిని తొలగించడం కోసం ప్రతిపాదించాలి. తొలగింపు చర్చలో పాల్గొని మన అభిప్రాయం చెప్పాలి. వెనకాడకూడదు. చర్చను బట్టి నిర్ణయం ప్రకటించాలి కూడా. # తొలగింపు కోసం ప్రతిపాదించేందుకు, పేజీలో పైన {{tl|తొలగించు}} అనే మూసలో కారణం రాసి, పెట్టాలి. అప్పుడు అందులో ఒక తొలగింపు చర్చ పేజీకి ఎర్రలింకు చూపిస్తుంది. ఆ లింకు ఇలా ఉంటుంది:- "వికీపీడియా:తొలగింపు కొరకు వ్యాసాలు/వ్యాసం పేరు" # ఆ ఎర్రలింకును నొక్కి, ఎందుకు తొలగించాలో కారణం రాసి, కొత్త పేజీని సృష్టించాలి. # ఈ కొత్త పేజీకి [[వికీపీడియా:తొలగింపు కొరకు వ్యాసాలు]] పేజీలో "తాజా చేర్పులు" విభాగం నుండి లింకు ఇవ్వాలి. అంతే, అదే తొలగింపు ప్రతిపాదన! పోతే, ఆ "తాజా చేర్పులు" విభాగంలో ఈసరికే చేసిన ఇతర తొలగింపు ప్రతిపాదనలకు లింకులుంటాయి. ఆయా చర్చలకు వెళ్ళి, అక్కడ మీ అభిప్రాయాలు చెప్పండి. ;అమ్మో, ఏం కాదు గదా? :ఏం కాదు, పనికిరాని వ్యాసాలు పోతాయి, లేదా బాగుపడతాయి. ఏదైనా మంచిదే. అంతా మీవల్లే! __ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 23:48, 13 జూలై 2026 (UTC) == నేటి విశేషం-14 (చర్చపై నిర్ణయం ప్రకటించడం) == [[దస్త్రం:WLW_Project_growth_icon.svg|20x20px]] తెవికీలో ఏదైనా అంశంపై చర్చ జరిపాక, కొన్ని సందర్భాల్లో నిర్ణయం ప్రకటించాల్సిన అవసరం ఉండదు. కొన్ని సందర్భాల్లో నిర్ణయం స్పష్టంగా ప్రకటించాల్సి ఉంటుంది. అలా నిర్ణయం ప్రకటించేటపుడు కొన్ని అంశాలను గమనంలో ఉంచుకోవాలి. అవి: * నిర్ణయం ప్రకటించేవారు నిర్వాహకులే అయి ఉండనవసరం లేదు. వికీవిధానాలగురించి తెలిసిన అనుభవజ్ఞులెవరైనా నిర్ణయం ప్రకటించవచ్చు. * నిర్ణయం ప్రకటించేవారు ఆ చర్చలో గానీ, చర్చకు సంబంధించిన మూలాంశంలో గానీ పాల్గొని ఉండకూడదు * తన స్వంత అభిప్రాయాన్ని పక్కనబెట్టి చర్చలో వచ్చిన అభిప్రాయాలను మాత్రమే పరిశీలించి నిర్ణయం చెప్పాలి. * చర్చలో వచ్చిన అభిప్రాయాలను మాత్రమే పరిగణించాలి. చర్చకు బైట ఇతర పేజీల్లో, ఇతర సంద్క్వర్భాల్లో వచ్చిన అభిప్రాయాలను పరిగణించరాదు. * చర్చకు బైట, పరిగణించాల్సిన ఏకైక అంశం - వికీ మూలస్తంభాలు. వీటికి విరుద్ధంగా ఉన్న అభిప్రాయాలను పరిగణించరాదు. * అభిప్రాయాల సంఖ్యను, మెజారిటీనీ పరిగణించి నిర్ణయం చెప్పకూడదు. అభిప్రాయాల లోని తర్కాన్నీ హేతువునూ పరిశీలించి నిర్ణయం చెప్పాలి. ఒక అంశంపై పది మంది "ఔన"నీ, ఒకే వ్యక్తి "కాదు" అనీ అన్నారనుకుందాం. కాదు అన్నవారు చెప్పిన అభిప్రాయం మిగతా అన్నిటికంటే బాగా తర్కయుక్తంగా ఉందనుకుందాం. అదే సరైన తర్కమైతే, దాన్నే నిర్ణయంగా ప్రకటించాలి. అదే తెవికీ! మరి, చర్చ బాగానే జరిగి, నిర్ణయం తప్పుగా ఇచ్చిన సందర్భాలు లేవా తెవికీలో? ఎందుకు లేవూ, ఉన్నాయి. మీరే పరిశీలించండి. __ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 03:23, 16 జూలై 2026 (UTC) == నేటి విశేషం-15 (వాడుకరి పెట్టెలూ టాప్ ఐకన్లూ) == [[దస్త్రం:WLW_Project_growth_icon.svg|20x20px]] వికీపీడియా వాడుకరిపేజీలో మన గురించి మనం రాసుకుంటాం. ఈ సమాచారాన్ని వెలిబుచ్చే కొన్ని ప్రత్యేకమైన మూసలను కూడా వికీపీడియా తయారుచేసింది. ఈ మూసలనే "వాడుకరిపెట్టె"లనీ, "వాడుకరిపేజీ టాప్‌ఐకన్"లనీ అంటారు. ఇవి ఒక్కొక్కటీ వాడుకరికి సంబంధించిన ఒక్కొక్క లక్షణాన్ని చూపిస్తాయి. ఉదాహరణకు పరిశోధకులు అనే వాడుకరి పెట్టెను పరిశోధన చేసే వాడుకరులు పెట్టుకుంటారు. ఫేస్‌బుక్ వాడే వాడుకరులు ఫేస్‌బుక్ అనే వాడుకరిపెట్టెను, బ్లాగరులు సంబంధిత వాడుకరిపెట్టెనూ తమ వాడుకరి పేజీలో పెట్టుకుంటారు. ఇవి వాడుకరి పేజీలో ఒకె పెట్టె లాగా కనిపిస్తాయి. ఒక్కొక్క వాడుకరి పదులు, వందలూ ఎన్నైనా పెట్టెలు పెట్టుకోవచ్చు. ఉదాహరణలు: [[వాడుకరి:Veera.sj|శశిధర్ జంగం పేజీ]], [[వాడుకరి:K.Venkataramana|వెంకటరమణ పేజీ]] పేజీ అంతా అలా పెట్టెలతో నిండి ఉంటే బాగుండదు అనుకునేవాళ్ళు అవే లక్షణాలను చూపించే టాప్‌ఐకన్లను పెట్టుకోవచ్చు. ఇవి ఒక చిన్న ఐకన్‌ను పేజీలో అన్నిటికంటే పైన, "చదువు", "సవరించు" లింకులుండే వరుసకు కింద కనిపిస్తాయి. ఎన్ని టాప్‌ఐకన్ మూసలు పెడితే అన్ని బొమ్మలు వరుసగా కనిపిస్తాయి. ఉదాహరణలు: [[వాడుకరి:Chaduvari|చదువరి పేజీ]], [[వాడుకరి:Pranayraj1985|ప్రణయ్‌రాజ్ పేజీ]]. ;మరి నా వాడుకరి పేజీలో ఏం పెట్టుకోవాలి? :మీ ఇష్టం. మీకు ఏది నచ్చితే అది పెట్టుకోవచ్చు. రెండూ నచ్చితే రెండూ పెట్టుకోవచ్చు. ఈ గుప్పెడు అవీ, ఇంకో గుప్పెడు ఇవీ పెట్టుకోవచ్చు. అందుకే మన ప్రాజెక్టులో రెండూ ఇచ్చాం, గమనించారా? మీ వాడుకరిపేజీలో పెట్టుకున్నారా? మనం చేస్తున్న పని గురించి మనమే చెప్పుకోకపోతే ఎలాగండీ? పెట్టుకోండి. __ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 16:05, 16 జూలై 2026 (UTC) == నేటి విశేషం-16 (సామాన్యశకం) == [[దస్త్రం:WLW_Project_growth_icon.svg|20x20px]] కాలగణనన కోసం మనం క్రీస్తుశకాన్ని విస్తృతంగా వాడుతున్న సంగతి అందరికీ తెలిసినదే. [[శాలివాహన శకం|శాలిశకం]], [[విక్రమాదిత్య శకం|విక్రమశకం]] వంటి భారతీయ శకాలు ఉన్నప్పటికీ భారతదేశంలో, అలాగే ప్రపంచవ్యాప్తంగా క్రీస్తుశకమే విస్తృతంగా వాడుకలో ఉంది. అయితే ఇది మత తటస్థంగా ఉండాలని భావించినవారు దీన్ని '''[[సామాన్య శకం|సామాన్యశకం]]''' (ఇంగ్లీషులో '''కామన్ ఎరా''') అని మార్చారు. తేదీలు ఏమీ మారవు, క్యాలెండరు ఏమీ మారదు, కేవలం క్రీస్తుశకం అనే పేరు స్థానే సామాన్యశకం అనేది వచ్చింది, అంతే. క్రీస్తుపూర్వం, క్రీ.పూ. అనేవి సామాన్యశకపూర్వం, సా.పూ. అయ్యాయి. క్రీస్తుశకం, క్రీ.శ. అనేవి సామాన్యశకం, సా.శ. అయ్యాయి. తెవికీలో పై రెండు విధానాలనూ వాడుతున్నారు. అయితే ఒక వ్యాసంలో ఒకే పద్ధతిని అనుసరిస్తే ఏకరీతిగా ఉంటుంది. ఇంతకీ.., ఆశ్చర్యం కలిగించే సంగతి ఏంటంటే - ఈ మార్పు ఆధునిక కాలంలో వచ్చింది కాదు. ఎప్పుడో 400 ఏళ్ళ కిందటే, 1700 ల్లోనే, ఈ ప్రతిపాదన వచ్చిందట. ;దీని గురించి తొలిసారి తెవికీలోనే చదివినవారు ఎవరు? # నేను. __[[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 01:09, 17 జూలై 2026 (UTC) == నేటి విశేషం-17 ("ప్రస్తుతం" అప్రస్తుతం) == [[దస్త్రం:WLW_Project_growth_icon.svg|20x20px]] తెవికీ వ్యాసాల్లో ఎప్పటికప్పుడు తాజాకరిస్తూ ఉండాలి. వ్యక్తులు మరణిస్తూ ఉంటే, ముందుగా తలపెట్టిన ఘటనలు జరుగుతూ ఉంటే, పదవులలో ఉన్నవారు మారిపోతూ ఉంటే, నిర్మాణంలో ఉన్న సినిమాలు విడుదలైపోతూ ఉంటే,.. ఆయా వ్యాసాల్లో, సంబంధిత సమాచారాన్ని తాజాకరిస్తూ ఉండాలి. లేనట్లైతే, "2019 సంక్రాంతికి విడుదల చెయ్యాలని భావిస్తున్నారు" లాంటి వాక్యాలు కనిపిస్తూ ఉంటాయి. అసలు కాలదోషం పట్టే వాక్యాలు రాయకుండా ఉంటే మరింత మేలు కదా? "ప్రస్తుతం" అనేమాటను వర్జించడం అలాంటిదే. "ప్రస్తుత భారత ప్రధాని మన్మోహన్ సింగ్" అనే వాక్యం 2014 మే 25 దాకా సరైనదే. నరేంద్ర మోడీ ప్రధాని కాగానే ఆ వాక్యం తప్పే! "ప్రస్తుత" అనే మాట స్థానంలో "2012 జూలై నాటికి (ఈ వాక్యం రాసే రోజు/నెల) మన్మోహన్ సింగ్ భారత ప్రధానిగా ఉన్నాడు" అని రాస్తే ఇక దానికి కాలదోషం పట్టదు. __ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 16:30, 18 జూలై 2026 (UTC) == నేటి విశేషం-17 (మీ అనువాదంలో మీ వాటా ఎంత) == [[దస్త్రం:WLW_Project_growth_icon.svg|20x20px]] అనువాద పరికరం ద్వారా అనువదిస్తున్న పేజీల్లో మానవికంగా అనువదించిన శాతం కనీసం 25% ఉంటే తప్ప ప్రచురించదని మనకు తెలుసు. ప్రచురించు బొత్తాన్ని నొక్కగానే, మానవిక అనువాద శాతం ఎంత ఉందో చూసి, అది 25%+ ఉంటే ప్రచురిస్తుంది. లేదంటే యంత్రానువాదం మేరీ ఎక్కువగా ఉంది, ప్రచురించను అంటుంది. అసలు మన అనువాదంలో మానవిక అనువాద శాతం ఎంత అనేది ఎక్కడ చూసుకోవాలి? ఇదిగో - https://cxdebugger.toolforge.org/ ఇక్కడ. __ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 01:21, 20 జూలై 2026 (UTC) gkw9hsxc03uhnh7vx78bnm7hlrssawp 4908553 4908552 2026-07-20T01:24:03Z Chaduvari 97 /* నేటి విశేషం-17 (మీ అనువాదంలో మీ వాటా ఎంత) */ 4908553 wikitext text/x-wiki == ఇతర ఆవశ్యక వ్యాసాల్లో == అందరికీ నమస్కారం. [[వాడుకరి:Chaduvari/ఇతర ఆవశ్యక వ్యాసాలు|ఇతర ఆవశ్యక వ్యాసాలు]] జాబితాలో కొన్ని పేర్ల విషయంలో సందేహాలున్నాయి. * కొన్ని ఇంగ్లీషు పేర్లకు తెలుగు ప్వ్ర్లు తెలియలేదు. వాటిలో చాలావరకు ఇంగ్లీషు పేరునే తెలుగులో రాయాల్సి ఉంటుంది. ఉదాహరణకు: Choanozoa, Obazoa వంటివి. * మరికొన్నిటికి తెలుగు శీర్షికల పేర్లు నాకు తెలియలేదు. ఉదాహరణకు, Critical point (thermodynamics), Triple point, Molar ionization energies of the elements వంటివి. వీటికి తెలుగు పేర్లు ఉంటాయి [[వాడుకరి:K.Venkataramana]] గారు, తదితరులు పరిశీలించవలసినది. * కొన్నిటికి నేను సూచించిన తెలుగు పేర్ల పట్ల నాకు సందేహాలున్నై. ఉదాహరణకు: Chrystal structure (స్ఫటికాకృతి/స్ఫటిక నిర్మాణం) * కొన్ని తెలుగు పేర్లకు సమానమైన ఇంగ్లీషు వ్యాసాల పేర్లు తెలియరాలేదు. ఉదాహరణకు, జ్వలన స్థానం (Flash point?) * కొన్ని తెలుగు శీర్షికలకు ఇంగ్లీషులో వ్యాసాలు అసలు ఉండకనే పోవచ్చు. ఉదాహరణకు షోడశయాజకులు, పంచతన్మాత్రలు. నవరాత్రాలు, త్రివృత్తు, మాచానధ్యయనాలు వంటివి. వీటికి మనం పునాదులనుంచి శోధించి సేకరించి రాయాలి. పైవాటిని పరిశీలించి, వాటి పేర్లను ధ్రువీకరించవలసినది. అవసరమైన చోట్ల మార్పు చేర్పులు చెయ్యండి. ఏది ఏమైనప్పటికీ, వ్యాసాలు సృష్టించడం ఆపనక్కరలేదు. మనకు తోచిన పేరుతో సృష్టిస్తే, ఆ తరువాత అవసరమైతే వేరే పేరుకు తరలించవచ్చు. మళ్ళీ.. పై సందేహాలన్నీ [[వాడుకరి:Chaduvari/ఇతర ఆవశ్యక వ్యాసాలు|ఇతర ఆవశ్యక వ్యాసాలు]] పేజీకి సంబంధించినవి మాత్రమే. ఇతర పేజీల్లో ఆ సందేహాలేమీ లేవు. __ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 15:34, 28 జూన్ 2026 (UTC) == చెయ్యాల్సిన పనులు == ప్రాజెక్టులో కృషి చేస్తున్న వాడుకరులకు కింది పనులు చెయ్యాల్సినదిగా మనవి. కొన్ని తప్పనిసరి, కొన్ని చేస్తే మంచిది ;తప్పనిసరివి :* మీరు ఎంచుకున్న వ్యాసాలకు ఎదురుగా మీ పేరు/సంతకం చెయ్యండి. తద్వారా మన సమయం వృథా కాకుండా నివారించవచ్చు. :* వ్యాసాన్ని ప్రచురించాక {{tl|వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} అనే మూసను పెట్టాలి. ;చేస్తే మంచిది :* మీ వాడుకరి పేజీలో [[వికీపీడియా:వికీప్రాజెక్టు/యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5#వాడుకరి పెట్టెలు, టాప్‌ఐకన్లు|ఈ వాడుకరి పెట్టెనో, టాప్‌ఐకన్నో]] పెట్టుకోండి __ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 04:24, 1 జూలై 2026 (UTC) == రోజుకొకటి తెలుసుకుందాం == మనందరం తెవికీలో పాతకాపులమే. వందలాది వ్యాసాల్లో వేలాది దిద్దుబాట్లు చేసినవాళ్ళమే, లక్షలాది బైట్లు చేర్చినవాళ్ళమే. అంతమాత్రాన ఎవరమూ సర్వమూ తెలిసినవాళ్లం కాదు. తెలియనివి చాలానే ఉన్నాయి. మనకు తెలియని విషయాలు ఒకటీ ఒకటీ నేర్చుకుంటూంటే మనపని కొద్దికొద్దిగా మెరుగుపడుతూ ఉంటుంది. ఈ ప్రాజెక్టును అందుకు ఉపయోగించుకోవచ్చు. ఇక్కడ మనకు తెలిసిన విషయాలను రోజుకొకటి చొప్పున చెప్పుకుందాం. ఇక్కడ ఎవరైనా రాయవచ్చు. తెవికీలో కృషికి సంబంధించినది ఏదైనా రాయవచ్చు. రోజుకి ఒకటో రెండో మూడో మరిన్నో రాద్దాం. అందరం తెలుసుకుందాం. ఇది అందరికీ తెలిసే ఉంటుంది అని రాయకుండా ఉండనక్కరలేదు. మనకు తెలిసిన అంశం గురించి తెలియనివాళ్ళు ఉండవచ్చు. రాస్తే వాళ్ళకూ తెలుస్తుంది. అంచేత మనకు తెలిసిన సంగతి రాద్దాం. అందరం రాద్దాం. శీర్షికను "నేటి విశేషం" అని రాసి పక్కన సంఖ్య వేద్దాం, "నేటి విశేషం-1", "నేటి విశేషం-2", "నేటి విశేషం-3" ఇలాగ. "నేటి విశేషం-1" తో నేను మొదలు పెడతాను.__ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 04:34, 1 జూలై 2026 (UTC) == నేటి విశేషం-1 (తేదీ ఆకృతి) == తెవికీలో తేదీ ఎలా ఉండాలి అనేదానికి ఒక ప్రమాణం ఉంది. అది, "'''2026 జూలై 1'''" అని. అందులో కామాలు ఉండవు, గమనించండి. మనకు తేదీ రూపం ఇలా ఉండాలని గతంలో [[వికీపీడియా:రచ్చబండ (పాలసీలు)/తేదీ ఆకృతి ఎలా ఉండాలి|ఇక్కడ]] చర్చించి నిర్ణయించుకున్నాం. అయితే, మూలాల్లో ఉన్న తేదీ రూపాన్ని మార్చనక్కర్లేదు, ఉన్నదున్నట్లుగా ఉంచెయ్యండి. __ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 04:43, 1 జూలై 2026 (UTC) == నేటి విశేషం-2 (అనువాద పరికరం = గూగుల్ యాంత్రికానువాదం+'''+'''<big>+'''+'''</big>) == తెలుగు వికీపీడియా అనువాద పరికరంలో ఉన్న గూగుల్ అనువాద యంత్రం, బయట గూగుల్ ట్రాన్స్‌లేట్ వెబ్‌సైటు (Translate.google.com) లోని అనువాద యంత్రమూ.. ఈ రెండింటి ఇంజను ఒకటే. ఈ రెండూ చేసే అనువాదాల్లో వచ్చే తప్పొప్పులన్నీ ఒకటే. కానీ, తెవికీలో అనువాద ఇంజనుకు పైన, వికీమీడియా చేర్చిన కొన్ని అదనపు విశేషాల వలన లింకులు, మూలాలు, వర్గాలు, మూసలు వగైరాలన్నీ ఆటోమాటిగ్గా మూలం నుండి తెలుగు లోకి వచ్చేస్తాయి. అంచేత- ::అనువాద పరికరం = Translate.google.com +'''+'''<big>+'''+'''</big> :::వెరసి ... :::[[దస్త్రం:WLW_Project_growth_icon.svg|20px]] [[దస్త్రం:WLW_Project_growth_icon.svg|40px]] [[దస్త్రం:WLW_Project_growth_icon.svg|60px]] -- [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 01:42, 2 జూలై 2026 (UTC) == నేటి విశేషం-3 (తెలుసుకోవాల్సినవి ఎన్నో ఉన్నై. తెలుసుకునే మార్గాలూ బానే ఉన్నై) == [[దస్త్రం:WLW_Project_growth_icon.svg|20x20px]] తెవికీలో తెలుసుకోవాల్సిన సంగతులు ఎన్నో ఉన్నై. దిద్దుబాట్లు చేస్తూ ఉంటే అనేకమైన సందేహాలు వస్తూ ఉంటై. ఎలా వీటిని తీర్చుకోవడం? # "'''వికీపీడియా:'''", "'''సహాయం:'''" పేరుబరుల్లో వందలాది పేజీలున్నాయి. వాటితో మీ సందేహం తీరవచ్చు. # [[వికీపీడియా:వాడుకరులకు సూచనలు]] అనే పేజీలో మీ సందేహాలు తీరవచ్చు # ఈసరికే ఉన్న పేజీల్లో మీ ప్రశ్నలకు సమాధానాలు దొరక్కపోతే, తెలిసిన వాళ్ళను అడిగి తెలుసుకోండి ## [[వికీపీడియా:సహాయ కేంద్రం|సహాయ కేంద్రంలో]] అడగండి. ## ఎవరైనా అనుభవజ్ఞుల వాడుకరి చర్చ పేజీలో అడగండి ## [[వికీపీడియా:రచ్చబండ|రచ్చబండలో]] అడగండి # 'ఒకటి కాదు, బోలెడన్ని సందేహాలున్నై. అవి ఒకటో రెండో ప్రశ్నలతో తీరేవి కావు' అనిపిస్తే [[వికీపీడియా:తెవికీ బడి|తెవికీబడిలో]] చెప్పండి. వాళ్ళు మీకోసం క్లాసులు పెట్టి మరీ సందేహాలు తీరుస్తారు. __ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 09:24, 3 జూలై 2026 (UTC) == నేటి విశేషం-4 (సహజమైన భాష) == [[దస్త్రం:WLW_Project_growth_icon.svg|20x20px]]మనం ఎలా మాట్లాడతామో సరిగ్గా అలాగే రాస్తే చాలు, ఇప్పుడు భాషలో మనం చూస్తున్న అసహజత్వంలో 90% పోయి, ఆ మేరకు భాష తేటపడుతుంది. మనం చర్చ పేజీల్లో, రచ్చబండలో రాసే తెలుగు, వ్యాసాల్లో రాసే భాష కంటే ఎంతో సహజంగా ఉంటుంది చూసారా?__ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 02:30, 4 జూలై 2026 (UTC) == నేటి విశేషం-5 (పొట్టిమూలాలు - పెద్ద సమస్య - సింపులు పరిష్కారం) == [[దస్త్రం:WLW_Project_growth_icon.svg|20x20px]] వ్యాసంలో {{tl|Harv}},{{tl|Sfn}} లాంటి పొట్టిమూలాలను చేర్చినపుడు వాటికి తోడుగా సంబంధిత పెద్ద మూలాలను, "'''మూలాలు'''" విభాగం కింద, "'''వనరులు'''" అనే ఉప విభాగం పెట్టి, అందులో చేర్చాలి. లేకపోతే, మూలాల్లో ఎర్రరంగులో "sfn error: no target:" అనే లోపాన్ని చూపిస్తుంది. ఆ పేజీ [[:వర్గం:Harv and Sfn no-target errors|Harv and Sfn no-target errors]] అనే వర్గంలో (లేదా లోపాన్ని బట్టి, [[:వర్గం:Harv and Sfn multiple-target errors|Harv and Sfn multiple-target errors]] లో గానీ చేరుతుంది) చేరతుంది. చాలా ముఖ్యమైన సంగతి ఏంటంటే -'''సంబంధిత పొడుగుమూలం లేనట్లైతే, పొట్టి మూలాన్ని ఇచ్చినా మూలం ఇవ్వనట్టే లెక్క'''. ఈ లోపం ఏర్పడడానికి ప్రధాన కారణం, మూల వ్యాసంలో ఉండే "Sources"/"Book sources"/"Bibliography" లాంటి వివిధ పేర్లతో ఉండే విభాగాల్లో ఉన్న మూలాలను మన పేజీలోకి తేకపోవడమే. ఇప్పుడు అక్కడి మూలాలను కాపీ చేసి తెచ్చి ఇక్కడ పెట్టండి... ఇక్కడి లోపాలన్నీ పోతాయ్, పేజీ పై వర్గంలోంచి మాయమౌతుంది.__ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 00:09, 5 జూలై 2026 (UTC) :ఉదాహరణకు "'''భారతదేశంలో పాడి పరిశ్రమ'''" అనే పేజీ చూడండి. ఆ పేజీ [https://te.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%B0%AD%E0%B0%BE%E0%B0%B0%E0%B0%A4%E0%B0%A6%E0%B1%87%E0%B0%B6%E0%B0%82%E0%B0%B2%E0%B1%8B_%E0%B0%AA%E0%B0%BE%E0%B0%A1%E0%B0%BF_%E0%B0%AA%E0%B0%B0%E0%B0%BF%E0%B0%B6%E0%B1%8D%E0%B0%B0%E0%B0%AE&oldid=4896495 ప్రస్తుత కూర్పులో] ఈ పొట్టి మూలాల లోపాలు చాలా ఉన్నాయి - 50 కి పైనే ఉన్నాయి. ఇప్పుడు [[En:Dairy in India|దాని ఇంగ్లీషు పేజీ]] లోని "Sources" విభాగంలో ఉన్న పొడుగు మూలాలన్నిటినీ ఇక్కడ కాపీ చేస్తే, ఈ లోపాలన్నీ ఎగిరి పోతాయి. [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 00:26, 5 జూలై 2026 (UTC) == నేటి విశేషం-6 (దేవాలయాన్ని దేవుడికి అంకితం చెయ్యం) == [[దస్త్రం:WLW_Project_growth_icon.svg|20x20px]] ఇంగ్లీషులో రాసేటపుడు, ".. టెంపుల్ ఈజ్ డెడికేటెడ్ టు శివా" అని రాస్తారు. తెలుగులో అలా రాయం. చక్కగా, సింపులుగా "శివాలయం" అంటాం అంతే. "శివుడికి అంకితం చేసిన ఆలయం" అని రాయడం మనకు సహజం కాదు. ఇలా అంకితం చేసినట్టు ఎక్కడైనా కనిపిస్తే, మార్చేద్దాం. __ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 01:05, 6 జూలై 2026 (UTC) == నేటి విశేషం-7 ("కలిగి ఉంది" కాదు.. "ఉంది" అంతే) == [[దస్త్రం:WLW_Project_growth_icon.svg|20x20px]] "కలిగి ఉంది" అనేది మనకు సహజం కాదు. "ఆ హాలు నాలుగు వందల మంది కూచునే సామర్థ్యం కలిగి ఉంది" అని రాయం. "ఆ హాలుకు నాలుగు వందల మంది కూచునే సామర్థ్యం ఉంది" అంటాం. ఈ మధ్య ఆంధ్రజ్యోతిలో ఇలాంటి వాక్యం కనబడితే (అసలు ఆ చిన్నవార్త పూర్తిగా గూగుల్ యంత్రానువాదమే చేసి వేసాడు) వాళ్ళకు రాసాను. "కలిగి ఉంది" కనబడితే కలబడిపోదాం, సరిదిద్దుదాం.__ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 04:30, 7 జూలై 2026 (UTC) == 6 రోజుల తరువాత == ప్రాజెక్టు మొదలై 6 రోజులు గడిచాయి. ఇప్పటికి 252 కొత్త వ్యాసాలు వచ్చినట్టు వర్గం చూపిస్తోంది. 6 పేజీలు మెరుగుపడి, మంచివ్యాసాల ప్రతిపాదన దాకా వెళ్ళాయి. అయితే... వ్యాసాలు తయారై, ఇంకా ప్రాజెక్టులో చేర్చనివి 110 దాకా ఉన్నాయి (ఆ సంగతి మీకు ఎలా తెలిసిందంటారా.. అది మా క్వారీ వర్గాల భోగట్టా). వాటి చర్చ పేజీల్లో మూసను చేర్చేదాకా అవి చేరవు. వాటిని కూడా కలుపుకుంటే 360 వ్యాసాల దాకా వచ్చినట్టు. రోజుకు సగటున 60. ఈ ఎడిటథాన్ల పోషకులు ఒకరిద్దరు ఇంకా రాయడం మొదలుపెట్టలేదు. వాళ్ళూ చేరితే ప్రాజెక్టు మరింత వేగంగా పరుగెత్తుతుంది. ఇప్పటివరకూ ప్రాజెక్టు సాధించిన గణాంకాలను ఇవ్వాళ ప్రచురిస్తాం. చూస్తూనే ఉండండి.. '''''యూజీజీజీ5''''' చానెల్. [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 05:25, 7 జూలై 2026 (UTC) == నేటి విశేషం-8 (ఇచ్చట "బడు" వాడబడదు) == [[దస్త్రం:WLW_Project_growth_icon.svg|20x20px]] "సుబ్బారావు అండ్ కో సంస్థ సుబ్బారావు చేత స్థాపించబడింది" అని రాయం. "సుబ్బారావు అండ్ కో సంస్థను సుబ్బారావు స్థాపించాడు" అని రాస్తాం. అదే మనకు సహజం. ఎక్కడో గానీ మనకు "బడు" అవసరంబడదు. ఈ విషయమై ఒక అనల్ప విషయం: మాదిగ నేత, [[మంద కృష్ణ మాదిగ]]కు ఒక ప్రత్యేకత ఉంది.. బడు ఎక్కువగా వాడతారు. ఆయన బడు ఎక్కువగా వాడే ఒక ఉదాహరణ: "హైదరాబాదులో ఉండబడే 80 లక్షల మంది, మిగతా తెలంగాణలో ఉండబడే 3 కోట్ల మంది, ఆంధ్రలో ఉండబడే 5 కోట్ల మందీ.." ఇలా ఉంటుంది ఆయన మాట.__ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 18:31, 8 జూలై 2026 (UTC) == నేటి విశేషం-9 (మంచి వ్యాసం ప్రాసెస్ విశిష్టత) == [[దస్త్రం:WLW_Project_growth_icon.svg|20x20px]] మంచి వ్యాసం ప్రాసెస్‌లో ఒక విశిష్టత ఉంది. వ్యాసాన్ని మెరుగుపరచి, చర్చ పేజీలో మూసను చేర్చినంత మాత్రాన, అది మంచి వ్యాసం అయిపోదు. ప్రతిపాదించిన వ్యాసాన్ని వేరెవరైనా వాడుకరి - ప్రతిపాదించిన వాడుకరి కాకుండా మరెవరైనా సరే - దాన్ని సమీక్షించి, "'''సరే'''" అంటేనే, అది మంచి వ్యాసంగా రూపొందుతుంది. __ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 01:57, 9 జూలై 2026 (UTC) == నేటి విశేషం-10 (వర్గీకరణంలో..) == [[దస్త్రం:WLW_Project_growth_icon.svg|20x20px]] వర్గీకరణలో మూలసూత్రం - వీలైనంత కనిష్ఠ స్థాయి వర్గం లోకి వ్యాసాన్ని చేర్చాలి. ఒక ఉదాహరణ చూద్దాం. రచయితల వ్యాసాలకు "రచయితలు" అనే వర్గం అత్యంత గరిష్ఠ స్థాయి వర్గం అవుతుంది. దానికింద "భారతీయ రచయితలు" ఉంటుంది. వాటి కింద "ఆంధ్రప్రదేశ్ రచయితలు" ఉంటుంది. దాని కింద "గుంటూరు జిల్లా రచయితలు" ఉంటుంది. ఈ వర్గవృక్షంలో శీర్షస్థానంలో "రచయితలు" ఉండగా కనిష్ఠ స్థానంలో "గుంటూరు జిల్లా రచయితలు" ఉంది. రచయితది ఫలానా జిల్లా అని తెలిస్తే ఆ జిల్లా రచయితలు అనే వర్గం లోకి చేర్చాలి, అసాధారణమైన పరిస్థితులు ఏమైనా ఉంటే తప్ప. :;అంత <big>''అసా..ధారణమైన పరిస్థితులు''</big> ఏముంటాయ్ మాషారూ? :ఏమో, నాకు మాత్రం ఏం తెలుస్సార్? ఎందుకైనా మంచిదని ఒక డిస్క్లెయిమరు లాగా పడేసాను, పడి ఉంటదని :-) __ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 21:44, 9 జూలై 2026 (UTC) == నేటి విశేషం-11 (మర్రిచెట్టూ, ఊడలూ) == [[దస్త్రం:WLW_Project_growth_icon.svg|20x20px]] [[దస్త్రం:Tree of Banyan.jpg|right|300x300px]] * వికీపీడియాలో వివిధ స్థాయిల్లో పనిచేసే సాఫ్టువేరు అంగాలున్నాయి. అవి: ** మీడియావికీ: వికీపీడియా అంటే ఇదే! పూర్తిగా పునాదుల నుండి రూపించి, అభివృద్ధి చేసిన సాఫ్టువేరు. మర్రిచెట్టు లాంటిది. దీన్ని ఫౌండేషను వారి డెవలప్‌మెంటు బృందం తయారుచేసింది. దీని నిర్వహణ, కొత్త అంశాల చేర్పులూ, పాతవాటికి మార్పులూ, అన్నీ ఈ బృందమే చేస్తుంది. దీనికి పొడిగింతలూ, యాడాన్లూ ఉన్నాయి. కోర్ సాఫ్టువేరు మర్రిచెట్టైతే, ఇవి ఊడల్లాంటివి. వీటిని ఈ బృందం తయారుచెయ్యదు, వాడుకునేవాళ్ళే తయారుచేసుకుంటారు. ** గాడ్జెట్లు: పెద్ద ఊడల్లాంటివివి. మీడియావికీ సాఫ్టువేరు లోని అంశాలనే వాడుకుంటూ కొన్ని ప్రత్యేకమైన పనులు చేసేందుకు తయారుచేసిన చిన్నచిన్న సాఫ్టువేర్లివి. ట్వింకిల్ అలాంటిదే. ఈ గాడ్జెట్లు వాడుకరులందరికీ అందుబాటులో ఉంటాయి. వాడుకరులు తమ అభిరుచుల్లో వాటిని చేతనం చేసుకుని వాడుకోవచ్చు. వద్దనుకుంటే చేతనం చేసుకోనక్కరలేదు. ** యూజర్‌స్క్రిప్టులు: ఇప్పుడిప్పుడే పుడుతున్న ఊడల్లాంటివి. ఇవి కూడా మీడియావికీ అంశాలను వాడుకుంటూ నిర్దుష్టమైన పనిని సాధిస్తాయి. ఇవి పైవాటి లాగా, అందరికీ అందుబాటులో ఉండవు. కేవలం వాటిని స్థాపించుకున్న వాడుకరులకు మాత్రమే అందుబాటులో ఉంటాయి. స్థాపించుకోవడమంటే, జావాస్క్రిప్టు ఫైలు (https://te.wikipedia.org/wiki/Special:MyPage/common.js) ఒకదాన్ని తయారుచేసుకోవడం. మనకు జావాస్క్రిప్టు రాయడం రాకపోతే, ఇతరులు రాసిన స్క్రిప్టును నడుపుకోవచ్చు. ఓ యూజర్‌స్క్రిప్టును కొంత మంది వాడి, దాని పనితో సంతృప్తి చెందితే, దాన్ని అందరికీ అందుబాటులోకి తెద్దామని సముదాయం భావిస్తే, యూజర్‌స్క్రిప్టుకు గాడ్జెట్టుగా ప్రమోషను ఇవ్వవచ్చు. ఈ గాడ్జెట్లు, యూజర్‌స్క్రిప్టులూ జావాస్క్రిప్టుతో మన బ్రౌజర్లలోనే నడుస్తాయి. ఇవి '''దిద్దుబాట్లు చెయ్యవు'''. మీడియావికీ కోర్ మాత్రం సర్వరులో నడుస్తుంది. ఈ గాడ్జెట్లు బాగున్నాయి, బాగా పనిచేస్తున్నాయి, వీటిని అందరికీ అందుబాటులో తేవచ్చు అని డెవలప్‌మెంటు బృందం భావిస్తే వాళ్ళు ప్రధాన మీడియావికీ సాఫ్టువేరులోనే దాన్ని ఇముడ్చవచ్చు. కూర్పుల "'''తేడా'''" పేజీలో ఉండే "రివిజన్ స్లైడరు" ఇలాంటిదే. జర్మను వికీపీడియాలో అది గాడ్జెటుగా మొదలై, ఆ తరువాత మీడియావికీ సాఫ్టువేరులో అంతర్భాగమైపోయింది. బాట్ అనేది ఇంకో రకం. ఇవి ఆటోమాటిగ్గా పేజీలలో '''దిద్దుబాట్లు చెయ్యగల''' సాఫ్టువేర్లు. వీటిని కూడా వాడుకునేవాళ్ళే తయారుచేసుకుంటారు. ఒక ఉదాహరణ: * "విజయవాడ రహదారులు" అనే వర్గం లోని పేజీలను చూడాలి. ఇది '''మీడియావికీ కోర్ సాఫ్టువేరు''' చూపిస్తుంది. * "విజయవాడ రహదారులు" అనే వర్గంలో, 4000 బైట్ల లోపు ఉన్న పేజీలను హైలైటు చేసి చూపించాలి. ఈ విశేషం మీడియావికీలో లేదు. దానికి ఒక జావాస్క్రిప్టు ఫైలు రాసుకోవచ్చు. ఆ జావాస్క్రిప్టును వాడుకరులు ఎవరికివారే స్థాపించుకుంటే అది, '''యూజర్‌స్క్రిప్టు'''. అందరికీ అందుబాటు లోకి తెస్తే అది '''గాడ్జెట్టు'''. ఈ వర్గం లోని పేజీల్లో ఏదైనా పేజీ తెరవగానే, అది ఎన్ని బైట్లు ఉందో చూసి, అది 4000 బైట్ల లోపు ఉంటే, ఆ సంగతి ఆ పేజీలో చూపిస్తుంది. * అలాంటి పేజీలన్నిటినీ వెతికి, వాటిని "విజయవాడ రహదారుల పేజీల్లో మొలకలు" అనే వర్గంలో వెయ్యాలి (అంటే దిద్దుబాటు చెయ్యాలన్నమాట). దానికి ఒక '''బాటు''' రాసుకోవాలి. స్సరే.. మరి ఆటోవికీబ్రౌజరు (ఏడబ్ల్యూబీ) అంటారు గదా, అదేంటి మరి? అదీ ఒక బాటు లాంటిదే. సెమీ ఆటోమాటిగ్గా దిద్దుబాట్లు చేసే పరికరం. బాటు రాయాలంటే సాఫ్టువేరు తెలిసి ఉండాలి. కానీ ఈ పరికరంలో బాటు ముందే రాసి పెట్టారు. ఇక దాన్ని వాడేసుకోడానికి సాఫ్టువేరు ప్రజ్ఞ అవసరం లేదు. ఏం పనులు చెయ్యాలో, ఎలా చెయ్యాలో, ఏ పేజీల్లో చెయ్యాలో.. చెబితే చాలు. పని అదే చేసేస్తుంది. ఇదీ ఇవ్వాళ్టి మీడియావికీ మర్రిచెట్టోపాఖ్యానం. __ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 01:51, 11 జూలై 2026 (UTC) == నేటి విశేషం-12 (తెవికీలో చర్చలా? అమ్మో..!) == [[దస్త్రం:WLW_Project_growth_icon.svg|20x20px]] ఏం పర్లేదు. ఇక్కడ ఎవరూ పొడవరు. ఎవరికీ కొమ్ముల్లేవు. ఇక్కడ పది రోజుల వాడుకరి అయినా, పాతికేళ్ళ కుర్రాడైనా, పదేళ్ళ అనుభవజ్ఞులైనా.. అందరూ ఒకటే! పరస్పరం గౌరవించుకోవాల్సిందే. అవతలివారు చెప్పేది వినాల్సిందే. తాను చెప్పదలచుకున్నది చెప్పాల్సిందే. "ఇదీ నా అభిప్రాయం" అని చెప్పేవారు వికీకి కావాలి. దానితో పాటు "ఇదీ దానికి హేతువు" అని కూడా చెప్పేవారంటే వికీకి మరింత గౌరవం. తెవికీలో ఉన్న అతిపెద్ద లోట్లు రెండు - # '''ఎక్కువ మంది వాడుకరులు చేరకపోవడం:''' మనకు వాడుకరులు, అందునా చురుగ్గా రాసే వాడుకరులు తక్కువ. ఇంకో వినయ్‌, ఇద్దరు ప్రణయ్‌రాజ్‌లు, ముగ్గురు వెంకటరమణలు, నలుగురు రవిచంద్రలు, ఐదుగురు రామారావులు, ఆరుగురు మురళీకృష్ణలు, ఏడుగురు శ్రీనివాస్‌లు, పదిమంది మిగతావాళ్ళూ ఉండి ఉంటే ఈ పాటికి ఒక డజను తెలుగు వికీపీడియాలు సృష్టించి ఉండేవాళ్ళం. # '''ఎక్కువమంది వాడుకరులు చర్చల్లో పాల్గొనకపోవడం:''' చర్చల్లో పాల్గొనడం మనలో తక్కువ. మనం ఏం చెప్పాం అన్నది చాలా ముఖ్యం - మెరుగైన నిర్ణయాలు తీసుకోగలం. అసలు చెప్పామా లేదా అనేది దానికంటే ముఖ్యం - అసలు నిర్ణయాలంటూ తీసుకోగలం. వ్యాసాలపై చర్చలు, రచ్చబండ చర్చలు, తొలగింపు చర్చలు, విధానాలు, మార్గదర్శకాల వంటి ముఖ్యమైన అంశాలపై చర్చలు కూడా వాడుకరులు పాల్గొనక ఆగిఫోయినవి ఉన్నాయి. రండి, చర్చల్లో పాల్గొనండి. తెవికీని అభివృద్ధి చెయ్యండి. [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 01:12, 13 జూలై 2026 (UTC) == 40% సమయం గడిచింది.. == 12 రోజులు గడిచాయి. 411 వ్యాసాలు రాసాం. ఇంకో ఇద్దరు ముగ్గురు గట్టిగా చెయ్యి చేసుకుంటే తప్ప, అడంగు చేరం. గణాంకాలు ప్రచురించాం, చూడండి. ఇవి కాక, 7 వ్యాసాలను "మంచి" హోదా కోసం ప్రతిపాదించాం. __ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 04:53, 13 జూలై 2026 (UTC) == నేటి విశేషం-13 (తొలగింపు చర్చలా? అమ్మో.. అమ్మో..!) == [[దస్త్రం:WLW_Project_growth_icon.svg|20x20px]] వికీలో వ్యాసాలన్నీ అద్భుతమైన నాణ్యతతో అలరారేవేమీ కావు; '''దో'''షకషాయిత వ్యాసాలు చాలానే ఉన్నాయి. కృతకంగా, వ్యాకరణ దోషాలతో ఉండే లోపభూయిష్టమైన వచనం ఈ దోషాల్లో ప్రధానమైనది. మూలాలు లేకుండా, తప్పులతడకల సమాచారంతో, విషయ ప్రాముఖ్యత లేకుండా.. ఇలాంటి అనేక దోషాలు కూడా ఉంటాయి. ఆ వ్యాసాలను చదివిన పాఠకులకు యావత్తెవికీ పట్లనే అసంతృప్తి కలగవచ్చు. వాటిలో దోషాలను సరిచేసి, తేటపరచడం కూడా మన పనుల్లో ఒకటి. కానీ, కొన్ని వ్యాసాలు మరీ, సరిచెయ్యలేనంత అధ్వాన్నంగా ఉంటాయి. అంచేత వాటిని తొలగించడం తప్ప మరో మార్గం లేదు. అలాంటివాటిని తొలగించడం కోసం ప్రతిపాదించాలి. తొలగింపు చర్చలో పాల్గొని మన అభిప్రాయం చెప్పాలి. వెనకాడకూడదు. చర్చను బట్టి నిర్ణయం ప్రకటించాలి కూడా. # తొలగింపు కోసం ప్రతిపాదించేందుకు, పేజీలో పైన {{tl|తొలగించు}} అనే మూసలో కారణం రాసి, పెట్టాలి. అప్పుడు అందులో ఒక తొలగింపు చర్చ పేజీకి ఎర్రలింకు చూపిస్తుంది. ఆ లింకు ఇలా ఉంటుంది:- "వికీపీడియా:తొలగింపు కొరకు వ్యాసాలు/వ్యాసం పేరు" # ఆ ఎర్రలింకును నొక్కి, ఎందుకు తొలగించాలో కారణం రాసి, కొత్త పేజీని సృష్టించాలి. # ఈ కొత్త పేజీకి [[వికీపీడియా:తొలగింపు కొరకు వ్యాసాలు]] పేజీలో "తాజా చేర్పులు" విభాగం నుండి లింకు ఇవ్వాలి. అంతే, అదే తొలగింపు ప్రతిపాదన! పోతే, ఆ "తాజా చేర్పులు" విభాగంలో ఈసరికే చేసిన ఇతర తొలగింపు ప్రతిపాదనలకు లింకులుంటాయి. ఆయా చర్చలకు వెళ్ళి, అక్కడ మీ అభిప్రాయాలు చెప్పండి. ;అమ్మో, ఏం కాదు గదా? :ఏం కాదు, పనికిరాని వ్యాసాలు పోతాయి, లేదా బాగుపడతాయి. ఏదైనా మంచిదే. అంతా మీవల్లే! __ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 23:48, 13 జూలై 2026 (UTC) == నేటి విశేషం-14 (చర్చపై నిర్ణయం ప్రకటించడం) == [[దస్త్రం:WLW_Project_growth_icon.svg|20x20px]] తెవికీలో ఏదైనా అంశంపై చర్చ జరిపాక, కొన్ని సందర్భాల్లో నిర్ణయం ప్రకటించాల్సిన అవసరం ఉండదు. కొన్ని సందర్భాల్లో నిర్ణయం స్పష్టంగా ప్రకటించాల్సి ఉంటుంది. అలా నిర్ణయం ప్రకటించేటపుడు కొన్ని అంశాలను గమనంలో ఉంచుకోవాలి. అవి: * నిర్ణయం ప్రకటించేవారు నిర్వాహకులే అయి ఉండనవసరం లేదు. వికీవిధానాలగురించి తెలిసిన అనుభవజ్ఞులెవరైనా నిర్ణయం ప్రకటించవచ్చు. * నిర్ణయం ప్రకటించేవారు ఆ చర్చలో గానీ, చర్చకు సంబంధించిన మూలాంశంలో గానీ పాల్గొని ఉండకూడదు * తన స్వంత అభిప్రాయాన్ని పక్కనబెట్టి చర్చలో వచ్చిన అభిప్రాయాలను మాత్రమే పరిశీలించి నిర్ణయం చెప్పాలి. * చర్చలో వచ్చిన అభిప్రాయాలను మాత్రమే పరిగణించాలి. చర్చకు బైట ఇతర పేజీల్లో, ఇతర సంద్క్వర్భాల్లో వచ్చిన అభిప్రాయాలను పరిగణించరాదు. * చర్చకు బైట, పరిగణించాల్సిన ఏకైక అంశం - వికీ మూలస్తంభాలు. వీటికి విరుద్ధంగా ఉన్న అభిప్రాయాలను పరిగణించరాదు. * అభిప్రాయాల సంఖ్యను, మెజారిటీనీ పరిగణించి నిర్ణయం చెప్పకూడదు. అభిప్రాయాల లోని తర్కాన్నీ హేతువునూ పరిశీలించి నిర్ణయం చెప్పాలి. ఒక అంశంపై పది మంది "ఔన"నీ, ఒకే వ్యక్తి "కాదు" అనీ అన్నారనుకుందాం. కాదు అన్నవారు చెప్పిన అభిప్రాయం మిగతా అన్నిటికంటే బాగా తర్కయుక్తంగా ఉందనుకుందాం. అదే సరైన తర్కమైతే, దాన్నే నిర్ణయంగా ప్రకటించాలి. అదే తెవికీ! మరి, చర్చ బాగానే జరిగి, నిర్ణయం తప్పుగా ఇచ్చిన సందర్భాలు లేవా తెవికీలో? ఎందుకు లేవూ, ఉన్నాయి. మీరే పరిశీలించండి. __ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 03:23, 16 జూలై 2026 (UTC) == నేటి విశేషం-15 (వాడుకరి పెట్టెలూ టాప్ ఐకన్లూ) == [[దస్త్రం:WLW_Project_growth_icon.svg|20x20px]] వికీపీడియా వాడుకరిపేజీలో మన గురించి మనం రాసుకుంటాం. ఈ సమాచారాన్ని వెలిబుచ్చే కొన్ని ప్రత్యేకమైన మూసలను కూడా వికీపీడియా తయారుచేసింది. ఈ మూసలనే "వాడుకరిపెట్టె"లనీ, "వాడుకరిపేజీ టాప్‌ఐకన్"లనీ అంటారు. ఇవి ఒక్కొక్కటీ వాడుకరికి సంబంధించిన ఒక్కొక్క లక్షణాన్ని చూపిస్తాయి. ఉదాహరణకు పరిశోధకులు అనే వాడుకరి పెట్టెను పరిశోధన చేసే వాడుకరులు పెట్టుకుంటారు. ఫేస్‌బుక్ వాడే వాడుకరులు ఫేస్‌బుక్ అనే వాడుకరిపెట్టెను, బ్లాగరులు సంబంధిత వాడుకరిపెట్టెనూ తమ వాడుకరి పేజీలో పెట్టుకుంటారు. ఇవి వాడుకరి పేజీలో ఒకె పెట్టె లాగా కనిపిస్తాయి. ఒక్కొక్క వాడుకరి పదులు, వందలూ ఎన్నైనా పెట్టెలు పెట్టుకోవచ్చు. ఉదాహరణలు: [[వాడుకరి:Veera.sj|శశిధర్ జంగం పేజీ]], [[వాడుకరి:K.Venkataramana|వెంకటరమణ పేజీ]] పేజీ అంతా అలా పెట్టెలతో నిండి ఉంటే బాగుండదు అనుకునేవాళ్ళు అవే లక్షణాలను చూపించే టాప్‌ఐకన్లను పెట్టుకోవచ్చు. ఇవి ఒక చిన్న ఐకన్‌ను పేజీలో అన్నిటికంటే పైన, "చదువు", "సవరించు" లింకులుండే వరుసకు కింద కనిపిస్తాయి. ఎన్ని టాప్‌ఐకన్ మూసలు పెడితే అన్ని బొమ్మలు వరుసగా కనిపిస్తాయి. ఉదాహరణలు: [[వాడుకరి:Chaduvari|చదువరి పేజీ]], [[వాడుకరి:Pranayraj1985|ప్రణయ్‌రాజ్ పేజీ]]. ;మరి నా వాడుకరి పేజీలో ఏం పెట్టుకోవాలి? :మీ ఇష్టం. మీకు ఏది నచ్చితే అది పెట్టుకోవచ్చు. రెండూ నచ్చితే రెండూ పెట్టుకోవచ్చు. ఈ గుప్పెడు అవీ, ఇంకో గుప్పెడు ఇవీ పెట్టుకోవచ్చు. అందుకే మన ప్రాజెక్టులో రెండూ ఇచ్చాం, గమనించారా? మీ వాడుకరిపేజీలో పెట్టుకున్నారా? మనం చేస్తున్న పని గురించి మనమే చెప్పుకోకపోతే ఎలాగండీ? పెట్టుకోండి. __ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 16:05, 16 జూలై 2026 (UTC) == నేటి విశేషం-16 (సామాన్యశకం) == [[దస్త్రం:WLW_Project_growth_icon.svg|20x20px]] కాలగణనన కోసం మనం క్రీస్తుశకాన్ని విస్తృతంగా వాడుతున్న సంగతి అందరికీ తెలిసినదే. [[శాలివాహన శకం|శాలిశకం]], [[విక్రమాదిత్య శకం|విక్రమశకం]] వంటి భారతీయ శకాలు ఉన్నప్పటికీ భారతదేశంలో, అలాగే ప్రపంచవ్యాప్తంగా క్రీస్తుశకమే విస్తృతంగా వాడుకలో ఉంది. అయితే ఇది మత తటస్థంగా ఉండాలని భావించినవారు దీన్ని '''[[సామాన్య శకం|సామాన్యశకం]]''' (ఇంగ్లీషులో '''కామన్ ఎరా''') అని మార్చారు. తేదీలు ఏమీ మారవు, క్యాలెండరు ఏమీ మారదు, కేవలం క్రీస్తుశకం అనే పేరు స్థానే సామాన్యశకం అనేది వచ్చింది, అంతే. క్రీస్తుపూర్వం, క్రీ.పూ. అనేవి సామాన్యశకపూర్వం, సా.పూ. అయ్యాయి. క్రీస్తుశకం, క్రీ.శ. అనేవి సామాన్యశకం, సా.శ. అయ్యాయి. తెవికీలో పై రెండు విధానాలనూ వాడుతున్నారు. అయితే ఒక వ్యాసంలో ఒకే పద్ధతిని అనుసరిస్తే ఏకరీతిగా ఉంటుంది. ఇంతకీ.., ఆశ్చర్యం కలిగించే సంగతి ఏంటంటే - ఈ మార్పు ఆధునిక కాలంలో వచ్చింది కాదు. ఎప్పుడో 400 ఏళ్ళ కిందటే, 1700 ల్లోనే, ఈ ప్రతిపాదన వచ్చిందట. ;దీని గురించి తొలిసారి తెవికీలోనే చదివినవారు ఎవరు? # నేను. __[[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 01:09, 17 జూలై 2026 (UTC) == నేటి విశేషం-17 ("ప్రస్తుతం" అప్రస్తుతం) == [[దస్త్రం:WLW_Project_growth_icon.svg|20x20px]] తెవికీ వ్యాసాల్లో ఎప్పటికప్పుడు తాజాకరిస్తూ ఉండాలి. వ్యక్తులు మరణిస్తూ ఉంటే, ముందుగా తలపెట్టిన ఘటనలు జరుగుతూ ఉంటే, పదవులలో ఉన్నవారు మారిపోతూ ఉంటే, నిర్మాణంలో ఉన్న సినిమాలు విడుదలైపోతూ ఉంటే,.. ఆయా వ్యాసాల్లో, సంబంధిత సమాచారాన్ని తాజాకరిస్తూ ఉండాలి. లేనట్లైతే, "2019 సంక్రాంతికి విడుదల చెయ్యాలని భావిస్తున్నారు" లాంటి వాక్యాలు కనిపిస్తూ ఉంటాయి. అసలు కాలదోషం పట్టే వాక్యాలు రాయకుండా ఉంటే మరింత మేలు కదా? "ప్రస్తుతం" అనేమాటను వర్జించడం అలాంటిదే. "ప్రస్తుత భారత ప్రధాని మన్మోహన్ సింగ్" అనే వాక్యం 2014 మే 25 దాకా సరైనదే. నరేంద్ర మోడీ ప్రధాని కాగానే ఆ వాక్యం తప్పే! "ప్రస్తుత" అనే మాట స్థానంలో "2012 జూలై నాటికి (ఈ వాక్యం రాసే రోజు/నెల) మన్మోహన్ సింగ్ భారత ప్రధానిగా ఉన్నాడు" అని రాస్తే ఇక దానికి కాలదోషం పట్టదు. __ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 16:30, 18 జూలై 2026 (UTC) == నేటి విశేషం-17 (మీ అనువాదంలో మీ వాటా ఎంత) == [[దస్త్రం:WLW_Project_growth_icon.svg|20x20px]] అనువాద పరికరం ద్వారా అనువదిస్తున్న పేజీల్లో మానవికంగా అనువదించిన శాతం కనీసం 25% ఉంటే తప్ప ప్రచురించదని మనకు తెలుసు. ప్రచురించు బొత్తాన్ని నొక్కగానే, మానవిక అనువాద శాతం ఎంత ఉందో చూసి, అది 25%+ ఉంటే ప్రచురిస్తుంది. లేనట్లైతే, యంత్రానువాదం మరీ ఎక్కువగా ఉంది, ప్రచురించను అంటుంది. అసలు మన అనువాదంలో మానవిక అనువాద శాతం ఎంత అనేది ఎక్కడ చూసుకోవాలి? ఇదిగో - https://cxdebugger.toolforge.org/ ఇక్కడ. __ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 01:21, 20 జూలై 2026 (UTC) 4xz4i7w501eysnwozw16beu367q86w5 4908557 4908553 2026-07-20T01:38:11Z Chaduvari 97 /* నేటి విశేషం-17 (మీ అనువాదంలో మీ వాటా ఎంత) */ 4908557 wikitext text/x-wiki == ఇతర ఆవశ్యక వ్యాసాల్లో == అందరికీ నమస్కారం. [[వాడుకరి:Chaduvari/ఇతర ఆవశ్యక వ్యాసాలు|ఇతర ఆవశ్యక వ్యాసాలు]] జాబితాలో కొన్ని పేర్ల విషయంలో సందేహాలున్నాయి. * కొన్ని ఇంగ్లీషు పేర్లకు తెలుగు ప్వ్ర్లు తెలియలేదు. వాటిలో చాలావరకు ఇంగ్లీషు పేరునే తెలుగులో రాయాల్సి ఉంటుంది. ఉదాహరణకు: Choanozoa, Obazoa వంటివి. * మరికొన్నిటికి తెలుగు శీర్షికల పేర్లు నాకు తెలియలేదు. ఉదాహరణకు, Critical point (thermodynamics), Triple point, Molar ionization energies of the elements వంటివి. వీటికి తెలుగు పేర్లు ఉంటాయి [[వాడుకరి:K.Venkataramana]] గారు, తదితరులు పరిశీలించవలసినది. * కొన్నిటికి నేను సూచించిన తెలుగు పేర్ల పట్ల నాకు సందేహాలున్నై. ఉదాహరణకు: Chrystal structure (స్ఫటికాకృతి/స్ఫటిక నిర్మాణం) * కొన్ని తెలుగు పేర్లకు సమానమైన ఇంగ్లీషు వ్యాసాల పేర్లు తెలియరాలేదు. ఉదాహరణకు, జ్వలన స్థానం (Flash point?) * కొన్ని తెలుగు శీర్షికలకు ఇంగ్లీషులో వ్యాసాలు అసలు ఉండకనే పోవచ్చు. ఉదాహరణకు షోడశయాజకులు, పంచతన్మాత్రలు. నవరాత్రాలు, త్రివృత్తు, మాచానధ్యయనాలు వంటివి. వీటికి మనం పునాదులనుంచి శోధించి సేకరించి రాయాలి. పైవాటిని పరిశీలించి, వాటి పేర్లను ధ్రువీకరించవలసినది. అవసరమైన చోట్ల మార్పు చేర్పులు చెయ్యండి. ఏది ఏమైనప్పటికీ, వ్యాసాలు సృష్టించడం ఆపనక్కరలేదు. మనకు తోచిన పేరుతో సృష్టిస్తే, ఆ తరువాత అవసరమైతే వేరే పేరుకు తరలించవచ్చు. మళ్ళీ.. పై సందేహాలన్నీ [[వాడుకరి:Chaduvari/ఇతర ఆవశ్యక వ్యాసాలు|ఇతర ఆవశ్యక వ్యాసాలు]] పేజీకి సంబంధించినవి మాత్రమే. ఇతర పేజీల్లో ఆ సందేహాలేమీ లేవు. __ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 15:34, 28 జూన్ 2026 (UTC) == చెయ్యాల్సిన పనులు == ప్రాజెక్టులో కృషి చేస్తున్న వాడుకరులకు కింది పనులు చెయ్యాల్సినదిగా మనవి. కొన్ని తప్పనిసరి, కొన్ని చేస్తే మంచిది ;తప్పనిసరివి :* మీరు ఎంచుకున్న వ్యాసాలకు ఎదురుగా మీ పేరు/సంతకం చెయ్యండి. తద్వారా మన సమయం వృథా కాకుండా నివారించవచ్చు. :* వ్యాసాన్ని ప్రచురించాక {{tl|వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} అనే మూసను పెట్టాలి. ;చేస్తే మంచిది :* మీ వాడుకరి పేజీలో [[వికీపీడియా:వికీప్రాజెక్టు/యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5#వాడుకరి పెట్టెలు, టాప్‌ఐకన్లు|ఈ వాడుకరి పెట్టెనో, టాప్‌ఐకన్నో]] పెట్టుకోండి __ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 04:24, 1 జూలై 2026 (UTC) == రోజుకొకటి తెలుసుకుందాం == మనందరం తెవికీలో పాతకాపులమే. వందలాది వ్యాసాల్లో వేలాది దిద్దుబాట్లు చేసినవాళ్ళమే, లక్షలాది బైట్లు చేర్చినవాళ్ళమే. అంతమాత్రాన ఎవరమూ సర్వమూ తెలిసినవాళ్లం కాదు. తెలియనివి చాలానే ఉన్నాయి. మనకు తెలియని విషయాలు ఒకటీ ఒకటీ నేర్చుకుంటూంటే మనపని కొద్దికొద్దిగా మెరుగుపడుతూ ఉంటుంది. ఈ ప్రాజెక్టును అందుకు ఉపయోగించుకోవచ్చు. ఇక్కడ మనకు తెలిసిన విషయాలను రోజుకొకటి చొప్పున చెప్పుకుందాం. ఇక్కడ ఎవరైనా రాయవచ్చు. తెవికీలో కృషికి సంబంధించినది ఏదైనా రాయవచ్చు. రోజుకి ఒకటో రెండో మూడో మరిన్నో రాద్దాం. అందరం తెలుసుకుందాం. ఇది అందరికీ తెలిసే ఉంటుంది అని రాయకుండా ఉండనక్కరలేదు. మనకు తెలిసిన అంశం గురించి తెలియనివాళ్ళు ఉండవచ్చు. రాస్తే వాళ్ళకూ తెలుస్తుంది. అంచేత మనకు తెలిసిన సంగతి రాద్దాం. అందరం రాద్దాం. శీర్షికను "నేటి విశేషం" అని రాసి పక్కన సంఖ్య వేద్దాం, "నేటి విశేషం-1", "నేటి విశేషం-2", "నేటి విశేషం-3" ఇలాగ. "నేటి విశేషం-1" తో నేను మొదలు పెడతాను.__ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 04:34, 1 జూలై 2026 (UTC) == నేటి విశేషం-1 (తేదీ ఆకృతి) == తెవికీలో తేదీ ఎలా ఉండాలి అనేదానికి ఒక ప్రమాణం ఉంది. అది, "'''2026 జూలై 1'''" అని. అందులో కామాలు ఉండవు, గమనించండి. మనకు తేదీ రూపం ఇలా ఉండాలని గతంలో [[వికీపీడియా:రచ్చబండ (పాలసీలు)/తేదీ ఆకృతి ఎలా ఉండాలి|ఇక్కడ]] చర్చించి నిర్ణయించుకున్నాం. అయితే, మూలాల్లో ఉన్న తేదీ రూపాన్ని మార్చనక్కర్లేదు, ఉన్నదున్నట్లుగా ఉంచెయ్యండి. __ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 04:43, 1 జూలై 2026 (UTC) == నేటి విశేషం-2 (అనువాద పరికరం = గూగుల్ యాంత్రికానువాదం+'''+'''<big>+'''+'''</big>) == తెలుగు వికీపీడియా అనువాద పరికరంలో ఉన్న గూగుల్ అనువాద యంత్రం, బయట గూగుల్ ట్రాన్స్‌లేట్ వెబ్‌సైటు (Translate.google.com) లోని అనువాద యంత్రమూ.. ఈ రెండింటి ఇంజను ఒకటే. ఈ రెండూ చేసే అనువాదాల్లో వచ్చే తప్పొప్పులన్నీ ఒకటే. కానీ, తెవికీలో అనువాద ఇంజనుకు పైన, వికీమీడియా చేర్చిన కొన్ని అదనపు విశేషాల వలన లింకులు, మూలాలు, వర్గాలు, మూసలు వగైరాలన్నీ ఆటోమాటిగ్గా మూలం నుండి తెలుగు లోకి వచ్చేస్తాయి. అంచేత- ::అనువాద పరికరం = Translate.google.com +'''+'''<big>+'''+'''</big> :::వెరసి ... :::[[దస్త్రం:WLW_Project_growth_icon.svg|20px]] [[దస్త్రం:WLW_Project_growth_icon.svg|40px]] [[దస్త్రం:WLW_Project_growth_icon.svg|60px]] -- [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 01:42, 2 జూలై 2026 (UTC) == నేటి విశేషం-3 (తెలుసుకోవాల్సినవి ఎన్నో ఉన్నై. తెలుసుకునే మార్గాలూ బానే ఉన్నై) == [[దస్త్రం:WLW_Project_growth_icon.svg|20x20px]] తెవికీలో తెలుసుకోవాల్సిన సంగతులు ఎన్నో ఉన్నై. దిద్దుబాట్లు చేస్తూ ఉంటే అనేకమైన సందేహాలు వస్తూ ఉంటై. ఎలా వీటిని తీర్చుకోవడం? # "'''వికీపీడియా:'''", "'''సహాయం:'''" పేరుబరుల్లో వందలాది పేజీలున్నాయి. వాటితో మీ సందేహం తీరవచ్చు. # [[వికీపీడియా:వాడుకరులకు సూచనలు]] అనే పేజీలో మీ సందేహాలు తీరవచ్చు # ఈసరికే ఉన్న పేజీల్లో మీ ప్రశ్నలకు సమాధానాలు దొరక్కపోతే, తెలిసిన వాళ్ళను అడిగి తెలుసుకోండి ## [[వికీపీడియా:సహాయ కేంద్రం|సహాయ కేంద్రంలో]] అడగండి. ## ఎవరైనా అనుభవజ్ఞుల వాడుకరి చర్చ పేజీలో అడగండి ## [[వికీపీడియా:రచ్చబండ|రచ్చబండలో]] అడగండి # 'ఒకటి కాదు, బోలెడన్ని సందేహాలున్నై. అవి ఒకటో రెండో ప్రశ్నలతో తీరేవి కావు' అనిపిస్తే [[వికీపీడియా:తెవికీ బడి|తెవికీబడిలో]] చెప్పండి. వాళ్ళు మీకోసం క్లాసులు పెట్టి మరీ సందేహాలు తీరుస్తారు. __ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 09:24, 3 జూలై 2026 (UTC) == నేటి విశేషం-4 (సహజమైన భాష) == [[దస్త్రం:WLW_Project_growth_icon.svg|20x20px]]మనం ఎలా మాట్లాడతామో సరిగ్గా అలాగే రాస్తే చాలు, ఇప్పుడు భాషలో మనం చూస్తున్న అసహజత్వంలో 90% పోయి, ఆ మేరకు భాష తేటపడుతుంది. మనం చర్చ పేజీల్లో, రచ్చబండలో రాసే తెలుగు, వ్యాసాల్లో రాసే భాష కంటే ఎంతో సహజంగా ఉంటుంది చూసారా?__ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 02:30, 4 జూలై 2026 (UTC) == నేటి విశేషం-5 (పొట్టిమూలాలు - పెద్ద సమస్య - సింపులు పరిష్కారం) == [[దస్త్రం:WLW_Project_growth_icon.svg|20x20px]] వ్యాసంలో {{tl|Harv}},{{tl|Sfn}} లాంటి పొట్టిమూలాలను చేర్చినపుడు వాటికి తోడుగా సంబంధిత పెద్ద మూలాలను, "'''మూలాలు'''" విభాగం కింద, "'''వనరులు'''" అనే ఉప విభాగం పెట్టి, అందులో చేర్చాలి. లేకపోతే, మూలాల్లో ఎర్రరంగులో "sfn error: no target:" అనే లోపాన్ని చూపిస్తుంది. ఆ పేజీ [[:వర్గం:Harv and Sfn no-target errors|Harv and Sfn no-target errors]] అనే వర్గంలో (లేదా లోపాన్ని బట్టి, [[:వర్గం:Harv and Sfn multiple-target errors|Harv and Sfn multiple-target errors]] లో గానీ చేరుతుంది) చేరతుంది. చాలా ముఖ్యమైన సంగతి ఏంటంటే -'''సంబంధిత పొడుగుమూలం లేనట్లైతే, పొట్టి మూలాన్ని ఇచ్చినా మూలం ఇవ్వనట్టే లెక్క'''. ఈ లోపం ఏర్పడడానికి ప్రధాన కారణం, మూల వ్యాసంలో ఉండే "Sources"/"Book sources"/"Bibliography" లాంటి వివిధ పేర్లతో ఉండే విభాగాల్లో ఉన్న మూలాలను మన పేజీలోకి తేకపోవడమే. ఇప్పుడు అక్కడి మూలాలను కాపీ చేసి తెచ్చి ఇక్కడ పెట్టండి... ఇక్కడి లోపాలన్నీ పోతాయ్, పేజీ పై వర్గంలోంచి మాయమౌతుంది.__ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 00:09, 5 జూలై 2026 (UTC) :ఉదాహరణకు "'''భారతదేశంలో పాడి పరిశ్రమ'''" అనే పేజీ చూడండి. ఆ పేజీ [https://te.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%B0%AD%E0%B0%BE%E0%B0%B0%E0%B0%A4%E0%B0%A6%E0%B1%87%E0%B0%B6%E0%B0%82%E0%B0%B2%E0%B1%8B_%E0%B0%AA%E0%B0%BE%E0%B0%A1%E0%B0%BF_%E0%B0%AA%E0%B0%B0%E0%B0%BF%E0%B0%B6%E0%B1%8D%E0%B0%B0%E0%B0%AE&oldid=4896495 ప్రస్తుత కూర్పులో] ఈ పొట్టి మూలాల లోపాలు చాలా ఉన్నాయి - 50 కి పైనే ఉన్నాయి. ఇప్పుడు [[En:Dairy in India|దాని ఇంగ్లీషు పేజీ]] లోని "Sources" విభాగంలో ఉన్న పొడుగు మూలాలన్నిటినీ ఇక్కడ కాపీ చేస్తే, ఈ లోపాలన్నీ ఎగిరి పోతాయి. [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 00:26, 5 జూలై 2026 (UTC) == నేటి విశేషం-6 (దేవాలయాన్ని దేవుడికి అంకితం చెయ్యం) == [[దస్త్రం:WLW_Project_growth_icon.svg|20x20px]] ఇంగ్లీషులో రాసేటపుడు, ".. టెంపుల్ ఈజ్ డెడికేటెడ్ టు శివా" అని రాస్తారు. తెలుగులో అలా రాయం. చక్కగా, సింపులుగా "శివాలయం" అంటాం అంతే. "శివుడికి అంకితం చేసిన ఆలయం" అని రాయడం మనకు సహజం కాదు. ఇలా అంకితం చేసినట్టు ఎక్కడైనా కనిపిస్తే, మార్చేద్దాం. __ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 01:05, 6 జూలై 2026 (UTC) == నేటి విశేషం-7 ("కలిగి ఉంది" కాదు.. "ఉంది" అంతే) == [[దస్త్రం:WLW_Project_growth_icon.svg|20x20px]] "కలిగి ఉంది" అనేది మనకు సహజం కాదు. "ఆ హాలు నాలుగు వందల మంది కూచునే సామర్థ్యం కలిగి ఉంది" అని రాయం. "ఆ హాలుకు నాలుగు వందల మంది కూచునే సామర్థ్యం ఉంది" అంటాం. ఈ మధ్య ఆంధ్రజ్యోతిలో ఇలాంటి వాక్యం కనబడితే (అసలు ఆ చిన్నవార్త పూర్తిగా గూగుల్ యంత్రానువాదమే చేసి వేసాడు) వాళ్ళకు రాసాను. "కలిగి ఉంది" కనబడితే కలబడిపోదాం, సరిదిద్దుదాం.__ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 04:30, 7 జూలై 2026 (UTC) == 6 రోజుల తరువాత == ప్రాజెక్టు మొదలై 6 రోజులు గడిచాయి. ఇప్పటికి 252 కొత్త వ్యాసాలు వచ్చినట్టు వర్గం చూపిస్తోంది. 6 పేజీలు మెరుగుపడి, మంచివ్యాసాల ప్రతిపాదన దాకా వెళ్ళాయి. అయితే... వ్యాసాలు తయారై, ఇంకా ప్రాజెక్టులో చేర్చనివి 110 దాకా ఉన్నాయి (ఆ సంగతి మీకు ఎలా తెలిసిందంటారా.. అది మా క్వారీ వర్గాల భోగట్టా). వాటి చర్చ పేజీల్లో మూసను చేర్చేదాకా అవి చేరవు. వాటిని కూడా కలుపుకుంటే 360 వ్యాసాల దాకా వచ్చినట్టు. రోజుకు సగటున 60. ఈ ఎడిటథాన్ల పోషకులు ఒకరిద్దరు ఇంకా రాయడం మొదలుపెట్టలేదు. వాళ్ళూ చేరితే ప్రాజెక్టు మరింత వేగంగా పరుగెత్తుతుంది. ఇప్పటివరకూ ప్రాజెక్టు సాధించిన గణాంకాలను ఇవ్వాళ ప్రచురిస్తాం. చూస్తూనే ఉండండి.. '''''యూజీజీజీ5''''' చానెల్. [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 05:25, 7 జూలై 2026 (UTC) == నేటి విశేషం-8 (ఇచ్చట "బడు" వాడబడదు) == [[దస్త్రం:WLW_Project_growth_icon.svg|20x20px]] "సుబ్బారావు అండ్ కో సంస్థ సుబ్బారావు చేత స్థాపించబడింది" అని రాయం. "సుబ్బారావు అండ్ కో సంస్థను సుబ్బారావు స్థాపించాడు" అని రాస్తాం. అదే మనకు సహజం. ఎక్కడో గానీ మనకు "బడు" అవసరంబడదు. ఈ విషయమై ఒక అనల్ప విషయం: మాదిగ నేత, [[మంద కృష్ణ మాదిగ]]కు ఒక ప్రత్యేకత ఉంది.. బడు ఎక్కువగా వాడతారు. ఆయన బడు ఎక్కువగా వాడే ఒక ఉదాహరణ: "హైదరాబాదులో ఉండబడే 80 లక్షల మంది, మిగతా తెలంగాణలో ఉండబడే 3 కోట్ల మంది, ఆంధ్రలో ఉండబడే 5 కోట్ల మందీ.." ఇలా ఉంటుంది ఆయన మాట.__ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 18:31, 8 జూలై 2026 (UTC) == నేటి విశేషం-9 (మంచి వ్యాసం ప్రాసెస్ విశిష్టత) == [[దస్త్రం:WLW_Project_growth_icon.svg|20x20px]] మంచి వ్యాసం ప్రాసెస్‌లో ఒక విశిష్టత ఉంది. వ్యాసాన్ని మెరుగుపరచి, చర్చ పేజీలో మూసను చేర్చినంత మాత్రాన, అది మంచి వ్యాసం అయిపోదు. ప్రతిపాదించిన వ్యాసాన్ని వేరెవరైనా వాడుకరి - ప్రతిపాదించిన వాడుకరి కాకుండా మరెవరైనా సరే - దాన్ని సమీక్షించి, "'''సరే'''" అంటేనే, అది మంచి వ్యాసంగా రూపొందుతుంది. __ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 01:57, 9 జూలై 2026 (UTC) == నేటి విశేషం-10 (వర్గీకరణంలో..) == [[దస్త్రం:WLW_Project_growth_icon.svg|20x20px]] వర్గీకరణలో మూలసూత్రం - వీలైనంత కనిష్ఠ స్థాయి వర్గం లోకి వ్యాసాన్ని చేర్చాలి. ఒక ఉదాహరణ చూద్దాం. రచయితల వ్యాసాలకు "రచయితలు" అనే వర్గం అత్యంత గరిష్ఠ స్థాయి వర్గం అవుతుంది. దానికింద "భారతీయ రచయితలు" ఉంటుంది. వాటి కింద "ఆంధ్రప్రదేశ్ రచయితలు" ఉంటుంది. దాని కింద "గుంటూరు జిల్లా రచయితలు" ఉంటుంది. ఈ వర్గవృక్షంలో శీర్షస్థానంలో "రచయితలు" ఉండగా కనిష్ఠ స్థానంలో "గుంటూరు జిల్లా రచయితలు" ఉంది. రచయితది ఫలానా జిల్లా అని తెలిస్తే ఆ జిల్లా రచయితలు అనే వర్గం లోకి చేర్చాలి, అసాధారణమైన పరిస్థితులు ఏమైనా ఉంటే తప్ప. :;అంత <big>''అసా..ధారణమైన పరిస్థితులు''</big> ఏముంటాయ్ మాషారూ? :ఏమో, నాకు మాత్రం ఏం తెలుస్సార్? ఎందుకైనా మంచిదని ఒక డిస్క్లెయిమరు లాగా పడేసాను, పడి ఉంటదని :-) __ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 21:44, 9 జూలై 2026 (UTC) == నేటి విశేషం-11 (మర్రిచెట్టూ, ఊడలూ) == [[దస్త్రం:WLW_Project_growth_icon.svg|20x20px]] [[దస్త్రం:Tree of Banyan.jpg|right|300x300px]] * వికీపీడియాలో వివిధ స్థాయిల్లో పనిచేసే సాఫ్టువేరు అంగాలున్నాయి. అవి: ** మీడియావికీ: వికీపీడియా అంటే ఇదే! పూర్తిగా పునాదుల నుండి రూపించి, అభివృద్ధి చేసిన సాఫ్టువేరు. మర్రిచెట్టు లాంటిది. దీన్ని ఫౌండేషను వారి డెవలప్‌మెంటు బృందం తయారుచేసింది. దీని నిర్వహణ, కొత్త అంశాల చేర్పులూ, పాతవాటికి మార్పులూ, అన్నీ ఈ బృందమే చేస్తుంది. దీనికి పొడిగింతలూ, యాడాన్లూ ఉన్నాయి. కోర్ సాఫ్టువేరు మర్రిచెట్టైతే, ఇవి ఊడల్లాంటివి. వీటిని ఈ బృందం తయారుచెయ్యదు, వాడుకునేవాళ్ళే తయారుచేసుకుంటారు. ** గాడ్జెట్లు: పెద్ద ఊడల్లాంటివివి. మీడియావికీ సాఫ్టువేరు లోని అంశాలనే వాడుకుంటూ కొన్ని ప్రత్యేకమైన పనులు చేసేందుకు తయారుచేసిన చిన్నచిన్న సాఫ్టువేర్లివి. ట్వింకిల్ అలాంటిదే. ఈ గాడ్జెట్లు వాడుకరులందరికీ అందుబాటులో ఉంటాయి. వాడుకరులు తమ అభిరుచుల్లో వాటిని చేతనం చేసుకుని వాడుకోవచ్చు. వద్దనుకుంటే చేతనం చేసుకోనక్కరలేదు. ** యూజర్‌స్క్రిప్టులు: ఇప్పుడిప్పుడే పుడుతున్న ఊడల్లాంటివి. ఇవి కూడా మీడియావికీ అంశాలను వాడుకుంటూ నిర్దుష్టమైన పనిని సాధిస్తాయి. ఇవి పైవాటి లాగా, అందరికీ అందుబాటులో ఉండవు. కేవలం వాటిని స్థాపించుకున్న వాడుకరులకు మాత్రమే అందుబాటులో ఉంటాయి. స్థాపించుకోవడమంటే, జావాస్క్రిప్టు ఫైలు (https://te.wikipedia.org/wiki/Special:MyPage/common.js) ఒకదాన్ని తయారుచేసుకోవడం. మనకు జావాస్క్రిప్టు రాయడం రాకపోతే, ఇతరులు రాసిన స్క్రిప్టును నడుపుకోవచ్చు. ఓ యూజర్‌స్క్రిప్టును కొంత మంది వాడి, దాని పనితో సంతృప్తి చెందితే, దాన్ని అందరికీ అందుబాటులోకి తెద్దామని సముదాయం భావిస్తే, యూజర్‌స్క్రిప్టుకు గాడ్జెట్టుగా ప్రమోషను ఇవ్వవచ్చు. ఈ గాడ్జెట్లు, యూజర్‌స్క్రిప్టులూ జావాస్క్రిప్టుతో మన బ్రౌజర్లలోనే నడుస్తాయి. ఇవి '''దిద్దుబాట్లు చెయ్యవు'''. మీడియావికీ కోర్ మాత్రం సర్వరులో నడుస్తుంది. ఈ గాడ్జెట్లు బాగున్నాయి, బాగా పనిచేస్తున్నాయి, వీటిని అందరికీ అందుబాటులో తేవచ్చు అని డెవలప్‌మెంటు బృందం భావిస్తే వాళ్ళు ప్రధాన మీడియావికీ సాఫ్టువేరులోనే దాన్ని ఇముడ్చవచ్చు. కూర్పుల "'''తేడా'''" పేజీలో ఉండే "రివిజన్ స్లైడరు" ఇలాంటిదే. జర్మను వికీపీడియాలో అది గాడ్జెటుగా మొదలై, ఆ తరువాత మీడియావికీ సాఫ్టువేరులో అంతర్భాగమైపోయింది. బాట్ అనేది ఇంకో రకం. ఇవి ఆటోమాటిగ్గా పేజీలలో '''దిద్దుబాట్లు చెయ్యగల''' సాఫ్టువేర్లు. వీటిని కూడా వాడుకునేవాళ్ళే తయారుచేసుకుంటారు. ఒక ఉదాహరణ: * "విజయవాడ రహదారులు" అనే వర్గం లోని పేజీలను చూడాలి. ఇది '''మీడియావికీ కోర్ సాఫ్టువేరు''' చూపిస్తుంది. * "విజయవాడ రహదారులు" అనే వర్గంలో, 4000 బైట్ల లోపు ఉన్న పేజీలను హైలైటు చేసి చూపించాలి. ఈ విశేషం మీడియావికీలో లేదు. దానికి ఒక జావాస్క్రిప్టు ఫైలు రాసుకోవచ్చు. ఆ జావాస్క్రిప్టును వాడుకరులు ఎవరికివారే స్థాపించుకుంటే అది, '''యూజర్‌స్క్రిప్టు'''. అందరికీ అందుబాటు లోకి తెస్తే అది '''గాడ్జెట్టు'''. ఈ వర్గం లోని పేజీల్లో ఏదైనా పేజీ తెరవగానే, అది ఎన్ని బైట్లు ఉందో చూసి, అది 4000 బైట్ల లోపు ఉంటే, ఆ సంగతి ఆ పేజీలో చూపిస్తుంది. * అలాంటి పేజీలన్నిటినీ వెతికి, వాటిని "విజయవాడ రహదారుల పేజీల్లో మొలకలు" అనే వర్గంలో వెయ్యాలి (అంటే దిద్దుబాటు చెయ్యాలన్నమాట). దానికి ఒక '''బాటు''' రాసుకోవాలి. స్సరే.. మరి ఆటోవికీబ్రౌజరు (ఏడబ్ల్యూబీ) అంటారు గదా, అదేంటి మరి? అదీ ఒక బాటు లాంటిదే. సెమీ ఆటోమాటిగ్గా దిద్దుబాట్లు చేసే పరికరం. బాటు రాయాలంటే సాఫ్టువేరు తెలిసి ఉండాలి. కానీ ఈ పరికరంలో బాటు ముందే రాసి పెట్టారు. ఇక దాన్ని వాడేసుకోడానికి సాఫ్టువేరు ప్రజ్ఞ అవసరం లేదు. ఏం పనులు చెయ్యాలో, ఎలా చెయ్యాలో, ఏ పేజీల్లో చెయ్యాలో.. చెబితే చాలు. పని అదే చేసేస్తుంది. ఇదీ ఇవ్వాళ్టి మీడియావికీ మర్రిచెట్టోపాఖ్యానం. __ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 01:51, 11 జూలై 2026 (UTC) == నేటి విశేషం-12 (తెవికీలో చర్చలా? అమ్మో..!) == [[దస్త్రం:WLW_Project_growth_icon.svg|20x20px]] ఏం పర్లేదు. ఇక్కడ ఎవరూ పొడవరు. ఎవరికీ కొమ్ముల్లేవు. ఇక్కడ పది రోజుల వాడుకరి అయినా, పాతికేళ్ళ కుర్రాడైనా, పదేళ్ళ అనుభవజ్ఞులైనా.. అందరూ ఒకటే! పరస్పరం గౌరవించుకోవాల్సిందే. అవతలివారు చెప్పేది వినాల్సిందే. తాను చెప్పదలచుకున్నది చెప్పాల్సిందే. "ఇదీ నా అభిప్రాయం" అని చెప్పేవారు వికీకి కావాలి. దానితో పాటు "ఇదీ దానికి హేతువు" అని కూడా చెప్పేవారంటే వికీకి మరింత గౌరవం. తెవికీలో ఉన్న అతిపెద్ద లోట్లు రెండు - # '''ఎక్కువ మంది వాడుకరులు చేరకపోవడం:''' మనకు వాడుకరులు, అందునా చురుగ్గా రాసే వాడుకరులు తక్కువ. ఇంకో వినయ్‌, ఇద్దరు ప్రణయ్‌రాజ్‌లు, ముగ్గురు వెంకటరమణలు, నలుగురు రవిచంద్రలు, ఐదుగురు రామారావులు, ఆరుగురు మురళీకృష్ణలు, ఏడుగురు శ్రీనివాస్‌లు, పదిమంది మిగతావాళ్ళూ ఉండి ఉంటే ఈ పాటికి ఒక డజను తెలుగు వికీపీడియాలు సృష్టించి ఉండేవాళ్ళం. # '''ఎక్కువమంది వాడుకరులు చర్చల్లో పాల్గొనకపోవడం:''' చర్చల్లో పాల్గొనడం మనలో తక్కువ. మనం ఏం చెప్పాం అన్నది చాలా ముఖ్యం - మెరుగైన నిర్ణయాలు తీసుకోగలం. అసలు చెప్పామా లేదా అనేది దానికంటే ముఖ్యం - అసలు నిర్ణయాలంటూ తీసుకోగలం. వ్యాసాలపై చర్చలు, రచ్చబండ చర్చలు, తొలగింపు చర్చలు, విధానాలు, మార్గదర్శకాల వంటి ముఖ్యమైన అంశాలపై చర్చలు కూడా వాడుకరులు పాల్గొనక ఆగిఫోయినవి ఉన్నాయి. రండి, చర్చల్లో పాల్గొనండి. తెవికీని అభివృద్ధి చెయ్యండి. [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 01:12, 13 జూలై 2026 (UTC) == 40% సమయం గడిచింది.. == 12 రోజులు గడిచాయి. 411 వ్యాసాలు రాసాం. ఇంకో ఇద్దరు ముగ్గురు గట్టిగా చెయ్యి చేసుకుంటే తప్ప, అడంగు చేరం. గణాంకాలు ప్రచురించాం, చూడండి. ఇవి కాక, 7 వ్యాసాలను "మంచి" హోదా కోసం ప్రతిపాదించాం. __ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 04:53, 13 జూలై 2026 (UTC) == నేటి విశేషం-13 (తొలగింపు చర్చలా? అమ్మో.. అమ్మో..!) == [[దస్త్రం:WLW_Project_growth_icon.svg|20x20px]] వికీలో వ్యాసాలన్నీ అద్భుతమైన నాణ్యతతో అలరారేవేమీ కావు; '''దో'''షకషాయిత వ్యాసాలు చాలానే ఉన్నాయి. కృతకంగా, వ్యాకరణ దోషాలతో ఉండే లోపభూయిష్టమైన వచనం ఈ దోషాల్లో ప్రధానమైనది. మూలాలు లేకుండా, తప్పులతడకల సమాచారంతో, విషయ ప్రాముఖ్యత లేకుండా.. ఇలాంటి అనేక దోషాలు కూడా ఉంటాయి. ఆ వ్యాసాలను చదివిన పాఠకులకు యావత్తెవికీ పట్లనే అసంతృప్తి కలగవచ్చు. వాటిలో దోషాలను సరిచేసి, తేటపరచడం కూడా మన పనుల్లో ఒకటి. కానీ, కొన్ని వ్యాసాలు మరీ, సరిచెయ్యలేనంత అధ్వాన్నంగా ఉంటాయి. అంచేత వాటిని తొలగించడం తప్ప మరో మార్గం లేదు. అలాంటివాటిని తొలగించడం కోసం ప్రతిపాదించాలి. తొలగింపు చర్చలో పాల్గొని మన అభిప్రాయం చెప్పాలి. వెనకాడకూడదు. చర్చను బట్టి నిర్ణయం ప్రకటించాలి కూడా. # తొలగింపు కోసం ప్రతిపాదించేందుకు, పేజీలో పైన {{tl|తొలగించు}} అనే మూసలో కారణం రాసి, పెట్టాలి. అప్పుడు అందులో ఒక తొలగింపు చర్చ పేజీకి ఎర్రలింకు చూపిస్తుంది. ఆ లింకు ఇలా ఉంటుంది:- "వికీపీడియా:తొలగింపు కొరకు వ్యాసాలు/వ్యాసం పేరు" # ఆ ఎర్రలింకును నొక్కి, ఎందుకు తొలగించాలో కారణం రాసి, కొత్త పేజీని సృష్టించాలి. # ఈ కొత్త పేజీకి [[వికీపీడియా:తొలగింపు కొరకు వ్యాసాలు]] పేజీలో "తాజా చేర్పులు" విభాగం నుండి లింకు ఇవ్వాలి. అంతే, అదే తొలగింపు ప్రతిపాదన! పోతే, ఆ "తాజా చేర్పులు" విభాగంలో ఈసరికే చేసిన ఇతర తొలగింపు ప్రతిపాదనలకు లింకులుంటాయి. ఆయా చర్చలకు వెళ్ళి, అక్కడ మీ అభిప్రాయాలు చెప్పండి. ;అమ్మో, ఏం కాదు గదా? :ఏం కాదు, పనికిరాని వ్యాసాలు పోతాయి, లేదా బాగుపడతాయి. ఏదైనా మంచిదే. అంతా మీవల్లే! __ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 23:48, 13 జూలై 2026 (UTC) == నేటి విశేషం-14 (చర్చపై నిర్ణయం ప్రకటించడం) == [[దస్త్రం:WLW_Project_growth_icon.svg|20x20px]] తెవికీలో ఏదైనా అంశంపై చర్చ జరిపాక, కొన్ని సందర్భాల్లో నిర్ణయం ప్రకటించాల్సిన అవసరం ఉండదు. కొన్ని సందర్భాల్లో నిర్ణయం స్పష్టంగా ప్రకటించాల్సి ఉంటుంది. అలా నిర్ణయం ప్రకటించేటపుడు కొన్ని అంశాలను గమనంలో ఉంచుకోవాలి. అవి: * నిర్ణయం ప్రకటించేవారు నిర్వాహకులే అయి ఉండనవసరం లేదు. వికీవిధానాలగురించి తెలిసిన అనుభవజ్ఞులెవరైనా నిర్ణయం ప్రకటించవచ్చు. * నిర్ణయం ప్రకటించేవారు ఆ చర్చలో గానీ, చర్చకు సంబంధించిన మూలాంశంలో గానీ పాల్గొని ఉండకూడదు * తన స్వంత అభిప్రాయాన్ని పక్కనబెట్టి చర్చలో వచ్చిన అభిప్రాయాలను మాత్రమే పరిశీలించి నిర్ణయం చెప్పాలి. * చర్చలో వచ్చిన అభిప్రాయాలను మాత్రమే పరిగణించాలి. చర్చకు బైట ఇతర పేజీల్లో, ఇతర సంద్క్వర్భాల్లో వచ్చిన అభిప్రాయాలను పరిగణించరాదు. * చర్చకు బైట, పరిగణించాల్సిన ఏకైక అంశం - వికీ మూలస్తంభాలు. వీటికి విరుద్ధంగా ఉన్న అభిప్రాయాలను పరిగణించరాదు. * అభిప్రాయాల సంఖ్యను, మెజారిటీనీ పరిగణించి నిర్ణయం చెప్పకూడదు. అభిప్రాయాల లోని తర్కాన్నీ హేతువునూ పరిశీలించి నిర్ణయం చెప్పాలి. ఒక అంశంపై పది మంది "ఔన"నీ, ఒకే వ్యక్తి "కాదు" అనీ అన్నారనుకుందాం. కాదు అన్నవారు చెప్పిన అభిప్రాయం మిగతా అన్నిటికంటే బాగా తర్కయుక్తంగా ఉందనుకుందాం. అదే సరైన తర్కమైతే, దాన్నే నిర్ణయంగా ప్రకటించాలి. అదే తెవికీ! మరి, చర్చ బాగానే జరిగి, నిర్ణయం తప్పుగా ఇచ్చిన సందర్భాలు లేవా తెవికీలో? ఎందుకు లేవూ, ఉన్నాయి. మీరే పరిశీలించండి. __ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 03:23, 16 జూలై 2026 (UTC) == నేటి విశేషం-15 (వాడుకరి పెట్టెలూ టాప్ ఐకన్లూ) == [[దస్త్రం:WLW_Project_growth_icon.svg|20x20px]] వికీపీడియా వాడుకరిపేజీలో మన గురించి మనం రాసుకుంటాం. ఈ సమాచారాన్ని వెలిబుచ్చే కొన్ని ప్రత్యేకమైన మూసలను కూడా వికీపీడియా తయారుచేసింది. ఈ మూసలనే "వాడుకరిపెట్టె"లనీ, "వాడుకరిపేజీ టాప్‌ఐకన్"లనీ అంటారు. ఇవి ఒక్కొక్కటీ వాడుకరికి సంబంధించిన ఒక్కొక్క లక్షణాన్ని చూపిస్తాయి. ఉదాహరణకు పరిశోధకులు అనే వాడుకరి పెట్టెను పరిశోధన చేసే వాడుకరులు పెట్టుకుంటారు. ఫేస్‌బుక్ వాడే వాడుకరులు ఫేస్‌బుక్ అనే వాడుకరిపెట్టెను, బ్లాగరులు సంబంధిత వాడుకరిపెట్టెనూ తమ వాడుకరి పేజీలో పెట్టుకుంటారు. ఇవి వాడుకరి పేజీలో ఒకె పెట్టె లాగా కనిపిస్తాయి. ఒక్కొక్క వాడుకరి పదులు, వందలూ ఎన్నైనా పెట్టెలు పెట్టుకోవచ్చు. ఉదాహరణలు: [[వాడుకరి:Veera.sj|శశిధర్ జంగం పేజీ]], [[వాడుకరి:K.Venkataramana|వెంకటరమణ పేజీ]] పేజీ అంతా అలా పెట్టెలతో నిండి ఉంటే బాగుండదు అనుకునేవాళ్ళు అవే లక్షణాలను చూపించే టాప్‌ఐకన్లను పెట్టుకోవచ్చు. ఇవి ఒక చిన్న ఐకన్‌ను పేజీలో అన్నిటికంటే పైన, "చదువు", "సవరించు" లింకులుండే వరుసకు కింద కనిపిస్తాయి. ఎన్ని టాప్‌ఐకన్ మూసలు పెడితే అన్ని బొమ్మలు వరుసగా కనిపిస్తాయి. ఉదాహరణలు: [[వాడుకరి:Chaduvari|చదువరి పేజీ]], [[వాడుకరి:Pranayraj1985|ప్రణయ్‌రాజ్ పేజీ]]. ;మరి నా వాడుకరి పేజీలో ఏం పెట్టుకోవాలి? :మీ ఇష్టం. మీకు ఏది నచ్చితే అది పెట్టుకోవచ్చు. రెండూ నచ్చితే రెండూ పెట్టుకోవచ్చు. ఈ గుప్పెడు అవీ, ఇంకో గుప్పెడు ఇవీ పెట్టుకోవచ్చు. అందుకే మన ప్రాజెక్టులో రెండూ ఇచ్చాం, గమనించారా? మీ వాడుకరిపేజీలో పెట్టుకున్నారా? మనం చేస్తున్న పని గురించి మనమే చెప్పుకోకపోతే ఎలాగండీ? పెట్టుకోండి. __ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 16:05, 16 జూలై 2026 (UTC) == నేటి విశేషం-16 (సామాన్యశకం) == [[దస్త్రం:WLW_Project_growth_icon.svg|20x20px]] కాలగణనన కోసం మనం క్రీస్తుశకాన్ని విస్తృతంగా వాడుతున్న సంగతి అందరికీ తెలిసినదే. [[శాలివాహన శకం|శాలిశకం]], [[విక్రమాదిత్య శకం|విక్రమశకం]] వంటి భారతీయ శకాలు ఉన్నప్పటికీ భారతదేశంలో, అలాగే ప్రపంచవ్యాప్తంగా క్రీస్తుశకమే విస్తృతంగా వాడుకలో ఉంది. అయితే ఇది మత తటస్థంగా ఉండాలని భావించినవారు దీన్ని '''[[సామాన్య శకం|సామాన్యశకం]]''' (ఇంగ్లీషులో '''కామన్ ఎరా''') అని మార్చారు. తేదీలు ఏమీ మారవు, క్యాలెండరు ఏమీ మారదు, కేవలం క్రీస్తుశకం అనే పేరు స్థానే సామాన్యశకం అనేది వచ్చింది, అంతే. క్రీస్తుపూర్వం, క్రీ.పూ. అనేవి సామాన్యశకపూర్వం, సా.పూ. అయ్యాయి. క్రీస్తుశకం, క్రీ.శ. అనేవి సామాన్యశకం, సా.శ. అయ్యాయి. తెవికీలో పై రెండు విధానాలనూ వాడుతున్నారు. అయితే ఒక వ్యాసంలో ఒకే పద్ధతిని అనుసరిస్తే ఏకరీతిగా ఉంటుంది. ఇంతకీ.., ఆశ్చర్యం కలిగించే సంగతి ఏంటంటే - ఈ మార్పు ఆధునిక కాలంలో వచ్చింది కాదు. ఎప్పుడో 400 ఏళ్ళ కిందటే, 1700 ల్లోనే, ఈ ప్రతిపాదన వచ్చిందట. ;దీని గురించి తొలిసారి తెవికీలోనే చదివినవారు ఎవరు? # నేను. __[[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 01:09, 17 జూలై 2026 (UTC) == నేటి విశేషం-17 ("ప్రస్తుతం" అప్రస్తుతం) == [[దస్త్రం:WLW_Project_growth_icon.svg|20x20px]] తెవికీ వ్యాసాల్లో ఎప్పటికప్పుడు తాజాకరిస్తూ ఉండాలి. వ్యక్తులు మరణిస్తూ ఉంటే, ముందుగా తలపెట్టిన ఘటనలు జరుగుతూ ఉంటే, పదవులలో ఉన్నవారు మారిపోతూ ఉంటే, నిర్మాణంలో ఉన్న సినిమాలు విడుదలైపోతూ ఉంటే,.. ఆయా వ్యాసాల్లో, సంబంధిత సమాచారాన్ని తాజాకరిస్తూ ఉండాలి. లేనట్లైతే, "2019 సంక్రాంతికి విడుదల చెయ్యాలని భావిస్తున్నారు" లాంటి వాక్యాలు కనిపిస్తూ ఉంటాయి. అసలు కాలదోషం పట్టే వాక్యాలు రాయకుండా ఉంటే మరింత మేలు కదా? "ప్రస్తుతం" అనేమాటను వర్జించడం అలాంటిదే. "ప్రస్తుత భారత ప్రధాని మన్మోహన్ సింగ్" అనే వాక్యం 2014 మే 25 దాకా సరైనదే. నరేంద్ర మోడీ ప్రధాని కాగానే ఆ వాక్యం తప్పే! "ప్రస్తుత" అనే మాట స్థానంలో "2012 జూలై నాటికి (ఈ వాక్యం రాసే రోజు/నెల) మన్మోహన్ సింగ్ భారత ప్రధానిగా ఉన్నాడు" అని రాస్తే ఇక దానికి కాలదోషం పట్టదు. __ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 16:30, 18 జూలై 2026 (UTC) == నేటి విశేషం-18 (మీ అనువాదంలో మీ వాటా ఎంత) == [[దస్త్రం:WLW_Project_growth_icon.svg|20x20px]] అనువాద పరికరం ద్వారా అనువదిస్తున్న పేజీల్లో మానవికంగా అనువదించిన శాతం కనీసం 25% ఉంటే తప్ప ప్రచురించదని మనకు తెలుసు. ప్రచురించు బొత్తాన్ని నొక్కగానే, మానవిక అనువాద శాతం ఎంత ఉందో చూసి, అది 25%+ ఉంటే ప్రచురిస్తుంది. లేనట్లైతే, యంత్రానువాదం మరీ ఎక్కువగా ఉంది, ప్రచురించను అంటుంది. అసలు మన అనువాదంలో మానవిక అనువాద శాతం ఎంత అనేది ఎక్కడ చూసుకోవాలి? ఇదిగో - https://cxdebugger.toolforge.org/ ఇక్కడ. __ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 01:21, 20 జూలై 2026 (UTC) qfos3dpjfe0qu5zps92uld5cqxexr1q 4908713 4908557 2026-07-20T11:00:03Z Chaduvari 97 /* నేటి విశేషం-19 (ప్రత్యేక పేజీలు - దిక్సూచులు) */ కొత్త విభాగం 4908713 wikitext text/x-wiki == ఇతర ఆవశ్యక వ్యాసాల్లో == అందరికీ నమస్కారం. [[వాడుకరి:Chaduvari/ఇతర ఆవశ్యక వ్యాసాలు|ఇతర ఆవశ్యక వ్యాసాలు]] జాబితాలో కొన్ని పేర్ల విషయంలో సందేహాలున్నాయి. * కొన్ని ఇంగ్లీషు పేర్లకు తెలుగు ప్వ్ర్లు తెలియలేదు. వాటిలో చాలావరకు ఇంగ్లీషు పేరునే తెలుగులో రాయాల్సి ఉంటుంది. ఉదాహరణకు: Choanozoa, Obazoa వంటివి. * మరికొన్నిటికి తెలుగు శీర్షికల పేర్లు నాకు తెలియలేదు. ఉదాహరణకు, Critical point (thermodynamics), Triple point, Molar ionization energies of the elements వంటివి. వీటికి తెలుగు పేర్లు ఉంటాయి [[వాడుకరి:K.Venkataramana]] గారు, తదితరులు పరిశీలించవలసినది. * కొన్నిటికి నేను సూచించిన తెలుగు పేర్ల పట్ల నాకు సందేహాలున్నై. ఉదాహరణకు: Chrystal structure (స్ఫటికాకృతి/స్ఫటిక నిర్మాణం) * కొన్ని తెలుగు పేర్లకు సమానమైన ఇంగ్లీషు వ్యాసాల పేర్లు తెలియరాలేదు. ఉదాహరణకు, జ్వలన స్థానం (Flash point?) * కొన్ని తెలుగు శీర్షికలకు ఇంగ్లీషులో వ్యాసాలు అసలు ఉండకనే పోవచ్చు. ఉదాహరణకు షోడశయాజకులు, పంచతన్మాత్రలు. నవరాత్రాలు, త్రివృత్తు, మాచానధ్యయనాలు వంటివి. వీటికి మనం పునాదులనుంచి శోధించి సేకరించి రాయాలి. పైవాటిని పరిశీలించి, వాటి పేర్లను ధ్రువీకరించవలసినది. అవసరమైన చోట్ల మార్పు చేర్పులు చెయ్యండి. ఏది ఏమైనప్పటికీ, వ్యాసాలు సృష్టించడం ఆపనక్కరలేదు. మనకు తోచిన పేరుతో సృష్టిస్తే, ఆ తరువాత అవసరమైతే వేరే పేరుకు తరలించవచ్చు. మళ్ళీ.. పై సందేహాలన్నీ [[వాడుకరి:Chaduvari/ఇతర ఆవశ్యక వ్యాసాలు|ఇతర ఆవశ్యక వ్యాసాలు]] పేజీకి సంబంధించినవి మాత్రమే. ఇతర పేజీల్లో ఆ సందేహాలేమీ లేవు. __ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 15:34, 28 జూన్ 2026 (UTC) == చెయ్యాల్సిన పనులు == ప్రాజెక్టులో కృషి చేస్తున్న వాడుకరులకు కింది పనులు చెయ్యాల్సినదిగా మనవి. కొన్ని తప్పనిసరి, కొన్ని చేస్తే మంచిది ;తప్పనిసరివి :* మీరు ఎంచుకున్న వ్యాసాలకు ఎదురుగా మీ పేరు/సంతకం చెయ్యండి. తద్వారా మన సమయం వృథా కాకుండా నివారించవచ్చు. :* వ్యాసాన్ని ప్రచురించాక {{tl|వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} అనే మూసను పెట్టాలి. ;చేస్తే మంచిది :* మీ వాడుకరి పేజీలో [[వికీపీడియా:వికీప్రాజెక్టు/యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5#వాడుకరి పెట్టెలు, టాప్‌ఐకన్లు|ఈ వాడుకరి పెట్టెనో, టాప్‌ఐకన్నో]] పెట్టుకోండి __ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 04:24, 1 జూలై 2026 (UTC) == రోజుకొకటి తెలుసుకుందాం == మనందరం తెవికీలో పాతకాపులమే. వందలాది వ్యాసాల్లో వేలాది దిద్దుబాట్లు చేసినవాళ్ళమే, లక్షలాది బైట్లు చేర్చినవాళ్ళమే. అంతమాత్రాన ఎవరమూ సర్వమూ తెలిసినవాళ్లం కాదు. తెలియనివి చాలానే ఉన్నాయి. మనకు తెలియని విషయాలు ఒకటీ ఒకటీ నేర్చుకుంటూంటే మనపని కొద్దికొద్దిగా మెరుగుపడుతూ ఉంటుంది. ఈ ప్రాజెక్టును అందుకు ఉపయోగించుకోవచ్చు. ఇక్కడ మనకు తెలిసిన విషయాలను రోజుకొకటి చొప్పున చెప్పుకుందాం. ఇక్కడ ఎవరైనా రాయవచ్చు. తెవికీలో కృషికి సంబంధించినది ఏదైనా రాయవచ్చు. రోజుకి ఒకటో రెండో మూడో మరిన్నో రాద్దాం. అందరం తెలుసుకుందాం. ఇది అందరికీ తెలిసే ఉంటుంది అని రాయకుండా ఉండనక్కరలేదు. మనకు తెలిసిన అంశం గురించి తెలియనివాళ్ళు ఉండవచ్చు. రాస్తే వాళ్ళకూ తెలుస్తుంది. అంచేత మనకు తెలిసిన సంగతి రాద్దాం. అందరం రాద్దాం. శీర్షికను "నేటి విశేషం" అని రాసి పక్కన సంఖ్య వేద్దాం, "నేటి విశేషం-1", "నేటి విశేషం-2", "నేటి విశేషం-3" ఇలాగ. "నేటి విశేషం-1" తో నేను మొదలు పెడతాను.__ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 04:34, 1 జూలై 2026 (UTC) == నేటి విశేషం-1 (తేదీ ఆకృతి) == తెవికీలో తేదీ ఎలా ఉండాలి అనేదానికి ఒక ప్రమాణం ఉంది. అది, "'''2026 జూలై 1'''" అని. అందులో కామాలు ఉండవు, గమనించండి. మనకు తేదీ రూపం ఇలా ఉండాలని గతంలో [[వికీపీడియా:రచ్చబండ (పాలసీలు)/తేదీ ఆకృతి ఎలా ఉండాలి|ఇక్కడ]] చర్చించి నిర్ణయించుకున్నాం. అయితే, మూలాల్లో ఉన్న తేదీ రూపాన్ని మార్చనక్కర్లేదు, ఉన్నదున్నట్లుగా ఉంచెయ్యండి. __ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 04:43, 1 జూలై 2026 (UTC) == నేటి విశేషం-2 (అనువాద పరికరం = గూగుల్ యాంత్రికానువాదం+'''+'''<big>+'''+'''</big>) == తెలుగు వికీపీడియా అనువాద పరికరంలో ఉన్న గూగుల్ అనువాద యంత్రం, బయట గూగుల్ ట్రాన్స్‌లేట్ వెబ్‌సైటు (Translate.google.com) లోని అనువాద యంత్రమూ.. ఈ రెండింటి ఇంజను ఒకటే. ఈ రెండూ చేసే అనువాదాల్లో వచ్చే తప్పొప్పులన్నీ ఒకటే. కానీ, తెవికీలో అనువాద ఇంజనుకు పైన, వికీమీడియా చేర్చిన కొన్ని అదనపు విశేషాల వలన లింకులు, మూలాలు, వర్గాలు, మూసలు వగైరాలన్నీ ఆటోమాటిగ్గా మూలం నుండి తెలుగు లోకి వచ్చేస్తాయి. అంచేత- ::అనువాద పరికరం = Translate.google.com +'''+'''<big>+'''+'''</big> :::వెరసి ... :::[[దస్త్రం:WLW_Project_growth_icon.svg|20px]] [[దస్త్రం:WLW_Project_growth_icon.svg|40px]] [[దస్త్రం:WLW_Project_growth_icon.svg|60px]] -- [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 01:42, 2 జూలై 2026 (UTC) == నేటి విశేషం-3 (తెలుసుకోవాల్సినవి ఎన్నో ఉన్నై. తెలుసుకునే మార్గాలూ బానే ఉన్నై) == [[దస్త్రం:WLW_Project_growth_icon.svg|20x20px]] తెవికీలో తెలుసుకోవాల్సిన సంగతులు ఎన్నో ఉన్నై. దిద్దుబాట్లు చేస్తూ ఉంటే అనేకమైన సందేహాలు వస్తూ ఉంటై. ఎలా వీటిని తీర్చుకోవడం? # "'''వికీపీడియా:'''", "'''సహాయం:'''" పేరుబరుల్లో వందలాది పేజీలున్నాయి. వాటితో మీ సందేహం తీరవచ్చు. # [[వికీపీడియా:వాడుకరులకు సూచనలు]] అనే పేజీలో మీ సందేహాలు తీరవచ్చు # ఈసరికే ఉన్న పేజీల్లో మీ ప్రశ్నలకు సమాధానాలు దొరక్కపోతే, తెలిసిన వాళ్ళను అడిగి తెలుసుకోండి ## [[వికీపీడియా:సహాయ కేంద్రం|సహాయ కేంద్రంలో]] అడగండి. ## ఎవరైనా అనుభవజ్ఞుల వాడుకరి చర్చ పేజీలో అడగండి ## [[వికీపీడియా:రచ్చబండ|రచ్చబండలో]] అడగండి # 'ఒకటి కాదు, బోలెడన్ని సందేహాలున్నై. అవి ఒకటో రెండో ప్రశ్నలతో తీరేవి కావు' అనిపిస్తే [[వికీపీడియా:తెవికీ బడి|తెవికీబడిలో]] చెప్పండి. వాళ్ళు మీకోసం క్లాసులు పెట్టి మరీ సందేహాలు తీరుస్తారు. __ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 09:24, 3 జూలై 2026 (UTC) == నేటి విశేషం-4 (సహజమైన భాష) == [[దస్త్రం:WLW_Project_growth_icon.svg|20x20px]]మనం ఎలా మాట్లాడతామో సరిగ్గా అలాగే రాస్తే చాలు, ఇప్పుడు భాషలో మనం చూస్తున్న అసహజత్వంలో 90% పోయి, ఆ మేరకు భాష తేటపడుతుంది. మనం చర్చ పేజీల్లో, రచ్చబండలో రాసే తెలుగు, వ్యాసాల్లో రాసే భాష కంటే ఎంతో సహజంగా ఉంటుంది చూసారా?__ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 02:30, 4 జూలై 2026 (UTC) == నేటి విశేషం-5 (పొట్టిమూలాలు - పెద్ద సమస్య - సింపులు పరిష్కారం) == [[దస్త్రం:WLW_Project_growth_icon.svg|20x20px]] వ్యాసంలో {{tl|Harv}},{{tl|Sfn}} లాంటి పొట్టిమూలాలను చేర్చినపుడు వాటికి తోడుగా సంబంధిత పెద్ద మూలాలను, "'''మూలాలు'''" విభాగం కింద, "'''వనరులు'''" అనే ఉప విభాగం పెట్టి, అందులో చేర్చాలి. లేకపోతే, మూలాల్లో ఎర్రరంగులో "sfn error: no target:" అనే లోపాన్ని చూపిస్తుంది. ఆ పేజీ [[:వర్గం:Harv and Sfn no-target errors|Harv and Sfn no-target errors]] అనే వర్గంలో (లేదా లోపాన్ని బట్టి, [[:వర్గం:Harv and Sfn multiple-target errors|Harv and Sfn multiple-target errors]] లో గానీ చేరుతుంది) చేరతుంది. చాలా ముఖ్యమైన సంగతి ఏంటంటే -'''సంబంధిత పొడుగుమూలం లేనట్లైతే, పొట్టి మూలాన్ని ఇచ్చినా మూలం ఇవ్వనట్టే లెక్క'''. ఈ లోపం ఏర్పడడానికి ప్రధాన కారణం, మూల వ్యాసంలో ఉండే "Sources"/"Book sources"/"Bibliography" లాంటి వివిధ పేర్లతో ఉండే విభాగాల్లో ఉన్న మూలాలను మన పేజీలోకి తేకపోవడమే. ఇప్పుడు అక్కడి మూలాలను కాపీ చేసి తెచ్చి ఇక్కడ పెట్టండి... ఇక్కడి లోపాలన్నీ పోతాయ్, పేజీ పై వర్గంలోంచి మాయమౌతుంది.__ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 00:09, 5 జూలై 2026 (UTC) :ఉదాహరణకు "'''భారతదేశంలో పాడి పరిశ్రమ'''" అనే పేజీ చూడండి. ఆ పేజీ [https://te.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%B0%AD%E0%B0%BE%E0%B0%B0%E0%B0%A4%E0%B0%A6%E0%B1%87%E0%B0%B6%E0%B0%82%E0%B0%B2%E0%B1%8B_%E0%B0%AA%E0%B0%BE%E0%B0%A1%E0%B0%BF_%E0%B0%AA%E0%B0%B0%E0%B0%BF%E0%B0%B6%E0%B1%8D%E0%B0%B0%E0%B0%AE&oldid=4896495 ప్రస్తుత కూర్పులో] ఈ పొట్టి మూలాల లోపాలు చాలా ఉన్నాయి - 50 కి పైనే ఉన్నాయి. ఇప్పుడు [[En:Dairy in India|దాని ఇంగ్లీషు పేజీ]] లోని "Sources" విభాగంలో ఉన్న పొడుగు మూలాలన్నిటినీ ఇక్కడ కాపీ చేస్తే, ఈ లోపాలన్నీ ఎగిరి పోతాయి. [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 00:26, 5 జూలై 2026 (UTC) == నేటి విశేషం-6 (దేవాలయాన్ని దేవుడికి అంకితం చెయ్యం) == [[దస్త్రం:WLW_Project_growth_icon.svg|20x20px]] ఇంగ్లీషులో రాసేటపుడు, ".. టెంపుల్ ఈజ్ డెడికేటెడ్ టు శివా" అని రాస్తారు. తెలుగులో అలా రాయం. చక్కగా, సింపులుగా "శివాలయం" అంటాం అంతే. "శివుడికి అంకితం చేసిన ఆలయం" అని రాయడం మనకు సహజం కాదు. ఇలా అంకితం చేసినట్టు ఎక్కడైనా కనిపిస్తే, మార్చేద్దాం. __ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 01:05, 6 జూలై 2026 (UTC) == నేటి విశేషం-7 ("కలిగి ఉంది" కాదు.. "ఉంది" అంతే) == [[దస్త్రం:WLW_Project_growth_icon.svg|20x20px]] "కలిగి ఉంది" అనేది మనకు సహజం కాదు. "ఆ హాలు నాలుగు వందల మంది కూచునే సామర్థ్యం కలిగి ఉంది" అని రాయం. "ఆ హాలుకు నాలుగు వందల మంది కూచునే సామర్థ్యం ఉంది" అంటాం. ఈ మధ్య ఆంధ్రజ్యోతిలో ఇలాంటి వాక్యం కనబడితే (అసలు ఆ చిన్నవార్త పూర్తిగా గూగుల్ యంత్రానువాదమే చేసి వేసాడు) వాళ్ళకు రాసాను. "కలిగి ఉంది" కనబడితే కలబడిపోదాం, సరిదిద్దుదాం.__ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 04:30, 7 జూలై 2026 (UTC) == 6 రోజుల తరువాత == ప్రాజెక్టు మొదలై 6 రోజులు గడిచాయి. ఇప్పటికి 252 కొత్త వ్యాసాలు వచ్చినట్టు వర్గం చూపిస్తోంది. 6 పేజీలు మెరుగుపడి, మంచివ్యాసాల ప్రతిపాదన దాకా వెళ్ళాయి. అయితే... వ్యాసాలు తయారై, ఇంకా ప్రాజెక్టులో చేర్చనివి 110 దాకా ఉన్నాయి (ఆ సంగతి మీకు ఎలా తెలిసిందంటారా.. అది మా క్వారీ వర్గాల భోగట్టా). వాటి చర్చ పేజీల్లో మూసను చేర్చేదాకా అవి చేరవు. వాటిని కూడా కలుపుకుంటే 360 వ్యాసాల దాకా వచ్చినట్టు. రోజుకు సగటున 60. ఈ ఎడిటథాన్ల పోషకులు ఒకరిద్దరు ఇంకా రాయడం మొదలుపెట్టలేదు. వాళ్ళూ చేరితే ప్రాజెక్టు మరింత వేగంగా పరుగెత్తుతుంది. ఇప్పటివరకూ ప్రాజెక్టు సాధించిన గణాంకాలను ఇవ్వాళ ప్రచురిస్తాం. చూస్తూనే ఉండండి.. '''''యూజీజీజీ5''''' చానెల్. [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 05:25, 7 జూలై 2026 (UTC) == నేటి విశేషం-8 (ఇచ్చట "బడు" వాడబడదు) == [[దస్త్రం:WLW_Project_growth_icon.svg|20x20px]] "సుబ్బారావు అండ్ కో సంస్థ సుబ్బారావు చేత స్థాపించబడింది" అని రాయం. "సుబ్బారావు అండ్ కో సంస్థను సుబ్బారావు స్థాపించాడు" అని రాస్తాం. అదే మనకు సహజం. ఎక్కడో గానీ మనకు "బడు" అవసరంబడదు. ఈ విషయమై ఒక అనల్ప విషయం: మాదిగ నేత, [[మంద కృష్ణ మాదిగ]]కు ఒక ప్రత్యేకత ఉంది.. బడు ఎక్కువగా వాడతారు. ఆయన బడు ఎక్కువగా వాడే ఒక ఉదాహరణ: "హైదరాబాదులో ఉండబడే 80 లక్షల మంది, మిగతా తెలంగాణలో ఉండబడే 3 కోట్ల మంది, ఆంధ్రలో ఉండబడే 5 కోట్ల మందీ.." ఇలా ఉంటుంది ఆయన మాట.__ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 18:31, 8 జూలై 2026 (UTC) == నేటి విశేషం-9 (మంచి వ్యాసం ప్రాసెస్ విశిష్టత) == [[దస్త్రం:WLW_Project_growth_icon.svg|20x20px]] మంచి వ్యాసం ప్రాసెస్‌లో ఒక విశిష్టత ఉంది. వ్యాసాన్ని మెరుగుపరచి, చర్చ పేజీలో మూసను చేర్చినంత మాత్రాన, అది మంచి వ్యాసం అయిపోదు. ప్రతిపాదించిన వ్యాసాన్ని వేరెవరైనా వాడుకరి - ప్రతిపాదించిన వాడుకరి కాకుండా మరెవరైనా సరే - దాన్ని సమీక్షించి, "'''సరే'''" అంటేనే, అది మంచి వ్యాసంగా రూపొందుతుంది. __ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 01:57, 9 జూలై 2026 (UTC) == నేటి విశేషం-10 (వర్గీకరణంలో..) == [[దస్త్రం:WLW_Project_growth_icon.svg|20x20px]] వర్గీకరణలో మూలసూత్రం - వీలైనంత కనిష్ఠ స్థాయి వర్గం లోకి వ్యాసాన్ని చేర్చాలి. ఒక ఉదాహరణ చూద్దాం. రచయితల వ్యాసాలకు "రచయితలు" అనే వర్గం అత్యంత గరిష్ఠ స్థాయి వర్గం అవుతుంది. దానికింద "భారతీయ రచయితలు" ఉంటుంది. వాటి కింద "ఆంధ్రప్రదేశ్ రచయితలు" ఉంటుంది. దాని కింద "గుంటూరు జిల్లా రచయితలు" ఉంటుంది. ఈ వర్గవృక్షంలో శీర్షస్థానంలో "రచయితలు" ఉండగా కనిష్ఠ స్థానంలో "గుంటూరు జిల్లా రచయితలు" ఉంది. రచయితది ఫలానా జిల్లా అని తెలిస్తే ఆ జిల్లా రచయితలు అనే వర్గం లోకి చేర్చాలి, అసాధారణమైన పరిస్థితులు ఏమైనా ఉంటే తప్ప. :;అంత <big>''అసా..ధారణమైన పరిస్థితులు''</big> ఏముంటాయ్ మాషారూ? :ఏమో, నాకు మాత్రం ఏం తెలుస్సార్? ఎందుకైనా మంచిదని ఒక డిస్క్లెయిమరు లాగా పడేసాను, పడి ఉంటదని :-) __ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 21:44, 9 జూలై 2026 (UTC) == నేటి విశేషం-11 (మర్రిచెట్టూ, ఊడలూ) == [[దస్త్రం:WLW_Project_growth_icon.svg|20x20px]] [[దస్త్రం:Tree of Banyan.jpg|right|300x300px]] * వికీపీడియాలో వివిధ స్థాయిల్లో పనిచేసే సాఫ్టువేరు అంగాలున్నాయి. అవి: ** మీడియావికీ: వికీపీడియా అంటే ఇదే! పూర్తిగా పునాదుల నుండి రూపించి, అభివృద్ధి చేసిన సాఫ్టువేరు. మర్రిచెట్టు లాంటిది. దీన్ని ఫౌండేషను వారి డెవలప్‌మెంటు బృందం తయారుచేసింది. దీని నిర్వహణ, కొత్త అంశాల చేర్పులూ, పాతవాటికి మార్పులూ, అన్నీ ఈ బృందమే చేస్తుంది. దీనికి పొడిగింతలూ, యాడాన్లూ ఉన్నాయి. కోర్ సాఫ్టువేరు మర్రిచెట్టైతే, ఇవి ఊడల్లాంటివి. వీటిని ఈ బృందం తయారుచెయ్యదు, వాడుకునేవాళ్ళే తయారుచేసుకుంటారు. ** గాడ్జెట్లు: పెద్ద ఊడల్లాంటివివి. మీడియావికీ సాఫ్టువేరు లోని అంశాలనే వాడుకుంటూ కొన్ని ప్రత్యేకమైన పనులు చేసేందుకు తయారుచేసిన చిన్నచిన్న సాఫ్టువేర్లివి. ట్వింకిల్ అలాంటిదే. ఈ గాడ్జెట్లు వాడుకరులందరికీ అందుబాటులో ఉంటాయి. వాడుకరులు తమ అభిరుచుల్లో వాటిని చేతనం చేసుకుని వాడుకోవచ్చు. వద్దనుకుంటే చేతనం చేసుకోనక్కరలేదు. ** యూజర్‌స్క్రిప్టులు: ఇప్పుడిప్పుడే పుడుతున్న ఊడల్లాంటివి. ఇవి కూడా మీడియావికీ అంశాలను వాడుకుంటూ నిర్దుష్టమైన పనిని సాధిస్తాయి. ఇవి పైవాటి లాగా, అందరికీ అందుబాటులో ఉండవు. కేవలం వాటిని స్థాపించుకున్న వాడుకరులకు మాత్రమే అందుబాటులో ఉంటాయి. స్థాపించుకోవడమంటే, జావాస్క్రిప్టు ఫైలు (https://te.wikipedia.org/wiki/Special:MyPage/common.js) ఒకదాన్ని తయారుచేసుకోవడం. మనకు జావాస్క్రిప్టు రాయడం రాకపోతే, ఇతరులు రాసిన స్క్రిప్టును నడుపుకోవచ్చు. ఓ యూజర్‌స్క్రిప్టును కొంత మంది వాడి, దాని పనితో సంతృప్తి చెందితే, దాన్ని అందరికీ అందుబాటులోకి తెద్దామని సముదాయం భావిస్తే, యూజర్‌స్క్రిప్టుకు గాడ్జెట్టుగా ప్రమోషను ఇవ్వవచ్చు. ఈ గాడ్జెట్లు, యూజర్‌స్క్రిప్టులూ జావాస్క్రిప్టుతో మన బ్రౌజర్లలోనే నడుస్తాయి. ఇవి '''దిద్దుబాట్లు చెయ్యవు'''. మీడియావికీ కోర్ మాత్రం సర్వరులో నడుస్తుంది. ఈ గాడ్జెట్లు బాగున్నాయి, బాగా పనిచేస్తున్నాయి, వీటిని అందరికీ అందుబాటులో తేవచ్చు అని డెవలప్‌మెంటు బృందం భావిస్తే వాళ్ళు ప్రధాన మీడియావికీ సాఫ్టువేరులోనే దాన్ని ఇముడ్చవచ్చు. కూర్పుల "'''తేడా'''" పేజీలో ఉండే "రివిజన్ స్లైడరు" ఇలాంటిదే. జర్మను వికీపీడియాలో అది గాడ్జెటుగా మొదలై, ఆ తరువాత మీడియావికీ సాఫ్టువేరులో అంతర్భాగమైపోయింది. బాట్ అనేది ఇంకో రకం. ఇవి ఆటోమాటిగ్గా పేజీలలో '''దిద్దుబాట్లు చెయ్యగల''' సాఫ్టువేర్లు. వీటిని కూడా వాడుకునేవాళ్ళే తయారుచేసుకుంటారు. ఒక ఉదాహరణ: * "విజయవాడ రహదారులు" అనే వర్గం లోని పేజీలను చూడాలి. ఇది '''మీడియావికీ కోర్ సాఫ్టువేరు''' చూపిస్తుంది. * "విజయవాడ రహదారులు" అనే వర్గంలో, 4000 బైట్ల లోపు ఉన్న పేజీలను హైలైటు చేసి చూపించాలి. ఈ విశేషం మీడియావికీలో లేదు. దానికి ఒక జావాస్క్రిప్టు ఫైలు రాసుకోవచ్చు. ఆ జావాస్క్రిప్టును వాడుకరులు ఎవరికివారే స్థాపించుకుంటే అది, '''యూజర్‌స్క్రిప్టు'''. అందరికీ అందుబాటు లోకి తెస్తే అది '''గాడ్జెట్టు'''. ఈ వర్గం లోని పేజీల్లో ఏదైనా పేజీ తెరవగానే, అది ఎన్ని బైట్లు ఉందో చూసి, అది 4000 బైట్ల లోపు ఉంటే, ఆ సంగతి ఆ పేజీలో చూపిస్తుంది. * అలాంటి పేజీలన్నిటినీ వెతికి, వాటిని "విజయవాడ రహదారుల పేజీల్లో మొలకలు" అనే వర్గంలో వెయ్యాలి (అంటే దిద్దుబాటు చెయ్యాలన్నమాట). దానికి ఒక '''బాటు''' రాసుకోవాలి. స్సరే.. మరి ఆటోవికీబ్రౌజరు (ఏడబ్ల్యూబీ) అంటారు గదా, అదేంటి మరి? అదీ ఒక బాటు లాంటిదే. సెమీ ఆటోమాటిగ్గా దిద్దుబాట్లు చేసే పరికరం. బాటు రాయాలంటే సాఫ్టువేరు తెలిసి ఉండాలి. కానీ ఈ పరికరంలో బాటు ముందే రాసి పెట్టారు. ఇక దాన్ని వాడేసుకోడానికి సాఫ్టువేరు ప్రజ్ఞ అవసరం లేదు. ఏం పనులు చెయ్యాలో, ఎలా చెయ్యాలో, ఏ పేజీల్లో చెయ్యాలో.. చెబితే చాలు. పని అదే చేసేస్తుంది. ఇదీ ఇవ్వాళ్టి మీడియావికీ మర్రిచెట్టోపాఖ్యానం. __ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 01:51, 11 జూలై 2026 (UTC) == నేటి విశేషం-12 (తెవికీలో చర్చలా? అమ్మో..!) == [[దస్త్రం:WLW_Project_growth_icon.svg|20x20px]] ఏం పర్లేదు. ఇక్కడ ఎవరూ పొడవరు. ఎవరికీ కొమ్ముల్లేవు. ఇక్కడ పది రోజుల వాడుకరి అయినా, పాతికేళ్ళ కుర్రాడైనా, పదేళ్ళ అనుభవజ్ఞులైనా.. అందరూ ఒకటే! పరస్పరం గౌరవించుకోవాల్సిందే. అవతలివారు చెప్పేది వినాల్సిందే. తాను చెప్పదలచుకున్నది చెప్పాల్సిందే. "ఇదీ నా అభిప్రాయం" అని చెప్పేవారు వికీకి కావాలి. దానితో పాటు "ఇదీ దానికి హేతువు" అని కూడా చెప్పేవారంటే వికీకి మరింత గౌరవం. తెవికీలో ఉన్న అతిపెద్ద లోట్లు రెండు - # '''ఎక్కువ మంది వాడుకరులు చేరకపోవడం:''' మనకు వాడుకరులు, అందునా చురుగ్గా రాసే వాడుకరులు తక్కువ. ఇంకో వినయ్‌, ఇద్దరు ప్రణయ్‌రాజ్‌లు, ముగ్గురు వెంకటరమణలు, నలుగురు రవిచంద్రలు, ఐదుగురు రామారావులు, ఆరుగురు మురళీకృష్ణలు, ఏడుగురు శ్రీనివాస్‌లు, పదిమంది మిగతావాళ్ళూ ఉండి ఉంటే ఈ పాటికి ఒక డజను తెలుగు వికీపీడియాలు సృష్టించి ఉండేవాళ్ళం. # '''ఎక్కువమంది వాడుకరులు చర్చల్లో పాల్గొనకపోవడం:''' చర్చల్లో పాల్గొనడం మనలో తక్కువ. మనం ఏం చెప్పాం అన్నది చాలా ముఖ్యం - మెరుగైన నిర్ణయాలు తీసుకోగలం. అసలు చెప్పామా లేదా అనేది దానికంటే ముఖ్యం - అసలు నిర్ణయాలంటూ తీసుకోగలం. వ్యాసాలపై చర్చలు, రచ్చబండ చర్చలు, తొలగింపు చర్చలు, విధానాలు, మార్గదర్శకాల వంటి ముఖ్యమైన అంశాలపై చర్చలు కూడా వాడుకరులు పాల్గొనక ఆగిఫోయినవి ఉన్నాయి. రండి, చర్చల్లో పాల్గొనండి. తెవికీని అభివృద్ధి చెయ్యండి. [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 01:12, 13 జూలై 2026 (UTC) == 40% సమయం గడిచింది.. == 12 రోజులు గడిచాయి. 411 వ్యాసాలు రాసాం. ఇంకో ఇద్దరు ముగ్గురు గట్టిగా చెయ్యి చేసుకుంటే తప్ప, అడంగు చేరం. గణాంకాలు ప్రచురించాం, చూడండి. ఇవి కాక, 7 వ్యాసాలను "మంచి" హోదా కోసం ప్రతిపాదించాం. __ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 04:53, 13 జూలై 2026 (UTC) == నేటి విశేషం-13 (తొలగింపు చర్చలా? అమ్మో.. అమ్మో..!) == [[దస్త్రం:WLW_Project_growth_icon.svg|20x20px]] వికీలో వ్యాసాలన్నీ అద్భుతమైన నాణ్యతతో అలరారేవేమీ కావు; '''దో'''షకషాయిత వ్యాసాలు చాలానే ఉన్నాయి. కృతకంగా, వ్యాకరణ దోషాలతో ఉండే లోపభూయిష్టమైన వచనం ఈ దోషాల్లో ప్రధానమైనది. మూలాలు లేకుండా, తప్పులతడకల సమాచారంతో, విషయ ప్రాముఖ్యత లేకుండా.. ఇలాంటి అనేక దోషాలు కూడా ఉంటాయి. ఆ వ్యాసాలను చదివిన పాఠకులకు యావత్తెవికీ పట్లనే అసంతృప్తి కలగవచ్చు. వాటిలో దోషాలను సరిచేసి, తేటపరచడం కూడా మన పనుల్లో ఒకటి. కానీ, కొన్ని వ్యాసాలు మరీ, సరిచెయ్యలేనంత అధ్వాన్నంగా ఉంటాయి. అంచేత వాటిని తొలగించడం తప్ప మరో మార్గం లేదు. అలాంటివాటిని తొలగించడం కోసం ప్రతిపాదించాలి. తొలగింపు చర్చలో పాల్గొని మన అభిప్రాయం చెప్పాలి. వెనకాడకూడదు. చర్చను బట్టి నిర్ణయం ప్రకటించాలి కూడా. # తొలగింపు కోసం ప్రతిపాదించేందుకు, పేజీలో పైన {{tl|తొలగించు}} అనే మూసలో కారణం రాసి, పెట్టాలి. అప్పుడు అందులో ఒక తొలగింపు చర్చ పేజీకి ఎర్రలింకు చూపిస్తుంది. ఆ లింకు ఇలా ఉంటుంది:- "వికీపీడియా:తొలగింపు కొరకు వ్యాసాలు/వ్యాసం పేరు" # ఆ ఎర్రలింకును నొక్కి, ఎందుకు తొలగించాలో కారణం రాసి, కొత్త పేజీని సృష్టించాలి. # ఈ కొత్త పేజీకి [[వికీపీడియా:తొలగింపు కొరకు వ్యాసాలు]] పేజీలో "తాజా చేర్పులు" విభాగం నుండి లింకు ఇవ్వాలి. అంతే, అదే తొలగింపు ప్రతిపాదన! పోతే, ఆ "తాజా చేర్పులు" విభాగంలో ఈసరికే చేసిన ఇతర తొలగింపు ప్రతిపాదనలకు లింకులుంటాయి. ఆయా చర్చలకు వెళ్ళి, అక్కడ మీ అభిప్రాయాలు చెప్పండి. ;అమ్మో, ఏం కాదు గదా? :ఏం కాదు, పనికిరాని వ్యాసాలు పోతాయి, లేదా బాగుపడతాయి. ఏదైనా మంచిదే. అంతా మీవల్లే! __ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 23:48, 13 జూలై 2026 (UTC) == నేటి విశేషం-14 (చర్చపై నిర్ణయం ప్రకటించడం) == [[దస్త్రం:WLW_Project_growth_icon.svg|20x20px]] తెవికీలో ఏదైనా అంశంపై చర్చ జరిపాక, కొన్ని సందర్భాల్లో నిర్ణయం ప్రకటించాల్సిన అవసరం ఉండదు. కొన్ని సందర్భాల్లో నిర్ణయం స్పష్టంగా ప్రకటించాల్సి ఉంటుంది. అలా నిర్ణయం ప్రకటించేటపుడు కొన్ని అంశాలను గమనంలో ఉంచుకోవాలి. అవి: * నిర్ణయం ప్రకటించేవారు నిర్వాహకులే అయి ఉండనవసరం లేదు. వికీవిధానాలగురించి తెలిసిన అనుభవజ్ఞులెవరైనా నిర్ణయం ప్రకటించవచ్చు. * నిర్ణయం ప్రకటించేవారు ఆ చర్చలో గానీ, చర్చకు సంబంధించిన మూలాంశంలో గానీ పాల్గొని ఉండకూడదు * తన స్వంత అభిప్రాయాన్ని పక్కనబెట్టి చర్చలో వచ్చిన అభిప్రాయాలను మాత్రమే పరిశీలించి నిర్ణయం చెప్పాలి. * చర్చలో వచ్చిన అభిప్రాయాలను మాత్రమే పరిగణించాలి. చర్చకు బైట ఇతర పేజీల్లో, ఇతర సంద్క్వర్భాల్లో వచ్చిన అభిప్రాయాలను పరిగణించరాదు. * చర్చకు బైట, పరిగణించాల్సిన ఏకైక అంశం - వికీ మూలస్తంభాలు. వీటికి విరుద్ధంగా ఉన్న అభిప్రాయాలను పరిగణించరాదు. * అభిప్రాయాల సంఖ్యను, మెజారిటీనీ పరిగణించి నిర్ణయం చెప్పకూడదు. అభిప్రాయాల లోని తర్కాన్నీ హేతువునూ పరిశీలించి నిర్ణయం చెప్పాలి. ఒక అంశంపై పది మంది "ఔన"నీ, ఒకే వ్యక్తి "కాదు" అనీ అన్నారనుకుందాం. కాదు అన్నవారు చెప్పిన అభిప్రాయం మిగతా అన్నిటికంటే బాగా తర్కయుక్తంగా ఉందనుకుందాం. అదే సరైన తర్కమైతే, దాన్నే నిర్ణయంగా ప్రకటించాలి. అదే తెవికీ! మరి, చర్చ బాగానే జరిగి, నిర్ణయం తప్పుగా ఇచ్చిన సందర్భాలు లేవా తెవికీలో? ఎందుకు లేవూ, ఉన్నాయి. మీరే పరిశీలించండి. __ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 03:23, 16 జూలై 2026 (UTC) == నేటి విశేషం-15 (వాడుకరి పెట్టెలూ టాప్ ఐకన్లూ) == [[దస్త్రం:WLW_Project_growth_icon.svg|20x20px]] వికీపీడియా వాడుకరిపేజీలో మన గురించి మనం రాసుకుంటాం. ఈ సమాచారాన్ని వెలిబుచ్చే కొన్ని ప్రత్యేకమైన మూసలను కూడా వికీపీడియా తయారుచేసింది. ఈ మూసలనే "వాడుకరిపెట్టె"లనీ, "వాడుకరిపేజీ టాప్‌ఐకన్"లనీ అంటారు. ఇవి ఒక్కొక్కటీ వాడుకరికి సంబంధించిన ఒక్కొక్క లక్షణాన్ని చూపిస్తాయి. ఉదాహరణకు పరిశోధకులు అనే వాడుకరి పెట్టెను పరిశోధన చేసే వాడుకరులు పెట్టుకుంటారు. ఫేస్‌బుక్ వాడే వాడుకరులు ఫేస్‌బుక్ అనే వాడుకరిపెట్టెను, బ్లాగరులు సంబంధిత వాడుకరిపెట్టెనూ తమ వాడుకరి పేజీలో పెట్టుకుంటారు. ఇవి వాడుకరి పేజీలో ఒకె పెట్టె లాగా కనిపిస్తాయి. ఒక్కొక్క వాడుకరి పదులు, వందలూ ఎన్నైనా పెట్టెలు పెట్టుకోవచ్చు. ఉదాహరణలు: [[వాడుకరి:Veera.sj|శశిధర్ జంగం పేజీ]], [[వాడుకరి:K.Venkataramana|వెంకటరమణ పేజీ]] పేజీ అంతా అలా పెట్టెలతో నిండి ఉంటే బాగుండదు అనుకునేవాళ్ళు అవే లక్షణాలను చూపించే టాప్‌ఐకన్లను పెట్టుకోవచ్చు. ఇవి ఒక చిన్న ఐకన్‌ను పేజీలో అన్నిటికంటే పైన, "చదువు", "సవరించు" లింకులుండే వరుసకు కింద కనిపిస్తాయి. ఎన్ని టాప్‌ఐకన్ మూసలు పెడితే అన్ని బొమ్మలు వరుసగా కనిపిస్తాయి. ఉదాహరణలు: [[వాడుకరి:Chaduvari|చదువరి పేజీ]], [[వాడుకరి:Pranayraj1985|ప్రణయ్‌రాజ్ పేజీ]]. ;మరి నా వాడుకరి పేజీలో ఏం పెట్టుకోవాలి? :మీ ఇష్టం. మీకు ఏది నచ్చితే అది పెట్టుకోవచ్చు. రెండూ నచ్చితే రెండూ పెట్టుకోవచ్చు. ఈ గుప్పెడు అవీ, ఇంకో గుప్పెడు ఇవీ పెట్టుకోవచ్చు. అందుకే మన ప్రాజెక్టులో రెండూ ఇచ్చాం, గమనించారా? మీ వాడుకరిపేజీలో పెట్టుకున్నారా? మనం చేస్తున్న పని గురించి మనమే చెప్పుకోకపోతే ఎలాగండీ? పెట్టుకోండి. __ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 16:05, 16 జూలై 2026 (UTC) == నేటి విశేషం-16 (సామాన్యశకం) == [[దస్త్రం:WLW_Project_growth_icon.svg|20x20px]] కాలగణనన కోసం మనం క్రీస్తుశకాన్ని విస్తృతంగా వాడుతున్న సంగతి అందరికీ తెలిసినదే. [[శాలివాహన శకం|శాలిశకం]], [[విక్రమాదిత్య శకం|విక్రమశకం]] వంటి భారతీయ శకాలు ఉన్నప్పటికీ భారతదేశంలో, అలాగే ప్రపంచవ్యాప్తంగా క్రీస్తుశకమే విస్తృతంగా వాడుకలో ఉంది. అయితే ఇది మత తటస్థంగా ఉండాలని భావించినవారు దీన్ని '''[[సామాన్య శకం|సామాన్యశకం]]''' (ఇంగ్లీషులో '''కామన్ ఎరా''') అని మార్చారు. తేదీలు ఏమీ మారవు, క్యాలెండరు ఏమీ మారదు, కేవలం క్రీస్తుశకం అనే పేరు స్థానే సామాన్యశకం అనేది వచ్చింది, అంతే. క్రీస్తుపూర్వం, క్రీ.పూ. అనేవి సామాన్యశకపూర్వం, సా.పూ. అయ్యాయి. క్రీస్తుశకం, క్రీ.శ. అనేవి సామాన్యశకం, సా.శ. అయ్యాయి. తెవికీలో పై రెండు విధానాలనూ వాడుతున్నారు. అయితే ఒక వ్యాసంలో ఒకే పద్ధతిని అనుసరిస్తే ఏకరీతిగా ఉంటుంది. ఇంతకీ.., ఆశ్చర్యం కలిగించే సంగతి ఏంటంటే - ఈ మార్పు ఆధునిక కాలంలో వచ్చింది కాదు. ఎప్పుడో 400 ఏళ్ళ కిందటే, 1700 ల్లోనే, ఈ ప్రతిపాదన వచ్చిందట. ;దీని గురించి తొలిసారి తెవికీలోనే చదివినవారు ఎవరు? # నేను. __[[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 01:09, 17 జూలై 2026 (UTC) == నేటి విశేషం-17 ("ప్రస్తుతం" అప్రస్తుతం) == [[దస్త్రం:WLW_Project_growth_icon.svg|20x20px]] తెవికీ వ్యాసాల్లో ఎప్పటికప్పుడు తాజాకరిస్తూ ఉండాలి. వ్యక్తులు మరణిస్తూ ఉంటే, ముందుగా తలపెట్టిన ఘటనలు జరుగుతూ ఉంటే, పదవులలో ఉన్నవారు మారిపోతూ ఉంటే, నిర్మాణంలో ఉన్న సినిమాలు విడుదలైపోతూ ఉంటే,.. ఆయా వ్యాసాల్లో, సంబంధిత సమాచారాన్ని తాజాకరిస్తూ ఉండాలి. లేనట్లైతే, "2019 సంక్రాంతికి విడుదల చెయ్యాలని భావిస్తున్నారు" లాంటి వాక్యాలు కనిపిస్తూ ఉంటాయి. అసలు కాలదోషం పట్టే వాక్యాలు రాయకుండా ఉంటే మరింత మేలు కదా? "ప్రస్తుతం" అనేమాటను వర్జించడం అలాంటిదే. "ప్రస్తుత భారత ప్రధాని మన్మోహన్ సింగ్" అనే వాక్యం 2014 మే 25 దాకా సరైనదే. నరేంద్ర మోడీ ప్రధాని కాగానే ఆ వాక్యం తప్పే! "ప్రస్తుత" అనే మాట స్థానంలో "2012 జూలై నాటికి (ఈ వాక్యం రాసే రోజు/నెల) మన్మోహన్ సింగ్ భారత ప్రధానిగా ఉన్నాడు" అని రాస్తే ఇక దానికి కాలదోషం పట్టదు. __ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 16:30, 18 జూలై 2026 (UTC) == నేటి విశేషం-18 (మీ అనువాదంలో మీ వాటా ఎంత) == [[దస్త్రం:WLW_Project_growth_icon.svg|20x20px]] అనువాద పరికరం ద్వారా అనువదిస్తున్న పేజీల్లో మానవికంగా అనువదించిన శాతం కనీసం 25% ఉంటే తప్ప ప్రచురించదని మనకు తెలుసు. ప్రచురించు బొత్తాన్ని నొక్కగానే, మానవిక అనువాద శాతం ఎంత ఉందో చూసి, అది 25%+ ఉంటే ప్రచురిస్తుంది. లేనట్లైతే, యంత్రానువాదం మరీ ఎక్కువగా ఉంది, ప్రచురించను అంటుంది. అసలు మన అనువాదంలో మానవిక అనువాద శాతం ఎంత అనేది ఎక్కడ చూసుకోవాలి? ఇదిగో - https://cxdebugger.toolforge.org/ ఇక్కడ. __ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 01:21, 20 జూలై 2026 (UTC) == నేటి విశేషం-19 (ప్రత్యేక పేజీలు - దిక్సూచులు) == [[దస్త్రం:WLW_Project_growth_icon.svg|20x20px]] తెవికీలో ప్రధానబరి, వాడుకరి, వికీపీడియా, మూస అంటూ పలు పేరుబరులు ఉన్నాయని మనకు తెలుసు. వాటిలో ప్రతిదానికీ అనుబంధంగా చర్చ పేరుబరి కూడా ఉంది. వీటితో పాటు '''ప్రత్యేక:''' అనే పేరుబరి కూడా ఉంది. మిగతా అన్ని పేరుబరుల్లో రాసేది వాడుకరులే. ఈ పేరుబరిలో మాత్రం, పేజీలన్నిటినీ మీడియావికీ సాఫ్టువేరే సృష్టించింది, సాఫ్టువేరే నిర్వహిస్తోంది. మన [[ప్రత్యేక:అభిరుచులు|అభిరుచులు]] పేజీ ఈ పేరుబరి లోనిదే. తెవిలో ఉండే అనేక ప్రత్యేక పేజీలు కూడా ఈ '''ప్రత్యేక:''' పేరుబరి లోనే ఉంటాయి. ఈ ప్రత్యేక పేజీల్లో తెవికీ నిర్వహణకు సంబంధించిన పలు పేజీలున్నాయి. ఉదాహరణకు: వర్గీకరించని పేజీలు, అనాథ పేజీలు, అగాధ పేజీలు, దిగుమతి చెయ్యడం, వాడుకరుల హక్కుల మేనేజిమెంటు,.. ఇలా సుమారు 150-200 పేజీల దాకా ఉంటాయి. తెవికీలో ఎక్కడెక్కడ మెరుగుపరచాల్సిన అసవసరం ఉందో ఈ పేజీలు చూపిస్తాయి. ఎగుమతి దిగుమతుల చేసేందుకు అవసరమైన లింకులు ఇస్తాయి. సైటులో పేజీల నిర్వాహణకు అవసరమైన పలు పేజీలు ఈ జాబితాలో ఉంటాయి. ఇవి మనకు దిక్సూచి లాంటివి. ఈ పేజీల జాబితా [[ప్రత్యేక:ప్రత్యేకపేజీలు]] అనే చోట ఉంది. ఇదివరకు ప్రధాన మెనూలో ఈ పేజీకి లింకు ఉండేది. సుమారు ఒక ఏడాది కిందట దాన్ని తీసేసారు. ఎందుకు తీసేసారు? ఎవరు తీసేసారు? తెలీదు. నిర్వహకులఉ తెలుసేమో అడగాలి.__ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 11:00, 20 జూలై 2026 (UTC) jzax3zdk30ugco0n9ms0qzwhdvupq6f 4908714 4908713 2026-07-20T11:01:32Z Chaduvari 97 /* నేటి విశేషం-19 (ప్రత్యేక పేజీలు - దిక్సూచులు) */ 4908714 wikitext text/x-wiki == ఇతర ఆవశ్యక వ్యాసాల్లో == అందరికీ నమస్కారం. [[వాడుకరి:Chaduvari/ఇతర ఆవశ్యక వ్యాసాలు|ఇతర ఆవశ్యక వ్యాసాలు]] జాబితాలో కొన్ని పేర్ల విషయంలో సందేహాలున్నాయి. * కొన్ని ఇంగ్లీషు పేర్లకు తెలుగు ప్వ్ర్లు తెలియలేదు. వాటిలో చాలావరకు ఇంగ్లీషు పేరునే తెలుగులో రాయాల్సి ఉంటుంది. ఉదాహరణకు: Choanozoa, Obazoa వంటివి. * మరికొన్నిటికి తెలుగు శీర్షికల పేర్లు నాకు తెలియలేదు. ఉదాహరణకు, Critical point (thermodynamics), Triple point, Molar ionization energies of the elements వంటివి. వీటికి తెలుగు పేర్లు ఉంటాయి [[వాడుకరి:K.Venkataramana]] గారు, తదితరులు పరిశీలించవలసినది. * కొన్నిటికి నేను సూచించిన తెలుగు పేర్ల పట్ల నాకు సందేహాలున్నై. ఉదాహరణకు: Chrystal structure (స్ఫటికాకృతి/స్ఫటిక నిర్మాణం) * కొన్ని తెలుగు పేర్లకు సమానమైన ఇంగ్లీషు వ్యాసాల పేర్లు తెలియరాలేదు. ఉదాహరణకు, జ్వలన స్థానం (Flash point?) * కొన్ని తెలుగు శీర్షికలకు ఇంగ్లీషులో వ్యాసాలు అసలు ఉండకనే పోవచ్చు. ఉదాహరణకు షోడశయాజకులు, పంచతన్మాత్రలు. నవరాత్రాలు, త్రివృత్తు, మాచానధ్యయనాలు వంటివి. వీటికి మనం పునాదులనుంచి శోధించి సేకరించి రాయాలి. పైవాటిని పరిశీలించి, వాటి పేర్లను ధ్రువీకరించవలసినది. అవసరమైన చోట్ల మార్పు చేర్పులు చెయ్యండి. ఏది ఏమైనప్పటికీ, వ్యాసాలు సృష్టించడం ఆపనక్కరలేదు. మనకు తోచిన పేరుతో సృష్టిస్తే, ఆ తరువాత అవసరమైతే వేరే పేరుకు తరలించవచ్చు. మళ్ళీ.. పై సందేహాలన్నీ [[వాడుకరి:Chaduvari/ఇతర ఆవశ్యక వ్యాసాలు|ఇతర ఆవశ్యక వ్యాసాలు]] పేజీకి సంబంధించినవి మాత్రమే. ఇతర పేజీల్లో ఆ సందేహాలేమీ లేవు. __ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 15:34, 28 జూన్ 2026 (UTC) == చెయ్యాల్సిన పనులు == ప్రాజెక్టులో కృషి చేస్తున్న వాడుకరులకు కింది పనులు చెయ్యాల్సినదిగా మనవి. కొన్ని తప్పనిసరి, కొన్ని చేస్తే మంచిది ;తప్పనిసరివి :* మీరు ఎంచుకున్న వ్యాసాలకు ఎదురుగా మీ పేరు/సంతకం చెయ్యండి. తద్వారా మన సమయం వృథా కాకుండా నివారించవచ్చు. :* వ్యాసాన్ని ప్రచురించాక {{tl|వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} అనే మూసను పెట్టాలి. ;చేస్తే మంచిది :* మీ వాడుకరి పేజీలో [[వికీపీడియా:వికీప్రాజెక్టు/యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5#వాడుకరి పెట్టెలు, టాప్‌ఐకన్లు|ఈ వాడుకరి పెట్టెనో, టాప్‌ఐకన్నో]] పెట్టుకోండి __ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 04:24, 1 జూలై 2026 (UTC) == రోజుకొకటి తెలుసుకుందాం == మనందరం తెవికీలో పాతకాపులమే. వందలాది వ్యాసాల్లో వేలాది దిద్దుబాట్లు చేసినవాళ్ళమే, లక్షలాది బైట్లు చేర్చినవాళ్ళమే. అంతమాత్రాన ఎవరమూ సర్వమూ తెలిసినవాళ్లం కాదు. తెలియనివి చాలానే ఉన్నాయి. మనకు తెలియని విషయాలు ఒకటీ ఒకటీ నేర్చుకుంటూంటే మనపని కొద్దికొద్దిగా మెరుగుపడుతూ ఉంటుంది. ఈ ప్రాజెక్టును అందుకు ఉపయోగించుకోవచ్చు. ఇక్కడ మనకు తెలిసిన విషయాలను రోజుకొకటి చొప్పున చెప్పుకుందాం. ఇక్కడ ఎవరైనా రాయవచ్చు. తెవికీలో కృషికి సంబంధించినది ఏదైనా రాయవచ్చు. రోజుకి ఒకటో రెండో మూడో మరిన్నో రాద్దాం. అందరం తెలుసుకుందాం. ఇది అందరికీ తెలిసే ఉంటుంది అని రాయకుండా ఉండనక్కరలేదు. మనకు తెలిసిన అంశం గురించి తెలియనివాళ్ళు ఉండవచ్చు. రాస్తే వాళ్ళకూ తెలుస్తుంది. అంచేత మనకు తెలిసిన సంగతి రాద్దాం. అందరం రాద్దాం. శీర్షికను "నేటి విశేషం" అని రాసి పక్కన సంఖ్య వేద్దాం, "నేటి విశేషం-1", "నేటి విశేషం-2", "నేటి విశేషం-3" ఇలాగ. "నేటి విశేషం-1" తో నేను మొదలు పెడతాను.__ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 04:34, 1 జూలై 2026 (UTC) == నేటి విశేషం-1 (తేదీ ఆకృతి) == తెవికీలో తేదీ ఎలా ఉండాలి అనేదానికి ఒక ప్రమాణం ఉంది. అది, "'''2026 జూలై 1'''" అని. అందులో కామాలు ఉండవు, గమనించండి. మనకు తేదీ రూపం ఇలా ఉండాలని గతంలో [[వికీపీడియా:రచ్చబండ (పాలసీలు)/తేదీ ఆకృతి ఎలా ఉండాలి|ఇక్కడ]] చర్చించి నిర్ణయించుకున్నాం. అయితే, మూలాల్లో ఉన్న తేదీ రూపాన్ని మార్చనక్కర్లేదు, ఉన్నదున్నట్లుగా ఉంచెయ్యండి. __ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 04:43, 1 జూలై 2026 (UTC) == నేటి విశేషం-2 (అనువాద పరికరం = గూగుల్ యాంత్రికానువాదం+'''+'''<big>+'''+'''</big>) == తెలుగు వికీపీడియా అనువాద పరికరంలో ఉన్న గూగుల్ అనువాద యంత్రం, బయట గూగుల్ ట్రాన్స్‌లేట్ వెబ్‌సైటు (Translate.google.com) లోని అనువాద యంత్రమూ.. ఈ రెండింటి ఇంజను ఒకటే. ఈ రెండూ చేసే అనువాదాల్లో వచ్చే తప్పొప్పులన్నీ ఒకటే. కానీ, తెవికీలో అనువాద ఇంజనుకు పైన, వికీమీడియా చేర్చిన కొన్ని అదనపు విశేషాల వలన లింకులు, మూలాలు, వర్గాలు, మూసలు వగైరాలన్నీ ఆటోమాటిగ్గా మూలం నుండి తెలుగు లోకి వచ్చేస్తాయి. అంచేత- ::అనువాద పరికరం = Translate.google.com +'''+'''<big>+'''+'''</big> :::వెరసి ... :::[[దస్త్రం:WLW_Project_growth_icon.svg|20px]] [[దస్త్రం:WLW_Project_growth_icon.svg|40px]] [[దస్త్రం:WLW_Project_growth_icon.svg|60px]] -- [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 01:42, 2 జూలై 2026 (UTC) == నేటి విశేషం-3 (తెలుసుకోవాల్సినవి ఎన్నో ఉన్నై. తెలుసుకునే మార్గాలూ బానే ఉన్నై) == [[దస్త్రం:WLW_Project_growth_icon.svg|20x20px]] తెవికీలో తెలుసుకోవాల్సిన సంగతులు ఎన్నో ఉన్నై. దిద్దుబాట్లు చేస్తూ ఉంటే అనేకమైన సందేహాలు వస్తూ ఉంటై. ఎలా వీటిని తీర్చుకోవడం? # "'''వికీపీడియా:'''", "'''సహాయం:'''" పేరుబరుల్లో వందలాది పేజీలున్నాయి. వాటితో మీ సందేహం తీరవచ్చు. # [[వికీపీడియా:వాడుకరులకు సూచనలు]] అనే పేజీలో మీ సందేహాలు తీరవచ్చు # ఈసరికే ఉన్న పేజీల్లో మీ ప్రశ్నలకు సమాధానాలు దొరక్కపోతే, తెలిసిన వాళ్ళను అడిగి తెలుసుకోండి ## [[వికీపీడియా:సహాయ కేంద్రం|సహాయ కేంద్రంలో]] అడగండి. ## ఎవరైనా అనుభవజ్ఞుల వాడుకరి చర్చ పేజీలో అడగండి ## [[వికీపీడియా:రచ్చబండ|రచ్చబండలో]] అడగండి # 'ఒకటి కాదు, బోలెడన్ని సందేహాలున్నై. అవి ఒకటో రెండో ప్రశ్నలతో తీరేవి కావు' అనిపిస్తే [[వికీపీడియా:తెవికీ బడి|తెవికీబడిలో]] చెప్పండి. వాళ్ళు మీకోసం క్లాసులు పెట్టి మరీ సందేహాలు తీరుస్తారు. __ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 09:24, 3 జూలై 2026 (UTC) == నేటి విశేషం-4 (సహజమైన భాష) == [[దస్త్రం:WLW_Project_growth_icon.svg|20x20px]]మనం ఎలా మాట్లాడతామో సరిగ్గా అలాగే రాస్తే చాలు, ఇప్పుడు భాషలో మనం చూస్తున్న అసహజత్వంలో 90% పోయి, ఆ మేరకు భాష తేటపడుతుంది. మనం చర్చ పేజీల్లో, రచ్చబండలో రాసే తెలుగు, వ్యాసాల్లో రాసే భాష కంటే ఎంతో సహజంగా ఉంటుంది చూసారా?__ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 02:30, 4 జూలై 2026 (UTC) == నేటి విశేషం-5 (పొట్టిమూలాలు - పెద్ద సమస్య - సింపులు పరిష్కారం) == [[దస్త్రం:WLW_Project_growth_icon.svg|20x20px]] వ్యాసంలో {{tl|Harv}},{{tl|Sfn}} లాంటి పొట్టిమూలాలను చేర్చినపుడు వాటికి తోడుగా సంబంధిత పెద్ద మూలాలను, "'''మూలాలు'''" విభాగం కింద, "'''వనరులు'''" అనే ఉప విభాగం పెట్టి, అందులో చేర్చాలి. లేకపోతే, మూలాల్లో ఎర్రరంగులో "sfn error: no target:" అనే లోపాన్ని చూపిస్తుంది. ఆ పేజీ [[:వర్గం:Harv and Sfn no-target errors|Harv and Sfn no-target errors]] అనే వర్గంలో (లేదా లోపాన్ని బట్టి, [[:వర్గం:Harv and Sfn multiple-target errors|Harv and Sfn multiple-target errors]] లో గానీ చేరుతుంది) చేరతుంది. చాలా ముఖ్యమైన సంగతి ఏంటంటే -'''సంబంధిత పొడుగుమూలం లేనట్లైతే, పొట్టి మూలాన్ని ఇచ్చినా మూలం ఇవ్వనట్టే లెక్క'''. ఈ లోపం ఏర్పడడానికి ప్రధాన కారణం, మూల వ్యాసంలో ఉండే "Sources"/"Book sources"/"Bibliography" లాంటి వివిధ పేర్లతో ఉండే విభాగాల్లో ఉన్న మూలాలను మన పేజీలోకి తేకపోవడమే. ఇప్పుడు అక్కడి మూలాలను కాపీ చేసి తెచ్చి ఇక్కడ పెట్టండి... ఇక్కడి లోపాలన్నీ పోతాయ్, పేజీ పై వర్గంలోంచి మాయమౌతుంది.__ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 00:09, 5 జూలై 2026 (UTC) :ఉదాహరణకు "'''భారతదేశంలో పాడి పరిశ్రమ'''" అనే పేజీ చూడండి. ఆ పేజీ [https://te.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%B0%AD%E0%B0%BE%E0%B0%B0%E0%B0%A4%E0%B0%A6%E0%B1%87%E0%B0%B6%E0%B0%82%E0%B0%B2%E0%B1%8B_%E0%B0%AA%E0%B0%BE%E0%B0%A1%E0%B0%BF_%E0%B0%AA%E0%B0%B0%E0%B0%BF%E0%B0%B6%E0%B1%8D%E0%B0%B0%E0%B0%AE&oldid=4896495 ప్రస్తుత కూర్పులో] ఈ పొట్టి మూలాల లోపాలు చాలా ఉన్నాయి - 50 కి పైనే ఉన్నాయి. ఇప్పుడు [[En:Dairy in India|దాని ఇంగ్లీషు పేజీ]] లోని "Sources" విభాగంలో ఉన్న పొడుగు మూలాలన్నిటినీ ఇక్కడ కాపీ చేస్తే, ఈ లోపాలన్నీ ఎగిరి పోతాయి. [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 00:26, 5 జూలై 2026 (UTC) == నేటి విశేషం-6 (దేవాలయాన్ని దేవుడికి అంకితం చెయ్యం) == [[దస్త్రం:WLW_Project_growth_icon.svg|20x20px]] ఇంగ్లీషులో రాసేటపుడు, ".. టెంపుల్ ఈజ్ డెడికేటెడ్ టు శివా" అని రాస్తారు. తెలుగులో అలా రాయం. చక్కగా, సింపులుగా "శివాలయం" అంటాం అంతే. "శివుడికి అంకితం చేసిన ఆలయం" అని రాయడం మనకు సహజం కాదు. ఇలా అంకితం చేసినట్టు ఎక్కడైనా కనిపిస్తే, మార్చేద్దాం. __ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 01:05, 6 జూలై 2026 (UTC) == నేటి విశేషం-7 ("కలిగి ఉంది" కాదు.. "ఉంది" అంతే) == [[దస్త్రం:WLW_Project_growth_icon.svg|20x20px]] "కలిగి ఉంది" అనేది మనకు సహజం కాదు. "ఆ హాలు నాలుగు వందల మంది కూచునే సామర్థ్యం కలిగి ఉంది" అని రాయం. "ఆ హాలుకు నాలుగు వందల మంది కూచునే సామర్థ్యం ఉంది" అంటాం. ఈ మధ్య ఆంధ్రజ్యోతిలో ఇలాంటి వాక్యం కనబడితే (అసలు ఆ చిన్నవార్త పూర్తిగా గూగుల్ యంత్రానువాదమే చేసి వేసాడు) వాళ్ళకు రాసాను. "కలిగి ఉంది" కనబడితే కలబడిపోదాం, సరిదిద్దుదాం.__ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 04:30, 7 జూలై 2026 (UTC) == 6 రోజుల తరువాత == ప్రాజెక్టు మొదలై 6 రోజులు గడిచాయి. ఇప్పటికి 252 కొత్త వ్యాసాలు వచ్చినట్టు వర్గం చూపిస్తోంది. 6 పేజీలు మెరుగుపడి, మంచివ్యాసాల ప్రతిపాదన దాకా వెళ్ళాయి. అయితే... వ్యాసాలు తయారై, ఇంకా ప్రాజెక్టులో చేర్చనివి 110 దాకా ఉన్నాయి (ఆ సంగతి మీకు ఎలా తెలిసిందంటారా.. అది మా క్వారీ వర్గాల భోగట్టా). వాటి చర్చ పేజీల్లో మూసను చేర్చేదాకా అవి చేరవు. వాటిని కూడా కలుపుకుంటే 360 వ్యాసాల దాకా వచ్చినట్టు. రోజుకు సగటున 60. ఈ ఎడిటథాన్ల పోషకులు ఒకరిద్దరు ఇంకా రాయడం మొదలుపెట్టలేదు. వాళ్ళూ చేరితే ప్రాజెక్టు మరింత వేగంగా పరుగెత్తుతుంది. ఇప్పటివరకూ ప్రాజెక్టు సాధించిన గణాంకాలను ఇవ్వాళ ప్రచురిస్తాం. చూస్తూనే ఉండండి.. '''''యూజీజీజీ5''''' చానెల్. [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 05:25, 7 జూలై 2026 (UTC) == నేటి విశేషం-8 (ఇచ్చట "బడు" వాడబడదు) == [[దస్త్రం:WLW_Project_growth_icon.svg|20x20px]] "సుబ్బారావు అండ్ కో సంస్థ సుబ్బారావు చేత స్థాపించబడింది" అని రాయం. "సుబ్బారావు అండ్ కో సంస్థను సుబ్బారావు స్థాపించాడు" అని రాస్తాం. అదే మనకు సహజం. ఎక్కడో గానీ మనకు "బడు" అవసరంబడదు. ఈ విషయమై ఒక అనల్ప విషయం: మాదిగ నేత, [[మంద కృష్ణ మాదిగ]]కు ఒక ప్రత్యేకత ఉంది.. బడు ఎక్కువగా వాడతారు. ఆయన బడు ఎక్కువగా వాడే ఒక ఉదాహరణ: "హైదరాబాదులో ఉండబడే 80 లక్షల మంది, మిగతా తెలంగాణలో ఉండబడే 3 కోట్ల మంది, ఆంధ్రలో ఉండబడే 5 కోట్ల మందీ.." ఇలా ఉంటుంది ఆయన మాట.__ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 18:31, 8 జూలై 2026 (UTC) == నేటి విశేషం-9 (మంచి వ్యాసం ప్రాసెస్ విశిష్టత) == [[దస్త్రం:WLW_Project_growth_icon.svg|20x20px]] మంచి వ్యాసం ప్రాసెస్‌లో ఒక విశిష్టత ఉంది. వ్యాసాన్ని మెరుగుపరచి, చర్చ పేజీలో మూసను చేర్చినంత మాత్రాన, అది మంచి వ్యాసం అయిపోదు. ప్రతిపాదించిన వ్యాసాన్ని వేరెవరైనా వాడుకరి - ప్రతిపాదించిన వాడుకరి కాకుండా మరెవరైనా సరే - దాన్ని సమీక్షించి, "'''సరే'''" అంటేనే, అది మంచి వ్యాసంగా రూపొందుతుంది. __ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 01:57, 9 జూలై 2026 (UTC) == నేటి విశేషం-10 (వర్గీకరణంలో..) == [[దస్త్రం:WLW_Project_growth_icon.svg|20x20px]] వర్గీకరణలో మూలసూత్రం - వీలైనంత కనిష్ఠ స్థాయి వర్గం లోకి వ్యాసాన్ని చేర్చాలి. ఒక ఉదాహరణ చూద్దాం. రచయితల వ్యాసాలకు "రచయితలు" అనే వర్గం అత్యంత గరిష్ఠ స్థాయి వర్గం అవుతుంది. దానికింద "భారతీయ రచయితలు" ఉంటుంది. వాటి కింద "ఆంధ్రప్రదేశ్ రచయితలు" ఉంటుంది. దాని కింద "గుంటూరు జిల్లా రచయితలు" ఉంటుంది. ఈ వర్గవృక్షంలో శీర్షస్థానంలో "రచయితలు" ఉండగా కనిష్ఠ స్థానంలో "గుంటూరు జిల్లా రచయితలు" ఉంది. రచయితది ఫలానా జిల్లా అని తెలిస్తే ఆ జిల్లా రచయితలు అనే వర్గం లోకి చేర్చాలి, అసాధారణమైన పరిస్థితులు ఏమైనా ఉంటే తప్ప. :;అంత <big>''అసా..ధారణమైన పరిస్థితులు''</big> ఏముంటాయ్ మాషారూ? :ఏమో, నాకు మాత్రం ఏం తెలుస్సార్? ఎందుకైనా మంచిదని ఒక డిస్క్లెయిమరు లాగా పడేసాను, పడి ఉంటదని :-) __ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 21:44, 9 జూలై 2026 (UTC) == నేటి విశేషం-11 (మర్రిచెట్టూ, ఊడలూ) == [[దస్త్రం:WLW_Project_growth_icon.svg|20x20px]] [[దస్త్రం:Tree of Banyan.jpg|right|300x300px]] * వికీపీడియాలో వివిధ స్థాయిల్లో పనిచేసే సాఫ్టువేరు అంగాలున్నాయి. అవి: ** మీడియావికీ: వికీపీడియా అంటే ఇదే! పూర్తిగా పునాదుల నుండి రూపించి, అభివృద్ధి చేసిన సాఫ్టువేరు. మర్రిచెట్టు లాంటిది. దీన్ని ఫౌండేషను వారి డెవలప్‌మెంటు బృందం తయారుచేసింది. దీని నిర్వహణ, కొత్త అంశాల చేర్పులూ, పాతవాటికి మార్పులూ, అన్నీ ఈ బృందమే చేస్తుంది. దీనికి పొడిగింతలూ, యాడాన్లూ ఉన్నాయి. కోర్ సాఫ్టువేరు మర్రిచెట్టైతే, ఇవి ఊడల్లాంటివి. వీటిని ఈ బృందం తయారుచెయ్యదు, వాడుకునేవాళ్ళే తయారుచేసుకుంటారు. ** గాడ్జెట్లు: పెద్ద ఊడల్లాంటివివి. మీడియావికీ సాఫ్టువేరు లోని అంశాలనే వాడుకుంటూ కొన్ని ప్రత్యేకమైన పనులు చేసేందుకు తయారుచేసిన చిన్నచిన్న సాఫ్టువేర్లివి. ట్వింకిల్ అలాంటిదే. ఈ గాడ్జెట్లు వాడుకరులందరికీ అందుబాటులో ఉంటాయి. వాడుకరులు తమ అభిరుచుల్లో వాటిని చేతనం చేసుకుని వాడుకోవచ్చు. వద్దనుకుంటే చేతనం చేసుకోనక్కరలేదు. ** యూజర్‌స్క్రిప్టులు: ఇప్పుడిప్పుడే పుడుతున్న ఊడల్లాంటివి. ఇవి కూడా మీడియావికీ అంశాలను వాడుకుంటూ నిర్దుష్టమైన పనిని సాధిస్తాయి. ఇవి పైవాటి లాగా, అందరికీ అందుబాటులో ఉండవు. కేవలం వాటిని స్థాపించుకున్న వాడుకరులకు మాత్రమే అందుబాటులో ఉంటాయి. స్థాపించుకోవడమంటే, జావాస్క్రిప్టు ఫైలు (https://te.wikipedia.org/wiki/Special:MyPage/common.js) ఒకదాన్ని తయారుచేసుకోవడం. మనకు జావాస్క్రిప్టు రాయడం రాకపోతే, ఇతరులు రాసిన స్క్రిప్టును నడుపుకోవచ్చు. ఓ యూజర్‌స్క్రిప్టును కొంత మంది వాడి, దాని పనితో సంతృప్తి చెందితే, దాన్ని అందరికీ అందుబాటులోకి తెద్దామని సముదాయం భావిస్తే, యూజర్‌స్క్రిప్టుకు గాడ్జెట్టుగా ప్రమోషను ఇవ్వవచ్చు. ఈ గాడ్జెట్లు, యూజర్‌స్క్రిప్టులూ జావాస్క్రిప్టుతో మన బ్రౌజర్లలోనే నడుస్తాయి. ఇవి '''దిద్దుబాట్లు చెయ్యవు'''. మీడియావికీ కోర్ మాత్రం సర్వరులో నడుస్తుంది. ఈ గాడ్జెట్లు బాగున్నాయి, బాగా పనిచేస్తున్నాయి, వీటిని అందరికీ అందుబాటులో తేవచ్చు అని డెవలప్‌మెంటు బృందం భావిస్తే వాళ్ళు ప్రధాన మీడియావికీ సాఫ్టువేరులోనే దాన్ని ఇముడ్చవచ్చు. కూర్పుల "'''తేడా'''" పేజీలో ఉండే "రివిజన్ స్లైడరు" ఇలాంటిదే. జర్మను వికీపీడియాలో అది గాడ్జెటుగా మొదలై, ఆ తరువాత మీడియావికీ సాఫ్టువేరులో అంతర్భాగమైపోయింది. బాట్ అనేది ఇంకో రకం. ఇవి ఆటోమాటిగ్గా పేజీలలో '''దిద్దుబాట్లు చెయ్యగల''' సాఫ్టువేర్లు. వీటిని కూడా వాడుకునేవాళ్ళే తయారుచేసుకుంటారు. ఒక ఉదాహరణ: * "విజయవాడ రహదారులు" అనే వర్గం లోని పేజీలను చూడాలి. ఇది '''మీడియావికీ కోర్ సాఫ్టువేరు''' చూపిస్తుంది. * "విజయవాడ రహదారులు" అనే వర్గంలో, 4000 బైట్ల లోపు ఉన్న పేజీలను హైలైటు చేసి చూపించాలి. ఈ విశేషం మీడియావికీలో లేదు. దానికి ఒక జావాస్క్రిప్టు ఫైలు రాసుకోవచ్చు. ఆ జావాస్క్రిప్టును వాడుకరులు ఎవరికివారే స్థాపించుకుంటే అది, '''యూజర్‌స్క్రిప్టు'''. అందరికీ అందుబాటు లోకి తెస్తే అది '''గాడ్జెట్టు'''. ఈ వర్గం లోని పేజీల్లో ఏదైనా పేజీ తెరవగానే, అది ఎన్ని బైట్లు ఉందో చూసి, అది 4000 బైట్ల లోపు ఉంటే, ఆ సంగతి ఆ పేజీలో చూపిస్తుంది. * అలాంటి పేజీలన్నిటినీ వెతికి, వాటిని "విజయవాడ రహదారుల పేజీల్లో మొలకలు" అనే వర్గంలో వెయ్యాలి (అంటే దిద్దుబాటు చెయ్యాలన్నమాట). దానికి ఒక '''బాటు''' రాసుకోవాలి. స్సరే.. మరి ఆటోవికీబ్రౌజరు (ఏడబ్ల్యూబీ) అంటారు గదా, అదేంటి మరి? అదీ ఒక బాటు లాంటిదే. సెమీ ఆటోమాటిగ్గా దిద్దుబాట్లు చేసే పరికరం. బాటు రాయాలంటే సాఫ్టువేరు తెలిసి ఉండాలి. కానీ ఈ పరికరంలో బాటు ముందే రాసి పెట్టారు. ఇక దాన్ని వాడేసుకోడానికి సాఫ్టువేరు ప్రజ్ఞ అవసరం లేదు. ఏం పనులు చెయ్యాలో, ఎలా చెయ్యాలో, ఏ పేజీల్లో చెయ్యాలో.. చెబితే చాలు. పని అదే చేసేస్తుంది. ఇదీ ఇవ్వాళ్టి మీడియావికీ మర్రిచెట్టోపాఖ్యానం. __ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 01:51, 11 జూలై 2026 (UTC) == నేటి విశేషం-12 (తెవికీలో చర్చలా? అమ్మో..!) == [[దస్త్రం:WLW_Project_growth_icon.svg|20x20px]] ఏం పర్లేదు. ఇక్కడ ఎవరూ పొడవరు. ఎవరికీ కొమ్ముల్లేవు. ఇక్కడ పది రోజుల వాడుకరి అయినా, పాతికేళ్ళ కుర్రాడైనా, పదేళ్ళ అనుభవజ్ఞులైనా.. అందరూ ఒకటే! పరస్పరం గౌరవించుకోవాల్సిందే. అవతలివారు చెప్పేది వినాల్సిందే. తాను చెప్పదలచుకున్నది చెప్పాల్సిందే. "ఇదీ నా అభిప్రాయం" అని చెప్పేవారు వికీకి కావాలి. దానితో పాటు "ఇదీ దానికి హేతువు" అని కూడా చెప్పేవారంటే వికీకి మరింత గౌరవం. తెవికీలో ఉన్న అతిపెద్ద లోట్లు రెండు - # '''ఎక్కువ మంది వాడుకరులు చేరకపోవడం:''' మనకు వాడుకరులు, అందునా చురుగ్గా రాసే వాడుకరులు తక్కువ. ఇంకో వినయ్‌, ఇద్దరు ప్రణయ్‌రాజ్‌లు, ముగ్గురు వెంకటరమణలు, నలుగురు రవిచంద్రలు, ఐదుగురు రామారావులు, ఆరుగురు మురళీకృష్ణలు, ఏడుగురు శ్రీనివాస్‌లు, పదిమంది మిగతావాళ్ళూ ఉండి ఉంటే ఈ పాటికి ఒక డజను తెలుగు వికీపీడియాలు సృష్టించి ఉండేవాళ్ళం. # '''ఎక్కువమంది వాడుకరులు చర్చల్లో పాల్గొనకపోవడం:''' చర్చల్లో పాల్గొనడం మనలో తక్కువ. మనం ఏం చెప్పాం అన్నది చాలా ముఖ్యం - మెరుగైన నిర్ణయాలు తీసుకోగలం. అసలు చెప్పామా లేదా అనేది దానికంటే ముఖ్యం - అసలు నిర్ణయాలంటూ తీసుకోగలం. వ్యాసాలపై చర్చలు, రచ్చబండ చర్చలు, తొలగింపు చర్చలు, విధానాలు, మార్గదర్శకాల వంటి ముఖ్యమైన అంశాలపై చర్చలు కూడా వాడుకరులు పాల్గొనక ఆగిఫోయినవి ఉన్నాయి. రండి, చర్చల్లో పాల్గొనండి. తెవికీని అభివృద్ధి చెయ్యండి. [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 01:12, 13 జూలై 2026 (UTC) == 40% సమయం గడిచింది.. == 12 రోజులు గడిచాయి. 411 వ్యాసాలు రాసాం. ఇంకో ఇద్దరు ముగ్గురు గట్టిగా చెయ్యి చేసుకుంటే తప్ప, అడంగు చేరం. గణాంకాలు ప్రచురించాం, చూడండి. ఇవి కాక, 7 వ్యాసాలను "మంచి" హోదా కోసం ప్రతిపాదించాం. __ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 04:53, 13 జూలై 2026 (UTC) == నేటి విశేషం-13 (తొలగింపు చర్చలా? అమ్మో.. అమ్మో..!) == [[దస్త్రం:WLW_Project_growth_icon.svg|20x20px]] వికీలో వ్యాసాలన్నీ అద్భుతమైన నాణ్యతతో అలరారేవేమీ కావు; '''దో'''షకషాయిత వ్యాసాలు చాలానే ఉన్నాయి. కృతకంగా, వ్యాకరణ దోషాలతో ఉండే లోపభూయిష్టమైన వచనం ఈ దోషాల్లో ప్రధానమైనది. మూలాలు లేకుండా, తప్పులతడకల సమాచారంతో, విషయ ప్రాముఖ్యత లేకుండా.. ఇలాంటి అనేక దోషాలు కూడా ఉంటాయి. ఆ వ్యాసాలను చదివిన పాఠకులకు యావత్తెవికీ పట్లనే అసంతృప్తి కలగవచ్చు. వాటిలో దోషాలను సరిచేసి, తేటపరచడం కూడా మన పనుల్లో ఒకటి. కానీ, కొన్ని వ్యాసాలు మరీ, సరిచెయ్యలేనంత అధ్వాన్నంగా ఉంటాయి. అంచేత వాటిని తొలగించడం తప్ప మరో మార్గం లేదు. అలాంటివాటిని తొలగించడం కోసం ప్రతిపాదించాలి. తొలగింపు చర్చలో పాల్గొని మన అభిప్రాయం చెప్పాలి. వెనకాడకూడదు. చర్చను బట్టి నిర్ణయం ప్రకటించాలి కూడా. # తొలగింపు కోసం ప్రతిపాదించేందుకు, పేజీలో పైన {{tl|తొలగించు}} అనే మూసలో కారణం రాసి, పెట్టాలి. అప్పుడు అందులో ఒక తొలగింపు చర్చ పేజీకి ఎర్రలింకు చూపిస్తుంది. ఆ లింకు ఇలా ఉంటుంది:- "వికీపీడియా:తొలగింపు కొరకు వ్యాసాలు/వ్యాసం పేరు" # ఆ ఎర్రలింకును నొక్కి, ఎందుకు తొలగించాలో కారణం రాసి, కొత్త పేజీని సృష్టించాలి. # ఈ కొత్త పేజీకి [[వికీపీడియా:తొలగింపు కొరకు వ్యాసాలు]] పేజీలో "తాజా చేర్పులు" విభాగం నుండి లింకు ఇవ్వాలి. అంతే, అదే తొలగింపు ప్రతిపాదన! పోతే, ఆ "తాజా చేర్పులు" విభాగంలో ఈసరికే చేసిన ఇతర తొలగింపు ప్రతిపాదనలకు లింకులుంటాయి. ఆయా చర్చలకు వెళ్ళి, అక్కడ మీ అభిప్రాయాలు చెప్పండి. ;అమ్మో, ఏం కాదు గదా? :ఏం కాదు, పనికిరాని వ్యాసాలు పోతాయి, లేదా బాగుపడతాయి. ఏదైనా మంచిదే. అంతా మీవల్లే! __ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 23:48, 13 జూలై 2026 (UTC) == నేటి విశేషం-14 (చర్చపై నిర్ణయం ప్రకటించడం) == [[దస్త్రం:WLW_Project_growth_icon.svg|20x20px]] తెవికీలో ఏదైనా అంశంపై చర్చ జరిపాక, కొన్ని సందర్భాల్లో నిర్ణయం ప్రకటించాల్సిన అవసరం ఉండదు. కొన్ని సందర్భాల్లో నిర్ణయం స్పష్టంగా ప్రకటించాల్సి ఉంటుంది. అలా నిర్ణయం ప్రకటించేటపుడు కొన్ని అంశాలను గమనంలో ఉంచుకోవాలి. అవి: * నిర్ణయం ప్రకటించేవారు నిర్వాహకులే అయి ఉండనవసరం లేదు. వికీవిధానాలగురించి తెలిసిన అనుభవజ్ఞులెవరైనా నిర్ణయం ప్రకటించవచ్చు. * నిర్ణయం ప్రకటించేవారు ఆ చర్చలో గానీ, చర్చకు సంబంధించిన మూలాంశంలో గానీ పాల్గొని ఉండకూడదు * తన స్వంత అభిప్రాయాన్ని పక్కనబెట్టి చర్చలో వచ్చిన అభిప్రాయాలను మాత్రమే పరిశీలించి నిర్ణయం చెప్పాలి. * చర్చలో వచ్చిన అభిప్రాయాలను మాత్రమే పరిగణించాలి. చర్చకు బైట ఇతర పేజీల్లో, ఇతర సంద్క్వర్భాల్లో వచ్చిన అభిప్రాయాలను పరిగణించరాదు. * చర్చకు బైట, పరిగణించాల్సిన ఏకైక అంశం - వికీ మూలస్తంభాలు. వీటికి విరుద్ధంగా ఉన్న అభిప్రాయాలను పరిగణించరాదు. * అభిప్రాయాల సంఖ్యను, మెజారిటీనీ పరిగణించి నిర్ణయం చెప్పకూడదు. అభిప్రాయాల లోని తర్కాన్నీ హేతువునూ పరిశీలించి నిర్ణయం చెప్పాలి. ఒక అంశంపై పది మంది "ఔన"నీ, ఒకే వ్యక్తి "కాదు" అనీ అన్నారనుకుందాం. కాదు అన్నవారు చెప్పిన అభిప్రాయం మిగతా అన్నిటికంటే బాగా తర్కయుక్తంగా ఉందనుకుందాం. అదే సరైన తర్కమైతే, దాన్నే నిర్ణయంగా ప్రకటించాలి. అదే తెవికీ! మరి, చర్చ బాగానే జరిగి, నిర్ణయం తప్పుగా ఇచ్చిన సందర్భాలు లేవా తెవికీలో? ఎందుకు లేవూ, ఉన్నాయి. మీరే పరిశీలించండి. __ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 03:23, 16 జూలై 2026 (UTC) == నేటి విశేషం-15 (వాడుకరి పెట్టెలూ టాప్ ఐకన్లూ) == [[దస్త్రం:WLW_Project_growth_icon.svg|20x20px]] వికీపీడియా వాడుకరిపేజీలో మన గురించి మనం రాసుకుంటాం. ఈ సమాచారాన్ని వెలిబుచ్చే కొన్ని ప్రత్యేకమైన మూసలను కూడా వికీపీడియా తయారుచేసింది. ఈ మూసలనే "వాడుకరిపెట్టె"లనీ, "వాడుకరిపేజీ టాప్‌ఐకన్"లనీ అంటారు. ఇవి ఒక్కొక్కటీ వాడుకరికి సంబంధించిన ఒక్కొక్క లక్షణాన్ని చూపిస్తాయి. ఉదాహరణకు పరిశోధకులు అనే వాడుకరి పెట్టెను పరిశోధన చేసే వాడుకరులు పెట్టుకుంటారు. ఫేస్‌బుక్ వాడే వాడుకరులు ఫేస్‌బుక్ అనే వాడుకరిపెట్టెను, బ్లాగరులు సంబంధిత వాడుకరిపెట్టెనూ తమ వాడుకరి పేజీలో పెట్టుకుంటారు. ఇవి వాడుకరి పేజీలో ఒకె పెట్టె లాగా కనిపిస్తాయి. ఒక్కొక్క వాడుకరి పదులు, వందలూ ఎన్నైనా పెట్టెలు పెట్టుకోవచ్చు. ఉదాహరణలు: [[వాడుకరి:Veera.sj|శశిధర్ జంగం పేజీ]], [[వాడుకరి:K.Venkataramana|వెంకటరమణ పేజీ]] పేజీ అంతా అలా పెట్టెలతో నిండి ఉంటే బాగుండదు అనుకునేవాళ్ళు అవే లక్షణాలను చూపించే టాప్‌ఐకన్లను పెట్టుకోవచ్చు. ఇవి ఒక చిన్న ఐకన్‌ను పేజీలో అన్నిటికంటే పైన, "చదువు", "సవరించు" లింకులుండే వరుసకు కింద కనిపిస్తాయి. ఎన్ని టాప్‌ఐకన్ మూసలు పెడితే అన్ని బొమ్మలు వరుసగా కనిపిస్తాయి. ఉదాహరణలు: [[వాడుకరి:Chaduvari|చదువరి పేజీ]], [[వాడుకరి:Pranayraj1985|ప్రణయ్‌రాజ్ పేజీ]]. ;మరి నా వాడుకరి పేజీలో ఏం పెట్టుకోవాలి? :మీ ఇష్టం. మీకు ఏది నచ్చితే అది పెట్టుకోవచ్చు. రెండూ నచ్చితే రెండూ పెట్టుకోవచ్చు. ఈ గుప్పెడు అవీ, ఇంకో గుప్పెడు ఇవీ పెట్టుకోవచ్చు. అందుకే మన ప్రాజెక్టులో రెండూ ఇచ్చాం, గమనించారా? మీ వాడుకరిపేజీలో పెట్టుకున్నారా? మనం చేస్తున్న పని గురించి మనమే చెప్పుకోకపోతే ఎలాగండీ? పెట్టుకోండి. __ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 16:05, 16 జూలై 2026 (UTC) == నేటి విశేషం-16 (సామాన్యశకం) == [[దస్త్రం:WLW_Project_growth_icon.svg|20x20px]] కాలగణనన కోసం మనం క్రీస్తుశకాన్ని విస్తృతంగా వాడుతున్న సంగతి అందరికీ తెలిసినదే. [[శాలివాహన శకం|శాలిశకం]], [[విక్రమాదిత్య శకం|విక్రమశకం]] వంటి భారతీయ శకాలు ఉన్నప్పటికీ భారతదేశంలో, అలాగే ప్రపంచవ్యాప్తంగా క్రీస్తుశకమే విస్తృతంగా వాడుకలో ఉంది. అయితే ఇది మత తటస్థంగా ఉండాలని భావించినవారు దీన్ని '''[[సామాన్య శకం|సామాన్యశకం]]''' (ఇంగ్లీషులో '''కామన్ ఎరా''') అని మార్చారు. తేదీలు ఏమీ మారవు, క్యాలెండరు ఏమీ మారదు, కేవలం క్రీస్తుశకం అనే పేరు స్థానే సామాన్యశకం అనేది వచ్చింది, అంతే. క్రీస్తుపూర్వం, క్రీ.పూ. అనేవి సామాన్యశకపూర్వం, సా.పూ. అయ్యాయి. క్రీస్తుశకం, క్రీ.శ. అనేవి సామాన్యశకం, సా.శ. అయ్యాయి. తెవికీలో పై రెండు విధానాలనూ వాడుతున్నారు. అయితే ఒక వ్యాసంలో ఒకే పద్ధతిని అనుసరిస్తే ఏకరీతిగా ఉంటుంది. ఇంతకీ.., ఆశ్చర్యం కలిగించే సంగతి ఏంటంటే - ఈ మార్పు ఆధునిక కాలంలో వచ్చింది కాదు. ఎప్పుడో 400 ఏళ్ళ కిందటే, 1700 ల్లోనే, ఈ ప్రతిపాదన వచ్చిందట. ;దీని గురించి తొలిసారి తెవికీలోనే చదివినవారు ఎవరు? # నేను. __[[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 01:09, 17 జూలై 2026 (UTC) == నేటి విశేషం-17 ("ప్రస్తుతం" అప్రస్తుతం) == [[దస్త్రం:WLW_Project_growth_icon.svg|20x20px]] తెవికీ వ్యాసాల్లో ఎప్పటికప్పుడు తాజాకరిస్తూ ఉండాలి. వ్యక్తులు మరణిస్తూ ఉంటే, ముందుగా తలపెట్టిన ఘటనలు జరుగుతూ ఉంటే, పదవులలో ఉన్నవారు మారిపోతూ ఉంటే, నిర్మాణంలో ఉన్న సినిమాలు విడుదలైపోతూ ఉంటే,.. ఆయా వ్యాసాల్లో, సంబంధిత సమాచారాన్ని తాజాకరిస్తూ ఉండాలి. లేనట్లైతే, "2019 సంక్రాంతికి విడుదల చెయ్యాలని భావిస్తున్నారు" లాంటి వాక్యాలు కనిపిస్తూ ఉంటాయి. అసలు కాలదోషం పట్టే వాక్యాలు రాయకుండా ఉంటే మరింత మేలు కదా? "ప్రస్తుతం" అనేమాటను వర్జించడం అలాంటిదే. "ప్రస్తుత భారత ప్రధాని మన్మోహన్ సింగ్" అనే వాక్యం 2014 మే 25 దాకా సరైనదే. నరేంద్ర మోడీ ప్రధాని కాగానే ఆ వాక్యం తప్పే! "ప్రస్తుత" అనే మాట స్థానంలో "2012 జూలై నాటికి (ఈ వాక్యం రాసే రోజు/నెల) మన్మోహన్ సింగ్ భారత ప్రధానిగా ఉన్నాడు" అని రాస్తే ఇక దానికి కాలదోషం పట్టదు. __ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 16:30, 18 జూలై 2026 (UTC) == నేటి విశేషం-18 (మీ అనువాదంలో మీ వాటా ఎంత) == [[దస్త్రం:WLW_Project_growth_icon.svg|20x20px]] అనువాద పరికరం ద్వారా అనువదిస్తున్న పేజీల్లో మానవికంగా అనువదించిన శాతం కనీసం 25% ఉంటే తప్ప ప్రచురించదని మనకు తెలుసు. ప్రచురించు బొత్తాన్ని నొక్కగానే, మానవిక అనువాద శాతం ఎంత ఉందో చూసి, అది 25%+ ఉంటే ప్రచురిస్తుంది. లేనట్లైతే, యంత్రానువాదం మరీ ఎక్కువగా ఉంది, ప్రచురించను అంటుంది. అసలు మన అనువాదంలో మానవిక అనువాద శాతం ఎంత అనేది ఎక్కడ చూసుకోవాలి? ఇదిగో - https://cxdebugger.toolforge.org/ ఇక్కడ. __ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 01:21, 20 జూలై 2026 (UTC) == నేటి విశేషం-19 (ప్రత్యేక పేజీలు - దిక్సూచులు) == [[దస్త్రం:WLW_Project_growth_icon.svg|20x20px]] తెవికీలో ప్రధానబరి, వాడుకరి, వికీపీడియా, మూస అంటూ పలు పేరుబరులు ఉన్నాయని మనకు తెలుసు. వాటిలో ప్రతిదానికీ అనుబంధంగా చర్చ పేరుబరి కూడా ఉంది. వీటితో పాటు '''ప్రత్యేక:''' అనే పేరుబరి కూడా ఉంది. మిగతా అన్ని పేరుబరుల్లో రాసేది వాడుకరులే. ఈ పేరుబరిలో మాత్రం, పేజీలన్నిటినీ మీడియావికీ సాఫ్టువేరే సృష్టించింది, సాఫ్టువేరే నిర్వహిస్తోంది. మన [[ప్రత్యేక:అభిరుచులు|అభిరుచులు]] పేజీ ఈ పేరుబరి లోనిదే. తెవిలో ఉండే అనేక ప్రత్యేక పేజీలు కూడా ఈ '''ప్రత్యేక:''' పేరుబరి లోనే ఉంటాయి. ఈ ప్రత్యేక పేజీల్లో తెవికీ నిర్వహణకు సంబంధించిన పలు పేజీలున్నాయి. ఉదాహరణకు: వర్గీకరించని పేజీలు, అనాథ పేజీలు, అగాధ పేజీలు, దిగుమతి చెయ్యడం, వాడుకరుల హక్కుల మేనేజిమెంటు,.. ఇలా సుమారు 150-200 పేజీల దాకా ఉంటాయి. తెవికీలో ఎక్కడెక్కడ మెరుగుపరచాల్సిన అసవసరం ఉందో ఈ పేజీలు చూపిస్తాయి. ఎగుమతి దిగుమతులు చేసేందుకు అవసరమైన లింకులు ఇక్కడ ఉంటాయి. సైటులో పేజీల నిర్వహణకు అవసరమైన పలు పేజీలు ఈ జాబితాలో ఉంటాయి. ఇవి మనకు దిక్సూచి లాంటివి. ఈ పేజీల జాబితా [[ప్రత్యేక:ప్రత్యేకపేజీలు]] అనే చోట ఉంది. ఇదివరకు ప్రధాన మెనూలో ఈ పేజీకి లింకు ఉండేది. సుమారు ఒక ఏడాది కిందట దాన్ని తీసేసారు. ఎందుకు తీసేసారు? ఎవరు తీసేసారు? తెలీదు. నిర్వాహకులకు తెలుసేమో అడగాలి.__ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 11:00, 20 జూలై 2026 (UTC) l3rz1fody8ugpok0wf97lspvgm5m3k4 0 500807 4908479 4904844 2026-07-19T17:36:26Z InternetArchiveBot 88395 3 మూలము(ల)ను భద్రపరచటానికి ప్రయత్నించగా, 0 పనిచేయనివిగా గుర్తించాను.) #IABot (v2.0.9.5 4908479 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = హమ్ సాథ్ సాథ్ హై | image = Hum_Saath-Saath_Hain.jpg | alt = | caption =సినిమా పోస్టర్ | director = సూరజ్ ఆర్. బర్జాత్యా | producer = {{Unbulleted list| అజిత్ కుమార్ బర్జాత్య| కమల్ కుమార్ బర్జాత్య| రాజ్ కుమార్ బర్జాత్య}} | writer = సూరజ్ ఆర్. బర్జాత్యా | starring = {{Unbulleted list |సల్మాన్ ఖాన్| కరిష్మా కపూర్| సైఫ్ అలీ ఖాన్| టాబు| సోనాలి బెంద్రే| మోనిష్ బహల్| నీలం కోఠారి}} | music = రామ్‌లక్ష్మణ్ | cinematography = {{Unbulleted list |రాజన్ కినగి}} | editing = {{Unbulleted list |ముఖ్తార్ అహ్మద్}} | studio = రాజశ్రీ ప్రొడక్షన్స్<br/>అంబర్ ఎంట‌ర్‌టైన్‌మెంట్ | distributor = రాజశ్రీ ప్రొడక్షన్స్<br/>జీ ఇంటర్నేషనల్ | released = {{Film date|1999|11|05|df=y}} | runtime = 177 నిమిషాలు<ref>{{cite web |title=''Hum Saath Saath Hain'' (1999) |url=http://www.bbfc.co.uk/releases/hum-saath-saath-hain-we-stand-united-1999 |publisher= British Board of Film Classification |access-date=26 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140826172555/http://www.bbfc.co.uk/releases/hum-saath-saath-hain-we-stand-united-1999 |archive-date=26 August 2014 |url-status=dead }}</ref> | country = భారతదేశం | language = హిందీ | budget = ₹ 10 కోట్లు<ref>{{cite news |url=https://www.indiatoday.in/magazine/society-the-arts/films/story/20030707-sooraj-barjatya-bollywoods-most-profitable-filmmaker-steps-out-of-the-comfort-zone-792519-2003-07-07 |title=Scene change |date=7 July 2003 |last=Bamzai |first=Kaveree |work= India Today |access-date=22 January 2021 }}</ref> | gross = ₹81.71 కోట్లు }} '''''హమ్ సాథ్-సాథ్ హై''''' రాజశ్రీ ప్రొడక్షన్స్ నిర్మాణం, పంపిణీలో [[సూరజ్ బర్జాత్యా|సూరజ్ బార్జత్య]] రచించి దర్శకత్వం వహించిన 1999 భారతీయ [[హిందీ]] భాషా కుటుంబ డ్రామా సినిమా.<ref>{{Cite web|date=13 November 2022|title=Hum Saath-Saath Hain to Hum Aapke Hain Koun — Rajshri films echoed India's nostalgia for perfect sanskari era|url=https://theprint.in/opinion/pov/chitchor-to-hum-aapke-hain-koun-rajshri-films-echoed-indias-nostalgia-for-perfect-sanskari-era/1212952/?amp|access-date=10 January 2023|website=The Print}}</ref> [[మోహ్నిష్ బహల్|మొహ్నీష్ బెహ్ల్]], టబు, [[సల్మాన్ ఖాన్]], [[సోనాలి బెంద్రే|సోనాలి బింద్రే]], [[సైఫ్ అలీ ఖాన్]], [[కరిష్మా కపూర్]], [[నీలమ్ కొఠారి|నీలం]], [[మహేష్ ఠాకూర్]], [[అలోక్ నాథ్]], [[రీమా లాగూ]], [[సతీష్ షా]], [[సదాశివ్ అమ్రపుర్కర్|సదాశివ్ అమ్రాపూర్కార్]], షమ్మీ, [[రాజీవ్ వర్మ]], అజిత్ వచాని, [[హిమానీ శివపురి]] సహాయక పాత్రల్లో నటించారు. ఈ కథ ఒక ఉమ్మడి కుటుంబం దాని విలువలు, సమైక్యతపై కేంద్రీకృతమై ఉంది, వారు ఒక అపార్థం తర్వాత విడిపోతారు.<ref>{{Cite web|title=Salman Khan, Sonali Bendre - Hum Saath-Saath Hain|url=https://photogallery.indiatimes.com/celebs/bollywood/salman-khan/movie-stills/hum-saath-saath-hai/salman-khan-sonali-bendre/articleshow/3909318.cms|archive-url=https://web.archive.org/web/20180708111728/https://m.photos.timesofindia.com/celebs/bollywood/salman-khan/movie-stills/hum-saath-saath-hai/Salman-Khan-Sonali-Bendre/amp_articleshow/3909318.cms|archive-date=8 July 2018|access-date=16 March 2019|website=Times of India}}</ref> హమ్ సాథ్-సాథ్ హై (వీ స్టాండ్ యునైటెడ్) రాజశ్రీ ప్రొడక్షన్స్ తో సల్మాన్ ఖాన్ నటించిన మూడవ సినిమా. ప్రధాన ఫోటోగ్రఫీ ముంబై, [[రాజస్థాన్]] వివిధ ప్రదేశాలలో జరిగింది. ఈ సినిమాకి రాజన్ కినాగి సినిమాటోగ్రఫీ అందించారు. రామ్ లక్ష్మణ్ సంగీతం సమకూర్చగా, పాటలకు దేవ్ కోహ్లీ సాహిత్యం అందించారు.<ref>{{Cite web|title=Bollywood Movies: 90 के दशक की ये फिल्में हैं सदाबहार, आज भी दर्शकों के दिलों पर कर रही हैं राज|url=https://www.amarujala.com/photo-gallery/entertainment/bollywood/evergreen-90-s-movies-hum-saath-sath-hain-kuch-kuch-hota-hai-hum-aapke-hain-koun-ishq-2023-09-30|access-date=26 November 2023|website=Amar Ujala}}</ref> ''హమ్ సాథ్ సాథ్ హై'' 5 నవంబర్ 1999న విడుదలై, చివరికి ఆ సంవత్సరంలో అత్యధిక వసూళ్లు సాధించిన సినిమా దశాబ్దంలో అతిపెద్ద బ్లాక్‌బస్టర్‌లలో ఒకటిగా నిలిచింది, ప్రపంచవ్యాప్తంగా రూ.<ref name="nett">{{Cite web|title=Box Office 1999|url=http://boxofficeindia.com/showProd.php?itemCat=205&catName=MTk5OQ==|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120505193650/http://boxofficeindia.com/showProd.php?itemCat=205&catName=MTk5OQ%3D%3D|archive-date=5 May 2012|access-date=26 August 2014|publisher=[[Box Office India]]}}</ref><ref name="box992">{{Cite web|title=Hum Saath Saath Hain – Movie – Box Office India|url=https://boxofficeindia.com/movie.php?movieid=992|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180118011010/https://boxofficeindia.com/movie.php?movieid=992|archive-date=18 January 2018|access-date=2019-06-12|publisher=Box Office India}}</ref> ఇది విమర్శకుల నుండి ప్రధానంగా సానుకూల సమీక్షలను అందుకుంది. [[టొరంటో]] ఆరు ప్రదర్శనలతో కెనడియన్ థియేటర్లలో ప్రదర్శించబడిన మొదటి [[హిందీ సినిమా|బాలీవుడ్]] సినిమా కూడా ఇదే. ఈ సినిమా [[తెలుగు]] కూడా డబ్బింగ్ చేయబడి, ప్రేమనురగం పేరుతో విడుదలైంది.<ref name="telugu">{{Cite web|title=Premaanuraagam|url=https://www.youtube.com/watch?v=Zx7BMxJlwA4|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140424221445/http://www.youtube.com/watch?v=81J8x1zYszc|archive-date=24 April 2014|access-date=21 August 2014|publisher=Rajshri Telugu|via=YouTube}}</ref> 45వ ఫిల్మ్‌ఫేర్ అవార్డులలో బహల్ ఉత్తమ సహాయ నటుడిగా నామినేషన్‌ను అందుకున్నారు.<ref name="filmfare">{{Cite web|last=IndiaFM News Bureau|title=The 45th Filmfare Awards 2000 Nominations|url=http://www.indiafm.com/filmfare/99/nominations.shtml|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20001119072600/http://www.indiafm.com/filmfare/99/nominations.shtml|archive-date=19 November 2000|access-date=28 July 2021|website=[[Bollywood Hungama]]}}</ref> 3వ జీ సినీ అవార్డులలో, ఈ సినిమా సల్మాన్ ఖాన్‌కు ఉత్తమ నటుడితో సహా 12 నామినేషన్లు సంపాదించింది, రెండు అవార్డులను గెలుచుకుంది. అలాగే, 1వ ఐఫా అవార్డులలో, ఈ చిత్రం జయంతి షెవాలేకి ఉత్తమ మేకప్ అవార్డును గెలుచుకుంది.<ref>{{Cite news|url=http://www.zeenext.com/entertainment/events/zca/win_pop/home.html|title=The 3rd Zee Cine Awards 2000 Popular Awards Nominees|work=[[Zee Next]]|access-date=17 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20010114051900/http://www.zeenext.com/entertainment/events/zca/nominee_pop/home.html|archive-date=14 January 2001|agency=Zee Entertainment Enterprises}}</ref> == కథ == రామ్‌కిషన్ చతుర్వేది అనే ధనవంతుడైన వ్యాపారవేత్త, అతని భార్య మమతా అతని నలుగురు పిల్లల చుట్టూ తిరుగుతుంది. మరణించిన తన మొదటి భార్య లక్ష్మి నుండి రామ్ కిషన్ కు మొదటి కుమారుడు వివేక్. మమత, వివేక్ రక్త సంబంధాలు లేనప్పటికీ, వారి మధ్య గాఢమైన కుటుంబ బంధం ఉంది. మమతా, రామ్ కిషన్ ముగ్గురు పిల్లల పేర్లు ప్రేమ్, సంగీత, వినోద్. బాల్యంలో ప్రేమ్, వినోద్లను ప్రమాదం నుండి రక్షించడానికి ప్రయత్నిస్తున్నప్పుడు వివేక్ గాయపడ్డాడు, దీనివల్ల అతని కుడి చేయి పాక్షికంగా పక్షవాతానికి గురైంది. వివేక్ ఒక ఆదర్శవాద, బాధ్యతాయుతమైన, ఆత్మ త్యాగం చేసే పాత్ర ప్రేమ్ సున్నితమైన, మృదువైన మాట్లాడేవాడు, వినోద్ శక్తివంతమైన, ఉల్లాసభరితమైనవాడు. కుటుంబం మొత్తం ఒకరికొకరు అత్యంత విధేయతతో, అంకితభావంతో ఉంటారు. పంతొమ్మిది సంవత్సరాల తరువాత, ప్రేమ్ తన చదువును పూర్తి చేసి, కుటుంబ వ్యాపారంలో శిక్షణ పొందిన తరువాత యుఎస్ నుండి ఇంటికి తిరిగి వస్తాడు. సంగీత తన భర్త ఆనంద్తో సంతోషంగా వివాహం చేసుకుంది, వారికి రాధికా అనే కుమార్తె ఉంది. వినోద్ చదువులో బిజీగా ఉన్నాడు, కుటుంబ వ్యాపారంలో తన శిక్షణ కోసం సిద్ధమవుతున్నాడు. వివేక్ ఇప్పటికీ తన చేతికి చికిత్స పొందుతున్నాడు, కుటుంబ వ్యాపారాన్ని చూసుకుంటాడు. రామ్ కిషన్, మమతా వార్షికోత్సవ కార్యక్రమంలో, నలుగురు తోబుట్టువులు వారికి గౌరవంతో శుభాకాంక్షలు తెలియజేయడానికి సమావేశమవుతారు. వారి పట్ల వివేక్ ప్రేమను చూసి, రామ్ కిషన్ వ్యాపార సహచరుడు ఆదర్శ్ కుమార్తె సాధన అతని వైపు ఆకర్షించబడుతుంది. ఆదర్శ్ రామ్ కిషన్ కుటుంబానికి వివాహ ప్రతిపాదనను పంపుతాడు. తన పక్షవాతం జీవిత భాగస్వామిని ఎలా ప్రభావితం చేస్తుందనే దానిపై మొదట్లో సంకోచించినప్పటికీ, వివేక్ అంగీకరించి సాధనను వివాహం చేసుకుంటాడు. ప్రేమ్, ప్రీతమ్ కుమార్తె ప్రీతి చిన్నప్పటి నుండి రహస్యంగా ప్రేమలో ఉన్నారు, వారికి నిశ్చితార్థం జరుగుతుంది. రామ్ కిశన్ పూర్వపు పొరుగు గ్రామమైన [[రాంపూర్ (ఉత్తర ప్రదేశ్)|రాంపూర్]] ధరమ్ రాజ్ బాజ్పాయ్ కుమార్తె సప్నతో వినోద్ రహస్యంగా ప్రేమలో పడతాడు. [[రాంపూర్ (ఉత్తర ప్రదేశ్)|రాంపూర్]] వివేక్, సాధన హనీమూన్ సమయంలో ఒక కుటుంబ విహారయాత్రలో వినోద్, సప్నా గురించి ప్రేమ్, ప్రీతి తెలుసుకుంటారు, అక్కడ వారిద్దరూ నిశ్చితార్థం కూడా చేసుకుంటారు. రామ్ కిషన్ వివేక్‌ను తన కంపెనీకి మేనేజింగ్ డైరెక్టర్‌గా చేస్తాడు. ఆనంద్ సోదరుడు అనురాగ్ అతనిని వారసత్వం నుండి మోసం చేసి, కుటుంబ వ్యాపారంలో భాగస్వామ్యం చేసినప్పుడు, ఆనంద్ & సంగీత తమ కోసం ప్రత్యేక వ్యాపారం, ప్రత్యేక ఇంటి కోసం వెతకాలి, కాబట్టి వారు పెరుగుతున్న కంప్యూటర్ పరిశ్రమ కోసం బెంగళూరుకు మారాలని నిర్ణయించుకుంటారు. ఈ సంఘటన మమతా తన కుమారుల భవిష్యత్తును భయపెడుతుంది. తన ముగ్గురు స్నేహితులు, ధరం రాజ్ ప్రభావంతో, వివేక్ పెద్ద మేనేజింగ్ డైరెక్టర్‌గా చివరికి ప్రేమ్, వినోద్లను పక్కనపెడతాడని మమతా భయపడటం ప్రారంభిస్తుంది. అప్పుడు మమతా రామ్ కిషన్ వ్యాపారాన్ని తమ పిల్లలందరికీ సమానంగా పంచాలని డిమాండ్ చేస్తుంది. ఇది కుటుంబాన్ని విభజిస్తుంది కాబట్టి రామ్ కిషన్ అంగీకరించడు. మమతా ఆకస్మిక వైఖరిలో మార్పుతో హృదయ విదారకమైన వివేక్, కుటుంబంలో శాంతిని కాపాడటానికి స్వచ్ఛందంగా పదవీ విరమణ చేస్తాడు. ప్రేమ్ను కుటుంబ వ్యాపారానికి, కంపెనీకి మేనేజింగ్ డైరెక్టర్‌గా నియమించమని అతను రామ్ కిషన్ ను అభ్యర్థిస్తాడు. కొత్త ఫ్యాక్టరీని చూసుకోవడానికి వివేక్ గర్భవతి అయిన సాధనతో కలిసి వారి పూర్వీకుల గ్రామం [[రాంపూర్ (ఉత్తర ప్రదేశ్)|రాంపూర్]] తిరిగి వెళ్తాడు. వినోద్ వారితో పాటు వెళ్తాడు. వివేక్ స్థానంలో కుటుంబ వ్యాపార అధిపతిగా, మేనేజింగ్ డైరెక్టర్గా పనిచేయడానికి ప్రేమ్ నిరాకరిస్తాడు. కుటుంబంలో మరింత సంఘర్షణలను నివారించే ఉద్దేశ్యంతో ప్రణాళికతో పాటు వెళ్ళమని వివేక్ అతన్ని ఒప్పిస్తాడు. తాను వివాహం చేసుకోలేనని, వివేక్, సాధన కోరుకున్న విధంగా వారి స్థానాన్ని భర్తీ చేయలేనని ప్రేమ్ మమతకు చెబుతాడు. చివరికి, అనురాగ్ తన తప్పును గ్రహించి ఆనంద్, సంగీతతో తిరిగి కలుస్తాడు. సంగీత వివేక్ను తిరిగి రప్పించమని మమతను అడుగుతుంది. మమతా తన తప్పులను గ్రహించి రాంపిషన్తో కలిసి రాంపూర్ను సందర్శిస్తుంది. ఆసుపత్రిలో, సాధన ఒక మగబిడ్డకు జన్మనిస్తుంది. వివేక్, మమతా రాజీపడతారు. తరువాత ప్రేమ్, వినోద్ వరుసగా ప్రీతి, సప్నాలను వివాహం చేసుకుంటారు. ధర్మరాజ్ క్షమాపణలు చెప్పి, అనారోగ్య ప్రవర్తన కుటుంబంలోని ప్రేమను అంతం చేయలేదని తెలుసుకుంటాడు. ఇప్పుడు కుడి చేయి నయం అయిన వివేక్, కంపెనీ మేనేజింగ్ డైరెక్టర్‌గా తిరిగి వచ్చి, మళ్ళీ కుటుంబ వ్యాపార బాధ్యతలు చేపడతాడు. వీరందరూ వివేక్-సాధన, ప్రేమ్-ప్రీతి, ఆనంద్-సంగీత, వినోద్-స్వప్న కోసం సంతోషంగా జీవిస్తారు. == నటీనటులు == * వివేక్ చతుర్వేదిగా [[మోహ్నిష్ బహల్|మొహ్నీష్ బెహ్ల్]] * ప్రేమ్ చతుర్వేదిగా [[సల్మాన్ ఖాన్]] * వినోద్ చతుర్వేదిగా [[సైఫ్ అలీ ఖాన్]] * సాధనా చతుర్వేదిగా టబు * సప్నా చతుర్వేదిగా [[కరిష్మా కపూర్]] * డాక్టర్ ప్రీతి శుక్లా చతుర్వేదిగా [[సోనాలి బెంద్రే|సోనాలి బింద్రే]] * ఆనంద్ పాండేగా [[మహేష్ ఠాకూర్]] * సంగీత చతుర్వేది పాండేగా [[నీలమ్ కొఠారి|నీలం]] * మమతా అవస్థి చతుర్వేదిగా [[రీమా లాగూ]] * రామ్ కిషన్ చతుర్వేదిగా [[అలోక్ నాథ్]] * అన్వర్ ఖాన్ 'భాయిజాన్' లో [[శక్తి కపూర్]] * ప్రీతమ్ శుక్లా గా [[సతీష్ షా]] * ధరం రాజ్ బాజ్పాయ్ గా [[సదాశివ్ అమ్రపుర్కర్|సదాశివ్ అమ్రాపూర్కార్]] * ఆదర్శ్ శర్మగా [[రాజీవ్ వర్మ]] * న్యాయవాది ప్రణబ్ అవస్థి గా అజిత్ వచాని * నీనాక్షి అవస్థిగా [[హిమానీ శివపురి]] * దుర్గా దేవిగా షమ్మి * అనురాగ్ పాండేగా దిలీప్ ధావన్ * జ్యోతి పాండేగా [[షీలా శర్మ]] * శాంతి గోయెల్ గా కునికా సదానంద్ * కృష్ణ వర్మగా టి. జయశ్రీ * శోభా గుప్తాగా [[కల్పనా అయ్యర్]] * రెహానా బేగం ఖాన్ గా హుమా ఖాన్ * డాక్టర్ రాజీవ్ సేన్ గా జతిన్ కనకియా * రఘువీర్ సింగ్ గా దినేష్ హింగూ * రాధికా పాండేగా [[జోయా అఫ్రోజ్]] * ఆసిఫ్ అలీ బేగ్ గా అచ్యుత్ పొత్దార్ * రాజీవ్ "రాజు" పాండేగా జాకీ ముకద్దమ్ * ఆదిత్య "బబ్లు" పాండేగా హార్దిక్ తన్నా == ఉత్పత్తి == === అభివృద్ధి === హమ్ సాథ్-సాథ్ హైన్: వి స్టాండ్ యునైటెడ్ అనే భావనను సూరజ్ బార్జత్య రూపొందించారు, ఆయన ఒక కుటుంబ నాటకం చేయాలనుకున్నారు.<ref>{{Cite web|date=17 February 2019|title=Sooraj Barjatya On Hum Saath Saath Hain and the hurtful memories of Black Buck case|url=https://m.youtube.com/watch?v=ffrcNgeiB68|access-date=20 February 2021|website=Youtube - Bollywood Hungama}}</ref><ref>{{Cite web|title=Hum Saath Saath Hain: More than 25 actors, controversial case, a box office blockbuster and much more|url=https://ndtv.in/bollywood/family-entertainer-movie-where-more-than-25-actors-controversial-case-related-to-this-film-80-crores-box-office-collection-with-19-crores-budget-4448431|access-date=30 December 2023|website=NDTV Hindi|archive-date=12 అక్టోబర్ 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231012210708/https://ndtv.in/bollywood/family-entertainer-movie-where-more-than-25-actors-controversial-case-related-to-this-film-80-crores-box-office-collection-with-19-crores-budget-4448431|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|title=इस फैमिली एंटरटेनर में थे 25 से ज्यादा सितारे, जुड़ा एक विवाद और ब्लॉकबस्टर हुई फिल्म|url=https://zeenews.india.com/hindi/entertainment/bollywood/sooraj-barjatya-full-family-entertainer-film-hum-saath-saath-hain-breaks-record-on-blackbuck-controversy-made/1901583/amp|access-date=29 November 2023|website=Zee News}}</ref> ఆయన బ్యానర్‌పై రాజశ్రీ ప్రొడక్షన్స్ నిర్మిస్తున్న ఈ సినిమా ఈ బ్యానర్ కింద 48వ సినిమా కాగా, దర్శకురాలిగా బార్జత్యకు ఇది మూడో సినిమా. ఈ సినిమా[[రామాయణం]] ఆధునిక రూపాంతరం <ref>{{Cite web|last=Sulagana Biswas|title=Ramayan spin in Barjatya land|url=https://www.telegraphindia.com/entertainment/bollywood/ramayan-spin-in-barjatya-land/cid/1721027|access-date=23 September 2021|website=Telegraph India}}</ref><ref>{{Cite web|date=12 May 2023|title=Adipurush to Hum Saath-Saath-L Hain: These films are inspired by the Ramayana|url=https://www.jansatta.com/photos/entertainment-gallery/adipurush-to-hum-saath-saath-hain-these-films-are-inspired-by-ramayana/2805710/lite/|access-date=19 August 2023|website=Jansatta - Indian Express}}</ref> గీత రచయిత రాఘవేంద్ర సింగ్ ఈ సినిమాకి సహాయ దర్శకుడిగా పని చేశారు.<ref>{{Cite web|last=Riya Teotia|title=Five best films directed by Sooraj Barjatya, as per the IMDb|url=https://www.wionews.com/web-stories/entertainment/bollywood/5-best-movies-by-director-sooraj-barjatya-as-per-imdb-1708524370422|access-date=22 February 2024|website=WION News}}</ref> === కాస్టింగ్ === [[రీమా లాగూ]] (మమతా [[అలోక్ నాథ్]] [[హిమానీ శివపురి]] హిమానీ శివపురిలా [[సతీష్ షా]] ప్రీతమ్, అజిత్ వచానీ ప్రణబ్ గా నటించారు.<ref>{{Cite web|title=Kora Kagaz to Hum Saath Saath Hain: The archetypal bad mother in six Bollywood films|url=https://www.telegraphindia.com/amp/entertainment/kora-kagaz-to-hum-hum-saath-saath-hain-the-archetypal-bad-mother-in-six-bollywood-films/cid/1936997|access-date=14 September 2023|website=Telegraph India}}</ref> హమ్ ఆపకే హై కౌన్.. తర్వాత బార్జత్యతో వారి రెండవ సినిమా ఇది. సల్మాన్, లాగూ, నాథ్, బహల్, వచానీలకు, ''[[ప్రేమ పావురాలు|మైనే ప్యార్ కియా]]'' తర్వాత బార్జత్యతో ఇది వారి మూడవ సినిమా.<ref name="1999 facts">{{Cite web|title=Revisiting Hum Saath-Saath Hain: 30 lesser-known facts about the iconic multi starrer drama|url=https://www.cinemaexpress.com/photos/slideshows/2020/jul/29/revisiting-hum-saath-saath-hain-30-lesser-known-facts-about-the-iconic-multistarrer-drama-1107--1.html|access-date=22 November 2021|website=Cinema Express|archive-date=29 అక్టోబర్ 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231029022709/https://www.cinemaexpress.com/photos/slideshows/2020/jul/29/revisiting-hum-saath-saath-hain-30-lesser-known-facts-about-the-iconic-multistarrer-drama-1107--1.html|url-status=dead}}</ref> [[సల్మాన్ ఖాన్]] ప్రేమ్ గా నటించాడు, అదే పేరుతో అతని ఎనిమిదవ సినిమా. ఆ సమయంలో సల్మాన్, నిజ జీవితంలో ఆ పాత్ర తనతో సమానంగా ఉందని కనుగొన్నాడు.<ref name="PremPreeti">{{Cite web|date=24 July 2022|title=Salman Khan blushes as he shoots with Sonali Bendre in old BTS video from Hum Saath-Saath Hain set. Watch|url=https://www.hindustantimes.com/entertainment/bollywood/salman-khan-blushes-as-he-shoots-with-sonali-bendre-for-hum-saath-saath-hain-in-old-video-watch-101658658175415-amp.html|access-date=12 September 2022|website=Hindustaan Times}}</ref><ref name="HSSH20">{{Cite web|date=6 November 2019|title=20 years of Hum Saath Saath Hain: "Salman Khan's role gave me SLEEPLESS nights" - Sooraj Barjatya|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/features/20-years-hum-saath-saath-hain-salman-khans-role-gave-sleepless-nights-sooraj-barjatya/|access-date=10 November 2019|website=Bollywood Hungama}}</ref> ప్రీతి పాత్ర కోసం, బార్జత్య మొదట [[రవీనా టాండన్]] సంప్రదించింది, ఆమె ఆ పాత్రను మల్టీ స్టారర్ అయినందున తిరస్కరించింది.<ref>{{Cite web|date=13 May 2021|title=Not Sonali Bendre, Raveena Tandon was the first choice for Salman Khan's love interest 'Preeti' in Hum Saath Saath Hain|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/not-sonali-bendre-raveena-tandon-was-the-first-choice-for-salman-khans-love-interest-preeti-in-hum-saath-saath-hain/articleshow/82598408.cms|access-date=26 October 2021|website=Times of India}}</ref> తరువాత, [[సోనాలి బెంద్రే|సోనాలి బింద్రే]] డాక్టర్ ప్రీతిగా నటించారు. ఇది సల్మాన్ ఖాన్ సరసన బెంద్రే చేసిన ఏకైక సినిమా.<ref name="PremPreeti" /> కథనం తర్వాత తన పాత్ర కోసం తాను ఏమి చేయాలో తనకు ఖచ్చితంగా తెలుసునని బెంద్రే చెప్పారు.<ref>{{Cite web|date=27 January 2024|title=Sonali Bendre on Sarfarosh and Hum Saath Saath Hain: It has been 25 years to my films|url=https://www.hindustantimes.com/htcity/cinema/sonali-bendre-on-sarfarosh-and-hum-saath-saath-hain-omg-it-has-been-25-years-to-my-films-and-ht-city-101706258305782-amp.html|access-date=28 January 2024|website=Hindustan Times}}</ref> వివేక్ పాత్రను మొదట [[అనిల్ కపూర్]], తరువాత [[రిషి కపూర్]] ఆఫర్ చేశారు, కానీ వారు నిరాకరించిన తరువాత, వివేక్ పాత్రను [[మోహ్నిష్ బహల్|మొహ్నీష్ బహల్]] పోషించారు. పాత్ర అవసరానికి అనుగుణంగా తన కుడి చేతిని జేబులో ఉంచుకోవడం బహల్ అలవాటు చేసుకున్నాడు.<ref name="Cast">{{Cite web|title=Then and now – Hum Saath-Saath Hain|url=https://www.filmfare.com/features/then-and-now-hum-saathsaath-hain-8839.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190807044203/https://www.filmfare.com/features/then-and-now-hum-saathsaath-hain-8839.html|archive-date=7 August 2019|access-date=2019-06-12|website=filmfare.com|language=en}}</ref> వివేక్ పాత్రను "జీవితకాలపు అవకాశం" అని బహల్ పేర్కొన్నారు.<ref name="HSSH202">{{Cite web|date=6 November 2019|title=20 years of Hum Saath Saath Hain: "Salman Khan's role gave me SLEEPLESS nights" - Sooraj Barjatya|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/features/20-years-hum-saath-saath-hain-salman-khans-role-gave-sleepless-nights-sooraj-barjatya/|access-date=10 November 2019|website=Bollywood Hungama}}</ref> సాధన పాత్ర కోసం బార్జత్య [[మాధురీ దీక్షిత్|మాధురి దీక్షిత్]] సంప్రదించింది, ఆమె నిరాకరించింది. [[మనీషా కోయిరాలా|మనీషా కొయిరాలా]] ఈ పాత్రను ఆఫర్ చేశారు, ఆమె తన మన్ సినిమా చిత్రీకరణ కారణంగా నిరాకరించింది.<ref>{{Cite web|title=Madhuri Dixit rejected Hum Saath Saath Hain due to this scene with Salman Khan|url=https://www.news18.com/movies/madhuri-dixit-rejected-hum-saath-saath-hain-due-to-this-scene-with-salman-khan-8546968.html|access-date=1 September 2023|website=News18 India}}</ref><ref>{{Cite web|title=Hum Saath Saath Hain completes 22 year, Madhuri Dixit and Manisha Koirala had rejected the film|url=https://hindi.news18.com/news/entertainment/bollywood-salman-khan-saif-ali-khan-tabu-and-karishma-kapoor-starrer-film-hum-saath-saath-hain-completed-22-years-of-release-pr-4846463.html|access-date=11 September 2023|website=News18 Hindi|archive-date=20 జనవరి 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240120120014/https://hindi.news18.com/news/entertainment/bollywood-salman-khan-saif-ali-khan-tabu-and-karishma-kapoor-starrer-film-hum-saath-saath-hain-completed-22-years-of-release-pr-4846463.html|url-status=dead}}</ref> చివరగా టబు సాధనగా నటించింది.<ref name="Cast" /> తరువాత, [[కరిష్మా కపూర్]] (సప్నా [[సైఫ్ అలీ ఖాన్]] (వినోద్, [[నీలమ్ కొఠారి|నీలం]] (సంగీత) గా నటించారు.<ref>{{Cite web|date=29 July 2023|title=Watch - Sonali Bendre and Karisma Kapoor relive 'Hum Saath Saath Hai' days; Tabu reacts|url=https://www.indiatoday.in/television/reality-tv/story/sonali-bendre-karisma-kapoor-dance-hum-saath-saath-hai-song-indias-best-dancer-season-3-2413578-2023-07-29|access-date=12 September 2023|website=India Today}}</ref><ref>{{Cite web|date=15 May 2023|title=Sooraj Barjatya reveals Saif Ali Khan was stressed and insecure on Hum Saath Saath Hain sets: He would mug his lines…|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/sooraj-barjatya-reveals-how-saif-ali-khan-would-remain-stressed-on-hum-saath-saath-hain-sets-had-to-be-given-sleeping-medicine-8609772/lite/|access-date=26 August 2023|website=Indian Express}}</ref> కపూర్ బర్జత్యతో కలిసి పనిచేయడం "కల నిజమైన" అనుభవం అని పిలిచారు.<ref name="HSSH203">{{Cite web|date=6 November 2019|title=20 years of Hum Saath Saath Hain: "Salman Khan's role gave me SLEEPLESS nights" - Sooraj Barjatya|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/features/20-years-hum-saath-saath-hain-salman-khans-role-gave-sleepless-nights-sooraj-barjatya/|access-date=10 November 2019|website=Bollywood Hungama}}</ref> ఆనంద్ పాత్రను రిషి కపూర్కు మేకర్స్ ఆఫర్ చేశారు, కానీ అతను మళ్లీ నిరాకరించాడు, అప్పుడు దానిని [[నితీష్ భరద్వాజ్]] కు ఆఫర్ చేశారు, అతను కూడా నిరాకరించాడు. చివరగా [[మహేష్ ఠాకూర్]] ఆనంద్ గా నటించారు.<ref>{{Cite web|title=Neelam Kothari took 15 days to accept the proposal to play Salman Khan's sister in Hum Saath-Saath Hain|url=https://hindi.news18.com/news/entertainment/bollywood-neelam-kothari-took-15-days-to-except-movie-proposal-in-hum-saath-saath-hain-actress-play-salman-khan-sister-not-easy-5436131.html|access-date=27 February 2023|website=News18 India - Hindi|archive-date=27 ఫిబ్రవరి 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230227222916/https://hindi.news18.com/news/entertainment/bollywood-neelam-kothari-took-15-days-to-except-movie-proposal-in-hum-saath-saath-hain-actress-play-salman-khan-sister-not-easy-5436131.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|date=28 December 2023|title=Hum Saath-Saath Hain's Anand opens up about the laddoo scene, Mahesh Thakur shares hilarious story|url=https://www.outlookindia.com/art-entertainment/throwback-thursday-hum-saath-saath-hain-s-anand-babu-opens-up-about-the-laddoo-scene-mahesh-thakur-shares-hilarious-story-news-339430|access-date=18 January 2024|website=Outlook India}}</ref> [[జోయా అఫ్రోజ్]] సంగీత, ఆనంద్ కుమార్తె రాధికగా నటించారు.<ref>{{Cite web|title=This is how Salman Khan's niece from Hum Saath Saath Hain looks like after 24 years|url=https://www.news18.com/movies/this-is-how-salman-khans-niece-from-hum-saath-saath-hain-looks-like-after-24-years-7262035.html|access-date=11 September 2023|website=News18 India}}</ref> అలాగే, [[శక్తి కపూర్]] (అన్వర్ [[సదాశివ్ అమ్రపుర్కర్|సదాశివ్ అమ్రాపూర్కార్]] (ధరమ్ రాజ్ [[రాజీవ్ వర్మ]]) (ఆదర్శ్ [[షీలా శర్మ]] (జ్యోతి), దిలీప్ ధావన్ (అనురాగ్) ఇతర ప్రముఖ పాత్రలలో నటించారు.<ref name="Behind the scenes">{{Cite web|title=Hum Saath Saath Hain: Behind the scenes|url=https://m.rediff.com/entertai/1999/nov/09hssh.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20141028013345/https://m.rediff.com/entertai/1999/nov/09hssh.htm|archive-date=28 October 2014|access-date=28 December 2021|website=Rediff.com}}</ref><ref>{{Cite web|title=Hum Saath Saath Hain: Then and Now - Check out how the star cast has changed in the last 20 years|url=https://www.amarujala.com/photo-gallery/entertainment/bollywood/hum-saath-saath-hain-then-and-now-salman-saif-ali-khan-karishma-sonali-bendre-mohnish-behl-tabu|access-date=17 November 2021|website=Amar Ujala}}</ref> == మూలాలు == {{మూలాలజాబితా}} ==బయటి లింకులు== * {{IMDb title|0216817}} [[వర్గం:హిందీ సినిమా]] pym668xxxpxh5hy64irhsfwfr6seae3 0 501045 4908689 4899709 2026-07-20T08:11:18Z InternetArchiveBot 88395 1 మూలము(ల)ను భద్రపరచటానికి ప్రయత్నించగా, 0 పనిచేయనివిగా గుర్తించాను.) #IABot (v2.0.9.5 4908689 wikitext text/x-wiki {{Infobox religious biography | religion = [[Jainism]] | sect = [[Śvetāmbara]] | image = Acharya tulsi.jpg | alt = Tulsi | caption = Acharya Tulsi | birth_date = {{birth date|1914|10|20|df=y}} | birth_place = [[Ladnun]], [[Rajasthan]], India | death_date = {{death date and age|1997|6|23|1914|10|20|df=y}} | predecessor = [[Acharya Kalugani]] | successor = [[Mahāprajña|Acharya Mahapragya]] }} [[ఆచార్య]] '''తులసి''' (20 అక్టోబర్ 1914 – 23 జూన్ 1997) ప్రముఖ [[జైన మతం|జైన]] మత నాయకుడు.<ref>Kurt Titze, Klaus Bruhn eds. (1998) ''Jainism: A Pictorial Guide to the Religion of Non-violence''. Motilal Banarsidass Publ. p. 144. {{ISBN|978-8120815346}}</ref> ఆయన అనువ్రత ఉద్యమం,<ref>[http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,820578,00.html "India: Atomic Vows"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230309063536/https://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,820578,00.html |date=2023-03-09 }}. <i>[[Time (magazine)|Time]]</i>. 15 May 1950.</ref> జైన విశ్వ భారతి ఇన్స్టిట్యూట్, లాడ్నన్ వ్యవస్థాపకుడు, వందకు పైగా పుస్తకాల రచయిత. ఆచార్య మహాప్రజ్ఞ, ఆచార్య మహాశ్రమన్, సాధ్విప్రముఖ కనకప్రభ ఆయన శిష్యులు.<ref>Christopher Hugh Partridge (2005) ''Introduction to World Religions''. Fortress Press. p. 185. {{ISBN|978-0800637149}}</ref> == జీవిత చరిత్ర == ఆచార్య తులసి 1914 అక్టోబర్ 20న రాజస్థాన్‌లోని ప్రస్తుత [[నాగౌర్ జిల్లా|నాగౌర్ జిల్లాలోని]] లాడ్నున్‌లో వదన, ఝుమర్మల్ ఖాటర్ దంపతులకు జన్మించారు.<ref>{{Cite web|date=3 October 2013|title=Haryana to celebrate Acharya Tulsi Jayanti|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/chandigarh/Haryana-to-celebrate-Acharya-Tulsi-Jayanti/articleshow/23473829.cms|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140202185534/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-10-03/chandigarh/42663103_1_bhupinder-singh-hooda-noble-cause-monks|archive-date=2 February 2014|access-date=27 January 2014}}</ref> అప్పటి శ్వేతాంబర తేరాపంథ్ సంఘం నాయకుడైన ఆచార్య కలుగని, తులసిని ఎంతగానో ప్రభావితం చేశారు. తులసి 1925లో, 11 సంవత్సరాల వయస్సులో సన్యాస దీక్ష తీసుకున్నారు. 1936లో, కలుగని గంగాపూర్‌లోని రంగ భవన్‌లో—అంటే రంగలాల్ హిరణ్ నివాసంలో—తన వారసుడిగా తులసిని నామినేట్ చేశారు, తద్వారా ఆయన తేరాపంథ్ సంఘానికి తొమ్మిదవ ఆచార్యుడు అయ్యారు.<ref>A. P. J. Abdul Kalam, Acharya Mahapragya (2012) ''The Family and the Nation'', HarperCollins. p. 23. {{ISBN|978-8172237271}}</ref> సంఘానికి ఆయన నాయకత్వం వహించిన కాలంలో, 776 మందికి పైగా సన్యాసులకు, సన్యాసినులకు దీక్ష ఇచ్చారు. == స్కాలర్‌షిప్ == 1970వ దశకంలో, ఆచార్య తులసి జైన ఆగమాలపై పరిశోధన చేయడం, అనువాదాలు, వ్యాఖ్యానాలను సంకలనం చేయడం ప్రారంభించారు. ఆచార్య తులసి, యువచార్య మహాప్రజ్ఞతో కలిసి, జైన ధ్యానాన్ని పునఃకనుగొనడానికి ప్రయత్నించి, దానికి ''<nowiki/>'ప్రేక్షా ధ్యాన్''' అని పేరు పెట్టారు. == అనువ్రత్ ఉద్యమం == 1949లో ఆయన అనువ్రత ఉద్యమాన్ని<ref>John R Hinnells (2010) ''The Penguin Handbook of the World's Living Religions''. Penguin UK. p. 364. {{ISBN|978-0141035468}}</ref> ప్రారంభించారు (అను = చిన్న, వ్రత = ప్రతిజ్ఞ, అనువ్రతాలు అనేవి సన్యాసుల కోసం ఉద్దేశించిన మహావ్రతాల పరిమిత రూపం). ఈ ఉద్యమం, సామాన్య ప్రజల కోసం పరిమిత రూపంలో వర్తింపజేయబడిన సత్యం, అహింస, అపరిగ్రహం, అపవిత్రత, బ్రహ్మచర్యం అనే ఐదు జైన సూత్రాలపై ఆధారపడింది. ఈ ఉద్యమం, సమాజంలోని మతపరమైన అంశాలతో వ్యవహరించేటప్పుడు కూడా, ప్రజలు తమ వ్యక్తిగత జీవితాలలో అనువ్రతాలను పాటించేలా ప్రోత్సహించింది. [[ధర్మం]] అనేది కేవలం భవిష్యత్ జీవితాలలో ఆనందాన్ని నిర్ధారించడానికి మాత్రమే కాకుండా, ప్రస్తుత జీవితంలో ఆనందాన్ని సాధించడానికి కూడా అని ఈ ఉద్యమం నొక్కి చెప్పింది.<ref>{{Cite news|title=600 pledge high ethics: New Religious Leader in India Effects One-Year Conversion|date=2 May 1950|work=New York Times}}</ref> ఈ ఉద్యమం ఆయన శిష్యుడైన యువచార్య మహాప్రజ్ఞ నాయకత్వంలో కొనసాగింది. ఆచార్య తులసి స్వయంగా ఆయనను ''[[ఆచార్య]]'' పదవికి నియమించారు. == సంస్థలు == 1948లో తులసి, జైన సన్యాసిని జీవన విధానాన్ని అనుసరించాలనుకునే మహిళా సాధకుల కోసం పరమార్థిక్ శిక్షణ సంస్థ అనే ఆధ్యాత్మిక శిక్షణా కేంద్రాన్ని స్థాపించారు. ఆచార్య తులసి స్ఫూర్తితో 1991లో జైన విశ్వ భారతి ఇన్స్టిట్యూట్ అనే విద్యా, పరిశోధనా సంస్థ స్థాపించబడింది. సాంప్రదాయకంగా జైన సన్యాసులు విదేశాలకు వెళ్లడం నిషేధించబడింది.<ref>There are some rare exceptions. See [[Abhayagiri vihāra#King Valagamba and Abhayagiri]]</ref> ప్రపంచవ్యాప్తంగా జైనమత బోధనలను వ్యాప్తి చేసే ప్రయత్నంలో తులసి 1980 ప్రాంతంలో సమన్ ఆర్డర్‌ను అభివృద్ధి చేశారు. ఈ ఆర్డర్ రెండు మినహాయింపులతో సాధువులు, సాధ్వీల జీవనశైలిని అనుసరిస్తుంది: వారికి రవాణా సాధనాలను ఉపయోగించడానికి అనుమతి ఇవ్వబడింది. వారి కోసం తయారుచేసిన ఆహారాన్ని తీసుకోవడానికి వారికి అనుమతి ఉంది. ఈ ఆర్డర్‌ను సాధారణ గృహాలకు, జైన సన్యాసులు, సన్యాసినులకు మధ్య వారధిగా పేర్కొనవచ్చు. == సంచార సన్యాసిగా == జైన సన్యాసులు, సన్యాసినులు తమ జీవితాంతం కాలినడకన ప్రయాణించే ప్రతిజ్ఞకు కట్టుబడి ఉంటారు. తులసి తన జీవితకాలంలో 70,000 కి.మీ.ల కంటే ఎక్కువ కిలోమీటర్లు ప్రయాణించారు.<ref>Acharya Mahaprajna (2000) ''Acharya Tulsi – A Peacemaker par Excellence'', Ladnun, India, Third Edition.</ref> అతని ప్రధాన సంచారాలు: * 1949: [[బికనీర్]] నుండి [[జైపూర్]], [[ఢిల్లీ]], [[హర్యానా]], [[పంజాబ్]], తిరిగి [[రాజస్థాన్|రాజస్థాన్‌]]<nowiki/>కు. * 1955: రాజస్థాన్ నుండి గుజరాత్, [[మహారాష్ట్ర]], [[మధ్య ప్రదేశ్|మధ్యప్రదేశ్]], తిరిగి రాజస్థాన్. * 1958: రాజస్థాన్ నుండి [[ఉత్తర ప్రదేశ్|ఉత్తరప్రదేశ్]], [[బీహార్]], [[బెంగాల్]], మళ్లీ బీహార్, ఉత్తరప్రదేశ్, ఢిల్లీ, హర్యానా, తిరిగి రాజస్థాన్‌కు. * 1966: రాజస్థాన్ నుండి గుజరాత్, మహారాష్ట్ర, [[తమిళనాడు]], [[పాండిచ్చేరి]], [[కేరళ]], [[కర్ణాటక]], [[ఆంధ్రప్రదేశ్]], [[ఒడిశా|ఒరిస్సా]], మధ్యప్రదేశ్, తిరిగి రాజస్థాన్‌కు. * 1974: రాజస్థాన్ నుండి హర్యానా, ఢిల్లీ, పంజాబ్, తిరిగి రాజస్థాన్‌కు. * 1981: రాజస్థాన్ నుండి హర్యానా, ఢిల్లీకి వెళ్లి తిరిగి రాజస్థాన్‌కు. * 1987: రాజస్థాన్ నుండి హర్యానా, ఢిల్లీకి, తిరిగి రాజస్థాన్‌కు. ఈ ప్రయాణాల క్రమంలో, తులసి అనేక సమాజాలను సందర్శించి, అనువ్రత ఆధారిత జీవితాన్ని బోధించారు. == జైన ఐక్యత కోసం పిలుపు == ఆచార్య తులసి వివిధ జైన శాఖల మధ్య సామరస్య సహకారాన్ని ప్రతిపాదించారు. ఈ లక్ష్య సాధనకై, అన్ని శాఖలు ఆమోదించిన గ్రంథమైన ''<nowiki/>'సమాన సూత్రం''' ప్రచురణలో ఆయన [[వినోబా భావే|ఆచార్య వినోబా భావేకు]] మద్దతునిచ్చారు. == గుర్తింపు == [[దస్త్రం:Tulsi_1998_stamp_of_India.jpg|thumb|1998 నాటి భారత తపాలా బిళ్ళపై ఆచార్య శ్రీ తులసి]] * 1971లో [[భారత రాష్ట్రపతి]] [[వి. వి. గిరి|వి.వి. గిరిచే]] యుగ ప్రధాన్ బిరుదు<ref>[http://expressindia.indianexpress.com/ie/daily/19970624/17550473.html "Jain saint Tulsi dies"]. ''Indian Express''. 24 June 1997.</ref> * భారత్ జ్యోతి అవార్డు * వాక్పతి అవార్డు * 1993లో జాతీయ సమైక్యత కోసం ఇందిరా గాంధీ అవార్డు * తోడ్‌గఢ్ గ్రామంలో ఆయన జ్ఞాపకార్థం మహాశిల అభిలేఖ్ అనే స్మారక చిహ్నాన్ని నిర్మించారు. * తులసి జన్మ శతాబ్ది సందర్భంగా 2013లో ఐదు భారతీయ రూపాయల విలువ గల నాణేలను జారీ చేశారు.<ref name="youtube12">[https://www.youtube.com/watch?v=63u5pWBG7uc 5 Rupees Coin of 2013 Acharya Tulsi Birth Centenary]. Youtube</ref> * 1998 అక్టోబర్ 20న, [[భారత ఉపరాష్ట్రపతి|ఉపరాష్ట్రపతి]] [[కృష్ణకాంత్|కృష్ణ కాంత్]] తులసి స్మారకార్థం మూడు రూపాయల భారతీయ తపాలా బిళ్లను విడుదల చేశారు.<ref>[http://iic.ac.in/projects/nic/Contrivers/1998.html Stamps 1998: A commemorative postage stamp on Acharya Tulsi 1914–1997] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304100536/http://iic.ac.in/projects/nic/Contrivers/1998.html |date=2016-03-04 }} . iic.ac.in</ref> జైనమతం ఉన్నత ఆదర్శాలకు తులసి ఒక కొత్త, సమకాలీన దిశను ఇచ్చిందని కాంత్ అన్నారు. * నాణేలు: 2014లో, [[భారతీయ రిజర్వ్ బ్యాంక్|రిజర్వ్ బ్యాంక్ ఆఫ్ ఇండియా]] ఆచార్య తులసి చిత్రాన్ని కలిగి ఉన్న రెండు నాణేలను జారీ చేసింది,<ref name="youtube12" /><ref>[http://www.business-standard.com/article/pti-stories/rbi-to-issue-rs-5-coins-on-acharya-tulsi-birth-centenary-114040401132_1.html RBI to issue Rs 5 coins on Acharya Tulsi birth centenary, Press Trust of India, Mumbai April 4, 2014]. Business-standard.com. Retrieved on 28 November 2018.</ref> నికెల్-ఇత్తడితో చేసిన ఐదు రూపాయల నాణెం, 20 రూపాయల నాణెం.<ref>[https://web.archive.org/web/20140421051419/http://www.indiacoins.org/2014/02/new-coins-released-acharya-tulsi.html Wednesday, February 5, 2014 New Coins Released – Acharya Tulsi]. indiacoins.org</ref> ఆర్థిక మంత్రి [[పి. చిదంబరం|శ్రీ పి. చిదంబరం]] బికనీర్‌లో ఆచార్య తులసి జన్మ శతాబ్దిని పురస్కరించుకుని స్మారక నాణేలను విడుదల చేశారు. * '''ఆచార్య తులసి మార్గ్''':<ref>{{Cite web|title=Acharya Tulsi Marg|url=https://www.google.com/maps/place//data=!4m2!3m1!1s0x3a0277c310f4efe9:0xd35e0434a9a26823|access-date=2020-03-20|website=Acharya Tulsi Marg|language=en}}</ref> ఉత్తర్ హౌరాలోని అత్యంత ముఖ్యమైన రహదారి అయిన సల్కియా స్కూల్ రోడ్‌కు, శ్వేతాంబర తేరాపంథ్ ధర్మ సంఘ్ తొమ్మిదవ ఆచార్య గణధిపతి ఆచార్య తులసి పేరును 9 ఫిబ్రవరి 2020న పెట్టారు. ఈ కార్యక్రమాన్ని సహకార శాఖ మంత్రి అరూప్ రాయ్ ప్రారంభించారు.<ref>{{Cite web|date=10 February 2020|title=सलकिया स्कूल रोड हुआ आचार्य तुलसी मार्ग|url=https://www.patrika.com/kolkata-news/salkia-school-road-became-acharya-tulsi-marg-5756683/|access-date=2020-03-20|website=Patrika News|language=hi}}</ref> == ఆచార్య తులసి పురస్కారం == * ఆచార్య తులసి కార్తీత్వ పురస్కార్ అనేది ఆల్ ఇండియన్ తేరాపంత్ మహిళా మండలి ప్రదానం చేసే ఒక గౌరవం. మతం, మహిళా సాధికారత, విజ్ఞానశాస్త్రం, విద్య, సాహిత్యం, కళలు, సాంస్కృతిక అధ్యయనాలు, పరిపాలన, సామాజిక సంక్షేమం మొదలైన రంగాలలో ఏదైనా మహిళ లేదా మహిళా సంస్థ చేసిన విశేష కృషిని గుర్తించి ఈ పురస్కారాన్ని అందజేస్తారు. * ఈ అవార్డును 2003లో ప్రారంభించారు. ఇప్పటి వరకు ఈ అవార్డు గ్రహీతలలో రాష్ట్రీయ మహిళా ఆయోగ్ అప్పటి అధ్యక్షురాలు శ్రీమతి పూర్ణిమా అద్వానీ, భారతదేశపు మొట్టమొదటి మహిళా ఐపీఎస్ అధికారిణి శ్రీమతి కిరణ్ బేడీ, హర్యానా మాజీ పార్లమెంట్ సభ్యురాలు, ప్రముఖ పారిశ్రామికవేత్త శ్రీమతి సావిత్రి జిందాల్, ఉదయ్‌పూర్‌లోని సేవా మందిర్ ముఖ్య కార్యనిర్వహణాధికారిణి శ్రీమతి నీలిమా ఖైతాన్ ఉన్నారు. * 16వ లోక్‌సభ మాజీ స్పీకర్ సుమిత్రా మహాజన్, సమాజానికి ఆమె చేసిన విశేష సేవలకు గాను 2019 సంవత్సరానికి అవార్డు గ్రహీతగా నామినేట్ అయ్యారు. ఆమె ఎనిమిది సార్లు లోక్‌సభకు ఎన్నికయ్యారు, ఈ ఘనత సాధించిన ముగ్గురు సభ్యులలో ఆమె ఒకరు. ఆమె అత్యధిక కాలం పనిచేసిన మహిళా సభ్యురాలు కూడా. 2014 సార్వత్రిక ఎన్నికలలో, ఆమె 4,66,901 ఓట్లను సాధించి, మధ్యప్రదేశ్‌లో అత్యధిక ఓట్ల మెజారిటీతో సీటును గెలుచుకున్నారు. == ఇవికూడా చూడండి == * ఆచార్య భిక్షు * లాడ్ను జైన దేవాలయం * ఆచార్య తులసి ప్రాంతీయ క్యాన్సర్ ఇన్స్టిట్యూట్, పరిశోధన కేంద్రం * జైన్ విశ్వ భారతి ఇన్స్టిట్యూట్, లడ్నూన్ * అఖిల భారతీయ తేరాపంత్ యువక్ పరిషత్ * [http://www.abtmm.org అఖిల భారతీయ తెరపంతి మహిళా మండలం] * [http://www.AcharyaTulsiAward.com ఆచార్య తులసి అవార్డు వెబ్‌సైట్] * 2007లో మత నాయకుల జాబితా * జైనుల జాబితా * సాధ్వి కనకప్రభ == మూలాలు == {{Reflist}} == బాహ్య లింకులు == {{Authority control}} [[వర్గం:1997 మరణాలు]] [[వర్గం:1914 జననాలు]] [[వర్గం:రాజస్థాన్ వ్యక్తులు]] shankfsxxlxl4etxgk5v4lqv4wirv0x 0 501057 4908494 4899155 2026-07-19T18:29:03Z InternetArchiveBot 88395 1 మూలము(ల)ను భద్రపరచటానికి ప్రయత్నించగా, 0 పనిచేయనివిగా గుర్తించాను.) #IABot (v2.0.9.5 4908494 wikitext text/x-wiki {{Infobox company | name = హిందుస్తాన్ యునిలివర్ లిమిటెడ్ | logo = Hindustan_Unilever_Logo.svg | logo_size = 250px | type = పబ్లిక్ కంపెనీ | founded = {{Start date and age|1933}} | hq_location_city = ముంబై , మహారాష్ట్ర | hq_location_country = భారతదేశం | traded_as = {{ubl|{{BSE|500696}}|{{NSE|HINDUNILVR}}|[[BSE SENSEX]] constituent|[[NIFTY 50|NSE NIFTY 50]] constituent}} | predecessor = ఇండియన్ వనస్పతి మాన్యుఫ్యాక్చరింగ్ కంపెనీ (1931–1956)<br />లెవర్ బ్రదర్స్ ఇండియా లిమిటెడ్ (1933–1956)<br />యునైటెడ్ ట్రేడర్స్ లిమిటెడ్ (1935–1956)<br />హిందుస్తాన్ లెవర్ లిమిటెడ్ (1956–2007) | key_people = ప్రియా నాయర్ (సీఈఓ & ఎండీ)<ref>{{cite web | title=Meet Priya Nair: First Woman CEO of Hindustan Unilever in 92 Years; to Take Charge on August 1 | date=11 July 2025 | url=https://www.timesnownews.com/business-economy/companies/meet-priya-nair-first-woman-ceo-of-hindustan-unilever-in-92-years-to-take-charge-on-august-1-article-152261705 }}</ref> | ISIN = {{ISIN|sl=n|pl=y|INE030A01027}} | industry = వేగంగా అమ్ముడయ్యే వినియోగ వస్తువులు | products = {{hlist |ఆహారాలు|శుభ్రపరిచే ఏజెంట్లు|వ్యక్తిగత సంరక్షణ |చర్మ సంరక్షణ|ఆహార సప్లిమెంట్లు|ప్రోటీన్ సప్లిమెంట్లు }} | revenue = {{increase}} {{INRConvert|694|b}} (2026)<ref name="FY">{{cite web|title=Hindustan Unilever Annual Reports|url=https://www.hul.co.in/files/single-view-pdf-annual-report-2023-24.pdf|website=hul.co.in}}{{Dead link|date=జూలై 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | operating_income = {{increase}} {{INRConvert|150|b}} (2026)<ref name="FY"/> | net_income = {{increase}} {{INRConvert|151|b}} (2026)<ref name="FY"/> | assets = {{decrease}} {{INRConvert|798|b}} (2026)<ref name="FY"/> | equity = {{decrease}} {{INRConvert|487|b}} (2026)<ref name="FY"/> | num_employees = 26,667 (2025) (18,465 మంది కార్మికులతో సహా)<ref>"https://www.hul.co.in/files/integrated-annual-report-2024-25.pdf"</ref> | parent = యూనిలివర్ (61.90%) | website = {{URL|https://www.hul.co.in/}} }} హిందుస్తాన్ యూనిలీవర్ లిమిటెడ్ (HUL) అనేది భారతదేశంలో వేగంగా కదిలే వినియోగ వస్తువుల సంస్థ, దీని ప్రధాన కార్యాలయం [[ముంబై]] ఉంది.<ref name="Who we are">{{Cite web|title=Introduction to HUL|url=https://www.hul.co.in/about/who-we-are/introduction-to-hindustan-unilever/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170209064711/https://www.hul.co.in/about/who-we-are/introduction-to-hindustan-unilever/|archive-date=9 February 2017|access-date=12 November 2015|website=Hindustan Unilever Limited website|publisher=HUL}}</ref> ఇది ఆంగ్లో-డచ్ కంపెనీ యునిలివర్ అనుబంధ సంస్థ . దీని ఉత్పత్తులలో ఆహారాలు, పానీయాలు, శుభ్రపరిచే ఏజెంట్లు, వ్యక్తిగత సంరక్షణ ఉత్పత్తులు ఇతర వినియోగదారు ప్రధానమైనవి ఉన్నాయి. ఈ సంస్థ 1931లో భారతదేశంలో హిందూస్తాన్ వనస్పతి మాన్యుఫ్యాక్చరింగ్ కంపెనీగా స్థాపించబడింది. 1956లో అనుబంధ సమూహాల విలీనం తరువాత, దీనికి హిందూస్తాన్ లివర్ లిమిటెడ్ అని పేరు మార్చారు. జూన్ 2007లో కంపెనీకి మళ్లీ హిందుస్తాన్ యూనిలీవర్ లిమిటెడ్ అని పేరు మార్చారు.<ref>{{Cite web|last=Srinivasan|first=Lalitha|date=31 July 2007|title=Transition to new name was smooth: HUL|url=http://www.financialexpress.com/news/transition-to-new-name-was-smooth-hul/207944/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20131103212335/http://www.financialexpress.com/news/transition-to-new-name-was-smooth-hul/207944|archive-date=3 November 2013|access-date=31 October 2013|publisher=The Financial Express|location=Mumbai}}</ref> హిందూస్తాన్ యూనిలీవర్ అత్యంత విషపూరితమైన పాదరసం-కలుషిత వ్యర్థాలను సాధారణ డంప్లలో వేయడం, [[కొడైకెనాల్]] భూమిని, నీటిని కలుషితం చేయడం వంటి అనేక వివాదాలకు నాయకత్వం వహిస్తోంది. [[కుంభమేళా]] హిందూ తీర్థయాత్ర స్థలాన్ని ప్రతికూల కోణంలో కవర్ చేస్తూ చేసిన ప్రకటనల ప్రచారానికి బ్రిటిష్-డచ్ కంపెనీ కూడా పెద్ద విమర్శలను ఎదుర్కొంది, దీనిని "వృద్ధులను విడిచిపెట్టిన ప్రదేశం" అని పిలిచారు, ఈ చర్యను జాత్యహంకార, సున్నితత్వం లేనిదిగా పేర్కొన్నారు.<ref name=":0">{{Cite web|date=7 March 2019|title=Hindustan Unilever faces flak over Red Label ad showing son 'abandoning' father at Kumbh Mela|url=https://www.cnbctv18.com/retail/hindustan-unilever-faces-flak-over-red-label-ad-showing-son-abandoning-father-at-kumbh-mela-2518541.htm|access-date=2023-03-17|website=cnbctv18.com|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|title=#BoycottHindustanUnilever Trends After Ad On Kumbh Mela Faces Criticism|url=https://www.ndtv.com/india-news/kumb-mela-ad-boycotthindustanunilever-trends-after-red-label-tea-ad-faces-criticism-2004261|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190725002415/https://www.ndtv.com/india-news/kumb-mela-ad-boycotthindustanunilever-trends-after-red-label-tea-ad-faces-criticism-2004261|archive-date=25 July 2019|access-date=2023-03-17|website=NDTV.com}}</ref><ref name=":0" /> డిసెంబర్ 2018లో HUL గ్లాక్సోస్మిత్‌క్లైన్ ఇండియా వినియోగదారుల వ్యాపారాన్ని 1:4.39 నిష్పత్తితో మొత్తం ఈక్విటీ విలీనం ఒప్పందంలో US $3 బిలియన్లకు కొనుగోలు చేస్తున్నట్లు ప్రకటించింది.<ref>{{Cite web|date=3 December 2018|title=GSK Consumer Healthcare to merge with Hindustan Unilever: Here are 10 things you should know|url=https://www.businesstoday.in/top-story/hindustan-unilever-limitedhulglaxosmithklinegsk-chhorlicksboost/story/296927.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190327085751/https://www.businesstoday.in/top-story/hindustan-unilever-limitedhulglaxosmithklinegsk-chhorlicksboost/story/296927.html|archive-date=27 March 2019|access-date=8 March 2019|website=www.businesstoday.in}}</ref><ref name="auto">{{Cite web|date=6 December 2018|title=HUL-GSK deal: 3,800 employees face uncertainty, decision awaited|url=https://www.businesstoday.in/current/economy-politics/hul-gsk-deal-3800-employees-face-uncertainty-decision-awaited/story/297981.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220904121341/https://www.businesstoday.in/latest/economy-politics/story/hul-gsk-deal-3800-employees-face-uncertainty-decision-awaited-118923-2018-12-06|archive-date=4 September 2022|access-date=8 March 2019|website=www.businesstoday.in}}</ref> అయితే, ఈ ఒప్పందంలో ఉద్యోగులను నిలుపుకోవటానికి ఎటువంటి నిబంధన లేదని HUL పేర్కొన్నందున GSK 3,800 మంది ఉద్యోగుల ఏకీకరణ అనిశ్చితంగా ఉండిపోయింది.<ref name="auto" /> ఏప్రిల్ 2020లో, HUL అన్ని చట్టపరమైన ప్రక్రియలను పూర్తి చేసిన తరువాత గ్లాక్సోస్మిత్‌క్లైన్ కన్స్యూమర్ హెల్త్కేర్ (GSKCH India) తో విలీనాన్ని పూర్తి చేసింది.<ref>{{Cite news|url=https://business.medicaldialogues.in/hul-expects-to-complete-merger-with-gsk-consumer-healthcare-in-2019/|title=HUL expects to complete merger with GSK Consumer Healthcare in 2019|work=Medical Dialogues|access-date=20 January 2019|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120829010101/https://business.medicaldialogues.in/hul%2Dexpects%2Dto%2Dcomplete%2Dmerger%2Dwith%2Dgsk%2Dconsumer%2Dhealthcare%2Din%2D2019/|archive-date=29 August 2012}}</ref> == ఉనికి == హిందూస్తాన్ యూనిలీవర్ కార్పొరేట్ ప్రధాన కార్యాలయం [[ముంబై]] [[అంధేరీ|అంధేరి]] ఉంది. ఈ ప్రాంగణం 12,5 ఎకరాల విస్తీర్ణంలో విస్తరించి ఉంది, 1,600 మందికి పైగా ఉద్యోగులకు నివాసం ఉంది.<ref>{{Cite web|title=HUL moves to new campus &#124; 2010 &#124; Hindustan Unilever|url=http://www.hul.co.in/mediacentre/news/2010/HULMovesToNewCampus.aspx|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120622233943/http://www.hul.co.in/mediacentre/news/2010/HULMovesToNewCampus.aspx|archive-date=22 June 2012|access-date=12 July 2012|publisher=Hindustan Unilever}}</ref> ఈ క్యాంపస్ను ముంబైకి చెందిన వాస్తుశిల్ప సంస్థ కపాడియా అసోసియేట్స్ రూపొందించింది.<ref>{{Cite web|date=3 February 2010|title=Designed for leverage – Livemint|url=http://www.livemint.com/Leisure/SM1DA6bKK9PUvonWPMmlQJ/Designed-for-leverage.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20161220175320/http://www.livemint.com/Leisure/SM1DA6bKK9PUvonWPMmlQJ/Designed-for-leverage.html|archive-date=20 December 2016|access-date=16 December 2016|website=livemint.com}}</ref> సంస్థ మునుపటి ప్రధాన కార్యాలయం ముంబైలోని బ్యాక్‌బే రెక్లమేషన్‌లోని లివర్ హౌస్‌లో ఉంది, ఇక్కడ ఇది 46 సంవత్సరాలకు పైగా ఉంది.<ref name="aifl.net">{{Cite web|title=Atlas Integrated Finance Ltd|url=http://www.aifl.net/CompanyProfile/Company_Profile.aspx?id=93&FinCode=100696|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20131103183229/http://www.aifl.net/CompanyProfile/Company_Profile.aspx?id=93&FinCode=100696|archive-date=3 November 2013|access-date=10 February 2012|publisher=Aifl.net}}</ref> హిందూస్తాన్ యూనిలీవర్ రీసెర్చ్ సెంటర్ (HURC) ను 1966లో [[ముంబై]], యూనిలీవర్ రిసెర్చ్ ఇండియాను 1997లో [[బెంగళూరు]] ఏర్పాటు చేశారు. 2006లో, సంస్థ పరిశోధనా సౌకర్యాలు బెంగళూరులోని ఒకే స్థలంలో కలిపబడ్డాయి.<ref>[http://www.hul.co.in/careers-redesign/carreerschoices/researchanddevelopment/OverviewofResearchCentres/ Overview of Research Centres] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100919163654/http://www.hul.co.in/careers-redesign/carreerschoices/researchanddevelopment/OverviewofResearchCentres/ |date=2010-09-19 }} on official website.</ref> [[దస్త్రం:Kodai_Lake.jpg|thumb|300x300px|దక్షిణ భారతదేశంలోని అత్యంత ప్రసిద్ధ పర్యాటక ఆకర్షణలలో ఒకటైన కొడైకెనాల్ సరస్సు, యూనిలీవర్ అక్రమంగా పాదరసంను పారవేయడం వల్ల కలుషితమైంది.<ref>{{Cite news|url=http://www.hindu.com/2007/08/23/stories/2007082352980300.htm|title=Prevent mercury pollution|date=29 September 2016|work=[[The Hindu]]|access-date=2019-06-06|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20071104021328/http://www.hindu.com/2007/08/23/stories/2007082352980300.htm|archive-date=4 November 2007|orig-year=23 August 2007}}</ref>]] == బ్రాండ్లు == === ఆహారం === {{refbegin|2}} * అన్నపూర్ణ ఉప్పు, అట్టా (గతంలో కిసాన్ అన్నపూర్ణగా పిలువబడేది) * బూస్ట్ చాక్లెట్ డ్రింక్ మిక్స్ * బ్రూ, సన్‌రైజ్ కాఫీ పొడి * బ్రూక్ బాండ్ (3 గులాబీలు, తాజ్ మహల్, తాజా, రెడ్ లేబుల్) టీ * కిస్సాన్ స్క్వాష్‌లు, కెచప్‌లు, జ్యూస్‌లు, జామ్‌లు * లిప్టన్ ఆకు టీ, ఐస్ టీ * నార్ సూప్‌లు & మీల్ మేకర్లు, కెచప్‌లు, రెడీమేడ్ సాస్‌లు & సూపీ నూడుల్స్ * క్వాలిటీ వాల్స్ ఫ్రోజెన్ డెజర్ట్స్ * హెల్మన్స్ మయోన్నైస్<ref>{{Cite web|title=Hellmann's|url=https://www.hul.co.in/brands/foods-refreshment/hellmanns|access-date=3 May 2022|website=Hindustan Unilever Limited website|language=en|archive-date=26 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220426124929/https://www.hul.co.in/brands/foods-refreshment/hellmanns/|url-status=live}}</ref> * మాగ్నమ్ (ఐస్ క్రీమ్)<ref>{{cite web |url=https://www.hul.co.in/brands/foods-refreshment/magnum |title=Magnum Ice-cream |access-date=3 May 2022 |website=Hindustan Unilever Limited website |archive-date=3 మే 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220503081450/https://www.hul.co.in/brands/foods-refreshment/magnum/ |url-status=dead }}</ref> * కార్నెట్టో ఐస్ క్రీమ్ కోన్స్<ref>{{Cite web|title=Cornetto|url=https://www.hul.co.in/brands/foods-refreshment/cornetto|access-date=3 May 2022|website=Hindustan Unilever Limited website|language=en|archive-date=4 September 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220904121341/https://www.hul.co.in/brands/ice-cream/cornetto/|url-status=live}}</ref> * హార్లిక్స్ (ఆరోగ్య పానీయాల సప్లిమెంట్లు)<ref>{{Cite web|title=Horlicks|url=https://www.hul.co.in/brands/food-and-drink/horlicks.html|access-date=6 August 2020|website=Hindustan Unilever Limited website|language=en|archive-date=4 September 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220904121352/https://www.hul.co.in/brands/nutrition/horlicks/|url-status=live}}</ref> {{refend}} === గృహ సంరక్షణ === * యాక్టివ్ వీల్ డిటర్జెంట్ * సిఫ్ క్రీమ్ క్లీనర్ * కంఫర్ట్ ఫ్యాబ్రిక్ సాఫ్ట్‌నర్‌లు * డోమెక్స్ క్రిమిసంహారక/టాయిలెట్ క్లీనర్ * లవ్ & కేర్ వాష్ కేర్ * నేచర్ ప్రొటెక్ట్ క్రిమిసంహారక ఉపరితల క్లీనర్<ref>{{cite web|url=https://www.hul.co.in/brands/home-care/nature-protect|title=Nature Protect|access-date=3 May 2022|website=Hindustan Unilever official website|archive-date=4 September 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220904121342/https://www.hul.co.in/brands/home-care/nature-protect/|url-status=live}}</ref> * డిటర్జెంట్లు & బ్లీచ్‌ను కడగండి * సన్‌లైట్ డిటర్జెంట్ & కలర్ కేర్ * సర్ఫ్ ఎక్సెల్ డిటర్జెంట్ & జెంటిల్ వాష్ * విమ్ డిష్‌వాష్ * మ్యాజిక్ – వాటర్ సేవర్<ref>{{cite web |url=http://www.hul.co.in/mediacentre/newsandfeatures/2012/HULLaunchesMagicWaterSaver.aspx |title=Magic – Water Saver |access-date=14 August 2012 |archive-date=5 August 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120805054845/http://www.hul.co.in/mediacentre/newsandfeatures/2012/HULLaunchesMagicWaterSaver.aspx |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news |url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2012-06-25/news/32409210_1_pureit-water-purifier-hul |title=Magic – Water Saver |work=The Times of India |date=25 June 2012 |access-date=14 August 2012 |archive-date=16 April 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130416081311/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2012-06-25/news/32409210_1_pureit-water-purifier-hul |url-status=dead }}</ref> === వ్యక్తిగత సంరక్షణ === {{refbegin|2}} * అవియాన్స్ బ్యూటీ సొల్యూషన్స్ * యాక్స్ డియోడరెంట్, ఆఫ్టర్‌షేవ్ లోషన్ & సబ్బు * లెవర్ ఆయుష్ థెరపీ ఆయుర్వేద ఆరోగ్య సంరక్షణ & వ్యక్తిగత సంరక్షణ ఉత్పత్తులు * అంతర్జాతీయ గాలి * బ్రైల్‌క్రీమ్ హెయిర్ క్రీమ్ & హెయిర్ జెల్ * చుండ్రు నివారణ జుట్టు ఉత్పత్తులను తొలగించండి * క్లినిక్ ప్లస్ షాంపూలు & నూనెలు * టూత్‌పేస్ట్‌ల క్లోజ్-అప్ * డోవ్ చర్మ & జుట్టు సంరక్షణ శ్రేణి: సబ్బు, లోషన్లు, క్రీములు & చెమట నిరోధక డియోడరెంట్లు * డెనిమ్ షేవింగ్ ఉత్పత్తులు * డెర్మలాజికా * ఎల్లె 18 * మీ సంతోషకరమైన ప్రదేశాన్ని కనుగొనండి * గ్లో అండ్ లవ్లీ , చర్మం రంగును తేలికపరిచే క్రీమ్ * హమామ్ సబ్బులు * ఇందులేఖ ఆయుర్వేద సబ్బులు, షాంపూలు, జుట్టు నూనెలు * లాక్మే సౌందర్య ఉత్పత్తులు & సెలూన్లు * లైఫ్‌బాయ్ సబ్బులు, హ్యాండ్ శానిటైజర్లు, హ్యాండ్‌వాష్‌లు * లిరిల్ 2000 సబ్బు * లక్స్ సబ్బు, బాడీ వాష్ & డియోడరెంట్ * ప్రకృతిని రక్షించండి * పియర్స్ సబ్బు , బాడీ వాష్ * పెప్సోడెంట్ టూత్‌పేస్ట్‌లు * పాండ్స్ టాల్క్స్ & సౌందర్య సాధనాలు * రెక్సోనా డియోడరెంట్లు * సన్‌సిల్క్ షాంపూ * ష్యూర్ యాంటీ-పెర్స్పిరెంట్ * వి వాష్ ఫెమినైన్ వాష్ * వాసెలిన్ పెట్రోలియం జెల్లీ, చర్మ సంరక్షణ లోషన్లు * ట్రెసెమ్మే * టిజిఐ {{refend}} == మూలాలు == {{మూలాలజాబితా}} [[వర్గం:1933 స్థాపితాలు]] [[వర్గం:భారతీయ సంస్థలు]] 6sds2vkge45p4oqntgzyauek8quwtsq 0 501254 4908586 4905310 2026-07-20T03:38:26Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 4908586 wikitext text/x-wiki {{Pie chart |thumb = right |caption = కేరళలో మతం (2011 జనాభా లెక్కలు)<ref name="census_2016_religion">{{cite web |url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/C-01/DDW00C-01%20MDDS.XLS |title=Population by religious community – 2011 |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner |work=[[2011 Census of India]] |access-date=25 August 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150825155850/http://www.censusindia.gov.in/2011census/C-01/DDW00C-01%20MDDS.XLS |archive-date=25 August 2015}}</ref> |label1 = [[హిందూమతం]] |value1 = 54.73 |color1 = #FF8C00 |label2 = [[ఇస్లాం]] |value2 = 26.56 |color2 = #008800 |label3 = [[కేరళలో క్రైస్తవ మతం|క్రైస్తవ మతం]] |value3 = 18.38 |color3 = Red |label4 = ఇతరులు / ఎవరూ కాదు |value4 = 0.33 |color4 = Grey }} {{multiple image|perrow=2|total_width=300|caption_align=center | image1 = Thirunavaya (5).jpg|caption1=తిరునావాయ నవముకుంద ఆలయం. | image2 = Cheraman juma masjid Old.jpg|caption2= పాత చేరమాన్ జుమా మసీదు పునర్నిర్మిత నిర్మాణం | image3 = St. Thomas Syro-Malabar Church, Palayoor.jpg |caption3=సిరియన్ క్రైస్తవులకు చెందిన పాలయూర్ సెయింట్ థామస్ చర్చి. | image4 = Clock Tower Jewish Synagogue, Fort Kochi.jpg|caption4=క్రీ.శ. 1344లో నిర్మించిన పరదేశి సినాగోగ్. }} కేరళలో మతం భిన్నత్వంతో కూడి ఉంటుంది. 2011 భారత జనాభా లెక్కల ప్రకారం కేరళ జనాభాలో 54.73% మంది [[హిందూమతం]] అనుసరిస్తున్నారు, 26.56% మంది ఇస్లాం అనుచరులు, 18.38% మంది క్రైస్తవ మతాన్ని అనుసరిస్తున్నారు, మిగిలిన 0.33% మంది ఇతర మతాలను అనుసరిస్తున్నారు లేదా ఏ మతాన్ని అనుసరించడం లేదు.<ref name="censusindia2011religion">{{cite web |title=Population by religious communities&nbsp;– Census of India |url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/C-01.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210202132923/https://www.censusindia.gov.in/2011census/C-01.html |archive-date=2 February 2021 |access-date=26 August 2015}}</ref> కేరళ మూలాలకు సంబంధించిన చారిత్రక ఇతిహాసాలు హిందూ స్వభావాన్ని కలిగి ఉన్నాయి. కేరళ అనేక మంది సాధువులకు, ఉద్యమాలకు జన్మనిచ్చింది. [[ఆది శంకరాచార్యుడు]] హిందూమతానికి దోహదపడిన, [[అద్వైతం]] తత్వాన్ని ప్రచారం చేసిన మతపరమైన తత్వవేత్త. [[మలప్పురం జిల్లా]] మినహా అన్ని జిల్లాల్లో హిందువులు అతిపెద్ద మత సమూహంగా ఉన్నారు, ఇక్కడ ముస్లింలు ఎక్కువ సంఖ్యలో ఉన్నారు.<ref name="thehindu1" /> కేరళలోని వివిధ గిరిజన ప్రజలు తమ పూర్వీకుల మత విశ్వాసాలను నిలుపుకున్నారు.<ref name="thehindu1" /><ref name="2018data">{{Cite web |title=Annual Vital Statistics Report – 2018, Page Number 92 |url=http://www.ecostat.kerala.gov.in/images/pdf/publications/Vital_Statistics/data/vital_statistics_2018.pdf |access-date=2020-09-29 |publisher=Government of Kerala, Vital Statistics Division Department of Economics & Statistics Thiruvananthapuram |archive-date=2 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211102023933/http://www.ecostat.kerala.gov.in/images/pdf/publications/Vital_Statistics/data/vital_statistics_2018.pdf |url-status=dead }}</ref> == హిందూమతం == కేరళలో అత్యంత విస్తృతంగా ఆచరించే విశ్వాసం హిందూమతం. 2011 భారత జనాభా లెక్కల ప్రకారం కేరళ నివాసితులలో 54.7% మంది హిందువులు.<ref name="censusindia2011religion"/> మలప్పురం జిల్లా మినహా అన్ని జిల్లాల్లో హిందువులు అతిపెద్ద మత సమూహంగా ఉన్నారు.<ref name="thehindu1">{{cite news |url=http://www.hindu.com/2004/09/23/stories/2004092306010500.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20041128124211/http://www.hindu.com/2004/09/23/stories/2004092306010500.htm |url-status=dead |archive-date=28 November 2004 |location=Chennai, India |title=Increase in Muslim population in the State |date=23 September 2004 |work=[[The Hindu]] |access-date=13 November 2015}}</ref> [[File:Raja Ravi Varma - Sankaracharya.jpg|thumb|right|ఆది శంకరాచార్యుడు కేరళకు చెందినవారు.]] కేరళ అనేక మంది సాధువులకు, ఉద్యమాలకు జన్మనిచ్చింది. ఆది శంకరాచార్యుడు హిందూమతానికి దోహదపడిన, అద్వైత తత్వాన్ని ప్రచారం చేసిన మతపరమైన తత్వవేత్త. శృంగేరి, ద్వారక, పూరీ, జ్యోతిర్మఠం వద్ద నాలుగు మఠాలను స్థాపించడంలో ఆయన కీలక పాత్ర పోషించాడు. మేల్పత్తూర్ నారాయణ భట్టతిరి హిందూ దేవుడైన కృష్ణుడిని స్తుతిస్తూ పద్యాల సంకలనం నారాయణీయం రచించిన మరొక మతపరమైన వ్యక్తి. హిందూమతంలోని వివిధ ఆచారాలు కేరళకు ప్రత్యేకమైనవి. కేరళలో శివుడు, విష్ణువు ఆరాధన ప్రాచుర్యం పొందింది. శ్రీ కృష్ణుడిని కేరళ అంతటా విస్తృతంగా పూజిస్తారు, రాష్ట్రంలోని అత్యంత ప్రసిద్ధ దేవాలయాలలో [[గురువాయూరు శ్రీకృష్ణ మందిరం|గురువాయూర్ దేవాలయం]] ఒకటి. మలయాళీ హిందువులు భగవతిని శక్తి స్వరూపంగా కూడా పూజిస్తారు. కేరళలోని దాదాపు ప్రతి గ్రామంలో ఒక భగవతి అమ్మవారి ఆలయం ఉంటుంది. కేరళలోని హిందువులు పాము దేవుళ్ల శక్తిని బలంగా విశ్వసిస్తారు, సాధారణంగా తమ ఇళ్లకు సమీపంలో సర్పకావు అని పిలువబడే పవిత్రమైన పాము తోపులను కలిగి ఉంటారు. [[File:Anantapura Lake Temple.jpg|left|thumb|అనంతపుర సరస్సు ఆలయం, కాసర్‌గోడ్]] [[File:Vadakkumnathan Temple.jpg|thumb|త్రిస్సూర్ లోని శివునికి అంకితం చేయబడిన వడక్కునాథన్ దేవాలయం]] కొన్ని అత్యంత ప్రసిద్ధ దేవాలయాలు: తిరువనంతపురం పద్మనాభస్వామి దేవాలయం, తిరువల్లం శ్రీ పరశురామ స్వామి ఆలయం, జనార్దనస్వామి ఆలయం, వెల్లయని దేవి ఆలయం, పళయ శ్రీకంఠేశ్వరం ఆలయం, అనంతపుర సరస్సు ఆలయం, [[శబరిమల]] అయ్యప్ప ఆలయం, అంగడిపురం తిరుమంధంకున్ను ఆలయం, అలతియూర్ హనుమాన్ ఆలయం, భయంకావు భగవతి ఆలయం, కడంపుజ దేవి ఆలయం, కేరళదేశపురం ఆలయం, పన్నియూర్ శ్రీ వరాహమూర్తి ఆలయం, సుకాపురం దక్షిణామూర్తి ఆలయం, తిరునావాయ నవముకుంద ఆలయం, త్రిప్రంగోడ్ శివాలయం, తళి శివాలయం, తిరుర్ త్రిక్కండియూర్ శివాలయం, త్రిస్సూర్ [[వడక్కునాథన్ దేవాలయం]], [[గురువాయూరు శ్రీకృష్ణ మందిరం|గురువాయూర్ దేవాలయం]], త్రిప్రయార్ ఆలయం, లోకనార్కావు ఆలయం, తిరునెల్లి ఆలయం, అరణ్ముల పార్థసారథి ఆలయం, చోట్టానిక్కర భగవతి ఆలయం, చెంగన్నూర్ మహాదేవ ఆలయం, పరస్సినికడవు ముత్తప్పన్ ఆలయం, చెట్టికులంగర దేవి ఆలయం, మన్నారసాల ఆలయం, చక్కులతుకావు ఆలయం, తిరువల్ల శ్రీవల్లభ ఆలయం, కవియూర్ మహాదేవర్ ఆలయం, పరుమల పనయన్నార్కావు ఆలయం, శ్రీ పూర్ణత్రయేశ ఆలయం, కొడుంగల్లూర్ భగవతి ఆలయం, త్రిక్కూర్ మహాదేవ ఆలయం, మనలార్కావు దేవి ఆలయం, రాజరాజేశ్వర ఆలయం. కేరళలోని దేవాలయాలు విస్తృతమైన ఆచారాలను అనుసరిస్తాయి, సాంప్రదాయకంగా నంబూద్రి కులానికి చెందిన పూజారులను మాత్రమే ప్రధాన దేవాలయాలలో పూజారులుగా నియమించేవారు. అయితే 2017లో రాష్ట్ర ప్రభుత్వ నిర్ణయం ప్రకారం చారిత్రాత్మకంగా వెనుకబడిన కులాలకు చెందిన పూజారులు ఇప్పుడు పూజారులుగా నియమితులవుతున్నారు. మలయాళీ హిందువులు అన్నప్రాశన (బిడ్డకు మొదటిసారి అన్నం తినిపించడం), విద్యారంభం వంటి వేడుకలను ఆచరిస్తారు.<ref>{{cite web|url=http://ibnlive.in.com/news/vidyarambham-opens-wisdom-floodgates-for-kerala-kids/75441-3.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20121003123741/http://ibnlive.in.com/news/vidyarambham-opens-wisdom-floodgates-for-kerala-kids/75441-3.html |url-status=dead |archive-date=2012-10-03 |title=Vidyarambham celebrated in Kerala – India News – IBNLive |publisher=Ibnlive.in.com |access-date=2011-08-24}}</ref> == ఇస్లాం == {{See also|కేరళలో ఇస్లాం}} * ఇస్లాం కేరళలో రెండవ అతిపెద్ద మతం (26.56%), హిందూమతం తర్వాత స్థానంలో ఉంది.<ref>Panikkar, K. N., ''Against Lord and State: Religion and Peasant Uprisings in Malabar 1836–1921''</ref> కేరళ రాష్ట్రంలో లెక్కించబడిన ముస్లిం జనాభా (భారత జనాభా లెక్కలు, 2011) 8,873,472.<ref>T. Nandakumar, "54.72 % of population in Kerala are Hindus" ''The Hindu'' 26 August 2015 [http://www.thehindu.com/news/cities/Thiruvananthapuram/5472-of-population-in-kerala-are-hindus/article7581145.ece]</ref><ref name="Miller1"/> * కేరళలోని చాలామంది ముస్లింలు సున్నీ ఇస్లాం పాఠశాలకు చెందిన షాఫియీని అనుసరిస్తారు, ఆ తర్వాత సలాఫీ ఉద్యమం ఉంది.<ref name="brill12">Miller, Roland. E., "Mappila" in "The Encyclopedia of Islam". Volume VI. E. J. Brill, Leiden. 1987 pp. 458–56.</ref> * కేరళలోని ముస్లింలు హిందువులు, మిగిలిన జనాభాతో ఉమ్మడి భాషను ([[మలయాళం]]) పంచుకుంటారు, సాధారణంగా మలయాళీ సంస్కృతిగా పరిగణించబడే సంస్కృతిని కలిగి ఉంటారు.<ref name="brill3">{{Cite web|url=https://books.google.com/books?id=ChEVAAAAIAAJ|title=The Encyclopaedia of Islam 6: Mánd-Marashis|first=C. E.|last=Bosworth|date=1 January 1988|publisher=E.J.Brill|via=Google Books}}</ref> * దూరపు జాతి మూలాలున్న అనేక విభిన్న వర్గాలు కేరళలో హోదా సమూహాలుగా ఉన్నాయి.<ref name="KunhaliV">Kunhali, V. "Muslim Communities in Kerala to 1798" PhD Dissertation Aligarh Muslim University (1986).[http://ir.amu.ac.in/2736/1/T%205242.pdf]</ref> === చరిత్ర === [[File:Silk route.jpg|thumb|అప్పటి వాణిజ్య మార్గాలను చూపే పురాతన సిల్క్ రోడ్ పటం. సుగంధ ద్రవ్యాల వాణిజ్యం ప్రధానంగా నీటి మార్గాల (నీలం రంగు) వెంబడి జరిగింది.|right]] [[File:Periplous of the Erythraean Sea.svg|thumbnail|పెరిప్లస్ ఆఫ్ ది ఎరిత్రియన్ సీ పేర్లు, మార్గాలు, ప్రదేశాలు (క్రీ.శ. 1వ శతాబ్దం)]] [[File:Cheraman Masjid 2.jpg|thumbnail|త్రిస్సూర్ జిల్లాలోని కొడుంగల్లూర్ వద్ద చేరమాన్ జుమా మసీదు]] సుమేరియన్ రికార్డుల ప్రకారం క్రీస్తుపూర్వం 3000 నుండి కేరళ ప్రధాన సుగంధ ద్రవ్యాల ఎగుమతిదారుగా ఉంది, దీనిని ఇప్పటికీ "గార్డెన్ ఆఫ్ స్పైసెస్" లేదా "స్పైస్ గార్డెన్ ఆఫ్ ఇండియా" అని పిలుస్తారు.<ref>{{cite news |url=https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-kerala/of-kerala-egypt-and-the-spice-link/article5625620.ece |first=Kaavya |last=Pradeep Kumar |work=The Hindu |title=Of Kerala, Egypt, and the Spice link |date=28 January 2014 |access-date=12 November 2015}}</ref><ref name="ChattopadhyayFranke2006">{{Cite book|title=Striving for Sustainability: Environmental Stress and Democratic Initiatives in Kerala|last1=Chattopadhyay|first1=Srikumar|publisher=Concept Publishing Company|year=2006|isbn=978-81-8069-294-9|url=https://books.google.com/books?id=gOrvghLklKoC|last2=Franke|first2=Richard W.}}</ref>{{rp|79}} కేరళ సుగంధ ద్రవ్యాలు పురాతన అరబ్బులు, బాబిలోనియన్లు, అస్సిరియన్లు, ఈజిప్షియన్లను క్రీస్తుపూర్వం 3, 2వ సహస్రాబ్దులలో మలబార్ తీరానికి ఆకర్షించాయి. ఈ కాలంలో ఫోనీషియన్లు కేరళతో వాణిజ్యాన్ని ఏర్పరుచుకున్నారు.<ref name="Menon57">{{cite book |author=A Sreedhara Menon |title=A Survey Of Kerala History |url=https://books.google.com/books?id=FVsw35oEBv4C&pg=PA57 |access-date=10 October 2012 |date=1 January 2007 |publisher=DC Books |isbn=978-81-264-1578-6 |pages=57–58}}</ref> సుగంధ ద్రవ్యాల వ్యాపారం చేయడానికి మలబార్ తీరంలో ప్రవేశించిన మొదటి వ్యక్తులు అరబ్బులు, ఫోనీషియన్లు.<ref name="Menon57"/> యెమెన్, ఒమన్, పర్షియన్ గల్ఫ్ తీరాలలోని అరబ్బులు కేరళ, ఇతర తూర్పు దేశాలకు మొదటి సుదీర్ఘ ప్రయాణం చేసి ఉండాలి.<ref name="Menon57"/> వారు కేరళ దాల్చినచెక్కను మధ్యప్రాచ్యానికి తీసుకువచ్చి ఉండవచ్చు.<ref name="Menon57"/> గ్రీకు చరిత్రకారుడు హెరోడోటస్ (క్రీ.పూ. 5వ శతాబ్దం) తన కాలంలో దాల్చినచెక్క మసాలా పరిశ్రమ ఈజిప్షియన్లు, ఫోనీషియన్ల గుత్తాధిపత్యంలో ఉందని నమోదు చేశాడు.<ref name="Menon57"/> మధ్యప్రాచ్యం నుండి మసాలా, పట్టు వ్యాపారుల ద్వారా ఇస్లాం విశాల హిందూ మహాసముద్రం అంచున ఉన్న కేరళకు చేరుకుంది. క్రీ.శ. ఏడవ శతాబ్దం నాటికి కేరళలో ఇస్లాం ప్రవేశపెట్టబడి ఉండవచ్చన్న అవకాశాన్ని చరిత్రకారులు తోసిపుచ్చలేదు.<ref name="indiatimes3">{{cite web |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/Trade-not-invasion-brought-Islam-to-India/articleshow/2144414.cms |title=Trade, not invasion brought Islam to India |last=Sethi |first=Atul |date=24 June 2007 |work=Times of India |access-date=24 September 2014}}</ref><ref name="autogenerated20002">Katz 2000; Koder 1973; Thomas Puthiakunnel 1973; David de Beth Hillel, 1832; Lord, James Henry 1977.</ref> ఉత్తర కేరళ ముస్లింలను సాధారణంగా మాప్పిళలు అని పిలుస్తారు. ఉత్తర కేరళ ముస్లిం జనాభాను ఏర్పరిచే అనేక వర్గాలలో మాప్పిళలు ఒకరు.<ref name="KunhaliV"/><ref name="Divakaruni20112">{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=W0wLgfQyvFAC |title=The Palace of Illusions |author=Chitra Divakaruni |date=16 February 2011 |publisher=Pan Macmillan |isbn=978-0-330-47865-6 |access-date=18 November 2012}}</ref> భారతదేశపు మొట్టమొదటి మసీదు క్రీ.శ. 624లో కొడుంగల్లూర్‌లో నిర్మించబడింది.<ref>{{cite book |author=Jonathan Goldstein |title=The Jews of China |publisher=M. E. Sharpe |year=1999|isbn=9780765601049 |url=https://books.google.com/books?id=8Z6DlzyT2vwC |page=123}}</ref><ref name="SimpsonKresse2008">{{cite book |author1=Edward Simpson|author2=Kai Kresse|title=Struggling with History: Islam and Cosmopolitanism in the Western Indian Ocean|url=https://books.google.com/books?id=w0qHKA7zEaEC&pg=PA333|access-date=24 July 2012 |year=2008|publisher=Columbia University Press|isbn=978-0-231-70024-5|pages=333}}</ref><ref name="Kupferschmidt1987">{{cite book|author=Uri M. Kupferschmidt|title=The Supreme Muslim Council: Islam Under the British Mandate for Palestine|url=https://books.google.com/books?id=ChEVAAAAIAAJ&pg=PA458|access-date=25 July 2012|year=1987|publisher=Brill|isbn=978-90-04-07929-8|pages=458–459}}</ref><ref name="Raṇṭattāṇi2007">{{cite book|author=Husain Raṇṭattāṇi|title=Mappila Muslims: A Study on Society and Anti Colonial Struggles |url=https://books.google.com/books?id=xlb5BrabQd8C&pg=PA179|access-date=25 July 2012|year=2007|publisher=Other Books|isbn=978-81-903887-8-8|pages=179–}}</ref> క్విస్సత్ షకర్వతి ఫర్మద్ ప్రకారం కొడుంగల్లూర్, కొల్లాం, మాదాయి, బర్కూర్, మంగళూరు, కాసర్‌గోడ్, కన్నూర్, ధర్మడం, పంతలాయిని, చలియంలోని మసీదులు మాలిక్ దీనార్ శకంలో నిర్మించబడ్డాయి, ఇవి భారత ఉపఖండంలోని పురాతన మసీదులలో ఒకటి.<ref>Prange, Sebastian R. ''Monsoon Islam: Trade and Faith on the Medieval Malabar Coast.'' Cambridge University Press, 2018. 98.</ref> మాలిక్ దీనార్ కాసర్‌గోడ్ పట్టణంలోని తలంగరా వద్ద మరణించాడని నమ్ముతారు.<ref name="ch">Pg 58, Cultural heritage of [[Kerala]]: an introduction, A. Sreedhara Menon, East-West Publications, 1978</ref> ప్రసిద్ధ సంప్రదాయం ప్రకారం మలబార్ తీరానికి పశ్చిమాన ఉన్న లక్షద్వీప్ దీవులకు ఇస్లాంను షేక్ ఉబైదుల్లా క్రీ.శ. 661లో తీసుకువచ్చాడు. అతని సమాధి ఆండ్రోట్ ద్వీపంలో ఉందని నమ్ముతారు.<ref>{{cite web|title=History|url=http://lakshadweep.nic.in/KL_History.html|publisher=lakshadweep.nic.in|access-date=1 August 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120514235511/http://lakshadweep.nic.in/KL_History.html|archive-date=14 May 2012|url-status=dead}}</ref> ఎర్నాకుళం జిల్లా తూర్పు భాగంలోని కొతమంగళం నుండి కొన్ని ఉమయ్యద్ (క్రీ.శ. 661-750) నాణేలు కనుగొనబడ్డాయి.<ref name="TheEncyclopediaofIslam2">{{cite encyclopedia |last=Miller |first=Roland E. |author-link=Roland E. Miller |article=Mappila |encyclopedia=The Encyclopedia of Islam |volume=VI |publisher=E. J. Brill |year=1988 |pages=458–66}}</ref> కేరళలోని ముస్లింల గురించిన మొట్టమొదటి ప్రస్తావన క్రీ.శ. 9వ శతాబ్దపు క్విలాన్ సిరియన్ రాగి పలకలలో ఉంది, దీనిని కొల్లాం పాలకుడు మంజూరు చేశాడు.<ref>{{Cite book|last=Cereti|first=C. G.|url=https://books.google.com/books?id=b3gOdaiXNKkC&q=Exegisti+Monumenta:+Festschrift+in+Honour+of+Nicholas+Sims-+Williams|title=Exegisti Monumenta: Festschrift in Honour of Nicholas Sims-Williams|publisher=Harrassowitz|year=2009|isbn=9783447059374|editor-last=Sundermann|editor-first=W.|location=Wiesbaden|pages=|chapter=The Pahlavi Signatures on the Quilon Copper Plates|editor-last2=Hintze|editor-first2=A.|editor-last3=de Blois|editor-first3=F.}}</ref> మలబార్ తీరంలో గణనీయమైన ముస్లిం జనాభా ఉన్నట్లు అనేక విదేశీ రికార్డులు పేర్కొన్నాయి. బాగ్దాద్‌కు చెందిన అల్-మసూది (క్రీ.శ. 896–956), ముహమ్మద్ అల్-ఇద్రిసి (క్రీ.శ. 1100–1165), అబుల్ఫేడా (క్రీ.శ. 1273–1331), అల్-దిమాష్కి (క్రీ.శ. 1256–1327) వంటి అరబ్ రచయితలు కేరళలోని ముస్లిం వర్గాలను ప్రస్తావించారు.<ref>{{Cite book|title=Colonialism and community formation in Malabar: a study of Muslims of Malabar|last=Razak|first=Abdul|publisher=|year=2013}}</ref> కొంతమంది చరిత్రకారులు మాప్పిళలను దక్షిణాసియాలో స్థిరపడిన మొట్టమొదటి స్థానిక ముస్లిం సమాజంగా పరిగణించవచ్చని భావిస్తున్నారు.<ref name="Kupferschmidt1987"/><ref name="Kulakarṇī1996">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=O_WNqSH4ByQC&pg=PA54|title=Mediaeval Deccan History: Commemoration Volume in Honour of Purshottam Mahadeo Joshi|author=A. Rā Kulakarṇī|publisher=Popular Prakashan|year=1996|isbn=978-81-7154-579-7|pages=54–55|access-date=24 July 2012}}</ref> మలబార్ తీరాన్ని మలబార్ అని పిలిచిన మొదటి రచయితగా అల్-బిరుని (క్రీ.శ. 973–1048) కనిపిస్తాడు.<ref name="askh"/> ఇబ్న్ ఖోర్దాద్బే, అల్-బలాధురి వంటి రచయితలు తమ రచనలలో మలబార్ ఓడరేవులను ప్రస్తావించారు.<ref name="K.M."/> అరబ్ రచయితలు ఈ ప్రదేశాన్ని మలిబార్, మనిబార్, ములిబార్, మునిబార్ అని పిలిచేవారు. మలబార్ అనే పదం మలనాడ్ అనే పదాన్ని గుర్తుచేస్తుంది, దీని అర్థం కొండల భూమి.<ref name="Logan">{{cite book |author=William Logan |url=https://archive.org/details/malabarmanual0000loga/mode/2up |title=Malabar Manual (Volume-I) |publisher=Madras Government Press |year=1887 |pages=1}}</ref> విలియం లోగాన్ ప్రకారం మలబార్ అనే పదం ద్రావిడ పదం మల (కొండ), పర్షియన్/అరబిక్ పదం బార్ (దేశం/ఖండం) కలయిక నుండి వచ్చింది.<ref name="Logan"/> కొడుంగల్లూర్ మసీదులో 11-12వ శతాబ్దపు నిర్మాణ శైలిని ప్రదర్శించే గ్రానైట్ పునాది ఉంది.<ref name="K.M.">{{Cite book|title=Arab Relations with Mlabar Coast from 9th to 16th centuries|last=Muhammad|first=K. M.|publisher=Proceedings of the Indian History Congress|year=1999|pages=226–234}}</ref> కన్నూర్‌లోని మాదాయి మసీదులోని ఒక రాగి పలకపై ఉన్న అరబిక్ శాసనం దాని స్థాపన సంవత్సరాన్ని క్రీ.శ. 1124గా నమోదు చేసింది.<ref name="Madayi">{{cite book | author = Charles Alexander Innes | year=1908 | title= Madras District Gazetteers Malabar (Volume-I) | publisher=Madras Government Press |pages=423–424 | url= https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.358941/mode/2up }}</ref><ref name="TheEncyclopediaofIslam2" /><ref name="K.M."/> పాత కేరళ రాజ్యాలలో ముస్లింలు పరిగణనలోకి తీసుకోవలసిన ప్రధాన ఆర్థిక శక్తి, హిందూ రాజ సభలలో గొప్ప రాజకీయ ప్రభావాన్ని కలిగి ఉండేవారు.<ref name="google22">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=S9RMxjdjUVAC|title=The Legacy of Kerala|last=Menon|first=A. Sreedhara|publisher=Department of Public Relations, Government of Kerala|year=1982|isbn=978-8-12643-798-6|edition=Reprinted|access-date=2012-11-16}}</ref><ref name=":0">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=Ovxq8enmRKUC&pg=PA144|title=Muslim Architecture of South India: The Sultanate of Ma'bar and the Traditions of the Maritime Settlers on the Malabar and Coromandel Coasts (Tamil Nadu, Kerala and Goa)|author=Mehrdad Shokoohy|date=29 July 2003|publisher=Psychology Press|isbn=978-0-415-30207-4|pages=144|access-date=30 July 2012}}</ref> యాత్రికులు ముస్లిం వ్యాపారుల గణనీయమైన ఉనికిని, కేరళలోని చాలా ఓడరేవులలో వ్యాపారుల స్థావరాలను నమోదు చేశారు.<ref name="Miller13">Miller, E. Roland. "Mappila Muslim Culture" State University of New York Press, Albany (2015); p. xi.</ref> వలస, అంతర్వివాహం, మిషనరీ కార్యకలాపాలు/మతమార్పిడి – మసాలా వాణిజ్యంలో ఉమ్మడి ఆసక్తితో సురక్షితం – ఈ అభివృద్ధికి సహాయపడింది.<ref name="TheEncyclopediaofIslam22">Miller, R. E. "Mappila" in ''The Encyclopedia of Islam'' Volume VI. Leiden E. J. Brill 1988 p. 458-66 [https://books.google.com/books?id=SiBkMSIZ2LYC]</ref><ref name=":3">Prange, Sebastian R. ''Monsoon Islam: Trade and Faith on the Medieval Malabar Coast''. Cambridge University Press, 2018.</ref> ఓడలు కలిగి ఉన్న ముస్లిం వ్యాపారులు హిందూ మహాసముద్రం అంతటా తమ షిప్పింగ్, వ్యాపార ప్రయోజనాలను విస్తరించారు.<ref name=":3"/><ref name="TheEncyclopediaofIslam22"/> కోయిలండి జుమా మసీదులో 10వ శతాబ్దానికి చెందిన వట్టెళుత్తు, గ్రంథ లిపిల మిశ్రమంలో వ్రాయబడిన పాత మలయాళ శాసనం ఉంది.<ref name="Okay">Aiyer, K. V. Subrahmanya (ed.), ''South Indian Inscriptions.'' VIII, no. 162, Madras: Govt of India, Central Publication Branch, Calcutta, 1932. p. 69.</ref> కేరళలోని ముస్లింలకు ఒక హిందూ రాజు (భాస్కర రవి) అందించిన పోషణను నమోదు చేసిన అరుదైన పత్రం ఇది.<ref name="Okay"/> కోజికోడ్‌లోని ముచుండి మసీదు వద్ద పాత మలయాళం, అరబిక్ మిశ్రమంలో వ్రాయబడిన 13వ శతాబ్దపు గ్రానైట్ శాసనం రాజు మసీదుకు చేసిన విరాళాన్ని ప్రస్తావిస్తుంది.<ref name="Narayanan2017">M. G. S. Narayanan. "Kozhikkodinte Katha". Malayalam/Essays. Mathrubhumi Books. Second Edition (2017) {{ISBN|978-81-8267-114-0}}</ref> మొరాకో యాత్రికుడు ఇబ్న్ బటూటా (14వ శతాబ్దం) కేరళలోని చాలా ఓడరేవులలో ముస్లిం వ్యాపారుల గణనీయమైన ఉనికిని, స్థావరాలను నమోదు చేశాడు.<ref name="Miller1">{{cite book |last=Miller |first=Roland E. |author-link=Roland E. Miller |title=Mappila Muslim Culture |date=27 April 2015 |publisher=State University of New York Press |page=xi |isbn=978-1-4384-5601-0}}</ref> 14వ శతాబ్దపు ప్రారంభ దశాబ్దాల నాటికి యాత్రికులు కాలికట్ (కోజికోడ్) కేరళలోని ప్రధాన ఓడరేవు నగరంగా మాట్లాడుకుంటారు.<ref name=":3" /> కాలికట్ జామోరిన్ రాజ్యంలో పోర్ట్ కమిషనర్ వంటి ముఖ్యమైన పరిపాలనా పదవులను ముస్లింలు నిర్వహించారు.<ref name="KrishnaIyer2">K. V. Krishna Iyer, ''Zamorins of Calicut: From the earliest times to AD 1806''. Calicut: Norman Printing Bureau, 1938.</ref> పోర్ట్ కమిషనర్, షా బందర్, ముస్లిం వ్యాపారుల వాణిజ్య ప్రయోజనాలకు ప్రాతినిధ్యం వహించారు. తన కథనంలో ఇబ్న్ బటూటా కాలికట్‌తో పాటు క్విలాన్ (కొల్లాం) లోని షా బందర్‌లను ప్రస్తావించాడు.<ref name="Miller1"/><ref name="KrishnaIyer2"/> కన్నూర్ కేంద్రంగా ఉన్న అరక్కల్ రాజ్యానికి చెందిన అలీ రాజాలు లక్షద్వీప్ దీవులను పాలించారు.<ref name="askh"/> పోర్చుగీసు ఆవిష్కరణల యుగం వరకు అరబ్బులు మలబార్ తీరం, హిందూ మహాసముద్రంలో వాణిజ్య గుత్తాధిపత్యాన్ని కలిగి ఉండేవారు.<ref name="askh"/> 15వ శతాబ్దం చివరలో మలబార్ తీరానికి పోర్చుగీసు వ్యాపారుల రాక అప్పటి బాగా స్థిరపడిన, సంపన్న ముస్లిం సమాజం పురోగతిని నిలువరించింది.<ref name="google14">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=8CSQUxVjjWQC&q=Muslims+Kerala|title=Communism in Kerala: A Study in Political Adaptation|last=Nossiter|first=Thomas Johnson|date=January 1982|isbn=9780520046672|access-date=2012-11-15}}</ref> 1498లో ఐరోపా నుండి మలబార్‌కు సముద్ర మార్గాన్ని కనుగొన్న తరువాత పోర్చుగీసు వారు తమ భూభాగాలను విస్తరించడం ప్రారంభించారు, ఓర్ముస్, మలబార్ తీరం మధ్య, దక్షిణాన సిలోన్ (శ్రీలంక) వరకు సముద్రాలను పాలించారు.<ref>Sanjay Subrahmanyam, The Career and Legend of Vasco da Gama, Cambridge University Press, 1997, 288</ref><ref>{{Cite book | author = Knox, Robert | author-link = Robert Knox (sailor) | year = 1681 | title = An Historical Relation of the Island Ceylon | pages = 19–47 |publisher = Reprint. Asian Educational Services | place = London| title-link = An Historical Relation of the Island Ceylon }}</ref> 16వ శతాబ్దంలో పొన్నానికి చెందిన జైనుద్దీన్ మఖ్దూమ్ II (జననం 1532) రాసిన తుహ్ఫత్ ఉల్ ముజాహిదీన్ కేరళ చరిత్ర ఆధారంగా ఒక కేరళీయుడు రాసిన మొట్టమొదటి పుస్తకం. ఇది అరబిక్‌లో వ్రాయబడింది, మలబార్ తీరాన్ని వలసరాజ్యంగా మార్చడానికి పోర్చుగీసు ప్రయత్నాలకు వ్యతిరేకంగా 1498 నుండి 1583 వరకు కాలికట్ జామోరిన్‌తో పాటు కుంజలి మరక్కార్ నావికాదళం సాగించిన ప్రతిఘటన గురించి సమాచారాన్ని కలిగి ఉంది.<ref name="Noorani">AG Noorani {{cite web|url=http://www.frontlineonnet.com/fl2704/stories/20100226270407900.htm |title=Islam in Kerala |access-date=5 January 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121221021629/http://www.frontlineonnet.com/fl2704/stories/20100226270407900.htm |archive-date=21 December 2012 }}</ref> ఇది మొదట లిస్బన్‌లో ముద్రించబడి, ప్రచురించబడింది. కైరోలోని అల్-అజార్ విశ్వవిద్యాలయం గ్రంథాలయంలో ఈ ప్రచురణ ప్రతి భద్రపరచబడింది.<ref name="A. Sreedhara Menon 2011">A. Sreedhara Menon. ''Kerala History and its Makers''. D C Books (2011)</ref><ref name="frontline.in">A G Noorani. Islam in Kerala. Books [http://www.frontline.in/static/html/fl2704/stories/20100226270407900.htm]</ref><ref>Roland E. Miller. ''Mappila Muslim Culture'' SUNY Press, 2015</ref> తుహ్ఫతుల్ ముజాహిదీన్ కేరళ మాప్పిళ ముస్లిం సమాజం చరిత్రను, క్రీ.శ. 16వ శతాబ్దంలో మలబార్ తీరం సాధారణ పరిస్థితిని కూడా వివరిస్తుంది.<ref name="A. Sreedhara Menon 2011"/> పోర్చుగీసు శకం ముగింపుతో అరబ్బులు మలబార్ తీరంలో వాణిజ్య గుత్తాధిపత్యాన్ని కోల్పోయారు.<ref name="askh">A Survey of Kerala History, A. Sreedhara Menon, DC Books, Kottayam (2007)</ref> 18వ శతాబ్దం మధ్య నాటికి కేరళలోని ముస్లింలలో ఎక్కువ మంది భూమిలేని కూలీలు, పేద మత్స్యకారులు, చిరు వ్యాపారులుగా మారారు, ఆ వర్గం "మానసిక తిరోగమనం"లో ఉంది.<ref name="google14"/> ఇంగ్లీష్ ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ అధికారుల పక్షపాత పాలన మలబార్ జిల్లాలోని భూమిలేని ముస్లిం రైతులను దారిద్ర్య స్థితికి తీసుకువచ్చింది, ఇది హిందూ భూస్వాములు, బ్రిటిష్ పరిపాలనకు వ్యతిరేకంగా వరుస తిరుగుబాట్లకు దారితీసింది. హింసాకాండల పరంపర చివరికి మాప్పిళ తిరుగుబాటుగా (1921-22) పేలింది.<ref name="google14"/><ref name="brill3"/> తరువాతి సంవత్సరాలలో (క్రీ.శ. 1970లు) కేరళకు చెందిన పెద్ద సంఖ్యలో ముస్లింలు పర్షియన్ గల్ఫ్ దేశాలలో విస్తృతమైన ఉపాధిని పొందారు. "గల్ఫ్ రష్"లో ఈ విస్తృతమైన భాగస్వామ్యం సమాజానికి భారీ ఆర్థిక, సామాజిక ప్రయోజనాలను సృష్టించింది. ఉద్యోగుల సంపాదన నుండి పెద్ద ఎత్తున నిధులు ప్రవహించాయి. విస్తృతమైన పేదరికం, నిరుద్యోగం, విద్యా వెనుకబాటుతనం వంటి సమస్యలు మారడం ప్రారంభించాయి.<ref name="Miller13"/> === రాజకీయాలు === [[File:Distribution of Muslim population in Kerala (2011 Census of India).svg|thumb|right|400px|కేరళలో ముస్లింల పంపిణీ – జిల్లా వారీగా.]] రాజకీయంగా చెప్పాలంటే ఆధునిక కేరళలో ఏ ఇతర ప్రధాన వర్గం కంటే ముస్లింలు ఎక్కువ ఏకాభిప్రాయాన్ని ప్రదర్శించారు.<ref name="Nossiter" /> * 1947లో దేశానికి స్వాతంత్ర్యం వచ్చినప్పటి నుండి పూర్వపు మలబార్ జిల్లాలో (ఉత్తర కేరళ) అత్యధిక శాతం ముస్లింలు [[ఇండియన్ యూనియన్ ముస్లిం లీగ్]] మద్దతు ఇచ్చారు.<ref name="Nossiter" /> * దక్షిణ కేరళలో ఈ వర్గం సాధారణంగా [[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్]] కు మద్దతు ఇచ్చింది, ఉత్తర కేరళలో కొద్ది శాతం మంది కమ్యూనిస్ట్ పార్టీకి ఓటు వేశారు.<ref name="Nossiter">Nossiter, T. J. "[https://books.google.com/books?id=pDlh-RIqrfoC Communism in Kerala: A Study in Political Adaptation]" C. Hurst and Company, London (1982) p. 23-25</ref> == క్రైస్తవ మతం == {{Main|కేరళలో క్రైస్తవ మతం}} [[File:Branches & Denominations of Saint Thomas Christians.svg|thumb|right|400px|నస్రానీ సమూహాల సంబంధం.]] కేరళ జనాభాలో 18.38% మంది క్రైస్తవ మతాన్ని అనుసరిస్తున్నారు.<ref>{{cite web |title=2011 Census of India. C-1 Population By Religious Community |url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/C-01.html |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India Ministry of Home Affairs, Government of India}}</ref> కేరళలోని క్రైస్తవ మతం క్రీ.శ మొదటి శతాబ్దం నుండి సుదీర్ఘ సంప్రదాయాలను కలిగి ఉంది, వీటిలో చాలా వరకు మలబారీ కొచ్చిన్ యూదులను పోలి ఉంటాయి,<ref>{{Cite book|title=Frykenberg|year=2008|pages=99}}</ref> వీరు కింగ్ సోలమన్ కాలం నుండి కేరళలో స్థిరపడ్డారు.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=qhKGPprbQaYC|title=The Jews of India: A story of Three Communities|publisher=UPNE|year=1995|isbn=978-965-278-179-6|location=Israel Museum|pages=27}}</ref> సెయింట్ థామస్ రాక ఇప్పటికీ చరిత్రకారులలో వివాదాస్పద అంశంగానే ఉంది.<ref>{{Cite web |title=Arrival of St. Thomas-The visit of St. Thomas is still a matter of dispute among historians. There are only very limited details about him in the Bible. |url=https://www.keralatourism.org/christianity/arrival-stthomas/6 |website=Kerala Tourism (Archived) |publisher=Government of Kerala |access-date=2025-07-10 |archive-date=14 January 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250114231100/https://www.keralatourism.org/christianity/arrival-stthomas/6 |url-status=bot: unknown }}</ref> సాంప్రదాయ కథనాల ప్రకారం,<ref name="catholic.cafe">{{Cite web|url=https://catholic.cafe/2020/02/12/what-historical-proof-is-there-that-st-thomas-did-come-to-india-any-documentation-or-indications-that-he-really-did-come-to-kerala/|title=What historical proof is there that St Thomas did come to India? Any documentation or indications that he really did come to Kerala? {{!}} Edin Michael|website=www.catholic.café/|date=12 February 2020 |access-date=2022-01-08}}</ref> అపోస్టల్ సెయింట్ థామస్ క్రీ.శ 52లో కేరళలోని ముజిరిస్‌ను సందర్శించి అప్పటి కొచ్చిన్ యూదు కుటుంబాలను,<ref>{{Cite book|title=Mundadan & Thekkedath|year=1982|pages=30–32}}</ref><ref name="payyappilly.org">{{Cite web|url=http://www.payyappilly.org/history/|title=History {{!}} PAYYAPPILLY PALAKKAPPILLY NASRANI|website=www.payyappilly.org|access-date=2020-04-16|archive-date=7 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230407015206/http://www.payyappilly.org/history|url-status=dead}}</ref> కొన్ని అగ్రవర్ణాలను క్రైస్తవ మతంలోకి మార్చాడు, వీరే ప్రస్తుత "మార్ తోమా సురియాని నస్రానీ" లేదా సెయింట్ థామస్ సిరియన్ క్రైస్తవులుగా మారారు.<ref name="Erwin Fahlbusch">[https://books.google.com/books?id=lZUBZlth2qgC&q=Muziris ''The Encyclopedia of Christianity, Volume 5''] by Erwin Fahlbusch. Wm. B. Eerdmans Publishing – 2008. p. 285. {{ISBN|978-0-8028-2417-2}}.</ref><ref name="GPress">Medlycott, A E. 1905 "India and the Apostle Thomas"; Gorgias Press LLC; ISBN</ref><ref>{{cite book|author=Stephen Neill|title=A History of Christianity in India: 1707–1858|url=https://books.google.com/books?id=Xi-tvrYbYxMC&pg=PA237|access-date=31 August 2012|date=2 May 2002|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-89332-9|page=237}}</ref><ref>{{Cite web|title=Why Christo-Racist Nationalism and Anti-Muslim Rhetoric Are Gaining Ground in Kerala|url=https://thewire.in/religion/kerala-syrian-christians-caste-anti-muslim-rhetoric|access-date=2021-06-22|website=The Wire}}</ref> సాంప్రదాయ కథనాల ప్రకారం దండయాత్ర ప్రారంభంలో థామస్ వాయువ్య భారతదేశాన్ని విడిచిపెట్టి సముద్ర మార్గం గుండా మలబార్ తీరానికి ప్రయాణించి, బహుశా ఆగ్నేయ అరేబియా, సోకోత్రా మీదుగా వెళ్లి, అప్పటి వర్ధిల్లుతున్న ఓడరేవు ముజిరిస్ (ఆధునిక నార్త్ పరవూర్, కొడుంగల్లూర్) వద్ద దిగాడని నమ్ముతారు.<ref name="payyappilly.org"/> థామస్ జీవితాన్ని గురించిన మొదటి కథనాలలో ఒకటైన యాక్ట్స్ ఆఫ్ థామస్ వంటి ఆధారాలు అతను ఆధునిక దక్షిణ ఆఫ్ఘనిస్తాన్‌లోని సిస్తాన్‌లో గొండోఫార్నెస్ రాజప్రతినిధి అయిన అబ్డగాసెస్ I అని భావిస్తున్న మిస్డేయస్ రాజు చేతిలో వాయువ్య భారతదేశంలోని ఇండో-పార్థియన్ రాజ్యంలో మరణించాడని చెబుతున్నాయి.<ref>{{cite web |title=VIII.— On Two Medieval Bronze Bowls in the British Museum. By O. M. Dalton, Esq., M.A, F.S.A |url=https://ia800708.us.archive.org/view_archive.php?archive=/28/items/crossref-pre-1923-scholarly-works/10.1017%252Fs0068246200001380.zip&file=10.1017%252Fs026134090000967x.pdf |quote=Gondopharnes, the first of the ‘Indian kings' to whom he is said to have come, is an historical ruler who represented the Parthian power in Seistan and Kandahar, the Kabul Valley and North Western India; his reign began in A.D. 19, and had not ended in A.D. 45. The identity of Misdaeus' (Mazdai), the second king visited, under whom St. Thomas suffered martyrdom, is less certain; he may possibly have been Abdagases, viceroy of Gondopharnes in Seistan. See E. J. Rapson, The Cambridge History of India, vol. i, 1922, pp. 576–80 |url-status=dead }}</ref> ఈ నిర్ధారణకు ఎఫ్రెమ్ ది సిరియన్, అతని సమకాలీనులైన యుసేబియస్, ఆరిజెన్ మద్దతు ఇచ్చారు, థామస్ పార్థియన్లకు సువార్త ప్రకటించాడని వారు సాక్ష్యమిచ్చారు.<ref>{{cite book |last=Cordier |first=Henri |url=https://archive.org/details/sermarcopolonote00corduoft/page/116/mode/2up?q=edessa&view=theater |title=Marco Polo; notes and addenda to Sir Henry Yule's edition, containing the results of recent research and discovery |year=1920 |quote=St. Ephraem the Syrian (born about A.D. 300, died about 378), who spent most of his life at Edessa, in Mesopotamia, states that the Apostle was martyred in ' India,' and that his relics were taken thence to Edessa. That St. Thomas evangelized the Parthians, is stated by Origen (born A.D. 185 or 186, died about 251–254). Eusebius (bishop of Caesarea Palaestinae from A.D. 315 to about 340) says the same}}</ref> ఆధునిక పండితులు కూడా ఈ దృక్కోణానికి మద్దతు ఇస్తున్నారు, థామస్ ఎప్పుడైనా కేరళలో లేదా సాధారణంగా దక్షిణ భారతదేశంలో ఉన్నట్లు ఎటువంటి ఆధారాలు లేవు.<ref>{{cite book |last=Cordier |first=Henri |url=https://archive.org/details/sermarcopolonote00corduoft/page/116/mode/2up?q=edessa&view=theater |title=Marco Polo; notes and addenda to Sir Henry Yule's edition, containing the results of recent research and discovery |year=1920 |language=en |quote=There is no evidence at all that the place where St. Thomas was martyred was in Southern India; and all the indications point to another direction}}</ref><ref>{{Cite book |title=Medlycott |year=1905 |pages=18–71}}</ref> కేరళలోని సెయింట్ థామస్ క్రిస్టియన్ కమ్యూనిటీలో కనిపించే ఎండోగామస్ జాతి సమూహమైన నానాయ క్రైస్తవుల ప్రకారం కేరళలో వారి ఉనికి సిరియన్ వ్యాపారి థామస్ ఆఫ్ కానా (కనాయ్ తోమా) రాకతో గుర్తించబడింది, అతను 4వ లేదా 9వ శతాబ్దంలో మెసొపొటేమియా నుండి భారతదేశానికి సిరియాక్ క్రైస్తవుల (యూదు-క్రైస్తవులు) వలసకు నాయకత్వం వహించాడు.<ref>{{Cite book|last1=Baum|first1=Wilhelm|url=http://dx.doi.org/10.4324/9780203423097|title=The Church of the East|last2=Winkler|first2=Dietmar W.|date=8 December 2003|publisher=Routledge|doi=10.4324/9780203423097|isbn=978-0-203-42309-7}}</ref><ref>{{Cite journal|date=2005|title=Author Index Vol. 60, 2005|journal=Human Heredity|volume=60|issue=4|pages=242|doi=10.1159/000091316|s2cid=202648744|issn=0001-5652|doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Wallich|first=Paul|date=June 1990|title=Peary Redux|url=http://dx.doi.org/10.1038/scientificamerican0690-25|journal=Scientific American|volume=262|issue=6|pages=25–26|doi=10.1038/scientificamerican0690-25|bibcode=1990SciAm.262f..25W|issn=0036-8733|url-access=subscription}}</ref> నానాయలు థామస్ ఆఫ్ కానాతో పాటు అతనితో వచ్చిన వారి సంతతికి చెందినవారని చెప్పుకుంటారు. కమ్యూనిటీల రాక థామస్ ఆఫ్ కానా రాగి పలకలలో నమోదు చేయబడింది, ఇది 17వ శతాబ్దం వరకు కేరళలో ఉంది, ఆ తర్వాత ఫ్రాన్సిస్కాన్ ఆర్డర్ వాటిని పోర్చుగల్‌కు తీసుకువెళ్ళింది.<ref>{{Citation|chapter=Socialist Politics Post-Mitterrand 1988–2002 |title=Exceptional Socialists|year=2014|publisher=Palgrave Macmillan|doi=10.1057/9781137318688_8 |isbn=978-1-137-31868-8 |last1=Bell |first1=David S. |last2=Criddle |first2=Byron |pages=148–176 }}</ref><ref>{{Cite journal|date=July 2005|title=Obesitasrichtlijnen|url=http://dx.doi.org/10.1007/bf03084328|journal=Huisarts en Wetenschap|volume=48|issue=7|pages=497|doi=10.1007/bf03084328|issn=0018-7070 |url-access=subscription}}</ref><ref name="Mundadan_19842">{{cite book|author=Mundadan AM|title=Volume I: From the Beginning up to the Sixteenth Century (up to 1542)|publisher=Theological Publications|others=Church History Association of India|year=1984|series=History of Christianity in India|location=Bangalore}}</ref> కేరళలో యూరోపియన్ల రాకకు ముందు సిరియాక్ క్రైస్తవ మతంతో చారిత్రక, మతపరమైన, ప్రార్థనా సంబంధాల కారణంగా మలంకర సిరియన్ క్రైస్తవులుగా పిలువబడే మార్తోమా నస్రానీలు మాత్రమే ఉండేవారు. మార్తోమా నస్రానీలు ఒక స్వతంత్ర సమూహంగా మిగిలిపోయారు, పోర్చుగీసు, బ్రిటిష్ వలసవాదుల రాక వరకు వారు చర్చ్ ఆఫ్ ది ఈస్ట్ నుండి తమ బిషప్‌లను పొందేవారు. భారతదేశంలో మొదటి రోమన్ కాథలిక్ డియోసెస్ 1329వ సంవత్సరంలో కొయిలాన్‌లో కాటలాన్ డొమినికన్ సన్యాసి జోర్డానస్ కాటలానీ మొదటి బిషప్‌గా స్థాపించబడింది.<ref>{{Cite web|url=http://www.quilondiocese.com/index.php|title=Index – Quilon DIocese|website=www.quilondiocese.com|language=en|access-date=2019-10-14}}</ref> నాల్గవ, ఐదవ శతాబ్దం తర్వాత భారతదేశంలోని ఇతర ప్రాంతాల కంటే కేరళలో కుల వ్యవస్థ ఆలస్యంగా ప్రబలంగా మారింది. వర్ణ వ్యవస్థ వెలుపల నస్రానీలకు ప్రత్యేక హోదా ఇవ్వబడింది. బ్రాహ్మణుల వలె వారు రాజుల ముందు కూర్చోవడానికి, గుర్రం లేదా ఏనుగుల మీద స్వారీ చేయడానికి, పన్నులు వసూలు చేయడానికి అనుమతించబడ్డారు. అప్పట్లో మార్తోమా నస్రానీలు కాలుష్య నివారణలుగా కూడా పాత్ర పోషించారు అంటే నిమ్న కులానికి చెందిన వ్యక్తి నస్రానీకి ఏదైనా వస్తువును ఇస్తే, అతను దానిని అగ్రవర్ణానికి (ఉదాహరణకు బ్రాహ్మణుడు) ఇస్తే ఆ బ్రాహ్మణుడికి ఎలాంటి మైల ఉండదు.<ref>{{Cite book|last=Varghese|first=Philip|title=Introduction to Caste in Christianity: A Case of Kerala|year=2010|pages=12|ssrn=2694487}}</ref> 15వ శతాబ్దంలో యూరోపియన్ల రాక, మతపరమైన విషయాలలో పోర్చుగీసుల జోక్యంతో అసంతృప్తి కాథలిక్, ఆర్థడాక్స్ వర్గాలలో చీలికకు దారితీసింది. మరింత చీలిక, పునర్వ్యవస్థీకరణల కారణంగా ఇతర భారతీయ చర్చిలు ఏర్పడ్డాయి. కేరళ లాటిన్ కాథలిక్కులు పదకొండు శతాబ్దాలకు పైగా విస్తరించి ఉన్నారు, 13వ శతాబ్దంలో పాశ్చాత్య మిషనరీల ద్వారా సువార్త ప్రకటనా పని పునరుద్ధరించబడింది. యూరోపియన్లు, స్థానికులు వివాహం చేసుకోవడంతో ఆంగ్లో-ఇండియన్ క్రిస్టియన్ కమ్యూనిటీలు ఈ సమయంలో ఏర్పడ్డాయి. బ్రిటిష్ పాలనలో మిషనరీ కార్యకలాపాలతో ప్రొటెస్టంటిజం కేరళలో బలమైన స్థానాన్ని ఏర్పరుచుకుంది. {{Pie chart |caption = కేరళలోని క్రైస్తవులలో విభాగాలు |value1 = 40.2 |color1 = #C71585 |label1 = సిరో-మలబార్ |value2 = 7.6 |color2 = #DA70D6 |label2 = సిరో-మలంకర |value3 = 8.0 |color3 = #FF1493 |label3 = మలంకర జాకోబైట్ సిరియన్ ఆర్థడాక్స్ |value4 = 7.9 |color4 = #800080 |label4 = మలంకర ఆర్థడాక్స్ సిరియన్ |value5 = 6.6 |color5 = #9400D3 |label5 = సిరియన్ మార్తోమా |value6 = 0.43 |color6 = #FF00FF |label6 = సిరియన్ కల్డియన్ |value7 = 4.5 |color7 = #32CD32 |label7 = CSI |value8 = 4.3 |color8 = #556B2F |label8 = పెంటెకోస్ట్ |value9 = 2.6 |color9 = #ADFF2F |label9 = దళిత క్రైస్తవులు |value10 = 13.2 |color10 = #00BFFF |label10 = లాటిన్ కాథలిక్ |value11 = 5.47 |color11 = #FFFF00 |label11 = ఇతరులు}} 2011 భారత జనాభా లెక్కల ప్రకారం కేరళలో మొత్తం 6,411,269 మంది క్రైస్తవులు ఉన్నారు,<ref name="censusindia1">{{cite web |title=Census of India |url=http://www.censusindia.gov.in/Census_Data_2001/Census_Data_Online/Social_and_cultural/Religion.aspx?cki=MJPdz8hYMlF |access-date=2009-04-12}}</ref> వీరిలో కేరళ క్రైస్తవులలో 70.73% సెయింట్ థామస్ క్రైస్తవులు (సిరో-మలబార్ చర్చి, సిరో-మలంకర కాథలిక్ చర్చి, మలంకర జాకోబైట్ సిరియన్ ఆర్థడాక్స్ చర్చి, మలంకర ఆర్థడాక్స్ సిరియన్ చర్చి, సిఎస్ఐ సిరియన్ క్రైస్తవులు, మార్ తోమా సిరియన్ చర్చి, పెంటెకోస్టల్ సిరియన్ క్రైస్తవులు, సెయింట్ థామస్ ఎవాంజెలికల్ చర్చ్ ఆఫ్ ఇండియా, కల్డియన్ సిరియన్ చర్చి, మలబార్ ఇండిపెండెంట్ సిరియన్ చర్చి) ఉన్నారు,<ref>{{cite book |last1=Frykenberg |first1=Robert Eric |title=Christianity in India: From Beginnings to the Present |date=27 June 2008 |publisher=OUP Oxford |isbn=978-0-19-154419-4 |page=249 |url=https://books.google.com/books?id=VhRREAAAQBAJ |language=en}}</ref><ref>{{cite web |title=Thomas Christians: History & Tradition-Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Thomas-Christians |website=www.britannica.com |date=4 October 2024 |language=en}}</ref> తర్వాత 13.3% లాటిన్ కాథలిక్కులు, 4.3% పెంటెకోస్టల్స్, 4.5% సిఎస్ఐ, 2.6% దళిత క్రైస్తవులు, 5.9% ఇతర ప్రొటెస్టంట్ సమూహాలు (లూథరన్, కాల్వినిస్ట్, ఇతర చరిస్మాటిక్ చర్చిలు వంటివి) ఉన్నారు. కేరళలోని సెయింట్ థామస్ క్రైస్తవులు (నస్రానీ) ప్రధానంగా తూర్పు సిరియాక్ ఆచారం (సిరో మలబార్ చర్చి, కల్డియన్ సిరియన్ చర్చి), పశ్చిమ సిరియాక్ ఆచారం (జాకోబైట్ సిరియన్ క్రిస్టియన్ చర్చి, మలంకర ఆర్థడాక్స్ సిరియన్ చర్చి, మార్ తోమా సిరియన్ చర్చి, సెయింట్ థామస్ ఎవాంజెలికల్ చర్చ్ ఆఫ్ ఇండియా, సిరో-మలంకర కాథలిక్ చర్చి, మలబార్ ఇండిపెండెంట్ సిరియన్ చర్చి) ఉపయోగించే చర్చిలకు చెందినవారు. CSI సిరియన్ క్రైస్తవులు ఆంగ్లికన్ ఆచారాన్ని అనుసరిస్తారు. ఇతర పెంటెకోస్టల్స్ మాదిరిగానే పెంటెకోస్టల్ సెయింట్ థామస్ క్రైస్తవులకు ఆచారాలు లేవు (నాన్-లిటర్జికల్).<ref>{{cite book |last1=John |first1=Stanley J. Valayil C. |title=Transnational Religious Organization and Practice: A Contextual Analysis of Kerala Pentecostal Churches in Kuwait |date=19 February 2018 |publisher=BRILL |isbn=978-90-04-36101-0 |pages=167, 203 |url=https://books.google.com/books?id=kntTDwAAQBAJ |language=en}}</ref> సెయింట్ థామస్ క్రైస్తవులు కేరళ క్రైస్తవులలో 70.73%, కేరళ మొత్తం జనాభాలో 12.5% ఉన్నారు.<ref>{{cite book |last1=Anderson |first1=Allan |last2=Tang |first2=Edmond |title=Asian and Pentecostal: The Charismatic Face of Christianity in Asia |year=2005 |publisher=OCMS |isbn=978-1-870345-43-9 |pages=192 to 193, 195 to 196, 203 to 204 |url=https://books.google.com/books?id=LDZgKELq7AoC&q=pentecostalism+kerala+syrian+christian&pg=PA196 |language=en}}</ref><ref>{{cite book |last1=Bergunder |first1=Michael |title=The South Indian Pentecostal Movement in the Twentieth Century |date=6 June 2008 |publisher=Wm. B. Eerdmans Publishing |isbn=978-0-8028-2734-0 |pages=15 to 16, 26 to 30, 37 to 57 |url=https://books.google.com/books?id=XGiv3riaunQC&q=Pentecostal+evangelical+saint+thomas+syrian+christian |language=en}}</ref> [[File:St. Mary's Syro-Malabar Cathedral Basilica, Ernakulam by Augustus Binu.jpg|thumb|సెయింట్ మేరీస్ సిరో మలబార్ కాథలిక్ బసిలికా - ఎర్నాకుళం]] రాష్ట్రంలోని క్రైస్తవులలో దాదాపు 61% మంది కాథలిక్కులు, ఇందులో తూర్పు సిరియన్ కాథలిక్కులు (సిరో-మలబార్ చర్చి, సిరో-మలంకర కాథలిక్ చర్చి), కేరళ లాటిన్ కాథలిక్కులు ఉన్నారు.<ref>{{Cite web| url=http://cds.edu/wp-content/uploads/2016/05/WP468.pdf | title=Religious denominations of Kerala | access-date=21 September 2018 | archive-date=17 April 2018 | archive-url=https://web.archive.org/web/20180417114220/http://cds.edu/wp-content/uploads/2016/05/WP468.pdf | url-status=dead}}</ref> ఓరియంటల్ ఆర్థడాక్స్ చర్చిలలో మలంకర ఆర్థడాక్స్ సిరియన్ చర్చి, మలంకర జాకోబైట్ సిరియాక్ ఆర్థడాక్స్ చర్చి ఉన్నాయి. మలంకర మార్తోమా సిరియన్ చర్చి ఒక ఓరియంటల్ ప్రొటెస్టంట్ చర్చి. చర్చ్ ఆఫ్ సౌత్ ఇండియా ఆంగ్లికన్ కమ్యూనియన్‌కు చెందినది. కేరళలోని ప్రధాన పెంటెకోస్టల్ వర్గాలలో ఇండియా పెంటెకోస్టల్ చర్చ్ ఆఫ్ గాడ్, అసెంబ్లీస్ ఆఫ్ గాడ్ ఇన్ ఇండియా, చర్చ్ ఆఫ్ గాడ్ (ఫుల్ గాస్పెల్) ఇన్ ఇండియా, ది పెంటెకోస్టల్ మిషన్ ఉన్నాయి. దక్షిణ కేరళలో ఆంగ్లికన్ విశ్వాసాలపై ఆధారపడిన, బ్రిటిష్ పాలనతో ముడిపడి ఉన్న చర్చ్ ఆఫ్ సౌత్ ఇండియా, ది సాల్వేషన్ ఆర్మీ వంటి ఇతర ప్రొటెస్టంట్ సమూహాల బలమైన ఉనికి ఉంది. వీరు నెయ్యట్టిన్‌కర తాలూకా, పతనంతిట్ట జిల్లాలో గణనీయమైన ఉనికిని కలిగి ఉన్నారు. ఆసియాలోనే అతిపెద్ద క్రైస్తవ సమావేశం అయిన మరామన్ కన్వెన్షన్ కేరళలో జరుగుతుంది. 2023లో కేరళలో క్రైస్తవ అంత్యక్రియలను ఫోటో తీసే సంప్రదాయంపై BBC నివేదించింది. <ref>{{cite web | url = https://www.bbc.com/news/world-asia-india-65023059 | title = The photo tradition at Christian funerals in Kerala | last = Sebastian | first = Meryl | date = 25 March 2023 | website = www.bbc.co.uk | publisher = BBC News | access-date = 26 March 2023 }} </ref> == యూద మతం == బహుశా క్రీ.పూ 7వ శతాబ్దం నాటికే సుగంధ ద్రవ్యాల వ్యాపారులతో యూద మతం కేరళకు చేరుకుంది.<ref name="Beth Hillel 19772">Katz 2000; Koder 1973; Thomas Puthiakunnel 1973; David de Beth Hillel, 1832; Lord, James Henry 1977.</ref> భారతదేశానికి మొదటి యూదుల రాక తేదీపై ఏకాభిప్రాయం లేదు. క్రీ.శ 72 తర్వాత రెండవ జెరూసలేం దేవాలయం ధ్వంసమైన తర్వాత 10,000 మంది యూదులు కేరళకు వలస వచ్చారని కొచ్చిన్ యూదుల సంప్రదాయం చెబుతుంది.<ref name="Beth Hillel 19772" /> కేరళ యూదుల గురించి ధృవీకరించదగిన ఏకైక చారిత్రక ఆధారం క్రీ.శ 1000లో భాస్కర రవి వర్మన్ యూదు రాగి పలక గ్రాంట్‌కు మాత్రమే వెళుతుంది.<ref>{{cite news|url=http://www.hindu.com/2003/09/11/stories/2003091108060400.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20031027084148/http://www.hindu.com/2003/09/11/stories/2003091108060400.htm|url-status=dead|archive-date=27 October 2003|title=Sharon delighted with gift from Kochi|date=11 September 2003|work=[[The Hindu]]|location=Chennai, India}}</ref> ఈ పత్రం అంజువన్నం యూదు నాయకుడు జోసెఫ్ రబ్బాన్‌కు హక్కులు, అధికారాల రాజ బహుమతిని నమోదు చేస్తుంది. తరువాత 16వ శతాబ్దంలో పోర్చుగల్, స్పెయిన్ నుండి చాలా మంది యూదులు కొచ్చిన్‌లో స్థిరపడ్డారు. ఈ యూదులను స్థానిక నల్ల యూదులకు భిన్నంగా తెల్ల యూదులు అని పిలిచేవారు.[[File:Jewish synagouge kochi india.jpg|thumb|కొచ్చిలోని పరదేశి సినాగోగ్]] పోర్చుగీసు వారు యూదులను సానుకూలంగా చూడలేదు. వారు కొడుంగల్లూర్‌లోని యూదుల స్థావరాన్ని ధ్వంసం చేశారు, కొచ్చిన్‌లోని యూదు పట్టణాన్ని దోచుకున్నారు, 1661లో ప్రసిద్ధ కొచ్చిన్ సినాగోగ్‌ను పాక్షికంగా ధ్వంసం చేశారు. అయితే డచ్ వారు మరింత సహనంతో వ్యవహరించారు, కొచ్చిన్‌లో యూదులు తమ సాధారణ జీవితాన్ని, వ్యాపారాన్ని కొనసాగించడానికి అనుమతించారు. డచ్ యూదుడైన మోసెస్ పెరీరా డి పైవా సాక్ష్యం ప్రకారం 1686లో కొచ్చిన్‌లో 10 సినాగోగ్‌లు, దాదాపు 500 యూదు కుటుంబాలు ఉన్నాయి. తరువాత బ్రిటిష్ వారు కూడా సహనంతో ఉన్నారు. యూదులు రక్షించబడ్డారు. 1948లో ఇజ్రాయెల్ దేశం ఏర్పడిన తర్వాత చాలా మంది యూదులు ఇజ్రాయెల్‌కు వలస వెళ్లాలని నిర్ణయించుకున్నారు. 1948, 1955 మధ్య ఇజ్రాయెల్‌కు వలస వచ్చిన వారిలో ఎక్కువ మంది నల్ల యూదులు, గోధుమ రంగు యూదుల సంఘానికి చెందినవారు; వారిని ఇజ్రాయెల్‌లో కొచ్చిని అని పిలుస్తారు. 1960ల నుండి కేవలం కొన్ని వందల మంది యూదులు (ఎక్కువగా తెల్ల యూదులు) కేరళలో ఉండిపోయారు, కేవలం రెండు సినాగోగ్‌లు మాత్రమే సేవ కోసం తెరిచి ఉన్నాయి: 1567లో నిర్మించిన మట్టంచేరిలోని పరదేశి సినాగోగ్, పరుర్‌లోని సినాగోగ్.{{citation needed|date=September 2014}} == జైన మతం == [[File:Kerala jain temple.jpg|thumb|right|కొచ్చిలోని మార్వాడి జైన దేవాలయం]] ఇప్పటికి ఉనికిలో ఉన్న మూడు అత్యంత ప్రాచీన భారతీయ మత సంప్రదాయాలలో ఒకటైన జైన మతం దక్షిణ భారతదేశంలోని కేరళలో చాలా తక్కువ ఉనికిని (0.01%) కలిగి ఉంది. 2011 భారత జనాభా లెక్కల ప్రకారం కేరళలో కేవలం 4500 మంది జైనులు మాత్రమే ఉన్నారు, వారిలో ఎక్కువ మంది కొచ్చిన్ నగరంలో, వయనాడ్ జిల్లాలో ఉన్నారు. మధ్యయుగ జైన శాసనాలు ఎక్కువగా కేరళ సరిహద్దుల్లో కనిపిస్తాయి, ఈశాన్యంలో వయనాడ్, పాల్ఘాట్ గ్యాప్‌లోని అలత్తూర్, కన్యాకుమారి జిల్లాలోని చితరల్ వంటివి. బహుశా కొచ్చిన్ సమీపంలో ఉన్న "తిరుక్కునవాయ్" పుణ్యక్షేత్రం మధ్యయుగ కేరళలో (సుమారు క్రీ.శ. 9వ శతాబ్దం నుండి) ప్రధాన జైన దేవాలయమని శాసన ఆధారాలు సూచిస్తున్నాయి. కేరళలోని అన్ని ఇతర జైన దేవాలయాలకు "తిరుక్కునవాయ్ ఆలయ నియమాలు" నమూనాగా, పూర్వాచారంగా పనిచేశాయి.<ref name=":02">Narayanan, M. G. S. ''Political and Social Conditions of Kerala Under the Cēra Perumāḷs of Makōtai (c. AD 800 – AD 1124).'' Thrissur (Kerala): CosmoBooks, 2013. 340-42.</ref> మహావీరుడు, పద్మావతి, పార్శ్వనాథుని అనేక విగ్రహాలు కేరళ నుండి లభించాయి.<ref name=":02" /> కేరళలోని కొన్ని జైన దేవాలయాలను తరువాతి దశలో హిందువులు స్వాధీనం చేసుకున్నారు. ఆలయ విగ్రహాలను హిందూ దేవతలుగా పూజిస్తారు, హిందూ దేవతలలో భాగంగా పరిగణిస్తారు. హిందువులు, జైనులు ఒకే ఆలయంలో తమ దేవతలను పూజించడం అసాధారణం కాదు.<ref name=":02" /> == బౌద్ధ మతం == బౌద్ధ మతం బహుశా కేరళలో 200 సంవత్సరాలు (650–850) వృద్ధి చెందింది. ఆయ్ రాజు వరగుణ (క్రీ.శ. 885–925) పాలియం రాగి పలక,<ref>{{Cite web|url=https://books.google.com/books?id=Be3PCvzf-BYC&dq=Paliyam+Copper+Plate&pg=PA138|title=A Social History of India|first=S. N.|last=Sadasivan|date=23 February 2000|publisher=APH Publishing|via=Google Books}}</ref> 10వ శతాబ్దంలో బౌద్ధులు రాచరిక పోషణ నుండి ప్రయోజనం పొందారని చూపిస్తుంది. శంకరాచార్యుడు ప్రచారం చేసిన అద్వైత వేదాంతం ప్రారంభమైన తరువాత ఈ మతం ప్రజాదరణ తగ్గింది.<ref>{{Cite web|last=Pattanaik|first=Devdutt|title=How Adi Shankaracharya united a fragmented land with philosophy, poetry and pilgrimage|url=https://scroll.in/article/816610/how-adi-shankaracharya-united-a-fragmented-land-with-philosophy-poetry-and-pilgrimage|access-date=2021-04-10|website=Scroll.in|date=19 September 2016 |language=en-US}}</ref> అయినప్పటికీ [[కేరళలోని బౌద్ధ స్థలాలు, సంప్రదాయాల జాబితా|కేరళ అంతటా బౌద్ధ క్షేత్రాలు, సంప్రదాయాలు]] మిగిలి ఉన్నాయి. == పార్శీ (జొరాస్ట్రియనిజం) == కేరళలో ప్రత్యేకించి కోజికోడ్, తలస్సేరి పరిసరాల్లో అనేక పార్శీ కుటుంబాలు స్థిరపడ్డాయి. వారు [[జొరాస్ట్రియనిజం]] ఆచరించారు, కోజికోడ్‌లోని ఎస్. ఎమ్. స్ట్రీట్‌లో 160 సంవత్సరాల పురాతన ఫైర్ టెంపుల్‌ను కూడా నిర్మించారు, ఇది ఇప్పటికీ ఉనికిలో ఉంది. వారు ఎక్కువగా 18వ శతాబ్దంలో గుజరాత్, బొంబాయి నుండి వలస వచ్చిన సంపన్న కుటుంబాలు. ఈ సంఘంలో హిర్జీలు లేదా మార్షల్‌లు వంటి ప్రసిద్ధ కుటుంబాలు ఉన్నాయి.<ref name="thehindu_parsi_kozhikode_2005">{{Cite web|url=http://www.thehindu.com/thehindu/fr/2005/03/18/stories/2005031802590300.htm|website=[[The Hindu]]|title=Kozhikode's Parsi legacy|access-date=2017-12-27}}{{dead link|date=April 2021|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref> లండన్ నుండి పట్టభద్రుడైన కోజికోడ్ మొదటి వైద్యుడు ప్రసిద్ధ డాక్టర్ కోబాద్ మొగసెబ్, బాసెల్ ఎవాంజెలికల్ మిషన్ పార్సీ హైస్కూల్, తలస్సేరికి నిధులు సమకూర్చిన కైకోస్ రుద్రేశన్ వంటి ప్రసిద్ధ మలయాళీ పార్శీలు ఉన్నారు.<ref>{{Cite web|url=https://www.thalassery.info/education/bemp.htm|title=THALASSERY – Education – BEMP Higher Secondary school|website=www.thalassery.info|language=en|access-date=2017-12-27}}</ref> == గిరిజన, ఇతర మత విశ్వాసాలు == కేరళలో గిరిజనులుగా వర్గీకరించబడిన వివిధ సమూహాలు ఇప్పటికీ కేరళలోని వివిధ మారుమూల, కొండ ప్రాంతాలలో ఆధిపత్యం చెలాయిస్తున్నాయి.<ref>[http://idukki.nic.in/culture.htm Idukki – People and culture – Tribes]</ref> ప్రధాన మతాల ప్రభావం ఉన్నప్పటికీ వారు తమ పూర్వీకుల వివిధ ఆచారాలు, పద్ధతులను నిలుపుకున్నారు. == జనాభా వివరాలు == [[File:Enhanced Version of Kerala Religion Demo.jpg|thumb|400x400px]] {| class="wikitable sortable" style="line-height:20px;text-align:center;" |+కేరళ మతపరమైన జనాభా (1901–2011)<ref>{{cite web | url=https://www.deccanchronicle.com/nation/current-affairs/160316/kerala-muslims-will-be-double-the-number-of-christians-by-2051.html | archive-url=https://web.archive.org/web/20160319141038/http://deccanchronicle.com/nation/current-affairs/160316/kerala-muslims-will-be-double-the-number-of-christians-by-2051.html | url-status=dead | archive-date=19 March 2016 | title=Kerala: Muslims will be double the number of Christians by 2051 | date=16 March 2016 }}</ref><ref>{{Cite web| title=Religious denominations of Kerala | url=http://14.139.171.199:8080/xmlui/bitstream/handle/123456789/87/WP468.pdf?sequence=1&isAllowed=y | archive-url=https://web.archive.org/web/20220313065729/http://14.139.171.199:8080/xmlui/bitstream/handle/123456789/87/WP468.pdf?sequence=1&isAllowed=y | archive-date=2022-03-13}}</ref><ref>{{Cite web| title=Population of Kerala by Religion, 1901-2011 (Census) and 2021-51 (Projections) | url=https://i.imgur.com/imH5BdY.png | archive-url=https://web.archive.org/web/20220508064143/https://i.imgur.com/imH5BdY.png | archive-date=2022-05-08}}</ref> |- ! | colspan="2" bgcolor="Orange" |[[హిందూమతం|<span style="color:white;">'''హిందువులు'''</span>]] | bgcolor="Orange" | <span style="color:white;">'''''దశాబ్దపు వృద్ధి రేటు (%)'''''</span> | colspan="2" bgcolor="Green" |[[ఇస్లాం|<span style="color:white;">'''ముస్లింలు'''</span>]] | bgcolor="Green" | <span style="color:white;">'''''దశాబ్దపు వృద్ధి రేటు (%)'''''</span> | colspan="2" bgcolor="DodgerBlue" |[[క్రైస్తవ మతం|<span style="color:white;">'''క్రైస్తవులు'''</span>]] | bgcolor="DodgerBlue" | <span style="color:white;">'''''దశాబ్దపు వృద్ధి రేటు (%)'''''</span> ! colspan="2" | మొత్తం<br />జనాభా ! దశాబ్దపు వృద్ధి రేటు (%) |- ! 1901 | 4,378,305 | '''68.5%''' | ''N/A'' | 1,119,473 | '''17.5%''' | ''N/A'' | 891,767 | '''13.9%''' | ''N/A'' | 6,389,545 | '''100.0%''' | ''N/A'' |- ! 1911 | 4,762,393 | '''66.8%''' | bgcolor="red" | <span style="color:white;">+8.77</span> | 1,263,602 | '''17.7%''' | +12.87 | 1,101,289 | '''15.5%''' | bgcolor="#03C04A" | <span style="color:white;">+23.50</span> | 7,127,284 | '''100.0%''' | +11.55 |- ! 1921 | 5,052,039 | '''64.9%''' | bgcolor="red" | <span style="color:white;">+6.08</span> | 1,360,180 | '''17.5%''' | +7.64 | 1,376,354 | '''17.7%''' | bgcolor="#03C04A" | <span style="color:white;">+24.98</span> | 7,788,573 | '''100.0%''' | +9.28 |- ! 1931 | 6,021,982 | '''63.4%''' | bgcolor="red" | <span style="color:white;">+19.20</span> | 1,624,112 | '''17.1%''' | +19.40 | 1,856,024 | '''19.5%''' | bgcolor="#03C04A" | <span style="color:white;">+34.85</span> | 9,502,118 | '''100.0%''' | +22.00 |- ! 1941 | 6,699,600 | '''61.8%''' | bgcolor="red" | <span style="color:white;">+11.25</span> | 1,883,786 | '''17.4%''' | +11.60 | 2,263,888 | '''20.9%''' | bgcolor="#03C04A" | <span style="color:white;">+21.98</span> | 10,847,274 | '''100.0%''' | +14.16 |- ! 1951 | 8,344,351 | '''61.6%''' | bgcolor="red" | <span style="color:white;">+24.55</span> | 2,374,598 | '''17.5%''' | bgcolor="#03C04A" | <span style="color:white;">+26.05</span> | 2,825,720 | '''20.9%''' | +24.82 | 13,544,669 | '''100.0%''' | +24.87 |- ! 1961 | 10,282,568 | '''60.9%''' | bgcolor="red" | <span style="color:white;">+23.23</span> | 3,027,639 | '''17.9%''' | bgcolor="#03C04A" | <span style="color:white;">+27.50</span> | 3,587,365 | '''21.2%''' | +26.95 | 16,897,572 | '''100.0%''' | +24.75 |- ! 1971 | 12,683,277 | '''59.4%''' | bgcolor="red" | <span style="color:white;">+23.35</span> | 4,162,718 | '''19.5%''' | bgcolor="#03C04A" | <span style="color:white;">+37.49</span> | 4,494,089 | '''21.1%''' | +25.28 | 21,340,084 | '''100.0%''' | +26.29 |- ! 1981 | 14,801,347 | '''58.2%''' | +16.70 | 5,409,687 | '''21.3%''' | bgcolor="#03C04A" | <span style="color:white;">+30.00</span> | 5,233,865 | '''20.6%''' | bgcolor="red" | <span style="color:white;">+16.46</span> | 25,444,899 | '''100.0%''' | +19.24 |- ! 1991 | 16,668,587 | '''57.3%''' | +12.62 | 6,788,354 | '''23.3%''' | bgcolor="#03C04A" | <span style="color:white;">+25.49</span> | 5,621,510 | '''19.3%''' | bgcolor="red" | <span style="color:white;">+7.41</span> | 29,078,451 | '''100.0%''' | +14.28 |- ! 2001 | 17,920,105 | '''56.3%''' | bgcolor="red" | <span style="color:white;">+7.51</span> | 7,863,842 | '''24.7%''' | bgcolor="#03C04A" | <span style="color:white;">+15.84</span> | 6,057,427 | '''19.0%''' | +7.75 | 31,841,374 | '''100.0%''' | +9.50 |- ! 2011 | 18,282,492 | '''54.9%''' | +2.02 | 8,873,472 | '''26.6%''' | bgcolor="#03C04A" | <span style="color:white;">+12.84</span> | 6,141,269 | '''18.4%''' | bgcolor="red" | <span style="color:white;">+1.38</span> | 33,406,061 | '''100.0%''' | +4.91 |- | colspan="3" bgcolor="red" | <span style="color:white;">''అత్యల్ప వృద్ధి రేటును సూచిస్తుంది''</span> | colspan="3" bgcolor="#03C04A" | <span style="color:white;">''అత్యధిక వృద్ధి రేటును సూచిస్తుంది''</span> | colspan="7" align="center" style="font-size: 95%" bgcolor="#cceeff" | '''మూలం: భారత జనాభా లెక్కలు (1901–2011)''' |} === ట్రావెన్‌కోర్ మతపరమైన జనాభా (1816–1941) === {| class="wikitable sortable" style="line-height:20px;text-align:center;" |+ ట్రావెన్‌కోర్ మతపరమైన జనాభా (1816–1941) |- ! జనాభా లెక్కల సంవత్సరం | '''మొత్తం జనాభా''' | colspan="2" bgcolor="Orange" |[[హిందూమతం|<span style="color:white;">'''హిందువులు'''</span>]] | colspan="2" bgcolor="DodgerBlue" |[[క్రైస్తవ మతం|<span style="color:white;">'''క్రైస్తవులు'''</span>]] | colspan="2" bgcolor="Green" |[[ఇస్లాం|<span style="color:white;">'''ముస్లింలు'''</span>]] |- ! 1816 – 1820 | 906,587<ref name="r1931">{{Cite book|title=Census of India, 1931, VOLUME XXVIII, Travancore, Part-I Report|publisher=Government of Travancore|year=1932|location=Thiruvananthapuram|pages=327, 331|url=http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/5591/1/43534_1931_REP.pdf}}</ref> | 752,371<ref name="r1931"/> | '''82.99%''' | 112,158<ref name="r1931"/> | '''12.37%''' | 42,058<ref name="r1931"/> | '''4.64%''' |- ! 1881 | 2,401,158<ref name="r1881">{{Cite book|title=Report on the Census of Travancore (1881)|publisher=Government of India|year=1884|location=Thiruvananthapuram|pages=135, 258|url=http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/5570/1/41740.pdf}}</ref> | 1,755,610<ref name="r1881"/> | '''73.12%''' | 498,542<ref name="r1881"/> | '''20.76%''' | 146,909<ref name="r1881"/> | '''6.12%''' |- ! 1891 | 2,557,736<ref name="r1891">{{Cite book|title=Report on the Census of Travancore (1891)|publisher=Government of India|year=1894|location=Chennai|pages=10–11, 683|url=http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/5571/1/42181.pdf}}</ref> | 1,871,864<ref name="r1891"/> | '''73.18%''' | 526,911<ref name="r1891"/> | '''20.60%''' | 158,823<ref name="r1891"/> | '''6.21%''' |- ! 1901 | 2,952,157<ref name="r1931"/> | 2,063,798<ref name="r1931"/> | '''69.91%''' | 697,387<ref name="r1931"/> | '''23.62%''' | 190,566<ref name="r1931"/> | '''6.46%''' |- ! 1911 | 3,428,975<ref name="r1931"/> | 2,298,390<ref name="r1931"/> | '''67.03%''' | 903,868<ref name="r1931"/> | '''26.36%''' | 226,617<ref name="r1931"/> | '''6.61%''' |- ! 1921 | 4,006,062<ref name="r1931"/> | 2,562,301<ref name="r1931"/> | '''63.96%''' | 1,172,934<ref name="r1931"/> | '''29.27%''' | 270,478<ref name="r1931"/> | '''6.75%''' |- ! 1931 | 5,095,973<ref name="r1931"/> | 3,137,795<ref name="r1931"/> | '''61.57%''' | 1,604,475<ref name="r1931"/> | '''31.46%''' | 353,274<ref name="r1931"/> | '''6.93%''' |- ! 1941 | 6,070,018<ref name="r1941">{{Cite book|title=Travancore, Part I, Vol-XXV (1941)|publisher=Government of Travancore|year=1942|location=Thiruvananthapuram|pages=124–125|url=http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/5598/1/20374_1941_REP.pdf}}</ref> | 3,671,480<ref name="r1941"/> | '''60.49%''' | 1,963,808<ref name="r1941"/> | '''32.35%''' | 434,150<ref name="r1941"/> | '''7.15%''' |} === మలబార్ జిల్లా మతపరమైన జనాభా (1871–1951) === {| class="wikitable sortable" style="line-height:20px;text-align:center;" |+ మలబార్ జిల్లా మతపరమైన జనాభా (1871&1951)<ref name="census1871"/><ref name="census1951" /> |- | colspan="2" bgcolor="Dodgerblue" |<span style="color:white;">'''మతం'''</span> | bgcolor="Orange" |[[1871|<span style="color:white;">'''1871'''</span>]]<ref name="census1871">{{Cite book|title=Report on the Census of Madras Presidency – 1871|last=Cornish|first=W. R.|publisher=Government of Madras|year=1874|isbn=|location=Madras|url=http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/6348/1/140412_1871.pdf}}</ref> | bgcolor="Green" |[[1951|<span style="color:white;">'''1951'''</span>]]<ref name=census1951>{{Cite book|title=1951 census handbook - Malabar district|publisher=Government of Madras|year=1953|location=Chennai|url=http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/6425/1/20493_1951_MAL.pdf}}</ref> |- ! 1 | '''హిందూమతం''' | '''72.43%''' | '''63.25%''' |- ! 2 | '''ఇస్లాం''' | '''25.72%''' | '''33.49%''' |- ! 3 | '''క్రైస్తవ మతం''' | '''1.43%''' | '''3.24%''' |} 2011 జనాభా లెక్కల ప్రకారం మతాల వారీగా జనాభా {| class="wikitable sortable" ! మతం!!జనాభా!!% !6 సంవత్సరాల కంటే తక్కువ వయస్సు ఉన్న జనాభా<ref>{{Cite web|url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/Religion_PCA.html|title = Census of India Website : Office of the Registrar General & Census Commissioner, India}}</ref> !%!!అత్యధిక జనాభా ఉన్న జిల్లా!!అత్యల్ప జనాభా ఉన్న జిల్లా !2001 నుండి జనాభా పెరుగుదల |- | హిందువులు || 18,282,492 ||'''54.73''' |1,632,777 |47.01||[[తిరువనంతపురం జిల్లా|తిరువనంతపురం]]||[[వయనాడ్ జిల్లా|వయనాడ్]] |2.23% |- | ముస్లింలు || 8,873,472 || 26.56 |1,276,104 |36.74||[[మలప్పురం జిల్లా|మలప్పురం]]||[[పత్తనంతిట్ట జిల్లా|పత్తనంతిట్ట]] |12.84% |- | క్రైస్తవులు || 6,141,269 || 18.38 |546,897 |15.75||[[ఎర్నాకుళం జిల్లా|ఎర్నాకుళం]]||[[మలప్పురం జిల్లా|మలప్పురం]] |1.38% |} 2001 జనాభా లెక్కల ప్రకారం మతాల వారీగా జనాభా {| class="wikitable sortable" ! మతం!!జనాభా!!%!!6 సంవత్సరాల కంటే తక్కువ వయస్సు ఉన్న జనాభా<ref name="thehindu1"/>!!%!!అత్యధిక జనాభా ఉన్న జిల్లా!!అత్యల్ప జనాభా ఉన్న జిల్లా!!1991 నుండి జనాభా పెరుగుదల!!మహిళలకు పుట్టిన పిల్లలు (TFR)<ref>{{cite journal|journal=Population Research and Policy Review |volume=22 |issue=5–6 |title=An Analysis of Fertility Differentials by Religion in Kerala State: A Test of the Interaction Hypothesis |author=Manoj Alagarajan |year=2003 |pages=557–574 |publisher=SpringerLink |doi=10.1023/B:POPU.0000020963.63244.8c |s2cid=154895913 }}</ref> |- | హిందువులు || 17,883,449 ||'''56.2'''|| 1,932,504 ||'''50.78'''||[[తిరువనంతపురం జిల్లా|తిరువనంతపురం]]||[[వయనాడ్ జిల్లా|వయనాడ్]]|| 7.29% || 1.64 |- | ముస్లింలు || 7,863,342 || 24.3 || 1,178,880 || 30.99 ||[[మలప్పురం జిల్లా|మలప్పురం]]||[[పత్తనంతిట్ట జిల్లా|పత్తనంతిట్ట]]||'''15.84%'''||'''2.46''' |- | క్రైస్తవులు || 6,057,427 || 19 || 677,878 || 17.82 ||[[ఎర్నాకుళం జిల్లా|ఎర్నాకుళం]]||[[మలప్పురం జిల్లా|మలప్పురం]]|| 7.75% || 1.88 |} ప్రతి జిల్లాకు మతపరమైన శాతంతో 2001, 2011 జనాభా లెక్కల నుండి జనాభా {| class="wikitable sortable" |- ! జిల్లాలు !! జనాభా (2001) !! జనాభా (2011) !! శాతం హిందువులు !! శాతం ముస్లింలు !! శాతం క్రైస్తవులు |- | [[కాసర్‌గోడ్ జిల్లా]] || 1,203,342 || 1,307,375 || 55.83% || 37.24% || 6.68% |- | [[కన్నూర్ జిల్లా]] || 2,412,365 || 2,523,003 || 59.83% || 29.43% || 10.41% |- | [[వయనాడ్ జిల్లా]] || 786,627 || 817,420 || 49.48% || 28.65% || 21.34% |- | [[కోజికోడ్ జిల్లా]] || 2,878,498 || 3,086,293 || 56.21% || 39.24% || 4.26% |- | [[మలప్పురం జిల్లా]] || 3,629,640 || 4,112,920 || 27.60% || 70.24% || 1.98% |- | [[పాలక్కాడ్ జిల్లా]] || 2,617,072 || 2,809,934 || 66.76% || 28.93% || 4.07% |- | [[త్రిస్సూర్ జిల్లా]] || 2,975,440 || 3,121,200 || 58.42% || 17.07% || 24.27% |- | [[ఎర్నాకుళం జిల్లా]] || 3,098,378 || 3,282,388 || 45.99% || 15.67% || 38.03% |- | [[ఇడుక్కి జిల్లా]] || 1,128,605 || 1,108,974 || 48.86% || 7.41% || 43.42% |- | [[కొట్టాయం జిల్లా]] || 1,952,901 || 1,974,551 || 49.81% || 6.41% || 43.48% |- | [[ఆలప్పుజా జిల్లా]] || 2,105,349 || 2,127,789 || 68.64% || 10.55% || 20.45% |- | [[పత్తనంతిట్ట జిల్లా]] || 1,231,577 || 1,197,412 || 56.93% ||4.59% || 38.12% |- | [[కొల్లాం జిల్లా]] || 2,584,118 || 2,635,375 || 64.42% || 19.29% || 15.99% |- | [[తిరువనంతపురం జిల్లా]] || 3,234,707 || 3,301,427 || 66.94% || 13.72% || 19.10% |} <ref name="Vital Statistics Reports">{{cite web |url=http://www.ecostat.kerala.gov.in/index.php/reports/vital-statistics-reports.html |title=Vital Statistics Reports |publisher=Government of Kerala, Vital Statistics Division Department of Economics & Statistics Thiruvananthapuram |access-date=2023-06-11 |archive-date=7 June 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160607065625/http://www.ecostat.kerala.gov.in/index.php/reports/vital-statistics-reports.html |url-status=dead }}</ref> === మతం ఆధారంగా సజీవ జననాలు === {{Pie chart | thumb = right | caption = 2019లో కేరళలో మతం వారీగా జననాలు<ref name=2018data/> | label1 = కేరళలో ఇస్లాం | value1 = 44.35 | color1 = green | label2 = కేరళలో హిందూమతం | value2 = 41.04 | color2 = orange | label3 = కేరళలో క్రైస్తవ మతం | value3 = 14.28 | color3 = DodgerBlue | label4 = ఇతరులు | value4 = 0.29 | color4 = DarkRed | label5 = పేర్కొనబడలేదు | value5 = 0.04 | color5 = Yellow }} {| class="wikitable sortable mw-collapsible" |+ కేరళ కుటుంబ మతం వారీగా సజీవ జననాల శాతం పంపిణీ ! సంవత్సరం !! హిందువులు !! % !! ముస్లింలు !! % !! క్రైస్తవులు !! % !! ఇతరులు !! % !! పేర్కొనబడలేదు !! % !! మొత్తం !! % |- | 2005<ref name=":15">{{cite web |date=2005 |title=Annual Vital Statistics Report – 2005, Table – 1.7 (a), Page Number 28 |url=http://www.ecostat.kerala.gov.in/images/pdf/publications/Vital_Statistics/data/vital_statistics_2005.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200110161845/http://www.ecostat.kerala.gov.in/images/pdf/publications/Vital_Statistics/data/vital_statistics_2005.pdf |archive-date=10 January 2020 |access-date=29 September 2020 |publisher=Government of Kerala, Vital Statistics Division Department of Economics & Statistics Thiruvananthapuram}}</ref>|| 262,976 || 47.04% || 191,675 || 34.28% || 98,353 || 17.59% || 1,098 || 0.19% || 4,980 || 0.89% || 559,082 || 100% |- | 2006<ref name=":14">{{cite web |date=2006 |title=Annual Vital Statistics Report – 2006, Table – 1.7 (a), Page Number 34 |url=http://www.ecostat.kerala.gov.in/images/pdf/publications/Vital_Statistics/data/vital_statistics_2006.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210426192829/http://www.ecostat.kerala.gov.in/images/pdf/publications/Vital_Statistics/data/vital_statistics_2006.pdf |archive-date=26 April 2021 |access-date=29 September 2020 |publisher=Government of Kerala, Vital Statistics Division Department of Economics & Statistics Thiruvananthapuram}}</ref>|| 258,119 || 46.40% || 196,493 || 35.32% || 96,469 || 17.34% || 1,545 || 0.28% || 3,700 || 0.66% || 556,326 || 100% |- | 2007<ref name=":13">{{cite web |title=Annual Vital Statistics Report – 2007, Table – 1.7 (a), Page Number 16 |url=http://www.ecostat.kerala.gov.in/pdf/reports/vital_stat/bulletin_07.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120323122536/http://www.ecostat.kerala.gov.in/pdf/reports/vital_stat/bulletin_07.pdf |archive-date=23 March 2012 |access-date=2009-06-01 |publisher=Government of Kerala, Vital Statistics Division Department of Economics & Statistics Thiruvananthapuram}}</ref>|| 250,094 || 45.88% || 183,796 || 33.71% || 98,220 || 18.02% || 6,108 || 1.12% || 6,936 || 1.27% || 545,154 || 100% |- | 2008<ref name=":12">{{cite web |title=Annual Vital Statistics Report – 2008, Table – 1.7 (a), Page Number 19-20 |url=http://www.ecostat.kerala.gov.in/docs/pdf/reports/vs/vsbulletin2008.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130919063542/http://www.ecostat.kerala.gov.in/docs/pdf/reports/vs/vsbulletin2008.pdf |archive-date=19 September 2013 |access-date=2010-03-01 |publisher=Government of Kerala, Vital Statistics Division Department of Economics & Statistics Thiruvananthapuram}}</ref>|| 241,305 || 45.04% || 194,583 || 36.32% || 94,175 || 17.58% || 5,151 || 0.96% || 524 || 0.10% || 535,738 || 100% |- | 2009<ref name=":11">{{cite web |title=Annual Vital Statistics Report – 2009, Table – 2.7 (a), Page Number 19-20 |url=http://www.ecostat.kerala.gov.in/docs/pdf/reports/vs/vsreport2009.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130919063205/http://www.ecostat.kerala.gov.in/docs/pdf/reports/vs/vsreport2009.pdf |archive-date=19 September 2013 |access-date=2011-10-01 |publisher=Government of Kerala, Vital Statistics Division Department of Economics & Statistics Thiruvananthapuram}}</ref>|| 247,707 || 45.51% || 204,711 || 37.61% || 90,451 || 16.62% || 704 || 0.13% || 775 || 0.14% || 544,348 || 100% |- | 2010<ref name=":10">{{cite web |title=Annual Vital Statistics Report – 2010, Table – 2.7 (a), Page Number 23-24 |url=http://www.ecostat.kerala.gov.in/docs/pdf/reports/vs/vsreport2010.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130919063417/http://www.ecostat.kerala.gov.in/docs/pdf/reports/vs/vsreport2010.pdf |archive-date=19 September 2013 |access-date=2013-03-01 |publisher=Government of Kerala, Vital Statistics Division Department of Economics & Statistics Thiruvananthapuram}}</ref>|| 246,297 || 45.03% || 209,276 || 38.26% || 88,936 || 16.26% || 651 || 0.12% || 1,806 || 0.33% || 546,964 || 100% |- | 2011<ref name=":9">{{cite web |title=Annual Vital Statistics Report – 2011, Table – 2.7 (a), Page Number 23 |url=http://www.ecostat.kerala.gov.in/ecostat/docs/pdf/reports/vs/vsreport2011.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170206103725/http://www.ecostat.kerala.gov.in/ecostat/docs/pdf/reports/vs/vsreport2011.pdf |archive-date=6 February 2017 |access-date=2014-02-01 |publisher=Government of Kerala, Vital Statistics Division Department of Economics & Statistics Thiruvananthapuram}}</ref>|| 248,610 || 44.37% || 214,099 || 38.21% || 94,664 || 16.90% || 2,671 || 0.48% || 224 || 0.04% || 560,268 || 100% |- | 2012<ref name=":8">{{cite web |title=Annual Vital Statistics Report – 2012, Table – 2.7 (a), Page Number 23 |url=http://www.ecostat.kerala.gov.in/docs/pdf/reports/vs/vsreport2012.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20161020211130/http://www.ecostat.kerala.gov.in/docs/pdf/reports/vs/vsreport2012.pdf |archive-date=20 October 2016 |access-date=2014-11-01 |publisher=Government of Kerala, Vital Statistics Division Department of Economics & Statistics Thiruvananthapuram}}</ref>|| 214,591 || 38.99% || 175,892 || 31.96% || 102,546 || 18.63% || 57,215 || 10.39% || 167 || 0.03% || 536,352 || 100% |- | 2013<ref name=":7">{{cite web |title=Annual Vital Statistics Report – 2013, Page Number 22 |url=http://www.ecostat.kerala.gov.in/docs/pdf/reports/vs/annualvitalstat_2013.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170206103819/http://www.ecostat.kerala.gov.in/docs/pdf/reports/vs/annualvitalstat_2013.pdf |archive-date=6 February 2017 |access-date=2015-07-01 |publisher=Government of Kerala, Vital Statistics Division Department of Economics & Statistics Thiruvananthapuram}}</ref>|| 236,420 || 44.08% || 214,257 || 39.96% || 84,660 || 15.78% || 869 || 0.16% || 146 || 0.02% || 534,458 || 100% |- | 2014<ref name=":6">{{cite web |title=Annual Vital Statistics Report – 2014, Page Number 22 |url=http://www.ecostat.kerala.gov.in/docs/pdf/reports/vs/annualvitalstat_2014.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20161112013826/http://www.ecostat.kerala.gov.in/docs/pdf/reports/vs/annualvitalstat_2014.pdf |archive-date=12 November 2016 |access-date=2016-06-01 |publisher=Government of Kerala, Vital Statistics Division Department of Economics & Statistics Thiruvananthapuram}}</ref>|| 231,031 || 43.23% || 218,437 || 40.87% || 83,616 || 15.65% || 1,178 || 0.22% || 196 || 0.03% || 516,013 || 100% |- | 2015<ref name=":5">{{cite web |title=Annual Vital Statistics Report – 2015, Page Number 21 |url=http://www.ecostat.kerala.gov.in/docs/pdf/reports/vs/annualvitalstat_2015.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170621062411/http://ecostat.kerala.gov.in/docs/pdf/reports/vs/annualvitalstat_2015.pdf |archive-date=21 June 2017 |access-date=2017-05-24 |publisher=Government of Kerala, Vital Statistics Division Department of Economics & Statistics Thiruvananthapuram}}</ref>|| 221,220 || 42.87% || 213,865 || 41.45% || 79,565 || 15.42% || 933 || 0.18% || 430 || 0.08% || 496,292 || 100% |- | 2016<ref name=":4">{{Cite web |year=2016 |title=Annual vital statistics report |url=http://www.ecostat.kerala.gov.in/images/pdf/publications/Vital_Statistics/data/vital_statistics_2016.pdf |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210424210733/http://www.ecostat.kerala.gov.in/images/pdf/publications/Vital_Statistics/data/vital_statistics_2016.pdf |archivedate=24 April 2021 |website=www.ecostat.kerala.gov.in |publisher=Government of Kerala}}</ref>|| 207,831 || 41.88% || 211,182 || 42.55% || 76,205 || 15.35% || 852 || 0.18% || 222 || 0.04% || 503,588 || 100% |- | 2017<ref name=":2">{{Cite web |title=Annual Vital Statistics Report – 2017, Page Number 90 |url=http://www.ecostat.kerala.gov.in/images/pdf/publications/Vital_Statistics/data/vital_statistics_2017.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190620141704/http://www.ecostat.kerala.gov.in/images/pdf/publications/Vital_Statistics/data/vital_statistics_2017.pdf |archive-date=20 June 2019 |access-date=2019-06-20 |publisher=Government of Kerala, Vital Statistics Division Department of Economics & Statistics Thiruvananthapuram}}</ref>|| 210,071 || 41.71% || 216,525 || 43.00% || 75,335 || 14.96% || 1,497 || 0.30% || 160 || 0.03% || 488,174 || 100% |- | 2018<ref name="2018data" />|| 203,158 || 41.61% || 213,805 || 43.80% || 69,844 || 14.31% || 1,214 || 0.25% || 153 || 0.03% || 480,113 || 100% |- | 2019<ref name="2019data">{{Cite web |title=Annual Vital Statistics Report – 2019, Page Number 100 |url=https://ecostat.kerala.gov.in/storage/publications/258.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250619074015/https://ecostat.kerala.gov.in/storage/publications/258.pdf |archive-date=2025-06-19 |access-date=2025-07-02 |publisher=Government of Kerala, Vital Statistics Division, Department of Economics & Statistics, Thiruvananthapuram}}</ref>|| 197,061 || 41.04% || 212,933 || 44.35% || 68,596 || 14.28% || 1,408 || 0.29% || 115 || 0.04% || 446,891 || 100% |- | 2020<ref name=":1">{{Cite web |title=Annual Vital Statistics Report – 2020, Page Number 109 |url=https://ecostat.kerala.gov.in/storage/publications/534.pdf |access-date=2022-07-08 |publisher=Government of Kerala, Vital Statistics Division, Department of Economics & Statistics, Thiruvananthapuram}}</ref>|| 185,411 || 41.49% || 196,138 || 43.89% || 62,265 || 13.93% || 2,967 || 0.66% || 110 || 0.02% || 419,767 || 100% |- | 2021<ref name="2021data">{{cite web |title=Annual Vital Statistics Report – 2021, Page Number 98 |url=https://www.ecostat.kerala.gov.in/storage/publications/656.pdf |access-date=30 May 2023 |publisher=Government of Kerala, Vital Statistics Division, Department of Economics & Statistics, Thiruvananthapuram}}</ref>|| 181,396 || 43.21% || 169,296 || 40.33% || 59,766 || 14.24% || 9,143 || 2.18% || 166 || 0.04% || 439,742 || 100% |- | 2022<ref name="2022data">{{Cite web |title=Annual Vital Statistics Report – 2022, Page Number 101 |url=https://ecostat.kerala.gov.in/storage/publications/1796.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250702054754/https://ecostat.kerala.gov.in/storage/publications/1796.pdf |archive-date=2025-07-02 |access-date=2025-07-02 |publisher=Government of Kerala, Vital Statistics Division, Department of Economics & Statistics, Thiruvananthapuram}}</ref> || 177,037 || 39.96% || 200,325 || 45.22% || 64,168 || 14.48% || 1,235 || 9.58% || 267 || 0.06% || 443,032 || 100% |- | 2023<ref name="2023data">{{Cite web |title=Annual Vital Statistics Report – 2023, Page Number 101 |url=https://ecostat.kerala.gov.in/storage/publications/1797.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250702055529/https://ecostat.kerala.gov.in/storage/publications/1797.pdf |archive-date=2025-07-02 |access-date=2025-07-02 |publisher=Government of Kerala, Vital Statistics Division, Department of Economics & Statistics, Thiruvananthapuram}}</ref> || 158,399 || 40.28% || 176,312 || 44.84% || 56,810 || 14.45% || 1,294 || 3.29% || 416 || 0.10% || 393,231 || 100% |} == ఇవి కూడా చూడండి == * భారతదేశంలో మతం * మలబార్‌లో మతం * ట్రావెన్‌కోర్‌లో మతం {{Commons category|Religion in Kerala}} {{clear}} == మూలాలు == {{reflist}} == మరింత చదవడానికి == {{refbegin}} * {{Citation | author = S. Muhammad Hussain Nainar | year=1942 | title= Tuhfat-al-Mujahidin: An Historical Work in The Arabic Language | publisher=University of Madras | url= https://archive.org/details/Tuhfat-al-MujahidinAnHistoricalWorkInTheArabicLanguage | access-date = 3 December 2020}} (పదహారవ శతాబ్దం క్రీ.శ లో జైనుద్దీన్ మఖ్దూమ్ II కేరళ సమాజం గురించి వ్రాసిన చారిత్రక పుస్తకం తుహ్ఫత్ ఉల్ ముజాహిదీన్ ఆంగ్ల అనువాదం, ఇది కేరళీయుడు వ్రాసిన కేరళ చరిత్రపై మొదటి గుర్తింపు పొందిన పుస్తకం) * {{Cite book|title=Mathrubhumi Yearbook Plus – 2019|publisher=P. V. Chandran, Managing Editor, Mathrubhumi Printing & Publishing Company Limited, Kozhikode|year=2018|location=Kozhikode|last=Chandran |first=VP|edition=Malayalam}} {{refend}} {{DEFAULTSORT:Religions Of Kerala}} [[వర్గం:కేరళ]] 7dgddal0c6jsgckbe5m0rsayoqw0imn 0 501326 4908601 4902757 2026-07-20T04:05:19Z ఉదయ్ కిరణ్ 124579 /* సంరక్షణ */ 4908601 wikitext text/x-wiki {{Redirect|Aceros|కొలంబియా ఫుట్‌బాల్ ఆటగాడు|హెర్మన్ అసిరోస్}} {{Short description|పక్షి జాతి}} {{Speciesbox | name = రుఫస్-నెక్డ్ హార్న్‌బిల్ (రత్నకంఠ కొమ్ముల పిట్ట) | status = VU | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref name=IUCN>{{cite iucn |title=''Aceros nipalensis'' |author=BirdLife International |author-link=BirdLife International |year=2020 |article-number=e.T22682510A176267243 |access-date=26 January 2022}}</ref> | status2 = CITES_A1 | status2_system = CITES | status2_ref = <ref name=IUCN/> | image = Rufous-necked Hornbill Mahananda Wildlife Sanctuary West Bengal India 06.12.2015.jpg | image_caption = మహానంద వన్యప్రాణి సంరక్షణ కేంద్రంలో ఒక వయోజన మగ పక్షి | image2 = Rufous-necked Hornbill Female Mahananda Wildlife Sanctuary West Bengal India 06.11.2015.jpg | image2_caption = మహానంద వన్యప్రాణి సంరక్షణ కేంద్రంలో ఒక వయోజన ఆడ పక్షి | genus = Aceros | parent_authority = [[బ్రియాన్ హాటన్ హాడ్గ్‌సన్|హాడ్గ్‌సన్]], 1844 | species = nipalensis | authority = ([[బ్రియాన్ హాటన్ హాడ్గ్‌సన్|హాడ్గ్‌సన్]], 1829)<ref name=Hodgson>{{cite journal |url=https://archive.org/details/asiaticresearche181833cal/page/n213/mode/2up |title=On a new species of ''Buceros'' |author=Hodgson, B. H. |year=1833 |pages=178–186 |journal=Asiatic Researches |volume=18 |issue=2}}</ref> }} '''రుఫస్-నెక్డ్ హార్న్‌బిల్''' ('''''Aceros nipalensis''''') అనేది భూటాన్, ఈశాన్య భారతదేశం (ముఖ్యంగా [[అరుణాచల్ ప్రదేశ్]]), భారత ఉపఖండం, ఆగ్నేయాసియా ప్రాంతాలలో కనిపించే ఒక విశిష్టమైన హార్న్‌బిల్ (కొమ్ముల పిట్ట) జాతి. వేట, అటవీ ప్రాంతాలు విపరీతంగా తగ్గిపోవడం వల్ల ఇది [[నేపాల్]] దేశంలో స్థానికంగా అంతరించిపోయింది.<ref name=IUCN/> ప్రస్తుతం అడవులలో వీటి సంఖ్య పది వేల కంటే తక్కువగా మాత్రమే మిగిలి ఉంది.<ref name=BirdLife>[http://www.birdlife.org/datazone/species/index.html?action=SpcHTMDetails.asp&sid=964&m=0 BirdLife Species Factsheet]</ref> సుమారు 117 సెంటీమీటర్ల పొడవు ఉండే ఈ పక్షి, హార్న్‌బిల్ జాతులలోనే అతిపెద్ద వాటిలో ఒకటిగా నిలుస్తుంది. మగ పక్షికి తల, మెడ, ఉదర భాగాలు ముదురు నారింజ-గోధుమ (రుఫస్) రంగులో ఉండగా, ఆడ పక్షి పూర్తిగా నలుపు రంగులో ఉంటుంది. == వర్గీకరణ == ఈ పక్షికి ''బ్యూసిరోస్ నిపాలెన్సిస్'' (Buceros nipalensis) అనే శాస్త్రీయ నామాన్ని 1829 లో ఆంగ్ల ప్రకృతి శాస్త్రవేత్త బ్రియాన్ హాటన్ హాడ్గ్‌సన్ ప్రతిపాదించారు. నేపాల్‌లోని సాల్ అడవులలో వేటగాళ్లు పట్టుకున్న కొన్ని పక్షుల ఆధారంగా ఆయన దీనిని వివరించారు.<ref name=Hodgson/> ఆ తర్వాత 1844 లో హాడ్గ్‌సన్ ఈ జాతిని 'అసిరోస్' (Aceros) ప్రజాతిలోకి చేర్చారు. ఈ ప్రజాతి పేరు ప్రాచీన గ్రీకు పదం 'అ-' (లేకుండా) మరియు 'కేరాస్' (కొమ్ము) నుండి వచ్చింది. అంటే "నిజమైన కొమ్ము లేనిది" (దీని ముక్కుపై ఇతర హార్న్‌బిల్ల లాగా పెద్ద కేస్క్/కవచం ఉండదు) అని అర్థం. == రూపం - లక్షణాలు == [[File:Rufous-necked Hornbill.jpg|thumb|నామ్‌దఫా జాతీయ పార్కులో ఒక చిన్న హార్న్‌బిల్ పక్షి]] [[File:Rufous-necked Hornbill in Flight Mahananda WLS India 06.12.2015.jpg|thumb|మహానంద అభయారణ్యంలో ఎగురుతున్న వయోజన పక్షి]] మగ పక్షి తల, మెడ, శరీర కింది భాగం ఆకర్షణీయమైన ముదురు నారింజ-గోధుమ రంగులో ఉండి, పక్కటెముకలు, పొత్తికడుపు వద్ద మరింత గాఢంగా ఉంటుంది. రెక్కల మధ్య ఈకలు, తోక కింది సగం భాగం తెల్లటి అంచులను కలిగి ఉంటాయి. మిగిలిన శరీరం మెరిసే ముదురు ఆకుపచ్చ, నలుపు రంగులో ఉంటుంది. ఆడ పక్షి శరీరం దాదాపు పూర్తిగా నలుపు రంగులో ఉంటుంది, అయితే తోక చివరి భాగం మరియు రెక్కల అంచులు మాత్రం మగ పక్షిలాగే తెల్లగా ఉంటాయి. చిన్న వయసులో ఉన్న పక్షులు పెద్ద పక్షుల రూపంలోనే ఉన్నప్పటికీ, వాటి ముక్కు ఆధార భాగంలో ఉండే గీతలు (ridges) ఉండవు. వయసు పెరిగేకొద్దీ ముక్కుపై ఉండే ఈ నల్లటి గీతల సంఖ్య ఏడు వరకు పెరుగుతుంది. == నివాస ప్రాంతాలు == ఈ పక్షులు ఈశాన్య భారతదేశం, మధ్య భూటాన్ నుండి పశ్చిమ థాయిలాండ్ మరియు వాయువ్య వియత్నాం వరకు విస్తరించి ఉన్నాయి. ఇవి ప్రధానంగా సముద్ర మట్టానికి 150 నుండి 2200 మీటర్ల ఎత్తులో ఉండే సమశీతోష్ణ వెడల్పాటి ఆకులు కలిగిన అడవులలో మరియు కొండ ప్రాంతాలలో నివసిస్తాయి.<ref name=IUCN/> భారతదేశంలో పశ్చిమ బెంగాల్‌లోని మహానంద వన్యప్రాణి సంరక్షణ కేంద్రం, బక్సా టైగర్ రిజర్వ్, అసోంలోని మానస్ జాతీయ పార్కు, అరుణాచల్ ప్రదేశ్‌లోని ఈగల్‌నెస్ట్ అభయారణ్యం, కమ్లాంగ్ అభయారణ్యం, నామ్‌దఫా జాతీయ పార్కు మరియు పక్కే టైగర్ రిజర్వ్ లలో ఇవి నివసిస్తున్నట్లు నమోదైంది.<ref name=Ghose_al2006/> == ప్రవర్తన - పర్యావరణం == వీటి సంతానోత్పత్తి కాలం మార్చి నుండి జూన్ వరకు ఉంటుంది. ఇవి గూడు కట్టుకోవడానికి అడవిలో బాగా పొడవుగా, లావుగా ఉండే పెద్ద వృక్షాలను ఎంచుకుంటాయి. అడవులలో వివిధ కాలాల్లో పండే పండ్ల లభ్యతను బట్టి ఈ పక్షుల సమూహాలు ఒక ప్రాంతం నుండి మరొక ప్రాంతానికి వలస వెళ్తుంటాయి.<ref name=BirdLife/> == సంరక్షణ == ఈ పక్షి జాతిని అంతర్జాతీయ ప్రకృతి సంరక్షణ సంఘం (IUCN) "ప్రమాదంచేరిన జాతి" (Vulnerable) గా గుర్తించింది మరియు 'సైట్స్' (CITES) అపెండిక్స్ I లో చేర్చింది. అరుణాచల్ ప్రదేశ్‌లో స్థానిక తెగలు వీటి ఈకలు, ముక్కుల కోసం వీటిని వేటాడేవారు. ప్రస్తుతం వీటిని రక్షించడానికి విలక్షణమైన "హార్న్‌బిల్ గూడు దత్తత కార్యక్రమం" (Hornbill Nest Adoption Programme) మరియు గిరిజన సాంప్రదాయ టోపీలలో నిజమైన ముక్కులకు బదులుగా ఫైబర్‌తో చేసిన ప్రతిరూపాలను వాడేలా ప్రోత్సహించే కార్యక్రమాలను వైల్డ్‌లైఫ్ ట్రస్ట్ ఆఫ్ ఇండియా (WTI) మరియు ప్రభుత్వాలు సంయుక్తంగా నిర్వహిస్తున్నాయి. == ఇవి కూడా చూడండి == [[తెల్ల పొట్ట కొంగ]] == మూలాలు == {{Reflist}} == వెలుపలి లింకులు == * ఆర్కైవ్ (ARKive) - [https://web.archive.org/web/20070212070819/http://www.arkive.org/species/GES/birds/Aceros_nipalensis/ రుఫస్-నెక్డ్ హార్న్‌బిల్ చిత్రాలు, వీడియోలు] [[వర్గం:భారతదేశ పక్షులు]] [[వర్గం:మయన్మార్ పక్షులు]] [[వర్గం:లావోస్ పక్షులు]] 14mpnbwxsqe8i9jkj611vrxahat1z6j 0 501365 4908588 4905834 2026-07-20T03:39:07Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 4908588 wikitext text/x-wiki {{Infobox | place = [[కేరళ]] | image = Kerala Population Pyramid in 5-year age groups (2011 census).png | image_size = 350px | caption = 2011 జనాభా లెక్కల నుండి తీసిన జనాభా పిరమిడ్ | size_of_population = 33.4&nbsp;మిలియన్లు | density = చ.కి.మీ.కు 859 | growth = 3.31% వార్షికం (2021 అంచనా) | birth = 1000 మందికి 11.06 (2023 అంచనా) <ref>{{cite web |title=Annual Vital Statistics Report 2023 |url=https://www.ecostat.kerala.gov.in/publication-detail/annual-vital-statistics-report-2023 |website=Department of Economics and Statistics |publisher=Department of Economics and Statistics, Government of Kerala |access-date=7 December 2025}}</ref> | death = 1000 మందికి 8.56 (2023 అంచనా) <ref>{{cite web |title=Annual Vital Statistics Report 2023 |url=https://www.ecostat.kerala.gov.in/publication-detail/annual-vital-statistics-report-2023 |website=Department of Economics and Statistics |publisher=Department of Economics and Statistics, Government of Kerala |access-date=7 December 2025}}</ref> | life = | life_male = 75 సంవత్సరాలు | life_female = 80.15 సంవత్సరాలు | fertility = ఒక స్త్రీకి 1.35 జననాలు (2023 అంచనా) <ref>{{cite web |title=Annual Vital Statistics Report 2023 |url=https://www.ecostat.kerala.gov.in/publication-detail/annual-vital-statistics-report-2023 |website=Department of Economics and Statistics |publisher=Department of Economics and Statistics, Government of Kerala |access-date=7 December 2025}}</ref> | infant_mortality = 1000 సజీవ జననాలకు 5.26 (2023 అంచనా) <ref>{{cite web |title=Annual Vital Statistics Report 2023 |url=https://www.ecostat.kerala.gov.in/publication-detail/annual-vital-statistics-report-2023 |website=Department of Economics and Statistics |publisher=Department of Economics and Statistics, Government of Kerala |access-date=7 December 2025}}</ref> | net_migration = 1000 మందికి −0.08 (2019 అంచనా) | age_0–14_years = 19% | age_15–64_years = 70% | age_65_years = 12% | total_mf_ratio = 0.97 పురుషులు/స్త్రీలు | sr_at_birth = 1.04 పురుషులు/స్త్రీలు }} [[కేరళ]] నైరుతి భారతదేశంలోని ఒక రాష్ట్రం. కేరళలోని 33.4 మిలియన్ల జనాభాలో అత్యధికులు (2011 జనాభా లెక్కల ప్రకారం) జాతిపరంగా మలయాళీలు ([[మలయాళం]] మాట్లాడేవారు).<ref>{{Cite web |title=KERALA POPULATION STATISTICS AS PER 2011 CENSUS |url=https://scdd.kerala.gov.in/index.php/basic-details/kerala-population-statitics-asper-2011-census}}</ref> అరేబియా సముద్రం మీదుగా సహస్రాబ్దాల వాణిజ్య సంబంధాల వల్ల అదనపు పూర్వీకులు ఉద్భవించారు, తద్వారా అరబ్, యూదు, సిరియాక్, పోర్చుగీస్, ఆంగ్ల, చైనీస్, ఇతర జాతుల ప్రజలు కేరళలో స్థిరపడ్డారు. ఈ వలసదారులలో అనేకులు స్థానిక మలయాళం మాట్లాడేవారితో వివాహ సంబంధాలు ఏర్పరచుకున్నారు, దీని ఫలితంగా కేరళలో అనేక ముస్లిం, క్రైస్తవ సమూహాలు ఏర్పడ్డాయి.<ref>Western Influence on Malayalam Language and Literature by K. M. George, p2, {{ISBN|81-260-0413-4}} [https://books.google.com/books?id=MZqqyxVkufQC&q=Western+Influence+on+Malayalam+Language+and+Literature Google book]</ref><ref>Caste, Class and Catholicism in India 1789–1914 by Kenneth Ballhatchet, p2, {{ISBN|0-7007-1095-7}}</ref> కొంతమంది ముస్లింలు, క్రైస్తవులు స్థానిక జనాభాతో కలిసిన మధ్యప్రాచ్య, యూరోపియన్ స్థిరనివాసులకు తమ వంశాన్ని ఆపాదిస్తారు. [[మలయాళం]] కేరళ అధికారిక భాష, దీనిని కనీసం 97% ప్రజలు మాట్లాడతారు; తదుపరి అత్యంత సాధారణ భాష ఆంగ్లం. [[తమిళం]] ప్రధానంగా [[తమిళనాడు]] సరిహద్దు జిల్లాల్లో, ముఖ్యంగా ఇడుక్కి, పాలక్కాడ్ ప్రాంతాల్లో మాట్లాడతారు. కాసరగోడ్ జిల్లా ఉత్తర భాగాలలో తుళు మాట్లాడతారు. అదనంగా, కేరళలో 321,000 మంది స్థానిక గిరిజన ఆదివాసీలు (జనాభాలో 1.10%) ఉన్నారు.<ref name="Kalathil_2004_10">{{Harv|Kalathil|2004|p=10}}.</ref> దాదాపు 63% గిరిజనులు తూర్పు జిల్లాలైన వయనాడ్ (ఇక్కడ 35.82% గిరిజనులు), పాలక్కాడ్ (1.02%), ఇడుక్కి (15.66%) లో నివసిస్తున్నారు.<ref name="Kalathil_2004_12">{{Harv|Kalathil|2004|p=12}}.</ref> పానియార్లు, మూప్పన్లు, ఇరులర్లు, కురుంబర్లు, ముడుగర్లతో సహా ఈ సమూహాలు తమ సొంత మాతృభాషలను మాట్లాడతాయి.<ref>{{Harv|Kalathil|2004|pp=13–14}}.</ref><ref name="Kalathil_2004_30-32">{{Harv|Kalathil|2004|pp=30–32}}.</ref><ref name="Kalathil_2004_37">{{Harv|Kalathil|2004|p=37}}.</ref><ref name="Kalathil_2004_39">{{Harv|Kalathil|2004|p=39}}.</ref> సైలెంట్ వ్యాలీ జాతీయ ఉద్యానవనంలోని చోళనాయక్కన్ గిరిజనులను 1970లలో మాత్రమే సంప్రదించారు, వారు రాష్ట్రంలో అత్యంత ఏకాంత గిరిజనులు.<ref>{{cite journal |last1=Heller |first1=Patrick |title=Social capital as a product of class mobilization and state intervention: Industrial workers in Kerala, India |journal=World Development |date=June 1996 |volume=24 |issue=6 |pages=1055–1071 |doi=10.1016/0305-750X(96)00015-0|doi-access=free }}</ref> == జనాభా == {| class="toccolours" style="float:right; clear:right; font-size:85%; width:175px; margin:0 0 1em 1em;" cellpadding="0" cellspacing="0" |- | colspan="2" style="text-align:center; background:#33c; color:white;"| '''కేరళ జనాభా సాంద్రత''' |- style="background:#fff; color:#555; text-align:center;" | [[File:Kerala density map1.PNG|175px]] |- style="background:#fff; color:#555; text-align:center;" | కేరళ జిల్లాలు, జనాభా సాంద్రత ఆధారంగా రంగులు వేయబడ్డాయి {{Nowrap|(చ.కి.మీ.కు నివాసితులు)}} |- style="background:#eee; color:black; text-align:center;" | మూలం:<ref>{{Harv|GOK|2001}}</ref> |} కేరళలో భారతదేశ జనాభాలో 2.76% మంది నివసిస్తున్నారు, ఇక్కడ సాంద్రత చ.కి.మీ.కు 859 మందిగా ఉంది;<ref name="Census 2011">{{cite web|url=http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/prov_results_paper1_india.html |title=Census of India : Provisional Population Totals India : Paper1 : Census 2011 |publisher=Censusindia.gov.in |access-date=16 August 2014}}</ref> ఈ ప్రాంతం మిగిలిన భారతదేశం కంటే మూడు రెట్లు ఎక్కువ జనసాంద్రత కలిగి ఉంది. కేరళ పశ్చిమ తీర ప్రాంతాలు చ.కి.మీ.కు 2,022 మంది జనాభాతో అత్యంత జనసాంద్రత కలిగి ఉన్నాయి, ఇది రాష్ట్ర మొత్తం జనాభా సాంద్రత అయిన చ.కి.మీ.కు 859 మంది కంటే 2.5 రెట్లు ఎక్కువ, తూర్పు కొండలు, పర్వత ప్రాంతాలు తక్కువ జనాభాను కలిగి ఉన్నాయి.<ref>{{cite book |url=http://www.ncscm.org/cms/geo/pdf/research/kerala_fact_sheet.pdf |title=Shoreline change assessment for Kerala coast |publisher=National Centre for Sustainable Coastal Management, Ministry of Environment and Forests |author1=R Ramesh |author2=R Purvaja |author3=A Senthil Vel |access-date=30 May 2015 |archive-date=30 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150530204904/http://www.ncscm.org/cms/geo/pdf/research/kerala_fact_sheet.pdf |url-status=dead }}</ref> అయినప్పటికీ, కేరళ జనాభా వృద్ధి రేటు జాతీయ సగటు కంటే చాలా తక్కువగా ఉంది, కేరళ జనాభా 1951, 1991 మధ్య రెట్టింపు కంటే ఎక్కువ పెరిగింది – 1991 నాటికి 15.6 మిలియన్ల మంది పెరిగి మొత్తం 29.1 మిలియన్ల నివాసితులకు చేరుకుంది – 2001 నాటికి జనాభా 31.8 మిలియన్లు, 2011 నాటికి 33.3 మిలియన్లకు చేరుకుంది.<ref name="Census 2011"/> కేరళ ప్రజలు తీరప్రాంతంలో అత్యంత దట్టంగా స్థిరపడ్డారు, తూర్పు కొండలు, పర్వత ప్రాంతాలను తక్కువ జనాభాతో వదిలివేశారు.{{Citation needed|date=January 2023}} భారతదేశంలో కేరళ రెండవ అత్యంత పట్టణీకరణ చెందిన ప్రధాన రాష్ట్రం, 2011 జనాభా లెక్కల ప్రకారం 47.7% పట్టణ జనాభాను కలిగి ఉంది.<ref name="ubn">{{cite web|url=http://mohua.gov.in/cms/level-of-urbanisation.php|title=Level of Urbanisation in Indian States|website=mohua.gov.in|publisher=Ministry of Housing and Urban Affairs, Government of India}}</ref> కేరళీయులలో ఎక్కువ మంది (54.7%) [[హిందూ మతం|హిందూ మతాన్ని]] ఆచరిస్తున్నారు. కేరళలో అనుసరించే ప్రధాన మతాలు హిందూ మతం (54.7% — కేరళలో హిందూ మతం), [[ఇస్లాం]] (26.6%), [[క్రైస్తవ మతం]] (18.4%).<ref name="Indian Census">{{cite web|url=http://www.censusindia.gov.in/|title=Indian Census|publisher=Censusindia.gov.in|access-date=20 November 2014}}</ref> కేరళలో ఇటీవల వరకు చిన్న యూదుల జనాభా కూడా ఉంది, క్రీ.పూ. 587లో జెరూసలెంను నెబుకద్నెజార్ ఆక్రమించినప్పుడు వారు పారిపోయి వచ్చారని చెబుతారు.<ref>[http://ednafernandes.com/ Edna Fernandes], The Last Jews of Kerala, Skyhorse Publishing, 2008</ref> 2001 భారత జనాభా లెక్కల ప్రకారం కేరళలో కేవలం 51 మంది యూదులు మాత్రమే నమోదయ్యారు. కొచ్చిలోని పరదేశి సినాగోగ్ కామన్వెల్త్ దేశాలలో అతి పురాతనమైన సినాగోగ్.<ref>{{cite web | author=| title=Oldest Commonwealth synagogue turns 450 | website=Business Standard| date=9 December 2018 | url=https://www.business-standard.com/article/pti-stories/oldest-commonwealth-synagogue-turns-450-118120900138_1.html | agency=Press Trust of India | access-date=2024-10-11}}</ref> రాష్ట్రంలో అనేక ప్రసిద్ధ దేవాలయాలు, మసీదులు, చర్చిలు ఉన్నాయి. భారతదేశంలోని పురాతన చర్చి కేరళలో ఉంది, దీనిని యేసుక్రీస్తు శిష్యుడైన సెయింట్ థామస్ స్థాపించారని నమ్ముతారు, చేరమాన్ జుమా మసీదు భారత ఉపఖండంలో అత్యంత పురాతన మసీదుగా పరిగణించబడుతుంది, దీనిని ఇస్లామిక్ మిషనరీ మాలిక్ దీనార్ నిర్మించారు.{{citation needed|date=February 2024}} {| class="wikitable sortable mw-collapsible" |+చారిత్రక జనాభా !సంవత్సరం !జనాభా !దశాబ్దపు వృద్ధి |- |2011 |33,406,061 |4.91 |- |2001 |31,841,374 |9.43 |- |1991 |29,098,518 |14.32 |- |1981 |25,453,680 |19.24 |- |1971 |21,347,375 |26.29 |- |1961 |16,903,715 |24.76 |- |1951 |13,549,118 |22.82 |- |1941 |11,031,541 |16.04 |- |1931 |9,507,050 |21.85 |- |1921 |7,802,127 |9.16 |- |1911 |7,147,673 |11.75 |- |1901 |6,392,620 | – |} === కేరళ జనాభా గ్రాఫ్ (1901 నుండి 2011 వరకు) === {{vertical bar chart | full_name = | alignment = none | width = 558 | height = 361 |1901|6396262 |1911|7147673 |1931|9507050 |1941|11031541 |1951|13549118 |1961|16903715 |1971|21347375 |1981|25453680 |1991|29098518 |2001|31841374 |2011|33406061 }} మూలం:<ref>{{cite web|title=Population of Kerala - StatisticsTimes.com|url=http://statisticstimes.com/demographics/population-of-kerala.php|access-date=23 May 2020|website=statisticstimes.com|archive-date=8 May 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200508104647/http://statisticstimes.com/demographics/population-of-kerala.php|url-status=dead}}</ref> == లక్షణాలు == [[File:Distribution of Population in Malappuram District.svg|thumbnail|కేరళలో అత్యధిక జనాభా కలిగిన జిల్లా [[మలప్పురం జిల్లా|మలప్పురంలో]] జనాభా పంపిణీ (2011).<ref>{{cite web|url=https://censusindia.gov.in/2011census/dchb/3205_PART_B_MALAPPURAM.pdf |website=censusindia.gov.in |title= Census 2011, Malappuram}}</ref> రాష్ట్రంలోని ప్రతి భాగంలో పంపిణీ ఇదే నమూనాను పోలి ఉంటుంది. పశ్చిమ అరేబియా సముద్ర తీరం దట్టమైన జనాభాతో ఉండగా, పశ్చిమ కనుమలకు ఆనుకుని ఉన్న తూర్పు కొండ ప్రాంతం పశ్చిమ తీరంతో పోలిస్తే తక్కువ జనాభాను కలిగి ఉంది.<ref>{{cite book |url=http://www.ncscm.org/cms/geo/pdf/research/kerala_fact_sheet.pdf |title=Shoreline change assessment for Kerala coast |publisher=National Centre for Sustainable Coastal Management, Ministry of Environment and Forests |author1=R Ramesh |author2=R Purvaja |author3=A Senthil Vel |access-date=2026-07-05 |archive-date=2015-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150530204904/http://www.ncscm.org/cms/geo/pdf/research/kerala_fact_sheet.pdf |url-status=dead }}</ref>]] === సామాజిక అభివృద్ధి === పేదరిక నిర్మూలన, ప్రాథమిక విద్య, ఆరోగ్య సంరక్షణ వంటి సామాజిక అభివృద్ధి సూచికలకు సంబంధించి భారతదేశంలో కేరళ అగ్రస్థానంలో ఉంది. ప్రజలలో ఆరోగ్య సంరక్షణ, విద్యను పెంపొందించడానికి కొచ్చి, ట్రావెన్‌కోర్ సంస్థానాలు 1911లో ప్రారంభించిన ముఖ్యమైన ప్రయత్నాల ఫలితంగా ఇది సాధ్యమైంది. ఈ ప్రధాన దృష్టి - భారతదేశంలో అసాధారణమైనదిగా పరిగణించబడుతుంది - స్వాతంత్ర్యం తర్వాత కేరళ రాష్ట్రంగా అవతరించిన తరువాత కూడా నిర్వహించబడింది.<ref name="Varma_2005">{{cite book |last=Varma |first=A.R. Rajaraja |title=Keralapanineeyam |publisher=D C Books |year=2005 |location=Kottayam |isbn=81-7130-672-1}}</ref> తద్వారా, భారతదేశంలో కేరళ అత్యధిక అక్షరాస్యత రేటు 93.91% (2011) కలిగి ఉంది;<ref>{{cite web |title=Census 2011: Chapter 6 State of Literacy |url=http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/data_files/india/Final_PPT_2011_chapter6.pdf/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20130903062239/http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/data_files/india/Final_PPT_2011_chapter6.pdf/ |archive-date=3 September 2013 |website=www.censusindia.gov.in}}</ref> ఆయుర్దాయం ఇప్పుడు భారతదేశంలో అత్యధికంగా ఉంది. కేరళలో ఆత్మహత్యల రేట్లు భారతదేశంలో అత్యధికంగా ఉన్నాయి.<ref>http://ncrb.nic.in/StatPublications/ADSI/ADSI2015/chapter-2%2520suicides-v1.pdf&ved=0ahUKEwibmOS41p_XAhUBLo8KHVjhCeUQFgh7MAk&usg=AOvVaw1qQ89yX7CZ0QKT6J9VigMn {{Dead link|date=March 2022}}</ref> 2011 జనాభా లెక్కల ప్రకారం, భారతదేశంలో కేరళ, పుదుచ్చేరి మాత్రమే 0.99 కంటే ఎక్కువ స్త్రీ-పురుష నిష్పత్తిని కలిగి ఉన్నాయి. కేరళ నిష్పత్తి 1.084 – 1000 మంది పురుషులకు 1084 మంది స్త్రీలు – కాగా జాతీయ గణాంకం 0.940.<ref>{{cite web|url=http://www.censusindia.gov.in/2011-Common/CensusData2011.html|title=Census of India Website : Office of the Registrar General & Census Commissioner, India|website=censusindia.gov.in}}</ref> సబ్-రీప్లేస్‌మెంట్ ఫెర్టిలిటీని కలిగి ఉన్న భారతదేశంలోని రాష్ట్రాలలో ఇది ఒకటి.<ref>{{cite web|url=http://niti.gov.in/content/total-fertility-rate-tfr-birth-woman |title=&#124; NITI Aayog |publisher=Niti.gov.in |date=25 April 2022 |accessdate=7 May 2022}}</ref> యునిసెఫ్, ప్రపంచ ఆరోగ్య సంస్థ (WHO) "బేబీ ఫ్రెండ్లీ హాస్పిటల్ ఇనిషియేటివ్" ద్వారా కేరళను ప్రపంచంలోనే మొదటి "బేబీ-ఫ్రెండ్లీ రాష్ట్రం"గా గుర్తించాయి. ఈ రాష్ట్రం సాంప్రదాయ వైద్య విధానమైన ఆయుర్వేదానికి ప్రసిద్ధి చెందింది - ఈ సాంప్రదాయ నైపుణ్యం ప్రస్తుతం పెరుగుతున్న వైద్య పర్యాటకులను ఆకర్షిస్తోంది. అయితే, ఈ పరిస్థితిలో ఉన్న లోపాలలో జనాభాలో స్థిరమైన వృద్ధాప్యం కూడా ఉంది – నిజానికి, కేరళీయులలో 11.2% మంది 60 ఏళ్లు లేదా అంతకంటే ఎక్కువ వయస్సు గలవారు.<ref name="Varma_2005" /> కేరళ అసాధారణ సామాజిక-ఆర్థిక, జనాభా పరిస్థితిని రచయిత, పర్యావరణవేత్త బిల్ మెక్కిబ్బెన్ సంగ్రహించారు:<ref name="McKibben_2006">{{Harv|McKibben|1999}}.</ref> === వలసలు === 2011 నాటికి, మొత్తం 2,280,000 మంది కేరళీయులు భారతదేశం వెలుపల నివసిస్తున్నారు. అత్యధిక జనాభా UAE (883,313), US (68,076)లో ఉన్నారు.<ref>{{cite web|url=http://www.daijiworld.com/news/news_disp.asp?n_id=127311 |title=Migration From Kerala Growing Steadily, Shows Study |publisher=Daijiworld.com |access-date=16 August 2014}}</ref> ప్రవాస కేరళీయులు ఈ క్రింది దేశాలలో ఎక్కువగా కేంద్రీకృతమై ఉన్నారు: ''(2011 నాటి గణాంకాలు)''<ref>{{cite web|url=http://www.emirates247.com/news/a-gulf-without-keralites-could-soon-be-a-reality-2012-10-18-1.479297 |title=A Gulf without Keralites could soon be a reality |publisher=Emirates 24/7 |date=18 October 2012 |access-date=16 August 2014}}</ref> * యుఏఈ – 883,313 * అమెరికా సంయుక్త రాష్ట్రాలు – 68,076 (ప్రధానంగా U.S. పౌరులు) * సౌదీ అరేబియా – 574,739 * ఒమన్ – 195,300 * ఖతార్ – 410,000 * కువైట్ – 127,782 * బహ్రెయిన్ – 216,000 * యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్ – 44,640 * కెనడా – 28,000 * ఆస్ట్రేలియా – 50,000 * పోర్చుగల్ – 2,000 * ఇటలీ – 25,000 * జర్మనీ – 10,000 === వైవిధ్యం === కేరళలో 2,500,000 కంటే ఎక్కువ మంది వలసదారులు నివసిస్తున్నారు,<ref name="frontlineonnet.com">{{cite web |url=http://www.frontlineonnet.com/fl2801/stories/20110114280104400.htm |title= Invisible people|website=www.frontlineonnet.com |archive-url=https://web.archive.org/web/20110131141042/http://www.frontlineonnet.com/fl2801/stories/20110114280104400.htm |archive-date=31 January 2011}}</ref> వీరు ప్రధానంగా అస్సాం, పశ్చిమ బెంగాల్ నుండి వచ్చినవారు, జనాభాలో వీరు 8% కంటే ఎక్కువ మంది ఉన్నారు. బీహార్, జార్ఖండ్, ఛత్తీస్‌గఢ్, ఒరిస్సా, ఈశాన్య రాష్ట్రాల నుండి కూడా వలస వచ్చినవారు ఉన్నారు.<ref>{{cite web|url=http://www.indianexpress.com/news/in-migrants-own-country/821311/0 |title=In Migrants' Own Country |work=The Indian Express |date=24 July 2011 |access-date=16 August 2014}}</ref><ref name="frontlineonnet.com"/><ref>{{cite web|title=No Malayalam please, we're Bongs|url=https://www.telegraphindia.com/7-days/no-malayalam-please-we-re-bongs/cid/549315|access-date=12 June 2020|website=The Telegraph (India)|language=en}}</ref> 2026 రాష్ట్ర ఎన్నికల నాటికి, తిరువనంతపురం, కొల్లం, కొచ్చి, కోజికోడ్, త్రిస్సూర్, కన్నూర్ జిల్లాల్లోని అనేక నియోజకవర్గాల్లో వలసదారులు ఒక కీలకమైన ఓటింగ్ వర్గంగా మారతారని అధ్యయనాలు సూచిస్తున్నాయి.<ref>{{cite news| url=http://www.telegraphindia.com/1110420/jsp/nation/story_13877410.jsp | archive-url=https://web.archive.org/web/20121102150628/http://www.telegraphindia.com/1110420/jsp/nation/story_13877410.jsp | url-status=dead | archive-date=2 November 2012 | location=Kolkata, India | work=The Telegraph | first=K.M. | last=Rakesh | title=Missing voters | date=20 April 2011}}</ref> == జాబితాలు == === పట్టణ కేంద్రాలు === 2011 భారత జనాభా లెక్కల ప్రకారం, కేరళలో 1.5 మిలియన్లకు పైగా జనాభా కలిగిన ఆరు పట్టణ సముదాయాలు ఉన్నాయి: కొచ్చి, కోజికోడ్, కొల్లం, కన్నూర్, తిరువనంతపురం, త్రిస్సూర్, వీటన్నింటిలో కనీసం 1.5 మిలియన్ల జనాభా ఉంది.<ref name="emplo">{{cite web |url=http://www.govemployees.in/2015/06/02/revised-list-of-classification-cities-for-hra-of-central-government-employees/ |website=govemployees.in |title=Cities of India – statewise |access-date=14 May 2021 |archive-date=25 August 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160825063143/http://www.govemployees.in/2015/06/02/revised-list-of-classification-cities-for-hra-of-central-government-employees/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web|url=https://indianexpress.com/article/india/three-of-worlds-ten-fastest-growing-urban-areas-are-in-kerala-6205749/ |title=3 of world's 10 fastest-growing urban areas are in Kerala: Economist ranking |date=8 January 2020 |access-date=13 January 2020}}</ref><ref name="oslo">{{cite web |url=https://kerala.gov.in/documents/10180/622777/urban |website=kerala.gov.in |title=Urban centres of Kerala |access-date=14 May 2021 |archive-date=30 December 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201230044541/https://kerala.gov.in/documents/10180/622777/urban |url-status=dead }}</ref> కేరళీయులలో మూడింట ఒక వంతు కంటే ఎక్కువ మంది ఈ పెద్ద నగరాల్లో నివసిస్తున్నారు (ఏ ఇతర రాష్ట్రం కంటే ఎక్కువ శాతం), సగానికి పైగా జనాభా పట్టణ కేంద్రాలలో నివసిస్తున్నారు.<ref>{{cite news| url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/One-in-3-Keralites-lives-in-big-cities/articleshow/10514023.cms | archive-url=https://archive.today/20130126115926/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-10-28/india/30332125_1_million-plus-cities-big-city-urban-population | url-status=live | archive-date=26 January 2013 | work=[[The Times of India]] | title=One in 3 Keralites lives in big cities | date=28 October 2011}}</ref> జనాభా పరంగా కేరళలో తిరువనంతపురం అతిపెద్ద నగరం. {{Major cities in Kerala}} పై పట్టిక కేరళ నగరాలను వాటి సంబంధిత కార్పొరేషన్ గణాంకాల పరంగా జాబితా చేస్తుంది. 2011 జనాభా లెక్కల ప్రకారం, భారతదేశంలోని అత్యధిక జనాభా కలిగిన మొదటి 50 మెట్రోపాలిటన్ ప్రాంతాలలో 7 కేరళకు చెందినవి. అవి '''కొచ్చి, కోజికోడ్, కొల్లం, మలప్పురం, తిరువనంతపురం, కన్నూర్, త్రిస్సూర్''' వరుసగా 17, 19, 21, 25, 26, 27, 48 ర్యాంకుల్లో ఉన్నాయి.<ref name="oslo"/><ref name="emplo"/> === అత్యధిక జనాభా కలిగిన పట్టణ సముదాయాలు === భారతదేశంలోని కేరళ రాష్ట్రంలో అత్యధిక జనాభా కలిగిన పట్టణ సముదాయాల జాబితా ఈ క్రిందిది. సూచించబడిన జనాభా గణాంకాలు 2011 జనాభా లెక్కల ప్రకారం ఉన్నాయి.<ref>{{Cite web|url=http://www.censusindia.gov.in/towns/ker_towns.pdf|title=ALPHABETICAL LIST OF TOWNS AND THEIR POPULATION|accessdate=22 September 2023}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2-vol2/data_files/kerala/Analysis_Census_Data.pdf|title=Population Analysis with list of UAs and their Population|accessdate=22 September 2023}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2-vol2/data_files/kerala/Analysis_Census_Data.pdf |title=Analysis of Census Date : 2011 |publisher=Censusindia.gov.in |access-date=20 May 2015}}</ref> (ఇది మెట్రోపాలిటన్ జనాభా జాబితా అని గమనించండి, ఇది కార్పొరేషన్ జనాభాను సూచించదు. భారతదేశంలోని నగరాలు అధికారికంగా ఈ సంఖ్యల పరంగా ర్యాంక్ చేయబడ్డాయి) {| class="sortable wikitable" style="width: 50%; font-size: 0.90em;" |- ! ర్యాంక్ !! పట్టణ సముదాయం !! జనాభా (2011) !! జనాభా (2001) !! జిల్లా |- | 1 || కొచ్చి ||2,117,990 || 1,355,972 || ఎర్నాకుళం |- | 2 || కోజికోడ్ ||2,030,519|| 715,681 || కోజికోడ్ |- | 3|| త్రిస్సూర్||1,854,783 || 103,122 || త్రిస్సూర్ |- | 4 || మలప్పురం ||1,698,645 || 170,409 || మలప్పురం |- | 5 || తిరువనంతపురం ||1,679,754 || 1,089,635 || తిరువనంతపురం |- | 6 || కన్నూర్ ||1,642,892 || 498,207 || కన్నూర్ |- | 7 || కొల్లం ||1,110,005 || 380,091|| కొల్లం |- | 8 || చేర్తలా ||455,408 || 141,558 || అలెప్పీ |- | 9 || కాయంకుళం ||427,091 || 68,585 || అలెప్పీ |- | 10 || కొట్టాయం ||357,533 || 172,878 || కొట్టాయం |- | 11 || పాలక్కాడ్ ||293,566 || 283,369 || పాలక్కాడ్ |- | 12 || అలెప్పీ ||241,072 || 282,675 || అలెప్పీ |- | 13 || ఒట్టప్పాలెం ||238,238 || 49,242 || పాలక్కాడ్ |- | 14 || కాన్హాంగాడ్ ||229,706 || 129,367 || కాసరగోడ్ |- | 15 || కాసరగోడ్ ||192,761 || 75,968 || కాసరగోడ్ |- | 16 || చంగనస్సేరి ||127,971 || 51,967 || కొట్టాయం |- | 17 || చలకుడి ||114,901 || 48,380 || త్రిస్సూర్ |- | 18 || కోతమంగళం ||114,574 ||37,173 || ఎర్నాకుళం |} === జాతులు === కేరళ నివాసితులలో అత్యధికులు [[మలయాళీలు]], కానీ తుళువాలు, తమిళులు, కన్నడిగులు, కొంకణిలు, వివిధ గిరిజనులతో సహా అనేక చిన్న జాతుల సమూహాలు ఉన్నాయి. అదనంగా, 2013 ప్రారంభం నాటికి కేరళలో భారతదేశంలోని ఇతర రాష్ట్రాల నుండి దాదాపు 2.5 మిలియన్ల (రాష్ట్ర జనాభాలో 7.5%) వలస కార్మికులు ఉన్నారు.<ref>{{cite web|agency=Press Trust of India |url=http://www.thehindubusinessline.com/news/migrant-worker-population-in-kerala-touches-25-m/article4421810.ece |title=Migrant worker population in Kerala touches 2.5 m &#124; Business Line |work=Business Line |date=16 February 2013 |access-date=16 August 2014}}</ref> === భాష === {{Pie chart |float=right |caption='''కేరళ భాషలు''' (2011)<ref name="census2011-langreport">{{cite web |title=Language – India, States and Union Territories |url=http://www.censusindia.gov.in/2011Census/C-16_25062018_NEW.pdf |work=Census of India 2011 |publisher=Office of the Registrar General |pages=13–14}}</ref> |value1=97.02|color1=#FE6F5E |value2=1.49|color2=#FBE274 |value3=1.5|color3=#97BC62FF |label1=[[మలయాళం]]|label2=[[తమిళం]]|label3=ఇతరులు}} కేరళ భారతదేశంలో అత్యంత ఏకభాషా రాష్ట్రం, ఇక్కడ మొత్తం జనాభాలో 97% మంది [[మలయాళం]]ను తమ మాతృభాషగా మాట్లాడతారు.<ref name="census2011-langreport"/> అదనంగా, ఇడుక్కి జిల్లాలో గణనీయమైన తమిళ జనాభా ఉంది, ఇది ఆ జిల్లా మొత్తం జనాభాలో 17.48%గా ఉంది.<ref name="lg">{{cite web |title=Census of India – Language |url=http://censusindia.gov.in/2011census/C-16.html |website= censusindia.gov.in}}</ref> కాసరగోడ్ జిల్లా ఉత్తర భాగాలలో తుళు, కన్నడ మాట్లాడతారు, జిల్లా మొత్తం జనాభాలో ఇవి వరుసగా 8.77%, 4.23% ఉన్నాయి.<ref name="lg"/><ref>{{cite news |title=Kerala government to appoint officer to study issues of linguistic minorities |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/thiruvananthapuram/government-to-appoint-officer-to-study-issues-of-linguistic-minorities/articleshow/59892625.cms |date=2 August 2017 |newspaper=The Times of India |department=City: Thiruvananthapuram |agency=TNN}}</ref> కొంకణి మాట్లాడేవారు కొచ్చి, కాసరగోడ్‌లో ఎక్కువగా కేంద్రీకృతమై ఉన్నారు. కొచ్చిలో కొంతమంది గుజరాతీ, కచ్చి మాట్లాడేవారు కూడా ఉన్నారు. ఇరుల, కురుమ, మలవేదన్, కణిక్కరన్, కురిచియ మొదలైన వివిధ చిన్న గిరిజన భాషలు కూడా పర్వత ప్రాంతాలలో, ముఖ్యంగా వయనాడ్, ఇడుక్కిలో కనిపిస్తాయి. ముస్లిం జనాభా మంజేశ్వర్, ఉప్పల, కాసరగోడ్‌లో దఖిని ఉర్దూ మాట్లాడుతారు. === మతం === 2011 జనాభా లెక్కల ప్రకారం కేరళ జనాభాలో 54.7% హిందువులు, 26.6% జనాభాతో ఇస్లాం రెండవ స్థానంలో, 18.4% జనాభాతో [[కేరళలో క్రైస్తవ మతం|క్రైస్తవ మతం]] మూడవ స్థానంలో ఉన్నాయి. {| class="wikitable sortable" style="line-height:20px;text-align:center;" |+కేరళ మతపరమైన జనాభా (1901–2011)<ref>{{cite web|url = https://www.deccanchronicle.com/nation/current-affairs/160316/kerala-muslims-will-be-double-the-number-of-christians-by-2051.html|title = Kerala: Muslims will be double the number of Christians by 2051|date = 16 March 2016|access-date = 14 May 2021|archive-date = 12 November 2020|archive-url = https://web.archive.org/web/20201112001939/https://www.deccanchronicle.com/nation/current-affairs/160316/kerala-muslims-will-be-double-the-number-of-christians-by-2051.html|url-status = dead}}</ref><ref>[https://i.imgur.com/imH5BdY.png Photo] imgur.com</ref> |- ! జనాభా లెక్కల<br />సంవత్సరం | colspan="2" style="background:Orange;"|[[హిందూ మతం|<span style="color:white;">'''హిందువులు'''</span>]] | style="background:Orange;"| <span style="color:white;">'''''దశాబ్దపు వృద్ధి రేటు (%)'''''</span> | colspan="2" style="background:Green;"|[[ఇస్లాం|<span style="color:white;">'''ముస్లింలు'''</span>]] | style="background:Green;"| <span style="color:white;">'''''దశాబ్దపు వృద్ధి రేటు (%)'''''</span> | colspan="2" style="background:DodgerBlue;"|[[క్రైస్తవ మతం|<span style="color:white;">'''క్రైస్తవులు'''</span>]] | style="background:DodgerBlue;"| <span style="color:white;">'''''దశాబ్దపు వృద్ధి రేటు (%)'''''</span> ! colspan="2"| మొత్తం<br />జనాభా ! దశాబ్దపు వృద్ధి రేటు (%) |- ! 1901 | 4,378,305 | '''68.5%''' | ''N/A'' | 1,119,473 | '''17.5%''' | ''N/A'' | 891,767 | '''13.9%''' | ''N/A'' | 6,389,545 | '''100.0%''' | ''N/A'' |- ! 1911 | 4,762,393 | '''66.8%''' | style="background:red;"| <span style="color:white;">+8.77</span> | 1,263,602 | '''17.7%''' | +12.87 | 1,101,289 | '''15.5%''' | style="background:#03c04a;"| <span style="color:white;">+23.50</span> | 7,127,284 | '''100.0%''' | +11.55 |- ! 1921 | 5,052,039 | '''64.9%''' | style="background:red;"| <span style="color:white;">+6.08</span> | 1,360,180 | '''17.5%''' | +7.64 | 1,376,354 | '''17.7%''' | style="background:#03c04a;"| <span style="color:white;">+24.98</span> | 7,788,573 | '''100.0%''' | +9.28 |- ! 1931 | 6,021,982 | '''63.4%''' | style="background:red;"| <span style="color:white;">+19.20</span> | 1,624,112 | '''17.1%''' | +19.40 | 1,856,024 | '''19.5%''' | style="background:#03c04a;"| <span style="color:white;">+34.85</span> | 9,502,118 | '''100.0%''' | +22.00 |- ! 1941 | 6,699,600 | '''61.8%''' | style="background:red;"| <span style="color:white;">+11.25</span> | 1,883,786 | '''17.4%''' | +11.60 | 2,263,888 | '''20.9%''' | style="background:#03c04a;"| <span style="color:white;">+21.98</span> | 10,847,274 | '''100.0%''' | +14.16 |- ! 1951 | 8,344,351 | '''61.6%''' | style="background:red;"| <span style="color:white;">+24.55</span> | 2,374,598 | '''17.5%''' | style="background:#03c04a;"| <span style="color:white;">+26.05</span> | 2,825,720 | '''20.9%''' | +24.82 | 13,544,669 | '''100.0%''' | +24.87 |- ! 1961 | 10,282,568 | '''60.9%''' | style="background:red;"| <span style="color:white;">+23.23</span> | 3,027,639 | '''17.9%''' | style="background:#03c04a;"| <span style="color:white;">+27.50</span> | 3,587,365 | '''21.2%''' | +26.95 | 16,897,572 | '''100.0%''' | +24.75 |- ! 1971 | 12,683,277 | '''59.4%''' | style="background:red;"| <span style="color:white;">+23.35</span> | 4,162,718 | '''19.5%''' | style="background:#03c04a;"| <span style="color:white;">+37.49</span> | 4,494,089 | '''21.1%''' | +25.28 | 21,340,084 | '''100.0%''' | +26.29 |- ! 1981 | 14,801,347 | '''58.2%''' | +16.70 | 5,409,687 | '''21.3%''' | style="background:#03c04a;"| <span style="color:white;">+30.00</span> | 5,233,865 | '''20.6%''' | style="background:red;"| <span style="color:white;">+16.46</span> | 25,444,899 | '''100.0%''' | +19.24 |- ! 1991 | 16,668,587 | '''57.3%''' | +12.62 | 6,788,354 | '''23.3%''' | style="background:#03c04a;"| <span style="color:white;">+25.49</span> | 5,621,510 | '''19.3%''' | style="background:red;"| <span style="color:white;">+7.41</span> | 29,078,451 | '''100.0%''' | +14.28 |- ! 2001 | 17,920,105 | '''56.3%''' | style="background:red;"| <span style="color:white;">+7.51</span> | 7,863,842 | '''24.7%''' | style="background:#03c04a;"| <span style="color:white;">+15.84</span> | 6,057,427 | '''19.0%''' | +7.75 | 31,841,374 | '''100.0%''' | +9.50 |- ! 2011 | 18,282,492 | '''54.9%''' | +2.02 | 8,873,472 | '''26.6%''' | style="background:#03c04a;"| <span style="color:white;">+12.84</span> | 6,141,269 | '''18.4%''' | style="background:red;"| <span style="color:white;">+1.38</span> | 33,406,061 | '''100.0%''' | +4.91 |- | colspan="3" style="background:red;"| <span style="color:white;">''అతి తక్కువ వృద్ధి రేటును సూచిస్తుంది''</span> | colspan="3" style="background:#03c04a;"| <span style="color:white;">''అత్యధిక వృద్ధి రేటును సూచిస్తుంది''</span> | colspan="7" style="font-size:95%; background:#cef; text-align:center;"| '''మూలం: భారత జనాభా లెక్కలు (1901–2011)''' |} [[File:Percent Distribution of District Population by Hindu Castes.png|thumb|700px|left|హిందూ కులాల వారీగా జిల్లా జనాభా పంపిణీ శాతం]] {| class="wikitable sortable" style="text-align: right;" |+మతపరమైన జనాభా వివరాలు !మతం !! 2001<ref name="religion1">{{cite web |title=Total population by religious communities |url=http://www.censusindia.gov.in/Census_Data_2001/Census_data_finder/C_Series/Population_by_religious_communities.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20080119031333/http://www.censusindia.gov.in/Census_Data_2001/Census_data_finder/C_Series/Population_by_religious_communities.htm |archive-date=19 January 2008 |access-date=20 November 2014 |publisher=Censusindia.gov.in}}</ref> !%!! 2011<ref name="religion2">{{cite web |title=Indian Census 2011 |url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/c-01.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150913045700/http://www.censusindia.gov.in/2011census/C-01.html |archive-date=13 September 2015 |access-date=25 August 2015 |publisher=Census Department, Government of India}}</ref> !% |- | హిందూ మతం || 17,883,449 |56.16|| 18,282,492 |54.73 |- | ఇస్లాం || 7,863,842 |24.70|| 8,873,472 |26.56 |- | క్రైస్తవ మతం || 6,057,427 |19.02|| 6,141,269 |18.38 |- | బౌద్ధ మతం || 2,027 |>0.01|| 4,752 |0.01 |- | జైన మతం || 4,528 |0.01|| 4,489 |0.01 |- | సిక్కు మతం || 2,762 |>0.01|| 3,814 |0.01 |- | ఇతరులు || 2,256 |>0.01|| 7,618 |0.02 |- | పేర్కొనబడనివి || — |—|| 88,155 |0.26 |- | '''మొత్తం'''|| '''31,841,374''' |'''~100'''|| '''33,406,061''' |'''~100''' |} === ట్రావెన్‌కోర్ మతపరమైన జనాభా (1816–1941) === {| class="wikitable sortable" style="line-height:20px;text-align:center;" |+ట్రావెన్‌కోర్ మతపరమైన జనాభా (1816–1941) |- ! జనాభా లెక్కల సంవత్సరం | colspan="2" style="background:Orange;"|[[హిందూ మతం|<span style="color:white;">'''హిందువులు'''</span>]] | colspan="2" style="background:DodgerBlue;"|[[క్రైస్తవ మతం|<span style="color:white;">'''క్రైస్తవులు'''</span>]] | colspan="2" style="background:Green;"|[[ఇస్లాం|<span style="color:white;">'''ముస్లింలు'''</span>]] |'''మొత్తం జనాభా''' |- ! 1816 – 1820 | 752,371 | '''82.99%''' | 112,158 | '''12.37%''' | 42,058 | '''4.64%''' |906,587 |- ! 1881 | 1,755,610 | '''73.12%''' | 498,542 | '''20.76%''' | 146,909 | '''6.12%''' |2,401,158 |- ! 1891 | 1,871,864 | '''73.18%''' | 526,911 | '''20.60%''' | 158,823 | '''6.21%''' |2,557,736 |- ! 1901 | 2,063,798 | '''69.91%''' | 697,387 | '''23.62%''' | 190,566 | '''6.46%''' |2,952,157 |- ! 1911 | 2,298,390 | '''67.03%''' | 903,868 | '''26.36%''' | 226,617 | '''6.61%''' |3,428,975 |- ! 1921 | 2,562,301 | '''63.96%''' | 1,172,934 | '''29.27%''' | 270,478 | '''6.75%''' |4,006,062 |- ! 1931 | 3,137,795 | '''61.57%''' | 1,604,475 | '''31.46%''' | 353,274 | '''6.93%''' |5,095,973 |- ! 1941 | 3,671,480 | '''60.49%''' | 1,963,808 | '''32.35%''' | 434,150 | '''7.15%''' |6,070,018 |} ''మూలాలు:''<ref name="r1931">{{Cite book |url=http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/5591/1/43534_1931_REP.pdf |title=Census of India, 1931, VOLUME XXVIII, Travancore, Part-I Report |publisher=Government of Travancore |year=1932 |location=Thiruvananthapuram |pages=327, 331}}</ref><ref name="r1881">{{Cite book |url=http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/5570/1/41740.pdf |title=Report on the Census of Travancore (1881) |publisher=Government of India |year=1884 |location=Thiruvananthapuram |pages=135, 258}}</ref><ref name="r1891">{{Cite book |url=http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/5571/1/42181.pdf |title=Report on the Census of Travancore (1891) |publisher=Government of India |year=1894 |location=Chennai |pages=10–11, 683}}</ref><ref name="r1941">{{Cite book |url=http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/5598/1/20374_1941_REP.pdf |title=Travancore, Part I, Vol-XXV (1941) |publisher=Government of Travancore |year=1942 |location=Thiruvananthapuram |pages=124–125}}</ref> === మలబార్ జిల్లా మతపరమైన జనాభా (1871–1951) === {| class="wikitable sortable" style="line-height:20px;text-align:center;" |+మలబార్ జిల్లా మతపరమైన జనాభా (1871&1951) |- | colspan="2" style="background:Dodgerblue;"|[[మతం|<span style="color:white;">'''మతం'''</span>]] | style="background:Orange;"|[[1871|<span style="color:white;">'''1871'''</span>]] | style="background:Green;"|[[1951|<span style="color:white;">'''1951'''</span>]] |- ! 1 | '''హిందూ మతం''' | 72.43% | 63.25% |- ! 2 | '''ఇస్లాం''' | 25.72% | 33.49% |- ! 3 | '''క్రైస్తవ మతం''' | 1.43% | 3.24% |} ''మూలాలు:<ref name="census1871">{{Cite book |last=Cornish |first=W. R. |url=http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/6348/1/140412_1871.pdf |title=Report on the Census of Madras Presidency – 1871 |publisher=Government of Madras |year=1874 |isbn= |location=Madras}}</ref><ref name="census1951">{{Cite book |url=http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/6425/1/20493_1951_MAL.pdf |title=1951 census handbook – Malabar district |publisher=Government of Madras |year=1953 |location=Chennai}}</ref>'' === సంఘాలు === {{Pie chart | caption = '''కేరళ కులాలు/సంఘాలు (2011)''' | value1 = 16.7 | color1 = ForestGreen | label1 = మాప్పిల ముస్లింలు | value2 = 9.92 | color2 = Blue | label2 = రౌథర్ ముస్లింలు | value3 = 12.2 | color3 = Yellow | label3 = ఈళవులు | value4 = 10.4 | color4 = Red | label4 = తియ్యర్ | color5 = OrangeRed | value5 = 14.6 | label5 = నాయర్లు | value6 = 12.5 | color6 = White | label6 = సిరియన్ క్రైస్తవులు | value7 = 9.8 | color7 = DarkBlue | label7 = షెడ్యూల్డ్ కులాలు | value8 = 2.8 | color8 = Gold | label8 = ధీవరాలు | value9 = 2.5 | color9 = SkyBlue | label9 = రోమన్ క్యాథలిక్ లాటిన్ రైట్ | value10 = 1.7 | color10 = Orange | label10 = బ్రాహ్మణులు | value11 = 1.1 | color11 = Black | label11 = షెడ్యూల్డ్ తెగలు | value12 = 3.0 | color12 = AquaMarine | label12 = ఇతర క్రైస్తవులు | value13 = 2.9 | color13 = SandyBrown | label13 = ఇతర హిందూ కులాలు | value14 = 0.3 | color14 = Purple | label14 = ఇతరులు }} ==== ఎస్సీ, ఎస్టీ జనాభా ==== కేరళ ఎస్సీ జనాభా 3,123,941, ఇది మొత్తం జనాభాలో 9.80%. కేరళలో ఎస్టీలు 364,000 జనాభాతో ఉన్నారు, ఇది జనాభాలో 1.14%గా ఉంది.<ref>[http://censusindia.gov.in/Tables_Published/SCST/dh_sc_kerala.pdf Census Tables] censusindia.gov.in {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110722030145/http://censusindia.gov.in/Tables_Published/SCST/dh_sc_kerala.pdf |date=22 July 2011 }}</ref> '''క్రైస్తవులలో డినామినేషన్స్ సమూహాలు:'''{{Refn|డినామినేషన్లను కులం లేదా జాతి సమూహాలుగా పరిగణించరు. క్రైస్తవుల మధ్య ఉన్న కుల సమూహాలు హిందూ మతంలోని కులతత్వానికి కొనసాగింపు, ఇది డినామినేషనల్ విభజనలకు సమాంతరంగా నడుస్తుంది. ఒక కుల సమూహం అనేక డినామినేషన్లలో వ్యాపించి ఉండవచ్చు. ఒక డినామినేషన్‌లో ఒకటి కంటే ఎక్కువ కుల సమూహాలు ఉండవచ్చు. ఒక డినామినేషన్‌కు చెందిన వ్యక్తి మరో డినామినేషన్‌కు మారవచ్చు.}} క్యాథలిక్ చర్చి (సైరో-మలబార్, లాటిన్, మలంకర) కేరళ క్రైస్తవులలో అతిపెద్ద డినామినేషన్, వీటిలో సైరో మలబార్ అతిపెద్దది. ఆర్థోడాక్స్, జాకోబైట్, మార్తోమా డినామినేషన్లు సిరియన్ మూలాలను కలిగి ఉన్నాయని చెబుతారు. ప్రధాన ప్రొటెస్టంట్ సమూహాలలో సిఎస్ఐ, వివిధ పెంటెకోస్టల్ చర్చిలు ఉన్నాయి. కల్డియన్ సిరియన్, సెవెంత్ డే అడ్వెంటిస్టులు, సాల్వేషన్ ఆర్మీ కొన్ని ఇతర డినామినేషన్లు.<ref>{{cite web|url=http://www.thehindu.com/2004/09/23/stories/2004092306010500.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20160114125423/http://www.thehindu.com/2004/09/23/stories/2004092306010500.htm|url-status=dead|archive-date=14 January 2016|work=[[The Hindu]]|title=Kerala News : Increase in Muslim population in the State|date=23 September 2004|access-date=20 November 2014}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.firstpost.com/politics/guess-whos-after-the-hindu-vote-in-kerala-hint-its-not-the-bjp-2619712.html|title=Guess who's after the Hindu vote in Kerala? (Hint: It's not the BJP)|date=10 February 2016}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/india/south/story/caste-based-organisations-nss-sndp-form-hindu-grand-alliance-in-kerala-115305-2012-09-05|title=Caste-based organisations NSS, SNDP form Hindu Grand Alliance in Kerala|first1=M. G. |last1=Radhakrishnan|date=5 September 2012|website=India Today}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.rediff.com/news/column/the-communal-polarisation-of-keralas-voters/20110601.htm|title=The communal polarisation of Kerala's voters|first=T. V. R.|last=Shenoy|website=Rediff}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-kerala/dheevara-sabha-calls-for-redefining-minority-status/article3101517.ece|title=Dheevara Sabha calls for redefining minority status|newspaper=The Hindu|date=7 July 2006}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.outlookindia.com/magazine/story/brahmins-in-india/234783|title=Brahmins in India|date=5 February 2022}}</ref> ==== గిరిజన సంఘాలు ==== కేరళలో సుమారు 35 విభిన్న షెడ్యూల్డ్ తెగలు ఉన్నాయి, ఇవి జనాభాలో 1.3% ఉన్నాయి. పూర్తిగా ప్రత్యేకమైనవి అయినప్పటికీ, వారి భాషలు జనాభా లెక్కలలో తరచుగా విభిన్నంగా హైలైట్ చేయబడవు. సంఖ్యాపరంగా ఆధిపత్యం వహించే పానియన్ తెగ రాష్ట్రానికి ఈశాన్యంలో నివసిస్తుంది, స్థిరపడిన వ్యవసాయాన్ని ఆచరిస్తుంది. కట్టునాయకన్, కురిచియన్, కురుమన్ తెగలు అదే ప్రాంతానికి చెందినవి. పల్లెయన్, పల్లియన్, పల్లియార్ తెగలు తమిళనాడులోని అనమలై, పళని కొండలకు సమీపంలోని ఇడుక్కి ప్రాంతంలో నివసిస్తున్నారు, అక్కడ మీరు అదే జనాభాను కనుగొంటారు. కాదర్, ఇరులర్, కురుంబాలు, మహా మలసార్, మలసార్ తెగలు తమిళనాడులోని నీలగిరి, అనమలై కొండలలో ఉన్న వారి సహచరులకు సమీపంలోని పాల్ఘాట్ ప్రాంతంలో నివసిస్తున్నారు. కర్ణాటకలోని కొడగు, దక్షిణ కన్నడ ప్రాంతం పక్కన ఉన్న రాష్ట్రపు ఉత్తరాన నివసిస్తున్న కుడియ, కొరగ తెగల పరిస్థితి కూడా ఇదే.<ref>{{cite web|url=http://www.demographie.net/atlasofindia/atlas91/files/pot_ker.htm|title=Population of Tribals Percentage of Population – Kerala|date=2003|access-date=22 May 2022}}</ref> <gallery widths="150px" heights="150px"> File:Tr-en1.png|మొత్తం గిరిజన సంఘాల సంఖ్య File:Nkl.png|ఉత్తర కేరళ గిరిజనులు File:C-skl.png|మధ్య-దక్షిణ కేరళ గిరిజనులు File:Southkl.png|దక్షిణ కేరళ గిరిజనులు </gallery> === వయో నిర్మాణం === [[File:Kerala Population Pyramid in 5-year age groups (2011 census).png|thumb|500px|2011 నాటికి కేరళ జనాభా పిరమిడ్]] (2011 జనాభా లెక్కలు) :0–6 సంవత్సరాలు: 9.95% :7–14 సంవత్సరాలు: 23.9% :15–59 సంవత్సరాలు: 54.3% :60 సంవత్సరాలు, అంతకంటే ఎక్కువ: 12.8% {| class="wikitable" |+వయస్సు వారీగా జనాభా (2011) !వయస్సు (సంవత్సరాలు): !పురుషుల జనాభా !స్త్రీల జనాభా |- |0–4 |1247534 |1205558 |- |5–9 |1303190 |1251922 |- |10–14 |1438917 |1383853 |- |15–19 |1328299 |1282253 |- |20–24 |1298826 |1366983 |- |25–29 |1203978 |1400114 |- |30–34 |1128217 |1327284 |- |35–39 |1161819 |1417854 |- |40–44 |1117424 |1295074 |- |45–49 |1105598 |1242932 |- |50–54 |931191 |996954 |- |55–59 |861527 |880881 |- |60–64 |685136 |729535 |- |65–69 |459232 |542902 |- |70–74 |326562 |406810 |- |75–79 |208317 |293050 |- |80+ |204348 |337501 |} {| class="wikitable" |+మధ్యగత వయస్సు !సంవత్సరం: !1961 !1971 !1981 !1991 !2001 !2011 |- |వయస్సు: |19.28 |19.39 |21.81 |24.36 |28.87 |32 |} === పట్టణీకరణ === {| class="wikitable" |+కేరళలో పట్టణీకరణ రేటు !సంవత్సరం !గ్రామీణ జనాభా (%) !పట్టణ జనాభా (%) |- |1961 |84.9 |15.11 |- |1971 |83.76 |16.24 |- |1981 |81.26 |18.74 |- |1991 |73.61 |26.39 |- |2001 |74.04 |25.96 |- |2011 |52.26 |47.74 |} === జననాల రేటు === {| class="wikitable sortable" |- ! సంవత్సరం !! జననాలు !! మరణాలు !! సహజ మార్పు !! జననాల రేటు !! మరణాల రేటు!! సహజ మార్పు రేటు |- | 1997 || 607,727 || 166,428 || 441,299 || 19.2 || 5.3 || 13.9 |- | 1998 || 591,508 || 185,788 || 405,720 || 18.4 || 5.8 || 12.6 |- | 1999 || 596,948 || 186,828 || 410,120 || 18.3 || 5.7 || 12.6 |- | 2000 || 593,724 || 178,795 || 414,929 || 18.0 || 5.4 || 12.6 |- | 2001 || 579,063 || 182,059 || 397,004 || 18.1 || 5.7 || 12.4 |- | 2002 || 581,925 || 184,597 || 397,328 || 18.0 || 5.7 || 12.3 |- | 2003 || 558,369 || 194,264 || 364,105 || 17.2 || 6.0 || 11.2 |- | 2004 || 563,153 || 199,017 || 364,136 || 17.1 || 6.1 || 11.0 |- | 2005 || 559,082 || 204,157 || 354,925 || 17.3 || 6.3 || 11.0 |- | 2006 || 556,326 || 219,094 || 337,232 || 16.6 || 6.6 || 10.0 |- | 2007 || 545,154 || 238,691 || 306,463 || 16.2 || 7.1 || 9.1 |- | 2008 || 535,738 || 221,769 || 313,969 || 15.7 || 6.5 || 9.2 |- | 2009 || 544,348 || 238,691 || 305,657 || 16.2 || 7.1 || 9.1 |- | 2010 || 546,964 || 238,864 || 308,100 || 15.8 || 6.9 || 8.9 |- | 2011 || 560,268 || 245,002 || 315,266 || 16.7 || 7.3 || 9.4 |- | 2012 || 550,411 || 239,982 || 310,429 || 16.4 || 7.1 || 9.3 |- | 2013 || 536,352 || 260,915 || 276,157 || 15.9 || 7.7 || 8.2 |- | 2014 || 534,458 || 248,242 || 286,216 || 15.8 || 7.3 || 8.5 |- | 2015 || 516,013 || 252,576 || 263,437 || 15.1 || 7.4 || 7.7 |- | 2016 || 496,292 || 256,130 || 240,162 || 14.5 || 7.5 || 7.0 |- | 2017 || 503,588 || 263,342 || 240,246 || 14.6 || 7.6 || 7.0 |- | 2018 || 488,174 || 258,530 || 229,644 || 14.1 || 7.5 || 6.6 |- | 2019 || 480,113 || 270,567 || 209,546 || 13.8 || 7.8 || 6.0 |- | 2020 || 446,891 || 250,983 || 195,908 || 12.8 || 7.2 || 5.6 |- | 2021 || 419,767 || 339,648 || 80,119 || 11.9 || 9.7 || 2.3 |- | 2022 |443,032 |323,929 |119,103 |12.5 |9.2 |3.4 |- | 2023 |393,231 |304,286 |88,945 |11.1 |8.6 |2.5 |} * మూలం: [https://www.ecostat.kerala.gov.in/publication-list?category=3043&scheme=4135&jurisdiction=&from=&to=&search=&published_from=&published_to=&tab=publications&sort=newest Kerala Department of Economics and Statistics | Vital statistics] ;మతం వారీగా జనన రేటు {| class="wikitable" |+కుటుంబ మతం ఆధారంగా సజీవ జననాల పంపిణీ శాతం<ref>{{cite web |url=http://www.ecostat.kerala.gov.in/index.php/reports/vital-statistics-reports.html |title=Vital Statistics Reports |publisher=Government of Kerala, Vital Statistics Division Department of Economics & Statistics Thiruvananthapuram |accessdate=11 June 2023 |archive-date=7 June 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160607065625/http://www.ecostat.kerala.gov.in/index.php/reports/vital-statistics-reports.html |url-status=dead }}</ref> |- ! మతం !2023<ref>{{Cite web |last=India |first=DES, Government of Kerala |title=Annual Vital Statistics Report 2023 |url=https://ecostat.kerala.gov.in/ |access-date=2025-06-19 |website=ecostat.kerala.gov.in |language=en}}</ref> ! % !2022<ref>{{Cite web |last=India |first=DES, Government of Kerala |title=Annual Vital Statistics Report 2022 |url=https://ecostat.kerala.gov.in/ |access-date=2025-06-19 |website=ecostat.kerala.gov.in |language=en}}</ref> ! % !2021<ref name="2021data">{{cite web |title=Annual Vital Statistics Report – 2021, Page Number 98 |url=https://www.ecostat.kerala.gov.in/storage/publications/656.pdf |access-date=30 May 2023 |publisher=Government of Kerala, Vital Statistics Division, Department of Economics & Statistics, Thiruvananthapuram}}</ref>!! % !2020<ref name="2020data">{{cite web |title=Annual Vital Statistics Report – 2020, Page Number 109 |url=https://ecostat.kerala.gov.in/storage/publications/534.pdf |access-date=8 July 2022 |publisher=Government of Kerala, Vital Statistics Division, Department of Economics & Statistics, Thiruvananthapuram}}</ref>!! % !2019<ref name=2019data>{{cite web|url=http://www.ecostat.kerala.gov.in/images/pdf/publications/Vital_Statistics/data/vital_statistics_2019.pdf|title=Annual Vital Statistics Report – 2019, Page Number 100|publisher=Government of Kerala, Vital Statistics Division Department of Economics & Statistics Thiruvananthapuram|access-date=24 August 2020|archive-date=7 June 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160607065625/http://www.ecostat.kerala.gov.in/index.php/reports/vital-statistics-reports.html|url-status=dead}}</ref> !! % !2018<ref name=2018data>{{cite web|url=http://www.ecostat.kerala.gov.in/images/pdf/publications/Vital_Statistics/data/vital_statistics_2018.pdf|title=Annual Vital Statistics Report – 2018, Page Number 92|publisher=Government of Kerala, Vital Statistics Division Department of Economics & Statistics Thiruvananthapuram|access-date=24 August 2020|archive-date=2 November 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211102023933/http://www.ecostat.kerala.gov.in/images/pdf/publications/Vital_Statistics/data/vital_statistics_2018.pdf|url-status=dead}}</ref> !! % !2017<ref>{{cite web|url=http://www.ecostat.kerala.gov.in/images/pdf/publications/Vital_Statistics/data/vital_statistics_2017.pdf|title=Annual Vital Statistics Report – 2017, Page Number 90|publisher=Government of Kerala, Vital Statistics Division Department of Economics & Statistics Thiruvananthapuram|access-date=20 June 2019|archive-date=20 June 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190620141704/http://www.ecostat.kerala.gov.in/images/pdf/publications/Vital_Statistics/data/vital_statistics_2017.pdf|url-status=dead}}</ref> !%!! 2016<ref>[http://www.ecostat.kerala.gov.in/images/pdf/publications/Vital_Statistics/data/vital_statistics_2016.pdf Vital statistics 2016] kerala.gov.in {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210424210733/http://www.ecostat.kerala.gov.in/images/pdf/publications/Vital_Statistics/data/vital_statistics_2016.pdf |date=24 April 2021 }}</ref> !! % !!2015<ref>{{cite web |url=http://www.ecostat.kerala.gov.in/docs/pdf/reports/vs/annualvitalstat_2015.pdf |title=Annual Vital Statistics Report – 2015, Page Number 21 |publisher=Government of Kerala, Vital Statistics Division Department of Economics & Statistics Thiruvananthapuram |accessdate=24 May 2017 |archive-date=21 June 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170621062411/http://ecostat.kerala.gov.in/docs/pdf/reports/vs/annualvitalstat_2015.pdf |url-status=dead }}</ref> !! % !! 2014<ref>{{cite web |url=http://www.ecostat.kerala.gov.in/docs/pdf/reports/vs/annualvitalstat_2014.pdf |title=Annual Vital Statistics Report – 2014, Page Number 22 |publisher=Government of Kerala, Vital Statistics Division Department of Economics & Statistics Thiruvananthapuram |accessdate=1 June 2016 |archive-date=12 November 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161112013826/http://www.ecostat.kerala.gov.in/docs/pdf/reports/vs/annualvitalstat_2014.pdf |url-status=dead }}</ref> !! % !! 2013<ref>{{cite web |url=http://www.ecostat.kerala.gov.in/docs/pdf/reports/vs/annualvitalstat_2013.pdf |title=Annual Vital Statistics Report – 2013, Page Number 22 |publisher=Government of Kerala, Vital Statistics Division Department of Economics & Statistics Thiruvananthapuram |accessdate=1 July 2015 |archive-date=6 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170206103819/http://www.ecostat.kerala.gov.in/docs/pdf/reports/vs/annualvitalstat_2013.pdf |url-status=dead }}</ref> !! % !! 2012<ref>{{cite web |url=http://www.ecostat.kerala.gov.in/docs/pdf/reports/vs/vsreport2012.pdf |title=Annual Vital Statistics Report – 2012, Table – 2.7 (a), Page Number 23 |publisher=Government of Kerala, Vital Statistics Division Department of Economics & Statistics Thiruvananthapuram |accessdate=1 November 2014 |archive-date=20 October 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161020211130/http://www.ecostat.kerala.gov.in/docs/pdf/reports/vs/vsreport2012.pdf |url-status=dead }}</ref> !! % !! 2011<ref>{{cite web |url=http://www.ecostat.kerala.gov.in/ecostat/docs/pdf/reports/vs/vsreport2011.pdf |title=Annual Vital Statistics Report – 2011, Table – 2.7 (a), Page Number 23 |publisher=Government of Kerala, Vital Statistics Division Department of Economics & Statistics Thiruvananthapuram |accessdate=1 February 2014 |archive-date=6 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170206103725/http://www.ecostat.kerala.gov.in/ecostat/docs/pdf/reports/vs/vsreport2011.pdf |url-status=dead }}</ref>!! % !! 2010<ref>{{cite web |url=http://www.ecostat.kerala.gov.in/docs/pdf/reports/vs/vsreport2010.pdf |title=Annual Vital Statistics Report – 2010, Table – 2.7 (a), Page Number 23-24 |publisher=Government of Kerala, Vital Statistics Division Department of Economics & Statistics Thiruvananthapuram |accessdate=1 March 2013 |archive-date=19 September 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130919063417/http://www.ecostat.kerala.gov.in/docs/pdf/reports/vs/vsreport2010.pdf |url-status=dead }}</ref> !! % !! 2009<ref>{{cite web |url=http://www.ecostat.kerala.gov.in/docs/pdf/reports/vs/vsreport2009.pdf |title=Annual Vital Statistics Report – 2009, Table – 2.7 (a), Page Number 19-20 |publisher=Government of Kerala, Vital Statistics Division Department of Economics & Statistics Thiruvananthapuram |accessdate=1 October 2011 |archive-date=19 September 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130919063205/http://www.ecostat.kerala.gov.in/docs/pdf/reports/vs/vsreport2009.pdf |url-status=dead }}</ref> !! % !! 2008<ref>{{cite web |url= http://www.ecostat.kerala.gov.in/docs/pdf/reports/vs/vsbulletin2008.pdf |title= Annual Vital Statistics Report – 2008, Table – 1.7 (a), Page Number 19-20 |publisher= Government of Kerala, Vital Statistics Division Department of Economics & Statistics Thiruvananthapuram |accessdate= 1 March 2010 |archive-date= 19 September 2013 |archive-url= https://web.archive.org/web/20130919063542/http://www.ecostat.kerala.gov.in/docs/pdf/reports/vs/vsbulletin2008.pdf |url-status= dead }}</ref> !! % !! 2007<ref>{{cite web |url=http://www.ecostat.kerala.gov.in/pdf/reports/vital_stat/bulletin_07.pdf |title=Annual Vital Statistics Report – 2007, Table – 1.7 (a), Page Number 16 |publisher=Government of Kerala, Vital Statistics Division Department of Economics & Statistics Thiruvananthapuram |accessdate=1 June 2009 |archive-date=23 March 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120323122536/http://www.ecostat.kerala.gov.in/pdf/reports/vital_stat/bulletin_07.pdf |url-status=dead }}</ref> !! % !! 2006<ref>{{cite web |url=http://www.ecostat.kerala.gov.in/images/pdf/publications/Vital_Statistics/data/vital_statistics_2006.pdf |title=Annual Vital Statistics Report – 2006, Table – 1.7 (a), Page Number 34 |publisher=Government of Kerala, Vital Statistics Division Department of Economics & Statistics Thiruvananthapuram |access-date=26 August 2020 |archive-date=26 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210426192829/http://www.ecostat.kerala.gov.in/images/pdf/publications/Vital_Statistics/data/vital_statistics_2006.pdf |url-status=dead }}</ref> !! % !! 2005<ref>{{cite web |url=http://www.ecostat.kerala.gov.in/images/pdf/publications/Vital_Statistics/data/vital_statistics_2005.pdf |title=Annual Vital Statistics Report – 2005, Table – 1.7 (a), Page Number 28 |publisher=Government of Kerala, Vital Statistics Division Department of Economics & Statistics Thiruvananthapuram |access-date=26 August 2020 |archive-date=10 January 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200110161845/http://www.ecostat.kerala.gov.in/images/pdf/publications/Vital_Statistics/data/vital_statistics_2005.pdf |url-status=dead }}</ref> !! % |- |''ముస్లిం'' |1,76,312 |44.84% |2,00,325 |45.22% |169,296||40.33%||196,138||43.89%|| 212,933 || 44.35% || 213,805 || 43.80% || 216,525 || 43.00% || 211,182 || 42.55% || 213,865 || 41.45% || 218,437 || 40.87%|| 214,257 || 39.96%|| 175,892|| 31.96% || 214,099 || 38.21% || 209,276 || 38.26% || 204,711 || 37.61% || 194,583 || 36.32% || 183,796 || 33.71% || 196,493 || 35.32% || 191,675 || 34.28% |- |''హిందూ'' |1,58,399 |40.28% |1,77,037 |39.96% |181,396||43.21%||185,411||41.49%|| 197,061 || 41.04% ||203,158 || 41.61% || 210,071 || 41.71% || 207,831 ||41.88%|| 221,220 ||42.87% || 231,031 ||43.23% ||236,420 ||44.08% ||214,591 || 38.99% || 248,610 || 44.37% || 246,297 || 45.03% || 247,707 || 45.51% || 241,305 || 45.04% || 250,094 || 45.88% || 258,119 || 46.40% || 262,976 || 47.04% |- |''క్రైస్తవ'' |56,810 |14.47% |64,168 |14.48% |59,766||14.24%||62,265||13.93%|| 68,596 || 14.29% ||69,844 ||14.31%|| 75,335 || 14.96%|| 76,205 || 15.35%|| 79,565 || 15.42% || 83,616 || 15.65% || 84,660 || 15.78% || 102,546 || 18.63% || 94,664 || 16.90% || 88,936 || 16.26% || 90,451 || 16.62% || 94,175 || 17.58% || 98,220 || 18.02% || 96,469 || 17.34% || 98,353 || 17.59% |- |''ఇతరులు'' |1,294 |0.33% |1,235 |0.28% |9,143||2.18%||2,967||0.66%|| 1,408 || 0.29% || 1,214 || 0.25% ||1,497 ||0.30%|| 852|| 0.18%|| 933|| 0.18% || 1,178 || 0.22% || 869 || 0.16% || 57,215 || 10.39% || 2,671 || 0.48% || 651 || 0.12% || 704 || 0.13% || 5,151 || 0.96% || 6,108 || 1.12% || 1,545 || 0.28% || 1,098 || 0.19% |- |''పేర్కొనబడనివి'' |416 |0.11% |267 |0.06% |166||0.04%||110||0.02%|| 115 || 0.02% ||153 ||0.03%|| 169 || 0.03%|| 222 || 0.04%|| 430 || 0.08% || 196 || 0.03% || 146 || 0.02% || 167 || 0.03% || 224 || 0.04% || 1,806 || 0.33% || 775 || 0.14% || 524 || 0.10% || 6,936 || 1.27% || 3,700 || 0.66% || 4,980 || 0.89% |- |'''మొత్తం''' |'''3,93,231''' |'''100%''' |'''443032''' |'''100%''' |'''419,767'''||'''100%'''||'''446,891'''||'''100%'''||'''480,113'''||'''100%'''||'''488,174'''||'''100%'''||'''503,588'''||'''100%'''||'''496,292'''||'''100%'''||'''516,013'''||'''100%'''||'''534,458'''||'''100%'''||'''536,352'''||'''100%'''||'''550,411'''||'''100%'''||'''560,268'''||'''100%'''||'''546,964'''||'''100%'''||'''544,348'''||'''100%'''|| '''535,738''' || '''100%''' || '''545,154''' || '''100%''' || '''556,326''' || '''100%''' || '''559,082''' || '''100%''' |} 1000 మందికి 17.1 జననాలు (1994–2001 అంచనా)<ref>{{cite web |title=Family structure, women's education and work: Re-examining the high status of women in Kerala |url=http://www.cds.edu/download_files/341.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120210173440/http://www.cds.edu/download_files/341.pdf |archivedate=10 February 2012 |accessdate=7 May 2022}}</ref> జననాల రేటు 1994–2001 లో 17.1 (1984–1990 లో 20.3, 1974–1980 లో 25.0) గా ఉంది. పతనంతిట్ట (1994–2001 లో 14.5, 1984–1990 లో 17.2, 1974–1980 లో NA) అత్యల్ప TBR కలిగి ఉంది, మలప్పురం (22.4, 29.5, 33.6) అత్యధిక TBR కలిగి ఉంది. 2011 జనాభా లెక్కల ప్రకారం, తిరువల్ల తాలూకాలో జననాల రేటు అతి తక్కువ, తిరురంగడి తాలూకాలో జననాల రేటు అత్యధికంగా ఉంది.<ref>http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2-vol2/data_files/kerala/PPT2_Tables_2.pdf {{Dead link|date=August 2014}}</ref> '''అత్యల్ప జనన రేటు (2011):''' # తిరువల్ల – 1,000 మందికి 10.63 # మల్లప్పల్లి – 1,000 మందికి 10.69 # కోజెంచెరి – 1,000 మందికి 10.86 # చెంగన్నూరు – 1,000 మందికి 10.93 # అదూర్ – 1,000 మందికి 11.09 '''అత్యధిక జనన రేటు (2011):''' # తిరురంగడి – 1,000 మందికి 19.99 # ఎర్నాడ్ – 1,000 మందికి 19.68 # పెరింతల్మన్న – 1,000 మందికి 19.43 # తిరూర్ – 1,000 మందికి 19.16 # నిలంబూర్ – 1,000 మందికి 18.34 '''2011 సంవత్సరానికి కీలక గణాంకాలు''':<ref name="kerala1">{{cite web|url=http://www.ecostat.kerala.gov.in/docs/pdf/reports/vs/vsreport2011.pdf|title=Annual Vital Statistics Report 2011|publisher=Ecostat.kerala.gov.in|access-date=20 May 2015|archive-date=23 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923233324/http://www.ecostat.kerala.gov.in/docs/pdf/reports/vs/vsreport2011.pdf|url-status=dead}}</ref> {|class="wikitable" |- !సమూహం !జనాభా !జననాలు !జననాల రేటు !మరణాలు !మరణాల రేటు !సహజ వృద్ధి రేటు% |- |'''మొత్తం''' |'''33,406,061''' |'''560,268''' |'''16.77''' |'''245,002''' |'''7.33''' |'''0.94%''' |- |హిందూ |18,282,492 |248,610 |13.60 |148,097 |8.10 |0.55% |- |ముస్లిం |8,873,472 |214,099 |24.13 |45,305 |5.11 |1.90% |- |క్రైస్తవ |6,141,269 |94,664 |15.41 |50,365 |8.20 |0.72% |} * 2007 లో, మరణాలలో 61.55% హిందువులు, 17.50% ముస్లింలు, 19.75% క్రైస్తవుల నుండి నమోదయ్యాయి.<ref name="ecostat.kerala.gov.in">{{cite web|url=http://www.ecostat.kerala.gov.in/pdf/reports/vital_stat/bulletin_07.pdf|title=Annual Vital Statistics Report 2007|publisher=Ecostat.kerala.gov.in|access-date=20 May 2015|archive-date=23 March 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120323122536/http://www.ecostat.kerala.gov.in/pdf/reports/vital_stat/bulletin_07.pdf|url-status=dead}}</ref> * 2008 లో, మరణాలలో 61.01% హిందువులు, 17.82% ముస్లింలు, 20.06% క్రైస్తవుల నుండి నమోదయ్యాయి.<ref name="cr.lsgkerala.gov.in">{{cite web|url=http://www.cr.lsgkerala.gov.in/Docs/AnnualVitalStatisticalReport_2008.pdf|title=Annual Vital Statistics Report 2008|publisher=Ecostat.kerala.gov.in|access-date=20 May 2015}}{{Dead link|date=జూలై 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * 2010 లో, మరణాలలో 60.79% హిందువులు, 18.31% ముస్లింలు, 20.36% క్రైస్తవుల నుండి నమోదయ్యాయి.<ref name="ecostat.kerala.gov.in 2">{{cite web|url=http://www.ecostat.kerala.gov.in/docs/pdf/reports/vs/vsreport2010.pdf|title=Annual Vital Statistics Report 2010|publisher=Ecostat.kerala.gov.in|access-date=20 May 2015|archive-date=19 September 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130919063417/http://www.ecostat.kerala.gov.in/docs/pdf/reports/vs/vsreport2010.pdf|url-status=dead}}</ref> * 2011 లో, మరణాలలో 60.45% హిందువులు, 18.48% ముస్లింలు, 20.56% క్రైస్తవుల నుండి నమోదయ్యాయి.<ref name="kerala1"/> * 2018 లో, మరణాలలో 60.54% హిందువులు, 19.15% ముస్లింలు, 19.86% క్రైస్తవుల నుండి నమోదయ్యాయి.<ref name=2018data/> === నికర వలస రేటు === : 1,000 మందికి (-)3.1 వలసదారులు (1991 అంచనా) 1992–93లో కేరళ నుండి వలస వచ్చిన వారిలో 42.2% మంది ముస్లింలు, 36.6% మంది హిందువులు, 21.2% మంది క్రైస్తవులు. అత్యంత ఇష్టపడే గమ్యస్థానం సౌదీ అరేబియా (37.8%), ఆ తర్వాత యూఏఈ (25.9%), ఇతర గల్ఫ్ దేశాలు (13.0%), ఒమన్ (11.8%), ఇతర దేశాలు (7.5%), యూఎస్‌ఏ (3.8%).<ref>{{cite web |title=Profile of Emigrants from India: A comparative study of Kerala and Punjab |url=http://www.iussp.org/Brazil2001/s20/S27_01_nangia.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110728003925/http://www.iussp.org/Brazil2001/s20/S27_01_nangia.pdf |archivedate=28 July 2011 |accessdate=7 May 2022}}</ref> === లింగ నిష్పత్తి === 2011 జనాభా లెక్కల ప్రకారం, కన్నూర్, పతనంతిట్ట జిల్లాల్లో అత్యధిక నిష్పత్తితో పాటు కేరళలోని అన్ని జిల్లాల్లో పురుషుల కంటే స్త్రీలు ఎక్కువగా ఉన్నారు. {| class="wikitable sortable" |- ! జిల్లాలు !! జనాభా !! పురుషులు !!%!! స్త్రీలు !!% |- | కాసరగోడ్ || 1,307,375 || 628,613||48.1% || 678,762||51.9% |- | కన్నూర్ || 2,523,003 || 1,181,446||46.8% || 1,341,557||'''53.2'''% |- | వయనాడ్ || 817,420 || 401,684||49.1% || 415,736||50.9% |- | కోజికోడ్ || 3,086,293 || 1,470,942||47.7% || 1,615,351||52.3% |- | మలప్పురం || 4,112,920 || '''1,960,328'''||47.7% || '''2,152,592'''||52.3% |- | పాలక్కాడ్ || 2,809,934 || 1,359,478||48.4% || 1,450,456||51.6% |- | త్రిస్సూర్ || 3,121,200 || 1,480,763||47.4% || 1,640,437||52.6% |- | ఎర్నాకుళం || 3,282,388 || 1,619,557||49.3% || 1,662,831||50.7% |- | ఇడుక్కి || 1,108,974 || 552,808||'''49.8'''% || 556,166||50.2% |- | కొట్టాయం || 1,974,551 || 968,289||49% || 1,006,262||51% |- | అలెప్పీ || 2,127,789 || 1,013,142||47.6% || 1,114,647||52.4% |- | పతనంతిట్ట || 1,197,412 || 561,716||46.8% ||635,696||'''53.2'''% |- | కొల్లం || 2,635,375 || 1,246,968||47.3% || 1,388,407||52.7% |- | తిరువనంతపురం || 3,301,427 || 1,581,678||47.9% || 1,719,749||52.1% |} === కీలక గణాంకాలు === {| class="wikitable sortable mw-collapsible" |- !సంవత్సరం !శిశు మరణాల రేటు (1000 జననాలకు) !ముడి జననాల రేటు (100 మందికి) !ముడి మరణాల రేటు (1000 మందికి) !సహజ వృద్ధి రేటు (1000 మందికి) !మాతృ మరణాల రేటు (100000 సజీవ జననాలకు మాతృ మరణాలు) !మొత్తం సంతానోత్పత్తి రేటు (ఒక స్త్రీకి జననాలు) |- |2000 |14 |17.9 |6.4 |11.5 | |1.7 |- |2001 |11 |17.3 |6.6 |10.7 | |1.8 |- |2002 |10 |16.9 |6.4 |10.5 | |1.8 |- |2003 |11 |16.7 |6.3 |10.4 | |1.8 |- |2004 |12 |15.2 |6.1 |9.1 |95 |1.7 |- |2005 |14 |15.0 |6.4 |8.6 | |1.7 |- |2006 |15 |14.9 |6.7 |8.2 | |1.7 |- |2007 |13 |14.7 |6.8 |7.9 |81 |1.7 |- |2008 |12 |14.6 |6.6 |8.0 | |1.7 |- |2009 |12 |14.7 |6.8 |7.9 | |1.7 |- |2010 |13 |14.8 |7.0 |7.8 |66 |1.7 |- |2011 |12 |15.2 |7.0 |8.2 |61 |1.7 |- |2012 |12 |14.9 |6.9 |8.0 | |1.7 |- |2013 |12 |14.7 |6.9 |7.8 | |1.6 |- |2014 |12 |14.8 |6.6 |8.2 |46 |1.6 |- |2015 |12 |14.8 |6.6 |8.2 |42 |1.6 |- |2016 |10 |14.3 |7.6 |6.7 | |1.7 |- |2017 |10 |14.2 |6.8 |7.4 | |1.7 |- |2018 |7 |13.9 |6.9 |7.0 |31 (est) |1.8 |} === పుట్టుకతో ఆయుర్దాయం === పుట్టుకతో ఆయుర్దాయం 78 సంవత్సరాలు.<ref>{{cite web|title=niti ayog|url=https://niti.gov.in/state-statistics}}</ref> 1991లో, కేరళ భారతదేశం మొత్తంలో అత్యల్ప TFR (ఒక స్త్రీకి జన్మించిన పిల్లలు) ను కలిగి ఉంది. హిందువులకు TFR 1.66, క్రైస్తవులకు 1.78, ముస్లింలకు 2.97. 2000లో, TFR 1.73గా ఉంది, ముస్లింలలో ఇది 2.28, నాయర్లలో TFR 1.47, సిరియన్ క్రైస్తవులలో TFR 1.55గా ఉంది. షెడ్యూల్డ్ కులాలకు TFR 1997–98లో 1.52, 1992–93లో 1.37గా ఉంది. భారతదేశంలో ఎక్కడైనా నమోదైన అతి తక్కువ సంతానోత్పత్తి రేటు కేరళలోని వెట్టువన్ కులంలో ఉన్న TFR 1.17.<ref>{{cite journal |doi=10.1023/B:POPU.0000020963.63244.8c| title=An Analysis of Fertility Differentials by Religion in Kerala State: A Test of the Interaction Hypothesis | year=2003 | last1=Alagarajan | first1=Manoj | journal=Population Research and Policy Review | volume=22 | issue=5/6 | pages=557–574 | s2cid=154895913 }}</ref> 2011 జనాభా లెక్కల ప్రకారం, కమ్యూనిటీల వారీగా సంతానోత్పత్తి రేటు హిందూ: ఒక స్త్రీకి 1.544 పిల్లలు, ముస్లిం: 2.351, క్రైస్తవ: 1.716. ఎస్సీలకు సంతానోత్పత్తి 1.485, ఎస్టీలకు 1.629.<ref name="censusindia">[http://www.censusindia.gov.in/2011census/F-series/f10/2011-F10-32-MDDS.XLS 2011 Census] censusindia.gov.in {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181221094733/http://www.censusindia.gov.in/2011census/F-series/f10/2011-F10-32-MDDS.XLS |date=21 December 2018 }}</ref> హిందువులకు, వయనాడ్‌లో (1.710) అత్యధిక TFR, తిరువనంతపురంలో (1.435) అత్యల్ప TFR ఉన్నాయి. ముస్లింలకు కన్నూర్ (2.779), పతనంతిట్ట (1.707), క్రైస్తవులకు కాసరగోడ్ (1.929), కొల్లం (1.539) జిల్లాలు ఈ వరుసలో ఉన్నాయి.<ref name="censusindia" /> == ఇవి కూడా చూడండి == * కేరళలో మున్సిపల్ కాని సెన్సస్ పట్టణాలు * మలబార్ జిల్లా జనాభా వివరాలు * ట్రావెన్‌కోర్ జనాభా వివరాలు * కేరళ చరిత్ర * కేరళ భూగోళశాస్త్రం * కేరళ ఆర్థిక వ్యవస్థ * కేరళ గల్ఫ్ ప్రవాసులు * కేరళలో వలస కార్మికులు * కేరళలో నిరుద్యోగం == మూలాలు == {{reflist|colwidth=30em}} {{refbegin}} * {{Cite book|title=Mathrubhumi Yearbook Plus – 2019|publisher=P. V. Chandran, Managing Editor, Mathrubhumi Printing & Publishing Company Limited, Kozhikode|year=2018|location=Kozhikode|last=Chandran |first=VP|edition=Malayalam}} * {{cite web |title=Ranking of districts by Sex Ratio and Population density |date=2001 |url=http://www.kerala.gov.in/statistical/vitalstatistics/1.03.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20100215201110/http://www.kerala.gov.in/statistical/vitalstatistics/1.03.pdf |archive-date=15 February 2010 |publisher=Government of Kerala |ref={{harvid|GOK|2001}}}} * {{Cite book |last=Kalathil |first=MJ |year=2004 |veditors=Nair PR, Shaji H |title=Withering Valli: Alienation, Degradation, and Enslavement of Tribal Women in Attappady |series=Kerala Research Programme on Local Level Development |publisher=Centre for Development Studies |location=Thiruvananthapuram |isbn=978-8187621690 |url=https://www.cds.ac.in/krpcds/publication/downloads/66.pdf |access-date=29 December 2008}} * {{cite magazine |last=McKibben |first=Bill |title=Kerala, India |date=October 1999 |magazine=National Geographic Traveler |url=https://www.nationalgeographic.com/traveler/articles/1028kerala.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20020413214205/https://www.nationalgeographic.com/traveler/articles/1028kerala.html |archive-date=13 April 2002}} {{refend}} {{DEFAULTSORT:Demographics Of Kerala}} [[వర్గం:కేరళ]] [[వర్గం:గణాంక శాస్త్రము]] [[వర్గం:జనాభా గణాంకాలు]] 11wbt6p7y5uufupleldig11ibsc73fz 0 501366 4908589 4900612 2026-07-20T03:39:20Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 4908589 wikitext text/x-wiki [[దస్త్రం:Kerala God's Own Country Logo.svg|thumb|right|కేరళ పర్యాటక అధికారిక లోగో]][[కేరళ]], నైరుతి [[భారతదేశం]]లోని ఉష్ణమండల మలబార్ తీరంలో ఉన్న ఒక రాష్ట్రం, దేశంలో అత్యంత ప్రసిద్ధి చెందిన పర్యాటక ప్రదేశాలలో ఒకటి. నేషనల్ జియోగ్రాఫిక్ ట్రావెలర్ ప్రపంచంలోని పది స్వర్గాలలో ఒకటిగా పేర్కొన్న కేరళ పర్యావరణ పర్యాటక కార్యక్రమాలకు, అందమైన బ్యాక్‌వాటర్స్‌కు ప్రత్యేకంగా ప్రసిద్ధి చెందింది.<ref name="Kerala Tourism">{{cite news|title=Kerala Tourism: Paradises in the world|url=http://www.hindu.com/edu/2004/05/11/stories/2004051100040100.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20040904094648/http://www.hindu.com/edu/2004/05/11/stories/2004051100040100.htm|url-status=dead|archive-date=4 September 2004|newspaper=[[The Hindu]]|access-date=20 February 2012}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.hindu.com/edu/2004/05/11/stories/2004051100040100.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20040904094648/http://www.hindu.com/edu/2004/05/11/stories/2004051100040100.htm |url-status=dead |archive-date=4 September 2004 |title=Tourism beckons |date=11 May 2004 |newspaper=[[The Hindu]] |access-date=9 August 2006 }} </ref> కేరళ విభిన్న జనాభాకృతితో పాటు ప్రత్యేకమైన సంస్కృతి, సంప్రదాయాలను కలిగి ఉంది. [[యునెస్కో]] నుండి నేషనల్ జియోగ్రాఫిక్ వరకు అనేక అంతర్జాతీయ సంస్థలు రాష్ట్ర పర్యాటక సామర్థ్యాన్ని గుర్తించాయి.<ref>{{Cite web |title=Kerala Island Finds Mention In NatGeo's Best Destinations List |url=https://www.ndtv.com/kerala-news/kerala-island-finds-mention-in-natgeos-best-destinations-list-1475725 |access-date=2023-01-16 |website=NDTV.com}}</ref> 2022లో టైమ్ మ్యాగజైన్ అన్వేషించాల్సిన 50 అసాధారణ గమ్యస్థానాలలో కేరళకు చోటు కల్పించింది.<ref>{{Cite web |title=Ahmedabad and Kerala on TIME magazine's list of World's Greatest Places of 2022 |url=https://www.indiatoday.in/lifestyle/travel/story/ahmedabad-and-kerala-on-time-magazine-s-list-of-world-s-greatest-places-of-2022-1975386-2022-07-14 |access-date=2023-01-16 |website=India Today |date=14 July 2022 |language=en}}</ref> 2023లో న్యూయార్క్ టైమ్స్ వార్షిక జాబితాలో కేరళ 13వ స్థానంలో నిలిచింది, భారతదేశం నుండి ఈ జాబితాలో స్థానం పొందిన ఏకైక పర్యాటక కేంద్రం ఇదే కావడం విశేషం.<ref>{{Cite web |title=Kerala Only Indian State In New York Times List Of Places To Visit In 2023 |url=https://www.ndtv.com/india-news/new-york-times-names-kerala-in-its-list-of-52-places-to-visit-in-2023-3688909 |access-date=2023-01-16 |website=NDTV.com}}</ref> [[దస్త్రం:കെട്ടുവള്ളങ്ങൾ-കുട്ടനാടിന്റെ മുഖമുദ്ര.jpg|thumb|247x247px|కేరళ హౌస్ బోట్, [[ఆలప్పుజ]]]] [[దస్త్రం:Vembanad Lake at Kumarakom.jpg|thumb|250x250px|వెంబనాడ్ సరస్సు]] [[దస్త్రం:Kovalam Beach near Trivandrum.JPG|thumb|248x248px|కోవలం బీచ్, [[తిరువనంతపురం]]]] [[దస్త్రం:Munnar Top station.jpg|thumb|249x249px|[[మున్నార్]]]] [[దస్త్రం:Kochi 01.jpg|thumb|252x252px|జ్యూ టౌన్, [[కొచ్చి]]]] [[దస్త్రం:Padmanabhaswamy Temple Trivandrum- Morning view.jpg|thumb|250x250px|పద్మనాభస్వామి దేవాలయం, [[తిరువనంతపురం]]]] [[దస్త్రం:Jatayu earth centre.jpg|thumb|254x254px|జటాయు ఎర్త్స్ సెంటర్ నేచర్ పార్క్]] 1980ల ప్రారంభం వరకు కేరళ సాపేక్షంగా అంతగా తెలియని గమ్యస్థానంగా ఉండేది. పర్యాటక శాఖలన్నీ దేశం ఉత్తర భాగంలోనే కేంద్రీకృతమై ఉండేవి. కేరళ పర్యాటక అభివృద్ధి సంస్థ ప్రారంభించిన దూకుడు మార్కెటింగ్ ప్రచారాలు పర్యాటక పరిశ్రమ వృద్ధికి పునాది వేశాయి. ఆ తర్వాతి దశాబ్దాల్లో కేరళ పర్యాటక రంగం భారతదేశంలో అత్యుత్తమ హాలిడే డెస్టినేషన్స్‌లో ఒకటిగా రూపాంతరం చెందింది. పర్యాటక ప్రచారాలలో "కేరళ - గాడ్స్ ఓన్ కంట్రీ" (దేవుని సొంత దేశం) అనే ట్యాగ్‌లైన్ ఉపయోగించారు, ఇది ప్రపంచవ్యాప్త సూపర్ బ్రాండ్‌గా మారింది. అత్యధిక బ్రాండ్ గుర్తింపు ఉన్న ప్రదేశాలలో కేరళ ఒకటిగా పరిగణించబడుతుంది.<ref name="superbrand">{{cite web | publisher=Government of Kerala| work=Superbrand status of Kerala Tourism brand |url=http://www.superbrandsindia.com/superbrands2003/kerala-tourism/index.htm | title=Kerala Tourism – Superbrand | access-date=9 August 2006 |archive-url = https://web.archive.org/web/20060712040428/http://superbrandsindia.com/superbrands2003/kerala-tourism/index.htm <!-- Bot retrieved archive --> |archive-date = 12 July 2006}} </ref> 2010 నాటికి కేరళ 660,000 మంది విదేశీ పర్యాటకులను ఆకర్షించింది.<ref>{{cite web|url=http://www.financialexpress.com/news/andhra-pradesh-top-tourist-destination-tourism-ministry/819071/0 |title=Andhra Pradesh top tourist destination: Tourism Ministry |publisher=Financialexpress.com |date=18 July 2011 |access-date=13 August 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140221230710/http://www.financialexpress.com/news/andhra-pradesh-top-tourist-destination-tourism-ministry/819071/0 |archive-date=21 February 2014}}</ref> స్వదేశీ, విదేశీ పర్యాటకులకు కేరళ ఒక ప్రసిద్ధ గమ్యస్థానం. బీచ్‌లు, [[ఆలప్పుళ|ఆలప్పుజ]], [[కొల్లాం]]లలోని బ్యాక్‌వాటర్స్, పర్వత శ్రేణులు, వన్యప్రాణుల అభయారణ్యాలకు కేరళ ప్రసిద్ధి చెందింది. కోవలం, ముళప్పిలങ്ങാడ్, బేకల్, కప్పాడ్ బీచ్‌లు, అష్టముడి సరస్సు చుట్టూ ఉన్న బ్యాక్‌వాటర్ పర్యాటకం, మున్నార్, [[వయనాడ్ చరిత్ర|వయనాడ్]], నెల్లియంపతి, వాగమోన్, పొన్ముడి వంటి హిల్ స్టేషన్లు ఇతర ప్రధాన ఆకర్షణలు. వెంబనాడ్ సరస్సు చుట్టూ ఉన్న నదులు, సరస్సులు, కాలువల విస్తృత నెట్‌వర్క్ అయిన బ్యాక్‌వాటర్స్ ప్రాంతం పర్యాటకులను విశేషంగా ఆకర్షిస్తుంది. పద్మనాభపురం ప్యాలెస్, హిల్ ప్యాలెస్, మట్టంచేరి ప్యాలెస్ వంటి వారసత్వ ప్రదేశాలను కూడా పర్యాటకులు సందర్శిస్తారు. పర్యాటకాన్ని మరింత ప్రోత్సహించేందుకు కేరళ ప్రభుత్వం 2007లో గ్రాండ్ కేరళ షాపింగ్ ఫెస్టివల్‌ను ప్రారంభించింది.<ref name="GKSF begins">{{cite news|title=Shopping festival begins|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-kerala/shopping-festival-begins/article1959420.ece|newspaper=The Hindu|date=2 December 2007}}</ref> అప్పటి నుంచి ఇది ప్రతి సంవత్సరం డిసెంబర్-జనవరి కాలంలో నిర్వహించబడుతోంది. రాష్ట్ర పర్యాటక ఎజెండా పర్యావరణ అనుకూలమైన పర్యాటకాన్ని ప్రోత్సహిస్తుంది. ఇది స్థానిక సంస్కృతి, అరణ్య సాహసాలు, స్థానికుల వ్యక్తిగత వృద్ధిపై దృష్టి పెడుతుంది. సాంప్రదాయ పర్యాటకం వల్ల సహజ పర్యావరణంపై పడే ప్రతికూల ప్రభావాలను తగ్గించడానికి చర్యలు తీసుకుంటున్నారు. కొచ్చి కేంద్రంగా రాష్ట్రం MICE (సమావేశాలు, ఇన్సెంటివ్‌లు, కాన్ఫరెన్సింగ్, ఎగ్జిబిషన్‌లు) పర్యాటకంలోకి కూడా ప్రవేశించింది.<ref>{{Cite web|last=Narayanan|first=Chitra|title=Kerala goes into MICE mission mode|url=https://www.thehindubusinessline.com/news/kerala-goes-into-mice-mission-mode/article29301844.ece|access-date=2020-12-08|website=@businessline|date=30 August 2019 |language=en}}</ref> ==చారిత్రక నేపథ్యం== రాష్ట్రంగా అవతరించినప్పటి నుండి, కేరళ ఆర్థిక వ్యవస్థ సంక్షేమ ఆధారిత ప్రజాస్వామ్య సామ్యవాద సూత్రాల కింద పనిచేసింది. అభివృద్ధి విధానం ప్రజలలో అధిక జీవన ప్రమాణాలకు దారితీసినప్పటికీ 1980లలో ఆర్థిక స్తబ్దతకు (వార్షిక వృద్ధి రేటు 2.3%) దారితీసింది.<ref name="Mohindra_2003_8">{{Harvnb|Mohindra|2003|p=8}}.</ref> ఈ పరిస్థితి విద్యావంతులైన నిరుద్యోగులు పెద్ద సంఖ్యలో విదేశాలకు, ముఖ్యంగా గల్ఫ్ దేశాలకు వెళ్లేలా చేసింది. గల్ఫ్ వలసవాదుల అవసరాలను తీర్చడానికి రాష్ట్రంలో అనేక ట్రావెల్ ఏజెన్సీలు ఏర్పాటయ్యాయి. త్వరలోనే ఈ ట్రావెల్ ఏజెన్సీలు పర్యాటక గమ్యస్థానంగా రాష్ట్రం సాధించగల సామర్థ్యాన్ని గమనించాయి. ట్రావెన్‌కోర్ రాజకుటుంబానికి చెందిన కల్నల్ జి.వి. రాజా, పి.జి.సి. పిళ్లైతో కలిసి కేరళలో తొలి ట్రావెల్ ఏజెన్సీ అయిన కేరళ ట్రావెల్స్‌ను స్థాపించారు. {| class="wikitable plainrowheaders floatleft" |+ జాతీయత వారీగా పర్యాటకుల సంఖ్య |- !scope=col|క్ర.సం. !scope=col|దేశం !scope=col|పర్యాటకులు |- |align=center|1 |align=left|యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్ |align=center|186,085 |- |align=center|2 |align=left|యునైటెడ్ స్టేట్స్ |align=center|109,859 |- |align=center|3 |align=left|ఫ్రాన్స్ |align=center|97,894 |- |align=center|4 |align=left|జర్మనీ |align=center|67,425 |- |align=center|5 |align=left|సౌదీ అరేబియా |align=center|58,422 |- |align=center|6 |align=left|మాల్దీవులు |align=center|52,236 |- |align=center|7 |align=left|ఆస్ట్రేలియా |align=center|42,089 |- |align=center|8 |align=left|మలేషియా |align=center|40,197 |- |align=center|9 |align=left|ఒమన్ |align=center|38,619 |- |align=center|10 |align=left|రష్యా |align=center|35,066 |- | colspan="3" style="border-bottom: none; border-left: none; border-right: none; font-size:80%; text-align:center"|''2019 నాటికి''<ref>{{Cite web|url=https://www.keralatourism.org/tourismstatistics/tourist_statistics_2019_book20210306071249.pdf|title= KERALA TOURISM STATISTICS 2019|publisher= Kerala tourism|date=20 February 2020|access-date=25 March 2020}}</ref> |} [[దస్త్రం: Resort calicut kerala.jpg|thumb|left|కేరళ పొడవునా విస్తరించి ఉన్న రిసార్ట్స్.]] 1986 నాటికి పర్యాటకం పరిశ్రమ హోదాను పొందింది. కేరళ పర్యాటక శాఖ తన ప్రచారాలలో 'గాడ్స్ ఓన్ కంట్రీ' ట్యాగ్‌లైన్‌ను స్వీకరించింది. పత్రికా, ఎలక్ట్రానిక్ మాధ్యమాలలో దూకుడుగా చేసిన ప్రచారం హాస్పిటాలిటీ పరిశ్రమలో పెట్టుబడులను ఆకర్షించింది. 2000ల ప్రారంభం నాటికి రాష్ట్రంలో పర్యాటకం బహుళ బిలియన్ డాలర్ల పరిశ్రమగా ఎదిగింది. ప్రపంచ పర్యాటక రంగంలో రాష్ట్రం తనకంటూ ఒక ప్రత్యేక స్థానాన్ని ఏర్పరుచుకుంది.<ref>[http://www.icmr.icfai.org/casestudies/catalogue/Marketing/MKTG047.htm Kerala Tourism - Branding a Tourist Destination] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927174926/http://www.icmr.icfai.org/casestudies/catalogue/Marketing/MKTG047.htm |date=27 September 2007 }}</ref> 2003లో కేరళ ప్రపంచంలో అత్యంత వేగంగా అభివృద్ధి చెందుతున్న పర్యాటక కేంద్రాలలో ఒకటిగా నిలిచింది.<ref>[http://www.domain-b.com/industry/tourism/20040817_tourism_destination.html Kerala is the world's fastest-growing tourism destination says Renuka Choudhry]. Domain-b.com (17 August 2004).</ref> 2012లో నేషనల్ జియోగ్రాఫిక్ ట్రావెలర్ మ్యాగజైన్ కేరళను "ప్రపంచంలోని పది స్వర్గాలలో ఒకటిగా", "జీవితకాలంలో తప్పక చూడవలసిన 50 గమ్యస్థానాలలో ఒకటిగా" పేర్కొంది. ట్రావెల్ అండ్ లీజర్ కేరళను "21వ శతాబ్దపు 100 గొప్ప యాత్రలలో ఒకటిగా" అభివర్ణించింది. 2012లో గూగుల్ సెర్చ్ ట్రెండ్స్‌లో కేరళ తాజ్ మహల్‌ను అధిగమించి భారతదేశంలో నంబర్ వన్ ట్రావెల్ డెస్టినేషన్‌గా అవతరించింది. 2019లో సందర్శించడానికి 19 ఉత్తమ ప్రదేశాలలో కేరళను సీఎన్ఎన్ ట్రావెల్ చేర్చింది. 2022లో అన్వేషించాల్సిన 50 అసాధారణ గమ్యస్థానాలలో కేరళను టైమ్ మ్యాగజైన్ ఎంపిక చేసింది. ఈ రాష్ట్రం ‘వరల్డ్స్ గ్రేటెస్ట్ ప్లేసెస్’లో తొమ్మిదో స్థానంలో నిలిచింది, దీనిని ‘ఎకో టూరిజం హాట్ స్పాట్’గా అభివర్ణించారు.<ref>{{Cite web |title=Kerala among TIME Magazine's top 50 world destinations to explore |url=https://www.newindianexpress.com/good-news/2022/jul/13/kerala-among-time-magazines-top-50-world-destinations-to-explore-2475862.html |access-date=2023-01-16 |website=The New Indian Express|date=13 July 2022 }}</ref> 2023లో న్యూయార్క్ టైమ్స్ ప్రపంచంలో తప్పక చూడవలసిన 52 పర్యాటక ప్రాంతాల్లో కేరళను ఎంపిక చేసింది. ఈ జాబితాలో కేరళ పదమూడవదిగా ఎంపికైంది, భారతదేశం నుండి ఈ జాబితాలో ఉన్న ఏకైక రాష్ట్రం ఇదే.<ref>{{Cite web |title=The only Indian state on New York Times list of places to go in 2023 |url=https://www.moneycontrol.com/news/trends/kerala-on-new-york-times-52-places-to-go-list-9860191.html |access-date=2023-01-16 |website=Moneycontrol |language=en}}</ref> {|class ="wikitable sortable" |+ 2012, 2022 సంవత్సరాల మధ్య పర్యాటకుల రాక |- style="text-align:center;" !rowspan="2" |సంవత్సరం !rowspan="2"| మొత్తం పర్యాటకులు ! colspan="2"|స్వదేశీ ! colspan="2"|విదేశీ |- style="text-align:center;" ! మొత్తం సందర్శకులు ! మార్పు శాతం ! మొత్తం సందర్శకులు ! మార్పు శాతం |- style="text-align:center;" !2023 !21,871,641 |21,222,584 | పెరుగుదల 12.48% |649,057 | పెరుగుదల 87.83% |- style="text-align:center;" !2022 !19,212,963 |18,867,414 | పెరుగుదల 150.31% |345,549 | పెరుగుదల 471.28% |- style="text-align:center;" !2021 !7,598,104 |7,537,617 | పెరుగుదల 51.09% |60,487 | తరుగుదల 82.25% |- style="text-align:center;" !2020 !5,329,727 |4,988,972 | తరుగుదల 72.86% |340,755 | తరుగుదల 71.36% |- style="text-align:center;" !2019 !19,574,004 |18,384,233 | పెరుగుదల 17.81% |1,189,771 | పెరుగుదల 8.52% |- style="text-align:center;" !2018 !16,701,068 |15,604,661 | పెరుగుదల 6.35% |1,096,407 | పెరుగుదల 0.42% |- style="text-align:center;" !2017 !15,765,390 |14,673,520 | పెరుగుదల 11.39% |1,091,870 | పెరుగుదల 5.15% |- style="text-align:center;" !2016 !14,210,954 |13,172,535 | పెరుగుదల 5.67% |1,038,419 | పెరుగుదల 6.23% |- style="text-align:center;" !2015 !13,443,050 |12,465,571 | పెరుగుదల 6.59% |977,479 | పెరుగుదల 5.86% |- style="text-align:center;" !2014 !12,618,777 |11,695,411 | పెరుగుదల 7.71% |923,366 | పెరుగుదల 7.60% |- style="text-align:center;" !2013 !11,445,954 |10,857,811 | పెరుగుదల 7.75% |858,143 | పెరుగుదల 8.12% |- style="text-align:center;" !2012 !10,870,550 |10,076,854 | పెరుగుదల 7.41% |793,696 | పెరుగుదల 8.28% |- | colspan="5" style="border-bottom: none; border-left: none; border-right: none; font-size:80%; text-align:center"|''2022 నాటికి''<ref>{{Cite web|url=https://www.keralatourism.org/tourismstatistics/tourism_statistics_202220230729105001.pdf|title= Kerala Tourism Statistics 2022|publisher= Kerala tourism|date=20 February 2023|access-date=25 March 2023}}</ref> |} ==ప్రధాన ఆకర్షణలు== ===బీచ్‌లు=== [[దస్త్రం:Kovalam beach trivandrum kerala.jpg|thumb|left|350px|కోవలం బీచ్]] పశ్చిమ తీరంలో అరేబియా సముద్రం సరిహద్దుగా ఉన్న కేరళ 580 కిలోమీటర్ల పొడవైన తీరప్రాంతాన్ని కలిగి ఉంది. ఇదంతా వాస్తవంగా ఇసుకతో కూడిన బీచ్‌లతో నిండి ఉంది. తిరువనంతపురం సమీపంలోని కోవలం బీచ్ పర్యాటకులను ఆకర్షించిన కేరళ తొలి బీచ్‌లలో ఒకటి. 1960లలో బ్యాక్ ప్యాకర్లు, 1970లలో హిప్పీలు దీనిని కనుగొన్నారు. నేడు కోవలం రాష్ట్రంలో అత్యధికంగా సందర్శించే బీచ్‌లలో ఒకటిగా ఉంది.<ref name="Book">Ayub, Akber (ed), ''Kerala: Maps & More'', ''Coastal Circuit'', 2006 edition 2007 reprint, pp. 96-112, Stark World Publishing, Bangalore, {{ISBN|81-902505-2-3}}</ref><ref>{{cite web | url = http://www.hinduonnet.com/mag/2005/06/19/stories/2005061900450800.htm | archive-url = https://web.archive.org/web/20080120091323/http://www.hinduonnet.com/mag/2005/06/19/stories/2005061900450800.htm | url-status = usurped | archive-date = 20 January 2008 | title = Ramparts by the Arabian Sea | access-date = 8 January 2008 | last = Govind| first = M.Harish | work = Magazine | publisher = The Hindu, 19 June 2005 }}</ref><ref>[http://keralatourism.org/php/media/data/announcement/RT/kovalam.htm MINUTES OF THE WORKSHOP ON RESPONSIBLE TOURISM FOR KOVALAM] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20080103095222/http://keralatourism.org/php/media/data/announcement/RT/kovalam.htm |date=3 January 2008 }}</ref> రాష్ట్రంలో ప్రసిద్ధి చెందిన ఇతర బీచ్‌లలో కప్పాడ్, ఆలప్పుజ, [[కోజికోడ్]] బీచ్, మరారి బీచ్, తుంపోలి, నత్తికా, వాడనపల్లి బీచ్, చెరై బీచ్, పొన్నాని బీచ్, బేకల్, బేపూర్ బీచ్, ఫోర్ట్ కొచ్చి, అజీకల్ బీచ్, వర్కాల ఉన్నాయి. కన్నూర్ లోని ముళప్పిలങ്ങാడ్ బీచ్, కోజికోడ్ లోని తిక్కోడి బీచ్ భారతదేశంలోని ఏకైక రెండు డ్రైవ్-ఇన్ బీచ్‌లు. మరారీ బీచ్ నేషనల్ జియోగ్రాఫిక్ సర్వే ద్వారా ప్రపంచంలోని టాప్ ఐదు హామ్మాక్ బీచ్‌లలో ఒకటిగా రేట్ చేయబడింది.<ref>{{Cite web|url=https://www.express.co.uk/travel/articles/757181/india-holiday-kerala-globe-travel-centre|title=New era in Indian getaways: Recharge your batteries with THIS safe-haven holiday to Kerala|last=Cuskelly|first=Claudia|date=2017-01-22|website=Express.co.uk|language=en|access-date=2019-08-14}}</ref> ===బ్యాక్‌వాటర్స్=== [[దస్త్రం:Kerala Houseboat (191490747).jpeg|thumb|పొన్నాని సమీపంలోని బియ్యం సరస్సులో బోటింగ్]] [[దస్త్రం:Kottappuram-nileshwaram-house-boat.jpg|thumbnail|నీలేశ్వరంలో ఒక కెట్టువల్లం]] కేరళలోని బ్యాక్‌వాటర్స్ అరేబియా సముద్ర తీరానికి సమాంతరంగా ఉన్న ఉప్పునీటి మడుగులు, సరస్సుల సమూహం. బ్యాక్‌వాటర్స్‌లో హౌస్‌బోట్ లేదా కెట్టువల్లం రైడ్‌లు కేరళలో ప్రధాన పర్యాటక ఆకర్షణ. బ్యాక్‌వాటర్ పర్యాటకం అల్లెప్పీ, కుమరకోం, అష్టముడి సరస్సు, కొల్లాం, పొన్నాని, కవ్వాయి బ్యాక్‌వాటర్స్, వెంబనాడ్, బేకల్ చుట్టూ కేంద్రీకృతమై ఉంది. పండుగ సీజన్లలో నిర్వహించే పడవ పందేలు కూడా బ్యాక్‌వాటర్ ప్రాంతాలలో ప్రధాన పర్యాటక ఆకర్షణ. ఈ బ్యాక్‌వాటర్ నెట్‌వర్క్‌లో 1500 కి.మీల కాలువలతో అనుసంధానించబడిన అతిపెద్ద అష్టముడి సరస్సు వంటి పెద్ద సరస్సులు ఉన్నాయి. పశ్చిమ కనుమల శ్రేణి నుండి ప్రవహించే అనేక నదుల నీరు ఇక్కడికి చేరుతుంది. అలల చర్య ద్వారా ఇసుక మేటలు ఏర్పడటం వల్ల ఈ బ్యాక్‌వాటర్స్ ఏర్పడ్డాయి.<ref>{{cite web|url=https://www.asiantrailsindia.com/post/kerala-backwaters-a-serene-escape-on-houseboats/|title=Kerala Backwaters: A Serene Escape on Houseboats - Asian Trails India|publisher=asiantrailsindia.com |date=2024-10-25}}</ref> ===హిల్ స్టేషన్లు=== [[దస్త్రం:Munnar Hillscape.jpg|thumb|మున్నార్ హిల్స్‌స్కేప్]] [[దస్త్రం:Sithar Kundu View Point 01.jpg|thumb|నెల్లియంపతిలోని సితార్ కుండు వ్యూ పాయింట్]] తూర్పు కేరళలో పశ్చిమ కనుమలు ఆక్రమించిన భూభాగం ఉంటుంది. ఈ ప్రాంతంలో ఎత్తైన పర్వతాలు, లోతైన లోయలు ఉన్నాయి. పశ్చిమ కనుమలు యునెస్కో ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశం, ఇది ప్రపంచంలోని 36 జీవవైవిధ్య హాట్‌స్పాట్‌లలో ఒకటి. అటవీ ప్రాంతాలు దట్టమైన అడవులతో కప్పబడి ఉండగా ఇతర ప్రాంతాలలో టీ, కాఫీ తోటలు ఉన్నాయి. పశ్చిమ కనుమలు సముద్ర మట్టానికి సగటున 1500 మీటర్ల ఎత్తుకు పెరుగుతాయి. మున్నార్, వాగమోన్, పైతల్మల, వయనాడ్, నెల్లియంపతి, నిలంబూర్, ఎలాపీడిక, పీర్మాడే, తేక్కడి, పొన్ముడి, కల్వరీ మౌంట్ ఈ ప్రాంతంలోని కొన్ని ప్రసిద్ధ హిల్ స్టేషన్లు. ===వన్యప్రాణులు=== [[దస్త్రం:Lightmatter lion-tailed macaque.jpg|thumb|పాలక్కాడ్‌లోని సైలెంట్ వ్యాలీ నేషనల్ పార్క్ లయన్-టెయిల్డ్ మకాక్‌లకు నిలయం. ఇవి ప్రపంచంలోని అత్యంత అరుదైన ప్రైమేట్లలో ఒకటి.]] [[దస్త్రం:The View of the Athirapally Falls during the onset of Monsoon.jpg|thumb|200px|త్రిస్సూర్ వద్ద అత్తిరప్పిల్లి జలపాతం. కేరళ వన్యప్రాణులు ప్రధానంగా పశ్చిమ కనుమల అడవులలో కేంద్రీకృతమై ఉన్నాయి.]] కేరళలోని తక్కువ ఎత్తులో ఉండే తడి సతతహరిత వర్షారణ్యాలు, తూర్పున ఎత్తైన ఆకురాల్చే అడవులు తేమతో కూడిన ఉష్ణమండల వాతావరణానికి లోబడి ఉంటాయి. అయితే భూభాగం, ఎత్తులో గణనీయమైన వైవిధ్యాల ఫలితంగా కేరళ ప్రపంచంలోని అత్యంత ముఖ్యమైన జీవవైవిధ్యం కలిగిన భూమిగా నిలిచింది. ప్రపంచ రామ్‌సార్ కన్వెన్షన్‌లో జాబితా చేయబడిన రెండు చిత్తడి నేలలు కేరళలో ఉన్నాయి: శాస్తంకోట్ట సరస్సు, వెంబనాడ్-కోల్ వెట్‌ల్యాండ్స్. 1455 చదరపు కి.మీల విస్తీర్ణంలో ఉన్న నీలగిరి బయోస్పియర్ రిజర్వ్‌తో సహా అనేక రక్షిత ప్రాంతాలు ఇక్కడ ఉన్నాయి. అడవులలో ఏనుగులు, బెంగాల్ పులులు, చిరుతలు, నీలగిరి తహర్, బూడిదరంగు జెయింట్ స్క్విరెల్ వంటి జంతువులు ఉన్నాయి.<ref name="Sreedharan_2004_12">{{cite journal |surname1=Sreedharan |given1=TP |year=2004 |title=Biological Diversity of Kerala: A survey of Kalliasseri panchayat, Kannur district |journal=Kerala Research Programme on Local Level Development (Centre for Development Studies) |url=http://krpcds.org/publication/downloads/62.pdf |access-date=13 January 2006 |archive-date=26 March 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090326054155/http://krpcds.org/publication/downloads/62.pdf |url-status=dead |page=12}}</ref> సైలెంట్ వ్యాలీ నేషనల్ పార్క్ వంటి మారుమూల అభయారణ్యాలు అంతరించిపోతున్న లయన్-టెయిల్డ్ మకాక్, ఇండియన్ స్లాత్ బేర్, ఇండియన్ బైసన్‌లను ఆశ్రయిస్తాయి. కింగ్ కోబ్రా, వైపర్, కొండచిలువ, వివిధ తాబేళ్లు, మొసళ్లు వంటి అనేక సరీసృపాలు కేరళలో కనిపిస్తాయి. కేరళ పక్షులలో శ్రీలంక ఫ్రాగ్‌మౌత్, ఓరియంటల్ బే ఔల్, గ్రేట్ హార్న్‌బిల్, ఇండియన్ గ్రే హార్న్‌బిల్, నెమలి, కింగ్‌ఫిషర్ జాతులు ఉన్నాయి. ===చారిత్రక కట్టడాలు=== [[దస్త్రం:SeaFromBakel.jpg|thumb|కేరళలోని అతిపెద్ద కోట అయిన బేకల్ ఫోర్ట్ లోపలి నుండి అందమైన దృశ్యం]] కేరళలోని చారిత్రక కట్టడాల్లో రాజభవనాలు, కోటలు, మతపరమైన సంస్థలు ఉన్నాయి.<ref name="history">{{cite book |last1=Sreedhara Menon |first1=A. |title=''Kerala Charitram'' |year=2007 |publisher=DC Books |location=Kottayam |isbn=978-8126415885 |edition=2007 |url=https://books.google.com/books?id=FAlXPgAACAAJ&q=%E0%B4%95%E0%B5%87%E0%B4%B0%E0%B4%B3+%E0%B4%9A%E0%B4%B0%E0%B4%BF%E0%B4%A4%E0%B5%8D%E0%B4%B0%E0%B4%82}}</ref> బేకల్ ఫోర్ట్, అరికాడి ఫోర్ట్, చంద్రగిరి ఫోర్ట్, హోస్‌దుర్గ్ ఫోర్ట్, పాలక్కాడ్ ఫోర్ట్, తలస్సేరి ఫోర్ట్, ఫోర్ట్ కొచ్చి ముఖ్యమైన కోటలు.<ref name="history"/> పద్మనాభపురం ప్యాలెస్, కనకక్కున్ను ప్యాలెస్, కౌడియార్ ప్యాలెస్, మట్టంచెరి ప్యాలెస్, అరక్కల్ ప్యాలెస్, శక్తన్ తంపురాన్ ప్యాలెస్, హిల్ ప్యాలెస్ గుర్తించదగిన రాజభవనాలు.<ref name="history"/> దక్షిణ ఆసియాలోని పురాతన దేవాలయాలు, పురాతన మసీదులు, పురాతన చర్చిలు, పురాతన యూదుల సినాగోగ్‌లకు మలబార్ తీరం నిలయం.<ref name="history"/> కోజికోడ్‌లోని ఎస్.ఎం. స్ట్రీట్ చారిత్రాత్మక వాణిజ్య ఆహార వీధిగా ప్రసిద్ధి. కన్నూర్‌లోని మాప్పిల బే ఓడరేవు కోట, ప్యాలెస్ రెండింటికీ నిలయం.<ref name="history"/> ఉత్తర కేరళలో ఉద్భవించిన సాంప్రదాయ వంట శైలి అయిన [[తలస్సేరి వంటకాలు]] కూడా పర్యాటకులను ఆకర్షిస్తాయి.<ref name="history"/> ==కార్యక్రమాలు== ===పండుగలు=== [[దస్త్రం:Shashti075.JPG|thumb|200px|షష్ఠి[[దస్త్రం:Thrissur pooram aanachamayam.jpg|thumb|త్రిస్సూర్ పూరం]]]] [[దస్త్రం:Thirayattam (kuttychathan ) An Ethnic Ritual Perforning Art Form In Kerala State, India.jpg|thumb|150px|తెరయట్టం (కుట్టిచాతన్) కేరళలో ఒక జాతి ఆచార ప్రదర్శన కళారూపం]] కేరళలో ప్రధాన పండుగ [[ఓనం]]. కేరళలో అనేక మతపరమైన పండుగలు కూడా ఉన్నాయి. త్రిస్సూర్ పూరం, అట్టుకల్ పొంగాల, బీమా పల్లి ఉరూస్, చెట్టికుళంగర భరణి కేరళలో ప్రధాన ఆలయ పండుగలు. త్రిస్సూర్ పూరం వడక్కుమ్నాథన్ ఆలయంలో నిర్వహించబడుతుంది. శివరాత్రి కూడా కేరళలో ఒక ముఖ్యమైన పండుగ. శివరాత్రికి సంబంధించిన అత్యంత ప్రసిద్ధ పండుగ అలువా శివరాత్రి. క్రైస్తవులు క్రిస్మస్, ఈస్టర్ పండుగలు జరుపుకుంటారు. ముస్లిం వర్గం వారు ఈద్ అల్-ఫితర్, ఈద్ అల్-అధా పండుగలను జరుపుకుంటారు. దక్షిణ మలబార్ ప్రాంతంలో వార్షిక పండుగ అయిన తెరయట్టం నిర్వహించబడుతుంది.<ref>"Thirayattam" (folklore Text- Malayalam, moorkkanad peethambaran), State Institute of language, Kerala {{ISBN|978-81-200-4294-0}}</ref> ===కొచ్చి-ముజిరిస్ బినాలే=== కొచ్చి-ముజిరిస్ బినాలే దేశంలోనే అతిపెద్ద కళా ప్రదర్శన, [[కొచ్చి]] నగరంలో ప్రతి సంవత్సరం నిర్వహించబడే ఆసియాలోని అతిపెద్ద సమకాలీన కళా ఉత్సవం. భారతదేశంలో మొట్టమొదటి బినాలే కొచ్చిలో 12 డిసెంబర్ 2012 నుండి 13 మార్చి 2013 వరకు నిర్వహించబడింది.<ref>{{cite news|title=Kochi becomes Biennale city|url=https://www.thehindu.com/todays-paper/kochi-becomes-biennale-city/article4194320.ece|newspaper=The Hindu|date=13 December 2012}}</ref> వయనాడ్ లిటరేచర్ ఫెస్టివల్ భారతదేశంలో గ్రామీణ ప్రాంతంలో జరిగే అతిపెద్ద సాహిత్య ఉత్సవం. ఇది ప్రతి సరి సంవత్సరంలో జరుగుతుంది. సాహిత్యం, రాజకీయాలు, మీడియాల గురించి మాట్లాడటానికి దేశవ్యాప్తంగా వక్తలు వస్తారు. గత ఎడిషన్‌లో ప్రకాష్ రాజ్, పార్వతి తిరువోతు, షీలా టామీ, ధన్యా రాజేంద్రన్ వంటి ప్రముఖ వక్తలు పాల్గొన్నారు.<ref>{{Cite web |title=Wayanad Literature Festival. When the world comes to an Indian village to think, listen, read and talk |url=https://wlfwayanad.com/ |access-date=2025-12-28 |language=en-US}}</ref> ==వైద్య పర్యాటకం== [[దస్త్రం:Kottakkal Arya Vaidya Sala OP Block.jpg|thumbnail|ఆర్య వైద్య శాల, కొట్టక్కల్]] ఆయుర్వేదం, సిద్ధ వంటి సాంప్రదాయ వైద్య విధానాల ద్వారా ప్రోత్సహించబడిన వైద్య పర్యాటకం రాష్ట్రంలో విస్తృతంగా ప్రాచుర్యం పొందింది, పర్యాటకులను అధిక సంఖ్యలో ఆకర్షిస్తుంది. కేరళ ఆయుర్వేద హబ్‌గా ప్రసిద్ధి చెందింది. కేరళ వైద్య పర్యాటక విభాగం తన ఖ్యాతికి ప్రసిద్ధి చెందింది.<ref>{{Cite news |last=Kallungal |first=Dhinesh |date=2022-09-06 |title=Kochi emerges as the medical tourist hub in Kerala |language=en-IN |work=The Hindu |url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/kochi-emerges-as-the-medical-tourist-hub-in-kerala/article65858142.ece |access-date=2023-01-20 |issn=0971-751X}}</ref> ==సంస్కృతి== [[దస్త్రం:Kathakali 1(Kerala).jpg|thumb|250px|కథకళి శాస్త్రీయ భారతీయ నృత్యాలలో ఒక ప్రధాన రూపం]] [[దస్త్రం:Vishnu Theyyam.jpg|thumb|250px|పయ్యన్నూర్ సమీపంలోని నడువిలతు కొట్టంలో విష్ణు మూర్తి తయ్యం.]] [[దస్త్రం:Theyyam of Kerala by Shagil Kannur (28).jpg|thumb|200px|తయ్యం అనేది ఉత్తర కేరళలో ఆచరించే హిందూ మతపరమైన ఆచారం]] [[దస్త్రం:Kalaripayattu by young girls.jpg|thumb|250px|కళరిపయట్టు అనేది కేరళలో ఉద్భవించిన భారతీయ యుద్ధ కళ]] కేరళ సంస్కృతి ప్రధానంగా హిందూ మూలాలను కలిగి ఉంది, తమిళకం అని పిలువబడే గొప్ప తమిళ వారసత్వ ప్రాంతం నుండి ఉద్భవించింది. విదేశీ సంస్కృతులతో శతాబ్దాల సంబంధాల ద్వారా కేరళ సంస్కృతి వృద్ధి చెందింది.<ref name="Bhagyalekshmy_2004_7">{{cite journal |surname1=Bhagyalekshmy |given1=S |year=2004 |title=Contribution of Travancore to Karnatic Music |journal=Information & Public Relations Department – Thiruvananthapuram (Government of Kerala) |url=http://www.kerala.gov.in/music/music1.pdf |access-date=12 January 2006 |archive-date=20 February 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060220050800/http://www.kerala.gov.in/music/music1.pdf |url-status=dead |pages=6–7}}</ref> స్థానిక ప్రదర్శన కళలలో కూడియాట్టం, కథకళి, కేరళ నటనం, కూత్తు, మోహినియాట్టం, తുള്ളల్, పడయని, తెరయట్టం, తయ్యం ఉన్నాయి. ఇతర కళలు ఎక్కువ మత, గిరిజన ఇతివృత్తాలతో ఉంటాయి. చవిట్టు నాటకం, ఒప్పన వీటిలో కొన్ని. [[దస్త్రం:Panchavadyam.jpg|thumb|200px|పంచవాద్యం]] పలు ప్రాచీన ఆచార కళలు కేరళలో ఉద్భవించాయి, వీటిలో కళరిపయట్టు ఒకటి. ప్రపంచ పురాతన యుద్ధ కళలలో ఒకటైన కళరిపయట్టు పుట్టుకను మౌఖిక సంప్రదాయం పరశురాముడికి ఆపాదిస్తుంది. ఇతర ఆచార కళలలో తెరయట్టం, తయ్యం, పూరక్కలి, కుతియోట్టం ఉన్నాయి. ఊరేగింపులలో తరచుగా పంచారి మేళం, పంచవాద్యం వంటి సాంప్రదాయ సంగీతం ఉంటుంది.<ref>{{cite web |title=Kalaripayattu — Traditional Martial Art of Kerala |publisher=Kerala Tourism, Government of Kerala |url=https://www.keralatourism.org/artforms/kalaripayattu-traditional-martial-art-of-kerala/4 |access-date=2026-05-27}}</ref> లలిత కళలకు సంబంధించి, రాష్ట్రం పురాతన, సమకాలీన కళల అపారమైన సంప్రదాయాన్ని కలిగి ఉంది. సాంప్రదాయ కేరళ కుడ్యచిత్రాలు పురాతన దేవాలయాలు, చర్చిలు, రాజభవనాలలో కనిపిస్తాయి. ఈ వర్ణచిత్రాలు ప్రత్యేక శైలిని ప్రదర్శిస్తాయి.<ref>{{cite web |title=Keralan Mural Paintings |publisher=Kerala Tourism, Government of Kerala |url=https://www.keralatourism.org/heritage/keralan-mural-paintings/ |access-date=2026-05-27}}</ref> కేరళ మతపరమైన వైవిధ్యానికి ప్రసిద్ధి చెందింది. ప్రధాన మతాలు హిందూ మతం, [[కేరళలో క్రైస్తవ మతం|క్రైస్తవ మతం]], ఇస్లాం. జైనమతం, జుడాయిజం, సిక్కుమతం, బౌద్ధమతాలకు తక్కువ సంఖ్యలో అనుచరులు ఉన్నారు.<ref>{{cite web |title=Population by religious community — Kerala (Census of India 2011) |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, Ministry of Home Affairs, Government of India |url=https://censusindia.gov.in/2011census/c-01.html |access-date=2026-05-27}}</ref> కేరళలోని మత విశ్వాసాల వైవిధ్యంలో పర్యాటక సామర్థ్యాన్ని గుర్తించిన పర్యాటక శాఖ "తీర్థయాత్ర పర్యాటకం" ప్రాజెక్టును ప్రారంభించింది.<ref>[http://www.business-standard.com/lifeleisure/storypage.php?leftnm=5&subLeft=4&chklogin=N&autono=101092&tab=r Incredible Kerala]. Business-standard.com.</ref><ref>[http://www.ndtv.com/features/showfeatures.asp?slug=Guruvayur+temple+to+woo+visitors&Id=1346 Jumbo tourism: Guruvayur temple to woo visitors] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20140413145448/http://www.ndtv.com/features/showfeatures.asp?slug=Guruvayur+temple+to+woo+visitors&Id=1346 |date=13 April 2014 }}</ref> గురువాయూర్, శబరిమల, మలయాత్తూర్, పరదేశి సినాగోగ్, అట్టుకల్ పొంగాల ప్రధాన యాత్రా పర్యాటక ఆకర్షణలు. ==గ్యాలరీ== <gallery class="center" widths="240" heights="200"> దస్త్రం:Jatayu Earth's Center Nature Park.jpg|జటాయు ఎర్త్స్ సెంటర్ నేచర్ పార్క్ దస్త్రం:Bekal 1.jpg|బేకల్ ఫోర్ట్ దస్త్రం:Kannurfort9a.jpg|సెయింట్ ఏంజెలో ఫోర్ట్ దస్త్రం:Edakkal Caves - Interior.jpg|ఎడక్కల్ గుహలు దస్త్రం:Pookode Lake - snap - dec 2011 0117.JPG|పూకోడే సరస్సు దస్త్రం:Sargaalaya Arts & Crafts Village, Iringal views (5).jpg|సర్గాళయ క్రాఫ్ట్స్ విలేజ్ దస్త్రం:Kottakkunnu, Malappuram municipality.jpg|కొట్టక్కున్ను దస్త్రం:Malampuzha dam in Palakkad, Kerala. 32.jpg|మలంపుళ డ్యామ్ దస్త్రం:Malampuzha Yakshi - മലമ്പുഴ യക്ഷി 03.JPG|యక్షి (శిల్పం) దస్త్రం:Thrissur pooram aanachamayam.jpg|వడక్కుమ్నాథన్ ఆలయం దస్త్రం:Athirappilly Waterfalls after the Monsoons.jpg|అతిరపల్లి జలపాతాలు దస్త్రం:Edappally Church at night 03.jpg|సెయింట్ జార్జ్ చర్చి, ఎడపల్లి దస్త్రం:Chinese Fishing Nets Cochin.jpg|కొచ్చిలో చైనీస్ ఫిషింగ్ నెట్స్ దస్త్రం:Kochi International Marina, Bolgatty Island, Kerala, India.jpg|కొచ్చి ఇంటర్నేషనల్ మరీనా దస్త్రం:Kochi Skyline.jpg|మెరైన్ డ్రైవ్, కొచ్చి దస్త్రం:Bolgatty Palace Hotel by Augustus.jpg|బోల్గట్టి ప్యాలెస్ దస్త్రం:Kuravan kurathi statue, ramakkalmedu.jpg|రామక్కల్మేడు దస్త్రం:Munnar Top station.jpg|మున్నార్ దస్త్రం:009262022 Vaikom Mahadeva temple aerial view, Kottayam Kerala 012.jpg|వైకోమ్ శ్రీ మహాదేవ ఆలయం దస్త్రం:House Boat in morning, Alappuzha, Kerala.jpg|ఆలప్పుజ దస్త్రం:009232022 Ambalaphuzha Shri Krishna Swamy Temple Kerala 08.jpg|అంబలప్పుజ శ్రీ కృష్ణ స్వామి ఆలయం దస్త్రం:Sabarimala temple during Periyar butterfly survey at Sabarimala, 2014 (3).jpg|[[శబరిమల]] దస్త్రం:Sree Padmanabhaswamy temple Thiruvananthapuram,.jpg|పద్మనాభస్వామి ఆలయం </gallery> == పరిపాలన == కేరళ పర్యాటక శాఖ స్థిరమైన పర్యాటక అభివృద్ధికి బాధ్యత వహిస్తుంది. పర్యాటక శాఖ మంత్రి పి. ఎ. మహ్మద్ రియాస్ నేతృత్వంలో ఈ విభాగం పనిచేస్తోంది.<ref>{{Cite web |title=Kerala Tourism PATA Gold Award 2025 {{!}} Minister Riyas Received Award in Bangkok {{!}} Most Engaging Social Media Campaign |url=https://www.keralatourism.org/newsletter/news/2025/minister-recieves-pata-gold-award-bangkok/2339 |access-date=2025-12-24 |website=Kerala Tourism |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=www.ETTravelWorld.com |title=Kerala's medical tourism sector is witnessing rapid growth says Minister Mohammad Riyas |url=https://travel.economictimes.indiatimes.com/news/tourism/wellness/keralas-medical-tourism-sector-experiences-significant-growth-minister-riyas/123473158 |access-date=2025-12-24 |website=ETTravelWorld.com |language=en}}</ref> రాష్ట్రంలో పర్యాటక అభివృద్ధి, మౌలిక సదుపాయాల కల్పన కోసం 1966లో కేరళ ప్రభుత్వం కేరళ పర్యాటక అభివృద్ధి సంస్థ (KTDC)ను స్థాపించింది. పర్యాటకుల భద్రత కోసం కేరళ పోలీసుల కింద ప్రత్యేక పర్యాటక పోలీసు విభాగం కూడా ఉంది.<ref>{{Cite web |last=archive |first=From our online |date=2018-05-21 |title=Tourism police will man key tourist hotspots in Kerala, says Loknath Behera |url=https://www.newindianexpress.com/states/kerala/2018/May/21/tourism-police-will-man-key-tourist-hotspots-in-kerala-says-loknath-behera-1817301.html |access-date=2025-12-24 |website=The New Indian Express |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Tourists can breathe easy as dedicated Kerala cops are around |url=https://www.onmanorama.com/travel/travel-news/2018/09/12/tourists-can-breathe-easy-Kerala-tourism-police.html |access-date=2025-12-24 |website=www.onmanorama.com}}</ref> ==ఇవి కూడా చూడండి== * కేరళ చరిత్ర * భారతదేశంలో పర్యాటకం ==గమనికలు, మూలాలు== {{reflist|30em}} ==బయటి లింకులు== {{commons category}} {{Spoken Wikipedia|keralatourism.ogg|date=2006-03-08}} {{Wikivoyage|Kerala}}{{Tourism in India}} {{DEFAULTSORT:Tourism in Kerala}} [[వర్గం:కేరళ]] 1pw5an6hcm32eoks4kcbxw0arfh8lgc 4908613 4908589 2026-07-20T04:09:00Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 4908613 wikitext text/x-wiki [[దస్త్రం:Kerala God's Own Country Logo.svg|thumb|right|కేరళ పర్యాటక అధికారిక లోగో]][[కేరళ]], నైరుతి [[భారతదేశం]]లోని ఉష్ణమండల మలబార్ తీరంలో ఉన్న ఒక రాష్ట్రం, దేశంలో అత్యంత ప్రసిద్ధి చెందిన పర్యాటక ప్రదేశాలలో ఒకటి. నేషనల్ జియోగ్రాఫిక్ ట్రావెలర్ ప్రపంచంలోని పది స్వర్గాలలో ఒకటిగా పేర్కొన్న కేరళ పర్యావరణ పర్యాటక కార్యక్రమాలకు, అందమైన బ్యాక్‌వాటర్స్‌కు ప్రత్యేకంగా ప్రసిద్ధి చెందింది.<ref name="Kerala Tourism">{{cite news|title=Kerala Tourism: Paradises in the world|url=http://www.hindu.com/edu/2004/05/11/stories/2004051100040100.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20040904094648/http://www.hindu.com/edu/2004/05/11/stories/2004051100040100.htm|url-status=dead|archive-date=4 September 2004|newspaper=[[The Hindu]]|access-date=20 February 2012}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.hindu.com/edu/2004/05/11/stories/2004051100040100.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20040904094648/http://www.hindu.com/edu/2004/05/11/stories/2004051100040100.htm |url-status=dead |archive-date=4 September 2004 |title=Tourism beckons |date=11 May 2004 |newspaper=[[The Hindu]] |access-date=9 August 2006 }} </ref> కేరళ విభిన్న జనాభాకృతితో పాటు ప్రత్యేకమైన సంస్కృతి, సంప్రదాయాలను కలిగి ఉంది. [[యునెస్కో]] నుండి నేషనల్ జియోగ్రాఫిక్ వరకు అనేక అంతర్జాతీయ సంస్థలు రాష్ట్ర పర్యాటక సామర్థ్యాన్ని గుర్తించాయి.<ref>{{Cite web |title=Kerala Island Finds Mention In NatGeo's Best Destinations List |url=https://www.ndtv.com/kerala-news/kerala-island-finds-mention-in-natgeos-best-destinations-list-1475725 |access-date=2023-01-16 |website=NDTV.com}}</ref> 2022లో టైమ్ మ్యాగజైన్ అన్వేషించాల్సిన 50 అసాధారణ గమ్యస్థానాలలో కేరళకు చోటు కల్పించింది.<ref>{{Cite web |title=Ahmedabad and Kerala on TIME magazine's list of World's Greatest Places of 2022 |url=https://www.indiatoday.in/lifestyle/travel/story/ahmedabad-and-kerala-on-time-magazine-s-list-of-world-s-greatest-places-of-2022-1975386-2022-07-14 |access-date=2023-01-16 |website=India Today |date=14 July 2022 |language=en}}</ref> 2023లో న్యూయార్క్ టైమ్స్ వార్షిక జాబితాలో కేరళ 13వ స్థానంలో నిలిచింది, భారతదేశం నుండి ఈ జాబితాలో స్థానం పొందిన ఏకైక పర్యాటక కేంద్రం ఇదే కావడం విశేషం.<ref>{{Cite web |title=Kerala Only Indian State In New York Times List Of Places To Visit In 2023 |url=https://www.ndtv.com/india-news/new-york-times-names-kerala-in-its-list-of-52-places-to-visit-in-2023-3688909 |access-date=2023-01-16 |website=NDTV.com}}</ref> [[దస్త్రం:കെട്ടുവള്ളങ്ങൾ-കുട്ടനാടിന്റെ മുഖമുദ്ര.jpg|thumb|247x247px|కేరళ హౌస్ బోట్, [[ఆలప్పుజ]]]] [[దస్త్రం:Vembanad Lake at Kumarakom.jpg|thumb|250x250px|వెంబనాడ్ సరస్సు]] [[దస్త్రం:Kovalam Beach near Trivandrum.JPG|thumb|248x248px|కోవలం బీచ్, [[తిరువనంతపురం]]]] [[దస్త్రం:Munnar Top station.jpg|thumb|249x249px|[[మున్నార్]]]] [[దస్త్రం:Kochi 01.jpg|thumb|252x252px|జ్యూ టౌన్, [[కొచ్చి]]]] [[దస్త్రం:Padmanabhaswamy Temple Trivandrum- Morning view.jpg|thumb|250x250px|పద్మనాభస్వామి దేవాలయం, [[తిరువనంతపురం]]]] [[దస్త్రం:Jatayu earth centre.jpg|thumb|254x254px|జటాయు ఎర్త్స్ సెంటర్ నేచర్ పార్క్]] 1980ల ప్రారంభం వరకు కేరళ సాపేక్షంగా అంతగా తెలియని గమ్యస్థానంగా ఉండేది. పర్యాటక శాఖలన్నీ దేశం ఉత్తర భాగంలోనే కేంద్రీకృతమై ఉండేవి. కేరళ పర్యాటక అభివృద్ధి సంస్థ ప్రారంభించిన దూకుడు మార్కెటింగ్ ప్రచారాలు పర్యాటక పరిశ్రమ వృద్ధికి పునాది వేశాయి. ఆ తర్వాతి దశాబ్దాల్లో కేరళ పర్యాటక రంగం భారతదేశంలో అత్యుత్తమ హాలిడే డెస్టినేషన్స్‌లో ఒకటిగా రూపాంతరం చెందింది. పర్యాటక ప్రచారాలలో "కేరళ - గాడ్స్ ఓన్ కంట్రీ" (దేవుని సొంత దేశం) అనే ట్యాగ్‌లైన్ ఉపయోగించారు, ఇది ప్రపంచవ్యాప్త సూపర్ బ్రాండ్‌గా మారింది. అత్యధిక బ్రాండ్ గుర్తింపు ఉన్న ప్రదేశాలలో కేరళ ఒకటిగా పరిగణించబడుతుంది.<ref name="superbrand">{{cite web | publisher=Government of Kerala| work=Superbrand status of Kerala Tourism brand |url=http://www.superbrandsindia.com/superbrands2003/kerala-tourism/index.htm | title=Kerala Tourism – Superbrand | access-date=9 August 2006 |archive-url = https://web.archive.org/web/20060712040428/http://superbrandsindia.com/superbrands2003/kerala-tourism/index.htm <!-- Bot retrieved archive --> |archive-date = 12 July 2006}} </ref> 2010 నాటికి కేరళ 660,000 మంది విదేశీ పర్యాటకులను ఆకర్షించింది.<ref>{{cite web|url=http://www.financialexpress.com/news/andhra-pradesh-top-tourist-destination-tourism-ministry/819071/0 |title=Andhra Pradesh top tourist destination: Tourism Ministry |publisher=Financialexpress.com |date=18 July 2011 |access-date=13 August 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140221230710/http://www.financialexpress.com/news/andhra-pradesh-top-tourist-destination-tourism-ministry/819071/0 |archive-date=21 February 2014}}</ref> స్వదేశీ, విదేశీ పర్యాటకులకు కేరళ ఒక ప్రసిద్ధ గమ్యస్థానం. బీచ్‌లు, [[ఆలప్పుళ|ఆలప్పుజ]], [[కొల్లాం]]లలోని బ్యాక్‌వాటర్స్, పర్వత శ్రేణులు, వన్యప్రాణుల అభయారణ్యాలకు కేరళ ప్రసిద్ధి చెందింది. కోవలం, ముళప్పిలങ്ങാడ్, బేకల్, కప్పాడ్ బీచ్‌లు, అష్టముడి సరస్సు చుట్టూ ఉన్న బ్యాక్‌వాటర్ పర్యాటకం, మున్నార్, [[వయనాడ్ చరిత్ర|వయనాడ్]], నెల్లియంపతి, వాగమోన్, పొన్ముడి వంటి హిల్ స్టేషన్లు ఇతర ప్రధాన ఆకర్షణలు. వెంబనాడ్ సరస్సు చుట్టూ ఉన్న నదులు, సరస్సులు, కాలువల విస్తృత నెట్‌వర్క్ అయిన బ్యాక్‌వాటర్స్ ప్రాంతం పర్యాటకులను విశేషంగా ఆకర్షిస్తుంది. పద్మనాభపురం ప్యాలెస్, హిల్ ప్యాలెస్, మట్టంచేరి ప్యాలెస్ వంటి వారసత్వ ప్రదేశాలను కూడా పర్యాటకులు సందర్శిస్తారు. పర్యాటకాన్ని మరింత ప్రోత్సహించేందుకు కేరళ ప్రభుత్వం 2007లో గ్రాండ్ కేరళ షాపింగ్ ఫెస్టివల్‌ను ప్రారంభించింది.<ref name="GKSF begins">{{cite news|title=Shopping festival begins|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-kerala/shopping-festival-begins/article1959420.ece|newspaper=The Hindu|date=2 December 2007}}</ref> అప్పటి నుంచి ఇది ప్రతి సంవత్సరం డిసెంబర్-జనవరి కాలంలో నిర్వహించబడుతోంది. రాష్ట్ర పర్యాటక ఎజెండా పర్యావరణ అనుకూలమైన పర్యాటకాన్ని ప్రోత్సహిస్తుంది. ఇది స్థానిక సంస్కృతి, అరణ్య సాహసాలు, స్థానికుల వ్యక్తిగత వృద్ధిపై దృష్టి పెడుతుంది. సాంప్రదాయ పర్యాటకం వల్ల సహజ పర్యావరణంపై పడే ప్రతికూల ప్రభావాలను తగ్గించడానికి చర్యలు తీసుకుంటున్నారు. కొచ్చి కేంద్రంగా రాష్ట్రం MICE (సమావేశాలు, ఇన్సెంటివ్‌లు, కాన్ఫరెన్సింగ్, ఎగ్జిబిషన్‌లు) పర్యాటకంలోకి కూడా ప్రవేశించింది.<ref>{{Cite web|last=Narayanan|first=Chitra|title=Kerala goes into MICE mission mode|url=https://www.thehindubusinessline.com/news/kerala-goes-into-mice-mission-mode/article29301844.ece|access-date=2020-12-08|website=@businessline|date=30 August 2019 |language=en}}</ref> ==చారిత్రక నేపథ్యం== రాష్ట్రంగా అవతరించినప్పటి నుండి, కేరళ ఆర్థిక వ్యవస్థ సంక్షేమ ఆధారిత ప్రజాస్వామ్య సామ్యవాద సూత్రాల కింద పనిచేసింది. అభివృద్ధి విధానం ప్రజలలో అధిక జీవన ప్రమాణాలకు దారితీసినప్పటికీ 1980లలో ఆర్థిక స్తబ్దతకు (వార్షిక వృద్ధి రేటు 2.3%) దారితీసింది.<ref name="Mohindra_2003_8">{{Harvnb|Mohindra|2003|p=8}}.</ref> ఈ పరిస్థితి విద్యావంతులైన నిరుద్యోగులు పెద్ద సంఖ్యలో విదేశాలకు, ముఖ్యంగా గల్ఫ్ దేశాలకు వెళ్లేలా చేసింది. గల్ఫ్ వలసవాదుల అవసరాలను తీర్చడానికి రాష్ట్రంలో అనేక ట్రావెల్ ఏజెన్సీలు ఏర్పాటయ్యాయి. త్వరలోనే ఈ ట్రావెల్ ఏజెన్సీలు పర్యాటక గమ్యస్థానంగా రాష్ట్రం సాధించగల సామర్థ్యాన్ని గమనించాయి. ట్రావెన్‌కోర్ రాజకుటుంబానికి చెందిన కల్నల్ జి.వి. రాజా, పి.జి.సి. పిళ్లైతో కలిసి కేరళలో తొలి ట్రావెల్ ఏజెన్సీ అయిన కేరళ ట్రావెల్స్‌ను స్థాపించారు. {| class="wikitable plainrowheaders floatleft" |+ జాతీయత వారీగా పర్యాటకుల సంఖ్య |- !scope=col|క్ర.సం. !scope=col|దేశం !scope=col|పర్యాటకులు |- |align=center|1 |align=left|యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్ |align=center|186,085 |- |align=center|2 |align=left|యునైటెడ్ స్టేట్స్ |align=center|109,859 |- |align=center|3 |align=left|ఫ్రాన్స్ |align=center|97,894 |- |align=center|4 |align=left|జర్మనీ |align=center|67,425 |- |align=center|5 |align=left|సౌదీ అరేబియా |align=center|58,422 |- |align=center|6 |align=left|మాల్దీవులు |align=center|52,236 |- |align=center|7 |align=left|ఆస్ట్రేలియా |align=center|42,089 |- |align=center|8 |align=left|మలేషియా |align=center|40,197 |- |align=center|9 |align=left|ఒమన్ |align=center|38,619 |- |align=center|10 |align=left|రష్యా |align=center|35,066 |- | colspan="3" style="border-bottom: none; border-left: none; border-right: none; font-size:80%; text-align:center"|''2019 నాటికి''<ref>{{Cite web|url=https://www.keralatourism.org/tourismstatistics/tourist_statistics_2019_book20210306071249.pdf|title= KERALA TOURISM STATISTICS 2019|publisher= Kerala tourism|date=20 February 2020|access-date=25 March 2020}}</ref> |} [[దస్త్రం: Resort calicut kerala.jpg|thumb|left|కేరళ పొడవునా విస్తరించి ఉన్న రిసార్ట్స్.]] 1986 నాటికి పర్యాటకం పరిశ్రమ హోదాను పొందింది. కేరళ పర్యాటక శాఖ తన ప్రచారాలలో 'గాడ్స్ ఓన్ కంట్రీ' ట్యాగ్‌లైన్‌ను స్వీకరించింది. పత్రికా, ఎలక్ట్రానిక్ మాధ్యమాలలో దూకుడుగా చేసిన ప్రచారం హాస్పిటాలిటీ పరిశ్రమలో పెట్టుబడులను ఆకర్షించింది. 2000ల ప్రారంభం నాటికి రాష్ట్రంలో పర్యాటకం బహుళ బిలియన్ డాలర్ల పరిశ్రమగా ఎదిగింది. ప్రపంచ పర్యాటక రంగంలో రాష్ట్రం తనకంటూ ఒక ప్రత్యేక స్థానాన్ని ఏర్పరుచుకుంది.<ref>[http://www.icmr.icfai.org/casestudies/catalogue/Marketing/MKTG047.htm Kerala Tourism - Branding a Tourist Destination] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927174926/http://www.icmr.icfai.org/casestudies/catalogue/Marketing/MKTG047.htm |date=27 September 2007 }}</ref> 2003లో కేరళ ప్రపంచంలో అత్యంత వేగంగా అభివృద్ధి చెందుతున్న పర్యాటక కేంద్రాలలో ఒకటిగా నిలిచింది.<ref>[http://www.domain-b.com/industry/tourism/20040817_tourism_destination.html Kerala is the world's fastest-growing tourism destination says Renuka Choudhry]. Domain-b.com (17 August 2004).</ref> 2012లో నేషనల్ జియోగ్రాఫిక్ ట్రావెలర్ మ్యాగజైన్ కేరళను "ప్రపంచంలోని పది స్వర్గాలలో ఒకటిగా", "జీవితకాలంలో తప్పక చూడవలసిన 50 గమ్యస్థానాలలో ఒకటిగా" పేర్కొంది. ట్రావెల్ అండ్ లీజర్ కేరళను "21వ శతాబ్దపు 100 గొప్ప యాత్రలలో ఒకటిగా" అభివర్ణించింది. 2012లో గూగుల్ సెర్చ్ ట్రెండ్స్‌లో కేరళ తాజ్ మహల్‌ను అధిగమించి భారతదేశంలో నంబర్ వన్ ట్రావెల్ డెస్టినేషన్‌గా అవతరించింది. 2019లో సందర్శించడానికి 19 ఉత్తమ ప్రదేశాలలో కేరళను సీఎన్ఎన్ ట్రావెల్ చేర్చింది. 2022లో అన్వేషించాల్సిన 50 అసాధారణ గమ్యస్థానాలలో కేరళను టైమ్ మ్యాగజైన్ ఎంపిక చేసింది. ఈ రాష్ట్రం ‘వరల్డ్స్ గ్రేటెస్ట్ ప్లేసెస్’లో తొమ్మిదో స్థానంలో నిలిచింది, దీనిని ‘ఎకో టూరిజం హాట్ స్పాట్’గా అభివర్ణించారు.<ref>{{Cite web |title=Kerala among TIME Magazine's top 50 world destinations to explore |url=https://www.newindianexpress.com/good-news/2022/jul/13/kerala-among-time-magazines-top-50-world-destinations-to-explore-2475862.html |access-date=2023-01-16 |website=The New Indian Express|date=13 July 2022 }}</ref> 2023లో న్యూయార్క్ టైమ్స్ ప్రపంచంలో తప్పక చూడవలసిన 52 పర్యాటక ప్రాంతాల్లో కేరళను ఎంపిక చేసింది. ఈ జాబితాలో కేరళ పదమూడవదిగా ఎంపికైంది, భారతదేశం నుండి ఈ జాబితాలో ఉన్న ఏకైక రాష్ట్రం ఇదే.<ref>{{Cite web |title=The only Indian state on New York Times list of places to go in 2023 |url=https://www.moneycontrol.com/news/trends/kerala-on-new-york-times-52-places-to-go-list-9860191.html |access-date=2023-01-16 |website=Moneycontrol |language=en}}</ref> {|class ="wikitable sortable" |+ 2012, 2022 సంవత్సరాల మధ్య పర్యాటకుల రాక |- style="text-align:center;" !rowspan="2" |సంవత్సరం !rowspan="2"| మొత్తం పర్యాటకులు ! colspan="2"|స్వదేశీ ! colspan="2"|విదేశీ |- style="text-align:center;" ! మొత్తం సందర్శకులు ! మార్పు శాతం ! మొత్తం సందర్శకులు ! మార్పు శాతం |- style="text-align:center;" !2023 !21,871,641 |21,222,584 | పెరుగుదల 12.48% |649,057 | పెరుగుదల 87.83% |- style="text-align:center;" !2022 !19,212,963 |18,867,414 | పెరుగుదల 150.31% |345,549 | పెరుగుదల 471.28% |- style="text-align:center;" !2021 !7,598,104 |7,537,617 | పెరుగుదల 51.09% |60,487 | తరుగుదల 82.25% |- style="text-align:center;" !2020 !5,329,727 |4,988,972 | తరుగుదల 72.86% |340,755 | తరుగుదల 71.36% |- style="text-align:center;" !2019 !19,574,004 |18,384,233 | పెరుగుదల 17.81% |1,189,771 | పెరుగుదల 8.52% |- style="text-align:center;" !2018 !16,701,068 |15,604,661 | పెరుగుదల 6.35% |1,096,407 | పెరుగుదల 0.42% |- style="text-align:center;" !2017 !15,765,390 |14,673,520 | పెరుగుదల 11.39% |1,091,870 | పెరుగుదల 5.15% |- style="text-align:center;" !2016 !14,210,954 |13,172,535 | పెరుగుదల 5.67% |1,038,419 | పెరుగుదల 6.23% |- style="text-align:center;" !2015 !13,443,050 |12,465,571 | పెరుగుదల 6.59% |977,479 | పెరుగుదల 5.86% |- style="text-align:center;" !2014 !12,618,777 |11,695,411 | పెరుగుదల 7.71% |923,366 | పెరుగుదల 7.60% |- style="text-align:center;" !2013 !11,445,954 |10,857,811 | పెరుగుదల 7.75% |858,143 | పెరుగుదల 8.12% |- style="text-align:center;" !2012 !10,870,550 |10,076,854 | పెరుగుదల 7.41% |793,696 | పెరుగుదల 8.28% |- | colspan="5" style="border-bottom: none; border-left: none; border-right: none; font-size:80%; text-align:center"|''2022 నాటికి''<ref>{{Cite web|url=https://www.keralatourism.org/tourismstatistics/tourism_statistics_202220230729105001.pdf|title= Kerala Tourism Statistics 2022|publisher= Kerala tourism|date=20 February 2023|access-date=25 March 2023}}</ref> |} ==ప్రధాన ఆకర్షణలు== ===బీచ్‌లు=== [[దస్త్రం:Kovalam beach trivandrum kerala.jpg|thumb|left|350px|కోవలం బీచ్]] పశ్చిమ తీరంలో అరేబియా సముద్రం సరిహద్దుగా ఉన్న కేరళ 580 కిలోమీటర్ల పొడవైన తీరప్రాంతాన్ని కలిగి ఉంది. ఇదంతా వాస్తవంగా ఇసుకతో కూడిన బీచ్‌లతో నిండి ఉంది. తిరువనంతపురం సమీపంలోని కోవలం బీచ్ పర్యాటకులను ఆకర్షించిన కేరళ తొలి బీచ్‌లలో ఒకటి. 1960లలో బ్యాక్ ప్యాకర్లు, 1970లలో హిప్పీలు దీనిని కనుగొన్నారు. నేడు కోవలం రాష్ట్రంలో అత్యధికంగా సందర్శించే బీచ్‌లలో ఒకటిగా ఉంది.<ref name="Book">Ayub, Akber (ed), ''Kerala: Maps & More'', ''Coastal Circuit'', 2006 edition 2007 reprint, pp. 96-112, Stark World Publishing, Bangalore, {{ISBN|81-902505-2-3}}</ref><ref>{{cite web | url = http://www.hinduonnet.com/mag/2005/06/19/stories/2005061900450800.htm | archive-url = https://web.archive.org/web/20080120091323/http://www.hinduonnet.com/mag/2005/06/19/stories/2005061900450800.htm | url-status = usurped | archive-date = 20 January 2008 | title = Ramparts by the Arabian Sea | access-date = 8 January 2008 | last = Govind| first = M.Harish | work = Magazine | publisher = The Hindu, 19 June 2005 }}</ref><ref>[http://keralatourism.org/php/media/data/announcement/RT/kovalam.htm MINUTES OF THE WORKSHOP ON RESPONSIBLE TOURISM FOR KOVALAM] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20080103095222/http://keralatourism.org/php/media/data/announcement/RT/kovalam.htm |date=3 January 2008 }}</ref> రాష్ట్రంలో ప్రసిద్ధి చెందిన ఇతర బీచ్‌లలో కప్పాడ్, ఆలప్పుజ, [[కోజికోడ్]] బీచ్, మరారి బీచ్, తుంపోలి, నత్తికా, వాడనపల్లి బీచ్, చెరై బీచ్, పొన్నాని బీచ్, బేకల్, బేపూర్ బీచ్, ఫోర్ట్ కొచ్చి, అజీకల్ బీచ్, వర్కాల ఉన్నాయి. కన్నూర్ లోని ముళప్పిలങ്ങാడ్ బీచ్, కోజికోడ్ లోని తిక్కోడి బీచ్ భారతదేశంలోని ఏకైక రెండు డ్రైవ్-ఇన్ బీచ్‌లు. మరారీ బీచ్ నేషనల్ జియోగ్రాఫిక్ సర్వే ద్వారా ప్రపంచంలోని టాప్ ఐదు హామ్మాక్ బీచ్‌లలో ఒకటిగా రేట్ చేయబడింది.<ref>{{Cite web|url=https://www.express.co.uk/travel/articles/757181/india-holiday-kerala-globe-travel-centre|title=New era in Indian getaways: Recharge your batteries with THIS safe-haven holiday to Kerala|last=Cuskelly|first=Claudia|date=2017-01-22|website=Express.co.uk|language=en|access-date=2019-08-14}}</ref> ===బ్యాక్‌వాటర్స్=== [[దస్త్రం:Kerala Houseboat (191490747).jpeg|thumb|పొన్నాని సమీపంలోని బియ్యం సరస్సులో బోటింగ్]] [[దస్త్రం:Kottappuram-nileshwaram-house-boat.jpg|thumbnail|నీలేశ్వరంలో ఒక కెట్టువల్లం]] కేరళలోని బ్యాక్‌వాటర్స్ అరేబియా సముద్ర తీరానికి సమాంతరంగా ఉన్న ఉప్పునీటి మడుగులు, సరస్సుల సమూహం. బ్యాక్‌వాటర్స్‌లో హౌస్‌బోట్ లేదా కెట్టువల్లం రైడ్‌లు కేరళలో ప్రధాన పర్యాటక ఆకర్షణ. బ్యాక్‌వాటర్ పర్యాటకం అల్లెప్పీ, కుమరకోం, అష్టముడి సరస్సు, కొల్లాం, పొన్నాని, కవ్వాయి బ్యాక్‌వాటర్స్, వెంబనాడ్, బేకల్ చుట్టూ కేంద్రీకృతమై ఉంది. పండుగ సీజన్లలో నిర్వహించే పడవ పందేలు కూడా బ్యాక్‌వాటర్ ప్రాంతాలలో ప్రధాన పర్యాటక ఆకర్షణ. ఈ బ్యాక్‌వాటర్ నెట్‌వర్క్‌లో 1500 కి.మీల కాలువలతో అనుసంధానించబడిన అతిపెద్ద అష్టముడి సరస్సు వంటి పెద్ద సరస్సులు ఉన్నాయి. పశ్చిమ కనుమల శ్రేణి నుండి ప్రవహించే అనేక నదుల నీరు ఇక్కడికి చేరుతుంది. అలల చర్య ద్వారా ఇసుక మేటలు ఏర్పడటం వల్ల ఈ బ్యాక్‌వాటర్స్ ఏర్పడ్డాయి.<ref>{{cite web|url=https://www.asiantrailsindia.com/post/kerala-backwaters-a-serene-escape-on-houseboats/|title=Kerala Backwaters: A Serene Escape on Houseboats - Asian Trails India|publisher=asiantrailsindia.com |date=2024-10-25}}</ref> ===హిల్ స్టేషన్లు=== [[దస్త్రం:Munnar Hillscape.jpg|thumb|మున్నార్ హిల్స్‌స్కేప్]] [[దస్త్రం:Sithar Kundu View Point 01.jpg|thumb|నెల్లియంపతిలోని సితార్ కుండు వ్యూ పాయింట్]] తూర్పు కేరళలో పశ్చిమ కనుమలు ఆక్రమించిన భూభాగం ఉంటుంది. ఈ ప్రాంతంలో ఎత్తైన పర్వతాలు, లోతైన లోయలు ఉన్నాయి. పశ్చిమ కనుమలు యునెస్కో ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశం, ఇది ప్రపంచంలోని 36 జీవవైవిధ్య హాట్‌స్పాట్‌లలో ఒకటి. అటవీ ప్రాంతాలు దట్టమైన అడవులతో కప్పబడి ఉండగా ఇతర ప్రాంతాలలో టీ, కాఫీ తోటలు ఉన్నాయి. పశ్చిమ కనుమలు సముద్ర మట్టానికి సగటున 1500 మీటర్ల ఎత్తుకు పెరుగుతాయి. మున్నార్, వాగమోన్, పైతల్మల, వయనాడ్, నెల్లియంపతి, నిలంబూర్, ఎలాపీడిక, పీర్మాడే, తేక్కడి, పొన్ముడి, కల్వరీ మౌంట్ ఈ ప్రాంతంలోని కొన్ని ప్రసిద్ధ హిల్ స్టేషన్లు. ===వన్యప్రాణులు=== [[దస్త్రం:Lightmatter lion-tailed macaque.jpg|thumb|పాలక్కాడ్‌లోని సైలెంట్ వ్యాలీ నేషనల్ పార్క్ లయన్-టెయిల్డ్ మకాక్‌లకు నిలయం. ఇవి ప్రపంచంలోని అత్యంత అరుదైన ప్రైమేట్లలో ఒకటి.]] [[దస్త్రం:The View of the Athirapally Falls during the onset of Monsoon.jpg|thumb|200px|త్రిస్సూర్ వద్ద అత్తిరప్పిల్లి జలపాతం. కేరళ వన్యప్రాణులు ప్రధానంగా పశ్చిమ కనుమల అడవులలో కేంద్రీకృతమై ఉన్నాయి.]] కేరళలోని తక్కువ ఎత్తులో ఉండే తడి సతతహరిత వర్షారణ్యాలు, తూర్పున ఎత్తైన ఆకురాల్చే అడవులు తేమతో కూడిన ఉష్ణమండల వాతావరణానికి లోబడి ఉంటాయి. అయితే భూభాగం, ఎత్తులో గణనీయమైన వైవిధ్యాల ఫలితంగా కేరళ ప్రపంచంలోని అత్యంత ముఖ్యమైన జీవవైవిధ్యం కలిగిన భూమిగా నిలిచింది. ప్రపంచ రామ్‌సార్ కన్వెన్షన్‌లో జాబితా చేయబడిన రెండు చిత్తడి నేలలు కేరళలో ఉన్నాయి: శాస్తంకోట్ట సరస్సు, వెంబనాడ్-కోల్ వెట్‌ల్యాండ్స్. 1455 చదరపు కి.మీల విస్తీర్ణంలో ఉన్న నీలగిరి బయోస్పియర్ రిజర్వ్‌తో సహా అనేక రక్షిత ప్రాంతాలు ఇక్కడ ఉన్నాయి. అడవులలో ఏనుగులు, బెంగాల్ పులులు, చిరుతలు, [[నీలగిరి తహర్]], బూడిదరంగు జెయింట్ స్క్విరెల్ వంటి జంతువులు ఉన్నాయి.<ref name="Sreedharan_2004_12">{{cite journal |surname1=Sreedharan |given1=TP |year=2004 |title=Biological Diversity of Kerala: A survey of Kalliasseri panchayat, Kannur district |journal=Kerala Research Programme on Local Level Development (Centre for Development Studies) |url=http://krpcds.org/publication/downloads/62.pdf |access-date=13 January 2006 |archive-date=26 March 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090326054155/http://krpcds.org/publication/downloads/62.pdf |url-status=dead |page=12}}</ref> సైలెంట్ వ్యాలీ నేషనల్ పార్క్ వంటి మారుమూల అభయారణ్యాలు అంతరించిపోతున్న లయన్-టెయిల్డ్ మకాక్, ఇండియన్ స్లాత్ బేర్, ఇండియన్ బైసన్‌లను ఆశ్రయిస్తాయి. కింగ్ కోబ్రా, వైపర్, కొండచిలువ, వివిధ తాబేళ్లు, మొసళ్లు వంటి అనేక సరీసృపాలు కేరళలో కనిపిస్తాయి. కేరళ పక్షులలో శ్రీలంక ఫ్రాగ్‌మౌత్, ఓరియంటల్ బే ఔల్, గ్రేట్ హార్న్‌బిల్, ఇండియన్ గ్రే హార్న్‌బిల్, నెమలి, కింగ్‌ఫిషర్ జాతులు ఉన్నాయి. ===చారిత్రక కట్టడాలు=== [[దస్త్రం:SeaFromBakel.jpg|thumb|కేరళలోని అతిపెద్ద కోట అయిన బేకల్ ఫోర్ట్ లోపలి నుండి అందమైన దృశ్యం]] కేరళలోని చారిత్రక కట్టడాల్లో రాజభవనాలు, కోటలు, మతపరమైన సంస్థలు ఉన్నాయి.<ref name="history">{{cite book |last1=Sreedhara Menon |first1=A. |title=''Kerala Charitram'' |year=2007 |publisher=DC Books |location=Kottayam |isbn=978-8126415885 |edition=2007 |url=https://books.google.com/books?id=FAlXPgAACAAJ&q=%E0%B4%95%E0%B5%87%E0%B4%B0%E0%B4%B3+%E0%B4%9A%E0%B4%B0%E0%B4%BF%E0%B4%A4%E0%B5%8D%E0%B4%B0%E0%B4%82}}</ref> బేకల్ ఫోర్ట్, అరికాడి ఫోర్ట్, చంద్రగిరి ఫోర్ట్, హోస్‌దుర్గ్ ఫోర్ట్, పాలక్కాడ్ ఫోర్ట్, తలస్సేరి ఫోర్ట్, ఫోర్ట్ కొచ్చి ముఖ్యమైన కోటలు.<ref name="history"/> పద్మనాభపురం ప్యాలెస్, కనకక్కున్ను ప్యాలెస్, కౌడియార్ ప్యాలెస్, మట్టంచెరి ప్యాలెస్, అరక్కల్ ప్యాలెస్, శక్తన్ తంపురాన్ ప్యాలెస్, హిల్ ప్యాలెస్ గుర్తించదగిన రాజభవనాలు.<ref name="history"/> దక్షిణ ఆసియాలోని పురాతన దేవాలయాలు, పురాతన మసీదులు, పురాతన చర్చిలు, పురాతన యూదుల సినాగోగ్‌లకు మలబార్ తీరం నిలయం.<ref name="history"/> కోజికోడ్‌లోని ఎస్.ఎం. స్ట్రీట్ చారిత్రాత్మక వాణిజ్య ఆహార వీధిగా ప్రసిద్ధి. కన్నూర్‌లోని మాప్పిల బే ఓడరేవు కోట, ప్యాలెస్ రెండింటికీ నిలయం.<ref name="history"/> ఉత్తర కేరళలో ఉద్భవించిన సాంప్రదాయ వంట శైలి అయిన [[తలస్సేరి వంటకాలు]] కూడా పర్యాటకులను ఆకర్షిస్తాయి.<ref name="history"/> ==కార్యక్రమాలు== ===పండుగలు=== [[దస్త్రం:Shashti075.JPG|thumb|200px|షష్ఠి[[దస్త్రం:Thrissur pooram aanachamayam.jpg|thumb|త్రిస్సూర్ పూరం]]]] [[దస్త్రం:Thirayattam (kuttychathan ) An Ethnic Ritual Perforning Art Form In Kerala State, India.jpg|thumb|150px|తెరయట్టం (కుట్టిచాతన్) కేరళలో ఒక జాతి ఆచార ప్రదర్శన కళారూపం]] కేరళలో ప్రధాన పండుగ [[ఓనం]]. కేరళలో అనేక మతపరమైన పండుగలు కూడా ఉన్నాయి. త్రిస్సూర్ పూరం, అట్టుకల్ పొంగాల, బీమా పల్లి ఉరూస్, చెట్టికుళంగర భరణి కేరళలో ప్రధాన ఆలయ పండుగలు. త్రిస్సూర్ పూరం వడక్కుమ్నాథన్ ఆలయంలో నిర్వహించబడుతుంది. శివరాత్రి కూడా కేరళలో ఒక ముఖ్యమైన పండుగ. శివరాత్రికి సంబంధించిన అత్యంత ప్రసిద్ధ పండుగ అలువా శివరాత్రి. క్రైస్తవులు క్రిస్మస్, ఈస్టర్ పండుగలు జరుపుకుంటారు. ముస్లిం వర్గం వారు ఈద్ అల్-ఫితర్, ఈద్ అల్-అధా పండుగలను జరుపుకుంటారు. దక్షిణ మలబార్ ప్రాంతంలో వార్షిక పండుగ అయిన తెరయట్టం నిర్వహించబడుతుంది.<ref>"Thirayattam" (folklore Text- Malayalam, moorkkanad peethambaran), State Institute of language, Kerala {{ISBN|978-81-200-4294-0}}</ref> ===కొచ్చి-ముజిరిస్ బినాలే=== కొచ్చి-ముజిరిస్ బినాలే దేశంలోనే అతిపెద్ద కళా ప్రదర్శన, [[కొచ్చి]] నగరంలో ప్రతి సంవత్సరం నిర్వహించబడే ఆసియాలోని అతిపెద్ద సమకాలీన కళా ఉత్సవం. భారతదేశంలో మొట్టమొదటి బినాలే కొచ్చిలో 12 డిసెంబర్ 2012 నుండి 13 మార్చి 2013 వరకు నిర్వహించబడింది.<ref>{{cite news|title=Kochi becomes Biennale city|url=https://www.thehindu.com/todays-paper/kochi-becomes-biennale-city/article4194320.ece|newspaper=The Hindu|date=13 December 2012}}</ref> వయనాడ్ లిటరేచర్ ఫెస్టివల్ భారతదేశంలో గ్రామీణ ప్రాంతంలో జరిగే అతిపెద్ద సాహిత్య ఉత్సవం. ఇది ప్రతి సరి సంవత్సరంలో జరుగుతుంది. సాహిత్యం, రాజకీయాలు, మీడియాల గురించి మాట్లాడటానికి దేశవ్యాప్తంగా వక్తలు వస్తారు. గత ఎడిషన్‌లో ప్రకాష్ రాజ్, పార్వతి తిరువోతు, షీలా టామీ, ధన్యా రాజేంద్రన్ వంటి ప్రముఖ వక్తలు పాల్గొన్నారు.<ref>{{Cite web |title=Wayanad Literature Festival. When the world comes to an Indian village to think, listen, read and talk |url=https://wlfwayanad.com/ |access-date=2025-12-28 |language=en-US}}</ref> ==వైద్య పర్యాటకం== [[దస్త్రం:Kottakkal Arya Vaidya Sala OP Block.jpg|thumbnail|ఆర్య వైద్య శాల, కొట్టక్కల్]] ఆయుర్వేదం, సిద్ధ వంటి సాంప్రదాయ వైద్య విధానాల ద్వారా ప్రోత్సహించబడిన వైద్య పర్యాటకం రాష్ట్రంలో విస్తృతంగా ప్రాచుర్యం పొందింది, పర్యాటకులను అధిక సంఖ్యలో ఆకర్షిస్తుంది. కేరళ ఆయుర్వేద హబ్‌గా ప్రసిద్ధి చెందింది. కేరళ వైద్య పర్యాటక విభాగం తన ఖ్యాతికి ప్రసిద్ధి చెందింది.<ref>{{Cite news |last=Kallungal |first=Dhinesh |date=2022-09-06 |title=Kochi emerges as the medical tourist hub in Kerala |language=en-IN |work=The Hindu |url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/kochi-emerges-as-the-medical-tourist-hub-in-kerala/article65858142.ece |access-date=2023-01-20 |issn=0971-751X}}</ref> ==సంస్కృతి== [[దస్త్రం:Kathakali 1(Kerala).jpg|thumb|250px|కథకళి శాస్త్రీయ భారతీయ నృత్యాలలో ఒక ప్రధాన రూపం]] [[దస్త్రం:Vishnu Theyyam.jpg|thumb|250px|పయ్యన్నూర్ సమీపంలోని నడువిలతు కొట్టంలో విష్ణు మూర్తి తయ్యం.]] [[దస్త్రం:Theyyam of Kerala by Shagil Kannur (28).jpg|thumb|200px|తయ్యం అనేది ఉత్తర కేరళలో ఆచరించే హిందూ మతపరమైన ఆచారం]] [[దస్త్రం:Kalaripayattu by young girls.jpg|thumb|250px|కళరిపయట్టు అనేది కేరళలో ఉద్భవించిన భారతీయ యుద్ధ కళ]] కేరళ సంస్కృతి ప్రధానంగా హిందూ మూలాలను కలిగి ఉంది, తమిళకం అని పిలువబడే గొప్ప తమిళ వారసత్వ ప్రాంతం నుండి ఉద్భవించింది. విదేశీ సంస్కృతులతో శతాబ్దాల సంబంధాల ద్వారా కేరళ సంస్కృతి వృద్ధి చెందింది.<ref name="Bhagyalekshmy_2004_7">{{cite journal |surname1=Bhagyalekshmy |given1=S |year=2004 |title=Contribution of Travancore to Karnatic Music |journal=Information & Public Relations Department – Thiruvananthapuram (Government of Kerala) |url=http://www.kerala.gov.in/music/music1.pdf |access-date=12 January 2006 |archive-date=20 February 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060220050800/http://www.kerala.gov.in/music/music1.pdf |url-status=dead |pages=6–7}}</ref> స్థానిక ప్రదర్శన కళలలో కూడియాట్టం, కథకళి, కేరళ నటనం, కూత్తు, మోహినియాట్టం, తുള്ളల్, పడయని, తెరయట్టం, తయ్యం ఉన్నాయి. ఇతర కళలు ఎక్కువ మత, గిరిజన ఇతివృత్తాలతో ఉంటాయి. చవిట్టు నాటకం, ఒప్పన వీటిలో కొన్ని. [[దస్త్రం:Panchavadyam.jpg|thumb|200px|పంచవాద్యం]] పలు ప్రాచీన ఆచార కళలు కేరళలో ఉద్భవించాయి, వీటిలో కళరిపయట్టు ఒకటి. ప్రపంచ పురాతన యుద్ధ కళలలో ఒకటైన కళరిపయట్టు పుట్టుకను మౌఖిక సంప్రదాయం పరశురాముడికి ఆపాదిస్తుంది. ఇతర ఆచార కళలలో తెరయట్టం, తయ్యం, పూరక్కలి, కుతియోట్టం ఉన్నాయి. ఊరేగింపులలో తరచుగా పంచారి మేళం, పంచవాద్యం వంటి సాంప్రదాయ సంగీతం ఉంటుంది.<ref>{{cite web |title=Kalaripayattu — Traditional Martial Art of Kerala |publisher=Kerala Tourism, Government of Kerala |url=https://www.keralatourism.org/artforms/kalaripayattu-traditional-martial-art-of-kerala/4 |access-date=2026-05-27}}</ref> లలిత కళలకు సంబంధించి, రాష్ట్రం పురాతన, సమకాలీన కళల అపారమైన సంప్రదాయాన్ని కలిగి ఉంది. సాంప్రదాయ కేరళ కుడ్యచిత్రాలు పురాతన దేవాలయాలు, చర్చిలు, రాజభవనాలలో కనిపిస్తాయి. ఈ వర్ణచిత్రాలు ప్రత్యేక శైలిని ప్రదర్శిస్తాయి.<ref>{{cite web |title=Keralan Mural Paintings |publisher=Kerala Tourism, Government of Kerala |url=https://www.keralatourism.org/heritage/keralan-mural-paintings/ |access-date=2026-05-27}}</ref> కేరళ మతపరమైన వైవిధ్యానికి ప్రసిద్ధి చెందింది. ప్రధాన మతాలు హిందూ మతం, [[కేరళలో క్రైస్తవ మతం|క్రైస్తవ మతం]], ఇస్లాం. జైనమతం, జుడాయిజం, సిక్కుమతం, బౌద్ధమతాలకు తక్కువ సంఖ్యలో అనుచరులు ఉన్నారు.<ref>{{cite web |title=Population by religious community — Kerala (Census of India 2011) |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, Ministry of Home Affairs, Government of India |url=https://censusindia.gov.in/2011census/c-01.html |access-date=2026-05-27}}</ref> కేరళలోని మత విశ్వాసాల వైవిధ్యంలో పర్యాటక సామర్థ్యాన్ని గుర్తించిన పర్యాటక శాఖ "తీర్థయాత్ర పర్యాటకం" ప్రాజెక్టును ప్రారంభించింది.<ref>[http://www.business-standard.com/lifeleisure/storypage.php?leftnm=5&subLeft=4&chklogin=N&autono=101092&tab=r Incredible Kerala]. Business-standard.com.</ref><ref>[http://www.ndtv.com/features/showfeatures.asp?slug=Guruvayur+temple+to+woo+visitors&Id=1346 Jumbo tourism: Guruvayur temple to woo visitors] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20140413145448/http://www.ndtv.com/features/showfeatures.asp?slug=Guruvayur+temple+to+woo+visitors&Id=1346 |date=13 April 2014 }}</ref> గురువాయూర్, శబరిమల, మలయాత్తూర్, పరదేశి సినాగోగ్, అట్టుకల్ పొంగాల ప్రధాన యాత్రా పర్యాటక ఆకర్షణలు. ==గ్యాలరీ== <gallery class="center" widths="240" heights="200"> దస్త్రం:Jatayu Earth's Center Nature Park.jpg|జటాయు ఎర్త్స్ సెంటర్ నేచర్ పార్క్ దస్త్రం:Bekal 1.jpg|బేకల్ ఫోర్ట్ దస్త్రం:Kannurfort9a.jpg|సెయింట్ ఏంజెలో ఫోర్ట్ దస్త్రం:Edakkal Caves - Interior.jpg|ఎడక్కల్ గుహలు దస్త్రం:Pookode Lake - snap - dec 2011 0117.JPG|పూకోడే సరస్సు దస్త్రం:Sargaalaya Arts & Crafts Village, Iringal views (5).jpg|సర్గాళయ క్రాఫ్ట్స్ విలేజ్ దస్త్రం:Kottakkunnu, Malappuram municipality.jpg|కొట్టక్కున్ను దస్త్రం:Malampuzha dam in Palakkad, Kerala. 32.jpg|మలంపుళ డ్యామ్ దస్త్రం:Malampuzha Yakshi - മലമ്പുഴ യക്ഷി 03.JPG|యక్షి (శిల్పం) దస్త్రం:Thrissur pooram aanachamayam.jpg|వడక్కుమ్నాథన్ ఆలయం దస్త్రం:Athirappilly Waterfalls after the Monsoons.jpg|అతిరపల్లి జలపాతాలు దస్త్రం:Edappally Church at night 03.jpg|సెయింట్ జార్జ్ చర్చి, ఎడపల్లి దస్త్రం:Chinese Fishing Nets Cochin.jpg|కొచ్చిలో చైనీస్ ఫిషింగ్ నెట్స్ దస్త్రం:Kochi International Marina, Bolgatty Island, Kerala, India.jpg|కొచ్చి ఇంటర్నేషనల్ మరీనా దస్త్రం:Kochi Skyline.jpg|మెరైన్ డ్రైవ్, కొచ్చి దస్త్రం:Bolgatty Palace Hotel by Augustus.jpg|బోల్గట్టి ప్యాలెస్ దస్త్రం:Kuravan kurathi statue, ramakkalmedu.jpg|రామక్కల్మేడు దస్త్రం:Munnar Top station.jpg|మున్నార్ దస్త్రం:009262022 Vaikom Mahadeva temple aerial view, Kottayam Kerala 012.jpg|వైకోమ్ శ్రీ మహాదేవ ఆలయం దస్త్రం:House Boat in morning, Alappuzha, Kerala.jpg|ఆలప్పుజ దస్త్రం:009232022 Ambalaphuzha Shri Krishna Swamy Temple Kerala 08.jpg|అంబలప్పుజ శ్రీ కృష్ణ స్వామి ఆలయం దస్త్రం:Sabarimala temple during Periyar butterfly survey at Sabarimala, 2014 (3).jpg|[[శబరిమల]] దస్త్రం:Sree Padmanabhaswamy temple Thiruvananthapuram,.jpg|పద్మనాభస్వామి ఆలయం </gallery> == పరిపాలన == కేరళ పర్యాటక శాఖ స్థిరమైన పర్యాటక అభివృద్ధికి బాధ్యత వహిస్తుంది. పర్యాటక శాఖ మంత్రి పి. ఎ. మహ్మద్ రియాస్ నేతృత్వంలో ఈ విభాగం పనిచేస్తోంది.<ref>{{Cite web |title=Kerala Tourism PATA Gold Award 2025 {{!}} Minister Riyas Received Award in Bangkok {{!}} Most Engaging Social Media Campaign |url=https://www.keralatourism.org/newsletter/news/2025/minister-recieves-pata-gold-award-bangkok/2339 |access-date=2025-12-24 |website=Kerala Tourism |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=www.ETTravelWorld.com |title=Kerala's medical tourism sector is witnessing rapid growth says Minister Mohammad Riyas |url=https://travel.economictimes.indiatimes.com/news/tourism/wellness/keralas-medical-tourism-sector-experiences-significant-growth-minister-riyas/123473158 |access-date=2025-12-24 |website=ETTravelWorld.com |language=en}}</ref> రాష్ట్రంలో పర్యాటక అభివృద్ధి, మౌలిక సదుపాయాల కల్పన కోసం 1966లో కేరళ ప్రభుత్వం కేరళ పర్యాటక అభివృద్ధి సంస్థ (KTDC)ను స్థాపించింది. పర్యాటకుల భద్రత కోసం కేరళ పోలీసుల కింద ప్రత్యేక పర్యాటక పోలీసు విభాగం కూడా ఉంది.<ref>{{Cite web |last=archive |first=From our online |date=2018-05-21 |title=Tourism police will man key tourist hotspots in Kerala, says Loknath Behera |url=https://www.newindianexpress.com/states/kerala/2018/May/21/tourism-police-will-man-key-tourist-hotspots-in-kerala-says-loknath-behera-1817301.html |access-date=2025-12-24 |website=The New Indian Express |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Tourists can breathe easy as dedicated Kerala cops are around |url=https://www.onmanorama.com/travel/travel-news/2018/09/12/tourists-can-breathe-easy-Kerala-tourism-police.html |access-date=2025-12-24 |website=www.onmanorama.com}}</ref> ==ఇవి కూడా చూడండి== * కేరళ చరిత్ర * భారతదేశంలో పర్యాటకం ==గమనికలు, మూలాలు== {{reflist|30em}} ==బయటి లింకులు== {{commons category}} {{Spoken Wikipedia|keralatourism.ogg|date=2006-03-08}} {{Wikivoyage|Kerala}}{{Tourism in India}} {{DEFAULTSORT:Tourism in Kerala}} [[వర్గం:కేరళ]] 26oix98fxspoaxdepmotcxcwa7wioz0 0 501488 4908720 4898971 2026-07-20T11:08:54Z InternetArchiveBot 88395 2 మూలము(ల)ను భద్రపరచటానికి ప్రయత్నించగా, 0 పనిచేయనివిగా గుర్తించాను.) #IABot (v2.0.9.5 4908720 wikitext text/x-wiki {{Infobox power station | name = ఇండియా వన్ సోలార్ థర్మల్ పవర్ ప్లాంట్ | image = India One Solar Thermal Power Plant - India - Brahma Kumaris 10.jpg | image_caption = ఇండియా వన్ సౌర ఉష్ణ విద్యుత్ కేంద్రం, ఏప్రిల్ 2014 | country = India | location = శాంతివన్ క్యాంపస్, అబు రోడ్, [[సిరోహి జిల్లా]], [[రాజస్థాన్]] | status = వాడుకలో ఉంది | construction_began = 2010 | commissioned = 2017 | cost = {{INR}}80 కోట్లు (నివేదించబడింది, 2025)<ref name="et-2025" /> | owner = బ్రహ్మ కుమారీస్ | operator = ప్రపంచ పునరుద్ధరణ ఆధ్యాత్మిక ట్రస్ట్ | solar_type = [[Concentrated solar power|CSP]] | ps_thermal_capacity = 3.5 MW (ఉష్ణ) | ps_units_operational = 770 dishes of 60 m² each | ps_electrical_capacity = 1 MW }} '''ఇండియా వన్ సోలార్ థర్మల్ పవర్ ప్లాంట్''' అనేది భారతదేశంలోని [[రాజస్థాన్|రాజస్థాన్‌లోని]] [[సిరోహి జిల్లా]], అబూ రోడ్‌లో ఉన్న బ్రహ్మ కుమారీస్ వారి శాంతివన్ క్యాంపస్‌లో ఉన్న 1 [[వాట్|మెగావాట్]] కేంద్రీకృత సౌర ఉష్ణ విద్యుత్ ప్లాంట్.<ref name="bs-pti-2017"/><ref name="et-2017"/><ref name="iki-2016">{{Cite web|date=2016|title=IKI solar projects in India receive award|url=https://www.international-climate-initiative.com/en/iki-media/news/iki_solar_projects_in_india_receive_award/|access-date=31 May 2026|website=international-climate-initiative.com|publisher=Internationale Klimaschutzinitiative ([[Federal Ministry for the Environment, Nature Conservation, Building and Nuclear Safety|BMUB]]), Government of Germany}}</ref> ఇది 16 గంటల ఉష్ణ శక్తి నిల్వ సామర్థ్యాన్ని కలిగి ఉంది. క్యాంపస్‌కు విద్యుత్, వేడిని సరఫరా చేస్తుంది.<ref name="bs-pti-2017" /><ref name="et-2017" /> ఈ ప్లాంట్‌ను బ్రహ్మ కుమారీస్ వారి సోదర సంస్థ అయిన వరల్డ్ రిన్యూవల్ స్పిరిచువల్ ట్రస్ట్ (WRST) నిర్వహిస్తుంది.<ref name="bs-pti-2017" /><ref name="et-2017" /> ఇండియా వన్ ఒక ఇండో-జర్మన్ పరిశోధన, ప్రదర్శన ప్రాజెక్టుగా అభివృద్ధి చేయబడింది. దీనికి డాయిష్ గెసెల్షాఫ్ట్ ఫర్ ఇంటర్నేషనల్ జుసామెనార్బీట్ (GIZ) ''కామ్సోలార్'' చొరవ ద్వారా భారతదేశ నూతన, పునరుత్పాదక ఇంధన మంత్రిత్వ శాఖ (MNRE), జర్మనీ పర్యావరణ, ప్రకృతి పరిరక్షణ, భవన, అణు భద్రతా మంత్రిత్వ శాఖ ( BMUB) నుండి మద్దతు లభించింది.<ref name="bs-pti-2017" /><ref name="et-2017" /><ref name="iki-2016" /><ref name="eqmag-indogerman"/> 2006లో భూమి పనులు ప్రారంభమయ్యాయి, 2010లో నిర్మాణం మొదలైంది, 2017లో ప్లాంట్ ప్రారంభించబడింది.<ref name="bs-pti-2017" /> ఈ ప్లాంట్, కాస్ట్-ఐరన్ రిసీవర్లపై సూర్యకాంతిని కేంద్రీకరించడానికి, ఒక్కొక్కటి 60 [[చదరపు మైలు|m² విస్తీర్ణం]] గల 770 పారాబోలిక్ డిష్‌లను ఉపయోగిస్తుంది. ఈ రిసీవర్లు వేడిని నిల్వ చేస్తాయి. ఫోటోవోల్టాయిక్ కణాలు లేదా [[వేదిక:శిలాజ ఇంధనం|శిలాజ ఇంధన]] బ్యాకప్ లేకుండా ప్లాంట్ పనిచేయడానికి సహాయపడతాయి.<ref name="bs-pti-2017" /><ref name="et-2017" /><ref name="iki-2016" /><ref name="eqmag-indogerman" /> ప్రారంభించిన సమయంలో, ఈ ప్లాంట్ రోజుకు సుమారు 35,000 భోజనాలను తయారుచేసే వంటగదికి మద్దతు ఇచ్చింది. 2025 నాటికి, ఆ వంటగది రోజుకు సుమారు 50,000 భోజనాలను తయారుచేసింది.<ref name="bs-pti-2017" /><ref name="et-2017" /><ref name="et-2025"/> == నేపథ్యం == బ్రహ్మ కుమారీలు 1990ల ప్రారంభంలో తమ మౌంట్ అబు కేంద్రాలలో సౌరశక్తితో ప్రయోగాలు చేయడం ప్రారంభించారు. ఈ పని సంస్థ [[మౌంట్ అబూ|మౌంట్ అబు]], అబు రోడ్ క్యాంపస్‌లలోని పెద్ద వంటశాలలతో ముడిపడి ఉంది.<ref name="bs-pti-2017"/><ref name="et-2017"/> 1990ల మధ్య నాటికి, ఈ సంస్థ ఇరవై నాలుగు షెఫ్లర్ రిఫ్లెక్టర్లతో కూడిన సౌర ఆవిరి వంట వ్యవస్థను, సౌర వేడినీటి వ్యవస్థతో పాటు ఉపయోగిస్తోంది.<ref name="et-2017" /> జర్మన్ ఫెడరల్ ప్రభుత్వం అంతర్జాతీయ వాతావరణ చొరవ (IKI) తరువాత బ్రహ్మ కుమారీలను "భారతదేశంలో సౌర ఉద్యమంలో మార్గదర్శకులు"గా అభివర్ణించింది.<ref name="iki-2016"/> ఇండియా వన్ వెనుక ఉన్న ఆలోచన ఆస్ట్రియన్ భౌతిక శాస్త్రవేత్త వోల్ఫ్‌గ్యాంగ్ షెఫ్లర్ చేసిన పని నుండి కూడా ప్రేరణ పొందింది, అతను 1990లో భారతదేశంలో ప్రారంభ షెఫ్లర్-రిఫ్లెక్టర్ వ్యవస్థను ప్రవేశపెట్టాడు. ఈ వ్యవస్థ స్థానిక సమాజాలు కట్టెలు లేకుండా వంట చేసుకోవడానికి సహాయపడటానికి ఉద్దేశించబడింది.<ref name="et-2025"/> == అభివృద్ధి, నిధులు == ఇండియా వన్ కోసం పునాదులు 2006లో ప్రారంభమయ్యాయి. ఈ ప్రాజెక్ట్ 2009లో భారత ప్రభుత్వ అనుమతి కోసం దరఖాస్తు చేసుకుంది, 2010లో నిర్మాణం ప్రారంభమైంది.<ref name="bs-pti-2017">{{Cite news|url=https://www.business-standard.com/article/pti-stories/solar-energy-powers-35-000-meals-daily-in-mount-abu-117040200263_1.html|title=Solar energy powers 35,000 meals daily in Mount Abu|date=2 April 2017|work=[[Business Standard]]|access-date=31 May 2026|agency=[[Press Trust of India]]|location=Mount Abu}}</ref> మొత్తం పెట్టుబడి సుమారు {{Indian Rupee}} 80 కోట్లుగా అంచనా వేయబడింది.<ref name="et-2025">{{Cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/industry/renewables/indo-german-tech-makes-possible-massive-solar-plant-in-mount-abu/articleshow/122816580.cms|title=Indo-German tech makes possible massive solar plant in Mount Abu|date=21 July 2025|work=[[The Economic Times]]|access-date=31 May 2026}}</ref> ఈ ప్రాజెక్టును వరల్డ్ రిన్యూవల్ స్పిరిచువల్ ట్రస్ట్ అమలు చేసింది. GIZ నిర్వహించే ''కామ్‌సోలార్'' కార్యక్రమం ద్వారా భారతదేశానికి చెందిన MNRE, జర్మనీకి చెందిన BMUB దీనికి పాక్షికంగా నిధులు సమకూర్చాయి.<ref name="bs-pti-2017" /><ref name="et-2017"/><ref name="iki-2016"/><ref name="eqmag-indogerman"/> జర్మన్ పునరుత్పాదక-శక్తి ఇంజనీర్, బ్రహ్మకుమారీస్ పునరుత్పాదక శక్తి సలహాదారు అయిన గోలో పిల్జ్ ఈ ప్రాజెక్టుకు అధిపతిగా ఉన్నారు. జయసింహ రాథోడ్ ఈ ప్రాజెక్టుకు ముఖ్య కార్యనిర్వహణాధికారిగా ఉన్నారు.<ref name="bs-pti-2017" /><ref name="et-2017" /> డిష్‌ల రూపకల్పన నుండి వాటి తయారీ, ఉత్పత్తి, స్థాపన వరకు ప్రతిదీ బ్రహ్మకుమారీస్ యోగి వాలంటీర్ల సహాయంతో అంతర్గతంగానే జరిగింది.<ref name="et-2017" /> ప్లాంట్‌లోని దాదాపు 90 శాతం భాగాలను భారతదేశంలోనే రూపొందించి, తయారు చేశారు.<ref name="et-2025" /> ఈ ప్రాజెక్టును వరల్డ్ రిన్యూవల్ స్పిరిచువల్ ట్రస్ట్ అమలు చేసింది. GIZ నిర్వహించే ''కామ్‌సోలార్'' కార్యక్రమం ద్వారా భారతదేశానికి చెందిన MNRE, జర్మనీకి చెందిన BMUB దీనికి పాక్షికంగా నిధులు సమకూర్చాయి.<ref name="bs-pti-2017"/><ref name="et-2017"/><ref name="iki-2016"/><ref name="eqmag-indogerman">{{Cite news|url=https://www.eqmagpro.com/india-one-indo-german-solar-innovation-powers-mount-abu-with-24-7-clean-energy-eq/|title=India One: Indo-German Solar Innovation Powers Mount Abu with 24/7 Clean Energy|work=EQ Magazine|access-date=31 May 2026}}</ref> జర్మన్ పునరుత్పాదక-శక్తి ఇంజనీర్, బ్రహ్మకుమారీస్ పునరుత్పాదక శక్తి సలహాదారు అయిన గోలో పిల్జ్ ఈ ప్రాజెక్టుకు అధిపతిగా ఉన్నారు. జయసింహ రాథోడ్ ఈ ప్రాజెక్టుకు ముఖ్య కార్యనిర్వహణాధికారిగా ఉన్నారు.<ref name="bs-pti-2017" /><ref name="et-2017" /> డిష్‌ల రూపకల్పన నుండి వాటి తయారీ, ఉత్పత్తి, స్థాపన వరకు ప్రతిదీ బ్రహ్మకుమారీస్ యోగి వాలంటీర్ల సహాయంతో అంతర్గతంగానే జరిగింది.<ref name="et-2017" /> ప్లాంట్‌లోని దాదాపు 90 శాతం భాగాలను భారతదేశంలోనే రూపొందించి, తయారు చేశారు.<ref name="et-2025"/> == రూపకల్పన, సాంకేతికత == [[దస్త్రం:Solar_Power_Plant.jpg|కుడి|thumb|200x200px|ఇండియా వన్ సోలార్ థర్మల్ పవర్ ప్లాంట్‌లో ఒక పెద్ద సోలార్ జనరేటర్]] ఇండియా వన్ 1 మెగావాట్ విద్యుత్ సామర్థ్యాన్ని, సుమారు 3.5 మెగావాట్ల ఉష్ణ సామర్థ్యాన్ని కలిగి ఉంది. దీని ఉష్ణ నిల్వ, ఫోటోవోల్టాయిక్ కణాలు లేదా శిలాజ-ఇంధన బ్యాకప్ లేకుండా 16 గంటల పాటు పనిచేసేలా రూపొందించబడింది.<ref name="bs-pti-2017"/><ref name="et-2017">{{Cite news|url=https://energy.economictimes.indiatimes.com/news/renewable/mt-abus-25-acre-solar-plant-delivers-power-on-demand/57982249|title=Mt Abu's 25-acre solar plant delivers power on demand|last=Pillai|first=Geetha Sunil|date=3 April 2017|work=ET EnergyWorld|access-date=31 May 2026|publisher=[[The Economic Times]]|location=Udaipur}}</ref><ref name="iki-2016"/><ref name="eqmag-indogerman"/><ref name="indiaone-progress">{{Cite web|title=Progress Report on "India One", Solar Thermal Power Plant|url=https://eco.brahmakumaris.org/progress-report-on-india-one/|access-date=31 May 2026|website=Brahma Kumaris Environment Initiative|publisher=World Renewal Spiritual Trust}}</ref> కలెక్టర్ ఫీల్డ్‌లో 770 పారాబోలిక్ డిష్‌లు ఉన్నాయి, ఒక్కొక్కటి 60 m².<ref name="bs-pti-2017" /><ref name="et-2017" /><ref name="eqmag-indogerman" /> ఈ డిష్‌లు సూర్యుడిని ట్రాక్ చేసి, సూర్యకాంతిని స్థిరంగా ఉన్న కాస్ట్-ఐరన్ రిసీవర్‌లపై కేంద్రీకరిస్తాయి. ప్రతి రిసీవర్ సుమారు మూడు టన్నుల కాస్ట్ ఐరన్‌తో తయారు చేయబడింది. ఇది అబ్సార్బర్‌గా, హీట్-స్టోరేజ్ బ్లాక్‌గా రెండింటిగా పనిచేస్తుంది.<ref name="indiaone-progress" /><ref name="indiaone-net">{{Cite web|title=India One Solar Thermal Power Plant|url=https://india-one.net/home/|access-date=31 May 2026|website=india-one.net|publisher=World Renewal Spiritual Trust|archive-date=24 జనవరి 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260124154238/https://india-one.net/home/|url-status=dead}}</ref> ఈ వ్యవస్థ, నివేదించబడిన పరిస్థితులలో సుమారు 450 °C, 42 బార్ వద్ద, నేరుగా రిసీవర్‌లలోనే అధిక-వేడి ఆవిరిని ఉత్పత్తి చేస్తుంది. ఇది థర్మల్ ఆయిల్, కరిగిన ఉప్పు లేదా మధ్యంతర హీట్ ఎక్స్ఛేంజర్‌లను ఉపయోగించదు.<ref name="indiaone-progress" /><ref name="indiaone-net" /> ఆపరేషన్ సమయంలో నిల్వ ఉష్ణోగ్రత సుమారు 250 °C నుండి 450 °C వరకు ఉంటుంది.<ref name="et-2017" /><ref name="bs-pti-2017" /> == ఆపరేషన్ == ఈ ప్లాంట్‌ను ప్రారంభించినప్పుడు సుమారు 25 ఎకరాల (10 హెక్టార్లు) విస్తీర్ణంలో ఉండేది, 2025 నాటికి 35 ఎకరాలకు విస్తరించబడింది.<ref name="et-2017" /><ref name="et-2025"/> ఇది శాంతివన్ క్యాంపస్ కోసం ఒక క్యాప్టివ్, ఆఫ్-గ్రిడ్ పవర్ స్టేషన్‌గా పనిచేస్తుంది. ఈ క్యాంపస్‌లో సుమారు 25,000 మందికి సరిపడా విద్యుత్ ఉంది, ఈ ప్లాంట్ చుట్టుపక్కల సమాజంలోని సుమారు 10,000 మందికి ఆఫ్-గ్రిడ్ విద్యుత్‌ను కూడా సరఫరా చేస్తుంది.<ref name="bs-pti-2017" /><ref name="et-2017" /><ref name="eqmag-2017">{{Cite news|url=https://www.eqmagpro.com/solar-energy-powers-35000-meals-daily-in-mount-abu/|title=Solar energy powers 35,000 meals daily in Mount Abu|date=2017|work=EQ Magazine|access-date=31 May 2026}}</ref> ప్రారంభించినప్పుడు, ఈ ప్లాంట్ రోజుకు సుమారు 35,000 భోజనాలను తయారు చేయడానికి సరిపడా వేడి, విద్యుత్తును ఉత్పత్తి చేసింది.<ref name="bs-pti-2017" /><ref name="et-2017" /> ఈ ప్లాంట్ రోజువారీ ఉత్పత్తి సుమారు 16,000 kWh విద్యుత్తు, ఆ ఉత్పత్తిలో దాదాపు సగం బ్రహ్మ కుమారీస్ క్యాంపస్‌లో ఉపయోగించబడింది, వంటగది "విద్యుత్, కట్టెలు లేదా వంటగ్యాస్ లేకుండా" రోజుకు సుమారు 50,000 భోజనాలను తయారు చేస్తోంది.<ref name="et-2025" /><ref name="dte-2017">{{Cite news|url=https://www.downtoearth.org.in/environment/bon-appetit-with-sun-40457|title=Bon appétit with sun|last=Pallavi|first=Aparna|date=2017|work=[[Down to Earth (magazine)|Down to Earth]]|access-date=31 May 2026}}</ref> == గుర్తింపు == 29 ఏప్రిల్ 2016న, బ్రహ్మ కుమారీస్, వరల్డ్ రిన్యూవల్ స్పిరిచువల్ ట్రస్ట్ [[న్యూ ఢిల్లీ|న్యూఢిల్లీలో]] CST, సోలార్ కుక్కర్ ఎక్సలెన్స్ అవార్డు 2016ను అందుకున్నాయి. కాన్సంట్రేటింగ్ సోలార్ థర్మల్ ఎనర్జీపై గ్లోబల్ ఎన్విరాన్‌మెంట్ ఫెసిలిటీ – UNDP కార్యక్రమంతో కలిసి నూతన, పునరుత్పాదక ఇంధన మంత్రిత్వ శాఖ నిర్వహించిన జాతీయ వర్క్‌షాప్‌లో ఈ అవార్డును ప్రదానం చేశారు.<ref name="iki-2016"/><ref name="stw-2016">{{Cite news|url=https://solarthermalworld.org/news/india-government-presents-102-awards-solar-process-heat-and-solar-cooking/|title=India: Government Presents 102 Awards for Solar Process Heat and Solar Cooking|date=2016|work=Solarthermalworld|access-date=31 May 2026|archive-date=31 మే 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260531174943/https://solarthermalworld.org/news/india-government-presents-102-awards-solar-process-heat-and-solar-cooking/|url-status=dead}}</ref> రాష్ట్ర మంత్రి [[పీయూష్ గోయెల్|పీయూష్ గోయల్]] ఈ అవార్డును ప్రదానం చేశారు. IKI ప్రకటనలో ఇండియా వన్ ప్రాజెక్ట్ హెడ్ అయిన గోలో పిల్జ్‌కు గోయల్ అవార్డును అందజేస్తున్న ఫోటో ఉంది.<ref name="iki-2016" /> == ఇవికూడా చూడండి == * బ్రహ్మ కుమారీస్ * కేంద్రీకృత సౌర శక్తి * [[భారతదేశంలో సౌరశక్తి|భారతదేశంలో సౌర శక్తి]] * సౌర ఉష్ణ విద్యుత్ కేంద్రాల జాబితా * [[భారతదేశంలో పునరుత్పాదక శక్తి]] * వోల్ఫ్‌గ్యాంగ్ షెఫ్లర్ == మూలాలు == {{మూలాలజాబితా}} == బాహ్య లింకులు == * [https://india-one.net/ ఇండియా వన్ సోలార్ థర్మల్ పవర్ ప్లాంట్] – అధికారిక ప్రాజెక్ట్ సైట్ * [https://eco.brahmakumaris.org/ బ్రహ్మ కుమారీస్ ఎన్విరాన్‌మెంట్ ఇనిషియేటివ్] * [https://www.international-climate-initiative.com/en/iki-media/news/iki_solar_projects_in_india_receive_award/ "భారతదేశంలోని IKI సౌర ప్రాజెక్టులకు అవార్డు లభించింది"] [[వర్గం:Pages using infobox mapframe with missing coordinates]] [[వర్గం:2017 స్థాపితాలు]] [[వర్గం:విద్యుత్ కేంద్రాలు]] f9yhdki5ko0iylega9tl46678zkvx7z 0 501492 4908652 4902762 2026-07-20T06:22:29Z InternetArchiveBot 88395 2 మూలము(ల)ను భద్రపరచటానికి ప్రయత్నించగా, 1 పనిచేయనివిగా గుర్తించాను.) #IABot (v2.0.9.5 4908652 wikitext text/x-wiki {{Use dmy dates|date=July 2018}} {{Use Indian English|date=July 2018}} [[File:India Assam location map.svg|thumb|రెక్కలు విప్పిన పక్షి ఆకారంలో ఉండే ఆస్సాం మ్యాప్]] ఆస్సాం భారతదేశంలోని ఈశాన్య ప్రాంతంలో ఉన్న అతి పెద్ద, పురాతనమైన రాష్ట్రం. ఇది మిగిలిన ఈశాన్య రాష్ట్రాలకు ప్రవేశ ద్వారంగా నిలుస్తుంది. ఎర్రటి నది, నీలి కొండల భూమిగా పిలవబడే ఆస్సాం మూడు ప్రధాన భౌగోళిక ప్రాంతాలను కలిగి ఉంది: బ్రహ్మపుత్ర నది పొడవునా విస్తరించి ఉన్న బ్రహ్మపుత్ర లోయ, తోకలా సాగి ఉండే బరాక్ లోయ, వీటి మధ్యలో ఉండే కార్బీ పీఠభూమి, ఉత్తర కాచర్ కొండలు. ఆస్సాం రాష్ట్రం మేఘాలయ, అరుణాచల్ ప్రదేశ్, నాగాలాండ్, మణిపూర్, త్రిపుర, మిజోరం, పశ్చిమ బెంగాల్ రాష్ట్రాలతో సరిహద్దులను పంచుకుంటుంది. వీటి రాజధాని నగరాలకు ఇక్కడి నుండి జాతీయ రహదారులు ఉన్నాయి. ఇది భూటాన్, బంగ్లాదేశ్ దేశాలతో అంతర్జాతీయ సరిహద్దులను కలిగి ఉంది, మయన్మార్ దేశానికి చాలా దగ్గరగా ఉంటుంది. ప్రాచీన కాలంలో ఆస్సాంను ''ప్రాగ్జ్యోతిషం, ప్రాగ్జ్యోతిషపురం, కామరూపం'' అని పిలిచేవారు. 6వ అంతర్జాతీయ పర్యాటక మార్ట్ 2017 డిసెంబర్ 5న గౌహతిలో ప్రారంభమైంది. == ప్రధాన ఆకర్షణలు == [[File:Kaziranga Rhino.jpg|thumb|right|230px|కాజీరంగా జాతీయ వనంలో ఒక ఖడ్గమృగం. ప్రపంచంలోని మూడింట రెండు వంతుల [[భారతీయ ఖడ్గమృగం|ఒంటికొమ్ము ఖడ్గమృగాలకు]] ఈ పార్కు నిలయం.]] [[File:Elephant safari in Kaziranga.jpg|thumb|right|230px|కాజీరంగా జాతీయ వనంలో ఏనుగు సఫారీ]] [[File:Baduliparassam.JPG|thumb|right|230px|ఆస్సాంలోని ఒక అందమైన తేయాకు తోట]] పర్యాటక రంగం కోసం ఆస్సాంలో కాజీరంగా జాతీయ వనం, మానస్ జాతీయ వనం, పొబిటోరా వన్యప్రాణి అభయారణ్యం, నామేరి జాతీయ వనం, దిబ్రూ-సఖోవా జాతీయ వనం వంటి అనేక వన్యప్రాణి సంరక్షణ కేంద్రాలు ఉన్నాయి. బ్రిటిష్ వారి ఆక్రమణకు ముందు ఈ ప్రాంతాన్ని శతాబ్దాల పాటు పరిపాలించిన అహోం వంశం నాటి గొప్ప సాంస్కృతిక వారసత్వం ఆస్సాం సొంతం. ముఖ్యమైన పర్యాటక ప్రాంతాల జాబితా క్రింద ఇవ్వబడింది:<ref>{{cite web|url=http://assamtourism.gov.in/destinations/interest.html |title=Welcome to Assam Tourism Official website of Deptt. of Tourism, Assam, India |publisher=assamtourism.gov.in |date=1987-04-03 |access-date=2016-09-23}}</ref> === గౌహతి === {{Main|గౌహతి}} [[File:Kamakhya Temple, Guwahati.jpg|250px|thumb|[[కామాఖ్య దేవాలయం]]]] ఆస్సాంలోని కీలకమైన పట్టణ కేంద్రాలలో ఒకటి, ఈశాన్య భారతదేశంలోనే అతిపెద్ద నగరం. బ్రహ్మపుత్ర నది, శంకరదేవ్ కళాక్షేత్ర, [[ఉమానంద దేవాలయం]], ఆస్సాం రాష్ట్ర జూలాజికల్ పార్క్, శిల్పగ్రామ్ వంటివి ఇక్కడి ప్రధాన ఆకర్షణలు. నగర శివార్లలో [[చందుబి సరస్సు]], [[సోనాపూర్ (ఆస్సాం)|సోనాపూర్]], [[మదన్ కామ్‌దేవ్]], చంద్రపూర్, పొబిటోరా వన్యప్రాణి అభయారణ్యం వంటి ప్రసిద్ధ ప్రాంతాలు ఉన్నాయి. పర్యాటకులు మదన్ కామ్‌దేవ్‌ను సందర్శించేటప్పుడు దేవుదువార్ గ్రామంలోని ప్రాచీన గోపేశ్వర్ మందిరాన్ని కూడా దర్శిస్తారు. === (మాజులి) === {{Main|మాజులి}} [[File:Majuli Island.jpg|250px|thumb|మాజులి ద్వీపం ఒక దృశ్యం]] బ్రహ్మపుత్ర నదిపై ఉన్న దక్షిణ ఆసియాలోనే అతిపెద్ద మంచి నీటి నది ద్వీపం.<ref>{{cite web|last1=Majuli|first1=River Island|title=Largest river island|url=http://www.guinnessworldrecords.com/world-records/largest-river-island-|website=Guinness World Records|access-date=6 September 2016}}</ref> మాజులి వైష్ణవ సత్రాలైన కమలాబారి సత్రం, దఖిన్‌పాత్ సత్రం, గరమూర్ సత్రం, ఔనియాతి సత్రం, బెంగేనాతి సత్రం, సమగురి సత్రాలకు ప్రసిద్ధి చెందింది. === కాజీరంగా జాతీయ వనం === {{Main|కాజీరంగా జాతీయ వనం}} ఈ రక్షిత ప్రాంతం యునెస్కో (UNESCO) ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశం. ఇది అంతరించిపోతున్న గొప్ప భారతీయ ఒంటికొమ్ము ఖడ్గమృగాలకు ఆఖరి నివాసంగా ఉంది. వీటితో పాటు మానస్ జాతీయ వనం, ఒరాంగ్ జాతీయ వనాలను కూడా పర్యాటకులు సందర్శిస్తారు.<ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/sci-tech/energy-and-environment/assam-floods-why-we-need-to-act-fast-to-save-kaziranga-and-its-wildlife/article28720848.ece|title=Assam floods: Why we need to act fast to save Kaziranga and its wildlife|last=Karmakar|first=Rahul|date=2019-07-26|work=The Hindu|access-date=2019-07-29|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://whc.unesco.org/en/list/337/|title=Kaziranga National Park|website=UNESCO World Heritage Centre|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20190402141102/https://whc.unesco.org/en/list/337/|archive-date=2019-04-02|url-status=live|access-date=2019-07-29}}</ref> === దిమా హసావో === {{See also|హాఫ్లాంగ్|మైబాంగ్|జాతింగా}} దిమా హసావో ఆస్సాంలోని ఒక అందమైన కొండల జిల్లా. దీని ప్రధాన కార్యాలయం హాఫ్లాంగ్ (Haflong) ఒక సుందరమైన కొండ పట్టణం, ఆస్సాంలోని ఏకైక హిల్ స్టేషన్. ఇక్కడి జాతింగా (Jatinga) గ్రామం పక్షుల విచిత్రమైన ఆత్మహత్యలకు ప్రసిద్ధి చెందింది. ఉమ్రాంగ్సో, పానిమూర్ జలపాతం, మైబాంగ్, సెల్కాల్ శిఖరంపై తుమ్‌జాంగ్ ట్రెక్ వంటివి ఇక్కడి విశేషాలు. === సోనిత్‌పూర్ === {{Main|సోనిత్‌పూర్ జిల్లా}} [[File:Ibisbill3.jpg|thumb|right|సోనిత్‌పూర్ జిల్లాలోని నామేరి జాతీయ వనం దృశ్యం.]] ఈ జిల్లాలో నామేరి జాతీయ వనం, బురా-చపోరి వన్యప్రాణి అభయారణ్యం, సోనాయ్-రూపాయ్ వన్యప్రాణి అభయారణ్యం, ఒరాంగ్ జాతీయ వనంలో కొంత భాగం ఉన్నాయి. బాలుక్‌పాంగ్ కూడా ఒక ముఖ్యమైన పర్యాటక ప్రాంతం. తేజ్‌పూర్ చరిత్ర, సంస్కృతితో కూడిన చిన్న పట్టణం. అగ్నిగఢ్, మహాభైరవ దేవాలయం, చిత్రలేఖ ఉద్యానవనం, బాముని కొండలు, ఉషా పహార్ మొదలైనవి ఇక్కడి ఆకర్షణలు. తేజ్‌పూర్ నుండి 75 కిలోమీటర్ల దూరంలో ఉన్న బిస్వనాథ్ చరియాలి పట్టణం 'గుప్త కాశీ'గా పిలవబడే బిస్వనాథ్ ఘాట్‌కు ప్రసిద్ధి చెందింది. === జోర్హాట్ === {{Main|జోర్హాట్ జిల్లా}} వేగంగా అభివృద్ధి చెందుతున్న పట్టణ కేంద్రం, అహోం రాజవంశం చివరి రాజధాని, ఆస్సాం సాంస్కృతిక రాజధానిగా జోర్హాట్ ప్రసిద్ధి చెందింది. బ్రిటిష్ కాలంలో నిర్మించిన రాజా మైదామ్, లచిత్ బోర్ఫుకాన్ మైదామ్, జోర్హాట్ జింఖానా క్లబ్, కాజీరంగా గోల్ఫ్ రిసార్ట్, థెంగల్ భవన్ వంటి చారిత్రక కట్టడాలు ఇక్కడ ఉన్నాయి. సంత్ మాధవదేవ నిర్మించిన ధేకియాఖోవా బోర్నామ్‌ఘర్, బోర్బెటి వంటి పుణ్యక్షేత్రాలు సందర్శించదగినవి. హూలాక్ గిబ్బన్ కోతులకు నిలయమైన హూలాంగపార్ గిబ్బన్ అభయారణ్యం, మానవ నిర్మిత మోలాయ్ అడవి, సుయి-కా-ఫా సమన్వయ క్షేత్రం, జోర్హాట్ సైన్స్ సెంటర్ అండ్ ప్లానిటోరియం, టాక్లాయ్ టీ రీసెర్చ్ ఇన్స్టిట్యూట్ ఇక్కడి ఇతర ఆకర్షణలు. === శివసాగర్ === {{Main|శివసాగర్ జిల్లా}} [[File:Rang Ghar Pavilions, Joysagar, Sibsagar 02.jpg|200px|thumb|రంగ్ ఘర్]] శివసాగర్ అహోం రాజుల ప్రధాన కేంద్రం కావడం వల్ల దీని చుట్టూ అహోం కాలం నాటి పురాతన కట్టడాలు ఎన్నో ఉన్నాయి. వాటిలో [[రంగ్ ఘర్]], [[తలతల్ ఘర్]], [[శివదోల్]], గోలా ఘర్, గర్గావ్ లోని కారేంగ్ ఘర్, జాయ్ డోల్, శివసాగర్ చెరువు, జోయ్‌సాగర్ సరస్సు, గౌరీసాగర్ సరస్సు, జోయ్మతి మైదామ్, విష్ణు డోల్, దేవి డోల్, చరాయిడియో, నామ్‌డాంగ్ రాతి వంతెన ముఖ్యమైనవి. అహోం చరిత్రను ప్రదర్శించే తాయ్ మ్యూజియం, ఉత్తరన్ మ్యూజియం ఇక్కడ ఉన్నాయి. 250 కంటే ఎక్కువ పక్షి జాతులకు నిలయమైన పానిదిహింగ్ పక్షి అభయారణ్యం ఈ జిల్లాలోనే ఉంది. === హాజో === {{Main|హాజో}} హాజో అనేది హిందూ, బౌద్ధ మతాలకు సంబంధించిన ఒక ప్రాచీన పుణ్యక్షేత్రం. హాజోలోని ప్రసిద్ధ ఆలయాలలో శ్రీ హయగ్రీవ మాధవదేవ ఆలయం, శ్రీ కేదార్ నాథ్ ఆలయం, శ్రీ కామేశ్వర్ ఆలయం, శ్రీ గణేష్ ఆలయం, శ్రీ కమలేశ్వర్ ఆలయం ఉన్నాయి. === తిన్సుకియా === {{Main|తిన్సుకియా జిల్లా}} తిన్సుకియా నగరంలో అనేక ప్రముఖ షాపింగ్ మాల్స్ ఉన్నాయి. భారతదేశంలోని అతిపెద్ద జాతీయ వనాలలో ఒకటైన దిబ్రూ-సైఖోవా జాతీయ వనం ఇక్కడ ఉంది. ఈ పార్కును జీవవైవిధ్య హాట్‌స్పాట్‌గా పరిగణిస్తారు. నగర శివార్లలో టిలింగా మందిరం (గంటల గుడి) ఉంది. ఆసియాలోనే అత్యంత పాత రిఫైనరీ అయిన దిగ్‌బోయ్ రిఫైనరీ ఇక్కడే ఉంది. ఇక్కడి మార్గరీటా పట్టణంలో భారతదేశపు ఏకైక బొగ్గు మ్యూజియం ఉంది. స్థానిక గిరిజన సంఘాలు ఈ ప్రాంతంలో ఎకో-టూరిజం (పర్యావరణ పర్యాటకం) ప్రోత్సహించడానికి మార్గరీటా-పెంగేరి రోడ్డులో సింగ్‌ఫో ఎకో టూరిస్ట్ లాడ్జ్, లేఖాపాని వద్ద ఫానెంగ్ విలేజ్ వంటి కార్యక్రమాలను చేపట్టాయి. === దిబ్రూగఢ్ === {{Main|దిబ్రూగఢ్ జిల్లా}} దిబ్రూగఢ్‌ను ప్రపంచ తేయాకు రాజధాని (Tea Capital of the World) అని పిలుస్తారు. ఈ పట్టణం బ్రహ్మపుత్ర నది ఒడ్డున ఉంది. విస్తారమైన తేయాకు తోటల మధ్య ఉండే దిబ్రూగఢ్, పర్యాటకులకు తేయాకు తోటల జీవితాన్ని అనుభవించే అవకాశాన్ని కల్పిస్తుంది. గ్రీనర్ పాస్చర్స్, పూర్వి డిస్కవరీ వంటి ట్రావెల్ కంపెనీలు టీ టూరిజం ప్యాకేజీలను అందిస్తున్నాయి. ఇక్కడి తిపామ్ అనే సాంప్రదాయ గ్రామం చారిత్రక ప్రదేశాలకు ప్రసిద్ధి చెందింది. దేహింగ్ పట్కాయ్ జాతీయ వనం ఇక్కడి మరొక ఆకర్షణ. ప్రస్తుతం ఈ నగరంలో 18 లైన్లతో కూడిన ఆస్సాంలోనే అతిపెద్ద రైల్వే స్టేషన్ ఉంది. రాజధాని ఎక్స్‌ప్రెస్ రైళ్లు దిబ్రూగఢ్ నుండి బయలుదేరుతాయి. === ఉదల్గురి === {{Main|ఉదల్గురి జిల్లా}} వివిధ సంస్కృతులు, సాంప్రదాయాలు కలిగిన గిరిజన తెగలతో పాటు ఈ జిల్లాలో పలు పర్యాటక ప్రాంతాలు ఉన్నాయి. వాటిలో ముఖ్యమైనవి బాతోయిజం ఆలయం-పరిశోధన కేంద్రం, నామ్‌ఘర్‌లు, హనుమాన్ ఆలయం, బైరబ్‌కుంట పిక్నిక్ స్పాట్, గెత్సేమనే మానవ నిర్మిత అడవి (బైరబ్‌కుంట), బొగామతి.<ref>{{Cite web|title=Afforestation changes life and landscape: How a district in Assam lost a forest, gained a future|url=https://indianexpress.com/article/india/afforestation-changes-life-and-landscape-how-a-district-in-assam-lost-a-future-4997615/|date=2017-12-25|website=The Indian Express|language=en-US|access-date=2020-05-15}}{{Dead link|date=జూలై 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === మోరిగావ్ === మధ్య ఆస్సాంలోని మోరిగావ్ జిల్లాలో రాహా పట్టణానికి సమీపంలో జాతీయ రహదారి-37 పక్కన ప్రసిద్ధ పర్యాటక ప్రాంతమైన 'జంగల్ బలాహు' ఉంది.<ref>{{Cite web |last=Webdesk |first=Time8 |date=2022-03-20 |title=Jongal Balahu Rampart in Raha will be converted into a tourist destination |url=https://www.time8.in/jongal-balahu-rampart-in-raha-will-be-converted-into-a-tourist-destination-cm/ |access-date=2022-10-31 |website=TIME8 |language=en-US}}</ref> ఇది పురాణ తివా రాజు జంగల్ బలాహు జ్ఞాపకార్థం నిర్మించబడింది. ఇది చాపర్‌ముఖ్ రైల్వే జంక్షన్ నుండి 6.5 కిలోమీటర్లు, లోక్‌ప్రియ గోపీనాథ్ బోర్డోలోయ్ అంతర్జాతీయ విమానాశ్రయం నుండి 130 కిలోమీటర్లు, నగావ్ పట్టణం నుండి 27 కిలోమీటర్ల దూరంలో ఉంది. == ఆచరణాత్మక సమాచారం == === వాతావరణం, వర్షపాతం === ఆస్సాంలో సమశీతోష్ణ వాతావరణం ఉంటుంది. వేసవిలో గరిష్టంగా 35-38 °C, శీతాకాలంలో మైదాన ప్రాంతాలైన బ్రహ్మపుత్ర లోయ, బరాక్ లోయలలో కనిష్టంగా 6-8 °C ఉష్ణోగ్రతలు నమోదవుతాయి. కొండ ప్రాంతాలకు వెళ్లే కొద్దీ శీతాకాలంలో ఉష్ణోగ్రతలు బాగా పడిపోతాయి. ఆస్సాంలో భారీ వర్షపాతం, ఎక్కువ తేమ ఉంటాయి. వర్షాకాలంలో మధ్యాహ్నం వేళ పిడుగులతో కూడిన వర్షాలు, శీతాకాలంలో తెల్లవారుజామున దట్టమైన పొగమంచు సాధారణం. === రవాణా సౌకర్యాలు === '''విమాన ప్రయాణం:''' గౌహతిలోని లోక్‌ప్రియ గోపీనాథ్ బోర్డోలోయ్ అంతర్జాతీయ విమానాశ్రయం భారతదేశంలోని అన్ని ప్రధాన నగరాలతో అనుసంధానించబడి ఉంది. నగరం లోపలికి వెళ్ళడానికి విమానాశ్రయం వద్ద ప్రిపెయిడ్ టాక్సీ సేవలు అందుబాటులో ఉన్నాయి. సిల్చార్, దిబ్రూగఢ్, జోర్హాట్, తేజ్‌పూర్‌లలో కూడా విమానాశ్రయాలు ఉన్నాయి. ఇవి కోల్‌కతా, ఇతర ఈశాన్య ప్రాంతాలకు విమాన సర్వీసులను నడుపుతాయి. '''రైలు ప్రయాణం:''' నార్త్ ఈస్ట్ ఫ్రంటియర్ రైల్వేకు చెందిన మూడు ప్రధాన మార్గాలు ఆస్సాంను దేశంలోని మిగిలిన ప్రాంతాలతో కలుపుతున్నాయి. ఆస్సాంలోని అతిపెద్ద రైల్వే స్టేషన్ అయిన గౌహతి జంక్షన్ నుండి న్యూఢిల్లీ, కోల్‌కతా, ముంబై, బెంగళూరు నగరాలకు ప్రత్యక్ష రైళ్లు ఉన్నాయి. '''రోడ్డు ప్రయాణం:''' ఆస్సాం రాష్ట్ర రవాణా సంస్థ (ASTC) తో పాటు పలు ప్రైవేట్ రవాణా సంస్థలు గౌహతి నుండి తేజ్‌పూర్, జోర్హాట్, దిబ్రూగఢ్, తిన్సుకియా, సిల్చార్, దిమాపూర్, కోహిమా, ఇంఫాల్, ఐజ్వాల్, ఇటానగర్ నగరాలకు బస్సులను నడుపుతున్నాయి. == ఇవి కూడా చూడండి == * [[జాదవ్ పాయెంగ్]] - మాజులి అడవుల సంరక్షకుడు * మణిపూర్ పర్యాటక ఆకర్షణలు * ఈశాన్య భారతదేశంలో పర్యాటక రంగం * ఆస్సాం రక్షిత ప్రాంతాలు * సత్రాల జాబితా * ధోలా-సదియా వంతెన == మూలాలు == <ref>{{cite web |title=Home {{!}} Department of Tourism {{!}} Government Of Assam, India |url=https://tourism.assam.gov.in/ |website=tourism.assam.gov.in |access-date=13 July 2021 |archive-date=21 జూలై 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210721125812/https://tourism.assam.gov.in/ |url-status=dead }}</ref> {{Reflist}} == వెలుపలి లింకులు == * {{Wikivoyage-inline|Assam}} * [https://tourism.assam.gov.in/ ఆస్సాం టూరిజం అధికారిక వెబ్‌సైట్] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260117222716/https://tourism.assam.gov.in/ |date=2026-01-17 }} * [http://www.assamtourismonline.com/ ఆస్సాం పర్యాటక అభివృద్ధి సంస్థ పరిమితం] {{Assam}} {{North East India}} {{Tourism in India}} [[వర్గం:ఈశాన్య భారతదేశంలో పర్యాటక రంగం]] dqieibp6q7y6hl9h4dt742i42w2i6ht 0 501596 4908538 4899922 2026-07-20T00:42:49Z InternetArchiveBot 88395 1 మూలము(ల)ను భద్రపరచటానికి ప్రయత్నించగా, 0 పనిచేయనివిగా గుర్తించాను.) #IABot (v2.0.9.5 4908538 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = అజయ్ డేటా | image = Ajay Data 01.jpg | image_size = 250 | birth_date = {{birth date and age|df=yes|1973|03|22}} | birth_place = ఖైర్తాల్, భారతదేశం | occupation = సీఈఓ డేటా ఇన్‌జీనియస్ గ్లోబల్ లిమిటెడ్ | children = 2 | awards = 2017లో 'ఎంటర్‌ప్రైజ్ సొల్యూషన్' విభాగంలో అత్యుత్తమ ఆవిష్కరణకు గాను ఏజిస్ గ్రాహం బెల్ అవార్డు | spouse = నిధి ఎ డేటా }} '''అజయ్ డేటా''' ఐటీ, వంట నూనె, [https://view19.in/premier-handball-league-set-to-start-with-a-bang/ హ్యాండ్‌బాల్‌పై] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260106221321/https://view19.in/premier-handball-league-set-to-start-with-a-bang/ |date=2026-01-06 }} ఆసక్తి ఉన్న ఒక భారతీయ పారిశ్రామికవేత్త. అతను యూనివర్సల్ యాక్సెప్టెన్స్ స్టీరింగ్ గ్రూప్ (UASG) కు<ref>{{Cite web|last=Kurup|first=Rajesh|date=12 March 2019|title=Ajay Data elected Chairman of UASG|url=https://www.thehindubusinessline.com/info-tech/ajay-data-elected-chairman-of-uasg/article26508151.ece|access-date=2019-03-14|website=@businessline|language=en}}</ref> చైర్‌గా ఎన్నికయ్యారు.<ref>{{Cite web|last=Catania|first=Simone|title=It's all about domains with Dr Ajay Data (UASG)|url=https://www.internetx.com/en/news-detailview/its-all-about-domains-with-dr-ajay-data-uasg/|access-date=2021-02-09|website=InterNetX|language=en}}</ref> ఇంటర్నేషనలైజ్డ్ డొమైన్ నేమ్స్ డొమైన్‌ల కోసం ప్రపంచంలోని మొట్టమొదటి భాషా ఇమెయిల్ చిరునామా మొబైల్ యాప్‌లలో ఒకదాని సృష్టికి డేటా నాయకత్వం వహించారు.<ref>{{Cite news|url=http://economictimes.indiatimes.com/industry/tech/internet/datamail-worlds-first-free-linguistic-email-service-supports-eight-india-languages/articleshow/54923001.cms|title=DataMail: World's first free linguistic email service supports eight India languages|work=The Economic Times|access-date=2017-03-19}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://digitalconqurer.com/gadgets/made-india-datamail-empowers-russia-email-address-russian-language/|title=Made In India 'Datamail' Empowers Russia With Email Address In Russian Language - Digital Conqueror|date=2016-12-07|work=Digital Conqueror|access-date=2017-03-19|language=en-US}}</ref> నేపాల్, శ్రీలంక, బంగ్లాదేశ్, [https://timesofindia.indiatimes.com/business/india-business/icann-to-enable-website-name-booking-in-indian-scripts/articleshow/65374233.cms భారతీయ భాషల] టాప్ లెవెల్ డొమైన్ (TLD) లను రూట్ సర్వర్‌లలోకి తీసుకురావడానికి అతను చైర్‌గా నాయకత్వం వహించారు. ఈ ఆవిష్కరణకు గాను అతనికి ఇటీవల<ref>{{Cite web|title=GRAHAM BELL AWARD Archives - Hello Rajasthan:Hindi News, Latest News in Hindi, News in Hindi, Hindi News Paper|url=http://www.hellorajasthan.com/tag/graham-bell-award/|access-date=2017-02-12|website=Hello Rajasthan:Hindi News, Latest News in Hindi, News in Hindi, Hindi News Paper|language=en-US}}</ref> గ్రాహం బెల్ అవార్డు, భాషలు, లిపిలో చేసిన కృషికి గాను పండిట్ దీన్‌దయాల్ ఉపాధ్యాయ ఎక్సలెన్స్ అవార్డు లభించాయి. ICANN-UASG కేస్ స్టడీ<ref>{{Cite web|title=Documents|url=https://uasg.tech/documents/}}</ref> దీని గురించి వివరంగా వివరిస్తుంది. అతను అలియాస్‌తో డౌన్‌గ్రేడింగ్ కోసం ఒక ప్రమాణాన్ని ప్రతిపాదించారు, దీనిని యూనివర్సల్ యాక్సెప్టెన్స్ స్టీరింగ్ గ్రూప్ ఆమోదించి, ఉత్తమ అభ్యాసంగా సిఫార్సు చేసింది.<ref>{{Cite web|last=Hollander|first=Don|title=Universal Acceptance Group|url=https://uasg.tech/wp-content/uploads/2018/01/Notes-UASG-Coordination-Group-Face-to-Face-Meeting-Hong-Kong-January-2018-v18-01-19.pdf|website=uasg.tech}}</ref> అతని మొబైల్ యాప్ సిరిలిక్,<ref>{{Cite web|date=8 December 2016|title=After Indic languages, DataMail now offers Russian language email ids|url=https://www.medianama.com/2016/12/223-datamail-russian-email-ids/|access-date=2018-02-10|website=www.medianama.com|language=en-US}}</ref> అరబిక్,<ref>{{Cite news|url=https://www.thenewsminute.com/article/now-write-emails-eight-major-indian-languages-courtesy-datamail-51599|title=Now, write emails in eight major Indian languages courtesy DataMail|date=2016-10-19|work=The News Minute|access-date=2018-02-10}}</ref> థాయ్, మాండరిన్,<ref>{{Cite news|url=https://www.outlookindia.com/newsscroll/datamail-starts-email-service-in-chinese-language/1228193|title=Datamail starts e-mail service in Chinese language|work=outlookindia.com/|access-date=2018-02-10}}</ref> కొరియన్,<ref>{{Cite news|url=https://www.thequint.com/hotwire-text/indian-firm-develops-email-service-in-korean-script|title=Indian firm develops email service in Korean script|work=The Quint|access-date=2018-06-02|language=en}}</ref> 15 భారతీయ<ref>{{Cite news|url=https://gadgets.ndtv.com/internet/news/bsnl-datamail-partner-to-offer-free-email-addresses-in-8-indian-languages-1640646|title=BSNL, Datamail to Offer Free Email Addresses in 8 Indian Languages|work=NDTV Gadgets360.com|access-date=2018-02-10|language=en}}</ref> భాషలతో సహా 19 భాషలలో ఇమెయిల్ యాక్సెస్‌ను అందిస్తుంది. ఇది డేటామెయిల్ యాప్ ద్వారా అందుబాటులో ఉంది. == అజయ్ డేటా @ ICANN == ఆయన ICANN నియో బ్రాహ్మి జనరేషన్ ప్యానెల్‌కు సహ-అధ్యక్షుడిగా ఉన్నారు. ఆయన UASG.TECHలో EAI కోఆర్డినేటర్‌గా, ISPCP నియోజకవర్గంలో సభ్యుడిగా ఉన్నారు. ఆయన రూట్ జోన్ LGR అప్లికేషన్ కోసం నిపుణుల ప్యానెల్<ref>{{Cite web|title=Study Group on Technical Use of RZ-LGR - LGR Procedure - Confluence|url=https://community.icann.org/display/croscomlgrprocedure/Study+Group+on+Technical+Use+of+RZ-LGR|access-date=2018-08-06|website=community.icann.org}}</ref> లో కూడా సభ్యుడు. ఆయనను NOMCOM<ref>{{Cite web|title=ICANN 2018 Nominating Committee Announces Selections|url=https://www.icann.org/news/announcement-2-2018-08-02-en|access-date=2018-08-06|website=www.icann.org|language=en}}</ref> అక్టోబర్ 2018 నుండి ప్రారంభమయ్యే పదవీకాలానికి ccNSO కౌన్సిల్<ref>{{Cite web|title=Biographies of the 2018 NomCom Selected Nominees - ICANN|url=https://www.icann.org/resources/pages/nomcom-bios-2018-2018-08-09-en#ajay-data|access-date=2018-08-19|website=www.icann.org|language=en}}</ref> కోసం (మొదటి భారతీయుడు<ref>{{Cite web|date=3 August 2018|title=Ajay Data elected ICANN ccNSO council member|url=https://www.thehindubusinessline.com/news/ajay-data-elected-icann-ccnso-council-member/article24596080.ece|access-date=2019-01-26|website=@businessline|language=en}}</ref>) నియమించారు. మార్చి 2020లో UASG ద్వారా ఫలితాలు ప్రకటించబడ్డాయి, అందులో ఆయన 2021 నుండి 2023 వరకు UASG కి ఏకగ్రీవంగా చైర్మన్‌గా ఎన్నికయ్యారు. == ఇతర సంఘాలు == డేటా RITEG (రాజస్థాన్ ఐటి ఎంటర్‌ప్రెన్యూర్స్ గ్రూప్), TiE రాజస్థాన్ వ్యవస్థాపకుడు & అధ్యక్షుడు, YEO జైపూర్ (ఇప్పుడు EO గా పిలువబడుతుంది) వ్యవస్థాపక అధ్యక్షుడు, నాస్కామ్, డేటా సెక్యూరిటీ కౌన్సిల్ ఆఫ్ ఇండియా, జైపూర్ సిటిజన్ ఫోరమ్, AIESEC సలహా మండలి, రాజస్థాన్ విశ్వవిద్యాలయం - ఫ్యాకల్టీ ఆఫ్ మేనేజ్‌మెంట్ స్టడీస్ (పొద్దార్ కాలేజ్) బోర్డు సభ్యుడు, రాజస్థాన్ వెంచర్ క్యాపిటల్ ఫండ్‌లో మెంటర్, PHD ఛాంబర్ ఆఫ్ కామర్స్ & ఇండస్ట్రీ - రాజస్థాన్, ఛాంబర్ ఆఫ్ కామర్స్ & ఇండస్ట్రీ, FICCI - రాజస్థాన్. సభ్యుడు - రాజస్థాన్ ఏంజెల్ ఇన్వెస్టర్స్ నెట్‌వర్క్ (RAIN).<ref>{{Cite web|date=2014-11-07|title=3 Startups Raises Funding From Rajasthan Angel Investor Network|url=https://inc42.com/buzz/3-startups-raises-funding-rajasthan-angel-investor-network/|access-date=2022-06-12|website=Inc42 Media|language=en}}</ref> ఆయన [[భారతదేశ ప్రధానమంత్రి|భారత ప్రధాని]] [[మన్మోహన్ సింగ్]] నేతృత్వంలోని వ్యాపార ప్రతినిధి బృందంలో భాగంగా ఉన్నారు. అతను ప్రీ-IIGF కి చైర్‌గా నియమితులయ్యారు; ఇంటర్నెట్ గవర్నెన్స్ ఫోరమ్‌పై భారత ప్రభుత్వ మొదటి కార్యక్రమం, ఇది UN లోని IGFలో భాగం.<ref>{{Cite web|last=Release|first=ANI Press|date=2021-08-17|title=Dr. Ajay Data will Chair Pre-IIGF in India - A part of UN's Internet Governance Forum|url=https://www.business-standard.com/content/press-releases-ani/dr-ajay-data-will-chair-pre-iigf-in-india-a-part-of-un-s-internet-governance-forum-121081701034_1.html|access-date=2022-06-12|website=www.business-standard.com}}</ref> ఆయన భారతదేశ ప్రీమియర్ హ్యాండ్‌బాల్ లీగ్ ఛైర్మన్.<ref>{{Cite web|date=7 June 2023|title=IT'S A WHOLE NEW BALL GAME! PREMIER HANDBALL LEAGUE SET TO START WITH A BANG|url=https://www.deccanchronicle.com/sports/other-news/070623/premier-handball-league-launch.html|access-date=27 June 2023|website=Deccan Chronicle}}</ref> == భారతదేశంలో బహుభాషా ఇంటర్నెట్ == నేపాల్, బంగ్లాదేశ్, శ్రీలంక, [[భారతదేశం|భారతదేశ]] అధికారిక భాషను ప్రారంభించడానికి టాప్ లెవెల్ డొమైన్ పేర్ల కోసం లేబుల్ జనరేషన్ నియమాలను రూపొందించిన, ICANN చేత సృష్టించబడిన నియో బ్రాహ్మి జనరేషన్ ప్యానెల్ అనే వాలంటీర్ల బృందంలో ఈ డేటా ఒక భాగంగా ఉంది. యూనివర్సా అంగీకారం, బహుభాషా ఇంటర్నెట్ కోసం భారత ప్రభుత్వ ఎలక్ట్రానిక్స్ & ఇన్ఫర్మేషన్ టెక్నాలజీ మంత్రిత్వ శాఖ ద్వారా వాటాదారుల సమూహంలో డేటా సభ్యునిగా నియమించబడ్డారు. == పుస్తకం: జెనిత్: రోజువారీ జీవితం, పని కోసం AIలో నైపుణ్యం సాధించడం == మే 2025లో, డేటా తన కొత్త పుస్తకం, ''జెనిత్: మాస్టరింగ్ AI ఫర్ ఎవ్రీడే లైఫ్ అండ్ వర్క్ ను'' విడుదల చేశారు, దీనిని రూపా పబ్లికేషన్స్ ఇండియా ప్రచురించింది. అమెజాన్ వంటి ప్లాట్‌ఫారమ్‌లలో లభించే ఈ పుస్తకం, నిపుణులు, పారిశ్రామికవేత్తలు, విద్యార్థులతో సహా వివిధ నేపథ్యాల నుండి వచ్చిన వ్యక్తులకు, ముందస్తు సాంకేతిక నైపుణ్యం అవసరం లేకుండా కృత్రిమ మేధస్సును అర్థం చేసుకోవడానికి, సమర్థవంతంగా ఉపయోగించుకోవడానికి ఒక సమగ్ర మార్గదర్శిగా పనిచేస్తుంది. ఇది ఉత్పాదకతను పెంచడానికి, ఆవిష్కరణలను ప్రోత్సహించడానికి ఆచరణాత్మక అనువర్తనాలు, తక్షణ ఇంజనీరింగ్‌పై దృష్టి పెడుతుంది. == అవార్డులు, గౌరవాలు == * టైమ్స్ ఆఫ్ ఇండియా వారి "2004లో గమనించదగ్గ వ్యక్తి" * లుఫ్తాన్సా "పయనీరింగ్ స్పిరిట్" - ఈటీ నౌ - 2011 * "రాజస్థాన్ గౌరవ్" - సంస్కృతి - జైపూర్, రాజస్థాన్ - 2013 * మార్పు మంత్రులు- సిఎన్‌బిసి 18 టీవీ * సంవత్సరపు ఐటీ ఆవిష్కర్త - పీటర్ హాస్, యూఎస్ ఇండో అమెరికన్ సొసైటీ. 2013 * ఈటివి రాజస్థాన్ ద్వారా రాజస్థాన్ కే సూపర్‌స్టార్. 2013 * సంవత్సరపు ఐటీ ఆవిష్కర్త - బిజినెస్ ర్యాంకర్స్ మ్యాగజైన్ 2015 * షాన్-ఎ-రాజస్థాన్ - రాజస్థాన్ గవర్నర్ చేత సత్కరించబడ్డారు * సిఐఓ రివ్యూ ముఖచిత్రంపై - మే 2016 * రాజస్థాన్ టెక్ ముఖం * గ్రాహం బెల్ అవార్డ్ ఫర్ బెస్ట్ ఇన్నోవేషన్ ఇన్ ఎంటర్‌ప్రైజ్ సొల్యూషన్ కేటగిరీ 2017 * సహ-అధ్యక్షుడు NBGP - నియో బ్రహామి జనరల్ ప్యానెల్ - ICANN<ref>{{Cite web|title=Neo-Brahmi GP - LGR Procedure - Confluence|url=https://community.icann.org/display/croscomlgrprocedure/Neo-Brahmi+GP|access-date=2017-08-15|website=community.icann.org}}</ref> * అసోచామ్ రాజస్థాన్ [https://www.assocham.org/council-leadership-region.php?name=Rajasthan ఛైర్మన్] == మూలాలు == {{మూలాలజాబితా}} [[వర్గం:జీవిస్తున్న ప్రజలు]] [[వర్గం:1973 జననాలు]] [[వర్గం:Articles with hCards]] [[వర్గం:రాజస్థాన్ వ్యక్తులు]] [[వర్గం:వ్యాపారవేత్తలు]] d05srg1ggdod38m7mk0tber6e3r6l0w 0 501647 4908535 4902366 2026-07-20T00:39:13Z InternetArchiveBot 88395 1 మూలము(ల)ను భద్రపరచటానికి ప్రయత్నించగా, 0 పనిచేయనివిగా గుర్తించాను.) #IABot (v2.0.9.5 4908535 wikitext text/x-wiki {{Short description|భారతదేశంలో జరిగిన ఊచకోత}} '''అచింగ్‌మోరి సంఘటన''' అనేది 1953లో జరిగిన ఒక ఉదంతాన్ని సూచిస్తుంది. ప్రస్తుత [[అరుణాచల్ ప్రదేశ్]] లోని అచింగ్‌మోరిలో ఒక పరిపాలనా పర్యటన సందర్భంగా, వేర్పాటువాది టాకో మ్రా నేతృత్వంలోని ట్యాగిన్ తెగకు చెందిన డాఫ్లా గిరిజనుల బృందం అస్సాం రైఫిల్స్ సిబ్బంది, గిరిజన కూలీలతో సహా భారత ప్రభుత్వ బృందానికి చెందిన 47 మందిని చంపివేసింది. స్థానిక సంఘాలు, ముఖ్యంగా ట్యాగిన్ ప్రజలు, భారతీయ పరిపాలనా విస్తరణను తమ సాంస్కృతిక, ప్రాంతీయ సార్వభౌమాధికారానికి ప్రత్యక్ష ముప్పుగా భావించారు. సరిహద్దు ప్రాంతాలపై మరింత నియంత్రణను సాధించడానికి భారత అధికారులు ప్రయత్నించడంతో, స్థానిక తెగలకు, ప్రభుత్వానికి మధ్య ఉద్రిక్తతలు పెరిగాయి. == నేపథ్యం == [[File:India 1951 Assam.svg|thumb|184x184px|1951లో భారతదేశ పరిపాలనా విభాగాలు. అస్సాం (NEFA) హైలైట్ చేయబడింది.]] స్వతంత్ర భారతదేశం ప్రారంభ సంవత్సరాల్లో, [[ఈశాన్య సరిహద్దు ఏజెన్సీ]] (NEFA) గిరిజన ప్రాంతాలను ఇండియన్ యూనియన్‌లో విలీనం చేయడం పట్ల ప్రతిఘటన వ్యక్తమైంది.<ref>{{Cite journal |last=Narzary |first=Derhasat |title=Insurgency in India's Northeast: Identity Formation, Postcolonial Nation/State-Building, and Secessionist Resistance: by Jugdep S. Chima and Pahi Saikia, New York, Routledge, 2024, 151 pp., Rs. 3462 (Paperback), {{text|ISBN:}} 9781032484204 |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/14631369.2025.2469124?src= |journal=Asian Ethnicity |volume=0 |pages=1–2 |doi=10.1080/14631369.2025.2469124 |issn=1463-1369|url-access=subscription }}</ref> అచింగ్‌మోరి సంఘటనలో పాల్గొన్న ట్యాగిన్ బృందానికి నాయకుడైన '''టాకో మ్రా''', మునుపటి సైనిక అనుభవం కలిగిన వ్యూహకర్త. అతను గెరిల్లా యుద్ధ వ్యూహాల ద్వారా తీవ్రంగా ప్రభావితమయ్యాడు. తన మాతృభూమిపై బాహ్య నియంత్రణను సవాలు చేయడానికి వాటిని సమర్థవంతంగా ఉపయోగించాడు.<ref>{{Citation |chapter=Exploration, Expansion, Consolidation?: State Power and its Limitations |date=2016 |title=Shadow States: India, China and the Himalayas, 1910–1962 |pages=95–126 |editor-last=Guyot-Réchard |editor-first=Bérénice |chapter-url=https://www.cambridge.org/core/books/abs/shadow-states/exploration-expansion-consolidation/22B47F9640B06CC502446884E0D1B22C |access-date=2025-03-26 |place=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |doi=10.1017/9781316796894.008 |isbn=978-1-107-17679-9|chapter-url-access=subscription }}</ref><ref name="historyisnowmagazine.com">{{Cite web |date=2025-03-22 |title=In the Shadows of the Himalayas: The Rebels of India's North-East Frontier Agency |url=https://www.historyisnowmagazine.com/blog/2025/3/22/in-the-shadows-of-the-himalayas-the-rebels-of-indias-north-east-frontier-agency |access-date=2025-03-26 |website=History is Now Magazine, Podcasts, Blog and Books {{!}} Modern International and American history |language=en-US}}</ref> భారత ప్రభుత్వంను ఉద్దేశించి అతను ఒక సందర్భంలో ఇలా అన్నాడు:<blockquote>“భారతదేశం అబోర్ కొండలను విలీనం చేయడానికి ముందుకు వస్తే, నా మనుషులు ఎదురుదాడి చేస్తారు. బ్రిటన్ లోని ఉన్నత వర్గాల పాలన నుండి న్యూఢిల్లీ లోని ఉన్నత వర్గాల పాలన కిందికి మేము మారలేము.”</blockquote> ఆ ప్రాంతంలో రోడ్లు లేదా సమాచార సౌకర్యాలు లేవు. అక్కడి గిరిజనులకు భారత పరిపాలన గురించే కాకుండా, ఎలాంటి బాహ్య పరిపాలన పైనా అవగాహన లేదు.{{Sfn|Nehru|1999|p=309|pp=|ps=, Statement in the House of the People, 21 November 1953}} దాఫ్లాలు డాఫ్లా కొండలలోని ఒక నిర్దిష్ట ప్రాంతానికి పరిమితమై, ఆధునిక పరిపాలన గురించి తెలియని ప్రాథమిక తెగలలో ఒకటిగా ఉండేవారు. 1953లో నెహ్రూ పార్లమెంటులో ఇలా పేర్కొన్నారు: <blockquote>"ఆ ప్రదేశం పరిపాలనా పరిధిలోకి రానంత మాత్రాన అది ఇండియన్ యూనియన్ భూభాగం వెలుపల ఉందని అర్థం కాదు — నేను చట్టం గురించి కాదు, ఆచరణ గురించి మాట్లాడుతున్నాను. వాస్తవానికి, మేము దానికంటే అవతలి ప్రాంతాన్ని, పరిపాలనలో ఉన్న సరిహద్దు ప్రాంతాన్ని పాలిస్తున్నాము. మాకు దానికి అవతల అవుట్‌పోస్టులు, చెక్‌పోస్టులు ఉన్నాయి. వీటి మధ్య కన్యకా వనాలు ఉన్నాయి. రాజ్యాంగపరమైన అర్థంలో వారి స్థానం ఏమిటో వారు ఆలోచించే ప్రశ్నే తలెత్తదు. వారికి ఎలాంటి రాజ్యాంగం గురించీ తెలుసని నేను అనుకోను."</blockquote>{{Sfn|Nehru|1999|p=310|pp=|ps=, Statement in the House of the People, 21 November 1953}} == సంఘటన == 1953 అక్టోబర్ 22న, పెట్రోల్ కమాండర్ మేజర్ ఆర్.డి. సింగ్, 22 మంది అస్సాం రైఫిల్స్ సిబ్బంది, ఒక ఏరియా సూపరింటెండెంట్, ఇద్దరు జమాదార్లు, ఇద్దరు అనువాదకులు, 17 మంది గ్రామ పెద్దలు, 100 మంది కూలీలతో కలిసి అచింగ్‌మోరి చేరుకున్నారు. మానవతా దృక్పథంతో పాటు గిరిజన కలహాలను దర్యాప్తు చేయడం ఈ బృందం ఉద్దేశం.{{Sfn|Nehru|1999|p=307|pp=|ps=, Statement in the House of the People, 21 November 1953}} స్థానికులు సూచించినట్లుగా ఈ బృందం దట్టమైన అడవితో చుట్టుముట్టబడిన ఒక మైదానంలో విడిది ఏర్పాటు చేసుకుంది. ఆ ప్రదేశంలో తాత్కాలిక గుడిసెలు ఉన్నాయి. మేజర్ సింగ్ దీనిని స్నేహపూర్వక సంకేతంగా భావించి, రక్షణ చర్యలలో అలసత్వం వహించారు. కొంత సమయం తర్వాత 10 మంది దాఫ్లాలు క్యాంపులోకి రావడానికి అనుమతి కోరారు. సెంట్రీ వారిని నిరాయుధులను చేయలేదు. మేజర్ సింగ్ అనుమతితో వారు క్యాంపులోకి ప్రవేశించిన వెంటనే సెంట్రీని చంపివేశారు. దీనిని అనుసరించి, ప్రాథమిక ఆయుధాలతో ఉన్న 400 నుండి 500 మంది దాఫ్లాలు దాడికి దిగారు. మేజర్‌తో సహా మొత్తం 47 మంది బృందం సభ్యులు ప్రాణాలు కోల్పోగా, మిగిలిన వారిని బందీలుగా తీసుకున్నారు.{{Sfn|Nehru|1999|p=308|pp=|ps=, Statement in the House of the People, 21 November 1953}}<ref>{{Cite web|title=Pacification in Northeastern India, with Photographs and Manuscript Maps: The Assam Rifles Securing the Frontier, 1954–55. by K. S. RAI, Lt. Col|url=https://www.jamesarsenault.com/pages/books/4500/k-s-rai-lt-col/the-assam-rifles-securing-the-frontier-1954-55?soldItem=true|access-date=2021-01-22|language=en-US|via=James E. Arsenault & Company}}</ref> నారి రుస్తోమ్‌జీ ఇలా రాశారు:{{Sfn|Rustomji|1971|p=128}} {{Blockquote|text=అస్సాం రైఫిల్స్ బృందం మధ్యాహ్నం అచింగ్‌మోరికి చేరుకున్నట్లు కనిపిస్తోంది, అప్పుడు అంతా సాధారణంగానే ఉంది. గ్రామస్థులు జవాన్లకు సంతోషంగా స్వాగతం పలికారు, వారు సద్భావన సంకేతంగా వారికి ఉప్పును పంపిణీ చేయడానికి పూనుకున్నారు. వాతావరణం చాలా స్నేహపూర్వకంగా కనిపించడంతో జవాన్లు తాము ఉప్పు పంపిణీ చేస్తున్న ప్రదేశానికి కొంత దూరంలో తమ ఆయుధాలను ఉంచారు, పూర్తిగా నిరాయుధులుగా ఉన్నారు. ట్యాగిన్ తెగకు చెందిన ఇద్దరు వ్యక్తులు ఆయుధాలు ఉంచిన గోదాము ప్రవేశద్వారం వద్ద దాక్కున్నారు. అంతలోనే, అకస్మాత్తుగా, ఒక సంకేతం ప్రకారం, వారు దావులతో (కత్తులు) దాడి చేశారు. జవాన్లు గోదాములోని తమ ఆయుధాల కోసం వెళ్లినప్పుడు, ప్రవేశద్వారం వద్దే వారిని దావులతో నరికివేశారు....|title=|source=}}అయితే దీనికి విరుద్ధంగా, మ్రా ఒక ప్రసిద్ధ ప్రకటనలో ఇది, <blockquote>“మన పిల్లలకు ఒక సంస్కృతిని అందించడానికే గాని, ఒక వలస రాజ్యాన్ని కాదు అని నిర్ధారించడానికి సాగిన పోరాటం” అని పేర్కొన్నాడు.<ref name="historyisnowmagazine.com"/></blockquote> == తదనంతర పరిణామాలు == సాధారణ రక్షణ జాగ్రత్తలు తీసుకోవడంలో విఫలమైనందుకు మేజర్ సింగ్‌ను నిందించారు. అంతకుముందు రెండు పరిపాలనా బృందాలకు ఎలాంటి సంఘటన ఎదురుకాలేదు. దాఫ్లాలు, అబోర్ల మధ్య ఉన్న గిరిజన శత్రుత్వాలు, చరిత్ర కారణంగా కూడా ఈ ఊచకోత జరిగిందని భావిస్తారు. ఆ బృందంలో పెద్ద సంఖ్యలో అబోర్ కూలీలు ఉన్నారు.{{Sfn|Nehru|1999|p=308|pp=|ps=, Statement in the House of the People, 21 November 1953}} ప్రభుత్వ బృందం బానిసలను విడిపించే లక్ష్యంతో వస్తోందనే పుకారు కూడా ఈ సంఘటనకు ఒక కారణంగా చెప్పబడింది.{{Sfn|Kaul|1976|pp=72–73}} ఈ సంఘటన సమయంలో గిరిజన కూలీలలో ఒకరైన తారే నోసి, కత్తి గాయం అయినప్పటికీ తప్పించుకోగలిగాడు. అతను అలాంగ్ వైపు 70 మైళ్లు ప్రయాణించగలిగాడు.{{Sfn|Kaul|1976|p=72}} దాడి గురించిన సమాచారం అక్టోబర్ 25న గుసార్ అవుట్‌పోస్ట్‌కు చేరింది. ఒక చిన్న రెస్క్యూ టీమ్‌ను పంపినప్పటికీ, దాఫ్లాలు వంతెనను ధ్వంసం చేయడం వల్ల వారు ఆ ప్రదేశానికి చేరుకోలేకపోయారు. ఈ సమాచారం [[షిల్లాంగ్]] చేరినప్పుడు, సుబన్‌సిరి, అబోర్ కొండలలోని వివిధ అవుట్‌పోస్టులను ఇండియన్ ఎయిర్ ఫోర్స్ ద్వారా తరలించిన అస్సాం రైఫిల్స్ ప్లాటూన్లతో బలోపేతం చేశారు. వైమానిక దళం విస్తృతమైన "గూఢచర్య" చర్యలలో కూడా పాల్గొంది.{{Sfn|Nehru|1999|p=308|pp=|ps=, Statement in the House of the People, 21 November 1953}} ఊచకోతకు బాధ్యులైన వారిని కనుగొనడానికి అస్సాం రైఫిల్స్ కొన్ని బెటాలియన్లను పంపినప్పటికీ అవి విజయవంతం కాలేదు. ట్యాగిన్ తెగలకు శాశ్వత నివాసాలు చాలా తక్కువగా ఉంటాయి, వారు సుదీర్ఘకాలం పాటు తప్పించుకునే వ్యూహాలను కొనసాగించగలరు.{{Sfn|Kaul|1976|p=72}} 1953 నవంబర్ 21న నెహ్రూ పార్లమెంటులో ఇలా అన్నారు:{{Sfn|Nehru|1999|pp=308–309|ps=, Statement in the House of the People, 21 November 1953}} {{Blockquote|text=మనం శిక్షార్హమైన చర్యలు తీసుకోవడం చాలా సులభం... మనం వారి గ్రామాలపై బాంబులు వేసి పెద్ద సంఖ్యలో వారి ప్రజలను చంపి ఉండవచ్చు. దానికి పెద్ద నైపుణ్యం అవసరం లేదు, కానీ మనం ఈ సంఘటనను ఒక దోపిడీ లేదా అల్లర్లు జరిగినట్లుగా సాధారణంగానే చూస్తున్నాము, ఒకే తేడా ఏమిటంటే ఇది కొంత అసాధారణ వాతావరణంలో జరిగింది. మన ప్రభుత్వ విధానం భయాందోళనలను సృష్టించడం లేదా విచక్షణారహితంగా చంపడం, నాశనం చేయడం కాదు. మనం ఖచ్చితంగా ఈ ప్రాంతంలో శాంతిభద్రతలను పునరుద్ధరిస్తాము, అసలైన నేరస్థులను, నాయకులను చట్టం ముందుకు తెస్తాము, కానీ అమాయకులను, తప్పుదోవ పట్టిన వారిని శిక్షించాలని మనం అనుకోవడం లేదు. ఈ సాధారణ ప్రజల పట్ల దృఢమైన, స్పష్టమైన, సానుభూతితో కూడిన విధానాన్ని అవలంబించడం ద్వారా మనం వారి స్నేహాన్ని, గౌరవాన్ని పొందగలమని నమ్ముతున్నాము.|title=|source=}} నేరస్థులకు యావజ్జీవ కారాగార శిక్ష విధించినప్పటికీ, వారు మూడు లేదా నాలుగేళ్లలోనే విడుదలయ్యారు.{{Sfn|Kaul|1976|pp=72–73}} ఈ స్వల్పకాలిక జైలు శిక్ష ఊచకోతలో తమ ప్రజలను కోల్పోయిన గాలోంగ్లకు నచ్చలేదు. నష్టపోయిన గిరిజనులు ఊచకోత జరిగిన రోజు నుండి దీనిని ప్లాన్ చేస్తూ, ఒక సంవత్సరానికి పైగా కొమ్డాపై నిఘా ఉంచారు. గిరిజనులను [[భారతీయ శిక్షా స్మృతి]] కింద శిక్షించడం వారి దృష్టిలో న్యాయంగా పరిగణించబడదని కౌల్‌కు తెలుసు. కౌల్ ఇలా రాశారు:{{Sfn|Kaul|1976|pp=73–74}} {{Blockquote|text=వారి ఎరుపు రంగు కోట్లను తొలగించారు, అన్ని తుపాకీ లైసెన్సులను రద్దు చేసి, తుపాకులను జప్తు చేశారు. తమ పగ తీర్చుకున్నాక, వారు అంతా ప్రశాంతంగా తీసుకున్నారు. వారిపై హత్య కేసు నమోదు చేయడానికి నా మనస్సు అంగీకరించలేదు. ఈ కేసు మైదాన ప్రాంతాలలోని హైకోర్టుకు చేరే సమయానికి, అన్ని కోణాల నుండి సాక్ష్యాలు బలహీనపడి ఉండేవి. 'నేరపూరిత ఉద్దేశం' లో ఇటువంటి వ్యత్యాసాలు ఉంటాయి. ఒకరు నివసించే సమాజం యొక్క మానసిక స్థితిని బట్టి నేరపూరిత ఉద్దేశాన్ని అర్థం చేసుకోవాలని నేను భావిస్తున్నాను. పూర్తిగా పరిపాలనలో ఉన్న ప్రాంతంలో నేరపూరిత ఉద్దేశంగా పరిగణించబడేది, చాలా మారుమూల గిరిజన ప్రాంతంలో అలా ఉండనవసరం లేదని నా అభిప్రాయం.|title=|source=}} ఈ సంఘటన తర్వాత భారతదేశం చూపిన నిగ్రహానికి అస్సాం గవర్నర్ జైరామ్‌దాస్ దౌలత్‌రామ్ సలహాదారు అయిన నారి రుస్తోమ్‌జీ చాలా వరకు కారణం.<ref>{{Cite web|date=1995-07-01|title=Stranger to the Land. Book review of Strangers of the Mist: Tales of War and Peace from India's North East by Sanjoy Hazarika.|url=https://www.himalmag.com/stranger-to-the-land/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200814033131/https://www.himalmag.com/stranger-to-the-land/ |archive-date=2020-08-14 |access-date=2021-01-23|website=Himal Southasian|language=en-GB}}</ref> దూకుడు సైనిక చర్యకు బదులుగా, నారి రుస్తోమ్‌జీ సరైన విచారణ ద్వారా దోషులకు శిక్ష పడేలా చేశారు.<ref name=":0">{{Cite web |last=Shukla |first=Ajai |date=16 October 2012 |title=India was whipped in 1962 war, but won the peace |url=https://www.rediff.com/news/column/india-was-whipped-in-1962-war-but-won-the-peace/20121016.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121018201554/http://www.rediff.com:80/news/column/india-was-whipped-in-1962-war-but-won-the-peace/20121016.htm |archive-date=2012-10-18 |access-date=2021-01-22 |website=Rediff |language=en}}</ref> అయితే, ఆ ప్రాంతంలో భారత సైన్యం లేకపోవడం స్వంత సమస్యలను సృష్టించిందని అజయ్ శుక్లా రాశారు; "జాతీయ భద్రత కంటే స్థానిక భావాలకు ప్రాధాన్యత ఇవ్వడం 1962 ఓటమికి దారితీసిన మానసిక స్థితిని సృష్టించింది."<ref name=":0" /> ఈ సంఘర్షణలో నష్టపోయిన '''గాలో''' (పూర్వం గాలోంగ్) ప్రజలు మ్రాపై ప్రతీకారం తీర్చుకోవాలని చూశారు. ఒక విషాదకరమైన పరిణామంలో, ఒక గాలో మహిళ మ్రా పానీయంలో విషం కలపడం ద్వారా అతనికి ద్రోహం చేసింది, ఇది 1954లో అతని మరణానికి దారితీసింది. అప్పటికి అతని వయస్సు 29 సంవత్సరాలు.<ref name="historyisnowmagazine.com"/> == ఇవి కూడా చూడండి == * ఈశాన్య భారతదేశంలో తిరుగుబాటు * అరుణాచల్ ప్రదేశ్‌లో తిరుగుబాటు == మూలాలు == {{Reflist}} ===గ్రంథ పట్టిక=== * {{Cite book|last=Nehru|first=Jawaharlal|url=https://archive.org/details/HindSwaraj-Nehru-SW2-24|title=Selected Works of Jawaharlal Nehru, Second Series (1 October 1953 to 31 January 1954)|publisher=Jawaharlal Nehru Memorial Fund|year=1999|isbn=0195651863|editor-last=Gopal|editor-first=S|volume=24|location=New Delhi|pages=|editor-last2=Kumar|editor-first2=Ravinder|editor-last3=Prasad|editor-first3=HY Sharada|via=archive.org}} * {{Cite book|last=Rustomji|first=Nari|url=https://archive.org/details/dli.pahar.3398|title=Enchanted Frontiers: Sikkim Bhutan and India's North-Eastern Borderlands|publisher=Oxford University Press|year=1971|location=Bombay|pages=|via=archive.org and PAHAR}} *{{Cite book|last=Kaul|first=PN|url=https://archive.org/details/dli.pahar.3485|title=Frontier Callings|publisher=Vikas Publishing House|year=1976|isbn=0706904680|location=New Delhi|pages=|via=archive.org and PAHAR}} == మరింత చదవడానికి == * [https://arunachalobserver.org/2018/02/23/apcc-mourns-death-freedom-fighter/ APCC mourns death of freedom fighter.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20251125230636/https://arunachalobserver.org/2018/02/23/apcc-mourns-death-freedom-fighter/ |date=2025-11-25 }} అరుణాచల్ అబ్జర్వర్. 23 ఫిబ్రవరి 2018 "1953 అచింగ్‌మోరి సంఘటన సమయంలో అందించిన అద్భుతమైన, ఆదర్శవంతమైన సేవలకు గాను అతనికి NEFA పరిపాలన ద్వారా మెరిట్ సర్టిఫికేట్ అందించబడింది." [[వర్గం:అరుణాచల్ ప్రదేశ్]] qp8cc595ujhj72bpmhv4oh5pvlbz0xz 0 501701 4908602 4902251 2026-07-20T04:06:21Z ఉదయ్ కిరణ్ 124579 /* ఇవి కూడా చూడండి */ 4908602 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox | image = Myophonus caeruleus caeruleus, Kinmen, Taiwan 1.jpg | image_caption = ఉపజాతి ''M. c. caeruleus'', [[కిన్మెన్]], తైవాన్ | image2 = Blue-Whistling Thrush East Sikkim India 10.05.2014.jpg | image2_caption = [[సిక్కిం]] లోని [[పాంగోలాఖా వన్యప్రాణుల అభయారణ్యం]] నుండి సేకరించిన ఉపజాతి ''M. c. temminckii'' | status = LC | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref name="iucn status 15 November 2021">{{cite iucn |author=BirdLife International |date=2016 |title=''Myophonus caeruleus'' |volume=2016 |article-number=e.T22708329A94156601 |doi=10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T22708329A94156601.en |access-date=15 November 2021}}</ref> | genus = Myophonus | species = caeruleus | authority = ([[Giovanni Antonio Scopoli|స్కోపోలి]], 1786) | synonyms = }} '''బ్లూ విస్లింగ్ థ్రష్''' ('''''Myophonus caeruleus''''') అనేది మస్కైకాపిడే (Muscicapidae) కుటుంబానికి చెందిన ఒక పక్షి జాతి. ఇది [[మధ్య ఆసియా]], దక్షిణ ఆసియా, చైనా, [[ఆగ్నేయాసియా]] పర్వత ప్రాంతాలలో కనిపిస్తుంది. తెల్లవారుజామున, సంధ్యాసమయంలో మనుషులు ఈల వేసినట్లు పెద్దగా పాడే పాటల వల్ల ఇది బాగా ప్రసిద్ధి చెందింది. విస్తృతంగా విస్తరించి ఉన్న ఈ పక్షి జనాభాలో పరిమాణం, ఈకల రంగులో తేడాలు కనిపిస్తాయి. దీనిలో ఆరు ఉపజాతులు గుర్తించబడ్డాయి. ఈ జాతి పక్షులు సాధారణంగా నేలపై, ప్రవాహాల వెంబడి, తేమగా ఉండే ప్రదేశాలలో తిరుగుతూ నత్తలు, పీతలు, కీటకాలు, పండ్లను ఆహారంగా తీసుకుంటాయి. == వర్గీకరణ == బ్లూ విస్లింగ్ థ్రష్‌ను 1786 లో ఆస్ట్రియన్ ప్రకృతి శాస్త్రవేత్త [[Giovanni Antonio Scopoli|జియోవన్నీ ఆంటోనియో స్కోపోలి]] ''గ్రాకులా కేరులియా'' (''Gracula caerulea'') అనే ద్వినామ నామకరణంతో అధికారికంగా వివరించారు.<ref>{{ cite book | last=Scopoli | first=Giovanni Antonio | author-link=Giovanni Antonio Scopoli | year=1786 | title=Deliciae florae faunae insubricae, seu Novae, aut minus cognitae species plantarum et animalium quas in Insubica austriaca tam spontaneas, quam exoticas vidit | language=Latin | volume=2 | location=Ticini [Pavia] | publisher=Typographia Reg. & Imp. Monasterii S. Salvatoris | page=88 | url=https://books.google.com/books?id=eAxJAAAAcAAJ&pg=PA88 }}</ref> దీని శాస్త్రీయ నామములోని 'కేరులియస్' అనే పదం లాటిన్ భాష నుండి వచ్చింది, దీనికి "నీలం" అని అర్థం.<ref>{{cite book | last=Jobling | first=James A. | year=2010| title=The Helm Dictionary of Scientific Bird Names | publisher=Christopher Helm | location=London | isbn=978-1-4081-2501-4 | page=82 | url=https://archive.org/stream/Helm_Dictionary_of_Scientific_Bird_Names_by_James_A._Jobling#page/n82/mode/1up }}</ref> ఫ్రెంచ్ ప్రకృతి శాస్త్రవేత్త పియర్ సోనెరాట్ 1782 లో రాసిన 'వాయేజ్ ఆక్స్ ఇండెస్ ఓరియంటల్స్ ఎట్ ఎ లా చైన్' పుస్తకంలోని "లే మెర్లే బ్లూ డి లా చైన్" వివరణ ఆధారంగా స్కోపోలి ఈ పక్షిని వర్గీకరించారు.<ref>{{ cite book | last=Sonnerat | first=Pierre | author-link=Pierre Sonnerat | date=1782 | title=Voyage aux Indes orientales et a la Chine, fait par order du Roi, depuis 1774 jusqu'en 1782 | volume=2 | language=French | location=Paris | publisher=Chez l'Auteur | page=188, Plate 108 | url=https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k15182388/f265.item }}</ref> ఈ పక్షి ప్రాథమిక నివాస ప్రాంతం కాంటన్ (చైనా) గా పరిమితం చేయబడింది.<ref>{{ cite book | editor1-last=Mayr | editor1-first=Ernst | editor1-link=Ernst Mayr | editor2-last=Paynter | editor2-first=Raymond A. Jr | year=1964 | title=Check-List of Birds of the World | volume=10 | publisher=Museum of Comparative Zoology | location=Cambridge, Massachusetts | page=143 | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/14486332 }}</ref> ప్రస్తుతం బ్లూ విస్లింగ్ థ్రష్ అనేది ''Myophonus'' ప్రజాతిలో చేర్చబడిన తొమ్మిది జాతులలో ఒకటిగా ఉంది. ఈ ప్రజాతిని 1822 లో డచ్ జంతు శాస్త్రవేత్త కోన్రాడ్ జాకబ్ టెమ్మింక్ పరిచయం చేశారు.<ref name=ioc>{{cite web| editor1-last=Gill | editor1-first=Frank | editor1-link=Frank Gill (ornithologist) | editor2-last=Donsker | editor2-first=David | editor3-last=Rasmussen | editor3-first=Pamela | editor3-link=Pamela Rasmussen | date=July 2023 | title=Chats, Old World flycatchers | work=IOC World Bird List Version 13.2 | url=https://www.worldbirdnames.org/bow/chats/ | publisher=International Ornithologists' Union | access-date=22 July 2023}}</ref> దీనిలో ఆరు ఉపజాతులు గుర్తించబడ్డాయి:<ref name=ioc/> * ''M. c. temminckii'' విగోర్స్, 1831 – మధ్య ఆసియా పర్వతాల నుండి మధ్య పశ్చిమ చైనా, ఈశాన్య మయన్మార్ వరకు వ్యాపించి ఉన్నాయి. * ''M. c. caeruleus'' (స్కోపోలి, 1786) – మధ్య, తూర్పు చైనా ప్రాంతాలు. * ''M. c. eugenei'' హ్యూమ్, 1873 – మధ్య మయన్మార్ నుండి తూర్పు థాయిలాండ్, దక్షిణ చైనా, ఉత్తర, మధ్య ఇండోచైనా ప్రాంతాలు. * ''M. c. crassirostris'' రాబిన్సన్, 1910 – ఆగ్నేయ థాయిలాండ్, కంబోడియా, ఉత్తర, మధ్య మలేషియా ద్వీపకల్పం. * ''M. c. dichrorhynchus'' సాల్వదోరి, 1879 – దక్షిణ మలేషియా ద్వీపకల్పం, సుమత్రా. * ''M. c. flavirostris'' (హార్స్‌ఫీల్డ్, 1821) – జావా ద్వీపం. == వివరణ == బ్లూ విస్లింగ్ థ్రష్ ముదురు ఊదా నీలం రంగును కలిగి ఉంటుంది. దీని శరీరంపై ఉండే ఈకల చివర్లలో మెరిసే లేత నీలం, తెల్లటి చుక్కల వంటి ఆకృతులు ఉంటాయి. రెక్కల పైభాగం కొద్దిగా భిన్నమైన నీలి రంగు షేడ్‌లో ఉంటుంది, మధ్య భాగంలో తెల్లటి మచ్చలు కనిపిస్తాయి. ప్రధాన జాతి అయిన ''M. c. caeruleus'' లో ముక్కు నల్లగా ఉంటుంది, మిగిలిన ఐదు ఉపజాతులలో ముక్కు పసుపు రంగులో ఉండి స్పష్టంగా కనిపిస్తుంది. అన్ని ఉపజాతులలోనూ కాళ్లు నల్లగా ఉంటాయి. రెక్కలు, తోక లోపలి భాగాలు నల్లగా ఉంటాయి.<ref name="HBW">{{cite book | last1=Hoyo | first1=Josep del | last2=Elliott | first2=Andrew | last3=Sargatal | first3=Jordi | title=Handbook of the Birds of the World | publisher=Lynx ed | publication-place=Barcelona | date=2005 | isbn=84-87334-72-5 | volume=10 | page=715 }}</ref> ఆడ, మగ పక్షులు రెండు ఒకే రకమైన ఈకల అమరికను కలిగి ఉంటాయి.<ref name=delacour>{{cite journal| url=http://sora.unm.edu/sites/default/files/journals/auk/v059n02/p0246-p0264.pdf| title =The Whistling Thrushes| author=Delacour, J| year=1942| journal=Auk|volume=59| issue=2| pages=246–264| doi=10.2307/4079555| jstor =4079555}}</ref> ఇది {{convert|29|-|35|cm|in|abbr=on}} పొడవు ఉంటుంది. మస్కైకాపిడే కుటుంబంలోనే ఇది అతిపెద్ద పక్షి జాతి; వివిధ ఉపజాతుల బరువు {{convert|136|to|231|g|oz|abbr=on}} వరకు ఉంటుంది.<ref name="HBW"/> సాధారణ కొలతల ప్రకారం, రెక్కల పొడవు {{convert|15.5|-|20|cm|in|abbr=on}}, కాళ్ల పొడవు {{convert|4.5|-|5.5|cm|in|abbr=on}}, ముక్కు పొడవు {{convert|2.9|-|4.6|cm|in|abbr=on}} ఉంటుంది.<ref name="Clement">{{cite book |last1=Clement |first1=Peter |last2=Hathway |first2=Ren |last3=Byers |first3=Clive |last4=Wilczur |first4=Jan |title=Thrushes |publisher=Christopher Helm |publication-place=London |date=2010 |isbn=0-7136-3940-7 |pages=70–71, 215–218}}</ref> బెర్గ్‌మన్ నియమం ప్రకారం, ఉత్తర ప్రాంతాలలో ఉండే పక్షులు పరిమాణంలో పెద్దవిగా, దక్షిణ ప్రాంతాల పక్షులు కొద్దిగా చిన్నవిగా ఉంటాయి. ఉత్తర చైనాలో మగ పక్షులు సగటున {{convert|188|g|oz|abbr=on}}, ఆడ పక్షులు {{convert|171|g|oz|abbr=on}} బరువు ఉంటాయి. భారతదేశంలో ఇవి సగటున {{convert|167.5|g|oz|abbr=on}}, {{convert|158.5|g|oz|abbr=on}} బరువు ఉంటాయి.<ref name="Clement"/><ref name = "CRC">''CRC Handbook of Avian Body Masses'' by John B. Dunning Jr. (Editor). CRC Press (1992), {{ISBN|978-0-8493-4258-5}}.</ref> == నివాస ప్రాంతం, విస్తరణ == ఇది తియాన్ షాన్, [[హిమాలయాలు|హిమాలయ పర్వత ప్రాంతాలలో]], సమశీతోష్ణ అడవులలో, ఉపఉష్ణమండల లేదా ఉష్ణమండల పర్వత అడవులలో కనిపిస్తుంది. ఈ జాతి [[ఆఫ్ఘనిస్తాన్]], [[బంగ్లాదేశ్]], [[భూటాన్]], కంబోడియా, చైనా, హాంకాంగ్, [[భారతదేశం]], ఇండోనేషియా, కజాఖ్స్తాన్, లావోస్, మకావు, మలేషియా, మయన్మార్, [[నేపాల్]], తజికిస్తాన్, థాయిలాండ్, టిబెట్, తుర్క్మెనిస్తాన్, పాకిస్తాన్, వియత్నాం దేశాలలో విస్తరించి ఉంది.<ref name=peters/> హిమాలయాలలో ఉండే పక్షులు శీతాకాలంలో కింది మైదాన ప్రాంతాలకు వలస వస్తాయి. ఉత్తర చైనాలోని బీజింగ్ ప్రాంతంలో ఇవి కేవలం వేసవి కాలంలో మాత్రమే కనిపిస్తాయి, శీతాకాలంలో వేరే ప్రాంతాలకు వలస వెళ్తాయి.<ref>{{cite web |title=The Status of the Birds of Beijing |website=Wild Beijing 北京自然 |date=2020-09-30 |url=https://wildbeijing.org/the-status-of-the-birds-of-beijing/ |access-date=2026-05-24}}</ref> == ప్రవర్తన, పర్యావరణం == బ్లూ విస్లింగ్ థ్రష్ సాధారణంగా ఒంటరిగా లేదా జంటగా కనిపిస్తుంది. ఇవి రాళ్లపై త్వరత్వరగా ఎగురుతూ కదులుతాయి. నేలపై ఉన్న ఆకులు, చిన్న రాళ్లను తిరగేస్తూ, తల వంచి జంతువుల కదలికలను గమనిస్తూ వేటాడతాయి.<ref>{{cite book| url=https://archive.org/stream/BakerFbiBirds2/bakerFBI2#page/n208/mode/1up|title=The Fauna of British India. Birds. Volume 2| edition=2nd| year=1924| author=Baker, ECS| pages=180–181| publisher=Taylor and Francis| place=London}}</ref> ఏదైనా ప్రమాదం శంకిస్తే ఇవి తోకను విప్పి కిందికి దించుతాయి. ఇవి సంధ్యాసమయం దాటిన తర్వాత కూడా చురుగ్గా ఉంటాయి. సంతానోత్పత్తి కాలంలో (ఏప్రిల్ నుండి ఆగస్టు) ఇతర పక్షులు నిశ్శబ్దంగా ఉండే తెల్లవారుజాము చీకటిలో, చీకటి పడే సమయంలో ఇవి ఈలలు వేస్తూ పాటలు పాడతాయి. నవంబర్ నెలలో ఇవి సూర్యోదయానికి చాలా ముందే కూత ప్రారంభిస్తాయి.<ref>{{cite magazine|author= George, Joseph |year=1961|title= Time of first morning call of the Himalayan Whistling Thrush|journal=[[Newsletter for Birdwatchers]] | volume=1| issue=4| page=2|url=https://archive.org/stream/NLBW1#page/n14/mode/1up}}</ref> వీటి హెచ్చరిక కూత 'క్రీ' అని శ్రుతిమించి వినబడుతుంది. ఇవి ప్రవాహాల పక్కన ఉండే రాళ్ల పొరలలో లేదా తొర్రలలో నాచు, వేర్లతో కప్పు ఆకారపు గూడును నిర్మిస్తాయి. సాధారణంగా ఒకేసారి 3 నుండి 4 గుడ్లు పెడతాయి. ఇవి పండ్లు, వానపాములు, కీటకాలు, పీతలు, నత్తలను తింటాయి. నత్తలు, పీతలను తినడానికి ముందు రాళ్లపై కొట్టి పగలుగొడతాయి. పంజరాలలో పెంచినప్పుడు ఇవి ఎలుకలను చంపి తిన్నట్లు, అడవుల్లో చిన్న పక్షులను వేటాడినట్లు నమోదైంది.<ref name=hbk/> == ఇవి కూడా చూడండి == [[తెల్లరెక్కల బాతు]] [[ఏషియన్ బార్డ్ ఔలెట్]] [[సుల్తాన్ పిట్ట]] == మూలాలు == {{Reflist|2}} == వెలుపలి లింకులు == {{Commons category|Myophonus caeruleus}} * [http://ibc.lynxeds.com/species/blue-whistling-thrush-myophonus-caeruleus ఫోటోలు, వీడియోలు, శబ్దాలు] * [https://xeno-canto.org/species/Myophonus-caeruleus జెనో-కాంటోలో పక్షి పాటలు] == వర్గాలు == [[వర్గం:టిబెట్ పక్షులు]] [[వర్గం:ఈశాన్య భారతదేశ పక్షులు]] [[వర్గం:ఆగ్నేయాసియా పక్షులు]] k47737vtcuzewh1d46yzaepeu6inksj 0 501946 4908728 4902288 2026-07-20T11:13:25Z Chaduvari 97 [[వర్గం:వాతావరణం]] ను తీసివేసారు; [[వర్గం:భారతదేశ వాతావరణం]] ను చేర్చారు (హాట్‌కేట్ ఉపయోగించి) 4908728 wikitext text/x-wiki [[దస్త్రం:Teestavalley.jpg|thumb|[[పశ్చిమ బెంగాల్]] [[డార్జిలింగ్]] హిమాలయ పర్వత ప్రాంతంలో [[కాలింపాంగ్]] సమీపంలో [[తీస్తా నది]] ఒడ్డున [[భారతదేశ జాతీయ రహదారులు|జాతీయ రహదారి]] [[భారతదేశం లోని జాతీయ రహదారుల జాబితా|31ఎ]] గాలులు వీస్తుంది.]] [[పశ్చిమ బెంగాల్]] రాష్ట్రంలోని దక్షిణ భాగాలలో ఉష్ణమండల సవన్నా నుండి ఉత్తరాన తేమతో కూడిన ఉపఉష్ణమండల ప్రాంతాలతో వైవిధ్యమైన వాతావరణాన్ని కలిగి ఉంది. ఉష్ణోగ్రతలు విస్తృతంగా మారుతూ ఉంటాయి, ఐదు విభిన్న రుతువులు ఉన్నాయి. ఈ ప్రాంతం భారీ వర్షాలు, రుతుపవనాలు, తుఫానులకు గురయ్యే అవకాశం ఉంది. ఈ ప్రాంతంలో కొన్ని పర్వతాలు ఉన్నాయి, ఇవి సాధారణంగా ఏడాది పొడవునా చల్లగా ఉంటాయి. == ఋతువులు == [[పశ్చిమ బెంగాల్]] ఆరు ప్రధాన రుతువులు ఉన్నాయిః వేసవి (గ్రీష్మా రుతుపవనాలు లేదా [[వర్షాకాలం]] (వర్షాకాలం) శరదృతువు (శరత్కాల చివరిలో/శీతాకాలానికి ముందు) శీతాకాలం (వసంత ఋతువు). === వసంతకాలం === పశ్చిమ బెంగాల్ మైదానాలలో వసంతకాలం అత్యంత ఆహ్లాదకరమైన కాలంగా పరిగణించబడుతుంది, ఫిబ్రవరి మధ్య నుండి మార్చి మధ్య వరకు ఉంటుంది, అలాగే [[హోళీ|హోలీ]] జరుపుకునే సమయం కూడా ఇదే. ఉష్ణోగ్రతలు 20 °C-30 °C మధ్య ఉంటాయి, వర్షపాతం ఉండదు. అయితే [[ఉత్తర భారతదేశం]] పశ్చిమ విక్షోభాల కారణంగా అప్పుడప్పుడు వర్షం లేదా తేలికపాటి జల్లులు కురుస్తాయి. === వేసవి === బెంగాల్‌లోని చాలా ప్రాంతాలలో వేసవి కాలం మార్చి నుండి మే వరకు ఉంటుంది. ==== ఉష్ణోగ్రత ==== బెంగాల్‌లో వేసవి కాలం చాలా వేడిగా ఉంటుంది, అధిక తేమను కలిగి ఉంటుంది. దక్షిణ బెంగాల్ మైదానాలలో రోజువారీ గరిష్ట ఉష్ణోగ్రత 35-38 °C చుట్టూ ఉంటుంది.<ref>{{Cite web|title=চার জেলায় বৃষ্টির সম্ভাবনা, বাকি রাজ্য থাকবে 'শুখা'|url=https://www.kolkata24x7.com/four-districts-of-westbengal-may-get-rain-in-later-part-of-day-says-met/|access-date=5 November 2020|archive-date=12 నవంబర్ 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201112190949/https://www.kolkata24x7.com/four-districts-of-westbengal-may-get-rain-in-later-part-of-day-says-met/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|date=3 March 2018|title=আগামী কয়েকদিন তাপমাত্রা বাড়লেও ঝড়বৃষ্টি পেতে পারে দক্ষিণবঙ্গ|url=https://www.khaboronline.com/news/national/south-bengal-might-get-some-rains-despite-temperature-increase/?amp|access-date=5 November 2020|archive-date=15 జూన్ 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230615073945/https://www.khaboronline.com/news/national/south-bengal-might-get-some-rains-despite-temperature-increase/?amp|url-status=dead}}</ref> ఇది 40°C కంటే ఎక్కువగా కూడా ఉంటుంది. <ref>{{Cite web|title=Kolkata records year's highest temperature at 39.6|url=https://www.indiatoday.in/india/story/kolkata-records-year-s-highest-temperature-at-39-6-degrees-1549277-2019-06-15|access-date=25 October 2020}}</ref><ref>{{Cite web|title=Kolkata records hottest day of the season as heat wave heats hard|url=https://www.indiatoday.in/india/story/kolkata-records-hottest-day-of-the-season-as-heat-wave-hits-hard-1263952-2018-06-19|access-date=25 October 2020}}</ref><ref>{{Cite web|title=Temperature touches 41 degrees on hottest day|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/kolkata/Temperatures-touches-41-degrees-on-hottest-day/articleshow/51770309.cms|access-date=25 October 2020|website=[[The Times of India]]}}</ref><ref>{{Cite web|title=৪৪ ডিগ্রি সেলসিয়াসে শ্রীনিকেতন, ঘামে নাকাল কলকাতা|url=https://www.anandabazar.com/state/massive-heat-wave-in-ruhr-area-but-sweating-kolkata-choked-in-humidity-1.149639|access-date=25 October 2020}}</ref><ref>{{Cite web|date=10 May 2019|title=৪০ ডিগ্রিতে পুড়ছে পশ্চিমবঙ্গ|url=https://www.banglanews24.com/kolkata/news/bd/715949.details|access-date=25 October 2020}}</ref> పశ్చిమ ఎత్తైన ప్రాంతాలు [[ఉత్తర భారతదేశం]] మాదిరిగానే పొడి వేసవిని అనుభవిస్తాయి. పగటిపూట ఉష్ణోగ్రత 38 నుండి 42 °C వరకు ఉంటుంది, అయితే ఇది 45 °C కి చేరవచ్చు లేదా మించిపోవచ్చు.<ref>{{Cite web|title=বর্ষা খুঁড়িয়ে হাঁটায় দহনও বে-লাগাম|url=http://archives.anandabazar.com/archive/1120525/25raj2.html|access-date=5 November 2020|archive-date=18 జనవరి 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210118081203/http://archives.anandabazar.com/archive/1120525/25raj2.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|title=Kolkata reels under heatwave, Bankura sizzles at 45.1 degrees Celsius|url=https://www.india.com/news/india/kolkata-reels-under-heatwave-bankura-sizzles-at-45-1-degrees-celsius-1099893/|access-date=25 October 2020}}</ref><ref>{{Cite web|title=Purulia scorches at 49 degrees|url=http://archive.indianexpress.com/news/purulia-scorches-at-49-degrees/450269/|access-date=25 October 2020}}</ref><ref>{{Cite web|title=summer agony in monsoon season heat wave persists in several states|url=https://www.downtoearth.org.in/environment/summer-agony-in-monsoon-season-heat-wave-persists-in-several-states-60890|access-date=25 October 2020}}</ref><ref>{{Cite web|title=৪৩ ডিগ্রি গরমে পুড়ছে বাঁকুড়া|url=https://www.kolkata24x7.com/bankura-highest-hit/|access-date=27 October 2020|archive-date=28 జనవరి 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210128064258/https://www.kolkata24x7.com/bankura-highest-hit/|url-status=dead}}</ref> వేసవిలో, ఉత్తర బెంగాల్ మైదానాలు సాధారణంగా పశ్చిమ, దక్షిణ ప్రాంతాల కంటే చల్లగా ఉంటాయి.<ref>{{Cite web|date=30 April 2019|title=জ্বলছে বাংলা, একেবারেই অন্য চিত্র উত্তরবঙ্গের এলাকাগুলোতে|url=https://bengali.oneindia.com/news/west-bengal/heat-wave-warning-for-the-seven-districts-of-south-bengal-053430.html|access-date=26 October 2020|archive-date=28 అక్టోబర్ 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201028211233/https://bengali.oneindia.com/news/west-bengal/heat-wave-warning-for-the-seven-districts-of-south-bengal-053430.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|date=14 May 2019|title=Kalbaishakhi may come in south Bengal, says Weather Office|url=https://bengali.oneindia.com/news/kolkata/kalbaishakhi-may-come-in-the-tuesday-evening-in-south-bengal-says-weather-office-054211.html|access-date=30 October 2020}}</ref><ref>{{Cite web|date=29 May 2019|title=Pre monsoon rain will continue in North Bengal, South Bengal will face discomfort weather|url=https://bengali.oneindia.com/news/kolkata/pre-monsoon-rain-will-continue-in-north-bengal-south-bengal-will-face-discomfort-weather-055087.html|access-date=30 October 2020}}</ref> ఈ ప్రాంతంలో రోజువారీ గరిష్ట ఉష్ణోగ్రత 26 °C నుండి 32 °C వరకు ఉంటుంది.<ref>{{Cite web|date=29 April 2019|title=ঘূর্ণিঝড় 'ফনি'-র প্রভাব বাংলায়! কবে কোথায়, জেনে নিন আবহাওয়া দফতরের সতর্কবার্তা|url=https://bengali.oneindia.com/news/kolkata/cyclonic-storm-fani-over-southeast-bay-of-bengal-neighbourhood-053389.html|access-date=5 November 2020}}</ref> ఇది అప్పుడప్పుడు 35 °C దాటుతుంది. వేసవిలో కనిష్ట ఉష్ణోగ్రత సుమారుగా 18–22 °C ఉంటుంది. వేసవిలో డార్జిలింగ్ కొండ ప్రాంతం అత్యంత చల్లని ప్రాంతం. ఇక్కడ రోజువారీ గరిష్ట ఉష్ణోగ్రత 15–25 °C ఉంటుంది. ==== వర్షపాతం ==== {| class="wikitable" |+'''వేసవిలో (మార్చి నుండి మే వరకు) బెంగాలీ నగరాల్లో సగటు ఉష్ణోగ్రత & వర్షపాతం'''<ref>{{cite web|url=http://www.imdkolkata.gov.in/|title=Regional Meteorological Department, Kolkata|accessdate=25 October 2020|archive-date=5 డిసెంబర్ 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201205120655/http://www.imdkolkata.gov.in/|url-status=dead}}</ref> |- !నగరం !సగటు ఉష్ణోగ్రత !సగటు వర్షపాతం (mm) |- |[[డార్జిలింగ్]] |13.1 |446 |- |[[సిలిగురి]] |24.2 |447 |- |[[జలపాయ్ గురి|జల్పాయిగురి]] |24.0 |453 |- |[[ఇంగ్లీష్ బజార్|మాల్దా]] |28.3 |188 |- |[[శాంతినికేతన్]] |29.4 |264 |- |[[బెర్హంపూర్|బెహ్రంపూర్]] |29.3 |136 |- |[[కృష్ణానగర్ (నదియా జిల్లా)|కృష్ణానగర్]] |29.5 |96 |- |[[అస‌న్‌సోల్|అసన్సోల్]] |30.0 |114 |- |[[బంకురా]] |29.9 |146 |- |[[కోల్‌కాతా|కోల్కతా]] |29.8 |227 |- |[[డిఘ|దిఘా]] |28.4 |214 |- |'''పశ్చిమ బెంగాల్''' |'''26.9''' |'''248.3''' |} == రుతుపవనాలు == ==== కాలం ==== జూన్ మధ్యలో లేదా జూలై ప్రారంభంలో రుతుపవనాల కాలం ప్రారంభమవుతుంది. ==== ఉష్ణోగ్రత ==== చాలా చోట్ల, మేఘావృతత పెరగడంతో ఉష్ణోగ్రత తగ్గుతుంది. పర్వతాలు, టెరాయ్ డూర్స్ మైదానాలకు ఇది తక్కువ నిజం, ఇక్కడ ఉష్ణోగ్రత క్రమంగా ఆగస్టు వరకు పెరుగుతుంది. దక్షిణ బెంగాల్ మైదానాలు, పశ్చిమ ఎత్తైన ప్రాంతాల గరిష్ట ఉష్ణోగ్రత 32 °సి, ఉత్తర బెంగాల్ మైదానాలలో 31 °సి, పర్వతాలలో సుమారు 19–20 °సి ఉంటుంది.<ref>{{Cite web|title=১০ বছরে উষ্ণতম জুলাই, শহরে ৩৭ ডিগ্রি!|url=https://eisamay.indiatimes.com/west-bengal-news/others/july-2019-is-warmest-july-on-record-for-south-bengal/amp_articleshow/70222353.cms|access-date=5 November 2020|archive-date=10 నవంబర్ 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201110231514/https://eisamay.indiatimes.com/west-bengal-news/others/july-2019-is-warmest-july-on-record-for-south-bengal/amp_articleshow/70222353.cms|url-status=dead}}</ref> కొన్నిసార్లు ఆకాశం శుభ్రంగా ఉన్నప్పుడు, ఉష్ణోగ్రత అకస్మాత్తుగా పెరుగుతుంది. దీనిని రుతుపవన విరామం అని పిలుస్తారు. ఇది ఎక్కువగా ఉత్తర బెంగాల్ మైదానాలలో పర్వతాలలో జూలై, ఆగస్టులలో ఉష్ణోగ్రత వరుసగా 36 °సి, 24 °సి కంటే ఎక్కువగా ఉన్నప్పుడు సంభవిస్తుంది.<ref>{{Cite web|title=গরমে নাকাল শিলিগুড়ি|url=https://www.anandabazar.com/state/siliguri-facing-trouble-in-scorching-heat-damaging-tea-leaves-in-doors-1.184013|access-date=30 October 2020}}</ref><ref>{{Cite web|title=ঘড়িতে সাড়ে বারোটা, পারদে ৪০ ডিগ্রি|url=https://www.anandabazar.com/district/north-bengal/siliguri-burning-in-scorching-heat-1.1028383|access-date=30 October 2020}}</ref><ref>{{Cite web|title=দার্জিলিঙে ঘুরছে পাখা, সমতলে ৩৯ ডিগ্রি!|url=https://www.aajkaal.in/news/state/state-mercury-rises-9fjm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20201102071805/https://www.aajkaal.in/news/state/state-mercury-rises-9fjm|archive-date=2 November 2020|access-date=30 October 2020}}</ref><ref>{{Cite web|title=রেকর্ড ভেঙে ৪১ ডিগ্রিতে জলপাইগুড়ির পারদ|url=https://www.anandabazar.com/district/north-bengal/weather-update-temperature-is-41-degree-even-in-the-rainy-season-1.1031124|access-date=30 October 2020}}</ref><ref>{{Cite web|title=Many parts of Sikkim is feeling above 30 degrees temperatures|url=https://www.marinetoalpine.com/news/mercury-up-in-sikkim-tour-operators-fear-drop-in-flow-of-visitors-to-hills-20180821115856.html|access-date=1 November 2020}}</ref> ==== వర్షపాతం ==== వార్షిక వర్షపాతం చాలావరకు వర్షాకాలంలో సంభవిస్తుంది. [[డార్జిలింగ్ జిల్లా|డార్జిలింగ్]], [[జల్పైగురి జిల్లా|జల్పాయిగురి]], [[అలిపురద్వార్|అలీపుర్దువార్]], [[కూచ్ బెహర్ జిల్లా|కూచ్ బెహార్ జిల్లా]] 250 సెంటీమీటర్ల కంటే ఎక్కువ వర్షపాతం నమోదైంది.<ref>{{Cite web|title=ভারী বর্ষণের সম্ভাবনা বাড়ছে উত্তরবঙ্গে|url=https://bengali.news18.com/photogallery/kolkata/weather-forecast-heavy-rainfall-in-north-bengal-from-sunday-ac-473845.html|access-date=28 October 2020|archive-date=31 అక్టోబర్ 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201031074857/https://bengali.news18.com/photogallery/kolkata/weather-forecast-heavy-rainfall-in-north-bengal-from-sunday-ac-473845.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|title=ভাসছে উত্তর, বৃষ্টির প্রতীক্ষায় দক্ষিণবঙ্গ|url=https://www.anandabazar.com/state/raining-in-north-bengal-south-bengal-want-rain-1.157982|access-date=28 October 2020}}</ref><ref>{{Cite web|date=26 June 2019|title=Good Monsoon rains in Siliguri and Jalpaiguri|url=https://www.skymetweather.com/content/weather-news-and-analysis/good-monsoon-rains-in-siliguri-and-jalpaiguri-kolkata-to-see-rains-around-june-30/|access-date=28 October 2020}}</ref><ref>{{Cite web|title=Siliguri is logging in 337 mm rain|url=https://www.telegraphindia.com/west-bengal/rain-submerges-tea-estates/cid/1525176|access-date=28 October 2020}}</ref><ref>{{Cite web|date=23 September 2020|title=250 mm of rainfall destroyed lifestyle of North|url=https://www.deccanherald.com/national/east-and-northeast/heavy-rainfall-to-be-expected-in-north-bengal-till-friday-891834.html|access-date=28 October 2020}}</ref> తరువాత, పశ్చిమ దిశగా వీచే గాలులు ఉత్తర మైదానాలు, పశ్చిమ పీఠభూమి ప్రాంతంలో సగటున 125 సెంటీమీటర్ల వర్షపాతాన్ని కలిగిస్తాయి. {| class="wikitable" |+'''వర్షాకాలంలో (జూన్ నుండి సెప్టెంబర్ వరకు) బెంగాలీ నగరాల సగటు ఉష్ణోగ్రత మరియు వర్షపాతం''' !నగరం !సగటు ఉష్ణోగ్రత !సగటు వర్షపాతం (mm) |- |[[డార్జిలింగ్]] |16.4 |2796 |- |[[సిలిగురి]] |28.1 |2651 |- |[[జలపాయ్ గురి|జల్పాయిగురి]] |28.0 |2674 |- |[[ఇంగ్లీష్ బజార్|మాల్దా]] |29.6 |1207 |- |[[శాంతినికేతన్]] |29.4 |1510 |- |[[బెర్హంపూర్|బెహ్రంపూర్]] |30.2 |1036 |- |[[కృష్ణానగర్ (నదియా జిల్లా)|కృష్ణానగర్]] |29.4 |1348 |- |[[అస‌న్‌సోల్|అసన్సోల్]] |29.5 |1140 |- |[[బంకురా]] |30.3 |1227 |- |[[కోల్‌కాతా|కోల్కతా]] |29.6 |1358 |- |[[డిఘ|దిఘా]] |29.1 |1192 |- |'''పశ్చిమ బెంగాల్''' |'''28.1''' |'''1649.0''' |} === శరదృతువు === ==== కాలం ==== శరదృతువు అక్టోబర్, నవంబర్ అనే రెండు నెలల పాటు ఉంటుంది. ==== ఉష్ణోగ్రత ==== శరదృతువులో, నైరుతి రుతుపవన గాలులు తిరిగి వచ్చి ఆకాశాన్ని నిర్మలంగా చేస్తాయి. అందువల్ల, రాష్ట్రంలో పగటిపూట వెచ్చగా ఉండేందుకు తగినంత సూర్యరశ్మి లభిస్తుంది, రాత్రిపూట చల్లగా ఉండేందుకు అధిక వేడిని విడుదల చేస్తుంది. ఈ సమయంలో, మైదానాలలో 30-33 °సి, పర్వతాలలో 17-19 °సి గరిష్ట ఉష్ణోగ్రత అనుభూతి చెందుతుంది. కనీస ఉష్ణోగ్రత సాధారణంగా మైదానాలలో 19-22 °సి, పర్వతాలలో 6-11 °సి ఉంటుంది.<ref>{{Cite web|title=Regional Meteorological Department, Kolkata|url=http://www.imdkolkata.gov.in/|access-date=9 November 2020|archive-date=5 డిసెంబర్ 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201205120655/http://www.imdkolkata.gov.in/|url-status=dead}}</ref> కొన్నిసార్లు, శరదృతువులో రాష్ట్రంపై చల్లని తరంగాలు వీస్తాయి. <ref>{{Cite web|title=শহর-শহরতলির তাপমাত্রা নামল স্বাভাবিকের ৩ ডিগ্রি নীচে, দেশজুড়ে শৈত্যপ্রবাহের সতর্কতা|url=https://bangla.asianetnews.com/kolkata/weather-update-on-8-november-in-kolkata-and-west-bengal-rtb-qjgjbm|access-date=8 November 2020}}</ref><ref>{{Cite web|date=6 November 2020|title=রাজ্যের ৫ জেলায় বৃষ্টির পূর্বাভাস, শৈত্যপ্রবাহ নিয়ে বিশেষ সতর্কবার্তা দিল হাওয়া অফিস|url=https://www.smritinews.in/rain-possibilities-in-this-districts/|access-date=8 November 2020}}</ref><ref>{{Cite web|title=উত্তরে যেমন নামছে পারদ, সঙ্গে মিলছে বৃষ্টির পূর্বাভাস|url=https://www.kolkata24x7.com/north-bengal-weather-update-5/|access-date=8 November 2020}}{{Dead link|date=జూలై 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==== వర్షపాతం ==== శరదృతువులో, నైరుతి రుతుపవనాల గాలి తిరిగి వస్తుంది, ఈశాన్య రుతుపవనాలు పశ్చిమ బెంగాల్‌లోకి ప్రవేశిస్తాయి. [[బంగాళాఖాతం]] అవి ఢీకొనడం వల్ల కొన్ని తుఫానులు ఏర్పడతాయి.<ref>{{Cite web|title=Cyclone Bulbul in West Bengal: Latest News & Videos, Photos about Cyclone Bulbul in West Bengal &#124; the Economic Times - Page 1|url=https://economictimes.indiatimes.com/topic/Cyclone-Bulbul-in-West-Bengal/amp}}</ref><ref>{{Cite web|title=Bay of Bengal Cyclone: Latest News, Videos and Bay of Bengal Cyclone Photos &#124; Times of India|url=https://timesofindia.indiatimes.com/topic/Bay-of-Bengal-Cyclone/ampdefault|website=[[The Times of India]]}}</ref> తుఫానులు రాష్ట్రంలో కొంత వర్షపాతానికి కారణమవుతాయి. {| class="wikitable" |+'''శరదృతువులో (అక్టోబర్''' '''& నవంబర్) బెంగాలీ నగరాల సగటు ఉష్ణోగ్రత & వర్షపాతం''' !నగరం !సగటు ఉష్ణోగ్రత !సగటు వర్షపాతం (mm) |- |[[డార్జిలింగ్]] |13.4 |74 |- |[[సిలిగురి]] |23.2 |181 |- |[[జలపాయ్ గురి|జల్పాయిగురి]] |23.6 |169 |- |[[ఇంగ్లీష్ బజార్|మాల్దా]] |26.2 |132 |- |[[శాంతినికేతన్]] |25.3 |212 |- |[[బెర్హంపూర్|బెహ్రంపూర్]] |26.2 |146 |- |[[కృష్ణానగర్ (నదియా జిల్లా)|కృష్ణానగర్]] |26.5 |175 |- |[[అస‌న్‌సోల్|అసన్సోల్]] |24.8 |125 |- |[[బంకురా]] |25.9 |94 |- |[[కోల్‌కాతా|కోల్కతా]] |26.6 |216 |- |[[డిఘ|దిఘా]] |25.9 |240 |- |'''పశ్చిమ బెంగాల్''' |'''24.3''' |'''160.4''' |} === శీతాకాలం === ==== కాలం ==== శీతాకాలం సాధారణంగా డిసెంబరులో ప్రారంభమై ఫిబ్రవరిలో ముగుస్తుంది.<ref>{{Cite web|title=Winter Season from December to February likely to be Warmer in Various Parts of Country|url=https://www.aninews.in/news/national/general-news/winter-season-from-dec-to-feb-likely-to-be-warmer-in-various-parts-of-country-imd20191202032201|access-date=7 December 2020}}</ref> ==== ఉష్ణోగ్రత ==== శీతాకాలంలో మైదానాలలో తేలికపాటి ఉష్ణోగ్రతలు గమనించబడతాయి. రాష్ట్రంలోని మైదానాలలో గరిష్ట ఉష్ణోగ్రత 23-26 °సి, కనీస ఉష్ణోగ్రత 9-15 °సి వరకు ఉంటుంది. పర్వతాలలో గరిష్ట, కనిష్ట ఉష్ణోగ్రత 0-12 °సి వరకు ఉంటుంది. డార్జిలింగ్ హిమాలయాలలోని ఎత్తైన ప్రాంతాలలో శీతాకాలంలో భారీ హిమపాతం ఉంటుంది. <ref>{{Cite web|title=সান্দাকফুতে তুষারপাত, বরফে ঢাকল ছাঙ্গুও|url=https://www.thewall.in/news-state-weather-nb-darjeeling-sandakphu-sikkim-tshongu-snowfall/|access-date=25 November 2020}}</ref><ref>{{Cite web|title=বরফমোড়া সান্দাকফু, সম্ভাবনা দার্জিলিঙেও|url=https://www.anandabazar.com/state/first-snowfall-in-sandakphu-in-this-winter-season-1.1082739|access-date=25 November 2020}}</ref><ref>{{Cite web|title=এপ্রিলে তুষারপাত বাংলায়|url=http://www.thenewsnest.com/%E0%A6%85%E0%A6%AC%E0%A6%BE%E0%A6%95-%E0%A6%95%E0%A6%BE%E0%A6%A8%E0%A7%8D%E0%A6%A1-%E0%A6%8F%E0%A6%AA%E0%A7%8D%E0%A6%B0%E0%A6%BF%E0%A6%B2%E0%A7%87-%E0%A6%A4%E0%A7%81%E0%A6%B7%E0%A6%BE%E0%A6%B0/|access-date=25 November 2020}}</ref> పశ్చిమ పర్వత ప్రాంతాలలోని ఉష్ణోగ్రతలు రాత్రి సమయంలో 7 నుండి 9 °సి, సిలిగురి, జల్పాయిగురి, కూచ్బెహార్ మైదానాలలో 4 నుండి 7 °సి, కోల్కతాలో చల్లని అలలు వీచినప్పుడు తగ్గుతాయి.<ref>{{Cite web|title=মাঘে এল বাঘা শীত|url=https://www.aajkaal.in/news/state/26516|access-date=25 November 2020|archive-date=30 ఏప్రిల్ 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250430010936/https://www.aajkaal.in/news/state/26516|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|title=রাজ্য জুড়ে শৈত্যপ্রবাহ|url=https://www.kolkatatv.org/news-details/15024|access-date=25 November 2020}}{{Dead link|date=జూలై 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web|title=পারদ পড়ে রোজই রেকর্ড গড়ছে ঠান্ডা|url=https://www.anandabazar.com/district/purulia-birbhum-bankura/temperature-going-down-every-day-and-creating-records-1.736421|access-date=24 November 2020}}</ref><ref>{{Cite web|title=শীতে কাঁপছে উত্তরবঙ্গ, শিলিগুড়িতে পারদ নামল ৩ ডিগ্রিতে|url=http://archives.anandabazar.com/archive/1130111/11uttar5.html|access-date=24 November 2020|archive-date=8 ఏప్రిల్ 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230408051041/http://archives.anandabazar.com/archive/1130111/11uttar5.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|title=৪.৪ ডিগ্রি! শিলিগুড়ির চাই রুম হিটার|url=https://aajkaal.in/news/northbengal/siliguri-zszx|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20220820110449/https://aajkaal.in/news/northbengal/siliguri-zszx|archive-date=20 August 2022|access-date=24 November 2020}}</ref><ref>{{Cite web|title=কমছে পারদ, আগামী ২৪ ঘন্টায় জাঁকিয়ে পড়বে শীত|url=https://www.kolkatatv.org/news-details/15057|access-date=25 November 2020}}{{Dead link|date=జూలై 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web|date=9 January 2013|title=তীব্র শীতে কাঁপছে কলকাতা সহ রাজ্য|url=https://zeenews.india.com/bengali/kolkata/cold-weave-in-kolkata_10525.html|access-date=24 November 2020}}</ref><ref>{{Cite web|title=কলকাতায় ১০.৬ ডিগ্রি, দমদমে ৯.৫, শ্রীনিকেতনে ৫.৮|url=https://www.anandabazar.com/state/temperature-dips-down-in-west-bengal-dgtl-1.736155|access-date=24 November 2020}}</ref><ref>{{Cite web|title=শীতের দাপটে কাঁপছে রাজ্য, পারদ নামল তিন ডিগ্রি|url=https://www.anandabazar.com/state/weather-forecast-temperature-slips-to-11-degrees-in-kolkata-dgtl-1.1085080|access-date=24 November 2020}}</ref><ref>{{Cite web|date=29 December 2018|title=আরও নামল তাপমাত্রা! ১০ বছরে দ্বিতীয় সর্বনিম্ন কলকাতা, শিলিগুড়ি ৫.৫ ডিগ্রি|url=https://bengali.oneindia.com/news/kolkata/kolkata-temperature-10-6-degree-below-normal-on-saturday-046838.html|access-date=24 November 2020}}</ref><ref>{{Cite web|title=১১.৯ ডিগ্রি, শীতলতম দিন কলকাতায়|url=https://www.aajkaal.in/news/kolkata/26382|access-date=25 November 2020|archive-date=30 ఏప్రిల్ 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250430011336/https://www.aajkaal.in/news/kolkata/26382|url-status=dead}}</ref> డార్జిలింగ్ ఉష్ణోగ్రత ఘనీభవన స్థానం కంటే దిగువకు పడిపోవచ్చు. ==== వర్షపాతం ==== శీతాకాలం సాధారణంగా పొడిగా ఉంటుంది. చాలా రోజులు ఎండగా ఉంటాయి. అప్పుడప్పుడు, వాయువ్య భారతదేశంలోని పరిస్థితుల కారణంగా తేలికపాటి వర్షపాతం సంభవిస్తుంది. వీటిని పశ్చిమ అవాంతరాలు అని అంటారు. {| class="wikitable" |+'''శీతాకాలంలో (డిసెంబర్ నుండి ఫిబ్రవరి వరకు) కొన్ని నగరాల్లో సగటు ఉష్ణోగ్రత''' '''& వర్షపాతం''' !నగరం !సగటు ఉష్ణోగ్రత !సగటు వర్షపాతం (mm) |- |[[డార్జిలింగ్]] |7.6 |30 |- |[[సిలిగురి]] |17.3 |60 |- |[[జలపాయ్ గురి|జల్పాయిగురి]] |18.9 |36 |- |[[ఇంగ్లీష్ బజార్|మాల్దా]] |20.6 |27 |- |[[శాంతినికేతన్]] |19.7 |44 |- |[[బెర్హంపూర్|బెహ్రంపూర్]] |20.6 |32 |- |[[కృష్ణానగర్ (నదియా జిల్లా)|కృష్ణానగర్]] |20.5 |29 |- |[[అస‌న్‌సోల్|అసన్సోల్]] |19.7 |46 |- |[[బంకురా]] |20.1 |42 |- |[[కోల్‌కాతా|కోల్కతా]] |21.6 |35 |- |[[డిఘ|దిఘా]] |21.1 |43 |- |'''పశ్చిమ బెంగాల్''' |'''17.0''' |'''38.5''' |} == మూలాలు == {{మూలాలజాబితా}} [[వర్గం:భారతదేశ వాతావరణం]] lpwuzscznkpqurmu2zyxs71xsu9hiuy 0 502060 4908445 4905360 2026-07-19T14:39:25Z InternetArchiveBot 88395 2 మూలము(ల)ను భద్రపరచటానికి ప్రయత్నించగా, 0 పనిచేయనివిగా గుర్తించాను.) #IABot (v2.0.9.5 4908445 wikitext text/x-wiki {{Infobox organisation |name = సేవా మందిర్ |logo=SM LOGO MAIN WB.png|logo_size=175px |abbreviation = |formation = 1968 |extinction = |type = లాభాపేక్ష లేని |status = |purpose = సుస్థిర అభివృద్ధి - సహజ వనరుల అభివృద్ధి, జీవనోపాధి మెరుగుదల, మహిళా సాధికారత, ప్రాథమిక విద్య, బాల్య సంరక్షణ, పోషకాహారం, యువజన అభివృద్ధి, గ్రామ స్థాయి సంస్థలు, పట్టణ శివార్ల ప్రాంతాల పాలన. |headquarters = భారతదేశం |location = [[ఉదయ్‌పూర్ (రాజస్థాన్)|ఉదయ్‌పూర్]], [[రాజస్థాన్]], భారతదేశం |region_served = [[ఉదయ్‌పూర్ జిల్లా|ఉదయపూర్]], [[రాజ్‌సమంద్ జిల్లా|రాజ్‌సమంద్]], [[సిరోహి జిల్లా|సిరోహి]] జిల్లాలు, రాజస్థాన్ |membership = |language = |leader_title = ప్రధాన కార్యనిర్వాహకుడు |leader_name = |main_organ = |affiliations = |num_staff = 400+ |num_volunteers = |budget = |website = [https://www.sevamandir.org Seva Mandir] |remarks = }} '''సేవా మందిర్''' అనేది [[రాజస్థాన్]] రాష్ట్రంలోని [[ఉదయ్‌పూర్ (రాజస్థాన్)|ఉదయ్‌పూర్‌లో]] ఉన్న ఒక భారతీయ క్షేత్రస్థాయి [[ప్రభుత్వేతర సంస్థ|స్వచ్ఛంద సంస్థ]]. దీనిని 1968లో డాక్టర్ మోహన్ సిన్హా మెహతా స్థాపించారు. సేవా మందిర్ ప్రధానంగా సహజ వనరుల అభివృద్ధి, సుస్థిరత,<ref>{{Cite web|title=:: Online Resource Centre :: Seva Mandir- Managing Natural Resource for Poverty Alleviation, Some Success Stories from Some Organisations|url=http://www.nposonline.net/seva_mandir.shtml|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090405094938/http://www.nposonline.net/seva_mandir.shtml|archive-date=5 April 2009|access-date=2009-08-10}}</ref> గ్రామ అభివృద్ధి, మహిళా సాధికారత,<ref>{{Cite web|date=30 November 2018|title=CSR : Colgate & Seva Mandir launch Women Empowerment Program and inaugurate an anicut in Alsigarh|url=https://indiacsr.in/colgate-seva-mandir-launch-women-empowerment-program-inaugurate-anicut-alsigarh/|access-date=31 January 2020|website=India CSR}}</ref> విద్య,<ref>{{Cite web|date=16 October 2017|title=Pushing evidence-based policymaking for the poor|url=https://www.livemint.com/Opinion/nYjG4JP2ve6YpeXkMb3AHJ/Pushing-evidencebased-policymaking-for-the-poor.html|access-date=31 January 2020|website=Live Mint}}</ref> ఆరోగ్య సంరక్షణ, నిరంతర విద్య, పిల్లల సంక్షేమం<ref>{{Cite web|title=Seva Mandir|url=https://www.poverty-action.org/organization/seva-mandir|website=Poverty Action|publisher=Innovations for Poverty Action}}</ref><ref>{{Cite web|title=Marking 50 years of Seva Mandir's Existence and Creating a Vision - Aapno Melo|url=https://www.businesswireindia.com/marking-50-years-of-seva-mandirs-existence-and-creating-a-vision-aapno-melo-55759.html|website=Business Wire India|publisher=Business Wire India}}</ref><ref>{{Cite web|title=Seva Mandir|url=https://www.povertyactionlab.org/partners/seva-mandir|website=Poverty Action Lab|publisher=Abdul Latif Jameel Poverty Action Lan}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://harpercollins.co.in/book/the-republic-of-my-dreams/|title=The Republic of My Dreams: The Seva Mandir Story: 1968 - 2018|last=Mehra|first=Mrinalini Patwardhan|publisher=Harper Collins|edition=First}}</ref> వంటి రంగాలలో పనిచేస్తుంది. [[దస్త్రం:Seva_Mandir_non-formal_education_center.jpg|కుడి|thumb|సేవా మందిర్ నాన్-ఫార్మల్ ఎడ్యుకేషన్ సెంటర్.]] == చరిత్ర == డాక్టర్ మోహన్ సిన్హా మెహతా (ఒక విశిష్ట భారత రాయబారి, సివిల్ సర్వెంట్) 1968లో సేవా మందిర్‌ను స్థాపించారు. ప్రారంభంలో, ఈ సంస్థ ప్రధాన లక్ష్యం వయోజన విద్యను అందించడం, తద్వారా వారు తమ సొంత అభివృద్ధికి నాయకులుగా మారడానికి అవసరమైన సాధనాలు, జ్ఞానాన్ని కలిగి ఉండేలా చూడటం.<ref>{{Cite web|title=History {{!}} Seva Mandir|url=https://sevamandir.org/Aboutus.aspx?page=History&aid=1|access-date=2020-03-17|website=sevamandir.org}}</ref> 1973, 1976 మధ్య, ఉదయ్‌పూర్ జిల్లాలో సంభవించిన తీవ్రమైన కరువు కారణంగా సేవా మందిర్ తన దృష్టిని సహాయక, వ్యవసాయ విస్తరణ సేవలను చేర్చడానికి విస్తరించింది.<ref>{{Cite paper|title=Local Governance and Community Empowerment}}</ref> చివరికి, ఈ సంస్థ సాధికారత, ప్రాథమిక విద్యపై కూడా పనిచేయడం ప్రారంభించింది. == ప్రస్తుత కార్యకలాపాలు == === సహజ వనరుల అభివృద్ధి === సేవా మందిర్ [[వ్యవసాయం|వ్యవసాయానికి]] నీటి లభ్యతను పెంచడానికి, సమాజాలకు స్వచ్ఛమైన తాగునీటిని అందించడానికి నీటి సేకరణ వ్యవస్థలను అభివృద్ధి చేస్తుంది.<ref>{{Cite web|title=Seva Mandir partners with L&T for Community Development|url=https://udaipurtimes.com/causes/seva-mandir-partners-with-lt-for-community-development/c74416-w2859-cid102385-s10712.htm|website=Udaipur Times}}</ref> అంతేకాకుండా, ఈ సంస్థ ఉమ్మడి భూములను పునరుద్ధరించడానికి కృషి చేస్తుంది. చాలా గ్రామీణ, గిరిజన వర్గాలు తమ మనుగడ కోసం ఉమ్మడి భూములపై ఆధారపడి ఉంటాయి.<ref>{{Cite web|title=Common Land & Poor Livestock Keepers Experiences from Common Land Development in the States of Rajasthan & Madhya Pradesh in India|url=http://fes.org.in/studies/10.pdf|website=www.fes.org|publisher=FES|access-date=2026-07-09|archive-date=2020-03-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20200324113215/http://fes.org.in/studies/10.pdf|url-status=dead}}</ref> వాతావరణ మార్పులను ఎదుర్కొనే ప్రయత్నంలో 120 మిలియన్లకు పైగా చెట్లను నాటారు.<ref>{{Cite web|title=Conservation of Common Lands|url=https://sevamandir.org/WhatwedoSubPage.aspx?wwdID=8&wdId=31|website=Seva Mandir|publisher=Seva Mandir}}</ref> === మహిళా సాధికారత === సేవా మందిర్ [[స్వయం సహాయక బృందం|స్వయం సహాయక బృందాలను]],<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=5O0ABAAAQBAJ&q=Democratic+Transformation+and+the+Vernacular+Public+Arena+in+India|title=Democratic Transformation and the Vernacular Public Arena in India|date=11 July 2014|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-73867-5|page=68}}</ref> మహిళా వనరుల కేంద్రాలను, శారీరక,/లేదా మానసిక వేధింపులకు గురైన మహిళల కోసం ఒక ఆశ్రయ గృహాన్ని నడుపుతోంది.<ref>{{Cite web|title=A Short Stay Home|url=https://2hundredrupees.wordpress.com/2015/03/01/a-short-stay-home/|website=2hundredrupees}}</ref><ref>{{Cite web|date=September 2017|title=Want to Support Women? Here's How You Can Do It Over a Weekend in Udaipur!|url=https://www.thebetterindia.com/113972/support-women-enterprises-udaipur/|access-date=31 January 2020|website=The Better India}}</ref> === ప్రాథమిక విద్య === సేవా మందిర్ మారుమూల గ్రామీణ ప్రాంతాలలో 140కి పైగా శిక్షా కేంద్రాలను ( వారధి పాఠశాలలు ) నడుపుతోంది. శిక్షా కేంద్రాలు 6–14 సంవత్సరాల వయస్సు గల, ఇంతకుముందు పాఠశాలకు వెళ్లని పిల్లలకు బోధించడానికి కార్యాచరణ-ఆధారిత అభ్యాస పద్ధతిని ఉపయోగిస్తాయి. ఇదే వయస్సు పరిధి కోసం ఒక నివాస అభ్యాస శిబిరం కూడా నడుపబడుతోంది.<ref>{{Cite web|title=Abhijit Banerjee: Focus on weakest pupil|url=https://www.telegraphindia.com/india/abhijit-banerjee-focus-on-weakest-pupil/cid/1711817|website=The Telegraph|publisher=The Telegraph India}}</ref><ref>{{Cite web|title=Pre-School, Play, A Plate of Food: Transforming Tribal Kids In 60 Days|url=https://www.thebetterindia.com/4797/pre-school-play-a-plate-of-food-transforming-tribal-kids-in-60-days/|website=The Better India|publisher=The Better India}}</ref><ref>{{Cite web|title=Corporate Social Responsibility|url=https://www.indiashelter.in/csr.php|website=India Shelter|publisher=India Shelter|access-date=2026-07-09|archive-date=2023-07-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20230709113739/https://www.indiashelter.in/csr.php|url-status=dead}}</ref> === యువత === తరచుగా వెనుకబడిపోయే కౌమారదశలోని అబ్బాయిలు, అమ్మాయిలను వృత్తి, జీవిత, సామాజిక నైపుణ్య శిక్షణలతో అనుసంధానించడానికి యువ వనరుల కేంద్రాలు నడపబడతాయి. గ్రామీణ, గిరిజన వర్గాలలోని యువతను వనరుల కేంద్రాలతో అనుసంధానించడానికి ఒక ఫుట్‌బాల్ కార్యక్రమం ఉపయోగించబడుతుంది.<ref>{{Cite web|title=Zinc Football Youth Tournament kicks-off in grand style, DAV HZL Zawar Mines (Boys) and Lucky Football Club (Girls) emerge Champions of Udaipur Zone|url=https://udaipurkiran.com/zinc-football-youth-tournament-kicks-off-in-grand-style-dav-hzl-zawar-mines-boys-and-lucky-football-club-girls-emerge-champions-of-udaipur-zone/|website=Udaipur Kiran|publisher=Udaipur Kiran}}</ref> === పట్టణ శివారు === సేవా మందిర్ రెండు పట్టణ శివారు ప్రాంతాలైన డెల్వారా, కెల్వారాలలో పనిచేస్తుంది, వీటిలో కెల్వారా [[కుంబాల్‌గఢ్ కోట|కుంభల్‌గఢ్ కోటకు]] సమీపంలో ఉంది. ఈ సంస్థ పరిపాలన, నీటి లభ్యత, వ్యర్థాల నిర్వహణ, వారసత్వ సంపద పునరుద్ధరణ వంటి అంశాలపై పనిచేస్తుంది.<ref>{{Cite web|title=InterGlobe Foundation initiates Heritage Restoration and Waste Management In Rajasthan|url=https://www.apnnews.com/interglobe-foundation-initiates-heritage-restoration-and-waste-management-in-rajasthan/|website=APN News|publisher=APN News}}</ref><ref>{{Cite web|title=InterGlobe Foundation restoring a 19th century water structure|url=https://thecsrjournal.in/interglobe-foundation-restoring-a-19th-century-water-structure/|website=The CSR Journal|publisher=The CSR Journal}}</ref><ref>{{Cite web|title=How corporates, civil society can play key roles in preserving heritage|url=https://www.financialexpress.com/lifestyle/travel-tourism/how-corporates-civil-society-can-play-key-roles-in-preserving-heritage/1773340/|website=Financial Express|publisher=Financial Express}}</ref> పర్యాటకుల కోసం డెల్వారాలో ఒక కమ్యూనిటీ, హెరిటేజ్ వాక్ కూడా నిర్వహిస్తారు.<ref>{{Cite web|title=Delwara: A heritage walk by Seva Mandir in Rajasthan|url=https://www.backpackadventures.org/seva-mandir-delwara/|website=Backpack Adventures|publisher=Backpack Adventures}}</ref> === కమ్యూనిటీ సంస్థలు === సేవా మందిర్ గ్రామీణ, గిరిజన వర్గాలలో సామాజిక సంస్థలను సృష్టిస్తుంది, సులభతరం చేస్తుంది. ఈ సంస్థలు ప్రజాస్వామ్యబద్ధంగా ఎన్నుకోబడాలి, పురుషులు, మహిళలు, పిల్లలకు సమాన ప్రాతినిధ్యం కలిగి ఉండాలి. సేవా మందిర్ వైదొలిగిన తర్వాత వారి స్వంత అభివృద్ధికి బాధ్యత వహించడం, ప్రాజెక్టులను కొనసాగించడం వారి లక్ష్యం.<ref>{{Cite paper|title=Review: Civil Society and Democratization in India: Institutions, Ideologies and Interests}}</ref><ref>{{Cite web|last=Shreya Ray|date=21 Oct 2011|title=Seva Mandir {{!}} Enabling People to Participate|url=https://www.livemint.com/Leisure/JVBmoP4rEyPoGIo05hg8RL/Seva-Mandir--Enabling-people-to-participate.html|website=Live Mint}}</ref> సేవా మందిర్ గ్రామీణ, గిరిజన వర్గాలలో సామాజిక సంస్థలను సృష్టిస్తుంది. సులభతరం చేస్తుంది. ఈ సంస్థలు ప్రజాస్వామ్యబద్ధంగా ఎన్నుకోబడాలి. eM పురుషులు, మహిళలు, పిల్లలకు సమాన ప్రాతినిధ్యం కలిగి ఉండాలి. సేవా మందిర్ వైదొలిగిన తర్వాత వారి స్వంత అభివృద్ధికి బాధ్యత వహించడం, ప్రాజెక్టులను కొనసాగించడం వారి లక్ష్యం.<ref>{{Cite paper|title=Review: Civil Society and Democratization in India: Institutions, Ideologies and Interests}}</ref><ref>{{Cite web|last=Shreya Ray|date=21 Oct 2011|title=Seva Mandir {{!}} Enabling People to Participate|url=https://www.livemint.com/Leisure/JVBmoP4rEyPoGIo05hg8RL/Seva-Mandir--Enabling-people-to-participate.html|website=Live Mint}}</ref> == గుర్తించదగిన సంఘాలు == నోబెల్ బహుమతి గ్రహీతలైన [[అభిజిత్ బెనర్జీ]], ఎస్తేర్ డఫ్లో, మైఖేల్ క్రెమర్‌లతో సేవా మందిర్ పరిశోధనా భాగస్వామ్యం 1996లో ప్రారంభమైంది. ఉదయ్‌పూర్, రాజ్‌సమంద్ జిల్లాలలోని మారుమూల గ్రామీణ, గిరిజన వర్గాల ఆరోగ్యం, విద్యా స్థితిని మెరుగుపరచడం దీని లక్ష్యం.<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/hindi/india-50200862?fbclid=IwAR3-kSG5nsj8VQeuXwlRdnEr4xNV3PqNHPQt8qKj2biurHZU6mbt04Hqjh4|title=अभिजीत बनर्जी - एस्थर डूफ़ेलो को नोबेल दिलाने का उदयपुर कनेक्शन- ग्राउंड रिपोर्ट|last=Pradeep Kumar|date=28 October 2019|work=BBC News Hindi|access-date=28 October 2019|language=hi|trans-title=Abhijeet Banerjee - Udaipur Connection to get Esther Duffalo Nobel - Ground Report}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/how-banerjee-and-duflos-partners-in-india-view-their-experiments/articleshow/71703597.cms|title=How Banerjee and Duflo's partners in India view their experiments|work=The Times of India|access-date=22 October 2019}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.thehindubusinessline.com/blink/meet/esther-duflo-it-pays-to-care-about-the-poor/article29843571.ece|title=Esther Duflo: It pays to care about the poor|work=The Hindu|access-date=1 November 2019}}</ref><ref>{{Cite web|title=Mindspark In Rajasthan: Personalized Adaptive Learning Tools To Improve Learning Outcomes|url=http://www.businessworld.in/article/Mindspark-In-Rajasthan-Personalized-Adaptive-Learning-Tools-To-Improve-Learning-Outcomes/01-11-2019-178372/|website=Business World}}</ref> ఈ పరిశోధనా అధ్యయనాలు పేదరిక నిర్మూలనపై ప్రపంచవ్యాప్త చర్చకు దోహదపడ్డాయి. బెనర్జీ, డఫ్లో తమ 'పూర్ ఎకనామిక్స్: ఎ రాడికల్ రీథింకింగ్ ఆఫ్ ది వే టు ఫైట్ గ్లోబల్ పావర్టీ' అనే పుస్తకంలో సేవా మందిర్, ప్రపంచవ్యాప్తంగా ఉన్న ఇతర సంస్థలతో తమ పరిశోధన ఫలితాలను చర్చించారు. == మూలాలు == {{మూలాలజాబితా}} {{Authority control}} [[వర్గం:1968 స్థాపితాలు]] [[వర్గం:సంస్థలు]] [[వర్గం:రాజస్థాన్]] b8b63lsqfxc3d0y6yc0sg943bkte0p3 0 502552 4908414 4904325 2026-07-19T13:03:07Z InternetArchiveBot 88395 2 మూలము(ల)ను భద్రపరచటానికి ప్రయత్నించగా, 0 పనిచేయనివిగా గుర్తించాను.) #IABot (v2.0.9.5 4908414 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = సుబోధ్ చంద్ర సేన్‌గుప్తా | image = | image_size = | caption = | birth_date = 27 జూన్ 1903 | birth_place = బనరి, [[ఢాకా]] బిక్రంపూర్, [[బెంగాల్ ప్రెసిడెన్సీ]], [[బ్రిటీష్ ఇండియా]] | death_date = 3 డిసెంబర్ 1998 | death_place = [[కోల్‌కాతా]] [[పశ్చిమ బెంగాల్]], భారతదేశం | resting_place = | resting_place_coordinates = | other_names = | occupation = విద్యావేత్త<br>పండితుడు<br>రచయిత | years_active = 1929–1998 | known_for = షేక్స్‌పియర్ సాహిత్యం | spouse = | partner = | children = | father = హేమచంద్ర సేన్‌గుప్తా | mother = మృణాలిని దేవి | website = | signature = | awards = [[పద్మభూషణ్ పురస్కారం|పద్మభూషణ్]] }} '''సుబోధ్ చంద్ర సేన్‌గుప్తా''' (27 జూన్ [[1903]] – 3 డిసెంబర్ [[1998]]) భారతీయ ఆంగ్ల సాహిత్య పండితుడు, విద్యావేత్త, విమర్శకుడు.<ref name="Shyam Prasad – A Hindutva British Stooge">{{cite journal | url=http://www.bannedthought.net/India/PeoplesMarch/PM1999-2006/archives/2000/nov2k/shyam.htm | title=Shyam Prasad – A Hindutva British Stooge | author=Somesh | journal=People's March | date=November 2000 | volume=1 | issue=9}}</ref> షేక్స్‌పియర్ రచనలపై ఆయన చేసిన లోతైన పరిశోధనలకు విశేష ప్రసిద్ధి చెందాడు.<ref name="Pedagogy: the academic Shakespeare">{{cite web | url=http://internetshakespeare.uvic.ca/Library/Criticism/shakespearein/india3.html | title=Pedagogy: the academic Shakespeare | publisher=Internet Shakespeare Editions | date=2016 | access-date=22 July 2016 | archive-date=17 ఆగస్టు 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160817182854/http://internetshakespeare.uvic.ca/Library/Criticism/shakespearein/india3.html | url-status=dead }}</ref> ''యాస్పెక్ట్స్ ఆఫ్ షేక్స్‌పియరియన్ ట్రాజెడీ''<ref name="Aspects of Shakespearian Tragedy">{{cite book | title=Aspects of Shakespearian Tragedy | publisher=Oxford University Press | author=S. C. Sengupta | year=1972 | pages=176 | isbn=9780195602920|oclc = 832557}}</ref>, ''షేక్స్‌పియరియన్ కామెడీ''<ref name="Shakespearian Comedy">{{cite book | title=Shakespearian Comedy | publisher=Oxford University Press | author=S. C. Sengupta | year=1950 | pages=287 | oclc=6476690}}</ref>, ''షేక్స్‌పియర్స్ హిస్టారికల్ ప్లేస్''<ref name="SenGupta1966">{{cite book|author=Subodh Chandra SenGupta|title=Shakespeare's Historical Plays|url=https://books.google.com/books?id=uOSqnQEACAAJ|year=1966|publisher=Oxford University Press|isbn=9780198116219}}</ref> వంటి ఆయన రచనలు పాండిత్యం, విశ్లేషణాత్మకతకు ప్రసిద్ధి పొందాయి.<ref name="Gupta2003">{{cite book|author=Subodh Chandra Sen Gupta|title=Portraits and memories|url=https://books.google.com/books?id=hECdAAAAMAAJ|date=1 January 2003|publisher=Thema|isbn=978-81-86017-40-1}}</ref> ఆయన కలకత్తాలోని ప్రెసిడెన్సీ కళాశాల (ప్రస్తుతం ప్రెసిడెన్సీ విశ్వవిద్యాలయం)లో ఆంగ్ల భాషా-సాహిత్య విభాగంలో ఆచార్యునిగా పనిచేశాడు. పదవీ విరమణ అనంతరం [[జాదవ్‌పూర్ విశ్వవిద్యాలయం]]లో ఆంగ్ల సాహిత్య ఆచార్యునిగా<ref name="Department of Bengali Language & Literature">{{cite web | url=http://www.caluniv.ac.in/academic/arts_bengali.html | title=Department of English Language & Literature | publisher=Jadavpur University, Calcutta | date=2016 | access-date=22 July 2016}}</ref>, అలాగే కలకత్తా విశ్వవిద్యాలయానికి అనుబంధంగా ఉన్న నరేంద్రపూర్ రామకృష్ణ మిషన్ రెసిడెన్షియల్ కళాశాలలో కూడా ఆంగ్ల సాహిత్య ప్రొఫెసర్‌గా<ref name="English">{{cite web | url=http://www.rkmcnarendrapur.org/60-Under%20Graduate%20English | title=English | publisher=Ramakrishna Mission Residential College | date=2016 | access-date=22 July 2016 | archive-date=19 ఆగస్టు 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160819113444/http://www.rkmcnarendrapur.org/60-Under%20Graduate%20English | url-status=dead }}</ref> సేవలందించాడు. ఆయనకు భారత ప్రభుత్వం 1990లో [[పద్మభూషణ్ పురస్కారం|పద్మభూషణ్]] పురస్కారాన్ని ప్రదానం చేసింది.<ref name="Padma Awards">{{cite web | url=http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf | title=Padma Awards | publisher=Ministry of Home Affairs, Government of India | date=2016 | access-date=3 January 2016 | archive-date=19 October 2017 | archive-url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf}}</ref> ==జీవిత విశేషాలు== సుబోధ్ చంద్ర సేన్‌గుప్తా 1903లో అప్పటి బ్రిటిష్ భారతదేశంలోని బెంగాల్ ప్రావిన్స్‌లోని ఢాకా బిక్రమ్‌పూర్ ప్రాంతంలోని బనారి గ్రామంలో (ప్రస్తుతం బంగ్లాదేశ్‌లో) జన్మించాడు.<ref name="Lal1992">{{cite book|author=Mohan Lal|title=Encyclopaedia of Indian Literature: Sasay to Zorgot|url=https://books.google.com/books?id=KnPoYxrRfc0C&pg=PA3921|year=1992|publisher=Sahitya Akademi|isbn=978-81-260-1221-3|pages=3921–}}</ref> బిక్రమ్‌పూర్‌లోని బనారి ఉన్నత పాఠశాలలో ప్రవేశ పరీక్షలో ఉత్తీర్ణుడైన అనంతరం, 1924–1926 మధ్య కలకత్తాలోని ప్రెసిడెన్సీ కళాశాలలో ఉన్నత విద్యను అభ్యసించాడు. అక్కడ హరేంద్ర కుమార్ ముఖర్జీ, ప్రఫుల్ల చంద్ర ఘోష్, శ్రీకుమార్ బెనర్జీ వంటి ప్రముఖ అధ్యాపకుల వద్ద విద్యాభ్యాసం చేసే అవకాశం ఆయనకు లభించింది.<ref name="The Coming on its Own">{{cite web | url=http://www.uvm.edu/~sgutman/Calcutta_University.html | title=The Coming on its Own | publisher=University of Vermont | date=2016 | access-date=22 July 2016}}</ref> 1927లో ఆంగ్ల సాహిత్యంలో ఎం.ఏ. పట్టా పొందిన తరువాత, ప్రేమ్‌చంద్ రాయ్‌చంద్ స్కాలర్‌షిప్‌తో డాక్టరేట్ పరిశోధన ప్రారంభించాడు. అదే సమయంలో ప్రెసిడెన్సీ కళాశాలలో అధ్యాపకునిగా తన సేవలను ప్రారంభించాడు. 1929 నుండి 1960 వరకు ఆయన అక్కడ పనిచేశాడు. ఈ కాలంలో 1933–1935, 1942–1946 మధ్య రెండు విరామాలు ఉన్నాయి.<ref name="Dahiya2014">{{cite book|author=Hema Dahiya|title=Shakespeare Studies in Colonial Bengal: The Early Phase|url=https://books.google.com/books?id=hiBJDAAAQBAJ&pg=PA181|date=3 July 2014|publisher=Cambridge Scholars Publishing|isbn=978-1-4438-6353-7|pages=181–}}</ref> 1934లో పీహెచ్‌డీ పట్టా పొందిన ఆయన, కొంతకాలం నరేంద్రపూర్ రామకృష్ణ మిషన్ రెసిడెన్షియల్ కళాశాలలో కూడా బోధించాడు.<ref name="English" /> ==సాహిత్య, విద్యా సేవలు== సేన్‌గుప్తా షేక్స్‌పియర్‌పై ఐదు ప్రముఖ గ్రంథాలను రచించాడు. అవి: * ''షేక్స్‌పియరియన్ కామెడీ''(1950) * ''ది విర్లిగిగ్ ఆఫ్ టైమ్: ద ప్రాబ్లెం ఆఫ్ డ్యూరేషన్ ఇన్ షేక్స్‌పియర్స్ ప్లేస్ ''<ref name="The whirlgig of Time: The problem of Duration in Shakespeare's Plays">{{cite book | title=The whirlgig of Time: The problem of Duration in Shakespeare's Plays | publisher=Orient Longmans | author=S. C. Sengupta | year=1961 | pages=201 | oclc=1940902}}</ref> (1961) * ''షేక్స్‌పియర్స్ హిస్టారికల్ ప్లేస్'' (1964) * ''యాస్పెక్ట్స్ ఆఫ్ షేక్స్‌పియరియన్ ట్రాజెడీ'' (1972) * ''ఎ షేక్స్‌పియర్ మాన్యువల్ ''<ref name="A Shakespeare Manual">{{cite book | url=https://archive.org/details/shakespearemanua0000seng/page/157 | title=A Shakespeare Manual | publisher=Oxford University Press | author=S. C. Sengupta | year=1977 | pages=[https://archive.org/details/shakespearemanua0000seng/page/157 157] | isbn=9780195609530 }}</ref> (1977) ఈ గ్రంథాలు షేక్స్‌పియర్ అధ్యయనంలో ప్రామాణిక గ్రంథాలుగా పరిగణించబడుతున్నాయి. అనేకమంది రచయితలు, పరిశోధకులు తమ రచనలలో సేన్‌గుప్తా పట్ల తమ కృతజ్ఞతను ప్రస్తావించారు. ఆయన జీవితం గురించి "ప్రొఫెసర్ సుబోధ్ చంద్ర సేన్‌గుప్తా: స్కాలర్ ఎక్ట్రార్డినరీ" అనే గ్రంథం కూడా ప్రచురించబడింది. ==పురస్కారాలు, గౌరవాలు== సుబోధ్ చంద్ర సేన్‌గుప్తా తన సాహిత్య, విద్యా, పరిశోధనా సేవలకు గాను అనేక ప్రతిష్ఠాత్మక పురస్కారాలు, గౌరవాలను అందుకున్నాడు. * 1940లో ప్రేమ్‌చంద్ రాయ్‌చంద్ విద్యార్థివేతనం అందుకున్నాడు. * 1965లో [[కలకత్తా విశ్వవిద్యాలయం]] ఆయనకు ప్రతిష్ఠాత్మకమైన జగత్తారిణి బంగారు పతకాన్ని ప్రదానం చేసింది. * 1973లో [[భారత ప్రభుత్వం]] ఆయనకు జాతీయ ఉపాధ్యాయుడు బిరుదును ప్రదానం చేసింది. * 1975లో రబీంద్ర పురస్కారం అందుకున్నాడు. * 1984లో విద్యాసాగర్ స్మృతి పురస్కారం లభించింది. * 1983లో భారత ప్రభుత్వం ఆయనకు దేశంలోని మూడవ అత్యున్నత పౌర పురస్కారమైన [[పద్మభూషణ్ పురస్కారం|పద్మభూషణ్]] ప్రదానం చేసింది. * ఆయనకు రవీంద్ర భారతి విశ్వవిద్యాలయం, బర్ద్వాన్ విశ్వవిద్యాలయం గౌరవ డి.లిట్. (D.Litt.) పట్టాలను ప్రదానం చేశాయి. == ఎంపిక చేసిన రచనలు == సుబోధ్ చంద్ర సేన్‌గుప్తా ఆంగ్ల సాహిత్యం, ముఖ్యంగా షేక్స్‌పియర్ అధ్యయనం, సాహిత్య విమర్శ, జీవిత చరిత్రల రంగాలలో అనేక గ్రంథాలను రచించారు. వాటిలో ముఖ్యమైనవి: * ''ది ఆర్ట్ ఆఫ్ బెర్నార్డ్ షా'' (1930) * ''కీట్స్ పొయెట్రీ అండ్ లెటర్స్ '' (1933) * ''ద ఫిలాసఫీ ఆఫ్ షేక్స్‌పియర్స్ సోనెట్స్ '' (1938) * ''షేక్స్‌పియరియన్ కామెడీ''(1950) * ''బంకించంద్ర: ఎ స్టడీ'' (1954) * ''ది విర్లిగిగ్ ఆఫ్ టైమ్: ద ప్రాబ్లెం ఆఫ్ డ్యూరేషన్ ఇన్ షేక్స్‌పియర్స్ ప్లేస్ ''(1961) * ''షేక్స్‌పియర్స్ హిస్టారికల్ ప్లేస్'' (1964) * ''ద సీన్ వుయ్ మేక్ '' (1966) * ''యాస్పెక్ట్స్ ఆఫ్ షేక్స్‌పియరియన్ ట్రాజెడీ'' (1972) * ''ఎ షేక్స్‌పియర్ మాన్యువల్ '' (1977) * ''వర్డ్స్‌వర్త్ '' (1978) ఆయన సంపాదకత్వంలో వెలువడిన గ్రంథాలు కూడా విశేష ప్రాచుర్యం పొందాయి. ముఖ్యంగా బెంగాలీ, ఆంగ్ల సాహిత్యానికి సంబంధించిన పలు సంకలనాలను సంపాదించారు. ==మరణం== సుబోధ్ చంద్ర సేన్‌గుప్తా [[1998]] [[డిసెంబర్ 3]]వ తేదీన తన 93వయేట మరణించాడు.<ref name="Sen Gupta, S. C. (Subodh Chandra) 1903-1998">{{cite web | url=http://www.worldcat.org/identities/lccn-n50-9780/ | title=Sen Gupta, S. C. (Subodh Chandra) 1903-1998 | publisher=WorldCat | date=2016 | access-date=23 July 2016}}</ref> ==ఇవి కూడా చూడండి== * [[బంకిం చంద్ర ఛటర్జీ]] * [[రవీంద్రనాథ్ ఠాగూర్]] * [[శరత్ చంద్ర ఛటర్జీ]] * [[విలియం షేక్‌స్పియర్]] * [[జాదవ్‌పూర్ విశ్వవిద్యాలయం]] ==మూలాలు== {{మూలాలజాబితా}} {{Authority control}} [[వర్గం:పద్మభూషణ పురస్కార గ్రహీతలు]] [[వర్గం:ఆంగ్ల రచయితలు]] [[వర్గం:1903 జననాలు]] [[వర్గం:1998 మరణాలు]] 126pvllulb84ing1cup3c04n68re1sv 0 502570 4908407 4908334 2026-07-19T12:55:13Z Chaduvari 97 సత్వర తొలగింపును కోరారు: ([[WP:CSD#A7|CSD A7]]). ([[WP:TW|TW]]) 4908407 wikitext text/x-wiki {{db-person}} {{Infobox person | name = బెజ్జంకి సతీష్ మాదిగ | nationality = భారతీయుడు | occupation = సామాజిక కార్యకర్త | known_for = మాదిగ ఉద్యమ నాయకుడు }}{{Infobox person | name = బెజ్జంకి సతీష్ మాదిగ | image = | caption = జగిత్యాల జిల్లా MRPS అధికార ప్రతినిధి | birth_place = పెంబట్ల, సారంగాపూర్ మండలం, జగిత్యాల జిల్లా, తెలంగాణ | nationality = భారతీయుడు | education = M.A. English Literature, B.Ped, కాకతీయ విశ్వవిద్యాలయం | occupation = సామాజిక కార్యకర్త, రాజకీయ నాయకుడు, నటుడు | organization = MRPS - మాదిగ రిజర్వేషన్ పోరాట సమితి | known_for = SC వర్గీకరణ ఉద్యమం, దళిత హక్కుల పోరాటం, సామాజిక సేవ | title = జగిత్యాల జిల్లా MRPS అధికార ప్రతినిధి | awards = Book of India Award }} '''బెజ్జంకి సతీష్ మాదిగ''' తెలంగాణ రాష్ట్రం, జగిత్యాల జిల్లాకు చెందిన సామాజిక కార్యకర్త మరియు రాజకీయ నాయకుడు. ప్రస్తుతం ఆయన '''జగిత్యాల జిల్లా MRPS - మాదిగ రిజర్వేషన్ పోరాట సమితి అధికార ప్రతినిధి'''గా బాధ్యతలు నిర్వహిస్తున్నారు. SC వర్గీకరణ సాధన, దళితుల హక్కుల కోసం గత 5 సంవత్సరాలుగా జరుగుతున్న ఉద్యమాలలో కీలక పాత్ర పోషించారు. == <ref name=":0" />తొలినాళ్లు మరియు విద్య == బెజ్జంకి సతీష్ జగిత్యాల జిల్లా, సారంగాపూర్ మండలం, పెంబట్ల గ్రామంలో జన్మించారు. కాకతీయ విశ్వవిద్యాలయం నుండి '''M.A. English Literature''' మరియు మహాత్మ గాంధీ విశ్వవిద్యాలయం, నల్గొండ నుండి B. P. Ed పట్టా పొందారు విద్యార్ధి దశలో MSF - మాదిగ స్టూడెంట్స్ ఫెడరేషన్ ద్వారా విద్యార్థి ఉద్యమాలలో పాల్గొన్నారు. కబడ్డీలో రాష్ట్రస్థాయి క్రీడాకారుడు మరియు కుంగ్-ఫూ లో మెరిట్ సర్టిఫికేట్ పొందారు. == MRPS లో పదవులు == <nowiki>*</nowiki> 2016-2021 వరకు : సారంగాపూర్ మండల MRPS అధ్యక్షుడు <nowiki>*</nowiki> 2023: జగిత్యాల జిల్లా MRPS కో-ఆర్డినేటర్ <nowiki>*</nowiki> 2024-2026: జగిత్యాల జిల్లా MRPS అధికార ప్రతినిధి ప్రధాన ఉద్యమాలు మరియు కార్యక్రమాలు 1. <nowiki>'''</nowiki>10 ఆగస్టు 2016 - న్యూ ఢిల్లీ:<nowiki>'''</nowiki> SC/ST అట్రాసిటీ చట్టాన్ని నిర్వీర్యం చేస్తున్న బీజేపీ ప్రభుత్వంపై విద్యార్థి దశలో MSF - మాదిగ స్టూడెంట్ ఫెడరేషన్ ఆధ్వర్యంలో జరిగిన నిరసనలో పాల్గొన్నారు.[1] 2. <nowiki>'''</nowiki>2017 - న్యూ ఢిల్లీ:<nowiki>'''</nowiki> జంతర్ మంతర్ వద్ద SC వర్గీకరణ పోరాటంలో పాల్గొన్నారు.[2] 3. <nowiki>'''</nowiki>06 సెప్టెంబర్ 2020 - సారంగాపూర్:<nowiki>'''</nowiki> MRPS మండల ఇంచార్జ్ హోదాలో జగిత్యాల జిల్లా కలెక్టర్ కార్యాలయం ఎదుట 6వ రోజు రిలే నిరాహార దీక్షలు కొనసాగించారు.[3] 4. <nowiki>'''</nowiki>2022 - బెంగుళూరు:<nowiki>'''</nowiki> SC వర్గీకరణ సాధన కోసం బెంగుళూరులో జరిగిన జాతీయ స్థాయి ఉద్యమంలో పాల్గొన్నారు. 5. <nowiki>'''</nowiki>SC వర్గీకరణ ఉద్యమం 2022 నుండి:<nowiki>'''</nowiki> SC వర్గీకరణ సాధన కోసం జరుగుతున్న ఉద్యమంలో జిల్లా స్థాయిలో నాయకత్వం వహించారు. మల్యాల నుండి ప్రారంభమైన "మహా సంగ్రామ పాదయాత్ర"లో పాల్గొన్నారు. BJP SC లను మోసం చేస్తుందంటూ నిరసనలు చేశారు. === MRPS లో పదవులు === * '''2021-2022''': సారంగాపూర్ మండల MRPS అధ్యక్షుడు * '''2023''': జగిత్యాల జిల్లా MRPS కో-ఆర్డినేటర్ * '''2024-2026''': జగిత్యాల జిల్లా MRPS అధికార ప్రతినిధి === ప్రధాన ఉద్యమాలు మరియు కార్యక్రమాలు === '''1. SC వర్గీకరణ ఉద్యమం''' 2022 నుండి SC వర్గీకరణ సాధన కోసం జరుగుతున్న ఉద్యమంలో జిల్లా స్థాయిలో నాయకత్వం వహించారు. మల్యాల నుండి ప్రారంభమైన "మహా సంగ్రామ పాదయాత్ర"లో పాల్గొన్నారు. BJP SC లను మోసం చేస్తుందంటూ ....నిరసనలు చేశారు.[1] '''2. విశ్వరూప మహాసభ - 2023''' నవంబర్ 11, 2023న హైదరాబాద్ లో జరిగిన "విశ్వరూప మహాసభ"ను విజయవంతం చేయడానికి జగిత్యాల జిల్లా నుండి కార్యకర్తలను సమీకరించారు. సారంగాపూర్, లక్ష్మీదేవిపల్లి, బీర్కూర్ మండలాల్లో సన్నాహక సదస్సులు నిర్వహించారు. '''3. ఢిల్లీ చలో మరియు జాతీయ ఉద్యమాలు''' * '''నవంబర్ 17, 2023''': ఢిల్లీ జంతర్ మంతర్ వద్ద జరిగిన SC వర్గీకరణ ధర్నాలో పాల్గొన్నారు. * '''నవంబర్ 18, 2025''': CJI పై దాడిని ఖండిస్తూ సూర్యా పత్రిక కథనం ప్రకారం జగిత్యాల జిల్లా నాయకులతో ఢిల్లీ వెళ్లారు. '''4. ప్రజా సమస్యలపై పోరాటం''' * '''దళితబంధు''': దళితబంధు పథకం అన్ని నియోజకవర్గాల్లో అమలు చేయాలని డిమాండ్ చేస్తూ మహాశక్తి TV లో ప్రకటన. * '''పెన్షన్లు''': 2026 జూలైలో పెంబట్లలో వృద్ధులు, వికలాంగులు, ఒంటరి మహిళల పెన్షన్ 4000 నుండి 6000 కు పెంచాలని నిరసన. దివ్యాంగుల సదస్సు నిర్వహించారు. * '''బాల కార్మికులు''': జగిత్యాల లో ప్రభుత్వ నర్సింగ్ కళాశాల నిర్మాణంలో బాల కార్మికులను వాడుతున్నారని ఆరోపిస్తూ నిరసన. * '''DSP కార్యాలయం''': 2026 జూలై 14,15 తేదీల్లో జగిత్యాల DSP కార్యాలయం ముందు దళితులకు ప్రవేశం లేదంటూ నిరసన. '''5. సామాజిక సేవ''' Lokal App లో వచ్చిన కథనం ప్రకారం జగిత్యాల RDO ఆఫీస్ దగ్గర ఆకలితో ఉన్న వృద్ధుడికి ఆహారం అందించారు. '''6. MRPS 32వ ఆవిర్భావ వేడుకలు - 2026''' జూలై 7, 2026న జగిత్యాలలో MRPS 32వ ఆవిర్భావ దినోత్సవ వేడుకలను నిర్వహించి, ఉద్యమ ఆశయాలను స్మరించుకున్నారు. == కళా రంగం == 2021 జనవరి 26న సారంగాపూర్ అడవుల్లో జరిగిన '''"నలుగురితో నారాయణ"''' సినిమా షూటింగ్ కార్యక్రమంలో పాల్గొన్నారు. == అవార్డులు == మనోత్సవ్ ఫౌండేషన్, హైద్రాబాద్ వారు సమాజ సేవ మరియు విద్యా రంగంలో చేసిన కృషికి గాను "Book of India Record" జాతీయ అవార్డును ప్రదానం చేశారు.<ref>Book of India Record</ref> == మీడియా కవరేజ్ == బెజ్జంకి సతీష్ గురించి 2021 నుండి 2026 వరకు వివిధ మీడియాలో 110+ కథనాలు వచ్చాయి. * '''పత్రికలు''': సాక్షి, ఈనాడు, ఉదయం, గాండీవం, ప్రజాపాలన, ఇంద్రప్రభ, సూర్య<ref name=":1" /> * '''టీవీ''': Akshara News, SV9 TV, Mahashakti TV, City Cable News * '''డిజిటల్''': Lokal App == మూలాలు == <references> <ref name=":1">Udayam Newspaper, 08 Jul 2026 - MRPS 32nd Formation Day</ref> <ref name=":0">Gandivam Newspaper, 14 Jul 2026 - DSP Office Protest</ref> <ref>Sakshi Newspaper, 2023 - Vishwaroopa Mahasabha</ref> <ref>Surya Newspaper, 18 Nov 2025 - Delhi Protest</ref> <ref>Indraprabha Newspaper - Bejjanki Satish Honored</ref> <ref>Lokal App, 28 March - Helping Elderly Person</ref> <ref>Eenadu Newspaper, 26 Jan 2021 - "Nalugurittho Narayana" Movie</ref> <ref>Book of India Award Certificate, ManoTatva Foundation</ref> <ref>City Cable News, Jagtial - RDO Office Dharna</ref> <ref>Mahashakti TV - Dalit Bandhu Demand</ref> <ref>News on Child Labor Protest at Nursing College</ref> <ref>Multiple news articles 2021-2026 mentioning "District Spokesperson Bejjanki Satish"</ref> </references> detoxizzqu35cf8ozaz1vavduck8wu7 4908562 4908407 2026-07-20T02:33:22Z ~2026-40325-32 151887 /* */ 4908562 wikitext text/x-wiki {{db-person}} {{Infobox person | name = బెజ్జంకి సతీష్ మాదిగ | nationality = భారతీయుడు | occupation = సామాజిక కార్యకర్త | known_for = మాదిగ ఉద్యమ నాయకుడు }}{{Infobox person | name = బెజ్జంకి సతీష్ మాదిగ | image = | caption = జగిత్యాల జిల్లా MRPS అధికార ప్రతినిధి | birth_place = పెంబట్ల, సారంగాపూర్ మండలం, జగిత్యాల జిల్లా, తెలంగాణ | nationality = భారతీయుడు | education = M.A. English Literature, B.Ped, కాకతీయ విశ్వవిద్యాలయం | occupation = సామాజిక కార్యకర్త, రాజకీయ నాయకుడు, నటుడు | organization = MRPS - మాదిగ రిజర్వేషన్ పోరాట సమితి | known_for = SC వర్గీకరణ ఉద్యమం, దళిత హక్కుల పోరాటం, సామాజిక సేవ | title = జగిత్యాల జిల్లా MRPS అధికార ప్రతినిధి | awards = Book of India Award }} '''బెజ్జంకి సతీష్ మాదిగ''' తెలంగాణ రాష్ట్రం, జగిత్యాల జిల్లాకు చెందిన సామాజిక కార్యకర్త మరియు రాజకీయ నాయకుడు. ప్రస్తుతం ఆయన '''జగిత్యాల జిల్లా MRPS - మాదిగ రిజర్వేషన్ పోరాట సమితి అధికార ప్రతినిధి'''గా బాధ్యతలు నిర్వహిస్తున్నారు. SC వర్గీకరణ సాధన, దళితుల హక్కుల కోసం గత 5 సంవత్సరాలుగా జరుగుతున్న ఉద్యమాలలో == తొలినాళ్లు మరియు విద్య == == <ref name=":0" />తొలినాళ్లు మరియు విద్య == బెజ్జంకి సతీష్ జగిత్యాల జిల్లా, సారంగాపూర్ మండలం, పెంబట్ల గ్రామంలో జన్మించారు. కాకతీయ విశ్వవిద్యాలయం నుండి '''M.A. English Literature''' మరియు మహాత్మ గాంధీ విశ్వవిద్యాలయం, నల్గొండ నుండి B. P. Ed పట్టా పొందారు విద్యార్ధి దశలో MSF - మాదిగ స్టూడెంట్స్ ఫెడరేషన్ ద్వారా విద్యార్థి ఉద్యమాలలో పాల్గొన్నారు. కబడ్డీలో రాష్ట్రస్థాయి క్రీడాకారుడు మరియు కుంగ్-ఫూ లో మెరిట్ సర్టిఫికేట్ పొందారు. == MRPS లో పదవులు == <nowiki>*</nowiki> 2016-2021 వరకు : సారంగాపూర్ మండల MRPS అధ్యక్షుడు <nowiki>*</nowiki> 2023: జగిత్యాల జిల్లా MRPS కో-ఆర్డినేటర్ <nowiki>*</nowiki> 2024-2026: జగిత్యాల జిల్లా MRPS అధికార ప్రతినిధి ప్రధాన ఉద్యమాలు మరియు కార్యక్రమాలు 1. <nowiki>'''</nowiki>10 ఆగస్టు 2016 - న్యూ ఢిల్లీ:<nowiki>'''</nowiki> SC/ST అట్రాసిటీ చట్టాన్ని నిర్వీర్యం చేస్తున్న బీజేపీ ప్రభుత్వంపై విద్యార్థి దశలో MSF - మాదిగ స్టూడెంట్ ఫెడరేషన్ ఆధ్వర్యంలో జరిగిన నిరసనలో పాల్గొన్నారు.[1] 2. <nowiki>'''</nowiki>2017 - న్యూ ఢిల్లీ:<nowiki>'''</nowiki> జంతర్ మంతర్ వద్ద SC వర్గీకరణ పోరాటంలో పాల్గొన్నారు.[2] 3. <nowiki>'''</nowiki>06 సెప్టెంబర్ 2020 - సారంగాపూర్:<nowiki>'''</nowiki> MRPS మండల ఇంచార్జ్ హోదాలో జగిత్యాల జిల్లా కలెక్టర్ కార్యాలయం ఎదుట 6వ రోజు రిలే నిరాహార దీక్షలు కొనసాగించారు.[3] 4. <nowiki>'''</nowiki>2022 - బెంగుళూరు:<nowiki>'''</nowiki> SC వర్గీకరణ సాధన కోసం బెంగుళూరులో జరిగిన జాతీయ స్థాయి ఉద్యమంలో పాల్గొన్నారు. 5. <nowiki>'''</nowiki>SC వర్గీకరణ ఉద్యమం 2022 నుండి:<nowiki>'''</nowiki> SC వర్గీకరణ సాధన కోసం జరుగుతున్న ఉద్యమంలో జిల్లా స్థాయిలో నాయకత్వం వహించారు. మల్యాల నుండి ప్రారంభమైన "మహా సంగ్రామ పాదయాత్ర"లో పాల్గొన్నారు. BJP SC లను మోసం చేస్తుందంటూ నిరసనలు చేశారు. === MRPS లో పదవులు === * '''2021-2022''': సారంగాపూర్ మండల MRPS అధ్యక్షుడు * '''2023''': జగిత్యాల జిల్లా MRPS కో-ఆర్డినేటర్ * '''2024-2026''': జగిత్యాల జిల్లా MRPS అధికార ప్రతినిధి === ప్రధాన ఉద్యమాలు మరియు కార్యక్రమాలు === '''1. SC వర్గీకరణ ఉద్యమం''' 2022 నుండి SC వర్గీకరణ సాధన కోసం జరుగుతున్న ఉద్యమంలో జిల్లా స్థాయిలో నాయకత్వం వహించారు. మల్యాల నుండి ప్రారంభమైన "మహా సంగ్రామ పాదయాత్ర"లో పాల్గొన్నారు. BJP SC లను మోసం చేస్తుందంటూ ....నిరసనలు చేశారు.[1] '''2. విశ్వరూప మహాసభ - 2023''' నవంబర్ 11, 2023న హైదరాబాద్ లో జరిగిన "విశ్వరూప మహాసభ"ను విజయవంతం చేయడానికి జగిత్యాల జిల్లా నుండి కార్యకర్తలను సమీకరించారు. సారంగాపూర్, లక్ష్మీదేవిపల్లి, బీర్కూర్ మండలాల్లో సన్నాహక సదస్సులు నిర్వహించారు. '''3. ఢిల్లీ చలో మరియు జాతీయ ఉద్యమాలు''' * '''నవంబర్ 17, 2023''': ఢిల్లీ జంతర్ మంతర్ వద్ద జరిగిన SC వర్గీకరణ ధర్నాలో పాల్గొన్నారు. * '''నవంబర్ 18, 2025''': CJI పై దాడిని ఖండిస్తూ సూర్యా పత్రిక కథనం ప్రకారం జగిత్యాల జిల్లా నాయకులతో ఢిల్లీ వెళ్లారు. '''4. ప్రజా సమస్యలపై పోరాటం''' * '''దళితబంధు''': దళితబంధు పథకం అన్ని నియోజకవర్గాల్లో అమలు చేయాలని డిమాండ్ చేస్తూ మహాశక్తి TV లో ప్రకటన. * '''పెన్షన్లు''': 2026 జూలైలో పెంబట్లలో వృద్ధులు, వికలాంగులు, ఒంటరి మహిళల పెన్షన్ 4000 నుండి 6000 కు పెంచాలని నిరసన. దివ్యాంగుల సదస్సు నిర్వహించారు. * '''బాల కార్మికులు''': జగిత్యాల లో ప్రభుత్వ నర్సింగ్ కళాశాల నిర్మాణంలో బాల కార్మికులను వాడుతున్నారని ఆరోపిస్తూ నిరసన. * '''DSP కార్యాలయం''': 2026 జూలై 14,15 తేదీల్లో జగిత్యాల DSP కార్యాలయం ముందు దళితులకు ప్రవేశం లేదంటూ నిరసన. '''5. సామాజిక సేవ''' Lokal App లో వచ్చిన కథనం ప్రకారం జగిత్యాల RDO ఆఫీస్ దగ్గర ఆకలితో ఉన్న వృద్ధుడికి ఆహారం అందించారు. '''6. MRPS 32వ ఆవిర్భావ వేడుకలు - 2026''' జూలై 7, 2026న జగిత్యాలలో MRPS 32వ ఆవిర్భావ దినోత్సవ వేడుకలను నిర్వహించి, ఉద్యమ ఆశయాలను స్మరించుకున్నారు. == కళా రంగం == 2021 జనవరి 26న సారంగాపూర్ అడవుల్లో జరిగిన '''"నలుగురితో నారాయణ"''' సినిమా షూటింగ్ కార్యక్రమంలో పాల్గొన్నారు. == అవార్డులు == మనోత్సవ్ ఫౌండేషన్, హైద్రాబాద్ వారు సమాజ సేవ మరియు విద్యా రంగంలో చేసిన కృషికి గాను "Book of India Record" జాతీయ అవార్డును ప్రదానం చేశారు.<ref>Book of India Record</ref> == మీడియా కవరేజ్ == బెజ్జంకి సతీష్ గురించి 2021 నుండి 2026 వరకు వివిధ మీడియాలో 110+ కథనాలు వచ్చాయి. * '''పత్రికలు''': సాక్షి, ఈనాడు, ఉదయం, గాండీవం, ప్రజాపాలన, ఇంద్రప్రభ, సూర్య<ref name=":1" /> * '''టీవీ''': Akshara News, SV9 TV, Mahashakti TV, City Cable News * '''డిజిటల్''': Lokal App == మూలాలు == <references> <ref name=":1">Udayam Newspaper, 08 Jul 2026 - MRPS 32nd Formation Day</ref> <ref name=":0">Gandivam Newspaper, 14 Jul 2026 - DSP Office Protest</ref> <ref>Sakshi Newspaper, 2023 - Vishwaroopa Mahasabha</ref> <ref>Surya Newspaper, 18 Nov 2025 - Delhi Protest</ref> <ref>Indraprabha Newspaper - Bejjanki Satish Honored</ref> <ref>Lokal App, 28 March - Helping Elderly Person</ref> <ref>Eenadu Newspaper, 26 Jan 2021 - "Nalugurittho Narayana" Movie</ref> <ref>Book of India Award Certificate, ManoTatva Foundation</ref> <ref>City Cable News, Jagtial - RDO Office Dharna</ref> <ref>Mahashakti TV - Dalit Bandhu Demand</ref> <ref>News on Child Labor Protest at Nursing College</ref> <ref>Multiple news articles 2021-2026 mentioning "District Spokesperson Bejjanki Satish"</ref> </references> iy2kpwgel3zyjpv1185gcnk1lsu9829 4908581 4908562 2026-07-20T03:24:04Z ~2026-40325-32 151887 /* */ 4908581 wikitext text/x-wiki {{db-person}} {{Infobox person | name = బెజ్జంకి సతీష్ మాదిగ | nationality = భారతీయుడు | occupation = సామాజిక కార్యకర్త | known_for = మాదిగ ఉద్యమ నాయకుడు }}{{Infobox person | name = బెజ్జంకి సతీష్ మాదిగ | image = | caption = జగిత్యాల జిల్లా MRPS అధికార ప్రతినిధి | birth_place = పెంబట్ల, సారంగాపూర్ మండలం, జగిత్యాల జిల్లా, తెలంగాణ | nationality = భారతీయుడు | education = M.A. English Literature, B.Ped, కాకతీయ విశ్వవిద్యాలయం | occupation = సామాజిక కార్యకర్త, రాజకీయ నాయకుడు, నటుడు | organization = MRPS - మాదిగ రిజర్వేషన్ పోరాట సమితి | known_for = SC వర్గీకరణ ఉద్యమం, దళిత హక్కుల పోరాటం, సామాజిక సేవ | title = జగిత్యాల జిల్లా MRPS అధికార ప్రతినిధి | awards = Book of India Award }} '''బెజ్జంకి సతీష్ మాదిగ''' తెలంగాణ రాష్ట్రం, జగిత్యాల జిల్లాకు చెందిన సామాజిక కార్యకర్త మరియు రాజకీయ నాయకుడు. ప్రస్తుతం ఆయన '''జగిత్యాల జిల్లా MRPS - మాదిగ రిజర్వేషన్ పోరాట సమితి అధికార ప్రతినిధి'''గా బాధ్యతలు నిర్వహిస్తున్నారు. SC వర్గీకరణ సాధన, దళితుల హక్కుల కోసం గత 5 సంవత్సరాలుగా జరుగుతున్న ఉద్యమాలలో == == తొలినాళ్ళు మరియు విద్య == == విద్యార్ధి దశలో MSF - మాదిగ స్టూడెంట్స్ ఫెడరేషన్ ద్వారా విద్యార్థి ఉద్యమాలలో పాల్గొన్నారు. కబడ్డీలో రాష్ట్రస్థాయి క్రీడాకారుడు మరియు కుంగ్-ఫూ లో మెరిట్ సర్టిఫికేట్ పొందారు. == MRPS లో పదవులు == <nowiki>*</nowiki> 2016-2021 వరకు : సారంగాపూర్ మండల MRPS అధ్యక్షుడు <nowiki>*</nowiki> 2023: జగిత్యాల జిల్లా MRPS కో-ఆర్డినేటర్ <nowiki>*</nowiki> 2024-2026: జగిత్యాల జిల్లా MRPS అధికార ప్రతినిధి ప్రధాన ఉద్యమాలు మరియు కార్యక్రమాలు 1. <nowiki>'''</nowiki>10 ఆగస్టు 2016 - న్యూ ఢిల్లీ:<nowiki>'''</nowiki> SC/ST అట్రాసిటీ చట్టాన్ని నిర్వీర్యం చేస్తున్న బీజేపీ ప్రభుత్వంపై విద్యార్థి దశలో MSF - మాదిగ స్టూడెంట్ ఫెడరేషన్ ఆధ్వర్యంలో జరిగిన నిరసనలో పాల్గొన్నారు.[1] 2. <nowiki>'''</nowiki>2017 - న్యూ ఢిల్లీ:<nowiki>'''</nowiki> జంతర్ మంతర్ వద్ద SC వర్గీకరణ పోరాటంలో పాల్గొన్నారు.[2] 3. <nowiki>'''</nowiki>06 సెప్టెంబర్ 2020 - సారంగాపూర్:<nowiki>'''</nowiki> MRPS మండల ఇంచార్జ్ హోదాలో జగిత్యాల జిల్లా కలెక్టర్ కార్యాలయం ఎదుట 6వ రోజు రిలే నిరాహార దీక్షలు కొనసాగించారు.[3] 4. <nowiki>'''</nowiki>2022 - బెంగుళూరు:<nowiki>'''</nowiki> SC వర్గీకరణ సాధన కోసం బెంగుళూరులో జరిగిన జాతీయ స్థాయి ఉద్యమంలో పాల్గొన్నారు. 5. <nowiki>'''</nowiki>SC వర్గీకరణ ఉద్యమం 2022 నుండి:<nowiki>'''</nowiki> SC వర్గీకరణ సాధన కోసం జరుగుతున్న ఉద్యమంలో జిల్లా స్థాయిలో నాయకత్వం వహించారు. మల్యాల నుండి ప్రారంభమైన "మహా సంగ్రామ పాదయాత్ర"లో పాల్గొన్నారు. BJP SC లను మోసం చేస్తుందంటూ నిరసనలు చేశారు. === MRPS లో పదవులు === * '''2021-2022''': సారంగాపూర్ మండల MRPS అధ్యక్షుడు * '''2023''': జగిత్యాల జిల్లా MRPS కో-ఆర్డినేటర్ * '''2024-2026''': జగిత్యాల జిల్లా MRPS అధికార ప్రతినిధి === ప్రధాన ఉద్యమాలు మరియు కార్యక్రమాలు === '''1. SC వర్గీకరణ ఉద్యమం''' 2022 నుండి SC వర్గీకరణ సాధన కోసం జరుగుతున్న ఉద్యమంలో జిల్లా స్థాయిలో నాయకత్వం వహించారు. మల్యాల నుండి ప్రారంభమైన "మహా సంగ్రామ పాదయాత్ర"లో పాల్గొన్నారు. BJP SC లను మోసం చేస్తుందంటూ ....నిరసనలు చేశారు.[1] '''2. విశ్వరూప మహాసభ - 2023''' నవంబర్ 11, 2023న హైదరాబాద్ లో జరిగిన "విశ్వరూప మహాసభ"ను విజయవంతం చేయడానికి జగిత్యాల జిల్లా నుండి కార్యకర్తలను సమీకరించారు. సారంగాపూర్, లక్ష్మీదేవిపల్లి, బీర్కూర్ మండలాల్లో సన్నాహక సదస్సులు నిర్వహించారు. '''3. ఢిల్లీ చలో మరియు జాతీయ ఉద్యమాలు''' * '''నవంబర్ 17, 2023''': ఢిల్లీ జంతర్ మంతర్ వద్ద జరిగిన SC వర్గీకరణ ధర్నాలో పాల్గొన్నారు. * '''నవంబర్ 18, 2025''': CJI పై దాడిని ఖండిస్తూ సూర్యా పత్రిక కథనం ప్రకారం జగిత్యాల జిల్లా నాయకులతో ఢిల్లీ వెళ్లారు. '''4. ప్రజా సమస్యలపై పోరాటం''' * '''దళితబంధు''': దళితబంధు పథకం అన్ని నియోజకవర్గాల్లో అమలు చేయాలని డిమాండ్ చేస్తూ మహాశక్తి TV లో ప్రకటన. * '''పెన్షన్లు''': 2026 జూలైలో పెంబట్లలో వృద్ధులు, వికలాంగులు, ఒంటరి మహిళల పెన్షన్ 4000 నుండి 6000 కు పెంచాలని నిరసన. దివ్యాంగుల సదస్సు నిర్వహించారు. * '''బాల కార్మికులు''': జగిత్యాల లో ప్రభుత్వ నర్సింగ్ కళాశాల నిర్మాణంలో బాల కార్మికులను వాడుతున్నారని ఆరోపిస్తూ నిరసన. * '''DSP కార్యాలయం''': 2026 జూలై 14,15 తేదీల్లో జగిత్యాల DSP కార్యాలయం ముందు దళితులకు ప్రవేశం లేదంటూ నిరసన. '''5. సామాజిక సేవ''' Lokal App లో వచ్చిన కథనం ప్రకారం జగిత్యాల RDO ఆఫీస్ దగ్గర ఆకలితో ఉన్న వృద్ధుడికి ఆహారం అందించారు. '''6. MRPS 32వ ఆవిర్భావ వేడుకలు - 2026''' జూలై 7, 2026న జగిత్యాలలో MRPS 32వ ఆవిర్భావ దినోత్సవ వేడుకలను నిర్వహించి, ఉద్యమ ఆశయాలను స్మరించుకున్నారు. == కళా రంగం == 2021 జనవరి 26న సారంగాపూర్ అడవుల్లో జరిగిన '''"నలుగురితో నారాయణ"''' సినిమా షూటింగ్ కార్యక్రమంలో పాల్గొన్నారు. == అవార్డులు == మనోత్సవ్ ఫౌండేషన్, హైద్రాబాద్ వారు సమాజ సేవ మరియు విద్యా రంగంలో చేసిన కృషికి గాను "Book of India Record" జాతీయ అవార్డును ప్రదానం చేశారు.<ref>Book of India Record</ref> == మీడియా కవరేజ్ == బెజ్జంకి సతీష్ గురించి 2021 నుండి 2026 వరకు వివిధ మీడియాలో 110+ కథనాలు వచ్చాయి. * '''పత్రికలు''': సాక్షి, ఈనాడు, ఉదయం, గాండీవం, ప్రజాపాలన, ఇంద్రప్రభ, సూర్య<ref name=":1" /> * '''టీవీ''': Akshara News, SV9 TV, Mahashakti TV, City Cable News * '''డిజిటల్''': Lokal App == మూలాలు == <references> <ref name=":1">Udayam Newspaper, 08 Jul 2026 - MRPS 32nd Formation Day</ref> <ref name=":0">Gandivam Newspaper, 14 Jul 2026 - DSP Office Protest</ref> <ref>Sakshi Newspaper, 2023 - Vishwaroopa Mahasabha</ref> <ref>Surya Newspaper, 18 Nov 2025 - Delhi Protest</ref> <ref>Indraprabha Newspaper - Bejjanki Satish Honored</ref> <ref>Lokal App, 28 March - Helping Elderly Person</ref> <ref>Eenadu Newspaper, 26 Jan 2021 - "Nalugurittho Narayana" Movie</ref> <ref>Book of India Award Certificate, ManoTatva Foundation</ref> <ref>City Cable News, Jagtial - RDO Office Dharna</ref> <ref>Mahashakti TV - Dalit Bandhu Demand</ref> <ref>News on Child Labor Protest at Nursing College</ref> <ref>Multiple news articles 2021-2026 mentioning "District Spokesperson Bejjanki Satish"</ref> </references> 6e9pk5yv3xvezzz7upyv85l3xmkomjd 4908587 4908581 2026-07-20T03:39:00Z ~2026-40325-32 151887 /* */ 4908587 wikitext text/x-wiki {{db-person}} {{Infobox person | name = బెజ్జంకి సతీష్ మాదిగ | nationality = భారతీయుడు | occupation = సామాజిక కార్యకర్త | known_for = మాదిగ ఉద్యమ నాయకుడు }}{{Infobox person | name = బెజ్జంకి సతీష్ మాదిగ | image = | caption = జగిత్యాల జిల్లా MRPS అధికార ప్రతినిధి | birth_place = పెంబట్ల, సారంగాపూర్ మండలం, జగిత్యాల జిల్లా, తెలంగాణ | nationality = భారతీయుడు | education = M.A. English Literature, B.Ped, కాకతీయ విశ్వవిద్యాలయం | occupation = సామాజిక కార్యకర్త, రాజకీయ నాయకుడు, నటుడు | organization = MRPS - మాదిగ రిజర్వేషన్ పోరాట సమితి | known_for = SC వర్గీకరణ ఉద్యమం, దళిత హక్కుల పోరాటం, సామాజిక సేవ | title = జగిత్యాల జిల్లా MRPS అధికార ప్రతినిధి | awards = Book of India Award }} '''బెజ్జంకి సతీష్ మాదిగ''' తెలంగాణ రాష్ట్రం, జగిత్యాల జిల్లాకు చెందిన సామాజిక కార్యకర్త మరియు రాజకీయ నాయకుడు. ప్రస్తుతం ఆయన '''జగిత్యాల జిల్లా MRPS - మాదిగ రిజర్వేషన్ పోరాట సమితి అధికార ప్రతినిధి'''గా బాధ్యతలు నిర్వహిస్తున్నారు. SC వర్గీకరణ సాధన, దళితుల హక్కుల కోసం గత 5 సంవత్సరాలుగా జరుగుతున్న ఉద్యమాలలో == == తొలినాళ్ళు మరియు విద్య == == విద్యార్ధి దశలో MSF - మాదిగ స్టూడెంట్స్ ఫెడరేషన్ ద్వారా విద్యార్థి ఉద్యమాలలో పాల్గొన్నారు. కబడ్డీలో రాష్ట్రస్థాయి క్రీడాకారుడు మరియు కుంగ్-ఫూ లో మెరిట్ సర్టిఫికేట్ పొందారు. == MRPS లో పదవులు == <nowiki>*</nowiki> 2016-2021 వరకు : సారంగాపూర్ మండల MRPS అధ్యక్షుడు <nowiki>*</nowiki> 2023: జగిత్యాల జిల్లా MRPS కో-ఆర్డినేటర్ <nowiki>*</nowiki> 2024-2026: జగిత్యాల జిల్లా MRPS అధికార ప్రతినిధి ప్రధాన ఉద్యమాలు మరియు కార్యక్రమాలు 1. <nowiki>'''</nowiki>10 ఆగస్టు 2016 - న్యూ ఢిల్లీ:<nowiki>'''</nowiki> SC/ST అట్రాసిటీ చట్టాన్ని నిర్వీర్యం చేస్తున్న బీజేపీ ప్రభుత్వంపై విద్యార్థి దశలో MSF - మాదిగ స్టూడెంట్ ఫెడరేషన్ ఆధ్వర్యంలో జరిగిన నిరసనలో పాల్గొన్నారు.[1] 2. <nowiki>'''</nowiki>2017 - న్యూ ఢిల్లీ:<nowiki>'''</nowiki> జంతర్ మంతర్ వద్ద SC వర్గీకరణ పోరాటంలో పాల్గొన్నారు.[2] 3. <nowiki>'''</nowiki>06 సెప్టెంబర్ 2020 - సారంగాపూర్:<nowiki>'''</nowiki> MRPS మండల ఇంచార్జ్ హోదాలో జగిత్యాల జిల్లా కలెక్టర్ కార్యాలయం ఎదుట 6వ రోజు రిలే నిరాహార దీక్షలు కొనసాగించారు.[3] 4. <nowiki>'''</nowiki>2022 - బెంగుళూరు:<nowiki>'''</nowiki> SC వర్గీకరణ సాధన కోసం బెంగుళూరులో జరిగిన జాతీయ స్థాయి ఉద్యమంలో పాల్గొన్నారు. 5. <nowiki>'''</nowiki>SC వర్గీకరణ ఉద్యమం 2022 నుండి:<nowiki>'''</nowiki> SC వర్గీకరణ సాధన కోసం జరుగుతున్న ఉద్యమంలో జిల్లా స్థాయిలో నాయకత్వం వహించారు. మల్యాల నుండి ప్రారంభమైన "మహా సంగ్రామ పాదయాత్ర"లో పాల్గొన్నారు. BJP SC లను మోసం చేస్తుందంటూ నిరసనలు చేశారు. === MRPS లో పదవులు === * '''2021-2022''': సారంగాపూర్ మండల MRPS అధ్యక్షుడు * '''2023''': జగిత్యాల జిల్లా MRPS కో-ఆర్డినేటర్ * '''2024-2026''': జగిత్యాల జిల్లా MRPS అధికార ప్రతినిధి === ప్రధాన ఉద్యమాలు మరియు కార్యక్రమాలు === '''1. SC వర్గీకరణ ఉద్యమం''' 2022 నుండి SC వర్గీకరణ సాధన కోసం జరుగుతున్న ఉద్యమంలో జిల్లా స్థాయిలో నాయకత్వం వహించారు. మల్యాల నుండి ప్రారంభమైన "మహా సంగ్రామ పాదయాత్ర"లో పాల్గొన్నారు. BJP SC లను మోసం చేస్తుందంటూ ....నిరసనలు చేశారు.[1] '''2. విశ్వరూప మహాసభ - 2023''' నవంబర్ 11, 2023న హైదరాబాద్ లో జరిగిన "విశ్వరూప మహాసభ"ను విజయవంతం చేయడానికి జగిత్యాల జిల్లా నుండి కార్యకర్తలను సమీకరించారు. సారంగాపూర్, లక్ష్మీదేవిపల్లి, బీర్కూర్ మండలాల్లో సన్నాహక సదస్సులు నిర్వహించారు. '''3. ఢిల్లీ చలో మరియు జాతీయ ఉద్యమాలు''' * '''నవంబర్ 17, 2023''': ఢిల్లీ జంతర్ మంతర్ వద్ద జరిగిన SC వర్గీకరణ ధర్నాలో పాల్గొన్నారు. * '''నవంబర్ 18, 2025''': CJI పై దాడిని ఖండిస్తూ సూర్యా పత్రిక కథనం ప్రకారం జగిత్యాల జిల్లా నాయకులతో ఢిల్లీ వెళ్లారు. '''4. ప్రజా సమస్యలపై పోరాటం''' * '''దళితబంధు''': దళితబంధు పథకం అన్ని నియోజకవర్గాల్లో అమలు చేయాలని డిమాండ్ చేస్తూ మహాశక్తి TV లో ప్రకటన. * '''పెన్షన్లు''': 2026 జూలైలో పెంబట్లలో వృద్ధులు, వికలాంగులు, ఒంటరి మహిళల పెన్షన్ 4000 నుండి 6000 కు పెంచాలని నిరసన. దివ్యాంగుల సదస్సు నిర్వహించారు. * '''బాల కార్మికులు''': జగిత్యాల లో ప్రభుత్వ నర్సింగ్ కళాశాల నిర్మాణంలో బాల కార్మికులను వాడుతున్నారని ఆరోపిస్తూ నిరసన. * '''DSP కార్యాలయం''': 2026 జూలై 14,15 తేదీల్లో జగిత్యాల DSP కార్యాలయం ముందు దళితులకు ప్రవేశం లేదంటూ నిరసన. '''5. సామాజిక సేవ''' Lokal App లో వచ్చిన కథనం ప్రకారం జగిత్యాల RDO ఆఫీస్ దగ్గర ఆకలితో ఉన్న వృద్ధుడికి ఆహారం అందించారు. '''6. MRPS 32వ ఆవిర్భావ వేడుకలు - 2026''' జూలై 7, 2026న జగిత్యాలలో MRPS 32వ ఆవిర్భావ దినోత్సవ వేడుకలను నిర్వహించి, ఉద్యమ ఆశయాలను స్మరించుకున్నారు. == కళా రంగం == 2021 జనవరి 26న సారంగాపూర్ అడవుల్లో జరిగిన '''"నలుగురితో నారాయణ"''' సినిమా షూటింగ్ కార్యక్రమంలో పాల్గొన్నారు. == అవార్డులు == మనోత్సవ్ ఫౌండేషన్, హైద్రాబాద్ వారు సమాజ సేవ మరియు విద్యా రంగంలో చేసిన కృషికి గాను "Book of India Record" జాతీయ అవార్డును ప్రదానం చేశారు.<ref>Book of India Record</ref> == మీడియా కవరేజ్ == బెజ్జంకి సతీష్ గురించి 2021 నుండి 2026 వరకు వివిధ మీడియాలో 110+ కథనాలు వచ్చాయి. * '''పత్రికలు''': సాక్షి, ఈనాడు, ఉదయం, గాండీవం, ప్రజాపాలన, ఇంద్రప్రభ, సూర్య<ref name=":1">Udayam Newspaper, 08 Jul 2026 - MRPS 32nd Formation Day</ref> * '''టీవీ''': Akshara News, SV9 TV, Mahashakti TV, City Cable News * '''డిజిటల్''': Lokal App 1pm0nga2xjqtlbe7z328ndfdoti09om 4908633 4908587 2026-07-20T05:17:31Z ~2026-40325-32 151887 /* */ 4908633 wikitext text/x-wiki {{db-person}} {{Infobox person | name = బెజ్జంకి సతీష్ మాదిగ | nationality = భారతీయుడు | occupation = సామాజిక కార్యకర్త | known_for = మాదిగ ఉద్యమ నాయకుడు }}{{Infobox person | name = బెజ్జంకి సతీష్ మాదిగ | image = | caption = జగిత్యాల జిల్లా MRPS అధికార ప్రతినిధి | birth_place = పెంబట్ల, సారంగాపూర్ మండలం, జగిత్యాల జిల్లా, తెలంగాణ | nationality = భారతీయుడు | education = M.A. English Literature, B.Ped, కాకతీయ విశ్వవిద్యాలయం | occupation = సామాజిక కార్యకర్త, రాజకీయ నాయకుడు, నటుడు | organization = MRPS - మాదిగ రిజర్వేషన్ పోరాట సమితి | known_for = SC వర్గీకరణ ఉద్యమం, దళిత హక్కుల పోరాటం, సామాజిక సేవ | title = జగిత్యాల జిల్లా MRPS అధికార ప్రతినిధి | awards = Book of India Award }} '''బెజ్జంకి సతీష్ మాదిగ''' తెలంగాణ రాష్ట్రం, జగిత్యాల జిల్లాకు చెందిన సామాజిక కార్యకర్త మరియు రాజకీయ నాయకుడు. ప్రస్తుతం ఆయన '''జగిత్యాల జిల్లా MRPS - మాదిగ రిజర్వేషన్ పోరాట సమితి అధికార ప్రతినిధి'''గా బాధ్యతలు నిర్వహిస్తున్నారు. SC వర్గీకరణ సాధన, దళితుల హక్కుల కోసం గత 5 సంవత్సరాలుగా జరుగుతున్న ఉద్యమాలలో == == తొలినాళ్ళు మరియు విద్య == == బెజ్జంకి సతీష్ తెలంగాణ రాష్ట్రం, జగిత్యాల జిల్లా, సారంగాపూర్ మండల్, పెంబట్ల గ్రామంలో జన్మించారు. ప్రాథమిక మరియు ఉన్నత విద్యను స్థానిక ప్రభుత్వ పాఠశాలలో పూర్తి చేశారు. ఆ తర్వాత M.A. English Literature మరియు B.P.Ed పట్టాలను అందుకున్నారు. విద్యార్థి దశలోనే MSF - మాదిగ స్టూడెంట్స్ ఫెడరేషన్ ద్వారా సామాజిక ఉద్యమాల్లోకి అడుగుపెట్టారు. బెజ్జంకి సతీష్ MRPS - మాదిగ రిజర్వేషన్ పోరాట సమితి జగిత్యాల జిల్లా అధికార ప్రతినిధి గ పనిచేస్తున్నారు. దళిత, బహుజన హక్కుల కోసం అనేక ఉద్యమాల్లో పాల్గొన్నారు. 2016 నుండి MRPS ఆధ్వర్యంలో జరిగిన రిజర్వేషన్ పోరాటాల్లో కీలక పాత్ర పోషించారు. జిల్లా స్థాయిలో యువతను సమీకరించి సామాజిక చైతన్య కార్యక్రమాలు నిర్వహిస్తున్నారు. యాల జిల్లా MRPS కో-ఆర్డినేటర్ <nowiki>*</nowiki> 2024-2026: జగిత్యాల జిల్లా MRPS అధికార ప్రతినిధి ప్రధాన ఉద్యమాలు మరియు కార్యక్రమాలు 1. <nowiki>'''</nowiki>10 ఆగస్టు 2016 - నశలో MSF - మాదిగ స్టూడెంట్ ఫెడరేషన్ ఆధ్వర్యంలో జరిగిన నిరసనలో పాల్గొన్నారు.[1] 2. <nowiki>'''</nowiki>2017 - న్యూ ఢిల్లీ:<nowiki>'''</nowiki> జంతర్ మంతర్ వద్ద SC వర్గీకరణ పోరాటంలో పాల్గొన్నారు.[2] 3. <nowiki>'''</nowiki>06 సెప్టెంబర్ 2020 - సారంగాపూర్:<nowiki>'''</nowiki> MRPS మండల ఇంచార్జ్ హోదాలో జగిత్యాల జిల్లా కలెక్టర్ కార్యాలయం ఎదుట 6వ రోజు రిలే నిరాహార దీక్షలు కొనసాగించారు.[3] 4. <nowiki>'''</nowiki>2022 - బెంగుళూరు:<nowiki>'''</nowiki> SC వర్గీకరణ సాధన కోసం బెంగుళూరులో జరిగిన జాతీయ స్థాయి ఉద్యమంలో పాల్గొన్నారు. 5. <nowiki>'''</nowiki>SC వర్గీకరణ ఉద్యమం 2022 నుండి:<nowiki>'''</nowiki> SC వర్గీకరణ సాధన కోసం జరుగుతున్న ఉద్యమంలో జిల్లా స్థాయిలో నాయకత్వం వహించారు. మల్యాల నుండి ప్రారంభమైన "మహా సంగ్రామ పాదయాత్ర"లో పాల్గొన్నారు. BJP SC లను మోసం చేస్తుందంటూ నిరసనలు చేశారు. === MRPS లో పదవులు === * '''2021-2022''': సారంగాపూర్ మండల MRPS అధ్యక్షుడు * '''2023''': జగిత్యాల జిల్లా MRPS కో-ఆర్డినేటర్ * '''2024-2026''': జగిత్యాల జిల్లా MRPS అధికార ప్రతినిధి === ప్రధాన ఉద్యమాలు మరియు కార్యక్రమాలు === '''1. SC వర్గీకరణ ఉద్యమం''' 2022 నుండి SC వర్గీకరణ సాధన కోసం జరుగుతున్న ఉద్యమంలో జిల్లా స్థాయిలో నాయకత్వం వహించారు. మల్యాల నుండి ప్రారంభమైన "మహా సంగ్రామ పాదయాత్ర"లో పాల్గొన్నారు. BJP SC లను మోసం చేస్తుందంటూ ....నిరసనలు చేశారు.[1] '''2. విశ్వరూప మహాసభ - 2023''' నవంబర్ 11, 2023న హైదరాబాద్ లో జరిగిన "విశ్వరూప మహాసభ"ను విజయవంతం చేయడానికి జగిత్యాల జిల్లా నుండి కార్యకర్తలను సమీకరించారు. సారంగాపూర్, లక్ష్మీదేవిపల్లి, బీర్కూర్ మండలాల్లో సన్నాహక సదస్సులు నిర్వహించారు. '''3. ఢిల్లీ చలో మరియు జాతీయ ఉద్యమాలు''' * '''నవంబర్ 17, 2023''': ఢిల్లీ జంతర్ మంతర్ వద్ద జరిగిన SC వర్గీకరణ ధర్నాలో పాల్గొన్నారు. * '''నవంబర్ 18, 2025''': CJI పై దాడిని ఖండిస్తూ సూర్యా పత్రిక కథనం ప్రకారం జగిత్యాల జిల్లా నాయకులతో ఢిల్లీ వెళ్లారు. '''4. ప్రజా సమస్యలపై పోరాటం''' * '''దళితబంధు''': దళితబంధు పథకం అన్ని నియోజకవర్గాల్లో అమలు చేయాలని డిమాండ్ చేస్తూ మహాశక్తి TV లో ప్రకటన. * '''పెన్షన్లు''': 2026 జూలైలో పెంబట్లలో వృద్ధులు, వికలాంగులు, ఒంటరి మహిళల పెన్షన్ 4000 నుండి 6000 కు పెంచాలని నిరసన. దివ్యాంగుల సదస్సు నిర్వహించారు. * '''బాల కార్మికులు''': జగిత్యాల లో ప్రభుత్వ నర్సింగ్ కళాశాల నిర్మాణంలో బాల కార్మికులను వాడుతున్నారని ఆరోపిస్తూ నిరసన. * '''DSP కార్యాలయం''': 2026 జూలై 14,15 తేదీల్లో జగిత్యాల DSP కార్యాలయం ముందు దళితులకు ప్రవేశం లేదంటూ నిరసన. '''5. సామాజిక సేవ''' Lokal App లో వచ్చిన కథనం ప్రకారం జగిత్యాల RDO ఆఫీస్ దగ్గర ఆకలితో ఉన్న వృద్ధుడికి ఆహారం అందించారు. '''6. MRPS 32వ ఆవిర్భావ వేడుకలు - 2026''' జూలై 7, 2026న జగిత్యాలలో MRPS 32వ ఆవిర్భావ దినోత్సవ వేడుకలను నిర్వహించి, ఉద్యమ ఆశయాలను స్మరించుకున్నారు. == కళా రంగం == 2021 జనవరి 26న సారంగాపూర్ అడవుల్లో జరిగిన '''"నలుగురితో నారాయణ"''' సినిమా షూటింగ్ కార్యక్రమంలో పాల్గొన్నారు. == అవార్డులు == మనోత్సవ్ ఫౌండేషన్, హైద్రాబాద్ వారు సమాజ సేవ మరియు విద్యా రంగంలో చేసిన కృషికి గాను "Book of India Record" జాతీయ అవార్డును ప్రదానం చేశారు.<ref>Book of India Record</ref> == మీడియా కవరేజ్ == బెజ్జంకి సతీష్ గురించి 2021 నుండి 2026 వరకు వివిధ మీడియాలో 110+ కథనాలు వచ్చాయి. * '''పత్రికలు''': సాక్షి, ఈనాడు, ఉదయం, గాండీవం, ప్రజాపాలన, ఇంద్రప్రభ, సూర్య<ref name=":1">Udayam Newspaper, 08 Jul 2026 - MRPS 32nd Formation Day</ref> * '''టీవీ''': Akshara News, SV9 TV, Mahashakti TV, City Cable News * '''డిజిటల్''': Lokal App rgvqo5gnza0v74owlyyx5akwdeuvmds 4908668 4908633 2026-07-20T07:25:55Z ~2026-40325-32 151887 /* */ 4908668 wikitext text/x-wiki {{db-person}} {{Infobox person | name = బెజ్జంకి సతీష్ మాదిగ | nationality = భారతీయుడు | occupation = సామాజిక కార్యకర్త | known_for = }} {{Infobox person | name = బెజ్జంకి సతీష్ మాదిగ | image = | caption = జగిత్యాల జిల్లా MRPS అధికార ప్రతినిధి | birth_place = పెంబట్ల, సారంగాపూర్ మండలం, జగిత్యాల జిల్లా, తెలంగాణ | nationality = భారతీయుడు | education = M.A. English Literature, B.Ped, కాకతీయ విశ్వవిద్యాలయం | occupation = సామాజిక కార్యకర్త, రాజకీయ నాయకుడు, నటుడు | organization = MRPS - మాదిగ రిజర్వేషన్ పోరాట సమితి | known_for = SC వర్గీకరణ ఉద్యమం, దళిత హక్కుల పోరాటం, సామాజిక సేవ | title = జగిత్యాల జిల్లా MRPS అధికార ప్రతినిధి | awards = Book of India Award }} '''బెజ్జంకి సతీష్ మాదిగ''' తెలంగాణ రాష్ట్రం, జగిత్యాల జిల్లాకు చెందిన సామాజిక కార్యకర్త మరియు రాజకీయ నాయకుడు. ప్రస్తుతం ఆయన '''జగిత్యాల జిల్లా MRPS - మాదిగ రిజర్వేషన్ పోరాట సమితి అధికార ప్రతినిధి'''గా బాధ్యతలు నిర్వహిస్తున్నారు. SC వర్గీకరణ సాధన, దళితుల హక్కుల కోసం గత 5 సంవత్సరాలుగా జరుగుతున్న ఉద్యమాలలో == == తొలినాళ్ళు మరియు విద్య == == బెజ్జంకి సతీష్ తెలంగాణ రాష్ట్రం, జగిత్యాల జిల్లా, సారంగాపూర్ మండల్, పెంబట్ల గ్రామంలో జన్మించారు. ప్రాథమిక మరియు ఉన్నత విద్యను స్థానిక ప్రభుత్వ పాఠశాలలో పూర్తి చేశారు. ఆ తర్వాత M.A. English Literature మరియు B.P.Ed పట్టాలను అందుకున్నారు. విద్యార్థి దశలోనే MSF - మాదిగ స్టూడెంట్స్ ఫెడరేషన్ ద్వారా సామాజిక ఉద్యమాల్లోకి అడుగుపెట్టారు. బెజ్జంకి సతీష్ MRPS - మాదిగ రిజర్వేషన్ పోరాట సమితి జగిత్యాల జిల్లా అధికార ప్రతినిధి గ పనిచేస్తున్నారు. దళిత, బహుజన హక్కుల కోసం అనేక ఉద్యమాల్లో పాల్గొన్నారు. 2016 నుండి MRPS ఆధ్వర్యంలో జరిగిన రిజర్వేషన్ పోరాటాల్లో కీలక పాత్ర పోషించారు. జిల్లా స్థాయిలో యువతను సమీకరించి సామాజిక చైతన్య కార్యక్రమాలు నిర్వహిస్తున్నారు. యాల జిల్లా MRPS కో-ఆర్డినేటర్ <nowiki>*</nowiki> 2024-2026: జగిత్యాల జిల్లా MRPS అధికార ప్రతినిధి ప్రధాన ఉద్యమాలు మరియు కార్యక్రమాలు 1. <nowiki>'''</nowiki>10 ఆగస్టు 2016 - నశలో MSF - మాదిగ స్టూడెంట్ ఫెడరేషన్ ఆధ్వర్యంలో జరిగిన నిరసనలో పాల్గొన్నారు.[1] 2. <nowiki>'''</nowiki>2017 - న్యూ ఢిల్లీ:<nowiki>'''</nowiki> జంతర్ మంతర్ వద్ద SC వర్గీకరణ పోరాటంలో పాల్గొన్నారు.[2] 3. <nowiki>'''</nowiki>06 సెప్టెంబర్ 2020 - సారంగాపూర్:<nowiki>'''</nowiki> MRPS మండల ఇంచార్జ్ హోదాలో జగిత్యాల జిల్లా కలెక్టర్ కార్యాలయం ఎదుట 6వ రోజు రిలే నిరాహార దీక్షలు కొనసాగించారు.[3] 4. <nowiki>'''</nowiki>2022 - బెంగుళూరు:<nowiki>'''</nowiki> SC వర్గీకరణ సాధన కోసం బెంగుళూరులో జరిగిన జాతీయ స్థాయి ఉద్యమంలో పాల్గొన్నారు. 5. <nowiki>'''</nowiki>SC వర్గీకరణ ఉద్యమం 2022 నుండి:<nowiki>'''</nowiki> SC వర్గీకరణ సాధన కోసం జరుగుతున్న ఉద్యమంలో జిల్లా స్థాయిలో నాయకత్వం వహించారు. మల్యాల నుండి ప్రారంభమైన "మహా సంగ్రామ పాదయాత్ర"లో పాల్గొన్నారు. BJP SC లను మోసం చేస్తుందంటూ నిరసనలు చేశారు. === MRPS లో పదవులు === * '''2021-2022''': సారంగాపూర్ మండల MRPS అధ్యక్షుడు * '''2023''': జగిత్యాల జిల్లా MRPS కో-ఆర్డినేటర్ * '''2024-2026''': జగిత్యాల జిల్లా MRPS అధికార ప్రతినిధి === ప్రధాన ఉద్యమాలు మరియు కార్యక్రమాలు === '''1. SC వర్గీకరణ ఉద్యమం''' 2022 నుండి SC వర్గీకరణ సాధన కోసం జరుగుతున్న ఉద్యమంలో జిల్లా స్థాయిలో నాయకత్వం వహించారు. మల్యాల నుండి ప్రారంభమైన "మహా సంగ్రామ పాదయాత్ర"లో పాల్గొన్నారు. BJP SC లను మోసం చేస్తుందంటూ ....నిరసనలు చేశారు.[1] '''2. విశ్వరూప మహాసభ - 2023''' నవంబర్ 11, 2023న హైదరాబాద్ లో జరిగిన "విశ్వరూప మహాసభ"ను విజయవంతం చేయడానికి జగిత్యాల జిల్లా నుండి కార్యకర్తలను సమీకరించారు. సారంగాపూర్, లక్ష్మీదేవిపల్లి, బీర్కూర్ మండలాల్లో సన్నాహక సదస్సులు నిర్వహించారు. '''3. ఢిల్లీ చలో మరియు జాతీయ ఉద్యమాలు''' * '''నవంబర్ 17, 2023''': ఢిల్లీ జంతర్ మంతర్ వద్ద జరిగిన SC వర్గీకరణ ధర్నాలో పాల్గొన్నారు. * '''నవంబర్ 18, 2025''': CJI పై దాడిని ఖండిస్తూ సూర్యా పత్రిక కథనం ప్రకారం జగిత్యాల జిల్లా నాయకులతో ఢిల్లీ వెళ్లారు. '''4. ప్రజా సమస్యలపై పోరాటం''' * '''దళితబంధు''': దళితబంధు పథకం అన్ని నియోజకవర్గాల్లో అమలు చేయాలని డిమాండ్ చేస్తూ మహాశక్తి TV లో ప్రకటన. * '''పెన్షన్లు''': 2026 జూలైలో పెంబట్లలో వృద్ధులు, వికలాంగులు, ఒంటరి మహిళల పెన్షన్ 4000 నుండి 6000 కు పెంచాలని నిరసన. దివ్యాంగుల సదస్సు నిర్వహించారు. * '''బాల కార్మికులు''': జగిత్యాల లో ప్రభుత్వ నర్సింగ్ కళాశాల నిర్మాణంలో బాల కార్మికులను వాడుతున్నారని ఆరోపిస్తూ నిరసన. * '''DSP కార్యాలయం''': 2026 జూలై 14,15 తేదీల్లో జగిత్యాల DSP కార్యాలయం ముందు దళితులకు ప్రవేశం లేదంటూ నిరసన. '''5. సామాజిక సేవ''' Lokal App లో వచ్చిన కథనం ప్రకారం జగిత్యాల RDO ఆఫీస్ దగ్గర ఆకలితో ఉన్న వృద్ధుడికి ఆహారం అందించారు. '''6. MRPS 32వ ఆవిర్భావ వేడుకలు - 2026''' జూలై 7, 2026న జగిత్యాలలో MRPS 32వ ఆవిర్భావ దినోత్సవ వేడుకలను నిర్వహించి, ఉద్యమ ఆశయాలను స్మరించుకున్నారు. == కళా రంగం == 2021 జనవరి 26న సారంగాపూర్ అడవుల్లో జరిగిన '''"నలుగురితో నారాయణ"''' సినిమా షూటింగ్ కార్యక్రమంలో పాల్గొన్నారు. == అవార్డులు == మనోత్సవ్ ఫౌండేషన్, హైద్రాబాద్ వారు సమాజ సేవ మరియు విద్యా రంగంలో చేసిన కృషికి గాను "Book of India Record" జాతీయ అవార్డును ప్రదానం చేశారు.<ref>Book of India Record</ref> == మీడియా కవరేజ్ == బెజ్జంకి సతీష్ గురించి 2021 నుండి 2026 వరకు వివిధ మీడియాలో 110+ కథనాలు వచ్చాయి. * '''పత్రికలు''': సాక్షి, ఈనాడు, ఉదయం, గాండీవం, ప్రజాపాలన, ఇంద్రప్రభ, సూర్య<ref name=":1">Udayam Newspaper, 08 Jul 2026 - MRPS 32nd Formation Day</ref> * '''టీవీ''': Akshara News, SV9 TV, Mahashakti TV, City Cable News * '''డిజిటల్''': Lokal App 4jp7zvpkqdxwkqlnd1m6gftruiyjldd 4908669 4908668 2026-07-20T07:30:30Z ~2026-40325-32 151887 /* */ 4908669 wikitext text/x-wiki {{db-person}} {{Infobox person | name = బెజ్జంకి సతీష్ మాదిగ | nationality = భారతీయుడు | occupation = సామాజిక కార్యకర్త | known_for = }} {{Infobox person | name = బెజ్జంకి సతీష్ మాదిగ | image = | caption = జగిత్యాల జిల్లా MRPS అధికార ప్రతినిధి | birth_place = పెంబట్ల, సారంగాపూర్ మండలం, జగిత్యాల జిల్లా, తెలంగాణ | nationality = భారతీయుడు | education = M.A. English Literature, B.Ped, కాకతీయ విశ్వవిద్యాలయం | occupation = సామాజిక కార్యకర్త, రాజకీయ నాయకుడు, నటుడు | organization = MRPS - మాదిగ రిజర్వేషన్ పోరాట సమితి | known_for = SC వర్గీకరణ ఉద్యమం, దళిత హక్కుల పోరాటం, సామాజిక సేవ | title = జగిత్యాల జిల్లా MRPS అధికార ప్రతినిధి | awards = Book of India Award }} '''బెజ్జంకి సతీష్ మాదిగ''' తెలంగాణ రాష్ట్రం, జగిత్యాల జిల్లాకు చెందిన సామాజిక కార్యకర్త మరియు రాజకీయ నాయకుడు. ప్రస్తుతం ఆయన '''జగిత్యాల జిల్లా MRPS - మాదిగ రిజర్వేషన్ పోరాట సమితి అధికార ప్రతినిధి'''గా బాధ్యతలు నిర్వహిస్తున్నారు. SC వర్గీకరణ సాధన, దళితుల హక్కుల కోసం గత 10 సంవత్సరాలుగా జరుగుతున్న ఉద్యమాలలో == == తొలినాళ్ళు మరియు విద్య == == బెజ్జంకి సతీష్ తెలంగాణ రాష్ట్రం, జగిత్యాల జిల్లా, సారంగాపూర్ మండల్, పెంబట్ల గ్రామంలో జన్మించారు. ప్రాథమిక మరియు ఉన్నత విద్యను స్థానిక ప్రభుత్వ పాఠశాలలో పూర్తి చేశారు. ఆ తర్వాత M.A. English Literature మరియు B.P.Ed పట్టాలను అందుకున్నారు. విద్యార్థి దశలోనే MSF - మాదిగ స్టూడెంట్స్ ఫెడరేషన్ ద్వారా సామాజిక ఉద్యమాల్లోకి అడుగుపెట్టారు. బెజ్జంకి సతీష్ MRPS - మాదిగ రిజర్వేషన్ పోరాట సమితి జగిత్యాల జిల్లా అధికార ప్రతినిధి గ పనిచేస్తున్నారు. దళిత, బహుజన హక్కుల కోసం అనేక ఉద్యమాల్లో పాల్గొన్నారు. 2016 నుండి MRPS ఆధ్వర్యంలో జరిగిన రిజర్వేషన్ పోరాటాల్లో కీలక పాత్ర పోషించారు. జిల్లా స్థాయిలో యువతను సమీకరించి సామాజిక చైతన్య కార్యక్రమాలు నిర్వహిస్తున్నారు. యాల జిల్లా MRPS కో-ఆర్డినేటర్ <nowiki>*</nowiki> 2024-2026: జగిత్యాల జిల్లా MRPS అధికార ప్రతినిధి ప్రధాన ఉద్యమాలు మరియు కార్యక్రమాలు 1. <nowiki>'''</nowiki>10 ఆగస్టు 2016 - నశలో MSF - మాదిగ స్టూడెంట్ ఫెడరేషన్ ఆధ్వర్యంలో జరిగిన నిరసనలో పాల్గొన్నారు.[1] 2. <nowiki>'''</nowiki>2017 - న్యూ ఢిల్లీ:<nowiki>'''</nowiki> జంతర్ మంతర్ వద్ద SC వర్గీకరణ పోరాటంలో పాల్గొన్నారు.[2] 3. <nowiki>'''</nowiki>06 సెప్టెంబర్ 2020 - సారంగాపూర్:<nowiki>'''</nowiki> MRPS మండల ఇంచార్జ్ హోదాలో జగిత్యాల జిల్లా కలెక్టర్ కార్యాలయం ఎదుట 6వ రోజు రిలే నిరాహార దీక్షలు కొనసాగించారు.[3] 4. <nowiki>'''</nowiki>2022 - బెంగుళూరు:<nowiki>'''</nowiki> SC వర్గీకరణ సాధన కోసం బెంగుళూరులో జరిగిన జాతీయ స్థాయి ఉద్యమంలో పాల్గొన్నారు. 5. <nowiki>'''</nowiki>SC వర్గీకరణ ఉద్యమం 2022 నుండి:<nowiki>'''</nowiki> SC వర్గీకరణ సాధన కోసం జరుగుతున్న ఉద్యమంలో జిల్లా స్థాయిలో నాయకత్వం వహించారు. మల్యాల నుండి ప్రారంభమైన "మహా సంగ్రామ పాదయాత్ర"లో పాల్గొన్నారు. BJP SC లను మోసం చేస్తుందంటూ నిరసనలు చేశారు. === MRPS లో పదవులు === * '''2021-2022''': సారంగాపూర్ మండల MRPS అధ్యక్షుడు * '''2023''': జగిత్యాల జిల్లా MRPS కో-ఆర్డినేటర్ * '''2024-2026''': జగిత్యాల జిల్లా MRPS అధికార ప్రతినిధి === ప్రధాన ఉద్యమాలు మరియు కార్యక్రమాలు === '''1. SC వర్గీకరణ ఉద్యమం''' 2022 నుండి SC వర్గీకరణ సాధన కోసం జరుగుతున్న ఉద్యమంలో జిల్లా స్థాయిలో నాయకత్వం వహించారు. మల్యాల నుండి ప్రారంభమైన "మహా సంగ్రామ పాదయాత్ర"లో పాల్గొన్నారు. BJP SC లను మోసం చేస్తుందంటూ ....నిరసనలు చేశారు.[1] '''2. విశ్వరూప మహాసభ - 2023''' నవంబర్ 11, 2023న హైదరాబాద్ లో జరిగిన "విశ్వరూప మహాసభ"ను విజయవంతం చేయడానికి జగిత్యాల జిల్లా నుండి కార్యకర్తలను సమీకరించారు. సారంగాపూర్, లక్ష్మీదేవిపల్లి, బీర్కూర్ మండలాల్లో సన్నాహక సదస్సులు నిర్వహించారు. '''3. ఢిల్లీ చలో మరియు జాతీయ ఉద్యమాలు''' * '''నవంబర్ 17, 2023''': ఢిల్లీ జంతర్ మంతర్ వద్ద జరిగిన SC వర్గీకరణ ధర్నాలో పాల్గొన్నారు. * '''నవంబర్ 18, 2025''': CJI పై దాడిని ఖండిస్తూ సూర్యా పత్రిక కథనం ప్రకారం జగిత్యాల జిల్లా నాయకులతో ఢిల్లీ వెళ్లారు. '''4. ప్రజా సమస్యలపై పోరాటం''' * '''దళితబంధు''': దళితబంధు పథకం అన్ని నియోజకవర్గాల్లో అమలు చేయాలని డిమాండ్ చేస్తూ మహాశక్తి TV లో ప్రకటన. * '''పెన్షన్లు''': 2026 జూలైలో పెంబట్లలో వృద్ధులు, వికలాంగులు, ఒంటరి మహిళల పెన్షన్ 4000 నుండి 6000 కు పెంచాలని నిరసన. దివ్యాంగుల సదస్సు నిర్వహించారు. * '''బాల కార్మికులు''': జగిత్యాల లో ప్రభుత్వ నర్సింగ్ కళాశాల నిర్మాణంలో బాల కార్మికులను వాడుతున్నారని ఆరోపిస్తూ నిరసన. * '''DSP కార్యాలయం''': 2026 జూలై 14,15 తేదీల్లో జగిత్యాల DSP కార్యాలయం ముందు దళితులకు ప్రవేశం లేదంటూ నిరసన. '''5. సామాజిక సేవ''' Lokal App లో వచ్చిన కథనం ప్రకారం జగిత్యాల RDO ఆఫీస్ దగ్గర ఆకలితో ఉన్న వృద్ధుడికి ఆహారం అందించారు. '''6. MRPS 32వ ఆవిర్భావ వేడుకలు - 2026''' జూలై 7, 2026న జగిత్యాలలో MRPS 32వ ఆవిర్భావ దినోత్సవ వేడుకలను నిర్వహించి, ఉద్యమ ఆశయాలను స్మరించుకున్నారు. == కళా రంగం == 2021 జనవరి 26న సారంగాపూర్ అడవుల్లో జరిగిన '''"నలుగురితో నారాయణ"''' సినిమా షూటింగ్ కార్యక్రమంలో పాల్గొన్నారు. == అవార్డులు == మనోత్సవ్ ఫౌండేషన్, హైద్రాబాద్ వారు సమాజ సేవ మరియు విద్యా రంగంలో చేసిన కృషికి గాను "Book of India Record" జాతీయ అవార్డును ప్రదానం చేశారు.<ref>Book of India Record</ref> == మీడియా కవరేజ్ == బెజ్జంకి సతీష్ గురించి 2021 నుండి 2026 వరకు వివిధ మీడియాలో 110+ కథనాలు వచ్చాయి. * '''పత్రికలు''': సాక్షి, ఈనాడు, ఉదయం, గాండీవం, ప్రజాపాలన, ఇంద్రప్రభ, సూర్య<ref name=":1">Udayam Newspaper, 08 Jul 2026 - MRPS 32nd Formation Day</ref> * '''టీవీ''': Akshara News, SV9 TV, Mahashakti TV, City Cable News * '''డిజిటల్''': Lokal App h7w4vdwczs4ybm5nlb8ne0szrn2654a 4908677 4908669 2026-07-20T07:51:35Z ~2026-40325-32 151887 /* */ 4908677 wikitext text/x-wiki {{db-person}} {{Infobox person | name = బెజ్జంకి సతీష్ మాదిగ | nationality = భారతీయుడు | occupation = సామాజిక కార్యకర్త | known_for = }} {{Infobox person | name = బెజ్జంకి సతీష్ మాదిగ | image = | caption = జగిత్యాల జిల్లా MRPS అధికార ప్రతినిధి | birth_place = పెంబట్ల, సారంగాపూర్ మండలం, జగిత్యాల జిల్లా, తెలంగాణ | nationality = భారతీయుడు | education = M.A. English Literature, B.Ped, కాకతీయ విశ్వవిద్యాలయం | occupation = సామాజిక కార్యకర్త, రాజకీయ నాయకుడు, నటుడు | organization = MRPS - మాదిగ రిజర్వేషన్ పోరాట సమితి | known_for = SC వర్గీకరణ ఉద్యమం, దళిత హక్కుల పోరాటం, సామాజిక సేవ | title = జగిత్యాల జిల్లా MRPS అధికార ప్రతినిధి | awards = Book of India Award }} '''బెజ్జంకి సతీష్ మాదిగ''' తెలంగాణ రాష్ట్రం, జగిత్యాల జిల్లాకు చెందిన సామాజిక కార్యకర్త మరియు రాజకీయ నాయకుడు. ప్రస్తుతం ఆయన '''జగిత్యాల జిల్లా MRPS - మాదిగ రిజర్వేషన్ పోరాట సమితి అధికార ప్రతినిధి'''గా బాధ్యతలు నిర్వహిస్తున్నారు. SC వర్గీకరణ సాధన, దళితుల హక్కుల కోసం గత 10 సంవత్సరాలుగా జరుగుతున్న ఉద్యమాలలో == == తొలినాళ్ళు మరియు విద్య == == బెజ్జంకి సతీష్ తెలంగాణ రాష్ట్రం, జగిత్యాల జిల్లా, సారంగాపూర్ మండల్, పెంబట్ల గ్రామంలో జన్మించారు. ప్రాథమిక మరియు ఉన్నత విద్యను స్థానిక ప్రభుత్వ పాఠశాలలో పూర్తి చేశారు. ఆ తర్వాత M.A. English Literature మరియు B.P.Ed పట్టాలను అందుకున్నారు. విద్యార్థి దశలోనే MSF - మాదిగ స్టూడెంట్స్ ఫెడరేషన్ ద్వారా సామాజిక ఉద్యమాల్లోకి అడుగుపెట్టారు. బెజ్జంకి సతీష్ MRPS - మాదిగ రిజర్వేషన్ పోరాట సమితి జగిత్యాల జిల్లా అధికార ప్రతినిధి గ పనిచేస్తున్నారు. దళిత, బహుజన హక్కుల కోసం అనేక ఉద్యమాల్లో పాల్గొన్నారు. 2016 నుండి MRPS ఆధ్వర్యంలో జరిగిన రిజర్వేషన్ పోరాటాల్లో కీలక పాత్ర పోషించారు. జిల్లా స్థాయిలో యువతను సమీకరించి సామాజిక చైతన్య కార్యక్రమాలు నిర్వహిస్తున్నారు. <nowiki>===</nowiki> 1. <nowiki>'''</nowiki>10 ఆగస్టు 2016 - నశలో MSF - మాదిగ స్టూడెంట్ ఫెడరేషన్ ఆధ్వర్యంలో జరిగిన నిరసనలో పాల్గొన్నారు.[1] 2. <nowiki>'''</nowiki>2017 - న్యూ ఢిల్లీ:<nowiki>'''</nowiki> జంతర్ మంతర్ వద్ద SC వర్గీకరణ పోరాటంలో పాల్గొన్నారు.[2] 3. <nowiki>'''</nowiki>06 సెప్టెంబర్ 2020 - సారంగాపూర్:<nowiki>'''</nowiki> MRPS మండల ఇంచార్జ్ హోదాలో జగిత్యాల జిల్లా కలెక్టర్ కార్యాలయం ఎదుట 6వ రోజు రిలే నిరాహార దీక్షలు కొనసాగించారు.[3] 4. <nowiki>'''</nowiki>2022 - బెంగుళూరు:<nowiki>'''</nowiki> SC వర్గీకరణ సాధన కోసం బెంగుళూరులో జరిగిన జాతీయ స్థాయి ఉద్యమంలో పాల్గొన్నారు. 5. <nowiki>'''</nowiki>SC వర్గీకరణ ఉద్యమం 2022 నుండి:<nowiki>'''</nowiki> SC వర్గీకరణ సాధన కోసం జరుగుతున్న ఉద్యమంలో జిల్లా స్థాయిలో నాయకత్వం వహించారు. మల్యాల నుండి ప్రారంభమైన "మహా సంగ్రామ పాదయాత్ర"లో పాల్గొన్నారు. BJP SC లను మోసం చేస్తుందంటూ నిరసనలు చేశారు. === MRPS లో పదవులు === * '''2021-2022''': సారంగాపూర్ మండల MRPS అధ్యక్షుడు * '''2023''': జగిత్యాల జిల్లా MRPS కో-ఆర్డినేటర్ * '''2024-2026''': జగిత్యాల జిల్లా MRPS అధికార ప్రతినిధి === ప్రధాన ఉద్యమాలు మరియు కార్యక్రమాలు === '''1. SC వర్గీకరణ ఉద్యమం''' 2022 నుండి SC వర్గీకరణ సాధన కోసం జరుగుతున్న ఉద్యమంలో జిల్లా స్థాయిలో నాయకత్వం వహించారు. మల్యాల నుండి ప్రారంభమైన "మహా సంగ్రామ పాదయాత్ర"లో పాల్గొన్నారు. BJP SC లను మోసం చేస్తుందంటూ ....నిరసనలు చేశారు.[1] '''2. విశ్వరూప మహాసభ - 2023''' నవంబర్ 11, 2023న హైదరాబాద్ లో జరిగిన "విశ్వరూప మహాసభ"ను విజయవంతం చేయడానికి జగిత్యాల జిల్లా నుండి కార్యకర్తలను సమీకరించారు. సారంగాపూర్, లక్ష్మీదేవిపల్లి, బీర్కూర్ మండలాల్లో సన్నాహక సదస్సులు నిర్వహించారు. '''3. ఢిల్లీ చలో మరియు జాతీయ ఉద్యమాలు''' * '''నవంబర్ 17, 2023''': ఢిల్లీ జంతర్ మంతర్ వద్ద జరిగిన SC వర్గీకరణ ధర్నాలో పాల్గొన్నారు. * '''నవంబర్ 18, 2025''': CJI పై దాడిని ఖండిస్తూ సూర్యా పత్రిక కథనం ప్రకారం జగిత్యాల జిల్లా నాయకులతో ఢిల్లీ వెళ్లారు. '''4. ప్రజా సమస్యలపై పోరాటం''' * '''దళితబంధు''': దళితబంధు పథకం అన్ని నియోజకవర్గాల్లో అమలు చేయాలని డిమాండ్ చేస్తూ మహాశక్తి TV లో ప్రకటన. * '''పెన్షన్లు''': 2026 జూలైలో పెంబట్లలో వృద్ధులు, వికలాంగులు, ఒంటరి మహిళల పెన్షన్ 4000 నుండి 6000 కు పెంచాలని నిరసన. దివ్యాంగుల సదస్సు నిర్వహించారు. * '''బాల కార్మికులు''': జగిత్యాల లో ప్రభుత్వ నర్సింగ్ కళాశాల నిర్మాణంలో బాల కార్మికులను వాడుతున్నారని ఆరోపిస్తూ నిరసన. * '''DSP కార్యాలయం''': 2026 జూలై 14,15 తేదీల్లో జగిత్యాల DSP కార్యాలయం ముందు దళితులకు ప్రవేశం లేదంటూ నిరసన. '''5. సామాజిక సేవ''' Lokal App లో వచ్చిన కథనం ప్రకారం జగిత్యాల RDO ఆఫీస్ దగ్గర ఆకలితో ఉన్న వృద్ధుడికి ఆహారం అందించారు. '''6. MRPS 32వ ఆవిర్భావ వేడుకలు - 2026''' జూలై 7, 2026న జగిత్యాలలో MRPS 32వ ఆవిర్భావ దినోత్సవ వేడుకలను నిర్వహించి, ఉద్యమ ఆశయాలను స్మరించుకున్నారు. == కళా రంగం == 2021 జనవరి 26న సారంగాపూర్ అడవుల్లో జరిగిన '''"నలుగురితో నారాయణ"''' సినిమా షూటింగ్ కార్యక్రమంలో పాల్గొన్నారు. == అవార్డులు == మనోత్సవ్ ఫౌండేషన్, హైద్రాబాద్ వారు సమాజ సేవ మరియు విద్యా రంగంలో చేసిన కృషికి గాను "Book of India Record" జాతీయ అవార్డును ప్రదానం చేశారు.<ref>Book of India Record</ref> == మీడియా కవరేజ్ == బెజ్జంకి సతీష్ గురించి 2021 నుండి 2026 వరకు వివిధ మీడియాలో 110+ కథనాలు వచ్చాయి. * '''పత్రికలు''': సాక్షి, ఈనాడు, ఉదయం, గాండీవం, ప్రజాపాలన, ఇంద్రప్రభ, సూర్య<ref name=":1">Udayam Newspaper, 08 Jul 2026 - MRPS 32nd Formation Day</ref> * '''టీవీ''': Akshara News, SV9 TV, Mahashakti TV, City Cable News * '''డిజిటల్''': Lokal App 14d09tx5yq3lqhlw8s091fockbojmq6 4908696 4908677 2026-07-20T09:27:56Z ~2026-40325-32 151887 /* */ 4908696 wikitext text/x-wiki {{db-person}} {{Infobox person | name = బెజ్జంకి సతీష్ మాదిగ | nationality = భారతీయుడు | occupation = సామాజిక కార్యకర్త | known_for = }} {{Infobox person | name = బెజ్జంకి సతీష్ మాదిగ | image = | caption = జగిత్యాల జిల్లా MRPS అధికార ప్రతినిధి | birth_place = పెంబట్ల, సారంగాపూర్ మండలం, జగిత్యాల జిల్లా, తెలంగాణ | nationality = భారతీయుడు | education = M.A. English Literature, B.Ped, కాకతీయ విశ్వవిద్యాలయం | occupation = సామాజిక కార్యకర్త, రాజకీయ నాయకుడు, నటుడు | organization = MRPS - మాదిగ రిజర్వేషన్ పోరాట సమితి | known_for = SC వర్గీకరణ ఉద్యమం, దళిత హక్కుల పోరాటం, సామాజిక సేవ | title = జగిత్యాల జిల్లా MRPS అధికార ప్రతినిధి | awards = Book of India Award }} '''బెజ్జంకి సతీష్ మాదిగ''' తెలంగాణ రాష్ట్రం, జగిత్యాల జిల్లాకు చెందిన సామాజిక కార్యకర్త మరియు రాజకీయ నాయకుడు. ప్రస్తుతం ఆయన '''జగిత్యాల జిల్లా MRPS - మాదిగ రిజర్వేషన్ పోరాట సమితి అధికార ప్రతినిధి'''గా బాధ్యతలు నిర్వహిస్తున్నారు. SC వర్గీకరణ సాధన, దళితుల హక్కుల కోసం గత 10 సంవత్సరాలుగా జరుగుతున్న ఉద్యమాలలో == == తొలినాళ్ళు మరియు విద్య == == బెజ్జంకి సతీష్ తెలంగాణ రాష్ట్రం, జగిత్యాల జిల్లా, సారంగాపూర్ మండల్, పెంబట్ల గ్రామంలో జన్మించారు. ప్రాథమిక మరియు ఉన్నత విద్యను స్థానిక ప్రభుత్వ పాఠశాలలో పూర్తి చేశారు. ఆ తర్వాత M.A. English Literature మరియు B.P.Ed పట్టాలను అందుకున్నారు. విద్యార్థి దశలోనే MSF - మాదిగ స్టూడెంట్స్ ఫెడరేషన్ ద్వారా సామాజిక ఉద్యమాల్లోకి అడుగుపెట్టారు. బెజ్జంకి సతీష్ MRPS - మాదిగ రిజర్వేషన్ పోరాట సమితి జగిత్యాల జిల్లా అధికార ప్రతినిధి గ పనిచేస్తున్నారు. దళిత, బహుజన హక్కుల కోసం అనేక ఉద్యమాల్లో పాల్గొన్నారు. 2016 నుండి MRPS ఆధ్వర్యంలో జరిగిన రిజర్వేషన్ పోరాటాల్లో కీలక పాత్ర పోషించారు. జిల్లా స్థాయిలో యువతను సమీకరించి సామాజిక చైతన్య కార్యక్రమాలు నిర్వహిస్తున్నారు. === జగిత్యాల జిల్లా MRPS కో-ఆర్డినేటర్ === * '''2024-2026:''' జగిత్యాల జిల్లా MRPS అధికార ప్రతినిధి === === ఉద్యమాలు === === 1. '''10 ఆగస్టు 2016 - నకలో:''' MSF - మాదిగ స్టూడెంట్ ఫెడరేషన్ ఆధ్వర్యంలో జరిగిన నిరసనలో పాల్గొన్నారు.[1] 2. '''2017 - న్యూ ఢిల్లీ:''' జంతర్ మంతర్ వద్ద SC వర్గీకరణ పోరాటంలో పాల్గొన్నారు.[2] 3. '''06 సెప్టెంబర్ 2020 - సారంగాపూర్:''' MRPS మండల ఇంచార్జ్ హోదాలో జగిత్యాల జిల్లా కలెక్టర్ కార్యాలయం ఎదుట 6వ రోజు రిలే నిరాహార దీక్షలు కొనసాగించారు.[3] 4. '''2022 - బెంగుళూరు:''' SC వర్గీకరణ సాధన కోసం బెంగుళూరులో జరిగిన జాతీయ స్థాయి ఉద్యమంలో పాల్గొన్నారు. 5. '''SC వర్గీకరణ ఉద్యమం 2022 నుండి:''' SC వర్గీకరణ సాధన కోసం జరుగుతున్న ఉద్యమంలో జిల్లా స్థాయిలో నాయకత్వం వహించారు. మల్యాల నుండి ప్రారంభమైన "మహా సంగ్రామ పాదయాత్ర"లో పాల్గొన్నారు. BJP SC లను మోసం చేస్తుందంటూ నిరసనలు చేశారు. === MRPS లో పదవులు === * '''2021-2022''': సారంగాపూర్ మండల MRPS అధ్యక్షుడు * '''2023''': జగిత్యాల జిల్లా MRPS కో-ఆర్డినేటర్ * '''2024-2026''': జగిత్యాల జిల్లా MRPS అధికార ప్రతినిధి === ప్రధాన ఉద్యమాలు మరియు కార్యక్రమాలు === '''1. SC వర్గీకరణ ఉద్యమం''' 2022 నుండి SC వర్గీకరణ సాధన కోసం జరుగుతున్న ఉద్యమంలో జిల్లా స్థాయిలో నాయకత్వం వహించారు. మల్యాల నుండి ప్రారంభమైన "మహా సంగ్రామ పాదయాత్ర"లో పాల్గొన్నారు. BJP SC లను మోసం చేస్తుందంటూ ....నిరసనలు చేశారు.[1] '''2. విశ్వరూప మహాసభ - 2023''' నవంబర్ 11, 2023న హైదరాబాద్ లో జరిగిన "విశ్వరూప మహాసభ"ను విజయవంతం చేయడానికి జగిత్యాల జిల్లా నుండి కార్యకర్తలను సమీకరించారు. సారంగాపూర్, లక్ష్మీదేవిపల్లి, బీర్కూర్ మండలాల్లో సన్నాహక సదస్సులు నిర్వహించారు. '''3. ఢిల్లీ చలో మరియు జాతీయ ఉద్యమాలు''' * '''నవంబర్ 17, 2023''': ఢిల్లీ జంతర్ మంతర్ వద్ద జరిగిన SC వర్గీకరణ ధర్నాలో పాల్గొన్నారు. * '''నవంబర్ 18, 2025''': CJI పై దాడిని ఖండిస్తూ సూర్యా పత్రిక కథనం ప్రకారం జగిత్యాల జిల్లా నాయకులతో ఢిల్లీ వెళ్లారు. '''4. ప్రజా సమస్యలపై పోరాటం''' * '''దళితబంధు''': దళితబంధు పథకం అన్ని నియోజకవర్గాల్లో అమలు చేయాలని డిమాండ్ చేస్తూ మహాశక్తి TV లో ప్రకటన. * '''పెన్షన్లు''': 2026 జూలైలో పెంబట్లలో వృద్ధులు, వికలాంగులు, ఒంటరి మహిళల పెన్షన్ 4000 నుండి 6000 కు పెంచాలని నిరసన. దివ్యాంగుల సదస్సు నిర్వహించారు. * '''బాల కార్మికులు''': జగిత్యాల లో ప్రభుత్వ నర్సింగ్ కళాశాల నిర్మాణంలో బాల కార్మికులను వాడుతున్నారని ఆరోపిస్తూ నిరసన. * '''DSP కార్యాలయం''': 2026 జూలై 14,15 తేదీల్లో జగిత్యాల DSP కార్యాలయం ముందు దళితులకు ప్రవేశం లేదంటూ నిరసన. '''5. సామాజిక సేవ''' Lokal App లో వచ్చిన కథనం ప్రకారం జగిత్యాల RDO ఆఫీస్ దగ్గర ఆకలితో ఉన్న వృద్ధుడికి ఆహారం అందించారు. '''6. MRPS 32వ ఆవిర్భావ వేడుకలు - 2026''' జూలై 7, 2026న జగిత్యాలలో MRPS 32వ ఆవిర్భావ దినోత్సవ వేడుకలను నిర్వహించి, ఉద్యమ ఆశయాలను స్మరించుకున్నారు. == కళా రంగం == 2021 జనవరి 26న సారంగాపూర్ అడవుల్లో జరిగిన '''"నలుగురితో నారాయణ"''' సినిమా షూటింగ్ కార్యక్రమంలో పాల్గొన్నారు. == అవార్డులు == మనోత్సవ్ ఫౌండేషన్, హైద్రాబాద్ వారు సమాజ సేవ మరియు విద్యా రంగంలో చేసిన కృషికి గాను "Book of India Record" జాతీయ అవార్డును ప్రదానం చేశారు.<ref>Book of India Record</ref> == మీడియా కవరేజ్ == బెజ్జంకి సతీష్ గురించి 2021 నుండి 2026 వరకు వివిధ మీడియాలో 110+ కథనాలు వచ్చాయి. * '''పత్రికలు''': సాక్షి, ఈనాడు, ఉదయం, గాండీవం, ప్రజాపాలన, ఇంద్రప్రభ, సూర్య<ref name=":1">Udayam Newspaper, 08 Jul 2026 - MRPS 32nd Formation Day</ref> * '''టీవీ''': Akshara News, SV9 TV, Mahashakti TV, City Cable News * '''డిజిటల్''': Lokal App hpne2jgggslv1azui47r5cqgefwfqzu 0 502781 4908454 4905691 2026-07-19T15:32:48Z InternetArchiveBot 88395 1 మూలము(ల)ను భద్రపరచటానికి ప్రయత్నించగా, 0 పనిచేయనివిగా గుర్తించాను.) #IABot (v2.0.9.5 4908454 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | conventional_long_name = సోమవంశీ రాజవంశం | common_name = సోమవంశీ రాజవంశం | era = శాస్త్రీయ భారతదేశం | year_start = సుమారు క్రీ.శ. 9వ శతాబ్దం– | year_end = సుమారు క్రీ.శ. 12వ శతాబ్దం | religion = [[హిందూ మతం]] <br/>జైన మతం | government_type = రాచరికం | capital = యయాతినగర (ఆధునిక బింక); అభినవ-యయాతినగర (ఆధునిక జాజ్‌పూర్) | official_languages = [[సంస్కృతం]] | p1 =భౌమ-కర రాజవంశం | p2 =దక్షిణ కోసల పాండువంశీయులు | s1 = తూర్పు గంగా రాజవంశం | s2 = చక్రకోట రాజ్యం | s3 = రత్నపురలోని కలచూరీలు | image_map = | image_map_caption = ఉపఖండంపై గజనవి దండయాత్రలకు ముందు, 1000వ సంవత్సరంలో సోమవంశీయులు, పొరుగున ఉన్న దక్షిణాసియా రాజ్యాల స్థానం.<ref>{{cite book |last1=Chandra |first1=Satish |title=Medieval India: From Sultanat to the Mughals-Delhi Sultanat (1206-1526) - Part One |date=2004 |publisher=Har-Anand Publications |isbn=978-81-241-1064-5 |pages=19–20 |url=https://books.google.com/books?id=L5eFzeyjBTQC&pg=PA19 |language=en|author-link=Satish Chandra (historian)}}</ref><ref>{{cite book |last1=Schwartzberg |first1=Joseph E. |title=A Historical atlas of South Asia |date=1978 |publisher=University of Chicago Press |location=Chicago |pages=32, 146 |isbn=0226742210 |url=https://dsal.uchicago.edu/reference/schwartzberg/pager.html?object=069 |access-date=2026-07-14 |archive-date=2024-12-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241204155541/https://dsal.uchicago.edu/reference/schwartzberg/pager.html?object=069 |url-status=dead }}</ref> }} '''సోమవంశి''' (IAST: సోమవంశి, "చంద్ర రాజవంశం" లేదా '''కేశరి''' (IAST: కేశరి రాజవంశం) 9వ, 12వ శతాబ్దాల మధ్య తూర్పు భారతదేశంలోని ప్రస్తుత [[ఒడిశా]] కొన్ని ప్రాంతాలను పరిపాలించింది. వారి రాజధానులలో యయాతినగర (ఆధునిక బింకా) & అభినవ-యయాతినగర్ (ఆధునిక [[జాజ్‌పూర్|జాజ్పూర్]]) ఉన్నాయి. సోమవంశులు మధ్య భారతదేశంలోని [[దక్షిణ కోసల]] ప్రాంతాన్ని పాలించిన పాండువంశులకు సంబంధించినవారు అయి ఉండవచ్చు. బహుశా వారిని ఈ ప్రాంతం నుండి కలచురిలు తరిమికొట్టారు, ఆ తరువాత వారు ప్రస్తుత [[ఒడిశా]] [[కళింగ (చారిత్రక భూభాగం)|కళింగ]], [[ఉత్కళ|ఉత్కల]] ప్రాంతాలను జయించి, భౌమా-కరాలను భర్తీ చేశారు. సోమవంశీలు [[ఒడిశా]] కొత్త కళ, వాస్తుశిల్ప శైలిని ప్రవేశపెట్టారు, వారి పాలన ఈ ప్రాంతంలో [[బౌద్ధ మతం|బౌద్ధమతం]] నుండి బ్రాహ్మణవాదానికి గణనీయమైన మార్పును చూసింది. 12వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో [[తూర్పు గాంగులు|తూర్పు గంగా]] పాలకుడు [[అనంతవర్మన్ చోడగాంగ|అనంతవర్మన్ చోడగంగ]] వారి భూభాగాలను స్వాధీనం చేసుకున్నప్పుడు సోమవంశీ పాలన ముగిసింది. == మూలం == సోమవంశులు [[దక్షిణ కోసల]] చెందిన పాండువంశులకు సంబంధించినవారు అయి ఉండవచ్చు, వారి పాలన 8వ శతాబ్దంలో దక్షిణ కోసల ప్రాంతంలో క్షీణించినట్లు తెలుస్తోంది. రెండు రాజవంశాలు చంద్ర వంశాన్ని పేర్కొన్నాయి-ప్రారంభ పాండువంశి రాజులు కూడా సోమవంశి వలె కాకుండా పురాణ పాండవుల నుండి వచ్చినవారని పేర్కొన్నారు, అయితే తరువాతి పాండువంషి రాజుల విషయంలో అలా జరగలేదు. సోమవంశుల మాదిరిగానే తరువాతి పాండువంశులు-గుప్తంలో ముగిసే పేర్లను స్వీకరించారు.{{Sfn|A. M. Shastri I|1995|p=172}} పాండువంశి రాజులు తివారదేవ, బలార్జునలు వరుసగా "మహా-శివ" & "మహా-శైవ-గుప్త" అనే పాలనా బిరుదులను కలిగి ఉన్నారు-అనేక సోమవంశి పాలకులు "మహా-శివలింగ-గుప్త" అని పాలనా పేరును కలిగి ఉన్నారు.{{Sfn|A. M. Shastri I|1995|p=173}} పాండువంశి రాగి-ఫలక శాసనాలు "పెట్టె-తల" అక్షరాలను''- గుప్తా'' చెక్కబడినప్పటికీ, బలార్జున పాలన నుండి ప్రారంభమైన అన్ని రాతి శాసనాలు [[నాగరి లిపి]] చెక్కబడ్డాయి, ఇది సోమవంశి శాసనాల లిపి కూడా.{{Sfn|A. M. Shastri I|1995|p=175}} ప్రారంభ సోమవంశి రాజులు పశ్చిమ ఒడిశాలో పాలించారు, ఇది ఒకప్పుడు దక్షిణ కోసల తూర్పు భాగాన్ని ఏర్పరచింది, మొట్టమొదటి సోమవంశి రాజు మొదటి మహాశివగుప్తుడి చౌద్వార్ శాసనం (అలియాస్ జనమేజయా) అతన్ని ''కోసలేంద్ర'' (కోసల ప్రభువు) గా వర్ణించింది.{{Sfn|A. M. Shastri I|1995|p=172}} అనేక సోమవంశి శాసనాలు కోసల ప్రజలకు మంజూరు, కోసలలో ఉన్న గ్రామాల మంజూరు కోసల-నిర్దిష్ట అధికారుల నియామకాన్ని నమోదు చేశాయి.{{Sfn|A. M. Shastri I|1995|pp=174-175}} ఈ సారూప్యతలన్నీ సోమవంశులు పాండువంషీలకు సంబంధించినవారని సూచిస్తున్నాయి, అయితే ఇది ఖచ్చితంగా చెప్పలేము.{{Sfn|A. M. Shastri I|1995|pp=172-175}} ఒక సిద్ధాంతం ప్రకారం, పాండువంషులను కోసల నుండి కలచురిలు తరిమివేసి, తూర్పువైపు వలస వచ్చారు. అక్కడ వారు మహానది ఒడ్డున ఉన్న వినీతపుర (ఆధునిక [[Binika|బింకా]]) వద్ద తమ రాజధానిని స్థాపించారు. వీటికి పరిమితమైన భూభాగం ఉన్న పాలకులు ఒడిశాలోని పెద్ద భాగాన్ని పాలించిన "తరువాతి" సోమవంశాలకు విరుద్ధంగా "ప్రారంభ" సోమవంశాలుగా పిలువబడ్డారు.{{Sfn|Walter Smith|1994|p=23}} == రాజకీయ చరిత్ర == === జన్మేజయ I === [[దస్త్రం:Beauty_of_LingrajTemple.jpg|thumb|లింగరాజ్ ఆలయం]] మొదటి జన్మేజయ బహుశా తీరప్రాంత ఒడిశాలో కొంత భాగాన్ని నియంత్రించి, తన కుమార్తె ద్వారా పొరుగున ఉన్న భౌమా-కర రాజ్యంలోకి చొరబడి, భౌమా-కార రాజు శుభకర IV ను వివాహం చేసుకున్నాడని తెలుస్తోంది. నాలుగో శుభాకర్ తరువాత, ఈ రాజ్యాన్ని అతని సోదరుడు మూడవ శివకర్ పరిపాలించాడు. తదనంతరం, జనమేజయ కుమార్తె 894 లో రెండవ త్రిభువనుడు-దేవిగా భౌమా-కర సింహాసనాన్ని అధిష్టించింది (చాలా మంది చరిత్రకారుల ప్రకారం, ఆమె తండ్రి మద్దతుతో).{{Sfn|Walter Smith|1994|p=23}} ఒక బ్రహ్మేశ్వర ఆలయ శాసనం ఒడ్రా దేశపు రాజు ఒక యుద్ధంలో జన్మేజయ కుంటు (కుందా) చేత చంపబడ్డాడని పేర్కొంది. చరిత్రకారుడు కృష్ణ చంద్ర పాణిగ్రాహి ఈ ఒడ్ర రాజును మూడవ శివకరగా గుర్తించాడు, జన్మేజయ అతనిని చంపిన తరువాత తన కుమార్తెను భౌమా-కర సింహాసనంపై ఉంచాడని సిద్ధాంతీకరించాడు. అయితే, ఇతర చరిత్రకారులు ఈ సిద్ధాంతంతో ఏకీభవించరు, ఈ సందర్భంలో ఓడ్ర ప్రస్తుత ఒడిశా మొత్తాన్ని సూచించదని, కానీ ప్రస్తుత [[డెంకనల్ జిల్లా|ధెంకనల్ జిల్లా]] చుట్టూ కేంద్రీకృతమై ఉన్న ఒక చిన్న ''[[Vishaya|విషయా]]'' (జిల్లా) మాత్రమే అని పేర్కొన్నారు. ఈ సిద్ధాంతం ప్రకారం, శాసనంలో పేర్కొన్న ఓడ్ర రాజు బహుశా తిరుగుబాటు భంజ సామంతుడు కావచ్చు. 34 సంవత్సరాల సుదీర్ఘ పాలనలో, జన్మేజయ అనేక గ్రాంట్లను (రాగి పలక శాసనాల రూపంలో నమోదు చేయబడింది) వివిధ "విజయ శిబిరాలలో" జారీ చేశాడు. పశ్చిమ ఒడిశాలో సోమవంశి పాలనను ఒక ప్రదేశం నుండి మరొక ప్రదేశానికి కదిలిస్తూ జన్మేజయ ఏకీకృతం చేసినట్లు ఇది సూచిస్తుంది. తన 31వ పాలనా సంవత్సరంలో, అతను కటకా నుండి మూడు నిధులను జారీ చేశాడు, దీనిని ఆధునిక కటక్ సమీపంలో చౌద్వార్గా గుర్తించారు. ఇది అతని పాలన ముగిసే సమయానికి అతని ప్రభావం తూర్పు ఒడిశాకు విస్తరించిందని సూచిస్తుంది.{{Sfn|Walter Smith|1994|p=24}}{{Sfn|Walter Smith|1994|p=24}} === యయాతి I === మొదటి జన్మేజయ కుమారుడు మొదటి యయాతి (c. 922-955) తన కుటుంబానికి సాంప్రదాయ పట్టుగా ఉన్న దక్షిణ కోసల ప్రాంతంలో పెద్ద సంఖ్యలో గ్రామ నిధులను మంజూరు చేశాడు. ఈ గ్రాంట్లు యయాతినగరలో జారీ చేసిన శాసనాలపై నమోదు చేయబడ్డాయి, ఇది బహుశా మాజీ సోమవంశి రాజధాని వినీతపుర మాదిరిగానే ఉంది, యయాతికి తన పేరు మార్చబడి ఉండవచ్చు.{{Sfn|Walter Smith|1994|p=24}} తరువాత రాజధానిని భౌమా-కారా రాజధాని గుహేశ్వరపటకా (ఆధునిక [[జాజ్‌పూర్|జాజ్పూర్]]) కు మార్చారు, దీనిని అభినవా-యయాతినగర్ (యయాత్తి కొత్త నగరం) గా మార్చారు.{{Sfn|Thomas E. Donaldson|2001|p=51}} సోమవంషులు ఒడిశాలోని చాలా ప్రాంతాలపై నియంత్రణ ఎప్పుడు సాధించారో స్పష్టంగా తెలియదు, అయితే ఇది మొదటి యయాతి కాలం నాటికి జరిగి ఉండవచ్చు. మొదటి యయతి తన తండ్రి విస్తరణ విధానాలను కొనసాగించి, రాజ్యాన్ని మరింత పటిష్టం చేసినట్లు తెలుస్తోంది. గతంలో సోమవంశి భూభాగంలో భాగం కాని గ్రామాల నిధులను నమోదు చేసే ఆయన శాసనాల నుండి ఇది స్పష్టంగా తెలుస్తుంది. ఉదాహరణకు, చందగ్రామ (కటక్ కు ఆగ్నేయంగా ఉన్న ఆధునిక చంగన్) భౌమా-కారా భూభాగంలో భాగంగా ఉండేది, అయితే గండతాపతి (ఆధునిక గాంధారది) భంజ భూభాగంలో ఉండేది.{{Sfn|Walter Smith|1994|p=24}} సోమవంశి ఒడిషాను జయించడానికి ముందు, సుమారు 800 నాటి [[రాష్ట్రకూటులు|రాష్ట్రకూట]] దండయాత్ర సమయంలో జగన్నాథుడి విగ్రహాన్ని పూరి నుండి తొలగించారు. మొదటి యయాతి పూరీ కొత్త ఆలయాన్ని నిర్మించి, అక్కడ పురుషోత్తముడి (జగన్నాథ) చిత్రాన్ని తిరిగి స్థాపించిన ఘనత పొందాడు. ఆయన పాలన సోమవంశి ఆలయ నిర్మాణ శైలికి నాంది పలికింది, ఇది ఒడిశాలో గతంలో చూడని రూపం, అలంకరణ, విగ్రహారాధనలను కలిగి ఉంది. ఈ కొత్త శైలి బహుశా రాజవంశం మధ్య భారతీయ మూలాలకు ఆపాదించబడింది.{{Sfn|Walter Smith|1994|p=25}} === విదేశీ దాడులు === మొదటి యయాతి వారసులైన భీమరథ, ధర్మరథ, నహుషల గురించి పెద్దగా తెలియదు. ధర్మరధుడు వారసుడు లేకుండా మరణించినట్లు తెలుస్తోంది, బహుశా నహూష అతని సోదరుడు అయి ఉండవచ్చు. ధర్మరథుడి సమయానికి, సోమవంషులు పూర్వపు భౌమా-కార భూభాగాలను స్వాధీనం చేసుకున్నారు, అయితే ఇది ఎలా జరిగిందో ఖచ్చితంగా తెలియదు. సోమవంశి తన మరణం తరువాత వెంటనే ఈ భూభాగాలను కోల్పోయాడు.{{Sfn|Walter Smith|1994|p=25}} ఈ కాలంలో సోమవంశి రాజ్యం అనేక విదేశీ దండయాత్రలను ఎదుర్కొంది, వీటిలో అత్యంత ముఖ్యమైనది 1021లో వారి రాజధాని యయాతినగరంపై [[మద్యకాల చోళులు|చోళ]] దండయాత్ర. [[Malwa|మాల్వా]] చెందిన [[పరమార రాజవంశం|పరమారా]], త్రిపురి కాలచురిలు కూడా సోమవంశి రాజ్యంపై దాడి చేశారని కొన్ని ఆధారాలు ఉన్నాయి.{{Sfn|Walter Smith|1994|p=25}} రెండవ యయాతి తరువాత అతని కుమారుడు ఉద్యోతకేశరి అధికారంలోకి వచ్చాడు, అతని పాలన సాపేక్షంగా శాంతియుతంగా ఉండేది. ఉద్యోతకేశరి బ్రాహ్మణవాదాన్ని సమర్థించి, అనేక దేవాలయాలు, చెరువులను పునరుద్ధరించాడు. ఆయన పాలనలో 18వ సంవత్సరంలో, ఆయన తల్లి కోలావతి దేవి ఆధునిక [[భుబనేశ్వర్|భువనేశ్వర్]] లోని బ్రహ్మేశ్వర ఆలయాన్ని అంకితం చేశారు.{{Sfn|Walter Smith|1994|p=25}} లింగరాజ ఆలయ నిర్మాణం బహుశా ఆయన పాలన తరువాతి భాగంలో ప్రారంభమై, ఆయన వారసుడు రెండవ జన్మేజయ పాలనలో పూర్తయింది.{{Sfn|Walter Smith|1994|p=26}} [[ఉదయగిరి, ఖండగిరి గుహలు|ఉదయగిరి]] జైనులను కూడా ఉద్యోతకేశరి పోషించారు. .{{Sfn|Walter Smith|1994|p=25}} === పునరుద్ధరణ === నహుషా తరువాత అతని చిన్న బంధువు రెండవ యయాతి అకా చండీహారా, విచిత్రవిర్య (తాత), అభిమన్యు (తండ్రి) ద్వారా మొదటి జన్మేజయ వారసుడు. రెండవ యయాతిని మంత్రులు రాజుగా నియమించిన తరువాత రాజ్యంలో క్రమశిక్షణను పునరుద్ధరించారని బ్రహ్మేశ్వర ఆలయ శాసనం సూచిస్తుంది. ప్రత్యర్థి నాయకుల చేతిలో ఓడిపోయిన [[దక్షిణ కోసల|కోసల]], ఉత్కలపై సోమవంశీ నియంత్రణను ఆయన తిరిగి స్థాపించాడు. ఆయన శాసనాలలో ఒకటి ఆయనను కళింగ, కోసల, ఉత్కల ప్రభువుగా వర్ణించింది. సోమవంశి రికార్డులు గుర్జారా, [[Lata (region)|లతా]] వంటి సుదూర ప్రాంతాలను జయించిన ఘనత కూడా ఆయనకు దక్కుతుంది, అయితే ఈ వాదనలు కావ్యాత్మక అతిశయోక్తులుగా కనిపిస్తాయి, చారిత్రక ఆధారాలు దీనికి మద్దతు ఇవ్వవు.{{Sfn|Walter Smith|1994|p=25}} === తుది తిరస్కరణ === ఉద్యోతకేశరి తరువాత సోమవంశి రాజ్యం క్రమంగా క్షీణించింది. రత్నపురకు చెందిన కలచురిలు సోమవంశుల పశ్చిమ ప్రాంతాలను జయించి, ఆ కాలంలో వారి శిఖరాలకు చేరుకున్నారు. ఈ రాజవంశం తన భూభాగాలను వాయువ్యంలో నాగాలకు, దక్షిణాన గంగాలకు కోల్పోయింది. చివరి సోమవంశి పాలకుడు కర్ణదేవ రాజ్యం ప్రస్తుత [[బాలాసోర్ జిల్లా|బాలాసోర్]], పూరి జిల్లాల మధ్య తీరప్రాంతానికి పరిమితం చేయబడింది. 1114 నాటికి సోమవంశి రాజు గంగా రాజు [[అనంతవర్మన్ చోడగాంగ|అనంతవర్మన్ చోడగంగ]] చేతిలో పడిపోయాడు.{{Sfn|Walter Smith|1994|p=26}} == పాలకుల జాబితా == చరిత్రకారుడు కృష్ణ చంద్ర పాణిగ్రాహి తరువాతి సోమవంశం క్రింది కాలక్రమాన్ని అందించాడు: {{Sfn|Walter Smith|1994|pp=23-24}} {| class="wikitable" !Sr.nu. !శీర్షిక పేరు (IAST) !రీగ్నల్ పేరు (ఐ. ఏ. ఎస్. టి.) !పాలన (CE లో) |- |1. |మొదటి జన్మేజయ |మొదటి మహావగుప్తుడు |సి. 882-922 |- |2. |మొదటి యయాతి |మొదటి మహాశివగుప్తుడు (మహాశివగుప్తా) |సి. 922-955 |- |3. |భీమరథ |రెండవ మహావగుప్తుడు |సి. 955-980 |- |4. |ధర్మరథ |రెండవ మహాశివగుప్తుడు |సి. 980-1005 |- |5. |నహూషా (నహూషా) |మూడవ మహావగుప్తుడు |సి. 1005-1021 |- |6. |యయాతి II |కండిహార (చండిహార) -మూడవ మహాశివగుప్తుడు |సి. 1021-1040 |- |7. |ఉద్యోతకేశ్వరి (ఉద్యోతకేసరి) |నాలుగో మహావగుప్తుడు |సి. 1040-1065 |- |8. |రెండవ జన్మేజయ |మహాశివగుప్తుడు IV |సి. 1065-1085 |- |9. |పురంజయ |మహాభవగుప్త V |సి. 1085-1110 |- |10. |కర్ణదేవ |మహాశివగుప్తుడు V |సి. 1100-1110 |} == మతం == సోమవంశి రాజులు శైవ [[హిందూ మతం|హిందువులు]], వారి శాసనాల నుండి స్పష్టంగా తెలుస్తుంది.{{Sfn|Walter Smith|1994|p=26}} వారి కాలంలో శైవమతంపశుపట, మట్టమయురా పాఠశాలలు ప్రాచుర్యం పొందినట్లు కనిపిస్తాయి.{{Sfn|Walter Smith|1994|p=27}} బౌద్ధమతం నుండి బ్రాహ్మణవాదానికి క్రమంగా కదలిక (ఆధునిక హిందూ మతానికి పూర్వగామి) మునుపటి [[Bhauma-Kara dynasty|భౌమా-కారా]] కాలంలో ప్రారంభమైంది, సోమవంశి పాలనలో ఈ అభివృద్ధి వేగవంతమైంది.{{Sfn|Kailash Chandra Dash|2010|p=168}} హిందూ మతం ప్రచారానికి గొప్ప కృషి చేసిన సోమవంశులకు ఒడిశా సాంప్రదాయ వృత్తాంతాలు ఘనత ఇస్తాయి.{{Sfn|Walter Smith|1994|p=26}} సాంప్రదాయ వృత్తాంతాల ప్రకారం సోమవంశి రాజులు గొప్ప ఆలయ నిర్మాణకర్తలు, కానీ ఈ నమ్మకాన్ని ధృవీకరించడానికి చాలా తక్కువ శాసన ఆధారాలు ఉన్నాయి. పురాణ చరిత్ర మదాల పంజీ [[భుబనేశ్వర్|భువనేశ్వర్]] చాలా దేవాలయాలను నిర్మించిన ఘనత యయాతి కేశరిదే.{{Sfn|Walter Smith|1994|p=26}} ఈ గ్రంథం సోమవంశి పాలకులు మొదటి యయాతి, రెండవ యయాతిని "యయాతి కేశరీ" గా మిళితం చేసినట్లు తెలుస్తోంది.{{Sfn|Kailash Chandra Dash|2010|p=165}} [[ముక్తేశ్వర దేవాలయం (భువనేశ్వర్)|ముక్తేశ్వర ఆలయం]], [[లింగరాజ ఆలయం|లింగరాజ్ ఆలయం]], రాజారాణి ఆలయంతో సహా పలు దేవాలయాలు సోమవంశి కాలానికి చెందినవి.{{Sfn|Walter Smith|1994|p=28}} అయితే, సోమేశ్వర ఆలయం సోమవంశులకు దాని నిర్మాణాన్ని స్పష్టంగా ఆపాదించే శాసనాన్ని కలిగి ఉన్న ఏకైక మందిరం.{{Sfn|Walter Smith|1994|p=26}} ఒక పురాణం ప్రకారం, యయాతి కేశరి [[అశ్వమేధ యాగం|అశ్వమేధ]] (గుర్రపు బలి వేడుక) కోసం 10,000 మంది బ్రాహ్మణులను [[కన్నౌజ్|కన్యాకుబ్జ]] నుండి తన రాజ్యానికి తీసుకువచ్చాడు.{{Sfn|Walter Smith|1994|p=27}} == శాసనాలు == సోమవంశి పాలనలో జారీ చేయబడిన అనేక రాగి ఫలక శాసనాలు, తక్కువ సంఖ్యలో రాతి శాసనాలు కనుగొనబడ్డాయి, ఇవన్నీ ప్రస్తుత ఒడిశాలో ఉన్నాయి.{{Sfn|A. M. Shastri I|1995|pp=47-48}} రాగి ఫలక శాసనాలు శరభపురీయులు, పాండువంశిల మాదిరిగానే ఉన్నాయిః ప్రతి శాసనం మూడు రాగి ఫలకాల సమితి.{{Sfn|A. M. Shastri I|1995|p=49}} సోమవంశుల క్రింది శాసనాలు, అన్నీ సంస్కృత భాషలో కనుగొనబడ్డాయి:{{Sfn|A. M. Shastri II|1995|p=xiv-xv}} {| class="wikitable sortable" !స్థలాన్ని కనుగొనండి !జారీచేసేవారు !వద్ద జారీ చేయబడింది !పాలనా సంవత్సరం !మూలం |- |గోపాల్‌పూర్ (లోయిసింఘా సమీపంలో) |మొదటి జన్మేజయ |సువర్ణపుర |1 |{{Sfn|A. M. Shastri II|1995|p=384}} |- |సోనేపూర్ రాష్ట్రం (వాక్రాటెంటాలి గ్రామం మంజూరు) |మొదటి జన్మేజయ |సువర్ణపుర |3 |{{Sfn|A. M. Shastri II|1995|p=167}} |- |పాట్నా (పట్నగర్) |మొదటి జన్మేజయ |మురసిమా |6 |{{Sfn|A. M. Shastri II|1995|p=172}} |- |పాట్నా (పట్నగర్) |మొదటి జన్మేజయ | |6 |{{Sfn|A. M. Shastri II|1995|p=179}} |- |కాలిభానా |మొదటి జన్మేజయ |మురసిమా |6 |{{Sfn|A. M. Shastri II|1995|p=184}} |- |సతల్మా |మొదటి జన్మేజయ |మురసిమా |8 |{{Sfn|A. M. Shastri II|1995|p=189}} |- |గోపాల్‌పూర్ (లోయిసింగా సమీపంలో) |మొదటి జన్మేజయ |సువర్ణపుర |10 |{{Sfn|A. M. Shastri II|1995|p=384}} |- |గోపాల్‌పూర్ (లోయిసింగా సమీపంలో) |మొదటి జన్మేజయ |మురాసిమ-కటక్ |12 |{{Sfn|A. M. Shastri II|1995|p=384}} |- |[[సుబర్నపూర్|సోనేపూర్]] |మొదటి జన్మేజయ |ఆరామ |17 |{{Sfn|A. M. Shastri II|1995|p=194}} |- |గైతాలా |మొదటి జన్మేజయ |ఆరామ |17 |{{Sfn|A. M. Shastri II|1995|p=200}} |- |తెలియనిది (ఇప్పుడు సంబల్పూర్ విశ్వవిద్యాలయం మ్యూజియంలో) |మొదటి జన్మేజయ సామంతుడు | |24 |{{Sfn|A. M. Shastri II|1995|p=343}} |- |చౌద్వార్ |మొదటి జన్మేజయ |ఆరామ |31 |{{Sfn|A. M. Shastri II|1995|p=206}} |- |కాలిభానా |మొదటి జన్మేజయ |సువర్ణపుర |34 |{{Sfn|A. M. Shastri II|1995|p=213}} |- |డియోగాన్ |మొదటి జన్మేజయ సామంతుడు ముగ్ధగొండలదేవ | | |{{Sfn|A. M. Shastri II|1995|p=348}} |- |తెలియనిది (ఇప్పుడు ఒరిస్సా మ్యూజియంలో ఉంది) |మొదటి యయాతి |వినితపుర |4 |{{Sfn|A. M. Shastri II|1995|p=219}} |- |పాట్నా (పట్నగర్) |మొదటి యయాతి |వినితపుర |8 |{{Sfn|A. M. Shastri II|1995|p=226}} |- |కటక్ |మొదటి యయాతి |వినితపుర |9 |{{Sfn|A. M. Shastri II|1995|p=233}} |- |నిబ్బినా |మొదటి యయాతి |వినితపుర |15 |{{Sfn|A. M. Shastri II|1995|p=240}} |- |పాట్నా (పట్నగర్) |మొదటి యయాతి |యయాతినగర |24 |{{Sfn|A. M. Shastri II|1995|p=246}} |- |పాట్నా (పట్నగర్) |మొదటి యయాతి |యయాతినగర |28 |{{Sfn|A. M. Shastri II|1995|p=251}} |- |కటక్ |భీమరథ |యయాతినగర |3 |{{Sfn|A. M. Shastri II|1995|p=257}} |- |కుడోపాలి |భీమరథ సామంతుడు |యయాతినగర |13 |{{Sfn|A. M. Shastri II|1995|p=263}} |- |మాహులపద లేదా మాహుల్పార (ఖండపద సమీపంలో) |ధర్మరథ |యయాతినగర |11 |{{Sfn|A. M. Shastri II|1995|p=268}} |- |బనాపూర్ (బనపూర్) |ఇంద్రరథా (ఉపశీర్షిక) |యయాతినగర |6 |{{Sfn|A. M. Shastri II|1995|p=325}} |- |మాజీ బోలంగీర్ జిల్లాలో జెట్సింగ-డంగ్రి గ్రామ సరిహద్దు. |యయాతి II |సువర్ణపుర |3 |{{Sfn|A. M. Shastri II|1995|p=276}} |- |బాలిఝారి (నరసింగ్పూర్ సమీపంలో) |ఉద్యోతకేశరి |యయాతినగర |4 |{{Sfn|A. M. Shastri II|1995|p=285}} |- |లాలతేన్దు-కేశరి గుహ, [[ఉదయగిరి, ఖండగిరి గుహలు|ఖండగిరి]] |ఉద్యోతకేశరి | |5 |{{Sfn|A. M. Shastri II|1995|p=294}} |- |తెలియనిది (తరువాత మహాకోసల హిస్టారికల్ సొసైటీలో) |ఉద్యోతకేశరి |కిసారకెల్లా |11 |{{Sfn|A. M. Shastri II|1995|p=296}} |- |నవముని గుహ, [[ఉదయగిరి, ఖండగిరి గుహలు|ఖండగిరి]] |ఉద్యోతకేశరి | |18 |{{Sfn|A. M. Shastri II|1995|p=301}} |- |[[బ్రహ్మేశ్వర దేవాలయం (భువనేశ్వర్)|బ్రహ్మేశ్వర ఆలయం]] |ఉద్యోతకేశరి | |18 |{{Sfn|A. M. Shastri II|1995|p=303}} |- |శంఖామేరి |ఉద్యోతకేశరి | |4 |{{Sfn|A. M. Shastri II|1995|p=354}} |- |మహాడ |ఉద్యోతకేశరి | | |{{Sfn|A. M. Shastri II|1995|p=332}} |- |నూపత్న |రెండవ జన్మేజయ | |5 |{{Sfn|A. M. Shastri II|1995|p=358}} |- |నూపత్న |యువరాజు ధర్మరధుడు (యువరాజు) | |5 (జనమేజయా II) |{{Sfn|Bijaya Kumar Rath|1983|p=86}} |- |[[రత్నగిరి, ఒడిశా|రత్నగిరి]] |కర్ణదేవ |యయాతినగర |6 |{{Sfn|A. M. Shastri II|1995|p=309}} |- |గాందీబేద లేదా గాంధీబేద (సూర్య చిత్రం, ఇప్పుడు ఒరిస్సా మ్యూజియంలో ఉంది) |కర్ణదేవ | | |{{Sfn|A. M. Shastri II|1995|p=335}} |- |కమల్‌పూర్ |కర్ణదేవ | |4 |{{Sfn|A. M. Shastri II|1995|p=362}} |- |కేల్గా |కుమార సోమేశ్వరదేవ (సోమవంశి లేదా [[తెలుగు చోడులు|తెలుగు చోడా]] యువరాజు) |సువర్ణపుర |1 |{{Sfn|A. M. Shastri II|1995|p=337}} |} గోవిందపూర్ శాసనాన్ని జారీ చేసిన రణకేసరిన్, కేసరి (సోమవంశి) కి చెందినవాడు కావచ్చు, కానీ ధృవీకరించే ఆధారాలు లేనందున దీనిని ధృవీకరించలేము.{{Sfn|A. M. Shastri II|1995|p=191}} వీరనారకేసరి లింగరాజ ఆలయ శాసనం సోమవంశి పాలనకు సంబంధించినదని తప్పుగా చెప్పబడింది. జారీచేసేవారి పేరును "వీరవరకేశరి" అని తప్పుగా చదవబడింది, అతను కేసరి (సోమవంశి) రాజవంశానికి చెందినవాడని సూచించబడింది. అయితే, వీరనారకేసరి వాస్తవానికి గంగా రాజు నరసింహ.{{Sfn|A. M. Shastri II|1995|p=191}} == గ్యాలరీ == <gallery> దస్త్రం:Mukteswar_Temple_01.jpg|ముక్తేశ్వర ఆలయం దస్త్రం:Mukteshwar_torana.jpg|ముక్తేశ్వర ఆలయ తోరణ ముఖద్వారం దృశ్యం దస్త్రం:The_Arched_Gateway_to_the_Mukteswara_Temple.jpg|ముక్తేశ్వర ఆలయ తోరణ ముఖద్వారం దృశ్యం దస్త్రం:Mukteswar_temple,_Bhubaneswar.jpg|ముక్తేశ్వర్ ఆలయం శిఖర దస్త్రం:Rajarani_Temple_2.jpg|రాజారాణి ఆలయం దస్త్రం:Lingaraj_Temple_Complex.jpg|లింగరాజ ఆలయ సముదాయం </gallery> == మూలాలు == {{మూలాలజాబితా}} [[వర్గం:భారతదేశ రాజవంశాలు]] [[వర్గం:ఛత్తీస్‌గఢ్ చరిత్ర]] [[వర్గం:హిందూ రాజవంశాలు]] iwp5tor3mwvxb22cmnoqddc6a7ia7e0 0 502795 4908632 4905763 2026-07-20T04:53:52Z InternetArchiveBot 88395 1 మూలము(ల)ను భద్రపరచటానికి ప్రయత్నించగా, 0 పనిచేయనివిగా గుర్తించాను.) #IABot (v2.0.9.5 4908632 wikitext text/x-wiki {{Infobox former country | common_name = అర్జునయనలు | conventional_long_name = Arjunayanas | image_map = {{South Asia in 150 BCE|center|Location on the Arjunayanas and contemporary South Asian polities circa 150 CE.<ref>{{cite book |last1=Schwartzberg |first1=Joseph E. |title=A Historical atlas of South Asia |date=1978 |publisher=University of Chicago Press |location=Chicago |page=145, map XIV.1 (d) |isbn=0226742210 |url=https://dsal.uchicago.edu/reference/schwartzberg/pager.html?object=182 |access-date=2026-07-14 |archive-date=2021-02-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210224162023/https://dsal.uchicago.edu/reference/schwartzberg/pager.html?object=182 |url-status=dead }}</ref>|{{Annotation|139|86|[[File:Long Fine Rectangle (plain).png|48px]]}}||none}} | image_map2 = Indian tribes between the Indus and the Ganges.jpg | map_caption2 = ఇతర సమూహాలకు సంబంధించి అర్జునయనాల స్థానం: [[ఔదుంబరాలు]], [[కునింద]]లు, [[వేమక]]లు, [[వృష్ణి]]లు, [[యౌధేయ]]లు మరియు [[పౌరవ]]లు. | year_start = క్రీ.పూ. 2వ శతాబ్దం | year_end = 6వ శతాబ్దం | government_type = [[గణసంఘం|అభిజాత్య గణతంత్రం]] | legislature = [[సభ]] | capital = | p1 = | today = [[భారతదేశం]] | s1 = గుప్త సామ్రాజ్యం | flag_s1 = Map_of_the_Gupta_Empire.png }} '''అర్జునయన''' (లేదా '''అర్జునవాన, అర్జునవాయన''' లేదా '''అర్జునయనక''')<ref>Journal of Ancient Indian History,1972, p 318, University of Calcutta. Dept. of Ancient Indian History and Culture, Editor D. C. Sircar.</ref><ref>For Arjunavana = Arjunayan, see: Ancient Indian folk cults, 1970, p 178, Vasudeva Sharana Agrawala.</ref> [[శుంగ సామ్రాజ్యం|శుంగ]] కాలంలో పురాతన ఉత్తర భారతదేశంలోని ప్రజలు ( {{Circa|185|73 BCE}} ). [[సముద్ర గుప్తుడు|సముద్రగుప్తుని]] ( {{Circa|335|380 CE}} అలహాబాద్ స్తంభ శాసనంలో... ), [[గుప్త సామ్రాజ్యం|గుప్త సామ్రాజ్యానికి]] సరిహద్దుగా ఉన్న స్వయంప్రతిపత్తి గల రాజకీయ వర్గాలలో అర్జునాయనులు కూడా ఉన్నారు, వీరు సముద్రగుప్తుని ఆధిపత్యాన్ని అంగీకరించారు. వీరి ప్రస్తావన [[వరాహమిహిరుడు|వరాహమిహిరుని]] ''[[బృహత్సంహిత|బృహత్ సంహితలో]]'' (క్రీ.శ. 6వ శతాబ్దం)<ref>VarAhamihira's Brhatsamhita, v 4.25ab; v 11.59cd; v 14.25ab; v 16.21cd; v 17.19cd.</ref><ref name="Ancient Punjab 1971, p 1103">Evolution of Heroic Tradition in Ancient Punjab, 1971, p 110, Buddha Prakash.</ref> కూడా ఉంది. బుద్ధ ప్రకాష్ ప్రకారం, [[చాణక్యుడు|కౌటిల్యుని]] ''అర్థశాస్త్ర గ్రంథంలో'' <ref name="Ancient Punjab 1971, p 110" /> అర్జునాయనులను ప్రజ్జునకులు అని పేర్కొన్నారు, ఇది వారిని భారతదేశ ఉత్తర విభాగానికి చెందినవారిగా కూడా పేర్కొంది.<ref>VarAhamihira's Brhatsamhita, v 14.24ab-14.25ab.</ref><ref>India as seen in the Brhat samhita of Varaha-Mihira, 1969, p 68, A. M. Shastri.</ref> విన్సెంట్ స్మిత్ వారి గణతంత్రాన్ని ఇప్పుడు [[రాజస్థాన్|రాజస్థాన్‌లో]] ఉన్న [[ఆల్వార్|ఆళ్వార్]], [[భరత్‌పూర్ (రాజస్థాన్)|భరత్‌పూర్]] రాష్ట్రాలలో గుర్తించారు, ఈ అభిప్రాయాన్ని [[రమేష్ చంద్ర మజుందార్|ఆర్.సి. మజుందార్]] తిరస్కరించారు. క్రీ.పూ. 4వ శతాబ్దంలో [[గాంధార|గాంధారలోని]] సాహిత్య ఆధారాలలో వారి ప్రస్తావన ఉంది. క్రీ.శ. 3వ శతాబ్దం నుండి [[ఆగ్రా]], [[మథుర|మధుర]], దక్షిణ హర్యానా ప్రాంతంలో వారి ప్రస్తావన ఉంది. క్రీ.శ. 4వ శతాబ్దం వరకు వారి నాణేలు కనుగొనబడ్డాయి. == మూలం == అర్జునాయనుల మూలం అస్పష్టంగా ఉంది. సాహిత్య ఆధారాల ప్రకారం, [[పాణిని]] (క్రీ.పూ. 600 నుండి 400 మధ్య) రచించిన ''గణపథంలో'' (IV.2.127 ధుమా-అదయ-అః) అర్జునవ అనే పదం ఒక భౌగోళిక పదంగా పేర్కొనబడింది. తవ్వకాలలో లభించిన పురావస్తు ఆధారాల ప్రకారం, వారు [[అలెగ్జాండర్]] దండయాత్ర తర్వాత కొంతకాలానికి చరిత్రలో మొదటిసారిగా కనిపిస్తారు, క్రీ.పూ. 2వ లేదా 1వ శతాబ్దానికి చెందిన వారి నాణేల ద్వారా మొదటిసారిగా ధృవీకరించబడ్డారు.<ref>See: Ganapatha, 124, dhuma-aday-ah; Aṣṭādhyāyī of Pāṇini, 1989, p 1294, Sumitra Mangesh Katre.</ref> అర్జునవన అనేది అర్జునవ నుండి ఉద్భవించింది. అర్జునాయన అంటే అర్జునవన లేదా అర్జునవయాన.<ref>See: Journal of Ancient Indian History, 1972, p 318; University of Calcutta. Dept. of Ancient Indian History and Culture; and: Annals of the Bhandarkar Oriental Research Institute, Poona, 1989, p 211, Bhandarkar Oriental Research Institute - Indo-Aryan philology; Ancient Kurukṣetra: Studies in Historical & Cultural Geography, 1991, p 127, O. P. Bharadwaj.</ref> అర్జునవన అనేది [[అర్జునుడు|అర్జున]], [[wiktionary:नव#Sanskrit|నవ]] (యువ, ఆధునిక లేదా వంశస్థుడు) అనే పదాల కలయికతో ఏర్పడిన అర్జునవ నుండి ఉద్భవించిందని నమ్ముతారు. === గ్రీకు మూలాలు === గ్రీకు చరిత్రకారుడు అరియన్, ఈశాన్య [[ఆఫ్ఘనిస్తాన్|ఆఫ్ఘనిస్తాన్‌లోని]] కునార్, పంజ్‌కోరా లోయల<ref>OPERATIONS AGAINST THE ASPASIANS, Arrian Anabasis Book 4b, ChXXIV.</ref> మధ్య రహదారిపై ఆధిపత్యం చెలాయించిన అరిగేయం లేదా అరిగేయాన్/అరిగైయన్ అనే ఒక నగరం గురించి ధృవీకరించాడు. ఇది [[కాంభోజులు|కంబోజ]] ప్రాంతంలో ఉంది, అరియన్ భారతీయ అనాగరికులు అని పిలిచే అస్పాసియోయి తెగ (అశ్వకులు) నివాస స్థలం. ఈ ప్రజలు క్రీ.పూ. 327లో అలెగ్జాండర్‌కు గట్టి పోటీ ఇచ్చారు, అలెగ్జాండర్ ఉన్నతమైన సైన్యాల దృష్ట్యా వారి కోట రక్షణ కష్టంగా మారినప్పుడు, అరిగేయం/అరిగైయన్ నివాసులు నగరాన్ని విడిచిపెట్టి, దానికి నిప్పు పెట్టి, పర్వత ప్రాంతాలకు పారిపోయారు. అలెగ్జాండర్ తన సైన్యాలను చాలా మంది అరిగైయోనియన్లు (అరిగైయన్ నివాసులు) గుమికూడిన పర్వత ప్రాంతం వైపు నడిపించాడు. భూభాగం కఠినమైన స్వభావం కారణంగా, అస్పాసియన్ భారతీయులు ఈ జిల్లాలోని ఇతర అనాగరికుల వలె కాకుండా వారి పొరుగువారి కంటే చాలా బలంగా ఉండటం వలన, అరిగైయోనియన్ అస్పాసియన్లతో ఒక కఠినమైన పోరాటం జరిగింది. మాసిడోనియన్ దళాలు సుమారు 40,000 మందిని బంధించాయని, వారిలో 23,000 మందికి పైగా అలెగ్జాండర్ అత్యుత్తమమైన వారిని ఎంపిక చేసి మాసిడోనియాకు పంపించాడని టోలెమీ ధృవీకరించాడు.<ref name="OPERATIONS AGAINST THE ASPASIANS 1893" /> వి.ఎస్. అగర్వాలా వంటి పండితులు అరియన్ అరిగేయం లేదా అరిగైయన్‌ను, [[పాణిని]] ''గణపథంలో'', కాశికలో కూడా ప్రస్తావించబడిన [[సంస్కృతం|సంస్కృత]] నామం అర్జునవతో సమానం చేశారు. అగర్వాలా వంటి పండితుల ఈ వ్యాఖ్యానం సరైనదైతే, కాశిక<ref>Rijunavam nivaso desah (Kasika IV.2.69); India as known to Pāṇini: a study of the cultural material in the Ashṭādhyāyī, 1963, p 457, Vasudeva Sharana Agrawala - Foreign Language Study.</ref> లేదా పాణిని గణపథంలోని అర్జునవ నిజంగా అరియన్ "అరిగేయం/అరిగైయన్" అయితే, అప్పుడు అర్జునాయనుల సంభావ్య మూలాన్ని ఊహించవచ్చు. అరిగైయన్ (అర్జునవ) నగరంలో నివసించే అస్పాసియన్ ప్రజల విభాగాన్ని బహుశా అర్జునవనులు, అర్జునవయానులు లేదా అర్జునాయనులు (అర్జునవ నుండి) అని పిలిచేవారు. === భారతీయ మూలాలు === సంస్కృతంలోని అర్జునాయన అనే పదం ఒక రూపాంతరం అర్జునాయనకగా పేర్కొనబడింది. [[చాణక్యుడు|కౌటిల్యుని]] ''అర్థశాస్త్రం'' (సుమారు క్రీ.పూ. 200 నుండి క్రీ.శ. 300 వరకు) [[గాంధార|గాంధారతో]]<ref>: KAZ03.18.08/ tena zruta.upavaado vaag.jiivanaanaaM, kaaru.kuziilavaanaaM vRtty.upavaadaH, praajjuuNaka.gaandhaara.aadiinaaM ca jana.pada.upavaadaa vyaakhyaataaH (Arthashastra 03-18-08).</ref> పాటు ప్రజ్జునక అనే జాతిని ప్రస్తావించి, వారి విదూషకులు, కళాకారులు, వృత్తిపరమైన గాయకులు, నటుల గురించి సూచిస్తుంది. గాంధార ఒక గొప్ప ప్రాచీన సాంస్కృతిక కేంద్రం కాబట్టి, గాంధారులతో పాటు చేర్చబడిన, గాంధార వంటి సాంస్కృతిక లక్షణాలను కలిగి ఉన్నట్లుగా పేర్కొనబడిన ప్రజ్జునకులు కూడా గాంధారకు సమీపంలోనే నివసించి ఉండాలి. అర్థశాస్త్రంలోని ప్రజ్జునకులు, సంస్కృతంలోని అర్జునాయనకల (అర్జునాయన)<ref name="Ancient Punjab 1971, p 1103"/><ref>Political and Social Movements in Ancient Punjab, 1964, p 93, Buddha Prakash.</ref><ref>Kautiliya's Arthashastra, 1997, p 247, R. P. Kangle.</ref> ఒక రూపాంతరం అని కొంతమంది పండితులు భావించారు. ఇది సరైనది అయితే, క్రీ.పూ. 4వ శతాబ్దపు రాజనీతి శాస్త్ర గ్రంథం కూడా అర్జునాయనులు (అర్జునవనులు) గాంధారులకు సమీప పొరుగువారని ధృవీకరిస్తుంది, ఈ వాస్తవం బహుశా స్వాత్/కునార్ లోయలలోని అరిగైయన్ (అర్జునవ) నివాసులను సూచిస్తుంది. === అరిగైయోనియన్ల విస్తరణ, వలస === క్రీ.పూ. 326లో అలెగ్జాండర్ మాసిడోనియన్ సైన్యాల చేతిలో ఘోర పరాజయం పాలైన తరువాత, అరిగైయోనియన్లలోని ఒక వర్గం, అలెగ్జాండర్ నుండి మరింత హింసను తప్పించుకోవడానికి స్వాత్, కునార్ లోయల మధ్య ఉన్న తమ పాత నివాస ప్రాంతాన్ని విడిచిపెట్టి, పంజాబ్ నదులను దాటి పంజాబ్‌కు, ఆవలకి తరలివెళ్లారని ఊహించవచ్చు. 3వ శతాబ్దపు [[బౌద్ధ మతం|బౌద్ధ]] తంత్ర గ్రంథమైన ''మహామయూరి,'' [[యక్షులు|యక్షుడు]] [[అర్జునుడు]] అధిపతిగా ఉన్న అర్జునవనం అనే ఒక ప్రదేశం పేరును ధృవీకరిస్తుంది. అదే గ్రంథం[[దుర్యోధనుడు|, దుర్యోధనుడు]] సృఘన ([[యమునా నగర్|యమునానగర్‌లోని]] ఆధునిక సుఘ్) సంరక్షక యక్షుడు అని కూడా చెబుతుంది. మహామయూరి ఆధారంగా, [[బౌద్ధ మతం|బౌద్ధ]] గ్రంథంలోని అర్జునవనం అనే ప్రదేశం సృఘన (హర్యానాలోని యమునానగర్)కు సమీపంలో ఎక్కడో ఉండి ఉండవచ్చని ఊహించబడింది. ఇది [[ఢిల్లీ]] - [[జైపూర్]], [[ఆగ్రా]] ప్రాంతాలతో ఏర్పడిన త్రిభుజం ''లోపల'' ఎక్కడో ఉన్నట్లు గుర్తించబడింది.<ref>A tribal history of ancient India, 1974, pp 18-19, Kalyan Kumar Dasgupta; Journal of the Oriental Institute, 1970, p 433, Oriental Institute (Vadodara, India).</ref> అరిగైయన్ (అర్జునవ) నుండి విడిపోయిన సమూహం అలెగ్జాండర్ ఒత్తిడితో [[హర్యానా]], [[రాజస్థాన్|రాజస్థాన్‌లకు]] తరలి వెళ్లి స్థిరపడి ఉండవచ్చు, వారు తమ కొత్తగా కనుగొన్న భూభాగం రాజకీయ ప్రధాన కార్యాలయానికి కూడా అర్జునవన (అర్జునవ నుండి) అని పేరు పెట్టి ఉండవచ్చు, ఈ పేరు 4వ శతాబ్దపు CE బౌద్ధ తంత్ర గ్రంథమైన ''మహామయూరిలో'' ప్రస్తావించబడింది. నాణేలపై కనిపించే అర్జునాయనాలను, ప్రాచీన కాలంలోని [[హయహయ రాజ్యం|హైహయ]] తెగకు చెందిన [[కార్తవీర్యార్జునుడు|కార్తవీర్య అర్జునుడి]] నుండి తమ వంశం వచ్చిందని చెప్పుకునే [[కలచూరి రాజవంశం|కలాచూరీలుగా]] జాన్ ఫెయిత్‌ఫుల్ ఫ్లీట్ గుర్తించారు. అయితే, బుద్ధ ప్రకాష్ వంటి మరికొందరు పండితులు అర్జునాయనాలను [[పాండవులు|పాండవ]] వీరుడైన [[అర్జునుడు|అర్జునుడితో]] ముడిపెట్టడానికి ఇష్టపడతారు. == నాణేలు == అర్జునాయన నాణేలు దొరికిన ప్రదేశం, వారి భూభాగం ఢిల్లీ-జైపూర్-ఆగ్రాలతో ఏర్పడిన త్రిభుజాకార ప్రాంతంలో ఉండేదని సూచిస్తుంది. అర్జునాయన నాణేలు యౌధేయ నాణేలను పోలి ఉంటాయి, ఇది వాటి సమకాలీనతను చూపిస్తుంది. అవి అనేక రకాలుగా ఉన్నాయి. ఒక రకంలో, ముందు వైపున ఒక ఎద్దు, వెనుక వైపున నిలబడి ఉన్న దేవత ఉంటుంది. మరొక రకంలో, ముందు వైపున కంచెలో ఉన్న చెట్టు ముందు ఒక ఎద్దు నిలబడి ఉండగా, వెనుక వైపున మరొక ఎద్దు లింగ చిహ్నం వైపు చూస్తూ ''<nowiki/>'అర్జునాయనజయ'<nowiki/>'' అనే అక్షరాలను కలిగి ఉంటుంది. మూడవ రకంలో ముందు వైపున ఒక ఎద్దు, వెనుక వైపున బాహువుల చివర వృషభ రాశి చిహ్నంతో కూడిన స్వస్తిక, ఒక కొమ్మ లేదా తాటి ఆకు, ''<nowiki/>'జనయన''' అనే అక్షరాలు ఉంటాయి. ఈ నాణేలు ఈ ప్రజలు [[శివుడు|శివ]] భక్తులని చూపిస్తాయి.<ref>The Indian Historical Quarterly, Vol 23-24, 1947-48, pp 290/291, N. Chaudhuri-India.</ref><ref>Indian [mythology], 1917, p 110, [[Arthur Berriedale Keith]], Albert Joseph Carnoy - Mythology, Hindu.</ref> == అలహాబాద్ స్తంభ శాసనం == [[దస్త్రం:Arjunayana_in_the_Allahabad_Pillar_inscription.jpg|thumb|[[సముద్ర గుప్తుడు|సముద్రగుప్తుని]] అలహాబాద్ స్తంభ శాసనంలో "అర్జునాయన".<ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.49403/page/n213/mode/2up|title=Corpus Inscriptionum Indicarum Vol. 3|last=Fleet|first=John Faithfull|date=1888|pages=6-10}}</ref>]] అర్జునాయనుల భూభాగం [[గుప్త సామ్రాజ్యం|గుప్త సామ్రాజ్యానికి]] సరిహద్దుగా ఉండేది. [[సముద్ర గుప్తుడు|సముద్రగుప్తుని]] ( {{Circa|335|380 CE}} అలహాబాద్ స్తంభ శాసనంలో వీరి ప్రస్తావన ఉంది. ), [[మాళవులు|మాలవాలు]], యౌధేయులు, [[మద్రరాజ్యం|మద్రాకులు]], [[అభిర ప్రజలు|అభిరాస్]], ప్రర్జునులు, సనకానికలు, కాకాస్, ఖరపరికులు, ఇతర తెగలతో కలిసి ప్రస్తావించబడ్డారు.<ref>A History of Civilization in Ancient India, p 64-65, R. C. Dutt.</ref><ref>India's diplomatic relations with the East, 1960, p 105, Bhasker Anand Saletore.</ref> వారు సముద్రగుప్తునిచే 335 CEలో ఓడిపోయి, గుప్త సామ్రాజ్యంలో విలీనం అయ్యారని నమ్ముతారు. {{quote|'''(పంక్తులు 22–23)'''[[సమతట]], డవాక, [[కామరూప]], నేపాల, [[కత్యూరి రాజవంశం]] వంటి సరిహద్దు రాజ్యాల పాలకులు, అలాగే మాలవ, అర్జునాయన, యౌధేయ, [[మద్రరాజ్యం|మద్రక]], [[అభీర రాజవంశం|ఆభీర]], ప్రార్జున, సనకనీక, కాక, ఖరపరిక మరియు ఇతర తెగలు తమ కప్పాలను చెల్లించడం, ఆజ్ఞలను పాటించడం మరియు (ఆయన ఆస్థానాన్ని) సందర్శించి గౌరవప్రపత్తులు చూపడం ద్వారా సముద్రగుప్తుని బలమైన పాలనను అంగీకరించారు. — [[సముద్ర గుప్తుడు]] (పాలన సుమారు క్రీ.శ. 350–375) అలహాబాద్ స్తంభ శాసనంలోని 22–23వ పంక్తులు.<ref>{{cite book|url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.49403/page/n213/mode/2up|title=Corpus Inscriptionum Indicarum Vol. 3|last1=Fleet|first1=John Faithfull|date=1888|pages=6-10}}</ref>}} == ఇవికూడా చూడండి == * యౌధేయాలు * మద్రాకాలు * అశ్వకులు * [[కాంభోజులు|కంబోజాలు]] * యదు == మూలాలు ==  {{Reflist|3}} [[వర్గం:రాజస్థాన్ చరిత్ర]] [[వర్గం:ఆగ్రా]] [[వర్గం:గుప్త సామ్రాజ్యం]] [[వర్గం:హర్యానా చరిత్ర]] ku03630a9qaziie73mbtsytargxs3k3 0 502799 4908600 4905814 2026-07-20T04:04:12Z ఉదయ్ కిరణ్ 124579 /* ప్రాచుర్యం పొందిన సంస్కృతిలో */ 4908600 wikitext text/x-wiki {{short description|భారతదేశంలోని అస్సాంలో మాట్లాడే ఇండో-ఆర్యన్ మాండలికాలు}} {{Use dmy dates|date=December 2020}} {{Use Indian English|date=June 2018}} {{Infobox language |name = గోవాల్పారియా |altname = Goālpāriya |nativename = গোৱালপাৰীয়া |states = [[భారతదేశం]] |region = [[పశ్చిమ అస్సాం]] |speakers = ? |ethnicity = [[దేశి ప్రజలు|దేశి]], [[కోచ్ రాజ్‌బొంగ్షి ప్రజలు|కోచ్ రాజ్‌బొంగ్షి]], [[రభా ప్రజలు|రభా]], [[కలితా ప్రజలు|కలితా]], [[నాథ్-జోగి ప్రజలు|నాథ్-జోగి]], [[అస్సామీ బ్రాహ్మణులు|బ్రాహ్మణులు]], ఇతర [[అస్సామీ ప్రజలు]] |familycolor = Indo-European |fam2 = [[ఇండో-ఇరానియన్ భాషలు|ఇండో-ఇరానియన్]] |fam3 = [[ఇండో-ఆర్యన్ భాషలు|ఇండో-ఆర్యన్]] |fam4 = [[తూర్పు ఇండో-ఆర్యన్ భాషలు|తూర్పు]] |fam5 = [[బెంగాలీ-అస్సామీ భాషలు|బెంగాలీ-అస్సామీ]] |dialects = పశ్చిమ గోవాల్పారియా, తూర్పు గోవాల్పారియా |script = [[బెంగాలీ-అస్సామీ లిపి]] | map = File: Assamese varieties.svg | mapcaption = గులాబీ రంగులో {{fontcolor|#C67FC6|pink}} గోవాల్పారియా మాండలికాల విస్తరణ. |isoexception =dialect |glotto =none }} '''గోవాల్పారియా''' అనేది భారతదేశంలోని [[అస్సాం]] లోని గోవాల్పారా ప్రాంతంలో మాట్లాడే ఇండో-ఆర్యన్ మాండలికాల సమూహం. కామ్రూపితో కలిసి, ఇవి [[అస్సామీ భాష|అస్సామీ]] మాండలికాల పశ్చిమ సమూహాన్ని ఏర్పరుస్తాయి. దీనికి పశ్చిమాన ఉత్తర బెంగాలీ మాండలికం ఉంది, ఇది అనేక టిబెటో-బర్మన్ సంభాషణ వర్గాల మధ్య ఉంది. గోవాల్పారియా ప్రాథమిక లక్షణం ఏమిటంటే, ఇది వివిధ ప్రాంతాల పదాల కలయికతో ఏర్పడిన ఒక సమ్మేళన భాష.<ref>[https://web.archive.org/web/20110525205249/https://www.telegraphindia.com/1050122/asp/northeast/story_4282630.asp Legacy, to cherish & preserve, by Nikhilesh Barua (2005), The Telegraph, India]</ref><ref>''Asom Abhidhan'', Banalata, S. K. Baruah (2002), Guwahati, Assam</ref> దేశి ప్రజలు ఈ భాషను మాట్లాడుతారు, వీరి జనాభా దాదాపు 20 లక్షల వరకు ఉంటుంది.<ref>{{Cite web|url=https://scroll.in/article/864299/we-dont-want-to-be-identified-in-the-name-of-our-religion-say-assams-indigenous-desi-muslims|title='We don't want to be identified on the basis of our religion,' say Assam's indigenous Desi Muslims|last=Saikia|first=Arunabh|website=Scroll.in|date=10 January 2018 |language=en-US|access-date=3 September 2019}}</ref> == చరిత్ర == తూర్పు మాగధి ప్రాకృతం రాఢి, వరేంద్రి, కామరూపి, వంగ అనే నాలుగు చారిత్రక మాండలికాలకు జన్మనిచ్చింది. కామరూపి మాండలికం బ్రహ్మపుత్ర లోయలోని ఇండో-ఆర్యన్ భాషలకు (గోవాల్పారియాతో సహా), అస్సాం వెలుపల మాట్లాడే KRNB భాషలకు మూలంగా నిలిచింది. == మాండలికాలు == ఈ సమూహంలో మూడు గుర్తించబడిన మాండలికాలు ఉన్నాయి: (1) తూర్పు, (2) పశ్చిమ, (3) మధ్యస్థ.<ref>{{harv|Dutta|2003|pp=103–104}}</ref> అస్సాంకు చెందిన విద్వాంసులు ఈ మాండలికాలను [[అస్సామీ భాష]]తో ముడిపెట్టగా, ఛటర్జీ (1926) పశ్చిమ గోవాల్పారియాను ఉత్తర బెంగాలీ మాండలికాలతో వర్గీకరించారు. వాటిని, తూర్పు గోవాల్పారియా, అస్సామీలను కామరూపి శాఖలో చేర్చారు.<ref>Chatterji's tabulation reproduced in Figure 7-3, {{harv|Toulmin|2006|p=302}}</ref> టౌల్మిన్ (2006) బొంగైగావ్‌తో కూడిన అన్ని గోవాల్పారియా మాండలికాలను కామతాపురి భాషలలో చేర్చారు, అలాగే వాటిని, అస్సామీలను కామరూపి శాఖలో చేర్చారు. బీరేంద్రనాథ్ దత్తా మూడు ప్రధాన మాండలికాలను గుర్తించారు. ఒకదానిని ఆయన తూర్పు గోవాల్పారియాగా వర్గీకరించారు, ఇందులో కొన్ని స్థానిక వైవిధ్యాలు ఉన్నాయి: అభయపురి, గోవాల్పారా పట్టణాల చుట్టూ మాట్లాడేది ఒకటి కాగా; రభా, బోడో మాట్లాడేవారు ఎక్కువగా ఉండే కృష్ణాయ్, దుధ్నాయ్, ధుప్‌ధరా ప్రాంతాలలో మాట్లాడేది మరొకటి. స్థానికంగా, తూర్పు గోవాల్పారియా రకాలకు ''హబ్రాఘటియా'', ''బౌసియా'', ''నమ్దానియా'', ''బరహజారి'' వంటి పేర్లు ఉన్నాయి.<ref>{{harv|Dutta|1995|p=285}}</ref> పశ్చిమ గోవాల్పారియా కింద, దత్తా రెండు వేర్వేరు మాండలికాలను చర్చించారు: గౌరీపూర్ పరిసరాల్లో మాట్లాడే రకం (స్థానికంగా ''ఘుల్లియా'' అని పిలుస్తారు); సల్కోచా పరిసరాల్లో మాట్లాడే రకం (స్థానికంగా ''ఝరువా'' అని పిలుస్తారు). దత్తా సల్కోచా మాండలికాన్ని మధ్యస్థ మాండలికంగా భావిస్తారు.<ref>{{harv|Dutta|1995|p=289}}</ref> == ప్రాంతం == గోవాల్పారా ప్రాంతం బ్రహ్మపుత్ర లోయకు పశ్చిమ చివరన ఉంది. దీనికి ఉత్తరాన [[భూటాన్]], తూర్పున కామ్రూప్ ప్రాంతం, దక్షిణాన [[మేఘాలయ]]లోని గారో కొండలు, పశ్చిమాన [[పశ్చిమ బెంగాల్]] లోని కూచ్ బెహార్ జిల్లా, జల్పాయిగురి జిల్లా, [[బంగ్లాదేశ్]] లోని రంగ్‌పూర్ జిల్లా సరిహద్దులుగా ఉన్నాయి. పురాతన కాలంలో ఇది [[కామరూప]]లో భాగంగా ఉండేది. తదనంతరం, ఈ ప్రాంతం కామతా రాజ్యంలో భాగమైంది. ఆ తర్వాత ఈ ప్రాంతం కామతా రాజ్యంలో భాగంగా, ఆపై రఘుదేవ, పరీక్షిత్ నారాయణల పాలనలోని కోచ్ హాజోలో భాగంగా 1581 నుండి 1615 వరకు ఉంది. ఆ సమయంలో మొఘలులు ఈ ప్రాంతాన్ని స్వాధీనం చేసుకుని ఒక సర్కార్‌గా ఏర్పాటు చేశారు. బ్రిటిష్ వారు 18వ శతాబ్దంలో బెంగాల్ దివానీగా ఈ ప్రాంతాన్ని పొందారు, 1826లో ఇది కలోనియల్ అస్సాంలో భాగమైంది. == నేపథ్యం, వివాదాలు == గోవాల్పారియా మాండలికాలు అనేక వివాదాలకు కారణమయ్యాయి, ఎందుకంటే ఇవి ఒకే భాషా నిరంతరాయంలో (dialect continuum) భాగం. 19వ, 20వ శతాబ్దాల ప్రారంభంలో, ఇవి [[బెంగాలీ భాష|బెంగాలీ]] లేదా [[అస్సామీ భాష|అస్సామీ]] భాషల మాండలికాలా అనే అంశంపై పెద్ద చర్చ జరిగింది.<ref>{{harv|Dutta|1995|p=281}}</ref> ఐరిష్ భాషా శాస్త్రవేత్త జార్జ్ అబ్రహం గ్రియర్సన్ తన 'లింగ్విస్టిక్ సర్వే ఆఫ్ ఇండియా'లో పశ్చిమ, దక్షిణ మాండలికాలు రాజబొంషి అని, కాబట్టి అవి ఉత్తర బెంగాలీ మాండలికాలని; తూర్పు మాండలికం అస్సామీ అని పేర్కొన్నారు.<ref>{{harv|Dutta|1995|p=282}}</ref> బెంగాలీ భాషా శాస్త్రవేత్త [[సునీతి కుమార్ ఛటర్జీ]] కూడా తన పరిశోధనలో ఇదే వర్గీకరణను అనుసరిస్తూ, పశ్చిమ గోవాల్పారియాను ఉత్తర బెంగాలీ మాండలికాలలో చేర్చారు.<ref>Chatterji's 1926 tabulation reproduced in Figure 7-3 {{harv|Toulmin|2006|p=302}}</ref> ఈ వివాదం ఇప్పటికీ పూర్తిగా ముగియలేదు, రచయితలు ఈ చర్చకు సంబంధించిన జాతీయ నిర్మాణ అంశాలను నిరంతరం పరిశీలిస్తూనే ఉన్నారు.<ref>{{harv|Misra|2006}}</ref> అస్సామీ విద్వాంసులు గోవాల్పారియాను అస్సామీ మాండలికాలలో భాగమైన పశ్చిమ అస్సామీ మాండలికంగా పరిగణిస్తారు.<ref>{{Cite web |url=http://online.assam.gov.in/principallanguages |title=Principal languages of Assam, ''Online Assam Portal'' |access-date=17 November 2011 |archive-date=22 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111122024441/http://online.assam.gov.in/principallanguages |url-status=dead }}</ref> అస్సాంలోని పూర్వపు పశ్చిమ జిల్లాలైన కామ్రూప్, గోవాల్పారాలు అనేక స్థానిక మాండలికాలను కలిగి ఉన్నాయి. గోవాల్పారియా మాండలికం [[కోచ్ రాజవంశం]] కింద అభివృద్ధి చెందిన రాజ్‌బొంగ్షి మాండలికంతో, ఉత్తర బెంగాల్‌లో మాట్లాడే బెంగాలీ మాండలికాలతో సమానంగా ఉంటుంది. తూర్పు, పశ్చిమ అస్సామీ మాండలికాల మధ్య వ్యత్యాసాలు చాలా విస్తృతంగా ఉంటాయి, ఇవి ధ్వనిశాస్త్రం, పదరూపశాస్త్రం, పదజాలం వంటి అన్ని రంగాలలో కనిపిస్తాయి. == ధ్వనిశాస్త్రం (ఫొనాలజీ) == గోవాల్పారా మాండలికాలు అస్సామీ-బెంగాలీ భాషల విభజనల మధ్య ఉంటూ రెండు భాషల లక్షణాలను ప్రదర్శిస్తాయి. తూర్పు మాండలికాలలోని ధ్వనులు అస్సామీ భాషకు దగ్గరగా ఉండగా, పశ్చిమ మాండలికం బెంగాలీ భాషను పోలి ఉంటుంది. అస్సామీలో కనిపించే ప్రత్యేకమైన కంఠ్య ఊష్మధ్వని (velar fricative) /x/ తూర్పు మాండలికంలో ఉంది, కానీ పశ్చిమ మాండలికంలో లేదు. బెంగాలీలోని దంత్య, మూర్ధన్య వ్యత్యాసాలు పశ్చిమ మాండలికంలో కనిపిస్తాయి, కానీ తూర్పు మాండలికంలో అస్సామీ తరహాలో వర్ణక్రమంగా మారిపోయాయి. బెంగాలీతో పాటు పశ్చిమ మాండలికంలో ఉండే మహాప్రాణ /ch/ ధ్వని, తూర్పు గోవాల్పారియా మాండలికం, అస్సామీలలో కనిపించదు.<ref>{{harv|Dutta|2003|p=104}}</ref> == వ్యాకరణం == === లింగం === గోవాల్పారియా భాషలోని నామవాచకాలు స్త్రీలింగాన్ని సూచించడానికి [i] లేదా [ni] ప్రత్యయాలను తీసుకుంటాయి. నామవాచకం అచ్చుతో ముగిస్తే, ఆ అచ్చు స్థానంలో [i] వస్తుంది, హల్లుతో ముగిస్తే స్త్రీలింగ సూచికగా [ni] చేరుతుంది. ఉదాహరణకు, {| class="wikitable" |- ! పుంలింగం !! అర్థం !! స్త్రీలింగం !! అర్థం |- | ''chengr-a'' || బాలుడు || ''chengr-i'' || బాలిక |- | ''bet-a'' || కుమారుడు || ''bet-i'' || కుమార్తె |- | ''daktar'' || వైద్యుడు || ''daktar-ni'' || వైద్యురాలు |} === క్రియలు === క్రియ: '''Kha''' (తిను) ==== సామాన్య వర్తమాన కాలం ==== {| class="wikitable" style="text-align:center;" ! width="133" rowspan="2" scope="col" | &nbsp; ! colspan="2" scope="col" | ఏకవచనం ! colspan="2" scope="col" | బహువచనం |- ! width="69" scope="col" | పదం ! width="69" scope="col" | అర్థం ! width="87" scope="col" | పదం ! width="87" scope="col" | అర్థం |- ! scope="row" | ప్రథమ పురుష (1st person) | ''mui kha-ng'' | నేను తింటాను | ''amra kha-i'' | మేము తింటాము |- ! scope="row" | మధ్యమ పురుష (2nd person) | ''tui kha-is'' | నువ్వు తింటావు | ''tumra kha-n'' | మీరు తింటారు |- ! scope="row" | ఉత్తమ పురుష (3rd person) | ''oui kha-y'' | అతను/ఆమె తింటుంది | ''umra kha-y'' | వారు తింటారు |} == జానపద సమాజం, సంస్కృతి == ఈ మాండలికాన్ని మాట్లాడే ప్రజలు, ఆ ప్రాంతంలోని బోడోలు, రభాలు, మెచ్‌లు, చావ్తాల్‌లు వంటి ఇతర వర్గాలను మినహాయించి, తమను తాము ''దేశి'' (ఒక ప్రముఖ వర్గం) అని పిలుచుకుంటారు.<ref>{{Cite web|url=https://caravanmagazine.in/photo-essay/personal-exploration-goalpariya-culture|title=People of Clay : A personal exploration of Goalpariya culture|last=Mahajan|first=Akshay|date=1 June 2018|website=The Caravan|language=en|url-access=subscription|access-date=7 December 2019}}</ref> వారు తమ మాండలికాన్ని ''దేశి భాష'' అని పిలుస్తారు. వీరిలో ఒక విభాగాన్ని ''రాజ్‌బొంగ్షి'' అని పిలుస్తారు, అంటే మూలంలో ''కోచ్'' అయిన రాజవంశానికి చెందిన పురుషులు అని అర్థం. ఈ మాండలికం పరస్పర కలయిక స్వభావాన్ని గుర్తించడానికి దీని పదాలను పరిశీలించవచ్చు. ఉదాహరణకు, కథ అనే అర్థం వచ్చే ''కేచ్ఛా'' అనే పదం [[ఉర్దూ]] పదమైన ''కిస్సా'' నుండి ఉద్భవించి గోవాల్పారియా మాండలికంగా మారి ఉండవచ్చు. ఉర్దూ ప్రభావం మొఘల్ జనరల్ మీర్ జుమ్లా కాలానికి చెందినది కావచ్చు, అస్సాం దండయాత్ర సమయంలో ఆయన ధుబ్రి జిల్లాలోని పాన్‌బరి వద్ద సైనిక శిబిరాన్ని ఏర్పాటు చేశారు, బహుశా ముస్లిం సైనికులు ఉపయోగించిన పాన్‌బరి మసీదు ఇందుకు కారణం కావచ్చు. నిజానికి, మొఘలులలో ఒక విభాగం ఈ జిల్లాలో స్థిరపడటంతో సంస్కృతీకరణ ప్రక్రియ జరిగింది. గోవాల్పారియా మాండలికంలో ''రోషన్'', ''హరామ్'', ''నాస్తా'', ''చాచా'', ''చాచి'', ''భాభి'', ''నానా'', ''నాని'' వంటి అనేక ఇతర [[అరబిక్ భాష|అరబిక్]], [[పర్షియన్ భాష|పర్షియన్]], ఉర్దూ పదాలు వాడుకలో ఉన్నాయి. వీటిని ఈ ప్రాంతంలో ప్రధాన జనాభాగా ఉన్న [[ముస్లిం సమాజం]] ఎక్కువగా ఉపయోగిస్తుంది. == జానపద గేయం లేదా లోకోగీత్ == గోవాల్పారియా లోకోగీత్ అనేది సాంప్రదాయ సాహిత్యంతో పాడే గోవాల్పారా జానపద సంగీతం. ప్రధానంగా ప్రతిమా బారువా పాండే ఈ సంగీత శైలికి భారతదేశంలో జాతీయ స్థాయిలో గుర్తింపు తీసుకువచ్చారు. ప్రస్తుతం గోవాల్పారియా పాటల ఆల్బమ్‌లు వాణిజ్యపరంగా విడుదలవుతున్నాయి; గోవాల్పారియా సంగీత శైలులు, వాయిద్యాలు భారతదేశంలోని ప్రజాదరణ పొందిన సంగీతంలో ఎక్కువగా ఉపయోగించబడుతున్నాయి. == భౌగోళిక పరిస్థితులు == దూరం పరంగా భౌగోళిక విభజన ఉన్నప్పుడు ఒక ప్రదేశం నుండి మరొక ప్రదేశానికి మారే కొద్దీ మాండలికంలో కొన్ని వైవిధ్యాలు ఉండటం సహజం. అసోం సాహిత్య సభ మాజీ అధ్యక్షుడు బీరేంద్ర నాథ్ దత్తా ప్రకారం, పాత జిల్లాను వాటి మాండలికాలలోని వైవిధ్యం ఆధారంగా తూర్పు, పశ్చిమ అని రెండు మండలాలుగా విభజించవచ్చు. తూర్పు మండలం కామ్రూప్ జిల్లాకు ఆనుకుని ఉండగా, పశ్చిమ మండలం ఉత్తర బెంగాల్‌కు దగ్గరగా ఉంటుంది. అస్సామీ భాషలోని ''మొయ్ อาహిలో'' తూర్పు మండలంలో ''మొయ్ ఆహిలుంగ్'' గా, పశ్చిమ మండలంలో ''మొయ్ ఆసిలొంగ్'' గా మారుతుంది. ''మొయ్ ఆహిలుంగ్'' కామ్రూప్ జిల్లా మాండలికాన్ని పోలి ఉంటుంది, పశ్చిమ మండల మాండలికం నుండి కొద్దిగా భిన్నంగా ఉంటుంది. తూర్పు మండలం కామ్రూప్ జిల్లాకు దగ్గరగా ఉండటంతో, అది దాని ప్రభావం నుండి దూరంగా ఉండలేకపోయింది. ఈ సందర్భంలో, ఈ మండలాల మాండలికాలకు కామ్రూప్ మాండలికంతో అనేక ఉమ్మడి అంశాలు ఉన్నాయని చూపించడానికి కింది ఉదాహరణలు ఉపయోగపడతాయి. తూర్పు కామ్రూప్: 1. ''ఆపి గిలా ఘరోర్ పరా ఓలావ్'' 2. ''భాల్ ఆమ్తా కైఖాల్''<br /> పశ్చిమ కామ్రూప్: 1. ''ఆపి గిలా ఘరార్ పరా ఓలా'' 2. ''భాల్ ఆత్ము కై ఖాలక్''. మరోవైపు పశ్చిమ మండలం ఉత్తర బెంగాల్‌కు ఆనుకుని ఉండటం వల్ల బెంగాలీ ప్రభావానికి గురైంది. ఉదాహరణకు, పూర్వపు అస్సామీలో ఉపయోగించిన బెంగాలీ పదాలైన ''మాథా'' (తల), ''పాఖీ'' (పక్షులు), అస్సామీ పదాలైన ''దువార్'' (తలుపు), ''చులీ'' (జుట్టు), ''బిహాన్'' (ఉదయం) వంటి పదాలను గోవాల్పారా ప్రజలు ఉపయోగిస్తున్నారు. గోవాల్పారా మాండలికంలో కొన్ని ప్రత్యేకతలు ఉన్నాయి. ఉదాహరణకు, ''ఉయాక్ ఐసా ఖైబే'' (అతను రావలసి ఉంది), ''మోక్ ఈ కామ్తా'' లేదా ''కాజ్తా కరా ఖై'' (నేను ఈ పని చేయాలి). పశ్చిమ మాండలికంలో కొన్నిసార్లు "L" అక్షరం "N" గా మారుతుంది, ఉదాహరణకు ''లాగే'' అనేది ''నాగే'' గా, ''లాల్'' అనేది ''నాల్'' (ఎరుపు) గా మారి మాండలికంలో మరో వ్యత్యాసాన్ని తెస్తుంది. గోవాల్పారియా మాండలికంలో ''పేట్ పేటా'' (కుళ్ళిన), ''తిక్తికా'' (గాఢమైన) వంటి ప్రయోగాలు సర్వసాధారణం. మైథిలి పదమైన ''అంగ్చా'' (దుస్తులు), హిందీ పదాలైన ''కవారి'' (తలుపు), ''దామాద్'' (అల్లుడు) నేరుగా గోవాల్పారియా మాండలికంలోకి ప్రవేశించి, నేటికీ అదే రూపంలో, అదే అర్థంతో వాడుకలో ఉన్నాయి. == ప్రాచుర్యం పొందిన సంస్కృతిలో == * సోనార్ బరన్ పఖీ అనేది గోవాల్పారియా భాషా చిత్రం.<ref>{{Cite web|url=https://www.firstpost.com/entertainment/sonar-baran-pakhi-this-biopic-on-an-acclaimed-folk-singer-from-assam-is-a-must-watch-4238367.html|title=Sonar Baran Pakhi: This biopic on an acclaimed folk singer from Assam is a must-watch|date=2 December 2017|website=Firstpost|language=en|access-date=27 July 2019}}</ref> == ఇవి కూడా చూడండి == [[హాజోంగ్]] == మూలాలు == {{Reflist|30em}} == గ్రంథ పట్టిక == {{refbegin}} * {{cite book|last=Dutta|first=Birendranath|year=1995|title=A Study of the Folk Culture of the Goalpara Region of Assam|chapter=A Note on the Dialects of Goalpara|publisher=University Publication Department, Gauhati University|place=Guwahati, Assam|pages=281–301}} * {{cite thesis|last=Dutta|first=Birendranath |year=1973|title=A Study of the Folk Culture of the Goalpara Region of Assam |chapter=A Note on the Dialects of Goalpara |type=PhD |publisher=Gauhati University| place=Guwahati, Assam |pages=423–453 |hdl=10603/67892 |chapter-url=http://shodhganga.inflibnet.ac.in:8080/jspui/bitstream/10603/67892/18/18_chapter%2013.pdf}} * {{cite book |last=Dutta |first=Birendranath |editor-first=Mrinal |editor-last=Miri |title=Linguistic Situation In North-East India |publisher=Concept Publishing Company, New Delhi |year=2003 |edition=2nd |pages=101–110 |chapter=Non-Standard Forms of Assamese: Their Socio-cultural Role }} * {{cite journal |last1=Misra |first1=Sanghamitra |year=2006 |title=Redrawing frontiers: Language, resistance and the imagining of a Goalparia people |journal=The Indian Economic and Social History Review |volume=43 |issue=2 |pages=199–225 |publisher=Sage Publications |doi= 10.1177/001946460604300203|s2cid=143102568 }} * {{cite thesis |type=Ph.D. |first=Mathew W S |last=Toulmin |title=Reconstructing linguistic history in a dialect continuum: The Kamta, Rajbanshi, and Northern Deshi Bangla subgroup of Indo-Aryan |url=https://digitalcollections.anu.edu.au/handle/1885/45743 |publisher=The Australian National University |year=2006}} {{refend}} [[వర్గం:తూర్పు ఇండో-ఆర్యన్ భాషలు]] [[వర్గం:అస్సాం భాషలు]] [[వర్గం:గోవాల్పారా ప్రాంతం]] 10tffcg69doectneec2iahxksufxetg 0 502954 4908542 4906505 2026-07-20T01:05:42Z InternetArchiveBot 88395 0 మూలము(ల)ను భద్రపరచటానికి ప్రయత్నించగా, 1 పనిచేయనివిగా గుర్తించాను.) #IABot (v2.0.9.5 4908542 wikitext text/x-wiki {{Infobox legislation | short_title = షెడ్యూల్డ్ తెగలు & ఇతర సాంప్రదాయ అటవీ నివాసుల (అటవీ హక్కుల గుర్తింపు) చట్టం, 2006 | imagesize = 150 | imagealt = తరతరాలుగా అడవులలో నివసిస్తున్నప్పటికీ, వారి హక్కులు నమోదు చేయబడని షెడ్యూల్డ్ తెగలు, ఇతర సాంప్రదాయ అటవీ నివాసులకు అటవీ భూమిపై అటవీ హక్కులు, ఆక్రమణలను గుర్తించి, అప్పగించడానికి; అలా అప్పగించబడిన అటవీ హక్కులను నమోదు చేయడానికి ఒక చట్రాన్ని, అటవీ భూమికి సంబంధించి అటువంటి గుర్తింపు, అప్పగింతకు అవసరమైన సాక్ష్యం స్వభావాన్ని అందించడానికి ఉద్దేశించిన చట్టం. | citation = [http://sikenvis.nic.in/docs/Forestry/The%20Scheduled%20Tribes%20and%20Other%20Traditional%20Forest%20Dwellers%20Recognition%20of%20Forest%20Rights%20Act%202006.pdf 2007 నాటి చట్టం నెం. 2] | enacted_by = భారత పార్లమెంటు | date_enacted = 2006 డిసెంబర్ 29 | date_assented = 2006 డిసెంబర్ 29 | date_commenced = 2006 డిసెంబర్ 31 | status = అమలులో ఉంది }} షెడ్యూల్డ్ తెగలు ఇతర సాంప్రదాయ అటవీ నివాసులు (అటవీ హక్కుల గుర్తింపు చట్టం, 2006) 18 డిసెంబర్ 2006న భారతదేశంలో ఆమోదించబడిన అటవీ చట్టంలో కీలక భాగం. దీనిని '''అటవీ హక్కుల చట్టం''', '''గిరిజన హక్కుల చట్టం,''' '''గిరిజన భూమి చట్టం''' అని కూడా పిలుస్తారు. భారతదేశంలో వలసరాజ్యాల అటవీ చట్టాల కొనసాగింపు ఫలితంగా దశాబ్దాలుగా వారికి నిరాకరించబడిన భూమి, ఇతర వనరులపై అటవీ-నివాస వర్గాల హక్కులకు ఈ చట్టం సంబంధించినది. ఈ చట్టానికి ముందు, అటవీ-ఆధారిత సమాజాలు, ముఖ్యంగా షెడ్యూల్డ్ తెగలు (ఎస్ టి లు, ఇతర సాంప్రదాయ అటవీ నివాసులు (ఓ టి ఎఫ్ డి లు) అటవీ భూమి, వనరులను పొందటానికి లేదా నిర్వహించడానికి వారి హక్కులకు అధికారిక గుర్తింపు లేదు. స్వాతంత్ర్యం తరువాత, అటవీ పరిరక్షణ విధానాలు వాటి ఉనికిని ఎక్కువగా విస్మరించాయి, తరచుగా వాటిని ఆక్రమణదారులుగా పరిగణించాయి.<ref>{{Cite web|last=IAS|first=Top IAS Coaching in Delhi-SHRI RAM|title=Forest Rights Act, 2006: A Detailed Explanation {{!}} Best IAS Coaching in Delhi, India - SHRI RAM IAS|url=https://web.shriramias.in/upsc-zone/forest-rights-act-2006-a-detailed-explanation/|access-date=2024-12-06|website=web.shriramias.in|language=en}}</ref> పరిరక్షణను మరింత సమర్థవంతంగా, మరింత పారదర్శకంగా చేయడానికి నిబంధనలను చేర్చడంతో పాటు, అటవీ నివాసులపై జరిగిన "చారిత్రక అన్యాయాన్ని" ఇది పరిష్కరిస్తుందని ఈ చట్టం మద్దతుదారులు పేర్కొన్నారు. ఈ చట్టం కోసం డిమాండ్ వందల వేల మంది పాల్గొన్న భారీ జాతీయ ప్రదర్శనలను చూసింది.<ref>{{Cite web|title=The Forest Rights Act|url=https://forestrightsact.com/|access-date=2019-07-03|website=The Forest Rights Act}}</ref> అయితే, ఈ చట్టం భారతదేశంలో కూడా గణనీయమైన వివాదానికి దారితీసింది. ఈ చట్టం వ్యతిరేకులు ఇది భారీ అటవీ విధ్వంసంకు దారితీస్తుందని, దానిని రద్దు చేయాలని పేర్కొన్నారు. ఇది ఆమోదించబడిన ఒక సంవత్సరం తరువాత, ఈ చట్టం 31 డిసెంబర్ 2007న అమల్లోకి వచ్చింది. 2008 జనవరి 1న, చట్టం విధానపరమైన అంశాలకు అనుబంధంగా గిరిజన వ్యవహారాల మంత్రిత్వ శాఖ రూపొందించిన నిబంధనల నోటిఫికేషన్ జారీ చేయబడింది.<ref>[https://web.archive.org/web/20081221050311/http://forestrights.nic.in/doc/rules.pdf Forest Rights Act- Official website]</ref> == నేపథ్యం == భారతదేశంలోని అడవులు దేశంలోని అటవీ ప్రాంతాలలో లేదా సమీపంలో నివసించే అనేక షెడ్యూల్డ్ తెగలతో సహా వందల మిలియన్ల మందికి నివాసంగా ఉన్నాయి. భారతదేశంలో అడవులలో చుట్టుపక్కల దాదాపు 250 మిలియన్ల మంది ప్రజలు నివసిస్తున్నారు, వీరిలో దేశీయ ''ఆదివాసీ'' లేదా గిరిజన జనాభా సుమారు 100 మిలియన్లు. ఈ సంఖ్యలను దృష్టిలో ఉంచుకుంటే, ఒక దేశంగా పరిగణించబడితే, అవి ఏ ఏకశిలా, ఏకశిలా సంస్కృతికి ప్రాతినిధ్యం వహించనప్పటికీ, ప్రపంచంలోని 13 వ అతిపెద్ద దేశంగా ఏర్పడతాయి.<ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/opinion/op-ed/lets-not-miss-the-wood/article7358626.ece|title=Let's not miss the wood|last=Khare|first=Arvind|date=2015-06-27|work=The Hindu|access-date=2019-07-03|issn=0971-751X}}</ref> అడవులు [[Minor forest produce|చిన్న అటవీ ఉత్పత్తులు]], నీరు, మేత మైదానాలు, మారుతున్న సాగుకు ఆవాసాల రూపంలో జీవనోపాధిని అందిస్తాయి. అంతేకాకుండా, అడవులు కావచ్చు లేదా కాకపోవచ్చు, భారతదేశ అటవీ చట్టాల ప్రకారం విస్తారమైన భూభాగాలను "అటవీ" గా వర్గీకరించారు, ఈ భూములను సాగు చేసేవారు సాంకేతికంగా "అటవీ భూమి" ని సాగు చేస్తున్నారు.<ref>{{Cite paper|title=Scheduled Tribes Bill: A Comment|url=http://www.epw.org.in/uploads/articles/637.pdf}}{{Dead link|date=జూలై 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Broken}}</ref> అటవీ హక్కుల చట్టాన్ని తెలంగాణలో కమ్యూనిటీ ఫారెస్ట్ మేనేజ్‌మెంట్ (సిఎఫ్ఎం) అని కూడా పిలుస్తారు. ఈ తరువాతి దృగ్విషయానికి కారణం భారతదేశ అటవీ చట్టాలు. భారతదేశంలోని అడవులు రెండు ప్రధాన చట్టాలచే నిర్వహించబడతాయి, అవి భారత అటవీ చట్టం, 1927, వన్యప్రాణుల (రక్షణ చట్టం, 1972) . మొదటిది ఏ ప్రాంతాన్నైనా రక్షిత అటవీ, రక్షిత అటవీ లేదా గ్రామ అటవీ ప్రాంతంగా ప్రకటించే అధికారాన్ని ప్రభుత్వానికి ఇస్తుంది. రెండోది ఏ ప్రాంతాన్నైనా "రక్షిత ప్రాంతం" గా ఏర్పాటు చేయడానికి అనుమతిస్తుంది, అవి జాతీయ ఉద్యానవనం, వన్యప్రాణుల అభయారణ్యం, పులుల అభయారణ్యం లేదా సమాజ పరిరక్షణ ప్రాంతం.<ref>[http://envfor.nic.in/legis/legis.html Legislations on Environment, Forests and Wildlife, from Ministry of Environment and Forests],</ref> == మూలాలు == {{మూలాలజాబితా}} [[వర్గం:భారతదేశంలో ప్రకృతి పరిరక్షణ]] [[వర్గం:భారత అటవీ చట్టం]] i2ft4tty4nmqp7icdkxefc1y8kiin77 0 502964 4908476 4906556 2026-07-19T16:54:59Z InternetArchiveBot 88395 0 మూలము(ల)ను భద్రపరచటానికి ప్రయత్నించగా, 1 పనిచేయనివిగా గుర్తించాను.) #IABot (v2.0.9.5 4908476 wikitext text/x-wiki {{Infobox religious biography | name = పరమహంస స్వామి మహేశ్వరానంద | image = <!-- Svamiji maheshvarananda.jpg -- image does not exist --> | caption = | religion = [[హిందూమతం]] | birth_date = {{birth date and age|df=yes|1945|8|15}} | birth_place = రూపవాస్, [[పాలి జిల్లా]] [[రాజస్థాన్]], [[భారతదేశం]] | birthname = మంగీలాల్ గార్గ్ | teacher = స్వామి మాధవానందజీ | philosophy =[[అద్వైతం|వేదాంత]], [[సనాతన ధర్మం]] | honors = విశ్వగురు, జగద్గురు, మహామండలేశ్వర్, పరమహంస, ధర్మ చక్రవర్తి | footnotes = }} '''స్వామి మహేశ్వరానంద''', అసలు పేరు '''మంగిలాల్ గార్గ్''', స్వామీజీగా ప్రసిద్ధి చెందారు (జననం 15 ఆగస్టు 1945, రూపవాస్, [[పాలీ జిల్లా|పాలి జిల్లా]], [[రాజస్థాన్]], [[భారతదేశం]]),<ref name="lila">{{Cite book|title=Lila Amrit – The Divine Life of Sri Mahaprabhuji|last=Paramhans Swami Madhavananda|publisher=International Sri Deep Madhavananda Ashram Fellowship|isbn=3-85052-104-4|chapter=Paramhans Swami Maheshwarananda}}</ref><ref name="lilaamrit">{{Cite web|title=Paramhans Yogiraj Swami Maheshwarananda|url=https://www.lilaamrit.org/the-author/vishwaguru-mahamandaleshwar-paramhans-sri-swami-maheshwarananda/1632-paramhans-yogiraj-swami-maheshwarananda|access-date=2026-01-15|website=lilaamrit.org}}</ref> ఒక భారతీయ [[యోగా|యోగి]], [[గురువు]].<ref>{{Cite web|title=References/ABCnews.com|url=http://www.yogaindailylife.org/References/ABCnews.com%209.16.08.jpg|website=yogaindailylife.org}}{{Dead link|date=జూలై 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == యువత == మంగిలాల్ గార్గ్ పండిట్, జ్యోతిష్కుడైన కృష్ణ రామ్జీ గార్గ్, ఫుల్ దేవి గార్గ్ దంపతులకు జన్మించారు. తన తల్లిదండ్రుల నుండి ప్రేరణ పొంది, అతను మూడు సంవత్సరాల వయస్సులో ధ్యానం నేర్చుకోవడం ప్రారంభించాడు, త్వరలోనే తన సమయాన్ని ఎక్కువగా ప్రార్థన, ధ్యానంలో గడిపాడు. అతను ఇద్దరు సోదరులు, ముగ్గురు సోదరీమణులతో పెరిగాడు. అతనికి పన్నెండేళ్ల వయసులో అతని తండ్రి మరణించారు, అతని తల్లి 13 సంవత్సరాల వయస్సులో అతన్ని నేపాల్‌లోని తన మామయ్య స్వామి మాధవానందను కలవడానికి పంపింది.<ref>{{Cite news|url=http://www.abc.net.au/rn/rhythmdivine/stories/2008/2256873.htm|title=Swamiji and the Bhajan|date=30 May 2008|work=[[ABC Radio National]]}}</ref> మంగిలాల్ పాఠశాల చదువుపై పెద్దగా ఆసక్తి చూపలేదు, కానీ తనను [[సన్యాసాశ్రమం|సన్యాసిగా]] చేయమని తన మామయ్యను నిరంతరం అడిగేవాడు. కొన్ని సంవత్సరాల తరువాత, మాధవానంద మంగీలాల్‌కు కఠినమైన యోగ సాధనలను సూచించారు, 1962లో, ఆరు నెలల ఉపవాసం, ధ్యానం తరువాత, అతను ఆత్మ సాక్షాత్కార స్థితిని పొందాడు. 1967లో అతను స్వాముల క్రమంలో దీక్ష తీసుకున్నాడు. 1972లో, అతను ఐరోపాకు వెళ్లి [[వియన్నా|వియన్నాలో]] ఆస్ట్రియన్-ఇండియన్ యోగ-వేదాంత ఫెలోషిప్‌ను, మొదటి శ్రీ దీప్ మాధవానంద ఆశ్రమాన్ని స్థాపించాడు.<ref name="lila" /><ref name="lilaamrit" /> == గురు వంశం == స్వామి మహేశ్వరానంద గురు పరంపర శ్రీ అలఖ్ పూరిజీతో ప్రారంభమవుతుంది. ఆయన శ్రీ దేవపురిజీకి గురువు. ఆయన శిష్యులు స్వామి మహేశ్వరానందను [[శివుడు|శివుని]] అవతారంగా విశ్వసించేవారు. ఆయన 19-20వ శతాబ్దాల మధ్యకాలంలో భారతదేశంలోని రాజస్థాన్‌లోని కచ్రాస్ గ్రామంలోని ఒక ఆశ్రమంలో నివసించారు. ఆయన ఆధ్యాత్మిక వారసుడు శ్రీ మహాప్రభుజీ (1828-1963).<ref>{{Cite web|title=The Appearance of Lord Shiva|url=http://www.lilaamrit.org/en/incarnation/the-incarnation-of-divine-self/1485-the-appearance-of-lord-shiva|website=lilaamrit.org}}</ref> శ్రీ దేవపురిజీగా, ఆయన కూడా తన శిష్యుల సమక్షంలో ఓం జపిస్తూ ధ్యాన భంగిమలో తన నిర్గమనాన్ని ప్రకటించి మరణించారు. శ్రీ మహాప్రభుజీ తన శిష్యులచే [[విష్ణువు]] అవతారంగా విశ్వసించబడ్డారు, ఆయనకు 24 సిద్ధులు ఉన్నాయని భావించారు.<ref>{{Cite book|title=The hidden power in humans|last=Paramhans Swami Maheshwarananda|publisher=Ibera Verlag|isbn=3-85052-197-4|page=251}}</ref> ఆయన తన జీవితంలో ఎక్కువ భాగం రాజస్థాన్‌లోని బారి కతు సమీపంలో ఉన్న ఒక ఆశ్రమంలో గడిపారు.<ref name="lila" /> పూరీలోని శ్రీ శంకరాచార్యుల సమక్షంలో [[పుష్కర్|పుష్కర్‌లో]] శృంఘరి [[మఠం|మఠానికి]] చెందిన శ్రీ శంకరాచార్యుల నుండి శ్రీ మహాప్రభూజీ పరమహంస బిరుదును స్వీకరించారు.<ref>{{Cite book|title=Lila Amrit – The Divine Life of Sri Mahaprabhuji|last=Paramhans Swami Madhavananda|publisher=International Sri Deep Madhavananda Ashram Fellowship|isbn=3-85052-104-4|page=149}}</ref> పరమహంస స్వామి మాధవానంద 20 సంవత్సరాలకు పైగా మహాప్రభుజీతో గడిపారు, ఆయన అనుమతితో, శ్రీ మహాప్రభుజీ, శ్రీ దేవపురిజీల జీవితాల గురించి, వారు చేసిన అనేక అద్భుతాలను వివరిస్తూ ''<nowiki/>'లీలా అమృత్''' అనే పుస్తకాన్ని రాశారు. స్వామి మాధవానంద పరమహంస స్వామి మహేశ్వరానందను తన ఆధ్యాత్మిక వారసుడిగా ప్రకటించి 2003లో మరణించారు.<ref>{{Cite book|title=The hidden power in humans|last=Paramhans Swami Maheshwarananda|publisher=Ibera Verlag|isbn=3-85052-197-4|page=255}}</ref> == బోధనలు == మహేశ్వరానంద బోధనలలోని ప్రధానాంశాలు శారీరక, మానసిక, సామాజిక, ఆధ్యాత్మిక ఆరోగ్యం; జీవితం పట్ల గౌరవం; అన్ని మతాలు, సంస్కృతులు, జాతీయతల పట్ల సహనం; ప్రపంచ శాంతి; మానవ హక్కులు, విలువల పరిరక్షణ; పర్యావరణ పరిరక్షణ, ప్రకృతి సంరక్షణ; నిస్వార్థ సేవ, సకల జీవుల పట్ల శ్రద్ధ, ప్రేమ. ఆయన బోధనల ప్రకారం, జీవితంలోని ఈ ప్రాథమిక సూత్రాలను గ్రహించడం మానవుడిని ఆధ్యాత్మిక అభివృద్ధికి, ఆత్మ సాక్షాత్కారానికి, దైవ సాక్షాత్కారానికి దారి తీస్తుంది.<ref name="ydf">{{Cite book|title=Yoga in Daily Life – The System|last=Paramhans Swami Maheshwarananda|publisher=Ibera Verlag|isbn=3-85052-000-5|page=10|chapter=Introduction}}</ref> ఆయన ప్రకారం, [[యోగా]] ఏ మతంలోనూ భాగం కాదు, కానీ అన్ని మతాలు యోగాలో భాగమే, ఎందుకంటే యోగా విశ్వవ్యాప్తమైనది. అంతేకాకుండా, వ్యక్తి, విశ్వాత్మ, అంటే దేవుని మధ్య ఉన్న సంబంధం పరంగా యోగా ఒక మతం అని ఆయన బోధిస్తారు.<ref name="Yoga is not a religion">{{Cite web|title=Arhiv Slobodne Dalmacije - digitalni arhiv tiskanih izdanja Slobodne Dalmacije|url=https://arhiv.slobodnadalmacija.hr/?showSubscriptionModal=1|access-date=2026-01-15|website=arhiv.slobodnadalmacija.hr}}</ref> "యోగా ఇన్ డైలీ లైఫ్, ది సిస్టమ్" అనేది శరీరం, మనస్సు, చైతన్యం, ఆత్మకు సంబంధించిన ఒక సంపూర్ణ, సమగ్ర వ్యవస్థ. ఈ వ్యవస్థ మతం, వ్యాయామాన్ని మిళితం చేస్తుంది, ఇందులో వ్యక్తికి అనుగుణంగా యోగా వ్యాయామాలు ("సైకోసోమాటిక్ మూవ్‌మెంట్స్") ఉంటాయి.<ref name="Yoga is not a religion" /> ఈ వ్యవస్థను వైద్యులు, చికిత్సకులు, మనస్తత్వవేత్తలతో కలిసి అభివృద్ధి చేశారు<ref>{{Cite web|last=Sina Karli|date=29 May 2006|title=Deset posto Hrvata poznaje moju jogu|trans-title=Ten percent of Croats are familiar with my yoga|url=http://www.nacional.hr/clanak/25505/deset-posto-hrvata-poznaje-moju-jogu|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110613170253/http://www.nacional.hr/clanak/25505/deset-posto-hrvata-poznaje-moju-jogu|archive-date=13 June 2011|access-date=7 July 2012|publisher=[[Nacional (weekly)|Nacional]]|language=Croatian}}</ref>, ఇది యోగా సంప్రదాయంలో ఒక పూర్తి వ్యవస్థగా రూపొందించబడింది, ఇందులో అన్ని ప్రధాన యోగా మార్గాలు ఉన్నాయి:<ref name="ydf" /> * నిస్వార్థ కర్మ మార్గం (కర్మ యోగం) * క్రమశిక్షణ, ధ్యాన మార్గం ([[రాజ యోగము|రజ యోగం]]) * భక్తి మార్గం ([[భక్తి యోగము|భక్తి యోగం]]) * సాక్షాత్కారం, జ్ఞాన మార్గం (జ్ఞాన యోగం) * శుద్ధి చేసే పద్ధతులు ([[హఠయోగం|హఠ యోగం]]) ఈ వ్యవస్థను స్వామి మహేశ్వరానంద అభివృద్ధి చేసి ఎనిమిది స్థాయిలుగా విభజించారు. "యోగ ఇన్ డైలీ లైఫ్, ది సిస్టమ్" లక్ష్యం ఏమిటంటే, మనం నివసిస్తున్న ప్రపంచం, పర్యావరణం పట్ల మానవ బాధ్యతను ప్రజలు నేర్చుకునేలా ఒక కార్యక్రమాన్ని రూపొందించడం; అన్ని జీవుల పట్ల మన కరుణను పెంపొందించడం; నిద్రాణంగా ఉన్న నిగూఢ శక్తులను అభివృద్ధి చేయడం, వాటిని ప్రపంచ ప్రయోజనం కోసం ఎలా ఉపయోగించాలో నేర్చుకోవడం. ఈ వ్యవస్థను వయస్సు, సామాజిక హోదా, జాతీయత, మతంతో సంబంధం లేకుండా జీవించవచ్చు, ఆచరించవచ్చు. ఈ వ్యవస్థ విదేశీ (యూరోపియన్) విశ్వవిద్యాలయాలలో గుర్తింపు పొందిన దౌత్య కోర్సు, శారీరక పునరావాసం కోసం పాఠశాలలు, ఆసుపత్రులలో బోధించబడుతుంది. స్వామీజీ పుస్తకాలు 11 భాషలలో ప్రచురించబడ్డాయి, ఐదు ఖండాలలోనూ వేలాది లాభాపేక్షలేని యోగా ఇన్ డైలీ లైఫ్ కేంద్రాలు ఉన్నాయి.<ref>[http://www.expressnightout.com/content/2008/09/musicians_arent_the_only_ones.php Express Nightout (Washington Post) – Come in Peace: Swamiji's Yoga in Daily Life] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090327213501/http://www.expressnightout.com/content/2008/09/musicians_arent_the_only_ones.php|date=27 March 2009}}</ref> == పని నిర్వహణ == అంతర్జాతీయ శ్రీ దీప్ మాధవానంద ఆశ్రమ్ ఫెలోషిప్ అనేది వియన్నా/ఆస్ట్రియాలోని షికానెడర్‌గాస్సే 12/13 (A-1040 వియన్నా)లో ఉన్న ఒక లాభాపేక్షలేని, మతాతీత సంస్థ. ప్రపంచవ్యాప్తంగా చెల్లాచెదురుగా ఉన్న "రోజువారీ జీవితంలో యోగా" వివిధ సంఘాలను ఒకే సంస్థ కింద ఏకం చేయడానికి దీనిని 1990లో పరమహంస స్వామి మహేశ్వరానంద స్థాపించారు.<ref>[http://www.yogaindailylife.org/contact/imprint YIDL Fellowship]</ref> ఈ ఫెలోషిప్‌కు ఐక్యరాజ్యసమితి ఆర్థిక, సామాజిక మండలి (ECOSOC)లో రోస్టర్ కన్సల్టేటివ్ స్టేటస్‌లో సభ్య సంఘం ఉంది.<ref>http://esango.un.org/civilsociety/showProfileDetail.do?method=showProfileDetails&profileCode=2417 esango.un.org</ref> 1990లో, పరమహంస స్వామి మహేశ్వరానంద ఓం ఆశ్రమం అని పిలువబడే ఒక ప్రాజెక్టుకు శంకుస్థాపన చేశారు, దీని పూర్తి పేరు ఓం విశ్వ దీప్ గురుకుల్, స్వామి మహేశ్వరానంద ఎడ్యుకేషన్ & రీసెర్చ్ సెంటర్. ఈ కేంద్రం {{Convert|250|acre|km2}} విస్తీర్ణంలో ఉంది.రాజస్థాన్‌లోని జడన్ జిల్లాలో ప్రాచీన ఓం చిహ్నం రూపంలో ఓం ఆశ్రమం నిర్మించబడింది. ఇది పూర్తయిన తర్వాత, ప్రపంచంలోనే అతిపెద్ద మానవ నిర్మిత ఓం చిహ్నంగా నిలుస్తుంది. 2003 నుండి, ఓం ఆశ్రమం అతని గురువు ధర్మసమ్రాట్ పరమహంస స్వామి మాధవానంద మహాసమాధి మందిరం (సమాధి)గా కూడా ఉంది.<ref>[http://omashram.com Om Ashram]</ref> ఆయన చేపట్టిన మరో కార్యక్రమం శ్రీ స్వామి మాధవానంద ప్రపంచ శాంతి మండలి. ఇది ఒక ప్రభుత్వేతర, మానవతావాద, ధార్మిక సంస్థగా స్థాపించబడింది. శ్రీ మాధవానంద ప్రపంచ శాంతి మండలి ముఖ్య కార్యక్రమం "ప్రపంచ శాంతి సదస్సు" (WPS). ప్రపంచ శాంతికి మద్దతుగా ఒక ప్రత్యేక అంశంపై (మత సంభాషణ, మానవతావాద ప్రాజెక్టులు,...) చర్చించే లక్ష్యంతో ఇది చాలా సంవత్సరాలుగా వివిధ దేశాలలో సమావేశమైంది. ఈ కార్యక్రమాలకు రాజకీయ నాయకులు, శాస్త్రవేత్తలు, సాధారణ ప్రజలు పెద్ద సంఖ్యలో హాజరయ్యారు.<ref>{{Cite web|title=WPS in Bratislava, Slovak Republic, 2007|url=http://www.worldpeacesummit.net/bratislava/index-en.php|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080717131754/http://www.worldpeacesummit.net/bratislava/index-en.php|archive-date=17 July 2008|access-date=13 May 2009}}</ref><ref>[http://www.worldpeacesummit.org.nz/index.php?page=paramhans-swami-maheshwarananda-swamiji WPS in Wellington] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081014003021/http://www.worldpeacesummit.org.nz/index.php?page=paramhans-swami-maheshwarananda-swamiji|date=14 October 2008}}, New Zealand, 2008</ref> స్వామి మహేశ్వరానందజీ "పక్షులను రక్షించండి" చొరవ, అంతరించిపోతున్న పక్షుల సమస్యపై విస్తృత దృష్టిని తీసుకురావడానికి ప్రయత్నిస్తుంది.<ref>http://save-birds.com {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150620025502/http://save-birds.com/|date=20 June 2015}}</ref> == మానవతా ప్రాజెక్టులు == * 2002లో, భారతదేశంలోని రాజస్థాన్‌లోని డైలీ లైఫ్ ప్రాథమిక పాఠశాల<ref>[http://www.myfoxla.com/dpp/about_us/Web_Extra_Swamiji Fox TV 2 – Web Extra! Swamiji!]</ref> లో శ్రీ విశ్వ దీప్ గురుకుల్ ప్రాత్మిక్ విద్యాలయ, యోగా స్థాపించబడింది. * [[భారతదేశం|భారతదేశంలోని]] [[ఎడారి]] రాష్ట్రమైన [[రాజస్థాన్|రాజస్థాన్‌లో]] నెలకొన్న ప్రధాన నీటి సంక్షోభాన్ని పరిష్కరించేందుకు, అంతర్జాతీయ శ్రీ దీప్ మాధవానంద ఆశ్రమ్ ఫెలోషిప్, ఎడారి వర్షపు నీటి సేకరణ కార్యక్రమాన్ని ప్రారంభించింది. * ఆరోగ్య సంరక్షణ. [[భారతదేశం|భారతదేశంలోని]] [[రాజస్థాన్|రాజస్థాన్‌లోని]] [[పాలీ జిల్లా|పాలి జిల్లాలో]] ఉన్న జడన్ ఆశ్రమంలోని "శ్రీ స్వామి మాధవానంద ఆసుపత్రి" ప్రకృతి వైద్య, అల్లోపతి ఆసుపత్రిగా పనిచేస్తుంది, ఎందుకంటే ఆ 30 సంవత్సరాల ప్రాంతంలో మరే ఇతర వృత్తిపరమైన ఆసుపత్రి లేదు. ఆశ్రమం కి.మీ ప్రాంతం. ఇది పొరుగు జిల్లాలకు నివాస ఆరోగ్య సంరక్షణను అందిస్తుంది.<ref>{{Cite web|title=Home|url=http://www.helphospital.org/|website=helphospital.org}}</ref> == గుర్తింపులు, అవార్డులు == * 2000లో న్యూయార్క్‌లోని UN-ప్రధాన కార్యాలయంలో జరిగిన మత, ఆధ్యాత్మిక నాయకుల మిలీనియం ప్రపంచ శాంతి సమావేశంలో ప్రతినిధి.<ref>[http://www.millenniumpeacesummit.com/news000825c.html Millennium World Peace Conference of Religious and Spiritual Leaders] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090106065045/http://www.millenniumpeacesummit.com/news000825c.html|date=6 January 2009}}, New York, 2000</ref> * మానవతా సేవలకు ఇచ్చే అత్యున్నత పురస్కారమైన డానికా ఆర్డర్‌ను, [[క్రోయేషియా|క్రొయేషియా]] రిపబ్లిక్ అధ్యక్షుడు స్టిపాన్ మెసిక్ అక్టోబర్ 2002లో ప్రదానం చేశారు.<ref>[http://narodne-novine.nn.hr/clanci/sluzbeni/2002_10_118_1907.html Narodne novine]</ref> * 2014లో భరత్ గౌరవ్ జీవిత సాఫల్య పురస్కారం. భారతదేశంలోని అత్యున్నత పురస్కారాలలో ఒకటి.<ref>{{Usurped|[https://web.archive.org/web/20160612130625/http://bharatgaurav.org/about/h-h-vishwaguru-mahamandaleshwar-paramhans/bharat-gaurav-2014-lifetime-achievement-awards Bharat Gaurav]}}</ref> == గ్రంథసూచి == * {{Cite book|title=Yoga in Daily Life – The System|publisher=Iberia/European University Press|year=2000|isbn=3-85052-000-5|location=Austria|language=en}} ** Spanish ({{ISBN|3-85052-007-2}}) ** German ({{ISBN|3-85052-009-9}}) ** French ({{ISBN|3-85052-010-2}}) ** Hungarian ({{ISBN|3-85052-001-3}}) ** Slovakian ({{ISBN|3-85052-002-1}}) ** Czech ({{ISBN|3-85052-003-X}}) ** Croatian ({{ISBN|3-85052-004-8}}) ** Serbian ({{ISBN|3-85052-005-6}}) ** Slovenian ({{ISBN|3-85052-006-4}} * {{Cite book|title=The Hidden Power in Humans – Chakras and Kundalini|publisher=Iberia/European University Press|year=2002|isbn=3-85052-197-4|location=Austria|language=en}} ** Russian ({{ISBN|978-5399001449}}) * {{Cite book|title=A Bright future through yoga}} ** Promoted by the Ministry of Health of Rajasthan, India  * {{Cite book|title=Meetings with a Yogi|publisher=B. R. Publishing Corporation|year=1994|isbn=81-7018-795-8|location=Delhi}} * {{Cite book|title=Diabetes, Help through Yoga in Daily Life|publisher=Iberia/European University Press|year=2007|isbn=978-3-85052-225-0|location=Austria}} * {{Cite book|title=Healthy Heart through Yoga in Daily Life|publisher=Iberia/European University Press|year=2004|isbn=3-85052-155-9|location=Austria}} * High Blood-Pressure, Help through Yoga in Daily Life, Publ. by Iberia/European University Press, Austria, 2000, {{ISBN|3-85052-156-7}} * Yoga Against Backache, Publ. by Maudrich, Germany, 1998, {{ISBN|3-442-10476-9}} * Yoga for Joints, Publ. by Ehrenwirth, Germany, 1993, {{ISBN|3-431-03288-5}} * Yoga with Children, Publ. by Hugendubel, Germany, 1990, {{ISBN|3-88034-492-2}} * {{Cite book|title=Patanjali's Yoga Sutras – Samadhi Path|publisher=Int.Sri Deep Madhavananda Ashram Fellowship}} ** Available in 6 languages. <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B;''<nowiki><span title="This claim needs references to reliable sources. (January 2026)">citation needed</span></nowiki>''&#x5D;</sup> * {{Cite book|title=Selected Pearls|publisher=Int.Sri Deep Madhavananda Ashram Fellowship}}  == మూలాలు == {{Reflist}} == బాహ్య లింకులు == * [http://www.yogaindailylife.org/ యోగా ఇన్ డైలీ లైఫ్ అధికారిక అంతర్జాతీయ హోమ్‌పేజీ] {{Authority control}} [[వర్గం:జీవిస్తున్న ప్రజలు]] [[వర్గం:1945 జననాలు]] [[వర్గం:ఆధ్యాత్మిక గురువులు]] [[వర్గం:రాజస్థాన్ వ్యక్తులు]] [[వర్గం:యోగాచార్యులు]] [[వర్గం:సమీక్షించని అనువాదాలున్న పేజీలు]] 7y3qa154gej9qrsnr637wpqvjp5o93c 0 503097 4908434 4907391 2026-07-19T13:50:16Z InternetArchiveBot 88395 1 మూలము(ల)ను భద్రపరచటానికి ప్రయత్నించగా, 0 పనిచేయనివిగా గుర్తించాను.) #IABot (v2.0.9.5 4908434 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | image = Surieyan poster.jpg | caption = పోస్టర్ | director = పవిత్రన్ | writer = పవిత్రన్ | producer = కేటీ కుంజుమోన్ | starring = {{ubl|[[శరత్ కుమార్]]|[[రోజా సెల్వమణి|రోజా]]|[[బాబు ఆంటోనీ]]}} | cinematography = [[అశోక్ కుమార్ (సినిమాటోగ్రాఫర్)|అశోక్ కుమార్]] | editing = {{ubl|[[బి. లెనిన్]]|వి. టి. విజయన్}} | music = [[దేవా (సంగీత దర్శకుడు)|దేవా]] | studio = ఎ.ఆర్.ఎస్. ఫిల్మ్ ఇంటర్నేషనల్ | released = {{film date|1992|08|14|df=y}} | country = భారతదేశం | language = తమిళం }} '''సూర్యన్''' అనేది 1992లో విడుదలైన ఒక భారతీయ [[తమిళ భాష|తమిళ]] యాక్షన్ చిత్రం. దీనికి పవిత్రన్ రచన, దర్శకత్వం వహించగా, కేటీ కుంజుమోన్ నిర్మించారు. [[శరత్ కుమార్|ఆర్. శరత్‌కుమార్]], [[రోజా సెల్వమణి|రోజా]], [[బాబు ఆంటోనీ]] నటించిన ఈ చిత్రం, ఒక మంత్రిని కాల్చి చంపాడనే నింద మోపి, పారిపోవాల్సి వచ్చిన ఒక [[ఇండియన్ పోలీస్ సర్వీస్|ఐపీఎస్]] అధికారి చుట్టూ తిరుగుతుంది. అతను తన నిర్దోషిత్వాన్ని ఎలా నిరూపించుకుంటాడు అనేది మిగిలిన కథ. ''సూర్యన్'' 1992 ఆగస్టు 14న విడుదలైంది. ఈ చిత్రం హీరోగా శరత్‌కుమార్‌కు మొదటి పెద్ద విజయాన్ని అందించింది. ఇది మూడు [[సినిమా ఎక్స్‌ప్రెస్ పురస్కారాలు|సినిమా ఎక్స్‌ప్రెస్ అవార్డులను]] గెలుచుకుంది, తమిళ చిత్ర పరిశ్రమలోనే తదుపరి యాక్షన్ చిత్రాలకు ట్రెండ్‌సెట్టర్‌గా నిలిచింది. == కథాశం == ఒకరోజు, [[పొల్లాచి|పొల్లాచీలోని]] టాప్ స్లిప్‌కు వచ్చిన ఒక ట్రక్కులో, తీవ్రమైన చలికి వణుకుతున్న ఒక వ్యక్తిని చెట్టియార్ అమ్మ అనే మహిళ చూస్తుంది. ఆమె వెంటనే అతన్ని రక్షించి, తన సొంత కొడుకులా చూసుకుంటుంది. ఎక్కువగా మాట్లాడటానికి ఇష్టపడని ఆ వ్యక్తిని, అతను బట్టతలవాడు కావడం వల్ల అక్కడి ప్రజలు మొట్టై అని పిలుస్తారు. అతను ధనవంతుడైన జమీందారు కూపు కోనార్ ఏకైక అహంకారి అయిన కుమార్తె ఉష దగ్గర డ్రైవర్‌గా పనికి కుదురుతాడు. ఒకరోజు, ఉష కారుకు టైరు మారుస్తుండగా మొట్టై జేబులోంచి ఏదో జారిపోతుంది. ఆ కార్డును తీయగా, మొట్టై అసలు పేరు సూరియన్ అని తెలిసి ఉష దిగ్భ్రాంతి చెందుతుంది. అతను కేంద్ర హోం మంత్రిని హత్య చేసి పరారీలో ఉన్న, స్పెషల్ సెక్యూరిటీ ఫోర్స్‌లో పనిచేస్తున్న ఒక ఐపీఎస్ అధికారి. అతని బండారం బయటపెడతానని ఆమె బెదిరించగా, తాను హోం మంత్రిని చంపకపోయి ఉంటే దేశం ప్రధానమంత్రిని కోల్పోయి ఉండేదని సూరియన్ వెల్లడిస్తాడు. ఆ తర్వాత సూరియన్ తన గతాన్ని వివరిస్తాడు. [[బెంగళూరు|బెంగళూరులో]] జరిగిన ఒక అంతర్జాతీయ సదస్సులో, కేంద్ర హోం మంత్రి, భారత ప్రధానిని హత్య చేయడానికి ఒక వ్యూహాన్ని రూపొందించమని సూరియన్‌కు వాగ్దానం చేస్తూ, ప్రతిఫలంగా కొన్ని వేల డాలర్లు ఇస్తానని చెప్తారు. దీనితో సూరియన్ ఆగ్రహానికి గురై హోం మంత్రిని హత్య చేస్తాడు, ఈ కారణంగా పోలీసులు అతని కోసం గాలిస్తుంటారు. అంతకుముందు హోం మంత్రి తన అనుచరుడైన మిక్కీతో జరిపిన సంభాషణను విన్నందున, సూరియన్ వారి నుండి తప్పించుకుని టాప్ స్లిప్‌లో దాక్కుంటాడు. తన నిర్దోషిత్వాన్ని నిరూపించుకోవడానికి, సూరియన్ తన గుర్తింపును దాచిపెట్టి, మిక్కీ కార్యకలాపాలను పసిగట్టేందుకు అడవిని గమనిస్తూ ఉంటాడు. దేశం పట్ల సూర్యన్ అంకితభావాన్ని చూసి ఉష ప్రేమలో పడుతుంది. ఆమె తన తండ్రి ఇష్టానికి వ్యతిరేకంగా ఇంటి నుండి పారిపోయి సూర్యన్‌ను పెళ్లి చేసుకుంటుంది. ఇంతలో, సూర్యన్ అడవిలో కొన్ని అనుమానాస్పద కార్యకలాపాలను గమనించి, సాక్ష్యాలు సేకరించడానికి వాటిని గమనిస్తూ ఉంటాడు. చివరకు, మిక్కీ కూపు కోనార్ రక్షణలో ఉన్నాడని, ప్రధానమంత్రి పొల్లాచి పర్యటనకు వచ్చినప్పుడు ఆయనను హత్య చేయడానికి మిక్కీ ప్రణాళిక వేస్తున్నాడని అతను తెలుసుకుంటాడు. పోలీసులు సూర్యన్ ఆచూకీ కనిపెట్టి అతన్ని అరెస్టు చేస్తారు. తమను తాము రక్షించుకోవడానికి మిక్కీ, కూపు కోనార్ సూర్యన్‌ను చంపడానికి ప్రణాళిక వేస్తారు. జైలులో ఉన్న సూర్యన్‌ను కలవడానికి వెళ్ళినప్పుడు కూపు కోనార్ రహస్యంగా ఒక బాంబును అమర్చుతాడు, కానీ దురదృష్టవశాత్తు, ఆ దాడిలో కూపు కోనార్ స్వయంగా చనిపోతాడు. సూర్యన్ జైలు నుండి తప్పించుకుని మిక్కీని కనుగొని చంపేస్తాడు. చివరగా, ప్రధానమంత్రి సూర్యన్‌ను సందర్శించి, అతని అంకితభావానికి ధన్యవాదాలు తెలుపుతారు. == తారాగణం == * [[శరత్ కుమార్]] (సూర్యన్ [[ఇండియన్ పోలీస్ సర్వీస్|ఐపిఎస్]]/మొట్టై) * [[బాబు ఆంటోనీ]] (మిక్కీ) * [[రోజా సెల్వమణి|రోజా]] * [[గౌండమణి]] (పనికుట్టి రామసామి) * [[మనోరమ (నటి)|మనోరమ]] (చెట్టియార్ అమ్మ) * [[జుట్టు నరసింహం]] * [[రాజన్ పి. దేవ్]] (కూపు కోనార్‌) * [[కిట్టి]] (CBI అధికారి) * [[రాజు సుందరం]] (ప్రత్యేక పాత్ర) * [[ప్రభుదేవా]] ("లలక్కు డోల్ దప్పి మా" పాటలో ప్రత్యేక ప్రదర్శన)<ref>{{Cite news |last=Anantharam |first=Chitra Deepa |date=20 August 2018 |title=I taught Salman Tamil, says Prabhu Deva |url=https://www.thehindu.com/entertainment/movies/interview-with-prabhu-deva-on-lakshmi/article24737464.ece |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20200717170340/https://www.thehindu.com/entertainment/movies/interview-with-prabhu-deva-on-lakshmi/article24737464.ece |archive-date=17 July 2020 |access-date=27 May 2021 |work=[[The Hindu]]}}</ref> * పసి నారాయణన్ (ఒట్టావై నారాయణ) * [[ఎ. వెంకటేష్]] (ఫోన్ బూత్ ఉద్యోగి) * [[విజి]] ("లలక్కు డోల్ దప్పి మా" పాటలో ప్రత్యేక ప్రదర్శన) == నిర్మాణం == ''వసంతకళా పరవై'' (1991) విజయం తర్వాత, కేటీ కుంజుమోన్ నటుడు [[శరత్ కుమార్|శరత్‌కుమార్]], దర్శకుడు పవిత్రన్‌లతో కలిసి ''సూర్యన్'' అనే కొత్త ప్రాజెక్ట్ కోసం మళ్ళీ సహకరించారు.<ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/entertainment/movies/kt-kunjumon-and-25-years-of-gentleman/article24482821.ece|title=KT Kunjumon and 25 years of 'Gentleman'|last=Ramanujam|first=Srinivasa|date=21 July 2018|work=[[The Hindu]]|access-date=22 February 2021|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190823082049/https://www.thehindu.com/entertainment/movies/kt-kunjumon-and-25-years-of-gentleman/article24482821.ece|archive-date=23 August 2019|last2=Menon|first2=Vishal}}</ref> టైటిల్ పాత్ర గుండు చేయించుకునే సన్నివేశంలో, నిర్మాతలు మంగళిని నియమించుకోలేకపోవడంతో శరత్‌కుమార్ స్వయంగా ఆ పని చేశారు. ఈ చిత్రాన్ని టాప్ స్లిప్, రాజస్థాన్‌లోని వివిధ ప్రదేశాలలో చిత్రీకరించారు. [[ఎస్. శంకర్]], [[ఎ. వెంకటేష్]] అసోసియేట్ డైరెక్టర్లుగా పనిచేశారు.<ref name="golden">{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/entertainment/movies/landmark-films-golden-memories/article31693902.ece|title=Landmark films, golden memories|last=Ashok Kumar|first=S. R.|date=28 May 2020|work=[[The Hindu]]|access-date=29 May 2020|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200602064801/https://www.thehindu.com/entertainment/movies/landmark-films-golden-memories/article31693902.ece|archive-date=2 June 2020}}</ref> == సౌండ్‌ట్రాక్ == సౌండ్‌ట్రాక్‌ను [[దేవా (సంగీత దర్శకుడు)|దేవా]] స్వరపరిచారు, పాటలకు సాహిత్యం [[వాలి (కవి)|వాలి]] రాశారు.<ref>{{Cite web|date=31 August 2014|title=Surieyan|url=https://www.jiosaavn.com/album/surieyan/UTPhplj0LaQ_|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190406213716/https://www.jiosaavn.com/album/surieyan/UTPhplj0LaQ_|archive-date=6 April 2019|access-date=25 August 2020|website=[[JioSaavn]]}}</ref><ref>{{Cite web|title=Suriyan Tamil Audio Cassette By Deva|url=https://banumass.com/product/tamil-audio-cassette/tamil-audio-cassettes/deva-tamil-audio-cassettes/suriyan-tamil-audio-cassette/|url-status=live|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20250210170211/https://banumass.com/product/tamil-audio-cassette/tamil-audio-cassettes/deva-tamil-audio-cassettes/suriyan-tamil-audio-cassette/|archive-date=10 ఫిబ్రవరి 2025|access-date=10 February 2025|website=Banumass|language=en}}</ref> "పతినెట్టు వాయదు" పాట హిందూ భక్తి గీతమైన " కంద షష్టి కవాసం " ఆధారంగా రూపొందించబడింది.<ref>{{Cite web|date=18 July 2020|title=How Kandha Sashti Kavasam helped Suriya, Vikram, Ajith & Arun Vijay!|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/tamil/movies/news/how-kandha-sashti-kavasam-helped-suriya-vikram-ajith-arun-vijay/articleshow/77041215.cms|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200719142205/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/tamil/movies/news/how-kandha-sashti-kavasam-helped-suriya-vikram-ajith-arun-vijay/articleshow/77041215.cms|archive-date=19 July 2020|access-date=25 August 2020|website=[[The Times of India]]}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/entertainment/movies/20-years-of-kushi-how-deva-used-the-vijay-film-to-prove-that-he-was-more-than-a-gaana-composer/article31615468.ece|title=Deva interview: 'Kushi' proved that I could do more than just 'gaana'|last=Ramanujam|first=Srinivasa|date=18 May 2020|work=[[The Hindu]]|access-date=25 August 2020|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200622212043/https://www.thehindu.com/entertainment/movies/20-years-of-kushi-how-deva-used-the-vijay-film-to-prove-that-he-was-more-than-a-gaana-composer/article31615468.ece|archive-date=22 June 2020}}</ref>​ 68 సార్లు సంతకం.<ref>{{Cite web|last=Thapliyal|first=Adesh|date=10 March 2023|title=A Brief History of South Indian Kuthu and Teenmaar Music in 10 Songs|url=https://pitchfork.com/thepitch/naatu-naatu-south-indian-kuthu-in-10-songs/|url-status=live|archive-url=https://archive.today/20230316104533/https://pitchfork.com/thepitch/naatu-naatu-south-indian-kuthu-in-10-songs/|archive-date=16 March 2023|access-date=17 March 2023|website=[[Pitchfork (website)|Pitchfork]]}}</ref> [[తెలుగు|తెలుగులో]] డబ్బింగ్ వెర్షన్ ''మండే సూర్యుడు'' కోసం, [[ఇందుకూరి రామకృష్ణంరాజు|రాజశ్రీ]] సాహిత్యం రాశారు.<ref>{{Cite web|date=August 2014|title=Mandey Suryudu|url=https://open.spotify.com/album/3YONcRDU29rLOIJ2WVxBKh|url-status=live|archive-url=https://archive.today/20230126042917/https://open.spotify.com/album/3YONcRDU29rLOIJ2WVxBKh|archive-date=26 January 2023|access-date=4 January 2021|website=[[Spotify]]}}</ref> {{track listing | headline = తమిళం | extra_column = గాయకుడు(లు) | title1 = లాలకు డోలే | extra1 = [[దేవా (సంగీత దర్శకుడు)|దేవా]], [[నాగూర్ బాబు|మనో]], [[ఎస్. జానకి]] | length1 = | title2 = కొట్టుంగడి కుమ్మీ | extra2 = ఎస్. జానకి, [[ఎస్. పి. బాలసుబ్రహ్మణ్యం]] | length2 = | title3 = పతినెట్టు వాయడు | extra3 = ఎస్. జానకి, ఎస్. పి. బాలసుబ్రహ్మణ్యం | length3 = | title4 = మన్నతి మన్నార్గల్ | extra4 =ఎస్. పి. బాలసుబ్రహ్మణ్యం | length4 = | title5 = తూంగు మూంచి | extra5 = ఎస్. జానకి, ఎస్. పి. బాలసుబ్రహ్మణ్యం | length5 = }} {{track listing | headline = తెలుగు | extra_column = గాయకుడు(లు) | total_length = 24:44 | title1 = ఏయ్ ఓయ్ అయ్యి జుమ్మలాకా | extra1 = [[ఎస్. పి. బాలసుబ్రహ్మణ్యం]], [[కె. ఎస్. చిత్ర]] | length1 = 4:20 | title2 = పిలిచే వయసు పలికే సొగసు | extra2 = ఎస్. పి. బాలసుబ్రహ్మణ్యం, కె. ఎస్. చిత్ర | length2 = 5:16 | title3 = చూడు చూడు ఊరంత | extra3 = ఎస్. పి. బాలసుబ్రహ్మణ్యం, కె. ఎస్. చిత్ర | length3 = 5:11 | title4 = మాటైనా బోటైనా ఒకటేలె నీది | extra4 = ఎస్. పి. బాలసుబ్రహ్మణ్యం | length4 = 5:02 | title5 = ముగ్దరాలి నవ్వే | extra5 = ఎస్. పి. బాలసుబ్రహ్మణ్యం, కె. ఎస్. చిత్ర | length5 = 4:53 }} == విడుదల, స్వీకరణ == ''సూర్యన్'' 1992 ఆగస్టు 14న విడుదలైంది.<ref>{{Cite web|title=Tamil Films|url=http://gentlemanfilmktk.in/tamil-films/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200825085045/http://gentlemanfilmktk.in/tamil-films/|archive-date=25 August 2020|access-date=25 August 2020|website=Gentleman Film KTK}}</ref> అదే రోజు, అయ్యప్ప ప్రసాద్ ''[[ఇండియన్ ఎక్స్‌ప్రెస్|ది ఇండియన్ ఎక్స్‌ప్రెస్‌లో]]'' ఇలా రాశారు, "[ ''సూర్యన్'' ] చివరి వరకు ప్రేక్షకుల దృష్టిని ఆకట్టుకునే వేగవంతమైన వినోదాత్మక చిత్రం".<ref>{{Cite news|url=https://news.google.com/newspapers?id=fYBlAAAAIBAJ&sjid=mp4NAAAAIBAJ&pg=453%2C1027795|title=A chase without a base|last=Prasad|first=Ayyappa|date=14 August 1992|work=[[The Indian Express]]|access-date=25 August 2020|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20240504101136/https://news.google.com/newspapers?id=fYBlAAAAIBAJ&sjid=mp4NAAAAIBAJ&pg=453%2C1027795|archive-date=4 May 2024|pages=7|via=[[Google News Archive]]}}</ref> ఆగస్టు 22న, ''న్యూ స్ట్రెయిట్స్ టైమ్స్‌కు'' చెందిన కె. విజయన్, దర్శకుడిని ప్రశంసిస్తూ, అతను "ప్రేక్షకులను సస్పెన్స్‌లో ఉంచడంలో విజయం సాధించాడు" అని పేర్కొన్నారు, కానీ స్టంట్ సన్నివేశాలు నమ్మశక్యంగా లేవని విమర్శించారు.<ref>{{Cite news|url=https://news.google.com/newspapers?id=_7BUAAAAIBAJ&sjid=YJADAAAAIBAJ&pg=5525%2C623510|title=Good plot but action flops|last=Vijiyan|first=K.|date=22 August 1992|work=[[New Straits Times]]|access-date=25 August 2020|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20240504092634/https://news.google.com/newspapers?id=_7BUAAAAIBAJ&sjid=YJADAAAAIBAJ&pg=5525%2C623510|archive-date=4 May 2024|pages=24|via=[[Google News Archive]]}}</ref> ''కల్కికి'' చెందిన సి.ఆర్.కె. నటన, కామెడీ, సినిమాటోగ్రఫీని ప్రశంసించారు.<ref>{{Cite magazine|last=சி. ஆர். கே.|date=23 August 1992|title=சூரியன்|url=https://archive.org/details/kalki1992-08-23/page/n25/mode/2up|magazine=[[Kalki (magazine)|Kalki]]|language=ta|page=25|archive-url=https://archive.today/20230126042737/https://archive.org/details/kalki1992-08-23/page/n25/mode/2up|archive-date=26 January 2023|access-date=15 December 2022}}</ref> 13వ సినిమా ఎక్స్‌ప్రెస్ అవార్డులలో, గౌండమణి ఉత్తమ హాస్యనటుడు అవార్డును, ఎం. సుందరం ఉత్తమ డాన్స్ మాస్టర్ అవార్డును గెలుచుకోగా, ఈ చిత్రంలో నటనకు శరత్‌కుమార్ "అసాధారణ ప్రత్యేక అవార్డు"ను అందుకున్నారు.<ref>{{Cite news|url=https://news.google.com/newspapers?nid=P9oYG7HA76QC&dat=19930317&printsec=frontpage&hl=en|title=Cinema Express Awards|date=17 March 1993|work=[[The Indian Express]]|access-date=22 February 2021|agency=Express News Service|pages=4|via=[[Google News Archive]]}}</ref> == వారసత్వం == ఇంతకుముందు ప్రధానంగా ప్రతికూల పాత్రలు పోషించిన శరత్‌కుమార్‌కు ఈ చిత్రం ఒక పెద్ద బ్రేక్‌త్రూగా నిలిచింది, దాని విజయం అతన్ని బాగా డిమాండ్ ఉన్న కథానాయకుడిగా మార్చింది.<ref name="golden" /> <ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/tamil/movies/news/sarathkumar-on-30-years-of-surieyan/articleshow/93556781.cms|title=Sarathkumar on 30 years of Surieyan|date=14 August 2022|work=[[The Times of India]]|access-date=7 January 2025|url-status=live|archive-url=https://archive.today/20250107063838/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/tamil/movies/news/sarathkumar-on-30-years-of-surieyan/articleshow/93556781.cms|archive-date=7 January 2025}}</ref> ఇది టాప్ స్లిప్‌ను ఒక పర్యాటక ఆకర్షణగా ప్రాచుర్యంలోకి తీసుకురావడానికి కూడా సహాయపడింది. <ref>{{Cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/pollachi-mini-kodambakkam-in-tamil-nadu/articleshow/4107438.cms|title=Pollachi: Mini Kodambakkam in Tamil Nadu|last=Sujatha|first=S.|date=10 February 2009|work=[[The Economic Times]]|access-date=7 January 2025|url-status=live|archive-url=https://archive.today/20250107054229/https://economictimes.indiatimes.com/pollachi-mini-kodambakkam-in-tamil-nadu/articleshow/4107438.cms|archive-date=7 January 2025}}</ref> గౌండమణి ప్రదర్శించిన కామెడీ ట్రాక్, అలాగే అతని సంభాషణ "అరసియల్ల ఇతెల్లం సతరనంపా" ( transl. ఇదంతా రాజకీయాల్లో సర్వసాధారణం).<ref>{{Cite web|last=Vankipuram|first=Meera|date=8 June 2017|title=Netizens ROFL as memes mock volatile TN politics|url=https://timesofindia.indiatimes.com/blogs/tracking-indian-communities/netizens-rofl-as-memes-mock-volatile-tn-politics/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200619100623/https://timesofindia.indiatimes.com/blogs/tracking-indian-communities/netizens-rofl-as-memes-mock-volatile-tn-politics/|archive-date=19 June 2020|access-date=25 August 2020|website=[[The Times of India]]}}</ref> == మూలాలు == {{Notelist}} == సూచనలు == {{reflist}} == బాహ్య లింకులు == * {{IMDb title}} * {{Rotten Tomatoes}} [[వర్గం:రాజస్థాన్ లో చిత్రీకరించిన సినిమాలు]] [[వర్గం:CS1 maint: deprecated archival service]] [[వర్గం:1992 సినిమాలు]] [[వర్గం:రోజా నటించిన సినిమాలు]] [[వర్గం:ప్రభుదేవా నటించిన సినిమాలు]] iq6t6t96u7vxjwpmmsr11lbrk6kjljx 0 503125 4908460 4907892 2026-07-19T16:08:40Z స్వరలాసిక 13980 /* బయటి లింకులు */ 4908460 wikitext text/x-wiki [[File:RR team 2.jpg|250px|thumb|right|[[శిల్పా శెట్టి]] ఇంట్లో జరిగిన పార్టీలో ఆర్ఆర్ ప్లేయర్స్|alt=Nine players standing on a green carpet wearing a blue top and blue or black jeans. Along with them are two other men who are wearing black cffoats and pants.]] [[రాజస్థాన్ రాయల్స్]] (ఆర్ఆర్) భారతదేశంలోని [[జైపూర్]] కేంద్రంగా ఉన్న ఒక ఫ్రాంచైజీ క్రికెట్ జట్టు. [[ఇండియన్ ప్రీమియర్ లీగ్]] (ఐ. పి. ఎల్.) లో పాల్గొనే జట్లలో ఇది ఒకటి. ఇది తన మొదటి ట్వంటీ20 మ్యాచ్‌ను ఐపిఎల్ [[2008 ఇండియన్ ప్రీమియర్ లీగ్|మొదటి సీజన్‌]]లో [[ఢిల్లీ డేర్ డెవిల్స్|ఢిల్లీ డేర్ డెవిల్స్‌]]తో ఆడింది.<ref name="matches">{{cite web|url=https://cricketarchive.com/Archive/Teams/6/6931/Twenty20_Matches.html|title=Twenty20 Matches played by Rajasthan Royals |publisher=CricketArchive|access-date=26 July 2012}}</ref><ref name="other-matches">{{cite web|url=https://cricketarchive.com/Archive/Teams/6/6931/Other_Matches.html|title=Other Matches played by Rajasthan Royals|publisher=CricketArchive|access-date=26 July 2012|archive-date=15 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171215074322/https://cricketarchive.com/Archive/Teams/6/6931/Other_Matches.html}}</ref> ఆ సీజన్లో గ్రూప్ దశలో అగ్రస్థానంలో నిలిచింది<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ipl/engine/series/313494.html?view=pointstable|title=Indian Premier League, 2007/08 / Points table |publisher=ESPNcricinfo |access-date=26 July 2012}}</ref>. [[చెన్నై సూపర్ కింగ్స్|చెన్నై సూపర్ కింగ్స్‌]]తో జరిగిన ఫైనల్‌లో విజయం సాధించి, ఐపిఎల్ మొదటి విజేతగా నిలిచింది.<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ipl/content/story/353226.html|title=Rajasthan champions after cliffhanger|publisher=ESPNcricinfo |access-date=13 August 2012|date=1 June 2008}}</ref><ref>{{cite news|title=Cricket Champions League unveiled|url=https://news.bbc.co.uk/sport1/hi/cricket/7441994.stm|work=[[BBC Sport]]|access-date=15 August 2012|date=7 June 2008|quote=They will line up against India's Rajasthan Royals and Chennai Super Kings, Western Australia and Victoria, and the Titans and KwaZulu Natal Dolphins from South Africa.}}</ref> ఇది 2013 ఐపీఎల్ లో ప్లేఆఫ్స్ కూడా చేరుకుంది. 2008 మరియు 2013 సీజన్లలో జట్టు ప్రదర్శన ఫలితంగా 2008 మరియు 2013 ఛాంపియన్స్ లీగ్ ట్వంటీ20 (సిఎల్టి20) కు అర్హత సాధించింది, అయితే 2008 ముంబై దాడుల కారణంగా 2008 ఎడిషన్ రద్దు చేయబడింది.<ref>{{cite web|title=Sialkot Stallions' participation will help resumption of ties|url=http://www.thehindu.com/sport/cricket/article3477128.ece|publisher=[[Press Trust of India]]|work=[[The Hindu]]|access-date=15 August 2012|location=New Delhi|date=1 June 2012|quote=Sialkot was included in the inaugural season of CLT20 in 2008, but the tournament got cancelled due to the Mumbai terrorist attacks.}}</ref> 2013 సిఎల్టి20లో ఆర్ఆర్ ఫైనల్‌కు చేరుకుంది, కానీ ముంబై ఇండియన్స్ చేతిలో ఓడిపోయింది.<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/654385.html|title=Final: Mumbai Indians v Rajasthan Royals at Delhi, Oct 6, 2013|access-date=7 October 2013|publisher=ESPNcricinfo}}</ref> డెబ్బై మూడు మంది ఆటగాళ్ళు ఆర్ఆర్ తరపున ఆడారు, వీరిలో సంజు శాంసన్ అత్యధిక మ్యాచ్లు ఆడాడు.<ref name="players">{{cite web|url=https://cricketarchive.com/Archive/Teams/6/6931/Players.html |title=Players who have played for Rajasthan Royals|publisher=CricketArchive|access-date=24 July 2012}}</ref> ఒక జట్టుకు అత్యధిక పరుగులు, అత్యధిక వికెట్లు, అత్యధిక స్కోరు, అత్యధిక బ్యాటింగ్ సగటు, అత్యధిక సిక్సర్లు, అత్యధిక మ్యాచ్లు నడిపించిన ఏకైక ఆటగాడు [[షేన్ వాట్సన్]].<ref>[http://stats.espncricinfo.com/wac/engine/records/batting/most_runs_career.html?class=6;id=4345;type=team Most runs for Rajasthan Royals] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161228034435/http://stats.espncricinfo.com/wac/engine/records/batting/most_runs_career.html?class=6%3Bid%3D4345%3Btype%3Dteam |date=28 December 2016 }}. ESPNcricinfo.com. Retrieved on 2015-09-30.</ref>[<ref>[http://stats.espncricinfo.com/wac/engine/records/bowling/most_wickets_career.html?class=6;id=4345;type=team Most wickets for Rajasthan Royals] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161228034315/http://stats.espncricinfo.com/wac/engine/records/bowling/most_wickets_career.html?class=6%3Bid%3D4345%3Btype%3Dteam |date=28 December 2016 }}. ESPNcricinfo.com. Retrieved on 2015-09-30.</ref><ref>[http://stats.espncricinfo.com/pro402/engine/records/batting/most_runs_innings.html?class=6;id=4345;type=team Highest individual scores for Rajasthan Royals] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161228034351/http://stats.espncricinfo.com/pro402/engine/records/batting/most_runs_innings.html?class=6%3Bid%3D4345%3Btype%3Dteam |date=28 December 2016 }}. ESPNcricinfo.com. Retrieved on 2015-09-30.</ref><ref>[http://stats.espncricinfo.com/indian-premier-league-2013/engine/records/batting/highest_career_batting_average.html?id=117;team=4345;type=trophy Batting averages] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161228034402/http://stats.espncricinfo.com/indian-premier-league-2013/engine/records/batting/highest_career_batting_average.html?id=117%3Bteam%3D4345%3Btype%3Dtrophy |date=28 December 2016 }}. ESPNcricinfo.com. Retrieved on 2015-09-30.</ref><ref>[http://stats.espncricinfo.com/indian-premier-league-2013/engine/records/batting/most_sixes_career.html?id=117;team=4345;type=trophy Most sixes for Rajasthan Royals] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161228034441/http://stats.espncricinfo.com/indian-premier-league-2013/engine/records/batting/most_sixes_career.html?id=117%3Bteam%3D4345%3Btype%3Dtrophy |date=28 December 2016 }}. ESPNcricinfo.com. Retrieved on 2015-09-30.</ref><ref>[http://stats.espncricinfo.com/pro402/engine/records/individual/most_matches_career.html?class=6;id=4345;type=team Most matches for Rajasthan Royals]{{dead link|date=September 2017 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. ESPNcricinfo.com. Retrieved on 2015-09-30.</ref> రెండుసార్లు ఐపీఎల్లో మ్యాన్ ఆఫ్ ది టోర్నమెంట్ అవార్డు గెలుచుకున్న ఏకైక ఆటగాడు కూడా. లీ కార్సెల్డిన్ యొక్క అత్యుత్తమ బౌలింగ్ సగటు 6.00, అయితే 20 ఓవర్లకు పైగా బౌలింగ్ చేసిన బౌలర్లలో [[సోహైల్ తన్వీర్]] ఉత్తమ సగటు: 11.44 కలిగి ఉన్నాడు.<ref>{{cite news|title=Rajasthan Royals / Records / Twenty20 matches / Best averages|url=http://stats.espncricinfo.com/indian-premier-league-2012/engine/records/bowling/best_career_bowling_average.html?class=6;id=4345;type=team|access-date=26 July 2012|publisher=ESPNcricinfo|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141206195231/http://stats.espncricinfo.com/indian-premier-league-2012/engine/records/bowling/best_career_bowling_average.html?class=6%3Bid%3D4345%3Btype%3Dteam|archivedate=6 December 2014}}</ref> తన్వీర్ ఒక ఇన్నింగ్స్లో అత్యుత్తమ బౌలింగ్ గణాంకాలు కూడా కలిగి ఉన్నాడు. అతను 2008లో చెన్నై సూపర్ కింగ్స్తో జరిగిన మ్యాచ్లో 14 పరుగులు ఇచ్చి ఆరు వికెట్లు పడగొట్టాడు.<ref>{{cite news|title=Rajasthan Royals / Records / Twenty20 matches / Best bowling figures in an innings|url=http://stats.espncricinfo.com/indian-premier-league-2012/engine/records/bowling/best_figures_innings.html?class=6;id=4345;type=team|access-date=26 July 2012|publisher=ESPNcricinfo|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141206195208/http://stats.espncricinfo.com/indian-premier-league-2012/engine/records/bowling/best_figures_innings.html?class=6%3Bid%3D4345%3Btype%3Dteam|archivedate=6 December 2014}}</ref> [[మహేష్ రావత్]] ఆర్ఆర్కు వికెట్ కీపర్ అత్యధిక క్యాచ్లు తీసుకున్నాడు, 15, [[నమన్ ఓజా]] అత్యధిక స్టంపింగ్లు చేశాడుః 7 [[దిశాంత్ యాగ్నిక్]] ఆర్ఆర్కు 18తో వికెట్ కీపర్ గా అత్యధిక క్యాచ్లు తీశాడు.<ref name="wk">{{cite news|title=Rajasthan Royals / Records / Twenty20 matches / Most dismissals|url=http://stats.espncricinfo.com/indian-premier-league-2012/engine/records/keeping/most_dismissals_career.html?class=6;id=4345;type=team|access-date=26 July 2012|publisher=ESPNcricinfo|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141206195130/http://stats.espncricinfo.com/indian-premier-league-2012/engine/records/keeping/most_dismissals_career.html?class=6%3Bid%3D4345%3Btype%3Dteam|archivedate=6 December 2014}}</ref> రహానే 28 క్యాచ్లతో ఫీల్డర్లలో అత్యధిక క్యాచ్లు తీసుకున్నాడు.<ref>{{cite news|title=Rajasthan Royals / Records / Twenty20 matches / Most catches|url=http://stats.espncricinfo.com/indian-premier-league-2012/engine/records/fielding/most_catches_career.html?class=6;id=4345;type=team|access-date=26 July 2012|publisher=ESPNcricinfo|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141206195219/http://stats.espncricinfo.com/indian-premier-league-2012/engine/records/fielding/most_catches_career.html?class=6%3Bid%3D4345%3Btype%3Dteam|archivedate=6 December 2014}}</ref> మొదటి జాబితాలో ఆర్ఆర్ కోసం కనీసం ఒక మ్యాచ్ ఆడిన ఆటగాళ్లందరూ ఉంటారు మరియు ప్రారంభంలో వారి చివరి పేరుతో అక్షరక్రమంగా జాబితా చేయబడతారు. <ref group="lower-greek">Sorting as such may actually be considered incorrect, especially for players such as Mohammad Kaif, where their last name is used in a different manner to that of western names, but are listed as such for continuity with other lists and ease of understanding the page.</ref> రెండవ జాబితాలో కనీసం ఒక మ్యాచ్లో జట్టుకు నాయకత్వం వహించిన ఆటగాళ్లందరూ ఉంటారు, మొదటి మ్యాచ్ కెప్టెన్ క్రమంలో ఏర్పాటు చేయబడుతుంది. చాలా మంది ఆటగాళ్ళు ఐపిఎల్ లోని ఇతర జట్లకు కూడా ప్రాతినిధ్యం వహించారు, కానీ ఆర్ఆర్ కోసం వారి ఆటల రికార్డులు మాత్రమే ఇవ్వబడ్డాయి. <ref group=lower-greek>To sort these tables by any statistic, click on the [[Image:Sort both.gif|link=|alt=]] icon in the column title.</ref><ref group=lower-greek>These statistics are correct as of [[2014 Indian Premier League]].</ref> ==కీ== {{col-float}} '''జనరల్''' * §&nbsp;– ప్రస్తుత జట్టు సభ్యుడు<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/indian-premier-league-2014/content/story/708569.html|title=Royals retain Samson, Binny, Rahane, Watson, Faulkner|date=10 January 2014|access-date=10 January 2014|publisher=ESPNcricinfo}}</ref> * {{dagger}}&nbsp;– కెప్టెన్<ref name="captains">{{cite news|title=Rajasthan Royals / Records / Twenty20 matches / List of captains|url=https://www.espncricinfo.com/records/team/individual-list-captains/rajasthan-royals-4345/twenty20-matches-6|access-date=23 January 2025|publisher=ESPNcricinfo}}</ref> * {{double-dagger}}&nbsp;– [[వికెట్-కీపర్]]<ref name="wk"/> * '''మొదటి'''&nbsp;– రాజస్థాన్ రాయల్స్ తరఫున మొదటి టి20 మ్యాచ్ ఆడిన సంవత్సరం * '''చివరి'''&nbsp;– రాజస్థాన్ రాయల్స్ తరఫున చివరి టి20 మ్యాచ్ ఆడిన సంవత్సరం * '''మ్యాచ్'''&nbsp;– ఆడిన మ్యాచ్‌ల సంఖ్య {{col-float-break}} '''ఫీల్డింగ్''' * '''క్యా'''&nbsp;– క్యాచులు * '''స్టం'''&nbsp;– స్టంపింగులు {{col-float-break}} '''[[బ్యాటింగ్ (క్రికెట్)|బ్యాటింగ్]]''' * '''ఇన్న్'''&nbsp;– ఇన్నింగుల సంఖ్య * '''నాఔ'''&nbsp;– నాట్ ఔట్ అయిన ఇన్నింగులు * '''రన్స్'''&nbsp;– మొత్తం పరుగులు * '''అస్కో'''&nbsp;– అత్యధిక స్కోరు * '''100'''&nbsp;– [[శతకం (క్రికెట్)|సెంచరీ]]ల సంఖ్య * '''50'''&nbsp;– అర్ధ సెంచరీల సంఖ్య<ref name="Centuries" group="lower-greek">A century made is not listed as an additional half century.</ref> * '''సగటు'''&nbsp;– బ్యాటింగ్ సగటు * '''*'''&nbsp;– నాట్ ఔట్‌గా మిగిలిన బ్యాట్స్‌మెన్లు {{col-float-break}} '''[[బౌలింగ్ (క్రికెట్)|బౌలింగ్]]''' * '''బంతులు'''&nbsp;– మొత్తం విసిరిన బంతుల సంఖ్య<ref name="Balls" group="lower-greek"/> * '''వికెట్లు'''&nbsp;– మొత్తం పడగొట్టిన వికెట్ల సంఖ్య * '''ఉబౌ'''&nbsp;– ఒక ఇన్నింగులో ఉత్తమ బౌలింగ్<ref name="BBI" group="lower-greek"/> * '''స.ప'''&nbsp;- ఓవరుకు ఇచ్చిన సగటు పరుగులు<ref name="ER" group="lower-greek"/> * '''సగటు'''&nbsp;– వికెట్టుకు ఇచ్చిన సగటు పరుగులు * '''స్ట్రై.రే'''&nbsp;- స్ట్రైకింగ్ రేట్ {{col-float-break}} '''[[కెప్టెన్ (క్రికెట్)|కెప్టెన్లు]]''' * '''గె'''&nbsp;– గెలిచిన మ్యాచ్‌ల సంఖ్య * '''ఓ'''&nbsp;– ఓడిన మ్యాచ్‌ల సంఖ్య * '''ఫ.తే'''&nbsp;– ఫలితాలు తేలని మ్యాచ్‌ల సంఖ్య * '''గె%'''&nbsp;– కెప్టెన్‌గా గెలుపు శాతం<ref group="lower-greek" name="win%">The Win–loss percentage is calculated using the formula:<br/><math>\frac{Wins+\frac{1}{2}Ties}{Games}</math></ref> {{col-float-end}} ==క్రీడాకారులు== {{gallery | width = 150 | align = center | File:Shane Warne bowling 2009.jpg | alt1 = A white coloured man in his bowling action. He is wearing a blue outfit and is alongside cricket stumps. A field and boundary ropes can be seen in the background. | ఐపీఎల్ ప్రారంభ (2008) సీజన్‌లో రాజస్థాన్ రాయల్స్‌కు ప్రాతినిధ్యం వహించిన [[షేన్ వార్న్]], 25.38 బౌలింగ్ సగటుతో మొత్తం 16 వికెట్లు సాధించాడు.<ref name="most-wickets">{{cite news|title=Rajasthan Royals / Records / Twenty20 matches / Most wickets|url=http://stats.espncricinfo.com/indian-premier-league-2012/engine/records/bowling/most_wickets_career.html?class=6;id=4345;type=team|access-date=July 26, 2012|publisher=ESPNcricinfo|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141206195104/http://stats.espncricinfo.com/indian-premier-league-2012/engine/records/bowling/most_wickets_career.html?class=6%3Bid%3D4345%3Btype%3Dteam|archivedate=6 December 2014}}</ref> | File:RahulDravid.jpg | alt3 = A male, dark-skinned cricketer in a white short-sleeved shirt and dark blue baseball cap with sunglasses on the peak of the cap. He is standing high up in a cricket stand with a large number of spectators in the background. | రాజస్థాన్ రాయల్స్ తరఫున [[రాహుల్ ద్రవిడ్]] ఏడు అర్ధశతకాలతో అత్యధిక వ్యక్తిగత స్కోరు 66 పరుగులు తీశాడు.<ref name="batting"/> }} {| class="wikitable plainrowheaders sortable sort-under-center" |+రాజస్థాన్ రాయల్స్ క్రికెటర్లు |- style="text-align:center;" ! scope="col" colspan=6 class="unsortable"| జనరల్ ! scope="col" colspan=8 class="unsortable"| [[బ్యాటింగ్ (క్రికెట్)|బ్యాటింగ్]]{{wbr}}<ref name="batting">{{cite web |url=http://stats.espncricinfo.com/indian-premier-league-2012/engine/records/averages/batting.html?class=6;id=4345;type=team |title=Rajasthan Royals / Records / Twenty20 matches / Batting averages |publisher=ESPNcricinfo |access-date=24 July 2012 |url-status=dead |archiveurl=https://archive.today/20130122165229/http://stats.espncricinfo.com/indian-premier-league-2012/engine/records/averages/batting.html?class=6;id=4345;type=team |archivedate=22 January 2013}}</ref> ! scope="col" colspan=5 class="unsortable"| [[బౌలింగ్ (క్రికెట్)|బౌలింగ్]]{{wbr}}<ref name="bowling">{{cite web |url=http://stats.espncricinfo.com/indian-premier-league-2012/engine/records/averages/bowling.html?class=6;id=4345;type=team |title=Rajasthan Royals / Records / Twenty20 matches / Bowling averages |publisher=ESPNcricinfo |access-date=24 July 2012 |url-status=dead |archiveurl=https://archive.today/20130122064613/http://stats.espncricinfo.com/indian-premier-league-2012/engine/records/averages/bowling.html?class=6;id=4345;type=team |archivedate=22 January 2013}}</ref> ! scope="col" colspan=2 class="unsortable"| ఫీల్డింగ్{{wbr}}<ref name="bowling"/> |- style="text-align:center;" ! scope="col"| సంఖ్య. ! scope="col"|పేరు{{wbr}}<ref name="players"/> ! scope="col"|జాతీయత{{wbr}}<ref name="nationality" group="lower-greek">The information in the nationality column is according to ESPNcricinfo. This information may not necessarily reflect the player's birthplace or citizenship.</ref> ! scope="col"|మొదటి ! scope="col"|చివరి ! scope="col"|మ్యాచ్ ! scope="col"|ఇన్న్ ! scope="col"|నాఔ ! scope="col"|రన్స్ ! scope="col"|అస్కో ! scope="col"|[[శతకం (క్రికెట్)|100]] ! scope="col"|50{{wbr}}<ref name="Centuries" group="lower-greek"/> ! scope="col"|సగటు ! scope="col"| స్ట్రై.రే ! scope="col"|బంతులు{{wbr}}<ref name="Balls" group="lower-greek">This does not include illegal deliveries like [[no-ball]]s and [[Wide (cricket)|wides]].</ref> ! scope="col"|వికెట్లు ! scope="col"|ఉబౌ{{wbr}}<ref name="BBI" group="lower-greek">The BBI has not been provided for those bowlers who have not taken any wicket while playing for RR.</ref> ! scope="col"|స.ప{{wbr}}<ref name="ER" group="lower-greek">Average runs concede by bowlers while playing for RR.</ref> ! scope="col"|సగటు ! scope="col"|క్యా ! scope="col"|స్టం |- style="text-align:center;" ! 1 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[కమ్రాన్ అక్మల్]] {{double-dagger}} | align="left" | {{flagicon|PAK}}[[పాకిస్థాన్]] | 2008 | 2008 | 6 | 6 | 1 | {{sort|0128|128}} | {{sort|0531|53*}} | 0 | 1 | {{sort|2560|25.60}} | {{sort|16410|164.10}} | {{sort|0000|0}} | {{sort|-01|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 5 | 4 |- style="text-align:center;" ! 2 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[దినేష్ సలుంఖే]] |align="left" | {{cr|IND}} |2008 |2008 | 6 | 3 | 1 | {{sort|0033|33}} | {{sort|0261|26*}} | 0 | 0 | {{sort|1650|16.50}} | {{sort|13750|137.50}} | {{sort|0048|48}} | {{sort|01|1}} | {{sort|0179|1/21}} | {{sort|0975|9.75}} | {{sort|7800|78.00}} | 2 | 0 |- style="text-align:center;" ! 3 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[యూనిస్ ఖాన్]] | align="left" | {{flagicon|PAK}}[[పాకిస్థాన్]] | 2008 | 2008 | 1 | 1 | 0 | {{sort|0003|3}} | {{sort|0030|3}} | 0 | 0 | {{sort|0300|3.00}} | {{sort|04286|42.86}} | {{sort|0000|0}} | {{sort|-01|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 1 | 0 |- style='text-align:center;" ! 4 ! scope="row" style+"text-align:left;" | [[మొహమ్మద్ కైఫ్]] | align="left" | {{cr|IND}} | 2008 | 2008 | 16 | 14 | 3 | {{sort|0176|176}} | {{sort|0340|34}} | 0 | 0 | {{sort|1600|16.00}} | {{sort|10360|103.60}} | {{sort|0000|0}} | {{sort|-01-|-}} | {{sort|-0001|-}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|-}} | 8 | 0 |- style="text-align:center;" ! 5 ! scope="row" style="text-align:left;" | తరువర్ కోహ్లీ |align="left" | {{cr|IND}} | 2008 | 2008 | 2 | 2 | 0 | {{sort|0010|10}} | {{sort|0070|7}} | 0 | 0 | {{sort|0500|5.00}} | {{sort|06667|66.67}} | {{sort|0000|0}} | {{sort|-01|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 1 | 0 |- style="text-align:center;" ! 6 ! scope="row" style="text-align:left;" | డారెన్ లెహ్మన్ |align="left" | {{flagicon|AUS}}[[ఆస్ట్రేలియా]] | 2008 | 2008 | 2 | 2 | 0 | {{sort|0018|18}} | {{sort|0170|17}} | 0 | 0 | {{sort|0900|9.00}} | {{sort|10000|100.00}} | {{sort|0000|0}} | {{sort|-01|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 0 | 0 |- style="text-align:center;" ! 7 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[సోహైల్ తన్వీర్]] | align="left" | {{flagicon|PAK}}[[పాకిస్థాన్]] | 2008 | 2008 | 11 | 5 | 2 | {{sort|0036|36}} | {{sort|0130|13}} | 0 | 0 | {{sort|1200|12.00}} | {{sort|12414|124.14}} | {{sort|0247|247}} | {{sort|22|22}} | {{sort|0686|6/14}} | {{sort|0646|6.46}} | {{sort|1209|12.09}} | 4 | 0 |- style="text-align:center;" ! 8 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[మహేష్ రావత్]] {{double-dagger}} | align="left" | {{cr|IND}} | 2008 | 2009 | 16 | 10 | 6 | {{sort|0050|50}} | {{sort|0231|23*}} | 0 | 0 | {{sort|1250|12.50}} | {{sort|08621|86.21}} | {{sort|0000|0}} | {{sort|-01|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 15 | 1 |- style="background:#faecc8;text-align:center;" ! 9 ! scope="row" style="background:#faecc8;text-align:left;" | [[రవీంద్ర జడేజా]] § |align="left" | {{cr|IND}} | 2008 | 2026 | 38 | 30 | 8 | {{sort|0620|620}} | {{sort|0450|45}} | 0 | 0 | {{sort|2818|28.18}} | {{sort|12133|121.33}} | {{sort|0327|327}} | {{sort|14|14}} | {{sort|0385|3/15}} | {{sort|0763|7.63}} | {{sort|2971|29.71}} | 12 | 0 |- style="text-align:center;" ! 10 ! scope="row" style="text-align:left;" | నీరజ్ పటేల్ |align="left" | {{cr|IND}} | 2008 | 2009 | 9 | 6 | 2 | {{sort|0121|121}} | {{sort|0570|57}} | 0 | 1 | {{sort|3025|30.25}} | {{sort|10168|101.68}} | {{sort|0006|6}} | {{sort|00|0}} | {{sort|0094|0/6}} | {{sort|0600|6.00}} | {{sort|-0001|–}} | 6 | 0 |- style='text-align:center;" ! 11 ! scope="row" style+"text-align:left;" | గ్రేమ్ స్మిత్ | align="left" | {{flagicon|SA}}[[దక్షిణాఫ్రికా]] | 2008 | 2010 | 25 | 25 | 3 | {{sort|0697|697}} | {{sort|0910|91}} | 0 | 4 | {{sort|3168|31.68}} | {{sort|11297|112.97}} | {{sort|0000|0}} | {{sort|-01-|-}} | {{sort|-0001|-}} | {{sort|-0001|-}} | {{sort|-0001|-}} | 6 | 0 |- style='text-align:center;" ! 12 ! scope="row" style+"text-align:left;" | [[యూసఫ్ పఠాన్]] | align="left" | {{cr|IND}} | 2008 | 2010 | 43 | 42 | 4 | {{sort|1011|1011}} | {{sort|1000|100}} | 1 | 6 | {{sort|2661|26.61}} | {{sort|16124|161.24}} | {{sort|0583|583}} | {{sort|20|20}} | {{sort|0378|3/22}} | {{sort|0740|7.40}} | {{sort|3595|35.95}} | 14 | 0 |- style="text-align:center;" ! 13 ! scope="row" style="text-align:left;" | దిమిత్రి మస్కరెన్హాస్ | align="left" | {{cr|ENG}} | 2008 | 2010 | 8 | 7 | 1 | {{sort|0060|60}} | {{sort|0270|27}} | 0 | 0 | {{sort|1000|10.00}} | {{sort|10526|105.26}} | {{sort|0188|188}} | {{sort|12|12}} | {{sort|0380|3/20}} | {{sort|0721|7.21}} | {{sort|1883|18.83}} | 1 | 0 |- style="text-align:center;" ! 14 ! scope="row" style="text-align:left;" | మునాఫ్ పటేల్ |align="left" | {{cr|IND}} | 2008 | 2010 | 30 | 9 | 5 | {{sort|0037|37}} | {{sort|0231|23*}} | 0 | 0 | {{sort|0925|9.25}} | {{sort|11563|115.63}} | {{sort|0617|617}} | {{sort|33|33}} | {{sort|0383|3/17}} | {{sort|0758|7.58}} | {{sort|2361|23.61}} | 7 | 0 |- style="text-align:center;" ! 15 ! scope="row" style="text-align:left;" | స్వప్నిల్ అస్నోద్‌కర్ |align="left" | {{cr|IND}} | 2008 | 2011 | 20 | 20 | 0 | {{sort|0423|423}} | {{sort|0600|60}} | 0 | 2 | {{sort|2115|21.15}} | {{sort|12478|124.78}} | {{sort|0000|0}} | {{sort|-01|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 6 | 0 |- style="text-align:center;" ! 16 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[షేన్ వార్న్]] {{dagger}} |align="left" | {{flagicon|AUS}}[[ఆస్ట్రేలియా]] | 2008 | 2011 | 55 | 29 | 9 | {{sort|0198|198}} | {{sort|0341|34*}} | 0 | 0 | {{sort|0990|9.90}} | {{sort|09252|92.52}} | {{sort|1194|1194}} | {{sort|57|57}} | {{sort|0479|4/21}} | {{sort|0727|7.27}} | {{sort|2539|25.39}} | 16 | 0 |- style="text-align:center;" ! 17 ! scope="row" style="text-align:left;" | పంకజ్ సింగ్ |align="left" | {{cr|IND}} | 2008 | 2012 | 12 | 2 | 2 | {{sort|0005|5}} | {{sort|0041|4*}} | 0 | 0 | {{sort|-0001|–}} | {{sort|06250|62.50}} | {{sort|0210|210}} | {{sort|07|7}} | {{sort|0282|2/18}} | {{sort|0920|9.20}} | {{sort|4600|46.00}} | 1 | 0 |- style='text-align:center;" ! 18 ! scope="row" style+"text-align:left;" | [[సిద్ధార్థ్ త్రివేది]] | align="left" | {{cr|IND}} | 2008 | 2013 | 76 | 15 | 8 | {{sort|0042|42}} | {{sort|0090|9}} | 0 | 0 | {{sort|0600|6.00}} | {{sort|07119|71.19}} | {{sort|1506|1506}} | {{sort|65|65}} | {{sort|0475|4/25}} | {{sort|0759|7.59}} | {{sort|2929|29.29}} | 14 | 0 |- style="text-align:center;" ! 19 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[షేన్ వాట్సన్]] {{dagger}} |align="left" | {{flagicon|AUS}}[[ఆస్ట్రేలియా]] | 2008 | 2015 | 84 | 81 | 12 | {{sort|2474|2474}} | {{sort|1041|104*}} | 2 | 14 | {{sort|3585|35.85}} | {{sort|14016|140.16}} | {{sort|1481|1481}} | {{sort|67|67}} | {{sort|0390|3/10}} | {{sort|0755|7.55}} | {{sort|2783|27.83}} | 22 | 0 |- style="text-align:center;" ! 20 ! scope="row" style="text-align:left;" | సిద్ధార్థ్ చిట్నిస్ |align="left" | {{cr|IND}} | 2009 | 2009 | 1 | 1 | 0 | {{sort|0006|6}} | {{sort|0060|6}} | 0 | 0 | {{sort|0600|6.00}} | {{sort|07500|75.00}} | {{sort|0000|0}} | {{sort|-01-|-}} | {{sort|-0001|-}} | {{sort|-0001|-}} | {{sort|-0001|-}} | 0 | 0 |- style="text-align:center;" ! 21 ! scope="row" style="text-align:left;" | రాబ్ క్వినీ |align="left" | {{flagicon|AUS}}[[ఆస్ట్రేలియా]] | 2009 | 2009 | 7 | 7 | 0 | {{sort|0103|103}} | {{sort|0510|51}} | 0 | 1 | {{sort|1471|14.71}} | {{sort|10098|100.98}} | {{sort|0000|0}} | {{sort|-01|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 1 | 0 |- style="text-align:center;" ! 22 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[పాల్ వాల్తాటి]] |align="left" | {{cr|IND}} | 2009 | 2009 | 2 | 2 | 0 | {{sort|0006|6}} | {{sort|0050|5}} | 0 | 0 | {{sort|0300|3.00}} | {{sort|05000|50.00}} | {{sort|0000|0}} | {{sort|-01|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 0 | 0 |- style="text-align:center;" ! 23 ! scope="row" style="text-align:left;" | లీ కార్సెల్డైన్ |align="left" | {{flagicon|AUS}}[[ఆస్ట్రేలియా]] | 2009 | 2009 | 5 | 5 | 1 | {{sort|0081|81}} | {{sort|0390|39}} | 0 | 0 | {{sort|2025|20.25}} | {{sort|11912|119.12}} | {{sort|0006|6}} | {{sort|01|1}} | {{sort|0194|1/6}} | {{sort|0600|6.00}} | {{sort|0600|6.00}} | 4 | 0 |- style="text-align:center;" ! 24 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[షేన్ హార్వుడ్]] |align="left" | {{flagicon|AUS}}[[ఆస్ట్రేలియా]] | 2009 | 2009 | 3 | 2 | 2 | {{sort|0009|9}} | {{sort|0061|6*}} | 0 | 0 | {{sort|-0001|–}} | {{sort|06429|64.29}} | {{sort|0060|60}} | {{sort|03|3}} | {{sort|0275|2/25}} | {{sort|0730|7.30}} | {{sort|2433|24.33}} | 2 | 0 |- style="text-align:center;" ! 25 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[టైరాన్ హెండర్సన్]] |align="left" | {{flagicon|SA}}[[దక్షిణాఫ్రికా]] | 2009 | 2009 | 2 | 2 | 0 | {{sort|0011|11}} | {{sort|0110|11}} | 0 | 0 | {{sort|0550|5.50}} | {{sort|06875|68.75}} | {{sort|0036|36}} | {{sort|01|1}} | {{sort|0170|1/30}} | {{sort|0667|6.67}} | {{sort|4000|40.00}} | 0 | 0 |- style="text-align:center;" ! 26 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[మోర్నే మోర్కెల్]] |align="left" | {{flagicon|SA}}[[దక్షిణాఫ్రికా]] | 2009 | 2010 | 4 | 3 | 1 | {{sort|0017|17}} | {{sort|0080|8}} | 0 | 0 | {{sort|0850|8.50}} | {{sort|07083|70.83}} | {{sort|0084|84}} | {{sort|00|0}} | {{sort|0080|0/20}} | {{sort|0757|7.57}} | {{sort|-0001|–}} | 2 | 0 |- style="text-align:center;" ! 27 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[నమన్ ఓజా]] {{double-dagger}} |align="left" | {{cr|IND}} | 2009 | 2010 | 22 | 22 | 3 | {{sort|0545|545}} | {{sort|0941|94*}} | 0 | 4 | {{sort|2868|28.68}} | {{sort|12704|127.04}} | {{sort|0000|0}} | {{sort|-01|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 6 | 6 |- style="text-align:center;" ! 28 ! scope="row" style="text-align:left;" | కర్మన్ ఖాన్ |align="left" | {{cr|IND}} | 2009 | 2010 | 8 | 2 | 1 | {{sort|0003|3}} | {{sort|0003|3}} | 0 | 0 | {{sort|0300|3.00}} | {{sort|06000|60.00}} | {{sort|0142|142}} | {{sort|09|9}} | {{sort|0382|3/18}} | {{sort|0748|7.48}} | {{sort|1967|19.67}} | 4 | 0 |- style="text-align:center;" ! 29 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[అభిషేక్ రౌత్]] |align="left" | {{cr|IND}} | 2009 | 2011 | 22 | 16 | 7 | {{sort|0194|194}} | {{sort|0361|36*}} | 0 | 0 | {{sort|2156|21.56}} | {{sort|11617|116.17}} | {{sort|0024|24}} | {{sort|00|0}} | {{sort|0094|0/6}} | {{sort|0950|9.50}} | {{sort|-0001|–}} | 9 | 0 |- style="text-align:center;" ! 30 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[జోహన్ బోథా]] |align="left" | {{flagicon|SA}}[[దక్షిణాఫ్రికా]] | 2009 | 2012 | 24 | 19 | 8 | {{sort|0355|355}} | {{sort|0671|67*}} | 0 | 1 | {{sort|3045|30.45}} | {{sort|11473|114.73}} | {{sort|0534|534}} | {{sort|19|19}} | {{sort|0394|3/6}} | {{sort|0685|6.85}} | {{sort|3211|32.11}} | 9 | 0 |- style="text-align:center;" ! 31 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[అమిత్ సింగ్]] |align="left" | {{cr|IND}} | 2009 | 2012 | 23 | 5 | 1 | {{sort|0002|2}} | {{sort|0011|1*}} | 0 | 0 | {{sort|0050|0.50}} | {{sort|02000|20.00}} | {{sort|0473|473}} | {{sort|28|28}} | {{sort|0481|4/19}} | {{sort|0786|7.86}} | {{sort|2214|22.14}} | 1 | 0 |- style="text-align:center;" ! 32 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[మైఖేల్ లంబ్]] |align="left" | {{cr|ENG}} | 2010 | 2010 | 12 | 12 | 0 | {{sort|0278|278}} | {{sort|0830|83}} | 0 | 1 | {{sort|2527|25.27}} | {{sort|14479|144.79}} | {{sort|0000|0}} | {{sort|-01|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 4 | 0 |- style="text-align:center;" ! 33 ! scope="row" style="text-align:left;" | ఆడామ్ వోగ్స్ |align="left" | {{flagicon|AUS}}[[ఆస్ట్రేలియా]] | 2010 | 2010 | 9 | 7 | 3 | {{sort|0181|181}} | {{sort|0451|45*}} | 0 | 0 | {{sort|4525|45.25}} | {{sort|12657|126.57}} | {{sort|0054|54}} | {{sort|00|0}} | {{sort|0095|0/5}} | {{sort|0844|8.44}} | {{sort|-0001|–}} | 1 | 0 |- style="text-align:center;" ! 34 ! scope="row" style="text-align:left;" | డెమీన్ మార్టిన్ |align="left" | {{flagicon|AUS}}[[ఆస్ట్రేలియా]] | 2010 | 2010 | 1 | 1 | 0 | {{sort|0019|19}} | {{sort|0190|19}} | 0 | 0 | {{sort|1900|19.00}} | {{sort|07917|79.17}} | {{sort|0000|0}} | {{sort|-01|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 0 | 0 |- style="text-align:center;" ! 35 ! scope="row" style="text-align:left;" | పారస్ డోగ్రా |align="left" | {{cr|IND}} | 2010 | 2010 | 9 | 8 | 0 | {{sort|0107|107}} | {{sort|0410|41}} | 0 | 0 | {{sort|1338|13.38}} | {{sort|10094|100.94}} | {{sort|0000|0}} | {{sort|-01|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 1 | 0 |- style="text-align:center;" ! 36 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[అభిషేక్ జున్‌జున్‌వాలా]] |align="left" | {{cr|IND}} | 2010 | 2010 | 13 | 11 | 2 | {{sort|0183|183}} | {{sort|0531|53*}} | 0 | 1 | {{sort|2033|20.33}} | {{sort|11024|110.24}} | {{sort|0037|37}} | {{sort|00|0}} | {{sort|0098|0/2}} | {{sort|1119|11.19}} | {{sort|-0001|–}} | 4 | 0 |- style="text-align:center;" ! 37 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[ఆరోన్ ఫించ్]] |align="left" | {{flagicon|AUS}}[[ఆస్ట్రేలియా]] | 2010 | 2010 | 1 | 1 | 0 | {{sort|0021|21}} | {{sort|0210|21}} | 0 | 0 | {{sort|2100|21.00}} | {{sort|10000|100.00}} | {{sort|0007|7}} | {{sort|00|0}} | {{sort|0095|0/5}} | {{sort|0429|4.29}} | {{sort|-0001|–}} | 0 | 0 |- style="text-align:center;" ! 38 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[శ్రీకాంత్ వాఘ్]] |align="left" | {{cr|IND}} | 2010 | 2010 | 1 | 0 | 0 | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 0 | 0 | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|0006|6}} | {{sort|01|1}} | {{sort|0184|1/16}} | {{sort|1600|16.00}} | {{sort|1600|16.00}} | 0 | 0 |- style="text-align:center;" ! 39 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[సుమిత్ నర్వాల్]] |align="left" | {{cr|IND}} | 2010 | 2010 | 5 | 3 | 1 | {{sort|0014|14}} | {{sort|0120|12}} | 0 | 0 | {{sort|0700|7.00}} | {{sort|11667|116.67}} | {{sort|0094|94}} | {{sort|05|5}} | {{sort|0364|3/36}} | {{sort|1181|11.81}} | {{sort|3700|37.00}} | 1 | 0 |- style="text-align:center;" ! 40 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[ఆదిత్య డోలే]] |align="left" | {{cr|IND}} | 2010 | 2010 | 3 | 2 | 0 | {{sort|034|34}} | {{sort|0300|30}} | 0 | 0 | {{sort|1700|17.00}} | {{sort|15455|154.55}} | {{sort|0066|66}} | {{sort|05|5}} | {{sort|0264|2/36}} | {{sort|1018|10.18}} | {{sort|2240|22.40}} | 2 | 0 |- style="text-align:center;" ! 41 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[అమిత్ ఉనియాల్]] |align="left" | {{cr|IND}} | 2010 | 2010 | 2 | 2 | 1 | {{sort|0004|4}} | {{sort|0041|4*}} | 0 | 0 | {{sort|0400|4.00}} | {{sort|05714|57.14}} | {{sort|0036|36}} | {{sort|02|2}} | {{sort|0259|2/41}} | {{sort|1100|11.00}} | {{sort|3300|33.00}} | 0 | 0 |- style="text-align:center;" ! 42 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[అమిత్ పౌనికర్]] {{double-dagger}} |align="left" | {{cr|IND}} | 2010 | 2011 | 5 | 5 | 0 | {{sort|0049|49}} | {{sort|0200|20}} | 0 | 0 | {{sort|0980|9.80}} | {{sort|08448|84.48}} | {{sort|0000|0}} | {{sort|-01|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 1 | 0 |- style="text-align:center;" ! 43 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[ఫైజ్ ఫజల్]] |align="left" | {{cr|IND}} | 2010 | 2011 | 12 | 11 | 1 | {{sort|0183|183}} | {{sort|0450|45}} | 0 | 0 | {{sort|1830|18.30}} | {{sort|10578|105.78}} | {{sort|0012|12}} | {{sort|00|0}} | {{sort|0094|0/6}} | {{sort|1000|10.00}} | {{sort|-0001|–}} | 6 | 0 |- style="text-align:center;" ! 44 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[షాన్ టెయిట్]] |align="left" | {{flagicon|AUS}}[[ఆస్ట్రేలియా]] | 2010 | 2013 | 21 | 5 | 2 | {{sort|0023|23}} | {{sort|0110|11}} | 0 | 0 | {{sort|0767|7.67}} | {{sort|08846|88.46}} | {{sort|0473|473}} | {{sort|23|23}} | {{sort|0387|3/13}} | {{sort|0812|8.12}} | {{sort|2783|27.83}} | 6 | 0 |- style="text-align:center;" ! 45 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[పినాల్ షా]] {{double-dagger}} |align="left" | {{cr|IND}} | 2011 | 2011 | 2 | 1 | 0 | {{sort|0005|5}} | {{sort|0050|5}} | 0 | 0 | {{sort|0500|5.00}} | {{sort|10000|100.00}} | {{sort|0000|0}} | {{sort|-01|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 0 | 1 |- style="text-align:center;" ! 46 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[రాస్ టేలర్]] |align="left" | {{flagicon|NZ}}[[న్యూజీలాండ్]] | 2011 | 2011 | 12 | 11 | 6 | {{sort|0181|181}} | {{sort|0471|47*}} | 0 | 0 | {{sort|3620|36.20}} | {{sort|11908|119.08}} | {{sort|0006|6}} | {{sort|00|0}} | {{sort|0089|0/11}} | {{sort|1100|11.00}} | {{sort|-0001|–}} | 4 | 0 |- style="text-align:center;" ! 47 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[జాకబ్ ఓరమ్]] |align="left" | {{flagicon|NZ}}[[న్యూజీలాండ్]] | 2011 | 2011 | 2 | 1 | 0 | {{sort|000|0}} | {{sort|0000|0}} | 0 | 0 | {{sort|0000|0.00}} | {{sort|0000|0.00}} | {{sort|0024|24}} | {{sort|01|1}} | {{sort|0168|1/32}} | {{sort|1125|11.25}} | {{sort|4500|45.00}} | 0 | 0 |- style="text-align:center;" ! 48 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[నయన్ దోషి]] |align="left" | {{cr|ENG}} | 2011 | 2011 | 3 | 1 | 0 | {{sort|0000|0}} | {{sort|0000|0}} | 0 | 0 | {{sort|0000|0.00}} | {{sort|0000|0.00}} | {{sort|0032|32}} | {{sort|01|1}} | {{sort|0185|1/15}} | {{sort|1163|11.63}} | {{sort|6200|62.00}} | 0 | 0 |- style="text-align:center;" ! 49 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[రాహుల్ ద్రవిడ్]] {{dagger}} |align="left" | {{cr|IND}} | 2011 | 2013 | 52 | 51 | 2 | {{sort|1324|1324}} | {{sort|0660|66}} | 0 | 7 | {{sort|2702|27.02}} | {{sort|10888|108.88}} | {{sort|0000|0}} | {{sort|-01|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 11 | 0 |- style="text-align:center;" ! 50 ! scope="row" style="text-align:left;" | అంకీత్ చవాన్ |align="left" | {{cr|IND}} | 2011 | 2013 | 13 | 3 | 1 | {{sort|0012|12}} | {{sort|0071|7*}} | 0 | 0 | {{sort|0600|6.00}} | {{sort|10909|109.09}} | {{sort|0248|248}} | {{sort|08|8}} | {{sort|0287|2/23}} | {{sort|0789|7.89}} | {{sort|4075|40.75}} | 3 | 0 |- style="text-align:center;" ! 51 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[అశోక్ మేనరియా]] |align="left" | {{cr|IND}} | 2011 | 2013 | 33 | 24 | 3 | {{sort|407|407}} | {{sort|0400|40}} | 0 | 0 | {{sort|1938|19.38}} | {{sort|11181|111.81}} | {{sort|0140|140}} | {{sort|03|3}} | {{sort|0280|2/20}} | {{sort|0741|7.41}} | {{sort|5766|57.66}} | 6 | 0 |- style="text-align:center;" ! 52 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[దిశాంత్ యాగ్నిక్]] {{double-dagger}} |align="left" | {{cr|IND}} | 2011 | 2014 | 27 | 19 | 7 | {{sort|0176|176}} | {{sort|0340|34}} | 0 | 0 | {{sort|1466|14.66}} | {{sort|12307|123.07}} | {{sort|0000|0}} | {{sort|-01|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 13 | 6 |- style="text-align:center;" ! 53 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[అజింక్య రహానే]] {{dagger}} |align="left" | {{cr|IND}} | 2011 | 2019 | 106 | 99 | 12 | {{sort|3098|3098}} | {{sort|1051|105*}} | 2 | 21 | {{sort|3560|35.60}} | {{sort|12230|122.30}} | {{sort|0000|0}} | {{sort|-01|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 40 | 0 |- style="text-align:center;" ! 54 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[స్టూవర్ట్ బిన్నీ]] |align="left" | {{cr|IND}} | 2011 | 2019 | 78 | 59 | 19 | {{sort|812|812}} | {{sort|0481|48*}} | 0 | 0 | {{sort|2030|20.30}} | {{sort|13267|132.67}} | {{sort|0492|492}} | {{sort|18|18}} | {{sort|0286|2/14}} | {{sort|0756|7.56}} | {{sort|3444|34.44}} | 18 | 0 |- style="text-align:center;" ! 55 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[శ్రీవత్స్ గోస్వామి]] {{double-dagger}} |align="left" | {{cr|IND}} | 2012 | 2012 | 11 | 6 | 1 | {{sort|069|69}} | {{sort|0240|24}} | 0 | 0 | {{sort|1380|13.80}} | {{sort|10299|102.99}} | {{sort|0000|0}} | {{sort|-01|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 4 | 4 |- style="text-align:center;" ! 56 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[ఒవైస్ షా (ఇంగ్లాండ్ క్రికెటర్)|ఒవైస్ షా]] |align="left" | {{cr|ENG}} | 2012 | 2013 | 15 | 15 | 4 | {{sort|365|365}} | {{sort|0760|76}} | 0 | 3 | {{sort|3318|33.18}} | {{sort|13082|130.82}} | {{sort|0000|0}} | {{sort|-01|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 5 | 0 |- style="text-align:center;" ! 57 ! scope="row" style="text-align:left;" | అజిత్ చండీలా |align="left" | {{cr|IND}} | 2012 | 2013 | 12 | 2 | 2 | {{sort|0004|4}} | {{sort|0041|4*}} | 0 | 0 | {{sort|-0001|–}} | {{sort|05714|57.14}} | {{sort|0234|234}} | {{sort|11|11}} | {{sort|0487|4/13}} | {{sort|0621|6.21}} | {{sort|2200|22.00}} | 7 | 0 |- style="text-align:center;" ! 58 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[బ్రాడ్ హాగ్]] |align="left" | {{flagicon|AUS}}[[ఆస్ట్రేలియా]] | 2012 | 2013 | 10 | 3 | 1 | {{sort|015|15}} | {{sort|0130|13}} | 0 | 0 | {{sort|0750|7.50}} | {{sort|09375|93.75}} | {{sort|0236|236}} | {{sort|10|10}} | {{sort|0269|2/31}} | {{sort|0722|7.22}} | {{sort|2840|28.40}} | 1 | 0 |- style="text-align:center;" ! 59 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[బ్రాడ్ హడ్జ్]] |align="left" | {{flagicon|AUS}}[[ఆస్ట్రేలియా]] | 2012 | 2014 | 38 | 33 | 14 | {{sort|748|748}} | {{sort|0541|54*}} | 0 | 1 | {{sort|3936|39.36}} | {{sort|14384|143.84}} | {{sort|0018|18}} | {{sort|01|1}} | {{sort|0187|1/13}} | {{sort|0800|8.00}} | {{sort|2400|24.00}} | 16 | 0 |- style="text-align:center;" ! 60 ! scope="row" style="text-align:left;" | కెవన్ కూపర్ |align="left" | {{cr|West Indies}} | 2012 | 2014 | 31 | 17 | 6 | {{sort|0142|142}} | {{sort|0320|32}} | 0 | 0 | {{sort|1290|12.90}} | {{sort|17530|175.30}} | {{sort|0714|714}} | {{sort|39|39}} | {{sort|0482|4/18}} | {{sort|0805|8.05}} | {{sort|2458|24.58}} | 13 | 0 |- style="text-align:center;" ! 61 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[శ్రీశాంత్]] |align="left" | {{cr|IND}} | 2013 | 2013 | 7 | 3 | 2 | {{sort|001|1}} | {{sort|0011|1*}} | 0 | 0 | {{sort|0100|1.00}} | {{sort|02500|25.00}} | {{sort|0130|130}} | {{sort|05|5}} | {{sort|0280|2/20}} | {{sort|0752|7.52}} | {{sort|2735|27.35}} | 11 | 0 |- style="text-align:center;" ! 62 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[కుషల్ జనిత్ పెరెరా]] |align="left" | {{flagicon|SL}}[[శ్రీలంక]] | 2013 | 2013 | 3 | 3 | 0 | {{sort|022|22}} | {{sort|0140|14}} | 0 | 0 | {{sort|0733|7.33}} | {{sort|12941|129.41}} | {{sort|0000|0}} | {{sort|-01|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 0 | 0 |- style="text-align:center;" ! 63 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[సచిన్ బేబీ]] |align="left" | {{cr|IND}} | 2013 | 2013 | 4 | 1 | 0 | {{sort|003|3}} | {{sort|0030|3}} | 0 | 0 | {{sort|0300|3.00}} | {{sort|04286|42.86}} | {{sort|0000|0}} | {{sort|-01|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 2 | 0 |- style="text-align:center;" ! 64 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[హర్మీత్ సింగ్ బద్దన్]] |align="left" | {{flagicon|USA}}[[అమెరికా సంయుక్త రాష్ట్రాలు]] | 2013 | 2013 | 1 | 0 | 0 | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 0 | 0 | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|0024|24}} | {{sort|01|1}} | {{sort|0166|1/34}} | {{sort|0850|8.50}} | {{sort|3400|34.00}} | 0 | 0 |- style="text-align:center;" ! 65 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[రాహుల్ శుక్లా]] |align="left" | {{cr|IND}} | 2013 | 2013 | 7 | 3 | 2 | {{sort|002|2}} | {{sort|0011|1*}} | 0 | 0 | {{sort|0200|2.00}} | {{sort|05000|50.00}} | {{sort|0126|126}} | {{sort|08|8}} | {{sort|0377|3/23}} | {{sort|0847|8.47}} | {{sort|2255|22.55}} | 3 | 0 |- style="text-align:center;" ! 66 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[శామ్యూల్ బద్రీ]] |align="left" | {{cr|West Indies}} | 2013 | 2013 | 1 | 0 | 0 | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 0 | 0 | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|0024|24}} | {{sort|00|0}} | {{sort|0066|0/34}} | {{sort|0850|8.50}} | {{sort|-0001|–}} | 0 | 0 |- style="text-align:center;" ! 67 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[విక్రమజీత్ మాలిక్]] |align="left" | {{cr|IND}} | 2013 | 2014 | 7 | 1 | 1 | {{sort|001|1}} | {{sort|0011|1*}} | 0 | 0 | {{sort|-0001|–}} | {{sort|05000|50.00}} | {{sort|0132|132}} | {{sort|08|8}} | {{sort|0376|3/24}} | {{sort|0727|7.27}} | {{sort|2000|20.00}} | 2 | 0 |- style="text-align:center;" ! 68 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[జేమ్స్ ఫాల్క్‌నర్]] |align="left" | {{flagicon|AUS}}[[ఆస్ట్రేలియా]] | 2013 | 2015 | 48 | 35 | 16 | {{sort|387|387}} | {{sort|0460|46}} | 0 | 0 | {{sort|2036|20.36}} | {{sort|14386|143.86}} | {{sort|1051|1051}} | {{sort|53|53}} | {{sort|0584|5/16}} | {{sort|0828|8.28}} | {{sort|2737|27.37}} | 11 | 0 |- style="text-align:center;" ! 69 ! scope="row" style="text-align:left;" | ప్రవీణ్ తంబె |align="left" | {{cr|IND}} | 2013 | 2015 | 31 | 6 | 4 | {{sort|011|11}} | {{sort|0031|3*}} | 0 | 0 | {{sort|05500|5.50}} | {{sort|05500|55.00}} | {{sort|0678|678}} | {{sort|35|35}} | {{sort|0485|4/15}} | {{sort|0697|6.97}} | {{sort|2251|22.51}} | 4 | 0 |- style="text-align:center;" ! 70 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[సంజు శాంసన్]] {{double-dagger}} {{dagger}} |align="left" | {{cr|IND}} | 2013 | 2025 | 155 | 150 | 18 | {{sort|4219|4219}} | {{sort|1190|119}} | 2 | 26 | {{sort|3196|31.96}} | {{sort|14053|140.53}} | {{sort|0000|0}} | {{sort|-01|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 84 | 17 |- style="text-align:center;" ! 71 ! scope="row" style="text-align:left;" | ఉన్ముక్త్ చంద్ |align="left" | {{cr|IND}} | 2014 | 2014 | 1 | 1 | 0 | {{sort|002|2}} | {{sort|0020|2}} | 0 | 0 | {{sort|0200|2.00}} | {{sort|02222|22.22}} | {{sort|0000|0}} | {{sort|-01|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 0 | 0 |- style="text-align:center;" ! 72 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[అభిషేక్ నాయర్]] |align="left" | {{cr|IND}} | 2014 | 2014 | 5 | 4 | 1 | {{sort|043|43}} | {{sort|0230|23}} | 0 | 0 | {{sort|1433|14.33}} | {{sort|09149|91.49}} | {{sort|0000|0}} | {{sort|-01|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 0 | 0 |- style="text-align:center;" ! 73 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[బెన్ కట్టింగ్]] |align="left" | {{flagicon|AUS}}[[ఆస్ట్రేలియా]] | 2014 | 2014 | 1 | 1 | 0 | {{sort|0008|8}} | {{sort|0080|8}} | 0 | 0 | {{sort|0800|8.00}} | {{sort|13333|133.33}} | {{sort|0024|24}} | {{sort|01|1}} | {{sort|0169|1/31}} | {{sort|0775|7.75}} | {{sort|3100|31.00}} | 1 | 0 |- style="text-align:center;" ! 74 ! scope="row" style="text-align:left;" | ఇక్బాల్ అబ్దుల్లా |align="left" | {{cr|IND}} | 2014 | 2014 | 1 | 0 | 0 | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 0 | 0 | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|0012|12}} | {{sort|00|0}} | {{sort|0083|0/17}} | {{sort|0850|8.50}} | {{sort|-0001|–}} | 1 | 0 |- style="text-align:center;" ! 75 ! scope="row" style="text-align:left;" | కేన్ రిచర్డ్‌సన్ |align="left" | {{flagicon|AUS}}[[ఆస్ట్రేలియా]] | 2014 | 2014 | 7 | 1 | 0 | {{sort|0001|1}} | {{sort|0010|1}} | 0 | 0 | {{sort|0100|1.00}} | {{sort|05000|50.00}} | {{sort|0162|162}} | {{sort|09|9}} | {{sort|0282|2/18}} | {{sort|0763|7.63}} | {{sort|2289|22.89}} | 3 | 0 |- style="text-align:center;" ! 76 ! scope="row" style="text-align:left;" | రజత్ భాటియా |align="left" | {{cr|IND}} | 2014 | 2015 | 14 | 8 | 2 | {{sort|0067|67}} | {{sort|0230|23}} | 0 | 0 | {{sort|1117|11.17}} | {{sort|12407|124.07}} | {{sort|0258|258}} | {{sort|12|12}} | {{sort|0377|3/23}} | {{sort|0765|7.65}} | {{sort|2742|27.42}} | 5 | 0 |- style="text-align:center;" ! 77 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[టిమ్ సౌథీ]] |align="left" | {{flagicon|NZ}}[[న్యూజీలాండ్]] | 2014 | 2015 | 10 | 4 | 2 | {{sort|0017|17}} | {{sort|0071|7*}} | 0 | 0 | {{sort|0850|8.50}} | {{sort|13077|130.77}} | {{sort|0228|228}} | {{sort|06|6}} | {{sort|0268|2/32}} | {{sort|0850|8.50}} | {{sort|5383|53.83}} | 6 | 0 |- style="text-align:center;" ! 78 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[అంకిత్ శర్మ]] |align="left" | {{cr|IND}} | 2014 | 2018 | 8 | 4 | 1 | {{sort|0041|41}} | {{sort|0300|30}} | 0 | 0 | {{sort|1367|13.67}} | {{sort|11389|113.89}} | {{sort|0138|138}} | {{sort|07|7}} | {{sort|0280|2/20}} | {{sort|0730|7.30}} | {{sort|2400|24.00}} | 2 | 0 |- style="text-align:center;" ! 79 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[ధావల్ కులకర్ణి]] |align="left" | {{cr|IND}} | 2014 | 2019 | 37 | 7 | 4 | {{sort|0050|50}} | {{sort|0281|28*}} | 0 | 0 | {{sort|1667|16.67}} | {{sort|10870|108.70}} | {{sort|0701|701}} | {{sort|29|29}} | {{sort|0291|2/9}} | {{sort|0874|8.74}} | {{sort|3521|35.21}} | 13 | 0 |- style="text-align:center;" ! 80 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[స్టీవ్ స్మిత్]] {{dagger}} |align="left" | {{flagicon|AUS}}[[ఆస్ట్రేలియా]] | 2014 | 2020 | 50 | 43 | 8 | {{sort|1070|1070}} | {{sort|0791|79*}} | 0 | 8 | {{sort|3057|30.57}} | {{sort|12693|126.93}} | {{sort|0000|0}} | {{sort|-01|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 21 | 0 |- style="text-align:center;" ! 81 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[రాహుల్ తెవాటియా]] |align="left" | {{cr|IND}} | 2014 | 2021 | 32 | 23 | 6 | {{sort|0426|426}} | {{sort|0530|53}} | 0 | 1 | {{sort|2506|25.06}} | {{sort|12420|124.20}} | {{sort|0570|570}} | {{sort|21|21}} | {{sort|0375|3/25}} | {{sort|0796|7.96}} | {{sort|3600|36.00}} | 11 | 0 |- style="text-align:center;" ! 82 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[కరుణ్ నాయర్]] |align="left" | {{cr|IND}} | 2014 | 2022 | 28 | 25 | 2 | {{sort|527|527}} | {{sort|0731|73*}} | 0 | 4 | {{sort|2291|22.91}} | {{sort|13342|133.42}} | {{sort|0000|0}} | {{sort|-01|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 8 | 0 |- style="text-align:center;" ! 83 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[దీపక్ హుడా]] |align="left" | {{cr|IND}} | 2015 | 2015 | 14 | 9 | 0 | {{sort|151|151}} | {{sort|0540|54}} | 0 | 1 | {{sort|1678|16.78}} | {{sort|15895|158.95}} | {{sort|0091|91}} | {{sort|01|1}} | {{sort|0165|1/35}} | {{sort|0851|8.51}} | {{sort|12900|129.00}} | 1 | 0 |- style="text-align:center;" ! 84 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[బరిందర్ స్రాన్]] |align="left" | {{cr|IND}} | 2015 | 2015 | 1 | 0 | 0 | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 0 | 0 | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|0018|18}} | {{sort|00|0}} | {{sort|0065|0/35}} | {{sort|1167|11.67}} | {{sort|-0001|–}} | 0 | 0 |- style="text-align:center;" ! 85 ! scope="row" style="text-align:left;" | రస్టీ థెరాన్ |align="left" |{{flagicon|USA}}[[అమెరికా సంయుక్త రాష్ట్రాలు]] | 2015 | 2015 | 1 | 1 | 1 | {{sort|0001|1}} | {{sort|0011|1*}} | 0 | 0 | {{sort|-0001|–}} | {{sort|10000|100.00}} | {{sort|0024|24}} | {{sort|01|1}} | {{sort|0160|1/40}} | {{sort|1000|10.00}} | {{sort|4000|40.00}} | 0 | 0 |- style="text-align:center;" ! 86 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[క్రిస్ మోరిస్ (క్రికెటర్)|క్రిస్ మోరిస్]] |align="left" | {{flagicon|SA}}[[దక్షిణాఫ్రికా]] | 2015 | 2021 | 22 | 14 | 7 | {{sort|0143|143}} | {{sort|0361|36*}} | 0 | 0 | {{sort|2043|20.43}} | {{sort|15053|150.53}} | {{sort|0498|498}} | {{sort|28|28}} | {{sort|0477|4/23}} | {{sort|0828|8.28}} | {{sort|2454|24.54}} | 7 | 0 |- style="text-align:center;" ! 87 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[హైన్రిక్ క్లాసెన్]] {{double-dagger}} |align="left" | {{flagicon|SA}}[[దక్షిణాఫ్రికా]] | 2018 | 2018 | 4 | 4 | 1 | {{sort|0057|57}} | {{sort|0320|32}} | 0 | 0 | {{sort|1900|19.00}} | {{sort|12128|121.28}} | {{sort|0000|0}} | {{sort|-01|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 3 | 4 |- style="text-align:center;" ! 88 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[డి 'ఆర్సీ షార్ట్]] |align="left" | {{flagicon|AUS}}[[ఆస్ట్రేలియా]] | 2018 | 2018 | 7 | 7 | 0 | {{sort|0115|115}} | {{sort|0440|44}} | 0 | 0 | {{sort|1643|16.43}} | {{sort|11616|116.16}} | {{sort|0018|18}} | {{sort|01|1}} | {{sort|0190|1/10}} | {{sort|0633|6.33}} | {{sort|1900|19.00}} | 2 | 0 |- style="text-align:center;" ! 89 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[అనురీత్ సింగ్]] |align="left" | {{cr|IND}} | 2018 | 2018 | 3 | 1 | 1 | {{sort|0003|3}} | {{sort|0031|3*}} | 0 | 0 | {{sort|-0001|–}} | {{sort|07500|75.00}} | {{sort|0024|24}} | {{sort|01|1}} | {{sort|0180|1/20}} | {{sort|1050|10.50}} | {{sort|4200|42.00}} | 1 | 0 |- style="text-align:center;" ! 90 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[బెన్ లాఫ్లిన్]] |align="left" | {{flagicon|AUS}}[[ఆస్ట్రేలియా]] | 2018 | 2018 | 7 | 2 | 1 | {{sort|0001|1}} | {{sort|0011|1*}} | 0 | 0 | {{sort|0100|1.00}} | {{sort|02500|25.00}} | {{sort|0125|125}} | {{sort|09|9}} | {{sort|0285|2/15}} | {{sort|1013|10.13}} | {{sort|2344|23.44}} | 1 | 0 |- style="text-align:center;" ! 91 ! scope="row" style="text-align:left;" |ప్రశాంత్ చోప్రా |align="left" | {{cr|IND}} | 2018 | 2019 | 2 | 1 | 0 | {{sort|0008|8}} | {{sort|0080|8}} | 0 | 0 | {{sort|0800|8.00}} | {{sort|13333|133.33}} | {{sort|0000|0}} | {{sort|-01|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 0 | 0 |- style="text-align:center;" ! 92 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[రాహుల్ త్రిపాఠి]] |align="left" | {{cr|IND}} | 2018 | 2019 | 20 | 19 | 4 | {{sort|0367|367}} | {{sort|0801|80*}} | 0 | 2 | {{sort|2447|24.47}} | {{sort|12877|128.77}} | {{sort|0000|0}} | {{sort|-01|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 7 | 0 |- style="text-align:center;" ! 93 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[కృష్ణప్ప గౌతమ్]] |align="left" | {{cr|IND}} | 2018 | 2019 | 22 | 17 | 5 | {{sort|0144|144}} | {{sort|0331|33*}} | 0 | 0 | {{sort|1200|12.00}} | {{sort|17349|173.49}} | {{sort|0360|360}} | {{sort|12|12}} | {{sort|0288|2/12}} | {{sort|0797|7.97}} | {{sort|3983|39.83}} | 10 | 0 |- style="text-align:center;" ! 94 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[శ్రేయాస్ గోపాల్]] |align="left" | {{cr|IND}} | 2018 | 2021 | 42 | 18 | 6 | {{sort|0157|157}} | {{sort|0240|24}} | 0 | 0 | {{sort|1308|13.08}} | {{sort|11630|116.30}} | {{sort|0810|810}} | {{sort|41|41}} | {{sort|0484|4/16}} | {{sort|0809|8.09}} | {{sort|2663|26.63}} | 10 | 0 |- style="text-align:center;" ! 95 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[మహిపాల్ లోమ్రోర్]] |align="left" | {{cr|IND}} | 2018 | 2021 | 32 | 27 | 5 | {{sort|0452|452}} | {{sort|0541|54*}} | 0 | 1 | {{sort|2055|20.55}} | {{sort|11987|119.87}} | {{sort|0084|84}} | {{sort|01|1}} | {{sort|0178|1/22}} | {{sort|0740|7.40}} | {{sort|10900|109.00}} | 7 | 0 |- style="text-align:center;" ! 96 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[బెన్ స్టోక్స్]] |align="left" | {{cr|ENG}} | 2018 | 2021 | 31 | 31 | 5 | {{sort|0604|604}} | {{sort|1071|107*}} | 1 | 1 | {{sort|2323|23.23}} | {{sort|13045|130.45}} | {{sort|0419|419}} | {{sort|16|16}} | {{sort|0385|3/15}} | {{sort|0942|9.42}} | {{sort|4113|41.13}} | 16 | 0 |- style="text-align:center;" ! 97 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[జయదేవ్ ఉనద్కత్]] |align="left" | {{cr|IND}} | 2018 | 2021 | 39 | 15 | 7 | {{sort|0100|100}} | {{sort|0260|26}} | 0 | 0 | {{sort|1250|12.50}} | {{sort|12048|120.48}} | {{sort|0802|802}} | {{sort|29|29}} | {{sort|0385|3/15}} | {{sort|0958|9.58}} | {{sort|4417|44.17}} | 11 | 0 |- style="text-align:center;" ! 98 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[జోస్ బట్లర్]] {{double-dagger}} |align="left" | {{cr|ENG}} | 2018 | 2024 | 83 | 82 | 9 | {{sort|3055|3055}} | {{sort|1240|124}} | 7 | 18 | {{sort|4185|41.85}} | {{sort|14780|147.80}} | {{sort|0000|0}} | {{sort|-01|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 47 | 1 |- style="background:#faecc8;text-align:center;" ! 99 ! scope="row" style="background:#faecc8;text-align:left;" | [[జోఫ్రా ఆర్చర్]] § |align="left" | {{cr|ENG}} | 2018 | 2026 | 58 | 36 | 14 | {{sort|0277|277}} | {{sort|0300|30}} | 0 | 0 | {{sort|1259|12.59}} | {{sort|14205|142.05}} | {{sort|1338|1338}} | {{sort|72|72}} | {{sort|0385|3/15}} | {{sort|0797|7.97}} | {{sort|2468|24.68}} | 15 | 0 |- style="text-align:center;" ! 100 ! scope="row" style="text-align:left;" | సుధేష్ మిధున్ |align="left" | {{cr|IND}} | 2019 | 2019 | 1 | 0 | 0 | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 0 | 0 | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|0012|12}} | {{sort|00|0}} | {{sort|0073|0/27}} | {{sort|1350|13.50}} | {{sort|-0001|–}} | 1 | 0 |- style="text-align:center;" ! 101 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[ఇష్ సోధి]] |align="left" | {{flagicon|NZ}}[[న్యూజీలాండ్]] | 2019 | 2019 | 8 | 2 | 0 | {{sort|0007|7}} | {{sort|0060|6}} | 0 | 0 | {{sort|0350|3.50}} | {{sort|04118|41.18}} | {{sort|0181|181}} | {{sort|09|9}} | {{sort|0374|3/26}} | {{sort|0670|6.70}} | {{sort|2244|22.44}} | 0 | 0 |- style="text-align:center;" ! 102 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[ఆష్టన్ టర్నర్]] |align="left" | {{flagicon|AUS}}[[ఆస్ట్రేలియా]] | 2019 | 2019 | 4 | 3 | 1 | {{sort|0003|3}} | {{sort|0031|3*}} | 0 | 0 | {{sort|0150|1.50}} | {{sort|3000|30.00}} | {{sort|0000|0}} | {{sort|-01|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 0 | 0 |- style="text-align:center;" ! 103 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[ఒషానే థామస్]] |align="left" | {{cr|West Indies}} | 2019 | 2019 | 4 | 0 | 0 | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 0 | 0 | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|0060|60}} | {{sort|05|5}} | {{sort|0296|2/6}} | {{sort|0790|7.90}} | {{sort|1580|15.80}} | 1 | 0 |- style="text-align:center;" ! 104 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[వరుణ్ ఆరోన్]] |align="left" | {{cr|IND}} | 2019 | 2020 | 8 | 3 | 2 | {{sort|0004|4}} | {{sort|0031|3*}} | 0 | 0 | {{sort|0400|4.00}} | {{sort|02353|23.53}} | {{sort|0120|120}} | {{sort|04|4}} | {{sort|0280|2/20}} | {{sort|1050|10.50}} | {{sort|5250|52.50}} | 1 | 0 |- style="background:#faecc8;text-align:center;" ! 105 ! scope="row" style="background:#faecc8;text-align:left;" | [[రియాన్ పరాగ్]] § {{dagger}} |align="left" | {{cr|IND}} | 2019 | 2026 | 94 | 82 | 13 | {{sort|1773|1773}} | {{sort|0841|84*}} | 0 | 8 | {{sort|2570|25.70}} | {{sort|14207|142.07}} | {{sort|0319|319}} | {{sort|09|9}} | {{sort|0095|1/5}} | {{sort|0969|9.69}} | {{sort|5722|57.22}} | 49 | 0 |- style="text-align:center;" ! 106 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[రాబిన్ ఉత్తప్ప]] |align="left" | {{cr|IND}} | 2020 | 2020 | 12 | 12 | 0 | {{sort|0196|196}} | {{sort|0410|41}} | 0 | 0 | {{sort|1633|16.33}} | {{sort|11951|119.51}} | {{sort|0000|0}} | {{sort|-01|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 3 | 0 |- style="text-align:center;" ! 107 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[టామ్ కర్రన్]] |align="left" | {{cr|ENG}} | 2020 | 2020 | 5 | 4 | 3 | {{sort|0083|83}} | {{sort|0831|83*}} | 0 | 1 | {{sort|8300|83.00}} | {{sort|13387|133.87}} | {{sort|0109|109}} | {{sort|03|3}} | {{sort|0163|1/37}} | {{sort|1145|11.45}} | {{sort|6933|69.33}} | 1 | 0 |- style="text-align:center;" ! 108 ! scope="row" style="text-align:left;" | అంకిత్ రాజ్‌పుత్ |align="left" | {{cr|IND}} | 2020 | 2020 | 6 | 2 | 1 | {{sort|0009|9}} | {{sort|0071|7*}} | 0 | 0 | {{sort|0900|9.00}} | {{sort|09000|90.00}} | {{sort|0102|102}} | {{sort|02|2}} | {{sort|0161|1/39}} | {{sort|1171|11.71}} | {{sort|9950|99.50}} | 0 | 0 |- style="text-align:center;" ! 109 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[ఆండ్రూ టై]] |align="left" | {{flagicon|AUS}}[[ఆస్ట్రేలియా]] | 2020 | 2020 | 1 | 1 | 0 | {{sort|0006|6}} | {{sort|0060|6}} | 0 | 0 | {{sort|0600|6.00}} | {{sort|10000|100.00}} | {{sort|0024|24}} | {{sort|01|1}} | {{sort|0150|1/50}} | {{sort|1250|12.50}} | {{sort|5000|50.00}} | 0 | 0 |- style="text-align:center;" ! 110 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[డేవిడ్ మిల్లర్]] |align="left" | {{flagicon|SA}}[[దక్షిణాఫ్రికా]] | 2020 | 2021 | 10 | 9 | 3 | {{sort|0124|124}} | {{sort|0620|62}} | 0 | 1 | {{sort|2067|20.67}} | {{sort|10973|109.73}} | {{sort|0000|0}} | {{sort|-01|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 4 | 0 |- style="text-align:center;" ! 111 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[కార్తీక్ త్యాగి]] |align="left" | {{cr|IND}} | 2020 | 2021 | 14 | 5 | 3 | {{sort|0006|6}} | {{sort|0060|6}} | 0 | 0 | {{sort|0300|3.00}} | {{sort|06000|60.00}} | {{sort|0313|313}} | {{sort|13|13}} | {{sort|0171|1/29}} | {{sort|0941|9.41}} | {{sort|3777|37.77}} | 3 | 0 |- style="background:#faecc8;text-align:center;" ! 112 ! scope="row" style="background:#faecc8;text-align:left;" | [[యశస్వి జైస్వాల్]] § {{dagger}} |align="left" | {{cr|IND}} | 2020 | 2026 | 78 | 77 | 5 | {{sort|2481|2481}} | {{sort|1240|124}} | 2 | 18 | {{sort|3446|34.46}} | {{sort|15343|153.43}} | {{sort|0007|7}} | {{sort|0|0}} | {{sort|0094|0/6}} | {{sort|1457|14.57}} | {{sort|-0001|–}} | 30 | 0 |- style="text-align:center;" ! 113 ! scope="row" style="text-align:left;" | మానన్ వోహ్రా |align="left" | {{cr|IND}} | 2021 | 2021 | 4 | 4 | 0 | {{sort|0042|42}} | {{sort|0140|14}} | 0 | 0 | {{sort|1050|10.50}} | {{sort|10769|107.69}} | {{sort|0000|0}} | {{sort|-01|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 0 | 0 |- style="text-align:center;" ! 114 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[అనుజ్ రావత్]] {{double-dagger}} | align="left" | {{cr|IND}} | 2021 | 2021 | 2 | 1 | 0 | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 0 | 0 | {{sort|-0001|–}} | {{sort|00000|0.00}} | {{sort|0000|0}} | {{sort|-01|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 3 | 0 |- style="text-align:center;" ! 115 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[ఆకాష్ సింగ్]] |align="left" | {{cr|IND}} | 2021 | 2021 | 1 | 0 | 0 | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 0 | 0 | {{sort|-0001|–}} | {{sort|00000|0.00}} | {{sort|0024|24}} | {{sort|00|0}} | {{sort|0061|0/39}} | {{sort|0975|9.75}} | {{sort|-0001|–}} | 0 | 0 |- style="text-align:center;" ! 116 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[మయాంక్ మార్కండే]] |align="left" | {{cr|IND}} | 2021 | 2021 | 1 | 0 | 0 | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 0 | 0 | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|0018|18}} | {{sort|00|0}} | {{sort|0074|0/26}} | {{sort|0867|8.67}} | {{sort|-0001|–}} | 0 | 0 |- style="text-align:center;" ! 117 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[ఎవిన్ లూయిస్]] |align="left" | {{cr|West Indies}} | 2021 | 2021 | 5 | 5 | 0 | {{sort|0151|151}} | {{sort|0580|58}} | 0 | 1 | {{sort|3020|30.20}} | {{sort|16237|162.37}} | {{sort|0000|0}} | {{sort|-01|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 0 | 0 |- style="text-align:center;" ! 118 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[శివమ్ దూబే]] |align="left" | {{cr|IND}} | 2021 | 2021 | 9 | 9 | 1 | {{sort|0230|230}} | {{sort|0641|64*}} | 0 | 1 | {{sort|2875|28.75}} | {{sort|11917|119.17}} | {{sort|030|30}} | {{sort|00|0}} | {{sort|0095|0/5}} | {{sort|0980|9.80}} | {{sort|-0001|–}} | 2 | 0 |- style="text-align:center;" ! 119 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[గ్లెన్ ఫిలిప్స్]] |align="left" | {{flagicon|NZ}}[[న్యూజీలాండ్]] | 2021 | 2021 | 3 | 3 | 1 | {{sort|0026|26}} | {{sort|0141|14*}} | 0 | 0 | {{sort|1300|13.00}} | {{sort|07879|78.79}} | {{sort|0012|12}} | {{sort|01|1}} | {{sort|0183|1/17}} | {{sort|1000|10.00}} | {{sort|2000|20.00}} | 1 | 0 |- style="text-align:center;" ! 120 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[ముస్తాఫిజుర్ రహమాన్]] |align="left" | {{cr|BAN}} | 2021 | 2021 | 14 | 5 | 5 | {{sort|0008|8}} | {{sort|0081|8*}} | 0 | 0 | {{sort|-0001|–}} | {{sort|05714|57.14}} | {{sort|0311|311}} | {{sort|14|14}} | {{sort|0380|3/20}} | {{sort|0841|8.41}} | {{sort|3114|31.14}} | 1 | 0 |- style="text-align:center;" ! 121 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[చేతన్ సకారియా]] |align="left" | {{cr|IND}} | 2021 | 2021 | 14 | 6 | 1 | {{sort|016|16}} | {{sort|0070|7}} | 0 | 0 | {{sort|0320|3.20}} | {{sort|06400|64.00}} | {{sort|0312|312}} | {{sort|14|14}} | {{sort|0369|3/31}} | {{sort|0819|8.19}} | {{sort|3043|30.43}} | 4 | 0 |- style="text-align:center;" ! 122 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[తబ్రైజ్ షమ్సీ]] |align="left" | {{flagicon|SA}}[[దక్షిణాఫ్రికా]] | 2021 | 2021 | 1 | 1 | 1 | {{sort|0002|2}} | {{sort|0021|2*}} | 0 | 0 | {{sort|-0001|–}} | {{sort|05000|50.00}} | {{sort|0024|24}} | {{sort|00|0}} | {{sort|0066|0/34}} | {{sort|0850|8.50}} | {{sort|-0001|–}} | 0 | 0 |- style="text-align:center;" ! 123 ! scope="row" style="text-align:left;" | కుల్‌దీప్ యాదవ్ |align="left" | {{cr|IND}} | 2021 | 2023 | 3 | 1 | 1 | {{sort|0000|0}} | {{sort|0001|0*}} | 0 | 0 | {{sort|-0001|–}} | {{sort|00000|0.00}} | {{sort|0054|54}} | {{sort|02|2}} | {{sort|0182|1/18}} | {{sort|0933|9.33}} | {{sort|4200|42.00}} | 0 | 0 |- style="text-align:center;" ! 124 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[రాస్సీ వాన్ డెర్ డస్సెన్]] |align="left" | {{flagicon|SA}}[[దక్షిణాఫ్రికా]] | 2022 | 2022 | 3 | 3 | 1 | {{sort|0022|22}} | {{sort|0121|12*}} | 0 | 0 | {{sort|1100|11.00}} | {{sort|09167|91.67}} | {{sort|0000|0}} | {{sort|-01|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 0 | 0 |- style="text-align:center;" ! 125 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[డారిల్ మిచెల్]] |align="left" | {{flagicon|NZ}}[[న్యూజీలాండ్]] | 2022 | 2022 | 2 | 2 | 0 | {{sort|0033|33}} | {{sort|0170|17}} | 0 | 0 | {{sort|1650|16.50}} | {{sort|07500|75.00}} | {{sort|0012|12}} | {{sort|00|0}} | {{sort|0093|0/7}} | {{sort|1350|13.50}} | {{sort|-0001|–}} | 2 | 0 |- style="text-align:center;" ! 126 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[జేమ్స్ నీషమ్]] |align="left" | {{flagicon|NZ}}[[న్యూజీలాండ్]] | 2022 | 2022 | 2 | 2 | 0 | {{sort|0031|31}} | {{sort|0170|17}} | 0 | 0 | {{sort|1550|15.50}} | {{sort|11481|114.81}} | {{sort|0018|18}} | {{sort|00|0}} | {{sort|0071|0/29}} | {{sort|0967|9.67}} | {{sort|-0001|–}} | 1 | 0 |- style="text-align:center;" ! 127 ! scope="row" style="text-align:left;" |నాథన్ కౌల్టర్-నైల్ |align="left" | {{flagicon|AUS}}[[ఆస్ట్రేలియా]] | 2022 | 2022 | 1 | 1 | 1 | {{sort|0001|1}} | {{sort|0011|1*}} | 0 | 0 | {{sort|-0001|–}} | {{sort|05000|50.00}} | {{sort|0018|18}} | {{sort|00|0}} | {{sort|0052|0/48}} | {{sort|1600|16.00}} | {{sort|-0001|–}} | 0 | 0 |- style="text-align:center;" ! 128 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[ప్రసిద్ కృష్ణ]] |align="left" | {{cr|IND}} | 2022 | 2022 | 17 | 3 | 2 | {{sort|0006|6}} | {{sort|0041|4*}} | 0 | 0 | {{sort|0600|6.00}} | {{sort|05000|50.00}} | {{sort|0399|399}} | {{sort|19|19}} | {{sort|0378|3/22}} | {{sort|0829|8.29}} | {{sort|2900|29.00}} | 2 | 0 |- style="text-align:center;" ! 129 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[దేవదత్ పాడిక్కల్]] |align="left" | {{cr|IND}} | 2022 | 2023 | 28 | 28 | 1 | {{sort|0637|637}} | {{sort|0540|54}} | 0 | 3 | {{sort|2359|23.59}} | {{sort|12589|125.89}} | {{sort|0000|0}} | {{sort|-01|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 7 | 0 |- style="text-align:center;" ! 130 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[ఒబెడ్ మెక్కాయ్]] |align="left" | {{cr|West Indies}} | 2022 | 2023 | 8 | 1 | 0 | {{sort|0008|8}} | {{sort|0080|8}} | 0 | 0 | {{sort|0800|8.00}} | {{sort|16000|160.00}} | {{sort|0161|161}} | {{sort|11|11}} | {{sort|0377|3/23}} | {{sort|0932|9.32}} | {{sort|2273|22.73}} | 1 | 0 |- style="text-align:center;" ! 131 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[నవదీప్ సైనీ]] |align="left" | {{cr|IND}} | 2022 | 2023 | 4 | 1 | 0 | {{sort|0002|2}} | {{sort|0020|2}} | 0 | 0 | {{sort|0200|2.00}} | {{sort|10000|100.00}} | {{sort|0072|72}} | {{sort|06|6}} | {{sort|0360|3/40}} | {{sort|1217|12.17}} | {{sort|2433|24.33}} | 2 | 0 |- style="text-align:center;" ! 132 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[రవిచంద్రన్ అశ్విన్]] |align="left" | {{cr|IND}} | 2022 | 2024 | 45 | 31 | 12 | {{sort|0344|344}} | {{sort|0500|50}} | 0 | 1 | {{sort|1811|18.11}} | {{sort|13251|132.51}} | {{sort|1026|1026}} | {{sort|35|35}} | {{sort|0383|3/17}} | {{sort|0782|7.82}} | {{sort|3823|38.23}} | 11 | 0 |- style="text-align:center;" ! 133 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[ట్రెంట్ బౌల్ట్]] |align="left" | {{flagicon|NZ}}[[న్యూజీలాండ్]] | 2022 | 2024 | 42 | 17 | 12 | {{sort|0070|70}} | {{sort|0171|17*}} | 0 | 0 | {{sort|1400|14.00}} | {{sort|11864|118.64}} | {{sort|0920|920}} | {{sort|45|45}} | {{sort|0378|3/22}} | {{sort|0813|8.13}} | {{sort|2771|27.71}} | 11 | 0 |- style="text-align:center;" ! 134 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[యుజ్వేంద్ర చహల్]] |align="left" | {{cr|IND}} | 2022 | 2024 | 46 | 2 | 1 | {{sort|0005|5}} | {{sort|0050|5}} | 0 | 0 | {{sort|0500|5.00}} | {{sort|06250|62.50}} | {{sort|1073|1073}} | {{sort|66|66}} | {{sort|0560|5/40}} | {{sort|0842|8.42}} | {{sort|2280|22.80}} | 6 | 0 |- style="background:#faecc8;text-align:center;" ! 135 ! scope="row" style="background:#faecc8;text-align:left;" |[[కుల్దీప్ సేన్]] § |align="left" | {{cr|IND}} | 2022 | 2024 | 12 | 1 | 1 | {{sort|0000|0}} | {{sort|0001|0*}} | 0 | 0 | {{sort|-0001|–}} | {{sort|00000|0.00}} | {{sort|0241|241}} | {{sort|14|14}} | {{sort|0480|4/20}} | {{sort|0963|9.63}} | {{sort|2764|27.64}} | 4 | 0 |- style="background:#faecc8;text-align:center;" ! 136 ! scope="row" style="background:#faecc8;text-align:left;" | [[షిమ్రాన్ హెట్‌మైర్]] § |align="left" | {{cr|West Indies}} | 2022 | 2026 | 63 | 57 | 20 | {{sort|1043|1043}} | {{sort|0591|59*}} | 0 | 3 | {{sort|2819|28.19}} | {{sort|14836|148.36}} | {{sort|0000|0}} | {{sort|-01|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 35 | 0 |- style="text-align:center;" ! 137 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[జో రూట్]] |align="left" | {{cr|ENG}} | 2023 | 2023 | 3 | 1 | 0 | {{sort|0010|10}} | {{sort|0100|10}} | 0 | 0 | {{sort|1000|10.00}} | {{sort|06667|66.67}} | {{sort|0012|12}} | {{sort|00|0}} | {{sort|0086|0/14}} | {{sort|0700|7.00}} | {{sort|-0001|–}} | 2 | 0 |- style="text-align:center;" ! 138 ! scope="row" style="text-align:left;" | అబ్దుల్ బాసిత్ (క్రికెటర్)|అబ్దుల్ బాసిత్]] |align="left" | {{cr|IND}} | 2023 | 2023 | 1 | 1 | 1 | {{sort|0001|1}} | {{sort|0011|1*}} | 0 | 0 | {{sort|-0001|–}} | {{sort|10000|100.00}} | {{sort|0000|0}} | {{sort|-01|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 0 | 0 |- style="text-align:center;" ! 139 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[జాసన్ హోల్డర్]] |align="left" | {{cr|West Indies}} | 2023 | 2023 | 8 | 3 | 1 | {{sort|012|12}} | {{sort|0111|11}} | 0 | 0 | {{sort|0600|6.00}} | {{sort|10909|109.09}} | {{sort|0171|171}} | {{sort|04|4}} | {{sort|0271|2/29}} | {{sort|0996|9.96}} | {{sort|7100|71.00}} | 4 | 0 |- style="text-align:center;" ! 140 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[మురుగన్ అశ్విన్]] |align="left" | {{cr|IND}} | 2023 | 2023 | 2 | 0 | 0 | {{sort|0000|0}} | {{sort|0000|0}} | 0 | 0 | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|0024|24}} | {{sort|00|0}} | {{sort|0089|0/11}} | {{sort|1325|13.25}} | {{sort|-0001|–}} | 0 | 0 |- style="text-align:center;" ! 141 ! scope="row" style="text-align:left;" | కె.ఎం.ఆసిఫ్ |align="left" | {{cr|IND}} | 2023 | 2023 | 4 | 1 | 0 | {{sort|0000|0}} | {{sort|0000|0}} | 0 | 0 | {{sort|-0001|–}} | {{sort|00000|0.00}} | {{sort|0084|84}} | {{sort|03|3}} | {{sort|0258|2/42}} | {{sort|1042|10.42}} | {{sort|4600|46.00}} | 1 | 0 |- style="text-align:center;" ! 142 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[ఆడమ్ జాంపా]] |align="left" | {{flagicon|AUS}}[[ఆస్ట్రేలియా]] | 2023 | 2023 | 6 | 3 | 0 | {{sort|0010|10}} | {{sort|0070|7}} | 0 | 0 | {{sort|0333|3.33}} | {{sort|06250|62.50}} | {{sort|0132|132}} | {{sort|08|8}} | {{sort|0378|3/22}} | {{sort|0855|8.55}} | {{sort|2350|23.50}} | 0 | 0 |- style="background:#faecc8;text-align:center;" ! 143 ! scope="row" style="background:#faecc8;text-align:left;" | [[ధ్రువ్ జురెల్]] § {{double-dagger}} |align="left" | {{cr|IND}} | 2023 | 2026 | 53 | 46 | 12 | {{sort|0994|994}} | {{sort|0811|81*}} | 0 | 7 | {{sort|2924|29.24}} | {{sort|15435|154.35}} | {{sort|0000|0}} | {{sort|-01|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 33 | 1 |- style="background:#faecc8;text-align:center;" ! 144 ! scope="row" style="background:#faecc8;text-align:left;" | [[సందీప్ శర్మ]] § |align="left" | {{cr|IND}} | 2023 | 2026 | 35 | 3 | 3 | {{sort|0008|8}} | {{sort|0061|6*}} | 0 | 0 | {{sort|-0001|–}} | {{sort|07273|72.73}} | {{sort|0757|757}} | {{sort|33|33}} | {{sort|0582|5/18}} | {{sort|0891|8.91}} | {{sort|3406|34.06}} | 9 | 0 |- style="text-align:center;" ! 145 ! scope="row" style="text-align:left;" | టమ్‌ కోహ్లర్-కాడ్మోర్ {{double-dagger}} |align="left" | {{cr|ENG}} | 2024 | 2024 | 4 | 3 | 0 | {{sort|0048|48}} | {{sort|0200|20}} | 0 | 0 | {{sort|1600|16.00}} | {{sort|08889|88.89}} | {{sort|0000|0}} | {{sort|-01|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 1 | 0 |- style="text-align:center;" ! 146 ! scope="row" style="text-align:left;" |[[రోవ్మాన్ పావెల్]] |align="left" | {{cr|West Indies}} | 2024 | 2024 | 10 | 7 | 1 | {{sort|0103|103}} | {{sort|0270|27}} | 0 | 0 | {{sort|17.17|17.17}} | {{sort|15147|151.47}} | {{sort|0000|0}} | {{sort|-01|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 7 | 0 |- style="background:#faecc8;text-align:center;" ! 147 ! scope="row" style="background:#faecc8;text-align:left;" | [[డోనోవన్ ఫెర్రీరా]]§ |align="left" | {{flagicon|SA}}[[దక్షిణాఫ్రికా]] | 2024 | 2026 | 13 | 11 | 2 | {{sort|0242|242}} | {{sort|0690|69}} | 0 | 2 | {{sort|2689|26.89}} | {{sort|16690|166.90}} | {{sort|0012|12}} | {{sort|01|1}} | {{sort|0186|1/14}} | {{sort|1250|12.50}} | {{sort|2500|25.00}} | 9 | 0 |- style="text-align:center;" ! 148 ! scope="row" style="text-align:left;" | తనుష్ కోటియన్ |align="left" | {{cr|IND}} | 2024 | 2024 | 1 | 1 | 0 | {{sort|0024|24}} | {{sort|0240|24}} | 0 | 0 | {{sort|2400|24.00}} | {{sort|07742|77.42}} | {{sort|0000|0}} | {{sort|-01|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 0 | 0 |- style="text-align:center;" ! 149 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[అవేష్ ఖాన్]] |align="left" | {{cr|IND}} | 2024 | 2024 | 16 | 3 | 3 | {{sort|0010|10}} | {{sort|0071|7*}} | 0 | 0 | {{sort|-0001|–}} | {{sort|20000|200.00}} | {{sort|0329|329}} | {{sort|19|19}} | {{sort|0373|3/27}} | {{sort|0959|9.59}} | {{sort|2768|27.68}} | 2 | 0 |- style="background:#faecc8;text-align:center;" ! 150 ! scope="row" style="background:#faecc8;text-align:left;" | [[నాండ్రే బర్గర్]]§ |align="left" | {{flagicon|SA}}[[దక్షిణాఫ్రికా]] | 2024 | 2026 | 8 | 0 | 0 | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 0 | 0 | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|0144|144}} | {{sort|10|10}} | {{sort|0274|2/26}} | {{sort|0833|8.33}} | {{sort|2000|20.00}} | 2 | 0 |- style="text-align:center;" ! 151 ! scope="row" style="text-align:left;" |[[కేశవ్ మహరాజ్]] |align="left" | {{flagicon|SA}}[[దక్షిణాఫ్రికా]] | 2024 | 2024 | 2 | 1 | 0 | {{sort|0001|1}} | {{sort|0010|1}} | 0 | 0 | {{sort|0100|1.00}} | {{sort|05000|50.00}} | {{sort|0036|36}} | {{sort|02|2}} | {{sort|0277|2/23}} | {{sort|0650|6.50}} | {{sort|1950|19.50}} | 1 | 0 |- style="background:#faecc8;text-align:center;" ! 152 ! scope="row" style="background:#faecc8;text-align:left;" | [[శుభమ్ దూబే]]§ |align="left" | {{cr|IND}} | 2024 | 2026 | 16 | 15 | 7 | {{sort|0210|210}} | {{sort|0341|34*}} | 0 | 0 | {{sort|2625|26.25}} | {{sort|16406|164.06}} | {{sort|0000|0}} | {{sort|-01|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 1 | 0 |- style="text-align:center;" ! 153 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[నితీష్ రాణా]] |align="left" | {{cr|IND}} | 2025 | 2025 | 11 | 11 | 1 | {{sort|0217|217}} | {{sort|0810|81}} | 0 | 2 | {{sort|2170|21.70}} | {{sort|16194|161.94}} | {{sort|0012|12}} | {{sort|00|0}} | {{sort|0091|0/9}} | {{sort|0900|9.00}} | {{sort|-0001|–}} | 2 | 0 |- style="text-align:center;" ! 154 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[వానిందు హసరంగా]] |align="left" | {{flagicon|SL}}[[శ్రీలంక]] | 2025 | 2025 | 11 | 5 | 0 | {{sort|0009|9}} | {{sort|0040|4}} | 0 | 0 | {{sort|0180|1.80}} | {{sort|06000|60.00}} | {{sort|0246|246}} | {{sort|11|11}} | {{sort|0465|4/35}} | {{sort|0905|9.05}} | {{sort|3373|33.73}} | 2 | 0 |- style="background:#faecc8;text-align:center;" ! 155 ! scope="row" style="background:#faecc8;text-align:left;" |[[తుషార్ దేశ్‌పాండే]] § |align="left" | {{cr|IND}} | 2025 | 2026 | 16 | 6 | 3 | {{sort|0033|33}} | {{sort|0250|25}} | 0 | 0 | {{sort|1100|11.00}} | {{sort|15000|150.00}} | {{sort|0312|312}} | {{sort|13|13}} | {{sort|0356|3/44}} | {{sort|1117|11.17}} | {{sort|4469|44.69}} | 4 | 0 |- style="text-align:center;" ! 156 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[ఫజల్‌హక్ ఫారూఖీ]] |align="left" | {{cr|AFG}} | 2025 | 2025 | 5 | 1 | 1 | {{sort|0002|2}} | {{sort|0021|2*}} | 0 | 0 | {{sort|-0001|–}} | {{sort|10000|100.00}} | {{sort|0102|102}} | {{sort|00|0}} | {{sort|0070|0/30}} | {{sort|1235|12.35}} | {{sort|-0001|–}} | 0 | 0 |- style="text-align:center;" ! 157 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[కుమార్ కార్తికేయ]] |align="left" | {{cr|IND}} | 2025 | 2025 | 4 | 2 | 0 | {{sort|0003|3}} | {{sort|0020|2}} | 0 | 0 | {{sort|0150|1.50}} | {{sort|06000|60.00}} | {{sort|0048|48}} | {{sort|02|2}} | {{sort|0179|1/21}} | {{sort|0975|9.75}} | {{sort|3900|39.00}} | 0 | 0 |- style="text-align:center;" ! 158 ! scope="row" style="text-align:left;" |[[మహేశ్ తీక్షణ]] |align="left" | {{flagicon|SL}}[[శ్రీలంక]] | 2025 | 2025 | 11 | 4 | 2 | {{sort|0010|10}} | {{sort|0050|5}} | 0 | 0 | {{sort|0500|5.00}} | {{sort|03704|37.04}} | {{sort|0252|252}} | {{sort|11|11}} | {{sort|0274|2/26}} | {{sort|0976|9.76}} | {{sort|3727|37.27}} | 0 | 0 |- style="background:#faecc8;text-align:center;" ! 159 ! scope="row" style="background:#faecc8;text-align:left;" |[[వైభవ్ సూర్యవంశీ]] § |align="left" | {{cr|IND}} | 2025 | 2026 | 18 | 18 | 0 | {{sort|0692|692}} | {{sort|1030|103}} | 2 | 3 | {{sort|3844|38.44}} | {{sort|22468|224.68}} | {{sort|0000|0}} | {{sort|-01|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 0 | 0 |- style="background:#faecc8;text-align:center;" ! 160 ! scope="row" style="background:#faecc8;text-align:left;" |[[యుధ్వీర్ సింగ్]] § |align="left" | {{cr|IND}} | 2025 | 2025 | 4 | 0 | 0 | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 0 | 0 | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|0066|66}} | {{sort|04|4}} | {{sort|0353|3/47}} | {{sort|1191|11.91}} | {{sort|3275|32.75}} | 0 | 0 |- style="text-align:center;" ! 161 ! scope="row" style="text-align:left;" |[[కునాల్ సింగ్ రాథోడ్]] {{double-dagger}} | align="left" | {{cr|IND}} | 2025 | 2025 | 1 | 1 | 0 | {{sort|0000|0}} | {{sort|0000|0}} | 0 | 0 | {{sort|0000|0.00}} | {{sort|00000|0.00}} | {{sort|0000|0}} | {{sort|-01|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 0 | 0 |- style="text-align:center;" ! 162 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[ఆకాష్ మధ్వాల్]] |align="left" | {{cr|IND}} | 2025 | 2025 | 4 | 1 | 1 | {{sort|0004|4}} | {{sort|0041|4*}} | 0 | 0 | {{sort|-0001|–}} | {{sort|04444|44.44}} | {{sort|0090|90}} | {{sort|04|4}} | {{sort|0371|3/29}} | {{sort|1107|11.07}} | {{sort|4150|41.50}} | 0 | 0 |- style="background:#faecc8;text-align:center;" ! 163 ! scope="row" style="background:#faecc8;text-align:left;" | [[క్వేనా మఫాకా]] § |align="left" | {{flagicon|SA}}[[దక్షిణాఫ్రికా]] | 2025 | 2025 | 2 | 1 | 1 | {{sort|0008|8}} | {{sort|0081|8*}} | 0 | 0 | {{sort|-0001|–}} | {{sort|40000|400.00}} | {{sort|0030|30}} | {{sort|01|1}} | {{sort|0168|1/32}} | {{sort|1080|10.80}} | {{sort|5400|54.00}} | 2 | 0 |- style="background:#faecc8;text-align:center;" ! 164 ! scope="row" style="background:#faecc8;text-align:left;" | [[రవి బిష్ణోయ్]]§ |align="left" | {{cr|IND}} | 2026 | 2026 | 2 | 0 | 0 | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 0 | 0 | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|0042|42}} | {{sort|05|5}} | {{sort|0459|4/41}} | {{sort|0814|8.14}} | {{sort|1140|11.40}} | 2 | 0 |- style="background:#faecc8;text-align:center;" ! 165 ! scope="row" style="background:#faecc8;text-align:left;" | బ్రిజేష్ శర్మ§ |align="left" | {{cr|IND}} | 2026 | 2026 | 13 | 0 | 0 | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 0 | 0 | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 273 | 14 | 2/18 | 9.89 | 32.14 | 1 | 0 |- style="text-align: center;" !166 ! style="text-align: left;" |యష్ రాజ్ పంజా | align="left" |{{cr|IND}} |2026 |2026 |8 | - | - | - | - | - | - | - | - |180 |9 |2/35 |9.30 |31 |0 |0 |} {{notelist}} ==కెప్టెన్లు== [[File:Dravid and Warne.jpg|thumbnail|right|Warne ''(right)'' has captained RR in 56 matches, whereas Dravid ''(left)'' is second to him, with 40 matches.|alt=A dark coloured man in the left and a white coloured man in the right, both wearing blue shirts.]] {| class="wikitable plainrowheaders sortable" |+ Rajasthan Royals captains ! scope="col" | Name<ref name=captains/> ! scope="col" | First ! scope="col" | Last ! scope="col" | Mat ! scope="col" | Won ! scope="col" | Lost ! scope="col" | [[Tie (draw)|Tie]] ! scope="col" | NR ! scope="col" | Win%<ref group="lower-greek" name="win%"/> |- align=center ! scope="row" | {{sortname|Shane|Warne}} || 2008 || 2011 || 56 || 31 || 24 || 1 || 0 || 56.25 |- align=center ! scope="row" | {{sortname|Shane|Watson}} || 2008 || 2015 || 21 || 7 || 11 || 2 || 1 || 40.00 |- align=center ! scope="row" | {{sortname|Rahul|Dravid}} || 2012 || 2013 || 40 || 23 || 17 || 0 || 0 || 57.50 |- align=center ! scope="row" | {{sortname|Steve|Smith|Steve Smith (cricketer)}} || 2014 || 2020 || 27 || 15 || 11 || 0 || 1 || 57.69 |-align=center !- scope="row" | {{sortname|Ajinkya|Rahane|Ajinkya Rahane}} || 2018 || 2019 || 24 || 9 || 15 || 0 || 0 || 37.50 |-align=center !- scope="row" | [[Sanju Samson]] || 2021 || 2025 || 61 || 31 || 29 || 0 || 1 || 51.66 |-align=center !- scope="row" | [[Riyan Parag]] || 2025 || 2026 || 3 || 1 || 2 || 0 || 0 || 33.33 |- class="sortbottom" style="text-align:center;" | colspan=3 | '''Total''' || '''232''' || '''117''' || '''109''' || '''3''' || '''3''' || '''51.99''' |} ==ఇవి కూడా చూడండి== *[[List of Indian Premier League centuries]] *[[List of Indian Premier League records and statistics]] ==నోట్స్== {{Reflist|group=lower-greek}} ===మూలాలు=== {{Reflist|30em}} ==బయటి లింకులు== *[http://www.rajasthanroyals.com/ Official website of Rajasthan Royals] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130115054359/http://rajasthanroyals.com/ |date=15 January 2013 }} [[Category:Rajasthan Royals cricketers|*]] [[Category:ఇండియన్ ప్రీమియర్ లీగ్ క్రికెట్ క్రీడాకారులు|రాజస్థాన్ రాయల్స్]] [[Category:Rajasthan-related lists|Cricket]] dmi32gfpybvdzqjt2yqv3mtobe106gg 4908461 4908460 2026-07-19T16:18:20Z స్వరలాసిక 13980 /* బయటి లింకులు */ 4908461 wikitext text/x-wiki [[File:RR team 2.jpg|250px|thumb|right|[[శిల్పా శెట్టి]] ఇంట్లో జరిగిన పార్టీలో ఆర్ఆర్ ప్లేయర్స్|alt=Nine players standing on a green carpet wearing a blue top and blue or black jeans. Along with them are two other men who are wearing black cffoats and pants.]] [[రాజస్థాన్ రాయల్స్]] (ఆర్ఆర్) భారతదేశంలోని [[జైపూర్]] కేంద్రంగా ఉన్న ఒక ఫ్రాంచైజీ క్రికెట్ జట్టు. [[ఇండియన్ ప్రీమియర్ లీగ్]] (ఐ. పి. ఎల్.) లో పాల్గొనే జట్లలో ఇది ఒకటి. ఇది తన మొదటి ట్వంటీ20 మ్యాచ్‌ను ఐపిఎల్ [[2008 ఇండియన్ ప్రీమియర్ లీగ్|మొదటి సీజన్‌]]లో [[ఢిల్లీ డేర్ డెవిల్స్|ఢిల్లీ డేర్ డెవిల్స్‌]]తో ఆడింది.<ref name="matches">{{cite web|url=https://cricketarchive.com/Archive/Teams/6/6931/Twenty20_Matches.html|title=Twenty20 Matches played by Rajasthan Royals |publisher=CricketArchive|access-date=26 July 2012}}</ref><ref name="other-matches">{{cite web|url=https://cricketarchive.com/Archive/Teams/6/6931/Other_Matches.html|title=Other Matches played by Rajasthan Royals|publisher=CricketArchive|access-date=26 July 2012|archive-date=15 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171215074322/https://cricketarchive.com/Archive/Teams/6/6931/Other_Matches.html}}</ref> ఆ సీజన్లో గ్రూప్ దశలో అగ్రస్థానంలో నిలిచింది<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ipl/engine/series/313494.html?view=pointstable|title=Indian Premier League, 2007/08 / Points table |publisher=ESPNcricinfo |access-date=26 July 2012}}</ref>. [[చెన్నై సూపర్ కింగ్స్|చెన్నై సూపర్ కింగ్స్‌]]తో జరిగిన ఫైనల్‌లో విజయం సాధించి, ఐపిఎల్ మొదటి విజేతగా నిలిచింది.<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ipl/content/story/353226.html|title=Rajasthan champions after cliffhanger|publisher=ESPNcricinfo |access-date=13 August 2012|date=1 June 2008}}</ref><ref>{{cite news|title=Cricket Champions League unveiled|url=https://news.bbc.co.uk/sport1/hi/cricket/7441994.stm|work=[[BBC Sport]]|access-date=15 August 2012|date=7 June 2008|quote=They will line up against India's Rajasthan Royals and Chennai Super Kings, Western Australia and Victoria, and the Titans and KwaZulu Natal Dolphins from South Africa.}}</ref> ఇది 2013 ఐపీఎల్ లో ప్లేఆఫ్స్ కూడా చేరుకుంది. 2008 మరియు 2013 సీజన్లలో జట్టు ప్రదర్శన ఫలితంగా 2008 మరియు 2013 ఛాంపియన్స్ లీగ్ ట్వంటీ20 (సిఎల్టి20) కు అర్హత సాధించింది, అయితే 2008 ముంబై దాడుల కారణంగా 2008 ఎడిషన్ రద్దు చేయబడింది.<ref>{{cite web|title=Sialkot Stallions' participation will help resumption of ties|url=http://www.thehindu.com/sport/cricket/article3477128.ece|publisher=[[Press Trust of India]]|work=[[The Hindu]]|access-date=15 August 2012|location=New Delhi|date=1 June 2012|quote=Sialkot was included in the inaugural season of CLT20 in 2008, but the tournament got cancelled due to the Mumbai terrorist attacks.}}</ref> 2013 సిఎల్టి20లో ఆర్ఆర్ ఫైనల్‌కు చేరుకుంది, కానీ ముంబై ఇండియన్స్ చేతిలో ఓడిపోయింది.<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/654385.html|title=Final: Mumbai Indians v Rajasthan Royals at Delhi, Oct 6, 2013|access-date=7 October 2013|publisher=ESPNcricinfo}}</ref> డెబ్బై మూడు మంది ఆటగాళ్ళు ఆర్ఆర్ తరపున ఆడారు, వీరిలో సంజు శాంసన్ అత్యధిక మ్యాచ్లు ఆడాడు.<ref name="players">{{cite web|url=https://cricketarchive.com/Archive/Teams/6/6931/Players.html |title=Players who have played for Rajasthan Royals|publisher=CricketArchive|access-date=24 July 2012}}</ref> ఒక జట్టుకు అత్యధిక పరుగులు, అత్యధిక వికెట్లు, అత్యధిక స్కోరు, అత్యధిక బ్యాటింగ్ సగటు, అత్యధిక సిక్సర్లు, అత్యధిక మ్యాచ్లు నడిపించిన ఏకైక ఆటగాడు [[షేన్ వాట్సన్]].<ref>[http://stats.espncricinfo.com/wac/engine/records/batting/most_runs_career.html?class=6;id=4345;type=team Most runs for Rajasthan Royals] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161228034435/http://stats.espncricinfo.com/wac/engine/records/batting/most_runs_career.html?class=6%3Bid%3D4345%3Btype%3Dteam |date=28 December 2016 }}. ESPNcricinfo.com. Retrieved on 2015-09-30.</ref>[<ref>[http://stats.espncricinfo.com/wac/engine/records/bowling/most_wickets_career.html?class=6;id=4345;type=team Most wickets for Rajasthan Royals] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161228034315/http://stats.espncricinfo.com/wac/engine/records/bowling/most_wickets_career.html?class=6%3Bid%3D4345%3Btype%3Dteam |date=28 December 2016 }}. ESPNcricinfo.com. Retrieved on 2015-09-30.</ref><ref>[http://stats.espncricinfo.com/pro402/engine/records/batting/most_runs_innings.html?class=6;id=4345;type=team Highest individual scores for Rajasthan Royals] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161228034351/http://stats.espncricinfo.com/pro402/engine/records/batting/most_runs_innings.html?class=6%3Bid%3D4345%3Btype%3Dteam |date=28 December 2016 }}. ESPNcricinfo.com. Retrieved on 2015-09-30.</ref><ref>[http://stats.espncricinfo.com/indian-premier-league-2013/engine/records/batting/highest_career_batting_average.html?id=117;team=4345;type=trophy Batting averages] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161228034402/http://stats.espncricinfo.com/indian-premier-league-2013/engine/records/batting/highest_career_batting_average.html?id=117%3Bteam%3D4345%3Btype%3Dtrophy |date=28 December 2016 }}. ESPNcricinfo.com. Retrieved on 2015-09-30.</ref><ref>[http://stats.espncricinfo.com/indian-premier-league-2013/engine/records/batting/most_sixes_career.html?id=117;team=4345;type=trophy Most sixes for Rajasthan Royals] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161228034441/http://stats.espncricinfo.com/indian-premier-league-2013/engine/records/batting/most_sixes_career.html?id=117%3Bteam%3D4345%3Btype%3Dtrophy |date=28 December 2016 }}. ESPNcricinfo.com. Retrieved on 2015-09-30.</ref><ref>[http://stats.espncricinfo.com/pro402/engine/records/individual/most_matches_career.html?class=6;id=4345;type=team Most matches for Rajasthan Royals]{{dead link|date=September 2017 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. ESPNcricinfo.com. Retrieved on 2015-09-30.</ref> రెండుసార్లు ఐపీఎల్లో మ్యాన్ ఆఫ్ ది టోర్నమెంట్ అవార్డు గెలుచుకున్న ఏకైక ఆటగాడు కూడా. లీ కార్సెల్డిన్ యొక్క అత్యుత్తమ బౌలింగ్ సగటు 6.00, అయితే 20 ఓవర్లకు పైగా బౌలింగ్ చేసిన బౌలర్లలో [[సోహైల్ తన్వీర్]] ఉత్తమ సగటు: 11.44 కలిగి ఉన్నాడు.<ref>{{cite news|title=Rajasthan Royals / Records / Twenty20 matches / Best averages|url=http://stats.espncricinfo.com/indian-premier-league-2012/engine/records/bowling/best_career_bowling_average.html?class=6;id=4345;type=team|access-date=26 July 2012|publisher=ESPNcricinfo|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141206195231/http://stats.espncricinfo.com/indian-premier-league-2012/engine/records/bowling/best_career_bowling_average.html?class=6%3Bid%3D4345%3Btype%3Dteam|archivedate=6 December 2014}}</ref> తన్వీర్ ఒక ఇన్నింగ్స్లో అత్యుత్తమ బౌలింగ్ గణాంకాలు కూడా కలిగి ఉన్నాడు. అతను 2008లో చెన్నై సూపర్ కింగ్స్తో జరిగిన మ్యాచ్లో 14 పరుగులు ఇచ్చి ఆరు వికెట్లు పడగొట్టాడు.<ref>{{cite news|title=Rajasthan Royals / Records / Twenty20 matches / Best bowling figures in an innings|url=http://stats.espncricinfo.com/indian-premier-league-2012/engine/records/bowling/best_figures_innings.html?class=6;id=4345;type=team|access-date=26 July 2012|publisher=ESPNcricinfo|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141206195208/http://stats.espncricinfo.com/indian-premier-league-2012/engine/records/bowling/best_figures_innings.html?class=6%3Bid%3D4345%3Btype%3Dteam|archivedate=6 December 2014}}</ref> [[మహేష్ రావత్]] ఆర్ఆర్కు వికెట్ కీపర్ అత్యధిక క్యాచ్లు తీసుకున్నాడు, 15, [[నమన్ ఓజా]] అత్యధిక స్టంపింగ్లు చేశాడుః 7 [[దిశాంత్ యాగ్నిక్]] ఆర్ఆర్కు 18తో వికెట్ కీపర్ గా అత్యధిక క్యాచ్లు తీశాడు.<ref name="wk">{{cite news|title=Rajasthan Royals / Records / Twenty20 matches / Most dismissals|url=http://stats.espncricinfo.com/indian-premier-league-2012/engine/records/keeping/most_dismissals_career.html?class=6;id=4345;type=team|access-date=26 July 2012|publisher=ESPNcricinfo|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141206195130/http://stats.espncricinfo.com/indian-premier-league-2012/engine/records/keeping/most_dismissals_career.html?class=6%3Bid%3D4345%3Btype%3Dteam|archivedate=6 December 2014}}</ref> రహానే 28 క్యాచ్లతో ఫీల్డర్లలో అత్యధిక క్యాచ్లు తీసుకున్నాడు.<ref>{{cite news|title=Rajasthan Royals / Records / Twenty20 matches / Most catches|url=http://stats.espncricinfo.com/indian-premier-league-2012/engine/records/fielding/most_catches_career.html?class=6;id=4345;type=team|access-date=26 July 2012|publisher=ESPNcricinfo|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141206195219/http://stats.espncricinfo.com/indian-premier-league-2012/engine/records/fielding/most_catches_career.html?class=6%3Bid%3D4345%3Btype%3Dteam|archivedate=6 December 2014}}</ref> మొదటి జాబితాలో ఆర్ఆర్ కోసం కనీసం ఒక మ్యాచ్ ఆడిన ఆటగాళ్లందరూ ఉంటారు మరియు ప్రారంభంలో వారి చివరి పేరుతో అక్షరక్రమంగా జాబితా చేయబడతారు. <ref group="lower-greek">Sorting as such may actually be considered incorrect, especially for players such as Mohammad Kaif, where their last name is used in a different manner to that of western names, but are listed as such for continuity with other lists and ease of understanding the page.</ref> రెండవ జాబితాలో కనీసం ఒక మ్యాచ్లో జట్టుకు నాయకత్వం వహించిన ఆటగాళ్లందరూ ఉంటారు, మొదటి మ్యాచ్ కెప్టెన్ క్రమంలో ఏర్పాటు చేయబడుతుంది. చాలా మంది ఆటగాళ్ళు ఐపిఎల్ లోని ఇతర జట్లకు కూడా ప్రాతినిధ్యం వహించారు, కానీ ఆర్ఆర్ కోసం వారి ఆటల రికార్డులు మాత్రమే ఇవ్వబడ్డాయి. <ref group=lower-greek>To sort these tables by any statistic, click on the [[Image:Sort both.gif|link=|alt=]] icon in the column title.</ref><ref group=lower-greek>These statistics are correct as of [[2014 Indian Premier League]].</ref> ==కీ== {{col-float}} '''జనరల్''' * §&nbsp;– ప్రస్తుత జట్టు సభ్యుడు<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/indian-premier-league-2014/content/story/708569.html|title=Royals retain Samson, Binny, Rahane, Watson, Faulkner|date=10 January 2014|access-date=10 January 2014|publisher=ESPNcricinfo}}</ref> * {{dagger}}&nbsp;– కెప్టెన్<ref name="captains">{{cite news|title=Rajasthan Royals / Records / Twenty20 matches / List of captains|url=https://www.espncricinfo.com/records/team/individual-list-captains/rajasthan-royals-4345/twenty20-matches-6|access-date=23 January 2025|publisher=ESPNcricinfo}}</ref> * {{double-dagger}}&nbsp;– [[వికెట్-కీపర్]]<ref name="wk"/> * '''మొదటి'''&nbsp;– రాజస్థాన్ రాయల్స్ తరఫున మొదటి టి20 మ్యాచ్ ఆడిన సంవత్సరం * '''చివరి'''&nbsp;– రాజస్థాన్ రాయల్స్ తరఫున చివరి టి20 మ్యాచ్ ఆడిన సంవత్సరం * '''మ్యాచ్'''&nbsp;– ఆడిన మ్యాచ్‌ల సంఖ్య {{col-float-break}} '''ఫీల్డింగ్''' * '''క్యా'''&nbsp;– క్యాచులు * '''స్టం'''&nbsp;– స్టంపింగులు {{col-float-break}} '''[[బ్యాటింగ్ (క్రికెట్)|బ్యాటింగ్]]''' * '''ఇన్న్'''&nbsp;– ఇన్నింగుల సంఖ్య * '''నాఔ'''&nbsp;– నాట్ ఔట్ అయిన ఇన్నింగులు * '''రన్స్'''&nbsp;– మొత్తం పరుగులు * '''అస్కో'''&nbsp;– అత్యధిక స్కోరు * '''100'''&nbsp;– [[శతకం (క్రికెట్)|సెంచరీ]]ల సంఖ్య * '''50'''&nbsp;– అర్ధ సెంచరీల సంఖ్య<ref name="Centuries" group="lower-greek">A century made is not listed as an additional half century.</ref> * '''సగటు'''&nbsp;– బ్యాటింగ్ సగటు * '''*'''&nbsp;– నాట్ ఔట్‌గా మిగిలిన బ్యాట్స్‌మెన్లు {{col-float-break}} '''[[బౌలింగ్ (క్రికెట్)|బౌలింగ్]]''' * '''బంతులు'''&nbsp;– మొత్తం విసిరిన బంతుల సంఖ్య<ref name="Balls" group="lower-greek"/> * '''వికెట్లు'''&nbsp;– మొత్తం పడగొట్టిన వికెట్ల సంఖ్య * '''ఉబౌ'''&nbsp;– ఒక ఇన్నింగులో ఉత్తమ బౌలింగ్<ref name="BBI" group="lower-greek"/> * '''స.ప'''&nbsp;- ఓవరుకు ఇచ్చిన సగటు పరుగులు<ref name="ER" group="lower-greek"/> * '''సగటు'''&nbsp;– వికెట్టుకు ఇచ్చిన సగటు పరుగులు * '''స్ట్రై.రే'''&nbsp;- స్ట్రైకింగ్ రేట్ {{col-float-break}} '''[[కెప్టెన్ (క్రికెట్)|కెప్టెన్లు]]''' * '''గె'''&nbsp;– గెలిచిన మ్యాచ్‌ల సంఖ్య * '''ఓ'''&nbsp;– ఓడిన మ్యాచ్‌ల సంఖ్య * '''ఫ.తే'''&nbsp;– ఫలితాలు తేలని మ్యాచ్‌ల సంఖ్య * '''గె%'''&nbsp;– కెప్టెన్‌గా గెలుపు శాతం<ref group="lower-greek" name="win%">The Win–loss percentage is calculated using the formula:<br/><math>\frac{Wins+\frac{1}{2}Ties}{Games}</math></ref> {{col-float-end}} ==క్రీడాకారులు== {{gallery | width = 150 | align = center | File:Shane Warne bowling 2009.jpg | alt1 = A white coloured man in his bowling action. He is wearing a blue outfit and is alongside cricket stumps. A field and boundary ropes can be seen in the background. | ఐపీఎల్ ప్రారంభ (2008) సీజన్‌లో రాజస్థాన్ రాయల్స్‌కు ప్రాతినిధ్యం వహించిన [[షేన్ వార్న్]], 25.38 బౌలింగ్ సగటుతో మొత్తం 16 వికెట్లు సాధించాడు.<ref name="most-wickets">{{cite news|title=Rajasthan Royals / Records / Twenty20 matches / Most wickets|url=http://stats.espncricinfo.com/indian-premier-league-2012/engine/records/bowling/most_wickets_career.html?class=6;id=4345;type=team|access-date=July 26, 2012|publisher=ESPNcricinfo|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141206195104/http://stats.espncricinfo.com/indian-premier-league-2012/engine/records/bowling/most_wickets_career.html?class=6%3Bid%3D4345%3Btype%3Dteam|archivedate=6 December 2014}}</ref> | File:RahulDravid.jpg | alt3 = A male, dark-skinned cricketer in a white short-sleeved shirt and dark blue baseball cap with sunglasses on the peak of the cap. He is standing high up in a cricket stand with a large number of spectators in the background. | రాజస్థాన్ రాయల్స్ తరఫున [[రాహుల్ ద్రవిడ్]] ఏడు అర్ధశతకాలతో అత్యధిక వ్యక్తిగత స్కోరు 66 పరుగులు తీశాడు.<ref name="batting"/> }} {| class="wikitable plainrowheaders sortable sort-under-center" |+రాజస్థాన్ రాయల్స్ క్రికెటర్లు |- style="text-align:center;" ! scope="col" colspan=6 class="unsortable"| జనరల్ ! scope="col" colspan=8 class="unsortable"| [[బ్యాటింగ్ (క్రికెట్)|బ్యాటింగ్]]{{wbr}}<ref name="batting">{{cite web |url=http://stats.espncricinfo.com/indian-premier-league-2012/engine/records/averages/batting.html?class=6;id=4345;type=team |title=Rajasthan Royals / Records / Twenty20 matches / Batting averages |publisher=ESPNcricinfo |access-date=24 July 2012 |url-status=dead |archiveurl=https://archive.today/20130122165229/http://stats.espncricinfo.com/indian-premier-league-2012/engine/records/averages/batting.html?class=6;id=4345;type=team |archivedate=22 January 2013}}</ref> ! scope="col" colspan=5 class="unsortable"| [[బౌలింగ్ (క్రికెట్)|బౌలింగ్]]{{wbr}}<ref name="bowling">{{cite web |url=http://stats.espncricinfo.com/indian-premier-league-2012/engine/records/averages/bowling.html?class=6;id=4345;type=team |title=Rajasthan Royals / Records / Twenty20 matches / Bowling averages |publisher=ESPNcricinfo |access-date=24 July 2012 |url-status=dead |archiveurl=https://archive.today/20130122064613/http://stats.espncricinfo.com/indian-premier-league-2012/engine/records/averages/bowling.html?class=6;id=4345;type=team |archivedate=22 January 2013}}</ref> ! scope="col" colspan=2 class="unsortable"| ఫీల్డింగ్{{wbr}}<ref name="bowling"/> |- style="text-align:center;" ! scope="col"| సంఖ్య. ! scope="col"|పేరు{{wbr}}<ref name="players"/> ! scope="col"|జాతీయత{{wbr}}<ref name="nationality" group="lower-greek">The information in the nationality column is according to ESPNcricinfo. This information may not necessarily reflect the player's birthplace or citizenship.</ref> ! scope="col"|మొదటి ! scope="col"|చివరి ! scope="col"|మ్యాచ్ ! scope="col"|ఇన్న్ ! scope="col"|నాఔ ! scope="col"|రన్స్ ! scope="col"|అస్కో ! scope="col"|[[శతకం (క్రికెట్)|100]] ! scope="col"|50{{wbr}}<ref name="Centuries" group="lower-greek"/> ! scope="col"|సగటు ! scope="col"| స్ట్రై.రే ! scope="col"|బంతులు{{wbr}}<ref name="Balls" group="lower-greek">This does not include illegal deliveries like [[no-ball]]s and [[Wide (cricket)|wides]].</ref> ! scope="col"|వికెట్లు ! scope="col"|ఉబౌ{{wbr}}<ref name="BBI" group="lower-greek">The BBI has not been provided for those bowlers who have not taken any wicket while playing for RR.</ref> ! scope="col"|స.ప{{wbr}}<ref name="ER" group="lower-greek">Average runs concede by bowlers while playing for RR.</ref> ! scope="col"|సగటు ! scope="col"|క్యా ! scope="col"|స్టం |- style="text-align:center;" ! 1 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[కమ్రాన్ అక్మల్]] {{double-dagger}} | align="left" | {{flagicon|PAK}}[[పాకిస్థాన్]] | 2008 | 2008 | 6 | 6 | 1 | {{sort|0128|128}} | {{sort|0531|53*}} | 0 | 1 | {{sort|2560|25.60}} | {{sort|16410|164.10}} | {{sort|0000|0}} | {{sort|-01|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 5 | 4 |- style="text-align:center;" ! 2 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[దినేష్ సలుంఖే]] |align="left" | {{cr|IND}} |2008 |2008 | 6 | 3 | 1 | {{sort|0033|33}} | {{sort|0261|26*}} | 0 | 0 | {{sort|1650|16.50}} | {{sort|13750|137.50}} | {{sort|0048|48}} | {{sort|01|1}} | {{sort|0179|1/21}} | {{sort|0975|9.75}} | {{sort|7800|78.00}} | 2 | 0 |- style="text-align:center;" ! 3 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[యూనిస్ ఖాన్]] | align="left" | {{flagicon|PAK}}[[పాకిస్థాన్]] | 2008 | 2008 | 1 | 1 | 0 | {{sort|0003|3}} | {{sort|0030|3}} | 0 | 0 | {{sort|0300|3.00}} | {{sort|04286|42.86}} | {{sort|0000|0}} | {{sort|-01|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 1 | 0 |- style='text-align:center;" ! 4 ! scope="row" style+"text-align:left;" | [[మొహమ్మద్ కైఫ్]] | align="left" | {{cr|IND}} | 2008 | 2008 | 16 | 14 | 3 | {{sort|0176|176}} | {{sort|0340|34}} | 0 | 0 | {{sort|1600|16.00}} | {{sort|10360|103.60}} | {{sort|0000|0}} | {{sort|-01-|-}} | {{sort|-0001|-}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|-}} | 8 | 0 |- style="text-align:center;" ! 5 ! scope="row" style="text-align:left;" | తరువర్ కోహ్లీ |align="left" | {{cr|IND}} | 2008 | 2008 | 2 | 2 | 0 | {{sort|0010|10}} | {{sort|0070|7}} | 0 | 0 | {{sort|0500|5.00}} | {{sort|06667|66.67}} | {{sort|0000|0}} | {{sort|-01|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 1 | 0 |- style="text-align:center;" ! 6 ! scope="row" style="text-align:left;" | డారెన్ లెహ్మన్ |align="left" | {{flagicon|AUS}}[[ఆస్ట్రేలియా]] | 2008 | 2008 | 2 | 2 | 0 | {{sort|0018|18}} | {{sort|0170|17}} | 0 | 0 | {{sort|0900|9.00}} | {{sort|10000|100.00}} | {{sort|0000|0}} | {{sort|-01|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 0 | 0 |- style="text-align:center;" ! 7 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[సోహైల్ తన్వీర్]] | align="left" | {{flagicon|PAK}}[[పాకిస్థాన్]] | 2008 | 2008 | 11 | 5 | 2 | {{sort|0036|36}} | {{sort|0130|13}} | 0 | 0 | {{sort|1200|12.00}} | {{sort|12414|124.14}} | {{sort|0247|247}} | {{sort|22|22}} | {{sort|0686|6/14}} | {{sort|0646|6.46}} | {{sort|1209|12.09}} | 4 | 0 |- style="text-align:center;" ! 8 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[మహేష్ రావత్]] {{double-dagger}} | align="left" | {{cr|IND}} | 2008 | 2009 | 16 | 10 | 6 | {{sort|0050|50}} | {{sort|0231|23*}} | 0 | 0 | {{sort|1250|12.50}} | {{sort|08621|86.21}} | {{sort|0000|0}} | {{sort|-01|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 15 | 1 |- style="background:#faecc8;text-align:center;" ! 9 ! scope="row" style="background:#faecc8;text-align:left;" | [[రవీంద్ర జడేజా]] § |align="left" | {{cr|IND}} | 2008 | 2026 | 38 | 30 | 8 | {{sort|0620|620}} | {{sort|0450|45}} | 0 | 0 | {{sort|2818|28.18}} | {{sort|12133|121.33}} | {{sort|0327|327}} | {{sort|14|14}} | {{sort|0385|3/15}} | {{sort|0763|7.63}} | {{sort|2971|29.71}} | 12 | 0 |- style="text-align:center;" ! 10 ! scope="row" style="text-align:left;" | నీరజ్ పటేల్ |align="left" | {{cr|IND}} | 2008 | 2009 | 9 | 6 | 2 | {{sort|0121|121}} | {{sort|0570|57}} | 0 | 1 | {{sort|3025|30.25}} | {{sort|10168|101.68}} | {{sort|0006|6}} | {{sort|00|0}} | {{sort|0094|0/6}} | {{sort|0600|6.00}} | {{sort|-0001|–}} | 6 | 0 |- style='text-align:center;" ! 11 ! scope="row" style+"text-align:left;" | గ్రేమ్ స్మిత్ | align="left" | {{flagicon|SA}}[[దక్షిణాఫ్రికా]] | 2008 | 2010 | 25 | 25 | 3 | {{sort|0697|697}} | {{sort|0910|91}} | 0 | 4 | {{sort|3168|31.68}} | {{sort|11297|112.97}} | {{sort|0000|0}} | {{sort|-01-|-}} | {{sort|-0001|-}} | {{sort|-0001|-}} | {{sort|-0001|-}} | 6 | 0 |- style='text-align:center;" ! 12 ! scope="row" style+"text-align:left;" | [[యూసఫ్ పఠాన్]] | align="left" | {{cr|IND}} | 2008 | 2010 | 43 | 42 | 4 | {{sort|1011|1011}} | {{sort|1000|100}} | 1 | 6 | {{sort|2661|26.61}} | {{sort|16124|161.24}} | {{sort|0583|583}} | {{sort|20|20}} | {{sort|0378|3/22}} | {{sort|0740|7.40}} | {{sort|3595|35.95}} | 14 | 0 |- style="text-align:center;" ! 13 ! scope="row" style="text-align:left;" | దిమిత్రి మస్కరెన్హాస్ | align="left" | {{cr|ENG}} | 2008 | 2010 | 8 | 7 | 1 | {{sort|0060|60}} | {{sort|0270|27}} | 0 | 0 | {{sort|1000|10.00}} | {{sort|10526|105.26}} | {{sort|0188|188}} | {{sort|12|12}} | {{sort|0380|3/20}} | {{sort|0721|7.21}} | {{sort|1883|18.83}} | 1 | 0 |- style="text-align:center;" ! 14 ! scope="row" style="text-align:left;" | మునాఫ్ పటేల్ |align="left" | {{cr|IND}} | 2008 | 2010 | 30 | 9 | 5 | {{sort|0037|37}} | {{sort|0231|23*}} | 0 | 0 | {{sort|0925|9.25}} | {{sort|11563|115.63}} | {{sort|0617|617}} | {{sort|33|33}} | {{sort|0383|3/17}} | {{sort|0758|7.58}} | {{sort|2361|23.61}} | 7 | 0 |- style="text-align:center;" ! 15 ! scope="row" style="text-align:left;" | స్వప్నిల్ అస్నోద్‌కర్ |align="left" | {{cr|IND}} | 2008 | 2011 | 20 | 20 | 0 | {{sort|0423|423}} | {{sort|0600|60}} | 0 | 2 | {{sort|2115|21.15}} | {{sort|12478|124.78}} | {{sort|0000|0}} | {{sort|-01|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 6 | 0 |- style="text-align:center;" ! 16 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[షేన్ వార్న్]] {{dagger}} |align="left" | {{flagicon|AUS}}[[ఆస్ట్రేలియా]] | 2008 | 2011 | 55 | 29 | 9 | {{sort|0198|198}} | {{sort|0341|34*}} | 0 | 0 | {{sort|0990|9.90}} | {{sort|09252|92.52}} | {{sort|1194|1194}} | {{sort|57|57}} | {{sort|0479|4/21}} | {{sort|0727|7.27}} | {{sort|2539|25.39}} | 16 | 0 |- style="text-align:center;" ! 17 ! scope="row" style="text-align:left;" | పంకజ్ సింగ్ |align="left" | {{cr|IND}} | 2008 | 2012 | 12 | 2 | 2 | {{sort|0005|5}} | {{sort|0041|4*}} | 0 | 0 | {{sort|-0001|–}} | {{sort|06250|62.50}} | {{sort|0210|210}} | {{sort|07|7}} | {{sort|0282|2/18}} | {{sort|0920|9.20}} | {{sort|4600|46.00}} | 1 | 0 |- style='text-align:center;" ! 18 ! scope="row" style+"text-align:left;" | [[సిద్ధార్థ్ త్రివేది]] | align="left" | {{cr|IND}} | 2008 | 2013 | 76 | 15 | 8 | {{sort|0042|42}} | {{sort|0090|9}} | 0 | 0 | {{sort|0600|6.00}} | {{sort|07119|71.19}} | {{sort|1506|1506}} | {{sort|65|65}} | {{sort|0475|4/25}} | {{sort|0759|7.59}} | {{sort|2929|29.29}} | 14 | 0 |- style="text-align:center;" ! 19 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[షేన్ వాట్సన్]] {{dagger}} |align="left" | {{flagicon|AUS}}[[ఆస్ట్రేలియా]] | 2008 | 2015 | 84 | 81 | 12 | {{sort|2474|2474}} | {{sort|1041|104*}} | 2 | 14 | {{sort|3585|35.85}} | {{sort|14016|140.16}} | {{sort|1481|1481}} | {{sort|67|67}} | {{sort|0390|3/10}} | {{sort|0755|7.55}} | {{sort|2783|27.83}} | 22 | 0 |- style="text-align:center;" ! 20 ! scope="row" style="text-align:left;" | సిద్ధార్థ్ చిట్నిస్ |align="left" | {{cr|IND}} | 2009 | 2009 | 1 | 1 | 0 | {{sort|0006|6}} | {{sort|0060|6}} | 0 | 0 | {{sort|0600|6.00}} | {{sort|07500|75.00}} | {{sort|0000|0}} | {{sort|-01-|-}} | {{sort|-0001|-}} | {{sort|-0001|-}} | {{sort|-0001|-}} | 0 | 0 |- style="text-align:center;" ! 21 ! scope="row" style="text-align:left;" | రాబ్ క్వినీ |align="left" | {{flagicon|AUS}}[[ఆస్ట్రేలియా]] | 2009 | 2009 | 7 | 7 | 0 | {{sort|0103|103}} | {{sort|0510|51}} | 0 | 1 | {{sort|1471|14.71}} | {{sort|10098|100.98}} | {{sort|0000|0}} | {{sort|-01|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 1 | 0 |- style="text-align:center;" ! 22 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[పాల్ వాల్తాటి]] |align="left" | {{cr|IND}} | 2009 | 2009 | 2 | 2 | 0 | {{sort|0006|6}} | {{sort|0050|5}} | 0 | 0 | {{sort|0300|3.00}} | {{sort|05000|50.00}} | {{sort|0000|0}} | {{sort|-01|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 0 | 0 |- style="text-align:center;" ! 23 ! scope="row" style="text-align:left;" | లీ కార్సెల్డైన్ |align="left" | {{flagicon|AUS}}[[ఆస్ట్రేలియా]] | 2009 | 2009 | 5 | 5 | 1 | {{sort|0081|81}} | {{sort|0390|39}} | 0 | 0 | {{sort|2025|20.25}} | {{sort|11912|119.12}} | {{sort|0006|6}} | {{sort|01|1}} | {{sort|0194|1/6}} | {{sort|0600|6.00}} | {{sort|0600|6.00}} | 4 | 0 |- style="text-align:center;" ! 24 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[షేన్ హార్వుడ్]] |align="left" | {{flagicon|AUS}}[[ఆస్ట్రేలియా]] | 2009 | 2009 | 3 | 2 | 2 | {{sort|0009|9}} | {{sort|0061|6*}} | 0 | 0 | {{sort|-0001|–}} | {{sort|06429|64.29}} | {{sort|0060|60}} | {{sort|03|3}} | {{sort|0275|2/25}} | {{sort|0730|7.30}} | {{sort|2433|24.33}} | 2 | 0 |- style="text-align:center;" ! 25 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[టైరాన్ హెండర్సన్]] |align="left" | {{flagicon|SA}}[[దక్షిణాఫ్రికా]] | 2009 | 2009 | 2 | 2 | 0 | {{sort|0011|11}} | {{sort|0110|11}} | 0 | 0 | {{sort|0550|5.50}} | {{sort|06875|68.75}} | {{sort|0036|36}} | {{sort|01|1}} | {{sort|0170|1/30}} | {{sort|0667|6.67}} | {{sort|4000|40.00}} | 0 | 0 |- style="text-align:center;" ! 26 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[మోర్నే మోర్కెల్]] |align="left" | {{flagicon|SA}}[[దక్షిణాఫ్రికా]] | 2009 | 2010 | 4 | 3 | 1 | {{sort|0017|17}} | {{sort|0080|8}} | 0 | 0 | {{sort|0850|8.50}} | {{sort|07083|70.83}} | {{sort|0084|84}} | {{sort|00|0}} | {{sort|0080|0/20}} | {{sort|0757|7.57}} | {{sort|-0001|–}} | 2 | 0 |- style="text-align:center;" ! 27 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[నమన్ ఓజా]] {{double-dagger}} |align="left" | {{cr|IND}} | 2009 | 2010 | 22 | 22 | 3 | {{sort|0545|545}} | {{sort|0941|94*}} | 0 | 4 | {{sort|2868|28.68}} | {{sort|12704|127.04}} | {{sort|0000|0}} | {{sort|-01|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 6 | 6 |- style="text-align:center;" ! 28 ! scope="row" style="text-align:left;" | కర్మన్ ఖాన్ |align="left" | {{cr|IND}} | 2009 | 2010 | 8 | 2 | 1 | {{sort|0003|3}} | {{sort|0003|3}} | 0 | 0 | {{sort|0300|3.00}} | {{sort|06000|60.00}} | {{sort|0142|142}} | {{sort|09|9}} | {{sort|0382|3/18}} | {{sort|0748|7.48}} | {{sort|1967|19.67}} | 4 | 0 |- style="text-align:center;" ! 29 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[అభిషేక్ రౌత్]] |align="left" | {{cr|IND}} | 2009 | 2011 | 22 | 16 | 7 | {{sort|0194|194}} | {{sort|0361|36*}} | 0 | 0 | {{sort|2156|21.56}} | {{sort|11617|116.17}} | {{sort|0024|24}} | {{sort|00|0}} | {{sort|0094|0/6}} | {{sort|0950|9.50}} | {{sort|-0001|–}} | 9 | 0 |- style="text-align:center;" ! 30 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[జోహన్ బోథా]] |align="left" | {{flagicon|SA}}[[దక్షిణాఫ్రికా]] | 2009 | 2012 | 24 | 19 | 8 | {{sort|0355|355}} | {{sort|0671|67*}} | 0 | 1 | {{sort|3045|30.45}} | {{sort|11473|114.73}} | {{sort|0534|534}} | {{sort|19|19}} | {{sort|0394|3/6}} | {{sort|0685|6.85}} | {{sort|3211|32.11}} | 9 | 0 |- style="text-align:center;" ! 31 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[అమిత్ సింగ్]] |align="left" | {{cr|IND}} | 2009 | 2012 | 23 | 5 | 1 | {{sort|0002|2}} | {{sort|0011|1*}} | 0 | 0 | {{sort|0050|0.50}} | {{sort|02000|20.00}} | {{sort|0473|473}} | {{sort|28|28}} | {{sort|0481|4/19}} | {{sort|0786|7.86}} | {{sort|2214|22.14}} | 1 | 0 |- style="text-align:center;" ! 32 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[మైఖేల్ లంబ్]] |align="left" | {{cr|ENG}} | 2010 | 2010 | 12 | 12 | 0 | {{sort|0278|278}} | {{sort|0830|83}} | 0 | 1 | {{sort|2527|25.27}} | {{sort|14479|144.79}} | {{sort|0000|0}} | {{sort|-01|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 4 | 0 |- style="text-align:center;" ! 33 ! scope="row" style="text-align:left;" | ఆడామ్ వోగ్స్ |align="left" | {{flagicon|AUS}}[[ఆస్ట్రేలియా]] | 2010 | 2010 | 9 | 7 | 3 | {{sort|0181|181}} | {{sort|0451|45*}} | 0 | 0 | {{sort|4525|45.25}} | {{sort|12657|126.57}} | {{sort|0054|54}} | {{sort|00|0}} | {{sort|0095|0/5}} | {{sort|0844|8.44}} | {{sort|-0001|–}} | 1 | 0 |- style="text-align:center;" ! 34 ! scope="row" style="text-align:left;" | డెమీన్ మార్టిన్ |align="left" | {{flagicon|AUS}}[[ఆస్ట్రేలియా]] | 2010 | 2010 | 1 | 1 | 0 | {{sort|0019|19}} | {{sort|0190|19}} | 0 | 0 | {{sort|1900|19.00}} | {{sort|07917|79.17}} | {{sort|0000|0}} | {{sort|-01|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 0 | 0 |- style="text-align:center;" ! 35 ! scope="row" style="text-align:left;" | పారస్ డోగ్రా |align="left" | {{cr|IND}} | 2010 | 2010 | 9 | 8 | 0 | {{sort|0107|107}} | {{sort|0410|41}} | 0 | 0 | {{sort|1338|13.38}} | {{sort|10094|100.94}} | {{sort|0000|0}} | {{sort|-01|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 1 | 0 |- style="text-align:center;" ! 36 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[అభిషేక్ జున్‌జున్‌వాలా]] |align="left" | {{cr|IND}} | 2010 | 2010 | 13 | 11 | 2 | {{sort|0183|183}} | {{sort|0531|53*}} | 0 | 1 | {{sort|2033|20.33}} | {{sort|11024|110.24}} | {{sort|0037|37}} | {{sort|00|0}} | {{sort|0098|0/2}} | {{sort|1119|11.19}} | {{sort|-0001|–}} | 4 | 0 |- style="text-align:center;" ! 37 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[ఆరోన్ ఫించ్]] |align="left" | {{flagicon|AUS}}[[ఆస్ట్రేలియా]] | 2010 | 2010 | 1 | 1 | 0 | {{sort|0021|21}} | {{sort|0210|21}} | 0 | 0 | {{sort|2100|21.00}} | {{sort|10000|100.00}} | {{sort|0007|7}} | {{sort|00|0}} | {{sort|0095|0/5}} | {{sort|0429|4.29}} | {{sort|-0001|–}} | 0 | 0 |- style="text-align:center;" ! 38 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[శ్రీకాంత్ వాఘ్]] |align="left" | {{cr|IND}} | 2010 | 2010 | 1 | 0 | 0 | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 0 | 0 | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|0006|6}} | {{sort|01|1}} | {{sort|0184|1/16}} | {{sort|1600|16.00}} | {{sort|1600|16.00}} | 0 | 0 |- style="text-align:center;" ! 39 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[సుమిత్ నర్వాల్]] |align="left" | {{cr|IND}} | 2010 | 2010 | 5 | 3 | 1 | {{sort|0014|14}} | {{sort|0120|12}} | 0 | 0 | {{sort|0700|7.00}} | {{sort|11667|116.67}} | {{sort|0094|94}} | {{sort|05|5}} | {{sort|0364|3/36}} | {{sort|1181|11.81}} | {{sort|3700|37.00}} | 1 | 0 |- style="text-align:center;" ! 40 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[ఆదిత్య డోలే]] |align="left" | {{cr|IND}} | 2010 | 2010 | 3 | 2 | 0 | {{sort|034|34}} | {{sort|0300|30}} | 0 | 0 | {{sort|1700|17.00}} | {{sort|15455|154.55}} | {{sort|0066|66}} | {{sort|05|5}} | {{sort|0264|2/36}} | {{sort|1018|10.18}} | {{sort|2240|22.40}} | 2 | 0 |- style="text-align:center;" ! 41 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[అమిత్ ఉనియాల్]] |align="left" | {{cr|IND}} | 2010 | 2010 | 2 | 2 | 1 | {{sort|0004|4}} | {{sort|0041|4*}} | 0 | 0 | {{sort|0400|4.00}} | {{sort|05714|57.14}} | {{sort|0036|36}} | {{sort|02|2}} | {{sort|0259|2/41}} | {{sort|1100|11.00}} | {{sort|3300|33.00}} | 0 | 0 |- style="text-align:center;" ! 42 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[అమిత్ పౌనికర్]] {{double-dagger}} |align="left" | {{cr|IND}} | 2010 | 2011 | 5 | 5 | 0 | {{sort|0049|49}} | {{sort|0200|20}} | 0 | 0 | {{sort|0980|9.80}} | {{sort|08448|84.48}} | {{sort|0000|0}} | {{sort|-01|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 1 | 0 |- style="text-align:center;" ! 43 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[ఫైజ్ ఫజల్]] |align="left" | {{cr|IND}} | 2010 | 2011 | 12 | 11 | 1 | {{sort|0183|183}} | {{sort|0450|45}} | 0 | 0 | {{sort|1830|18.30}} | {{sort|10578|105.78}} | {{sort|0012|12}} | {{sort|00|0}} | {{sort|0094|0/6}} | {{sort|1000|10.00}} | {{sort|-0001|–}} | 6 | 0 |- style="text-align:center;" ! 44 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[షాన్ టెయిట్]] |align="left" | {{flagicon|AUS}}[[ఆస్ట్రేలియా]] | 2010 | 2013 | 21 | 5 | 2 | {{sort|0023|23}} | {{sort|0110|11}} | 0 | 0 | {{sort|0767|7.67}} | {{sort|08846|88.46}} | {{sort|0473|473}} | {{sort|23|23}} | {{sort|0387|3/13}} | {{sort|0812|8.12}} | {{sort|2783|27.83}} | 6 | 0 |- style="text-align:center;" ! 45 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[పినాల్ షా]] {{double-dagger}} |align="left" | {{cr|IND}} | 2011 | 2011 | 2 | 1 | 0 | {{sort|0005|5}} | {{sort|0050|5}} | 0 | 0 | {{sort|0500|5.00}} | {{sort|10000|100.00}} | {{sort|0000|0}} | {{sort|-01|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 0 | 1 |- style="text-align:center;" ! 46 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[రాస్ టేలర్]] |align="left" | {{flagicon|NZ}}[[న్యూజీలాండ్]] | 2011 | 2011 | 12 | 11 | 6 | {{sort|0181|181}} | {{sort|0471|47*}} | 0 | 0 | {{sort|3620|36.20}} | {{sort|11908|119.08}} | {{sort|0006|6}} | {{sort|00|0}} | {{sort|0089|0/11}} | {{sort|1100|11.00}} | {{sort|-0001|–}} | 4 | 0 |- style="text-align:center;" ! 47 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[జాకబ్ ఓరమ్]] |align="left" | {{flagicon|NZ}}[[న్యూజీలాండ్]] | 2011 | 2011 | 2 | 1 | 0 | {{sort|000|0}} | {{sort|0000|0}} | 0 | 0 | {{sort|0000|0.00}} | {{sort|0000|0.00}} | {{sort|0024|24}} | {{sort|01|1}} | {{sort|0168|1/32}} | {{sort|1125|11.25}} | {{sort|4500|45.00}} | 0 | 0 |- style="text-align:center;" ! 48 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[నయన్ దోషి]] |align="left" | {{cr|ENG}} | 2011 | 2011 | 3 | 1 | 0 | {{sort|0000|0}} | {{sort|0000|0}} | 0 | 0 | {{sort|0000|0.00}} | {{sort|0000|0.00}} | {{sort|0032|32}} | {{sort|01|1}} | {{sort|0185|1/15}} | {{sort|1163|11.63}} | {{sort|6200|62.00}} | 0 | 0 |- style="text-align:center;" ! 49 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[రాహుల్ ద్రవిడ్]] {{dagger}} |align="left" | {{cr|IND}} | 2011 | 2013 | 52 | 51 | 2 | {{sort|1324|1324}} | {{sort|0660|66}} | 0 | 7 | {{sort|2702|27.02}} | {{sort|10888|108.88}} | {{sort|0000|0}} | {{sort|-01|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 11 | 0 |- style="text-align:center;" ! 50 ! scope="row" style="text-align:left;" | అంకీత్ చవాన్ |align="left" | {{cr|IND}} | 2011 | 2013 | 13 | 3 | 1 | {{sort|0012|12}} | {{sort|0071|7*}} | 0 | 0 | {{sort|0600|6.00}} | {{sort|10909|109.09}} | {{sort|0248|248}} | {{sort|08|8}} | {{sort|0287|2/23}} | {{sort|0789|7.89}} | {{sort|4075|40.75}} | 3 | 0 |- style="text-align:center;" ! 51 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[అశోక్ మేనరియా]] |align="left" | {{cr|IND}} | 2011 | 2013 | 33 | 24 | 3 | {{sort|407|407}} | {{sort|0400|40}} | 0 | 0 | {{sort|1938|19.38}} | {{sort|11181|111.81}} | {{sort|0140|140}} | {{sort|03|3}} | {{sort|0280|2/20}} | {{sort|0741|7.41}} | {{sort|5766|57.66}} | 6 | 0 |- style="text-align:center;" ! 52 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[దిశాంత్ యాగ్నిక్]] {{double-dagger}} |align="left" | {{cr|IND}} | 2011 | 2014 | 27 | 19 | 7 | {{sort|0176|176}} | {{sort|0340|34}} | 0 | 0 | {{sort|1466|14.66}} | {{sort|12307|123.07}} | {{sort|0000|0}} | {{sort|-01|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 13 | 6 |- style="text-align:center;" ! 53 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[అజింక్య రహానే]] {{dagger}} |align="left" | {{cr|IND}} | 2011 | 2019 | 106 | 99 | 12 | {{sort|3098|3098}} | {{sort|1051|105*}} | 2 | 21 | {{sort|3560|35.60}} | {{sort|12230|122.30}} | {{sort|0000|0}} | {{sort|-01|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 40 | 0 |- style="text-align:center;" ! 54 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[స్టూవర్ట్ బిన్నీ]] |align="left" | {{cr|IND}} | 2011 | 2019 | 78 | 59 | 19 | {{sort|812|812}} | {{sort|0481|48*}} | 0 | 0 | {{sort|2030|20.30}} | {{sort|13267|132.67}} | {{sort|0492|492}} | {{sort|18|18}} | {{sort|0286|2/14}} | {{sort|0756|7.56}} | {{sort|3444|34.44}} | 18 | 0 |- style="text-align:center;" ! 55 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[శ్రీవత్స్ గోస్వామి]] {{double-dagger}} |align="left" | {{cr|IND}} | 2012 | 2012 | 11 | 6 | 1 | {{sort|069|69}} | {{sort|0240|24}} | 0 | 0 | {{sort|1380|13.80}} | {{sort|10299|102.99}} | {{sort|0000|0}} | {{sort|-01|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 4 | 4 |- style="text-align:center;" ! 56 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[ఒవైస్ షా (ఇంగ్లాండ్ క్రికెటర్)|ఒవైస్ షా]] |align="left" | {{cr|ENG}} | 2012 | 2013 | 15 | 15 | 4 | {{sort|365|365}} | {{sort|0760|76}} | 0 | 3 | {{sort|3318|33.18}} | {{sort|13082|130.82}} | {{sort|0000|0}} | {{sort|-01|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 5 | 0 |- style="text-align:center;" ! 57 ! scope="row" style="text-align:left;" | అజిత్ చండీలా |align="left" | {{cr|IND}} | 2012 | 2013 | 12 | 2 | 2 | {{sort|0004|4}} | {{sort|0041|4*}} | 0 | 0 | {{sort|-0001|–}} | {{sort|05714|57.14}} | {{sort|0234|234}} | {{sort|11|11}} | {{sort|0487|4/13}} | {{sort|0621|6.21}} | {{sort|2200|22.00}} | 7 | 0 |- style="text-align:center;" ! 58 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[బ్రాడ్ హాగ్]] |align="left" | {{flagicon|AUS}}[[ఆస్ట్రేలియా]] | 2012 | 2013 | 10 | 3 | 1 | {{sort|015|15}} | {{sort|0130|13}} | 0 | 0 | {{sort|0750|7.50}} | {{sort|09375|93.75}} | {{sort|0236|236}} | {{sort|10|10}} | {{sort|0269|2/31}} | {{sort|0722|7.22}} | {{sort|2840|28.40}} | 1 | 0 |- style="text-align:center;" ! 59 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[బ్రాడ్ హడ్జ్]] |align="left" | {{flagicon|AUS}}[[ఆస్ట్రేలియా]] | 2012 | 2014 | 38 | 33 | 14 | {{sort|748|748}} | {{sort|0541|54*}} | 0 | 1 | {{sort|3936|39.36}} | {{sort|14384|143.84}} | {{sort|0018|18}} | {{sort|01|1}} | {{sort|0187|1/13}} | {{sort|0800|8.00}} | {{sort|2400|24.00}} | 16 | 0 |- style="text-align:center;" ! 60 ! scope="row" style="text-align:left;" | కెవన్ కూపర్ |align="left" | {{cr|West Indies}} | 2012 | 2014 | 31 | 17 | 6 | {{sort|0142|142}} | {{sort|0320|32}} | 0 | 0 | {{sort|1290|12.90}} | {{sort|17530|175.30}} | {{sort|0714|714}} | {{sort|39|39}} | {{sort|0482|4/18}} | {{sort|0805|8.05}} | {{sort|2458|24.58}} | 13 | 0 |- style="text-align:center;" ! 61 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[శ్రీశాంత్]] |align="left" | {{cr|IND}} | 2013 | 2013 | 7 | 3 | 2 | {{sort|001|1}} | {{sort|0011|1*}} | 0 | 0 | {{sort|0100|1.00}} | {{sort|02500|25.00}} | {{sort|0130|130}} | {{sort|05|5}} | {{sort|0280|2/20}} | {{sort|0752|7.52}} | {{sort|2735|27.35}} | 11 | 0 |- style="text-align:center;" ! 62 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[కుషల్ జనిత్ పెరెరా]] |align="left" | {{flagicon|SL}}[[శ్రీలంక]] | 2013 | 2013 | 3 | 3 | 0 | {{sort|022|22}} | {{sort|0140|14}} | 0 | 0 | {{sort|0733|7.33}} | {{sort|12941|129.41}} | {{sort|0000|0}} | {{sort|-01|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 0 | 0 |- style="text-align:center;" ! 63 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[సచిన్ బేబీ]] |align="left" | {{cr|IND}} | 2013 | 2013 | 4 | 1 | 0 | {{sort|003|3}} | {{sort|0030|3}} | 0 | 0 | {{sort|0300|3.00}} | {{sort|04286|42.86}} | {{sort|0000|0}} | {{sort|-01|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 2 | 0 |- style="text-align:center;" ! 64 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[హర్మీత్ సింగ్ బద్దన్]] |align="left" | {{flagicon|USA}}[[అమెరికా సంయుక్త రాష్ట్రాలు]] | 2013 | 2013 | 1 | 0 | 0 | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 0 | 0 | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|0024|24}} | {{sort|01|1}} | {{sort|0166|1/34}} | {{sort|0850|8.50}} | {{sort|3400|34.00}} | 0 | 0 |- style="text-align:center;" ! 65 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[రాహుల్ శుక్లా]] |align="left" | {{cr|IND}} | 2013 | 2013 | 7 | 3 | 2 | {{sort|002|2}} | {{sort|0011|1*}} | 0 | 0 | {{sort|0200|2.00}} | {{sort|05000|50.00}} | {{sort|0126|126}} | {{sort|08|8}} | {{sort|0377|3/23}} | {{sort|0847|8.47}} | {{sort|2255|22.55}} | 3 | 0 |- style="text-align:center;" ! 66 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[శామ్యూల్ బద్రీ]] |align="left" | {{cr|West Indies}} | 2013 | 2013 | 1 | 0 | 0 | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 0 | 0 | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|0024|24}} | {{sort|00|0}} | {{sort|0066|0/34}} | {{sort|0850|8.50}} | {{sort|-0001|–}} | 0 | 0 |- style="text-align:center;" ! 67 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[విక్రమజీత్ మాలిక్]] |align="left" | {{cr|IND}} | 2013 | 2014 | 7 | 1 | 1 | {{sort|001|1}} | {{sort|0011|1*}} | 0 | 0 | {{sort|-0001|–}} | {{sort|05000|50.00}} | {{sort|0132|132}} | {{sort|08|8}} | {{sort|0376|3/24}} | {{sort|0727|7.27}} | {{sort|2000|20.00}} | 2 | 0 |- style="text-align:center;" ! 68 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[జేమ్స్ ఫాల్క్‌నర్]] |align="left" | {{flagicon|AUS}}[[ఆస్ట్రేలియా]] | 2013 | 2015 | 48 | 35 | 16 | {{sort|387|387}} | {{sort|0460|46}} | 0 | 0 | {{sort|2036|20.36}} | {{sort|14386|143.86}} | {{sort|1051|1051}} | {{sort|53|53}} | {{sort|0584|5/16}} | {{sort|0828|8.28}} | {{sort|2737|27.37}} | 11 | 0 |- style="text-align:center;" ! 69 ! scope="row" style="text-align:left;" | ప్రవీణ్ తంబె |align="left" | {{cr|IND}} | 2013 | 2015 | 31 | 6 | 4 | {{sort|011|11}} | {{sort|0031|3*}} | 0 | 0 | {{sort|05500|5.50}} | {{sort|05500|55.00}} | {{sort|0678|678}} | {{sort|35|35}} | {{sort|0485|4/15}} | {{sort|0697|6.97}} | {{sort|2251|22.51}} | 4 | 0 |- style="text-align:center;" ! 70 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[సంజు శాంసన్]] {{double-dagger}} {{dagger}} |align="left" | {{cr|IND}} | 2013 | 2025 | 155 | 150 | 18 | {{sort|4219|4219}} | {{sort|1190|119}} | 2 | 26 | {{sort|3196|31.96}} | {{sort|14053|140.53}} | {{sort|0000|0}} | {{sort|-01|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 84 | 17 |- style="text-align:center;" ! 71 ! scope="row" style="text-align:left;" | ఉన్ముక్త్ చంద్ |align="left" | {{cr|IND}} | 2014 | 2014 | 1 | 1 | 0 | {{sort|002|2}} | {{sort|0020|2}} | 0 | 0 | {{sort|0200|2.00}} | {{sort|02222|22.22}} | {{sort|0000|0}} | {{sort|-01|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 0 | 0 |- style="text-align:center;" ! 72 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[అభిషేక్ నాయర్]] |align="left" | {{cr|IND}} | 2014 | 2014 | 5 | 4 | 1 | {{sort|043|43}} | {{sort|0230|23}} | 0 | 0 | {{sort|1433|14.33}} | {{sort|09149|91.49}} | {{sort|0000|0}} | {{sort|-01|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 0 | 0 |- style="text-align:center;" ! 73 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[బెన్ కట్టింగ్]] |align="left" | {{flagicon|AUS}}[[ఆస్ట్రేలియా]] | 2014 | 2014 | 1 | 1 | 0 | {{sort|0008|8}} | {{sort|0080|8}} | 0 | 0 | {{sort|0800|8.00}} | {{sort|13333|133.33}} | {{sort|0024|24}} | {{sort|01|1}} | {{sort|0169|1/31}} | {{sort|0775|7.75}} | {{sort|3100|31.00}} | 1 | 0 |- style="text-align:center;" ! 74 ! scope="row" style="text-align:left;" | ఇక్బాల్ అబ్దుల్లా |align="left" | {{cr|IND}} | 2014 | 2014 | 1 | 0 | 0 | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 0 | 0 | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|0012|12}} | {{sort|00|0}} | {{sort|0083|0/17}} | {{sort|0850|8.50}} | {{sort|-0001|–}} | 1 | 0 |- style="text-align:center;" ! 75 ! scope="row" style="text-align:left;" | కేన్ రిచర్డ్‌సన్ |align="left" | {{flagicon|AUS}}[[ఆస్ట్రేలియా]] | 2014 | 2014 | 7 | 1 | 0 | {{sort|0001|1}} | {{sort|0010|1}} | 0 | 0 | {{sort|0100|1.00}} | {{sort|05000|50.00}} | {{sort|0162|162}} | {{sort|09|9}} | {{sort|0282|2/18}} | {{sort|0763|7.63}} | {{sort|2289|22.89}} | 3 | 0 |- style="text-align:center;" ! 76 ! scope="row" style="text-align:left;" | రజత్ భాటియా |align="left" | {{cr|IND}} | 2014 | 2015 | 14 | 8 | 2 | {{sort|0067|67}} | {{sort|0230|23}} | 0 | 0 | {{sort|1117|11.17}} | {{sort|12407|124.07}} | {{sort|0258|258}} | {{sort|12|12}} | {{sort|0377|3/23}} | {{sort|0765|7.65}} | {{sort|2742|27.42}} | 5 | 0 |- style="text-align:center;" ! 77 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[టిమ్ సౌథీ]] |align="left" | {{flagicon|NZ}}[[న్యూజీలాండ్]] | 2014 | 2015 | 10 | 4 | 2 | {{sort|0017|17}} | {{sort|0071|7*}} | 0 | 0 | {{sort|0850|8.50}} | {{sort|13077|130.77}} | {{sort|0228|228}} | {{sort|06|6}} | {{sort|0268|2/32}} | {{sort|0850|8.50}} | {{sort|5383|53.83}} | 6 | 0 |- style="text-align:center;" ! 78 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[అంకిత్ శర్మ]] |align="left" | {{cr|IND}} | 2014 | 2018 | 8 | 4 | 1 | {{sort|0041|41}} | {{sort|0300|30}} | 0 | 0 | {{sort|1367|13.67}} | {{sort|11389|113.89}} | {{sort|0138|138}} | {{sort|07|7}} | {{sort|0280|2/20}} | {{sort|0730|7.30}} | {{sort|2400|24.00}} | 2 | 0 |- style="text-align:center;" ! 79 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[ధావల్ కులకర్ణి]] |align="left" | {{cr|IND}} | 2014 | 2019 | 37 | 7 | 4 | {{sort|0050|50}} | {{sort|0281|28*}} | 0 | 0 | {{sort|1667|16.67}} | {{sort|10870|108.70}} | {{sort|0701|701}} | {{sort|29|29}} | {{sort|0291|2/9}} | {{sort|0874|8.74}} | {{sort|3521|35.21}} | 13 | 0 |- style="text-align:center;" ! 80 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[స్టీవ్ స్మిత్]] {{dagger}} |align="left" | {{flagicon|AUS}}[[ఆస్ట్రేలియా]] | 2014 | 2020 | 50 | 43 | 8 | {{sort|1070|1070}} | {{sort|0791|79*}} | 0 | 8 | {{sort|3057|30.57}} | {{sort|12693|126.93}} | {{sort|0000|0}} | {{sort|-01|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 21 | 0 |- style="text-align:center;" ! 81 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[రాహుల్ తెవాటియా]] |align="left" | {{cr|IND}} | 2014 | 2021 | 32 | 23 | 6 | {{sort|0426|426}} | {{sort|0530|53}} | 0 | 1 | {{sort|2506|25.06}} | {{sort|12420|124.20}} | {{sort|0570|570}} | {{sort|21|21}} | {{sort|0375|3/25}} | {{sort|0796|7.96}} | {{sort|3600|36.00}} | 11 | 0 |- style="text-align:center;" ! 82 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[కరుణ్ నాయర్]] |align="left" | {{cr|IND}} | 2014 | 2022 | 28 | 25 | 2 | {{sort|527|527}} | {{sort|0731|73*}} | 0 | 4 | {{sort|2291|22.91}} | {{sort|13342|133.42}} | {{sort|0000|0}} | {{sort|-01|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 8 | 0 |- style="text-align:center;" ! 83 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[దీపక్ హుడా]] |align="left" | {{cr|IND}} | 2015 | 2015 | 14 | 9 | 0 | {{sort|151|151}} | {{sort|0540|54}} | 0 | 1 | {{sort|1678|16.78}} | {{sort|15895|158.95}} | {{sort|0091|91}} | {{sort|01|1}} | {{sort|0165|1/35}} | {{sort|0851|8.51}} | {{sort|12900|129.00}} | 1 | 0 |- style="text-align:center;" ! 84 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[బరిందర్ స్రాన్]] |align="left" | {{cr|IND}} | 2015 | 2015 | 1 | 0 | 0 | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 0 | 0 | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|0018|18}} | {{sort|00|0}} | {{sort|0065|0/35}} | {{sort|1167|11.67}} | {{sort|-0001|–}} | 0 | 0 |- style="text-align:center;" ! 85 ! scope="row" style="text-align:left;" | రస్టీ థెరాన్ |align="left" |{{flagicon|USA}}[[అమెరికా సంయుక్త రాష్ట్రాలు]] | 2015 | 2015 | 1 | 1 | 1 | {{sort|0001|1}} | {{sort|0011|1*}} | 0 | 0 | {{sort|-0001|–}} | {{sort|10000|100.00}} | {{sort|0024|24}} | {{sort|01|1}} | {{sort|0160|1/40}} | {{sort|1000|10.00}} | {{sort|4000|40.00}} | 0 | 0 |- style="text-align:center;" ! 86 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[క్రిస్ మోరిస్ (క్రికెటర్)|క్రిస్ మోరిస్]] |align="left" | {{flagicon|SA}}[[దక్షిణాఫ్రికా]] | 2015 | 2021 | 22 | 14 | 7 | {{sort|0143|143}} | {{sort|0361|36*}} | 0 | 0 | {{sort|2043|20.43}} | {{sort|15053|150.53}} | {{sort|0498|498}} | {{sort|28|28}} | {{sort|0477|4/23}} | {{sort|0828|8.28}} | {{sort|2454|24.54}} | 7 | 0 |- style="text-align:center;" ! 87 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[హైన్రిక్ క్లాసెన్]] {{double-dagger}} |align="left" | {{flagicon|SA}}[[దక్షిణాఫ్రికా]] | 2018 | 2018 | 4 | 4 | 1 | {{sort|0057|57}} | {{sort|0320|32}} | 0 | 0 | {{sort|1900|19.00}} | {{sort|12128|121.28}} | {{sort|0000|0}} | {{sort|-01|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 3 | 4 |- style="text-align:center;" ! 88 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[డి 'ఆర్సీ షార్ట్]] |align="left" | {{flagicon|AUS}}[[ఆస్ట్రేలియా]] | 2018 | 2018 | 7 | 7 | 0 | {{sort|0115|115}} | {{sort|0440|44}} | 0 | 0 | {{sort|1643|16.43}} | {{sort|11616|116.16}} | {{sort|0018|18}} | {{sort|01|1}} | {{sort|0190|1/10}} | {{sort|0633|6.33}} | {{sort|1900|19.00}} | 2 | 0 |- style="text-align:center;" ! 89 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[అనురీత్ సింగ్]] |align="left" | {{cr|IND}} | 2018 | 2018 | 3 | 1 | 1 | {{sort|0003|3}} | {{sort|0031|3*}} | 0 | 0 | {{sort|-0001|–}} | {{sort|07500|75.00}} | {{sort|0024|24}} | {{sort|01|1}} | {{sort|0180|1/20}} | {{sort|1050|10.50}} | {{sort|4200|42.00}} | 1 | 0 |- style="text-align:center;" ! 90 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[బెన్ లాఫ్లిన్]] |align="left" | {{flagicon|AUS}}[[ఆస్ట్రేలియా]] | 2018 | 2018 | 7 | 2 | 1 | {{sort|0001|1}} | {{sort|0011|1*}} | 0 | 0 | {{sort|0100|1.00}} | {{sort|02500|25.00}} | {{sort|0125|125}} | {{sort|09|9}} | {{sort|0285|2/15}} | {{sort|1013|10.13}} | {{sort|2344|23.44}} | 1 | 0 |- style="text-align:center;" ! 91 ! scope="row" style="text-align:left;" |ప్రశాంత్ చోప్రా |align="left" | {{cr|IND}} | 2018 | 2019 | 2 | 1 | 0 | {{sort|0008|8}} | {{sort|0080|8}} | 0 | 0 | {{sort|0800|8.00}} | {{sort|13333|133.33}} | {{sort|0000|0}} | {{sort|-01|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 0 | 0 |- style="text-align:center;" ! 92 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[రాహుల్ త్రిపాఠి]] |align="left" | {{cr|IND}} | 2018 | 2019 | 20 | 19 | 4 | {{sort|0367|367}} | {{sort|0801|80*}} | 0 | 2 | {{sort|2447|24.47}} | {{sort|12877|128.77}} | {{sort|0000|0}} | {{sort|-01|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 7 | 0 |- style="text-align:center;" ! 93 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[కృష్ణప్ప గౌతమ్]] |align="left" | {{cr|IND}} | 2018 | 2019 | 22 | 17 | 5 | {{sort|0144|144}} | {{sort|0331|33*}} | 0 | 0 | {{sort|1200|12.00}} | {{sort|17349|173.49}} | {{sort|0360|360}} | {{sort|12|12}} | {{sort|0288|2/12}} | {{sort|0797|7.97}} | {{sort|3983|39.83}} | 10 | 0 |- style="text-align:center;" ! 94 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[శ్రేయాస్ గోపాల్]] |align="left" | {{cr|IND}} | 2018 | 2021 | 42 | 18 | 6 | {{sort|0157|157}} | {{sort|0240|24}} | 0 | 0 | {{sort|1308|13.08}} | {{sort|11630|116.30}} | {{sort|0810|810}} | {{sort|41|41}} | {{sort|0484|4/16}} | {{sort|0809|8.09}} | {{sort|2663|26.63}} | 10 | 0 |- style="text-align:center;" ! 95 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[మహిపాల్ లోమ్రోర్]] |align="left" | {{cr|IND}} | 2018 | 2021 | 32 | 27 | 5 | {{sort|0452|452}} | {{sort|0541|54*}} | 0 | 1 | {{sort|2055|20.55}} | {{sort|11987|119.87}} | {{sort|0084|84}} | {{sort|01|1}} | {{sort|0178|1/22}} | {{sort|0740|7.40}} | {{sort|10900|109.00}} | 7 | 0 |- style="text-align:center;" ! 96 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[బెన్ స్టోక్స్]] |align="left" | {{cr|ENG}} | 2018 | 2021 | 31 | 31 | 5 | {{sort|0604|604}} | {{sort|1071|107*}} | 1 | 1 | {{sort|2323|23.23}} | {{sort|13045|130.45}} | {{sort|0419|419}} | {{sort|16|16}} | {{sort|0385|3/15}} | {{sort|0942|9.42}} | {{sort|4113|41.13}} | 16 | 0 |- style="text-align:center;" ! 97 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[జయదేవ్ ఉనద్కత్]] |align="left" | {{cr|IND}} | 2018 | 2021 | 39 | 15 | 7 | {{sort|0100|100}} | {{sort|0260|26}} | 0 | 0 | {{sort|1250|12.50}} | {{sort|12048|120.48}} | {{sort|0802|802}} | {{sort|29|29}} | {{sort|0385|3/15}} | {{sort|0958|9.58}} | {{sort|4417|44.17}} | 11 | 0 |- style="text-align:center;" ! 98 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[జోస్ బట్లర్]] {{double-dagger}} |align="left" | {{cr|ENG}} | 2018 | 2024 | 83 | 82 | 9 | {{sort|3055|3055}} | {{sort|1240|124}} | 7 | 18 | {{sort|4185|41.85}} | {{sort|14780|147.80}} | {{sort|0000|0}} | {{sort|-01|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 47 | 1 |- style="background:#faecc8;text-align:center;" ! 99 ! scope="row" style="background:#faecc8;text-align:left;" | [[జోఫ్రా ఆర్చర్]] § |align="left" | {{cr|ENG}} | 2018 | 2026 | 58 | 36 | 14 | {{sort|0277|277}} | {{sort|0300|30}} | 0 | 0 | {{sort|1259|12.59}} | {{sort|14205|142.05}} | {{sort|1338|1338}} | {{sort|72|72}} | {{sort|0385|3/15}} | {{sort|0797|7.97}} | {{sort|2468|24.68}} | 15 | 0 |- style="text-align:center;" ! 100 ! scope="row" style="text-align:left;" | సుధేష్ మిధున్ |align="left" | {{cr|IND}} | 2019 | 2019 | 1 | 0 | 0 | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 0 | 0 | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|0012|12}} | {{sort|00|0}} | {{sort|0073|0/27}} | {{sort|1350|13.50}} | {{sort|-0001|–}} | 1 | 0 |- style="text-align:center;" ! 101 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[ఇష్ సోధి]] |align="left" | {{flagicon|NZ}}[[న్యూజీలాండ్]] | 2019 | 2019 | 8 | 2 | 0 | {{sort|0007|7}} | {{sort|0060|6}} | 0 | 0 | {{sort|0350|3.50}} | {{sort|04118|41.18}} | {{sort|0181|181}} | {{sort|09|9}} | {{sort|0374|3/26}} | {{sort|0670|6.70}} | {{sort|2244|22.44}} | 0 | 0 |- style="text-align:center;" ! 102 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[ఆష్టన్ టర్నర్]] |align="left" | {{flagicon|AUS}}[[ఆస్ట్రేలియా]] | 2019 | 2019 | 4 | 3 | 1 | {{sort|0003|3}} | {{sort|0031|3*}} | 0 | 0 | {{sort|0150|1.50}} | {{sort|3000|30.00}} | {{sort|0000|0}} | {{sort|-01|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 0 | 0 |- style="text-align:center;" ! 103 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[ఒషానే థామస్]] |align="left" | {{cr|West Indies}} | 2019 | 2019 | 4 | 0 | 0 | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 0 | 0 | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|0060|60}} | {{sort|05|5}} | {{sort|0296|2/6}} | {{sort|0790|7.90}} | {{sort|1580|15.80}} | 1 | 0 |- style="text-align:center;" ! 104 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[వరుణ్ ఆరోన్]] |align="left" | {{cr|IND}} | 2019 | 2020 | 8 | 3 | 2 | {{sort|0004|4}} | {{sort|0031|3*}} | 0 | 0 | {{sort|0400|4.00}} | {{sort|02353|23.53}} | {{sort|0120|120}} | {{sort|04|4}} | {{sort|0280|2/20}} | {{sort|1050|10.50}} | {{sort|5250|52.50}} | 1 | 0 |- style="background:#faecc8;text-align:center;" ! 105 ! scope="row" style="background:#faecc8;text-align:left;" | [[రియాన్ పరాగ్]] § {{dagger}} |align="left" | {{cr|IND}} | 2019 | 2026 | 94 | 82 | 13 | {{sort|1773|1773}} | {{sort|0841|84*}} | 0 | 8 | {{sort|2570|25.70}} | {{sort|14207|142.07}} | {{sort|0319|319}} | {{sort|09|9}} | {{sort|0095|1/5}} | {{sort|0969|9.69}} | {{sort|5722|57.22}} | 49 | 0 |- style="text-align:center;" ! 106 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[రాబిన్ ఉత్తప్ప]] |align="left" | {{cr|IND}} | 2020 | 2020 | 12 | 12 | 0 | {{sort|0196|196}} | {{sort|0410|41}} | 0 | 0 | {{sort|1633|16.33}} | {{sort|11951|119.51}} | {{sort|0000|0}} | {{sort|-01|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 3 | 0 |- style="text-align:center;" ! 107 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[టామ్ కర్రన్]] |align="left" | {{cr|ENG}} | 2020 | 2020 | 5 | 4 | 3 | {{sort|0083|83}} | {{sort|0831|83*}} | 0 | 1 | {{sort|8300|83.00}} | {{sort|13387|133.87}} | {{sort|0109|109}} | {{sort|03|3}} | {{sort|0163|1/37}} | {{sort|1145|11.45}} | {{sort|6933|69.33}} | 1 | 0 |- style="text-align:center;" ! 108 ! scope="row" style="text-align:left;" | అంకిత్ రాజ్‌పుత్ |align="left" | {{cr|IND}} | 2020 | 2020 | 6 | 2 | 1 | {{sort|0009|9}} | {{sort|0071|7*}} | 0 | 0 | {{sort|0900|9.00}} | {{sort|09000|90.00}} | {{sort|0102|102}} | {{sort|02|2}} | {{sort|0161|1/39}} | {{sort|1171|11.71}} | {{sort|9950|99.50}} | 0 | 0 |- style="text-align:center;" ! 109 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[ఆండ్రూ టై]] |align="left" | {{flagicon|AUS}}[[ఆస్ట్రేలియా]] | 2020 | 2020 | 1 | 1 | 0 | {{sort|0006|6}} | {{sort|0060|6}} | 0 | 0 | {{sort|0600|6.00}} | {{sort|10000|100.00}} | {{sort|0024|24}} | {{sort|01|1}} | {{sort|0150|1/50}} | {{sort|1250|12.50}} | {{sort|5000|50.00}} | 0 | 0 |- style="text-align:center;" ! 110 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[డేవిడ్ మిల్లర్]] |align="left" | {{flagicon|SA}}[[దక్షిణాఫ్రికా]] | 2020 | 2021 | 10 | 9 | 3 | {{sort|0124|124}} | {{sort|0620|62}} | 0 | 1 | {{sort|2067|20.67}} | {{sort|10973|109.73}} | {{sort|0000|0}} | {{sort|-01|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 4 | 0 |- style="text-align:center;" ! 111 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[కార్తీక్ త్యాగి]] |align="left" | {{cr|IND}} | 2020 | 2021 | 14 | 5 | 3 | {{sort|0006|6}} | {{sort|0060|6}} | 0 | 0 | {{sort|0300|3.00}} | {{sort|06000|60.00}} | {{sort|0313|313}} | {{sort|13|13}} | {{sort|0171|1/29}} | {{sort|0941|9.41}} | {{sort|3777|37.77}} | 3 | 0 |- style="background:#faecc8;text-align:center;" ! 112 ! scope="row" style="background:#faecc8;text-align:left;" | [[యశస్వి జైస్వాల్]] § {{dagger}} |align="left" | {{cr|IND}} | 2020 | 2026 | 78 | 77 | 5 | {{sort|2481|2481}} | {{sort|1240|124}} | 2 | 18 | {{sort|3446|34.46}} | {{sort|15343|153.43}} | {{sort|0007|7}} | {{sort|0|0}} | {{sort|0094|0/6}} | {{sort|1457|14.57}} | {{sort|-0001|–}} | 30 | 0 |- style="text-align:center;" ! 113 ! scope="row" style="text-align:left;" | మానన్ వోహ్రా |align="left" | {{cr|IND}} | 2021 | 2021 | 4 | 4 | 0 | {{sort|0042|42}} | {{sort|0140|14}} | 0 | 0 | {{sort|1050|10.50}} | {{sort|10769|107.69}} | {{sort|0000|0}} | {{sort|-01|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 0 | 0 |- style="text-align:center;" ! 114 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[అనుజ్ రావత్]] {{double-dagger}} | align="left" | {{cr|IND}} | 2021 | 2021 | 2 | 1 | 0 | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 0 | 0 | {{sort|-0001|–}} | {{sort|00000|0.00}} | {{sort|0000|0}} | {{sort|-01|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 3 | 0 |- style="text-align:center;" ! 115 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[ఆకాష్ సింగ్]] |align="left" | {{cr|IND}} | 2021 | 2021 | 1 | 0 | 0 | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 0 | 0 | {{sort|-0001|–}} | {{sort|00000|0.00}} | {{sort|0024|24}} | {{sort|00|0}} | {{sort|0061|0/39}} | {{sort|0975|9.75}} | {{sort|-0001|–}} | 0 | 0 |- style="text-align:center;" ! 116 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[మయాంక్ మార్కండే]] |align="left" | {{cr|IND}} | 2021 | 2021 | 1 | 0 | 0 | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 0 | 0 | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|0018|18}} | {{sort|00|0}} | {{sort|0074|0/26}} | {{sort|0867|8.67}} | {{sort|-0001|–}} | 0 | 0 |- style="text-align:center;" ! 117 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[ఎవిన్ లూయిస్]] |align="left" | {{cr|West Indies}} | 2021 | 2021 | 5 | 5 | 0 | {{sort|0151|151}} | {{sort|0580|58}} | 0 | 1 | {{sort|3020|30.20}} | {{sort|16237|162.37}} | {{sort|0000|0}} | {{sort|-01|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 0 | 0 |- style="text-align:center;" ! 118 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[శివమ్ దూబే]] |align="left" | {{cr|IND}} | 2021 | 2021 | 9 | 9 | 1 | {{sort|0230|230}} | {{sort|0641|64*}} | 0 | 1 | {{sort|2875|28.75}} | {{sort|11917|119.17}} | {{sort|030|30}} | {{sort|00|0}} | {{sort|0095|0/5}} | {{sort|0980|9.80}} | {{sort|-0001|–}} | 2 | 0 |- style="text-align:center;" ! 119 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[గ్లెన్ ఫిలిప్స్]] |align="left" | {{flagicon|NZ}}[[న్యూజీలాండ్]] | 2021 | 2021 | 3 | 3 | 1 | {{sort|0026|26}} | {{sort|0141|14*}} | 0 | 0 | {{sort|1300|13.00}} | {{sort|07879|78.79}} | {{sort|0012|12}} | {{sort|01|1}} | {{sort|0183|1/17}} | {{sort|1000|10.00}} | {{sort|2000|20.00}} | 1 | 0 |- style="text-align:center;" ! 120 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[ముస్తాఫిజుర్ రహమాన్]] |align="left" | {{cr|BAN}} | 2021 | 2021 | 14 | 5 | 5 | {{sort|0008|8}} | {{sort|0081|8*}} | 0 | 0 | {{sort|-0001|–}} | {{sort|05714|57.14}} | {{sort|0311|311}} | {{sort|14|14}} | {{sort|0380|3/20}} | {{sort|0841|8.41}} | {{sort|3114|31.14}} | 1 | 0 |- style="text-align:center;" ! 121 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[చేతన్ సకారియా]] |align="left" | {{cr|IND}} | 2021 | 2021 | 14 | 6 | 1 | {{sort|016|16}} | {{sort|0070|7}} | 0 | 0 | {{sort|0320|3.20}} | {{sort|06400|64.00}} | {{sort|0312|312}} | {{sort|14|14}} | {{sort|0369|3/31}} | {{sort|0819|8.19}} | {{sort|3043|30.43}} | 4 | 0 |- style="text-align:center;" ! 122 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[తబ్రైజ్ షమ్సీ]] |align="left" | {{flagicon|SA}}[[దక్షిణాఫ్రికా]] | 2021 | 2021 | 1 | 1 | 1 | {{sort|0002|2}} | {{sort|0021|2*}} | 0 | 0 | {{sort|-0001|–}} | {{sort|05000|50.00}} | {{sort|0024|24}} | {{sort|00|0}} | {{sort|0066|0/34}} | {{sort|0850|8.50}} | {{sort|-0001|–}} | 0 | 0 |- style="text-align:center;" ! 123 ! scope="row" style="text-align:left;" | కుల్‌దీప్ యాదవ్ |align="left" | {{cr|IND}} | 2021 | 2023 | 3 | 1 | 1 | {{sort|0000|0}} | {{sort|0001|0*}} | 0 | 0 | {{sort|-0001|–}} | {{sort|00000|0.00}} | {{sort|0054|54}} | {{sort|02|2}} | {{sort|0182|1/18}} | {{sort|0933|9.33}} | {{sort|4200|42.00}} | 0 | 0 |- style="text-align:center;" ! 124 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[రాస్సీ వాన్ డెర్ డస్సెన్]] |align="left" | {{flagicon|SA}}[[దక్షిణాఫ్రికా]] | 2022 | 2022 | 3 | 3 | 1 | {{sort|0022|22}} | {{sort|0121|12*}} | 0 | 0 | {{sort|1100|11.00}} | {{sort|09167|91.67}} | {{sort|0000|0}} | {{sort|-01|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 0 | 0 |- style="text-align:center;" ! 125 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[డారిల్ మిచెల్]] |align="left" | {{flagicon|NZ}}[[న్యూజీలాండ్]] | 2022 | 2022 | 2 | 2 | 0 | {{sort|0033|33}} | {{sort|0170|17}} | 0 | 0 | {{sort|1650|16.50}} | {{sort|07500|75.00}} | {{sort|0012|12}} | {{sort|00|0}} | {{sort|0093|0/7}} | {{sort|1350|13.50}} | {{sort|-0001|–}} | 2 | 0 |- style="text-align:center;" ! 126 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[జేమ్స్ నీషమ్]] |align="left" | {{flagicon|NZ}}[[న్యూజీలాండ్]] | 2022 | 2022 | 2 | 2 | 0 | {{sort|0031|31}} | {{sort|0170|17}} | 0 | 0 | {{sort|1550|15.50}} | {{sort|11481|114.81}} | {{sort|0018|18}} | {{sort|00|0}} | {{sort|0071|0/29}} | {{sort|0967|9.67}} | {{sort|-0001|–}} | 1 | 0 |- style="text-align:center;" ! 127 ! scope="row" style="text-align:left;" |నాథన్ కౌల్టర్-నైల్ |align="left" | {{flagicon|AUS}}[[ఆస్ట్రేలియా]] | 2022 | 2022 | 1 | 1 | 1 | {{sort|0001|1}} | {{sort|0011|1*}} | 0 | 0 | {{sort|-0001|–}} | {{sort|05000|50.00}} | {{sort|0018|18}} | {{sort|00|0}} | {{sort|0052|0/48}} | {{sort|1600|16.00}} | {{sort|-0001|–}} | 0 | 0 |- style="text-align:center;" ! 128 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[ప్రసిద్ కృష్ణ]] |align="left" | {{cr|IND}} | 2022 | 2022 | 17 | 3 | 2 | {{sort|0006|6}} | {{sort|0041|4*}} | 0 | 0 | {{sort|0600|6.00}} | {{sort|05000|50.00}} | {{sort|0399|399}} | {{sort|19|19}} | {{sort|0378|3/22}} | {{sort|0829|8.29}} | {{sort|2900|29.00}} | 2 | 0 |- style="text-align:center;" ! 129 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[దేవదత్ పాడిక్కల్]] |align="left" | {{cr|IND}} | 2022 | 2023 | 28 | 28 | 1 | {{sort|0637|637}} | {{sort|0540|54}} | 0 | 3 | {{sort|2359|23.59}} | {{sort|12589|125.89}} | {{sort|0000|0}} | {{sort|-01|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 7 | 0 |- style="text-align:center;" ! 130 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[ఒబెడ్ మెక్కాయ్]] |align="left" | {{cr|West Indies}} | 2022 | 2023 | 8 | 1 | 0 | {{sort|0008|8}} | {{sort|0080|8}} | 0 | 0 | {{sort|0800|8.00}} | {{sort|16000|160.00}} | {{sort|0161|161}} | {{sort|11|11}} | {{sort|0377|3/23}} | {{sort|0932|9.32}} | {{sort|2273|22.73}} | 1 | 0 |- style="text-align:center;" ! 131 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[నవదీప్ సైనీ]] |align="left" | {{cr|IND}} | 2022 | 2023 | 4 | 1 | 0 | {{sort|0002|2}} | {{sort|0020|2}} | 0 | 0 | {{sort|0200|2.00}} | {{sort|10000|100.00}} | {{sort|0072|72}} | {{sort|06|6}} | {{sort|0360|3/40}} | {{sort|1217|12.17}} | {{sort|2433|24.33}} | 2 | 0 |- style="text-align:center;" ! 132 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[రవిచంద్రన్ అశ్విన్]] |align="left" | {{cr|IND}} | 2022 | 2024 | 45 | 31 | 12 | {{sort|0344|344}} | {{sort|0500|50}} | 0 | 1 | {{sort|1811|18.11}} | {{sort|13251|132.51}} | {{sort|1026|1026}} | {{sort|35|35}} | {{sort|0383|3/17}} | {{sort|0782|7.82}} | {{sort|3823|38.23}} | 11 | 0 |- style="text-align:center;" ! 133 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[ట్రెంట్ బౌల్ట్]] |align="left" | {{flagicon|NZ}}[[న్యూజీలాండ్]] | 2022 | 2024 | 42 | 17 | 12 | {{sort|0070|70}} | {{sort|0171|17*}} | 0 | 0 | {{sort|1400|14.00}} | {{sort|11864|118.64}} | {{sort|0920|920}} | {{sort|45|45}} | {{sort|0378|3/22}} | {{sort|0813|8.13}} | {{sort|2771|27.71}} | 11 | 0 |- style="text-align:center;" ! 134 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[యుజ్వేంద్ర చహల్]] |align="left" | {{cr|IND}} | 2022 | 2024 | 46 | 2 | 1 | {{sort|0005|5}} | {{sort|0050|5}} | 0 | 0 | {{sort|0500|5.00}} | {{sort|06250|62.50}} | {{sort|1073|1073}} | {{sort|66|66}} | {{sort|0560|5/40}} | {{sort|0842|8.42}} | {{sort|2280|22.80}} | 6 | 0 |- style="background:#faecc8;text-align:center;" ! 135 ! scope="row" style="background:#faecc8;text-align:left;" |[[కుల్దీప్ సేన్]] § |align="left" | {{cr|IND}} | 2022 | 2024 | 12 | 1 | 1 | {{sort|0000|0}} | {{sort|0001|0*}} | 0 | 0 | {{sort|-0001|–}} | {{sort|00000|0.00}} | {{sort|0241|241}} | {{sort|14|14}} | {{sort|0480|4/20}} | {{sort|0963|9.63}} | {{sort|2764|27.64}} | 4 | 0 |- style="background:#faecc8;text-align:center;" ! 136 ! scope="row" style="background:#faecc8;text-align:left;" | [[షిమ్రాన్ హెట్‌మైర్]] § |align="left" | {{cr|West Indies}} | 2022 | 2026 | 63 | 57 | 20 | {{sort|1043|1043}} | {{sort|0591|59*}} | 0 | 3 | {{sort|2819|28.19}} | {{sort|14836|148.36}} | {{sort|0000|0}} | {{sort|-01|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 35 | 0 |- style="text-align:center;" ! 137 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[జో రూట్]] |align="left" | {{cr|ENG}} | 2023 | 2023 | 3 | 1 | 0 | {{sort|0010|10}} | {{sort|0100|10}} | 0 | 0 | {{sort|1000|10.00}} | {{sort|06667|66.67}} | {{sort|0012|12}} | {{sort|00|0}} | {{sort|0086|0/14}} | {{sort|0700|7.00}} | {{sort|-0001|–}} | 2 | 0 |- style="text-align:center;" ! 138 ! scope="row" style="text-align:left;" | అబ్దుల్ బాసిత్ (క్రికెటర్)|అబ్దుల్ బాసిత్]] |align="left" | {{cr|IND}} | 2023 | 2023 | 1 | 1 | 1 | {{sort|0001|1}} | {{sort|0011|1*}} | 0 | 0 | {{sort|-0001|–}} | {{sort|10000|100.00}} | {{sort|0000|0}} | {{sort|-01|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 0 | 0 |- style="text-align:center;" ! 139 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[జాసన్ హోల్డర్]] |align="left" | {{cr|West Indies}} | 2023 | 2023 | 8 | 3 | 1 | {{sort|012|12}} | {{sort|0111|11}} | 0 | 0 | {{sort|0600|6.00}} | {{sort|10909|109.09}} | {{sort|0171|171}} | {{sort|04|4}} | {{sort|0271|2/29}} | {{sort|0996|9.96}} | {{sort|7100|71.00}} | 4 | 0 |- style="text-align:center;" ! 140 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[మురుగన్ అశ్విన్]] |align="left" | {{cr|IND}} | 2023 | 2023 | 2 | 0 | 0 | {{sort|0000|0}} | {{sort|0000|0}} | 0 | 0 | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|0024|24}} | {{sort|00|0}} | {{sort|0089|0/11}} | {{sort|1325|13.25}} | {{sort|-0001|–}} | 0 | 0 |- style="text-align:center;" ! 141 ! scope="row" style="text-align:left;" | కె.ఎం.ఆసిఫ్ |align="left" | {{cr|IND}} | 2023 | 2023 | 4 | 1 | 0 | {{sort|0000|0}} | {{sort|0000|0}} | 0 | 0 | {{sort|-0001|–}} | {{sort|00000|0.00}} | {{sort|0084|84}} | {{sort|03|3}} | {{sort|0258|2/42}} | {{sort|1042|10.42}} | {{sort|4600|46.00}} | 1 | 0 |- style="text-align:center;" ! 142 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[ఆడమ్ జాంపా]] |align="left" | {{flagicon|AUS}}[[ఆస్ట్రేలియా]] | 2023 | 2023 | 6 | 3 | 0 | {{sort|0010|10}} | {{sort|0070|7}} | 0 | 0 | {{sort|0333|3.33}} | {{sort|06250|62.50}} | {{sort|0132|132}} | {{sort|08|8}} | {{sort|0378|3/22}} | {{sort|0855|8.55}} | {{sort|2350|23.50}} | 0 | 0 |- style="background:#faecc8;text-align:center;" ! 143 ! scope="row" style="background:#faecc8;text-align:left;" | [[ధ్రువ్ జురెల్]] § {{double-dagger}} |align="left" | {{cr|IND}} | 2023 | 2026 | 53 | 46 | 12 | {{sort|0994|994}} | {{sort|0811|81*}} | 0 | 7 | {{sort|2924|29.24}} | {{sort|15435|154.35}} | {{sort|0000|0}} | {{sort|-01|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 33 | 1 |- style="background:#faecc8;text-align:center;" ! 144 ! scope="row" style="background:#faecc8;text-align:left;" | [[సందీప్ శర్మ]] § |align="left" | {{cr|IND}} | 2023 | 2026 | 35 | 3 | 3 | {{sort|0008|8}} | {{sort|0061|6*}} | 0 | 0 | {{sort|-0001|–}} | {{sort|07273|72.73}} | {{sort|0757|757}} | {{sort|33|33}} | {{sort|0582|5/18}} | {{sort|0891|8.91}} | {{sort|3406|34.06}} | 9 | 0 |- style="text-align:center;" ! 145 ! scope="row" style="text-align:left;" | టమ్‌ కోహ్లర్-కాడ్మోర్ {{double-dagger}} |align="left" | {{cr|ENG}} | 2024 | 2024 | 4 | 3 | 0 | {{sort|0048|48}} | {{sort|0200|20}} | 0 | 0 | {{sort|1600|16.00}} | {{sort|08889|88.89}} | {{sort|0000|0}} | {{sort|-01|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 1 | 0 |- style="text-align:center;" ! 146 ! scope="row" style="text-align:left;" |[[రోవ్మాన్ పావెల్]] |align="left" | {{cr|West Indies}} | 2024 | 2024 | 10 | 7 | 1 | {{sort|0103|103}} | {{sort|0270|27}} | 0 | 0 | {{sort|17.17|17.17}} | {{sort|15147|151.47}} | {{sort|0000|0}} | {{sort|-01|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 7 | 0 |- style="background:#faecc8;text-align:center;" ! 147 ! scope="row" style="background:#faecc8;text-align:left;" | [[డోనోవన్ ఫెర్రీరా]]§ |align="left" | {{flagicon|SA}}[[దక్షిణాఫ్రికా]] | 2024 | 2026 | 13 | 11 | 2 | {{sort|0242|242}} | {{sort|0690|69}} | 0 | 2 | {{sort|2689|26.89}} | {{sort|16690|166.90}} | {{sort|0012|12}} | {{sort|01|1}} | {{sort|0186|1/14}} | {{sort|1250|12.50}} | {{sort|2500|25.00}} | 9 | 0 |- style="text-align:center;" ! 148 ! scope="row" style="text-align:left;" | తనుష్ కోటియన్ |align="left" | {{cr|IND}} | 2024 | 2024 | 1 | 1 | 0 | {{sort|0024|24}} | {{sort|0240|24}} | 0 | 0 | {{sort|2400|24.00}} | {{sort|07742|77.42}} | {{sort|0000|0}} | {{sort|-01|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 0 | 0 |- style="text-align:center;" ! 149 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[అవేష్ ఖాన్]] |align="left" | {{cr|IND}} | 2024 | 2024 | 16 | 3 | 3 | {{sort|0010|10}} | {{sort|0071|7*}} | 0 | 0 | {{sort|-0001|–}} | {{sort|20000|200.00}} | {{sort|0329|329}} | {{sort|19|19}} | {{sort|0373|3/27}} | {{sort|0959|9.59}} | {{sort|2768|27.68}} | 2 | 0 |- style="background:#faecc8;text-align:center;" ! 150 ! scope="row" style="background:#faecc8;text-align:left;" | [[నాండ్రే బర్గర్]]§ |align="left" | {{flagicon|SA}}[[దక్షిణాఫ్రికా]] | 2024 | 2026 | 8 | 0 | 0 | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 0 | 0 | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|0144|144}} | {{sort|10|10}} | {{sort|0274|2/26}} | {{sort|0833|8.33}} | {{sort|2000|20.00}} | 2 | 0 |- style="text-align:center;" ! 151 ! scope="row" style="text-align:left;" |[[కేశవ్ మహరాజ్]] |align="left" | {{flagicon|SA}}[[దక్షిణాఫ్రికా]] | 2024 | 2024 | 2 | 1 | 0 | {{sort|0001|1}} | {{sort|0010|1}} | 0 | 0 | {{sort|0100|1.00}} | {{sort|05000|50.00}} | {{sort|0036|36}} | {{sort|02|2}} | {{sort|0277|2/23}} | {{sort|0650|6.50}} | {{sort|1950|19.50}} | 1 | 0 |- style="background:#faecc8;text-align:center;" ! 152 ! scope="row" style="background:#faecc8;text-align:left;" | [[శుభమ్ దూబే]]§ |align="left" | {{cr|IND}} | 2024 | 2026 | 16 | 15 | 7 | {{sort|0210|210}} | {{sort|0341|34*}} | 0 | 0 | {{sort|2625|26.25}} | {{sort|16406|164.06}} | {{sort|0000|0}} | {{sort|-01|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 1 | 0 |- style="text-align:center;" ! 153 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[నితీష్ రాణా]] |align="left" | {{cr|IND}} | 2025 | 2025 | 11 | 11 | 1 | {{sort|0217|217}} | {{sort|0810|81}} | 0 | 2 | {{sort|2170|21.70}} | {{sort|16194|161.94}} | {{sort|0012|12}} | {{sort|00|0}} | {{sort|0091|0/9}} | {{sort|0900|9.00}} | {{sort|-0001|–}} | 2 | 0 |- style="text-align:center;" ! 154 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[వానిందు హసరంగా]] |align="left" | {{flagicon|SL}}[[శ్రీలంక]] | 2025 | 2025 | 11 | 5 | 0 | {{sort|0009|9}} | {{sort|0040|4}} | 0 | 0 | {{sort|0180|1.80}} | {{sort|06000|60.00}} | {{sort|0246|246}} | {{sort|11|11}} | {{sort|0465|4/35}} | {{sort|0905|9.05}} | {{sort|3373|33.73}} | 2 | 0 |- style="background:#faecc8;text-align:center;" ! 155 ! scope="row" style="background:#faecc8;text-align:left;" |[[తుషార్ దేశ్‌పాండే]] § |align="left" | {{cr|IND}} | 2025 | 2026 | 16 | 6 | 3 | {{sort|0033|33}} | {{sort|0250|25}} | 0 | 0 | {{sort|1100|11.00}} | {{sort|15000|150.00}} | {{sort|0312|312}} | {{sort|13|13}} | {{sort|0356|3/44}} | {{sort|1117|11.17}} | {{sort|4469|44.69}} | 4 | 0 |- style="text-align:center;" ! 156 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[ఫజల్‌హక్ ఫారూఖీ]] |align="left" | {{cr|AFG}} | 2025 | 2025 | 5 | 1 | 1 | {{sort|0002|2}} | {{sort|0021|2*}} | 0 | 0 | {{sort|-0001|–}} | {{sort|10000|100.00}} | {{sort|0102|102}} | {{sort|00|0}} | {{sort|0070|0/30}} | {{sort|1235|12.35}} | {{sort|-0001|–}} | 0 | 0 |- style="text-align:center;" ! 157 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[కుమార్ కార్తికేయ]] |align="left" | {{cr|IND}} | 2025 | 2025 | 4 | 2 | 0 | {{sort|0003|3}} | {{sort|0020|2}} | 0 | 0 | {{sort|0150|1.50}} | {{sort|06000|60.00}} | {{sort|0048|48}} | {{sort|02|2}} | {{sort|0179|1/21}} | {{sort|0975|9.75}} | {{sort|3900|39.00}} | 0 | 0 |- style="text-align:center;" ! 158 ! scope="row" style="text-align:left;" |[[మహేశ్ తీక్షణ]] |align="left" | {{flagicon|SL}}[[శ్రీలంక]] | 2025 | 2025 | 11 | 4 | 2 | {{sort|0010|10}} | {{sort|0050|5}} | 0 | 0 | {{sort|0500|5.00}} | {{sort|03704|37.04}} | {{sort|0252|252}} | {{sort|11|11}} | {{sort|0274|2/26}} | {{sort|0976|9.76}} | {{sort|3727|37.27}} | 0 | 0 |- style="background:#faecc8;text-align:center;" ! 159 ! scope="row" style="background:#faecc8;text-align:left;" |[[వైభవ్ సూర్యవంశీ]] § |align="left" | {{cr|IND}} | 2025 | 2026 | 18 | 18 | 0 | {{sort|0692|692}} | {{sort|1030|103}} | 2 | 3 | {{sort|3844|38.44}} | {{sort|22468|224.68}} | {{sort|0000|0}} | {{sort|-01|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 0 | 0 |- style="background:#faecc8;text-align:center;" ! 160 ! scope="row" style="background:#faecc8;text-align:left;" |[[యుధ్వీర్ సింగ్]] § |align="left" | {{cr|IND}} | 2025 | 2025 | 4 | 0 | 0 | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 0 | 0 | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|0066|66}} | {{sort|04|4}} | {{sort|0353|3/47}} | {{sort|1191|11.91}} | {{sort|3275|32.75}} | 0 | 0 |- style="text-align:center;" ! 161 ! scope="row" style="text-align:left;" |[[కునాల్ సింగ్ రాథోడ్]] {{double-dagger}} | align="left" | {{cr|IND}} | 2025 | 2025 | 1 | 1 | 0 | {{sort|0000|0}} | {{sort|0000|0}} | 0 | 0 | {{sort|0000|0.00}} | {{sort|00000|0.00}} | {{sort|0000|0}} | {{sort|-01|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 0 | 0 |- style="text-align:center;" ! 162 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[ఆకాష్ మధ్వాల్]] |align="left" | {{cr|IND}} | 2025 | 2025 | 4 | 1 | 1 | {{sort|0004|4}} | {{sort|0041|4*}} | 0 | 0 | {{sort|-0001|–}} | {{sort|04444|44.44}} | {{sort|0090|90}} | {{sort|04|4}} | {{sort|0371|3/29}} | {{sort|1107|11.07}} | {{sort|4150|41.50}} | 0 | 0 |- style="background:#faecc8;text-align:center;" ! 163 ! scope="row" style="background:#faecc8;text-align:left;" | [[క్వేనా మఫాకా]] § |align="left" | {{flagicon|SA}}[[దక్షిణాఫ్రికా]] | 2025 | 2025 | 2 | 1 | 1 | {{sort|0008|8}} | {{sort|0081|8*}} | 0 | 0 | {{sort|-0001|–}} | {{sort|40000|400.00}} | {{sort|0030|30}} | {{sort|01|1}} | {{sort|0168|1/32}} | {{sort|1080|10.80}} | {{sort|5400|54.00}} | 2 | 0 |- style="background:#faecc8;text-align:center;" ! 164 ! scope="row" style="background:#faecc8;text-align:left;" | [[రవి బిష్ణోయ్]]§ |align="left" | {{cr|IND}} | 2026 | 2026 | 2 | 0 | 0 | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 0 | 0 | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|0042|42}} | {{sort|05|5}} | {{sort|0459|4/41}} | {{sort|0814|8.14}} | {{sort|1140|11.40}} | 2 | 0 |- style="background:#faecc8;text-align:center;" ! 165 ! scope="row" style="background:#faecc8;text-align:left;" | బ్రిజేష్ శర్మ§ |align="left" | {{cr|IND}} | 2026 | 2026 | 13 | 0 | 0 | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 0 | 0 | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 273 | 14 | 2/18 | 9.89 | 32.14 | 1 | 0 |- style="text-align: center;" !166 ! style="text-align: left;" |యష్ రాజ్ పంజా | align="left" |{{cr|IND}} |2026 |2026 |8 | - | - | - | - | - | - | - | - |180 |9 |2/35 |9.30 |31 |0 |0 |} {{notelist}} ==కెప్టెన్లు== [[File:Dravid and Warne.jpg|thumbnail|right|Warne ''(right)'' has captained RR in 56 matches, whereas Dravid ''(left)'' is second to him, with 40 matches.|alt=A dark coloured man in the left and a white coloured man in the right, both wearing blue shirts.]] {| class="wikitable plainrowheaders sortable" |+ Rajasthan Royals captains ! scope="col" | Name<ref name=captains/> ! scope="col" | First ! scope="col" | Last ! scope="col" | Mat ! scope="col" | Won ! scope="col" | Lost ! scope="col" | [[Tie (draw)|Tie]] ! scope="col" | NR ! scope="col" | Win%<ref group="lower-greek" name="win%"/> |- align=center ! scope="row" | {{sortname|Shane|Warne}} || 2008 || 2011 || 56 || 31 || 24 || 1 || 0 || 56.25 |- align=center ! scope="row" | {{sortname|Shane|Watson}} || 2008 || 2015 || 21 || 7 || 11 || 2 || 1 || 40.00 |- align=center ! scope="row" | {{sortname|Rahul|Dravid}} || 2012 || 2013 || 40 || 23 || 17 || 0 || 0 || 57.50 |- align=center ! scope="row" | {{sortname|Steve|Smith|Steve Smith (cricketer)}} || 2014 || 2020 || 27 || 15 || 11 || 0 || 1 || 57.69 |-align=center !- scope="row" | {{sortname|Ajinkya|Rahane|Ajinkya Rahane}} || 2018 || 2019 || 24 || 9 || 15 || 0 || 0 || 37.50 |-align=center !- scope="row" | [[Sanju Samson]] || 2021 || 2025 || 61 || 31 || 29 || 0 || 1 || 51.66 |-align=center !- scope="row" | [[Riyan Parag]] || 2025 || 2026 || 3 || 1 || 2 || 0 || 0 || 33.33 |- class="sortbottom" style="text-align:center;" | colspan=3 | '''Total''' || '''232''' || '''117''' || '''109''' || '''3''' || '''3''' || '''51.99''' |} ==ఇవి కూడా చూడండి== *[[List of Indian Premier League centuries]] *[[List of Indian Premier League records and statistics]] ==నోట్స్== {{Reflist|group=lower-greek}} ===మూలాలు=== {{Reflist|30em}} ==బయటి లింకులు== *[http://www.rajasthanroyals.com/ Official website of Rajasthan Royals] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130115054359/http://rajasthanroyals.com/ |date=15 January 2013 }} [[Category:ఇండియన్ ప్రీమియర్ లీగ్ క్రికెట్ క్రీడాకారులు]] [[Category:రాజస్థాన్‌కు సంబంధించిన జాబితాలు]] d8p8sm2xfp7d28x5f3k83ecmhs66xrq 0 503246 4908513 4907852 2026-07-19T23:06:57Z InternetArchiveBot 88395 1 మూలము(ల)ను భద్రపరచటానికి ప్రయత్నించగా, 0 పనిచేయనివిగా గుర్తించాను.) #IABot (v2.0.9.5 4908513 wikitext text/x-wiki {{About|1960 సినిమా|ఈ పేరుతో ఉన్న ఇతర సినిమాల కోసం|అంగుళిమాల (అయోమయ నివృత్తి)}} {{Infobox film | name = అంగుళిమాల్ | image = | caption = | director = విజయ్ భట్ | producer = | writer = అంగుళిమాల సుత్త <small>(అనుసరణ)</small><br>భవాని ప్రసాద్ మిశ్రా <small>(మాటలు)</small> | starring = భారత్ భూషణ్<br>[[నిమ్మి]]<br>[[అనితా గుహ]]<br>ఉల్లాస్ | music = అనిల్ బిశ్వాస్<br>[[భరత్ వ్యాస్]] <small>(సాహిత్యం)</small> | cinematography = వి. అవధూత్ | editing = ప్రతాప్ దవే | distributor = | studio = థాయ్ ఇన్ఫర్మేషన్ సర్వీస్ | released = {{Film date|1960}} | runtime = 153 నిమిషాలు | country = [[భారతదేశం]] | language = [[హిందీ]] | budget = | gross = }} '''''అంగుళిమాల్''''' 1960లో విజయ్ భట్ దర్శకత్వం వహించిన [[హిందీ]] పౌరాణిక నాటక చిత్రం. ఈ చిత్రాన్ని థాయ్ ఇన్ఫర్మేషన్ సర్వీస్ కో. లిమిటెడ్ సమర్పించింది.<ref name="RajadhyakshaWillemen2014">{{cite book|author1=Ashish Rajadhyaksha|author2=Paul Willemen|title=Encyclopedia of Indian Cinema|url=https://books.google.com/books?id=rF8ABAAAQBAJ&pg=PA1994-IA635|accessdate=14 January 2015|date=10 July 2014|publisher=Taylor & Francis|isbn=978-1-135-94325-7|page=1994}}</ref> ప్రకాష్ పిక్చర్స్ బ్యానర్‌పై మాత్రమే కాకుండా, భట్ ఇతర నిర్మాతల కోసం బాన్‌ఫూల్ (1972), హీరా ఔర్ పత్థర్ (1964), థాయ్ ప్రభుత్వం బౌద్ధ కాలం నాటి చిత్రం ''అంగుళిమాల్'' లాంటి చిత్రాలకు దర్శకత్వం వహించాడు.<ref>{{cite web|url=http://www.vijaybhatt.net/spotlight_phase3.html|title=Vijay Bhatt-Spotlight|publisher=Pauravi Pathak|accessdate=14 January 2015|archive-date=4 మార్చి 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304121805/http://www.vijaybhatt.net/spotlight_phase3.html|url-status=dead}}</ref> కథను అంగుళిమాల సుత్త నుండి అనుసరించారు, భవానీ ప్రసాద్ మిశ్రా మాటలు రాశాడు. భట్ చిత్రాలకు క్రమం తప్పకుండా పనిచేసే బాబూభాయ్ మిస్త్రీ స్పెషల్ ఎఫెక్ట్స్ (ప్రత్యేక ప్రభావాలు) అందించాడు. సంగీత దర్శకుడు అనిల్ బిశ్వాస్, పాటలను భరత్ వ్యాస్ రాశాడు.<ref>{{cite web|url=http://www.lyricsbogie.com/category/movies/angulimaal-1960|title=Angulimaal (1960)|publisher=Lyricsbogie.com|accessdate=14 January 2015}}</ref> వి. అవధూత్ ఛాయాగ్రాహకుడిగా పనిచేశాడు, ఈ చిత్రంలో [[నిమ్మి]], భారత్ భూషణ్, [[అనితా గుహ]], చంద్రశేఖర్, అచలా సచ్‌దేవ్, మన్మోహన్ కృష్ణ, ప్రేమ్ అదీబ్, రామ్ మోహన్ నటించారు.<ref>{{cite web|url=http://www.citwf.com/film16001.htm|title=Angulimaal|publisher=Alan Goble|accessdate=14 January 2015}}</ref> రాగిణి (1958) చిత్రంలో బాలనటుడిగా కెరీర్ ప్రారంభించిన వినోద్ మెహ్రా, యువ భారత్ భూషణ్ పాత్రను పోషించాడు. సినిమాలో అతనికి వినోద్ కుమార్ అని పేరు వేశారు.<ref name="Raj2009">{{cite book|author=Ashok Raj|title=Hero Vol.2|url=https://books.google.com/books?id=2wo9BAAAQBAJ&pg=PT102|year=2009|publisher=Hay House, Inc|isbn=978-93-81398-03-6|page=102}}</ref> ఈ చిత్రం [[గౌతమ బుద్ధుడు|బుద్ధుని]] కాలం నాటిది, బందిపోటు అంగుళిమాల్ జీవితాన్ని వివరిస్తుంది. పుట్టుకతో అహింసక్ అని పేరు పెట్టబడిన ఇతను రాజ పురోహితుని కుమారుడు. పండితుడి స్థాయి నుండి హంతక మార్గాల వైపు మళ్లి, తన బాధితుల వేళ్లను కత్తిరించి దండగా వేసుకుంటాడు, అందుకే అంగుళిమాల్ (వేళ్ల దండ) అని పిలుస్తారు. బుద్ధునితో జరిగిన ఎన్‌కౌంటర్ తర్వాత అతను హత్యలను విడిచిపెట్టి సన్యాసిగా మారుతాడు. ==కథా సంగ్రహం== అశుభాలు, తుఫానుతో కూడిన రాత్రి రాజ పురోహితుడికి ఒక బాలుడు జన్మిస్తాడు. జాతకం చదివిన తర్వాత, ఆ బిడ్డ బాగా చదువుకున్నప్పటికీ వేలాది మందిని చంపేవాడు అవుతాడని, వెళ్ళిన ప్రతిచోటా విధ్వంసం సృష్టిస్తాడని తెలుస్తుంది. బిడ్డను రాజు ఆశీర్వాదం కోసం తీసుకెళతారు, అతని జన్మకుండలి గురించి అడిగినప్పుడు రాజ జ్యోతిష్యుడు ఆ బిడ్డ సృష్టించే విపత్తు గురించి రాజుకు తెలియజేస్తాడు. ఆస్థానంలోని వారు బిడ్డను చంపాలని కోరుకుంటారు, కానీ నేరం జరగకముందే ఎవరినీ శిక్షించలేమని చెబుతూ రాజు వారిని ఆపుతాడు. అయితే, జ్యోతిష్యుడి హెచ్చరికతో రాజ గురువు ఆ బిడ్డను మొదటి పన్నెండు సంవత్సరాలు తన గురుకులానికి తీసుకెళ్లి ఉత్తమ విద్యార్థిగా తీర్చిదిద్దాలని నిర్ణయించుకుంటాడు, ఆ తర్వాత ఆచార్యుడు ఎనిమిదేళ్లపాటు విద్యాబుద్ధులు నేర్పి అత్యుత్తమంగా మారుస్తాడు. రాజు ఆ బాలుడికి అహింసక్ (శాంతి కాముకుడు) అని పేరు పెడతాడు. ఎనిమిదేళ్ల ప్రాథమిక శిక్షణ పూర్తి చేసిన తర్వాత, అహింసక్ ఆచార్యునితో కలిసి గురుకులానికి వెళతాడు, అక్కడ ఆచార్యుని భార్య గురుమాత ([[అనితా గుహ]]) విలువిద్య, వ్యాయామం, గుర్రపుస్వారీ నేర్పించడంలో సహాయపడుతుంది. అహింసక్ అన్ని కళల్లో రాణిస్తాడు. గురుకులంలో ప్రధానమంత్రి కుమారుడు మారుతి (చంద్రశేఖర్), అతని ఇద్దరు స్నేహితులు ధన్‌పాల్ (రామ్ మోహన్), కిషన్ (కేసరి) కూడా చదువుకుంటున్నారు. మారుతి యువరాణిని పెళ్లి చేసుకోవలసి ఉంటుంది. అహింసక్ అన్ని రంగాలలో ప్రావీణ్యం సంపాదించడంతో ఆచార్యుడు, గురుమాత నుండి అహింసక్‌కు దక్కుతున్న శ్రద్ధను చూసి ముగ్గురు స్నేహితులు అసూయపడతారు. కొన్నేళ్లు గడిచాక యువరాణి మాయాదేవి (నిమ్మి) సమీపంలోని అడవిలో వేటాడబోతోందని ఆచార్యుడికి సమాచారం అందుతుంది. మాయ దృష్టి మారుతి నుండి అహింసక్ వైపు మళ్లుతుందని మారుతి, అతని స్నేహితులు భయపడతారు. వేటాడుతుండగా, యువరాణి అహింసక్‌ను కలుస్తుంది. ఆమె ఎనిమిదవ పుట్టినరోజున కలుసుకున్నప్పటి నుండి అతన్ని ఇష్టపడుతుంది. వారు యువరాణి శిబిరానికి వెళతారు, అక్కడ గురుకులం నుండి వచ్చిన మారుతి, ధన్‌పాల్, కిషన్‌లను కలుస్తారు. తాము వివాహం చేసుకోబోతున్నందున అహింసక్‌కు దూరంగా ఉండాలని మారుతి యువరాణిని అడుగుతాడు, అయితే యువరాణి నిరాకరిస్తుంది. అహింసక్ వచ్చినప్పుడు, మారుతి బోనులో ఉన్న పులిని వదిలిపెడతాడు. గందరగోళం చూసి అహింసక్ పులిని ఎదుర్కొని మొదట ఒట్టి చేతులతో పోరాడి, చివరగా ఈటెతో చంపుతాడు. మాయాదేవి అహింసక్‌ను రాత్రికి శిబిరంలోనే ఉంచుతుంది. మారుతి, అతని స్నేహితులు గురుకులానికి తిరిగి వెళ్లి అహింసక్ అక్కడ ఉండటానికి కారణం గురించి ఆచార్యుడికి అబద్ధం చెబుతారు. రాత్రి బయట గడిపి గురుకుల నియమాలలో ఒకదాన్ని ఉల్లంఘించినందుకు ఆచార్యుడు అహింసక్‌పై కోపంగా ఉంటాడు, అతని వివరణ వినడానికి నిరాకరిస్తాడు. తన భార్య గురుమాత అహింసక్ పట్ల అదనపు ఆసక్తి కనబరుస్తోందని, గురుకులంలో అందరూ దీని గురించి మాట్లాడుకుంటున్నారని చెప్పడం ద్వారా మారుతి ఆచార్యుడిని మరింత రెచ్చగొడతాడు. మరొక గొడవలో అతన్ని ఇరికించిన తరువాత, ఆచార్యుడు వారిని నమ్మి అతని జన్మ పత్రికలోని అంచనాల గురించి అహింసక్‌ను అపహాస్యం చేయడం చూసి ముగ్గురు స్నేహితులు సంతోషిస్తారు. అందరూ గురుకులం విడిచిపెట్టి, విద్యార్థులు తమ గురువుకు నమస్కారం చేసే కార్యక్రమానికి హాజరు కావాల్సిన సమయం వస్తుంది. అహింసక్ అనారోగ్యానికి గురవుతాడు, జ్వరం తగ్గే వరకు ఉండాలని గురుమాత అతనికి చెబుతుంది. ఆచార్యుడు దీనిని చూసి మళ్ళీ అపార్థం చేసుకుంటాడు. అతను తన కోపాన్ని అహింసక్‌పై తీర్చుకుంటాడు. అతని విధిలో రాసినట్లుగా వేలాది మందిని చంపడానికి వెళ్ళమని ఎగతాళి చేస్తూ గురుకులాన్ని విడిచిపెట్టమని అడుగుతాడు. గురుమాతతో సంబంధం అంటగట్టి ధన్‌పాల్ అతన్ని మరింత రెచ్చగొడతాడు. కోపంతో అహింసక్ ధన్‌పాల్‌ను చంపుతాడు. అతను అక్కడి నుంచి పారిపోతాడు. అంచనా నిజమైందని ఆచార్యుడు నమ్ముతాడు. హత్య గురించి, గురుమాతతో అహింసక్‌కు ఉన్న సంబంధం గురించి మారుతి రాజుకు తెలియజేస్తాడు. అతన్ని పట్టుకోవడానికి రాజు సైనికులను పంపుతాడు. అతని తండ్రి అతన్ని తిరస్కరిస్తాడు. గురుమాత నీటిలో మునిగి ఆత్మహత్యకు ప్రయత్నిస్తుంది కానీ బుద్ధుని శిష్యులలో ఒకరు రక్షిస్తారు. అహింసక్ ప్రతి మనిషిని చంపాలనే కోరికతో ప్రజలను చంపడం ప్రారంభిస్తాడు. అతను వారి వేళ్లను కత్తిరించి, వాటిని దండగా చేసి మెడలో వేసుకుంటాడు. అతన్ని ఇప్పుడు అంగుళిమాల్ (వేళ్ల దండ) అని పిలుస్తారు. కథ తరువాత హంతకుడైన అంగుళిమాల్ చుట్టూ తిరుగుతుంది. అతను బుద్ధుడిని ఎదుర్కొని అతన్ని చంపడానికి ప్రయత్నిస్తాడు. [[బుద్ధచరిత|బుద్ధుని]]<nowiki/>తో పరిచయం అతని జీవితాన్ని శాశ్వతంగా మారుస్తుంది. అతను తన చెడు మార్గాలను విడిచిపెట్టి సన్యాసిగా మారుతాడు. ==నటీనటులు== * నిమ్మి - యువరాణి మాయాదేవి * భారత్ భూషణ్ - అహింసక్/అంగుళిమాల్ * వినోద్ మెహ్రా - యువ అహింసక్ * [[అనితా గుహ]] - గురు మాత * చంద్రశేఖర్ - మారుతి * అచలా సచ్‌దేవ్ - అహింసక్ తల్లి * మన్మోహన్ కృష్ణ - అహింసక్ తండ్రి/రాజ పురోహితుడు * ప్రేమ్ అదీబ్ - మహారాజు * రామ్ మోహన్ - ధన్‌పాల్ * కేసరి - కృష్ణ * హెలెన్ - గిరిజన నర్తకి * ఉల్లాస్ - ఆచార్యుడు * బిమ్లా * షీలా కాశ్మీరి ==సాంకేతిక వర్గం== ఈ సినిమా సాంకేతిక నిపుణులు:<ref>{{cite web|url=http://www.gomolo.com/angulimal-movie-cast-crew/3112|title=Cast and crew Angulimaal|publisher=Gomolo.com|accessdate=14 January 2015}}</ref> * నిర్మాణం: థాయ్ ఇన్ఫర్మేషన్ సర్వీస్ కో. లిమిటెడ్. * దర్శకుడు: విజయ్ భట్ * కథా అనుసరణ: అంగుళిమాల సుత్త * మాటలు: భవానీ ప్రసాద్ మిశ్రా * కొరియోగ్రఫీ: చిమన్ షేత్ * మేకప్: ఎం. ఎన్. బోర్కర్ * దుస్తులు: గఫార్, కృష్ణ * పాటల రికార్డింగ్: మినూ కట్రక్, కౌశిక్, ఇషాన్ ఘోష్ * స్పెషల్ ఎఫెక్ట్స్: బాబూభాయ్ మిస్త్రీ * ఛాయాగ్రహణం: వి. అవధూత్ * కూర్పు: ప్రతాప్ దవే * కళా దర్శకత్వం: కను దేశాయ్ * సాహిత్యం: భరత్ వ్యాస్ * సంగీతం: అనిల్ బిశ్వాస్ ==సమీక్ష== ఈ చిత్రానికి 24 ఫిబ్రవరి 1961 ఫిల్మ్‌ఫేర్ మ్యాగజైన్ సంచికలో అనుకూలమైన సమీక్ష లభించింది. పండితుడు, హంతకుడు, సన్యాసి అనే తన పాత్రలోని మూడు కోణాలను ప్రదర్శించడంలో భారత్ భూషణ్ లోతైన అవగాహన, చిత్తశుద్ధికి ప్రశంసలు అందుకున్నాడు. నిమ్మి, అనితా గుహ, ఉల్లాస్ తమ నటనలో ఆకట్టుకునేలా ఉన్నారని భావించారు. "బుద్ధం శరణం గచ్ఛామి" పాట స్ఫూర్తిదాయకంగా నిలిచింది. సమీక్షకుడి ప్రకారం మాటలు, కళా దర్శకత్వం, ఛాయాగ్రహణం అంగుళిమాల్‌ను ఒక చిరస్మరణీయ చిత్రంగా మార్చడానికి సహాయపడ్డాయి.<ref name=Cineplot>{{cite web|title=Review-Angulimaal|url=http://cineplot.com/angulimaal-1960/|website=cineplot.com|accessdate=14 January 2015|ref=Filmfare, 24 February 1961}}</ref> ==సంగీతం== సంగీతాన్ని అనిల్ బిశ్వాస్ సమకూర్చాడు, పాటలను భరత్ వ్యాస్ రాశాడు. నేపథ్య గానాన్ని [[లతా మంగేష్కర్]], [[మన్నా డే]], [[ఆశా భోంస్లే]], మీనా కపూర్, హారతి ముఖర్జీ అందించారు.<ref>{{cite web |title=Angulimaal 1960 |url=http://myswar.co/album/angulimaal-1960 |archive-url= |archive-date= |accessdate= |website=MySwar |publisher=}}</ref> "ఆయీ ఆయీ బసంతి బేలా" పాట బసంత్ రాగంతో ప్రారంభమవుతుంది, తర్వాత ఖమాజ్ రాగంలో ఒక నృత్య గీతం వస్తుంది, ఆపై హోలీ పాటల క్రమం కోసం తిరిగి బసంత్ రాగానికి వస్తుంది.<ref name=Mishra>{{cite web|last1=Mishra|first1=R. C.|title=Vasantotsav and Holi, Film 'Angulimaal' (1960)|url=http://mishraraag.blogspot.in/2012/03/festival-of-basant-and-holi.html|website=mis.inhraraag.blogspot|date=5 March 2012 |publisher=R. C. Mishra|accessdate=14 January 2015}}</ref> ===పాటల జాబితా=== {| class="wikitable" style="font-size:95%;" ! # !! పాట !! గాయకులు |- | 1 | "బుద్ధం శరణం గచ్ఛామి" | [[మన్నా డే]] |- | 2 | "ఆయీ ఆయీ బసంతి బేలా" | [[లతా మంగేష్కర్]], [[మన్నా డే]], మీనా కపూర్ |- | 3 | "ఓ మురళీ వాలే గోపాల్" | [[ఆశా భోంస్లే]] |- | 4 | "బడే ఆయే శికారి శికార్ కర్నే/ఇన్ భోలే భాలే హిరణో పే వార్ కర్నే" | [[మన్నా డే]], [[ఆశా భోంస్లే]] |- | 5 | "ధీరే ధీరే ధల్ రే చందా" | హారతి ముఖర్జీ |- | 6 | "తేరే మన్ మే కౌన్, జా రే నా బతావూ మై తో నామ్ చిత్‌చోర్ కా" | [[లతా మంగేష్కర్]], మీనా కపూర్ |- | 7 | "మేరే చంచల్ నైనా మధు రస్" | మీనా కపూర్ |- | 8 | "జబ్ దుఖ్ కీ ఘడియా ఆయే" | [[మన్నా డే]], [[ఆశా భోంస్లే]] |} ==మూలాలు== {{reflist}} ==బాహ్య లింకులు== *{{IMDb title|id =0156287|title =అంగుళిమాల్ (1960) }} [[వర్గం:1960 సినిమాలు]] [[వర్గం:1960 హిందీ సినిమాలు]] [[వర్గం:భారతీయ సినిమాలు]] [[వర్గం:విజయ్ భట్ దర్శకత్వం వహించిన సినిమాలు]] [[వర్గం:అనిల్ బిశ్వాస్ సంగీతం అందించిన సినిమాలు]] [[వర్గం:గౌతమ బుద్ధుని సాంస్కృతిక చిత్రణలు]] [[వర్గం:ప్రాచీన భారతదేశంలో సాగే సినిమాలు]] [[వర్గం:హిందీ సినిమాలు]] 4js0ext4muzezhfxfb3z9cgk90ofccz 0 503261 4908431 4907911 2026-07-19T13:44:13Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 4908431 wikitext text/x-wiki '''ఉత్తరాపథ''' ([[హిందీ]] ''ఉత్తరపథ'') అనేది ప్రాచీన బౌద్ధ, [[హిందూధర్మం|హిందూ]] గ్రంథాలు జంబూద్వీప ఉత్తర భాగాన్ని (భారత ఉపఖండానికి పురాతన పేరు) వేద విశ్వాసంలో "ఖండాలలో" ఒకటిగా వర్ణించడానికి ఉపయోగించే పేరు. ఆధునిక కాలంలో, ఉత్తర భారతం, [[పశ్చిమ భారతదేశం]], [[మధ్య భారతదేశం]], [[తూర్పు భారతదేశం]], [[ఈశాన్య భారతదేశం]], [[పాకిస్తాన్]], [[బంగ్లాదేశ్]], [[నేపాల్]] భౌగోళిక ప్రాంతాలను సూచించడానికి సంస్కృత పదం ఉత్తరపథను కొన్నిసార్లు ఒకే పదంలో ఉపయోగిస్తారు. ఈ పదం యొక్క ఉచ్చారణ స్పీకర్ ప్రాంతీయ భాషను బట్టి మారుతుంది. == చరిత్ర == ఈ పేరు సంస్కృత పదాలైన ఉత్తర అంటే ఉత్తరం, పథ అంటే రహదారి నుండి వచ్చింది. ప్రారంభంలో, ఉత్''పాథా'' అనే పదం ఉత్తర ఎత్తైన రహదారిని సూచిస్తుంది, ఇది గంగా నది వెంట వెళ్ళే ప్రధాన వాణిజ్య మార్గం, ఇండో-గంగా పరీవాహక ప్రాంతాన్ని దాటి, [[పంజాబ్ ప్రాంతం|పంజాబ్]] గుండా తక్షశిల (గాంధార) వరకు, ఇంకా ''జరియాస్పా'' లేదా [[బాల్ఖ్]] ([[మధ్య ఆసియా]] బాక్ట్రియా) వరకు ప్రవహిస్తుంది. ఉత్తరపథ తూర్పు చివరి ప్రదేశం పశ్చిమ [[బెంగాల్]] గంగా ముఖద్వారం వద్ద ఉన్న తామ్రలిప్టికా లేదా తామ్లుక్. [[మౌర్య సామ్రాజ్యం|మౌర్య]] పాలనలో భారతదేశ తూర్పు తీరంలోని ఓడరేవులతో సముద్ర సంబంధాలు పెరగడం వల్ల ఈ మార్గం మరింత ముఖ్యమైనదిగా మారింది. తరువాత, ఉత్తర ఎత్తైన రహదారి గుండా వెళ్ళే విస్తారమైన ప్రాంతానికి ఉత్తరపథ అనే పేరు పెట్టారు. == ప్రాంతం == ఒక ప్రాంతంగా ఉత్తరపథ సరిహద్దులు బౌద్ధ లేదా ఇతర పురాతన మూలాలలో ఎక్కడా ఖచ్చితంగా నిర్వచించబడలేదు. కొంతమంది రచయితల అభిప్రాయం ప్రకారం, ఉత్తరపథంలో తూర్పున అంగ నుండి వాయువ్యంలో [[గాంధార]] వరకు, ఉత్తరాన [[హిమాలయాలు|హిమాలయ]] నుండి దక్షిణాన [[వింధ్య పర్వతాలు|వింధ్య]] వరకు మొత్తం ఉత్తర భారతదేశం ఉంది. ఉత్తరపథానికి దక్షిణాన ఉన్న జంబుద్వీప ప్రాంతాన్ని బౌద్ధ గ్రంథాలలో మజ్జిమాడేస (లేదా మధ్య దేశం) అని, పురాణ గ్రంథాలలో ''మధ్యదేశ'' అని పిలిచేవారు. బౌద్ధ గ్రంథాల ప్రకారం, [[కాంభోజులు|కంబోజ]], [[గాంధార]], అంగుత్తార నికాయ, చుల్ల-నిద్దేసాలో సూచించబడిన పదహారు [[మహా జనపదాలు|మహాజనపదాలు]] లేదా గొప్ప దేశాలలో రెండు ''ఉత్తరపథ'' చెందినవి.<ref>{{Cite web|last=Centre|first=UNESCO World Heritage|title=Sites along the Uttarapath, Badshahi Sadak, Sadak-e-Azam, Grand Trunk Road|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6056/|access-date=2023-06-26|website=UNESCO World Heritage Centre|language=en}}</ref> == సాహిత్యం == బౌద్ధ గ్రంథాలలో మిగిలిన పద్నాలుగు మహాజనపదాలు ఉన్నాయి, అవి [[కాశీ (రాజ్యం)|కాశీ]], [[కోసల]], అంగ, [[మగధ సామ్రాజ్యం|మగధ]], వజ్జీ, మల్ల, [[చేది రాజ్యం|చేది]], వంశం (లేదా వత్స [[కురు సామ్రాజ్యం|కురు]], [[పాంచాల రాజ్యం|పంచాల]], మత్స్య (లేదా మచ్చ [[శూరసేన రాజ్యం|సురసేన]], [[అవంతి]], మజ్జిమాడేస విభాగంలోని అస్సాక). అనేక పౌరాణిక సాహిత్య పదాలు బహ్లికాలు, పహ్లవులు, శకాలు, పరాడాలు, రామతాలు, కంబోజాలు, దరాదాలు, తుషార్లు, చైనాలు, బర్బరులు, కీకాయాలు, అభిరాలు, సింధులు, సోవిరాలు, ఇతరులను ఉత్తరపథ తెగలగా సూచిస్తాయి (భువనకోసలోని ఉత్తరపథ దేశాల కిర్ఫెల్ జాబితా). == వాణిజ్యం == ఉత్తరపథ చాలా ప్రారంభ కాలం నుండి దాని చక్కటి గుర్రపు జాతికి , గుర్రపు వ్యాపారులకు ప్రసిద్ధి చెందింది. ఉత్తరపథ దేశాలు, తూర్పు భారత రాష్ట్రాల మధ్య కొనసాగుతున్న వాణిజ్యం గురించి పురాతన సూచనలు ఉన్నాయి. ఉత్తరపథ నుండి వ్యాపారులు, గుర్రపు వ్యాపారులు [[గుర్రం|గుర్రాలు]], ఇతర వస్తువులను సావత్తి ([[కోసల]] [[కాశీ|బెనారస్]]) వంటి తూర్పు భారత ప్రదేశాలకు విక్రయించేవారని బౌద్ధ, పౌరాణిక ఆధారాలు ధృవీకరిస్తున్నాయి. గొప్ప భారతీయ ఇతిహాసం [[మహాభారతం]] పురాతన రహదారుల గురించి వివరిస్తుంది. ఇది కిరాత (బహుశా [[మగధ సామ్రాజ్యం|మగధ]] [[కాంభోజులు|కంబోజ]], [[గాంధార]], [[యవనులు|యవన]] దేశాల) భూభాగాలను అనుసంధానించే ఉత్తరపథ (ఉత్తర రహదారి) ను సూచిస్తుంది ([[శాంతి పర్వము|శాంతి పర్వ]], 207.43) ప్రాచీన భారతదేశంలో విదేశీ వాణిజ్యం, వాణిజ్యం, 2003, p 107, ప్రకాష్ చంద్ర ప్రసాద్) ఉత్తరపథంలోని కంబోజ, గాంధార, కాశ్మీర వంటి రాజ్యాలు గంగా లోయ రాష్ట్రాలతోనే కాకుండా బ్రహ్మదేశ్ , సువర్ణభూమి , నైరుతి చైనా, ఆగ్నేయాసియాలోని ఇతర దేశాలతో కూడా చురుకైన వాణిజ్య సంబంధాలు కలిగి ఉన్నాయని పత్రాలు ఉన్నాయి. చైనా రాయబారి చియాంగ్ కీన్ గాంధారలో ఉన్నప్పుడు ( సుమారు క్రీ.పూ. 127), ''నైరుతి చైనా'' నుండి వెదురు, వస్త్రాలు స్థానిక మార్కెట్లలో అమ్ముడవుతుండటం చూసి ఆయన చాలా ఆశ్చర్యపోయారు. ''వ్యక్తిగతంగా విచారించగా, ఈ వస్తువులను యునాన్, బర్మా మీదుగా తూర్పు భారతదేశానికి (బెంగాల్) తీసుకువచ్చి, ఆ తర్వాత తూర్పు భారతదేశం నుండి భారతదేశం, ఆఫ్ఘనిస్తాన్ మీదుగా ఉత్తరపథం లేదా ఉత్తర రాజమార్గం వెంబడి బాక్ట్రియా వరకు తీసుకువెళ్లారని'' ఆయన తెలుసుకున్నారు. ఉత్తరపథ దేశాల వ్యాపారులు ప్రసిద్ధ కంబోజ-ద్వారావతి కారవాన్ మార్గాన్ని అనుసరించి అంతర్జాతీయ వాణిజ్యంలో నిమగ్నమై ఉన్నారని పురాతన పాలి సాహిత్యం చెబుతోంది. కంబోజ, గాంధార, సోవిరా, [[సింధూ నది|సింధు]] ఇతర ప్రదేశాలకు చెందిన వ్యాపారులు దక్షిణ భారతదేశం, [[శ్రీలంక]], ఆగ్నేయాసియా దేశాలతో వాణిజ్యం కోసం [[భరూచ్|భరుకాచా]] (ఆధునిక [[భరూచ్]], సుప్పరకా పట్టానా (ఆధునిక నల్లా-[[Sopara|సోపారా]], [[ముంబై]] సమీపంలో) ఓడరేవుల నుండి ప్రయాణించేవారు. అక్కడి నుండి పెద్ద వాణిజ్య నౌకలు నేరుగా దక్షిణ మయన్మార్ కు ప్రయాణించాయి. ఈ వ్యాపారం బుద్ధుని కంటే వందల సంవత్సరాల ముందు నుండి నడుస్తూనే ఉంది. ఉత్తర భారతదేశానికి చెందిన కొంతమంది వ్యాపారులు మయన్మార్లో ఇరావాడి, సిట్రంగా (సిటాంగ్), సలవన (సాల్వీన్) నదుల ముఖద్వారాల వద్ద ఉన్న ఓడరేవులు, పట్టణాలలో స్థిరపడ్డారు. ఈ సందర్భంలో, గాంధార-కంబోజ ప్రాంతంలోని పోఖరావతి (ప్రస్తుత కరసద్దాల) కి చెందిన ఇద్దరు వ్యాపారి సోదరులు ''తపస్సు'', భల్లుకా లేదా భల్లుక కూడా మయన్మార్లో తమ వాణిజ్య స్థావరాన్ని కలిగి ఉన్నారు.<ref>Ref: ''Vipassana Newsletter Vol. 7, No. 10 Dec 97''.</ref> బర్మా ప్రధాన నదికి ఇర్రావాడి అనే పేరు (మయన్మార్) ఇర్రావతి నది (ఉత్తర [[పంజాబ్ ప్రాంతం|పంజాబ్]] చెందిన రావి) నుండి కాపీ చేయబడింది. [[శ్రీలంక|సిలోన్]] కూడా ఒక సంప్రదాయం ఉంది (తపస్సు, భల్లుకలు సిలోన్ తూర్పు తీరాన్ని సందర్శించి అక్కడ సెటియాను నిర్మించారని పూజావలియాలో నమోదు చేయబడింది. ఒక శాసనం కూడా ఇదే విధమైన రికార్డును కలిగి ఉంది.<ref>{{Cite web|title=Online Buddhist Dictionary of Pali Proper Names|url=http://www.palikanon.com/english/pali_names/b/bhallika.htm|access-date=2012-09-19|publisher=Palikanon.com}}</ref> ఉత్తరపథలోని కంబోజకు చెందిన గుర్రపు వ్యాపారులు శ్రీలంక వరకు గుర్రాలను వర్తకం చేసేవారని ఆధారాలు ఉన్నాయి. డాక్టర్ డాన్ మార్టినో వాయువ్య కాంభోజాకు చెందిన వ్యాపారులు సుదూర ప్రాచీన కాలం నుండి భారతదేశ పశ్చిమ తీరాన్ని అనుసరించి శ్రీలంకతో గుర్రపు వ్యాపారం నిర్వహిస్తున్నారని పేర్కొన్నాడు (ఎపిగ్రాఫియా జైలంకా, వాల్యూమ్ II, నం 13, p 76). [[శ్రీలంక]] [[అనురాధపురం|అనురాధపుర]] దొరికిన అనేక పురాతన గుహ శాసనాలు కంబోజ గోషథ లేదా సంఘ (గోట్ కబోజియానా), పురాతన [[సింహళ భాష|సింహళ]] భాషలో గ్రాండ్ కంబోజ ట్రేడ్ గిల్డ్ (కబోజియా మహాపూఘ్యానం) ఉనికిని ధృవీకరిస్తున్నాయి. కబోజ, కబోజియా అనే పదాలు ఉత్తరపథ కంబోజ యొక్క పురాతన సింహళ రూపాలు. నాలుగో శతాబ్దానికి చెందిన పాలీ గ్రంథం ''సిహలావత్తు'' శ్రీలంకలోని రోహానాలో నివసిస్తున్న ''కంబోజాలు'' అని పిలువబడే ప్రజల సమూహాన్ని ప్రత్యేకంగా ధృవీకరిస్తుంది. ఉత్తరపథ, తూర్పు, పశ్చిమ, దక్షిణ భారతదేశ దేశాల మధ్య సాధారణ గుర్రపు వ్యాపారం మధ్యయుగ కాలం వరకు కొనసాగుతున్నట్లు ధృవీకరించబడింది. బెంగాలు రాజు దేవపాల (క్రీ. శ. 2), [[మైసూరు]] రాజు విష్ణువర్ధన్ హొయసల (క్రీ. ష. 1), వాల్వి/సౌరాష్ట్ర రాజు వలభి దేవ (క్రీ. స. 1185) వారి అశ్వికదళాలలో శక్తివంతమైన కంబోజ గుర్రాల నౌకాదళాలను కలిగి ఉన్నారు. [[పురాతన రోమ్|రోమన్]] వాణిజ్యం (క్రీ. శ. 1 నుండి క్రీ. శ 200 వరకు) [[గుజరాత్|గుజరాతీ]] ద్వీపకల్పం గుండా ఉత్తరపథలోని గాంధార/కంబోజ, బాక్ట్రియా ప్రాంతంలోకి వచ్చినట్లు మంచి పురావస్తు ఆధారాలు కూడా ఉన్నాయి. రోమ్ నుండి గాంధారాలోకి దిగుమతి చేసుకున్న రోమన్ బంగారు నాణేలను సాధారణంగా ఈ ప్రాంతాలలో బంగారంగా కరిగించేవారు. == వాణిజ్య మార్గాలు == ఉత్తరపథానికి అనుగుణంగా, దక్షిణాపథ అనేది దక్షిణ ఎత్తైన రహదారి పేరు, ఇది [[కాశీ|వారణాసి]] నుండి ఉద్భవించింది, తరువాత [[ఉజ్జయిని]], [[నర్మదా నది|నర్మదా]] లోయ గుండా అష్మకా (ఆధునిక [[మహారాష్ట్ర]]) మహాజనపదలోని ప్రతిష్ఠాన ([[పైథాన్]]) వరకు భారతదేశ పశ్చిమ తీరం వరకు దక్షిణ దిశలో నడుస్తుంది. సంజీవ్ సన్యాల్ రచించిన ల్యాండ్ ఆఫ్ ది సెవెన్ రివర్స్: ఎ బ్రీఫ్ హిస్టరీ ఆఫ్ ఇండియాస్ జియోగ్రఫీ ప్రకారం, రెండు రహదారులను దాటడం వల్ల సారనాథ్ (వారణాసి వెలుపల) పురాతన భారతదేశంలో వస్తువులు, ఆలోచనల మార్పిడికి ప్రధాన ప్రదేశంగా మారింది. అందుకే బుద్ధుడు సారనాథ్ వద్ద తన మొదటి ఉపన్యాసం ఇచ్చారని సన్యాల్ వాదించారు.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Uv_iDQAAQBAJ|title=Land of the Seven Rivers: A Brief History of India's Geography|last=Sanjeev|first=Sanyal|date=2012-11-15|publisher=Penguin Random House India Private Limited|isbn=9788184756715|pages=71–76|language=en}}</ref> తరువాత, దక్షిణపథం ప్రవహించే వింధ్యకు దక్షిణాన ఉన్న భారతదేశ ప్రాంతానికి దక్షిణపథ అనే పేరు కూడా పెట్టారు. భారతదేశంలోని దక్షిణ భాగానికి [[దక్కన్ పీఠభూమి|దక్కన్]] అనే పేరు ఈ పురాతన దక్షిణపథం నుండి ఉద్భవించింది. ''ఉత్తరపథ'', దకిషినాపథ వాణిజ్య మార్గాల వెంట సాగిన సంభోగం ద్వారా తూర్పు ప్రాంతాల తత్వాలు ఖచ్చితంగా వ్యాప్తి చెందాయి. == మూలాలు == {{మూలాలజాబితా}} [[వర్గం:ప్రాచీన భారత భౌగోళిక శాస్త్రం]] dictxkghn2a9sszgtetc49sotvk9cvb 0 503264 4908435 4907916 2026-07-19T13:54:33Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 4908435 wikitext text/x-wiki [[File:Buddha, standing, inscribed Gift of Abhayamira in 154 GE 474 CE in the reign of Kumaragupta II Sarnath Museum.jpg|thumb|కుమారగుప్త II పాలనలో గుప్త శకం (474 ​​CE) "154లో అభయమిర బహుమతి" అని చెక్కబడిన నిలబడి ఉన్న బుద్ధుడు. గుప్త కళ . సారనాథ్ మ్యూజియం.<ref>{{cite web |title=Collections-Virtual Museum of Images and Sounds |url=https://vmis.in/ArchiveCategories/collection_gallery_zoom?id=1329&search=1&index=147690&searchstring=kumaragup |website=vmis.in |publisher=American Institute of Indian Studies}}</ref>]] గుప్తుల యుగం అనేది క్రీ. శ. -319 నుండి ప్రారంభమయ్యే చారిత్రక క్యాలెండర్ యుగం. దీనిని గుప్తా చక్రవర్తులు, అలాగే వారి సామంతులు, ప్రస్తుత ఉత్తర భారతదేశం, నేపాల్‌లోని వారి వారసులు ఉపయోగించారు. ఇది పశ్చిమ భారతదేశంలోని సౌరాష్ట్ర ప్రాంతంలో ఉపయోగించిన వల్లభి శకానికి (లేదా వల్లభి శకం) సమానంగా ఉంటుంది, అయితే ప్రాంతీయ వ్యత్యాసాలు వల్లభి శక సంవత్సరాలను కామన్ ఎరా (సి. ఇ. ఎ.) గా మార్చడానికి కొద్దిగా భిన్నమైన గణనకు దారితీస్తాయి. ==చరిత్ర== గుప్తుల శకం గుప్త రాజులచే ప్రారంభమైందని ఇప్పుడు నమ్ముతారు, అయితే గతంలో దీని మూలం గురించి అనేక చర్చలు జరిగాయి. గుప్తులను "దుష్టులు" గా అభివర్ణించిన 11వ శతాబ్దపు పర్షియన్ రచయిత [[అల్ బెరూని|అల్-బిరుని]], గుప్తుల యుగం గుప్తుల రాజవంశం ముగింపును సూచించిందని పేర్కొన్నాడు. అతను గుప్తుల శకాన్ని [[శాలివాహన శకం|శక శకం]] 241వ సంవత్సరానికి, అంటే క్రీ. శ. 318-319 తేదీగా పేర్కొన్నాడు, ఇది తరువాత 19వ శతాబ్దపు చరిత్రకారులలో యుగం మూలం గురించి చర్చలకు దారితీసింది, ఎందుకంటే అతని ప్రకటన గుప్తుల శకం ఆ సమయంలో ప్రారంభంకాకుండా క్రీ. శ 319 లో ముగిసింది అని అర్థం.{{Sfn|Ashvini Agrawal|1989|pp=99–100}} జాన్ ఫెయిత్‌ఫుల్ ఫ్లీట్ గుప్త శాసనాలను విశ్లేషించి, అవి ఒక నిర్దిష్ట క్యాలెండర్ యుగానికి చెందిన సంవత్సరాలకు చెందినవని గ్రహించారు. ఈ యుగాన్ని లిచ్ఛవి రాజవంశానికి చెందిన రాజు జయదేవ స్థాపించాడని, తరువాత గుప్తులు స్వీకరించారని ఆయన విశ్వసించాడు.{{Sfn|Ashvini Agrawal|1989|pp=98–99}} తరువాతి ఆవిష్కరణలు, విశ్లేషణలు ఈ యుగం వాస్తవానికి గుప్తులచే స్థాపించబడిందని, వారి తరువాత తెలిసినదని సూచిస్తున్నాయి. ఉదాహరణకు: {{Sfn|Ashvini Agrawal|1989|p=98}} * [[రెండవ చంద్రగుప్తుడు]] జారీ చేసిన మధుర రాతి స్తంభ శాసనం, "గుప్తుల శకం తరువాత" (గుప్త-కలా నువార్తమన) 61వ సంవత్సరానికి చెందినది.{{Sfn|Ashvini Agrawal|1989|p=98}} * కుమారగుప్తుడు, బుధగుప్త [[సారనాథ్]] శాసనాలు కూడా గుప్తుల శకాన్ని సూచిస్తాయి.{{Sfn|Ashvini Agrawal|1989|pp=98–99}} * స్కందగుప్తుడి [[జునాగఢ్]] రాతి శాసనం ''గుప్త-ప్రకలే'' లేదా ''గుప్తస్య-కాలే'' అనే పదబంధాన్ని ప్రస్తావించింది.{{Sfn|Ashvini Agrawal|1989|p=98}} * శశాంక పాలనకు చెందిన [[గంజాం]] రాగి-ఫలకం శాసనం గుప్తుల కాలం (గౌప్తబ్ద వర్ష-శతత్రయే) 300 సంవత్సరాలకు చెందినది.{{Sfn|Ashvini Agrawal|1989|p=99}} == యుగ స్థాపకుడు == [[దస్త్రం:Pillar_in_the_name_Chandragupa_II_in_the_year_61_following_the_Gupta_era.jpg|thumb|"గుప్తుల శకం తరువాత 61వ సంవత్సరంలో" రెండవ చంద్రగుప్తుడి పేరు మీద ఉన్న స్తంభం.{{Sfn|Ashvini Agrawal|1989|p=98}}<ref>{{Cite web|title=Collections-Virtual Museum of Images and Sounds|url=https://vmis.in/ArchiveCategories/collection_gallery_zoom?id=1335&search=1&index=161816&searchstring=year%2061|website=vmis.in|publisher=American Institute of Indian Studies}}</ref> మథుర మ్యూజియం.]] శకం మూలం గురించి అత్యంత ప్రబలమైన సిద్ధాంతం దాని స్థాపనకు మొదటి చంద్రగుప్తుడికి ఘనత ఇస్తుంది.{{Sfn|Ashvini Agrawal|1989|pp=100–101}} ''మహారాజాధిరాజ'' అనే సామ్రాజ్య బిరుదును పొందిన మొదటి గుప్త రాజు ఇతడే, కాబట్టి అనేక మంది ఆధునిక పండితులు ఆయన క్రీ. శ. 319 లో ఈ శకాన్ని స్థాపించాడని, ఈ శకం ఆయన పట్టాభిషేకాన్ని సూచిస్తుందని సిద్ధాంతీకరించారు.{{Sfn|R. C. Majumdar|1981|p=15}} వి.ఎ. స్మిత్, పి.ఎల్. గుప్తా వంటి పండితులు చంద్రగుప్తుని సింహాసనారోహణను (తద్వారా, శకం యుగాన్ని) క్రీ.శ. 319-320 గా పేర్కొన్నారు, అయితే జార్జ్ బ్యూలర్ వంటి ఇతరులు దీనిని క్రీ.శ. 318-319 గా పేర్కొన్నారు.{{Sfn|Tej Ram Sharma|1989|pp=50-51}} డి. సి. సిర్కార్, [[రమేష్ చంద్ర మజుందార్|ఆర్. సి. మజుందార్]] వంటి కొందరు చరిత్రకారులు, గుప్తుల శకం మొదటి చంద్రగుప్తుడి కుమారుడు సముద్రగుప్తుడి పట్టాభిషేకాన్ని సూచిస్తుందని సిద్ధాంతీకరించారు. అతనికి మద్దతుగా, మజుందార్ 5 సంవత్సరాల (నలందాలో కనుగొనబడింది, 9 (గయాలో కనుగొనబడినది) రెండు రాగి ఫలకం మంజూరు శాసనాలను ఉదహరించారు. ఈ శాసనాలు గుప్తుల యుగానికి చెందినవని భావిస్తే (ఇతర గుప్తుల శాసనాల మాదిరిగానే) [[సముద్ర గుప్తుడు|సముద్రగుప్తుడు]] గుప్తుల యుగంలో 5వ సంవత్సరంలో లేదా అంతకు ముందు సింహాసనాన్ని అధిష్టించాడని ఇది సూచిస్తుంది. మొదటి చంద్రగుప్తుడు తన పట్టాభిషేకానికి గుర్తుగా యుగాన్ని స్థాపించాడని మనం అనుకుంటే, అతను 5 సంవత్సరాలు లేదా అంతకంటే తక్కువ కాలం పాలించాడని మనం భావించాలి. మొదటి చంద్రగుప్తుడు తన సామ్రాజ్య బిరుదు సూచించిన విధంగా ఒక నిష్ణాత రాజు అయినందున ఇది చాలా అరుదు అని మజుందార్ వాదించారు. కొంతమంది ఇతర పండితులు ఈ శాసనాలను తరువాత నకిలీవిగా భావిస్తారు, కానీ మజుందార్ కనీసం మొదటి శాసనం నిజమైనదని, ఈ శాసనాలు తరువాత తేదీలో నకిలీ అయినప్పటికీ, అవి బహుశా పాత శాసనాల నుండి కాపీ చేయబడిందని నమ్ముతారు.{{Sfn|R. C. Majumdar|1981|pp=15-16}} ఈ శకాన్ని తరువాతి రాజు [[రెండవ చంద్రగుప్తుడు]] ప్రారంభించాడని ఎస్. ఆర్. గోయల్ సిద్ధాంతీకరించారు, అయితే దీని ప్రారంభం సముద్రగుప్తుడి ఆరోహణ నాటిది.{{Sfn|R. C. Majumdar|1981|p=15}} కొన్ని ఇతర సిద్ధాంతాలు ఈ శకం మూలాన్ని క్రీ. శ. 3వ శతాబ్దం లేదా అంతకుముందు నాటిదని కనుగొన్నాయి, కానీ ఈ అభిప్రాయం ఇప్పుడు అపకీర్తి పొందింది: 7వ శతాబ్దపు శశాంక శాసనం గుప్త శకం 300వ సంవత్సరానికి చెందినది, గుప్త శకం 4వ శతాబ్దంలో ప్రారంభమైందని రుజువు చేస్తుంది.{{Sfn|Ashvini Agrawal|1989|p=101}} == మూలాలు == {{మూలాలజాబితా}} [[వర్గం:గుప్త సామ్రాజ్యం]] ez6xeh1ck4kyifxdhxkj10tgs3eqcis 4908439 4908435 2026-07-19T13:58:12Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 /* చరిత్ర */ 4908439 wikitext text/x-wiki [[File:Buddha, standing, inscribed Gift of Abhayamira in 154 GE 474 CE in the reign of Kumaragupta II Sarnath Museum.jpg|thumb|కుమారగుప్త II పాలనలో గుప్త శకం (474 ​​CE) "154లో అభయమిర బహుమతి" అని చెక్కబడిన నిలబడి ఉన్న బుద్ధుడు. గుప్త కళ . సారనాథ్ మ్యూజియం.<ref>{{cite web |title=Collections-Virtual Museum of Images and Sounds |url=https://vmis.in/ArchiveCategories/collection_gallery_zoom?id=1329&search=1&index=147690&searchstring=kumaragup |website=vmis.in |publisher=American Institute of Indian Studies}}</ref>]] గుప్తుల యుగం అనేది క్రీ. శ. -319 నుండి ప్రారంభమయ్యే చారిత్రక క్యాలెండర్ యుగం. దీనిని గుప్తా చక్రవర్తులు, అలాగే వారి సామంతులు, ప్రస్తుత ఉత్తర భారతదేశం, నేపాల్‌లోని వారి వారసులు ఉపయోగించారు. ఇది పశ్చిమ భారతదేశంలోని సౌరాష్ట్ర ప్రాంతంలో ఉపయోగించిన వల్లభి శకానికి (లేదా వల్లభి శకం) సమానంగా ఉంటుంది, అయితే ప్రాంతీయ వ్యత్యాసాలు వల్లభి శక సంవత్సరాలను కామన్ ఎరా (సి. ఇ. ఎ.) గా మార్చడానికి కొద్దిగా భిన్నమైన గణనకు దారితీస్తాయి. ==చరిత్ర== గుప్తుల శకం గుప్త రాజులచే ప్రారంభమైందని ఇప్పుడు నమ్ముతారు, అయితే గతంలో దీని మూలం గురించి అనేక చర్చలు జరిగాయి. గుప్తులను "దుష్టులు" గా అభివర్ణించిన 11వ శతాబ్దపు పర్షియన్ రచయిత [[అల్ బెరూని|అల్-బిరుని]], గుప్తుల యుగం గుప్తుల రాజవంశం ముగింపును సూచించిందని పేర్కొన్నాడు. అతను గుప్తుల శకాన్ని [[శాలివాహన శకం|శక శకం]] 241వ సంవత్సరానికి, అంటే క్రీ. శ. 318-319 తేదీగా పేర్కొన్నాడు, ఇది తరువాత 19వ శతాబ్దపు చరిత్రకారులలో యుగం మూలం గురించి చర్చలకు దారితీసింది, ఎందుకంటే అతని ప్రకటన గుప్తుల శకం ఆ సమయంలో ప్రారంభంకాకుండా క్రీ. శ 319 లో ముగిసింది అని అర్థం.{{Sfn|Ashvini Agrawal|1989|pp=99–100}} జాన్ ఫెయిత్‌ఫుల్ ఫ్లీట్ గుప్త శాసనాలను విశ్లేషించి, అవి ఒక నిర్దిష్ట క్యాలెండర్ యుగానికి చెందిన సంవత్సరాలకు చెందినవని గ్రహించారు. ఈ యుగాన్ని లిచ్ఛవి రాజవంశానికి చెందిన రాజు జయదేవ స్థాపించాడని, తరువాత గుప్తులు స్వీకరించారని ఆయన విశ్వసించాడు.{{Sfn|Ashvini Agrawal|1989|pp=98–99}} తరువాతి ఆవిష్కరణలు, విశ్లేషణలు ఈ యుగం వాస్తవానికి గుప్తులచే స్థాపించబడిందని, వారి తరువాత తెలిసినదని సూచిస్తున్నాయి. ఉదాహరణకు: {{Sfn|Ashvini Agrawal|1989|p=98}} * [[రెండవ చంద్రగుప్తుడు]] జారీ చేసిన మధుర రాతి స్తంభ శాసనం, "గుప్తుల శకం తరువాత" (గుప్త-కలా నువార్తమన) 61వ సంవత్సరానికి చెందినది.{{Sfn|Ashvini Agrawal|1989|p=98}} * కుమారగుప్తుడు, బుధగుప్త [[సారనాథ్]] శాసనాలు కూడా గుప్తుల శకాన్ని సూచిస్తాయి.{{Sfn|Ashvini Agrawal|1989|pp=98–99}} * స్కందగుప్తుడి [[జునాగఢ్]] రాతి శాసనం ''గుప్త-ప్రకలే'' లేదా ''గుప్తస్య-కాలే'' అనే పదబంధాన్ని ప్రస్తావించింది.{{Sfn|Ashvini Agrawal|1989|p=98}} * శశాంక పాలనకు చెందిన [[గంజాం]] రాగి-ఫలకం శాసనం గుప్తుల కాలం (గౌప్తబ్ద వర్ష-శతత్రయే) 300 సంవత్సరాలకు చెందినది.{{Sfn|Ashvini Agrawal|1989|p=99}} == యుగ స్థాపకుడు == [[దస్త్రం:Pillar_in_the_name_Chandragupa_II_in_the_year_61_following_the_Gupta_era.jpg|thumb|"గుప్తుల శకం తరువాత 61వ సంవత్సరంలో" రెండవ చంద్రగుప్తుడి పేరు మీద ఉన్న స్తంభం.{{Sfn|Ashvini Agrawal|1989|p=98}}<ref>{{Cite web|title=Collections-Virtual Museum of Images and Sounds|url=https://vmis.in/ArchiveCategories/collection_gallery_zoom?id=1335&search=1&index=161816&searchstring=year%2061|website=vmis.in|publisher=American Institute of Indian Studies}}</ref> మథుర మ్యూజియం.]] శకం మూలం గురించి అత్యంత ప్రబలమైన సిద్ధాంతం దాని స్థాపనకు మొదటి చంద్రగుప్తుడికి ఘనత ఇస్తుంది.{{Sfn|Ashvini Agrawal|1989|pp=100–101}} ''మహారాజాధిరాజ'' అనే సామ్రాజ్య బిరుదును పొందిన మొదటి గుప్త రాజు ఇతడే, కాబట్టి అనేక మంది ఆధునిక పండితులు ఆయన క్రీ. శ. 319 లో ఈ శకాన్ని స్థాపించాడని, ఈ శకం ఆయన పట్టాభిషేకాన్ని సూచిస్తుందని సిద్ధాంతీకరించారు.{{Sfn|R. C. Majumdar|1981|p=15}} వి.ఎ. స్మిత్, పి.ఎల్. గుప్తా వంటి పండితులు చంద్రగుప్తుని సింహాసనారోహణను (తద్వారా, శకం యుగాన్ని) క్రీ.శ. 319-320 గా పేర్కొన్నారు, అయితే జార్జ్ బ్యూలర్ వంటి ఇతరులు దీనిని క్రీ.శ. 318-319 గా పేర్కొన్నారు.{{Sfn|Tej Ram Sharma|1989|pp=50-51}} డి. సి. సిర్కార్, [[రమేష్ చంద్ర మజుందార్|ఆర్. సి. మజుందార్]] వంటి కొందరు చరిత్రకారులు, గుప్తుల శకం మొదటి చంద్రగుప్తుడి కుమారుడు సముద్రగుప్తుడి పట్టాభిషేకాన్ని సూచిస్తుందని సిద్ధాంతీకరించారు. అతనికి మద్దతుగా, మజుందార్ 5 సంవత్సరాల (నలందాలో కనుగొనబడింది, 9 (గయాలో కనుగొనబడినది) రెండు రాగి ఫలకం మంజూరు శాసనాలను ఉదహరించారు. ఈ శాసనాలు గుప్తుల యుగానికి చెందినవని భావిస్తే (ఇతర గుప్తుల శాసనాల మాదిరిగానే) [[సముద్ర గుప్తుడు|సముద్రగుప్తుడు]] గుప్తుల యుగంలో 5వ సంవత్సరంలో లేదా అంతకు ముందు సింహాసనాన్ని అధిష్టించాడని ఇది సూచిస్తుంది. మొదటి చంద్రగుప్తుడు తన పట్టాభిషేకానికి గుర్తుగా యుగాన్ని స్థాపించాడని మనం అనుకుంటే, అతను 5 సంవత్సరాలు లేదా అంతకంటే తక్కువ కాలం పాలించాడని మనం భావించాలి. మొదటి చంద్రగుప్తుడు తన సామ్రాజ్య బిరుదు సూచించిన విధంగా ఒక నిష్ణాత రాజు అయినందున ఇది చాలా అరుదు అని మజుందార్ వాదించారు. కొంతమంది ఇతర పండితులు ఈ శాసనాలను తరువాత నకిలీవిగా భావిస్తారు, కానీ మజుందార్ కనీసం మొదటి శాసనం నిజమైనదని, ఈ శాసనాలు తరువాత తేదీలో నకిలీ అయినప్పటికీ, అవి బహుశా పాత శాసనాల నుండి కాపీ చేయబడిందని నమ్ముతారు.{{Sfn|R. C. Majumdar|1981|pp=15-16}} ఈ శకాన్ని తరువాతి రాజు [[రెండవ చంద్రగుప్తుడు]] ప్రారంభించాడని ఎస్. ఆర్. గోయల్ సిద్ధాంతీకరించారు, అయితే దీని ప్రారంభం సముద్రగుప్తుడి ఆరోహణ నాటిది.{{Sfn|R. C. Majumdar|1981|p=15}} కొన్ని ఇతర సిద్ధాంతాలు ఈ శకం మూలాన్ని క్రీ. శ. 3వ శతాబ్దం లేదా అంతకుముందు నాటిదని కనుగొన్నాయి, కానీ ఈ అభిప్రాయం ఇప్పుడు అపకీర్తి పొందింది: 7వ శతాబ్దపు శశాంక శాసనం గుప్త శకం 300వ సంవత్సరానికి చెందినది, గుప్త శకం 4వ శతాబ్దంలో ప్రారంభమైందని రుజువు చేస్తుంది.{{Sfn|Ashvini Agrawal|1989|p=101}} == వాడుక == గుప్తుల శకం [[ఉత్తర భారతదేశం]], [[పశ్చిమ భారతదేశం]], [[తూర్పు భారతదేశం]] కొన్ని ప్రాంతాలలో క్రీ. శ. 6వ శతాబ్దంలో గుప్తుల రాజవంశం ముగిసే వరకు ఉపయోగించబడింది.{{Sfn|Richard Salomon|1998|p=186}} గుప్త పాలకులతో పాటు, గుప్తుల శకాన్ని వారి సామంతులు, వారసులు కూడా ఉపయోగించారు, ఉదాహరణకు: * వల్లభి [[మైత్రక రాజవంశం]] దీని ఫలితంగా మైత్రకులు పాలించిన భూభాగంలో ఈ యుగాన్ని "వల్లభి" యుగం అని పిలుస్తారు.{{Sfn|D. C. Sircar|1965|p=285}} * శశాంక{{Sfn|Ashvini Agrawal|1989|p=99}} * మధ్య భారతదేశంలోని [[పరివ్రాజక రాజవంశం]] {{Sfn|Om Prakash Misra|2003|p=8}} * మధ్య భారతదేశంలోని [[ఉచ్ఛకల్ప రాజవంశం|ఉచ్చకల్ప రాజవంశం]] {{Sfn|Om Prakash Misra|2003|p=8}} ఇటీవలి పరిశోధనలు [[మయన్మార్]] ప్యూ రాష్ట్రాల్లో కూడా గుప్త యుగం (క్రీ. శ. 320 నాటి యుగం) ఉపయోగంలో ఉండవచ్చని సూచిస్తున్నాయి. అయితే, ప్రధాన స్రవంతి స్కాలర్షిప్ ప్రకారం, పునఃపరిశీలన చేయబడిన క్యాలెండర్ శ్రీ కేసెత్రా ప్రారంభించబడింది, తరువాత దానిని పాగాన్ నూతన రాజ్యం స్వీకరించింది.<ref name="dgeh-8">Hall 1960: 8</ref><ref name="mat-35">Aung-Thwin 2005: 35</ref> == మూలాలు == {{మూలాలజాబితా}} [[వర్గం:గుప్త సామ్రాజ్యం]] rrg3cgdi5pg6qvp5aqlc8we5rweu1qj 0 503267 4908441 4907939 2026-07-19T14:07:24Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 /* మూలాలు */ 4908441 wikitext text/x-wiki '''గోబింద్‌గఢ్''' లేదా '''[[భటిండా]] కోట''' అని కూడా పిలువబడే '''కిలా ముబారక్''', భారతదేశంలోని పంజాబ్‌లోని భటిండా నగరం నడిబొడ్డున ఉన్న ఒక చారిత్రక స్మారక చిహ్నం.<ref>Hindustan times article [https://www.hindustantimes.com/chandigarh/bathinda-s-gobindgarh-fort-crumbling-poses-threat-to-visitors/story-8S6CneBKbLtPhAE4VgMV5J.html Bathinda’s Gobindgarh Fort crumbling, poses threat to visitors]</ref> ఇది జాతీయ ప్రాముఖ్యత కలిగిన స్మారక చిహ్నంగా గుర్తించబడింది, [[భారత పురాతత్వ సర్వేక్షణ|ఆర్కియాలజికల్ సర్వే ఆఫ్ ఇండియా]] నిర్వహించబడుతుంది.<ref>{{Cite web|title=Alphabetical List of Monuments – Punjab|url=http://121.242.207.115/asi.nic.in/alphabetical-list-of-monuments-punjab/|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20180625194401/http://121.242.207.115/asi.nic.in/alphabetical-list-of-monuments-punjab/|archive-date=25 June 2018|access-date=25 June 2018|website= Archaeological Survey of India - Chandigarh circle}}</ref> ఇది దాని ప్రస్తుత ప్రదేశంలో క్రీ. శ. 1100 నుండి 1200 వరకు ఉనికిలో ఉంది, భారతదేశంలో మిగిలి ఉన్న పురాతన కోట. ఇక్కడే [[ఢిల్లీ]] సింహాసనాన్ని అధిష్టించిన మొదటి మహిళ [[రజియా సుల్తానా|రజియా సుల్తాన్]], ఆమె ఓటమి తరువాత ఖైదు చేయబడి, సింహాసనం నుండి తొలగించబడింది.<ref name=":0">{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/chandigarh/queen-razia-sultanas-story-crumbles-in-bathinda-fort/articleshow/58887331.cms|title=Queen Razia Sultana's story crumbles in Bathinda fort|date=29 May 2017|work=[[The Times of India]]|access-date=25 June 2018}}</ref> ఈ కోటలోని ఇటుకలు ఉత్తర భారతదేశం/బాక్ట్రియాపై [[కనిష్కుడు|కనిష్క]] చక్రవర్తి పాలించిన కుషాణుల కాలం నాటివి. రాజా దాబ్, చక్రవర్తి [[కనిష్కుడు|కనిష్క]] కలిసి ఈ కోటను నిర్మించినట్లు భావిస్తున్నారు.<ref>{{Cite news|url=https://www.hindustantimes.com/punjab/bathinda-fort-heading-towards-collapse-cries-for-renovation/story-Q1KNUJbt7SAm6fQarh621N.html|title=Bathinda fort heading towards collapse, cries for renovation|last=Bathinda fort heading towards collapse, cries for renovation|date=4 November 2014|work=[[Hindustan Times]]|access-date=25 June 2018}}</ref> 10వ శతాబ్దం చివరి భాగంలో కిలా ముబారక్ హిందూ షాహి రాజవంశం పాలకుడు జయపాల పాలనలో ఉండేది.<ref>{{Cite book|url=http://archive.org/details/oxfordhistoryofi00smituoft|title=The Oxford history of India, from the earliest times to the end of 1911|last=Smith|first=Vincent Arthur|last2=Edwardes|first2=Stephen Meredyth|date=1919|publisher=Oxford, Clarendon Press|others=Robarts - University of Toronto|page=190|author-link2=Stephen Edwardes}}</ref> పచ్చిక బయళ్ళు, గురుద్వారాలు కాకుండా కోటలో చాలా భాగం ప్రజలకు మూసివేయబడింది.<ref name=":19">{{Cite web|last=Sidhu|first=Puneetinder Kaur|date=15 June 2014|title=Forlorn fortifications|url=https://www.tribuneindia.com/2014/20140615/spectrum/main1.htm|access-date=23 December 2025|website=The Tribune}}</ref> == ఆర్కిటెక్చర్ == ఇంపీరియల్ గెజిటీర్ ఆఫ్ ఇండియా ఈ కోటను 36 బురుజులు సుమారు 118 అడుగుల ఎత్తుతో వర్ణించింది.<ref name=":12">{{Cite web|title=Imperial Gazetteer of India, v. 8, p. 89, p. 90. - BHATINDA TOWN|url=https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?objectid=DS405.1.I34_V08_096.gif|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20180709153943/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?objectid=DS405.1.I34_V08_096.gif|archive-date=9 July 2018|access-date=9 July 2018|website=Digital South Asia Library.}}</ref> దాని ప్రాకారాలపై ఉన్న ఒక గురుద్వారా గురు గోవింద్ సింగ్ కోట సందర్శనను సూచిస్తుంది.<ref name=":19" /> కోట ప్రవేశ ద్వారం పైన ఉన్న రాణి మహల్ తరువాత జోడించబడింది.<ref name=":19" /> == చరిత్ర == === ప్రారంభ చరిత్ర === కోట నిర్మాణానికి ఉపయోగించిన ఇటుకలు కుషానాల కాలం నాటివి. చక్రవర్తి కనిష్కుని రాజ్యాన్ని హూణులు ఆక్రమించకుండా ఉండేందుకు రాజు ఈ కోటను నిర్మించాడు. బఠిండాలోని ఖిలా ముబారక్‌ను స్థానిక పాలకుడైన రాజా దబ్ నిర్మించినట్లు చెబుతారు.<ref name=":2">{{Cite book|title=Handbook on Urban History of Early India|publisher=Springer Nature|year=2024|isbn=9789819762309|editor-last=Sen|editor-first=Aloka Parasher|pages=351–352|quote=Bathinda was an important settlement from 300 to 1200 CE and even during the medieval period. It was called Govindgarh in earlier times. As per the tradition the fort was built by Raja Deb, an ancestor of Vena Pal, during the early centuries. The fort was originally made of mud bricks. It has witnessed several alterations at the hands of successive rulers. The excavation conducted by Shri Raghbir Singh at Bathinda Fort revealed pottery and mud-brick wall of the early medieval period.}}</ref> రాజా దబ్, ఆ తర్వాత వచ్చిన మరో స్థానిక పాలకుడైన వేనా పాల్ పూర్వీకుడు.<ref name=":2" /> పునీతిందర్ సిద్ధూ ప్రకారం, ఈ కోటను 9వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో ఆ ప్రాంతంలోని స్థానిక భట్టి రాజపుత్ర పాలకులు నిర్మించారు.<ref name=":19" /> కాశ్మీర్‌కు సంబంధించిన హిందూ చారిత్రక గ్రంథాలు దీనిని జైపాల్ రాజధానిగా వర్ణించాయి మరియు దీనిని గజనీ మహమూద్ స్వాధీనం చేసుకున్నాడని పేర్కొన్నాయి. === సుల్తానేట్‌లు, మొఘలులు === తరువాతి సంవత్సరాలలో, ఈ ప్రాంత పాలకులచే కోట వివిధ రకాల మార్పులకు గురైంది. ప్రారంభ మహమ్మదీయ కాలం నాటి చరిత్రకారుల రచనలలో భటిండా , ''బట్రిండాగా'' కనిపిస్తుంది , దీనిని తరచుగా తప్పుగా ''తబర్‌హింద్‌గా'' మార్చారు. ప్రారంభ ముస్లిం చరిత్రలలో ఈ ప్రదేశం అల్తునియా పాలించిన తబర్‌హింద్‌గా వర్ణించబడింది.<ref name=":19" /> ఢిల్లీ మొదటి మహారాణి అయిన [[రజియా సుల్తానా]] , ఆమె పాలనకు వ్యతిరేకంగా తిరుగుబాటు చేసిన అల్తునియాచే ఖిలా ముబారక్‌లో ఖైదు చేయబడింది.<ref name=":0" /><ref>{{Cite web|title=Qila Mubarak Bathinda|url=http://www.viewpunjab.com/qila-mubarak-bathinda/|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20180709153744/http://www.viewpunjab.com/qila-mubarak-bathinda/|archive-date=9 July 2018|access-date=9 July 2018}}</ref> రజియా సుల్తానా కోట నుండి తప్పించుకుని అల్తునియాను వివాహం చేసుకుంది, వారిద్దరూ కలిసి ఢిల్లీని తిరిగి స్వాధీనం చేసుకున్నారు, ఆ తర్వాత చంపబడ్డారు.<ref name=":19" /> [[మొఘల్ సామ్రాజ్యం]] పాలనలో , ముఖ్యంగా మొఘల్ చక్రవర్తి [[అక్బర్]] ఆధ్వర్యంలో ఈ కోట అనేకసార్లు విస్తరించబడింది. === సిక్కు కాలం === 1754లో పాటియాలా సంస్థానానికి చెందిన బాబా అలా సింగ్ ఖిలా ముబారక్‌ను స్వాధీనం చేసుకుని, గురు గోవింద్ సింగ్ గౌరవార్థం దానికి ''గోబింద్‌గఢ్'' అని పేరు మార్చారు. దీనికి ముందు, మొదటి సిక్కు గురువు గురునానక్ దేవ్ 1515లో కోటను సందర్శించారని, తొమ్మిదవ సిక్కు గురువైన గురు తేగ్ బహదూర్ 1665లో సందర్శించారని స్థానికులు చెబుతారు. చాలా సంవత్సరాల తరువాత, 1705 లో, గురు గోవింద్ సింగ్ ముక్త్సర్ యుద్ధం విజయం సాధించిన తరువాత కోటకు వచ్చారు.<ref name=":3">Hindustan times article - [https://www.hindustantimes.com/chandigarh/bathinda-s-gobindgarh-fort-crumbling-poses-threat-to-visitors/story-8S6CneBKbLtPhAE4VgMV5J.html Bathinda’s Gobindgarh Fort crumbling, poses threat to visitors]</ref><ref name=":122">{{Cite web|title=Imperial Gazetteer of India, v. 8, p. 89, p. 90. - BHATINDA TOWN|url=https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?objectid=DS405.1.I34_V08_096.gif|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20180709153943/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?objectid=DS405.1.I34_V08_096.gif|archive-date=9 July 2018|access-date=9 July 2018|website=Digital South Asia Library.}}</ref><ref>Discover the ancient fort of bathinda - [https://indianculture.gov.in/forts-of-india/discovering-the-forts-of-india/ancient-bathinda-fort#:~:text=In%201665%2C%20the%20ninth%20guru,Battle%20of%20Muktsar%20(1705). indianculture.gov.in]</ref><ref name=":19" /> గురు గోవింద్ సింగ్ సందర్శన జ్ఞాపకార్థం, కోట సముదాయంలో రెండు గురుద్వారాలను నిర్మించారు, వాటిలో ఒకదాన్ని పాటియాలా మాజీ పాలకుడు కరమ్ సింగ్ నిర్మించారు.<ref name=":3" /> భటిండాలోని గురుద్వారా కిలా ముబారక్ ప్రధాన గురుద్వారా నిర్మాణం వాస్తవానికి 1835లో పాటియాలా మహారాజా కరమ్ సింగ్ పాలనలో సిక్కు వాస్తుశిల్పం ఫుల్కియన్ శైలిలో నిర్మించబడింది, ఇది అతని పాలనలో సృష్టించబడిన కొన్ని మిగిలి ఉన్న అసలు గురుద్వారా నిర్మాణాలలో ఒకటి.<ref name=":32">{{Cite web|last=Singh|first=Harmilan|date=June 2026|title=The King of the Arts: Karam Singh|url=https://www.sahapedia.org/king-arts-karam-singh|access-date=16 June 2026|website=[[Sahapedia]]}}</ref> == గ్యాలరీ == <gallery> దస్త్రం:Bhatinda_Fort_1906-_pg_78_-_India_under_royal_eyes-_Henry_Francis_Prevost_Battersby.jpg|1906లో బఠిండా కోట దస్త్రం:Qila_Mubarak_in_Bathinda.jpg|కోట లోపలి నుండి దృశ్యం దస్త్రం:Qila_Mubarak_inside.jpg|ఖిలా ముబారక్ లోపలి దృశ్యం దస్త్రం:Bathinda_fort_fromtop.jpg|కోట పై అంతస్తు నుండి దృశ్యం, జూన్ 2003 దస్త్రం:Quila-Mubarak-complex-Bhatinda-Bhatinda-Punjab.jpg|గోవింద్‌గఢ్ కోట </gallery> == మూలాలు == {{మూలాలజాబితా}} bjnml4l6upzhyrobebkl36fureghnlc 4908442 4908441 2026-07-19T14:08:19Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 [[వర్గం:కోటలు]] ను చేర్చారు (హాట్‌కేట్ ఉపయోగించి) 4908442 wikitext text/x-wiki '''గోబింద్‌గఢ్''' లేదా '''[[భటిండా]] కోట''' అని కూడా పిలువబడే '''కిలా ముబారక్''', భారతదేశంలోని పంజాబ్‌లోని భటిండా నగరం నడిబొడ్డున ఉన్న ఒక చారిత్రక స్మారక చిహ్నం.<ref>Hindustan times article [https://www.hindustantimes.com/chandigarh/bathinda-s-gobindgarh-fort-crumbling-poses-threat-to-visitors/story-8S6CneBKbLtPhAE4VgMV5J.html Bathinda’s Gobindgarh Fort crumbling, poses threat to visitors]</ref> ఇది జాతీయ ప్రాముఖ్యత కలిగిన స్మారక చిహ్నంగా గుర్తించబడింది, [[భారత పురాతత్వ సర్వేక్షణ|ఆర్కియాలజికల్ సర్వే ఆఫ్ ఇండియా]] నిర్వహించబడుతుంది.<ref>{{Cite web|title=Alphabetical List of Monuments – Punjab|url=http://121.242.207.115/asi.nic.in/alphabetical-list-of-monuments-punjab/|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20180625194401/http://121.242.207.115/asi.nic.in/alphabetical-list-of-monuments-punjab/|archive-date=25 June 2018|access-date=25 June 2018|website= Archaeological Survey of India - Chandigarh circle}}</ref> ఇది దాని ప్రస్తుత ప్రదేశంలో క్రీ. శ. 1100 నుండి 1200 వరకు ఉనికిలో ఉంది, భారతదేశంలో మిగిలి ఉన్న పురాతన కోట. ఇక్కడే [[ఢిల్లీ]] సింహాసనాన్ని అధిష్టించిన మొదటి మహిళ [[రజియా సుల్తానా|రజియా సుల్తాన్]], ఆమె ఓటమి తరువాత ఖైదు చేయబడి, సింహాసనం నుండి తొలగించబడింది.<ref name=":0">{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/chandigarh/queen-razia-sultanas-story-crumbles-in-bathinda-fort/articleshow/58887331.cms|title=Queen Razia Sultana's story crumbles in Bathinda fort|date=29 May 2017|work=[[The Times of India]]|access-date=25 June 2018}}</ref> ఈ కోటలోని ఇటుకలు ఉత్తర భారతదేశం/బాక్ట్రియాపై [[కనిష్కుడు|కనిష్క]] చక్రవర్తి పాలించిన కుషాణుల కాలం నాటివి. రాజా దాబ్, చక్రవర్తి [[కనిష్కుడు|కనిష్క]] కలిసి ఈ కోటను నిర్మించినట్లు భావిస్తున్నారు.<ref>{{Cite news|url=https://www.hindustantimes.com/punjab/bathinda-fort-heading-towards-collapse-cries-for-renovation/story-Q1KNUJbt7SAm6fQarh621N.html|title=Bathinda fort heading towards collapse, cries for renovation|last=Bathinda fort heading towards collapse, cries for renovation|date=4 November 2014|work=[[Hindustan Times]]|access-date=25 June 2018}}</ref> 10వ శతాబ్దం చివరి భాగంలో కిలా ముబారక్ హిందూ షాహి రాజవంశం పాలకుడు జయపాల పాలనలో ఉండేది.<ref>{{Cite book|url=http://archive.org/details/oxfordhistoryofi00smituoft|title=The Oxford history of India, from the earliest times to the end of 1911|last=Smith|first=Vincent Arthur|last2=Edwardes|first2=Stephen Meredyth|date=1919|publisher=Oxford, Clarendon Press|others=Robarts - University of Toronto|page=190|author-link2=Stephen Edwardes}}</ref> పచ్చిక బయళ్ళు, గురుద్వారాలు కాకుండా కోటలో చాలా భాగం ప్రజలకు మూసివేయబడింది.<ref name=":19">{{Cite web|last=Sidhu|first=Puneetinder Kaur|date=15 June 2014|title=Forlorn fortifications|url=https://www.tribuneindia.com/2014/20140615/spectrum/main1.htm|access-date=23 December 2025|website=The Tribune}}</ref> == ఆర్కిటెక్చర్ == ఇంపీరియల్ గెజిటీర్ ఆఫ్ ఇండియా ఈ కోటను 36 బురుజులు సుమారు 118 అడుగుల ఎత్తుతో వర్ణించింది.<ref name=":12">{{Cite web|title=Imperial Gazetteer of India, v. 8, p. 89, p. 90. - BHATINDA TOWN|url=https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?objectid=DS405.1.I34_V08_096.gif|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20180709153943/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?objectid=DS405.1.I34_V08_096.gif|archive-date=9 July 2018|access-date=9 July 2018|website=Digital South Asia Library.}}</ref> దాని ప్రాకారాలపై ఉన్న ఒక గురుద్వారా గురు గోవింద్ సింగ్ కోట సందర్శనను సూచిస్తుంది.<ref name=":19" /> కోట ప్రవేశ ద్వారం పైన ఉన్న రాణి మహల్ తరువాత జోడించబడింది.<ref name=":19" /> == చరిత్ర == === ప్రారంభ చరిత్ర === కోట నిర్మాణానికి ఉపయోగించిన ఇటుకలు కుషానాల కాలం నాటివి. చక్రవర్తి కనిష్కుని రాజ్యాన్ని హూణులు ఆక్రమించకుండా ఉండేందుకు రాజు ఈ కోటను నిర్మించాడు. బఠిండాలోని ఖిలా ముబారక్‌ను స్థానిక పాలకుడైన రాజా దబ్ నిర్మించినట్లు చెబుతారు.<ref name=":2">{{Cite book|title=Handbook on Urban History of Early India|publisher=Springer Nature|year=2024|isbn=9789819762309|editor-last=Sen|editor-first=Aloka Parasher|pages=351–352|quote=Bathinda was an important settlement from 300 to 1200 CE and even during the medieval period. It was called Govindgarh in earlier times. As per the tradition the fort was built by Raja Deb, an ancestor of Vena Pal, during the early centuries. The fort was originally made of mud bricks. It has witnessed several alterations at the hands of successive rulers. The excavation conducted by Shri Raghbir Singh at Bathinda Fort revealed pottery and mud-brick wall of the early medieval period.}}</ref> రాజా దబ్, ఆ తర్వాత వచ్చిన మరో స్థానిక పాలకుడైన వేనా పాల్ పూర్వీకుడు.<ref name=":2" /> పునీతిందర్ సిద్ధూ ప్రకారం, ఈ కోటను 9వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో ఆ ప్రాంతంలోని స్థానిక భట్టి రాజపుత్ర పాలకులు నిర్మించారు.<ref name=":19" /> కాశ్మీర్‌కు సంబంధించిన హిందూ చారిత్రక గ్రంథాలు దీనిని జైపాల్ రాజధానిగా వర్ణించాయి మరియు దీనిని గజనీ మహమూద్ స్వాధీనం చేసుకున్నాడని పేర్కొన్నాయి. === సుల్తానేట్‌లు, మొఘలులు === తరువాతి సంవత్సరాలలో, ఈ ప్రాంత పాలకులచే కోట వివిధ రకాల మార్పులకు గురైంది. ప్రారంభ మహమ్మదీయ కాలం నాటి చరిత్రకారుల రచనలలో భటిండా , ''బట్రిండాగా'' కనిపిస్తుంది , దీనిని తరచుగా తప్పుగా ''తబర్‌హింద్‌గా'' మార్చారు. ప్రారంభ ముస్లిం చరిత్రలలో ఈ ప్రదేశం అల్తునియా పాలించిన తబర్‌హింద్‌గా వర్ణించబడింది.<ref name=":19" /> ఢిల్లీ మొదటి మహారాణి అయిన [[రజియా సుల్తానా]] , ఆమె పాలనకు వ్యతిరేకంగా తిరుగుబాటు చేసిన అల్తునియాచే ఖిలా ముబారక్‌లో ఖైదు చేయబడింది.<ref name=":0" /><ref>{{Cite web|title=Qila Mubarak Bathinda|url=http://www.viewpunjab.com/qila-mubarak-bathinda/|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20180709153744/http://www.viewpunjab.com/qila-mubarak-bathinda/|archive-date=9 July 2018|access-date=9 July 2018}}</ref> రజియా సుల్తానా కోట నుండి తప్పించుకుని అల్తునియాను వివాహం చేసుకుంది, వారిద్దరూ కలిసి ఢిల్లీని తిరిగి స్వాధీనం చేసుకున్నారు, ఆ తర్వాత చంపబడ్డారు.<ref name=":19" /> [[మొఘల్ సామ్రాజ్యం]] పాలనలో , ముఖ్యంగా మొఘల్ చక్రవర్తి [[అక్బర్]] ఆధ్వర్యంలో ఈ కోట అనేకసార్లు విస్తరించబడింది. === సిక్కు కాలం === 1754లో పాటియాలా సంస్థానానికి చెందిన బాబా అలా సింగ్ ఖిలా ముబారక్‌ను స్వాధీనం చేసుకుని, గురు గోవింద్ సింగ్ గౌరవార్థం దానికి ''గోబింద్‌గఢ్'' అని పేరు మార్చారు. దీనికి ముందు, మొదటి సిక్కు గురువు గురునానక్ దేవ్ 1515లో కోటను సందర్శించారని, తొమ్మిదవ సిక్కు గురువైన గురు తేగ్ బహదూర్ 1665లో సందర్శించారని స్థానికులు చెబుతారు. చాలా సంవత్సరాల తరువాత, 1705 లో, గురు గోవింద్ సింగ్ ముక్త్సర్ యుద్ధం విజయం సాధించిన తరువాత కోటకు వచ్చారు.<ref name=":3">Hindustan times article - [https://www.hindustantimes.com/chandigarh/bathinda-s-gobindgarh-fort-crumbling-poses-threat-to-visitors/story-8S6CneBKbLtPhAE4VgMV5J.html Bathinda’s Gobindgarh Fort crumbling, poses threat to visitors]</ref><ref name=":122">{{Cite web|title=Imperial Gazetteer of India, v. 8, p. 89, p. 90. - BHATINDA TOWN|url=https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?objectid=DS405.1.I34_V08_096.gif|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20180709153943/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?objectid=DS405.1.I34_V08_096.gif|archive-date=9 July 2018|access-date=9 July 2018|website=Digital South Asia Library.}}</ref><ref>Discover the ancient fort of bathinda - [https://indianculture.gov.in/forts-of-india/discovering-the-forts-of-india/ancient-bathinda-fort#:~:text=In%201665%2C%20the%20ninth%20guru,Battle%20of%20Muktsar%20(1705). indianculture.gov.in]</ref><ref name=":19" /> గురు గోవింద్ సింగ్ సందర్శన జ్ఞాపకార్థం, కోట సముదాయంలో రెండు గురుద్వారాలను నిర్మించారు, వాటిలో ఒకదాన్ని పాటియాలా మాజీ పాలకుడు కరమ్ సింగ్ నిర్మించారు.<ref name=":3" /> భటిండాలోని గురుద్వారా కిలా ముబారక్ ప్రధాన గురుద్వారా నిర్మాణం వాస్తవానికి 1835లో పాటియాలా మహారాజా కరమ్ సింగ్ పాలనలో సిక్కు వాస్తుశిల్పం ఫుల్కియన్ శైలిలో నిర్మించబడింది, ఇది అతని పాలనలో సృష్టించబడిన కొన్ని మిగిలి ఉన్న అసలు గురుద్వారా నిర్మాణాలలో ఒకటి.<ref name=":32">{{Cite web|last=Singh|first=Harmilan|date=June 2026|title=The King of the Arts: Karam Singh|url=https://www.sahapedia.org/king-arts-karam-singh|access-date=16 June 2026|website=[[Sahapedia]]}}</ref> == గ్యాలరీ == <gallery> దస్త్రం:Bhatinda_Fort_1906-_pg_78_-_India_under_royal_eyes-_Henry_Francis_Prevost_Battersby.jpg|1906లో బఠిండా కోట దస్త్రం:Qila_Mubarak_in_Bathinda.jpg|కోట లోపలి నుండి దృశ్యం దస్త్రం:Qila_Mubarak_inside.jpg|ఖిలా ముబారక్ లోపలి దృశ్యం దస్త్రం:Bathinda_fort_fromtop.jpg|కోట పై అంతస్తు నుండి దృశ్యం, జూన్ 2003 దస్త్రం:Quila-Mubarak-complex-Bhatinda-Bhatinda-Punjab.jpg|గోవింద్‌గఢ్ కోట </gallery> == మూలాలు == {{మూలాలజాబితా}} [[వర్గం:కోటలు]] qcsvcrj74lfvzbz6hdgbealt7o1976p 0 503269 4908448 4907937 2026-07-19T14:56:45Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 4908448 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = అగమ్ కువాన్ | native_name = | native_name_lang = | other_name = | settlement_type = పురావస్తు | image_skyline = Agam Kuan.jpg | image_alt = | image_caption = అగమ్ కువాన్ | nickname = | location = | pushpin_map= India Bihar#India | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption= అగమ్ కువాన్ స్థానం | coordinates = {{coord|25|35|53|N|85|11|48|E|display=inline,title}} | subdivision_type = [[సార్వభౌమ రాజ్యాల జాబితా|దేశం]] | subdivision_name = {{flag|India|name=భారతదేశం}} | subdivision_type1 = [[భారతదేశ రాష్ట్రాలు, కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలు|రాష్ట్రం]] | subdivision_name1 = [[మెట్రో]] | subdivision_type2 = మెట్రో | subdivision_name2 = [[పాట్నా]] | established_title = <!-- Established --> | established_date = | founder = | named_for = | government_type = | governing_body = పాట్నా మున్సిపల్ కార్పొరేషన్ | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_rank = | area_total_km2 = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_total = | population_as_of = | population_rank = | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_footnotes = | demographics_type1 = భాషలు | demographics1_title1 = అధికారిక | demographics1_info1 = [[హిందీ]] | timezone1 = [[భారత ప్రామాణిక కాలమానం|ఐఎస్‌టి]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = [[పిన్‌కోడ్|పిన్]] | postal_code = 800007 | registration_plate = | website = | footnotes = }} '''అగం కువాన్''' (అగమ్య బావి) భారతదేశంలోని [[బీహార్]] [[పాట్నా]] ఉన్న ఒక పురాతన బావి, పురావస్తు ప్రదేశం. ఇది [[మౌర్య సామ్రాజ్యం|మౌర్య చక్రవర్తి]] అశోకుడి కాలం (క్రీ. పూ. 1) నాటిదని చెబుతారు. ఇది వృత్తాకారంలో ఉంటుంది, దీని పైభాగంలోని 13 మీటర్ల (43 అడుగులు) వరకు ఇటుకలతోను , మిగిలిన 19 మీటర్ల (62 అడుగులు) వరకు చెక్క వలయాలతోను నిర్మించబడి ఉంది. భారతదేశం పురావస్తు సర్వే గుర్తించిన పురావస్తు ప్రదేశంలో అగం కువాన్ ఉంది, దీనికి ప్రక్కనే ఉన్న [[శీతలా దేవి|శీతలా]] దేవి ఆలయం కూడా ఉంది, ఇక్కడ [[శక్తి ఆరాధన|శక్తి]] దేవత శీతలా దేవిని పూజిస్తారు. ఈ ఆలయం లోపల [[సప్తమాత్రికలు|సప్తమాతృకుల]] పిండాలను (ఏడుగురు మాతృదేవతలను) పూజిస్తారు. [[మశూచి]], [[ఆటలమ్మ|చికెన్ పాక్స్]] ను నయం చేయడంలో ఉన్న నమ్మకానికి ఈ ఆలయం విస్తృతంగా గౌరవించబడుతుంది. == స్థానం == అగమ్ కువాన్ [[బీహార్]] [[భారతదేశ రాష్ట్రాలు, కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలు|రాష్ట్రం]] పాట్నా శివార్లలోని పంచ పహాడి వెళ్లే మార్గంలో గుల్జార్‌బాగ్ రైల్వే స్టేషన్‌కు సమీపంలో ఉంది.<ref name="doa">{{Cite web|title=Agam Kuan|url=http://yac.bih.nic.in/Da-01.htm#AgamKuan|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303181914/http://yac.bih.nic.in/Da-01.htm#AgamKuan|archive-date=3 March 2016|access-date=15 September 2008|publisher=Directorate of Archaeology, Government of Bihar, official website}}</ref> ఇది పాట్నాకు తూర్పున, గుల్జార్‌బాగ్ స్టేషన్‌ నైరుతి దిశలో ఉంది.<ref name="Patna">{{Cite web|title=The Explorations and Excavations at Patna: Agamkuan, Khaaunia & Stone Trough|url=http://dc-patna.bih.nic.in/Brief_History/ExploExcav.aspx|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402111944/http://dc-patna.bih.nic.in/Brief_History/ExploExcav.aspx|archive-date=2 April 2015|publisher=National Informatics Centre}}</ref> == పురాణం ప్రకారం == బ్రిటిష్ అన్వేషకుడు లారెన్స్ వాడెల్ 1890లలో [[పాటలీపుత్ర]] శిధిలాలను అన్వేషిస్తున్నప్పుడు, అశోకుడి నరక గదుల్లో భాగంగా, బౌద్ధమతాన్ని స్వీకరించడానికి ముందు హింస కోసం [[అశోకుడు]] నిర్మించిన పురాణ బావి అగం కువాన్ అని గుర్తించాడు.{{Sfn|Vishnu|1993|p=173}} ఈ చిత్రహింసలను చైనీస్ ప్రయాణికులు కూడా నివేదించారు (బహుశా 5వ, 7వ శతాబ్దాలకు చెందిన ఫా హియెన్) <ref name="doa2">{{Cite web|title=Agam Kuan|url=http://yac.bih.nic.in/Da-01.htm#AgamKuan|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303181914/http://yac.bih.nic.in/Da-01.htm#AgamKuan|archive-date=3 March 2016|access-date=15 September 2008|publisher=Directorate of Archaeology, Government of Bihar, official website}}</ref> దోషులను బావి నుండి వెలువడే అగ్నిలో పడేసి హింసించడానికి ఈ బావిని ఉపయోగించినట్లు పేర్కొన్నారు. అశోకుడి శాసనం సంఖ్య VIII ఈ బావి గురించి ప్రస్తావించింది, దీనిని "అగ్ని బావి" లేదా "భూమిపై నరకం" అని కూడా పిలుస్తారు.{{Sfn|Vishnu|1993|p=173}} [[మౌర్య సామ్రాజ్యం]] సింహాసనాన్ని పొందడానికి అశోకుడు తన సవతి సోదరుడి 99 తలలను విసిరి, తలలను బావిలో ఉంచాడని మరొక ప్రసిద్ధ పురాణం పేర్కొంది.<ref name="doa2" /> అయితే, పురావస్తు సర్వేలలో, బౌద్ధ సింహళీయుల పురాణానికి విరుద్ధంగా ఉన్న బావి నుండి తల ఎముకలు లేదా అస్థిపంజరం ఆధారాలు కనుగొనబడలేదు.<ref>{{Cite book|url=http://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.35492|title=Annual Report Of The Archaeological Survey Of India|last=Blakiston|first=J. F.|date=1928|pages=34–36}}</ref> [[దస్త్రం:Statue_of_Matrikas_found_near_Agam_Kuan,_Patna,_1895.jpg|thumb|అగం కువాన్ సమీపంలో కనుగొనబడిన మాతృకా విగ్రహం.]] ఒక పురాణం ప్రకారం, ఈ బావికి [[పాతాళం|పాతాళ]] భూగర్భ సంబంధం ఉంది (నెదర్ వరల్డ్ లేదా నరకం) ఒక సాధువు బావిలో భారీ లాగ్ను కనుగొన్నాడని, అది సముద్రంలో పోగొట్టుకుందని అంచనా వేయబడింది. మరో భౌగోళిక-జలసంబంధ అనుసంధానం అగం కువాన్ [[గంగా నది]] అనుసంధానించబడిందని సూచించింది.<ref name="Patna" />{{Sfn|Sinha|1999|p=34-35, 59}} ఈ ప్రదేశం అనేక జైన పురాణాలతో కూడా అనుసంధానించబడి ఉంది, వాటిలో ముఖ్యమైనది జైన సన్యాసి సుదర్శన, చాంద్ అనే రాజు బావిలోకి విసిరినప్పుడు, ఉపరితలంపై తేలుతూ, తామర మీద కూర్చొని ఉన్నట్లు కనుగొనబడింది.{{Sfn|O’Brien|p=17}}<ref name="doa2" /> సందర్శకులు ఆగమ్ కువాన్ లోకి నాణేలను విసురుతారు, ఎందుకంటే ఇది ఇప్పటికీ పవిత్రమైనదిగా పరిగణించబడుతుంది.{{Sfn|Sinha|1999|p=59}} దీనిని అనేక మతపరమైన వేడుకలకు, ముఖ్యంగా [[హిందూ మతం|హిందూ]] వివాహాలకు ఉపయోగిస్తారు.<ref name="doa2" /> దీనిని పూజించినప్పటికీ, బావిలోని నీటిని వినియోగించరు .<ref name="Patna3">{{Cite web|title=The Explorations and Excavations at Patna: Agamkuan, Khaaunia & Stone Trough|url=http://dc-patna.bih.nic.in/Brief_History/ExploExcav.aspx|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402111944/http://dc-patna.bih.nic.in/Brief_History/ExploExcav.aspx|archive-date=2 April 2015|publisher=National Informatics Centre}}</ref> బావి చరిత్ర "వేడి & నరకం" తో ముడిపడి ఉన్నందున సాధారణంగా వేసవి నెలల్లో పువ్వులు, నాణేల సమర్పణలు బావిలోకి విసిరివేయబడతాయి. మొహమ్మదన్ పాలనకు చెందిన మొఘల్ అధికారులు ఆగమ్ కువాన్కు బంగారం, వెండి నాణేలను అందించారు.{{Sfn|Sinha|1999|p=34-35}} == ఫీచర్లు == ఈ నిర్మాణం 105 అడుగుల (32 మీ) లోతు, వృత్తాకారంలో ఉండి, 4.5 మీటర్ల (15 అడుగులు) వ్యాసం కలిగి ఉంది. దీని పై సగభాగం 44 అడుగుల (13 మీ) లోతు వరకు ఇటుకలతో కప్పబడి ఉండగా, కింది 61 అడుగుల (19 మీ) భాగం చెక్క వలయాల శ్రేణి ద్వారా భద్రపరచబడింది. నాచుతో కప్పబడిన ఈ ఉపరితల నిర్మాణం, ఇప్పుడు బావిని కప్పివేసి దాని అత్యంత విశిష్ట లక్షణంగా నిలుస్తుంది, దీనికి ఎనిమిది వంపు కిటికీలు ఉన్నాయి.<ref name="doa2" /> [[అక్బర్|అక్బర్ చక్రవర్తి]] పాలనలో ఈ బావిని పునరుద్ధరించారు, బావి చుట్టూ పైకప్పు నిర్మాణం నిర్మించబడింది. ఈ వృత్తాకార నిర్మాణంలో ఎనిమిది కిటికీలు అమర్చబడి ఉన్నాయి, ఇవి బాగా అమర్చబడి ఉంటాయి.<ref>{{Cite web|title=Brief description of important archaeological sites/monuments among protected ones:Agam Kuan, Patna|url=http://yac.bih.nic.in/Da-01.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303181914/http://yac.bih.nic.in/Da-01.htm|archive-date=3 March 2016|access-date=15 September 2008|publisher=Directorate of Archaeology, Government of Bihar}}</ref> == మైదానాలు == [[దస్త్రం:Shitala_Devi_Temple.JPG|కుడి|thumb|శీతలా దేవి ఆలయం]] అగం కువాన్‌తో పాటు, పురావస్తు ప్రదేశంలో ఒక ఆలయంతో పాటు అనేక పురాతన, మధ్యయుగ శిల్పాలు ఉన్నాయి. [[శీతలా దేవి]] ఆలయం బావి ప్రక్కనే ఉంది, ఇది సప్తమాతృకుల (ఏడుగురు మాతృదేవతలు) పిండాలను కలిగి ఉన్న శీతలా దేవికి అంకితం చేయబడింది. మశూచి, చికెన్ పాక్స్ ను నయం చేయడంలో ఉన్న నమ్మకానికి ఈ ఆలయాన్ని విస్తృతంగా పూజిస్తారు, కోరిక నెరవేర్చడానికి భక్తులు కూడా దీనిని సందర్శిస్తారు.<ref name="doa2" />{{Sfn|O'Malley|1924|p=193}} ఆలయ మహిళా పూజారి అనేది అసాధారణమైన ఆచారం.{{Sfn|Sinha|1999|p=34-35}} మౌర్య కళా కాలానికి చెందిన యక్ష విగ్రహం ఆలయం వెలుపల కాపలాగా నిలబడి ఉంది. 1879–80లో ఈ ప్రదేశాన్ని సందర్శించినప్పుడు అలెగ్జాండర్ కన్నింగ్‌హామ్ దీనిని ఇంతకుముందు వివరించారు.<ref>[http://www.collectbritain.co.uk/personalisation/object.cfm?uid=019PHO000001003U0210C000 British Library] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120209012150/http://www.collectbritain.co.uk/personalisation/object.cfm?uid=019PHO000001003U0210C000|date=9 February 2012}} "A. Cunningham ([[Alexander Cunningham]]) wrote (after his 1879-80 tour), 'When I saw the two statues in the New Indian Museum at Calcutta, I then remembered that a broken statue of a similar kind was still standing at Agam Kua, just outside the city of Patna, adorned with a new head and a pair of roughly marked breasts, so as to do duty for the great goddess Mata-Mai...The Agam Kua is a very large and very old brick well...The broken figure is said to have been found in this well, and it seems probable therefore that the two statues were also found either at or near the same place."</ref> ఈ కళాఖండం ప్రస్తుత కాలంలో గుర్తించబడలేదు.<ref name="doa2" /> == మూలాలు == {{మూలాలజాబితా}} [[వర్గం:మౌర్య సామ్రాజ్యం]] 6k45yss10d5gsczuid40vnpnmbma9ff 0 503271 4908457 4907944 2026-07-19T16:02:32Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 4908457 wikitext text/x-wiki [[File:Tamil nadu, buddha shakyamuni seduto in meditazione (dhyanamudra), dinastia chola, xii secolo ca, da nagapattinam.jpg|thumb|పద్మాసనంలో కూర్చున్న బుద్ధుడు, 11వ శతాబ్దం, తమిళనాడు.]] [[File:Tamil nadu, buddha con la mano sinistra nel gesto del dono (varadamudra), dinastia chola, XI-XII secolo.jpg|thumb|కాంస్య బుద్ధ విగ్రహం, చోళుల కాలం, 10వ శతాబ్దం.]] '''తమిళులలో బౌద్ధమతం''' చారిత్రాత్మకంగా భారతదేశం, [[శ్రీలంక]] [[తమిళకం]] ప్రాంతంలో కనుగొనబడింది.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=CvetN2VyrKcC|title=Imagining a Place for Buddhism: Literary Culture and Religious Community in Tamil-Speaking South India|last=Monius|first=Anne|date=2001|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-803206-9}}</ref> == భారతదేశం == === మూలం === కాకప్పట్టినం పట్టణం వారసత్వం క్రీస్తుపూర్వం 3వ శతాబ్దానికి చెందిన బర్మీస్ చారిత్రక గ్రంథంలో కనుగొనబడింది, అశోక రాజు నిర్మించిన బుద్ధ విహారానికి ఆధారాలను ఇస్తుంది. క్రీ పూ 2 వ శతాబ్దానికి చెందిన శ్రీలంకలోని [[అనురాధపురం|అనురాధపుర]] నుండి వచ్చిన ఒక శాసనం బౌద్ధ సంస్థతో తమిళ వ్యాపారుల అనుబంధాన్ని నమోదు చేస్తుంది.<ref>{{Cite web|last=Duraiswamy|first=Dayalan|title=Role of Archaeology on Maritime Buddhism|url=https://www.academia.edu/19992743|language=en}}</ref> 4వ-5వ శతాబ్దపు బౌద్ధ మఠం పురాతన శిధిలాలు, ఒక బుద్ధ విగ్రహం, ఒక బుద్ధపద (బుద్ధుని పాదముద్ర) పురాతన నగరంలోని మరొక విభాగంలో, ఇప్పుడు పల్లవనేశ్వరం కనుగొనబడ్డాయి.<ref>{{Cite paper|title=Marine archaeological explorations of Tranquebar-Poompuhar region on Tamil Nadu coast|url=https://drs.nio.res.in/drs/bitstream/handle/2264/3295/Mar_Archaeol_2_5.pdf}}</ref> నాగపట్టణం క్రీ. శ. 4వ-5వ శతాబ్దపు బౌద్ధ కేంద్రంగా ఉండేది. దీని [[స్తూపం|స్థూపం]] ఈ యుగానికి చెందినది. తెలియని తేదీ నాటికి బౌద్ధమతం ఈ నగరం నుండి అదృశ్యమైంది, కానీ 9వ శతాబ్దం నాటికి పునరుద్ధరించబడింది.(హెచ్‌పి రే, ది విండ్స్ ఆఫ్ చేంజ్, ఢిల్లీ 1994, పే. &nbsp;142), ది విండ్స్ ఆఫ్ చేంజ్, ఢిల్లీ 1994, పేజీ 142:11వ శతాబ్దంలో, చూడామణి విహారాన్ని జావానీస్ రాజు శ్రీ విజయ సులమానివర్మన్ [[మొదటి రాజరాజ చోళుడు|మొదటి రాజా చోళ]] పోషణతో నిర్మించారు.<ref name="history">{{Cite web|title=Ancient ports and maritime trade centres in Tamilnadu and their significance|url=http://www.nio.org/past_events/archaeology/sridhar.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070208135309/http://www.nio.org/past_events/archaeology/sridhar.pdf|archive-date=8 February 2007|access-date=2006-10-16}}</ref> కులోత్తుంగచోళ "అనిమంగళం రాగి ఫలకం" "కాసిబా థెరా" [బౌద్ధ సన్యాసి] 6వ శతాబ్దంలో "నాగనాడు" బౌద్ధ సన్యాసుల సహాయంతో బౌద్ధ ఆలయాన్ని పునరుద్ధరించాడని పేర్కొంది. ఈ "నగర్ అన్నం విహార్" తరువాత "నాగనానవిగర్" గా పిలువబడింది. 15వ శతాబ్దం వరకు బౌద్ధమతం అభివృద్ధి చెందింది, విహార భవనాలు 18వ శతాబ్దం వరకూ కొనసాగాయి. [[కాంచీపురం]] [[దక్షిణ భారతదేశం]] పురాతన నగరాల్లో ఒకటి, తమిళ, సంస్కృత, [[పాళీ భాష|పాలి]] భాషలకు అభ్యాస నగరంగా ఉండేది, దీనిని [[హ్యూయెన్ త్సాంగ్|జువాన్జాంగ్]] సందర్శించాడని నమ్ముతారు. ఆయన 7వ శతాబ్దంలో ఈ నగరాన్ని సందర్శించి, ఈ నగరం 6 మైళ్ల చుట్టుకొలతలో ఉందని, ఇక్కడి ప్రజలు ధైర్యం, భక్తి, అలాగే న్యాయం పట్ల ప్రేమ, విద్య పట్ల ఆరాధనకు ప్రసిద్ధి చెందారని చెప్పారు. [[గౌతమ బుద్ధుడు]] ఈ ప్రదేశాన్ని సందర్శించినట్లు ఆయన నమోదు చేశారు. 4వ శతాబ్దం నుండి 9వ శతాబ్దం వరకు [[పల్లవులు|పల్లవ రాజవంశం]] పాలనలో [[కాంచీపురం]] ప్రసిద్ధి చెందింది. ఈ నగరం పల్లవుల రాజధానిగా పనిచేసింది, తెలిసిన అనేక దేవాలయాలు వారి పాలనలో నిర్మించబడ్డాయి. తమిళ సంప్రదాయం ప్రకారం, [[జెన్]] వ్యవస్థాపకుడు [[బోధిధర్మ]] ఇక్కడ జన్మించాడు.{{Sfn|Kambe|2008}} == సాహిత్యం == 2వ శతాబ్దపు సాధారణ శకానికి చెందిన వివిధ విద్వాంసుల రచనలు బౌద్ధ తాత్విక ఇతివృత్తాలు, అంతర్దృష్టులతో ప్రముఖ తమిళ కవులు రచించిన శాస్త్రీయ తమిళ రచనల పుట్టుకను చూశాయి, తమిళ విద్వాంసుల ప్రపంచంలో బౌద్ధమతం చూపిన ప్రభావాన్ని వివరిస్తాయి.<ref>{{Cite paper|title=Manimekalai: The ancient Buddhist Tamil epic, its relevance to psychiatry|date=2016}}</ref> ఆ కాలంలోని శాస్త్రీయ ఉత్పత్తులలో ఒకటి, ప్రసిద్ధ కవి చిత్తలై చథానార్ రాసిన పురాతన తమిళ బౌద్ధ ఇతిహాసం-కవిత మణిమేకలై, ఇది కావేరిపట్టణం పట్టణంలో ఉంది.<ref>Rao Bahadur Krishnaswāmi Aiyangar, ''Maṇimekhalai in its Historical Setting'', London, 1928. Available at www.archive.org</ref><ref>Hisselle Dhammaratana,''Buddhism in South India'', Buddhist Publication Society, Kandy, 1964. Available on Buddhist Publication Society Online Library {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304025849/http://www.bps.lk/olib/wh/wh124-u.html|date=4 March 2016}}</ref> == తమిళ బౌద్ధ చారిత్రక వ్యక్తులు == * బోధిసేన-జపాన్ పర్యటనలో ప్రసిద్ధి చెందిన బౌద్ధ పండితుడు * బుద్ధదత్త-5వ శతాబ్దపు తెరవాడ బౌద్ధ రచయిత * ధమ్మపాల-[[థేరవాదం|తెరవాడ]] బౌద్ధ వ్యాఖ్యాత బదరా తిత విహారలో నివసించినట్లు భావిస్తున్నారు * డిగ్నాగ-6వ శతాబ్దపు బౌద్ధ పండితుడు, బౌద్ధ తర్కశాస్త్ర పాఠశాల స్థాపకుల్లో ఒకరు-ప్రమాణ-సముచ్చయ * వజ్రబోధి-రహస్య బౌద్ధ సన్యాసి, కొన్ని సిద్ధాంతాల ప్రకారం, ఇప్పుడు తమిళకం నుండి వచ్చిన షింగాన్ బౌద్ధమతం 8 పితృస్వామికులలో ఒకరు. [[బీహార్]] [[నలందా|నలంద]] మఠంతో కూడా సంబంధం కలిగి ఉంది == శ్రీలంక == === తలైవెట్టి మునియప్పన్ బౌద్ధ దేవాలయం === [[దస్త్రం:Thalaivettimuniyappantirumalaiammantemple.jpg|thumb|తలైవెట్టి మునియప్పన్ ఆలయం]] సేలంలోని బుద్ధ ట్రస్ట్ దాఖలు చేసిన పిటిషన్పై మద్రాస్ హైకోర్టు విచారణ జరిపింది, ఇది విగ్రహం మొదట బుద్ధుడిది అని, కానీ కాలక్రమేణా దానిని స్వాధీనం చేసుకుని తలైవెట్టి మున్నియప్పన్ విగ్రహంగా పూజించబడిందని పేర్కొంది. సేలం జిల్లాలోని ఒక ఆలయంలో ప్రధాన దేవత విగ్రహం బుద్ధుడి విగ్రహం అని, హిందూ దేవత కాదని మద్రాస్ హైకోర్టు ప్రకటించింది. ఆలయంలోని విగ్రహాన్ని ప్రస్తుతం తలైవేట్టి మునియప్పన్ గా పూజిస్తున్నారు. ఈ విగ్రహం బుద్ధుడిదేనని పేర్కొంటూ 2017లో పిటిషన్ దాఖలు చేసిన సేలం కేంద్రంగా పనిచేస్తున్న బుద్ధ ట్రస్ట్ దాఖలు చేసిన పిటిషన్‌ను హైకోర్టు విచారిస్తోంది. బుద్ధుడి విగ్రహం వాస్తవంగా బుద్ధుడి విగ్రహమని ప్రాథమిక తనిఖీలో తేలిందని రాష్ట్ర పురావస్తు శాఖ దాఖలు చేసిన నివేదికను పరిగణనలోకి తీసుకున్న జస్టిస్ ఎన్ ఆనంద్ వెంకటేష్ తీర్పు ఇచ్చారు. == మూలాలు == {{మూలాలజాబితా}} [[వర్గం:ఆగ్నేయాసియా చరిత్ర]] l6745o3whjjwfwzrvcod0lyn0vee454 0 503273 4908624 4907947 2026-07-20T04:16:31Z InternetArchiveBot 88395 0 మూలము(ల)ను భద్రపరచటానికి ప్రయత్నించగా, 4 పనిచేయనివిగా గుర్తించాను.) #IABot (v2.0.9.5 4908624 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = అమ్రపాలి | image = Amrapali.jpg | alt = | caption = | director = లేఖ్ టాండన్ | producer = ఎఫ్‌సి మెహ్రా | writer = '''కథ & స్క్రీన్ ప్లే''': ఓంకార్ సాహిబ్<br />'''మాటలు:'''అర్జున్ దేవ్ రష్క్<br />బల్బీర్ సింగ్ (అదనపు మాటలు) | starring = [[సునీల్ దత్]]<br />[[వైజయంతిమాల]]<br />ప్రేమ్ నాథ్ | music = [[శంకర్–జైకిషన్]] | cinematography = ద్వారకా దివేచా | editing = ప్రాణ్ మెహ్రా | studio =ఈగిల్ ఫిల్మ్స్<ref>{{cite web|title=Office Office maker passes away |url=http://www.screenindia.com/news/Office-Office-maker-passes-away/342960/ |archive-url=https://archive.today/20120910193810/http://www.screenindia.com/news/Office-Office-maker-passes-away/342960/ |url-status=dead |archive-date=10 September 2012 |date=31 July 2008 |publisher= Screen }}</ref> | distributor = | released = {{Film date|1966|09|11|df=yes}}<!-- {{start date|df=yes|YYYY|MM|DD}} --> | runtime = | country = [[భారతదేశం]] | language = [[హిందీ]] | budget = | gross = }} ఆమ్రపాలి 1966లో విడుదలైన చారిత్రక హిందీ సినిమా. [[సునీల్ దత్]], [[వైజయంతిమాల|వైజయంతీమాల]] ప్రధాన పాత్రలు పోషించగా లేఖ్ టాండన్ దర్శకత్వం వహించిన ఈ సినిమాకి [[శంకర్–జైకిషన్]] సంగీతం స్వరపరిచారు. ఇది అమ్ర[[పాళీ భాష|పాలి]] ([[ఆమ్రపాలి|అంబాపాలి]]) నాగర్వధు (ప్రస్తుత [[బీహార్]] [[వైశాలి (ప్రాచీన నగరం)|వైశాలి]] చెందిన రాజ వేశ్య, క్రీపూ 500 లో పురాతన భారతదేశంలోని లిచ్ఛవి రిపబ్లిక్ రాజధాని, ఆమెతో ప్రేమలో పడే [[మగధ సామ్రాజ్యం]] [[హర్యంకా రాజవంశం|హర్యాంక చక్రవర్తి]] అజాతశత్రు జీవితం ఆధారంగా రూపొందించబడింది. ఆమెను పొందడానికి అతను వైశాలిని నాశనం చేసినప్పటికీ, ఈ మధ్యకాలంలో గౌతమ బుద్ధుడితో ఆమె ఎన్‌కౌంటర్ ద్వారా ఆమె రూపాంతరం చెందింది, ఆమె అతని శిష్యురాలిగా, అర్హంతురాలిగా మారింది. ఆమె కథ పాత పాలి గ్రంథాలలో బౌద్ధ సంప్రదాయాలలో ప్రస్తావించబడింది.<ref>[https://web.archive.org/web/20090429004610/http://www.bihar.ws/info/Districts-of-Bihar/History-of-Vaishali.html History of Vaishali]</ref><ref>[http://www.palikanon.com/english/pali_names/am/ambapaalii.htm Ambapālī (Ambapālikā) in Buddhist Dictionary of Pali names]</ref> ఈ సినిమా 39వ అకాడమీ అవార్డులలో ఉత్తమ విదేశీ భాషా చిత్రం భారతీయ ప్రవేశంగా ఎంపిక చేయబడింది, కానీ నామినీగా అంగీకరించబడలేదు.<ref>Margaret Herrick Library, Academy of Motion Picture Arts and Sciences</ref> ఈ సినిమా వాణిజ్యపరంగా విజయం సాధించకపోయినప్పటికీ, కాలక్రమేణా దాని కీర్తి పెరిగింది ఇది ఇప్పుడు హిందీ సినిమాలో ఒక క్లాసిక్‌గా పరిగణించబడుతుంది. ఇది నాటకీయ యుద్ధ సన్నివేశాలు, [[భాను అథియా|భాను అథైయా]] విలక్షణమైన దుస్తులు, బలమైన యుద్ధ వ్యతిరేక భావాలకు గుర్తుండిపోతుంది.<ref>{{Cite web|date=3 February 2006|title=V.K.MURTHY: Lens and Sensibility|url=http://www.screenindia.com/old/fullstory.php?content_id=11896|website=[[Screen (magazine)|Screen]]}}{{Dead link|date=జూలై 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web|date=29 March 2002|title=Are they calling the shots?|url=http://www.screenindia.com/old/20020329/fcover.html|website=[[Screen (magazine)|Screen]]}}{{Dead link|date=జూలై 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/arts/article113444.ece|title=Clothes maketh the film|date=25 February 2010|work=[[The Hindu]]}}</ref><ref>[http://www.rediff.com/movies/2004/mar/04corner.htm What if Amrapali were remade today?]</ref> ఈ సినిమా హక్కులు షారుఖ్ ఖాన్ రెడ్ చిల్లీస్ ఎంటర్‌టైన్‌మెంట్ యాజమాన్యంలో ఉన్నాయి. == కథ == పదేపదే విజయాలు సాధించినప్పటికీ, విజయం కోసం అతని ఆకలి తీరలేదు, [[మగధ సామ్రాజ్యం|మగధ]] చెందిన మహారాజా (గొప్ప రాజు అజాతశత్రు ([[సునీల్ దత్]]) తన విజయ పరంపరను కొనసాగించాలని కోరుకుంటారు, ఎందుకంటే విజయం సాధించలేని ఏకైక నగరం [[వైశాలి (ప్రాచీన నగరం)|వైశాలి]]. అతని [[జ్యోతిషం|జ్యోతిష్కులు]] అతనిని ముందే హెచ్చరిస్తారు-అతని సేనాపతి (జనరల్) (ప్రేమ్ నాథ్) అతని సైన్యం అలసిపోయిందని, విశ్రాంతి తీసుకోవాల్సిన అవసరం ఉందని హెచ్చరించాడు-అతని సొంత తల్లి అతన్ని ఏ యుద్ధంలో పాల్గొననివ్వడానికి నిరాకరిస్తుంది-కాని అతను ఎవరి మాట వినడానికి నిరాకరిస్తాడు, యుద్ధానికి తొందరపడతాడు-ఇది వైశాలి సైన్యం చేతిలో తదుపరి ఓటమికి దారితీస్తుంది. గాయపడి, ఓడిపోయి, శత్రువు సైనికుల నుండి పారిపోతున్న అజాతశత్రు వైశాలి సైనికుడి ముసుగులో [[ఆమ్రపాలి]] ([[వైజయంతిమాల|వైజయంతీమాల]]) అనే మహిళతో ఆశ్రయం పొందుతాడు. ఆమె అతన్ని తిరిగి ఆరోగ్యంగా చూసుకుంటుంది, కానీ అతను మగధ్ యొక్క అజాతశత్రు అని ఆమ్రపాలికి తెలియదు, అయినప్పటికీ వారు ఒకరినొకరు ప్రేమించుకుంటారు. అజాతశత్రు సేనాపతి బాదభద్ర సింగ్ (కె. ఎన్. సింగ్) లో ఒక మిత్రుడిని కనుగొంటాడు, ఇద్దరూ వైశాలికి వ్యతిరేకంగా కుట్ర చేయడం ప్రారంభిస్తారు-ఈసారి సైనికుల సంఖ్యను తగ్గించడం ద్వారా, వారిని మద్యానికి బానిస చేయడం, పేలవమైన శిక్షణా పద్ధతులు, తక్కువ వేతనం-తద్వారా వారి మనోస్థైర్యాన్ని తగ్గించి, మగధకు సులభమైన విజయానికి మార్గం సుగమం చేస్తుంది. నృత్య పోటీలో గెలిచిన ఆమ్రపాలి, రాజ్నార్థకి (వైశాలి ప్రభుత్వ నృత్య కళాకారిణి) గా పట్టాభిషేకం చేయబడుతుంది. ఆమె నిజమైన దేశభక్తురాలిగా అందరికీ తెలుసు. ఒక రోజు, తాను ప్రేమిస్తున్న సైనికుడు మరెవరో కాదని, అజాతశత్రువు అని తెలుసుకుంటుంది. నిజమైన దేశభక్తురాలిగా, ఆమె అతనితో అన్ని సంబంధాలను తెంచుకుని, తనను మళ్లీ చూడవద్దని చెబుతుంది. హృదయ విదారక స్థితిలో ఉన్న ఆమె, తాను రాజ్నార్థకి పదవిని విడిచిపెట్టాలనుకుంటున్నానని వైశాలి పాలకుడికి చెబుతుంది. కోర్టు సభ్యులు ఆమెపై ఒత్తిడి తెచ్చి, ఆమె అజాతశత్రు తో ప్రేమలో పడిందని ప్రతి ఒక్కరూ తెలుసుకుని ఆమెను దేశద్రోహిగా ప్రకటిస్తారు. వైశాలి పాలకుడు పౌర్ణమి రాత్రి ఆమెను ఉరితీయమని ఆదేశిస్తూ చెరసాలలో ఆమెకు జీవిత ఖైదు విధిస్తాడు. ఇది విని ఆగ్రహానికి గురైన అజాతశత్రు తన సైన్యాన్ని సమీకరించి, వైశాలి ప్రజలను భయభ్రాంతులకు గురిచేసి, నగరాన్ని కాల్చివేసి, దానిలోని దాదాపు ప్రతి ఒక్కరినీ చంపుతాడు. అప్పుడు అతను తన ప్రియురాలిని నేలమాళిగల నుండి విడిపించడానికి పరుగెత్తతాడు. అతను ఆమెను విడిపిస్తాడు-కానీ అది అదే ఆమ్రపాలి కాదు-ఈ ఆమ్రపాలి చాలా భిన్నంగా ఉంటుంది, ఆమె విజేత ప్రేమికుడి సమక్షంలో ఉండటం అస్సలు థ్రిల్డ్ కాదు. ఆమెను అతను యుద్ధభూమికి తీసుకువెళతాడు, ఆమెను పొందడానికి అతను చంపిన ప్రతి ఒక్కరినీ చూపిస్తాడు. ఇంత రక్తపాతం చూసి ఆమె భయపడుతుంది. ఆమె ఇకపై ఇలా జీవించలేనని చెప్పి తనను తాను గౌతమ బుద్ధుడికి ([[నరేంద్ర నాథ్]]) అప్పగించుకుంటుంది. అజాతశత్రు కూడా ఆమెను అనుసరించి లొంగిపోతాడు. == నటీనటులు == * [[సునీల్ దత్]]-అజాతశత్రు * [[వైజయంతిమాల|వైజయంతీమాల]]-[[ఆమ్రపాలి]] * ప్రేమ్ నాథ్-మగధ సేనాపతి వీర్ * బిపిన్ గుప్తా-[[వైశాలి (ప్రాచీన నగరం)|వైశాలి]] * [[గజానన్ జాగిర్దార్|గజానన్ జాగీర్దార్]]-కుల్పతి మహానం * కె. ఎన్. సింగ్-సేనాపతి బలభద్ర సింగ్ * [[మాధవి]]-రాజ్ నర్తకి * మృదులా రాణి-రాజమాత (ఆజాత్ షత్రు తల్లి) * [[సులోచన (నటి)|రూబీ మైయర్స్]]-వైశాలి ప్రథమ మహిళ * [[నరేంద్ర నాథ్]]- [[గౌతమ బుద్ధుడు]] * బాబూరావు పెందార్కర్-వైశాలి గణ ముఖ్య సలహాదారు (నీల్ గగన్ కీ పాటలో) * [[బేలా బోస్]]-వైశాలి గ్రామ అమ్మాయి * జుల్ వెల్లాని-సోమ్, కుల్పతి కుమారుడు * రణధీర్ * నజీర్ కాశ్మీరీ * కేశవ్ రాణా-వైశాలి సైనికుడు * [[గోపీకృష్ణ (నాట్యాచార్యుడు)|గోపీ కృష్ణ]]-వేడుక నృత్యంలో ప్రధాన నర్తకుడు == సంగీతం == ఈ సినిమాలోని మరో ముఖ్యాంశం [[శంకర్–జైకిషన్|శంకర్ జైకిషన్]] ద్వయం సంగీతం, అప్పుడు వారి కెరీర్ శిఖరాగ్రంలో, వారు నాలుగు పాటలలో అత్యంత సంయమనంతో కూడిన ఇంకా పూర్తిగా భారతీయ శాస్త్రీయ సంగీత-ఆధారిత సంగీతాన్ని అందించారు, ఇది ఆ యుగంలో చాలా తక్కువ పాటలు ఉన్న పీరియడ్ సినిమాలో మరొక అరుదైనది. అన్ని పాటలను [[లతా మంగేష్కర్]] పాడారు, ఆమె కెరీర్‌లోని కొన్ని అత్యుత్తమ గీతాలు కూడా ఇందులో ఉన్నాయి, వాటిలో "తుమ్హే యాద్ కర్తే కర్తే", "నీల్ గగన్ కి ఛావో మే" మరియు "జావో రే జోగీ" వంటివి ఉన్నాయి.<ref>{{Cite web|date=22 March 2010|title=MUSIC DIRECTOR: Down Melody Lane|url=http://www.screenindia.com/old/print.php?content_id=9041|publisher=[[Screen (magazine)|Screen]]}}{{Dead link|date=జూలై 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === ట్రాక్ జాబితా === {| class="wikitable" style="font-size:95%;" !# !పేరు !గాయకుడు (లు) !పాటల రచయితలు |- |1 |"జో రే" |[[లతా మంగేష్కర్]] |[[శైలేంద్ర]] |- |2 |"తుమ్హేన్ యాద్ కార్తే కార్తే" |[[లతా మంగేష్కర్]] |[[శైలేంద్ర]] |- |3 |"నీల్ గగన్ కీ ఛావోన్ మే" |[[లతా మంగేష్కర్]] |హస్రత్ జైపురి |- |4 |"తడప్ యే దిన్ రాత్ కీ" |[[లతా మంగేష్కర్]] |[[శైలేంద్ర]] |- |5 |"నాచో గావో నాచో ధూమ్ మచావో" |[[లతా మంగేష్కర్]] |[[శైలేంద్ర]] |} == ప్రజాదరణ పొందిన సంస్కృతిలో == ఈ సినిమా నుండి ఒక సన్నివేశం ''[[ఓం శాంతి ఓం]]'' (2007) సినిమాలో ''ధూమ్ తానా'' పాట వీడియోలో ఉపయోగించబడింది, ఇందులో [[దీపికా పడుకోణె|దీపికా పదుకొనే,]] వైజయంతీమాల ఆమ్రపాలిగా నృత్యం చేసింది. దీపిక 1970ల నాటి నటి పాత్రను పోషిస్తున్నందున, ఆ ఫ్రేమ్‌ల నుండి అమరపాలిని డిజిటల్‌గా తొలగించారు.<ref>{{Cite web|date=23 November 2007|title=Magical music video|url=http://www.screenindia.com/old/fullstory.php?content_id=18003|publisher=[[Screen (magazine)|Screen]]}}{{Dead link|date=జూలై 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == మూలాలు == {{మూలాలజాబితా}} ==బయటి లింకులు== * {{IMDb title|0060104}} [[వర్గం:హిందీ సినిమా]] kaark3b79cpteyseehxrw5coa98k746 0 503307 4908512 4908351 2026-07-19T21:53:08Z InternetArchiveBot 88395 2 మూలము(ల)ను భద్రపరచటానికి ప్రయత్నించగా, 0 పనిచేయనివిగా గుర్తించాను.) #IABot (v2.0.9.5 4908512 wikitext text/x-wiki {{Short description|భారతీయ రాష్ట్ర రాజకీయ సంక్షోభం}} {{Use dmy dates|date=February 2020}} {{Use Indian English|date=February 2020}} {{Infobox event | name = 2015–2016 అరుణాచల్ ప్రదేశ్ రాజకీయ సంక్షోభం | image = | image_size = | image_caption = | native_name = | native_name_lang = | english_name = | date = | time = | duration = {{start date|df=yes|2015|04|01}} – {{end date|df=yes|2016|12|31}} | venue = | location = [[అరుణాచల్ ప్రదేశ్]], భారతదేశం | coordinates = <!-- {{coord|LAT|LON|region:XXXX_type:event|display=inline,title}} --> | also_known_as = | type = రాజకీయ | theme = | cause = [[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్]] అంతర్గత తిరుగుబాటు వల్ల ఏర్పడిన [[రాజకీయ సంక్షోభం]] | budget = | patrons = | organisers = <!-- or | organizers = --> | first_reporter = | filmed_by = | participants = | outcome = *ముఖ్యమంత్రి పదవికి [[నబం తుకీ]] రాజీనామా <br/> *భారత జాతీయ కాంగ్రెస్ మెజారిటీ కోల్పోవడం, ఐఎన్‌సీ తిరుగుబాటు వర్గం స్వల్పకాలిక పాలన, సామూహికంగా పీపీఏ లోకి, ఆ తర్వాత బీజేపీ లోకి మారడం | deaths = | injuries = | missing = | property_damage = | burial = | inquiries = | inquest = | coroner = | arrests = | suspects = | accused = | convicted = | charges = | verdict = | convictions = | publication_bans = | litigation = | awards = | custom_label = | custom_data = | custom_label1 = | custom_data1 = | custom_label2 = | custom_data2 = | website = <!-- {{URL|example.com}}, use for link to event website; displays as Website: example.com --> | notes = }} 2015 ఏప్రిల్ నుండి భారతీయ రాష్ట్రమైన [[అరుణాచల్ ప్రదేశ్]] ఒక '''రాజకీయ సంక్షోభాన్ని''' ఎదుర్కొంది. [[అరుణాచల్ ప్రదేశ్ శాసనసభ]] లోని [[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్]] పార్టీ అధికారంలో ఉన్న ముఖ్యమంత్రి నబం తుకీ మద్దతుదారులు, అలాగే [[కలిఖో పుల్]] మద్దతుదారుల మధ్య రెండుగా విడిపోయింది. 2016 లో ముఖ్యమంత్రిగా తుకీ పదవీకాలాన్ని ముగిస్తూ [[రాష్ట్రపతి పాలన]] విధించబడింది. అనర్హతకు గురైన 14 మంది ఎమ్మెల్యేలను సుప్రీం కోర్టు పునరుద్ధరించడంతో 2016 ఫిబ్రవరిలో [[కలిఖో పుల్]] ముఖ్యమంత్రి అయ్యారు. అరుణాచల్ ప్రదేశ్‌లో రాష్ట్రపతి పాలనకు దారితీసిన అసెంబ్లీ సమావేశాన్ని 2016 జనవరి 14 నుండి 2015 డిసెంబర్ 16 కి ముందుకు జరపాలని అరుణాచల్ ప్రదేశ్ గవర్నర్ జె.పి. రాజ్‌ఖోవా జారీ చేసిన ఉత్తర్వును 2016 జూలై 13 న సుప్రీం కోర్టు రద్దు చేసింది. దీని ఫలితంగా 2016 జూలై 13 న తుకీ అరుణాచల్ ప్రదేశ్ ముఖ్యమంత్రిగా తిరిగి బాధ్యతలు చేపట్టారు. అయితే మెజారిటీ నిరూపించుకోవడానికి కొన్ని గంటల ముందే 2016 జూలై 16 న ఆయన ముఖ్యమంత్రి పదవికి రాజీనామా చేశారు. ఆయన తర్వాత [[పెమా ఖండూ]] బాధ్యతలు స్వీకరించారు, ఈయన 2016 సెప్టెంబర్‌లో ఐఎన్‌సీ ని వీడి మెజారిటీ ఎమ్మెల్యేలతో కలిసి [[పీపుల్స్ పార్టీ ఆఫ్ అరుణాచల్]] లో చేరారు. ఆ తర్వాత 2016 డిసెంబర్‌లో మెజారిటీ ఎమ్మెల్యేలతో కలిసి [[భారతీయ జనతా పార్టీ|బీజేపీ]] లో చేరారు. == నేపథ్యం == [[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్]] (ఐఎన్‌సీ) నాయకుడు నబం తుకీ 2011 నవంబర్ 1 న [[జార్బోమ్ గామ్లిన్]] తర్వాత [[అరుణాచల్ ప్రదేశ్ ముఖ్యమంత్రి]]గా బాధ్యతలు చేపట్టారు. ఆయన సోదరుడు [[నబం రెబియా]] [[అరుణాచల్ ప్రదేశ్ శాసనసభ]] స్పీకర్ అయ్యారు.<ref name="Talukdar 2011">{{cite web | last=Talukdar | first=Sushanta | title=Nabam Tuki sworn in as Chief Minister | website=The Hindu | date=2011-11-01 | url=http://www.thehindu.com/news/national/other-states/nabam-tuki-sworn-in-as-chief-minister/article2588219.ece | accessdate=2017-01-03}}</ref> [[2014 అరుణాచల్ ప్రదేశ్ శాసనసభ ఎన్నికలు|2014 ఏప్రిల్ రాష్ట్ర అసెంబ్లీ ఎన్నికల్లో]] భారత జాతీయ కాంగ్రెస్ (ఐఎన్‌సీ) 60 సీట్ల శాసనసభలో 42 స్థానాలతో మెజారిటీ సాధించింది, నబం తుకీ ముఖ్యమంత్రిగా కొనసాగారు. 2014 డిసెంబర్‌లో నబం తుకీ తన మంత్రివర్గం నుండి ఆరోగ్య, కుటుంబ సంక్షేమ శాఖ మంత్రిగా ఉన్న [[కలిఖో పుల్]] ను తొలగించారు.<ref name="history">{{cite news|url=http://indianexpress.com/article/explained/arunachal-pradesh-how-a-rebellion-spun-out-of-control/|title=Arunachal Pradesh crisis: How a rebellion spun out of control|publisher=Indian Express|date=27 January 2016}}</ref><ref name="Hindu2016">{{cite web | title=Arunachal political crisis: A timeline | website=[[The Hindu]] | date=30 December 2016 | url=http://www.thehindu.com/news/national/other-states/Arunachal-political-crisis-A-timeline/article14983750.ece | accessdate=3 January 2017}}</ref> == సంక్షోభం == 2015 ఏప్రిల్‌లో ప్రభుత్వంలో ఆర్థిక దుర్వినియోగం జరిగిందని పుల్ ఆరోపించారు. పార్టీ వ్యతిరేక కార్యకలాపాలకు పాల్పడుతున్నారనే కారణంతో ఐఎన్‌సీ ఆయనను పార్టీ నుండి బహిష్కరించింది. 2015 జూన్ 1 న జ్యోతి ప్రసాద్ రాజ్‌ఖోవా అరుణాచల్ ప్రదేశ్ గవర్నర్ గా నియమితులయ్యారు. శాసనసభ ఐదో సమావేశాలు 2015 అక్టోబర్ 21 న ముగిశాయి. ఆరో సమావేశాలను 2016 జనవరి 14 న నిర్వహించాలని గవర్నర్ ఆదేశించారు. అదే నెలలో ఐఎన్‌సీ కి చెందిన ఎమ్మెల్యేలు తిరుగుబాటు చేసిన శాసనసభ డిప్యూటీ స్పీకర్‌ను తొలగించాలని తీర్మానాన్ని డిమాండ్ చేశారు. దీనికి ప్రతిస్పందనగా స్పీకర్‌ను తొలగించాలని [[భారతీయ జనతా పార్టీ]] (బీజేపీ) ఎమ్మెల్యేలు తీర్మానాన్ని కోరారు. 2015 డిసెంబర్ 9 న గవర్నర్ ఆరో సమావేశాన్ని 2016 జనవరి 14 నుండి 2015 డిసెంబర్ 16 కి ముందుకు జరపాలని ఆదేశించారు. 2015 డిసెంబర్ 15 న పార్టీపై తిరుగుబాటు చేసిన 21 మంది ఐఎన్‌సీ ఎమ్మెల్యేలలో 14 మందిని అనర్హులుగా ప్రకటిస్తూ స్పీకర్ నోటీసు జారీ చేశారు, కానీ అదే రోజు ఆ నోటీసును డిప్యూటీ స్పీకర్ రద్దు చేశారు. మరుసటి రోజు ఆరో సమావేశాన్ని ప్రారంభించకూడదని స్పీకర్ నిర్ణయించగా, అది చట్టవిరుద్ధమని డిప్యూటీ స్పీకర్ పేర్కొన్నారు. 2015 డిసెంబర్ 16 న సమావేశాన్ని ప్రారంభించకుండా తుకీ ప్రభుత్వం అసెంబ్లీకి తాళం వేసింది. దీంతో అసెంబ్లీ ఒక కమ్యూనిటీ హాల్‌లో సమావేశమైంది, దీనికి 33 మంది ఎమ్మెల్యేలు హాజరయ్యారు. ఎమ్మెల్యేలు నబం రెబియాను స్పీకర్ పదవి నుండి తొలగించడానికి తీర్మానాన్ని ఆమోదించి, కొత్త స్పీకర్‌ను నియమించారు. మరుసటి రోజు ఆ కమ్యూనిటీ హాల్ కూల్చివేయబడటంతో, తిరుగుబాటు ఐఎన్‌సీ ఎమ్మెల్యేలు ఒక హోటల్‌లో సమావేశం నిర్వహించి తుకీని ముఖ్యమంత్రి పదవి నుండి తొలగించడానికి ఓటు వేశారు, అలాగే [[కలిఖో పుల్]] ను కొత్త ముఖ్యమంత్రిగా నియమించారు. అదే రోజు రెబియా అసెంబ్లీ, దానికి సంబంధించిన సమస్యలను నిలిపివేయాలని కోరుతూ గౌహతి హైకోర్టు (HC) ను ఆశ్రయించారు.<ref name="Hindu2016"/><ref name="dismiss">{{Cite news|url=http://www.dnaindia.com/india/report-arunachal-pradesh-crisis-cm-nabam-tuki-ministers-dismissed-following-president-s-rule-imposition-2171022|title=Arunachal Pradesh crisis: CM Nabam Tuki, ministers dismissed following President's Rule imposition|publisher=DNA|date=27 January 2016}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.firstpost.com/politics/if-democracy-is-slaughtered-how-can-the-court-remain-silent-supreme-court-on-arunachal-crisis-2612848.html|title='If democracy is slaughtered, how can the court remain silent?': Supreme Court on Arunachal crisis|publisher=First Post|date=4 February 2016}}</ref><ref name="The Hinducv2015">{{cite web | title=Unseemly turn in Arunachal Pradesh | website=The Hindu | date=19 December 2015 | url=http://www.thehindu.com/opinion/editorial/unseemly-turn-in-arunachal-pradesh/article8005321.ece | accessdate=3 January 2017}}</ref> 2016 జనవరిలో హైకోర్టు 14 మంది ఐఎన్‌సీ ఎమ్మెల్యేల అనర్హతపై స్టే ఇచ్చింది. 2016 జనవరి 6 న భారత సుప్రీం కోర్టు (SC) రెబియా పిటిషన్‌ను విచారించడానికి అంగీకరించింది. 2016 జనవరి 13 న సుప్రీం కోర్టు జనవరి 18 వరకు అసెంబ్లీలో ఎటువంటి విచారణలు జరపరాదని ఆదేశించింది. మరుసటి రోజు సుప్రీం కోర్టు ఈ సమస్యను రాజ్యాంగ ధర్మాసనానికి బదిలీ చేసింది. గవర్నర్ విశేష అధికారాల రాజ్యాంగ పరిధిని సుప్రీం కోర్టు పరిశీలించడం ప్రారంభించింది. సమావేశాన్ని ముందుకు జరపడానికి ప్రతిపక్ష బీజేపీ ఎమ్మెల్యేలు, ఇద్దరు స్వతంత్ర ఎమ్మెల్యేలు చేసిన తీర్మానంపై గవర్నర్ చర్య తీసుకోలేరని 2016 జనవరి 18 న ఐఎన్‌సీ సుప్రీం కోర్టుకు తెలిపింది. 2016 జనవరి 25 న అరుణాచల్ ప్రదేశ్‌లో [[రాష్ట్రపతి పాలన]] విధించాలని గవర్నర్ చేసిన సిఫార్సుపై ఐఎన్‌సీ సుప్రీం కోర్టును ఆశ్రయించింది. కేంద్ర మంత్రివర్గం మరుసటి రోజు రాష్ట్రపతి పాలనను సిఫార్సు చేసింది, అది అమలు చేయబడింది. మరుసటి రోజు సుప్రీం కోర్టు ఆ సిఫార్సును పరిశీలించి, అటువంటి సిఫార్సు కొరకు గవర్నర్ నివేదికను కోరింది. 2016 జనవరి 28 న నబం తుకీ రాష్ట్రపతి పాలనకు వ్యతిరేకంగా సుప్రీం కోర్టులో కొత్త పిటిషన్ దాఖలు చేశారు. మరుసటి రోజు కేంద్ర ప్రభుత్వం రాష్ట్రంలో పాలనా యంత్రాంగం పతనాన్ని ఉటంకిస్తూ రాష్ట్రపతి పాలనను సమర్థిస్తూ [[ప్రమాణ పత్రం|అఫిడవిట్]] దాఖలు చేసింది.<ref name="Hindu2016"/><ref name="dna 2016">{{cite web | title=Arunachal Pradesh crisis: CM Nabam Tuki, ministers dismissed following President's Rule imposition | website=dna | date=28 January 2016 | url=http://www.dnaindia.com/india/report-arunachal-pradesh-crisis-cm-nabam-tuki-ministers-dismissed-following-president-s-rule-imposition-2171022 | accessdate=3 January 2017}}</ref> 2016 ఫిబ్రవరి 1 న సుప్రీం కోర్టు కోర్టులలో గవర్నర్లకు మినహాయింపు ఇచ్చే నోటీసును ఉపసంహరించుకుంది. సుప్రీం కోర్టు గవర్నర్ అధికారాలను సమీక్షించి, పాత్రను పరిశీలించింది. 2016 ఫిబ్రవరి 9 న అప్పటి స్పీకర్ తమ రాజీనామాలను ఆమోదించడాన్ని సమర్థించిన హైకోర్టు నిర్ణయానికి వ్యతిరేకంగా ఇద్దరు తిరుగుబాటు ఎమ్మెల్యేలు చేసిన పిటిషన్‌ను కూడా సుప్రీం కోర్టు తిరస్కరించింది. అసెంబ్లీలో మెజారిటీ కోల్పోయినప్పటికీ ముఖ్యమంత్రి, స్పీకర్ తమ పదవుల్లో కొనసాగడానికి ప్రయత్నిస్తున్నారని గవర్నర్ సమర్థించుకున్నారు. కొత్త ముఖ్యమంత్రి ప్రమాణ స్వీకారాన్ని నిలిపివేయాలనే ఐఎన్‌సీ పిటిషన్‌ను కూడా సుప్రీం కోర్టు తిరస్కరించింది, అలాగే 14 మంది తిరుగుబాటు ఐఎన్‌సీ ఎమ్మెల్యేల అనర్హతపై హైకోర్టు ఇచ్చిన స్టేను సమర్థించింది. ఫిబ్రవరి 19 న రాష్ట్రంలో రాష్ట్రపతి పాలన ఎత్తివేయబడింది, ముఖ్యమంత్రి [[కలిఖో పుల్]] ఆధ్వర్యంలో కొత్త ప్రభుత్వం ఏర్పాటయింది. 2016 ఫిబ్రవరి 22 న సుప్రీం కోర్టు గవర్నర్ అధికారంపై తీర్పును రిజర్వ్ చేసింది.<ref name="Hindu2016"/> 2016 జూలై 13 న సుప్రీం కోర్టు గవర్నర్ నిర్ణయాన్ని రాజ్యాంగ విరుద్ధమని పేర్కొంటూ ఐఎన్‌సీ ప్రభుత్వాన్ని పునరుద్ధరించాలని ఆదేశించింది. తాత్కాలిక గవర్నర్ తథాగత రాయ్ పునరుద్ధరించబడిన ముఖ్యమంత్రి నబం తుకీని 2016 జూలై 16 న అసెంబ్లీలో మెజారిటీ నిరూపించుకోవాలని కోరారు. మెజారిటీ నిరూపించుకోవడానికి కొన్ని గంటల ముందు తుకీ రాజీనామా చేశారు. ఆయన తర్వాత మాజీ ముఖ్యమంత్రి [[దోర్జీ ఖండూ]] కుమారుడు, తిరుగుబాటు ఐఎన్‌సీ ఎమ్మెల్యే అయిన [[పెమా ఖండూ]] బాధ్యతలు స్వీకరించి, 20 న అసెంబ్లీలో మెజారిటీ నిరూపించుకున్నారు.<ref name="Hindu2016"/><ref name="TOIBJP2017"/><ref name="PTI 2015">{{cite web | author=PTI | title=Congress rebel chosen new Arunachal 'Chief Minister' | website=The Hindu | date=17 December 2015 | url=http://www.thehindu.com/news/national/other-states/congress-rebel-chosen-new-arunachal-chief-minister/article8000421.ece | accessdate=3 January 2017}}</ref> 2016 ఆగస్టు 9 న మాజీ ముఖ్యమంత్రి కలిఖో పుల్ తన ఇంట్లో మరణించి కనిపించారు.<ref name="Hindu2016"/><ref name="TOIBJP2017"/> 2016 సెప్టెంబర్ 16 న పెమా ఖండూ 43 మంది ఐఎన్‌సీ ఎమ్మెల్యేలతో కలిసి ఐఎన్‌సీ ని వీడి [[పీపుల్స్ పార్టీ ఆఫ్ అరుణాచల్]] (పీపీఏ) లో చేరారు. ఖండూ కంటే ముందు ముఖ్యమంత్రిగా ఉన్న నబం తుకీ మాత్రమే ఐఎన్‌సీ లో మిగిలిన ఏకైక ఎమ్మెల్యేగా నిలిచారు. పీపీఏ అనేది బీజేపీ నేతృత్వంలోని నేషనల్ డెమోక్రటిక్ అలయన్స్ కు మద్దతు ఇచ్చే నోర్త్-ఈస్ట్ డెమోక్రటిక్ అలయన్స్ లో భాగం. 2016 సెప్టెంబర్ 22 న కేంద్రం కోరినట్లు తప్పుకోవడానికి నిరాకరించినందున గవర్నర్ రాజ్‌ఖోవాను రాష్ట్రపతి తొలగించారు. మాజీ ముఖ్యమంత్రి పుల్ మరణం తర్వాత జరిగిన ఉపఎన్నికల్లో ఆయన మూడో భార్య దసంగ్లు పుల్ విజయం సాధించారు. ఆమె బీజేపీ ఎమ్మెల్యేగా ఎన్నికయ్యారు. 2016 డిసెంబర్ 29 న పార్టీ వ్యతిరేక కార్యకలాపాలకు పాల్పడినందుకు పెమా ఖండూతో పాటు మరో ఆరుగురు ఎమ్మెల్యేలను పీపీఏ అధ్యక్షుడు పీపీఏ నుండి బహిష్కరించారు, అలాగే 2017 జనవరి 1 న మరో నలుగురు ఎమ్మెల్యేలను బహిష్కరించారు. ఖండూ మరో 33 మంది ఎమ్మెల్యేలతో కలిసి పీపీఏ ను వీడి బీజేపీ లో చేరారు. స్పీకర్‌తో కలిపి అసెంబ్లీలో బీజేపీ కి 47 మంది ఎమ్మెల్యేలు ఉన్నందున ఆయన ముఖ్యమంత్రిగా కొనసాగారు. పీపీఏ కి 10 మంది ఎమ్మెల్యేలు ఉండగా, ఐఎన్‌సీ కి 3 మంది ఎమ్మెల్యేలు ఉన్నారు.<ref name="Hindu2016"/><ref name="TOIBJP2017">{{cite web | title=BJP in power in Arunachal after 33 MLAs switch sides | website=Times Of India Blogs | date=1 January 2017 | url=http://blogs.timesofindia.indiatimes.com/toi-news/bjp-in-power-in-arunachal-after-33-mlas-switch-sides/ | accessdate=3 January 2017}}</ref> ఆ తర్వాత మరో ఇద్దరు ఎమ్మెల్యేలు ఐఎన్‌సీ ని వీడి బీజేపీ లో చేరారు.<ref name="ht2017">{{cite web | title=Two Congress lawmakers defect to BJP in Arunachal Pradesh | website=[[Hindustan Times]] | date=2 January 2017 | url=http://www.hindustantimes.com/india-news/two-congress-lawmakers-defect-to-bjp-in-arunachal-pradesh/story-ciSH7raF4nliJXPgI8r7gK.html | accessdate=3 January 2017}}</ref> పీపీఏ 2016 జనవరిలో హైకోర్టులో కేసు దాఖలు చేసింది.<ref name="Hindu2016"/> == ఈ కాలంలో ముఖ్యమంత్రులు == {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" ! scope="col" | వరుస సంఖ్య ! scope="col" | పేరు ! colspan="2" scope="col" | పదవీ కాలం ! colspan="2" scope="col" | పార్టీ{{efn|ఈ కాలమ్ ముఖ్యమంత్రి పార్టీ పేరును మాత్రమే సూచిస్తుంది. ఆయన నేతృత్వంలోని రాష్ట్ర ప్రభుత్వం పలు పార్టీలు, స్వతంత్రుల సంక్లిష్ట కూటమి కావచ్చు; ఇవి ఇక్కడ జాబితా చేయబడలేదు.}} ! scope="col" | పదవీ కాల వ్యవధి<br>{{small|(రోజులు)}} |- style="height: 60px;" | 6 | [[జార్బోమ్ గామ్లిన్]] | 5 మే 2011 | 1 నవంబర్ 2011 | [[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్]] | style="background-color: {{party color|Indian National Congress}}" width="4px" | | 181 |- style="height: 60px;" | 7 | నబం తుకీ | 1 నవంబర్ 2011 | 26 జనవరి 2016 | [[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్]] | style="background-color: {{party color|Indian National Congress}}" width="4px" | | {{age in days|2011|11|1|2016|1|26}} |- style="height: 60px;" | – | ''ఖాళీ''{{efn|"రాష్ట్రంలోని ప్రభుత్వం రాజ్యాంగం ప్రకారం పనిచేయలేనప్పుడు" [[రాష్ట్రపతి పాలన]] విధించవచ్చు, అసెంబ్లీలో ఏ పార్టీ లేదా కూటమికి మెజారిటీ లేనప్పుడు ఇది తరచుగా జరుగుతుంది. రాష్ట్రంలో రాష్ట్రపతి పాలన అమలులో ఉన్నప్పుడు, దాని మంత్రిమండలి రద్దు చేయబడుతుంది. ముఖ్యమంత్రి పదవి ఖాళీగా ఉంటుంది, కేంద్ర ప్రభుత్వం తరపున గవర్నర్ పరిపాలనను స్వీకరిస్తారు. కొన్ని సమయాల్లో శాసనసభ కూడా రద్దు చేయబడుతుంది.<ref>Amberish K. Diwanji. "[http://www.rediff.co.in/news/2005/mar/15spec1.htm A dummy's guide to President's rule] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130519111701/http://www.rediff.co.in/news/2005/mar/15spec1.htm |date=2013-05-19 }}". [[Rediff.com]]. 15 March 2005.</ref>}}<br />([[రాష్ట్రపతి పాలన]]) | 26 జనవరి 2016 | 19 ఫిబ్రవరి 2016 | వర్తించదు | style="background-color: white" width="4px" | | {{age in days|2016|1|26|2016|2|19}} |- style="height: 60px;" | 8 | [[కలిఖో పుల్]] | 19 ఫిబ్రవరి 2016 | 13 జూలై 2016 | [[పీపుల్స్ పార్టీ ఆఫ్ अरुणाचल|పీపుల్స్ Party of Arunachal]] | style="background-color: green" width="4px" | | {{age in days|2016|02|19|2016|07|13}} |- style="height: 60px;" | (7) | [[నబం తుకీ]]<ref>{{Cite web |url=http://abpnews.abplive.in/uncategorized/supreme-court-restores-nabam-tuki-government-in-arunachal-pradesh-412062/ |title = अरुणाचल प्रदेश में बीजेपी को बड़ा झटका, SC ने कांग्रेस की सरकार बहाल की |access-date=3 January 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190329092607/https://abpnews.abplive.in/uncategorized/supreme-court-restores-nabam-tuki-government-in-arunachal-pradesh-412062 |archive-date=29 March 2019 |url-status=dead }}</ref> | 13 జూలై 2016 | 17 జూలై 2016 | [[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్]] | style="background-color: {{party color|Indian National Congress}}" width="4px" | | {{age in days|2016|07|13|2016|07|17}} |- style="height: 60px;" | rowspan="3" | 9 | rowspan="3" | [[పెమా ఖండూ]] | 17 జూలై 2016<ref>"[http://www.thehindu.com/news/national/congress-pema-khandu-to-be-sworn-in-as-chief-minister-of-arunachal-pradesh-today/article8862082.ece Pema Khandu sworn in as Chief Minister of Arunachal Pradesh]". ''[[The Hindu]]''. 17 July 2016.</ref> |16 సెప్టెంబర్ 2016 | [[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్]] | style="background-color: {{party color|Indian National Congress}}" width="4px" | | rowspan="3" |{{age in days|2016|7|17|2016|12|31}} |- style="height: 60px;" |16 సెప్టెంబర్ 2016 <ref>"Times of India" 16/9/16</ref> |31 డిసెంబర్ 2016 | [[పీపుల్స్ పార్టీ ఆఫ్ अरुणाचल|పీపుల్స్ Party of Arunachal]] | style="background-color: green" width="4px" | |- style="height: 60px;" |31 డిసెంబర్ 2016<ref>{{cite news|last=Shankar Bora|first=Bijay|title=Arunachal CM Pema Khandu joins BJP, ends political crisis|url=http://www.tribuneindia.com/mobi/news/nation/arunachal-cm-pema-khandu-joins-bjp-ends-political-crisis/344214.html|accessdate=31 December 2016|work=[[The Tribune (Chandigarh)|The Tribune]]|location=Arunachal Pradesh|date=31 December 2016|archive-date=25 జూన్ 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240625113903/https://www.tribuneindia.com/mobi/news/nation/arunachal-cm-pema-khandu-joins-bjp-ends-political-crisis/344214.html|url-status=dead}}</ref> | 31 డిసెంబర్ 2016 | [[భారతీయ జనతా పార్టీ]] | style="background-color: {{party color|Bharatiya Janata Party}}" width="4px" | |} == సూచనలు == {{notelist}} == మూలాలు == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:2015-2016 Arunachal Pradesh political crisis}} [[Category:అరుణాచల్ ప్రదేశ్‌లో 2010వ దశాబ్దం]] [[Category:భారత రాజకీయాల్లో 2015]] [[Category:భారత రాజకీయాల్లో 2016]] [[Category:అరుణాచల్ ప్రదేశ్ రాజకీయం]] [[Category:భారతదేశంలో రాజకీయ సంక్షోభాలు|A]] [[వర్గం:అరుణాచల్ ప్రదేశ్]] hawg5hct2mdm2dsfpp1m38gp59qqjym 0 503313 4908558 4908084 2026-07-20T01:40:10Z InternetArchiveBot 88395 2 మూలము(ల)ను భద్రపరచటానికి ప్రయత్నించగా, 0 పనిచేయనివిగా గుర్తించాను.) #IABot (v2.0.9.5 4908558 wikitext text/x-wiki {{Infobox historic site | name = అనంగ్‌పూర్ | image = File:Suraj Kund.jpg | image_size = 250px | caption = రాజులచే నిర్మించబడిన సూరజ్ కుండ్ | designation1 = | designation1_date = | designation1_number = | designation1_criteria = | designation1_type = సాంస్కృతిక | designation1_free1name = రాష్ట్ర స్థాయి పార్టీ | designation1_free1value = భారతదేశం | designation1_free2name = ప్రాంతం | designation1_free2value = [[హర్యానా]] | location = [[ఫరీదాబాద్ జిల్లా]], హర్యానా, భారతదేశం | elevation = | built = | area = | architect = | architecture = | coordinates = {{coord|28.4612|77.2847| display=inline,title}} | map_type = India Haryana#India | map_caption = Location in Haryana, India, Asia | visitors_num = | visitors_year = }} '''అనంగ్‌పూర్''' భారతదేశంలోని [[హర్యానా|హర్యానాలో]] [[ఫరీదాబాద్]] సమీపంలో ఉన్న ఒక చారిత్రక గ్రామం. అనంగ్‌పూర్, మెహ్రౌలీ, తుగ్లకాబాద్‌లతో కలిసి ఒక భౌగోళిక త్రిభుజాన్ని ఏర్పరుస్తుంది.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=uPGAAAAAMAAJ&q=Anangpur|title=Prehistoric Delhi and Its Neighbourhood|last=Sharma|first=Arun Kumar|date=1993|publisher=Aryan Books International|isbn=978-81-7305-016-9|language=en|quote='' The palaeolithic site of Anangpur (Arangpur – 28°27' 30"N., 15°56"E), district Faridabad in Haryana State of India is located nearly 30 kms south of Delhi beyond Surajkund lake.''}}</ref> అనంగ్‌పూర్ అనంగ్‌పాల్ తోమర్ రాజధాని, అతను ఇక్కడ కోట, స్మారక చిహ్నాలను నిర్మించాడు.<ref name=":0">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=AIVDAAAAYAAJ&q=Anangpur|title=Bhāratī|date=1992|publisher=Bharati Mahavidyalaya.|pages=129, 130, 131|language=en}}</ref> == చరిత్ర == === తోమర రాజవంశం (క్రీ.శ. 8వ - 11వ శతాబ్దం) === తోమర వంశపు మొదటి రాజు అనంగ్‌పాల్ I (క్రీ.శ. 736-1052), తనను తాను స్వతంత్ర పాలకుడిగా ప్రకటించుకుని, 8వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో [[ఢిల్లీ|ఢిల్లీలో]] తోమర వంశాన్ని స్థాపించాడు.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Jv21AAAAIAAJ&q=Anangpur&pg=PA413|title=Gazetteer of Rural Delhi|last=Thapliyal|first=Uma Prasad|date=1987|publisher=Gazetteer Unit, Delhi Administration|pages=413|language=en}}</ref> అతను ఈ గ్రామంలో తన రాజధానిని నిర్మించుకుని, అక్కడి నుండి తన రాజ్యాన్ని విస్తరించాడు. అతను తన పాలనలో అనేక రాజభవనాలు, దేవాలయాలను నిర్మించాడని చెబుతారు, వాటిలో చాలా వరకు ఇప్పుడు శిథిలావస్థలో ఉన్నాయి.<ref name=":0"/> ఈ వంశపు చివరి రాజు అనంగ్‌పాల్ (అనంగ్‌పాల్ II), ఇతను ఢిల్లీలోని లాల్ కోట్‌ను నిర్మించాడు, దీనిని తరువాత చౌహాన్ పాలకుడు పునరుద్ధరించాడు, ఇది ఖిలా రాయ్ పిథోరాగా కూడా ప్రసిద్ధి చెందింది. తోమర వంశాన్ని [[శాకంభరి చహమానులు|శాకంబరి చాహమానులు]] పడగొట్టారు, చివరి చాహమానుడు లేదా చౌహాన్ రాజు [[పృథ్వీరాజ్ చౌహాన్]], ఖిలా రాయ్ పిథోరా (గతంలో లాల్ కోట్ అని పిలిచేవారు) అతని పేరు మీదుగానే పెట్టబడింది. ఉత్తర భారతదేశంలో 457 సంవత్సరాల పాటు పాలించిన కాలంలో తాన్వర్ రాజధాని కొన్నిసార్లు మారింది. తోమర్ సామ్రాజ్యం మొదటి రాజధాని అనంగ్‌పూర్ కాగా, చివరిది [[ఢిల్లీ చరిత్ర|ధిల్లికాపురి]] (ఢిల్లీ, లాల్ కోట్).<ref>{{Cite book|title=Tanwars of Delhi by Harihar Niwas Dwivedi|last=|first=|publisher=Vidya Mandir Publications|year=1983|isbn=|location=Gwalior|pages=}}</ref> === చౌహాన్ రాజవంశం (క్రీ.శ. 12వ శతాబ్దం) === తోమరాల పాలన తరువాత చాహమానాలు, షిహాబ్ అద్-దిన్ పాలన వచ్చింది.{{Sfn|D. C. Ganguly|1981|p=704}} == పాలియోలిథిక్ స్థలాలు (100,000 BP) == {{భారత దేశ చరిత్ర}} === 43 సైట్‌ల సమూహం === అనంగ్‌పూర్ గ్రూప్ ఆఫ్ పాలియోలిథిక్ సైట్స్ (AGPS): 1986లో కనుగొనబడిన, ఢిల్లీ సమీపంలోని మంగర్ బని, మెసోలిథిక్, పాలియోలిథిక్ యుగాలకు చెందినది కాబట్టి, ఇది AGPS పరిధిని విస్తరించవచ్చు. మంగర్ బని: ఆరావళి కొండలలో ఉన్న మంగర్ బనిలో పురాతన రాతి చిత్రాలు, పనిముట్లు ఉన్నాయి. దీని జీవవైవిధ్యం, చారిత్రక విలువ కారణంగా దీనిపై పరిశోధన జరుగుతోంది. పనిముట్లు, కళాఖండాలు: ఇక్కడ లభించిన పనిముట్లు అచూలియన్ సంప్రదాయాన్ని అనుసరిస్తాయి. మంగర్ బని ఆసియాలోని అతిపెద్ద పాలియోలిథిక్ ప్రదేశాలలో ఒకటిగా పరిగణించబడుతుంది. 1986లో కనుగొనబడిన '''అనంగ్‌పూర్ పాలియోలిథిక్ సైట్స్ గ్రూప్''' (AGPS), చారిత్రాత్మక అనంగ్‌పూర్ గ్రామం ప్రాంతంలో రాతి కళ (చిత్రాలు) కలిగిన 43 చరిత్రపూర్వ ప్రదేశాల సమూహం, 2021లో కనుగొనబడిన మంగర్ బని పాలియోలిథిక్ సైట్ అనంగ్‌పూర్ సైట్‌ల పొడిగింపు కావచ్చు. సూరజ్‌కుండ్, అనాగ్‌పూర్ డ్యామ్‌లు ఉన్న అటవీ ప్రాంతంలో, [[పూర్వ ప్రాచీన శిలాయుగం|దిగువ పాలియోలిథిక్]] యుగానికి చెందిన మైక్రోలిత్‌లు (రాతి పనిముట్లు) అనే పురాతన [[రాతి యుగము|రాతియుగం]] అవశేషాలు కనుగొనబడ్డాయి.<ref name="Singh">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=KkpdLnZpm78C&q=History+of+Suraj+Kund&pg=PA7|title=Delhi: Ancient History|last=Singh|first=Upinder|work=Preliminary Report on the stone Age of the Union territory of Delhi and Haryana|publisher=Berghahn Books|year=2007|isbn=9788187358299|pages=6–7 in 227}}</ref> సూరజ్‌కుండ్ జలాశయం, అనాగ్‌పూర్ డ్యామ్, ఢిల్లీ, హర్యానాలోని ఆనుకొని ఉన్న ప్రాంతాల కొండల వెంబడి లభించిన చరిత్రపూర్వపు ఆధారాల అధ్యయనం నుండి, ఢిల్లీ, హర్యానాలోని దక్షిణ కొండ ప్రాంతం చరిత్రపూర్వ మానవుడు ఇక్కడ స్థిరపడటానికి పర్యావరణపరంగా అనుకూలంగా ఉందని నిర్ధారించబడింది. ==== సైట్‌ల జాబితా ==== అంఖిర్ (17వ గ్రామం) నుండి 43 ప్రదేశాలలో ఇవి కనుగొనబడ్డాయి. మంగర్ బానికి తూర్పున 17 కి.మీ.) దక్షిణం నుండి ఉత్తరం వరకు అనంగ్‌పూర్-అంగ్‌పూర్ డ్యామ్-సూరజ్‌కుండ్-తుగ్లకాబాద్ అక్షం వెంబడి. ఈ ప్రదేశాలు ' తుగ్లకాబాద్ -సూరజ్‌కుండ్ రోడ్డు' మీద, 'సూరజ్‌కుండ్- [[ఫరీదాబాద్]] రోడ్డు'కు దక్షిణంగా, అనంగ్‌పూర్ కొండలపై, అంఖిర్ కొండపై, ఫరీదాబాద్ (అంఖిర్) నుండి సూరజ్‌కుండ్ వరకు తక్కువ ఎత్తు గల పర్వత శ్రేణిని ఆనుకుని ఉన్న రహదారిపై ఉన్నాయి.<ref name="Singh" /> ఈ ప్రదేశాలలో అంఖిర్, అనంగ్‌పూర్, అనంగ్‌పూర్ డ్యామ్, శిలాఖరి, మంగర్ బని, ధౌజ్, కోట్, నూర్‌పూర్, ధుమాస్‌పూర్, సూరజ్‌కుండ్ మొదలైనవి ఉన్నాయి. ఈ ప్రదేశాలలో ఒకటి సోహ్నాకు ఈశాన్యంగా, ధౌజ్‌కు నైరుతిగా ఉన్న కోట్ గ్రామంలో ఉంది, ఇక్కడ రాళ్లపై చరిత్రపూర్వ చిత్రాలు, ఉలి వంటి పనిముట్లు కనుగొనబడ్డాయి. హర్యానా 2021లో ఈ ప్రదేశాన్ని సర్వే చేసింది, ASI జూన్ 2023లో ఈ ప్రదేశాన్ని సర్వే చేసి, ఫోటోలు తీసింది. === రక్షిత హోదా === 31 జూలై 2021 నాటికి, హర్యానా పురావస్తు శాఖ (HAD) అధిపతి అశోక్ ఖేమ్కా, ఈ మొత్తం ప్రాంతాన్ని రక్షిత పురావస్తు ప్రదేశంగా ప్రకటించాలనే ప్రతిపాదనను హర్యానా పురావస్తు శాఖ (HAD) హర్యానా ప్రభుత్వానికి (GoH) పంపిందని, GoH నుండి [[ది గెజిట్ ఆఫ్ ఇండియా|గెజిట్ నోటిఫికేషన్]] కోసం HAD ఎదురుచూస్తోందని, ఆ తర్వాత ఈ ప్రదేశం చట్టబద్ధంగా రక్షితమవుతుందని తెలియజేశారు. ఇంతలో, ఫరీదాబాద్ జిల్లా భూమి, రెవెన్యూ పరిపాలన, డేటాను ధృవీకరించడానికి, భూభాగ స్వరూపాన్ని నిర్ధారించడానికి, భూమి రకం, యాజమాన్యాన్ని నిర్ధారించడానికి క్షేత్రస్థాయి పరిశీలన (గ్రౌండ్ ట్రూతింగ్) కార్యక్రమాన్ని చేపట్టింది. ఈ సమాచారం రక్షిత హోదాను సాధించడంలో, తదుపరి పరిరక్షణలో సహాయపడటానికి HAD కి పంపబడుతుంది. === పరిరక్షణ === రాతి కళ, చిత్రాల పరిరక్షణ కోసం హెచ్‌ఏడీ (HAD) లక్నోలోని నేషనల్ రీసెర్చ్ లేబొరేటరీ ఫర్ కన్జర్వేషన్ ఆఫ్ కల్చరల్ ప్రాపర్టీ (NRLC), లక్నోలోని బీర్బల్ సాహ్ని ఇన్స్టిట్యూట్ ఆఫ్ పాలియోసైన్సెస్ (BSIP), అహ్మదాబాద్‌లోని ఫిజికల్ రీసెర్చ్ లేబొరేటరీ (PRL) లను నియమించుకుంటుందని ఖేమ్కా నొక్కిచెప్పారు. అదనపు ప్రదేశాలను కనుగొనడానికి మొత్తం ప్రాంతాన్ని విస్తృతంగా సర్వే చేస్తారని, గురుగ్రామ్, ఫరీదాబాద్ మధ్య హర్యానాలోని ఆరావళి ఢిల్లీ సౌత్ రిడ్జ్ మొత్తం ప్రాంతాన్ని మ్యాప్ చేస్తారని, ప్రతి ప్రదేశానికి జీపీఎస్ ట్యాగ్ చేస్తారని ఖేమ్కా నొక్కిచెప్పారు. పెద్ద ఎత్తున శాస్త్రీయ తవ్వకాలు, చిత్రాలు, తవ్విన అవక్షేపాల శాస్త్రీయ కాల నిర్ధారణ చేపట్టబడతాయి. === ఇతర సారూప్య సైట్‌లు === పనిముట్లు, గుహ చిత్రకళ, చిత్రలేఖనాలతో కూడిన మిసోలిథిక్ ప్రదేశాలు: [[జాతీయ రాజధాని ప్రాంతం (భారతదేశం)|ఢిల్లీ ఎన్‌సిఆర్‌లోని]] అనంగ్‌పూర్ గుహలు, మంగర్ బని గుహలు ([[గుర్‌గావ్|గురుగ్రామ్]]), [[మధ్య ప్రదేశ్|మధ్యప్రదేశ్‌లోని]] [[భీమ్‌బేట్కా శిలా గుహలు|భీమ్‌బెట్కా రాతి ఆశ్రయాలు]] ([[భోపాల్]]), పహర్‌గఢ్ గుహలు ([[మొరేనా]]). == టోమారా స్మారక చిహ్నాలు (క్రీ.శ. 8వ-11వ శతాబ్దం) == తోమర రాజవంశం ఇక్కడి నుండి పాలించింది, వారు అనంగ్‌పూర్‌ను తమ రాజధానిగా చేసుకుని ఇక్కడ అనేక స్మారక కట్టడాలను నిర్మించారు. * ఢిల్లీలోని రాజధాని కోటలు/ప్యాలెస్‌లు, అత్యంత పురాతనమైనవి మొదట ** పురానా ఖిలా, తొలి హిందూ పాలకులు *** ఇంద్రప్రస్థ, 1000 BCE కంటే ముందు *** మౌర్య సామ్రాజ్యానికి చెందిన గొప్ప అశోకుడు (క్రీ.పూ. 268 నుండి 232 వరకు పరిపాలన) జారీ చేసిన శాసనాలు, చేర్పులు ** తోమర వంశానికి చెందిన అనంగ్‌పాల్ I (క్రీ.శ. 736-1152) నిర్మించిన అనంగ్‌పూర్. ** ఖిలా రాయ్ పిథోరా , *** తోమారా రాజవంశం (1152-1177 CE) రాజధానిగా లాల్ కోట్ *** ఖిలా రాయ్ పిథోరా, లాల్ కోట్ చౌహాన్ రాజవంశానికి చెందిన పృథ్వీరాజ్ చౌహాన్ (రాయ్ పితోరా అని కూడా పిలుస్తారు, r. 1177–92 CE) చే ఖర్చు చేయబడింది ** సిరి కోట, అలావుద్దీన్ ఖల్జీ (పాలన 1296–1316), ఖల్జీ వంశానికి చెందిన రెండవ పాలకుడు ** తుగ్లక్ రాజవంశానికి చెందిన ఘియాస్సుదిన్ తుగ్లక్ (r. 1320-25 CE) ద్వారా తుగ్లకాబాద్ కోట ** ఫిరోజ్ షా కోట్లా, తుగ్లక్ రాజవంశానికి చెందిన ఫిరోజ్ షా తుగ్లక్ (r. 1351-88 CE) చే ** [[సలీమ్‌గఢ్ కోట|సలీంగఢ్ కోట]], క్రీ.శ. 1546లో షేర్ షా సూరి కుమారుడైన సలీం షా సూరి (పాలన క్రీ.శ. 1545-54)చే నిర్మించబడింది. ** [[ఎర్రకోట]], మొఘల్ చక్రవర్తి షాజహాన్ తన రాజధానిని ఆగ్రా నుండి ఢిల్లీకి మార్చినప్పుడు క్రీ.శ. 1639-48లో నిర్మించబడింది. ** [[రాష్ట్రపతి భవనం|రాష్ట్రపతి భవన్]], 1912-29లో వలస బ్రిటిష్ రాజ్ చేత నిర్మించబడింది === అనంగ్‌పూర్ ఆనకట్ట (క్రీ.శ. 8వ శతాబ్దం) === అనంగ్‌పూర్ ఆనకట్ట అతని పాలనలో నిర్మించిన ఒక భారతీయ జల ఇంజనీరింగ్ నిర్మాణం, దాని చుట్టూ ఒక కోట శిధిలాలను కూడా చూడవచ్చు. ఈ ప్రాంతంలో 9వ శతాబ్దానికి చెందిన సూరజ్‌కుండ్ అనే ఒక పెద్ద రాతి చెరువు ఉంది, దీనిని అనంగ్‌పూర్ ఆనకట్ట, చుట్టుపక్కల ప్రాంతం నుండి నీటిని సేకరించడానికి ఉపయోగించారు.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=biFuAAAAMAAJ&q=Anangpur|title=Delhi City Guide|date=1998|publisher=Eicher Goodearth Limited|isbn=978-81-900601-2-7|pages=200|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=KkpdLnZpm78C&q=anangpur+dam+asi&pg=PA200|title=Delhi: Ancient History|last=Singh|first=Upinder|date=2006|publisher=Berghahn Books|isbn=978-81-87358-29-9|language=en}}</ref> <gallery> దస్త్రం:Stepped_"downstream"_side_of_dam.jpg|alt=Downstream view of the dam.| ఆనకట్ట దిగువ భాగపు దృశ్యం. దస్త్రం:Steps_going_into_the_dam1.jpg|alt=Top view of the dam, entry holes dam of the gallery inside the dam wall.| ఆనకట్ట పైనుంచి దృశ్యం, ఆనకట్ట గోడ లోపల గ్యాలరీ ప్రవేశ రంధ్రాలు. దస్త్రం:Steps_going_into_the_dam.jpg|alt=Top view of the dam, steps into the gallery inside the dam.| ఆనకట్ట పైనుంచి దృశ్యం, ఆనకట్ట లోపల గ్యాలరీలోకి వెళ్లే మెట్లు. దస్త్రం:Sluice_(Anagpur_Dam).jpg|alt=Sluice inlet in the dam - on upstream side of the dam while looking from upstream towards downstream.| ఆనకట్టలోని స్లూయిస్ ఇన్లెట్ - ఎగువ నుండి దిగువ వైపుకు చూస్తున్నప్పుడు ఆనకట్టకు ఎగువ వైపున. దస్త్రం:Sluice_on_"upstream"_side.jpg|alt=Sluice outlet from the dam - on upstream side of the dam while looking from downstream side towards upstream.| ఆనకట్ట నుండి తూము అవుట్‌లెట్ - దిగువ వైపు నుండి ఎగువ వైపుకు చూస్తున్నప్పుడు ఆనకట్ట ఎగువ వైపున. </gallery> === సూరజ్‌కుండ్ === [[ఫరీదాబాద్|ఫరీదాబాద్‌లోని]] [[అరావళి పర్వత శ్రేణులు|ఆరావళి పర్వత శ్రేణి]] దక్షిణ ఢిల్లీ రిడ్జ్‌పై ఉన్న 10వ శతాబ్దపు [[జలాశయము|జలాశయం]] సూరజ్‌కుండ్‌ను, 10వ శతాబ్దంలో తోమర వంశానికి చెందిన రాజు సూరజ్‌పాల్ నిర్మించాడు. ఢిల్లీ పాలకుడైన అనంగ్‌పాల్ తోమర్ చిన్న కుమారుడైన సూరజ్‌పాల్ తోమర్ సూర్యారాధకుడు, అందువల్ల అతను దాని పశ్చిమ ఒడ్డున ఒక సూర్య దేవాలయాన్ని నిర్మించాడు.<ref name="suraj">{{Cite web|title=Ticketed Monuments – Haryana: Suraj Kund|url=http://asi.nic.in/asi_monu_tktd_haryana_surajkund.asp|access-date=2009-09-05|publisher=National Informatics Centre, Government of India}}</ref><ref name="Peck">{{Cite book|url=https://www.vedamsbooks.com/no43813.htm|title=Delhi - A thousand years of Building|last=Peck|first=Lucy|work=Suraj Kund dam and Surajkund tank|publisher=Roli Books Pvt Ltd.|year=2005|isbn=81-7436-354-8|location=New Delhi|page=29|access-date=2009-09-05|archive-date=2006-03-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20060312215021/https://www.vedamsbooks.com/no43813.htm|url-status=dead}}</ref><ref name="Mela">{{Cite web|title=The Fair|url=http://www.tourism-of-india.com/surajkund-mela.html|access-date=2009-09-05}}</ref><ref name="Sharma">{{Cite book|url=http://www.indiaclub.com/Shop/SearchResults.asp?ProdStock=8780|title=Delhi and its Neighbourhood|last=Sharma|first=Y.D|work=Surjakund and Anagpur Dam|publisher=Archaeological Survey of India|year=2001|location=New Delhi|page=100 in 161|quote=Page 100: Suraj Kund lies about 3{{nbsp}}km south-east of Tughlaqabad in district Gurgaon---The reservoir is believed to have been constructed in the tenth century by King Surjapal of Tomar dynasty. Page 101: About 2{{nbsp}}km south-west of Surajkund, close to the village of Anagpur (also called Arangpur) is a dam ascribed to Anagpal of the Tomar Dynasty, who is also credited with building the [[Lal Kot]]|access-date=2009-09-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20050831215230/http://www.indiaclub.com/shop/SearchResults.asp?ProdStock=8780|archive-date=31 August 2005|df=dmy-all}}</ref> సూరజ్‌కుండ్ దాని వార్షిక ఉత్సవం సూరజ్‌కుండ్ అంతర్జాతీయ క్రాఫ్ట్ మేళాకు ప్రసిద్ధి చెందింది, ఈ ఉత్సవం 2015 ఎడిషన్‌ను 160,000 మంది విదేశీయులతో సహా 1.2 మిలియన్ల మంది సందర్శకులు సందర్శించారు, ఇందులో 20 కంటే ఎక్కువ దేశాలు పాల్గొన్నాయి.<ref name="autogenerated1">{{Cite web|title=29th Surajkund International Crafts Mela Ends|url=http://www.ndtv.com/others-news/29th-surajkund-international-crafts-mela-ends-739828|access-date=2015-10-31|publisher=Ndtv.com}}</ref><gallery> దస్త్రం:Suraj_Kund.jpg|alt=Suraj Kund panorama.| సూరజ్ కుండ్ పనోరమా. దస్త్రం:Surajkund_04.jpg|alt=Suraj Kund - view.| సూరజ్ కుండ్ - వీక్షణం. దస్త్రం:Surajkund_02.jpg|alt=Suraj Kund - another view.| సూరజ్ కుండ్ - మరో దృశ్యం. దస్త్రం:Surajkund_Fair.jpg|alt=Surajkund International Crafts Fair| సూరజ్‌కుండ్ అంతర్జాతీయ హస్తకళల ప్రదర్శన దస్త్రం:Rakasthani_folk_dance_at_Delhi.jpg|alt=Rakasthani folk dance at Surajkund International Crafts Fair| సూరజ్‌కుండ్ అంతర్జాతీయ హస్తకళల ప్రదర్శనలో రకస్థానీ జానపద నృత్యం </gallery> == ప్రస్తుత అనంగ్‌పూర్ గ్రామం == === పరిపాలన, జనాభా శాస్త్రం === ప్రస్తుత అనంగ్‌పూర్ ([[పిన్‌కోడ్|పోస్టల్ ఇండెక్స్ నంబర్]] 121003<ref>{{Cite web|title=Pin Code: 121003, List of Post Offices, FARIDABAD, HARYANA Pincode.net.in|url=https://pincode.net.in/121003|access-date=2021-06-17|website=pincode.net.in}}</ref>) దాదాపు 30000+ జనాభా, 10.55 చదరపు కిలోమీటర్ల విస్తీర్ణం, ప్రతి చదరపు కిలోమీటరుకు 3332 జనసాంద్రతను కలిగి ఉంది.<ref>{{Cite web|title=Anangpur Village, Faridabad {{!}} Locality {{!}} GeoIQ|url=https://geoiq.io/places/Anangpur-Village/TGzNIyAZwE|access-date=2021-06-17|website=geoiq.io}}</ref> === హరి పర్బత్ మందిర్ === అనంగ్‌పూర్‌లో శ్రీనగర్‌లోని మాతా శారికా చక్రేశ్వర్ హరి పర్బత్ ఆలయ ప్రతిరూపం ఉంది. హరి పర్బత్ మందిర్ అనంగ్‌పూర్, అనంగ్‌పూర్ గ్రామాన్ని ఆనుకుని ఉన్న కొండలలో ఒకదానిపై ఉంది. ఫరీదాబాద్ కాశ్మీరీ సేవక్ సమాజ్, ఆల్ ఇండియా కాశ్మీరీ సమాజ్ అధ్యక్షుడిగా ఉన్న [[పద్మశ్రీ పురస్కారం|పద్మశ్రీ]] జగన్ నాథ్ కౌల్ విరాళంతో ఈ ఆలయం నిర్మించబడింది.<ref name=":1">{{Cite web|title=Remembering Padmashri Jagan Nath Kaul – Kashmir Sentinel|url=https://kashmirsentinel.in/2010/02/25/remembering-padmashri-jagan-nath-kaul/|access-date=2021-06-16|language=en-US|archive-date=2021-06-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20210624200530/https://kashmirsentinel.in/2010/02/25/remembering-padmashri-jagan-nath-kaul/|url-status=dead}}</ref> అనంగ్‌పూర్‌లోని 'హరి పర్బత్' ఆలయం, ఢిల్లీ, దాని పరిసర ప్రాంతాలలోని 'కాశ్మీరీ పండితులు' తమ ' నవ్ రేహ్ ' పండుగను జరుపుకునే ప్రదేశం.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=5ALeLjIPczAC&q=Hari+Parbat+faridabad&pg=PA152|title=Rites and Rituals of Kashmiri Brahmins|last=Toshakhānī|first=Śaśiśekhara|date=2010|publisher=Pentagon Press|isbn=978-81-8274-475-2|pages=152|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=uW40xyZE7sIC&q=Hari+Parbat+faridabad&pg=PA74|title=Kashmiri Pandit Community: A Profile|last=Dhar|first=Triloki Nath|date=2006-01-01|publisher=Mittal Publications|isbn=978-81-8324-177-9|pages=74|language=en}}</ref> <gallery> దస్త్రం:Hari_Parbat_Anangpur.jpg|alt=<nowiki>a replica of the temple of [[Hari Parbat|Mata Sharika Chakreshwar Hari Parbat Srinagar]]</nowiki>| శారికా దేవి ఆలయం, హరి పర్బత్ అనంగ్‌పూర్. దస్త్రం:Hari_Parbat_Anangpur_Faridabad.jpg|alt=Hari Parbat Anangpur Faridabad.| హరి పర్బత్ అనంగ్పూర్ ఫరీదాబాద్. దస్త్రం:Mata_temple_Hari_Parbat_Faridabad.jpg|alt=Mata temple Hari Parbat Anangpur Faridabad.| మాతా ఆలయం హరి పర్బత్ అనంగ్పూర్ ఫరీదాబాద్. దస్త్రం:Hari_Parbat_Anangpur_2.jpg|alt=The way to Hari Parbat Anangpur.| హరి పర్బత్ అనంగ్‌పూర్‌కు వెళ్లే మార్గం </gallery> == ఇవికూడా చూడండి == * [[ఢిల్లీ చరిత్ర]] * హర్యానా చరిత్ర * [[భారతదేశ చరిత్ర]] == మూలాలు == {{Reflist}} === గ్రంథసూచి === {{refbegin}} * {{cite book |author=D. C. Ganguly |editor=R. S. Sharma |title=A Comprehensive History of India (A. D. 300-985) |volume=3, Part 1 |url=https://books.google.com/books?id=kXtDAAAAYAAJ |year=1981 |publisher=Indian History Congress / Orient Longmans }} {{refend}}  {{Zoos of India}}{{Tourism in India}}{{హర్యానా}} [[వర్గం:Coordinates on Wikidata]] [[వర్గం:Pages using gadget WikiMiniAtlas]] [[వర్గం:హర్యానా చరిత్ర]] [[వర్గం:భారతీయ చిత్రకళ]] [[వర్గం:గుహలు]] [[వర్గం:భౌగోళిక గుర్తింపులు]] [[వర్గం:గ్రామాలు]] [[వర్గం:సమీక్షించని అనువాదాలున్న పేజీలు]] kjkjlow0j3ngl8gddnwu5ryvaqf8qss 0 503314 4908543 4908279 2026-07-20T01:06:06Z Chaduvari 97 +{{విలీనము అక్కడ}} 4908543 wikitext text/x-wiki {{విలీనము అక్కడ|సర్వాయి పాపన్న}} భారతదేశ చరిత్ర రచన ప్రధానంగా సామ్రాజ్యాలు, రాజులు, అధికార కేంద్రాల చుట్టూ తిరుగుతూ వచ్చింది. ఈ ప్రక్రియలో గ్రామీణ ప్రాంతాల్లో పుట్టి, ప్రజల పక్షాన నిలబడి, అణచివేతకు ఎదురు నిలిచిన అనేక ప్రాంతీయ వీరులు చరిత్రలో తగిన స్థానం పొందలేదు. అటువంటి విస్మరించబడిన ప్రజావీరుల్లో సర్దార్ పాపన్న (పాపన్న గౌడ్) ఒకరు. 17వ శతాబ్దపు తెలంగాణ ప్రాంతంలో మొఘల్ సామ్రాజ్యానికి వ్యతిరేకంగా సాగించిన ఆయన పోరాటాలు, ప్రజా తిరుగుబాట్లు చరిత్రలో అత్యంత ప్రాముఖ్యత కలిగినవి. సర్దార్ పాపన్న జీవించిన కాలం రాజకీయ అస్థిరత, ఆర్థిక దోపిడీ, సామాజిక అణచివేతలతో నిండిన కాలం. దక్షిణ భారతదేశంలో మొఘల్ సామ్రాజ్యం తన అధికారాన్ని విస్తరించుకునే క్రమంలో అధిక పన్నులు, సైనిక బలవంతాలు, గ్రామీణ వ్యవస్థల విధ్వంసం వంటి చర్యలు చేపట్టింది. ముఖ్యంగా రైతులు, శ్రమజీవులు, చేతివృత్తులవారు తీవ్రమైన బాధలను ఎదుర్కొన్నారు. ఈ పరిస్థితులు ప్రజల్లో అసంతృప్తిని పెంచి, స్థానిక తిరుగుబాట్లకు దారితీశాయి. ఈ సామాజిక-ఆర్థిక నేపథ్యంతోనే గౌడ్ సమాజానికి చెందిన సర్దార్ పాపన్న ఒక ప్రజానాయకుడిగా ఎదిగారు. ఆయన తిరుగుబాట్లు కేవలం రాజకీయ అధికారాన్ని సాధించడానికి కాకుండా, ప్రజలపై జరుగుతున్న అన్యాయానికి వ్యతిరేకంగా సాగిన ప్రతిఘటనగా చూడవచ్చు. కోటల ఆధారిత పోరాటాలు, అడవులు-కొండలను ఆశ్రయంగా చేసుకున్న గెరిల్లా యుద్ధాలు, ప్రజల మద్దతుతో నడిచిన సైనిక వ్యూహాలు పాపన్నను మొఘల్ పాలకులకు తీవ్రమైన సవాలుగా మార్చాయి. సర్దార్ పాపన్న చరిత్రను అధ్యయనం చేయడం అంటే ఒక వ్యక్తి జీవితాన్ని మాత్రమే పరిశీలించడం కాదు; అది తెలంగాణ గ్రామీణ సమాజంలోని తిరుగుబాటు చైతన్యం, అణచివేతకు ఎదురు నిలిచిన ప్రజల ధైర్యం, స్థానిక నాయకత్వం రూపుదిద్దుకోవటంగా అర్థం చేసుకోవడం. ఈ పరిశోధనా గ్రంథం సర్దార్ పాపన్న జీవితం, వంశావళి, జననం, బాల్యం, తిరుగుబాట్లు, కోటలు, గెరిల్లా యుద్ధాలు మరియు ఆయన చారిత్రక ప్రాధాన్యతను విశ్లేషిస్తూ, తెలంగాణ ప్రజావీరుడిగా ఆయన స్థానం స్పష్టంగా చూపించడానికి ప్రయత్నిస్తుంది. 1.1. అధ్యయన నేపథ్యం (Background of the Study) భారతదేశ చరిత్ర రచన అనేది కేవలం గతాన్ని నమోదు చేసే ప్రక్రియ మాత్రమే కాదు; అది ఒక నిర్దిష్ట అధికార దృష్టికోణం నుండి గతాన్ని చూపించే రాజకీయ చర్య కూడా. ఏ సంఘటన చరిత్రగా గుర్తింపు పొందాలి, ఎవరు “వీరులు”గా నిలవాలి, ఎవరి పోరాటాలు “తిరుగుబాట్లు”గా ముద్ర పడాలి - ఇవన్నీ చరిత్ర రచనలోని శక్తి సంబంధాలను ప్రతిబింబిస్తాయి. ఈ నేపథ్యంలో డెక్కన్ ప్రాంతం, ముఖ్యంగా నేటి తెలంగాణ, భారత చరిత్ర రచనలో ఒక ప్రాముఖ్యత సంతరించుకున్న ప్రాంతంగా కొనసాగుతూ వచ్చింది. డెక్కన్ చరిత్రపై జరిగిన పరిశోధనలు ఎక్కువగా రాజకీయ కేంద్రాల చుట్టూ తిరుగుతాయి. బీజాపూర్, అహ్మద్‌నగర్, గోల్కొండ వంటి రాజ్యాలు - ముఖ్యంగా వాటి రాజవంశాలు, సైనిక విజయాలు, పరిపాలనా నైపుణ్యాలు - చరిత్ర గ్రంథాల ప్రధాన ఇతివృత్తాలయ్యాయి. ఈ చరిత్ర రచనలో గ్రామీణ సమాజాలు, వృత్తిదారులు, కులాధారిత సమూహాలు కేవలం “పాలనకు లోబడిన ప్రజలు”గా మాత్రమే కనిపిస్తాయి; వారు చరిత్రను క్రియాశీలక పాత్రధారులుగా అరుదుగా గుర్తించబడతారు. డెక్కన్ చరిత్రపై పర్షియన్ వృత్తాంతాలు ప్రధాన ఆధారాలుగా ఉపయోగించబడ్డాయి. ఇవి రాజ్యాధికారాన్ని బలపరిచే భాషలో, తిరుగుబాట్లను “అశాంతి”, “అపరాధం”, “అనైతికత”గా చిత్రీకరిస్తాయి. ఈ మూలాల పరిమితి ఏమిటంటే - ఇవి అధికారాన్ని సవాలు చేసిన సమూహాల అంతర్గత దృష్టిని పూర్తిగా విస్మరిస్తాయి. భారత చరిత్ర రచనలో ఒక కీలక సమస్య Mughal-centric Historiography. ఢిల్లీ, ఆగ్రా వంటి కేంద్రాల నుండి భారతదేశాన్ని చూసే ఈ దృష్టికోణం, ప్రాంతీయ రాజకీయాలను కేవలం “మొఘుల్ విస్తరణకు అడ్డంకులు”గా మాత్రమే అర్థం చేసుకుంది. ఔరంగజేబు దెక్కన్ విధానం చరిత్ర రచనలో ఒక “రాజకీయ వ్యూహం”గా మాత్రమే కనిపిస్తుంది; కానీ దాని ప్రభావం గ్రామీణ సమాజాలపై ఎలా పడిందో వివరించబడదు. ప్రాంతీయ చరిత్ర రచనలు మొఘులుల సామ్రాజ్య పరిపాలన దృష్టికి ప్రత్యామ్నాయంగా ఎదిగినా, అవి కూడా చాలావరకు స్థానిక రాజవంశాలకే పరిమితమయ్యాయి. తెలంగాణ విషయంలో, కుతుబ్‌షాహీ లేదా ఆ తరువాతి పాలనల అధ్యయనాలు ఉన్నప్పటికీ, గ్రామస్థాయి ప్రతిఘటనలపై వ్యవస్థాబద్ధమైన పరిశోధన చాలా అరుదుగా కనిపిస్తుంది. ఇక్కడే సర్దార్ సర్వాయి పాపన్న గౌడ్ వంటి వ్యక్తుల చరిత్ర వెలుగులోకి వస్తుంది. అధికారిక చరిత్రలో అతను “బందిపోటు” లేదా “తిరుగుబాటు దారుడు”గా మాత్రమే నమోదు అవుతాడు; కానీ ప్రాంతీయ ప్రజాస్మృతిలో అతను ఒక న్యాయ రక్షకుడు, ప్రజా నాయకుడిగా నిలిచాడు. ఈ విరుద్ధతను చరిత్ర రచనలు విమర్శనాత్మకంగా విశ్లేషించాలి. తెలంగాణ ప్రాంతం చరిత్రలో కేవలం భౌగోళికంగానే కాదు; అది సామాజిక, రాజకీయ, విద్యావిషయకంగా కూడా ఆంధ్రప్రదేశ్ ఏర్పాటుకు ముందు, తరువాత కూడా, చరిత్ర రచనలో తెలంగాణను తరచూ ఒక “సంస్కృతి లేని గ్రామీణ ప్రాంతం”గా చూడడం జరిగింది. ఈ దృష్టికోణం వల్ల తెలంగాణలో జరిగిన ప్రజా తిరుగుబాట్లు, స్థానిక ప్రతిఘటనలు, జానపద చైతన్యం సరైన ప్రాధాన్యత పొందలేదు. 17వ శతాబ్దపు తెలంగాణలో భూస్వామ్య పన్ను వ్యవస్థ, జాగీర్దారీ ఒత్తిడి, వృత్తిదారులపై పన్నుల భారము తీవ్రమయ్యాయి. ఈ పరిస్థితుల్లో ఉద్భవించిన తిరుగుబాట్లు కేవలం చట్ట వ్యతిరేక చర్యలు కాదు; అవి సామాజిక న్యాయం కోసం చేసిన పోరాటాలు అయినప్పటికీ, ఈ ఉద్యమాలు చరిత్రలో “అశాంతి”గా మాత్రమే ముద్రపడ్డాయి. అధికార పీఠాల ఆక్రమణ కోసం కాకుండా, పాలకుల అణచివేతతో నలిగిపోతున్న సామాన్య బతుకులకు రక్షణ కల్పించడమే పరమార్థంగా భావించి, ఆ ప్రజా చైతన్యంతో న్యాయమే తన రాజ్యానికి పునాది చేశాడు. ఈ సిద్ధాంత ధోరణి, చరిత్రను “క్రింద నుండి” (history from below) చూడాలని ప్రతిపాదించింది. రణాజిత్ గుహ, షాహిద్ అమిన్, పార్థ ఛటర్జీ వంటి చరిత్రకారులు - అధికారిక చరిత్ర ప్రజా చైతన్యాన్ని ఎలా అణిచివేసిందో విశ్లేషించారు. ప్రజలు తమ స్వంత రాజకీయ చైతన్యంతో చరిత్రను ఏ విధంగా నిర్మించగలరనే దృష్టితో చూస్తే, పాపన్న తిరుగుబాటు ఒక “అవ్యవస్థ” కాదు; అది ఒక ప్రత్యామ్నాయ రాజకీయ ఊహ. అతని కోటలు, ప్రజా న్యాయం, పన్నుల రద్దు వంటి చర్యలు - ఒక అధునాతన రాష్ట్రీయ నిర్మాణ ప్రయత్నాలుగా కూడా చూడవచ్చు. జానపదం VS విద్యాపరమైన చరిత్ర భారతదేశ చరిత్ర రచనలో జానపద కథనాలకు చాలా కాలం పాటు ద్వితీయ స్థానం మాత్రమే లభించింది. బుర్ర కథలు, ఒగ్గుకథలు, డప్పు పాటలు, మౌఖిక సంప్రదాయాలు - ఇవన్నీ “కథలు”గా కొట్టివేయబడ్డాయి. అయితే ఆధునిక చరిత్ర సిద్ధాంతాలు జానపదాన్ని సామాజిక స్మృతిగా గుర్తించాయి. తెలంగాణ జానపద సంప్రదాయాలలో పాపన్న కథనం ఒక నిరంతర ప్రవాహంలా కొనసాగుతుంది. ఇది కేవలం గతాన్ని గుర్తు చేసే కథ కాదు; అది ప్రతి తరం అనుభవించిన అణచివేతకు ఒక వ్యాఖ్యానం. ఈ మౌఖిక సంప్రదాయాలను విస్మరించడం అంటే - ప్రజల చరిత్రను విస్మరించడమే. ఈ అధ్యయనం ఉద్భవించిన అవసరం ఈ అన్ని అంశాల కలయికలోనే ఈ పరిశోధన అవసరం ఉద్భవించింది. డెక్కన్ చరిత్రను మొఘల్ పరిపాలన దృష్టికోణం నుండి విముక్తం చేయడం, తెలంగాణను ఒక చురుకైన చారిత్రక భూభాగంగా గుర్తించడం, మరియు సర్దార్ సర్వాయి పాపన్న వంటి ప్రజా నాయకుడిని చరిత్రలో స్థిరపరచడం - ఇవే ఈ అధ్యయనానికి ప్రాతిపదిక. అందువల్ల, ఈ అధ్యయనం ఒక వ్యక్తి జీవిత చరిత్ర మాత్రమే కాదు; అది చరిత్ర రచన విధానాలపై ఒక విమర్శనాత్మక పునఃపరిశీలనగా చెప్పవచ్చు. చరిత్ర రచనలో తెలంగాణను తరచూ ఒక సంస్కృతి లేని గ్రామీణ ప్రాంతంగా చూడడం జరిగింది; దీనివల్ల ఇక్కడి ప్రజా తిరుగుబాట్లు, స్థానిక ప్రతిఘటనలు, జానపద చైతన్యం సరైన ప్రాధాన్యత పొందలేదు. కానీ, 17వ శతాబ్దపు తెలంగాణలో భూస్వామ్య పన్ను వ్యవస్థ, జాగీర్దారీ ఒత్తిడి మితిమీరిన వేళ, అణచివేతకు వ్యతిరేకంగా ప్రజల హృదయాల్లో రగిలిన అసంతృప్తికి రూపమే పాపన్న పోరాటం. ఇది ఒక వ్యక్తి తిరుగుబాటు మాత్రమే కాదు, ప్రజల ఆత్మగౌరవాన్ని కాపాడేందుకు జరిగిన సమిష్టి ప్రతిఘటన. అన్యాయం జరిగినప్పుడు మౌనంగా లొంగిపోకుండా, తన మట్టి కోసం, హక్కుల కోసం తిరగబడటమే ఈ నేల నైజం — ఇదే తెలంగాణ ఆత్మ. 1.2. పరిశోధన ఆవశ్యకత : చరిత్ర రచనలో “ఆవశ్యకత” అనేది కేవలం సమాచారసేకరణ వలన ఉద్భవించదు; అది తరచుగా వివిధ దృష్టికోణాల మధ్య అంతరం వల్ల పుడుతుంది. సర్దార్ సర్వాయి పాపన్న గౌడ్ విషయంలో ఈ అంతరం అత్యంత స్పష్టంగా కనిపిస్తుంది. ప్రభుత్వ ఆధారాలలో అతను ఒక బందిపోటు, తిరుగుబాటుదారుడుగా నమోదు కాగా, తెలంగాణ జానపద స్మృతిలో మాత్రం ఒక జానపద నాయకుడుగా, ప్రజా రక్షకుడిగా నిలిచాడు. ఈ మూడు గుర్తింపుల మధ్య ఉన్న అంతరమే ఈ పరిశోధన యొక్క ఆవశ్యకత. ఈ పరిశోధన ఆవశ్యకతను అర్థం చేసుకోవాలంటే, ముందుగా చరిత్ర రచనలో ఉపయోగించే వర్గీకరణలు ఎలా ఉత్పన్నమవుతాయో పరిశీలించాలి. “బందిపోటు”, “తిరుగుబాటు దారుడు”, “వీరుడు” వంటి పదాలు తటస్థమైనవి కావు; అవి అధికార సంబంధాల ఫలితాలు. ఈ పదజాలం వెనుక ఉన్న రాజ్యాధికార రాజకీయాలు ఈ అధ్యయనానికి కీలక అంశం. “బందిపోటు”, “తిరుగుబాటు దారుడు”, “జానపద వీరుడు”: ఒక భావనాత్మక తారతమ్యం: చరిత్ర రచనలో “బందిపోటు” అనే పదం సాధారణంగా చట్టాన్ని ఉల్లంఘించే, వ్యక్తిగత లాభం కోసం హింసను ఆశ్రయించే వ్యక్తిని సూచిస్తుంది. “తిరుగుబాటుదారుడు” అనే పదం కొంతవరకు రాజకీయ అర్థాన్ని కలిగి ఉన్నప్పటికీ, అది కూడా సాధారణంగా “రాజ్యానికి వ్యతిరేకంగా నిలిచిన ప్రమాదకర శక్తి” అనే భావనతోనే వాడబడుతుంది. అయితే “జానపద వీరుడు” అనే భావన పూర్తిగా భిన్నమైన సామాజిక మార్పు నేపథ్యంలో ఉద్భవిస్తుంది.- ప్రజల అనుభవాలు, మౌఖిక సంప్రదాయాలు, సామాజిక స్మృతిలో సర్దార్ సర్వాయి పాపన్న విషయంలో, ఈ మూడు భావనలు ఒకే వ్యక్తిపై వర్తింపబడ్డాయి. ఈ భావనాత్మక తారతమ్యం యాదృచ్ఛికం కాదు. ఇవి ఆనాటి సామాజిక పరిస్థితులు, ఆర్థిక పరిస్థితులు, వాటి అనుభవాలను బట్టి అవి చరిత్రగా మారతాయి. ఈ అంతరాన్ని విశ్లేషించడానికి కీలకమైన సిద్ధాంతాన్ని ప్రతిపాదించినవాడు Eric Hobsbawm. అతని Social Banditry భావన ప్రకారం, కొన్ని సమాజాలలో “బందిపోటు”గా ముద్ర వేసిన వ్యక్తులు నిజానికి సామాజిక న్యాయం కోసం పోరాడిన ప్రజా నాయకులుగా గుర్తించబడతారు. వీరు చట్టానికి వెలుపల నిలిచినప్పటికీ, ప్రజా నైతికతతో గౌరవాన్ని పొందుతారు. Hobsbawm సూచించిన ముఖ్యమైన అంశం ఏమిటంటే - Social bandits are criminals in the eyes of the state, but heroes in the eyes of the people. ఈ సిద్ధాంతం సర్దార్ సర్వాయి పాపన్న విషయంలో వర్తిస్తుంది. పాపన్న నిజంగా ఒక “సోషల్ బందిపోటు”గా, అతని ఉద్యమం కొనసాగినట్లు చరిత్ర ధృవీకరిస్తుంది. ఎందుకంటే పాపన్న కార్యకలాపాలు కేవలం దోపిడీ లేదా ప్రతీకార చర్యలుగా పరిమితం కాలేదు. అతని కోటల నిర్మాణం, పన్నుల రద్దు, ప్రజా న్యాయం వంటి చర్యలు - ఒక సంఘటిత రాజకీయ దృష్టిని సూచిస్తాయి. ఈ స్థాయిలో అతన్ని కేవలం “బందిపోటు”గా పరిగణించడం, అతని ఉద్యమ స్వరూపాన్ని సంకుచితం చేయడమే అవుతుంది. ఈ విధంగా ముద్ర వేయడం ఆనాటి ఒక రాజకీయ కుట్ర లేదా చర్యగా భావించవచ్చు. ఈ అధ్యయనంలో మరో కీలక సమస్య రాష్ట్రం లేదా అధికార వ్యవస్థ ఒక వ్యక్తిని “నేరస్థుడు”గా ప్రకటించడం కేవలం చట్టపరమైన ప్రక్రియ కాదు; అది ఒక రాజకీయ చర్య. అధికారానికి సవాల్ విసిరే ప్రతి ఉద్యమాన్ని “అశాంతి”, “అపరాధం”, “అవిధేయత”గా ముద్ర వేయడం - ఇది రాష్ట్రాల చరిత్రలో సాధారణ ప్రక్రియ. పర్షియన్ కోర్టు వృత్తాంతాలు, తరువాతి వలసకాల గెజెటీర్లు - పాపన్నను ఒక “చట్టవిరుద్ధ బందిపోటు”గా చిత్రీకరించడం ద్వారా అతని ఉద్యమానికి ఉన్న సామాజిక మద్దతుకు న్యాయం చేకూరలేదు. ఈ ముద్ర వేయడం ద్వారా ఉద్యమాన్ని నైతికంగా అవమానించడం, ప్రజల మద్దతును చట్టవిరుద్ధంగా చూపించడం జరిగింది. ఈ ప్రక్రియలో “బందిపోటు” అనే పదం ఒక వ్యక్తిని మాత్రమే కాదు, అతని వెనుక ఉన్న సమాజాన్ని కూడా నేరస్థులుగా మారుస్తుంది. వీటిని నేరపూరిత రాజకీయాలుగా చెప్పవచ్చు. అధికారానికి వ్యతిరేకంగా నిలిచిన ప్రతి సామాజిక ప్రతిఘటన ఒక దశలో నేరంగా పరిగణించడం జరుగుతుంది. ఇది కేవలం పోలీస్ చర్య కాదు; ఇది చరిత్ర రచనలోనూ కొనసాగుతుంది. పాపన్న ఉద్యమం కూడా ఇదే విధంగా నేరపూరిత చర్యగా చిత్రీకరించబడింది. ఈ నేరీకరణ మూడు స్థాయిలు కనిపిస్తాయి: చట్టపరమైన నేరీకరణ - తిరుగుబాటుదారుడిగా ప్రకటించడం చరిత్రాత్మక నేరీకరణ - గ్రంథాలలో “బందిపోటు”గా నమోదు చేయడం సాంస్కృతిక నేరీకరణ - ప్రజా ప్రతిఘటనను “అవ్యవస్థ”గా చూపించడం ఈ మూడు స్థాయిలను విశ్లేషించడమే ఈ పరిశోధన లక్ష్యం. పరిశోధన యొక్క సారాంశం : సర్దార్ సర్వాయి పాపన్న గౌడ్‌ను చరిత్రలో “బందిపోటు”గా ముద్ర వేయడం వెనుక ఉన్న అధికార రాజకీయాలను విశ్లేషించడం, మరియు అతని ఉద్యమాన్ని ప్రజా దృష్టిలో ఒక రాజకీయ - సామాజిక ప్రతిఘటనగా పునర్మూల్యాంకనం చేయడం. ఈ విధంగా విశ్లేషించడం ద్వారా మాత్రమే పాపన్నను సరైన చారిత్రక వీరుడుగా, నాయకుడుగా నిలపడం సాధ్యమవుతుంది. 1.3. పరిశోధన లక్ష్యాలు ఏ పరిశోధనైనా దాని లక్ష్యాల ద్వారానే తన దిశను, పరిమితులను, మరియు విలువను స్పష్టంగా ప్రకటిస్తుంది. ఈ అధ్యయనం లక్ష్యాలు కేవలం సర్దార్ సర్వాయి పాపన్న గౌడ్ జీవిత చరిత్రను పునర్నిర్మించడం మాత్రమే కావు; అవి భారతదేశ చరిత్ర రచనలోని కొన్ని మూలకమైన లోపాలను ప్రశ్నించడానికీ, కొత్త విశ్లేషణాదారులను ప్రతిపాదించడానికీ ఉద్దేశించబడ్డాయి. ఈ లక్ష్యాలు పరస్పరం అనుసంధానమై, ఈ గ్రంథం నిర్మాణానికి మేధోపునాదిగా పనిచేస్తాయి. ఈ పరిశోధన యొక్క ప్రధాన లక్ష్యం : సర్దార్ సర్వాయి పాపన్న గౌడ్ ఉద్యమాన్ని 17వ శతాబ్దపు తెలంగాణ సామాజిక-రాజకీయ నేపథ్యాలలో విశ్లేషించి, అతని పాత్రను ఒక ప్రజా ఆధారిత రాజకీయ ప్రతిఘటనగా పునర్మూల్యాంకనం చేయడం. పాపన్నను కేవలం “బందిపోటు”గా లేదా “తిరుగుబాటుదారుడిగా” చూడడాన్ని తిరస్కరిస్తుంది. అతని ఉద్యమాన్ని ఒక చారిత్రాత్మక విప్లవంగా నిలబెట్టి, ప్రజలతో అతనికి ఉన్న సంబంధాన్ని విశ్లేషించడమే దీని ఉద్దేశ్యం. అధికారిక పత్రాలు ఏ ముద్రలు వేసినా, కేవలం స్వార్థ ప్రయోజనాల కోసం కాకుండా అణగారిన సమాజాల విముక్తి కోసం ఆయుధమెత్తిన వాడే ప్రజల గుండెల్లో శాశ్వతంగా నిలిచిపోతాడు. ఎందుకంటే, న్యాయం కోసం పోరాడినవాడే మహానాయకుడు. ఉపలక్ష్యాలు మరియు వాటి కారణాలు లక్ష్యం-1: పాపన్న జీవితం మరియు ఉద్యమాన్ని చారిత్రక ఆధారాలతో పునర్నిర్మించడం. కారణం: పాపన్న గురించి ఉన్న సమాచారం చాలా సందర్భాల్లో పాక్షికంగా లేదా ద్వితీయ స్థాయిలో మాత్రమే ఉంది. పర్షియన్ వృత్తాంతాలు, వలస కాల గెజెటీర్లు వంటి మూలాలు అతన్ని అధికారిక దృష్టిలో మాత్రమే చూపిస్తాయి. ఈ అధ్యయనం, ఈ మూలాలను విమర్శనాత్మకంగా పునఃపరిశీలించి, పాపన్న జీవితం యొక్క కాలక్రమాన్ని సాధ్యమైనంతవరకు పునర్నిర్మించడానికి ప్రయత్నిస్తుంది. ఇది చరిత్ర రచనలో ఖాళీలను పూరించడంలో కీలకంగా నిలుస్తుంది. లక్ష్యం-2: జానపద ఆధారాలను చారిత్రక మూలాలుగా పునర్మూల్యాంకనం చేయడం కారణం: భారతదేశ చరిత్ర రచనలో జానపద సంప్రదాయాలు తరచుగా “కథలు”గా కొట్టివేయబడ్డాయి. అయితే పాపన్న విషయంలో బుర్ర కథలు, ఒగ్గుకథలు, దప్పు పాటలు, గ్రామీణ వృత్తాంతాలు - అతని ఉద్యమానికి ఉన్న ప్రజా మద్దతును అర్థం చేసుకోవడానికి కీలకమైన మూలాలు. ఈ లక్ష్యం ద్వారా, జానపదాన్ని ఒక సామాజిక స్మృతిగా గుర్తించి, చరిత్ర పుటలలోకి తీసుకురావడమే ఉద్దేశ్యం. లక్ష్యం-3: పాపన్న తిరుగుబాటును చరిత్రకారుల దృష్టితో విశ్లేషించడం కారణం: చరిత్రకారులు భారతదేశ చరిత్ర రచనలో ఒక మలుపును తీసుకువచ్చింది. అయితే ఈ సిద్ధాంతాన్ని ప్రాంతీయ స్థాయిలో, ముఖ్యంగా తెలంగాణ విషయంలో, వ్యవస్థబద్ధంగా ఉపయోగించిన పరిశోధనలు చాలా తక్కువ. ఈ అధ్యయనం పాపన్న ఉద్యమాన్ని చారిత్రక రాజకీయ చైతన్యానికి ఉదాహరణగా విశ్లేషించి, ఈ సిద్ధాంతానికి ప్రాంతీయ స్థాయిలో ఇవ్వాలని లక్ష్యంగా పెట్టుకుంది. లక్ష్యం-4: కోటలు ఒక రాజకీయ-భౌగోళిక నిర్మాణంగా అధ్యయనం చేయడం కారణం: పాపన్న నిర్మించిన కోటలు కేవలం రక్షణ కోసం నిర్మించబడిన కట్టడాలు కావు. అవి ఒక ప్రత్యామ్నాయ అధికార నిర్మాణానికి సంకేతాలు. ఈ లక్ష్యం ద్వారా, కోటల స్థానం, భూభాగ నియంత్రణ, మరియు వాటి సామాజిక-రాజకీయ ప్రాధాన్యతను ప్రాదేశిక చరిత్ర పద్ధతిలో విశ్లేషించడం జరుగుతుంది. ఇది పాపన్న ఉద్యమాన్ని ఒక సంఘటిత రాజకీయ ప్రయత్నంగా అర్థం చేసుకోవడానికి సహాయపడుతుంది. లక్ష్యం-5: “బందిపోటు” అనే ముద్ర వెనుక ఉన్న అధికార రాజకీయాలను విశ్లేషించడం కారణం: రాష్ట్రాలు తమ అధికారాన్ని సవాలు చేసే వ్యక్తులను లేదా ఉద్యమాలను తరచుగా నేరపూరితమైనవిగా చిత్రీకరించడం. పాపన్నను “బందిపోటు”గా ముద్ర వేయడం కూడా ఇదే ప్రక్రియలో భాగం. ఈ లక్ష్యం ద్వారా, నేరపూరితమైన రాజకీయ ప్రక్రియలను విశ్లేషించి, చరిత్ర రచనలో అధికారవర్గం ఎలా పనిచేస్తుందో చూపించడమే ఉద్దేశ్యం. ఈ పరిశోధన ఇప్పుడెందుకు అవసరం? ఈ అధ్యయనం అవసరం కేవలం సాధారణమైన ఆసక్తి వల్ల మాత్రమే కాదు. నేటి తెలంగాణ సమాజంలో చరిత్ర, గుర్తింపు, మరియు ప్రజాస్మృతి రాజకీయాలుగా మారుతున్నాయి. ప్రజా వీరులపై కొత్తగా చర్చ జరుగుతున్న ఈ సమయంలో, పాపన్న వంటి వ్యక్తులను విమర్శనాత్మకంగా అధ్యయనం చేయడం అత్యవసరం. అదే సమయంలో, భారతదేశ చరిత్ర రచనలో ప్రాంతీయ ప్రతిఘటనలను కేంద్రంగా పెట్టే ప్రయత్నాలు పెరుగుతున్నాయి. ఈ సందర్భంలో, పాపన్న ఉద్యమంపై సమగ్ర పరిశోధన - తెలంగాణ చరిత్రకే కాకుండా, భారతదేశ చరిత్రకు కూడా కీలకమైన దోహదం చేస్తుంది. ఈ పరిశోధన లక్ష్యాలు, పాపన్నను ఒక చారిత్రక వ్యక్తిగా మాత్రమే కాకుండా, చరిత్ర రచన విధానాలను ప్రశ్నించే కేంద్రబిందువుగా నిలబెడతాయి. తదుపరి విభాగంలో ఈ లక్ష్యాలను ఎలా అమలు చేస్తామో - పరిశోధన ప్రశ్నల రూపంలో స్పష్టత ఇవ్వబడుతుంది. 1.4. పరిశోధన ప్రశ్నలు ఈ అధ్యయనం సర్దార్ సర్వాయి పాపన్న గౌడ్‌పై ఉన్న చారిత్రక వర్ణనల మధ్య కనిపించే అంతరాలను విశ్లేషించడానికి రూపుదిద్దుకుంది. చారిత్రక ఆధారాలలో అతను “బందిపోటు”గా లేదా “తిరుగుబాటుదారుడు”గా నమోదు కాగా, తెలంగాణ జానపద సంప్రదాయాలలో మాత్రం ఒక ప్రజా నాయకుడిగా, న్యాయపోరాటానికి తెరతీసినవాడుగా, అణచివేతను, నిరంకుశత్వాన్ని ఎదిరించిన సర్దార్‌గా నిలిచాడు. ఈ రెండు విభిన్న ప్రతినిధ్యాల మధ్య ఉన్న అంతరాన్ని అర్థం చేసుకోవడమే ఈ పరిశోధన యొక్క ప్రధాన లక్ష్యం. అందువల్ల, ఈ అధ్యయనం పరిశోధన ప్రశ్నలను ప్రాథమిక మరియు ద్వితీయ స్థాయిలుగా విభజించి, ప్రతి ప్రశ్నకు తగిన పరిశోధన పద్ధతిని స్పష్టంగా అనుసంధానిస్తుంది. ఈ అధ్యయనానికి సంబంధించిన ప్రాథమిక పరిశోధన ప్రశ్నలలో మొదటిది - సర్దార్ సర్వాయి పాపన్న గౌడ్ ఉద్యమాన్ని ఏ విధంగా నిర్వచించాలి అన్నది. అతని చర్యలను కేవలం చట్టవిరుద్ధమైన బందిపోటు చర్యలుగా చూడాలా, లేక రాష్ట్రాధికారానికి వ్యతిరేకంగా నిలిచిన రాజకీయ తిరుగుబాటుగా భావించాలా, లేదా ప్రజల మద్దతుతో సాగిన ఒక ప్రజా ఆధారిత రాజకీయ ప్రతిఘటనగా అర్థం చేసుకోవాలా అనే ప్రశ్న ఈ పరిశోధన యొక్క కేంద్రబిందువుగా నిలుస్తుంది. ఈ ప్రశ్నకు సమాధానం కనుగొనడానికి పర్షియన్ కోర్టు వృత్తాంతాలు, అధికారిక లేఖలు వంటి చారిత్రక మూలాలను విమర్శాత్మకంగా విశ్లేషించడం జరుగుతుంది. అదే సమయంలో, జానపద కథనాలను ఈ అధికారిక వర్ణనలతో పోల్చి చదవడం ద్వారా, ప్రజా దృష్టిలో పాపన్నకు ఉన్న స్థానం ఏమిటో స్పష్టతకు వస్తుంది. ఈ విశ్లేషణలో Eric Hobsbawm సిద్ధాంతం ఒక ముఖ్యమైన సిద్ధాంతాతృక ఆధారంగా ఉపయోగించబడుతుంది. రెండవ ప్రాథమిక ప్రశ్న - పాపన్న ఉద్యమం 17వ శతాబ్దపు తెలంగాణ సామాజిక--ఆర్థిక పరిస్థితులలో ఎలా ఉద్భవించింది అన్నదే. ఏ ఉద్యమమైనా ఆయా కాలపు నిర్మాణాత్మక ఒత్తిళ్ల ఫలితమే అన్న భావన ఆధారంగా, జాగీర్దారీ వ్యవస్థ, పన్నుల భారము, కుల-వృత్తి ఆధారిత అణచివేత వంటి అంశాలు పాపన్న ఉద్యమాన్ని ఎలా ప్రభావితం చేశాయో ఈ ప్రశ్న పరిశీలిస్తుంది. ఈ ప్రశ్నకు సమాధానం ఇవ్వడానికి చారిత్రక మానవశాస్త్ర పద్ధతులు, ఆదాయ రికార్డులు, వలస కాల మాన్యువల్స్ మరియు సామాజిక-ఆర్థిక డేటాను ఉపయోగించడం జరుగుతుంది. మూడవ ప్రాథమిక ప్రశ్న - పాపన్నతో అనుబంధం కలిగిన కోటలు - 1709 ప్రాంతంలో గోల్కొండ (మాజీ కుతుబ్ షాహీ రాజ్యం, అప్పటికి మొఘల్ సుబా) భౌగోళిక విస్తరణ ముఖ్య గమనిక: క్రింది వివరాలు అందుబాటులో ఉన్న ప్రాంతీయ చరిత్ర రచనలు, జానపద వాచిక సంప్రదాయాలు, మరియు మొఘల్ పరిపాలనా నిర్మాణంపై తెలిసిన చారిత్రక సమాచారం ఆధారంగా సమగ్రంగా సమన్వయించబడ్డాయి. అన్ని కోటలకు సంబంధించి ప్రత్యక్ష మొఘల్ ఆర్కైవ్ ఆధారాలు లభ్యం కావు. పాపన్నతో అనుబంధం కలిగిన కోటలు - విశ్లేషణ : ప్రాంతీయ వృత్తాంతాలు, జానపద స్మృతి, మరియు తెలంగాణ ప్రాంత చరిత్ర పరిశోధనల్లో పాపన్నతో అనుబంధంగా ప్రస్తావించబడే కోటలు ఇవి: కిలా షాపూర్, తాటికొండ, సర్వాయిపేట, హుస్నాబాద్, హుజురాబాద్, చేర్యాల్ జాఫర్‌గఢ్, వేములగట్, కొలనుపాక, భోనగిరి, గోల్కొండ (తాత్కాలిక ప్రభావం/దాడుల సందర్భంలో ప్రస్తావన) ఇవి అన్ని ఒకే సమయంలో పాపన్న పూర్తి స్థాయిలో పాలించిన కోటలు అని చెప్పడానికి ప్రత్యక్ష సమగ్ర లిఖిత ఆధారాలు లేవు. అయితే, వీటిలో కొన్ని ఆయన నిర్మాణం, మరికొన్ని ఆక్రమణ, ఇంకొన్ని తాత్కాలిక నియంత్రణ లేదా దాడుల పరిధిలో ఉండవచ్చని ప్రాంతీయ మూలాలు సూచిస్తున్నాయి. కిలా షాపూర్ ఇది పాపన్నకు ప్రధాన కేంద్రంగా పేర్కొనబడే కోటలలో ఒకటి. భౌగోళికంగా వ్యూహాత్మక స్థానం. వ్యవసాయ ఆదాయ ప్రాంతాలపై నియంత్రణ సాధించడానికి అనుకూలం. తాటికొండ పాపన్న కార్యకలాపాలకు కీలక కేంద్రంగా చెప్పబడుతుంది. ఎత్తైన ప్రదేశం కావడం వల్ల రక్షణాత్మక ప్రయోజనం ఉంది. సర్వాయిపేట పాపన్న పేరుతో నేరుగా అనుబంధం ఉన్న కోటగా ప్రాంతీయంగా గుర్తింపు. స్వీయ శక్తి నిర్మాణానికి కేంద్రంగా చెప్పబడుతుంది. హుస్నాబాద్ - హుజురాబాద్ - చేర్యాల్ - జాఫర్‌గఢ్ - వేములగట్ ఈ ప్రాంతాలు వ్యూహాత్మకంగా వరంగల్, భువనగిరి, గోల్కొండ మధ్య సంబంధ మార్గాల్లో ఉన్నాయి. ఈ ప్రాంతాలపై ప్రభావం చూపడం అనేది వ్యాపార మార్గాల నియంత్రణకు సంకేతం. బోనగిరి భువనగిరి కోట చారిత్రకంగా అత్యంత కీలకమైన సైనిక కేంద్రం. పాపన్న తాత్కాలికంగా ప్రభావం చూపినట్లు కొన్ని ప్రాంతీయ వృత్తాంతాలు సూచిస్తాయి. ఇది గోల్కొండ-వరంగల్ మార్గాన్ని పర్యవేక్షించగల స్థానం. గోల్కొండ పాపన్న గోల్కొండ కోటను స్థిరంగా రాజధానిగా పాలించాడు అనే దానికి స్పష్టమైన మొఘల్ ఆర్కైవ్ ఆధారం లేదు. అయితే 1708-1709 ప్రాంతంలో మొఘల్ పరిపాలన బలహీనమైన సమయంలో గోల్కొండ ప్రాంతంపై ఆయన ప్రభావం పెరిగినట్లు ప్రాంతీయ వాచిక సంప్రదాయాలు చెబుతాయి. సామాన్యీకరణగా ఇలా చెప్పడం సమంజసం: పాపన్న అనుబంధం కలిగిన కోటల జాబితా ప్రాంతీయ మూలాలలో విస్తృతంగా కనిపించినప్పటికీ, వాటిలో కొన్నింటి విషయంలో నిర్మాణం, మరికొన్నింటిలో ఆక్రమణ, ఇంకొన్నింటిలో తాత్కాలిక సైనిక నియంత్రణ మాత్రమే ఉండవచ్చని సూచనలు ఉన్నాయి. 1709 ప్రాంతంలో గోల్కొండ భౌగోళిక విస్తరణ: 1687లో ఔరంగజేబు గోల్కొండను ఆక్రమించిన తరువాత, కుతుబ్ షాహీ రాజ్యం ముగిసింది. ఆ ప్రాంతం మొఘల్ పరిపాలనలో దక్కన్ సుబాగా మారింది. 1709 ప్రాంతంలో, గోల్కొండ అనే పదం అధికారికంగా మొఘల్ సుబా వ్యవస్థలో భాగమైన మాజీ కుతుబ్ షాహీ ప్రాంతాన్ని సూచిస్తుంది. ఆనాటి విస్తరణ సుమారుగా ఉత్తర సరిహద్దు-గోదావరి నది పరిధి వరకు ప్రభావం; తూర్పు-మచిలీపట్నం తీర ప్రాంతం వరకు (కుతుబ్ షాహీ కాలం నుంచే సముద్రతీర ప్రభావం ఉంది); పడమర-ప్రస్తుత మహారాష్ట్ర దక్షిణ ప్రాంతాల వరకు దక్కన్ ఉపరాష్ట్ర పరిపాలన ప్రభావం; దక్షిణ కర్ణాటక ఉత్తర ప్రాంతాలు. అయితే మైసూరు పూర్తి స్థాయి గోల్కొండ సరిహద్దు భాగమని చెప్పడం కచ్చితమైన ఆధారాలతో నిరూపించాలి. కుతుబ్ షాహీ ప్రభావం దక్షిణ దిశగా విస్తరించినా, మైసూరు రాజ్యం స్వతంత్ర శక్తిగా కూడా కొనసాగింది. అందువల్ల ఇలా చెప్పడం సరైనది: 1709 ప్రాంతంలో గోల్కొండ అనే పదం, మొఘల్ పరిపాలనలోకి వచ్చిన మాజీ కుతుబ్ షాహీ ప్రాంతాన్ని సూచిస్తుంది. ఈ ప్రాంతం ప్రస్తుత తెలంగాణ ప్రధాన భాగం, ఆంధ్ర తీర ప్రాంతం (మచిలీపట్నం వరకు), కర్ణాటక ఉత్తర భాగాలు, మరియు మహారాష్ట్ర దక్షిణ భాగాలపై పరిపాలనా ప్రభావాన్ని కలిగి ఉంది. సంక్షిప్త తుది వ్యాఖ్య : పాపన్న కోటల విస్తరణను పరిశీలించినప్పుడు, అవి కేవలం రక్షణాత్మక కట్టడాల సమాహారం కాకుండా, వ్యూహాత్మక భౌగోళిక కేంద్రాలుగా కనిపిస్తాయి. అయితే 22 కోటలు అనే నిర్దిష్ట సంఖ్యను దృఢ ఆధారాలతో నిర్ధారించడం అవసరం. అలాగే 1709లో గోల్కొండ పూర్తిస్థాయి సరిహద్దులతో ఏకీకృత కేంద్రీకృత రాజ్యంగా ఉందని చెప్పడం కంటే, మొఘల్ సుబా పరిపాలన కింద విస్తృత ప్రాంతీయ ప్రభావాన్ని కలిగి ఉన్నదని చెప్పడం చారిత్రకంగా సమంజసం. పాపన్న నిర్మించిన కోటలు కేవలం రక్షణాత్మక కట్టడాలా, లేక ఒక ప్రత్యామ్నాయ అధికార నిర్మాణానికి కేంద్రాలా అనే విషయం. సర్వాయిపేట, కొలనుపాక, బోనగిరి వంటి కోటల స్థానాలు, వాటి భౌగోళిక ప్రాధాన్యత, మరియు వాటి చుట్టూ ఏర్పడిన సామాజిక వ్యవస్థలను విశ్లేషించడం ద్వారా, పాపన్న ఉద్యమాన్ని ఒక సంఘటిత రాజకీయ ప్రయత్నంగా అర్థం చేసుకోవచ్చా అనే అంశం ఈ ప్రశ్నలో పరిశీలించబడుతుంది. ఈ ప్రశ్నకు సమాధానంగా Spatial History, Political Geography మరియు కోటల ఆధారిత మ్యాపింగ్ పద్ధతులు ఉపయోగించబడతాయి. ఈ ప్రాథమిక ప్రశ్నలకు అనుబంధంగా, కొన్ని ద్వితీయ పరిశోధన ప్రశ్నలు ఈ అధ్యయనాన్ని లోతుగా తీసుకువెళ్తాయి. వాటిలో ముఖ్యమైనది - చారిత్రక మూలాలు మరియు జానపద మూలాల మధ్య ఉన్న అంతరాలు ఎలా, ఎందుకు ఏర్పడ్డాయి అన్న ప్రశ్న. అధికారిక మూలాలు మరియు మౌఖిక సంప్రదాయాలు వేర్వేరు సామాజిక దృష్టికోణాలను ఎలా ప్రతిబింబిస్తాయో తెలుసుకోవడానికి, మూలాల విమర్శ, తులనాత్మక చరిత్ర రచన పద్ధతులు ఉపయోగించబడతాయి. ఇంకొక కీలక ద్వితీయ ప్రశ్న - పాపన్నపై “బందిపోటు” అనే ముద్ర ఎలా ఏర్పడింది, దాని వెనుక ఉన్న అధికార రాజకీయాలు ఏమిటి అన్నది. ఈ ప్రశ్న ద్వారా రాష్ట్రాధికారాలు తమకు సవాల్ విసిరిన వ్యక్తులను ఎలా నేరపూరితంగా సృష్టిస్తారో, ఆ నేరపూరిత చరిత్ర రచనలో ఎలా స్థిరపడుతుందో విశ్లేషించబడుతుంది. దీనికి Power Theory, Discourse Analysis మరియు State-Society Relations వంటి సిద్ధాంతాతృక పద్ధతులు ఉపయోగించబడతాయి. అదే విధంగా, జానపద సంప్రదాయాలు - ముఖ్యంగా బుర్ర కథలు, ఒగ్గుకథలు, పాటలు - చారిత్రక మూలాలుగా ఎంతవరకు నమ్మదగినవో అన్న ప్రశ్న కూడా ఈ అధ్యయనంలో కీలకంగా నిలుస్తుంది. మౌఖిక సంప్రదాయాలలో కాలక్రమ మార్పులు ఉన్నప్పటికీ, అవి సామాజిక సత్యాన్ని ఎలా ప్రతిబింబిస్తాయో అర్థం చేసుకోవడానికి Social Memory Studies మరియు Narrative Analysis పద్ధతులు ఉపయోగించబడతాయి. చివరిగా, పాపన్న ఒక చారిత్రక వ్యక్తి నుంచి ఒక ప్రజా ప్రతీకగా ప్రజా స్మృతిలో ఎలా రూపాంతరం చెందాడన్న ప్రశ్న ఈ పరిశోధనలో పరిశీలించబడుతుంది. ఈ ప్రశ్న ద్వారా, పాపన్న కథనం కాలక్రమంలో ఎలా మారుతూ, తెలంగాణ ప్రజా చైతన్యంలో ఒక జీవంత స్మృతిగా నిలిచిందో అర్థం చేసుకోవడం జరుగుతుంది. దీనికి Cultural Anthropology మరియు Folk Performance Analysis వంటి పద్ధతులు ఉపయోగించబడతాయి. ఈ విధంగా, ఈ అధ్యయనంలోని ప్రతి పరిశోధన ప్రశ్న ఒక నిర్దిష్ట లక్ష్యంతో అనుసంధానమై, తగిన పరిశోధన పద్ధతుల ద్వారా సమాధానాన్ని వెతుకుతుంది. ఈ ప్రశ్నల సమిష్టి ద్వారా సర్దార్ సర్వాయి పాపన్న గౌడ్‌ను కేవలం ఒక చారిత్రక వ్యక్తిగా కాకుండా, చరిత్ర రచనలోని అధికార-ప్రజల సంబంధాలను అర్థం చేసుకునే ఒక కీలక అధ్యయనంగా ఈ గ్రంథం ప్రతిష్ఠిస్తుంది. 1.5. మూలాల వర్గీకరణ ఈ అధ్యయనం ఉపయోగించే మూలాలు కేవలం సమాచారం అందించే సాధనాలు మాత్రమే కావు. అవి ఆనాటి నిర్దిష్ట అధికార సంబంధాలు, దృష్టికోణాలు, కలిగి ఉంటాయి. అందువల్ల, సర్దార్ సర్వాయి పాపన్న గౌడ్‌పై ఈ పరిశోధనలో మూలాల వర్గీకరణ ఒక సాంకేతిక ప్రక్రియ మాత్రమే కాకుండా, ఒక విమర్శాత్మక చర్యగా రూపొందించబడింది. ఈ అధ్యయనం ప్రధానంగా మూడు రకాల మూలాలపై ఆధారపడుతుంది: ఆర్కైవల్ మూలాలు, వలసకాల మూలాలు, మరియు జానపద మూలాలు. ప్రతి వర్గం మూలాలు పాపన్నను వేర్వేరు కోణాలలో ప్రతిబింబిస్తాయి; వాటి మధ్య ఉన్న అంతరాలే ఈ పరిశోధనకు పునాదిగా నిలుస్తాయి. చారిత్రక మూలాలు ఈ అధ్యయనంలో ప్రాథమిక ఆధారాలుగా ఉపయోగించబడ్డాయి. ఇవి ప్రధానంగా పర్షియన్ భాషలో రాయబడిన గోల్కొండ కోర్టు వృత్తాంతాలు, మొఘల్ పాలనా లేఖలు, ఫర్మాన్లు, మరియు అధికారిక నివేదికలను కలిగి ఉంటాయి. ఈ మూలాలలో పాపన్నను సాధారణంగా “తిరుగుబాటుదారుడు”, “అశాంతి కారకుడు”, లేదా “చట్టవిరుద్ధుడు”గా చిత్రీకరించడం కనిపిస్తుంది. ఈ వర్ణనలు అధికారాన్ని న్యాయపరిచే భాషగా పనిచేస్తుంది. అందువల్ల, ఈ అధ్యయనం చారిత్రక మూలాలను యథాతథంగా స్వీకరించకుండా, వాటిలోని పదజాలం మరియు ఉద్దేశ్యాలను విమర్శాత్మకంగా విశ్లేషిస్తుంది. ముఖ్యంగా, సంఘటనల విస్తృతంగా నమోదు అయ్యాయి, పూర్తిగా విస్మరించబడ్డాయి అన్న అంశాలు ఈ మూలాల పఠనంలో కీలకంగా పరిగణించబడతాయి. చారిత్రక మూలాల పరిమితి ఏమిటంటే, అవి అధికార దృష్టిని మాత్రమే ప్రతిబింబిస్తాయి. గ్రామీణ సమాజాల అనుభవాలు, ప్రజల మద్దతు, స్థానిక న్యాయ భావనలు - ఇవన్నీ ఈ మూలాలలో అరుదుగా మాత్రమే కనిపిస్తాయి. ఈ లోటును గుర్తించడమే ఈ అధ్యయనంలోని తదుపరి మూలాల వర్గీకరణకు దారితీస్తుంది. రెండవ వర్గం మూలాలు వలసకాలంలో రూపొందిన బ్రిటిష్ గెజెటీర్లు, జిల్లా మాన్యువల్స్, మరియు పరిపాలనా నివేదికలు. ఈ మూలాలు పాపన్న కాలానికి నేరుగా సంబంధించినవిగా కాకపోయినా, స్థానిక తిరుగుబాటులను బ్రిటిష్ అధికారులు ఎలా అర్థం చేసుకున్నారో తెలియజేస్తాయి. ఈ రచనలలో “బందిపోటు, తిరుగుబాటుదారుడు” వంటి పదాలు తరచుగా ఉపయోగించబడతాయి. ఈ పదజాలం ఒక నిర్దిష్ట వలసకాల దృష్టికోణాన్ని ప్రతిబింబిస్తుంది, ఇది స్థానిక ప్రతిఘటనలను సహజంగా నేరంగా చిత్రీకరించే విధానాన్ని బలపరుస్తుంది. డెక్కన్ ప్రాంతానికి సంబంధించిన 17వ శతాబ్దపు ఆర్కైవ్ మూలాలు ప్రధానంగా పరిపాలనా ఉత్తర్వులు, సైనిక నివేదికలు, ఆదాయ లెక్కలు, మరియు శాంతిభద్రతలపై నివేదికల రూపంలో లభిస్తాయి. ఈ పత్రాలు పాపన్న వంటి వ్యక్తులను సాధారణంగా “అశాంతి కారకులు”, “దొంగల గుంపుల నాయకులు”, లేదా “పన్ను వసూలుకు అడ్డంకి”గా వర్ణిస్తాయి. ఈ భాషా వినియోగం పాపన్న ఉద్యమం యొక్క స్వరూపాన్ని కాకుండా, రాష్ట్రానికి అది కలిగించిన సమస్యను ప్రతిబింబిస్తుంది. ఈ అధ్యయనంలో వలసకాల మూలాలను ద్వితీయ ఆధారాలుగా ఉపయోగిస్తూ, వాటి అంతర్గత పాక్షికతను విశ్లేషించడం జరుగుతుంది. ఈ మూలాలు పాపన్న ఉద్యమాన్ని నేరుగా వివరిస్తున్నప్పటికీ, అధికార వ్యవస్థలు ప్రతిఘటనలను ఎలా వర్గీకరించాయో అర్థం చేసుకోవడానికి ఇవి కీలకంగా నిలుస్తాయి. ముఖ్యంగా, “బందిపోటు” అనే భావన చరిత్రలో ఎలా స్థిరపడిందో అర్థం చేసుకోవడానికి ఈ వలసకాల మూలాలు ఒక మధ్యవర్తిగా పనిచేస్తాయి. మూడవ మరియు ఈ అధ్యయనానికి అత్యంత కీలకమైన వర్గం - జానపద మూలాలు. వీటిలో బుర్ర కథలు, ఒగ్గుకథలు, దప్పు పాటలు, గ్రామీణ మౌఖిక సంప్రదాయాలు, మరియు స్థానిక దేవతా ఆరాధనలతో ముడిపడ్డ కథనాలు ఉన్నాయి. ఈ మూలాలు పాపన్నను అధికారానికి వ్యతిరేకంగా నిలిచిన ఒక న్యాయపోరాటకారుడుగా, ప్రజల రక్షకుడిగా ప్రతిష్ఠిస్తాయి. ఈ మౌఖిక సంప్రదాయాలు కేవలం గత సంఘటనలను గుర్తు చేసే కథలు కావు; అవి తరతరాలుగా సంక్రమించిన సామాజిక అనుభవాల ప్రతిబింబాలు. జానపద మూలాల ప్రధాన సవాలు వాటి కాలక్రమ స్పష్టత లోపించడం. తేదీలు, ఖచ్చిత సంఘటనల వరుసలు ఇందులో మారుతూ ఉంటాయి. అయితే ఈ అధ్యయనం జానపదాన్ని ఖచ్చిత చారిత్రాత్మక కాలక్రమం కోసం కాకుండా, సామాజిక సత్యమును అర్థం చేసుకోవడానికి ఉపయోగిస్తుంది. మౌఖిక సంప్రదాయాలు ప్రజల భావోద్వేగాలు, న్యాయ భావనలు, మరియు అధికారంపై ఉన్న అభిప్రాయాలను స్పష్టంగా ప్రతిబింబిస్తాయి. అందువల్ల, ఈ మూలాలను విస్మరించడం అంటే ప్రజల చరిత్రను విస్మరించడమే అవుతుంది. ఈ మూడు వర్గాల మూలాలను కలిపి చర్చించడమే ఈ పరిశోధన యొక్క ప్రత్యేకత. చారిత్రక మూలాలు “రాష్ట్రం ఏమన్నది” చూపిస్తే, జానపద మూలాలు “ప్రజలు ఏమనుభవించారు” అనే విషయాన్ని తెలియజేస్తాయి. వలస కాల మూలాలు ఈ రెండింటి మధ్య ఒక చారిత్రక దృక్కోణాన్ని అందిస్తాయి. ఈ మూడింటి మధ్య ఉన్న అంతరాలు, మరియు కలయికలే సర్దార్ సర్వాయి పాపన్న గౌడ్ చరిత్రను సమగ్రంగా అర్థం చేసుకునే మార్గాన్ని తెరుస్తాయి. ఈ విధంగా, మూలాల వర్గీకరణ ఈ అధ్యయనంలో ఒక సాంకేతిక అధ్యాయం మాత్రమే కాదు; అది మొత్తం గ్రంథానికి పునాదిగా పనిచేస్తుంది. తదుపరి విభాగంలో, ఈ మూలాలను ఎలా ఉపయోగించబోతున్నామో - అంటే పరిశోధన పద్ధతులను - విపులంగా చర్చించబడుతుంది. చరిత్ర గమనంలో పాలకులు మారవచ్చు, వారి అధికారిక రికార్డులు తాత్కాలిక సత్యాలను సృష్టించవచ్చు. కానీ, కాలపరీక్షను తట్టుకుని నిలిచేది ప్రజల పక్షాన నిలిచిన నిజాయితీ మాత్రమే. కష్టాలు ఎదురైనా, ప్రలోభాలు చుట్టుముట్టినా సరే, వక్రీకరణలను తోసిరాజని నిఖార్సైన నిజాల వైపు అడుగులు వేయడమే ఒక చరిత్రకారుడికి, సమాజానికి అసలైన నైతిక బలాన్ని ఇస్తుంది. చరిత్ర పుటలు నిరూపించే సనాతన సూత్రం ఒక్కటే — సత్యం కోసం నడవడం ధర్మం. రాజభవనాల గోడల మధ్య రాసుకున్న గాథలు తాత్కాలికంగా వైభవాన్ని చాటవచ్చు, కానీ కాలగమనంలో అవి కేవలం ప్రచారాలుగానే మిగిలిపోతాయి. శతాబ్దాలు దాటినా నేటికీ సజీవంగా నిలిచేది కేవలం సామాన్య ప్రజల అనుభవాల నుండి పుట్టిన నిఖార్సైన వాస్తవాలు మాత్రమే. వక్రీకరణల ముసుగులను తొలగించి, నిర్భయంగా వాస్తవాలను వెలికితీసినప్పుడే ఏ సమాజానికైనా తన నిజమైన అస్తిత్వం లభిస్తుంది. కాలపరీక్షను తట్టుకుని నిలిచే ఏకైక సాక్ష్యం ఒక్కటే — చరిత్రకు ధర నిజం. 1.6. పరిశోధన పద్ధతి ఈ అధ్యయనం ఒకే ఒక పరిశోధనా పద్ధతిపై ఆధారపడిన సంప్రదాయ చరిత్ర రచన కాదు. సర్దార్ సర్వాయి పాపన్న గౌడ్ వంటి వ్యక్తి జీవితాన్ని, ఉద్యమాన్ని, మరియు ప్రజా స్మృతిలోని అతని స్థితిని అర్థం చేసుకోవాలంటే, అంతరశాస్త్రీయ పద్ధతి తప్పనిసరి. ఎందుకంటే పాపన్న చరిత్ర ఒకేసారి రాజకీయ చరిత్ర, సామాజిక చరిత్ర, జానపద చరిత్ర, మరియు సాంస్కృతిక స్మృతి చరిత్రగా పనిచేస్తుంది. అందువల్ల, ఈ పరిశోధన బహుళ పరిశోధనా పద్ధతులను సమన్వయపరిచి ఉపయోగిస్తుంది. ఈ అధ్యయనానికి ప్రాథమిక పునాది సంప్రదాయ చరిత్ర రచన రాజ్యాధికారాన్ని, రాజకీయాలను కేంద్రంగా పెట్టిన విధానాన్ని ప్రశ్నిస్తూ, చరిత్రను “క్రింద నుండి” చదవాలని ఈ దృష్టికోణం ప్రతిపాదిస్తుంది. ఈ అధ్యయనం, ప్రతిపాదించిన భావనలను ఆధారంగా తీసుకొని, అధికారానికి వెలుపల నిలిచిన సమూహాల రాజకీయ చైతన్యాన్ని విశ్లేషిస్తుంది. పాపన్న ఉద్యమాన్ని ఒక అవ్యవస్థాత్మక తిరుగుబాటుగా కాకుండా, స్వతంత్ర రాజకీయ తర్కం కలిగిన ప్రజా ప్రతిఘటనగా అర్థం చేసుకోవడం ఈ దృష్టికోణం ద్వారా సాధ్యమవుతుంది. పాపన్న ఉద్యమంపై అందుబాటులో ఉన్న చారిత్రక మూలాలు పరిమితమైనవి, పాక్షికమైనవి కావడంతో, వాచిక సంప్రదాయాలు ఈ అధ్యయనంలో కీలక స్థానాన్ని పొందాయి. మౌఖిక సమాచార పద్ధతి ద్వారా బుర్ర కథలు, ఒగ్గుకథలు, దప్పు పాటలు, గ్రామీణ కథనాలను చరిత్ర మూలాలుగా పరిగణించడం జరుగుతుంది. అయితే, ఈ పద్ధతి మౌఖిక మూలాలను యథాతథంగా స్వీకరించదు; వాటిలోని రూపాంతరాలు, పునరావృత్తాలు, మరియు కాలక్రమ మార్పులను సామాజిక స్మృతిగా విశ్లేషిస్తుంది. ఈ సందర్భంలో జ్ఞాపకం అనేది ఖచ్చిత సంఘటనల ప్రతిరూపం కాకుండా, సమాజం అనుభవించిన అణచివేతకు ఇచ్చిన అర్థంగా చూడబడుతుంది. ఈ అధ్యయనం పాపన్న ఉద్యమాన్ని కేవలం రాజకీయ సంఘటనగా కాకుండా, ఒక సామాజిక ప్రక్రియగా కూడా పరిశీలిస్తుంది. Historical Anthropology పద్ధతి ద్వారా కుల నిర్మాణాలు, వృత్తి వ్యవస్థలు, మతాచారాలు, మరియు గ్రామీణ సమాజాల అంతర్గత సంబంధాలు విశ్లేషించబడతాయి. పాపన్న గౌడ్ సమాజపు నేపథ్యం, అతని ఉద్యమానికి వచ్చిన ప్రజా మద్దతు, మరియు గ్రామీణ న్యాయ భావనలు - ఇవన్నీ ఈ పద్ధతి ద్వారా స్పష్టత పొందుతాయి. ఇది ఉద్యమాన్ని వ్యక్తిగత ధైర్యం లేదా హింసాత్మక ప్రతీకారం అనే సరళమైన వివరణ నుంచి బయటకు తీసుకువస్తుంది. పాపన్న ఉద్యమంలో కోటలు కీలక పాత్ర పోషించాయి. అందువల్ల, ఈ అధ్యయనం Spatial History పద్ధతిని ఉపయోగించి, కోటల స్థానాలు, వాటి భౌగోళిక ప్రాధాన్యత, మరియు వాటి మధ్య ఉన్న అనుసంధానాలను విశ్లేషిస్తుంది. సర్వాయిపేట, కొలనుపాక, బోనగిరి వంటి కోటలను కేవలం సైనిక కట్టడాలుగా కాకుండా, ఒక ప్రత్యామ్నాయ అధికార నిర్మాణానికి కేంద్రాలుగా ఈ పద్ధతి చూస్తుంది. భూభాగ నియంత్రణ, రవాణా మార్గాలు, మరియు ప్రజల చలనం - ఇవన్నీ రాజకీయ శక్తితో ఎలా అనుసంధానమయ్యాయో ఈ విశ్లేషణ ద్వారా అర్థమవుతుంది. చారిత్రక మరియు వలసకాల మూలాలలో ఉపయోగించిన భాషను ఈ అధ్యయనం Discourse Analysis ద్వారా పరిశీలిస్తుంది. “బందిపోటు”, “తిరుగుబాటు”, “అశాంతి” వంటి పదాలు తటస్థమైనవి కావు; అవి అధికార భాషలో భాగం. ఈ పద్ధతి ద్వారా, రాష్ట్రాధికారాలు తమకు సవాల్ విసిరిన ఉద్యమాలను ఎలా నేరీకరించాయో విశ్లేషించబడుతుంది. ఈ విశ్లేషణలో Eric Hobsbawm, Social Banditry సిద్ధాంతం కూడా ఒక విశ్లేషణాత్మక సాధనంగా ఉపయోగించబడుతుంది. ఈ అధ్యయనంలో ముఖ్యమైన పద్ధతుల్లో ఒకటి తులనాత్మక పఠనం. చారిత్రక మూలాలు, వలసకాల మూలాలు, మరియు జానపద మూలాలను వేరువేరుగా కాకుండా, పరస్పరం పోల్చి చదవడం జరుగుతుంది. ఒక మూలంలో కనిపించని విషయం మరో మూలంలో ఎలా వ్యక్తమవుతుందో విశ్లేషించడం ద్వారా, చరిత్రలోని మౌనాలను గుర్తించడం ఈ పద్ధతి ఉద్దేశ్యం. ఈ విధానం పాపన్న చరిత్రను ఏకపక్షంగా కాకుండా, బహుళ స్వరాలతో అర్థం చేసుకునే అవకాశం ఇస్తుంది. పరిమితులు మరియు ఆత్మపరిశీలన ఈ పరిశోధన తన పద్ధతుల పరిమితులను కూడా గుర్తిస్తుంది. జానపద మూలాలలో కాలక్రమ స్పష్టత లోపించడం, ఆర్కైవ్ మూలాలలో అధికార పాక్షికత ఉండడం – ఇవన్నీ విశ్లేషణలో జాగ్రత్తగా పరిగణించబడతాయి. అయితే, ఈ పరిమితులే పరిశోధన విలువను తగ్గించవు; అవే చరిత్ర రచనలోని సంక్లిష్టతను వెలుగులోకి తీసుకువస్తాయి. విధానాత్మక సమగ్రత ఈ అన్ని పద్ధతులను కలిపి ఉపయోగించడం ద్వారా, ఈ అధ్యయనం ఒకే ఒక సిద్ధాంతానికి పరిమితం కాకుండా, పాపన్న ఉద్యమాన్ని సమగ్రంగా అర్థం చేసుకోవాలని లక్ష్యంగా పెట్టుకుంది. ఈ విధానాత్మక సమగ్రత ఈ గ్రంథాన్ని కేవలం జీవచరిత్ర కాకుండా, ఒక విమర్శాత్మక చరిత్రగా నిలబెడుతుంది. 1.7. అధ్యయన పరిమితులు ఏ చారిత్రక పరిశోధన అయినా తన పరిమితులను గుర్తించి ప్రకటించినప్పుడే నిబద్ధతను నిలబెట్టుకుంటుంది. సర్దార్ సర్వాయి పాపన్న గౌడ్‌పై ఈ అధ్యయనం కూడా మినహాయింపు కాదు. ఈ గ్రంథం ఒక సమగ్ర, అంతరశాస్త్రీయ విశ్లేషణను లక్ష్యంగా పెట్టుకున్నప్పటికీ, అందుబాటులో ఉన్న మూలాలు, కాలక్రమ దూరం, మరియు చరిత్ర రచనలో సహజంగా ఉన్న మౌనాలు కొన్ని పరిమితులను విధిస్తాయి. అయితే ఈ పరిమితులు పరిశోధన విలువను తగ్గించేవిగా కాకుండా, విశ్లేషణను మరింత జాగ్రత్తగా, విమర్శాత్మకంగా చేయాల్సిన అవసరాన్ని సూచిస్తాయి. మొదటి మరియు ముఖ్యమైన పరిమితి ఆర్కైవల్ మూలాల స్వభావంకు సంబంధించినది. పాపన్న కాలానికి చెందిన పర్షియన్ కోర్టు వృత్తాంతాలు మరియు అధికారిక లేఖలు ప్రధానంగా రాష్ట్రాధికార దృష్టికోణాన్ని మాత్రమే ప్రతిబింబిస్తాయి. ఇవి తిరుగుబాటులను సాధారణంగా “అశాంతి” లేదా “నేరం”గా చిత్రీకరిస్తాయి. ఈ మూలాలలో గ్రామీణ సమాజాల అనుభవాలు, ప్రజల మద్దతు, మరియు స్థానిక న్యాయ భావనలు దాదాపు కనిపించవు. ఈ అధ్యయనం ఈ మూలాలను విమర్శాత్మకంగా చదవడం ద్వారా ఈ లోటును పూరించడానికి ప్రయత్నించినప్పటికీ, ఆర్కైవ్ మౌనాలను పూర్తిగా తొలగించడం సాధ్యం కాదు. రెండవ పరిమితి కాలక్రమ స్పష్టత లోపించడం. పాపన్న జీవితానికి సంబంధించిన ఖచ్చిత తేదీలు, సంఘటనల వరుసలు అన్ని మూలాలలో సమానంగా లభించవు. జానపద కథనాలలో సంఘటనలు తరచూ కాలాతీతంగా లేదా రూపాంతరాలతో ప్రస్తావించబడతాయి. ఈ అధ్యయనం ఖచ్చిత కాలక్రమాన్ని పునర్నిర్మించడాన్ని ఒక పరిమిత లక్ష్యంగా కాకుండా, సామాజిక-రాజకీయ ప్రక్రియలను అర్థం చేసుకునే సాధనంగా మాత్రమే తీసుకుంటుంది. అయినప్పటికీ, ఇది సంప్రదాయ చరిత్రకారులకు ఒక పరిమితిగా కనిపించవచ్చు. మూడవ పరిమితి జానపద మూలాల విశ్వసనీయతకు సంబంధించినది. బుర్ర కథలు, ఒగ్గుకథలు, పాటలు, మౌఖిక సంప్రదాయాలు కాలక్రమంలో మార్పులకు లోనవుతాయి. మౌఖిక సాహిత్యంలో కల్పిత అంశాలు, అతిశయాలు, మరియు స్థానిక భావోద్వేగాలు కలిసివుండటం సహజం. ఈ అధ్యయనం జానపద మూలాలను ఖచ్చిత సంఘటనల నిర్ధారణకు కాకుండా, సామాజిక స్మృతిని అర్థం చేసుకోవడానికి ఉపయోగిస్తుంది. అయినప్పటికీ, ఈ విధానం చరిత్రను “అతి భావోద్వేగాత్మకంగా” చూస్తోందన్న విమర్శకు లోనయ్యే అవకాశం ఉంది. నాలుగవ పరిమితి ప్రాంతీయ పరిమితి. ఈ అధ్యయనం ప్రధానంగా తెలంగాణ ప్రాంతంపై దృష్టి సారిస్తుంది. పాపన్న ఉద్యమానికి సమీప ప్రాంతాలలో ఉన్న ఇతర సమకాలీన తిరుగుబాటులతో తులనాత్మకంగా విస్తృత అధ్యయనం చేయడం ఈ గ్రంథ పరిధిలో పూర్తిగా సాధ్యం కాలేదు. అయితే, ఈ పరిమితి ఉద్దేశ్యపూర్వకమైనదే; ఎందుకంటే ఈ పరిశోధన విస్తృతికి మించిన ప్రాధాన్యతగా తీసుకుంది. ఐదవ పరిమితి సిద్ధాంతాతృక ఎంపికకు సంబంధించినది. ఈ అధ్యయనం Subaltern Studies, Oral History, మరియు Social Memory వంటి సిద్ధాంతాలపై బలంగా ఆధారపడుతుంది. ఈ సిద్ధాంతాలు ప్రజా ప్రతిఘటనలను అర్థం చేసుకోవడానికి అనుకూలమైనవైనా, అవి కొన్ని సందర్భాల్లో రాష్ట్ర నిర్మాణాల సంక్లిష్టతను లేదా రాజకీయాల ప్రభావాన్ని తక్కువగా చూపవచ్చు. ఈ పరిమితిని గుర్తించి, ఈ అధ్యయనం సిద్ధాంతాలను యాంత్రికంగా వర్తింపజేయకుండా, సందర్భానుసారంగా ఉపయోగించడానికి ప్రయత్నిస్తుంది. చివరిగా, ఈ పరిశోధనలో పరిశోధకుడి స్థానము కూడా ఒక పరిమితిగా పరిగణించబడుతుంది. పాపన్న తెలంగాణ ప్రజాస్మృతిలో గాఢంగా నిక్షిప్తమైన వ్యక్తి కావడం వల్ల, అతని పట్ల సానుభూతి లేదా సాంస్కృతిక సమీపత పరిశోధనపై ప్రభావం చూపే అవకాశం ఉంటుంది. ఈ అధ్యయనం ఈ ప్రమాదాన్ని గుర్తించి, స్వీయ-విమర్శ ద్వారా విశ్లేషణను సమతుల్యంగా ఉంచేందుకు ప్రయత్నిస్తుంది. ఈ అన్ని పరిమితుల మధ్య కూడా, ఈ పరిశోధన ఒక స్పష్టమైన స్థానం తీసుకుంటుంది: చరిత్రను సంపూర్ణంగా, నిర్దోషంగా పునర్నిర్మించడం కన్నా, అందుబాటులో ఉన్న మూలాలు ఏమి చెబుతున్నాయో, ఏమి మౌనంగా వదిలేశాయో అర్థం చేసుకోవడమే ఈ గ్రంథం లక్ష్యం. ఈ దృష్టిలో, పరిమితులే ఈ అధ్యయనానికి బలంగా మారతాయి - అవే చరిత్ర రచనలోని సంక్లిష్టతను పాఠకుడికి తెలియజేస్తాయి. 1.8. అధ్యాయ నిర్మాణం ఈ గ్రంథం యొక్క నిర్మాణం యాదృచ్ఛికంగా ఏర్పడినది కాదు. ఇది సర్దార్ సర్వాయి పాపన్న గౌడ్ జీవితాన్ని మరియు ఉద్యమాన్ని ఒక సారాంశాత్మక కథనంగా కాకుండా, క్రమబద్ధమైన విశ్లేషణాత్మక ప్రయాణంగా పాఠకుడి ముందుంచేలా రూపొందించబడింది. ప్రతి అధ్యాయం ముందరి అధ్యాయంలో ప్రతిపాదించిన వాదనలను లోతుగా తీసుకువెళ్తూ, తదుపరి అధ్యాయానికి పునాదిని సిద్ధం చేస్తుంది. ఈ విధంగా, ఈ గ్రంథం ఒక వ్యక్తి చరిత్ర నుంచి ప్రారంభమై, చివరికి చరిత్ర రచన విధానాలపై విమర్శాత్మక చర్చకు చేరుతుంది. మొదటి అధ్యాయం - పరిచయం & మూలాలు : ఈ అధ్యయనానికి పునాదిని ఏర్పాటు చేస్తుంది. ఇందులో పరిశోధన నేపథ్యం, సమస్య, లక్ష్యాలు, ప్రశ్నలు, మూలాల స్వభావం, పరిశోధన పద్ధతులు, మరియు పరిమితులు చర్చించబడ్డాయి. ఈ అధ్యాయం పాఠకుడిని అధ్యయనపు భావనాత్మక ప్రపంచంలోకి ప్రవేశపెట్టే ద్వారంలా పనిచేస్తుంది. రెండవ అధ్యాయం - 17వ శతాబ్దపు తెలంగాణ యొక్క సామాజిక, ఆర్థిక, రాజకీయ నేపథ్యం: 17వ శతాబ్దపు తెలంగాణ యొక్క సామాజిక, ఆర్థిక, రాజకీయ నేపథ్యం, పన్ను వ్యవస్థ, జాగీర్దారీ నిర్మాణం, కుల-వృత్తి సంబంధాలు, మరియు గ్రామీణ సమాజాలపై పెరిగిన ఒత్తిళ్లు - ఇవన్నీ పాపన్న ఉద్యమం ఉద్భవానికి ఎలా దోహదపడ్డాయో ఈ అధ్యాయం చూపిస్తుంది. ఈ నేపథ్య విశ్లేషణ లేకుండా పాపన్న ఉద్యమాన్ని అర్థం చేసుకోవడం సాధ్యం కాదన్న వాదనను ఇది ప్రతిపాదిస్తుంది. మూడవ అధ్యాయం - సర్దార్ సర్వాయి పాపన్న గౌడ్ జీవితానికి అంకితం: అతని కుటుంబ నేపథ్యం, సామాజిక స్థానం, ప్రారంభ అనుభవాలు, మరియు అతని రాజకీయ చైతన్యం ఎలా రూపుదిద్దుకుందో ఈ అధ్యాయం పరిశీలిస్తుంది. ఈ అధ్యాయం ఒక సంప్రదాయ జీవచరిత్రగా కాకుండా, వ్యక్తి--సమాజం మధ్య ఉన్న పరస్పర సంబంధాన్ని విశ్లేషించే ప్రయత్నంగా నిలుస్తుంది. నాలుగవ అధ్యాయం - పాపన్న ఉద్యమం యొక్క ఆరంభం మరియు దాని సైనిక-సంఘటనా నిర్మాణం : మొదటి దాడులు, ప్రజల మద్దతు, గురిల్లా పద్ధతులు, మరియు ఉద్యమం ఎలా విస్తరించిందో ఈ అధ్యాయం చర్చిస్తుంది. ఈ భాగంలో పాపన్న ఉద్యమం ఒక అవ్యవస్థాత్మక హింసాత్మక చర్యల సమాహారం కాదని, ఒక సంఘటిత ప్రతిఘటనగా ఎలా ఎదిగిందో చూపించబడుతుంది. ఐదవ అధ్యాయం - పాపన్న నిర్మించిన కోటలు మరియు భూభాగ నియంత్రణ: కోటలను కేవలం సైనిక కట్టడాలుగా కాకుండా, ఒక ప్రత్యామ్నాయ అధికార వ్యవస్థకు కేంద్రాలుగా ఈ అధ్యాయం విశ్లేషిస్తుంది. Spatial History దృష్టితో, భౌగోళిక నియంత్రణ మరియ రాజకీయ శక్తి మధ్య ఉన్న సంబంధాన్ని ఇది స్పష్టతకు తెస్తుంది ఆరవ అధ్యాయం - గోల్కొండ రాజ్యం, మొఘల్ సామ్రాజ్యం, మరియు ఔరంగజేబు దెక్కన్ విధానాలు గోల్కొండ రాజ్యం, మొఘల్ సామ్రాజ్యం, మరియు ఔరంగజేబు దెక్కన్ విధానాల నేపథ్యంలో పాపన్న ఉద్యమాన్ని ఉంచుతుంది. రాష్ట్రాధికారాల ప్రతిస్పందన, అణచివేత వ్యూహాలు, మరియు పాపన్నను “రాష్ట్రానికి ముప్పు”గా ఎలా గుర్తించారో ఈ అధ్యాయం విశ్లేషిస్తుంది. ఈ భాగం పాపన్న ఉద్యమాన్ని ఒక ప్రాంతీయ సంఘటనగా కాకుండా, విస్తృత దెక్కన్ రాజకీయాల భాగంగా నిలబెడుతుంది. ఏడవ అధ్యాయం - పాపన్న మరణం-చారిత్రక జానపద కథనాలు: పాపన్న మరణానికి సంబంధించిన చారిత్రక మరియు జానపద కథనాలను తులనాత్మకంగా పరిశీలిస్తుంది. ఆర్కైవ్ కథనాలు మరియు జానపద కథల మధ్య ఉన్న విరుద్ధతలు, వాటి వెనుక ఉన్న రాజకీయాలు, మరియు ప్రజా స్మృతిలో పాపన్న మరణం ఎలా ప్రతీకాత్మకంగా మారిందో ఈ అధ్యాయం చర్చిస్తుంది. ఎనిమిదవ అధ్యాయం - జానపద సంప్రదాయాలు-బుర్ర కథలు, ఒగ్గు కథలు: ముఖ్యంగా బుర్ర కథలు, ఒగ్గుకథలు మరియు పాటలు - పాపన్న చరిత్రలో పోషించిన పాత్రను విశ్లేషిస్తుంది. ఈ అధ్యాయం జానపదాన్ని ఒక సాహిత్య రూపంగా మాత్రమే కాకుండా, ఒక చారిత్రక మూలంగా ఎలా చదవాలో చూపిస్తుంది. తొమ్మిదవ అధ్యాయం - పాపన్న ఉద్యమం-బందిపోటు: పాపన్న ఉద్యమాన్ని పునర్మూల్యాంకనం చేస్తుంది. ఈ భాగంలో పాపన్నను ఒక “సోషల్ బందిపోటు”గా మాత్రమే కాకుండా, ఒక స్వతంత్ర రాజకీయ ఊహను ప్రతిపాదించిన ప్రజా నాయకుడిగా ఎలా అర్థం చేసుకోవచ్చో విశ్లేషించబడుతుంది. పదవ అధ్యాయం - పాపన్న వారసత్వం: ఈ అధ్యయనంలోని ప్రధాన వాదనలను సమీక్షించి, పాపన్న వారసత్వాన్ని నేటి తెలంగాణ సమాజం మరియు చరిత్ర రచనలో ఎక్కడ నిలబెట్టాలో చర్చిస్తుంది. ఈ అధ్యాయం గ్రంథానికి ఒక ముగింపుగా మాత్రమే కాకుండా, భవిష్యత్ పరిశోధనలకు దారులు చూపించే భాగంగా నిలుస్తుంది. ఈ విధంగా, ఈ గ్రంథ నిర్మాణం వ్యక్తి నుంచి సమాజానికి, సంఘటన నుంచి సిద్ధాంతానికి, చరిత్ర నుంచి చరిత్ర రచనపై విమర్శకు పాఠకుడిని క్రమబద్ధంగా తీసుకువెళ్తుంది. 1.9. ఈ అధ్యయన ప్రాధాన్యత : ఈ అధ్యయనం యొక్క ప్రాధాన్యతను కేవలం ఒక చారిత్రక వ్యక్తి జీవితాన్ని వెలుగులోకి తేవడంగా మాత్రమే అర్థం చేసుకోవడం సరిపోదు. సర్దార్ సర్వాయి పాపన్న గౌడ్‌పై ఈ పరిశోధన, భారత చరిత్ర రచనలోని పద్ధతులు, దృష్టికోణాలు, మరియు అధికార రాజకీయాలను ప్రశ్నించే ఒక విమర్శాత్మక ప్రయత్నంగా నిలుస్తుంది. అందువల్ల, ఈ అధ్యయన ప్రాధాన్యత అనేక స్థాయిలలో వ్యక్తమవుతుంది - విద్యా విషయక స్థాయి నుంచి ప్రాంతీయ చరిత్ర, సామాజిక స్మృతి, మరియు నేటి సమకాలీన చర్చల వరకు. మొదటగా, ఈ అధ్యయనం భారత చరిత్ర రచనలోని Mughal-centric మరియు elite-centric దృష్టికోణాలకు ప్రత్యామ్నాయాన్ని ప్రతిపాదిస్తుంది. సంప్రదాయ చరిత్ర రచనలో దెక్కన్ ప్రాంతం తరచూ కేంద్ర అధికారాల అంచున మాత్రమే కనిపించింది. ఈ పరిశోధన తెలంగాణను ఒక చురుకైన చారిత్రక భూభాగంగా, ప్రజా ప్రతిఘటనలకు వేదికగా చూపించడం ద్వారా, ప్రాంతీయ చరిత్రలకు సముచిత స్థానం కల్పిస్తుంది. ఈ దృష్టిలో, పాపన్న ఉద్యమం ఒక స్థానిక సంఘటన మాత్రమే కాదు; అది దెక్కన్ రాజకీయ చరిత్రలో ఒక కీలక ఘట్టంగా ఈ అధ్యయనం నిలబెడుతుంది. రెండవది, ఈ పరిశోధన Subaltern Studiesకు ప్రాంతీయ లోతు (regional depth) ఇస్తుంది. భారత ఉపాaltern్స్ చరిత్రలో అనేక తిరుగుబాట్లు సిద్ధాంతపరంగా చర్చించబడ్డప్పటికీ, తెలంగాణ వంటి ప్రాంతాలపై సమగ్ర, మూలాధారిత అధ్యయనాలు చాలా తక్కువ. ఈ గ్రంథం పాపన్న ఉద్యమాన్ని ఒక కేస్ స్టడీగా ఉపయోగించి, ప్రజా రాజకీయ చైతన్యం ఎలా రూపుదిద్దుకుంటుందో, అది అధికారానికి ఎలా సవాల్ విసురుతుందో విశ్లేషిస్తుంది. ఈ విధంగా, ఈ అధ్యయనం సిద్ధాంతాన్ని కేవలం వర్తింపజేయడమే కాకుండా, దానిని ప్రశ్నించి విస్తరించే ప్రయత్నం చేస్తుంది. మూడవది, ఈ అధ్యయనం జానపదాన్ని చరిత్ర రచనలోకి తీసుకువచ్చే మేధో కృషిగా నిలుస్తుంది. బుర్ర కథలు, ఒగ్గుకథలు, దప్పు పాటలు, మౌఖిక సంప్రదాయాలు - ఇవి చాలా కాలం పాటు చరిత్రలో ద్వితీయ స్థానంలోనే ఉన్నాయి. ఈ పరిశోధన, జానపదాన్ని ఖచ్చిత కాలక్రమానికి కాకుండా, సామాజిక స్మృతికి ప్రతినిధిగా పరిగణించి, చరిత్ర రచనలో ఒక చెల్లుబాటు అయ్యే మూలంగా స్థాపించడానికి ప్రయత్నిస్తుంది. ఇది భారత చరిత్ర రచనలో మూలాల పట్ల ఉన్న సంప్రదాయ భావనలను విస్తరించే దిశగా ఒక ముఖ్యమైన దోహదం. నాలుగవది, ఈ అధ్యయనం రాష్ట్రాధికారాలు మరియు నేరీకరణ (criminalization) ప్రక్రియలపై లోతైన అవగాహనను అందిస్తుంది. పాపన్నపై “బందిపోటు” అనే ముద్ర ఎలా పడిందో విశ్లేషించడం ద్వారా, రాష్ట్రాలు తమకు సవాల్ విసిరిన ఉద్యమాలను ఎలా వర్గీకరిస్తాయో, ఆ వర్గీకరణ చరిత్రగా ఎలా స్థిరపడుతుందో ఈ అధ్యయనం చూపిస్తుంది. ఈ విశ్లేషణ చరిత్రకే పరిమితం కాకుండా, నేటి సమాజాల్లో కూడా ప్రతిఘటనలు ఎలా నేరీకరించబడుతున్నాయో అర్థం చేసుకోవడానికి దోహదపడుతుంది. ఐదవది, ఈ పరిశోధన తెలంగాణ సమాజానికి సంబంధించిన సాంస్కృతిక మరియు రాజకీయ ప్రాధాన్యతను కలిగి ఉంది. పాపన్న తెలంగాణ ప్రజా స్మృతిలో ఒక కీలక ప్రతీక. అయితే అతని కథనం తరచూ భావోద్వేగ స్థాయిలోనే నిలిచిపోయింది. ఈ అధ్యయనం, ఆ భావోద్వేగాన్ని తృణీకరించకుండా, దానిని విశ్లేషణకు లోబరచడం ద్వారా, ప్రజా చరిత్ర మరియు చరిత్ర మధ్య ఉన్న దూరాన్ని తగ్గిస్తుంది. ఇది ప్రాంతీయ గుర్తింపులపై జరిగే చర్చలకు ఒక శాస్త్రీయ ఆధారాన్ని అందిస్తుంది. ఆరవది, ఈ గ్రంథం భవిష్యత్ పరిశోధనలకు ఒక పునాదిగా పనిచేస్తుంది. పాపన్న ఉద్యమంపై ఈ సమగ్ర అధ్యయనం, దెక్కన్ ప్రాంతంలోని ఇతర సమకాలీన తిరుగుబాట్లపై తులనాత్మక పరిశోధనలకు దారితీస్తుంది. అలాగే, జానపదం--చరిత్ర సంబంధంపై మరింత లోతైన పరిశోధనలకు ఇది ఒక సూచికగా నిలుస్తుంది. మొత్తంగా చూస్తే, ఈ అధ్యయనం సర్దార్ సర్వాయి పాపన్న గౌడ్‌ను ఒక వ్యక్తిగత వీరుడిగా మాత్రమే కాకుండా, చరిత్ర రచనలోని అధికార, ప్రతిఘటన, మరియు స్మృతి రాజకీయాలను అర్థం చేసుకునే ఒక కీలక కేంద్రబిందువుగా నిలబెడుతుంది. ఈ గ్రంథం ద్వారా ప్రతిపాదించిన దృష్టికోణాలు - చరిత్రను రాస్తున్నారు, అనుభవాలు చరిత్రగా మారుతున్నాయి, స్వరాలు మౌనంగా మిగులుతున్నాయి - అనే విషయాలను పాఠకుడి ముందుంచుతాయి. ఈ విషయాలే ఈ పరిశోధన యొక్క నిజమైన ప్రాధాన్యత. ఈ గ్రంథం పాపన్నను అధ్యయనం చేయడానికి కొత్త ప్రశ్నలతో పాటు, ఆ ప్రశ్నలకు సరిపడే కొత్త పద్ధతులను కూడా అభివృద్ధి చేస్తుంది. ఈ ద్వంద్వ ప్రయత్నమే ఈ పరిశోధనను ఒక సాధారణ చరిత్రకథనం నుంచి ఒక పరిశోధన గ్రంథంగా నిలబెడుతుంది. ప్రజలలో తిరుగుబాటు చైతన్యం – పాపన్న ఆవిర్భావానికి చారిత్రక నేపథ్యం 17వ శతాబ్దం చివరి నాటికి దక్కన్ ప్రాంతంలోని రాజకీయ అస్థిరత, అధిక పన్నుల భారం, జాగీర్దారీ వ్యవస్థలోని దోపిడీ, స్థానిక అధికారుల అక్రమాలు ప్రజల జీవితాలను తీవ్రంగా ప్రభావితం చేశాయి. గ్రామీణ సమాజం ఆర్థికంగా బలహీనపడగా, రైతులు, చేతివృత్తుల వారు, పశుపోషకులు మరియు ఇతర శ్రమజీవి వర్గాలు అనేక ఇబ్బందులను ఎదుర్కొన్నాయి. పాలనా వ్యవస్థ ప్రజల సంక్షేమం కంటే ఆదాయ సేకరణకే ఎక్కువ ప్రాధాన్యం ఇవ్వడంతో అసంతృప్తి క్రమంగా విస్తరించింది. ఈ పరిస్థితులలో ప్రజలకు భద్రతను కల్పించి, వారి ఆత్మగౌరవాన్ని కాపాడగల నాయకత్వం అవసరమైంది. అటువంటి సామాజిక, రాజకీయ పరిస్థితుల నేపథ్యంలోనే సర్దార్ సర్వాయి పాపన్న గౌడ్ నాయకుడిగా ఎదిగారని వివిధ చారిత్రక ఆధారాలు, జానపద సంప్రదాయాలు మరియు పరిశోధనాత్మక రచనలు సూచిస్తున్నాయి. ఆయన నాయకత్వంలో వివిధ వృత్తులు, సామాజిక వర్గాలకు చెందిన ప్రజలు ఒక వేదికపైకి వచ్చి స్థానిక స్థాయిలో సంఘటిత శక్తిగా మారినట్లు అనేక వర్ణనలు తెలియజేస్తాయి. పాపన్న పోరాటం కేవలం అధికారాన్ని సాధించడానికే పరిమితం కాలేదు; ప్రజల గౌరవం, భద్రత, సమాన అవకాశాలు మరియు స్థానిక స్వపరిపాలనకు ప్రాధాన్యం ఇచ్చిన ఉద్యమంగా కూడా పరిశీలించబడుతోంది. అందువల్ల ఆయన చరిత్రను కేవలం ఒక వీరగాథగా కాకుండా, దక్కన్ ప్రాంత సామాజిక పరిణామాలను అర్థం చేసుకోవడానికి ఉపయోగపడే ఒక ముఖ్యమైన చారిత్రక అధ్యాయంగా అధ్యయనం చేయడం అవసరం. ఈ పరిణామాలు ప్రజలలో స్వేచ్ఛ, న్యాయం, ఆత్మగౌరవం పట్ల బలమైన చైతన్యాన్ని పెంపొందించాయి. సామాజిక అసమానతలకు వ్యతిరేకంగా ఏర్పడిన ఈ సంఘటిత శక్తికి పాపన్న నాయకత్వం దృఢమైన దిశను చూపింది. ఆయన పోరాటం ప్రజల ఐక్యత, ధైర్యం, స్వాభిమానానికి ప్రతీకగా నిలిచింది. అందువల్ల సర్దార్ సర్వాయి పాపన్న గౌడ్ ఆవిర్భావం ఒక వ్యక్తి ఎదుగుదల మాత్రమే కాకుండా, ప్రజల్లో పెరిగిన తిరుగుబాటు చైతన్యానికి చారిత్రక రూపంగా భావించవచ్చు. ఈ నేపథ్యంలో ఆయన చరిత్రను అధ్యయనం చేయడం ద్వారా దక్కన్ ప్రాంత సామాజిక, రాజకీయ పరిణామాలతో పాటు ప్రజా చైతన్య వికాసాన్ని కూడా సమగ్రంగా అర్థం చేసుకోవచ్చు. sk3a5agld5uagj38w6orefupokf1v21 0 503501 4908544 4908309 2026-07-20T01:06:43Z Chaduvari 97 +{{విలీనము అక్కడ}} 4908544 wikitext text/x-wiki {{విలీనము అక్కడ|సర్వాయి పాపన్న}} భారతదేశ చరిత్ర రచన ప్రధానంగా సామ్రాజ్యాలు, రాజులు, అధికార కేంద్రాల చుట్టూ తిరుగుతూ వచ్చింది. ఈ ప్రక్రియలో గ్రామీణ ప్రాంతాల్లో పుట్టి, ప్రజల పక్షాన నిలబడి, అణచివేతకు ఎదురు నిలిచిన అనేక ప్రాంతీయ వీరులు చరిత్రలో తగిన స్థానం పొందలేదు. అటువంటి విస్మరించబడిన ప్రజావీరుల్లో సర్దార్ పాపన్న (పాపన్న గౌడ్) ఒకరు. 17వ శతాబ్దపు తెలంగాణ ప్రాంతంలో మొఘల్ సామ్రాజ్యానికి వ్యతిరేకంగా సాగించిన ఆయన పోరాటాలు, ప్రజా తిరుగుబాట్లు చరిత్రలో అత్యంత ప్రాముఖ్యత కలిగినవి.<ref>{{Cite book|title=సర్దార్ సర్వాయి పాపన్న గౌడ్ చారిత్రక నేపథ్యం - పరిశోధనా గ్రంథం|last=లింగంపల్లి|first=వెంకటేష్ గౌడ్|publisher=VG Movie Makers|year=2026|location=Hyderabad|pages=1-26}}</ref> సర్దార్ పాపన్న జీవించిన కాలం రాజకీయ అస్థిరత, ఆర్థిక దోపిడీ, సామాజిక అణచివేతలతో నిండిన కాలం. దక్షిణ భారతదేశంలో మొఘల్ సామ్రాజ్యం తన అధికారాన్ని విస్తరించుకునే క్రమంలో అధిక పన్నులు, సైనిక బలవంతాలు, గ్రామీణ వ్యవస్థల విధ్వంసం వంటి చర్యలు చేపట్టింది. ముఖ్యంగా రైతులు, శ్రమజీవులు, చేతివృత్తులవారు తీవ్రమైన బాధలను ఎదుర్కొన్నారు. ఈ పరిస్థితులు ప్రజల్లో అసంతృప్తిని పెంచి, స్థానిక తిరుగుబాట్లకు దారితీశాయి. ఈ సామాజిక-ఆర్థిక నేపథ్యంతోనే గౌడ్ సమాజానికి చెందిన సర్దార్ పాపన్న ఒక ప్రజానాయకుడిగా ఎదిగారు. ఆయన తిరుగుబాట్లు కేవలం రాజకీయ అధికారాన్ని సాధించడానికి కాకుండా, ప్రజలపై జరుగుతున్న అన్యాయానికి వ్యతిరేకంగా సాగిన ప్రతిఘటనగా చూడవచ్చు. కోటల ఆధారిత పోరాటాలు, అడవులు-కొండలను ఆశ్రయంగా చేసుకున్న గెరిల్లా యుద్ధాలు, ప్రజల మద్దతుతో నడిచిన సైనిక వ్యూహాలు పాపన్నను మొఘల్ పాలకులకు తీవ్రమైన సవాలుగా మార్చాయి. సర్దార్ పాపన్న చరిత్రను అధ్యయనం చేయడం అంటే ఒక వ్యక్తి జీవితాన్ని మాత్రమే పరిశీలించడం కాదు; అది తెలంగాణ గ్రామీణ సమాజంలోని తిరుగుబాటు చైతన్యం, అణచివేతకు ఎదురు నిలిచిన ప్రజల ధైర్యం, స్థానిక నాయకత్వం రూపుదిద్దుకోవటంగా అర్థం చేసుకోవడం. ఈ పరిశోధనా గ్రంథం సర్దార్ పాపన్న జీవితం, వంశావళి, జననం, బాల్యం, తిరుగుబాట్లు, కోటలు, గెరిల్లా యుద్ధాలు మరియు ఆయన చారిత్రక ప్రాధాన్యతను విశ్లేషిస్తూ, తెలంగాణ ప్రజావీరుడిగా ఆయన స్థానం స్పష్టంగా చూపించడానికి ప్రయత్నిస్తుంది. ==== 1.1. అధ్యయన నేపథ్యం (Background of the Study) ==== భారతదేశ చరిత్ర రచన అనేది కేవలం గతాన్ని నమోదు చేసే ప్రక్రియ మాత్రమే కాదు; అది ఒక నిర్దిష్ట అధికార దృష్టికోణం నుండి గతాన్ని చూపించే రాజకీయ చర్య కూడా. ఏ సంఘటన చరిత్రగా గుర్తింపు పొందాలి, ఎవరు “వీరులు”గా నిలవాలి, ఎవరి పోరాటాలు “తిరుగుబాట్లు”గా ముద్ర పడాలి - ఇవన్నీ చరిత్ర రచనలోని శక్తి సంబంధాలను ప్రతిబింబిస్తాయి. ఈ నేపథ్యంలో డెక్కన్ ప్రాంతం, ముఖ్యంగా నేటి తెలంగాణ, భారత చరిత్ర రచనలో ఒక ప్రాముఖ్యత సంతరించుకున్న ప్రాంతంగా కొనసాగుతూ వచ్చింది. డెక్కన్ చరిత్రపై జరిగిన పరిశోధనలు ఎక్కువగా రాజకీయ కేంద్రాల చుట్టూ తిరుగుతాయి. బీజాపూర్, అహ్మద్‌నగర్, గోల్కొండ వంటి రాజ్యాలు - ముఖ్యంగా వాటి రాజవంశాలు, సైనిక విజయాలు, పరిపాలనా నైపుణ్యాలు - చరిత్ర గ్రంథాల ప్రధాన ఇతివృత్తాలయ్యాయి. ఈ చరిత్ర రచనలో గ్రామీణ సమాజాలు, వృత్తిదారులు, కులాధారిత సమూహాలు కేవలం “పాలనకు లోబడిన ప్రజలు”గా మాత్రమే కనిపిస్తాయి; వారు చరిత్రను క్రియాశీలక పాత్రధారులుగా అరుదుగా గుర్తించబడతారు. డెక్కన్ చరిత్రపై పర్షియన్ వృత్తాంతాలు ప్రధాన ఆధారాలుగా ఉపయోగించబడ్డాయి. ఇవి రాజ్యాధికారాన్ని బలపరిచే భాషలో, తిరుగుబాట్లను “అశాంతి”, “అపరాధం”, “అనైతికత”గా చిత్రీకరిస్తాయి. ఈ మూలాల పరిమితి ఏమిటంటే - ఇవి అధికారాన్ని సవాలు చేసిన సమూహాల అంతర్గత దృష్టిని పూర్తిగా విస్మరిస్తాయి. భారత చరిత్ర రచనలో ఒక కీలక సమస్య Mughal-centric Historiography. ఢిల్లీ, ఆగ్రా వంటి కేంద్రాల నుండి భారతదేశాన్ని చూసే ఈ దృష్టికోణం, ప్రాంతీయ రాజకీయాలను కేవలం “మొఘుల్ విస్తరణకు అడ్డంకులు”గా మాత్రమే అర్థం చేసుకుంది. ఔరంగజేబు దెక్కన్ విధానం చరిత్ర రచనలో ఒక “రాజకీయ వ్యూహం”గా మాత్రమే కనిపిస్తుంది; కానీ దాని ప్రభావం గ్రామీణ సమాజాలపై ఎలా పడిందో వివరించబడదు. ప్రాంతీయ చరిత్ర రచనలు మొఘులుల సామ్రాజ్య పరిపాలన దృష్టికి ప్రత్యామ్నాయంగా ఎదిగినా, అవి కూడా చాలావరకు స్థానిక రాజవంశాలకే పరిమితమయ్యాయి. తెలంగాణ విషయంలో, కుతుబ్‌షాహీ లేదా ఆ తరువాతి పాలనల అధ్యయనాలు ఉన్నప్పటికీ, గ్రామస్థాయి ప్రతిఘటనలపై వ్యవస్థాబద్ధమైన పరిశోధన చాలా అరుదుగా కనిపిస్తుంది. ఇక్కడే సర్దార్ సర్వాయి పాపన్న గౌడ్ వంటి వ్యక్తుల చరిత్ర వెలుగులోకి వస్తుంది. అధికారిక చరిత్రలో అతను “బందిపోటు” లేదా “తిరుగుబాటు దారుడు”గా మాత్రమే నమోదు అవుతాడు; కానీ ప్రాంతీయ ప్రజాస్మృతిలో అతను ఒక న్యాయ రక్షకుడు, ప్రజా నాయకుడిగా నిలిచాడు. ఈ విరుద్ధతను చరిత్ర రచనలు విమర్శనాత్మకంగా విశ్లేషించాలి. తెలంగాణ ప్రాంతం చరిత్రలో కేవలం భౌగోళికంగానే కాదు; అది సామాజిక, రాజకీయ, విద్యావిషయకంగా కూడా ఆంధ్రప్రదేశ్ ఏర్పాటుకు ముందు, తరువాత కూడా, చరిత్ర రచనలో తెలంగాణను తరచూ ఒక “సంస్కృతి లేని గ్రామీణ ప్రాంతం”గా చూడడం జరిగింది. ఈ దృష్టికోణం వల్ల తెలంగాణలో జరిగిన ప్రజా తిరుగుబాట్లు, స్థానిక ప్రతిఘటనలు, జానపద చైతన్యం సరైన ప్రాధాన్యత పొందలేదు. 17వ శతాబ్దపు తెలంగాణలో భూస్వామ్య పన్ను వ్యవస్థ, జాగీర్దారీ ఒత్తిడి, వృత్తిదారులపై పన్నుల భారము తీవ్రమయ్యాయి. ఈ పరిస్థితుల్లో ఉద్భవించిన తిరుగుబాట్లు కేవలం చట్ట వ్యతిరేక చర్యలు కాదు; అవి సామాజిక న్యాయం కోసం చేసిన పోరాటాలు అయినప్పటికీ, ఈ ఉద్యమాలు చరిత్రలో “అశాంతి”గా మాత్రమే ముద్రపడ్డాయి. అధికార పీఠాల ఆక్రమణ కోసం కాకుండా, పాలకుల అణచివేతతో నలిగిపోతున్న సామాన్య బతుకులకు రక్షణ కల్పించడమే పరమార్థంగా భావించి, ఆ ప్రజా చైతన్యంతో న్యాయమే తన రాజ్యానికి పునాది చేశాడు. ఈ సిద్ధాంత ధోరణి, చరిత్రను “క్రింద నుండి” (history from below) చూడాలని ప్రతిపాదించింది. రణాజిత్ గుహ, షాహిద్ అమిన్, పార్థ ఛటర్జీ వంటి చరిత్రకారులు - అధికారిక చరిత్ర ప్రజా చైతన్యాన్ని ఎలా అణిచివేసిందో విశ్లేషించారు. ప్రజలు తమ స్వంత రాజకీయ చైతన్యంతో చరిత్రను ఏ విధంగా నిర్మించగలరనే దృష్టితో చూస్తే, పాపన్న తిరుగుబాటు ఒక “అవ్యవస్థ” కాదు; అది ఒక ప్రత్యామ్నాయ రాజకీయ ఊహ. అతని కోటలు, ప్రజా న్యాయం, పన్నుల రద్దు వంటి చర్యలు - ఒక అధునాతన రాష్ట్రీయ నిర్మాణ ప్రయత్నాలుగా కూడా చూడవచ్చు. జానపదం VS విద్యాపరమైన చరిత్ర భారతదేశ చరిత్ర రచనలో జానపద కథనాలకు చాలా కాలం పాటు ద్వితీయ స్థానం మాత్రమే లభించింది. బుర్ర కథలు, ఒగ్గుకథలు, డప్పు పాటలు, మౌఖిక సంప్రదాయాలు - ఇవన్నీ “కథలు”గా కొట్టివేయబడ్డాయి. అయితే ఆధునిక చరిత్ర సిద్ధాంతాలు జానపదాన్ని సామాజిక స్మృతిగా గుర్తించాయి. తెలంగాణ జానపద సంప్రదాయాలలో పాపన్న కథనం ఒక నిరంతర ప్రవాహంలా కొనసాగుతుంది. ఇది కేవలం గతాన్ని గుర్తు చేసే కథ కాదు; అది ప్రతి తరం అనుభవించిన అణచివేతకు ఒక వ్యాఖ్యానం. ఈ మౌఖిక సంప్రదాయాలను విస్మరించడం అంటే - ప్రజల చరిత్రను విస్మరించడమే. ఈ అధ్యయనం ఉద్భవించిన అవసరం ఈ అన్ని అంశాల కలయికలోనే ఈ పరిశోధన అవసరం ఉద్భవించింది. డెక్కన్ చరిత్రను మొఘల్ పరిపాలన దృష్టికోణం నుండి విముక్తం చేయడం, తెలంగాణను ఒక చురుకైన చారిత్రక భూభాగంగా గుర్తించడం, మరియు సర్దార్ సర్వాయి పాపన్న వంటి ప్రజా నాయకుడిని చరిత్రలో స్థిరపరచడం - ఇవే ఈ అధ్యయనానికి ప్రాతిపదిక. అందువల్ల, ఈ అధ్యయనం ఒక వ్యక్తి జీవిత చరిత్ర మాత్రమే కాదు; అది చరిత్ర రచన విధానాలపై ఒక విమర్శనాత్మక పునఃపరిశీలనగా చెప్పవచ్చు. చరిత్ర రచనలో తెలంగాణను తరచూ ఒక సంస్కృతి లేని గ్రామీణ ప్రాంతంగా చూడడం జరిగింది; దీనివల్ల ఇక్కడి ప్రజా తిరుగుబాట్లు, స్థానిక ప్రతిఘటనలు, జానపద చైతన్యం సరైన ప్రాధాన్యత పొందలేదు. కానీ, 17వ శతాబ్దపు తెలంగాణలో భూస్వామ్య పన్ను వ్యవస్థ, జాగీర్దారీ ఒత్తిడి మితిమీరిన వేళ, అణచివేతకు వ్యతిరేకంగా ప్రజల హృదయాల్లో రగిలిన అసంతృప్తికి రూపమే పాపన్న పోరాటం. ఇది ఒక వ్యక్తి తిరుగుబాటు మాత్రమే కాదు, ప్రజల ఆత్మగౌరవాన్ని కాపాడేందుకు జరిగిన సమిష్టి ప్రతిఘటన. అన్యాయం జరిగినప్పుడు మౌనంగా లొంగిపోకుండా, తన మట్టి కోసం, హక్కుల కోసం తిరగబడటమే ఈ నేల నైజం — ఇదే తెలంగాణ ఆత్మ. ==== 1.2. పరిశోధన ఆవశ్యకత ==== చరిత్ర రచనలో “ఆవశ్యకత” అనేది కేవలం సమాచారసేకరణ వలన ఉద్భవించదు; అది తరచుగా వివిధ దృష్టికోణాల మధ్య అంతరం వల్ల పుడుతుంది. సర్దార్ సర్వాయి పాపన్న గౌడ్ విషయంలో ఈ అంతరం అత్యంత స్పష్టంగా కనిపిస్తుంది. ప్రభుత్వ ఆధారాలలో అతను ఒక బందిపోటు, తిరుగుబాటుదారుడుగా నమోదు కాగా, తెలంగాణ జానపద స్మృతిలో మాత్రం ఒక జానపద నాయకుడుగా, ప్రజా రక్షకుడిగా నిలిచాడు. ఈ మూడు గుర్తింపుల మధ్య ఉన్న అంతరమే ఈ పరిశోధన యొక్క ఆవశ్యకత. ఈ పరిశోధన ఆవశ్యకతను అర్థం చేసుకోవాలంటే, ముందుగా చరిత్ర రచనలో ఉపయోగించే వర్గీకరణలు ఎలా ఉత్పన్నమవుతాయో పరిశీలించాలి. “బందిపోటు”, “తిరుగుబాటు దారుడు”, “వీరుడు” వంటి పదాలు తటస్థమైనవి కావు; అవి అధికార సంబంధాల ఫలితాలు. ఈ పదజాలం వెనుక ఉన్న రాజ్యాధికార రాజకీయాలు ఈ అధ్యయనానికి కీలక అంశం. “బందిపోటు”, “తిరుగుబాటు దారుడు”, “జానపద వీరుడు”: ఒక భావనాత్మక తారతమ్యం: చరిత్ర రచనలో “బందిపోటు” అనే పదం సాధారణంగా చట్టాన్ని ఉల్లంఘించే, వ్యక్తిగత లాభం కోసం హింసను ఆశ్రయించే వ్యక్తిని సూచిస్తుంది. “తిరుగుబాటుదారుడు” అనే పదం కొంతవరకు రాజకీయ అర్థాన్ని కలిగి ఉన్నప్పటికీ, అది కూడా సాధారణంగా “రాజ్యానికి వ్యతిరేకంగా నిలిచిన ప్రమాదకర శక్తి” అనే భావనతోనే వాడబడుతుంది. అయితే “జానపద వీరుడు” అనే భావన పూర్తిగా భిన్నమైన సామాజిక మార్పు నేపథ్యంలో ఉద్భవిస్తుంది.- ప్రజల అనుభవాలు, మౌఖిక సంప్రదాయాలు, సామాజిక స్మృతిలో సర్దార్ సర్వాయి పాపన్న విషయంలో, ఈ మూడు భావనలు ఒకే వ్యక్తిపై వర్తింపబడ్డాయి. ఈ భావనాత్మక తారతమ్యం యాదృచ్ఛికం కాదు. ఇవి ఆనాటి సామాజిక పరిస్థితులు, ఆర్థిక పరిస్థితులు, వాటి అనుభవాలను బట్టి అవి చరిత్రగా మారతాయి. ఈ అంతరాన్ని విశ్లేషించడానికి కీలకమైన సిద్ధాంతాన్ని ప్రతిపాదించినవాడు Eric Hobsbawm. అతని Social Banditry భావన ప్రకారం, కొన్ని సమాజాలలో “బందిపోటు”గా ముద్ర వేసిన వ్యక్తులు నిజానికి సామాజిక న్యాయం కోసం పోరాడిన ప్రజా నాయకులుగా గుర్తించబడతారు. వీరు చట్టానికి వెలుపల నిలిచినప్పటికీ, ప్రజా నైతికతతో గౌరవాన్ని పొందుతారు. Hobsbawm సూచించిన ముఖ్యమైన అంశం ఏమిటంటే - Social bandits are criminals in the eyes of the state, but heroes in the eyes of the people. ఈ సిద్ధాంతం సర్దార్ సర్వాయి పాపన్న విషయంలో వర్తిస్తుంది. పాపన్న నిజంగా ఒక “సోషల్ బందిపోటు”గా, అతని ఉద్యమం కొనసాగినట్లు చరిత్ర ధృవీకరిస్తుంది. ఎందుకంటే పాపన్న కార్యకలాపాలు కేవలం దోపిడీ లేదా ప్రతీకార చర్యలుగా పరిమితం కాలేదు. అతని కోటల నిర్మాణం, పన్నుల రద్దు, ప్రజా న్యాయం వంటి చర్యలు - ఒక సంఘటిత రాజకీయ దృష్టిని సూచిస్తాయి. ఈ స్థాయిలో అతన్ని కేవలం “బందిపోటు”గా పరిగణించడం, అతని ఉద్యమ స్వరూపాన్ని సంకుచితం చేయడమే అవుతుంది. ఈ విధంగా ముద్ర వేయడం ఆనాటి ఒక రాజకీయ కుట్ర లేదా చర్యగా భావించవచ్చు. ఈ అధ్యయనంలో మరో కీలక సమస్య రాష్ట్రం లేదా అధికార వ్యవస్థ ఒక వ్యక్తిని “నేరస్థుడు”గా ప్రకటించడం కేవలం చట్టపరమైన ప్రక్రియ కాదు; అది ఒక రాజకీయ చర్య. అధికారానికి సవాల్ విసిరే ప్రతి ఉద్యమాన్ని “అశాంతి”, “అపరాధం”, “అవిధేయత”గా ముద్ర వేయడం - ఇది రాష్ట్రాల చరిత్రలో సాధారణ ప్రక్రియ. పర్షియన్ కోర్టు వృత్తాంతాలు, తరువాతి వలసకాల గెజెటీర్లు - పాపన్నను ఒక “చట్టవిరుద్ధ బందిపోటు”గా చిత్రీకరించడం ద్వారా అతని ఉద్యమానికి ఉన్న సామాజిక మద్దతుకు న్యాయం చేకూరలేదు. ఈ ముద్ర వేయడం ద్వారా ఉద్యమాన్ని నైతికంగా అవమానించడం, ప్రజల మద్దతును చట్టవిరుద్ధంగా చూపించడం జరిగింది. ఈ ప్రక్రియలో “బందిపోటు” అనే పదం ఒక వ్యక్తిని మాత్రమే కాదు, అతని వెనుక ఉన్న సమాజాన్ని కూడా నేరస్థులుగా మారుస్తుంది. వీటిని నేరపూరిత రాజకీయాలుగా చెప్పవచ్చు. అధికారానికి వ్యతిరేకంగా నిలిచిన ప్రతి సామాజిక ప్రతిఘటన ఒక దశలో నేరంగా పరిగణించడం జరుగుతుంది. ఇది కేవలం పోలీస్ చర్య కాదు; ఇది చరిత్ర రచనలోనూ కొనసాగుతుంది. పాపన్న ఉద్యమం కూడా ఇదే విధంగా నేరపూరిత చర్యగా చిత్రీకరించబడింది. ఈ నేరీకరణ మూడు స్థాయిలు కనిపిస్తాయి: చట్టపరమైన నేరీకరణ - తిరుగుబాటుదారుడిగా ప్రకటించడం చరిత్రాత్మక నేరీకరణ - గ్రంథాలలో “బందిపోటు”గా నమోదు చేయడం సాంస్కృతిక నేరీకరణ - ప్రజా ప్రతిఘటనను “అవ్యవస్థ”గా చూపించడం ఈ మూడు స్థాయిలను విశ్లేషించడమే ఈ పరిశోధన లక్ష్యం. పరిశోధన యొక్క సారాంశం : సర్దార్ సర్వాయి పాపన్న గౌడ్‌ను చరిత్రలో “బందిపోటు”గా ముద్ర వేయడం వెనుక ఉన్న అధికార రాజకీయాలను విశ్లేషించడం, మరియు అతని ఉద్యమాన్ని ప్రజా దృష్టిలో ఒక రాజకీయ - సామాజిక ప్రతిఘటనగా పునర్మూల్యాంకనం చేయడం. ఈ విధంగా విశ్లేషించడం ద్వారా మాత్రమే పాపన్నను సరైన చారిత్రక వీరుడుగా, నాయకుడుగా నిలపడం సాధ్యమవుతుంది. ==== 1.3. పరిశోధన లక్ష్యాలు ==== ఏ పరిశోధనైనా దాని లక్ష్యాల ద్వారానే తన దిశను, పరిమితులను, మరియు విలువను స్పష్టంగా ప్రకటిస్తుంది. ఈ అధ్యయనం లక్ష్యాలు కేవలం సర్దార్ సర్వాయి పాపన్న గౌడ్ జీవిత చరిత్రను పునర్నిర్మించడం మాత్రమే కావు; అవి భారతదేశ చరిత్ర రచనలోని కొన్ని మూలకమైన లోపాలను ప్రశ్నించడానికీ, కొత్త విశ్లేషణాదారులను ప్రతిపాదించడానికీ ఉద్దేశించబడ్డాయి. ఈ లక్ష్యాలు పరస్పరం అనుసంధానమై, ఈ గ్రంథం నిర్మాణానికి మేధోపునాదిగా పనిచేస్తాయి. ఈ పరిశోధన యొక్క ప్రధాన లక్ష్యం : సర్దార్ సర్వాయి పాపన్న గౌడ్ ఉద్యమాన్ని 17వ శతాబ్దపు తెలంగాణ సామాజిక-రాజకీయ నేపథ్యాలలో విశ్లేషించి, అతని పాత్రను ఒక ప్రజా ఆధారిత రాజకీయ ప్రతిఘటనగా పునర్మూల్యాంకనం చేయడం. పాపన్నను కేవలం “బందిపోటు”గా లేదా “తిరుగుబాటుదారుడిగా” చూడడాన్ని తిరస్కరిస్తుంది. అతని ఉద్యమాన్ని ఒక చారిత్రాత్మక విప్లవంగా నిలబెట్టి, ప్రజలతో అతనికి ఉన్న సంబంధాన్ని విశ్లేషించడమే దీని ఉద్దేశ్యం. అధికారిక పత్రాలు ఏ ముద్రలు వేసినా, కేవలం స్వార్థ ప్రయోజనాల కోసం కాకుండా అణగారిన సమాజాల విముక్తి కోసం ఆయుధమెత్తిన వాడే ప్రజల గుండెల్లో శాశ్వతంగా నిలిచిపోతాడు. ఎందుకంటే, న్యాయం కోసం పోరాడినవాడే మహానాయకుడు. ఉపలక్ష్యాలు మరియు వాటి కారణాలు లక్ష్యం-1: పాపన్న జీవితం మరియు ఉద్యమాన్ని చారిత్రక ఆధారాలతో పునర్నిర్మించడం. కారణం: పాపన్న గురించి ఉన్న సమాచారం చాలా సందర్భాల్లో పాక్షికంగా లేదా ద్వితీయ స్థాయిలో మాత్రమే ఉంది. పర్షియన్ వృత్తాంతాలు, వలస కాల గెజెటీర్లు వంటి మూలాలు అతన్ని అధికారిక దృష్టిలో మాత్రమే చూపిస్తాయి. ఈ అధ్యయనం, ఈ మూలాలను విమర్శనాత్మకంగా పునఃపరిశీలించి, పాపన్న జీవితం యొక్క కాలక్రమాన్ని సాధ్యమైనంతవరకు పునర్నిర్మించడానికి ప్రయత్నిస్తుంది. ఇది చరిత్ర రచనలో ఖాళీలను పూరించడంలో కీలకంగా నిలుస్తుంది. లక్ష్యం-2: జానపద ఆధారాలను చారిత్రక మూలాలుగా పునర్మూల్యాంకనం చేయడం కారణం: భారతదేశ చరిత్ర రచనలో జానపద సంప్రదాయాలు తరచుగా “కథలు”గా కొట్టివేయబడ్డాయి. అయితే పాపన్న విషయంలో బుర్ర కథలు, ఒగ్గుకథలు, దప్పు పాటలు, గ్రామీణ వృత్తాంతాలు - అతని ఉద్యమానికి ఉన్న ప్రజా మద్దతును అర్థం చేసుకోవడానికి కీలకమైన మూలాలు. ఈ లక్ష్యం ద్వారా, జానపదాన్ని ఒక సామాజిక స్మృతిగా గుర్తించి, చరిత్ర పుటలలోకి తీసుకురావడమే ఉద్దేశ్యం. లక్ష్యం-3: పాపన్న తిరుగుబాటును చరిత్రకారుల దృష్టితో విశ్లేషించడం కారణం: చరిత్రకారులు భారతదేశ చరిత్ర రచనలో ఒక మలుపును తీసుకువచ్చింది. అయితే ఈ సిద్ధాంతాన్ని ప్రాంతీయ స్థాయిలో, ముఖ్యంగా తెలంగాణ విషయంలో, వ్యవస్థబద్ధంగా ఉపయోగించిన పరిశోధనలు చాలా తక్కువ. ఈ అధ్యయనం పాపన్న ఉద్యమాన్ని చారిత్రక రాజకీయ చైతన్యానికి ఉదాహరణగా విశ్లేషించి, ఈ సిద్ధాంతానికి ప్రాంతీయ స్థాయిలో ఇవ్వాలని లక్ష్యంగా పెట్టుకుంది. లక్ష్యం-4: కోటలు ఒక రాజకీయ-భౌగోళిక నిర్మాణంగా అధ్యయనం చేయడం కారణం: పాపన్న నిర్మించిన కోటలు కేవలం రక్షణ కోసం నిర్మించబడిన కట్టడాలు కావు. అవి ఒక ప్రత్యామ్నాయ అధికార నిర్మాణానికి సంకేతాలు. ఈ లక్ష్యం ద్వారా, కోటల స్థానం, భూభాగ నియంత్రణ, మరియు వాటి సామాజిక-రాజకీయ ప్రాధాన్యతను ప్రాదేశిక చరిత్ర పద్ధతిలో విశ్లేషించడం జరుగుతుంది. ఇది పాపన్న ఉద్యమాన్ని ఒక సంఘటిత రాజకీయ ప్రయత్నంగా అర్థం చేసుకోవడానికి సహాయపడుతుంది. లక్ష్యం-5: “బందిపోటు” అనే ముద్ర వెనుక ఉన్న అధికార రాజకీయాలను విశ్లేషించడం కారణం: రాష్ట్రాలు తమ అధికారాన్ని సవాలు చేసే వ్యక్తులను లేదా ఉద్యమాలను తరచుగా నేరపూరితమైనవిగా చిత్రీకరించడం. పాపన్నను “బందిపోటు”గా ముద్ర వేయడం కూడా ఇదే ప్రక్రియలో భాగం. ఈ లక్ష్యం ద్వారా, నేరపూరితమైన రాజకీయ ప్రక్రియలను విశ్లేషించి, చరిత్ర రచనలో అధికారవర్గం ఎలా పనిచేస్తుందో చూపించడమే ఉద్దేశ్యం. ఈ పరిశోధన ఇప్పుడెందుకు అవసరం? ఈ అధ్యయనం అవసరం కేవలం సాధారణమైన ఆసక్తి వల్ల మాత్రమే కాదు. నేటి తెలంగాణ సమాజంలో చరిత్ర, గుర్తింపు, మరియు ప్రజాస్మృతి రాజకీయాలుగా మారుతున్నాయి. ప్రజా వీరులపై కొత్తగా చర్చ జరుగుతున్న ఈ సమయంలో, పాపన్న వంటి వ్యక్తులను విమర్శనాత్మకంగా అధ్యయనం చేయడం అత్యవసరం. అదే సమయంలో, భారతదేశ చరిత్ర రచనలో ప్రాంతీయ ప్రతిఘటనలను కేంద్రంగా పెట్టే ప్రయత్నాలు పెరుగుతున్నాయి. ఈ సందర్భంలో, పాపన్న ఉద్యమంపై సమగ్ర పరిశోధన - తెలంగాణ చరిత్రకే కాకుండా, భారతదేశ చరిత్రకు కూడా కీలకమైన దోహదం చేస్తుంది. ఈ పరిశోధన లక్ష్యాలు, పాపన్నను ఒక చారిత్రక వ్యక్తిగా మాత్రమే కాకుండా, చరిత్ర రచన విధానాలను ప్రశ్నించే కేంద్రబిందువుగా నిలబెడతాయి. తదుపరి విభాగంలో ఈ లక్ష్యాలను ఎలా అమలు చేస్తామో - పరిశోధన ప్రశ్నల రూపంలో స్పష్టత ఇవ్వబడుతుంది. ==== 1.4. పరిశోధన ప్రశ్నలు ==== ఈ అధ్యయనం సర్దార్ సర్వాయి పాపన్న గౌడ్‌పై ఉన్న చారిత్రక వర్ణనల మధ్య కనిపించే అంతరాలను విశ్లేషించడానికి రూపుదిద్దుకుంది. చారిత్రక ఆధారాలలో అతను “బందిపోటు”గా లేదా “తిరుగుబాటుదారుడు”గా నమోదు కాగా, తెలంగాణ జానపద సంప్రదాయాలలో మాత్రం ఒక ప్రజా నాయకుడిగా, న్యాయపోరాటానికి తెరతీసినవాడుగా, అణచివేతను, నిరంకుశత్వాన్ని ఎదిరించిన సర్దార్‌గా నిలిచాడు. ఈ రెండు విభిన్న ప్రతినిధ్యాల మధ్య ఉన్న అంతరాన్ని అర్థం చేసుకోవడమే ఈ పరిశోధన యొక్క ప్రధాన లక్ష్యం. అందువల్ల, ఈ అధ్యయనం పరిశోధన ప్రశ్నలను ప్రాథమిక మరియు ద్వితీయ స్థాయిలుగా విభజించి, ప్రతి ప్రశ్నకు తగిన పరిశోధన పద్ధతిని స్పష్టంగా అనుసంధానిస్తుంది. ఈ అధ్యయనానికి సంబంధించిన ప్రాథమిక పరిశోధన ప్రశ్నలలో మొదటిది - సర్దార్ సర్వాయి పాపన్న గౌడ్ ఉద్యమాన్ని ఏ విధంగా నిర్వచించాలి అన్నది. అతని చర్యలను కేవలం చట్టవిరుద్ధమైన బందిపోటు చర్యలుగా చూడాలా, లేక రాష్ట్రాధికారానికి వ్యతిరేకంగా నిలిచిన రాజకీయ తిరుగుబాటుగా భావించాలా, లేదా ప్రజల మద్దతుతో సాగిన ఒక ప్రజా ఆధారిత రాజకీయ ప్రతిఘటనగా అర్థం చేసుకోవాలా అనే ప్రశ్న ఈ పరిశోధన యొక్క కేంద్రబిందువుగా నిలుస్తుంది. ఈ ప్రశ్నకు సమాధానం కనుగొనడానికి పర్షియన్ కోర్టు వృత్తాంతాలు, అధికారిక లేఖలు వంటి చారిత్రక మూలాలను విమర్శాత్మకంగా విశ్లేషించడం జరుగుతుంది. అదే సమయంలో, జానపద కథనాలను ఈ అధికారిక వర్ణనలతో పోల్చి చదవడం ద్వారా, ప్రజా దృష్టిలో పాపన్నకు ఉన్న స్థానం ఏమిటో స్పష్టతకు వస్తుంది. ఈ విశ్లేషణలో Eric Hobsbawm సిద్ధాంతం ఒక ముఖ్యమైన సిద్ధాంతాతృక ఆధారంగా ఉపయోగించబడుతుంది. రెండవ ప్రాథమిక ప్రశ్న - పాపన్న ఉద్యమం 17వ శతాబ్దపు తెలంగాణ సామాజిక--ఆర్థిక పరిస్థితులలో ఎలా ఉద్భవించింది అన్నదే. ఏ ఉద్యమమైనా ఆయా కాలపు నిర్మాణాత్మక ఒత్తిళ్ల ఫలితమే అన్న భావన ఆధారంగా, జాగీర్దారీ వ్యవస్థ, పన్నుల భారము, కుల-వృత్తి ఆధారిత అణచివేత వంటి అంశాలు పాపన్న ఉద్యమాన్ని ఎలా ప్రభావితం చేశాయో ఈ ప్రశ్న పరిశీలిస్తుంది. ఈ ప్రశ్నకు సమాధానం ఇవ్వడానికి చారిత్రక మానవశాస్త్ర పద్ధతులు, ఆదాయ రికార్డులు, వలస కాల మాన్యువల్స్ మరియు సామాజిక-ఆర్థిక డేటాను ఉపయోగించడం జరుగుతుంది. మూడవ ప్రాథమిక ప్రశ్న - పాపన్నతో అనుబంధం కలిగిన కోటలు - 1709 ప్రాంతంలో గోల్కొండ (మాజీ కుతుబ్ షాహీ రాజ్యం, అప్పటికి మొఘల్ సుబా) భౌగోళిక విస్తరణ ముఖ్య గమనిక: క్రింది వివరాలు అందుబాటులో ఉన్న ప్రాంతీయ చరిత్ర రచనలు, జానపద వాచిక సంప్రదాయాలు, మరియు మొఘల్ పరిపాలనా నిర్మాణంపై తెలిసిన చారిత్రక సమాచారం ఆధారంగా సమగ్రంగా సమన్వయించబడ్డాయి. అన్ని కోటలకు సంబంధించి ప్రత్యక్ష మొఘల్ ఆర్కైవ్ ఆధారాలు లభ్యం కావు. పాపన్నతో అనుబంధం కలిగిన కోటలు - విశ్లేషణ : ప్రాంతీయ వృత్తాంతాలు, జానపద స్మృతి, మరియు తెలంగాణ ప్రాంత చరిత్ర పరిశోధనల్లో పాపన్నతో అనుబంధంగా ప్రస్తావించబడే కోటలు ఇవి: కిలా షాపూర్, తాటికొండ, సర్వాయిపేట, హుస్నాబాద్, హుజురాబాద్, చేర్యాల్ జాఫర్‌గఢ్, వేములగట్, కొలనుపాక, భోనగిరి, గోల్కొండ (తాత్కాలిక ప్రభావం/దాడుల సందర్భంలో ప్రస్తావన) ఇవి అన్ని ఒకే సమయంలో పాపన్న పూర్తి స్థాయిలో పాలించిన కోటలు అని చెప్పడానికి ప్రత్యక్ష సమగ్ర లిఖిత ఆధారాలు లేవు. అయితే, వీటిలో కొన్ని ఆయన నిర్మాణం, మరికొన్ని ఆక్రమణ, ఇంకొన్ని తాత్కాలిక నియంత్రణ లేదా దాడుల పరిధిలో ఉండవచ్చని ప్రాంతీయ మూలాలు సూచిస్తున్నాయి. కిలా షాపూర్ ఇది పాపన్నకు ప్రధాన కేంద్రంగా పేర్కొనబడే కోటలలో ఒకటి. భౌగోళికంగా వ్యూహాత్మక స్థానం. వ్యవసాయ ఆదాయ ప్రాంతాలపై నియంత్రణ సాధించడానికి అనుకూలం. తాటికొండ పాపన్న కార్యకలాపాలకు కీలక కేంద్రంగా చెప్పబడుతుంది. ఎత్తైన ప్రదేశం కావడం వల్ల రక్షణాత్మక ప్రయోజనం ఉంది. సర్వాయిపేట పాపన్న పేరుతో నేరుగా అనుబంధం ఉన్న కోటగా ప్రాంతీయంగా గుర్తింపు. స్వీయ శక్తి నిర్మాణానికి కేంద్రంగా చెప్పబడుతుంది. హుస్నాబాద్ - హుజురాబాద్ - చేర్యాల్ - జాఫర్‌గఢ్ - వేములగట్ ఈ ప్రాంతాలు వ్యూహాత్మకంగా వరంగల్, భువనగిరి, గోల్కొండ మధ్య సంబంధ మార్గాల్లో ఉన్నాయి. ఈ ప్రాంతాలపై ప్రభావం చూపడం అనేది వ్యాపార మార్గాల నియంత్రణకు సంకేతం. బోనగిరి భువనగిరి కోట చారిత్రకంగా అత్యంత కీలకమైన సైనిక కేంద్రం. పాపన్న తాత్కాలికంగా ప్రభావం చూపినట్లు కొన్ని ప్రాంతీయ వృత్తాంతాలు సూచిస్తాయి. ఇది గోల్కొండ-వరంగల్ మార్గాన్ని పర్యవేక్షించగల స్థానం. గోల్కొండ పాపన్న గోల్కొండ కోటను స్థిరంగా రాజధానిగా పాలించాడు అనే దానికి స్పష్టమైన మొఘల్ ఆర్కైవ్ ఆధారం లేదు. అయితే 1708-1709 ప్రాంతంలో మొఘల్ పరిపాలన బలహీనమైన సమయంలో గోల్కొండ ప్రాంతంపై ఆయన ప్రభావం పెరిగినట్లు ప్రాంతీయ వాచిక సంప్రదాయాలు చెబుతాయి. సామాన్యీకరణగా ఇలా చెప్పడం సమంజసం: పాపన్న అనుబంధం కలిగిన కోటల జాబితా ప్రాంతీయ మూలాలలో విస్తృతంగా కనిపించినప్పటికీ, వాటిలో కొన్నింటి విషయంలో నిర్మాణం, మరికొన్నింటిలో ఆక్రమణ, ఇంకొన్నింటిలో తాత్కాలిక సైనిక నియంత్రణ మాత్రమే ఉండవచ్చని సూచనలు ఉన్నాయి. 1709 ప్రాంతంలో గోల్కొండ భౌగోళిక విస్తరణ: 1687లో ఔరంగజేబు గోల్కొండను ఆక్రమించిన తరువాత, కుతుబ్ షాహీ రాజ్యం ముగిసింది. ఆ ప్రాంతం మొఘల్ పరిపాలనలో దక్కన్ సుబాగా మారింది. 1709 ప్రాంతంలో, గోల్కొండ అనే పదం అధికారికంగా మొఘల్ సుబా వ్యవస్థలో భాగమైన మాజీ కుతుబ్ షాహీ ప్రాంతాన్ని సూచిస్తుంది. ఆనాటి విస్తరణ సుమారుగా ఉత్తర సరిహద్దు-గోదావరి నది పరిధి వరకు ప్రభావం; తూర్పు-మచిలీపట్నం తీర ప్రాంతం వరకు (కుతుబ్ షాహీ కాలం నుంచే సముద్రతీర ప్రభావం ఉంది); పడమర-ప్రస్తుత మహారాష్ట్ర దక్షిణ ప్రాంతాల వరకు దక్కన్ ఉపరాష్ట్ర పరిపాలన ప్రభావం; దక్షిణ కర్ణాటక ఉత్తర ప్రాంతాలు. అయితే మైసూరు పూర్తి స్థాయి గోల్కొండ సరిహద్దు భాగమని చెప్పడం కచ్చితమైన ఆధారాలతో నిరూపించాలి. కుతుబ్ షాహీ ప్రభావం దక్షిణ దిశగా విస్తరించినా, మైసూరు రాజ్యం స్వతంత్ర శక్తిగా కూడా కొనసాగింది. అందువల్ల ఇలా చెప్పడం సరైనది: 1709 ప్రాంతంలో గోల్కొండ అనే పదం, మొఘల్ పరిపాలనలోకి వచ్చిన మాజీ కుతుబ్ షాహీ ప్రాంతాన్ని సూచిస్తుంది. ఈ ప్రాంతం ప్రస్తుత తెలంగాణ ప్రధాన భాగం, ఆంధ్ర తీర ప్రాంతం (మచిలీపట్నం వరకు), కర్ణాటక ఉత్తర భాగాలు, మరియు మహారాష్ట్ర దక్షిణ భాగాలపై పరిపాలనా ప్రభావాన్ని కలిగి ఉంది. సంక్షిప్త తుది వ్యాఖ్య : పాపన్న కోటల విస్తరణను పరిశీలించినప్పుడు, అవి కేవలం రక్షణాత్మక కట్టడాల సమాహారం కాకుండా, వ్యూహాత్మక భౌగోళిక కేంద్రాలుగా కనిపిస్తాయి. అయితే 22 కోటలు అనే నిర్దిష్ట సంఖ్యను దృఢ ఆధారాలతో నిర్ధారించడం అవసరం. అలాగే 1709లో గోల్కొండ పూర్తిస్థాయి సరిహద్దులతో ఏకీకృత కేంద్రీకృత రాజ్యంగా ఉందని చెప్పడం కంటే, మొఘల్ సుబా పరిపాలన కింద విస్తృత ప్రాంతీయ ప్రభావాన్ని కలిగి ఉన్నదని చెప్పడం చారిత్రకంగా సమంజసం. పాపన్న నిర్మించిన కోటలు కేవలం రక్షణాత్మక కట్టడాలా, లేక ఒక ప్రత్యామ్నాయ అధికార నిర్మాణానికి కేంద్రాలా అనే విషయం. సర్వాయిపేట, కొలనుపాక, బోనగిరి వంటి కోటల స్థానాలు, వాటి భౌగోళిక ప్రాధాన్యత, మరియు వాటి చుట్టూ ఏర్పడిన సామాజిక వ్యవస్థలను విశ్లేషించడం ద్వారా, పాపన్న ఉద్యమాన్ని ఒక సంఘటిత రాజకీయ ప్రయత్నంగా అర్థం చేసుకోవచ్చా అనే అంశం ఈ ప్రశ్నలో పరిశీలించబడుతుంది. ఈ ప్రశ్నకు సమాధానంగా Spatial History, Political Geography మరియు కోటల ఆధారిత మ్యాపింగ్ పద్ధతులు ఉపయోగించబడతాయి. ఈ ప్రాథమిక ప్రశ్నలకు అనుబంధంగా, కొన్ని ద్వితీయ పరిశోధన ప్రశ్నలు ఈ అధ్యయనాన్ని లోతుగా తీసుకువెళ్తాయి. వాటిలో ముఖ్యమైనది - చారిత్రక మూలాలు మరియు జానపద మూలాల మధ్య ఉన్న అంతరాలు ఎలా, ఎందుకు ఏర్పడ్డాయి అన్న ప్రశ్న. అధికారిక మూలాలు మరియు మౌఖిక సంప్రదాయాలు వేర్వేరు సామాజిక దృష్టికోణాలను ఎలా ప్రతిబింబిస్తాయో తెలుసుకోవడానికి, మూలాల విమర్శ, తులనాత్మక చరిత్ర రచన పద్ధతులు ఉపయోగించబడతాయి. ఇంకొక కీలక ద్వితీయ ప్రశ్న - పాపన్నపై “బందిపోటు” అనే ముద్ర ఎలా ఏర్పడింది, దాని వెనుక ఉన్న అధికార రాజకీయాలు ఏమిటి అన్నది. ఈ ప్రశ్న ద్వారా రాష్ట్రాధికారాలు తమకు సవాల్ విసిరిన వ్యక్తులను ఎలా నేరపూరితంగా సృష్టిస్తారో, ఆ నేరపూరిత చరిత్ర రచనలో ఎలా స్థిరపడుతుందో విశ్లేషించబడుతుంది. దీనికి Power Theory, Discourse Analysis మరియు State-Society Relations వంటి సిద్ధాంతాతృక పద్ధతులు ఉపయోగించబడతాయి. అదే విధంగా, జానపద సంప్రదాయాలు - ముఖ్యంగా బుర్ర కథలు, ఒగ్గుకథలు, పాటలు - చారిత్రక మూలాలుగా ఎంతవరకు నమ్మదగినవో అన్న ప్రశ్న కూడా ఈ అధ్యయనంలో కీలకంగా నిలుస్తుంది. మౌఖిక సంప్రదాయాలలో కాలక్రమ మార్పులు ఉన్నప్పటికీ, అవి సామాజిక సత్యాన్ని ఎలా ప్రతిబింబిస్తాయో అర్థం చేసుకోవడానికి Social Memory Studies మరియు Narrative Analysis పద్ధతులు ఉపయోగించబడతాయి. చివరిగా, పాపన్న ఒక చారిత్రక వ్యక్తి నుంచి ఒక ప్రజా ప్రతీకగా ప్రజా స్మృతిలో ఎలా రూపాంతరం చెందాడన్న ప్రశ్న ఈ పరిశోధనలో పరిశీలించబడుతుంది. ఈ ప్రశ్న ద్వారా, పాపన్న కథనం కాలక్రమంలో ఎలా మారుతూ, తెలంగాణ ప్రజా చైతన్యంలో ఒక జీవంత స్మృతిగా నిలిచిందో అర్థం చేసుకోవడం జరుగుతుంది. దీనికి Cultural Anthropology మరియు Folk Performance Analysis వంటి పద్ధతులు ఉపయోగించబడతాయి. ఈ విధంగా, ఈ అధ్యయనంలోని ప్రతి పరిశోధన ప్రశ్న ఒక నిర్దిష్ట లక్ష్యంతో అనుసంధానమై, తగిన పరిశోధన పద్ధతుల ద్వారా సమాధానాన్ని వెతుకుతుంది. ఈ ప్రశ్నల సమిష్టి ద్వారా సర్దార్ సర్వాయి పాపన్న గౌడ్‌ను కేవలం ఒక చారిత్రక వ్యక్తిగా కాకుండా, చరిత్ర రచనలోని అధికార-ప్రజల సంబంధాలను అర్థం చేసుకునే ఒక కీలక అధ్యయనంగా ఈ గ్రంథం ప్రతిష్ఠిస్తుంది. ==== 1.5. మూలాల వర్గీకరణ ==== ఈ అధ్యయనం ఉపయోగించే మూలాలు కేవలం సమాచారం అందించే సాధనాలు మాత్రమే కావు. అవి ఆనాటి నిర్దిష్ట అధికార సంబంధాలు, దృష్టికోణాలు, కలిగి ఉంటాయి. అందువల్ల, సర్దార్ సర్వాయి పాపన్న గౌడ్‌పై ఈ పరిశోధనలో మూలాల వర్గీకరణ ఒక సాంకేతిక ప్రక్రియ మాత్రమే కాకుండా, ఒక విమర్శాత్మక చర్యగా రూపొందించబడింది. ఈ అధ్యయనం ప్రధానంగా మూడు రకాల మూలాలపై ఆధారపడుతుంది: ఆర్కైవల్ మూలాలు, వలసకాల మూలాలు, మరియు జానపద మూలాలు. ప్రతి వర్గం మూలాలు పాపన్నను వేర్వేరు కోణాలలో ప్రతిబింబిస్తాయి; వాటి మధ్య ఉన్న అంతరాలే ఈ పరిశోధనకు పునాదిగా నిలుస్తాయి. చారిత్రక మూలాలు ఈ అధ్యయనంలో ప్రాథమిక ఆధారాలుగా ఉపయోగించబడ్డాయి. ఇవి ప్రధానంగా పర్షియన్ భాషలో రాయబడిన గోల్కొండ కోర్టు వృత్తాంతాలు, మొఘల్ పాలనా లేఖలు, ఫర్మాన్లు, మరియు అధికారిక నివేదికలను కలిగి ఉంటాయి. ఈ మూలాలలో పాపన్నను సాధారణంగా “తిరుగుబాటుదారుడు”, “అశాంతి కారకుడు”, లేదా “చట్టవిరుద్ధుడు”గా చిత్రీకరించడం కనిపిస్తుంది. ఈ వర్ణనలు అధికారాన్ని న్యాయపరిచే భాషగా పనిచేస్తుంది. అందువల్ల, ఈ అధ్యయనం చారిత్రక మూలాలను యథాతథంగా స్వీకరించకుండా, వాటిలోని పదజాలం మరియు ఉద్దేశ్యాలను విమర్శాత్మకంగా విశ్లేషిస్తుంది. ముఖ్యంగా, సంఘటనల విస్తృతంగా నమోదు అయ్యాయి, పూర్తిగా విస్మరించబడ్డాయి అన్న అంశాలు ఈ మూలాల పఠనంలో కీలకంగా పరిగణించబడతాయి. చారిత్రక మూలాల పరిమితి ఏమిటంటే, అవి అధికార దృష్టిని మాత్రమే ప్రతిబింబిస్తాయి. గ్రామీణ సమాజాల అనుభవాలు, ప్రజల మద్దతు, స్థానిక న్యాయ భావనలు - ఇవన్నీ ఈ మూలాలలో అరుదుగా మాత్రమే కనిపిస్తాయి. ఈ లోటును గుర్తించడమే ఈ అధ్యయనంలోని తదుపరి మూలాల వర్గీకరణకు దారితీస్తుంది. రెండవ వర్గం మూలాలు వలసకాలంలో రూపొందిన బ్రిటిష్ గెజెటీర్లు, జిల్లా మాన్యువల్స్, మరియు పరిపాలనా నివేదికలు. ఈ మూలాలు పాపన్న కాలానికి నేరుగా సంబంధించినవిగా కాకపోయినా, స్థానిక తిరుగుబాటులను బ్రిటిష్ అధికారులు ఎలా అర్థం చేసుకున్నారో తెలియజేస్తాయి. ఈ రచనలలో “బందిపోటు, తిరుగుబాటుదారుడు” వంటి పదాలు తరచుగా ఉపయోగించబడతాయి. ఈ పదజాలం ఒక నిర్దిష్ట వలసకాల దృష్టికోణాన్ని ప్రతిబింబిస్తుంది, ఇది స్థానిక ప్రతిఘటనలను సహజంగా నేరంగా చిత్రీకరించే విధానాన్ని బలపరుస్తుంది. డెక్కన్ ప్రాంతానికి సంబంధించిన 17వ శతాబ్దపు ఆర్కైవ్ మూలాలు ప్రధానంగా పరిపాలనా ఉత్తర్వులు, సైనిక నివేదికలు, ఆదాయ లెక్కలు, మరియు శాంతిభద్రతలపై నివేదికల రూపంలో లభిస్తాయి. ఈ పత్రాలు పాపన్న వంటి వ్యక్తులను సాధారణంగా “అశాంతి కారకులు”, “దొంగల గుంపుల నాయకులు”, లేదా “పన్ను వసూలుకు అడ్డంకి”గా వర్ణిస్తాయి. ఈ భాషా వినియోగం పాపన్న ఉద్యమం యొక్క స్వరూపాన్ని కాకుండా, రాష్ట్రానికి అది కలిగించిన సమస్యను ప్రతిబింబిస్తుంది. ఈ అధ్యయనంలో వలసకాల మూలాలను ద్వితీయ ఆధారాలుగా ఉపయోగిస్తూ, వాటి అంతర్గత పాక్షికతను విశ్లేషించడం జరుగుతుంది. ఈ మూలాలు పాపన్న ఉద్యమాన్ని నేరుగా వివరిస్తున్నప్పటికీ, అధికార వ్యవస్థలు ప్రతిఘటనలను ఎలా వర్గీకరించాయో అర్థం చేసుకోవడానికి ఇవి కీలకంగా నిలుస్తాయి. ముఖ్యంగా, “బందిపోటు” అనే భావన చరిత్రలో ఎలా స్థిరపడిందో అర్థం చేసుకోవడానికి ఈ వలసకాల మూలాలు ఒక మధ్యవర్తిగా పనిచేస్తాయి. మూడవ మరియు ఈ అధ్యయనానికి అత్యంత కీలకమైన వర్గం - జానపద మూలాలు. వీటిలో బుర్ర కథలు, ఒగ్గుకథలు, దప్పు పాటలు, గ్రామీణ మౌఖిక సంప్రదాయాలు, మరియు స్థానిక దేవతా ఆరాధనలతో ముడిపడ్డ కథనాలు ఉన్నాయి. ఈ మూలాలు పాపన్నను అధికారానికి వ్యతిరేకంగా నిలిచిన ఒక న్యాయపోరాటకారుడుగా, ప్రజల రక్షకుడిగా ప్రతిష్ఠిస్తాయి. ఈ మౌఖిక సంప్రదాయాలు కేవలం గత సంఘటనలను గుర్తు చేసే కథలు కావు; అవి తరతరాలుగా సంక్రమించిన సామాజిక అనుభవాల ప్రతిబింబాలు. జానపద మూలాల ప్రధాన సవాలు వాటి కాలక్రమ స్పష్టత లోపించడం. తేదీలు, ఖచ్చిత సంఘటనల వరుసలు ఇందులో మారుతూ ఉంటాయి. అయితే ఈ అధ్యయనం జానపదాన్ని ఖచ్చిత చారిత్రాత్మక కాలక్రమం కోసం కాకుండా, సామాజిక సత్యమును అర్థం చేసుకోవడానికి ఉపయోగిస్తుంది. మౌఖిక సంప్రదాయాలు ప్రజల భావోద్వేగాలు, న్యాయ భావనలు, మరియు అధికారంపై ఉన్న అభిప్రాయాలను స్పష్టంగా ప్రతిబింబిస్తాయి. అందువల్ల, ఈ మూలాలను విస్మరించడం అంటే ప్రజల చరిత్రను విస్మరించడమే అవుతుంది. ఈ మూడు వర్గాల మూలాలను కలిపి చర్చించడమే ఈ పరిశోధన యొక్క ప్రత్యేకత. చారిత్రక మూలాలు “రాష్ట్రం ఏమన్నది” చూపిస్తే, జానపద మూలాలు “ప్రజలు ఏమనుభవించారు” అనే విషయాన్ని తెలియజేస్తాయి. వలస కాల మూలాలు ఈ రెండింటి మధ్య ఒక చారిత్రక దృక్కోణాన్ని అందిస్తాయి. ఈ మూడింటి మధ్య ఉన్న అంతరాలు, మరియు కలయికలే సర్దార్ సర్వాయి పాపన్న గౌడ్ చరిత్రను సమగ్రంగా అర్థం చేసుకునే మార్గాన్ని తెరుస్తాయి. ఈ విధంగా, మూలాల వర్గీకరణ ఈ అధ్యయనంలో ఒక సాంకేతిక అధ్యాయం మాత్రమే కాదు; అది మొత్తం గ్రంథానికి పునాదిగా పనిచేస్తుంది. తదుపరి విభాగంలో, ఈ మూలాలను ఎలా ఉపయోగించబోతున్నామో - అంటే పరిశోధన పద్ధతులను - విపులంగా చర్చించబడుతుంది. చరిత్ర గమనంలో పాలకులు మారవచ్చు, వారి అధికారిక రికార్డులు తాత్కాలిక సత్యాలను సృష్టించవచ్చు. కానీ, కాలపరీక్షను తట్టుకుని నిలిచేది ప్రజల పక్షాన నిలిచిన నిజాయితీ మాత్రమే. కష్టాలు ఎదురైనా, ప్రలోభాలు చుట్టుముట్టినా సరే, వక్రీకరణలను తోసిరాజని నిఖార్సైన నిజాల వైపు అడుగులు వేయడమే ఒక చరిత్రకారుడికి, సమాజానికి అసలైన నైతిక బలాన్ని ఇస్తుంది. చరిత్ర పుటలు నిరూపించే సనాతన సూత్రం ఒక్కటే — సత్యం కోసం నడవడం ధర్మం. రాజభవనాల గోడల మధ్య రాసుకున్న గాథలు తాత్కాలికంగా వైభవాన్ని చాటవచ్చు, కానీ కాలగమనంలో అవి కేవలం ప్రచారాలుగానే మిగిలిపోతాయి. శతాబ్దాలు దాటినా నేటికీ సజీవంగా నిలిచేది కేవలం సామాన్య ప్రజల అనుభవాల నుండి పుట్టిన నిఖార్సైన వాస్తవాలు మాత్రమే. వక్రీకరణల ముసుగులను తొలగించి, నిర్భయంగా వాస్తవాలను వెలికితీసినప్పుడే ఏ సమాజానికైనా తన నిజమైన అస్తిత్వం లభిస్తుంది. కాలపరీక్షను తట్టుకుని నిలిచే ఏకైక సాక్ష్యం ఒక్కటే — చరిత్రకు ధర నిజం. ==== 1.6. పరిశోధన పద్ధతి ==== ఈ అధ్యయనం ఒకే ఒక పరిశోధనా పద్ధతిపై ఆధారపడిన సంప్రదాయ చరిత్ర రచన కాదు. సర్దార్ సర్వాయి పాపన్న గౌడ్ వంటి వ్యక్తి జీవితాన్ని, ఉద్యమాన్ని, మరియు ప్రజా స్మృతిలోని అతని స్థితిని అర్థం చేసుకోవాలంటే, అంతరశాస్త్రీయ పద్ధతి తప్పనిసరి. ఎందుకంటే పాపన్న చరిత్ర ఒకేసారి రాజకీయ చరిత్ర, సామాజిక చరిత్ర, జానపద చరిత్ర, మరియు సాంస్కృతిక స్మృతి చరిత్రగా పనిచేస్తుంది. అందువల్ల, ఈ పరిశోధన బహుళ పరిశోధనా పద్ధతులను సమన్వయపరిచి ఉపయోగిస్తుంది. ఈ అధ్యయనానికి ప్రాథమిక పునాది సంప్రదాయ చరిత్ర రచన రాజ్యాధికారాన్ని, రాజకీయాలను కేంద్రంగా పెట్టిన విధానాన్ని ప్రశ్నిస్తూ, చరిత్రను “క్రింద నుండి” చదవాలని ఈ దృష్టికోణం ప్రతిపాదిస్తుంది. ఈ అధ్యయనం, ప్రతిపాదించిన భావనలను ఆధారంగా తీసుకొని, అధికారానికి వెలుపల నిలిచిన సమూహాల రాజకీయ చైతన్యాన్ని విశ్లేషిస్తుంది. పాపన్న ఉద్యమాన్ని ఒక అవ్యవస్థాత్మక తిరుగుబాటుగా కాకుండా, స్వతంత్ర రాజకీయ తర్కం కలిగిన ప్రజా ప్రతిఘటనగా అర్థం చేసుకోవడం ఈ దృష్టికోణం ద్వారా సాధ్యమవుతుంది. పాపన్న ఉద్యమంపై అందుబాటులో ఉన్న చారిత్రక మూలాలు పరిమితమైనవి, పాక్షికమైనవి కావడంతో, వాచిక సంప్రదాయాలు ఈ అధ్యయనంలో కీలక స్థానాన్ని పొందాయి. మౌఖిక సమాచార పద్ధతి ద్వారా బుర్ర కథలు, ఒగ్గుకథలు, దప్పు పాటలు, గ్రామీణ కథనాలను చరిత్ర మూలాలుగా పరిగణించడం జరుగుతుంది. అయితే, ఈ పద్ధతి మౌఖిక మూలాలను యథాతథంగా స్వీకరించదు; వాటిలోని రూపాంతరాలు, పునరావృత్తాలు, మరియు కాలక్రమ మార్పులను సామాజిక స్మృతిగా విశ్లేషిస్తుంది. ఈ సందర్భంలో జ్ఞాపకం అనేది ఖచ్చిత సంఘటనల ప్రతిరూపం కాకుండా, సమాజం అనుభవించిన అణచివేతకు ఇచ్చిన అర్థంగా చూడబడుతుంది. ఈ అధ్యయనం పాపన్న ఉద్యమాన్ని కేవలం రాజకీయ సంఘటనగా కాకుండా, ఒక సామాజిక ప్రక్రియగా కూడా పరిశీలిస్తుంది. Historical Anthropology పద్ధతి ద్వారా కుల నిర్మాణాలు, వృత్తి వ్యవస్థలు, మతాచారాలు, మరియు గ్రామీణ సమాజాల అంతర్గత సంబంధాలు విశ్లేషించబడతాయి. పాపన్న గౌడ్ సమాజపు నేపథ్యం, అతని ఉద్యమానికి వచ్చిన ప్రజా మద్దతు, మరియు గ్రామీణ న్యాయ భావనలు - ఇవన్నీ ఈ పద్ధతి ద్వారా స్పష్టత పొందుతాయి. ఇది ఉద్యమాన్ని వ్యక్తిగత ధైర్యం లేదా హింసాత్మక ప్రతీకారం అనే సరళమైన వివరణ నుంచి బయటకు తీసుకువస్తుంది. పాపన్న ఉద్యమంలో కోటలు కీలక పాత్ర పోషించాయి. అందువల్ల, ఈ అధ్యయనం Spatial History పద్ధతిని ఉపయోగించి, కోటల స్థానాలు, వాటి భౌగోళిక ప్రాధాన్యత, మరియు వాటి మధ్య ఉన్న అనుసంధానాలను విశ్లేషిస్తుంది. సర్వాయిపేట, కొలనుపాక, బోనగిరి వంటి కోటలను కేవలం సైనిక కట్టడాలుగా కాకుండా, ఒక ప్రత్యామ్నాయ అధికార నిర్మాణానికి కేంద్రాలుగా ఈ పద్ధతి చూస్తుంది. భూభాగ నియంత్రణ, రవాణా మార్గాలు, మరియు ప్రజల చలనం - ఇవన్నీ రాజకీయ శక్తితో ఎలా అనుసంధానమయ్యాయో ఈ విశ్లేషణ ద్వారా అర్థమవుతుంది. చారిత్రక మరియు వలసకాల మూలాలలో ఉపయోగించిన భాషను ఈ అధ్యయనం Discourse Analysis ద్వారా పరిశీలిస్తుంది. “బందిపోటు”, “తిరుగుబాటు”, “అశాంతి” వంటి పదాలు తటస్థమైనవి కావు; అవి అధికార భాషలో భాగం. ఈ పద్ధతి ద్వారా, రాష్ట్రాధికారాలు తమకు సవాల్ విసిరిన ఉద్యమాలను ఎలా నేరీకరించాయో విశ్లేషించబడుతుంది. ఈ విశ్లేషణలో Eric Hobsbawm, Social Banditry సిద్ధాంతం కూడా ఒక విశ్లేషణాత్మక సాధనంగా ఉపయోగించబడుతుంది. ఈ అధ్యయనంలో ముఖ్యమైన పద్ధతుల్లో ఒకటి తులనాత్మక పఠనం. చారిత్రక మూలాలు, వలసకాల మూలాలు, మరియు జానపద మూలాలను వేరువేరుగా కాకుండా, పరస్పరం పోల్చి చదవడం జరుగుతుంది. ఒక మూలంలో కనిపించని విషయం మరో మూలంలో ఎలా వ్యక్తమవుతుందో విశ్లేషించడం ద్వారా, చరిత్రలోని మౌనాలను గుర్తించడం ఈ పద్ధతి ఉద్దేశ్యం. ఈ విధానం పాపన్న చరిత్రను ఏకపక్షంగా కాకుండా, బహుళ స్వరాలతో అర్థం చేసుకునే అవకాశం ఇస్తుంది. పరిమితులు మరియు ఆత్మపరిశీలన ఈ పరిశోధన తన పద్ధతుల పరిమితులను కూడా గుర్తిస్తుంది. జానపద మూలాలలో కాలక్రమ స్పష్టత లోపించడం, ఆర్కైవ్ మూలాలలో అధికార పాక్షికత ఉండడం – ఇవన్నీ విశ్లేషణలో జాగ్రత్తగా పరిగణించబడతాయి. అయితే, ఈ పరిమితులే పరిశోధన విలువను తగ్గించవు; అవే చరిత్ర రచనలోని సంక్లిష్టతను వెలుగులోకి తీసుకువస్తాయి. విధానాత్మక సమగ్రత ఈ అన్ని పద్ధతులను కలిపి ఉపయోగించడం ద్వారా, ఈ అధ్యయనం ఒకే ఒక సిద్ధాంతానికి పరిమితం కాకుండా, పాపన్న ఉద్యమాన్ని సమగ్రంగా అర్థం చేసుకోవాలని లక్ష్యంగా పెట్టుకుంది. ఈ విధానాత్మక సమగ్రత ఈ గ్రంథాన్ని కేవలం జీవచరిత్ర కాకుండా, ఒక విమర్శాత్మక చరిత్రగా నిలబెడుతుంది. ==== 1.7. అధ్యయన పరిమితులు ==== ఏ చారిత్రక పరిశోధన అయినా తన పరిమితులను గుర్తించి ప్రకటించినప్పుడే నిబద్ధతను నిలబెట్టుకుంటుంది. సర్దార్ సర్వాయి పాపన్న గౌడ్‌పై ఈ అధ్యయనం కూడా మినహాయింపు కాదు. ఈ గ్రంథం ఒక సమగ్ర, అంతరశాస్త్రీయ విశ్లేషణను లక్ష్యంగా పెట్టుకున్నప్పటికీ, అందుబాటులో ఉన్న మూలాలు, కాలక్రమ దూరం, మరియు చరిత్ర రచనలో సహజంగా ఉన్న మౌనాలు కొన్ని పరిమితులను విధిస్తాయి. అయితే ఈ పరిమితులు పరిశోధన విలువను తగ్గించేవిగా కాకుండా, విశ్లేషణను మరింత జాగ్రత్తగా, విమర్శాత్మకంగా చేయాల్సిన అవసరాన్ని సూచిస్తాయి. మొదటి మరియు ముఖ్యమైన పరిమితి ఆర్కైవల్ మూలాల స్వభావంకు సంబంధించినది. పాపన్న కాలానికి చెందిన పర్షియన్ కోర్టు వృత్తాంతాలు మరియు అధికారిక లేఖలు ప్రధానంగా రాష్ట్రాధికార దృష్టికోణాన్ని మాత్రమే ప్రతిబింబిస్తాయి. ఇవి తిరుగుబాటులను సాధారణంగా “అశాంతి” లేదా “నేరం”గా చిత్రీకరిస్తాయి. ఈ మూలాలలో గ్రామీణ సమాజాల అనుభవాలు, ప్రజల మద్దతు, మరియు స్థానిక న్యాయ భావనలు దాదాపు కనిపించవు. ఈ అధ్యయనం ఈ మూలాలను విమర్శాత్మకంగా చదవడం ద్వారా ఈ లోటును పూరించడానికి ప్రయత్నించినప్పటికీ, ఆర్కైవ్ మౌనాలను పూర్తిగా తొలగించడం సాధ్యం కాదు. రెండవ పరిమితి కాలక్రమ స్పష్టత లోపించడం. పాపన్న జీవితానికి సంబంధించిన ఖచ్చిత తేదీలు, సంఘటనల వరుసలు అన్ని మూలాలలో సమానంగా లభించవు. జానపద కథనాలలో సంఘటనలు తరచూ కాలాతీతంగా లేదా రూపాంతరాలతో ప్రస్తావించబడతాయి. ఈ అధ్యయనం ఖచ్చిత కాలక్రమాన్ని పునర్నిర్మించడాన్ని ఒక పరిమిత లక్ష్యంగా కాకుండా, సామాజిక-రాజకీయ ప్రక్రియలను అర్థం చేసుకునే సాధనంగా మాత్రమే తీసుకుంటుంది. అయినప్పటికీ, ఇది సంప్రదాయ చరిత్రకారులకు ఒక పరిమితిగా కనిపించవచ్చు. మూడవ పరిమితి జానపద మూలాల విశ్వసనీయతకు సంబంధించినది. బుర్ర కథలు, ఒగ్గుకథలు, పాటలు, మౌఖిక సంప్రదాయాలు కాలక్రమంలో మార్పులకు లోనవుతాయి. మౌఖిక సాహిత్యంలో కల్పిత అంశాలు, అతిశయాలు, మరియు స్థానిక భావోద్వేగాలు కలిసివుండటం సహజం. ఈ అధ్యయనం జానపద మూలాలను ఖచ్చిత సంఘటనల నిర్ధారణకు కాకుండా, సామాజిక స్మృతిని అర్థం చేసుకోవడానికి ఉపయోగిస్తుంది. అయినప్పటికీ, ఈ విధానం చరిత్రను “అతి భావోద్వేగాత్మకంగా” చూస్తోందన్న విమర్శకు లోనయ్యే అవకాశం ఉంది. నాలుగవ పరిమితి ప్రాంతీయ పరిమితి. ఈ అధ్యయనం ప్రధానంగా తెలంగాణ ప్రాంతంపై దృష్టి సారిస్తుంది. పాపన్న ఉద్యమానికి సమీప ప్రాంతాలలో ఉన్న ఇతర సమకాలీన తిరుగుబాటులతో తులనాత్మకంగా విస్తృత అధ్యయనం చేయడం ఈ గ్రంథ పరిధిలో పూర్తిగా సాధ్యం కాలేదు. అయితే, ఈ పరిమితి ఉద్దేశ్యపూర్వకమైనదే; ఎందుకంటే ఈ పరిశోధన విస్తృతికి మించిన ప్రాధాన్యతగా తీసుకుంది. ఐదవ పరిమితి సిద్ధాంతాతృక ఎంపికకు సంబంధించినది. ఈ అధ్యయనం Subaltern Studies, Oral History, మరియు Social Memory వంటి సిద్ధాంతాలపై బలంగా ఆధారపడుతుంది. ఈ సిద్ధాంతాలు ప్రజా ప్రతిఘటనలను అర్థం చేసుకోవడానికి అనుకూలమైనవైనా, అవి కొన్ని సందర్భాల్లో రాష్ట్ర నిర్మాణాల సంక్లిష్టతను లేదా రాజకీయాల ప్రభావాన్ని తక్కువగా చూపవచ్చు. ఈ పరిమితిని గుర్తించి, ఈ అధ్యయనం సిద్ధాంతాలను యాంత్రికంగా వర్తింపజేయకుండా, సందర్భానుసారంగా ఉపయోగించడానికి ప్రయత్నిస్తుంది. చివరిగా, ఈ పరిశోధనలో పరిశోధకుడి స్థానము కూడా ఒక పరిమితిగా పరిగణించబడుతుంది. పాపన్న తెలంగాణ ప్రజాస్మృతిలో గాఢంగా నిక్షిప్తమైన వ్యక్తి కావడం వల్ల, అతని పట్ల సానుభూతి లేదా సాంస్కృతిక సమీపత పరిశోధనపై ప్రభావం చూపే అవకాశం ఉంటుంది. ఈ అధ్యయనం ఈ ప్రమాదాన్ని గుర్తించి, స్వీయ-విమర్శ ద్వారా విశ్లేషణను సమతుల్యంగా ఉంచేందుకు ప్రయత్నిస్తుంది. ఈ అన్ని పరిమితుల మధ్య కూడా, ఈ పరిశోధన ఒక స్పష్టమైన స్థానం తీసుకుంటుంది: చరిత్రను సంపూర్ణంగా, నిర్దోషంగా పునర్నిర్మించడం కన్నా, అందుబాటులో ఉన్న మూలాలు ఏమి చెబుతున్నాయో, ఏమి మౌనంగా వదిలేశాయో అర్థం చేసుకోవడమే ఈ గ్రంథం లక్ష్యం. ఈ దృష్టిలో, పరిమితులే ఈ అధ్యయనానికి బలంగా మారతాయి - అవే చరిత్ర రచనలోని సంక్లిష్టతను పాఠకుడికి తెలియజేస్తాయి. ==== 1.8. అధ్యాయ నిర్మాణం ==== ఈ గ్రంథం యొక్క నిర్మాణం యాదృచ్ఛికంగా ఏర్పడినది కాదు. ఇది సర్దార్ సర్వాయి పాపన్న గౌడ్ జీవితాన్ని మరియు ఉద్యమాన్ని ఒక సారాంశాత్మక కథనంగా కాకుండా, క్రమబద్ధమైన విశ్లేషణాత్మక ప్రయాణంగా పాఠకుడి ముందుంచేలా రూపొందించబడింది. ప్రతి అధ్యాయం ముందరి అధ్యాయంలో ప్రతిపాదించిన వాదనలను లోతుగా తీసుకువెళ్తూ, తదుపరి అధ్యాయానికి పునాదిని సిద్ధం చేస్తుంది. ఈ విధంగా, ఈ గ్రంథం ఒక వ్యక్తి చరిత్ర నుంచి ప్రారంభమై, చివరికి చరిత్ర రచన విధానాలపై విమర్శాత్మక చర్చకు చేరుతుంది. మొదటి అధ్యాయం - పరిచయం & మూలాలు : ఈ అధ్యయనానికి పునాదిని ఏర్పాటు చేస్తుంది. ఇందులో పరిశోధన నేపథ్యం, సమస్య, లక్ష్యాలు, ప్రశ్నలు, మూలాల స్వభావం, పరిశోధన పద్ధతులు, మరియు పరిమితులు చర్చించబడ్డాయి. ఈ అధ్యాయం పాఠకుడిని అధ్యయనపు భావనాత్మక ప్రపంచంలోకి ప్రవేశపెట్టే ద్వారంలా పనిచేస్తుంది. రెండవ అధ్యాయం - 17వ శతాబ్దపు తెలంగాణ యొక్క సామాజిక, ఆర్థిక, రాజకీయ నేపథ్యం: 17వ శతాబ్దపు తెలంగాణ యొక్క సామాజిక, ఆర్థిక, రాజకీయ నేపథ్యం, పన్ను వ్యవస్థ, జాగీర్దారీ నిర్మాణం, కుల-వృత్తి సంబంధాలు, మరియు గ్రామీణ సమాజాలపై పెరిగిన ఒత్తిళ్లు - ఇవన్నీ పాపన్న ఉద్యమం ఉద్భవానికి ఎలా దోహదపడ్డాయో ఈ అధ్యాయం చూపిస్తుంది. ఈ నేపథ్య విశ్లేషణ లేకుండా పాపన్న ఉద్యమాన్ని అర్థం చేసుకోవడం సాధ్యం కాదన్న వాదనను ఇది ప్రతిపాదిస్తుంది. మూడవ అధ్యాయం - సర్దార్ సర్వాయి పాపన్న గౌడ్ జీవితానికి అంకితం: అతని కుటుంబ నేపథ్యం, సామాజిక స్థానం, ప్రారంభ అనుభవాలు, మరియు అతని రాజకీయ చైతన్యం ఎలా రూపుదిద్దుకుందో ఈ అధ్యాయం పరిశీలిస్తుంది. ఈ అధ్యాయం ఒక సంప్రదాయ జీవచరిత్రగా కాకుండా, వ్యక్తి--సమాజం మధ్య ఉన్న పరస్పర సంబంధాన్ని విశ్లేషించే ప్రయత్నంగా నిలుస్తుంది. నాలుగవ అధ్యాయం - పాపన్న ఉద్యమం యొక్క ఆరంభం మరియు దాని సైనిక-సంఘటనా నిర్మాణం : మొదటి దాడులు, ప్రజల మద్దతు, గురిల్లా పద్ధతులు, మరియు ఉద్యమం ఎలా విస్తరించిందో ఈ అధ్యాయం చర్చిస్తుంది. ఈ భాగంలో పాపన్న ఉద్యమం ఒక అవ్యవస్థాత్మక హింసాత్మక చర్యల సమాహారం కాదని, ఒక సంఘటిత ప్రతిఘటనగా ఎలా ఎదిగిందో చూపించబడుతుంది. ఐదవ అధ్యాయం - పాపన్న నిర్మించిన కోటలు మరియు భూభాగ నియంత్రణ: కోటలను కేవలం సైనిక కట్టడాలుగా కాకుండా, ఒక ప్రత్యామ్నాయ అధికార వ్యవస్థకు కేంద్రాలుగా ఈ అధ్యాయం విశ్లేషిస్తుంది. Spatial History దృష్టితో, భౌగోళిక నియంత్రణ మరియ రాజకీయ శక్తి మధ్య ఉన్న సంబంధాన్ని ఇది స్పష్టతకు తెస్తుంది ఆరవ అధ్యాయం - గోల్కొండ రాజ్యం, మొఘల్ సామ్రాజ్యం, మరియు ఔరంగజేబు దెక్కన్ విధానాలు గోల్కొండ రాజ్యం, మొఘల్ సామ్రాజ్యం, మరియు ఔరంగజేబు దెక్కన్ విధానాల నేపథ్యంలో పాపన్న ఉద్యమాన్ని ఉంచుతుంది. రాష్ట్రాధికారాల ప్రతిస్పందన, అణచివేత వ్యూహాలు, మరియు పాపన్నను “రాష్ట్రానికి ముప్పు”గా ఎలా గుర్తించారో ఈ అధ్యాయం విశ్లేషిస్తుంది. ఈ భాగం పాపన్న ఉద్యమాన్ని ఒక ప్రాంతీయ సంఘటనగా కాకుండా, విస్తృత దెక్కన్ రాజకీయాల భాగంగా నిలబెడుతుంది. ఏడవ అధ్యాయం - పాపన్న మరణం-చారిత్రక జానపద కథనాలు: పాపన్న మరణానికి సంబంధించిన చారిత్రక మరియు జానపద కథనాలను తులనాత్మకంగా పరిశీలిస్తుంది. ఆర్కైవ్ కథనాలు మరియు జానపద కథల మధ్య ఉన్న విరుద్ధతలు, వాటి వెనుక ఉన్న రాజకీయాలు, మరియు ప్రజా స్మృతిలో పాపన్న మరణం ఎలా ప్రతీకాత్మకంగా మారిందో ఈ అధ్యాయం చర్చిస్తుంది. ఎనిమిదవ అధ్యాయం - జానపద సంప్రదాయాలు-బుర్ర కథలు, ఒగ్గు కథలు: ముఖ్యంగా బుర్ర కథలు, ఒగ్గుకథలు మరియు పాటలు - పాపన్న చరిత్రలో పోషించిన పాత్రను విశ్లేషిస్తుంది. ఈ అధ్యాయం జానపదాన్ని ఒక సాహిత్య రూపంగా మాత్రమే కాకుండా, ఒక చారిత్రక మూలంగా ఎలా చదవాలో చూపిస్తుంది. తొమ్మిదవ అధ్యాయం - పాపన్న ఉద్యమం-బందిపోటు: పాపన్న ఉద్యమాన్ని పునర్మూల్యాంకనం చేస్తుంది. ఈ భాగంలో పాపన్నను ఒక “సోషల్ బందిపోటు”గా మాత్రమే కాకుండా, ఒక స్వతంత్ర రాజకీయ ఊహను ప్రతిపాదించిన ప్రజా నాయకుడిగా ఎలా అర్థం చేసుకోవచ్చో విశ్లేషించబడుతుంది. పదవ అధ్యాయం - పాపన్న వారసత్వం: ఈ అధ్యయనంలోని ప్రధాన వాదనలను సమీక్షించి, పాపన్న వారసత్వాన్ని నేటి తెలంగాణ సమాజం మరియు చరిత్ర రచనలో ఎక్కడ నిలబెట్టాలో చర్చిస్తుంది. ఈ అధ్యాయం గ్రంథానికి ఒక ముగింపుగా మాత్రమే కాకుండా, భవిష్యత్ పరిశోధనలకు దారులు చూపించే భాగంగా నిలుస్తుంది. ఈ విధంగా, ఈ గ్రంథ నిర్మాణం వ్యక్తి నుంచి సమాజానికి, సంఘటన నుంచి సిద్ధాంతానికి, చరిత్ర నుంచి చరిత్ర రచనపై విమర్శకు పాఠకుడిని క్రమబద్ధంగా తీసుకువెళ్తుంది. ==== 1.9. ఈ అధ్యయన ప్రాధాన్యత ==== ఈ అధ్యయనం యొక్క ప్రాధాన్యతను కేవలం ఒక చారిత్రక వ్యక్తి జీవితాన్ని వెలుగులోకి తేవడంగా మాత్రమే అర్థం చేసుకోవడం సరిపోదు. సర్దార్ సర్వాయి పాపన్న గౌడ్‌పై ఈ పరిశోధన, భారత చరిత్ర రచనలోని పద్ధతులు, దృష్టికోణాలు, మరియు అధికార రాజకీయాలను ప్రశ్నించే ఒక విమర్శాత్మక ప్రయత్నంగా నిలుస్తుంది. అందువల్ల, ఈ అధ్యయన ప్రాధాన్యత అనేక స్థాయిలలో వ్యక్తమవుతుంది - విద్యా విషయక స్థాయి నుంచి ప్రాంతీయ చరిత్ర, సామాజిక స్మృతి, మరియు నేటి సమకాలీన చర్చల వరకు. మొదటగా, ఈ అధ్యయనం భారత చరిత్ర రచనలోని Mughal-centric మరియు elite-centric దృష్టికోణాలకు ప్రత్యామ్నాయాన్ని ప్రతిపాదిస్తుంది. సంప్రదాయ చరిత్ర రచనలో దెక్కన్ ప్రాంతం తరచూ కేంద్ర అధికారాల అంచున మాత్రమే కనిపించింది. ఈ పరిశోధన తెలంగాణను ఒక చురుకైన చారిత్రక భూభాగంగా, ప్రజా ప్రతిఘటనలకు వేదికగా చూపించడం ద్వారా, ప్రాంతీయ చరిత్రలకు సముచిత స్థానం కల్పిస్తుంది. ఈ దృష్టిలో, పాపన్న ఉద్యమం ఒక స్థానిక సంఘటన మాత్రమే కాదు; అది దెక్కన్ రాజకీయ చరిత్రలో ఒక కీలక ఘట్టంగా ఈ అధ్యయనం నిలబెడుతుంది. రెండవది, ఈ పరిశోధన Subaltern Studiesకు ప్రాంతీయ లోతు (regional depth) ఇస్తుంది. భారత ఉపాaltern్స్ చరిత్రలో అనేక తిరుగుబాట్లు సిద్ధాంతపరంగా చర్చించబడ్డప్పటికీ, తెలంగాణ వంటి ప్రాంతాలపై సమగ్ర, మూలాధారిత అధ్యయనాలు చాలా తక్కువ. ఈ గ్రంథం పాపన్న ఉద్యమాన్ని ఒక కేస్ స్టడీగా ఉపయోగించి, ప్రజా రాజకీయ చైతన్యం ఎలా రూపుదిద్దుకుంటుందో, అది అధికారానికి ఎలా సవాల్ విసురుతుందో విశ్లేషిస్తుంది. ఈ విధంగా, ఈ అధ్యయనం సిద్ధాంతాన్ని కేవలం వర్తింపజేయడమే కాకుండా, దానిని ప్రశ్నించి విస్తరించే ప్రయత్నం చేస్తుంది. మూడవది, ఈ అధ్యయనం జానపదాన్ని చరిత్ర రచనలోకి తీసుకువచ్చే మేధో కృషిగా నిలుస్తుంది. బుర్ర కథలు, ఒగ్గుకథలు, దప్పు పాటలు, మౌఖిక సంప్రదాయాలు - ఇవి చాలా కాలం పాటు చరిత్రలో ద్వితీయ స్థానంలోనే ఉన్నాయి. ఈ పరిశోధన, జానపదాన్ని ఖచ్చిత కాలక్రమానికి కాకుండా, సామాజిక స్మృతికి ప్రతినిధిగా పరిగణించి, చరిత్ర రచనలో ఒక చెల్లుబాటు అయ్యే మూలంగా స్థాపించడానికి ప్రయత్నిస్తుంది. ఇది భారత చరిత్ర రచనలో మూలాల పట్ల ఉన్న సంప్రదాయ భావనలను విస్తరించే దిశగా ఒక ముఖ్యమైన దోహదం. నాలుగవది, ఈ అధ్యయనం రాష్ట్రాధికారాలు మరియు నేరీకరణ (criminalization) ప్రక్రియలపై లోతైన అవగాహనను అందిస్తుంది. పాపన్నపై “బందిపోటు” అనే ముద్ర ఎలా పడిందో విశ్లేషించడం ద్వారా, రాష్ట్రాలు తమకు సవాల్ విసిరిన ఉద్యమాలను ఎలా వర్గీకరిస్తాయో, ఆ వర్గీకరణ చరిత్రగా ఎలా స్థిరపడుతుందో ఈ అధ్యయనం చూపిస్తుంది. ఈ విశ్లేషణ చరిత్రకే పరిమితం కాకుండా, నేటి సమాజాల్లో కూడా ప్రతిఘటనలు ఎలా నేరీకరించబడుతున్నాయో అర్థం చేసుకోవడానికి దోహదపడుతుంది. ఐదవది, ఈ పరిశోధన తెలంగాణ సమాజానికి సంబంధించిన సాంస్కృతిక మరియు రాజకీయ ప్రాధాన్యతను కలిగి ఉంది. పాపన్న తెలంగాణ ప్రజా స్మృతిలో ఒక కీలక ప్రతీక. అయితే అతని కథనం తరచూ భావోద్వేగ స్థాయిలోనే నిలిచిపోయింది. ఈ అధ్యయనం, ఆ భావోద్వేగాన్ని తృణీకరించకుండా, దానిని విశ్లేషణకు లోబరచడం ద్వారా, ప్రజా చరిత్ర మరియు చరిత్ర మధ్య ఉన్న దూరాన్ని తగ్గిస్తుంది. ఇది ప్రాంతీయ గుర్తింపులపై జరిగే చర్చలకు ఒక శాస్త్రీయ ఆధారాన్ని అందిస్తుంది. ఆరవది, ఈ గ్రంథం భవిష్యత్ పరిశోధనలకు ఒక పునాదిగా పనిచేస్తుంది. పాపన్న ఉద్యమంపై ఈ సమగ్ర అధ్యయనం, దెక్కన్ ప్రాంతంలోని ఇతర సమకాలీన తిరుగుబాట్లపై తులనాత్మక పరిశోధనలకు దారితీస్తుంది. అలాగే, జానపదం--చరిత్ర సంబంధంపై మరింత లోతైన పరిశోధనలకు ఇది ఒక సూచికగా నిలుస్తుంది. మొత్తంగా చూస్తే, ఈ అధ్యయనం సర్దార్ సర్వాయి పాపన్న గౌడ్‌ను ఒక వ్యక్తిగత వీరుడిగా మాత్రమే కాకుండా, చరిత్ర రచనలోని అధికార, ప్రతిఘటన, మరియు స్మృతి రాజకీయాలను అర్థం చేసుకునే ఒక కీలక కేంద్రబిందువుగా నిలబెడుతుంది. ఈ గ్రంథం ద్వారా ప్రతిపాదించిన దృష్టికోణాలు - చరిత్రను రాస్తున్నారు, అనుభవాలు చరిత్రగా మారుతున్నాయి, స్వరాలు మౌనంగా మిగులుతున్నాయి - అనే విషయాలను పాఠకుడి ముందుంచుతాయి. ఈ విషయాలే ఈ పరిశోధన యొక్క నిజమైన ప్రాధాన్యత. ఈ గ్రంథం పాపన్నను అధ్యయనం చేయడానికి కొత్త ప్రశ్నలతో పాటు, ఆ ప్రశ్నలకు సరిపడే కొత్త పద్ధతులను కూడా అభివృద్ధి చేస్తుంది. ఈ ద్వంద్వ ప్రయత్నమే ఈ పరిశోధనను ఒక సాధారణ చరిత్రకథనం నుంచి ఒక పరిశోధన గ్రంథంగా నిలబెడుతుంది. ప్రజలలో తిరుగుబాటు చైతన్యం – పాపన్న ఆవిర్భావానికి చారిత్రక నేపథ్యం 17వ శతాబ్దం చివరి నాటికి దక్కన్ ప్రాంతంలోని రాజకీయ అస్థిరత, అధిక పన్నుల భారం, జాగీర్దారీ వ్యవస్థలోని దోపిడీ, స్థానిక అధికారుల అక్రమాలు ప్రజల జీవితాలను తీవ్రంగా ప్రభావితం చేశాయి. గ్రామీణ సమాజం ఆర్థికంగా బలహీనపడగా, రైతులు, చేతివృత్తుల వారు, పశుపోషకులు మరియు ఇతర శ్రమజీవి వర్గాలు అనేక ఇబ్బందులను ఎదుర్కొన్నాయి. పాలనా వ్యవస్థ ప్రజల సంక్షేమం కంటే ఆదాయ సేకరణకే ఎక్కువ ప్రాధాన్యం ఇవ్వడంతో అసంతృప్తి క్రమంగా విస్తరించింది. ఈ పరిస్థితులలో ప్రజలకు భద్రతను కల్పించి, వారి ఆత్మగౌరవాన్ని కాపాడగల నాయకత్వం అవసరమైంది. అటువంటి సామాజిక, రాజకీయ పరిస్థితుల నేపథ్యంలోనే సర్దార్ సర్వాయి పాపన్న గౌడ్ నాయకుడిగా ఎదిగారని వివిధ చారిత్రక ఆధారాలు, జానపద సంప్రదాయాలు మరియు పరిశోధనాత్మక రచనలు సూచిస్తున్నాయి. ఆయన నాయకత్వంలో వివిధ వృత్తులు, సామాజిక వర్గాలకు చెందిన ప్రజలు ఒక వేదికపైకి వచ్చి స్థానిక స్థాయిలో సంఘటిత శక్తిగా మారినట్లు అనేక వర్ణనలు తెలియజేస్తాయి. పాపన్న పోరాటం కేవలం అధికారాన్ని సాధించడానికే పరిమితం కాలేదు; ప్రజల గౌరవం, భద్రత, సమాన అవకాశాలు మరియు స్థానిక స్వపరిపాలనకు ప్రాధాన్యం ఇచ్చిన ఉద్యమంగా కూడా పరిశీలించబడుతోంది. అందువల్ల ఆయన చరిత్రను కేవలం ఒక వీరగాథగా కాకుండా, దక్కన్ ప్రాంత సామాజిక పరిణామాలను అర్థం చేసుకోవడానికి ఉపయోగపడే ఒక ముఖ్యమైన చారిత్రక అధ్యాయంగా అధ్యయనం చేయడం అవసరం. ఈ పరిణామాలు ప్రజలలో స్వేచ్ఛ, న్యాయం, ఆత్మగౌరవం పట్ల బలమైన చైతన్యాన్ని పెంపొందించాయి. సామాజిక అసమానతలకు వ్యతిరేకంగా ఏర్పడిన ఈ సంఘటిత శక్తికి పాపన్న నాయకత్వం దృఢమైన దిశను చూపింది. ఆయన పోరాటం ప్రజల ఐక్యత, ధైర్యం, స్వాభిమానానికి ప్రతీకగా నిలిచింది. అందువల్ల సర్దార్ సర్వాయి పాపన్న గౌడ్ ఆవిర్భావం ఒక వ్యక్తి ఎదుగుదల మాత్రమే కాకుండా, ప్రజల్లో పెరిగిన తిరుగుబాటు చైతన్యానికి చారిత్రక రూపంగా భావించవచ్చు. ఈ నేపథ్యంలో ఆయన చరిత్రను అధ్యయనం చేయడం ద్వారా దక్కన్ ప్రాంత సామాజిక, రాజకీయ పరిణామాలతో పాటు ప్రజా చైతన్య వికాసాన్ని కూడా సమగ్రంగా అర్థం చేసుకోవచ్చు. [[సర్దార్ సర్వాయ్ పాపన్న|ప్రధాన పేజీకి తిరిగి వెళ్లు]] 2wy78q4x8bunovehs90isf1dne43gur 0 503522 4908421 4908371 2026-07-19T13:18:55Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 4908421 wikitext text/x-wiki {{Infobox religious biography | name = షా మఖ్దుమ్ రూపోష్ | image = Shah Makhdum Ruposh.jpg | caption = షా మఖ్దుమ్ దర్గా | religion = [[ఇస్లాం]] | denomination = [[సున్నీ ఇస్లాం|సున్నీ]] | tariqa = ఖాదిరి | other_names = రూపోష్ | location = ​ రాజ్‌షాహి | post = సూఫీ పండితుడు, ఆధ్యాత్మికవేత్త | parents = సయ్యద్ అజిల్లా షా | birth_date = 1216 | birth_name = అబ్దుల్ ఖుద్దూస్ జలలుద్దీన్ | birth_place = [[బాగ్దాద్]] | death_date = 1313 | death_place = రాంపూర్ బోలియా | resting_place = దర్గా పారా, రాజ్‌షాహి, [[బంగ్లాదేశ్]] | influenced = మోహియుద్దీన్ మహది | disciples = [[సయ్యద్ కరం అలీ షా]] }} సయ్యద్ 'అబ్ద్ అల్-కుద్దుస్ జలాల్ అద్-దీన్ (అరబిక్ః عبد القدوس جلال الدین) షాహ్ మఖ్దూమ్ రూపష్ (బెంగాలీ: شاہ المختم روپ్) గా ప్రసిద్ధి చెందిన [[బంగ్లాదేశ్]] లో ఒక [[సూఫీ తత్వము|సూఫీ ముస్లిం]] వ్యక్తి. [[బెంగాల్]] వరేంద్ర ప్రాంతంలో ఇస్లాం వ్యాప్తి చెందడంలో ఆయన ప్రమేయం ఉంది. అతను [[బాగ్దాద్]] నుండి తన అన్నయ్య సయ్యద్ అహ్మద్ (మీరాన్ షా)తో కలిసి బెంగాల్ చేరుకున్నాడు. రాజ్‌షాహిలోని షా మఖ్దుమ్ విమానాశ్రయానికి అతని పేరు పెట్టారు.<ref>{{Cite news|url=https://www.thedailystar.net/news-detail-126503|title=ZIA made Shahjalal International Airport|date=16 Feb 2010|work=[[The Daily Star (Bangladesh)]]}}</ref> == జీవితం == [[దస్త్రం:Diara_Sharif_of_Shyampur.jpg|ఎడమ|thumb|వరేంద్రలో తుర్కాన్ షా బలిదానం కావడానికి ముందు ప్రస్తుత లక్ష్మీపూర్ జిల్లా రామ్‌గంజ్ ఉపజిల్లాలో ఉన్న శ్యాంపూర్ దైరా షరీఫ్ ఖాదిరియాకు ప్రారంభ కేంద్రంగా ఉండేది.]] అబ్దుల్-కుద్దుస్ 1216లో [[బాగ్దాద్]] [[సున్నీ ఇస్లాం|సున్నీ ముస్లిం]] సయ్యద్ కుటుంబంలో [[సూఫీ తత్వము|సూఫీ]] సాధువు [[అబ్దుల్ ఖాదిర్ జీలాని|అబ్దుల్ ఖాదిర్ గిలానీ]] నుండి జన్మించాడు. చిష్తి క్రమం సాధువులలో ఒక విభాగం పద్ధతిలో తన ముఖాన్ని ఒక వస్త్రంతో కప్పుకున్నందుకు అతను రూపోష్ అనే మారుపేరును సంపాదించాడు. 1258లో [[మంగోల్ సామ్రాజ్యం|మంగోల్]] యువరాజు హులేగు ఖాన్ బాగ్దాద్ ముట్టడి ముందు ఒక సమయంలో ఒక సూఫీ మిషనరీ బృందాన్ని [[ఢిల్లీ సుల్తానేట్]] పంపించాడు. ఈ బృందంలో సయ్యద్ అజిల్లా షా ఉన్నారు, ఆయన తన ముగ్గురు కుమారులు సయ్యద్ అహ్మద్ అలీ తనూరి (మిరాన్ షాహ్) సయ్యద్ అబ్దుల్ కుద్దుస్ జలాలుద్దీన్ (షాహ్ మఖ్దుమ్ రూపోషా), సయ్యద్ మునీర్ అహ్మద్ లను ముఖ్యంగా [[బెంగాల్]] [[ఇస్లాం మతం|ఇస్లాం]] ప్రచారం చేయడానికి అప్పగించారు. వారు సుమారు 1289 లో బెంగాల్‌కు వచ్చారు.<ref>{{Cite book|title=Sufi Saints of the Barind Region|last=Zohurul Islam|first=Muhammad|publisher=Islamic Foundation|year=2016|location=Dhaka, Bangladesh|pages=101}}</ref> రూపోష్ అన్నయ్య సయ్యద్ అహ్మద్ తన్నూరి (మిరాన్ షా) భులువా రాజ్యం కంచన్‌పూర్ గ్రామంలో ఒక ఖాన్ఖాను స్థాపించాడు. రూపోష్ నాయకత్వంలో సూఫీలు, వారు ఇస్లాం బోధించడం ప్రారంభించిన, భులువాలో మరొక సూఫీ ఖాన్ఖాను అయిన శ్యాంపూర్ దైరా షరీఫ్ ను స్థాపించారు.<ref name="Banglapedia">{{Cite Banglapedia|last=Abdul Karim (historian)|article=Shah Makhdum Ruposh (R)}}</ref> రెండు సంవత్సరాల తరువాత, రూపోష్ తన సహచరులను [[ఉత్తర బెంగాల్]] వరేంద్ర బాఘా గ్రామానికి తీసుకువెళ్ళాడు. ఈ ప్రయాణాన్ని క్రీ. శ. 1582 (990 AH) నాటి రాగి ఫలకం శాసనంలో జ్ఞాపకం చేసుకున్నారు, ఇది రూపోష్ నలుగురు దర్విషీలతో ప్రయాణించినట్లు వివరిస్తుందిః సయ్యద్ దిలాల్ బుఖారీ, సయ్యద్ అబ్బాస్, సయ్యద్ సుల్తాన్, షా కరమ్ అలీ షా.<ref name=":sib379">{{Cite book|title=Concise Islamic Encyclopedia (Volume 2)|publisher=Islamic Foundation|year=1995|location=Dhaka, Bangladesh|pages=379}}</ref> శాసనంలోని ఒక భాగం ఇలా ఉంది:, {{Pull quote|...నలుగురు నిష్ణాతులైన దర్వీషులతో కలిసి, హజ్రత్ అబ్దుల్ ఖుద్దూస్ షా (ర.) ఒక మొసలి వీపుపై నదిని దాటి గౌర్ రాజ్యం వైపు ప్రయాణించారు. ఆ దర్వీషులలో హజ్రత్ దిలాల్ బుఖారీ (ర.), హజ్రత్ షా అబ్బాస్ (ర.), హజ్రత్ షా సుల్తాన్ (ర.), హజ్రత్ కరమ్ అలీ షా (ర.) ఉన్నారు...<ref>{{cite book|title=Hazrat Shah Makhdum (R.) and the History of Mahakalgarh|last=Akhtar Ali|first=Khandakar|year=1968|publisher=M. A. Sattar|location=Kazirganj, Rajshahi, Bangladesh|pages=12}}</ref>}}వారు ఒక నదిని అద్భుతంగా దాటినట్లు శాసనం పేర్కొంది (మొసలి వెనుక [[పద్మ నది|పద్మ]] అని గుర్తించబడింది, ఇది దైవిక సహాయాన్ని సూచిస్తుంది. వరేంద్రకు వలసలు స్థానిక [[తంత్ర దర్శనం|తాంత్రిక]] పాలకుడు రాజా అంగ్సూ డియో చందవండి వర్మభోజ్ చేత చంపబడిన పూర్వపు బోధకుడు తుర్కాన్ షా (షా తుర్కాన్ షాహిద్) బలిదానం ద్వారా ప్రేరేపించబడ్డాయి, తరువాత మహాకాలా బలి ఇవ్వబడింది. దర్విషులు ఈ మిషన్ను కొనసాగించడానికి, ప్రతీకారం తీర్చుకోవడానికి, బోధించడం ద్వారా, అవసరమైనప్పుడు సాయుధ ప్రతిఘటన ద్వారా ప్రయత్నించారు.<ref>{{Cite Banglapedia|article=Shah Turkan Shahid (R)|last=Bhuiyan, Mosharraf Hussain}}</ref> తుర్కాన్‌కు ప్రతీకారం తీర్చుకోవడానికి, మఖ్దుమ్, అతని సహచరులు రాజాను ఓడించి, తరువాత రాంపూర్ బోలియా (ఆధునిక రాజ్షాహి నగరం) లో ఒక ఖాన్కాను స్థాపించారు. మఖ్దుమ్ తన సహచరులను పక్కనే ఉన్న ప్రాంతాలకు ఖాన్ఖాలను ఏర్పాటు చేయడానికి, [[ఇస్లాం మతం|ఇస్లాం]] బోధించడానికి పంపాడు. తరువాత అతని గౌరవార్థం బాఘాకు మఖ్దుమ్‌నగర్ అని పేరు మార్చారు. ఇక్కడ అతని సహచరులలో సయ్యద్ షా అబ్బాస్, సయ్యద్ దిలాల్ బుఖారీ, షా సుల్తాన్, సయ్యద్ కరమ్ అలీ షా, నుస్రత్ షా ఉన్నారు.<ref>{{Cite book|title=Teaching and Research in Philosophy: Asia and the Pacific|publisher=[[UNESCO]]|year=1986|page=55}}</ref> షా మఖ్దుమ్ తన జీవితాంతం [[రాజ్‌షాహీ విభాగం|రాజ్షాహి ప్రాంతం]] [[ఇస్లాం మతం|ఇస్లాం]] ప్రచారం చేస్తూ గడిపాడు. === యుద్ధం === బాఘాలో స్థిరపడిన తరువాత, షా మఖ్దుమ్ రూపోష్, అతని అనుచరులు యుద్ధానికి సిద్ధమవుతున్నారు.<ref name=":sib3792">{{Cite book|title=Concise Islamic Encyclopedia (Volume 2)|publisher=Islamic Foundation|year=1995|location=Dhaka, Bangladesh|pages=379}}</ref> రెండు వైపులా చాలా మంది సైనికులు, గుర్రాలు చనిపోయారు. ఈ యుద్ధభూమి తరువాత "ఘోరమర" (గుర్రం కిల్లర్) గా పిలువబడింది.<ref name="auto">{{Cite book|title=Hazrat Shah Makhdum (R.) and the History of Mahakalgarh|last=Akhtar Ali|first=Khandakar|publisher=M. A. Sattar|year=1968|location=Kazirganj, Rajshahi, Bangladesh|pages=22}}</ref><ref name=":at56">{{Cite book|title=The Life History of Hazrat Shah Makhdum Ruposh (R.)|last=Abu Taleb|first=Muhammad|publisher=Pakistan Book Corporation|year=1969|location=Dhaka|pages=56}}</ref> నేడు, మధ్య రాజ్షాహి బోయాలియా సమీపంలో ఘోరమారాలో ఒక తపాలా కార్యాలయం ఉంది.<ref>{{Cite book|title=Tazkiratul Awliya (Volumes 1 and 2 Combined)|last=Ahmad|first=Rashid|publisher=Shirin Publications|year=1989|location=Dhaka, Bangladesh|pages=156}}</ref> ఈ యుద్ధం ఫలితం చరిత్రలో నమోదు కాలేదు. అయితే, ఏ పక్షమూ నిర్ణయాత్మక విజయాన్ని సాధించలేదని చరిత్రకారులు భావిస్తున్నారు.<ref>{{Cite book|title=Sufi Saints of the Barind Region|last=Zohurul Islam|first=Muhammad|publisher=Islamic Foundation|year=2016|location=Dhaka, Bangladesh|pages=110}}</ref> ఘోరమర యుద్ధం (1326) పరిష్కారం లేకుండా ముగిసినందున, రెండవ యుద్ధం జరిగింది. రాజ్‌షాహిలోని స్థానిక భూస్వామ్య ప్రభువులు మరింత శక్తితో తిరిగి సమూహం అయ్యారు.<ref name=":at56" /> ఇంతలో, వారి బోధన కొనసాగడంతో [[ముస్లిం]] దర్విష్ అనుచరుల సంఖ్య పెరిగింది. ఈ యుద్ధంలో, దర్విషులు గెలిచారు, భూస్వామ్య ప్రభువులు పారిపోయారు. ఈ విజయానికి గుర్తుగా బాఘాలో విజయ వంపు నిర్మించబడింది, ఈ ప్రాంతానికి మఖ్దుమ్నగర్ అని పేరు మార్చారు. ఈ వంపు శిధిలాలు ఇప్పటికీ ఉన్నాయి, యుద్ధం ఒక రాతి ఫలకం మీద నమోదు చేయబడింది.<ref>{{Cite book|title=Sufi Saints of the Barind Region|last=Zohurul Islam|first=Muhammad|publisher=Islamic Foundation|year=2016|location=Dhaka, Bangladesh|pages=112}}</ref> భూస్వామ్య ప్రభువులు దర్విష్లపై చివరి దాడిని ప్రారంభించారు. ఈ యుద్ధం తీవ్రంగా జరిగింది, రెండు వైపులా భారీ ప్రాణనష్టం జరిగింది. ఒకానొక సమయంలో, షా మఖ్దుమ్ రూపోష్ తన చెక్క చెప్పులను యుద్ధంలో విసిరాడు, ఈ సమ్మె కారణంగా ఇద్దరు రాజ కుమారులు మరణించారని పురాణం చెబుతోంది. ఈ అద్భుతంతో షా మఖ్దుమ్ ఆశ్చర్యపోయి యువరాజులను తిరిగి బ్రతికించాడు. ఆశ్చర్యపోయి రాజు, అతని ప్రజలు [[ఇస్లాం మతం|ఇస్లాం]] స్వీకరించారు.<ref name="auto" /> వారి సమాధులు ఒకప్పుడు షా మఖ్దుమ్ మందిర ప్రాంగణంలో భద్రపరచబడ్డాయి, కానీ తరువాత వాటి స్థానంలో ప్రక్షాళన ప్రాంతం ఏర్పాటు చేయబడింది. అది కూడా చివరికి కూల్చివేసి, దాని స్థానంలో కొత్త మసీదును నిర్మించారు. == మరణం == [[దస్త్రం:Shah_Makhdum_Dargah_Majar.jpg|ఎడమ|thumb|షా మఖ్దుమ్ సమాధి సముదాయం]] ఖచ్చితమైన పరిస్థితులు తెలియకపోయినప్పటికీ, మఖ్దుమ్ 27 రజబ్ నాడు మరణించాడు, రాంపూర్ బోయాలియాలోని [[దర్గాహ్|దర్గా]] పారా వద్ద ఖననం చేయబడ్డాడు.<ref>{{cite thesis|title=The Contributions of Sufism in Promoting Religious Harmony in Bangladesh|author1=Abdullah Al Masud|author2=Md Faruk Abdullah|author3=Md Ruhul Amin|chapter=History of Sufism in Bangladesh|url=https://www.researchgate.net/publication/322251583|date=Dec 2017}}</ref> కొన్ని ఆధారాలు క్రీ. శ. 1313 కు సంబంధించిన సంవత్సరాన్ని ప్రస్తావించినప్పటికీ, ఇతరులు ఆయన క్రీ. శ 1592 లో 117 సంవత్సరాల వయసులో మరణించినట్లు సూచిస్తున్నారు. [[మొఘల్ సామ్రాజ్యం|మొఘల్ కాలం]], అబ్బాస్ ది గ్రేట్ సేవకుడు, పన్నెండవ షియా అయిన అలీ కులీ బేగ్, సమాధి పైన ఒక చదరపు ఆకారంలో ఒక గోపురం గల మజార్ (సమాధి) ను నిర్మించాడు.<ref name="is">{{Cite book|title=Hagiology of Sufi saints and the spread of Islam in South Asia|last=Ismail, Muhammad|date=Jan 2010|publisher=Jnanada Prakashan|page=26|chapter=Makhdum Shah}}</ref> దర్గా ప్రాంగణంలో ప్రతి సంవత్సరం 27 రజబ్ రోజున భక్తులు మఖ్దుమ్ మరణాన్ని ఉర్స్ తో స్మరించుకుంటారు. 1877లో ఈ పుణ్యక్షేత్రానికి సంరక్షకులుగా ఉన్న ముతవల్లి మొఘల్ చక్రవర్తి హుమాయూన్ బహుమతిగా ఆలయ ఎస్టేట్ను అద్దె రహితంగా చేసినట్లు పేర్కొన్నాడు.<ref name=hanif>{{cite book|page=200|chapter=Makhdum Shah Rajshahi (d.1592A.D.)|title=Biographical Encyclopaedia of Sufis: South Asia|author=Hanif, N|year=2000|publisher=Sarup & Sons}}</ref> ఈ ఎస్టేట్ 1904లో తొమ్మిదవ ముతవల్లి గులాం అక్బర్ [[రాజ్‌షాహీ జిల్లా|రాజ్‌షాహి జిల్లా]] కోర్టులో ఒక ప్రకటన చేశారు, ఈ ఎస్టేట్ 1634లో స్థాపించబడినప్పటికీ, షా మఖ్దుమ్ రూపోష్ 450 సంవత్సరాల ముందు సజీవంగా ఉన్నాడని (అతన్ని క్రీ. శ. 1184లో 12వ శతాబ్దంలో ఉంచాడు). షా నూర్ ఈ మందిరం మొదటి ముతవల్లి.<ref name=is>{{cite book|author=Ismail, Muhammad|title=Hagiology of Sufi saints and the spread of Islam in South Asia|page=26|date=Jan 2010|publisher=Jnanada Prakashan|chapter=Makhdum Shah}}</ref> == ఉపమానాలు == * షా మఖ్దుమ్ విమానాశ్రయం * షా మఖ్దుమ్ థానా * షా మొఖ్డుమ్ వైద్య కళాశాల * షా మక్దుమ్ హాల్, రాజ్‌షాహి విశ్వవిద్యాలయం * షా మొఖ్దుమ్ కళాశాల, రాజ్‌షాహి == మూలాలు == {{మూలాలజాబితా}} [[వర్గం:సూఫీలు]] [[వర్గం:అరబ్ సంతతికి చెందిన భారతీయ ప్రజలు]] skuztf5cj7agtw0cnoj3a1zbk8dj350 0 503526 4908379 4908376 2026-07-19T11:59:38Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 [[వర్గం:భారతదేశంలోని ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశాలు]] ను చేర్చారు (హాట్‌కేట్ ఉపయోగించి) 4908379 wikitext text/x-wiki {{Infobox UNESCO World Heritage Site | WHS = హొయసల పవిత్ర సముదాయాలు | image = Somanathapura Keshava temple.jpg | Location = [[కర్ణాటక]], [[భారతదేశం]] | Criteria = సాంస్కృతిక: i, ii, iv | ID = 1670 | Year = 2023 | locmapin = India#Karnataka | map_caption = | relief = , | coordinates = | includes = {{plainlist|*చెన్నకేశవ ఆలయం, బేలూరు *హోయసలేశ్వర దేవాలయం, హళేబీడు *కేశవ్ ఆలయం , సోమనాథపుర}} }} హొయసల పవిత్ర సముదాయాలు [[దక్షిణ భారతదేశం]] మూడు హొయసల-శైలి దేవాలయాల సమూహం, ఇది [[ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశం]] గుర్తించబడింది. సోమనాథపుర, [[బేలూరు]], [[హళేబీడు|హలేబిడు]] ఈ దేవాలయాలు [[హొయసల సామ్రాజ్యం]] ఆధ్వర్యంలో 12వ, 13వ శతాబ్దాల మధ్య నిర్మించబడ్డాయి.<ref name="The-Hindu1">{{Cite web|date=18 September 2023|title=Three Hoysala temples of Karnataka inscribed as UNESCO World Heritage sites|url=https://www.thehindu.com/news/national/karnataka/three-hoysala-temples-of-karnataka-inscribed-as-unesco-world-heritage-sites/article67321126.ece|access-date=19 September 2023|website=www.thehindu.com|publisher=The Hindu|location=Mysuru|language=en-IN}}</ref> హొయసల పవిత్ర సమూహాల పేరుతో ఉన్న మూడు దేవాలయాలు వాటి అత్యుత్తమ వాస్తుశిల్పం, హైపర్-రియలిస్టిక్ [[శిల్పం|శిల్పాలు,]] రాతి చెక్కడాలకు గాను 2023లో [[యునెస్కో]] [[ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశం|ప్రపంచ వారసత్వ జాబితా]] చేర్చబడ్డాయి.<ref name="indianexpress1">{{Cite web|last=A|first=Divya|date=18 September 2023|title=Karnataka's sacred ensembles of Hoysalas inscribed on UNESCO world heritage list|url=https://indianexpress.com/article/india/karnatakas-sacred-ensembles-of-hoysalas-inscribed-on-unesco-world-heritage-list-8945731/|access-date=19 September 2023|website=www.indianexpress.com|publisher=The Indian Express|location=New Delhi|language=en}}</ref> మూడు దేవాలయాల నిర్మాణ శైలిని ప్రారంభ హొయసల పాలకులు అభివృద్ధి చేశారు-వారు [[దక్షిణ భారతదేశం]] తమ కొత్త రాజ్యాలు, ప్రభుత్వాలను స్థాపించారు-విలక్షణమైన, వినూత్నమైన పవిత్ర నిర్మాణంగా, ఇది సమకాలీన రాజ్యాలు, రాజవంశాల నుండి దేవాలయాలను వేరు చేస్తుంది.<ref name="hindustantimes1">{{Cite web|last=Singh|first=Rahul Sunilkumar|date=18 September 2023|title=Hoysala Temples in Karnataka now India's 42nd UNESCO's World Heritage site; PM Modi says 'more pride'|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/hoysala-temples-in-karnataka-now-unesco-world-heritage-sites-101695047144534.html|access-date=19 September 2023|website=www.hindustantimes.com|publisher=Hindustan Times|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|date=21 September 2023|title=Karnataka's Hoysala temples get World Heritage tag|url=https://www.telegraphindia.com/my-kolkata/try-this/learn/sacred-ensembles-of-the-hoysalas-becomes-indias-42nd-world-heritage-site/cid/1967693|access-date=21 September 2023|website=www.telegraphindia.com}}</ref> ఈ దేవాలయాలు ఈ క్రింది విధంగా ఉన్నాయి: * [[బేలూరు]] [[చెన్నకేశవ దేవాలయం (బేలూరు)|చెన్నకేశవ ఆలయం]] (విష్ణువర్ధనుడు నిర్మించారు) * [[హళేబీడు|హలేబిడు]] [[హొయసలేశ్వర ఆలయం|హొయ్సళేశ్వర ఆలయం]] (విష్ణువర్ధనుడు నిర్మించారు) * సోమనాథపుర [[చెన్నకేశవ ఆలయం (సోమనాథపుర)|కేశవ్ ఆలయం]] (మూడవ నరసింహ రాజు ఆధ్వర్యంలో సోమనాథ నిర్మించారు) == స్థానం == హొయసల పవిత్ర సమూహాలు [[కర్ణాటక]] రెండు జిల్లాల్లో మూడు ప్రదేశాలలో ఉన్నాయి, [[హసన్ జిల్లా|హసన్ జిల్లాలో]] రెండు దేవాలయాలు, [[మైసూరు జిల్లా|మైసూర్ జిల్లాలో]] ఒక ఆలయం ఉన్నాయి.<ref name="Nomination-Dossier2">{{Cite book|title=Nomination Dossier – Sacred Ensembles of the Hoysalas|publisher=Department of Archaeology, Museums and Heritage|pages=41–136}}</ref> [[చెన్నకేశవ దేవాలయం (బేలూరు)|చెన్నకేశవ ఆలయం]] [[హసన్ (కర్ణాటక)|హసన్]] జిల్లా ప్రధాన కార్యాలయమైన [[హసన్ జిల్లా|హసన్]] పట్టణానికి వాయువ్య దిశలో 35 కిలోమీటర్ల (22 మైళ్ళు) దూరంలో [[బేలూరు]] ఉంది. ఈ ఆలయం [[హళేబీడు|హలేబిడు]] ఆలయానికి సుమారు 16 కిలోమీటర్ల (9.9 మైళ్ళు) దూరంలో ఉంది. ఆలయానికి సమీప విమానాశ్రయం [[కెంపేగౌడ అంతర్జాతీయ విమానాశ్రయం|బెంగళూరు విమానాశ్రయం]], ఇక్కడ నుండి 220 కిమీ (137 మైళ్ళు) పొడవు [[జాతీయ రహదారి 75]] పశ్చిమ దిశగా సుమారు 3 గంటల ప్రయాణం ఉంటుంది.<ref name="Subramanian">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=LcMhnC9sYS8C|title=Art Shrines of Ancient India|last=V. K. Subramanian|publisher=Abhinav Publications|year=2003|isbn=978-81-7017-431-8|pages=75–77}}</ref> [[హొయసలేశ్వర ఆలయం|హొయ్సళేశ్వర ఆలయం]] [[కర్ణాటక]] రాష్ట్రంలోని [[హసన్ (కర్ణాటక)|హసన్]] జిల్లాలోని [[హళేబీడు|హలేబిడు]] పట్టణంలో ఉంది. ఇది హసన్ కు వాయువ్యంగా 30 కి. మీ. ల దూరంలో, బేలూర్ ఆలయం నుండి 16 కి. మీ (9.9 కి. మీ) ల దూరంలో ఉంది. బెంగళూరు విమానాశ్రయం నుండి పశ్చిమాన జాతీయ రహదారి 75 పై సుమారు 4 గంటల 210 కిమీ (130 మైళ్ళు) పొడవైన డ్రైవ్ ద్వారా ఈ ఆలయానికి చేరుకోవచ్చు.<ref name="Subramanian" /> హసన్ జిల్లాలోని రెండు దేవాలయాలకు సమీప నగరం హసన్, ఇది రైల్వే నెట్వర్క్ ద్వారా కర్ణాటకలోని ప్రధాన నగరాలకు అనుసంధానించబడి ఉంది. [[చెన్నకేశవ ఆలయం (సోమనాథపుర)|కేశవ్ ఆలయం]] మైసూర్ జిల్లా ప్రధాన కార్యాలయమైన మైసూర్ నగరానికి తూర్పున 38 కిలోమీటర్ల (24 మైళ్ళు) దూరంలో ఉన్న సోమనాథపురంలో ఉంది.<ref>[http://ignca.nic.in/kts_about.htm Keshava Temple, Somnathpura, Karnataka] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171023021528/http://ignca.nic.in/kts_about.htm|date=23 October 2017}}, Government of Karnataka, India</ref> == చరిత్ర == హొయసల రాజవంశం 11వ, 14వ శతాబ్దాల మధ్య ప్రస్తుత [[కర్ణాటక]] పెద్ద ప్రాంతాలను పరిపాలించింది. 12వ శతాబ్దం చివరి నాటికి, వారు తమ రాజ్యం వ్యవసాయ [[హొయసల రాజ్య ఆర్థిక వ్యవస్థ|ఆర్థిక వ్యవస్థ]] విస్తరించారు, పన్నులు, ఆదాయాలు, పరిపాలనా వ్యవస్థలను కూడా స్థాపించడం ప్రారంభించారు, తద్వారా రాష్ట్ర ఏర్పాటు ప్రక్రియ ప్రారంభమైంది. అదే సమయంలో, హొయసల రాజులు కళ, వాస్తుశిల్పం, [[హొయసల సాహిత్యం|సాహిత్యం]] ప్రోత్సాహంతో తమ రాజ్యానికి కొత్త, ప్రత్యేకమైన గుర్తింపును స్థాపించడానికి సమిష్టి ప్రయత్నం చేశారు. ఫలితంగా, వినూత్న ఆలయ ప్రణాళికతో ఉన్నతమైన చెక్కడాలు ఉన్నతమైన అలంకరణలను మిళితం చేస్తూ ఆలయ వాస్తుశిల్పం కొత్త రూపం అభివృద్ధి చెందింది. ఈ నిర్మాణ శైలి దేశంలోని వివిధ ప్రాంతాలలో ప్రబలంగా ఉన్న నిర్మాణ లక్షణాలను వినూత్న మార్గాల్లో అసలు అంశాలతో సంశ్లేషణ చేసి, మిళితం చేసింది.<ref name="Nomination-Dossier2" /> హొయసల రాజులలో ఒకరైన [[విష్ణువు|విష్ణు]] క్రీ. శ. 1110 లో అధికారంలోకి వచ్చాడు. ఆయన విష్ణువుకు అంకితం చేసిన చెన్న[[చెన్నకేశవ ఆలయం (సోమనాథపుర)|కేశవ్ ఆలయం]] క్రీ. శ. 1117లో ప్రారంభించాడు, ఇది ఆయన వారసత్వానికి "ఐదు పునాదులు" గా పరిగణించబడింది.<ref name="reason1">Foekema (1996), p. 47</ref><ref name="reason3">Kamath (2001), p. 124</ref> [[బేలూరు]] ప్రధాన [[చెన్నకేశవ దేవాలయం (బేలూరు)|చెన్నకేశవ ఆలయం]] క్రీ. శ. 1117లో పూర్తయింది, అయితే ఈ సముదాయం 100 సంవత్సరాలకు పైగా విస్తరించడం కొనసాగింది. విష్ణువర్ధనుడి ఉద్యోగి అయిన కేతమల్ల 1150 లో హొయసలేశ్వర ఆలయాన్ని నిర్మించాడు. క్రీ. శ. 1121 లో శివాలయం నిర్మాణం, నిర్వహణ కోసం రాజు భూమిని మంజూరు చేసినట్లు కూడా ఇది పేర్కొంది. ఇది హిందూ దేవుడు శివుడికి అంకితం చేసిన హొయసల రాజులు నిర్మించిన అతిపెద్ద ఆలయం. [[చెన్నకేశవ ఆలయం (సోమనాథపుర)|కేశవ ఆలయాన్ని]] క్రీ. శ. 1258 లో సోమనాథ్ రాజు పూర్తి చేశారు. అతను భూమి చుట్టూ ఒక కోట గోడను కూడా నిర్మించాడు, కానీ ఇవి ఇప్పుడు శిథిలావస్థలో ఉన్నాయి. హొయసల రాజులు అనేక మంది ప్రసిద్ధ [[ఆర్కిటెక్టు|వాస్తుశిల్పులు]], హస్తకళాకారులను నియమించారు, వారు ఒక కొత్త నిర్మాణ సంప్రదాయాన్ని అభివృద్ధి చేశారు, దీనిని కళా చరిత్రకారుడు ఆడమ్ హార్డీ ''కర్ణాటక ద్రావిడ'' సంప్రదాయం అని పిలుస్తారు. 14వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో [[అల్లావుద్దీన్ ఖిల్జీ]] యొక్క [[ఢిల్లీ సుల్తానేట్]] సైన్యం, క్రీ.శ. 1326లో సుల్తాన్ ముహమ్మద్ బిన్ తుగ్లక్ మరొక ఢిల్లీ సుల్తానేట్ సైన్యం చేత ఈ దేవాలయాలు దోపిడీకి, విధ్వంసానికి గురయ్యాయి.<ref name="Dalal2002p195">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=U2gRUVIF2joC|title=The Puffin History of India for Children, 3000 BC - AD 1947|last=Roshen Dalal|publisher=Penguin Books|year=2002|isbn=978-0-14-333544-3|page=195}}</ref><ref name="Rice2001p353">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=p0wSoEIub1YC&pg=PA353|title=Gazetteer of Mysore|last=B. L. Rice|publisher=Asian Educational Services|year=2001|isbn=978-81-206-0977-8|pages=353–354}}</ref> 15వ శతాబ్దపు శాసనం ప్రకారం, [[చెన్నకేశవ ఆలయం (సోమనాథపుర)|కేశవ్ ఆలయం]] కూడా తీవ్రంగా దెబ్బతింది. విజయనగర సామ్రాజ్య చక్రవర్తుల ఆర్థిక సహాయం, నిధులతో 16వ శతాబ్దంలో దీనిని మరమ్మతు చేశారు. ''రండా'' , ఉత్తర గోపురం ప్రధాన ఆలయ వేదికలోని కొన్ని భాగాలలో రాతిపని రం, నాణ్యతలో తేడాలు ఈ మరమ్మత్తులకు సాక్ష్యంగా ఉన్నాయి. మరమ్మత్తు చేయబడిన ఈ ఆలయం 19వ శతాబ్దంలో దెబ్బతింది, ఆ తర్వాత 20వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో వలసవాద కాలం నాటి మైసూరు ప్రభుత్వం దీనిని పునర్నిర్మించింది.<ref>{{Cite book|url=https://archive.org/stream/MysoreArchaeologicalDepartment1932/Mysore%20Archaeological%20Department%201932|title=Annual report of the Mysore Archeological Department|last=M.H. Krishna|publisher=University of Mysore|year=1965|pages=18–19}}</ref> == దేవాలయాలు == {| class="wikitable sortable" !క్రమం !ఆధునిక ఆలయ పేరు !మతం !దేవత. !పూర్తి చేసింది (సి. ఇ. ఎ.) ! class="unsortable" |చిత్రం |- |1 |[[చెన్నకేశవ దేవాలయం (బేలూరు)|చెన్నకేశవ ఆలయం]] |హిందూమతం |విష్ణు |1117 |[[దస్త్రం:Chennakeshava_Temple_at_Belur.jpg|100x100px]] |- |2 |[[హొయసలేశ్వర ఆలయం|హొయ్సళేశ్వర ఆలయం]] |హిందూమతం |[[శివుడు|శివ.]] |1160 |[[దస్త్రం:Halebeedu-main.jpg|100x100px]] |- |3 |[[చెన్నకేశవ ఆలయం (సోమనాథపుర)|కేశవ ఆలయం]] |హిందూమతం |[[విష్ణువు|విష్ణు]] |1258 |[[దస్త్రం:Chennakesava_Temple-Somanathapura.jpg|100x100px]] |} == మూలాలు == {{మూలాలజాబితా}} [[వర్గం:భారతదేశంలోని ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశాలు]] tt0dx88qs5tji4mtsqsy72cz0pduhxa 0 503528 4908381 2026-07-19T12:10:42Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 [[WP:AES|←]]Created page with '{{Jainism}} '''అచల్ గచ్చా''', దీనిని ''విధిపక్ష'' లేదా ''అంచల్ గచ్చా'' అని కూడా పిలుస్తారు (హిందీ: అచల్గచ్ఛ్ లేదా అంచల్గచ్ఛ) అనేది ప్రస్తుతం ఉన్న నాలుగు గచ్చాలలో ఒకటి [[జైన మతం|జైనమతం]] శ్వేత...' 4908381 wikitext text/x-wiki {{Jainism}} '''అచల్ గచ్చా''', దీనిని ''విధిపక్ష'' లేదా ''అంచల్ గచ్చా'' అని కూడా పిలుస్తారు (హిందీ: అచల్గచ్ఛ్ లేదా అంచల్గచ్ఛ) అనేది ప్రస్తుతం ఉన్న నాలుగు గచ్చాలలో ఒకటి [[జైన మతం|జైనమతం]] శ్వేతాంబర ముర్తిపుజక శాఖలోని 84 గచ్చాలలో ఇది ఒకటి.<ref>{{Cite web|last=Jain|first=Parshwa|title=Anchalgacchana Jyotirdharo|url=https://jainqq.org/explore/034741/7}}</ref><ref name=":2">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=sYXKD2IAu00C&dq=%22vidhipaksa%22+-wikipedia&pg=PA70|title=The Doctrine of the Jainas: Described After the Old Sources|last=Schubring|first=Walther|date=2000|publisher=Motilal Banarsidass Publ.|isbn=978-81-208-0933-8|language=en}}</ref> సన్యాసుల వైఖరికి ప్రతిస్పందనగా క్రీ. శ. 1079 లో ఆచార్య ఆర్యరాక్షిత్సురి దీనిని స్థాపించారు. కొన్ని చిన్న తేడాలు మినహా, అచల్ గచ్చా నియమాలు, ఆచారాలు శ్వేతాంబర ముర్తిపుజక శాఖ అన్ని ఇతర గచ్చాలను పోలి ఉంటాయి.<ref name=":4">{{Cite web|last=Jain|first=Parshwa|title=Anchalgacchana Jyotirdharo|url=https://jainqq.org/explore/034741/6}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=E88RC8Eox2YC&dq=%22aryaraksita%22+-wikipedia&pg=PA39|title=Open Boundaries: Jain Communities and Cultures in Indian History|last=Cort|first=John E.|date=1998-01-01|publisher=SUNY Press|isbn=978-0-7914-3785-8|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=AKdxVIPT5z0C&dq=%22vidhipaksa%22+-wikipedia&pg=PA4497|title=Library of Congress Subject Headings|last=Congress|first=Library of|date=1990|publisher=Library of Congress|language=en}}</ref> ప్రస్తుతం, ఆచార్య కళాప్రభాసాగరుడు అచల్ గచ్చ గచ్చధిపతి, ఆయన 2020లో ఆయన మరణించిన తరువాత గుణొదయసాగరు వారసుడిగా ప్రకటించబడ్డారు. ఆచార్య కళాప్రభాసాగరసురి 2022లో ములుండ్ ఆచల్ గచ్చాకు చెందిన గచ్చధిపతిగా అధికారికంగా పట్టాభిషేకం చేయబడ్డాడు.<ref>{{Cite web|last=Kalaprabhasagarsuri|first=Acharya|title=Arya-Kalyan-Gautam Smruti Granth|url=https://jainqq.org/explore/012034/6}}</ref> == చరిత్ర & మూలం == మిగిలిన ముగ్గురికి సమానమైన అచల్ గచ్చా, [[వర్ధమాన మహావీరుడు|మహావీరుడి]] 11 గణధారలలో ఒకటైన సుధర్మస్వామి ప్రారంభమైన సన్యాసుల విడదీయరాని వంశం అయిన అప్పటి ''వడ గచ్చా'' దాని మూలాలను గుర్తించింది. ప్రారంభంలో, అచల్ గచ్చా పేరు ''విధిపాక్ష్ గచ్చా'' (అనువాదం. దాని స్వచ్ఛమైన రూపంలో కానన్ను అనుసరించే సన్యాసుల సమూహం.<ref name=":4" /><ref name=":0">{{Cite web|last=Mishra|first=Ravishankar|title=Anchalgacchiya Acharya Merutung evam Unka Jain Meghdoot Kavya|url=https://jainqq.org/explore/210023/2}}</ref> అచల్ ''గచ్చా'' క్రీ. శ. 11వ శతాబ్దంలో ఆర్యరాక్షిత్సురి స్థాపించారు. ఆ సమయంలో సన్యాసులలో ప్రబలంగా ఉన్న తప్పుడు పద్ధతులతో కలత చెందిన ఆర్యరాక్షిత్సురి సంఘాన్ని సంస్కరించాలని, దుష్ప్రవర్తనలు, అలసత్వాన్ని నిర్మూలించాలని నిర్ణయించుకున్నాడు.<ref name=":1">{{Cite web|last=Kalaprabhasagarsuri|first=Acharya|title=Arya Kalyan Gautam Smruti Granth|url=https://jainqq.org/explore/012034/236}}</ref> అందువల్ల, అతను లక్ష్యం కోసం ప్రయత్నాలు ప్రారంభించాడు, కానీ సంస్కరణలను విజయవంతంగా నిర్వహించడం అసాధ్యమని అనిపించినప్పుడు, అతను పావగఢ్ కొండ ''సల్లేఖానా'' చేయాలని నిర్ణయించుకున్నాడు. ''మహావిదేహ క్షేత్రం'' ఆర్యరాక్షిత్సురిని సిమంధార ప్రశంసించాడని పురాణాలు చెబుతున్నాయి. ఇది విన్న దేవత చక్రేశ్వరి ఆర్యరాక్షిత్సురిని సందర్శించి, తన సల్లేఖానా ప్రతిజ్ఞను వదులుకోవాలని అభ్యర్థించింది. మరుసటి రోజు, యశోధన్ అనే సాధారణ అనుచరుడు పావగఢ్ తీర్థయాత్రకు వచ్చాడు, అక్కడ అతను ఆర్యరాక్షిత్సురికి భిక్ష అర్పించాడు. సన్యాసి జీవనశైలి, జ్ఞానంతో సంతోషించి, అతను అతని మొదటి సాధారణ శిష్యుడు అయ్యాడు. ఆర్యరాక్షిత్సురి సంఘాన్ని సంస్కరించి, కొత్తగా ఏర్పడిన గచ్చా నియమాలు, ఆచారాలను నమోదు చేశాడు.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=5_EdL2FtIqQC&dq=%22vidhipaksa%22+-wikipedia&pg=PA73|title=Jainism and Early Buddhism: Essays in Honor of Padmanabh S. Jaini|last=Qvarnström|first=Olle|date=2003|publisher=Jain Publishing Company|isbn=978-0-89581-956-7|language=en}}</ref> ఆర్యరాక్షిత్సురి నియమాలను అనుసరించిన సన్యాసుల సమూహం అప్పుడు విధిపక్ష గచ్చ అని పిలువబడింది.<ref>{{Cite web|last=Kalaprabhasagarsuri|first=Acharya|title=Arya Kalyan Gautam Smruti Granth|url=https://jainqq.org/explore/012034/235}}</ref><ref name=":3">{{Cite web|last=Kalaprabhasagarsuri|first=Acharya|title=Arya Kalyan Gautam Smruti Granth|url=https://jainqq.org/explore/012034/238}}</ref> సంస్కరణల తరువాత, ''శంఖేశ్వర్ గచ్చా'', ''నానక్ గచ్చా'', ''వల్లభి గచ్చా'', నాడోల్ గచ్చా, ''భీన్మల్ గచ్చా'' వంటి ఇతర గచ్చాలకు చెందిన అనేక మంది ఆచార్యులు ఆర్యరాక్షిత్సురి ఆచారాలను అంగీకరించి, వారి క్రమాన్ని ''విధి పక్ష గచ్చా'' విలీనం చేశారు. ''ఝాలోరి గచ్చా'', జాడపల్లియా గచ్చా, ''ఆగం గచ్చా'', ''పూర్ణిమ గచ్చా'', సాధుపూర్ణిమ గచ్చా పాక్షికంగా ''విధి పక్ష గచ్చా'' యొక్క పద్ధతులను అంగీకరించారు.<ref name=":2" /><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=kSIYsYJTQe0C&dq=%22vidhipaksa%22+-wikipedia&pg=PA67|title=Publications de l'Ecole française d'Extrême-Orient|date=1908|publisher=L'Ecole|language=fr}}</ref> ఆర్యరాక్షిత్సురి సంస్కరణల తరువాత అతని క్రమంలో మొత్తం 3,517 మంది సన్యాసులు ఉన్నారు. వీరిలో 2,202 మంది సన్యాసులు, 1,302 మంది సన్యాసినులు ఉన్నారు.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Hc5jAAAAMAAJ&q=%22aryarakshit%22+-wikipedia|title=Encyclopaedia of Indian Literature: Sasay to Zorgot|date=1987|publisher=Sahitya Akademi|isbn=978-0-8364-2283-2|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=CIgqBgAAQBAJ&dq=%22aryaraksita%22+-wikipedia&pg=PA369|title=Studies in Jaina History and Culture: Disputes and Dialogues|last=Flügel|first=Peter|date=2006-02-01|publisher=Routledge|isbn=978-1-134-23552-0|language=en}}</ref> == పురాణాలు == అనేక ఇతిహాసాలు అచల్ గచ్చాతో ముడిపడి ఉన్నాయి. వాటిలో కొన్ని క్రింద ఇవ్వబడ్డాయి: - * దేవత మహాకాళి ఆర్యరాక్షిత్సురి తపస్సు, జ్ఞానంతో సంతోషించిందని, అందువల్ల ఆమె అతని భక్తురాలై, ఆమె అతని క్రమాన్ని, సంఘంలోని శ్రావకులను కాపాడుతుందని వాగ్దానం చేసిందని ఒక పురాణం చెబుతోంది. అప్పటి నుండి, ఆమెను అధిష్టాయిక (అనువాదం. అచల్ గచ్చా) అని పిలుస్తారు. తపా గచ్చా కోసం మణిభద్ర కలిగి ఉన్న అదే హోదాను ఆమె కలిగి ఉంది.<ref>{{Cite web|last=Kalaprabhasagarsuri|first=Acharya|title=Arya Kalyan Gautam Smruti Granth|url=https://jainqq.org/explore/012034/239}}</ref> * విధిపక్ష గచ్చను 'అచల్ గచ్చా' అని ఎలా పిలిచేవారో వివరించే మరో పురాణం. ఒకసారి, అప్పటి [[గుజరాత్]] రాజు [[జయసింహ సిద్ధరాజు|సిద్ధరాజ్ జైసింగ్]], మగ బిడ్డను ఆశీర్వదించడానికి హోమం అయిన [[పుత్రకామేష్ఠి|పుత్ర-కామేష్టి యజ్ఞం]] చేస్తున్నాడు. హోమం జరుగుతున్న ప్రదేశంలో పాము కాటుతో ఒక ఆవు చనిపోయింది. హోమాన్ని విజయవంతంగా పూర్తి చేయడానికి, ఆవు సజీవంగా బయటకు రావడం చాలా ముఖ్యం. ఆర్యరాక్షిత్సూరి సహాయం కోరాలని మంత్రులు సూచించారు. రాజు అంగీకరించి అతని సహాయం కోరాడు. రాజుకు సహాయం చేయడం ద్వారా జైన మతాన్ని ప్రోత్సహించడానికి ఇది ఒక అవకాశంగా భావించిన ఆర్యరాక్షిత్సురి దీనికి అంగీకరించాడు. అతను తన మాంత్రిక శక్తులతో ఆవు శరీరంలోకి ప్రవేశించి ఆవును ఆ ప్రదేశం నుండి బయటకు వెళ్ళేలా చేశాడు. సంతోషించిన రాజు, ఆర్యరాక్షిత్సురి ఆదేశానికి 'అచల్ గచ్చా' అని పేరు పెట్టాడు (అనువాదం. తన మాటలకు కట్టుబడి ఉన్న వ్యక్తి).<ref name=":2" /> * ఒకసారి, ఆచార్య ఆర్యరాక్షిత్సురి సాధారణ శిష్యుడు అయిన [[కుమారపాలుడు|కుమారపాల రాజు]] మంత్రి కాపర్ది, కుమారపాల, [[హేమచంద్ర (జైన సన్యాసి)|ఆచార్య హేమచంద్రసురి]] చర్చలో నిమగ్నమైన రాజభవనాన్ని సందర్శించారు. మంత్రి హేమచంద్రసురి కి గురువందనం చేశారు, ఆ సమయంలో ఆయన మొహపట్టికి బదులుగా తన భుజం కొనను తన నోటి ముందు ఉంచారు. మంత్రి చర్యతో ఆశ్చర్యపోయిన రాజు హేమచంద్రసురిని గ్రంథాల ప్రకారం పద్ధతి దాని ప్రామాణికత గురించి అడిగాడు. హేమచంద్ర గ్రంథాలకు అనుగుణంగా ఈ పద్ధతి ప్రామాణికతను ధృవీకరించారు. అందువల్ల, రాజు విధిపక్ష గచ్చను అంచల్ గచ్చా అని పేరు పెట్టాడు (అనువాదం. ఆంచల్: భుజం-వస్త్రం కొన. రాజు ఆర్యరాక్షిత్సురి వద్దకు వెళ్లి ఆయనకు నమస్కరించాడు.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=CIgqBgAAQBAJ&dq=%22vidhipaksa%22+-wikipedia&pg=PA478|title=Studies in Jaina History and Culture: Disputes and Dialogues|last=Flügel|first=Peter|date=2006-02-01|publisher=Routledge|isbn=978-1-134-23552-0|language=en}}</ref> * [[నాగర్‌పార్కర్ జైన దేవాలయాలు|పార్కర్]] రాజు మహిపాల్ వంటి అనేక ఇతిహాసాలు అచల్ గచ్చాతో ముడిపడి ఉన్నాయి.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=3m-J50FHmGcC&dq=%22arya+rakshit+suri%22+-wikipedia&pg=PA484|title=History of Oswals|publisher=Panchshil Publications|isbn=978-81-923730-2-7|language=en}}</ref> == ప్రముఖ వ్యక్తులు == === సన్యాసులు === * జైసింహ్సూరి * ధర్మఘోషూరి * ''శత్పది భాషాంతర్'' రచయిత మహేంద్రసింహ్సూరి <ref>{{Cite web|last=Mahendrasinhsuri|first=Acharya|title=Shatpadi Bhashantar|url=https://jainqq.org/explore/022231/1}}</ref> * మేరుతుంగసూరి, ప్రబంధ-చింతామణి, జైన మేఘదూత్ కావ్య రచయిత. <ref name=":0" /> * ధర్మమూర్తిసూరి * [[భగవద్గీత]] జైన సంస్కరణతో సహా అనేక సాహిత్య రచనల రచయిత అయిన కళ్యాణసాగర్సూరి.<ref>{{Cite web|last=Kapadia|first=Hiralal R.|title=Kalyansagarsuri krut Bhagavadgita Kinva Bhakti Sahityani Samiksha|url=https://jainqq.org/explore/230233/1}}</ref> * గౌతమసాగరు * గున్సాగర్సురి * గుణొదయసాగరసురి === లే అనుచరులు === క్రీ. శ. 1154లో రతన్‌పూర్ రాజు హమీర్, అతని కుమారుడు జెసాంగ్డే, వారి కుటుంబంతో కలిసి ఆర్యరాక్షిత్సురి నుండి వచ్చిన 12 మంది శ్రావక ప్రమాణాలను అంగీకరించి, అచల్ గచ్చ సాధారణ అనుచరులు అయ్యారు. జసంగ్‌డేకు మరో రెండు పేర్లు "సఖత్‌సంఘ్" & "మాల్దే" ఉన్నాయి. అతని వారసులను [[ఓస్వాల్]] సమాజంలో ఇంటిపేరు "మాల్దే" తో గుర్తించవచ్చు. అంతే కాకుండా, సహష్గుణ-గాంధీ, వాదేరా వంశాల పూర్వీకులు కూడా అచల్ గచ్చా సాధారణ అనుచరులు.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=1EVEBQAAQBAJ&dq=%22arya+rakshit+suri%22+-wikipedia&pg=PA597|title=History of Oswals|last=Lodha|first=Shri Chanchal Mal Sa|publisher=iprakashan|language=en}}</ref> == మూలాలు == {{మూలాలజాబితా}} lxgkz2vrje3w2hzojj9653kz8h1u6c0 4908382 4908381 2026-07-19T12:10:59Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 [[వర్గం:భారతదేశంలోని 11వ శతాబ్దపు నిర్మాణాలు]] ను చేర్చారు (హాట్‌కేట్ ఉపయోగించి) 4908382 wikitext text/x-wiki {{Jainism}} '''అచల్ గచ్చా''', దీనిని ''విధిపక్ష'' లేదా ''అంచల్ గచ్చా'' అని కూడా పిలుస్తారు (హిందీ: అచల్గచ్ఛ్ లేదా అంచల్గచ్ఛ) అనేది ప్రస్తుతం ఉన్న నాలుగు గచ్చాలలో ఒకటి [[జైన మతం|జైనమతం]] శ్వేతాంబర ముర్తిపుజక శాఖలోని 84 గచ్చాలలో ఇది ఒకటి.<ref>{{Cite web|last=Jain|first=Parshwa|title=Anchalgacchana Jyotirdharo|url=https://jainqq.org/explore/034741/7}}</ref><ref name=":2">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=sYXKD2IAu00C&dq=%22vidhipaksa%22+-wikipedia&pg=PA70|title=The Doctrine of the Jainas: Described After the Old Sources|last=Schubring|first=Walther|date=2000|publisher=Motilal Banarsidass Publ.|isbn=978-81-208-0933-8|language=en}}</ref> సన్యాసుల వైఖరికి ప్రతిస్పందనగా క్రీ. శ. 1079 లో ఆచార్య ఆర్యరాక్షిత్సురి దీనిని స్థాపించారు. కొన్ని చిన్న తేడాలు మినహా, అచల్ గచ్చా నియమాలు, ఆచారాలు శ్వేతాంబర ముర్తిపుజక శాఖ అన్ని ఇతర గచ్చాలను పోలి ఉంటాయి.<ref name=":4">{{Cite web|last=Jain|first=Parshwa|title=Anchalgacchana Jyotirdharo|url=https://jainqq.org/explore/034741/6}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=E88RC8Eox2YC&dq=%22aryaraksita%22+-wikipedia&pg=PA39|title=Open Boundaries: Jain Communities and Cultures in Indian History|last=Cort|first=John E.|date=1998-01-01|publisher=SUNY Press|isbn=978-0-7914-3785-8|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=AKdxVIPT5z0C&dq=%22vidhipaksa%22+-wikipedia&pg=PA4497|title=Library of Congress Subject Headings|last=Congress|first=Library of|date=1990|publisher=Library of Congress|language=en}}</ref> ప్రస్తుతం, ఆచార్య కళాప్రభాసాగరుడు అచల్ గచ్చ గచ్చధిపతి, ఆయన 2020లో ఆయన మరణించిన తరువాత గుణొదయసాగరు వారసుడిగా ప్రకటించబడ్డారు. ఆచార్య కళాప్రభాసాగరసురి 2022లో ములుండ్ ఆచల్ గచ్చాకు చెందిన గచ్చధిపతిగా అధికారికంగా పట్టాభిషేకం చేయబడ్డాడు.<ref>{{Cite web|last=Kalaprabhasagarsuri|first=Acharya|title=Arya-Kalyan-Gautam Smruti Granth|url=https://jainqq.org/explore/012034/6}}</ref> == చరిత్ర & మూలం == మిగిలిన ముగ్గురికి సమానమైన అచల్ గచ్చా, [[వర్ధమాన మహావీరుడు|మహావీరుడి]] 11 గణధారలలో ఒకటైన సుధర్మస్వామి ప్రారంభమైన సన్యాసుల విడదీయరాని వంశం అయిన అప్పటి ''వడ గచ్చా'' దాని మూలాలను గుర్తించింది. ప్రారంభంలో, అచల్ గచ్చా పేరు ''విధిపాక్ష్ గచ్చా'' (అనువాదం. దాని స్వచ్ఛమైన రూపంలో కానన్ను అనుసరించే సన్యాసుల సమూహం.<ref name=":4" /><ref name=":0">{{Cite web|last=Mishra|first=Ravishankar|title=Anchalgacchiya Acharya Merutung evam Unka Jain Meghdoot Kavya|url=https://jainqq.org/explore/210023/2}}</ref> అచల్ ''గచ్చా'' క్రీ. శ. 11వ శతాబ్దంలో ఆర్యరాక్షిత్సురి స్థాపించారు. ఆ సమయంలో సన్యాసులలో ప్రబలంగా ఉన్న తప్పుడు పద్ధతులతో కలత చెందిన ఆర్యరాక్షిత్సురి సంఘాన్ని సంస్కరించాలని, దుష్ప్రవర్తనలు, అలసత్వాన్ని నిర్మూలించాలని నిర్ణయించుకున్నాడు.<ref name=":1">{{Cite web|last=Kalaprabhasagarsuri|first=Acharya|title=Arya Kalyan Gautam Smruti Granth|url=https://jainqq.org/explore/012034/236}}</ref> అందువల్ల, అతను లక్ష్యం కోసం ప్రయత్నాలు ప్రారంభించాడు, కానీ సంస్కరణలను విజయవంతంగా నిర్వహించడం అసాధ్యమని అనిపించినప్పుడు, అతను పావగఢ్ కొండ ''సల్లేఖానా'' చేయాలని నిర్ణయించుకున్నాడు. ''మహావిదేహ క్షేత్రం'' ఆర్యరాక్షిత్సురిని సిమంధార ప్రశంసించాడని పురాణాలు చెబుతున్నాయి. ఇది విన్న దేవత చక్రేశ్వరి ఆర్యరాక్షిత్సురిని సందర్శించి, తన సల్లేఖానా ప్రతిజ్ఞను వదులుకోవాలని అభ్యర్థించింది. మరుసటి రోజు, యశోధన్ అనే సాధారణ అనుచరుడు పావగఢ్ తీర్థయాత్రకు వచ్చాడు, అక్కడ అతను ఆర్యరాక్షిత్సురికి భిక్ష అర్పించాడు. సన్యాసి జీవనశైలి, జ్ఞానంతో సంతోషించి, అతను అతని మొదటి సాధారణ శిష్యుడు అయ్యాడు. ఆర్యరాక్షిత్సురి సంఘాన్ని సంస్కరించి, కొత్తగా ఏర్పడిన గచ్చా నియమాలు, ఆచారాలను నమోదు చేశాడు.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=5_EdL2FtIqQC&dq=%22vidhipaksa%22+-wikipedia&pg=PA73|title=Jainism and Early Buddhism: Essays in Honor of Padmanabh S. Jaini|last=Qvarnström|first=Olle|date=2003|publisher=Jain Publishing Company|isbn=978-0-89581-956-7|language=en}}</ref> ఆర్యరాక్షిత్సురి నియమాలను అనుసరించిన సన్యాసుల సమూహం అప్పుడు విధిపక్ష గచ్చ అని పిలువబడింది.<ref>{{Cite web|last=Kalaprabhasagarsuri|first=Acharya|title=Arya Kalyan Gautam Smruti Granth|url=https://jainqq.org/explore/012034/235}}</ref><ref name=":3">{{Cite web|last=Kalaprabhasagarsuri|first=Acharya|title=Arya Kalyan Gautam Smruti Granth|url=https://jainqq.org/explore/012034/238}}</ref> సంస్కరణల తరువాత, ''శంఖేశ్వర్ గచ్చా'', ''నానక్ గచ్చా'', ''వల్లభి గచ్చా'', నాడోల్ గచ్చా, ''భీన్మల్ గచ్చా'' వంటి ఇతర గచ్చాలకు చెందిన అనేక మంది ఆచార్యులు ఆర్యరాక్షిత్సురి ఆచారాలను అంగీకరించి, వారి క్రమాన్ని ''విధి పక్ష గచ్చా'' విలీనం చేశారు. ''ఝాలోరి గచ్చా'', జాడపల్లియా గచ్చా, ''ఆగం గచ్చా'', ''పూర్ణిమ గచ్చా'', సాధుపూర్ణిమ గచ్చా పాక్షికంగా ''విధి పక్ష గచ్చా'' యొక్క పద్ధతులను అంగీకరించారు.<ref name=":2" /><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=kSIYsYJTQe0C&dq=%22vidhipaksa%22+-wikipedia&pg=PA67|title=Publications de l'Ecole française d'Extrême-Orient|date=1908|publisher=L'Ecole|language=fr}}</ref> ఆర్యరాక్షిత్సురి సంస్కరణల తరువాత అతని క్రమంలో మొత్తం 3,517 మంది సన్యాసులు ఉన్నారు. వీరిలో 2,202 మంది సన్యాసులు, 1,302 మంది సన్యాసినులు ఉన్నారు.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Hc5jAAAAMAAJ&q=%22aryarakshit%22+-wikipedia|title=Encyclopaedia of Indian Literature: Sasay to Zorgot|date=1987|publisher=Sahitya Akademi|isbn=978-0-8364-2283-2|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=CIgqBgAAQBAJ&dq=%22aryaraksita%22+-wikipedia&pg=PA369|title=Studies in Jaina History and Culture: Disputes and Dialogues|last=Flügel|first=Peter|date=2006-02-01|publisher=Routledge|isbn=978-1-134-23552-0|language=en}}</ref> == పురాణాలు == అనేక ఇతిహాసాలు అచల్ గచ్చాతో ముడిపడి ఉన్నాయి. వాటిలో కొన్ని క్రింద ఇవ్వబడ్డాయి: - * దేవత మహాకాళి ఆర్యరాక్షిత్సురి తపస్సు, జ్ఞానంతో సంతోషించిందని, అందువల్ల ఆమె అతని భక్తురాలై, ఆమె అతని క్రమాన్ని, సంఘంలోని శ్రావకులను కాపాడుతుందని వాగ్దానం చేసిందని ఒక పురాణం చెబుతోంది. అప్పటి నుండి, ఆమెను అధిష్టాయిక (అనువాదం. అచల్ గచ్చా) అని పిలుస్తారు. తపా గచ్చా కోసం మణిభద్ర కలిగి ఉన్న అదే హోదాను ఆమె కలిగి ఉంది.<ref>{{Cite web|last=Kalaprabhasagarsuri|first=Acharya|title=Arya Kalyan Gautam Smruti Granth|url=https://jainqq.org/explore/012034/239}}</ref> * విధిపక్ష గచ్చను 'అచల్ గచ్చా' అని ఎలా పిలిచేవారో వివరించే మరో పురాణం. ఒకసారి, అప్పటి [[గుజరాత్]] రాజు [[జయసింహ సిద్ధరాజు|సిద్ధరాజ్ జైసింగ్]], మగ బిడ్డను ఆశీర్వదించడానికి హోమం అయిన [[పుత్రకామేష్ఠి|పుత్ర-కామేష్టి యజ్ఞం]] చేస్తున్నాడు. హోమం జరుగుతున్న ప్రదేశంలో పాము కాటుతో ఒక ఆవు చనిపోయింది. హోమాన్ని విజయవంతంగా పూర్తి చేయడానికి, ఆవు సజీవంగా బయటకు రావడం చాలా ముఖ్యం. ఆర్యరాక్షిత్సూరి సహాయం కోరాలని మంత్రులు సూచించారు. రాజు అంగీకరించి అతని సహాయం కోరాడు. రాజుకు సహాయం చేయడం ద్వారా జైన మతాన్ని ప్రోత్సహించడానికి ఇది ఒక అవకాశంగా భావించిన ఆర్యరాక్షిత్సురి దీనికి అంగీకరించాడు. అతను తన మాంత్రిక శక్తులతో ఆవు శరీరంలోకి ప్రవేశించి ఆవును ఆ ప్రదేశం నుండి బయటకు వెళ్ళేలా చేశాడు. సంతోషించిన రాజు, ఆర్యరాక్షిత్సురి ఆదేశానికి 'అచల్ గచ్చా' అని పేరు పెట్టాడు (అనువాదం. తన మాటలకు కట్టుబడి ఉన్న వ్యక్తి).<ref name=":2" /> * ఒకసారి, ఆచార్య ఆర్యరాక్షిత్సురి సాధారణ శిష్యుడు అయిన [[కుమారపాలుడు|కుమారపాల రాజు]] మంత్రి కాపర్ది, కుమారపాల, [[హేమచంద్ర (జైన సన్యాసి)|ఆచార్య హేమచంద్రసురి]] చర్చలో నిమగ్నమైన రాజభవనాన్ని సందర్శించారు. మంత్రి హేమచంద్రసురి కి గురువందనం చేశారు, ఆ సమయంలో ఆయన మొహపట్టికి బదులుగా తన భుజం కొనను తన నోటి ముందు ఉంచారు. మంత్రి చర్యతో ఆశ్చర్యపోయిన రాజు హేమచంద్రసురిని గ్రంథాల ప్రకారం పద్ధతి దాని ప్రామాణికత గురించి అడిగాడు. హేమచంద్ర గ్రంథాలకు అనుగుణంగా ఈ పద్ధతి ప్రామాణికతను ధృవీకరించారు. అందువల్ల, రాజు విధిపక్ష గచ్చను అంచల్ గచ్చా అని పేరు పెట్టాడు (అనువాదం. ఆంచల్: భుజం-వస్త్రం కొన. రాజు ఆర్యరాక్షిత్సురి వద్దకు వెళ్లి ఆయనకు నమస్కరించాడు.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=CIgqBgAAQBAJ&dq=%22vidhipaksa%22+-wikipedia&pg=PA478|title=Studies in Jaina History and Culture: Disputes and Dialogues|last=Flügel|first=Peter|date=2006-02-01|publisher=Routledge|isbn=978-1-134-23552-0|language=en}}</ref> * [[నాగర్‌పార్కర్ జైన దేవాలయాలు|పార్కర్]] రాజు మహిపాల్ వంటి అనేక ఇతిహాసాలు అచల్ గచ్చాతో ముడిపడి ఉన్నాయి.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=3m-J50FHmGcC&dq=%22arya+rakshit+suri%22+-wikipedia&pg=PA484|title=History of Oswals|publisher=Panchshil Publications|isbn=978-81-923730-2-7|language=en}}</ref> == ప్రముఖ వ్యక్తులు == === సన్యాసులు === * జైసింహ్సూరి * ధర్మఘోషూరి * ''శత్పది భాషాంతర్'' రచయిత మహేంద్రసింహ్సూరి <ref>{{Cite web|last=Mahendrasinhsuri|first=Acharya|title=Shatpadi Bhashantar|url=https://jainqq.org/explore/022231/1}}</ref> * మేరుతుంగసూరి, ప్రబంధ-చింతామణి, జైన మేఘదూత్ కావ్య రచయిత. <ref name=":0" /> * ధర్మమూర్తిసూరి * [[భగవద్గీత]] జైన సంస్కరణతో సహా అనేక సాహిత్య రచనల రచయిత అయిన కళ్యాణసాగర్సూరి.<ref>{{Cite web|last=Kapadia|first=Hiralal R.|title=Kalyansagarsuri krut Bhagavadgita Kinva Bhakti Sahityani Samiksha|url=https://jainqq.org/explore/230233/1}}</ref> * గౌతమసాగరు * గున్సాగర్సురి * గుణొదయసాగరసురి === లే అనుచరులు === క్రీ. శ. 1154లో రతన్‌పూర్ రాజు హమీర్, అతని కుమారుడు జెసాంగ్డే, వారి కుటుంబంతో కలిసి ఆర్యరాక్షిత్సురి నుండి వచ్చిన 12 మంది శ్రావక ప్రమాణాలను అంగీకరించి, అచల్ గచ్చ సాధారణ అనుచరులు అయ్యారు. జసంగ్‌డేకు మరో రెండు పేర్లు "సఖత్‌సంఘ్" & "మాల్దే" ఉన్నాయి. అతని వారసులను [[ఓస్వాల్]] సమాజంలో ఇంటిపేరు "మాల్దే" తో గుర్తించవచ్చు. అంతే కాకుండా, సహష్గుణ-గాంధీ, వాదేరా వంశాల పూర్వీకులు కూడా అచల్ గచ్చా సాధారణ అనుచరులు.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=1EVEBQAAQBAJ&dq=%22arya+rakshit+suri%22+-wikipedia&pg=PA597|title=History of Oswals|last=Lodha|first=Shri Chanchal Mal Sa|publisher=iprakashan|language=en}}</ref> == మూలాలు == {{మూలాలజాబితా}} [[వర్గం:భారతదేశంలోని 11వ శతాబ్దపు నిర్మాణాలు]] tlylhqq1sqb8h0irnzm2vzwwlrcqbax 4908383 4908382 2026-07-19T12:11:07Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 [[వర్గం:శ్వేతాంబర వర్గాలు]] ను చేర్చారు (హాట్‌కేట్ ఉపయోగించి) 4908383 wikitext text/x-wiki {{Jainism}} '''అచల్ గచ్చా''', దీనిని ''విధిపక్ష'' లేదా ''అంచల్ గచ్చా'' అని కూడా పిలుస్తారు (హిందీ: అచల్గచ్ఛ్ లేదా అంచల్గచ్ఛ) అనేది ప్రస్తుతం ఉన్న నాలుగు గచ్చాలలో ఒకటి [[జైన మతం|జైనమతం]] శ్వేతాంబర ముర్తిపుజక శాఖలోని 84 గచ్చాలలో ఇది ఒకటి.<ref>{{Cite web|last=Jain|first=Parshwa|title=Anchalgacchana Jyotirdharo|url=https://jainqq.org/explore/034741/7}}</ref><ref name=":2">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=sYXKD2IAu00C&dq=%22vidhipaksa%22+-wikipedia&pg=PA70|title=The Doctrine of the Jainas: Described After the Old Sources|last=Schubring|first=Walther|date=2000|publisher=Motilal Banarsidass Publ.|isbn=978-81-208-0933-8|language=en}}</ref> సన్యాసుల వైఖరికి ప్రతిస్పందనగా క్రీ. శ. 1079 లో ఆచార్య ఆర్యరాక్షిత్సురి దీనిని స్థాపించారు. కొన్ని చిన్న తేడాలు మినహా, అచల్ గచ్చా నియమాలు, ఆచారాలు శ్వేతాంబర ముర్తిపుజక శాఖ అన్ని ఇతర గచ్చాలను పోలి ఉంటాయి.<ref name=":4">{{Cite web|last=Jain|first=Parshwa|title=Anchalgacchana Jyotirdharo|url=https://jainqq.org/explore/034741/6}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=E88RC8Eox2YC&dq=%22aryaraksita%22+-wikipedia&pg=PA39|title=Open Boundaries: Jain Communities and Cultures in Indian History|last=Cort|first=John E.|date=1998-01-01|publisher=SUNY Press|isbn=978-0-7914-3785-8|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=AKdxVIPT5z0C&dq=%22vidhipaksa%22+-wikipedia&pg=PA4497|title=Library of Congress Subject Headings|last=Congress|first=Library of|date=1990|publisher=Library of Congress|language=en}}</ref> ప్రస్తుతం, ఆచార్య కళాప్రభాసాగరుడు అచల్ గచ్చ గచ్చధిపతి, ఆయన 2020లో ఆయన మరణించిన తరువాత గుణొదయసాగరు వారసుడిగా ప్రకటించబడ్డారు. ఆచార్య కళాప్రభాసాగరసురి 2022లో ములుండ్ ఆచల్ గచ్చాకు చెందిన గచ్చధిపతిగా అధికారికంగా పట్టాభిషేకం చేయబడ్డాడు.<ref>{{Cite web|last=Kalaprabhasagarsuri|first=Acharya|title=Arya-Kalyan-Gautam Smruti Granth|url=https://jainqq.org/explore/012034/6}}</ref> == చరిత్ర & మూలం == మిగిలిన ముగ్గురికి సమానమైన అచల్ గచ్చా, [[వర్ధమాన మహావీరుడు|మహావీరుడి]] 11 గణధారలలో ఒకటైన సుధర్మస్వామి ప్రారంభమైన సన్యాసుల విడదీయరాని వంశం అయిన అప్పటి ''వడ గచ్చా'' దాని మూలాలను గుర్తించింది. ప్రారంభంలో, అచల్ గచ్చా పేరు ''విధిపాక్ష్ గచ్చా'' (అనువాదం. దాని స్వచ్ఛమైన రూపంలో కానన్ను అనుసరించే సన్యాసుల సమూహం.<ref name=":4" /><ref name=":0">{{Cite web|last=Mishra|first=Ravishankar|title=Anchalgacchiya Acharya Merutung evam Unka Jain Meghdoot Kavya|url=https://jainqq.org/explore/210023/2}}</ref> అచల్ ''గచ్చా'' క్రీ. శ. 11వ శతాబ్దంలో ఆర్యరాక్షిత్సురి స్థాపించారు. ఆ సమయంలో సన్యాసులలో ప్రబలంగా ఉన్న తప్పుడు పద్ధతులతో కలత చెందిన ఆర్యరాక్షిత్సురి సంఘాన్ని సంస్కరించాలని, దుష్ప్రవర్తనలు, అలసత్వాన్ని నిర్మూలించాలని నిర్ణయించుకున్నాడు.<ref name=":1">{{Cite web|last=Kalaprabhasagarsuri|first=Acharya|title=Arya Kalyan Gautam Smruti Granth|url=https://jainqq.org/explore/012034/236}}</ref> అందువల్ల, అతను లక్ష్యం కోసం ప్రయత్నాలు ప్రారంభించాడు, కానీ సంస్కరణలను విజయవంతంగా నిర్వహించడం అసాధ్యమని అనిపించినప్పుడు, అతను పావగఢ్ కొండ ''సల్లేఖానా'' చేయాలని నిర్ణయించుకున్నాడు. ''మహావిదేహ క్షేత్రం'' ఆర్యరాక్షిత్సురిని సిమంధార ప్రశంసించాడని పురాణాలు చెబుతున్నాయి. ఇది విన్న దేవత చక్రేశ్వరి ఆర్యరాక్షిత్సురిని సందర్శించి, తన సల్లేఖానా ప్రతిజ్ఞను వదులుకోవాలని అభ్యర్థించింది. మరుసటి రోజు, యశోధన్ అనే సాధారణ అనుచరుడు పావగఢ్ తీర్థయాత్రకు వచ్చాడు, అక్కడ అతను ఆర్యరాక్షిత్సురికి భిక్ష అర్పించాడు. సన్యాసి జీవనశైలి, జ్ఞానంతో సంతోషించి, అతను అతని మొదటి సాధారణ శిష్యుడు అయ్యాడు. ఆర్యరాక్షిత్సురి సంఘాన్ని సంస్కరించి, కొత్తగా ఏర్పడిన గచ్చా నియమాలు, ఆచారాలను నమోదు చేశాడు.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=5_EdL2FtIqQC&dq=%22vidhipaksa%22+-wikipedia&pg=PA73|title=Jainism and Early Buddhism: Essays in Honor of Padmanabh S. Jaini|last=Qvarnström|first=Olle|date=2003|publisher=Jain Publishing Company|isbn=978-0-89581-956-7|language=en}}</ref> ఆర్యరాక్షిత్సురి నియమాలను అనుసరించిన సన్యాసుల సమూహం అప్పుడు విధిపక్ష గచ్చ అని పిలువబడింది.<ref>{{Cite web|last=Kalaprabhasagarsuri|first=Acharya|title=Arya Kalyan Gautam Smruti Granth|url=https://jainqq.org/explore/012034/235}}</ref><ref name=":3">{{Cite web|last=Kalaprabhasagarsuri|first=Acharya|title=Arya Kalyan Gautam Smruti Granth|url=https://jainqq.org/explore/012034/238}}</ref> సంస్కరణల తరువాత, ''శంఖేశ్వర్ గచ్చా'', ''నానక్ గచ్చా'', ''వల్లభి గచ్చా'', నాడోల్ గచ్చా, ''భీన్మల్ గచ్చా'' వంటి ఇతర గచ్చాలకు చెందిన అనేక మంది ఆచార్యులు ఆర్యరాక్షిత్సురి ఆచారాలను అంగీకరించి, వారి క్రమాన్ని ''విధి పక్ష గచ్చా'' విలీనం చేశారు. ''ఝాలోరి గచ్చా'', జాడపల్లియా గచ్చా, ''ఆగం గచ్చా'', ''పూర్ణిమ గచ్చా'', సాధుపూర్ణిమ గచ్చా పాక్షికంగా ''విధి పక్ష గచ్చా'' యొక్క పద్ధతులను అంగీకరించారు.<ref name=":2" /><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=kSIYsYJTQe0C&dq=%22vidhipaksa%22+-wikipedia&pg=PA67|title=Publications de l'Ecole française d'Extrême-Orient|date=1908|publisher=L'Ecole|language=fr}}</ref> ఆర్యరాక్షిత్సురి సంస్కరణల తరువాత అతని క్రమంలో మొత్తం 3,517 మంది సన్యాసులు ఉన్నారు. వీరిలో 2,202 మంది సన్యాసులు, 1,302 మంది సన్యాసినులు ఉన్నారు.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Hc5jAAAAMAAJ&q=%22aryarakshit%22+-wikipedia|title=Encyclopaedia of Indian Literature: Sasay to Zorgot|date=1987|publisher=Sahitya Akademi|isbn=978-0-8364-2283-2|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=CIgqBgAAQBAJ&dq=%22aryaraksita%22+-wikipedia&pg=PA369|title=Studies in Jaina History and Culture: Disputes and Dialogues|last=Flügel|first=Peter|date=2006-02-01|publisher=Routledge|isbn=978-1-134-23552-0|language=en}}</ref> == పురాణాలు == అనేక ఇతిహాసాలు అచల్ గచ్చాతో ముడిపడి ఉన్నాయి. వాటిలో కొన్ని క్రింద ఇవ్వబడ్డాయి: - * దేవత మహాకాళి ఆర్యరాక్షిత్సురి తపస్సు, జ్ఞానంతో సంతోషించిందని, అందువల్ల ఆమె అతని భక్తురాలై, ఆమె అతని క్రమాన్ని, సంఘంలోని శ్రావకులను కాపాడుతుందని వాగ్దానం చేసిందని ఒక పురాణం చెబుతోంది. అప్పటి నుండి, ఆమెను అధిష్టాయిక (అనువాదం. అచల్ గచ్చా) అని పిలుస్తారు. తపా గచ్చా కోసం మణిభద్ర కలిగి ఉన్న అదే హోదాను ఆమె కలిగి ఉంది.<ref>{{Cite web|last=Kalaprabhasagarsuri|first=Acharya|title=Arya Kalyan Gautam Smruti Granth|url=https://jainqq.org/explore/012034/239}}</ref> * విధిపక్ష గచ్చను 'అచల్ గచ్చా' అని ఎలా పిలిచేవారో వివరించే మరో పురాణం. ఒకసారి, అప్పటి [[గుజరాత్]] రాజు [[జయసింహ సిద్ధరాజు|సిద్ధరాజ్ జైసింగ్]], మగ బిడ్డను ఆశీర్వదించడానికి హోమం అయిన [[పుత్రకామేష్ఠి|పుత్ర-కామేష్టి యజ్ఞం]] చేస్తున్నాడు. హోమం జరుగుతున్న ప్రదేశంలో పాము కాటుతో ఒక ఆవు చనిపోయింది. హోమాన్ని విజయవంతంగా పూర్తి చేయడానికి, ఆవు సజీవంగా బయటకు రావడం చాలా ముఖ్యం. ఆర్యరాక్షిత్సూరి సహాయం కోరాలని మంత్రులు సూచించారు. రాజు అంగీకరించి అతని సహాయం కోరాడు. రాజుకు సహాయం చేయడం ద్వారా జైన మతాన్ని ప్రోత్సహించడానికి ఇది ఒక అవకాశంగా భావించిన ఆర్యరాక్షిత్సురి దీనికి అంగీకరించాడు. అతను తన మాంత్రిక శక్తులతో ఆవు శరీరంలోకి ప్రవేశించి ఆవును ఆ ప్రదేశం నుండి బయటకు వెళ్ళేలా చేశాడు. సంతోషించిన రాజు, ఆర్యరాక్షిత్సురి ఆదేశానికి 'అచల్ గచ్చా' అని పేరు పెట్టాడు (అనువాదం. తన మాటలకు కట్టుబడి ఉన్న వ్యక్తి).<ref name=":2" /> * ఒకసారి, ఆచార్య ఆర్యరాక్షిత్సురి సాధారణ శిష్యుడు అయిన [[కుమారపాలుడు|కుమారపాల రాజు]] మంత్రి కాపర్ది, కుమారపాల, [[హేమచంద్ర (జైన సన్యాసి)|ఆచార్య హేమచంద్రసురి]] చర్చలో నిమగ్నమైన రాజభవనాన్ని సందర్శించారు. మంత్రి హేమచంద్రసురి కి గురువందనం చేశారు, ఆ సమయంలో ఆయన మొహపట్టికి బదులుగా తన భుజం కొనను తన నోటి ముందు ఉంచారు. మంత్రి చర్యతో ఆశ్చర్యపోయిన రాజు హేమచంద్రసురిని గ్రంథాల ప్రకారం పద్ధతి దాని ప్రామాణికత గురించి అడిగాడు. హేమచంద్ర గ్రంథాలకు అనుగుణంగా ఈ పద్ధతి ప్రామాణికతను ధృవీకరించారు. అందువల్ల, రాజు విధిపక్ష గచ్చను అంచల్ గచ్చా అని పేరు పెట్టాడు (అనువాదం. ఆంచల్: భుజం-వస్త్రం కొన. రాజు ఆర్యరాక్షిత్సురి వద్దకు వెళ్లి ఆయనకు నమస్కరించాడు.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=CIgqBgAAQBAJ&dq=%22vidhipaksa%22+-wikipedia&pg=PA478|title=Studies in Jaina History and Culture: Disputes and Dialogues|last=Flügel|first=Peter|date=2006-02-01|publisher=Routledge|isbn=978-1-134-23552-0|language=en}}</ref> * [[నాగర్‌పార్కర్ జైన దేవాలయాలు|పార్కర్]] రాజు మహిపాల్ వంటి అనేక ఇతిహాసాలు అచల్ గచ్చాతో ముడిపడి ఉన్నాయి.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=3m-J50FHmGcC&dq=%22arya+rakshit+suri%22+-wikipedia&pg=PA484|title=History of Oswals|publisher=Panchshil Publications|isbn=978-81-923730-2-7|language=en}}</ref> == ప్రముఖ వ్యక్తులు == === సన్యాసులు === * జైసింహ్సూరి * ధర్మఘోషూరి * ''శత్పది భాషాంతర్'' రచయిత మహేంద్రసింహ్సూరి <ref>{{Cite web|last=Mahendrasinhsuri|first=Acharya|title=Shatpadi Bhashantar|url=https://jainqq.org/explore/022231/1}}</ref> * మేరుతుంగసూరి, ప్రబంధ-చింతామణి, జైన మేఘదూత్ కావ్య రచయిత. <ref name=":0" /> * ధర్మమూర్తిసూరి * [[భగవద్గీత]] జైన సంస్కరణతో సహా అనేక సాహిత్య రచనల రచయిత అయిన కళ్యాణసాగర్సూరి.<ref>{{Cite web|last=Kapadia|first=Hiralal R.|title=Kalyansagarsuri krut Bhagavadgita Kinva Bhakti Sahityani Samiksha|url=https://jainqq.org/explore/230233/1}}</ref> * గౌతమసాగరు * గున్సాగర్సురి * గుణొదయసాగరసురి === లే అనుచరులు === క్రీ. శ. 1154లో రతన్‌పూర్ రాజు హమీర్, అతని కుమారుడు జెసాంగ్డే, వారి కుటుంబంతో కలిసి ఆర్యరాక్షిత్సురి నుండి వచ్చిన 12 మంది శ్రావక ప్రమాణాలను అంగీకరించి, అచల్ గచ్చ సాధారణ అనుచరులు అయ్యారు. జసంగ్‌డేకు మరో రెండు పేర్లు "సఖత్‌సంఘ్" & "మాల్దే" ఉన్నాయి. అతని వారసులను [[ఓస్వాల్]] సమాజంలో ఇంటిపేరు "మాల్దే" తో గుర్తించవచ్చు. అంతే కాకుండా, సహష్గుణ-గాంధీ, వాదేరా వంశాల పూర్వీకులు కూడా అచల్ గచ్చా సాధారణ అనుచరులు.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=1EVEBQAAQBAJ&dq=%22arya+rakshit+suri%22+-wikipedia&pg=PA597|title=History of Oswals|last=Lodha|first=Shri Chanchal Mal Sa|publisher=iprakashan|language=en}}</ref> == మూలాలు == {{మూలాలజాబితా}} [[వర్గం:భారతదేశంలోని 11వ శతాబ్దపు నిర్మాణాలు]] [[వర్గం:శ్వేతాంబర వర్గాలు]] 6n2qghz1z3jv0i9u5xb82tfph8vw0xg 14 503529 4908384 2026-07-19T12:12:45Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 [[WP:AES|←]]Created page with 'భారతదేశంలోని 11వ శతాబ్దపు నిర్మాణాలు' 4908384 wikitext text/x-wiki భారతదేశంలోని 11వ శతాబ్దపు నిర్మాణాలు lay3x5dl6x32hy6vwbowzbp1gwi50a0 14 503530 4908385 2026-07-19T12:12:50Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 [[WP:AES|←]]Created page with 'శ్వేతాంబర వర్గాలు' 4908385 wikitext text/x-wiki శ్వేతాంబర వర్గాలు 7wcrlk7cd8spos6cg2wmzaotf82dgkc 0 503531 4908386 2026-07-19T12:12:58Z ఉదయ్ కిరణ్ 124579 [[WP:AES|←]]Created page with '{{Short description|ఆంధ్రప్రదేశ్‌కు చెందిన రాజకీయ నాయకుడు, వైద్యుడు}} {{Infobox politician | name = డా. బత్తల హరిప్రసాద్ | image = | caption = | office = వైఎస్ఆర్ కాంగ్రెస్ పార్టీ రాష్ట్ర కార్యవర్గ మండలి (SEC) సభ్యుడు | term_start = 2025 |...' 4908386 wikitext text/x-wiki {{Short description|ఆంధ్రప్రదేశ్‌కు చెందిన రాజకీయ నాయకుడు, వైద్యుడు}} {{Infobox politician | name = డా. బత్తల హరిప్రసాద్ | image = | caption = | office = వైఎస్ఆర్ కాంగ్రెస్ పార్టీ రాష్ట్ర కార్యవర్గ మండలి (SEC) సభ్యుడు | term_start = 2025 | term_end = | office1 = ఆంధ్రప్రదేశ్ వైఎస్ఆర్ కాంగ్రెస్ పార్టీ రాష్ట్ర సంయుక్త కార్యదర్శి | term_start1 = 2016 | term_end1 = | birth_date = {{Birth date and age|1989|6|20}} | birth_place = కదిరి, శ్రీ సత్యసాయి జిల్లా, ఆంధ్రప్రదేశ్, భారతదేశం | nationality = భారతీయ | party = [[వైఎస్ఆర్ కాంగ్రెస్ పార్టీ]] | parents = బత్తల వెంకటరమణ (తండ్రి)<br>బత్తల చంద్రమ్మ (తల్లి) | spouse = డా. బత్తల సజని (MBBS, DCH) | residence = కదిరి, ఆంధ్రప్రదేశ్ | education = MBBS, MD (హాస్పిటల్ అడ్మినిస్ట్రేషన్) | profession = రాజకీయ నాయకుడు, వైద్యుడు, వ్యాపారవేత్త }} '''డా. బత్తల హరిప్రసాద్''' (జననం 1989 జూన్ 20) ఆంధ్రప్రదేశ్‌కు చెందిన ప్రముఖ సామాజిక కార్యకర్త, రాజకీయ నాయకుడు, వైద్యుడు. ఆయన [[వైఎస్ఆర్ కాంగ్రెస్ పార్టీ]] (YSRCP) రాష్ట్ర కార్యవర్గ మండలి (SEC) సభ్యుడిగా, ఆంధ్రప్రదేశ్ రాష్ట్ర సంయుక్త కార్యదర్శిగా బాధ్యతలు నిర్వర్తిస్తున్నారు. 2024 లోక్‌సభ ఎన్నికలలో ఆయన కదిరి పార్లమెంటు నియోజకవర్గం నుండి ఎంపీ అభ్యర్థిత్వానికి (ఆశావహుడు) ప్రయత్నించారు. == ప్రారంభ జీవితం, విద్య == బత్తల హరిప్రసాద్ 1989 జూన్ 20న ఆంధ్రప్రదేశ్ రాష్ట్రం, శ్రీ సత్యసాయి జిల్లా లోని కదిరి పట్టణంలో జన్మించారు. ఆయన తల్లిదండ్రులు బత్తల వెంకటరమణ, బత్తల చంద్రమ్మ. హరిప్రసాద్ ప్రాథమిక విద్య కదిరిలోని శ్రీ శారదా విద్యానికేతన్‌లో సాగింది, 1996 లో ఆయన ఎస్ఎస్‌సి పూర్తి చేశారు. అనంతరం నెల్లూరులోని రత్నం మెడికల్ జూనియర్ కాలేజీ నుండి ఇంటర్మీడియట్ (బైపిసి) పూర్తి చేశారు. 2007 లో నెల్లూరులోని నారాయణ మెడికల్ కాలేజ్ నుండి MBBS పట్టా పొందారు. ఆ తర్వాత ఎన్.టి.ఆర్. ఆరోగ్య విజ్ఞాన విశ్వవిద్యాలయం నుండి హాస్పిటల్ అడ్మినిస్ట్రేషన్ విభాగంలో డాక్టర్ ఆఫ్ మెడిసిన్ (MD) పూర్తి చేశారు. == వృత్తి జీవితం == వైద్య విద్య పూర్తి చేసిన తర్వాత, హరిప్రసాద్ వ్యాపార రంగంలోకి ప్రవేశించారు. ఆయన వైద్య రంగానికి సంబంధించిన సేవలను విస్తరించాలనే లక్ష్యంతో "అక్షయ కన్సల్టెన్సీ" అనే సంస్థను స్థాపించి వ్యాపారవేత్తగా రాణించారు. == రాజకీయ జీవితం == వై.ఎస్. జగన్ మోహన్ రెడ్డి ఆశయాలకు, వైఎస్ఆర్ కాంగ్రెస్ పార్టీ ప్రజాసేవకు ఆకర్షితులై హరిప్రసాద్ 2010 లో వైఎస్ఆర్‌సిపిలో చేరారు. కదిరిలో జరిగిన ‘రైతు భరోసా యాత్ర’ సందర్భంలో ఎంపీ పి.వి. మిథున్ రెడ్డి సమక్షంలో ఆయన పార్టీలో చేరారు. 2010 నుండి 2016 వరకు పార్టీ యాక్టివిస్ట్‌గా సేవలందించిన ఆయనను, పార్టీ పట్ల ఆయనకున్న అంకితభావాన్ని గుర్తించి 2016 లో వైఎస్ఆర్‌సిపి ఆంధ్రప్రదేశ్ రాష్ట్ర సంయుక్త కార్యదర్శిగా నియమించింది. పార్టీ బలోపేతానికి, ప్రజా సమస్యల పరిష్కారానికి కృషి చేసిన ఆయనను 2025 లో వైఎస్ఆర్‌సిపి రాష్ట్ర కార్యవర్గ మండలి (SEC) సభ్యుడిగా పార్టీ అధిష్ఠానం నియమించింది. కదిరి పార్లమెంటరీ నియోజకవర్గ పరిధిలో మౌలిక వసతులు, విద్య, వైద్య రంగాల అభివృద్ధికి ప్రాధాన్యత ఇస్తూ ఆయన ఎంపీ స్థానానికి పోటీ చేయడానికి ఆసక్తి కనబరిచారు. === కుటుంబ రాజకీయ నేపథ్యం === హరిప్రసాద్ కుటుంబానికి కదిరి ప్రాంతంలో సుదీర్ఘ రాజకీయ నేపథ్యం ఉంది. ఆయన తండ్రి బత్తల వెంకటరమణ భారత జాతీయ కాంగ్రెస్ (INC) పార్టీలో క్రియాశీల సభ్యుడిగా ఉంటూ, మాజీ ముఖ్యమంత్రి డా. వై.ఎస్. రాజశేఖర రెడ్డికి అత్యంత సన్నిహితుడిగా వ్యవహరించారు. ఆయన కమ్మరవాండ్లపల్లి పంచాయతీకి 1981 నుండి 2013 వరకు సుదీర్ఘ కాలం సర్పంచ్‌గా సేవలు అందించారు. అలాగే 2009 ఆంధ్రప్రదేశ్ అసెంబ్లీ ఎన్నికలలో హరిప్రసాద్ బాబాయి కదిరి నియోజకవర్గం నుండి కాంగ్రెస్ పార్టీ తరఫున ఎమ్మెల్యేగా పోటీ చేసి స్వల్ప తేడాతో ఓడిపోయారు. == సామాజిక కార్యక్రమాలు == * దేవాదాయాల అభివృద్ధికి ఆర్థిక సహాయం: దురమల మండలం బండ్లపల్లి లోని శ్రీ ఓబులేశ్వర స్వామి దేవస్థానం అభివృద్ధికి 1,00,000 రూపాయలు, దామోల్లపల్లి శ్రీ వేంకటేశ్వర స్వామి ఆలయానికి 1,00,000 రూపాయలు, గండ్లపెంట మండలం వేపరాల గ్రామంలోని శ్రీ సీతారాముల రామాలయానికి 25,000 రూపాయలు విరాళంగా ఇచ్చారు. * మత సామరస్యం: కదిరి టౌన్ రాయచోటి రోడ్డులోని మక్కా మసీదు మరమ్మతుల కోసం మసీదు కమిటీకి 1,00,000 రూపాయలు, ఓబులరెడ్డిపల్లి మసీదు నిర్మాణానికి 1,50,000 రూపాయలు ఆర్థిక సహాయం అందించారు. దర్వాలా మండల కేంద్రంలో జరిగిన బాబాషరాఫుద్దీన్ దర్గా ఉరుసు ఉత్సవాల నిర్వహణకు 15,000 రూపాయలు అందజేశారు. * ఉచిత వైద్య శిబిరాలు: నియోజకవర్గ వ్యాప్తంగా పేద ప్రజల కోసం సుమారు 120 కి పైగా ఉచిత వైద్య శిబిరాలను స్వయంగా నిర్వహించి ఉచితంగా కంటి పరీక్షలు, గుండె, ఊపిరితిత్తులు, మూత్రపిండాల సంబంధిత పరీక్షలు చేయించి మందులు పంపిణీ చేశారు. * ప్రజా సంకల్ప యాత్ర, గడప గడపకు వైఎస్సార్: వైఎస్ జగన్ మోహన్ రెడ్డి చేపట్టిన ప్రజాసంకల్ప యాత్రలో భాగంగా కదిరి నియోజకవర్గంలో 15,000 మందికి పైగా ప్రజలను సమీకరించి యాత్రను విజయవంతం చేశారు. పార్టీ పిలుపునిచ్చిన గడప గడపకు కార్యక్రమం, వంచనపై గర్జన కార్యక్రమాల్లో చురుగ్గా పాల్గొన్నారు. * మౌలిక వసతుల కల్పన: సాదులోల్లపల్లి లోని బోగత్తమ్మ ఆలయానికి వెళ్లే భక్తుల సౌకర్యార్థం 3 కిలోమీటర్ల మేర దెబ్బతిన్న రోడ్డును తన స్వంత ఖర్చులతో మరమ్మతు చేయించారు. కదిరి నియోజకవర్గంలో త్రాగునీటి సమస్య పరిష్కారానికి బోర్లు, వాటర్ ట్యాంకుల ఏర్పాటుకు సహకారం అందించారు. == వ్యక్తిగత జీవితం == డా. బత్తల హరిప్రసాద్‌కు డా. బత్తల సజనితో వివాహం జరిగింది. ఆమె పిల్లల వైద్య నిపుణురాలిగా (MBBS, DCH) సేవలందిస్తున్నారు. == మూలాలు == * ఈ వ్యాసంలోని సమాచారం అంతా లీడర్స్ పేజీ (theLeadersPage) బయోడేటా ఆధారంగా సేకరించబడింది. {{DEFAULTSORT:హరిప్రసాద్, బత్తల}} [[Category:1989 జననాలు]] [[Category:జీవించి ఉన్న వ్యక్తులు]] [[Category:శ్రీ సత్యసాయి జిల్లా రాజకీయ నాయకులు]] [[Category:ఆంధ్రప్రదేశ్ వైద్యులు]] [[Category:వైఎస్ఆర్ కాంగ్రెస్ పార్టీ నాయకులు]] [[Category:ఆంధ్రప్రదేశ్ వ్యాపారవేత్తలు]] [[Category:కదిరి వ్యక్తులు]] rv1nbg5c0rkql5m8367nkh154bvxxxm 4908387 4908386 2026-07-19T12:13:32Z ఉదయ్ కిరణ్ 124579 /* మూలాలు */ 4908387 wikitext text/x-wiki {{Short description|ఆంధ్రప్రదేశ్‌కు చెందిన రాజకీయ నాయకుడు, వైద్యుడు}} {{Infobox politician | name = డా. బత్తల హరిప్రసాద్ | image = | caption = | office = వైఎస్ఆర్ కాంగ్రెస్ పార్టీ రాష్ట్ర కార్యవర్గ మండలి (SEC) సభ్యుడు | term_start = 2025 | term_end = | office1 = ఆంధ్రప్రదేశ్ వైఎస్ఆర్ కాంగ్రెస్ పార్టీ రాష్ట్ర సంయుక్త కార్యదర్శి | term_start1 = 2016 | term_end1 = | birth_date = {{Birth date and age|1989|6|20}} | birth_place = కదిరి, శ్రీ సత్యసాయి జిల్లా, ఆంధ్రప్రదేశ్, భారతదేశం | nationality = భారతీయ | party = [[వైఎస్ఆర్ కాంగ్రెస్ పార్టీ]] | parents = బత్తల వెంకటరమణ (తండ్రి)<br>బత్తల చంద్రమ్మ (తల్లి) | spouse = డా. బత్తల సజని (MBBS, DCH) | residence = కదిరి, ఆంధ్రప్రదేశ్ | education = MBBS, MD (హాస్పిటల్ అడ్మినిస్ట్రేషన్) | profession = రాజకీయ నాయకుడు, వైద్యుడు, వ్యాపారవేత్త }} '''డా. బత్తల హరిప్రసాద్''' (జననం 1989 జూన్ 20) ఆంధ్రప్రదేశ్‌కు చెందిన ప్రముఖ సామాజిక కార్యకర్త, రాజకీయ నాయకుడు, వైద్యుడు. ఆయన [[వైఎస్ఆర్ కాంగ్రెస్ పార్టీ]] (YSRCP) రాష్ట్ర కార్యవర్గ మండలి (SEC) సభ్యుడిగా, ఆంధ్రప్రదేశ్ రాష్ట్ర సంయుక్త కార్యదర్శిగా బాధ్యతలు నిర్వర్తిస్తున్నారు. 2024 లోక్‌సభ ఎన్నికలలో ఆయన కదిరి పార్లమెంటు నియోజకవర్గం నుండి ఎంపీ అభ్యర్థిత్వానికి (ఆశావహుడు) ప్రయత్నించారు. == ప్రారంభ జీవితం, విద్య == బత్తల హరిప్రసాద్ 1989 జూన్ 20న ఆంధ్రప్రదేశ్ రాష్ట్రం, శ్రీ సత్యసాయి జిల్లా లోని కదిరి పట్టణంలో జన్మించారు. ఆయన తల్లిదండ్రులు బత్తల వెంకటరమణ, బత్తల చంద్రమ్మ. హరిప్రసాద్ ప్రాథమిక విద్య కదిరిలోని శ్రీ శారదా విద్యానికేతన్‌లో సాగింది, 1996 లో ఆయన ఎస్ఎస్‌సి పూర్తి చేశారు. అనంతరం నెల్లూరులోని రత్నం మెడికల్ జూనియర్ కాలేజీ నుండి ఇంటర్మీడియట్ (బైపిసి) పూర్తి చేశారు. 2007 లో నెల్లూరులోని నారాయణ మెడికల్ కాలేజ్ నుండి MBBS పట్టా పొందారు. ఆ తర్వాత ఎన్.టి.ఆర్. ఆరోగ్య విజ్ఞాన విశ్వవిద్యాలయం నుండి హాస్పిటల్ అడ్మినిస్ట్రేషన్ విభాగంలో డాక్టర్ ఆఫ్ మెడిసిన్ (MD) పూర్తి చేశారు. == వృత్తి జీవితం == వైద్య విద్య పూర్తి చేసిన తర్వాత, హరిప్రసాద్ వ్యాపార రంగంలోకి ప్రవేశించారు. ఆయన వైద్య రంగానికి సంబంధించిన సేవలను విస్తరించాలనే లక్ష్యంతో "అక్షయ కన్సల్టెన్సీ" అనే సంస్థను స్థాపించి వ్యాపారవేత్తగా రాణించారు. == రాజకీయ జీవితం == వై.ఎస్. జగన్ మోహన్ రెడ్డి ఆశయాలకు, వైఎస్ఆర్ కాంగ్రెస్ పార్టీ ప్రజాసేవకు ఆకర్షితులై హరిప్రసాద్ 2010 లో వైఎస్ఆర్‌సిపిలో చేరారు. కదిరిలో జరిగిన ‘రైతు భరోసా యాత్ర’ సందర్భంలో ఎంపీ పి.వి. మిథున్ రెడ్డి సమక్షంలో ఆయన పార్టీలో చేరారు. 2010 నుండి 2016 వరకు పార్టీ యాక్టివిస్ట్‌గా సేవలందించిన ఆయనను, పార్టీ పట్ల ఆయనకున్న అంకితభావాన్ని గుర్తించి 2016 లో వైఎస్ఆర్‌సిపి ఆంధ్రప్రదేశ్ రాష్ట్ర సంయుక్త కార్యదర్శిగా నియమించింది. పార్టీ బలోపేతానికి, ప్రజా సమస్యల పరిష్కారానికి కృషి చేసిన ఆయనను 2025 లో వైఎస్ఆర్‌సిపి రాష్ట్ర కార్యవర్గ మండలి (SEC) సభ్యుడిగా పార్టీ అధిష్ఠానం నియమించింది. కదిరి పార్లమెంటరీ నియోజకవర్గ పరిధిలో మౌలిక వసతులు, విద్య, వైద్య రంగాల అభివృద్ధికి ప్రాధాన్యత ఇస్తూ ఆయన ఎంపీ స్థానానికి పోటీ చేయడానికి ఆసక్తి కనబరిచారు. === కుటుంబ రాజకీయ నేపథ్యం === హరిప్రసాద్ కుటుంబానికి కదిరి ప్రాంతంలో సుదీర్ఘ రాజకీయ నేపథ్యం ఉంది. ఆయన తండ్రి బత్తల వెంకటరమణ భారత జాతీయ కాంగ్రెస్ (INC) పార్టీలో క్రియాశీల సభ్యుడిగా ఉంటూ, మాజీ ముఖ్యమంత్రి డా. వై.ఎస్. రాజశేఖర రెడ్డికి అత్యంత సన్నిహితుడిగా వ్యవహరించారు. ఆయన కమ్మరవాండ్లపల్లి పంచాయతీకి 1981 నుండి 2013 వరకు సుదీర్ఘ కాలం సర్పంచ్‌గా సేవలు అందించారు. అలాగే 2009 ఆంధ్రప్రదేశ్ అసెంబ్లీ ఎన్నికలలో హరిప్రసాద్ బాబాయి కదిరి నియోజకవర్గం నుండి కాంగ్రెస్ పార్టీ తరఫున ఎమ్మెల్యేగా పోటీ చేసి స్వల్ప తేడాతో ఓడిపోయారు. == సామాజిక కార్యక్రమాలు == * దేవాదాయాల అభివృద్ధికి ఆర్థిక సహాయం: దురమల మండలం బండ్లపల్లి లోని శ్రీ ఓబులేశ్వర స్వామి దేవస్థానం అభివృద్ధికి 1,00,000 రూపాయలు, దామోల్లపల్లి శ్రీ వేంకటేశ్వర స్వామి ఆలయానికి 1,00,000 రూపాయలు, గండ్లపెంట మండలం వేపరాల గ్రామంలోని శ్రీ సీతారాముల రామాలయానికి 25,000 రూపాయలు విరాళంగా ఇచ్చారు. * మత సామరస్యం: కదిరి టౌన్ రాయచోటి రోడ్డులోని మక్కా మసీదు మరమ్మతుల కోసం మసీదు కమిటీకి 1,00,000 రూపాయలు, ఓబులరెడ్డిపల్లి మసీదు నిర్మాణానికి 1,50,000 రూపాయలు ఆర్థిక సహాయం అందించారు. దర్వాలా మండల కేంద్రంలో జరిగిన బాబాషరాఫుద్దీన్ దర్గా ఉరుసు ఉత్సవాల నిర్వహణకు 15,000 రూపాయలు అందజేశారు. * ఉచిత వైద్య శిబిరాలు: నియోజకవర్గ వ్యాప్తంగా పేద ప్రజల కోసం సుమారు 120 కి పైగా ఉచిత వైద్య శిబిరాలను స్వయంగా నిర్వహించి ఉచితంగా కంటి పరీక్షలు, గుండె, ఊపిరితిత్తులు, మూత్రపిండాల సంబంధిత పరీక్షలు చేయించి మందులు పంపిణీ చేశారు. * ప్రజా సంకల్ప యాత్ర, గడప గడపకు వైఎస్సార్: వైఎస్ జగన్ మోహన్ రెడ్డి చేపట్టిన ప్రజాసంకల్ప యాత్రలో భాగంగా కదిరి నియోజకవర్గంలో 15,000 మందికి పైగా ప్రజలను సమీకరించి యాత్రను విజయవంతం చేశారు. పార్టీ పిలుపునిచ్చిన గడప గడపకు కార్యక్రమం, వంచనపై గర్జన కార్యక్రమాల్లో చురుగ్గా పాల్గొన్నారు. * మౌలిక వసతుల కల్పన: సాదులోల్లపల్లి లోని బోగత్తమ్మ ఆలయానికి వెళ్లే భక్తుల సౌకర్యార్థం 3 కిలోమీటర్ల మేర దెబ్బతిన్న రోడ్డును తన స్వంత ఖర్చులతో మరమ్మతు చేయించారు. కదిరి నియోజకవర్గంలో త్రాగునీటి సమస్య పరిష్కారానికి బోర్లు, వాటర్ ట్యాంకుల ఏర్పాటుకు సహకారం అందించారు. == వ్యక్తిగత జీవితం == డా. బత్తల హరిప్రసాద్‌కు డా. బత్తల సజనితో వివాహం జరిగింది. ఆమె పిల్లల వైద్య నిపుణురాలిగా (MBBS, DCH) సేవలందిస్తున్నారు. == మూలాలు == {{DEFAULTSORT:హరిప్రసాద్, బత్తల}} [[Category:1989 జననాలు]] [[Category:జీవించి ఉన్న వ్యక్తులు]] [[Category:శ్రీ సత్యసాయి జిల్లా రాజకీయ నాయకులు]] [[Category:ఆంధ్రప్రదేశ్ వైద్యులు]] [[Category:వైఎస్ఆర్ కాంగ్రెస్ పార్టీ నాయకులు]] [[Category:ఆంధ్రప్రదేశ్ వ్యాపారవేత్తలు]] [[Category:కదిరి వ్యక్తులు]] 5i06ia9js9hmlyxfhti1j9wvdr6c3tx 4908390 4908387 2026-07-19T12:17:22Z ఉదయ్ కిరణ్ 124579 /* */ 4908390 wikitext text/x-wiki {{Short description|ఆంధ్రప్రదేశ్‌కు చెందిన రాజకీయ నాయకుడు, వైద్యుడు}} {{Infobox politician | name = డా. బత్తల హరిప్రసాద్ | image = | caption = | office = వైఎస్ఆర్ కాంగ్రెస్ పార్టీ రాష్ట్ర కార్యవర్గ మండలి (SEC) సభ్యుడు | term_start = 2025 | term_end = | office1 = ఆంధ్రప్రదేశ్ వైఎస్ఆర్ కాంగ్రెస్ పార్టీ రాష్ట్ర సంయుక్త కార్యదర్శి | term_start1 = 2016 | term_end1 = | birth_date = {{Birth date and age|1989|6|20}} | birth_place = [[కదిరి]], [[శ్రీ సత్యసాయి జిల్లా]], [[ఆంధ్రప్రదేశ్]], [[భారతదేశం]] | nationality = భారతీయ | party = [[వైఎస్ఆర్ కాంగ్రెస్ పార్టీ]] | parents = బత్తల వెంకటరమణ (తండ్రి)<br>బత్తల చంద్రమ్మ (తల్లి) | spouse = డా. బత్తల సజని (MBBS, DCH) | residence = [[కదిరి]], [[ఆంధ్రప్రదేశ్]] | education = MBBS, MD (హాస్పిటల్ అడ్మినిస్ట్రేషన్) | profession = రాజకీయ నాయకుడు, వైద్యుడు, వ్యాపారవేత్త }} '''డా. బత్తల హరిప్రసాద్''' (జననం 1989 జూన్ 20) ఆంధ్రప్రదేశ్‌కు చెందిన ప్రముఖ సామాజిక కార్యకర్త, రాజకీయ నాయకుడు, వైద్యుడు. ఆయన [[వైఎస్ఆర్ కాంగ్రెస్ పార్టీ]] (YSRCP) రాష్ట్ర కార్యవర్గ మండలి (SEC) సభ్యుడిగా, ఆంధ్రప్రదేశ్ రాష్ట్ర సంయుక్త కార్యదర్శిగా బాధ్యతలు నిర్వర్తిస్తున్నారు. 2024 లోక్‌సభ ఎన్నికలలో ఆయన కదిరి పార్లమెంటు నియోజకవర్గం నుండి ఎంపీ అభ్యర్థిత్వానికి (ఆశావహుడు) ప్రయత్నించారు. == ప్రారంభ జీవితం, విద్య == బత్తల హరిప్రసాద్ 1989 జూన్ 20న ఆంధ్రప్రదేశ్ రాష్ట్రం, శ్రీ సత్యసాయి జిల్లా లోని కదిరి పట్టణంలో జన్మించారు. ఆయన తల్లిదండ్రులు బత్తల వెంకటరమణ, బత్తల చంద్రమ్మ. హరిప్రసాద్ ప్రాథమిక విద్య కదిరిలోని శ్రీ శారదా విద్యానికేతన్‌లో సాగింది, 1996 లో ఆయన ఎస్ఎస్‌సి పూర్తి చేశారు. అనంతరం నెల్లూరులోని రత్నం మెడికల్ జూనియర్ కాలేజీ నుండి ఇంటర్మీడియట్ (బైపిసి) పూర్తి చేశారు. 2007 లో నెల్లూరులోని నారాయణ మెడికల్ కాలేజ్ నుండి MBBS పట్టా పొందారు. ఆ తర్వాత ఎన్.టి.ఆర్. ఆరోగ్య విజ్ఞాన విశ్వవిద్యాలయం నుండి హాస్పిటల్ అడ్మినిస్ట్రేషన్ విభాగంలో డాక్టర్ ఆఫ్ మెడిసిన్ (MD) పూర్తి చేశారు. == వృత్తి జీవితం == వైద్య విద్య పూర్తి చేసిన తర్వాత, హరిప్రసాద్ వ్యాపార రంగంలోకి ప్రవేశించారు. ఆయన వైద్య రంగానికి సంబంధించిన సేవలను విస్తరించాలనే లక్ష్యంతో "అక్షయ కన్సల్టెన్సీ" అనే సంస్థను స్థాపించి వ్యాపారవేత్తగా రాణించారు. == రాజకీయ జీవితం == వై.ఎస్. జగన్ మోహన్ రెడ్డి ఆశయాలకు, వైఎస్ఆర్ కాంగ్రెస్ పార్టీ ప్రజాసేవకు ఆకర్షితులై హరిప్రసాద్ 2010 లో వైఎస్ఆర్‌సిపిలో చేరారు. కదిరిలో జరిగిన ‘రైతు భరోసా యాత్ర’ సందర్భంలో ఎంపీ పి.వి. మిథున్ రెడ్డి సమక్షంలో ఆయన పార్టీలో చేరారు. 2010 నుండి 2016 వరకు పార్టీ యాక్టివిస్ట్‌గా సేవలందించిన ఆయనను, పార్టీ పట్ల ఆయనకున్న అంకితభావాన్ని గుర్తించి 2016 లో వైఎస్ఆర్‌సిపి ఆంధ్రప్రదేశ్ రాష్ట్ర సంయుక్త కార్యదర్శిగా నియమించింది. పార్టీ బలోపేతానికి, ప్రజా సమస్యల పరిష్కారానికి కృషి చేసిన ఆయనను 2025 లో వైఎస్ఆర్‌సిపి రాష్ట్ర కార్యవర్గ మండలి (SEC) సభ్యుడిగా పార్టీ అధిష్ఠానం నియమించింది. కదిరి పార్లమెంటరీ నియోజకవర్గ పరిధిలో మౌలిక వసతులు, విద్య, వైద్య రంగాల అభివృద్ధికి ప్రాధాన్యత ఇస్తూ ఆయన ఎంపీ స్థానానికి పోటీ చేయడానికి ఆసక్తి కనబరిచారు. === కుటుంబ రాజకీయ నేపథ్యం === హరిప్రసాద్ కుటుంబానికి కదిరి ప్రాంతంలో సుదీర్ఘ రాజకీయ నేపథ్యం ఉంది. ఆయన తండ్రి బత్తల వెంకటరమణ భారత జాతీయ కాంగ్రెస్ (INC) పార్టీలో క్రియాశీల సభ్యుడిగా ఉంటూ, మాజీ ముఖ్యమంత్రి డా. వై.ఎస్. రాజశేఖర రెడ్డికి అత్యంత సన్నిహితుడిగా వ్యవహరించారు. ఆయన కమ్మరవాండ్లపల్లి పంచాయతీకి 1981 నుండి 2013 వరకు సుదీర్ఘ కాలం సర్పంచ్‌గా సేవలు అందించారు. అలాగే 2009 ఆంధ్రప్రదేశ్ అసెంబ్లీ ఎన్నికలలో హరిప్రసాద్ బాబాయి కదిరి నియోజకవర్గం నుండి కాంగ్రెస్ పార్టీ తరఫున ఎమ్మెల్యేగా పోటీ చేసి స్వల్ప తేడాతో ఓడిపోయారు. == సామాజిక కార్యక్రమాలు == * దేవాదాయాల అభివృద్ధికి ఆర్థిక సహాయం: దురమల మండలం బండ్లపల్లి లోని శ్రీ ఓబులేశ్వర స్వామి దేవస్థానం అభివృద్ధికి 1,00,000 రూపాయలు, దామోల్లపల్లి శ్రీ వేంకటేశ్వర స్వామి ఆలయానికి 1,00,000 రూపాయలు, గండ్లపెంట మండలం వేపరాల గ్రామంలోని శ్రీ సీతారాముల రామాలయానికి 25,000 రూపాయలు విరాళంగా ఇచ్చారు. * మత సామరస్యం: కదిరి టౌన్ రాయచోటి రోడ్డులోని మక్కా మసీదు మరమ్మతుల కోసం మసీదు కమిటీకి 1,00,000 రూపాయలు, ఓబులరెడ్డిపల్లి మసీదు నిర్మాణానికి 1,50,000 రూపాయలు ఆర్థిక సహాయం అందించారు. దర్వాలా మండల కేంద్రంలో జరిగిన బాబాషరాఫుద్దీన్ దర్గా ఉరుసు ఉత్సవాల నిర్వహణకు 15,000 రూపాయలు అందజేశారు. * ఉచిత వైద్య శిబిరాలు: నియోజకవర్గ వ్యాప్తంగా పేద ప్రజల కోసం సుమారు 120 కి పైగా ఉచిత వైద్య శిబిరాలను స్వయంగా నిర్వహించి ఉచితంగా కంటి పరీక్షలు, గుండె, ఊపిరితిత్తులు, మూత్రపిండాల సంబంధిత పరీక్షలు చేయించి మందులు పంపిణీ చేశారు. * ప్రజా సంకల్ప యాత్ర, గడప గడపకు వైఎస్సార్: వైఎస్ జగన్ మోహన్ రెడ్డి చేపట్టిన ప్రజాసంకల్ప యాత్రలో భాగంగా కదిరి నియోజకవర్గంలో 15,000 మందికి పైగా ప్రజలను సమీకరించి యాత్రను విజయవంతం చేశారు. పార్టీ పిలుపునిచ్చిన గడప గడపకు కార్యక్రమం, వంచనపై గర్జన కార్యక్రమాల్లో చురుగ్గా పాల్గొన్నారు. * మౌలిక వసతుల కల్పన: సాదులోల్లపల్లి లోని బోగత్తమ్మ ఆలయానికి వెళ్లే భక్తుల సౌకర్యార్థం 3 కిలోమీటర్ల మేర దెబ్బతిన్న రోడ్డును తన స్వంత ఖర్చులతో మరమ్మతు చేయించారు. కదిరి నియోజకవర్గంలో త్రాగునీటి సమస్య పరిష్కారానికి బోర్లు, వాటర్ ట్యాంకుల ఏర్పాటుకు సహకారం అందించారు. == వ్యక్తిగత జీవితం == డా. బత్తల హరిప్రసాద్‌కు డా. బత్తల సజనితో వివాహం జరిగింది. ఆమె పిల్లల వైద్య నిపుణురాలిగా (MBBS, DCH) సేవలందిస్తున్నారు. == మూలాలు == {{DEFAULTSORT:హరిప్రసాద్, బత్తల}} [[Category:1989 జననాలు]] [[Category:జీవించి ఉన్న వ్యక్తులు]] [[Category:శ్రీ సత్యసాయి జిల్లా రాజకీయ నాయకులు]] [[Category:ఆంధ్రప్రదేశ్ వైద్యులు]] [[Category:వైఎస్ఆర్ కాంగ్రెస్ పార్టీ నాయకులు]] [[Category:ఆంధ్రప్రదేశ్ వ్యాపారవేత్తలు]] [[Category:కదిరి వ్యక్తులు]] on0lwl2ua1ede11m4kzdpfzq4lxne8e 4908391 4908390 2026-07-19T12:25:32Z ఉదయ్ కిరణ్ 124579 4908391 wikitext text/x-wiki {{Short description|ఆంధ్రప్రదేశ్‌కు చెందిన రాజకీయ నాయకుడు, వైద్యుడు}} {{Infobox politician | name = డా. బత్తల హరిప్రసాద్ | image = | caption = | office = వైఎస్ఆర్ కాంగ్రెస్ పార్టీ రాష్ట్ర కార్యవర్గ మండలి (SEC) సభ్యుడు | term_start = 2025 | term_end = | office1 = ఆంధ్రప్రదేశ్ వైఎస్ఆర్ కాంగ్రెస్ పార్టీ రాష్ట్ర సంయుక్త కార్యదర్శి | term_start1 = 2016 | term_end1 = | birth_date = {{Birth date and age|1989|6|20}} | birth_place = [[కదిరి]], [[శ్రీ సత్యసాయి జిల్లా]], [[ఆంధ్రప్రదేశ్]], [[భారతదేశం]] | nationality = భారతీయ | party = [[వైఎస్ఆర్ కాంగ్రెస్ పార్టీ]] | parents = బత్తల వెంకటరమణ (తండ్రి)<br>బత్తల చంద్రమ్మ (తల్లి) | spouse = డా. బత్తల సజని (MBBS, DCH) | residence = [[కదిరి]], [[ఆంధ్రప్రదేశ్]] | education = MBBS, MD (హాస్పిటల్ అడ్మినిస్ట్రేషన్) | profession = రాజకీయ నాయకుడు, వైద్యుడు, వ్యాపారవేత్త }} '''డా. బత్తల హరిప్రసాద్''' (జననం 1989 జూన్ 20) ఆంధ్రప్రదేశ్‌కు చెందిన ప్రముఖ సామాజిక కార్యకర్త, రాజకీయ నాయకుడు, వైద్యుడు. ఆయన [[వైఎస్ఆర్ కాంగ్రెస్ పార్టీ]] (YSRCP) రాష్ట్ర కార్యవర్గ మండలి (SEC) సభ్యుడిగా, ఆంధ్రప్రదేశ్ రాష్ట్ర సంయుక్త కార్యదర్శిగా బాధ్యతలు నిర్వర్తిస్తున్నారు. 2024 లోక్‌సభ ఎన్నికలలో ఆయన కదిరి శాసనసభ నియోజకవర్గం నుండి ఎమ్మెల్యే అభ్యర్థిత్వానికి ప్రయత్నించారు. == ప్రారంభ జీవితం, విద్య == బత్తల హరిప్రసాద్ 1989 జూన్ 20న [[ఆంధ్రప్రదేశ్]] రాష్ట్రం, [[శ్రీ సత్యసాయి జిల్లా]] లోని [[కదిరి]] పట్టణంలో జన్మించారు. ఆయన తల్లిదండ్రులు బత్తల వెంకటరమణ, బత్తల చంద్రమ్మ. హరిప్రసాద్ ప్రాథమిక విద్య కదిరిలోని శ్రీ శారదా విద్యానికేతన్‌లో సాగింది, 1996 లో ఆయన ఎస్ఎస్‌సి పూర్తి చేశారు. అనంతరం [[నెల్లూరు]] లోని రత్నం మెడికల్ జూనియర్ కాలేజీ నుండి ఇంటర్మీడియట్ (బైపిసి) పూర్తి చేశారు. 2007 లో నెల్లూరులోని నారాయణ మెడికల్ కాలేజ్ నుండి MBBS పట్టా పొందారు. ఆ తర్వాత ఎన్.టి.ఆర్. ఆరోగ్య విజ్ఞాన విశ్వవిద్యాలయం నుండి హాస్పిటల్ అడ్మినిస్ట్రేషన్ విభాగంలో డాక్టర్ ఆఫ్ మెడిసిన్ (MD) పూర్తి చేశారు. == వృత్తి జీవితం == వైద్య విద్య పూర్తి చేసిన తర్వాత, హరిప్రసాద్ వ్యాపార రంగంలోకి ప్రవేశించారు. ఆయన వైద్య రంగానికి సంబంధించిన సేవలను విస్తరించాలనే లక్ష్యంతో "అక్షయ కన్సల్టెన్సీ" అనే సంస్థను స్థాపించి వ్యాపారవేత్తగా రాణించారు. == రాజకీయ జీవితం == వై.ఎస్. జగన్ మోహన్ రెడ్డి ఆశయాలకు, వైఎస్ఆర్ కాంగ్రెస్ పార్టీ ప్రజాసేవకు ఆకర్షితులై హరిప్రసాద్ 2010 లో వైఎస్ఆర్‌సిపిలో చేరారు. కదిరిలో జరిగిన ‘రైతు భరోసా యాత్ర’ సందర్భంలో ఎంపీ పి.వి. మిథున్ రెడ్డి సమక్షంలో ఆయన పార్టీలో చేరారు. 2010 నుండి 2016 వరకు పార్టీ యాక్టివిస్ట్‌గా సేవలందించిన ఆయనను, పార్టీ పట్ల ఆయనకున్న అంకితభావాన్ని గుర్తించి 2016 లో వైఎస్ఆర్‌సిపి ఆంధ్రప్రదేశ్ రాష్ట్ర సంయుక్త కార్యదర్శిగా నియమించింది. పార్టీ బలోపేతానికి, ప్రజా సమస్యల పరిష్కారానికి కృషి చేసిన ఆయనను 2025 లో వైఎస్ఆర్‌సిపి రాష్ట్ర కార్యవర్గ మండలి (SEC) సభ్యుడిగా పార్టీ అధిష్ఠానం నియమించింది. [[కదిరి శాసనసభ నియోజకవర్గం]] పరిధిలో మౌలిక వసతులు, విద్య, వైద్య రంగాల అభివృద్ధికి ప్రాధాన్యత ఇస్తూ ఆయన ఎమ్మెల్యే స్థానానికి పోటీ చేయడానికి ఆసక్తి కనబరిచారు. === కుటుంబ రాజకీయ నేపథ్యం === హరిప్రసాద్ కుటుంబానికి [[కదిరి]] ప్రాంతంలో సుదీర్ఘ రాజకీయ నేపథ్యం ఉంది. ఆయన తండ్రి బత్తల వెంకటరమణ భారత జాతీయ కాంగ్రెస్ (INC) పార్టీలో క్రియాశీల సభ్యుడిగా ఉంటూ, మాజీ ముఖ్యమంత్రి డా[[వై.యస్. రాజశేఖరరెడ్డి|. వై.ఎస్. రాజశేఖర రెడ్డి]] కి అత్యంత సన్నిహితుడిగా వ్యవహరించారు. ఆయన కమ్మరవాండ్లపల్లి పంచాయతీకి 1981 నుండి 2013 వరకు సుదీర్ఘ కాలం సర్పంచ్‌గా సేవలు అందించారు. అలాగే 2009 ఆంధ్రప్రదేశ్ అసెంబ్లీ ఎన్నికలలో హరిప్రసాద్ బాబాయి కదిరి నియోజకవర్గం నుండి కాంగ్రెస్ పార్టీ తరఫున ఎమ్మెల్యేగా పోటీ చేసి స్వల్ప తేడాతో ఓడిపోయారు. == సామాజిక కార్యక్రమాలు == * దేవాదాయాల అభివృద్ధికి ఆర్థిక సహాయం: దురమల మండలం బండ్లపల్లి లోని శ్రీ ఓబులేశ్వర స్వామి దేవస్థానం అభివృద్ధికి 1,00,000 రూపాయలు, దామోల్లపల్లి శ్రీ వేంకటేశ్వర స్వామి ఆలయానికి 1,00,000 రూపాయలు, గండ్లపెంట మండలం వేపరాల గ్రామంలోని శ్రీ సీతారాముల రామాలయానికి 25,000 రూపాయలు విరాళంగా ఇచ్చారు. * మత సామరస్యం: [[కదిరి]] టౌన్ [[రాయచోటి]] రోడ్డులోని మక్కా మసీదు మరమ్మతుల కోసం మసీదు కమిటీకి 1,00,000 రూపాయలు, [[ఓబులరెడ్డిపల్లి]] మసీదు నిర్మాణానికి 1,50,000 రూపాయలు ఆర్థిక సహాయం అందించారు. దర్వాలా మండల కేంద్రంలో జరిగిన బాబాషరాఫుద్దీన్ దర్గా ఉరుసు ఉత్సవాల నిర్వహణకు 15,000 రూపాయలు అందజేశారు. * ఉచిత వైద్య శిబిరాలు: నియోజకవర్గ వ్యాప్తంగా పేద ప్రజల కోసం సుమారు 120 కి పైగా ఉచిత వైద్య శిబిరాలను స్వయంగా నిర్వహించి ఉచితంగా కంటి పరీక్షలు, గుండె, ఊపిరితిత్తులు, మూత్రపిండాల సంబంధిత పరీక్షలు చేయించి మందులు పంపిణీ చేశారు. * [[ప్రజా సంకల్ప యాత్ర|ప్రజా సంకల్ప యాత్ర,]] గడప గడపకు వైఎస్సార్: వైఎస్ జగన్ మోహన్ రెడ్డి చేపట్టిన ప్రజాసంకల్ప యాత్రలో భాగంగా కదిరి నియోజకవర్గంలో 15,000 మందికి పైగా ప్రజలను సమీకరించి యాత్రను విజయవంతం చేశారు. పార్టీ పిలుపునిచ్చిన గడప గడపకు కార్యక్రమం, వంచనపై గర్జన కార్యక్రమాల్లో చురుగ్గా పాల్గొన్నారు. * మౌలిక వసతుల కల్పన: సాదులోల్లపల్లి లోని బోగత్తమ్మ ఆలయానికి వెళ్లే భక్తుల సౌకర్యార్థం 3 కిలోమీటర్ల మేర దెబ్బతిన్న రోడ్డును తన స్వంత ఖర్చులతో మరమ్మతు చేయించారు. కదిరి నియోజకవర్గంలో త్రాగునీటి సమస్య పరిష్కారానికి బోర్లు, వాటర్ ట్యాంకుల ఏర్పాటుకు సహకారం అందించారు. == వ్యక్తిగత జీవితం == డా. బత్తల హరిప్రసాద్‌కు డా. బత్తల సజనితో వివాహం జరిగింది. ఆమె పిల్లల వైద్య నిపుణురాలిగా (MBBS, DCH) సేవలందిస్తున్నారు. == మూలాలు == {{DEFAULTSORT:హరిప్రసాద్, బత్తల}} [[Category:1989 జననాలు]] [[Category:జీవించి ఉన్న వ్యక్తులు]] [[Category:శ్రీ సత్యసాయి జిల్లా రాజకీయ నాయకులు]] [[Category:ఆంధ్రప్రదేశ్ వైద్యులు]] [[Category:వైఎస్ఆర్ కాంగ్రెస్ పార్టీ నాయకులు]] [[Category:ఆంధ్రప్రదేశ్ వ్యాపారవేత్తలు]] [[Category:కదిరి వ్యక్తులు]] akzrsuyxq86rw1rs2ukf0axsyoedh96 4908392 4908391 2026-07-19T12:27:10Z ఉదయ్ కిరణ్ 124579 /* */ 4908392 wikitext text/x-wiki {{Short description|ఆంధ్రప్రదేశ్‌కు చెందిన రాజకీయ నాయకుడు, వైద్యుడు}} {{Infobox politician | name = డా. బత్తల హరిప్రసాద్ | image = | caption = | office = వైఎస్ఆర్ కాంగ్రెస్ పార్టీ రాష్ట్ర కార్యవర్గ మండలి (SEC) సభ్యుడు | term_start = 2025 | term_end = | office1 = ఆంధ్రప్రదేశ్ వైఎస్ఆర్ కాంగ్రెస్ పార్టీ రాష్ట్ర సంయుక్త కార్యదర్శి | term_start1 = 2016 | term_end1 = | birth_date = {{Birth date and age|1989|6|20}} | birth_place = [[కదిరి]], [[శ్రీ సత్యసాయి జిల్లా]], [[ఆంధ్రప్రదేశ్]], [[భారతదేశం]] | nationality = భారతీయ | party = [[వైఎస్ఆర్ కాంగ్రెస్ పార్టీ]] | parents = బత్తల వెంకటరమణ (తండ్రి)<br>బత్తల చంద్రమ్మ (తల్లి) | spouse = డా. బత్తల సజని (MBBS, DCH) | residence = [[కదిరి]], [[ఆంధ్రప్రదేశ్]] | education = MBBS, MD (హాస్పిటల్ అడ్మినిస్ట్రేషన్) | profession = రాజకీయ నాయకుడు, వైద్యుడు, వ్యాపారవేత్త }} '''డా. బత్తల హరిప్రసాద్''' (జననం 1989 జూన్ 20) ఆంధ్రప్రదేశ్‌కు చెందిన ప్రముఖ సామాజిక కార్యకర్త, రాజకీయ నాయకుడు, వైద్యుడు. ఆయన [[వైఎస్ఆర్ కాంగ్రెస్ పార్టీ]] (YSRCP) రాష్ట్ర కార్యవర్గ మండలి (SEC) సభ్యుడిగా, ఆంధ్రప్రదేశ్ రాష్ట్ర సంయుక్త కార్యదర్శిగా బాధ్యతలు నిర్వర్తిస్తున్నారు. 2024 లోక్‌సభ ఎన్నికలలో ఆయన కదిరి శాసనసభ నియోజకవర్గం నుండి ఎమ్మెల్యే అభ్యర్థిత్వానికి ప్రయత్నించారు.<ref>{{Cite web|last=ABN|date=2025-07-05|title=CBI Investigation: వైద్య కళాశాలల స్కాంలో.. బత్తల రింగ్‌మాస్టర్‌|url=https://www.andhrajyothy.com/2025/andhra-pradesh/medical-college-scam-cbi-investigation-batal-hariprasad-ycp-leader-corruption-in-education-1422521.html|access-date=2026-07-19|website=Andhrajyothy Telugu News|language=te}}</ref><ref>{{Cite web|last=ABN|date=2025-07-05|title=CBI Investigation: వైద్య కళాశాలల స్కాంలో.. బత్తల రింగ్‌మాస్టర్‌|url=https://www.andhrajyothy.com/2025/andhra-pradesh/medical-college-scam-cbi-investigation-batal-hariprasad-ycp-leader-corruption-in-education-1422521.html|access-date=2026-07-19|website=Andhrajyothy Telugu News|language=te}}</ref> == ప్రారంభ జీవితం, విద్య == బత్తల హరిప్రసాద్ 1989 జూన్ 20న [[ఆంధ్రప్రదేశ్]] రాష్ట్రం, [[శ్రీ సత్యసాయి జిల్లా]] లోని [[కదిరి]] పట్టణంలో జన్మించారు. ఆయన తల్లిదండ్రులు బత్తల వెంకటరమణ, బత్తల చంద్రమ్మ. హరిప్రసాద్ ప్రాథమిక విద్య కదిరిలోని శ్రీ శారదా విద్యానికేతన్‌లో సాగింది, 1996 లో ఆయన ఎస్ఎస్‌సి పూర్తి చేశారు. అనంతరం [[నెల్లూరు]] లోని రత్నం మెడికల్ జూనియర్ కాలేజీ నుండి ఇంటర్మీడియట్ (బైపిసి) పూర్తి చేశారు. 2007 లో నెల్లూరులోని నారాయణ మెడికల్ కాలేజ్ నుండి MBBS పట్టా పొందారు. ఆ తర్వాత ఎన్.టి.ఆర్. ఆరోగ్య విజ్ఞాన విశ్వవిద్యాలయం నుండి హాస్పిటల్ అడ్మినిస్ట్రేషన్ విభాగంలో డాక్టర్ ఆఫ్ మెడిసిన్ (MD) పూర్తి చేశారు. == వృత్తి జీవితం == వైద్య విద్య పూర్తి చేసిన తర్వాత, హరిప్రసాద్ వ్యాపార రంగంలోకి ప్రవేశించారు. ఆయన వైద్య రంగానికి సంబంధించిన సేవలను విస్తరించాలనే లక్ష్యంతో "అక్షయ కన్సల్టెన్సీ" అనే సంస్థను స్థాపించి వ్యాపారవేత్తగా రాణించారు. == రాజకీయ జీవితం == వై.ఎస్. జగన్ మోహన్ రెడ్డి ఆశయాలకు, వైఎస్ఆర్ కాంగ్రెస్ పార్టీ ప్రజాసేవకు ఆకర్షితులై హరిప్రసాద్ 2010 లో వైఎస్ఆర్‌సిపిలో చేరారు. కదిరిలో జరిగిన ‘రైతు భరోసా యాత్ర’ సందర్భంలో ఎంపీ పి.వి. మిథున్ రెడ్డి సమక్షంలో ఆయన పార్టీలో చేరారు. 2010 నుండి 2016 వరకు పార్టీ యాక్టివిస్ట్‌గా సేవలందించిన ఆయనను, పార్టీ పట్ల ఆయనకున్న అంకితభావాన్ని గుర్తించి 2016 లో వైఎస్ఆర్‌సిపి ఆంధ్రప్రదేశ్ రాష్ట్ర సంయుక్త కార్యదర్శిగా నియమించింది. పార్టీ బలోపేతానికి, ప్రజా సమస్యల పరిష్కారానికి కృషి చేసిన ఆయనను 2025 లో వైఎస్ఆర్‌సిపి రాష్ట్ర కార్యవర్గ మండలి (SEC) సభ్యుడిగా పార్టీ అధిష్ఠానం నియమించింది. [[కదిరి శాసనసభ నియోజకవర్గం]] పరిధిలో మౌలిక వసతులు, విద్య, వైద్య రంగాల అభివృద్ధికి ప్రాధాన్యత ఇస్తూ ఆయన ఎమ్మెల్యే స్థానానికి పోటీ చేయడానికి ఆసక్తి కనబరిచారు. === కుటుంబ రాజకీయ నేపథ్యం === హరిప్రసాద్ కుటుంబానికి [[కదిరి]] ప్రాంతంలో సుదీర్ఘ రాజకీయ నేపథ్యం ఉంది. ఆయన తండ్రి బత్తల వెంకటరమణ భారత జాతీయ కాంగ్రెస్ (INC) పార్టీలో క్రియాశీల సభ్యుడిగా ఉంటూ, మాజీ ముఖ్యమంత్రి డా[[వై.యస్. రాజశేఖరరెడ్డి|. వై.ఎస్. రాజశేఖర రెడ్డి]] కి అత్యంత సన్నిహితుడిగా వ్యవహరించారు. ఆయన కమ్మరవాండ్లపల్లి పంచాయతీకి 1981 నుండి 2013 వరకు సుదీర్ఘ కాలం సర్పంచ్‌గా సేవలు అందించారు. అలాగే 2009 ఆంధ్రప్రదేశ్ అసెంబ్లీ ఎన్నికలలో హరిప్రసాద్ బాబాయి కదిరి నియోజకవర్గం నుండి కాంగ్రెస్ పార్టీ తరఫున ఎమ్మెల్యేగా పోటీ చేసి స్వల్ప తేడాతో ఓడిపోయారు. == సామాజిక కార్యక్రమాలు == * దేవాదాయాల అభివృద్ధికి ఆర్థిక సహాయం: దురమల మండలం బండ్లపల్లి లోని శ్రీ ఓబులేశ్వర స్వామి దేవస్థానం అభివృద్ధికి 1,00,000 రూపాయలు, దామోల్లపల్లి శ్రీ వేంకటేశ్వర స్వామి ఆలయానికి 1,00,000 రూపాయలు, గండ్లపెంట మండలం వేపరాల గ్రామంలోని శ్రీ సీతారాముల రామాలయానికి 25,000 రూపాయలు విరాళంగా ఇచ్చారు. * మత సామరస్యం: [[కదిరి]] టౌన్ [[రాయచోటి]] రోడ్డులోని మక్కా మసీదు మరమ్మతుల కోసం మసీదు కమిటీకి 1,00,000 రూపాయలు, [[ఓబులరెడ్డిపల్లి]] మసీదు నిర్మాణానికి 1,50,000 రూపాయలు ఆర్థిక సహాయం అందించారు. దర్వాలా మండల కేంద్రంలో జరిగిన బాబాషరాఫుద్దీన్ దర్గా ఉరుసు ఉత్సవాల నిర్వహణకు 15,000 రూపాయలు అందజేశారు. * ఉచిత వైద్య శిబిరాలు: నియోజకవర్గ వ్యాప్తంగా పేద ప్రజల కోసం సుమారు 120 కి పైగా ఉచిత వైద్య శిబిరాలను స్వయంగా నిర్వహించి ఉచితంగా కంటి పరీక్షలు, గుండె, ఊపిరితిత్తులు, మూత్రపిండాల సంబంధిత పరీక్షలు చేయించి మందులు పంపిణీ చేశారు. * [[ప్రజా సంకల్ప యాత్ర|ప్రజా సంకల్ప యాత్ర,]] గడప గడపకు వైఎస్సార్: వైఎస్ జగన్ మోహన్ రెడ్డి చేపట్టిన ప్రజాసంకల్ప యాత్రలో భాగంగా కదిరి నియోజకవర్గంలో 15,000 మందికి పైగా ప్రజలను సమీకరించి యాత్రను విజయవంతం చేశారు. పార్టీ పిలుపునిచ్చిన గడప గడపకు కార్యక్రమం, వంచనపై గర్జన కార్యక్రమాల్లో చురుగ్గా పాల్గొన్నారు. * మౌలిక వసతుల కల్పన: సాదులోల్లపల్లి లోని బోగత్తమ్మ ఆలయానికి వెళ్లే భక్తుల సౌకర్యార్థం 3 కిలోమీటర్ల మేర దెబ్బతిన్న రోడ్డును తన స్వంత ఖర్చులతో మరమ్మతు చేయించారు. కదిరి నియోజకవర్గంలో త్రాగునీటి సమస్య పరిష్కారానికి బోర్లు, వాటర్ ట్యాంకుల ఏర్పాటుకు సహకారం అందించారు. == వ్యక్తిగత జీవితం == డా. బత్తల హరిప్రసాద్‌కు డా. బత్తల సజనితో వివాహం జరిగింది. ఆమె పిల్లల వైద్య నిపుణురాలిగా (MBBS, DCH) సేవలందిస్తున్నారు. == మూలాలు == {{DEFAULTSORT:హరిప్రసాద్, బత్తల}} [[Category:1989 జననాలు]] [[Category:జీవించి ఉన్న వ్యక్తులు]] [[Category:శ్రీ సత్యసాయి జిల్లా రాజకీయ నాయకులు]] [[Category:ఆంధ్రప్రదేశ్ వైద్యులు]] [[Category:వైఎస్ఆర్ కాంగ్రెస్ పార్టీ నాయకులు]] [[Category:ఆంధ్రప్రదేశ్ వ్యాపారవేత్తలు]] [[Category:కదిరి వ్యక్తులు]] 0n2ixff1v43y1wpirs81khfvefe6vz8 4908394 4908392 2026-07-19T12:28:08Z ఉదయ్ కిరణ్ 124579 /* */ 4908394 wikitext text/x-wiki {{Short description|ఆంధ్రప్రదేశ్‌కు చెందిన రాజకీయ నాయకుడు, వైద్యుడు}} {{Infobox politician | name = డా. బత్తల హరిప్రసాద్ | image = | caption = | office = వైఎస్ఆర్ కాంగ్రెస్ పార్టీ రాష్ట్ర కార్యవర్గ మండలి (SEC) సభ్యుడు | term_start = 2025 | term_end = | office1 = ఆంధ్రప్రదేశ్ వైఎస్ఆర్ కాంగ్రెస్ పార్టీ రాష్ట్ర సంయుక్త కార్యదర్శి | term_start1 = 2016 | term_end1 = | birth_date = {{Birth date and age|1989|6|20}} | birth_place = [[కదిరి]], [[శ్రీ సత్యసాయి జిల్లా]], [[ఆంధ్రప్రదేశ్]], [[భారతదేశం]] | nationality = భారతీయ | party = [[వైఎస్ఆర్ కాంగ్రెస్ పార్టీ]] | parents = బత్తల వెంకటరమణ (తండ్రి)<br>బత్తల చంద్రమ్మ (తల్లి) | spouse = డా. బత్తల సజని (MBBS, DCH) | residence = [[కదిరి]], [[ఆంధ్రప్రదేశ్]] | education = MBBS, MD (హాస్పిటల్ అడ్మినిస్ట్రేషన్) | profession = రాజకీయ నాయకుడు, వైద్యుడు, వ్యాపారవేత్త }} '''డా. బత్తల హరిప్రసాద్''' (జననం 1989 జూన్ 20) ఆంధ్రప్రదేశ్‌కు చెందిన ప్రముఖ సామాజిక కార్యకర్త, రాజకీయ నాయకుడు, వైద్యుడు. ఆయన [[వైఎస్ఆర్ కాంగ్రెస్ పార్టీ]] (YSRCP) రాష్ట్ర కార్యవర్గ మండలి (SEC) సభ్యుడిగా, ఆంధ్రప్రదేశ్ రాష్ట్ర సంయుక్త కార్యదర్శిగా బాధ్యతలు నిర్వర్తిస్తున్నారు. 2024 లోక్‌సభ ఎన్నికలలో ఆయన కదిరి శాసనసభ నియోజకవర్గం నుండి ఎమ్మెల్యే అభ్యర్థిత్వానికి ప్రయత్నించారు.<ref>{{Cite web|last=ABN|date=2025-07-05|title=CBI Investigation: వైద్య కళాశాలల స్కాంలో.. బత్తల రింగ్‌మాస్టర్‌|url=https://www.andhrajyothy.com/2025/andhra-pradesh/medical-college-scam-cbi-investigation-batal-hariprasad-ycp-leader-corruption-in-education-1422521.html|access-date=2026-07-19|website=Andhrajyothy Telugu News|language=te}}</ref><ref>{{Cite web|last=ABN|date=2025-07-04|title=YSRCP Medical Scam: మెడికల్ స్కాం.. వైసీపీ కీలక నేత దందాలు వెలుగులోకి..|url=https://www.andhrajyothy.com/2025/andhra-pradesh/kadapa/ysrcp-leader-bathala-hariprasad-involvement-in-medical-scam-exposed-vk-1422265.html|access-date=2026-07-19|website=Andhrajyothy Telugu News|language=te}}</ref> == ప్రారంభ జీవితం, విద్య == బత్తల హరిప్రసాద్ 1989 జూన్ 20న [[ఆంధ్రప్రదేశ్]] రాష్ట్రం, [[శ్రీ సత్యసాయి జిల్లా]] లోని [[కదిరి]] పట్టణంలో జన్మించారు. ఆయన తల్లిదండ్రులు బత్తల వెంకటరమణ, బత్తల చంద్రమ్మ. హరిప్రసాద్ ప్రాథమిక విద్య కదిరిలోని శ్రీ శారదా విద్యానికేతన్‌లో సాగింది, 1996 లో ఆయన ఎస్ఎస్‌సి పూర్తి చేశారు. అనంతరం [[నెల్లూరు]] లోని రత్నం మెడికల్ జూనియర్ కాలేజీ నుండి ఇంటర్మీడియట్ (బైపిసి) పూర్తి చేశారు. 2007 లో నెల్లూరులోని నారాయణ మెడికల్ కాలేజ్ నుండి MBBS పట్టా పొందారు. ఆ తర్వాత ఎన్.టి.ఆర్. ఆరోగ్య విజ్ఞాన విశ్వవిద్యాలయం నుండి హాస్పిటల్ అడ్మినిస్ట్రేషన్ విభాగంలో డాక్టర్ ఆఫ్ మెడిసిన్ (MD) పూర్తి చేశారు. == వృత్తి జీవితం == వైద్య విద్య పూర్తి చేసిన తర్వాత, హరిప్రసాద్ వ్యాపార రంగంలోకి ప్రవేశించారు. ఆయన వైద్య రంగానికి సంబంధించిన సేవలను విస్తరించాలనే లక్ష్యంతో "అక్షయ కన్సల్టెన్సీ" అనే సంస్థను స్థాపించి వ్యాపారవేత్తగా రాణించారు. == రాజకీయ జీవితం == వై.ఎస్. జగన్ మోహన్ రెడ్డి ఆశయాలకు, వైఎస్ఆర్ కాంగ్రెస్ పార్టీ ప్రజాసేవకు ఆకర్షితులై హరిప్రసాద్ 2010 లో వైఎస్ఆర్‌సిపిలో చేరారు. కదిరిలో జరిగిన ‘రైతు భరోసా యాత్ర’ సందర్భంలో ఎంపీ పి.వి. మిథున్ రెడ్డి సమక్షంలో ఆయన పార్టీలో చేరారు. 2010 నుండి 2016 వరకు పార్టీ యాక్టివిస్ట్‌గా సేవలందించిన ఆయనను, పార్టీ పట్ల ఆయనకున్న అంకితభావాన్ని గుర్తించి 2016 లో వైఎస్ఆర్‌సిపి ఆంధ్రప్రదేశ్ రాష్ట్ర సంయుక్త కార్యదర్శిగా నియమించింది. పార్టీ బలోపేతానికి, ప్రజా సమస్యల పరిష్కారానికి కృషి చేసిన ఆయనను 2025 లో వైఎస్ఆర్‌సిపి రాష్ట్ర కార్యవర్గ మండలి (SEC) సభ్యుడిగా పార్టీ అధిష్ఠానం నియమించింది. [[కదిరి శాసనసభ నియోజకవర్గం]] పరిధిలో మౌలిక వసతులు, విద్య, వైద్య రంగాల అభివృద్ధికి ప్రాధాన్యత ఇస్తూ ఆయన ఎమ్మెల్యే స్థానానికి పోటీ చేయడానికి ఆసక్తి కనబరిచారు. === కుటుంబ రాజకీయ నేపథ్యం === హరిప్రసాద్ కుటుంబానికి [[కదిరి]] ప్రాంతంలో సుదీర్ఘ రాజకీయ నేపథ్యం ఉంది. ఆయన తండ్రి బత్తల వెంకటరమణ భారత జాతీయ కాంగ్రెస్ (INC) పార్టీలో క్రియాశీల సభ్యుడిగా ఉంటూ, మాజీ ముఖ్యమంత్రి డా[[వై.యస్. రాజశేఖరరెడ్డి|. వై.ఎస్. రాజశేఖర రెడ్డి]] కి అత్యంత సన్నిహితుడిగా వ్యవహరించారు. ఆయన కమ్మరవాండ్లపల్లి పంచాయతీకి 1981 నుండి 2013 వరకు సుదీర్ఘ కాలం సర్పంచ్‌గా సేవలు అందించారు. అలాగే 2009 ఆంధ్రప్రదేశ్ అసెంబ్లీ ఎన్నికలలో హరిప్రసాద్ బాబాయి కదిరి నియోజకవర్గం నుండి కాంగ్రెస్ పార్టీ తరఫున ఎమ్మెల్యేగా పోటీ చేసి స్వల్ప తేడాతో ఓడిపోయారు. == సామాజిక కార్యక్రమాలు == * దేవాదాయాల అభివృద్ధికి ఆర్థిక సహాయం: దురమల మండలం బండ్లపల్లి లోని శ్రీ ఓబులేశ్వర స్వామి దేవస్థానం అభివృద్ధికి 1,00,000 రూపాయలు, దామోల్లపల్లి శ్రీ వేంకటేశ్వర స్వామి ఆలయానికి 1,00,000 రూపాయలు, గండ్లపెంట మండలం వేపరాల గ్రామంలోని శ్రీ సీతారాముల రామాలయానికి 25,000 రూపాయలు విరాళంగా ఇచ్చారు. * మత సామరస్యం: [[కదిరి]] టౌన్ [[రాయచోటి]] రోడ్డులోని మక్కా మసీదు మరమ్మతుల కోసం మసీదు కమిటీకి 1,00,000 రూపాయలు, [[ఓబులరెడ్డిపల్లి]] మసీదు నిర్మాణానికి 1,50,000 రూపాయలు ఆర్థిక సహాయం అందించారు. దర్వాలా మండల కేంద్రంలో జరిగిన బాబాషరాఫుద్దీన్ దర్గా ఉరుసు ఉత్సవాల నిర్వహణకు 15,000 రూపాయలు అందజేశారు. * ఉచిత వైద్య శిబిరాలు: నియోజకవర్గ వ్యాప్తంగా పేద ప్రజల కోసం సుమారు 120 కి పైగా ఉచిత వైద్య శిబిరాలను స్వయంగా నిర్వహించి ఉచితంగా కంటి పరీక్షలు, గుండె, ఊపిరితిత్తులు, మూత్రపిండాల సంబంధిత పరీక్షలు చేయించి మందులు పంపిణీ చేశారు. * [[ప్రజా సంకల్ప యాత్ర|ప్రజా సంకల్ప యాత్ర,]] గడప గడపకు వైఎస్సార్: వైఎస్ జగన్ మోహన్ రెడ్డి చేపట్టిన ప్రజాసంకల్ప యాత్రలో భాగంగా కదిరి నియోజకవర్గంలో 15,000 మందికి పైగా ప్రజలను సమీకరించి యాత్రను విజయవంతం చేశారు. పార్టీ పిలుపునిచ్చిన గడప గడపకు కార్యక్రమం, వంచనపై గర్జన కార్యక్రమాల్లో చురుగ్గా పాల్గొన్నారు. * మౌలిక వసతుల కల్పన: సాదులోల్లపల్లి లోని బోగత్తమ్మ ఆలయానికి వెళ్లే భక్తుల సౌకర్యార్థం 3 కిలోమీటర్ల మేర దెబ్బతిన్న రోడ్డును తన స్వంత ఖర్చులతో మరమ్మతు చేయించారు. కదిరి నియోజకవర్గంలో త్రాగునీటి సమస్య పరిష్కారానికి బోర్లు, వాటర్ ట్యాంకుల ఏర్పాటుకు సహకారం అందించారు. == వ్యక్తిగత జీవితం == డా. బత్తల హరిప్రసాద్‌కు డా. బత్తల సజనితో వివాహం జరిగింది. ఆమె పిల్లల వైద్య నిపుణురాలిగా (MBBS, DCH) సేవలందిస్తున్నారు. == మూలాలు == {{DEFAULTSORT:హరిప్రసాద్, బత్తల}} [[Category:1989 జననాలు]] [[Category:జీవించి ఉన్న వ్యక్తులు]] [[Category:శ్రీ సత్యసాయి జిల్లా రాజకీయ నాయకులు]] [[Category:ఆంధ్రప్రదేశ్ వైద్యులు]] [[Category:వైఎస్ఆర్ కాంగ్రెస్ పార్టీ నాయకులు]] [[Category:ఆంధ్రప్రదేశ్ వ్యాపారవేత్తలు]] [[Category:కదిరి వ్యక్తులు]] hcpc6fsxhov1m0t1w1v2z6n68xo7apw 1 503532 4908388 2026-07-19T12:13:55Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4908388 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 0 503533 4908393 2026-07-19T12:27:56Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 [[WP:AES|←]]Created page with ''''బాబా రతన్ హిందీ''' (అరబిక్: بابا رتن الهندي لي ليد. 'బాబా రతన్ ది ఇండియన్', పేరు కూడా రత్తన అని 12 వ శతాబ్దపు ఇస్లామిక్ వృత్తాంతాలలో మొదట ప్రస్తావించబడిన వ్యక్తి, అతను ఉద్దేశపూర్వకంగా...' 4908393 wikitext text/x-wiki '''బాబా రతన్ హిందీ''' (అరబిక్: بابا رتن الهندي لي ليد. 'బాబా రతన్ ది ఇండియన్', పేరు కూడా రత్తన అని 12 వ శతాబ్దపు ఇస్లామిక్ వృత్తాంతాలలో మొదట ప్రస్తావించబడిన వ్యక్తి, అతను ఉద్దేశపూర్వకంగా ఏడు వందల సంవత్సరాలకు పైగా జీవించాడు, భారతదేశానికి చెందిన ఇస్లామిక్ ప్రవక్త ముహమ్మద్ అరబ్ కాని సహచరుడని చెప్పబడింది.<ref name=":1">{{Cite book|title=Sacred Spaces: Exploring Traditions of Shared Faith in India|last=Sikand|first=Yoginder|publisher=Penguin Books|year=2003|isbn=9780143029311|pages=197–213|chapter=The Baba of Bhatinda}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=_v6IWkCLnEwC&dq=baba+ratan&pg=PA79|title=Early Mystics in Turkish Literature|last=Köprülü|first=Mehmet Fuat|date=2006|publisher=Psychology Press|isbn=978-0-415-36686-1|pages=79|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=QK0aLjQtX2cC&dq=baba+ratan&pg=PA220|title=Muslim Saints of South Asia: The Eleventh to Fifteenth Centuries|last=Suvorova|first=Anna|date=2004|publisher=Routledge|isbn=978-1-134-37006-1|page=220|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=fbJEAgAAQBAJ&dq=baba+ratan&pg=PA254|title=Religion and Identity in South Asia and Beyond: Essays in Honor of Patrick Olivelle|last=Lindquist|first=Steven E.|date=2013|publisher=Anthem Press|isbn=978-1-78308-067-0|page=254|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com.pk/books?redir_esc=y&id=rfIvAQAAIAAJ&focus=searchwithinvolume&q=+Ratan+Hindi+|title=A Cultural History of India|last=Basham|first=A. L.|date=1997|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-563921-6|pages=466|language=en}}</ref> బాబా రతన్ గురించి ప్రామాణికమైన చారిత్రక ప్రస్తావన అందుబాటులో లేదు-ఆయన గురించి తెలిసినవన్నీ మధ్యయుగ వృత్తాంతాలు, ప్రబలమైన మౌఖిక సంప్రదాయాలపై ఆధారపడి ఉన్నాయి.<ref name=":22">{{Cite journal |last=Parihar |first=Subhash |date=2001 |title=The Dargāh of Bābā Ḥājī Ratan at Bhatinda |url=https://www.jstor.org/stable/20837077 |journal=Islamic Studies |volume=40 |issue=1 |pages=105–132 |issn=0578-8072 |jstor=20837077 |url-access=subscription}}</ref> == వివరణ == సంప్రదాయం ప్రకారం, పంజాబ్‌లోని [[భటిండా]]<nowiki/>కు చెందిన బాబా రతన్, భారతదేశం నుండి అరేబియాకు వస్తువులను తీసుకువెళ్ళే ఒక వ్యాపారి, ముహమ్మద్ సహచరుడు, అతను 700 సంవత్సరాలకు పైగా జీవించే భాగ్యం పొందాడు.<ref name=":1" /><ref name=":0">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=6YiUDwAAQBAJ&dq=baba+ratan+partition&pg=PT190|title=Spatializing Popular Sufi Shrines in Punjab: Dreams, Memories, Territoriality|last=Snehi|first=Yogesh|date=2019|publisher=Taylor & Francis|isbn=978-0-429-51563-7|pages=190|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=O3GXOqPa67MC&dq=baba+ratan+700+years&pg=PA328|title=Biographical Encyclopaedia of Sufis: South Asia|last=Hanif|first=N.|date=2000|publisher=Sarup & Sons|isbn=978-81-7625-087-0|pages=328|language=en}}</ref> పండితుడు మనాజీర్ అహ్సాన్ గిలానీ ప్రకారం, బాబా రతన్ గురించి మొదటి ప్రస్తావన 12వ శతాబ్దానికి చెందినది.<ref name=":0" /><ref name=":1" /> ఆ సమయంలో, ముహమ్మద్ భారతీయ సహబా ఇంకా సజీవంగా ఉన్నట్లు కథలు ప్రసారం చేయడం ప్రారంభించాయి, మధ్య ఆసియా, పశ్చిమ ఆసియా నుండి వివిధ ముస్లిం పండితులు, వ్యాపారులు, ఇబెరియన్ ద్వీపకల్పంలోని అల్-అండలుస్ వరకు, ఆయనను కలవడానికి, ముహమ్మద్ పై అతని వృత్తాంతాలను వినడానికి, వాటి ఆధారంగా హదీసులను సంకలనం చేయడానికి భటిండా వెళ్లారు.<ref name=":1" /> అతని గురించి మధ్యయుగ ముస్లిం పండితుల అభిప్రాయాలు విభజించబడ్డాయి అల్-ధహాబి (1274-1348) ప్రకారం, బాబా రతన్ ఒక మోసగాడు, అబద్ధికుడు, అయితే అతని సమకాలీన అల్-సఫాది (1296-1363) రతన్ వాదనలు ప్రామాణికమైనవిగా భావించారు.<ref name=":1" /> నాథ్ యోగుల వద్ద కూడా అతని జీవితానికి సంబంధించిన అనేక గాథలు ఉన్నాయి, వాటిలో కొన్ని అతన్ని గోరఖ్‌నాథ్ శిష్యుడిగా లేదా స్వయంగా గోరఖ్‌నాథ్‌గా వర్ణించాయి.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=C-2lR4XaTgwC&q=baba+ratan+hindi&pg=PA50|title=India and Indonesia: General Perspectives|last=Heesterman|first=J. C.|publisher=Brill|year=1989|isbn=9004083650|pages=50}}</ref> ఇతరులు అతనిని ముహమ్మద్‌తో ముడిపెట్టారు, అతను ఇస్లాం మతంలోకి మారిన తరువాత పంజాబ్‌లోని భటిండాలో స్థిరపడటానికి ముందు, అతను [[హజ్]] సమయంలో ప్రయాణించిన అరేబియాలోని [[మక్కా]] జన్మించాడని ప్రవచించారు.<ref name=":0" /> బాబా రతన్ జీవితంలోని అన్ని వివిధ కథనాలలో, అతను 700 సంవత్సరాల సుదీర్ఘ జీవితాన్ని గడిపిన ఘనత పొందాడు.<ref name=":1" /> బాబా రతన్ తండ్రికి ఇవ్వబడిన పేరు సంప్రదాయాన్ని బట్టి మారుతుంది, కొన్ని వైవిధ్యాలు నుస్ర్, సాహు లేదా జనక్.<ref name=":1" /> ఆయన జీవితంలోని చాలా ముస్లిం వృత్తాంతాలు ఆయన ముహమ్మద్ శిష్యుడు కావడానికి అరేబియా వెళ్ళారని పేర్కొన్నాయి.<ref name=":1" /> == కథన సంస్కరణలు == === హాఫిజ్ ఇబ్న్ హజర్ === హఫీజ్ ఇబ్న్ హజార్ రచించిన 16వ శతాబ్దపు ''అసబ్'' ప్రకారం, బాబా రతన్ తాత జనక్ దేవ్ సర్రాఫ్ అనే భటిండాకు చెందిన ఒక వైశ్య హిందువు.<ref name=":1" /> ఈ రచనలో ఉన్న ఈ వివరాలు చాలా మంది ముస్లిం వృత్తాంతాలకు భిన్నంగా ఉన్నాయి.<ref name=":1" /> హఫీజ్ ఇబ్న్ హజార్ ప్రస్తావించిన బాబా రతన్ కొన్ని వృత్తాంతాలు ఈ క్రింది విధంగా ఉన్నాయి:<ref name=":1" /> * ఇరాక్‌లోని బస్రా ప్రయాణిస్తున్నప్పుడు బాబా రతన్ గురించి తెలుసుకున్న 12వ శతాబ్దపు అబూ మార్వాన్ అండలుసి ప్రకారం, బాబా రతన్ తన ఆశ్రమంలో బాబా రతన్ను కలవడానికి భటిండాకు వెళుతున్నట్లు భావిస్తున్నారు, బాబా రతൻ తెలుపు జుట్టు గల వృద్ధుడు, అతను అర్థం చేసుకోలేని భాష మాట్లాడేవాడు. బాబా రతన్ మాటలు యాత్రికుడి కోసం అనువదించబడ్డాయి, ఇందులో బాబా రతన్ కందకపు యుద్ధ సమయంలో మదీనాలో ఉన్నాడని, ఆ సమయంలో తనకు 14 ఏళ్లు అని చెప్పుకునే వాదన ఉంది. బాబా రతన్ తాను కందకాలు తవ్వడానికి సహాయం చేశానని, ముహమ్మద్ తనను అలా చేయడం చూసినప్పుడు, అతను సుదీర్ఘ జీవితాన్ని గడపాలని ఆశీర్వదించాడని పేర్కొన్నాడు.<ref name=":1" /> * ఖోరాసాన్ చెందిన సయ్యద్ అలీ బిన్ ముహమ్మద్ కూడా బాబా రతన్ను సందర్శించినట్లు భావిస్తున్నారు, ప్రవక్త ఇంకా చిన్నతనంలోనే రతన్ ముహమ్మద్ తో ఆడుకున్నారని చెప్పబడింది. ముహమ్మద్ జననం తరువాత "ప్రవక్తల ముద్ర" రావడం గురించి విన్నట్లు బాబా రతన్ పేర్కొన్నాడు, అందువల్ల అతన్ని కలవడానికి అరేబియాకు వెళ్లాడు. రతన్ మక్కా చేరుకున్నప్పుడు, తుఫాను వచ్చింది, శివార్లలో ఒంటెలతో ఉన్న ఒక బిడ్డను చూశాడు, అతను ముహమ్మద్ అయ్యాడు. వరద కారణంగా ఒంటెలలో ఒకదాని నుండి బాలుడు వేరు చేయబడినప్పుడు యువ ముహమ్మద్ ఇబ్బందుల్లో పడ్డాడు, బాబా రతన్ తప్పిపోయిన ఒంటె వద్దకు వెళ్ళడానికి బాలుడిని పట్టుకుని నీటి పైన పట్టుకుని రక్షించడానికి వచ్చాడు. ప్రతిస్పందనగా, దీర్ఘాయువు కలిగిన బాలుడు రతన్. రతన్, బాలుడు ముహమ్మద్ అని తెలియకుండానే, మక్కా వైపు వెళ్ళడం కొనసాగించాడు, కాని ప్రవక్తను గుర్తించలేకపోయాడు (30 సంవత్సరాల క్రితం అతను ముహమ్మద్ను తిరిగి మెద్విండా కు పంపించాడు, అతను తిరిగి వచ్చి తన ఒంటెతో కలిసి అరేబియాకు వెళ్ళిన వ్యక్తిగా గుర్తించాడు. అప్పుడు, రతన్ ఇస్లాం మతంలోకి మారి, భటిండాకు తిరిగి రావడానికి ముందు 12 రోజులు ముహమ్మద్ తో ఉన్నాడు.<ref name=":1" /> * హుస్సేన్ బిన్ ముహమ్మద్ బాబా రతన్ ను సందర్శించిన మరో మధ్యయుగ ముస్లిం పండితుడు. అతని నమోదు చేసిన వృత్తాంతం ఈ క్రింది విధంగా ఉందిః తన యవ్వనంలో భటిండా చేరుకున్న తరువాత, హుస్సేన్ ఒక పాత, వక్రీకృత చెట్టు చుట్టూ గుమిగూడిన జనసమూహాన్ని గమనించాడు, దాని కొమ్మలలో ఒక చిన్న పెట్టె బాబా రతన్ నివాసంగా ఉంది. రతన్ కు స్వాగతం పలికిన తరువాత, రతన్ చిన్నతనంలో, తన తండ్రితో కలిసి అరేబియాకు వాణిజ్య మిషన్లో వెళ్లానని, ఈ పర్యటనలలో ఒకదానిలో, అతను తన ఒంటెలతో చిన్నతనంలో ముహమ్మద్ కు సహాయం చేశాడని వెల్లడించాడు. భారతదేశానికి తిరిగి వచ్చి కొన్ని సంవత్సరాల తరువాత, రతన్ చంద్రుడు రెండుగా విడిపోవడాన్ని, రెండు భాగాలు వరుసగా తూర్పు, పడమర వైపుకు పడిపోవడాన్ని చూశానని, పూర్తిగా చీకటి ఆకాశాన్ని వదిలివేసి, కొంతకాలం తర్వాత మళ్లీ ప్రక్కనే ఉందని, రతన్ దీనిని ఒక అద్భుతం అని అర్థం చేసుకున్నాడు.<ref name=":1" /> === నాథ్ === [[నాథ సంప్రదాయం|నాథ్]] వృత్తాంతాల ప్రకారం, బాబా రతన్ నాథ్ సంప్రదాయాన్ని పశ్చిమాన వ్యాప్తి చేశారు.<ref name=":1" /> బాబా రతన్ [[కాబూల్]] అద్భుతాలు చేసాడు, ఇది ఒక స్థానిక పాలకుడిని ఆకట్టుకుంది, అందువల్ల అతనికి ఒక ఆలయాన్ని నిర్మించడానికి దానిలో ఒక ధూన (పవిత్ర-అగ్ని) ను స్థాపించడానికి భూమి మంజూరు చేయబడింది.<ref name=":1" /> నాథ్ కథనం ప్రకారం, బాబా రతన్ [[పృథ్వీరాజ్ చౌహాన్]] వ్యతిరేకంగా ఘోర్ ముహమ్మద్ కు సహాయం చేశాడు.<ref name=":1" /> === విశాఖ సింగ్ === మాల్వా ఇతిహాసంలో విశాఖా సింగ్ బాబా రతన్ ను "రతన్ మాల్" గా పేర్కొంటూ, అతన్ని ముస్లిం ''సిద్ధ'' అభివర్ణించాడు అతను భటిండా పాలకుడు వేనా పాల్ మోసం చేశాడని, ఇస్లామిక్ స్థావరాన్ని జయించడానికి స్థానిక రాజవంశం ముగింపుకు అనుమతించారని పేర్కొన్నాడు.<ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/malwa_itihas_3/malwa_itihas_1/page/n178/|title=Malwa Itihas|last=Singh|first=Sant Visakha|publisher=Gurmat Pracharak Singh Sabha, Ilaka Tihara|year=1953|volume=I|pages=155–156|language=pa|script-title=pa:ਮਾਲਵਾ ਇਤਿਹਾਸ|trans-title=History of Malwa}}</ref> == వారసత్వం == బాబా రతన్ పట్ల గౌరవం మొఘల్ కాలంలో లేదా బహుశా అంతకుముందు ఢిల్లీ సుల్తానేట్ కాలంలో ప్రారంభమైంది.<ref name=":1" /> భారతదేశంలోని భటిండాలో ఆయన పేరు మీద హాజీ రతన్ [[దర్గాహ్|దర్గా]] అనే దర్గా ఉంది.<ref name=":22" /><ref name=":1" /> 1947లో [[భారత విభజన]] సమయంలో పాకిస్తాన్కు వలస వచ్చిన ప్రజలు ఇప్పటికీ ఆయనను గౌరవించేవారు.<ref name=":0" /> ముస్లింలు, హిందువులు, సిక్కులు అందరూ బాబా రతన్ తమదేనని చెప్పుకుంటున్నప్పటికీ, సూఫీయిజంతో ఆయనకు ఉన్న సంబంధం గురించి ఎటువంటి సందేహం లేదు.<ref name=":1" /> == ప్రజాదరణ పొందిన సంస్కృతిలో == అజయ్ భరద్వాజ్ దర్శకత్వం వహించిన 2012 చిత్రం ''<nowiki/>'మిలాంగే బాబే రతన్ దే మేలే తే'' ' ("బాబా రతన్ సంతలో కలుద్దాం") ఈ పౌరాణిక వ్యక్తిని సూచిస్తుంది.<ref>{{Cite journal |last=Murphy |first=Anne |date=2015 |title=The uses of the ‘folk’: cultural historical practice and the modernity of the Guga tradition |url= |journal=South Asian History and Culture |volume=6 |issue=4 |pages=441–461 |doi=10.1080/19472498.2015.1063221 |issn=1947-2498}}</ref> == మూలాలు == {{మూలాలజాబితా}} akbj529jyilnjh883lrsmvpsaou15vl 4908397 4908393 2026-07-19T12:29:56Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 [[వర్గం:భారతీయ ముస్లింలు]] ను చేర్చారు (హాట్‌కేట్ ఉపయోగించి) 4908397 wikitext text/x-wiki '''బాబా రతన్ హిందీ''' (అరబిక్: بابا رتن الهندي لي ليد. 'బాబా రతన్ ది ఇండియన్', పేరు కూడా రత్తన అని 12 వ శతాబ్దపు ఇస్లామిక్ వృత్తాంతాలలో మొదట ప్రస్తావించబడిన వ్యక్తి, అతను ఉద్దేశపూర్వకంగా ఏడు వందల సంవత్సరాలకు పైగా జీవించాడు, భారతదేశానికి చెందిన ఇస్లామిక్ ప్రవక్త ముహమ్మద్ అరబ్ కాని సహచరుడని చెప్పబడింది.<ref name=":1">{{Cite book|title=Sacred Spaces: Exploring Traditions of Shared Faith in India|last=Sikand|first=Yoginder|publisher=Penguin Books|year=2003|isbn=9780143029311|pages=197–213|chapter=The Baba of Bhatinda}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=_v6IWkCLnEwC&dq=baba+ratan&pg=PA79|title=Early Mystics in Turkish Literature|last=Köprülü|first=Mehmet Fuat|date=2006|publisher=Psychology Press|isbn=978-0-415-36686-1|pages=79|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=QK0aLjQtX2cC&dq=baba+ratan&pg=PA220|title=Muslim Saints of South Asia: The Eleventh to Fifteenth Centuries|last=Suvorova|first=Anna|date=2004|publisher=Routledge|isbn=978-1-134-37006-1|page=220|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=fbJEAgAAQBAJ&dq=baba+ratan&pg=PA254|title=Religion and Identity in South Asia and Beyond: Essays in Honor of Patrick Olivelle|last=Lindquist|first=Steven E.|date=2013|publisher=Anthem Press|isbn=978-1-78308-067-0|page=254|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com.pk/books?redir_esc=y&id=rfIvAQAAIAAJ&focus=searchwithinvolume&q=+Ratan+Hindi+|title=A Cultural History of India|last=Basham|first=A. L.|date=1997|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-563921-6|pages=466|language=en}}</ref> బాబా రతన్ గురించి ప్రామాణికమైన చారిత్రక ప్రస్తావన అందుబాటులో లేదు-ఆయన గురించి తెలిసినవన్నీ మధ్యయుగ వృత్తాంతాలు, ప్రబలమైన మౌఖిక సంప్రదాయాలపై ఆధారపడి ఉన్నాయి.<ref name=":22">{{Cite journal |last=Parihar |first=Subhash |date=2001 |title=The Dargāh of Bābā Ḥājī Ratan at Bhatinda |url=https://www.jstor.org/stable/20837077 |journal=Islamic Studies |volume=40 |issue=1 |pages=105–132 |issn=0578-8072 |jstor=20837077 |url-access=subscription}}</ref> == వివరణ == సంప్రదాయం ప్రకారం, పంజాబ్‌లోని [[భటిండా]]<nowiki/>కు చెందిన బాబా రతన్, భారతదేశం నుండి అరేబియాకు వస్తువులను తీసుకువెళ్ళే ఒక వ్యాపారి, ముహమ్మద్ సహచరుడు, అతను 700 సంవత్సరాలకు పైగా జీవించే భాగ్యం పొందాడు.<ref name=":1" /><ref name=":0">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=6YiUDwAAQBAJ&dq=baba+ratan+partition&pg=PT190|title=Spatializing Popular Sufi Shrines in Punjab: Dreams, Memories, Territoriality|last=Snehi|first=Yogesh|date=2019|publisher=Taylor & Francis|isbn=978-0-429-51563-7|pages=190|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=O3GXOqPa67MC&dq=baba+ratan+700+years&pg=PA328|title=Biographical Encyclopaedia of Sufis: South Asia|last=Hanif|first=N.|date=2000|publisher=Sarup & Sons|isbn=978-81-7625-087-0|pages=328|language=en}}</ref> పండితుడు మనాజీర్ అహ్సాన్ గిలానీ ప్రకారం, బాబా రతన్ గురించి మొదటి ప్రస్తావన 12వ శతాబ్దానికి చెందినది.<ref name=":0" /><ref name=":1" /> ఆ సమయంలో, ముహమ్మద్ భారతీయ సహబా ఇంకా సజీవంగా ఉన్నట్లు కథలు ప్రసారం చేయడం ప్రారంభించాయి, మధ్య ఆసియా, పశ్చిమ ఆసియా నుండి వివిధ ముస్లిం పండితులు, వ్యాపారులు, ఇబెరియన్ ద్వీపకల్పంలోని అల్-అండలుస్ వరకు, ఆయనను కలవడానికి, ముహమ్మద్ పై అతని వృత్తాంతాలను వినడానికి, వాటి ఆధారంగా హదీసులను సంకలనం చేయడానికి భటిండా వెళ్లారు.<ref name=":1" /> అతని గురించి మధ్యయుగ ముస్లిం పండితుల అభిప్రాయాలు విభజించబడ్డాయి అల్-ధహాబి (1274-1348) ప్రకారం, బాబా రతన్ ఒక మోసగాడు, అబద్ధికుడు, అయితే అతని సమకాలీన అల్-సఫాది (1296-1363) రతన్ వాదనలు ప్రామాణికమైనవిగా భావించారు.<ref name=":1" /> నాథ్ యోగుల వద్ద కూడా అతని జీవితానికి సంబంధించిన అనేక గాథలు ఉన్నాయి, వాటిలో కొన్ని అతన్ని గోరఖ్‌నాథ్ శిష్యుడిగా లేదా స్వయంగా గోరఖ్‌నాథ్‌గా వర్ణించాయి.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=C-2lR4XaTgwC&q=baba+ratan+hindi&pg=PA50|title=India and Indonesia: General Perspectives|last=Heesterman|first=J. C.|publisher=Brill|year=1989|isbn=9004083650|pages=50}}</ref> ఇతరులు అతనిని ముహమ్మద్‌తో ముడిపెట్టారు, అతను ఇస్లాం మతంలోకి మారిన తరువాత పంజాబ్‌లోని భటిండాలో స్థిరపడటానికి ముందు, అతను [[హజ్]] సమయంలో ప్రయాణించిన అరేబియాలోని [[మక్కా]] జన్మించాడని ప్రవచించారు.<ref name=":0" /> బాబా రతన్ జీవితంలోని అన్ని వివిధ కథనాలలో, అతను 700 సంవత్సరాల సుదీర్ఘ జీవితాన్ని గడిపిన ఘనత పొందాడు.<ref name=":1" /> బాబా రతన్ తండ్రికి ఇవ్వబడిన పేరు సంప్రదాయాన్ని బట్టి మారుతుంది, కొన్ని వైవిధ్యాలు నుస్ర్, సాహు లేదా జనక్.<ref name=":1" /> ఆయన జీవితంలోని చాలా ముస్లిం వృత్తాంతాలు ఆయన ముహమ్మద్ శిష్యుడు కావడానికి అరేబియా వెళ్ళారని పేర్కొన్నాయి.<ref name=":1" /> == కథన సంస్కరణలు == === హాఫిజ్ ఇబ్న్ హజర్ === హఫీజ్ ఇబ్న్ హజార్ రచించిన 16వ శతాబ్దపు ''అసబ్'' ప్రకారం, బాబా రతన్ తాత జనక్ దేవ్ సర్రాఫ్ అనే భటిండాకు చెందిన ఒక వైశ్య హిందువు.<ref name=":1" /> ఈ రచనలో ఉన్న ఈ వివరాలు చాలా మంది ముస్లిం వృత్తాంతాలకు భిన్నంగా ఉన్నాయి.<ref name=":1" /> హఫీజ్ ఇబ్న్ హజార్ ప్రస్తావించిన బాబా రతన్ కొన్ని వృత్తాంతాలు ఈ క్రింది విధంగా ఉన్నాయి:<ref name=":1" /> * ఇరాక్‌లోని బస్రా ప్రయాణిస్తున్నప్పుడు బాబా రతన్ గురించి తెలుసుకున్న 12వ శతాబ్దపు అబూ మార్వాన్ అండలుసి ప్రకారం, బాబా రతన్ తన ఆశ్రమంలో బాబా రతన్ను కలవడానికి భటిండాకు వెళుతున్నట్లు భావిస్తున్నారు, బాబా రతൻ తెలుపు జుట్టు గల వృద్ధుడు, అతను అర్థం చేసుకోలేని భాష మాట్లాడేవాడు. బాబా రతన్ మాటలు యాత్రికుడి కోసం అనువదించబడ్డాయి, ఇందులో బాబా రతన్ కందకపు యుద్ధ సమయంలో మదీనాలో ఉన్నాడని, ఆ సమయంలో తనకు 14 ఏళ్లు అని చెప్పుకునే వాదన ఉంది. బాబా రతన్ తాను కందకాలు తవ్వడానికి సహాయం చేశానని, ముహమ్మద్ తనను అలా చేయడం చూసినప్పుడు, అతను సుదీర్ఘ జీవితాన్ని గడపాలని ఆశీర్వదించాడని పేర్కొన్నాడు.<ref name=":1" /> * ఖోరాసాన్ చెందిన సయ్యద్ అలీ బిన్ ముహమ్మద్ కూడా బాబా రతన్ను సందర్శించినట్లు భావిస్తున్నారు, ప్రవక్త ఇంకా చిన్నతనంలోనే రతన్ ముహమ్మద్ తో ఆడుకున్నారని చెప్పబడింది. ముహమ్మద్ జననం తరువాత "ప్రవక్తల ముద్ర" రావడం గురించి విన్నట్లు బాబా రతన్ పేర్కొన్నాడు, అందువల్ల అతన్ని కలవడానికి అరేబియాకు వెళ్లాడు. రతన్ మక్కా చేరుకున్నప్పుడు, తుఫాను వచ్చింది, శివార్లలో ఒంటెలతో ఉన్న ఒక బిడ్డను చూశాడు, అతను ముహమ్మద్ అయ్యాడు. వరద కారణంగా ఒంటెలలో ఒకదాని నుండి బాలుడు వేరు చేయబడినప్పుడు యువ ముహమ్మద్ ఇబ్బందుల్లో పడ్డాడు, బాబా రతన్ తప్పిపోయిన ఒంటె వద్దకు వెళ్ళడానికి బాలుడిని పట్టుకుని నీటి పైన పట్టుకుని రక్షించడానికి వచ్చాడు. ప్రతిస్పందనగా, దీర్ఘాయువు కలిగిన బాలుడు రతన్. రతన్, బాలుడు ముహమ్మద్ అని తెలియకుండానే, మక్కా వైపు వెళ్ళడం కొనసాగించాడు, కాని ప్రవక్తను గుర్తించలేకపోయాడు (30 సంవత్సరాల క్రితం అతను ముహమ్మద్ను తిరిగి మెద్విండా కు పంపించాడు, అతను తిరిగి వచ్చి తన ఒంటెతో కలిసి అరేబియాకు వెళ్ళిన వ్యక్తిగా గుర్తించాడు. అప్పుడు, రతన్ ఇస్లాం మతంలోకి మారి, భటిండాకు తిరిగి రావడానికి ముందు 12 రోజులు ముహమ్మద్ తో ఉన్నాడు.<ref name=":1" /> * హుస్సేన్ బిన్ ముహమ్మద్ బాబా రతన్ ను సందర్శించిన మరో మధ్యయుగ ముస్లిం పండితుడు. అతని నమోదు చేసిన వృత్తాంతం ఈ క్రింది విధంగా ఉందిః తన యవ్వనంలో భటిండా చేరుకున్న తరువాత, హుస్సేన్ ఒక పాత, వక్రీకృత చెట్టు చుట్టూ గుమిగూడిన జనసమూహాన్ని గమనించాడు, దాని కొమ్మలలో ఒక చిన్న పెట్టె బాబా రతన్ నివాసంగా ఉంది. రతన్ కు స్వాగతం పలికిన తరువాత, రతన్ చిన్నతనంలో, తన తండ్రితో కలిసి అరేబియాకు వాణిజ్య మిషన్లో వెళ్లానని, ఈ పర్యటనలలో ఒకదానిలో, అతను తన ఒంటెలతో చిన్నతనంలో ముహమ్మద్ కు సహాయం చేశాడని వెల్లడించాడు. భారతదేశానికి తిరిగి వచ్చి కొన్ని సంవత్సరాల తరువాత, రతన్ చంద్రుడు రెండుగా విడిపోవడాన్ని, రెండు భాగాలు వరుసగా తూర్పు, పడమర వైపుకు పడిపోవడాన్ని చూశానని, పూర్తిగా చీకటి ఆకాశాన్ని వదిలివేసి, కొంతకాలం తర్వాత మళ్లీ ప్రక్కనే ఉందని, రతన్ దీనిని ఒక అద్భుతం అని అర్థం చేసుకున్నాడు.<ref name=":1" /> === నాథ్ === [[నాథ సంప్రదాయం|నాథ్]] వృత్తాంతాల ప్రకారం, బాబా రతన్ నాథ్ సంప్రదాయాన్ని పశ్చిమాన వ్యాప్తి చేశారు.<ref name=":1" /> బాబా రతన్ [[కాబూల్]] అద్భుతాలు చేసాడు, ఇది ఒక స్థానిక పాలకుడిని ఆకట్టుకుంది, అందువల్ల అతనికి ఒక ఆలయాన్ని నిర్మించడానికి దానిలో ఒక ధూన (పవిత్ర-అగ్ని) ను స్థాపించడానికి భూమి మంజూరు చేయబడింది.<ref name=":1" /> నాథ్ కథనం ప్రకారం, బాబా రతన్ [[పృథ్వీరాజ్ చౌహాన్]] వ్యతిరేకంగా ఘోర్ ముహమ్మద్ కు సహాయం చేశాడు.<ref name=":1" /> === విశాఖ సింగ్ === మాల్వా ఇతిహాసంలో విశాఖా సింగ్ బాబా రతన్ ను "రతన్ మాల్" గా పేర్కొంటూ, అతన్ని ముస్లిం ''సిద్ధ'' అభివర్ణించాడు అతను భటిండా పాలకుడు వేనా పాల్ మోసం చేశాడని, ఇస్లామిక్ స్థావరాన్ని జయించడానికి స్థానిక రాజవంశం ముగింపుకు అనుమతించారని పేర్కొన్నాడు.<ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/malwa_itihas_3/malwa_itihas_1/page/n178/|title=Malwa Itihas|last=Singh|first=Sant Visakha|publisher=Gurmat Pracharak Singh Sabha, Ilaka Tihara|year=1953|volume=I|pages=155–156|language=pa|script-title=pa:ਮਾਲਵਾ ਇਤਿਹਾਸ|trans-title=History of Malwa}}</ref> == వారసత్వం == బాబా రతన్ పట్ల గౌరవం మొఘల్ కాలంలో లేదా బహుశా అంతకుముందు ఢిల్లీ సుల్తానేట్ కాలంలో ప్రారంభమైంది.<ref name=":1" /> భారతదేశంలోని భటిండాలో ఆయన పేరు మీద హాజీ రతన్ [[దర్గాహ్|దర్గా]] అనే దర్గా ఉంది.<ref name=":22" /><ref name=":1" /> 1947లో [[భారత విభజన]] సమయంలో పాకిస్తాన్కు వలస వచ్చిన ప్రజలు ఇప్పటికీ ఆయనను గౌరవించేవారు.<ref name=":0" /> ముస్లింలు, హిందువులు, సిక్కులు అందరూ బాబా రతన్ తమదేనని చెప్పుకుంటున్నప్పటికీ, సూఫీయిజంతో ఆయనకు ఉన్న సంబంధం గురించి ఎటువంటి సందేహం లేదు.<ref name=":1" /> == ప్రజాదరణ పొందిన సంస్కృతిలో == అజయ్ భరద్వాజ్ దర్శకత్వం వహించిన 2012 చిత్రం ''<nowiki/>'మిలాంగే బాబే రతన్ దే మేలే తే'' ' ("బాబా రతన్ సంతలో కలుద్దాం") ఈ పౌరాణిక వ్యక్తిని సూచిస్తుంది.<ref>{{Cite journal |last=Murphy |first=Anne |date=2015 |title=The uses of the ‘folk’: cultural historical practice and the modernity of the Guga tradition |url= |journal=South Asian History and Culture |volume=6 |issue=4 |pages=441–461 |doi=10.1080/19472498.2015.1063221 |issn=1947-2498}}</ref> == మూలాలు == {{మూలాలజాబితా}} [[వర్గం:భారతీయ ముస్లింలు]] 60358qa1s5kmg15czmu3x1qs46zucsu 4908398 4908397 2026-07-19T12:30:30Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 4908398 wikitext text/x-wiki '''బాబా రతన్ హిందీ''' (అరబిక్: بابا رتن الهندي لي ليد. 'బాబా రతన్ ది ఇండియన్', పేరు కూడా రత్తన అని 12 వ శతాబ్దపు ఇస్లామిక్ వృత్తాంతాలలో మొదట ప్రస్తావించబడిన వ్యక్తి, అతను ఉద్దేశపూర్వకంగా ఏడు వందల సంవత్సరాలకు పైగా జీవించాడు, భారతదేశానికి చెందిన ఇస్లామిక్ ప్రవక్త ముహమ్మద్ అరబ్ కాని సహచరుడని చెప్పబడింది.<ref name=":1">{{Cite book|title=Sacred Spaces: Exploring Traditions of Shared Faith in India|last=Sikand|first=Yoginder|publisher=Penguin Books|year=2003|isbn=9780143029311|pages=197–213|chapter=The Baba of Bhatinda}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=_v6IWkCLnEwC&dq=baba+ratan&pg=PA79|title=Early Mystics in Turkish Literature|last=Köprülü|first=Mehmet Fuat|date=2006|publisher=Psychology Press|isbn=978-0-415-36686-1|pages=79|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=QK0aLjQtX2cC&dq=baba+ratan&pg=PA220|title=Muslim Saints of South Asia: The Eleventh to Fifteenth Centuries|last=Suvorova|first=Anna|date=2004|publisher=Routledge|isbn=978-1-134-37006-1|page=220|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=fbJEAgAAQBAJ&dq=baba+ratan&pg=PA254|title=Religion and Identity in South Asia and Beyond: Essays in Honor of Patrick Olivelle|last=Lindquist|first=Steven E.|date=2013|publisher=Anthem Press|isbn=978-1-78308-067-0|page=254|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com.pk/books?redir_esc=y&id=rfIvAQAAIAAJ&focus=searchwithinvolume&q=+Ratan+Hindi+|title=A Cultural History of India|last=Basham|first=A. L.|date=1997|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-563921-6|pages=466|language=en}}</ref> బాబా రతన్ గురించి ప్రామాణికమైన చారిత్రక ప్రస్తావన అందుబాటులో లేదు-ఆయన గురించి తెలిసినవన్నీ మధ్యయుగ వృత్తాంతాలు, ప్రబలమైన మౌఖిక సంప్రదాయాలపై ఆధారపడి ఉన్నాయి.<ref name=":22">{{Cite journal |last=Parihar |first=Subhash |date=2001 |title=The Dargāh of Bābā Ḥājī Ratan at Bhatinda |url=https://www.jstor.org/stable/20837077 |journal=Islamic Studies |volume=40 |issue=1 |pages=105–132 |issn=0578-8072 |jstor=20837077 |url-access=subscription}}</ref> == వివరణ == సంప్రదాయం ప్రకారం, పంజాబ్‌లోని [[భటిండా]]<nowiki/>కు చెందిన బాబా రతన్, భారతదేశం నుండి అరేబియాకు వస్తువులను తీసుకువెళ్ళే ఒక వ్యాపారి, ముహమ్మద్ సహచరుడు, అతను 700 సంవత్సరాలకు పైగా జీవించే భాగ్యం పొందాడు.<ref name=":1" /><ref name=":0">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=6YiUDwAAQBAJ&dq=baba+ratan+partition&pg=PT190|title=Spatializing Popular Sufi Shrines in Punjab: Dreams, Memories, Territoriality|last=Snehi|first=Yogesh|date=2019|publisher=Taylor & Francis|isbn=978-0-429-51563-7|pages=190|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=O3GXOqPa67MC&dq=baba+ratan+700+years&pg=PA328|title=Biographical Encyclopaedia of Sufis: South Asia|last=Hanif|first=N.|date=2000|publisher=Sarup & Sons|isbn=978-81-7625-087-0|pages=328|language=en}}</ref> పండితుడు మనాజీర్ అహ్సాన్ గిలానీ ప్రకారం, బాబా రతన్ గురించి మొదటి ప్రస్తావన 12వ శతాబ్దానికి చెందినది.<ref name=":0" /><ref name=":1" /> ఆ సమయంలో, ముహమ్మద్ భారతీయ సహబా ఇంకా సజీవంగా ఉన్నట్లు కథలు ప్రసారం చేయడం ప్రారంభించాయి, మధ్య ఆసియా, పశ్చిమ ఆసియా నుండి వివిధ ముస్లిం పండితులు, వ్యాపారులు, ఇబెరియన్ ద్వీపకల్పంలోని అల్-అండలుస్ వరకు, ఆయనను కలవడానికి, ముహమ్మద్ పై అతని వృత్తాంతాలను వినడానికి, వాటి ఆధారంగా హదీసులను సంకలనం చేయడానికి భటిండా వెళ్లారు.<ref name=":1" /> అతని గురించి మధ్యయుగ ముస్లిం పండితుల అభిప్రాయాలు విభజించబడ్డాయి అల్-ధహాబి (1274-1348) ప్రకారం, బాబా రతన్ ఒక మోసగాడు, అబద్ధికుడు, అయితే అతని సమకాలీన అల్-సఫాది (1296-1363) రతన్ వాదనలు ప్రామాణికమైనవిగా భావించారు.<ref name=":1" /> నాథ్ యోగుల వద్ద కూడా అతని జీవితానికి సంబంధించిన అనేక గాథలు ఉన్నాయి, వాటిలో కొన్ని అతన్ని గోరఖ్‌నాథ్ శిష్యుడిగా లేదా స్వయంగా గోరఖ్‌నాథ్‌గా వర్ణించాయి.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=C-2lR4XaTgwC&q=baba+ratan+hindi&pg=PA50|title=India and Indonesia: General Perspectives|last=Heesterman|first=J. C.|publisher=Brill|year=1989|isbn=9004083650|pages=50}}</ref> ఇతరులు అతనిని ముహమ్మద్‌తో ముడిపెట్టారు, అతను ఇస్లాం మతంలోకి మారిన తరువాత పంజాబ్‌లోని భటిండాలో స్థిరపడటానికి ముందు, అతను [[హజ్]] సమయంలో ప్రయాణించిన అరేబియాలోని [[మక్కా]] జన్మించాడని ప్రవచించారు.<ref name=":0" /> బాబా రతన్ జీవితంలోని అన్ని వివిధ కథనాలలో, అతను 700 సంవత్సరాల సుదీర్ఘ జీవితాన్ని గడిపిన ఘనత పొందాడు.<ref name=":1" /> బాబా రతన్ తండ్రికి ఇవ్వబడిన పేరు సంప్రదాయాన్ని బట్టి మారుతుంది, కొన్ని వైవిధ్యాలు నుస్ర్, సాహు లేదా జనక్.<ref name=":1" /> ఆయన జీవితంలోని చాలా ముస్లిం వృత్తాంతాలు ఆయన ముహమ్మద్ శిష్యుడు కావడానికి అరేబియా వెళ్ళారని పేర్కొన్నాయి.<ref name=":1" /> == కథన సంస్కరణలు == === హాఫిజ్ ఇబ్న్ హజర్ === హఫీజ్ ఇబ్న్ హజార్ రచించిన 16వ శతాబ్దపు ''అసబ్'' ప్రకారం, బాబా రతన్ తాత జనక్ దేవ్ సర్రాఫ్ అనే భటిండాకు చెందిన ఒక వైశ్య హిందువు.<ref name=":1" /> ఈ రచనలో ఉన్న ఈ వివరాలు చాలా మంది ముస్లిం వృత్తాంతాలకు భిన్నంగా ఉన్నాయి.<ref name=":1" /> హఫీజ్ ఇబ్న్ హజార్ ప్రస్తావించిన బాబా రతన్ కొన్ని వృత్తాంతాలు ఈ క్రింది విధంగా ఉన్నాయి:<ref name=":1" /> * ఇరాక్‌లోని బస్రా ప్రయాణిస్తున్నప్పుడు బాబా రతన్ గురించి తెలుసుకున్న 12వ శతాబ్దపు అబూ మార్వాన్ అండలుసి ప్రకారం, బాబా రతన్ తన ఆశ్రమంలో బాబా రతన్ను కలవడానికి భటిండాకు వెళుతున్నట్లు భావిస్తున్నారు, బాబా రతൻ తెలుపు జుట్టు గల వృద్ధుడు, అతను అర్థం చేసుకోలేని భాష మాట్లాడేవాడు. బాబా రతన్ మాటలు యాత్రికుడి కోసం అనువదించబడ్డాయి, ఇందులో బాబా రతన్ కందకపు యుద్ధ సమయంలో మదీనాలో ఉన్నాడని, ఆ సమయంలో తనకు 14 ఏళ్లు అని చెప్పుకునే వాదన ఉంది. బాబా రతన్ తాను కందకాలు తవ్వడానికి సహాయం చేశానని, ముహమ్మద్ తనను అలా చేయడం చూసినప్పుడు, అతను సుదీర్ఘ జీవితాన్ని గడపాలని ఆశీర్వదించాడని పేర్కొన్నాడు.<ref name=":1" /> * ఖోరాసాన్ చెందిన సయ్యద్ అలీ బిన్ ముహమ్మద్ కూడా బాబా రతన్ను సందర్శించినట్లు భావిస్తున్నారు, ప్రవక్త ఇంకా చిన్నతనంలోనే రతన్ ముహమ్మద్ తో ఆడుకున్నారని చెప్పబడింది. ముహమ్మద్ జననం తరువాత "ప్రవక్తల ముద్ర" రావడం గురించి విన్నట్లు బాబా రతన్ పేర్కొన్నాడు, అందువల్ల అతన్ని కలవడానికి అరేబియాకు వెళ్లాడు. రతన్ మక్కా చేరుకున్నప్పుడు, తుఫాను వచ్చింది, శివార్లలో ఒంటెలతో ఉన్న ఒక బిడ్డను చూశాడు, అతను ముహమ్మద్ అయ్యాడు. వరద కారణంగా ఒంటెలలో ఒకదాని నుండి బాలుడు వేరు చేయబడినప్పుడు యువ ముహమ్మద్ ఇబ్బందుల్లో పడ్డాడు, బాబా రతన్ తప్పిపోయిన ఒంటె వద్దకు వెళ్ళడానికి బాలుడిని పట్టుకుని నీటి పైన పట్టుకుని రక్షించడానికి వచ్చాడు. ప్రతిస్పందనగా, దీర్ఘాయువు కలిగిన బాలుడు రతన్. రతన్, బాలుడు ముహమ్మద్ అని తెలియకుండానే, మక్కా వైపు వెళ్ళడం కొనసాగించాడు, కాని ప్రవక్తను గుర్తించలేకపోయాడు (30 సంవత్సరాల క్రితం అతను ముహమ్మద్ను తిరిగి మెద్విండా కు పంపించాడు, అతను తిరిగి వచ్చి తన ఒంటెతో కలిసి అరేబియాకు వెళ్ళిన వ్యక్తిగా గుర్తించాడు. అప్పుడు, రతన్ ఇస్లాం మతంలోకి మారి, భటిండాకు తిరిగి రావడానికి ముందు 12 రోజులు ముహమ్మద్ తో ఉన్నాడు.<ref name=":1" /> * హుస్సేన్ బిన్ ముహమ్మద్ బాబా రతన్ ను సందర్శించిన మరో మధ్యయుగ ముస్లిం పండితుడు. అతని నమోదు చేసిన వృత్తాంతం ఈ క్రింది విధంగా ఉందిః తన యవ్వనంలో భటిండా చేరుకున్న తరువాత, హుస్సేన్ ఒక పాత, వక్రీకృత చెట్టు చుట్టూ గుమిగూడిన జనసమూహాన్ని గమనించాడు, దాని కొమ్మలలో ఒక చిన్న పెట్టె బాబా రతన్ నివాసంగా ఉంది. రతన్ కు స్వాగతం పలికిన తరువాత, రతన్ చిన్నతనంలో, తన తండ్రితో కలిసి అరేబియాకు వాణిజ్య మిషన్లో వెళ్లానని, ఈ పర్యటనలలో ఒకదానిలో, అతను తన ఒంటెలతో చిన్నతనంలో ముహమ్మద్ కు సహాయం చేశాడని వెల్లడించాడు. భారతదేశానికి తిరిగి వచ్చి కొన్ని సంవత్సరాల తరువాత, రతన్ చంద్రుడు రెండుగా విడిపోవడాన్ని, రెండు భాగాలు వరుసగా తూర్పు, పడమర వైపుకు పడిపోవడాన్ని చూశానని, పూర్తిగా చీకటి ఆకాశాన్ని వదిలివేసి, కొంతకాలం తర్వాత మళ్లీ ప్రక్కనే ఉందని, రతన్ దీనిని ఒక అద్భుతం అని అర్థం చేసుకున్నాడు.<ref name=":1" /> === నాథ్ === [[నాథ సంప్రదాయం|నాథ్]] వృత్తాంతాల ప్రకారం, బాబా రతన్ నాథ్ సంప్రదాయాన్ని పశ్చిమాన వ్యాప్తి చేశారు.<ref name=":1" /> బాబా రతన్ [[కాబూల్]] అద్భుతాలు చేసాడు, ఇది ఒక స్థానిక పాలకుడిని ఆకట్టుకుంది, అందువల్ల అతనికి ఒక ఆలయాన్ని నిర్మించడానికి దానిలో ఒక ధూన (పవిత్ర-అగ్ని) ను స్థాపించడానికి భూమి మంజూరు చేయబడింది.<ref name=":1" /> నాథ్ కథనం ప్రకారం, బాబా రతన్ [[పృథ్వీరాజ్ చౌహాన్]] వ్యతిరేకంగా ఘోర్ ముహమ్మద్ కు సహాయం చేశాడు.<ref name=":1" /> === విశాఖ సింగ్ === మాల్వా ఇతిహాసంలో విశాఖా సింగ్ బాబా రతన్ ను "రతన్ మాల్" గా పేర్కొంటూ, అతన్ని ముస్లిం ''సిద్ధ'' అభివర్ణించాడు అతను భటిండా పాలకుడు వేనా పాల్ మోసం చేశాడని, ఇస్లామిక్ స్థావరాన్ని జయించడానికి స్థానిక రాజవంశం ముగింపుకు అనుమతించారని పేర్కొన్నాడు.<ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/malwa_itihas_3/malwa_itihas_1/page/n178/|title=Malwa Itihas|last=Singh|first=Sant Visakha|publisher=Gurmat Pracharak Singh Sabha, Ilaka Tihara|year=1953|volume=I|pages=155–156|language= |script-title=pa:ਮਾਲਵਾ ਇਤਿਹਾਸ|trans-title=History of Malwa}}</ref> == వారసత్వం == బాబా రతన్ పట్ల గౌరవం మొఘల్ కాలంలో లేదా బహుశా అంతకుముందు ఢిల్లీ సుల్తానేట్ కాలంలో ప్రారంభమైంది.<ref name=":1" /> భారతదేశంలోని భటిండాలో ఆయన పేరు మీద హాజీ రతన్ [[దర్గాహ్|దర్గా]] అనే దర్గా ఉంది.<ref name=":22" /><ref name=":1" /> 1947లో [[భారత విభజన]] సమయంలో పాకిస్తాన్కు వలస వచ్చిన ప్రజలు ఇప్పటికీ ఆయనను గౌరవించేవారు.<ref name=":0" /> ముస్లింలు, హిందువులు, సిక్కులు అందరూ బాబా రతన్ తమదేనని చెప్పుకుంటున్నప్పటికీ, సూఫీయిజంతో ఆయనకు ఉన్న సంబంధం గురించి ఎటువంటి సందేహం లేదు.<ref name=":1" /> == ప్రజాదరణ పొందిన సంస్కృతిలో == అజయ్ భరద్వాజ్ దర్శకత్వం వహించిన 2012 చిత్రం ''<nowiki/>'మిలాంగే బాబే రతన్ దే మేలే తే'' ' ("బాబా రతన్ సంతలో కలుద్దాం") ఈ పౌరాణిక వ్యక్తిని సూచిస్తుంది.<ref>{{Cite journal |last=Murphy |first=Anne |date=2015 |title=The uses of the ‘folk’: cultural historical practice and the modernity of the Guga tradition |url= |journal=South Asian History and Culture |volume=6 |issue=4 |pages=441–461 |doi=10.1080/19472498.2015.1063221 |issn=1947-2498}}</ref> == మూలాలు == {{మూలాలజాబితా}} [[వర్గం:భారతీయ ముస్లింలు]] qfn49icmbf36cik857qr0dewi2u0muv 1 503534 4908395 2026-07-19T12:28:54Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4908395 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 0 503535 4908401 2026-07-19T12:43:47Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 [[WP:AES|←]]Created page with '{{Infobox military conflict | conflict = కోస్తా ఆంధ్ర ప్రచారం | partof = గణపతి ఏకీకరణ యుద్ధాల | image = | image_size = | date = 1201-1209 A.D | place = [[ఆంధ్రప్రదేశ్]], [[భారతదేశం]] | result = కాకతీయ విజయం<br> * గణపతిదేవుడు...' 4908401 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict | conflict = కోస్తా ఆంధ్ర ప్రచారం | partof = గణపతి ఏకీకరణ యుద్ధాల | image = | image_size = | date = 1201-1209 A.D | place = [[ఆంధ్రప్రదేశ్]], [[భారతదేశం]] | result = కాకతీయ విజయం<br> * గణపతిదేవుడు వేలనాడ్ ప్రాంతాన్ని జయించాడు | territory = | combatant1 = {{Tree list}} కాకతీయులు ** కోట వంశ **నటవాడి ** మలయాళ అధిపతులు {{tree list/end}} ''' మద్దతు ''' :<br>నెల్లూరు చోడస్<br>కొణిదెన చోడస్ | combatant2 = వేలనాటి చోడాస్<br>అయ్య చీఫ్స్ | commander1 = గణపతి (కాకతీయ వంశం)<br>వక్కడిమల్ల రుద్ర<br>మాల్యాల చౌండ<br>'''నెల్లూరు చోడలు''':<br>తిక్క చోడ I<br>'''కొణిదెన చోడలు''':<br>బల్లయ చోడ | commander2 =పృథ్వీశ్వర {{Executed}}<br>అయ్య పిన్ని చోద{{Surrendered}} | strength1 = | strength2 = | casualties1 = | casualties2 = | caption = }} [[కాకతీయులు|కాకతీయ రాజవంశం]] సరిహద్దులను [[కోస్తా ఆంధ్ర|తీరప్రాంత ఆంధ్ర]] విస్తరించడానికి కాకతీయ పాలకుడు గణపతి ప్రారంభించిన ప్రధాన దండయాత్ర గణపతి తీరప్రాంత దండయాత్ర. ఆయన [[విజయవాడ|బెజవాడ]] (ఆధునిక విజయవాడ) పై దాడి చేసి క్రీ. శ. 1201 లో తన దండయాత్రను ప్రారంభించి, దానిని త్వరగా స్వాధీనం చేసుకున్నాడు. ఆ తరువాత, అతను తూర్పున అయ్య అధిపతులు పాలించిన దివి ద్వీపానికి వెళ్ళాడు. వారు తీవ్రంగా ప్రతిఘటించారు, కాని గణపతి వారిని ఓడించి వారి రాజధానిని దోచుకున్నారు. శాంతిని కాపాడటానికి, అతను వారి భూములను తిరిగి ఇవ్వడం ద్వారా, వారి అధిపతి ఇద్దరు కుమార్తెలను వివాహం చేసుకోవడం ద్వారా వారి కొడుకుకు ఉన్నత పదవిని ఇవ్వడం ద్వారా దయ చూపించాడు. తరువాత గణపతి అతని మిత్రులు చివరి శక్తివంతమైన వేలనాటి చోడా పాలకుడు పృథ్వీశ్వరతో పోరాడారు యుద్ధంలో అతనిని చంపారు. ఈ దండయాత్ర వేలనాటి పాలనను ముగించి, [[కోస్తా ఆంధ్ర|తీరప్రాంత ఆంధ్ర]] ఎక్కువ భాగాన్ని గణపతి నియంత్రణలోకి తీసుకువచ్చింది.<ref name="aps">{{Cite book|url=http://archive.org/details/in.gov.ignca.29554|title=Early History of the Deccan pts.7 to 11|last=Yazdani|first=G.|date=1960|pages=600–603|language=English}}</ref><ref name="bps">{{Cite book|url=http://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.459498|title=A Comprehensive History Of India Vol. 4 Part 1|last=Sharma|first=R. S.|date=1957|pages=211–212}}</ref><ref name="cps">{{Cite book|url=http://archive.org/details/ancientmedievalh0000ragh|title=Ancient and medieval history of Andhra Pradesh|last=Raghunadha Rao|first=P.|date=1993|publisher=New Delhi : Sterling Publishers|others=Internet Archive|isbn=978-81-207-1495-3|pages=61–62}}</ref><ref>{{Cite book|url=http://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.126960|title=Andhra Through Ages|last=Rao|first=m rama|date=1957|page=65}}</ref> == నేపథ్యం == === గణపతి సింహాసనారోహణం === గణపతి పాలన కష్టకాలంలో ప్రారంభమై [[ఆంధ్రప్రదేశ్|ఆంధ్ర]] చరిత్రలో అత్యంత విజయవంతమైన కాలాలలో ఒకటిగా మారింది. అతను అరవై మూడు సంవత్సరాలు పాలించిన బలమైన, చురుకైన పాలకుడు. యుద్ధం, తెలివైన దౌత్యం ద్వారా ఆయన దాదాపు [[తెలుగు]] మాట్లాడే ప్రాంతాలన్నింటినీ తన నియంత్రణలో ఉంచుకున్నారు. [[పశ్చిమ చాళుక్యులు]], చోళ సామ్రాజ్యాల పతనం ఆయనకు సహాయపడింది, ఎందుకంటే ఈ ప్రాంతం అనేక చిన్న రాజ్యాలుగా విడిపోయి నిరంతరం ఒకదానితో ఒకటి పోరాడుతూ ఉండింది. ఈ కాలంలో ముఖ్యమైన సమూహాలలో ఒకటి [[Velanadu|వేలనాడు]] అధిపతులు. క్రీ. శ. 1181 లో రెండవ చోడ మరణం తరువాత వారి శక్తి బలహీనపడినప్పటికీ, [[ద్రాక్షారామం|ద్రక్షరామం]], [[పిఠాపురం]], శ్రీ కుర్మం వంటి ప్రదేశాల నుండి వచ్చిన రికార్డులు, క్రీ. శ 1210 లో తన మరణం వరకు పృథ్వీశ్వర అనే పాలకుడు ఉత్తర తీరప్రాంత [[ఆంధ్రప్రదేశ్|ఆంధ్ర]] ప్రాంతాన్ని నియంత్రించాడని చూపిస్తున్నాయి.<ref name="aps" /> === వెలనాటి చోడా అధికారం క్షీణత === [[Pruthviswara|పృథ్వీస్వర]] కుటుంబానికి చెందిన కొంతమంది నమ్మకమైన మద్దతుదారులు, ముఖ్యంగా దివి ద్వీప ప్రాంతం సమీప ప్రాంతాల నుండి, వారి భూములను స్వతంత్ర యువరాజులుగా పరిపాలించినప్పటికీ, ఆయన నాయకత్వాన్ని అంగీకరించి, యుద్ధాలలో ఆయనకు సహాయం చేశారు. గోపరాజు రచించిన సింహసన-ద్వాత్రిమసిక అనే 15వ శతాబ్దానికి చెందిన ఒక తెలుగు పుస్తకంలో, పృథ్వీశ్వర తన పూర్వీకుల రాజధాని [[కృష్ణా జిల్లా]] సందవోలు నుండి పాలించాడని పేర్కొన్నాడు. ఇది పాత శాసనాలు, సాహిత్యంలో కనిపించేదానికి సరిపోలుతుంది, ఇది వేలనాటి చోడా కుటుంబం [[కోస్తా ఆంధ్ర|తీరప్రాంత ఆంధ్ర]] కనీసం కొంత భాగాన్ని పరిపాలించడం కొనసాగించిందని ధృవీకరిస్తుంది. అయితే, వారి నియంత్రణ పూర్తి కాలేదు, ఎందుకంటే ఈ ప్రాంతం వారి శక్తిని పరిమితం చేసిన అనేక చిన్న, స్వతంత్ర లేదా పాక్షిక-స్వతంత్ర భూస్వామ్య రాష్ట్రాలతో నిండి ఉంది.<ref name="aps" /><ref name="bps" /> === చిన్న స్వతంత్ర రాజ్యాల పాలన === గణపతి పూర్తిగా అధికారంలోకి రాకముందు [[ఆంధ్రప్రదేశ్|ఆంధ్ర]] దేశం అనేక మంది స్థానిక పాలకుల మధ్య విభజించబడింది. కోలాను (సరసిపురి) నాయకులు కోలార్ సరస్సు చుట్టూ ఉన్న ప్రాంతాన్ని నియంత్రించేవారు. గుడిమెట్ట చాగిలు కృష్ణా లోపలి ప్రాంతంలోని కొన్ని ప్రాంతాలను పరిపాలించారు, పాత హైదరాబాద్ రాష్ట్రంలోని కంభమేట్ జిల్లాలో నది ఉత్తర ఒడ్డున నితావాడిలు భూమిని కలిగి ఉన్నారు. నేటి గుంటూరు ప్రాంతంలో కొనిడేనకు చెందిన కోటాలు, తెలుగు చోడాలు అధికారంలో ఉండేవారు. మరింత దక్షిణాన, [[నెల్లూరు]] తెలుగు చోడా రాజ్యం ఆంధ్రప్రదేశ్‌లోని నెల్లూరు, కడప జిల్లాలను పాత మద్రాసు రాష్ట్రంలోని చిన్లెపుట్ జిల్లాలో ఎక్కువ భాగాన్ని ఆక్రమించింది, నెల్లూరు, కంచి ప్రత్యామ్నాయ రాజధానులుగా ఉపయోగించబడ్డాయి. నెల్లూరు, గుంటూరు, కర్నూలుల కూడలి వద్ద ఉన్న ఎరువు చిన్న నాయకులు నెల్లూరు చోడాల పాలనను అంగీకరించారు, కడప, కర్నూలులు సరిహద్దు ప్రాంతాలలో అనేక చిన్న సంస్థానాలు కూడా ఉండేవి. ఈశాన్యంలో, ఈ ప్రాంతంలోని కొన్ని ప్రాంతాలు కళింగ గంగాల ఆధీనంలో ఉండేవి. గణపతి చివరకు ప్రభుత్వ పగ్గాలు చేపట్టిన రాజకీయ దృశ్యం ఇది.<ref name="aps" /> === ప్రణాళిక === పెద్ద సామ్రాజ్యాన్ని నిర్మించాలని కలలుగన్న తన పూర్వీకులు రెండవ ప్రొల, [[రుద్రదేవుడు|రుద్రదేవ]] ఇప్పటికే ప్రణాళిక చేసిన విధానాన్ని గణపతి అనుసరించారు. వారు [[తెలంగాణ]] మాత్రమే కాకుండా తీర ప్రాంతాలను కూడా పరిపాలించి, మొత్తం [[ఆంధ్రప్రదేశ్|ఆంధ్ర]] దేశాన్ని తమ నియంత్రణలోకి తీసుకురావాలని కోరుకున్నారు. [[తెలంగాణ]] జయించడంలో వారు విజయం సాధించినప్పటికీ, వేలనాటి చోడా నాయకుల నుండి బలమైన ప్రతిఘటన కారణంగా దక్షిణ, తూర్పు ప్రాంతాలను విస్తరించడానికి వారు చేసిన ప్రయత్నాలు విఫలమయ్యాయి. ఈ అధిపతులు చోళ చక్రవర్తుల ప్రతినిధులుగా తీర ప్రాంతాలను పరిపాలించారు. అయితే, క్రీ. శ. 1181 లో రెండవ చోడా మరణం తరువాత వారి శక్తి బలహీనపడింది. ఆయన మనవడు [[Pruthviswara|పృథ్వీస్వర]] అధికారాన్ని నిలబెట్టుకోవడానికి ప్రయత్నించాడు, కానీ తిరుగుబాటుదారులైన ప్రభువులను నియంత్రించేంత బలంగా లేడు లేదా క్షీణతను ఆపలేదు. ఈ అవకాశాన్ని చూసి, గణపతి క్రీ. శ. 1201 లో పెద్ద సైన్యంతో తీరప్రాంత జిల్లాలపై దాడి చేశాడు. కోటాలు, నటవాడిలు, మలయాళాలు వంటి అనేక స్థానిక అధిపతులు ఆయనకు మద్దతు ఇచ్చారు.<ref name="aps" /><ref name="bps" /> == ప్రచారం == === బెజవాడాను స్వాధీనం === కాకతీయ రాజ్యానికి తూర్పు అంచున ఉన్న [[విజయవాడ|బెజవాడ]] (ఆధునిక విజయవాడ) పై దాడి చేయడం ద్వారా గణపతి తన సైనిక దండయాత్రను ప్రారంభించాడు. ఇంద్రకిల కొండ సమీపంలో కనకదుర్గ-మంటపం వద్ద లభించిన క్రీ. శ. 1201 నాటి శాసనం వక్కడిమల్ల రుద్ర అనే [[Natavadi|నటవాడి]] యువరాజు గురించి ప్రస్తావించింది. ఆ సమయంలో నటవాడిల నుండి దళాలు, [[కాకతీయులు]] కూడా నగరంలో ఉన్నారని ఇది సూచిస్తుంది. ఈ శాసనం ఒక యుద్ధం జరిగిందని, ఆ తరువాత వెంటనే, బెజవాడాను గణపతి సైన్యం స్వాధీనం చేసుకుందని సూచిస్తుంది.<ref name="aps" /><ref name="bps" /><ref name="dps">{{Cite book|url=http://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.175182|title=The Kakatiyas (of Warangal)|last=Dr. P.v. Parabrahma Sastry|date=1978|pages=107–108}}</ref> === దివి ముట్టడి === [[విజయవాడ|బెజవాడ]] స్వాధీనం చేసుకున్న తరువాత, [[కాకతీయులు|కాకతీయ]] సైన్యం తూర్పున [[కృష్ణా నది]] ముఖద్వారం సమీపంలో ఉన్న దివి ద్వీపం వైపు కదిలింది. ఈ ద్వీపం డెల్టా సుసంపన్నమైన, సారవంతమైన భూములను పరిపాలించిన అయ్య అధిపతుల బలమైన స్థావరంగా ఉండేది. అయ్య పాలకులు తమ ద్వీపం కోట బలమైన రక్షణపై ఆధారపడుతూ సులభంగా లొంగిపోకుండా బలమైన ప్రతిఘటనను ప్రదర్శించారు. అయితే, చివరికి వారు ఓడిపోయారు, కాకతీయ దళాలు వారి సంపన్న రాజధానిని దోచుకున్నారు. యుద్ధ సమయంలో మల్యాలా అధిపతి చౌండా చూపిన ధైర్యసాహసాలను మెచ్చుకుంటూ, గణపతి అతనికి ఇది క్రీ.శ. 1203 నాటి కొండిపార్టీ శాసనంలో పేర్కొన్న విధంగా "దివి ద్వీపాన్ని దోచుకున్నవాడు" అని అర్ధం వచ్చే ద్విపి లుమ్తకా లేదా దివి చురకర అనే బిరుదును ఇచ్చారు. అయినప్పటికీ, గణపతి నేరుగా ద్వీపాన్ని స్వాధీనం చేసుకోలేదు. తెలివైన పాలకుడు కావడంతో, శాంతి, సహకారం మరింత శాశ్వత, స్థిరమైన పాలనను నిర్మించడానికి సహాయపడుతుందని అతనికి తెలుసు.<ref name="aps" /><ref name="bps" /><ref name="dps" /><ref name="cps" /> ఓడిపోయిన అయ్య నాయకులను శిక్షించే బదులు గణపతి వారి పట్ల దయ చూపాలని ఎంచుకున్నాడు. అతను వారి భూములను తిరిగి ఇచ్చి, అయ్యా పినా చోడి కుమార్తెలు నారంబ, పెరంబలను వివాహం చేసుకోవడం ద్వారా వారితో కుటుంబ సంబంధాలు కూడా ఏర్పరచుకున్నాడు. ఆయన తన సేవలో వారి సోదరుడు జయ లేదా జయపా సేనాని కూడా స్థానం ఇచ్చాడు. ఈ తెలివైన చర్య వారి విధేయతను పొందడానికి అతనికి సహాయపడింది. ఈ విజయాల ఫలితంగా, గణపతి దివి ద్వీపంపై నియంత్రణ సాధించడమే కాకుండా, అతను మొత్తం [[Velanadu|వేలనాడు]] ప్రాంతాన్ని కూడా స్వాధీనం చేసుకున్నాడు. దీనికి క్రీ. శ. 1211 నాటి గణపస్వరం శాసనం మద్దతు ఇస్తుంది, ఇది ఈ సమయంలో వేలనాడు ఆయన పాలనలోకి వచ్చిందని నిర్ధారిస్తుంది.<ref name="aps" /><ref name="bps" /><ref name="dps" /><ref name="cps" /> === పృథ్వీశ్వరుని మరణం === పృథ్వీశ్వర ఇప్పటికీ [[కోస్తా ఆంధ్ర|తీరప్రాంత ఆంధ్ర]] ప్రాంతానికి పాలకుడిగా పరిగణించబడినప్పటికీ, అతని నిజమైన నియంత్రణ పరిమితం చేయబడింది. [[తూర్పు గోదావరి జిల్లా]] ద్రక్షరం నుండి [[శ్రీకాకుళం జిల్లా]] శ్రీకుర్మం వరకు మాత్రమే ఆయన పరిపాలించాడని శాసనాలు చూపిస్తున్నాయి. గణపతి దివిని జయించిన తరువాత సరిగ్గా ఏమి జరిగిందో పూర్తిగా తెలియదు. అయితే, పృథ్వీశ్వరుడు దివి, గణపతి చేతిలో ఓడిపోయిన ఇతర ప్రాంతాలను తిరిగి పొందేందుకు ప్రయత్నించినట్లు తెలుస్తోంది. ఈ ప్రయోజనం కోసం ఆయన సైనిక పోరాటానికి నాయకత్వం వహించి ఉండవచ్చు, కానీ ఆయన ప్రయత్నాలు విఫలమయ్యాయని తెలుస్తోంది.<ref name="aps" /><ref name="dps" /> అప్పటి తెలుగు సాహిత్యం, శాసనాల ప్రకారం, నెల్లూరు తెలుగు చోడ రాజు తిక్కా పృథ్వీశ్వరుడి తలతో యుద్ధభూమిలో ఆడుకున్నట్లు చెబుతారు, ఇది ఆయనపై తన పూర్తి విజయాన్ని చూపిస్తుంది. కామనాడుకు చెందిన బల్లయ చోళుడు, కాకతీయ రాజు గణపతి వంటి ఇతరులు కూడా తాము పృథ్వీశ్వరను చంపి, అతని తలపై అదే విధంగా వ్యవహరించామని పేర్కొన్నారు. గణపతి, టిక్కా, బాలయలు కలిసి పృథ్వీశ్వరకు వ్యతిరేకంగా పోరాడారని ఇది సూచిస్తుంది. వారి కూటమికి ఖచ్చితమైన కారణం తెలియకపోయినప్పటికీ, పృథ్వీస్వర తీరప్రాంత ఆంధ్రపై దాడి చేయడానికి ప్రయత్నించినప్పటికీ, ఈ ముగ్గురు నాయకులు మిత్రపక్షాలు లేదా భూస్వామ్యవాదులు ఆయనను ఆపడానికి దళాలతో కలిసి పనిచేసి ఉండవచ్చు. ఆ తరువాత జరిగిన యుద్ధంలో పృథ్వీస్వర మరణించాడు. ఆయన మరణంతో వేలనాటి నాయకుల పాలన ముగిసింది, వారి భూములు కాకతీయ రాజు గణపతి నియంత్రణలోకి వచ్చాయి.<ref name="aps" /><ref name="bps" /><ref name="dps" /><ref name="cps" /> == మూలాలు == {{మూలాలజాబితా}} et8r68xrin7fvrwk8mxtmg97g6vh98i 4908402 4908401 2026-07-19T12:44:19Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 /* నేపథ్యం */ 4908402 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict | conflict = కోస్తా ఆంధ్ర ప్రచారం | partof = గణపతి ఏకీకరణ యుద్ధాల | image = | image_size = | date = 1201-1209 A.D | place = [[ఆంధ్రప్రదేశ్]], [[భారతదేశం]] | result = కాకతీయ విజయం<br> * గణపతిదేవుడు వేలనాడ్ ప్రాంతాన్ని జయించాడు | territory = | combatant1 = {{Tree list}} కాకతీయులు ** కోట వంశ **నటవాడి ** మలయాళ అధిపతులు {{tree list/end}} ''' మద్దతు ''' :<br>నెల్లూరు చోడస్<br>కొణిదెన చోడస్ | combatant2 = వేలనాటి చోడాస్<br>అయ్య చీఫ్స్ | commander1 = గణపతి (కాకతీయ వంశం)<br>వక్కడిమల్ల రుద్ర<br>మాల్యాల చౌండ<br>'''నెల్లూరు చోడలు''':<br>తిక్క చోడ I<br>'''కొణిదెన చోడలు''':<br>బల్లయ చోడ | commander2 =పృథ్వీశ్వర {{Executed}}<br>అయ్య పిన్ని చోద{{Surrendered}} | strength1 = | strength2 = | casualties1 = | casualties2 = | caption = }} [[కాకతీయులు|కాకతీయ రాజవంశం]] సరిహద్దులను [[కోస్తా ఆంధ్ర|తీరప్రాంత ఆంధ్ర]] విస్తరించడానికి కాకతీయ పాలకుడు గణపతి ప్రారంభించిన ప్రధాన దండయాత్ర గణపతి తీరప్రాంత దండయాత్ర. ఆయన [[విజయవాడ|బెజవాడ]] (ఆధునిక విజయవాడ) పై దాడి చేసి క్రీ. శ. 1201 లో తన దండయాత్రను ప్రారంభించి, దానిని త్వరగా స్వాధీనం చేసుకున్నాడు. ఆ తరువాత, అతను తూర్పున అయ్య అధిపతులు పాలించిన దివి ద్వీపానికి వెళ్ళాడు. వారు తీవ్రంగా ప్రతిఘటించారు, కాని గణపతి వారిని ఓడించి వారి రాజధానిని దోచుకున్నారు. శాంతిని కాపాడటానికి, అతను వారి భూములను తిరిగి ఇవ్వడం ద్వారా, వారి అధిపతి ఇద్దరు కుమార్తెలను వివాహం చేసుకోవడం ద్వారా వారి కొడుకుకు ఉన్నత పదవిని ఇవ్వడం ద్వారా దయ చూపించాడు. తరువాత గణపతి అతని మిత్రులు చివరి శక్తివంతమైన వేలనాటి చోడా పాలకుడు పృథ్వీశ్వరతో పోరాడారు యుద్ధంలో అతనిని చంపారు. ఈ దండయాత్ర వేలనాటి పాలనను ముగించి, [[కోస్తా ఆంధ్ర|తీరప్రాంత ఆంధ్ర]] ఎక్కువ భాగాన్ని గణపతి నియంత్రణలోకి తీసుకువచ్చింది.<ref name="aps">{{Cite book|url=http://archive.org/details/in.gov.ignca.29554|title=Early History of the Deccan pts.7 to 11|last=Yazdani|first=G.|date=1960|pages=600–603|language=English}}</ref><ref name="bps">{{Cite book|url=http://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.459498|title=A Comprehensive History Of India Vol. 4 Part 1|last=Sharma|first=R. S.|date=1957|pages=211–212}}</ref><ref name="cps">{{Cite book|url=http://archive.org/details/ancientmedievalh0000ragh|title=Ancient and medieval history of Andhra Pradesh|last=Raghunadha Rao|first=P.|date=1993|publisher=New Delhi : Sterling Publishers|others=Internet Archive|isbn=978-81-207-1495-3|pages=61–62}}</ref><ref>{{Cite book|url=http://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.126960|title=Andhra Through Ages|last=Rao|first=m rama|date=1957|page=65}}</ref> == నేపథ్యం == === గణపతి సింహాసనారోహణం === గణపతి పాలన కష్టకాలంలో ప్రారంభమై [[ఆంధ్రప్రదేశ్|ఆంధ్ర]] చరిత్రలో అత్యంత విజయవంతమైన కాలాలలో ఒకటిగా మారింది. అతను అరవై మూడు సంవత్సరాలు పాలించిన బలమైన, చురుకైన పాలకుడు. యుద్ధం, తెలివైన దౌత్యం ద్వారా ఆయన దాదాపు [[తెలుగు]] మాట్లాడే ప్రాంతాలన్నింటినీ తన నియంత్రణలో ఉంచుకున్నారు. [[పశ్చిమ చాళుక్యులు]], చోళ సామ్రాజ్యాల పతనం ఆయనకు సహాయపడింది, ఎందుకంటే ఈ ప్రాంతం అనేక చిన్న రాజ్యాలుగా విడిపోయి నిరంతరం ఒకదానితో ఒకటి పోరాడుతూ ఉండింది. ఈ కాలంలో ముఖ్యమైన సమూహాలలో ఒకటి వేలనాడు అధిపతులు. క్రీ. శ. 1181 లో రెండవ చోడ మరణం తరువాత వారి శక్తి బలహీనపడినప్పటికీ, [[ద్రాక్షారామం|ద్రక్షరామం]], [[పిఠాపురం]], శ్రీ కుర్మం వంటి ప్రదేశాల నుండి వచ్చిన రికార్డులు, క్రీ. శ 1210 లో తన మరణం వరకు పృథ్వీశ్వర అనే పాలకుడు ఉత్తర తీరప్రాంత [[ఆంధ్రప్రదేశ్|ఆంధ్ర]] ప్రాంతాన్ని నియంత్రించాడని చూపిస్తున్నాయి.<ref name="aps" /> === వెలనాటి చోడా అధికారం క్షీణత === పృథ్వీస్వర కుటుంబానికి చెందిన కొంతమంది నమ్మకమైన మద్దతుదారులు, ముఖ్యంగా దివి ద్వీప ప్రాంతం సమీప ప్రాంతాల నుండి, వారి భూములను స్వతంత్ర యువరాజులుగా పరిపాలించినప్పటికీ, ఆయన నాయకత్వాన్ని అంగీకరించి, యుద్ధాలలో ఆయనకు సహాయం చేశారు. గోపరాజు రచించిన సింహసన-ద్వాత్రిమసిక అనే 15వ శతాబ్దానికి చెందిన ఒక తెలుగు పుస్తకంలో, పృథ్వీశ్వర తన పూర్వీకుల రాజధాని [[కృష్ణా జిల్లా]] సందవోలు నుండి పాలించాడని పేర్కొన్నాడు. ఇది పాత శాసనాలు, సాహిత్యంలో కనిపించేదానికి సరిపోలుతుంది, ఇది వేలనాటి చోడా కుటుంబం [[కోస్తా ఆంధ్ర|తీరప్రాంత ఆంధ్ర]] కనీసం కొంత భాగాన్ని పరిపాలించడం కొనసాగించిందని ధృవీకరిస్తుంది. అయితే, వారి నియంత్రణ పూర్తి కాలేదు, ఎందుకంటే ఈ ప్రాంతం వారి శక్తిని పరిమితం చేసిన అనేక చిన్న, స్వతంత్ర లేదా పాక్షిక-స్వతంత్ర భూస్వామ్య రాష్ట్రాలతో నిండి ఉంది.<ref name="aps" /><ref name="bps" /> === చిన్న స్వతంత్ర రాజ్యాల పాలన === గణపతి పూర్తిగా అధికారంలోకి రాకముందు [[ఆంధ్రప్రదేశ్|ఆంధ్ర]] దేశం అనేక మంది స్థానిక పాలకుల మధ్య విభజించబడింది. కోలాను (సరసిపురి) నాయకులు కోలార్ సరస్సు చుట్టూ ఉన్న ప్రాంతాన్ని నియంత్రించేవారు. గుడిమెట్ట చాగిలు కృష్ణా లోపలి ప్రాంతంలోని కొన్ని ప్రాంతాలను పరిపాలించారు, పాత హైదరాబాద్ రాష్ట్రంలోని కంభమేట్ జిల్లాలో నది ఉత్తర ఒడ్డున నితావాడిలు భూమిని కలిగి ఉన్నారు. నేటి గుంటూరు ప్రాంతంలో కొనిడేనకు చెందిన కోటాలు, తెలుగు చోడాలు అధికారంలో ఉండేవారు. మరింత దక్షిణాన, [[నెల్లూరు]] తెలుగు చోడా రాజ్యం ఆంధ్రప్రదేశ్‌లోని నెల్లూరు, కడప జిల్లాలను పాత మద్రాసు రాష్ట్రంలోని చిన్లెపుట్ జిల్లాలో ఎక్కువ భాగాన్ని ఆక్రమించింది, నెల్లూరు, కంచి ప్రత్యామ్నాయ రాజధానులుగా ఉపయోగించబడ్డాయి. నెల్లూరు, గుంటూరు, కర్నూలుల కూడలి వద్ద ఉన్న ఎరువు చిన్న నాయకులు నెల్లూరు చోడాల పాలనను అంగీకరించారు, కడప, కర్నూలులు సరిహద్దు ప్రాంతాలలో అనేక చిన్న సంస్థానాలు కూడా ఉండేవి. ఈశాన్యంలో, ఈ ప్రాంతంలోని కొన్ని ప్రాంతాలు కళింగ గంగాల ఆధీనంలో ఉండేవి. గణపతి చివరకు ప్రభుత్వ పగ్గాలు చేపట్టిన రాజకీయ దృశ్యం ఇది.<ref name="aps" /> === ప్రణాళిక === పెద్ద సామ్రాజ్యాన్ని నిర్మించాలని కలలుగన్న తన పూర్వీకులు రెండవ ప్రొల, [[రుద్రదేవుడు|రుద్రదేవ]] ఇప్పటికే ప్రణాళిక చేసిన విధానాన్ని గణపతి అనుసరించారు. వారు [[తెలంగాణ]] మాత్రమే కాకుండా తీర ప్రాంతాలను కూడా పరిపాలించి, మొత్తం [[ఆంధ్రప్రదేశ్|ఆంధ్ర]] దేశాన్ని తమ నియంత్రణలోకి తీసుకురావాలని కోరుకున్నారు. [[తెలంగాణ]] జయించడంలో వారు విజయం సాధించినప్పటికీ, వేలనాటి చోడా నాయకుల నుండి బలమైన ప్రతిఘటన కారణంగా దక్షిణ, తూర్పు ప్రాంతాలను విస్తరించడానికి వారు చేసిన ప్రయత్నాలు విఫలమయ్యాయి. ఈ అధిపతులు చోళ చక్రవర్తుల ప్రతినిధులుగా తీర ప్రాంతాలను పరిపాలించారు. అయితే, క్రీ. శ. 1181 లో రెండవ చోడా మరణం తరువాత వారి శక్తి బలహీనపడింది. ఆయన మనవడు [[Pruthviswara|పృథ్వీస్వర]] అధికారాన్ని నిలబెట్టుకోవడానికి ప్రయత్నించాడు, కానీ తిరుగుబాటుదారులైన ప్రభువులను నియంత్రించేంత బలంగా లేడు లేదా క్షీణతను ఆపలేదు. ఈ అవకాశాన్ని చూసి, గణపతి క్రీ. శ. 1201 లో పెద్ద సైన్యంతో తీరప్రాంత జిల్లాలపై దాడి చేశాడు. కోటాలు, నటవాడిలు, మలయాళాలు వంటి అనేక స్థానిక అధిపతులు ఆయనకు మద్దతు ఇచ్చారు.<ref name="aps" /><ref name="bps" /> == ప్రచారం == === బెజవాడాను స్వాధీనం === కాకతీయ రాజ్యానికి తూర్పు అంచున ఉన్న [[విజయవాడ|బెజవాడ]] (ఆధునిక విజయవాడ) పై దాడి చేయడం ద్వారా గణపతి తన సైనిక దండయాత్రను ప్రారంభించాడు. ఇంద్రకిల కొండ సమీపంలో కనకదుర్గ-మంటపం వద్ద లభించిన క్రీ. శ. 1201 నాటి శాసనం వక్కడిమల్ల రుద్ర అనే [[Natavadi|నటవాడి]] యువరాజు గురించి ప్రస్తావించింది. ఆ సమయంలో నటవాడిల నుండి దళాలు, [[కాకతీయులు]] కూడా నగరంలో ఉన్నారని ఇది సూచిస్తుంది. ఈ శాసనం ఒక యుద్ధం జరిగిందని, ఆ తరువాత వెంటనే, బెజవాడాను గణపతి సైన్యం స్వాధీనం చేసుకుందని సూచిస్తుంది.<ref name="aps" /><ref name="bps" /><ref name="dps">{{Cite book|url=http://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.175182|title=The Kakatiyas (of Warangal)|last=Dr. P.v. Parabrahma Sastry|date=1978|pages=107–108}}</ref> === దివి ముట్టడి === [[విజయవాడ|బెజవాడ]] స్వాధీనం చేసుకున్న తరువాత, [[కాకతీయులు|కాకతీయ]] సైన్యం తూర్పున [[కృష్ణా నది]] ముఖద్వారం సమీపంలో ఉన్న దివి ద్వీపం వైపు కదిలింది. ఈ ద్వీపం డెల్టా సుసంపన్నమైన, సారవంతమైన భూములను పరిపాలించిన అయ్య అధిపతుల బలమైన స్థావరంగా ఉండేది. అయ్య పాలకులు తమ ద్వీపం కోట బలమైన రక్షణపై ఆధారపడుతూ సులభంగా లొంగిపోకుండా బలమైన ప్రతిఘటనను ప్రదర్శించారు. అయితే, చివరికి వారు ఓడిపోయారు, కాకతీయ దళాలు వారి సంపన్న రాజధానిని దోచుకున్నారు. యుద్ధ సమయంలో మల్యాలా అధిపతి చౌండా చూపిన ధైర్యసాహసాలను మెచ్చుకుంటూ, గణపతి అతనికి ఇది క్రీ.శ. 1203 నాటి కొండిపార్టీ శాసనంలో పేర్కొన్న విధంగా "దివి ద్వీపాన్ని దోచుకున్నవాడు" అని అర్ధం వచ్చే ద్విపి లుమ్తకా లేదా దివి చురకర అనే బిరుదును ఇచ్చారు. అయినప్పటికీ, గణపతి నేరుగా ద్వీపాన్ని స్వాధీనం చేసుకోలేదు. తెలివైన పాలకుడు కావడంతో, శాంతి, సహకారం మరింత శాశ్వత, స్థిరమైన పాలనను నిర్మించడానికి సహాయపడుతుందని అతనికి తెలుసు.<ref name="aps" /><ref name="bps" /><ref name="dps" /><ref name="cps" /> ఓడిపోయిన అయ్య నాయకులను శిక్షించే బదులు గణపతి వారి పట్ల దయ చూపాలని ఎంచుకున్నాడు. అతను వారి భూములను తిరిగి ఇచ్చి, అయ్యా పినా చోడి కుమార్తెలు నారంబ, పెరంబలను వివాహం చేసుకోవడం ద్వారా వారితో కుటుంబ సంబంధాలు కూడా ఏర్పరచుకున్నాడు. ఆయన తన సేవలో వారి సోదరుడు జయ లేదా జయపా సేనాని కూడా స్థానం ఇచ్చాడు. ఈ తెలివైన చర్య వారి విధేయతను పొందడానికి అతనికి సహాయపడింది. ఈ విజయాల ఫలితంగా, గణపతి దివి ద్వీపంపై నియంత్రణ సాధించడమే కాకుండా, అతను మొత్తం వేలనాడు ప్రాంతాన్ని కూడా స్వాధీనం చేసుకున్నాడు. దీనికి క్రీ. శ. 1211 నాటి గణపస్వరం శాసనం మద్దతు ఇస్తుంది, ఇది ఈ సమయంలో వేలనాడు ఆయన పాలనలోకి వచ్చిందని నిర్ధారిస్తుంది.<ref name="aps" /><ref name="bps" /><ref name="dps" /><ref name="cps" /> === పృథ్వీశ్వరుని మరణం === పృథ్వీశ్వర ఇప్పటికీ [[కోస్తా ఆంధ్ర|తీరప్రాంత ఆంధ్ర]] ప్రాంతానికి పాలకుడిగా పరిగణించబడినప్పటికీ, అతని నిజమైన నియంత్రణ పరిమితం చేయబడింది. [[తూర్పు గోదావరి జిల్లా]] ద్రక్షరం నుండి [[శ్రీకాకుళం జిల్లా]] శ్రీకుర్మం వరకు మాత్రమే ఆయన పరిపాలించాడని శాసనాలు చూపిస్తున్నాయి. గణపతి దివిని జయించిన తరువాత సరిగ్గా ఏమి జరిగిందో పూర్తిగా తెలియదు. అయితే, పృథ్వీశ్వరుడు దివి, గణపతి చేతిలో ఓడిపోయిన ఇతర ప్రాంతాలను తిరిగి పొందేందుకు ప్రయత్నించినట్లు తెలుస్తోంది. ఈ ప్రయోజనం కోసం ఆయన సైనిక పోరాటానికి నాయకత్వం వహించి ఉండవచ్చు, కానీ ఆయన ప్రయత్నాలు విఫలమయ్యాయని తెలుస్తోంది.<ref name="aps" /><ref name="dps" /> అప్పటి తెలుగు సాహిత్యం, శాసనాల ప్రకారం, నెల్లూరు తెలుగు చోడ రాజు తిక్కా పృథ్వీశ్వరుడి తలతో యుద్ధభూమిలో ఆడుకున్నట్లు చెబుతారు, ఇది ఆయనపై తన పూర్తి విజయాన్ని చూపిస్తుంది. కామనాడుకు చెందిన బల్లయ చోళుడు, కాకతీయ రాజు గణపతి వంటి ఇతరులు కూడా తాము పృథ్వీశ్వరను చంపి, అతని తలపై అదే విధంగా వ్యవహరించామని పేర్కొన్నారు. గణపతి, టిక్కా, బాలయలు కలిసి పృథ్వీశ్వరకు వ్యతిరేకంగా పోరాడారని ఇది సూచిస్తుంది. వారి కూటమికి ఖచ్చితమైన కారణం తెలియకపోయినప్పటికీ, పృథ్వీస్వర తీరప్రాంత ఆంధ్రపై దాడి చేయడానికి ప్రయత్నించినప్పటికీ, ఈ ముగ్గురు నాయకులు మిత్రపక్షాలు లేదా భూస్వామ్యవాదులు ఆయనను ఆపడానికి దళాలతో కలిసి పనిచేసి ఉండవచ్చు. ఆ తరువాత జరిగిన యుద్ధంలో పృథ్వీస్వర మరణించాడు. ఆయన మరణంతో వేలనాటి నాయకుల పాలన ముగిసింది, వారి భూములు కాకతీయ రాజు గణపతి నియంత్రణలోకి వచ్చాయి.<ref name="aps" /><ref name="bps" /><ref name="dps" /><ref name="cps" /> == మూలాలు == {{మూలాలజాబితా}} p0wvlgxwhcsf05njzyf5tisikec6y2t 4908404 4908402 2026-07-19T12:46:17Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 [[వర్గం:భారతీయ రాజ్యాల మధ్య జరిగిన యుద్ధాలు]] ను చేర్చారు (హాట్‌కేట్ ఉపయోగించి) 4908404 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict | conflict = కోస్తా ఆంధ్ర ప్రచారం | partof = గణపతి ఏకీకరణ యుద్ధాల | image = | image_size = | date = 1201-1209 A.D | place = [[ఆంధ్రప్రదేశ్]], [[భారతదేశం]] | result = కాకతీయ విజయం<br> * గణపతిదేవుడు వేలనాడ్ ప్రాంతాన్ని జయించాడు | territory = | combatant1 = {{Tree list}} కాకతీయులు ** కోట వంశ **నటవాడి ** మలయాళ అధిపతులు {{tree list/end}} ''' మద్దతు ''' :<br>నెల్లూరు చోడస్<br>కొణిదెన చోడస్ | combatant2 = వేలనాటి చోడాస్<br>అయ్య చీఫ్స్ | commander1 = గణపతి (కాకతీయ వంశం)<br>వక్కడిమల్ల రుద్ర<br>మాల్యాల చౌండ<br>'''నెల్లూరు చోడలు''':<br>తిక్క చోడ I<br>'''కొణిదెన చోడలు''':<br>బల్లయ చోడ | commander2 =పృథ్వీశ్వర {{Executed}}<br>అయ్య పిన్ని చోద{{Surrendered}} | strength1 = | strength2 = | casualties1 = | casualties2 = | caption = }} [[కాకతీయులు|కాకతీయ రాజవంశం]] సరిహద్దులను [[కోస్తా ఆంధ్ర|తీరప్రాంత ఆంధ్ర]] విస్తరించడానికి కాకతీయ పాలకుడు గణపతి ప్రారంభించిన ప్రధాన దండయాత్ర గణపతి తీరప్రాంత దండయాత్ర. ఆయన [[విజయవాడ|బెజవాడ]] (ఆధునిక విజయవాడ) పై దాడి చేసి క్రీ. శ. 1201 లో తన దండయాత్రను ప్రారంభించి, దానిని త్వరగా స్వాధీనం చేసుకున్నాడు. ఆ తరువాత, అతను తూర్పున అయ్య అధిపతులు పాలించిన దివి ద్వీపానికి వెళ్ళాడు. వారు తీవ్రంగా ప్రతిఘటించారు, కాని గణపతి వారిని ఓడించి వారి రాజధానిని దోచుకున్నారు. శాంతిని కాపాడటానికి, అతను వారి భూములను తిరిగి ఇవ్వడం ద్వారా, వారి అధిపతి ఇద్దరు కుమార్తెలను వివాహం చేసుకోవడం ద్వారా వారి కొడుకుకు ఉన్నత పదవిని ఇవ్వడం ద్వారా దయ చూపించాడు. తరువాత గణపతి అతని మిత్రులు చివరి శక్తివంతమైన వేలనాటి చోడా పాలకుడు పృథ్వీశ్వరతో పోరాడారు యుద్ధంలో అతనిని చంపారు. ఈ దండయాత్ర వేలనాటి పాలనను ముగించి, [[కోస్తా ఆంధ్ర|తీరప్రాంత ఆంధ్ర]] ఎక్కువ భాగాన్ని గణపతి నియంత్రణలోకి తీసుకువచ్చింది.<ref name="aps">{{Cite book|url=http://archive.org/details/in.gov.ignca.29554|title=Early History of the Deccan pts.7 to 11|last=Yazdani|first=G.|date=1960|pages=600–603|language=English}}</ref><ref name="bps">{{Cite book|url=http://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.459498|title=A Comprehensive History Of India Vol. 4 Part 1|last=Sharma|first=R. S.|date=1957|pages=211–212}}</ref><ref name="cps">{{Cite book|url=http://archive.org/details/ancientmedievalh0000ragh|title=Ancient and medieval history of Andhra Pradesh|last=Raghunadha Rao|first=P.|date=1993|publisher=New Delhi : Sterling Publishers|others=Internet Archive|isbn=978-81-207-1495-3|pages=61–62}}</ref><ref>{{Cite book|url=http://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.126960|title=Andhra Through Ages|last=Rao|first=m rama|date=1957|page=65}}</ref> == నేపథ్యం == === గణపతి సింహాసనారోహణం === గణపతి పాలన కష్టకాలంలో ప్రారంభమై [[ఆంధ్రప్రదేశ్|ఆంధ్ర]] చరిత్రలో అత్యంత విజయవంతమైన కాలాలలో ఒకటిగా మారింది. అతను అరవై మూడు సంవత్సరాలు పాలించిన బలమైన, చురుకైన పాలకుడు. యుద్ధం, తెలివైన దౌత్యం ద్వారా ఆయన దాదాపు [[తెలుగు]] మాట్లాడే ప్రాంతాలన్నింటినీ తన నియంత్రణలో ఉంచుకున్నారు. [[పశ్చిమ చాళుక్యులు]], చోళ సామ్రాజ్యాల పతనం ఆయనకు సహాయపడింది, ఎందుకంటే ఈ ప్రాంతం అనేక చిన్న రాజ్యాలుగా విడిపోయి నిరంతరం ఒకదానితో ఒకటి పోరాడుతూ ఉండింది. ఈ కాలంలో ముఖ్యమైన సమూహాలలో ఒకటి వేలనాడు అధిపతులు. క్రీ. శ. 1181 లో రెండవ చోడ మరణం తరువాత వారి శక్తి బలహీనపడినప్పటికీ, [[ద్రాక్షారామం|ద్రక్షరామం]], [[పిఠాపురం]], శ్రీ కుర్మం వంటి ప్రదేశాల నుండి వచ్చిన రికార్డులు, క్రీ. శ 1210 లో తన మరణం వరకు పృథ్వీశ్వర అనే పాలకుడు ఉత్తర తీరప్రాంత [[ఆంధ్రప్రదేశ్|ఆంధ్ర]] ప్రాంతాన్ని నియంత్రించాడని చూపిస్తున్నాయి.<ref name="aps" /> === వెలనాటి చోడా అధికారం క్షీణత === పృథ్వీస్వర కుటుంబానికి చెందిన కొంతమంది నమ్మకమైన మద్దతుదారులు, ముఖ్యంగా దివి ద్వీప ప్రాంతం సమీప ప్రాంతాల నుండి, వారి భూములను స్వతంత్ర యువరాజులుగా పరిపాలించినప్పటికీ, ఆయన నాయకత్వాన్ని అంగీకరించి, యుద్ధాలలో ఆయనకు సహాయం చేశారు. గోపరాజు రచించిన సింహసన-ద్వాత్రిమసిక అనే 15వ శతాబ్దానికి చెందిన ఒక తెలుగు పుస్తకంలో, పృథ్వీశ్వర తన పూర్వీకుల రాజధాని [[కృష్ణా జిల్లా]] సందవోలు నుండి పాలించాడని పేర్కొన్నాడు. ఇది పాత శాసనాలు, సాహిత్యంలో కనిపించేదానికి సరిపోలుతుంది, ఇది వేలనాటి చోడా కుటుంబం [[కోస్తా ఆంధ్ర|తీరప్రాంత ఆంధ్ర]] కనీసం కొంత భాగాన్ని పరిపాలించడం కొనసాగించిందని ధృవీకరిస్తుంది. అయితే, వారి నియంత్రణ పూర్తి కాలేదు, ఎందుకంటే ఈ ప్రాంతం వారి శక్తిని పరిమితం చేసిన అనేక చిన్న, స్వతంత్ర లేదా పాక్షిక-స్వతంత్ర భూస్వామ్య రాష్ట్రాలతో నిండి ఉంది.<ref name="aps" /><ref name="bps" /> === చిన్న స్వతంత్ర రాజ్యాల పాలన === గణపతి పూర్తిగా అధికారంలోకి రాకముందు [[ఆంధ్రప్రదేశ్|ఆంధ్ర]] దేశం అనేక మంది స్థానిక పాలకుల మధ్య విభజించబడింది. కోలాను (సరసిపురి) నాయకులు కోలార్ సరస్సు చుట్టూ ఉన్న ప్రాంతాన్ని నియంత్రించేవారు. గుడిమెట్ట చాగిలు కృష్ణా లోపలి ప్రాంతంలోని కొన్ని ప్రాంతాలను పరిపాలించారు, పాత హైదరాబాద్ రాష్ట్రంలోని కంభమేట్ జిల్లాలో నది ఉత్తర ఒడ్డున నితావాడిలు భూమిని కలిగి ఉన్నారు. నేటి గుంటూరు ప్రాంతంలో కొనిడేనకు చెందిన కోటాలు, తెలుగు చోడాలు అధికారంలో ఉండేవారు. మరింత దక్షిణాన, [[నెల్లూరు]] తెలుగు చోడా రాజ్యం ఆంధ్రప్రదేశ్‌లోని నెల్లూరు, కడప జిల్లాలను పాత మద్రాసు రాష్ట్రంలోని చిన్లెపుట్ జిల్లాలో ఎక్కువ భాగాన్ని ఆక్రమించింది, నెల్లూరు, కంచి ప్రత్యామ్నాయ రాజధానులుగా ఉపయోగించబడ్డాయి. నెల్లూరు, గుంటూరు, కర్నూలుల కూడలి వద్ద ఉన్న ఎరువు చిన్న నాయకులు నెల్లూరు చోడాల పాలనను అంగీకరించారు, కడప, కర్నూలులు సరిహద్దు ప్రాంతాలలో అనేక చిన్న సంస్థానాలు కూడా ఉండేవి. ఈశాన్యంలో, ఈ ప్రాంతంలోని కొన్ని ప్రాంతాలు కళింగ గంగాల ఆధీనంలో ఉండేవి. గణపతి చివరకు ప్రభుత్వ పగ్గాలు చేపట్టిన రాజకీయ దృశ్యం ఇది.<ref name="aps" /> === ప్రణాళిక === పెద్ద సామ్రాజ్యాన్ని నిర్మించాలని కలలుగన్న తన పూర్వీకులు రెండవ ప్రొల, [[రుద్రదేవుడు|రుద్రదేవ]] ఇప్పటికే ప్రణాళిక చేసిన విధానాన్ని గణపతి అనుసరించారు. వారు [[తెలంగాణ]] మాత్రమే కాకుండా తీర ప్రాంతాలను కూడా పరిపాలించి, మొత్తం [[ఆంధ్రప్రదేశ్|ఆంధ్ర]] దేశాన్ని తమ నియంత్రణలోకి తీసుకురావాలని కోరుకున్నారు. [[తెలంగాణ]] జయించడంలో వారు విజయం సాధించినప్పటికీ, వేలనాటి చోడా నాయకుల నుండి బలమైన ప్రతిఘటన కారణంగా దక్షిణ, తూర్పు ప్రాంతాలను విస్తరించడానికి వారు చేసిన ప్రయత్నాలు విఫలమయ్యాయి. ఈ అధిపతులు చోళ చక్రవర్తుల ప్రతినిధులుగా తీర ప్రాంతాలను పరిపాలించారు. అయితే, క్రీ. శ. 1181 లో రెండవ చోడా మరణం తరువాత వారి శక్తి బలహీనపడింది. ఆయన మనవడు [[Pruthviswara|పృథ్వీస్వర]] అధికారాన్ని నిలబెట్టుకోవడానికి ప్రయత్నించాడు, కానీ తిరుగుబాటుదారులైన ప్రభువులను నియంత్రించేంత బలంగా లేడు లేదా క్షీణతను ఆపలేదు. ఈ అవకాశాన్ని చూసి, గణపతి క్రీ. శ. 1201 లో పెద్ద సైన్యంతో తీరప్రాంత జిల్లాలపై దాడి చేశాడు. కోటాలు, నటవాడిలు, మలయాళాలు వంటి అనేక స్థానిక అధిపతులు ఆయనకు మద్దతు ఇచ్చారు.<ref name="aps" /><ref name="bps" /> == ప్రచారం == === బెజవాడాను స్వాధీనం === కాకతీయ రాజ్యానికి తూర్పు అంచున ఉన్న [[విజయవాడ|బెజవాడ]] (ఆధునిక విజయవాడ) పై దాడి చేయడం ద్వారా గణపతి తన సైనిక దండయాత్రను ప్రారంభించాడు. ఇంద్రకిల కొండ సమీపంలో కనకదుర్గ-మంటపం వద్ద లభించిన క్రీ. శ. 1201 నాటి శాసనం వక్కడిమల్ల రుద్ర అనే [[Natavadi|నటవాడి]] యువరాజు గురించి ప్రస్తావించింది. ఆ సమయంలో నటవాడిల నుండి దళాలు, [[కాకతీయులు]] కూడా నగరంలో ఉన్నారని ఇది సూచిస్తుంది. ఈ శాసనం ఒక యుద్ధం జరిగిందని, ఆ తరువాత వెంటనే, బెజవాడాను గణపతి సైన్యం స్వాధీనం చేసుకుందని సూచిస్తుంది.<ref name="aps" /><ref name="bps" /><ref name="dps">{{Cite book|url=http://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.175182|title=The Kakatiyas (of Warangal)|last=Dr. P.v. Parabrahma Sastry|date=1978|pages=107–108}}</ref> === దివి ముట్టడి === [[విజయవాడ|బెజవాడ]] స్వాధీనం చేసుకున్న తరువాత, [[కాకతీయులు|కాకతీయ]] సైన్యం తూర్పున [[కృష్ణా నది]] ముఖద్వారం సమీపంలో ఉన్న దివి ద్వీపం వైపు కదిలింది. ఈ ద్వీపం డెల్టా సుసంపన్నమైన, సారవంతమైన భూములను పరిపాలించిన అయ్య అధిపతుల బలమైన స్థావరంగా ఉండేది. అయ్య పాలకులు తమ ద్వీపం కోట బలమైన రక్షణపై ఆధారపడుతూ సులభంగా లొంగిపోకుండా బలమైన ప్రతిఘటనను ప్రదర్శించారు. అయితే, చివరికి వారు ఓడిపోయారు, కాకతీయ దళాలు వారి సంపన్న రాజధానిని దోచుకున్నారు. యుద్ధ సమయంలో మల్యాలా అధిపతి చౌండా చూపిన ధైర్యసాహసాలను మెచ్చుకుంటూ, గణపతి అతనికి ఇది క్రీ.శ. 1203 నాటి కొండిపార్టీ శాసనంలో పేర్కొన్న విధంగా "దివి ద్వీపాన్ని దోచుకున్నవాడు" అని అర్ధం వచ్చే ద్విపి లుమ్తకా లేదా దివి చురకర అనే బిరుదును ఇచ్చారు. అయినప్పటికీ, గణపతి నేరుగా ద్వీపాన్ని స్వాధీనం చేసుకోలేదు. తెలివైన పాలకుడు కావడంతో, శాంతి, సహకారం మరింత శాశ్వత, స్థిరమైన పాలనను నిర్మించడానికి సహాయపడుతుందని అతనికి తెలుసు.<ref name="aps" /><ref name="bps" /><ref name="dps" /><ref name="cps" /> ఓడిపోయిన అయ్య నాయకులను శిక్షించే బదులు గణపతి వారి పట్ల దయ చూపాలని ఎంచుకున్నాడు. అతను వారి భూములను తిరిగి ఇచ్చి, అయ్యా పినా చోడి కుమార్తెలు నారంబ, పెరంబలను వివాహం చేసుకోవడం ద్వారా వారితో కుటుంబ సంబంధాలు కూడా ఏర్పరచుకున్నాడు. ఆయన తన సేవలో వారి సోదరుడు జయ లేదా జయపా సేనాని కూడా స్థానం ఇచ్చాడు. ఈ తెలివైన చర్య వారి విధేయతను పొందడానికి అతనికి సహాయపడింది. ఈ విజయాల ఫలితంగా, గణపతి దివి ద్వీపంపై నియంత్రణ సాధించడమే కాకుండా, అతను మొత్తం వేలనాడు ప్రాంతాన్ని కూడా స్వాధీనం చేసుకున్నాడు. దీనికి క్రీ. శ. 1211 నాటి గణపస్వరం శాసనం మద్దతు ఇస్తుంది, ఇది ఈ సమయంలో వేలనాడు ఆయన పాలనలోకి వచ్చిందని నిర్ధారిస్తుంది.<ref name="aps" /><ref name="bps" /><ref name="dps" /><ref name="cps" /> === పృథ్వీశ్వరుని మరణం === పృథ్వీశ్వర ఇప్పటికీ [[కోస్తా ఆంధ్ర|తీరప్రాంత ఆంధ్ర]] ప్రాంతానికి పాలకుడిగా పరిగణించబడినప్పటికీ, అతని నిజమైన నియంత్రణ పరిమితం చేయబడింది. [[తూర్పు గోదావరి జిల్లా]] ద్రక్షరం నుండి [[శ్రీకాకుళం జిల్లా]] శ్రీకుర్మం వరకు మాత్రమే ఆయన పరిపాలించాడని శాసనాలు చూపిస్తున్నాయి. గణపతి దివిని జయించిన తరువాత సరిగ్గా ఏమి జరిగిందో పూర్తిగా తెలియదు. అయితే, పృథ్వీశ్వరుడు దివి, గణపతి చేతిలో ఓడిపోయిన ఇతర ప్రాంతాలను తిరిగి పొందేందుకు ప్రయత్నించినట్లు తెలుస్తోంది. ఈ ప్రయోజనం కోసం ఆయన సైనిక పోరాటానికి నాయకత్వం వహించి ఉండవచ్చు, కానీ ఆయన ప్రయత్నాలు విఫలమయ్యాయని తెలుస్తోంది.<ref name="aps" /><ref name="dps" /> అప్పటి తెలుగు సాహిత్యం, శాసనాల ప్రకారం, నెల్లూరు తెలుగు చోడ రాజు తిక్కా పృథ్వీశ్వరుడి తలతో యుద్ధభూమిలో ఆడుకున్నట్లు చెబుతారు, ఇది ఆయనపై తన పూర్తి విజయాన్ని చూపిస్తుంది. కామనాడుకు చెందిన బల్లయ చోళుడు, కాకతీయ రాజు గణపతి వంటి ఇతరులు కూడా తాము పృథ్వీశ్వరను చంపి, అతని తలపై అదే విధంగా వ్యవహరించామని పేర్కొన్నారు. గణపతి, టిక్కా, బాలయలు కలిసి పృథ్వీశ్వరకు వ్యతిరేకంగా పోరాడారని ఇది సూచిస్తుంది. వారి కూటమికి ఖచ్చితమైన కారణం తెలియకపోయినప్పటికీ, పృథ్వీస్వర తీరప్రాంత ఆంధ్రపై దాడి చేయడానికి ప్రయత్నించినప్పటికీ, ఈ ముగ్గురు నాయకులు మిత్రపక్షాలు లేదా భూస్వామ్యవాదులు ఆయనను ఆపడానికి దళాలతో కలిసి పనిచేసి ఉండవచ్చు. ఆ తరువాత జరిగిన యుద్ధంలో పృథ్వీస్వర మరణించాడు. ఆయన మరణంతో వేలనాటి నాయకుల పాలన ముగిసింది, వారి భూములు కాకతీయ రాజు గణపతి నియంత్రణలోకి వచ్చాయి.<ref name="aps" /><ref name="bps" /><ref name="dps" /><ref name="cps" /> == మూలాలు == {{మూలాలజాబితా}} [[వర్గం:భారతీయ రాజ్యాల మధ్య జరిగిన యుద్ధాలు]] lgxx6fwk285hnjr4t1ok994lwf7zb76 1 503536 4908403 2026-07-19T12:45:05Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4908403 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 14 503537 4908405 2026-07-19T12:46:58Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 [[WP:AES|←]]Created page with 'భారతీయ రాజ్యాల మధ్య జరిగిన యుద్ధాలు' 4908405 wikitext text/x-wiki భారతీయ రాజ్యాల మధ్య జరిగిన యుద్ధాలు 2dtk2jliwodf2j5emswqfyz3eujcir3 1 503538 4908408 2026-07-19T12:58:31Z Chaduvari 97 [[WP:AES|←]]Created page with '== తొలగించాలి == దీన్ని Draft: అనే పేరుబరిలో సృష్టిద్దామనుకుని బహుశా ఈ పేరుతో సృష్టించినట్లున్నారు. కానీ, Draft: పేరుబరి తెవికీలో లేదు కాబట్టి ఈ వ్యాసం ప్రధానబరిలోనే ఉంది. ఈ వ్యాస వి...' 4908408 wikitext text/x-wiki == తొలగించాలి == దీన్ని Draft: అనే పేరుబరిలో సృష్టిద్దామనుకుని బహుశా ఈ పేరుతో సృష్టించినట్లున్నారు. కానీ, Draft: పేరుబరి తెవికీలో లేదు కాబట్టి ఈ వ్యాసం ప్రధానబరిలోనే ఉంది. ఈ వ్యాస విషయానికి ప్రాముఖ్యత లేదు, కాబట్టి తొలగించాలి. __[[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 12:58, 19 జూలై 2026 (UTC) b2jn09p19efpxfobwrymdmvor00iluf 0 503539 4908409 2026-07-19T13:00:09Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 [[WP:AES|←]]Created page with '{{Infobox historic site | name = దిబార్ దిఘి | native_name = দিবর দীঘি | native_name_lang = బెంగాలీ | image =A_View_of_Dibor_Dighi.jpg | image_size = 200px | caption = దిబోర్ దిఘి దృశ్యం | designation1 = | designation1_date = | designation1_number = | designation1_criteria = | designation1_type = | designation1_free1name = | designation1_free1value = బంగ్లాద...' 4908409 wikitext text/x-wiki {{Infobox historic site | name = దిబార్ దిఘి | native_name = দিবর দীঘি | native_name_lang = బెంగాలీ | image =A_View_of_Dibor_Dighi.jpg | image_size = 200px | caption = దిబోర్ దిఘి దృశ్యం | designation1 = | designation1_date = | designation1_number = | designation1_criteria = | designation1_type = | designation1_free1name = | designation1_free1value = [[బంగ్లాదేశ్]] | designation1_free2name = Region | designation1_free2value = | location =పట్నితల ఉపజిల్లా , నవోగావ్ జిల్లా , [[బంగ్లాదేశ్]] | elevation = | built = | built_for = | architect = | architecture = | pushpin_caption = | coordinates = {{coord|25.1225|88.6202|region:BD_type:landmark|display=inline,title}} }} '''దిబార్ దిఘి''' (బెంగాలీః திவர் திகிகி) [[బంగ్లాదేశ్|బంగ్లాదేశ్‌లోని]] ఒక [[జలాశయము|చెరువు]]. పాల సింహాసనాన్ని స్వాధీనం చేసుకున్న కైవర్త (తరువాత మహిష్య అధిపతి దివ్యక్ గా గుర్తించబడిన) తో అనుబంధించబడిన అష్టభుజి గ్రానైట్ స్తంభం చెరువు మధ్యలో ఉంది.<ref name="Banglapedia">{{Cite book|title=Banglapedia: National Encyclopedia of Bangladesh|last=Rahman|first=Kazi Mostafizur|publisher=[[Asiatic Society of Bangladesh]]|year=2012|editor-last=Islam|editor-first=Sirajul|editor-link=Sirajul Islam|edition=Second|chapter=Dibar Dighi and Kaivarta Stambha|editor-last2=Jamal|editor-first2=Ahmed A.|chapter-url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Dibar_Dighi_and_Kaivarta_Stambha}}</ref><ref name=":6">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Ty9uAAAAMAAJ&q=%22Dibar+Dighi%22|title=Ancient Bangladesh, a study of the archaeological sources|last=Chakrabarti|first=Dilip K.|date=1992|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-562879-1|page=155}}</ref><ref name=":3">{{Cite news|url=https://www.bd-pratidin.com/last-page/2019/01/22/393881|work=Bangladesh Pratidin|access-date=2021-06-23|language=bn|script-title=bn:নওগাঁয় এক রাতে তৈরি ঐতিহাসিক দিবর দীঘি}}</ref> == స్థానం == ఈ ప్రదేశం నౌగావ్ జిల్లా పట్నిటాలా ఉపజిలాలోని నజీపూర్-సపహార్ రహదారికి ఉత్తరాన ఉన్న దిబార్ గ్రామంలో ఉంది.<ref name="Banglapedia" /><ref name=":2">{{Cite web|title=Dibar Pillar- A Medieval Wonder {{!}} Independent|url=https://m.theindependentbd.com/home/printnews/93064|access-date=2022-01-03|website=m.theindependentbd.com}}</ref> == ఆర్కిటెక్చర్ == === దిబార్ దిఘి === అలెగ్జాండర్ కన్నింగ్‌హామ్, అతని "సేవకుడు" 1879-80 లో ఈ ప్రదేశాన్ని సందర్శించారు, ఈ సరస్సు సుమారు 1200 చదరపు అడుగుల విస్తీర్ణంలో ఉందని గుర్తించారు.<ref name=":1">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=gW8IAAAAQAAJ&pg=PA123|title=Report of a Tour in Bihar and Bengal in 1879-80 from Patna to Sunargaon ...|last=Cunningham|first=Sir Alexander|date=1882|publisher=Office of the Superintendent of Government Printing|pages=123|language=en}}</ref> సగటు లోతు సుమారు 12 అడుగులు.<ref name=":1" /> ఈ చెరువు ప్రస్తుతం సుమారు 20 ఎకరాల భూమిని ఆక్రమించి, 100 ఎకరాలలో విస్తరించి ఉన్న ఒక దిబ్బ పైన ఉంది.<ref name="Banglapedia" /><ref name=":4">{{Cite web|script-title=bn:ঐতিহাসিক দিবর দিঘি|trans-title=Historic Dibar Dighi|url=http://www.patnitala.naogaon.gov.bd/site/top_banner/8df6a40d-1ab1-11e7-8120-286ed488c766/%25E0%25A6%2590%25E0%25A6%25A4%25E0%25A6%25BF%25E0%25A6%25B9%25E0%25A6%25BE%25E0%25A6%25B8%25E0%25A6%25BF%25E0%25A6%2595-%25E0%25A6%25A6%25E0%25A6%25BF%25E0%25A6%25AC%25E0%25A6%25B0-%25E0%25A6%25A6%25E0%25A6%25BF%25E0%25A6%2598%25E0%25A6%25BF-|access-date=2021-06-23|website=Patnitala Upazila|language=bn}}</ref> === కైవర్త స్తంభం === ఈ చెరువు ప్రధానంగా పాక్షికంగా మునిగిపోయిన గ్రానైట్ స్తంభాన్ని కలిగి ఉండటానికి ప్రసిద్ధి చెందింది-స్థానికంగా దీనిని ''కైవర్త స్తంభ'' అని పిలుస్తారు-దాని మధ్యలో.<ref name="Banglapedia" /><ref name=":4" /><ref name=":6" /> స్తంభం శిఖరం కిరీటం ఆకారంలో ఉంటుంది మూడు పెంచిన వృత్తాకార వలయాలతో అలంకరించబడుతుంది.<ref name="Banglapedia" /> ఈ స్తంభంపై ఎటువంటి శాసనాలు లేవు .<ref name=":4" /> బెంగాల్ పై ఫ్రాన్సిస్ బుకానోన్-హామిల్టన్ చేసిన సర్వే (1807–08) లో దీని నికర ఎత్తు 22.5 మూరలు (33 అడుగులు, 75 అంగుళాలు), వ్యాసం 6.5 మూరలు (9 అడుగులు, 9 అంగుళాలు.<ref name=":1" /> అతను దానిని అష్టభుజి ఆకారంలో భావించాడు.<ref name=":1" /> కన్నింగ్‌హామ్ యాత్ర సుమారు 30 అడుగుల ఎత్తును సవరించింది-కనిపించే భాగం 10 అడుగులు, మునిగిపోయిన భాగం 12 అడుగులు, మిగిలినవి భూగర్భ పునాది.<ref name=":1" /> లాగ్ చేసిన డేటా నుండి, అతను స్తంభం 12 అంగుళాల పార్శ్వ పొడవు కలిగిన వికర్ణరహితంగా ఉండాలని నిర్ణయించాడు. ప్రతి వ్యాసం 29 అంగుళాలు గా వచ్చింది.<ref name=":1" /> అశోకుడి పాలన తరువాత భారత ఉపఖండంలో ఇంత పెద్ద ఒకే-షాఫ్ట్ రాతి స్తంభం ఇంకా నమోదు చేయబడలేదని పేర్కొంటూ, తాను వ్యక్తిగతంగా ఈ ప్రదేశాన్ని సందర్శించలేదని కన్నింగ్‌హామ్ విచారం వ్యక్తం చేశారు.<ref name=":1" /> ఒక బంగ్లాదేశ్ పురావస్తు శాస్త్రవేత్త కన్నింగ్‌హామ్ ఉజ్జాయింపును ధృవీకరించారు, కానీ పంపిణీని మార్చారు-12 అడుగులు నీటి మట్టానికి పైన, 8 అడుగులు మునిగిపోయాయి, 10 అడుగులు భూమి క్రింద ఉన్నాయి.<ref name=":0">{{Cite news|url=https://www.theindependentbd.com/home/printnews/93064|title=Dibar Pillar- A Medieval Wonder|work=The Independent|access-date=2021-06-23|location=Dhaka}}</ref> == చరిత్ర == ఈ ప్రదేశం కాలం ఇంకా ఖచ్చితంగా నిర్ధారించబడలేదు. <ref name=":5">{{Cite web|title=Dibar Dighi and Kaivarta pillar|url=http://dept.ru.ac.bd/ihc/Mostafiz/Dibardighi.htm|access-date=2021-06-23|website=dept.ru.ac.bd}}</ref><ref name=":3" /> 'దిబార్' అనే పేరు రాజు దిబ్యాక్ లేదా దివ్యాక్ పేరు నుండి ఉద్భవించి ఉండవచ్చు. <ref name="Banglapedia" /><ref name=":2" /><ref name=":5" /> స్థానిక ఇతిహాసాలు ఒక పౌరాణిక మూలాన్ని నిర్మించాయి, ఇందులో ఒక ''[[జిన్]]'' ద్వారా ఒక రాత్రిలోనే ఈ సరస్సును తవ్వారు.<ref name=":3" /> పద వ్యుత్పత్తి దృక్కోణం, సాహిత్య చరిత్ర ప్రకారం, 11వ శతాబ్దపు తన అధిపతి అయిన రెండవ మహిపాలుడిపై స్థానిక కైవర్త ( మహిష్య ) సామంతుడైన దిబ్యాక్ (లేదా దివ్య) సాధించిన విజయాన్ని స్మరించుకోవడానికి ఈ చెరువు, స్తంభాన్ని నిర్మించారని ప్రస్తుతం వాదిస్తున్నారు.<ref name="Banglapedia" /><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=O05uAAAAMAAJ&q=%22Dibor+Dighi%22|title=The fall of the Pāla Empire|last=Maitreẏa|first=Akshaẏakumāra|date=1987|publisher=University of North Bengal|page=44|author-link=Akshay Kumar Maitreya}}</ref><ref name=":0" /> దిబ్యాక్, రెండవ మహీపాల మధ్య యుద్ధానికి కారణం నిర్ధారించబడలేదు-[[రమేష్ చంద్ర మజుందార్|ఆర్. సి. మజుందార్]] దీనిని స్థానిక [[సామంత|సమంతా]] చేసిన తిరుగుబాటు అని అర్థం చేసుకున్నారు, వ్యూహాత్మకంగా పాలా అధికారం బలహీనపడటానికి ఇది సమయం, అయితే రామ్ శరణ్ శర్మ దీనిని భూస్వామ్య అణచివేతకు వ్యతిరేకంగా రైతు తిరుగుబాటుగా తీసుకున్నాడు.<ref>{{Cite web|title=Varendra Rebellion - Banglapedia|url=https://en.banglapedia.org/index.php/Varendra_Rebellion|access-date=2022-10-21|website=en.banglapedia.org}}</ref><ref>{{Cite paper}}</ref><ref>{{Cite web|title=Varendra Rebellion|url=https://en.banglapedia.org/index.php/Varendra_Rebellion|access-date=2021-06-24|website=Banglapedia}}</ref> ఈ నిర్మాణం దివ్యక్ లేదా అతని వారసులు-సోదరుడు రుదక్, మేనల్లుడు భీమ్ పాలనలో అమలు చేయబడి ఉండవచ్చు.<ref name="Banglapedia" /> == సంరక్షణ == కేంద్ర ప్రభుత్వం 1939లో దిబార్ దిఘిని వారసత్వ ప్రదేశంగా ప్రకటించింది.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=CeQVAQAAMAAJ&q=%22Dibar+Dighi%22|title=Indian Information Series|date=1939|publisher=Bureau of Public Information|volume=4-5|location=India}}</ref> రాజ్‌షాహి సోషల్ ఫారెస్ట్రీ డివిజన్ చెరువు చుట్టూ ఒక కృత్రిమ అడవిని (ఒక చిన్న జంతుప్రదర్శనశాలతో పాటు) సృష్టించింది; పడవ ప్రయాణాలకు అనుమతి ఉన్నట్లు తెలుస్తోంది.<ref name=":3" /><ref>{{Cite news|url=https://www.ekushey-tv.com/tour/news/107873|work=Ekushey TV|access-date=2021-06-23|language=bn|script-title=bn:কালের সাক্ষী নওগাঁর ঐতিহাসিক দিবর দীঘি}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.prothomalo.com/life/travel/এলিজার-দেখা-৭|work=Prothom Alo|access-date=2021-06-23|language=bn|script-title=bn:এলিজার দেখা ৭}}</ref> == మూలాలు == {{మూలాలజాబితా}} tkmiunun03jx3vhih7gd3ezemyisto5 4908410 4908409 2026-07-19T13:00:41Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 [[వర్గం:భారతదేశంలో తిరుగుబాట్లు]] ను చేర్చారు (హాట్‌కేట్ ఉపయోగించి) 4908410 wikitext text/x-wiki {{Infobox historic site | name = దిబార్ దిఘి | native_name = দিবর দীঘি | native_name_lang = బెంగాలీ | image =A_View_of_Dibor_Dighi.jpg | image_size = 200px | caption = దిబోర్ దిఘి దృశ్యం | designation1 = | designation1_date = | designation1_number = | designation1_criteria = | designation1_type = | designation1_free1name = | designation1_free1value = [[బంగ్లాదేశ్]] | designation1_free2name = Region | designation1_free2value = | location =పట్నితల ఉపజిల్లా , నవోగావ్ జిల్లా , [[బంగ్లాదేశ్]] | elevation = | built = | built_for = | architect = | architecture = | pushpin_caption = | coordinates = {{coord|25.1225|88.6202|region:BD_type:landmark|display=inline,title}} }} '''దిబార్ దిఘి''' (బెంగాలీః திவர் திகிகி) [[బంగ్లాదేశ్|బంగ్లాదేశ్‌లోని]] ఒక [[జలాశయము|చెరువు]]. పాల సింహాసనాన్ని స్వాధీనం చేసుకున్న కైవర్త (తరువాత మహిష్య అధిపతి దివ్యక్ గా గుర్తించబడిన) తో అనుబంధించబడిన అష్టభుజి గ్రానైట్ స్తంభం చెరువు మధ్యలో ఉంది.<ref name="Banglapedia">{{Cite book|title=Banglapedia: National Encyclopedia of Bangladesh|last=Rahman|first=Kazi Mostafizur|publisher=[[Asiatic Society of Bangladesh]]|year=2012|editor-last=Islam|editor-first=Sirajul|editor-link=Sirajul Islam|edition=Second|chapter=Dibar Dighi and Kaivarta Stambha|editor-last2=Jamal|editor-first2=Ahmed A.|chapter-url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Dibar_Dighi_and_Kaivarta_Stambha}}</ref><ref name=":6">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Ty9uAAAAMAAJ&q=%22Dibar+Dighi%22|title=Ancient Bangladesh, a study of the archaeological sources|last=Chakrabarti|first=Dilip K.|date=1992|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-562879-1|page=155}}</ref><ref name=":3">{{Cite news|url=https://www.bd-pratidin.com/last-page/2019/01/22/393881|work=Bangladesh Pratidin|access-date=2021-06-23|language=bn|script-title=bn:নওগাঁয় এক রাতে তৈরি ঐতিহাসিক দিবর দীঘি}}</ref> == స్థానం == ఈ ప్రదేశం నౌగావ్ జిల్లా పట్నిటాలా ఉపజిలాలోని నజీపూర్-సపహార్ రహదారికి ఉత్తరాన ఉన్న దిబార్ గ్రామంలో ఉంది.<ref name="Banglapedia" /><ref name=":2">{{Cite web|title=Dibar Pillar- A Medieval Wonder {{!}} Independent|url=https://m.theindependentbd.com/home/printnews/93064|access-date=2022-01-03|website=m.theindependentbd.com}}</ref> == ఆర్కిటెక్చర్ == === దిబార్ దిఘి === అలెగ్జాండర్ కన్నింగ్‌హామ్, అతని "సేవకుడు" 1879-80 లో ఈ ప్రదేశాన్ని సందర్శించారు, ఈ సరస్సు సుమారు 1200 చదరపు అడుగుల విస్తీర్ణంలో ఉందని గుర్తించారు.<ref name=":1">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=gW8IAAAAQAAJ&pg=PA123|title=Report of a Tour in Bihar and Bengal in 1879-80 from Patna to Sunargaon ...|last=Cunningham|first=Sir Alexander|date=1882|publisher=Office of the Superintendent of Government Printing|pages=123|language=en}}</ref> సగటు లోతు సుమారు 12 అడుగులు.<ref name=":1" /> ఈ చెరువు ప్రస్తుతం సుమారు 20 ఎకరాల భూమిని ఆక్రమించి, 100 ఎకరాలలో విస్తరించి ఉన్న ఒక దిబ్బ పైన ఉంది.<ref name="Banglapedia" /><ref name=":4">{{Cite web|script-title=bn:ঐতিহাসিক দিবর দিঘি|trans-title=Historic Dibar Dighi|url=http://www.patnitala.naogaon.gov.bd/site/top_banner/8df6a40d-1ab1-11e7-8120-286ed488c766/%25E0%25A6%2590%25E0%25A6%25A4%25E0%25A6%25BF%25E0%25A6%25B9%25E0%25A6%25BE%25E0%25A6%25B8%25E0%25A6%25BF%25E0%25A6%2595-%25E0%25A6%25A6%25E0%25A6%25BF%25E0%25A6%25AC%25E0%25A6%25B0-%25E0%25A6%25A6%25E0%25A6%25BF%25E0%25A6%2598%25E0%25A6%25BF-|access-date=2021-06-23|website=Patnitala Upazila|language=bn}}</ref> === కైవర్త స్తంభం === ఈ చెరువు ప్రధానంగా పాక్షికంగా మునిగిపోయిన గ్రానైట్ స్తంభాన్ని కలిగి ఉండటానికి ప్రసిద్ధి చెందింది-స్థానికంగా దీనిని ''కైవర్త స్తంభ'' అని పిలుస్తారు-దాని మధ్యలో.<ref name="Banglapedia" /><ref name=":4" /><ref name=":6" /> స్తంభం శిఖరం కిరీటం ఆకారంలో ఉంటుంది మూడు పెంచిన వృత్తాకార వలయాలతో అలంకరించబడుతుంది.<ref name="Banglapedia" /> ఈ స్తంభంపై ఎటువంటి శాసనాలు లేవు .<ref name=":4" /> బెంగాల్ పై ఫ్రాన్సిస్ బుకానోన్-హామిల్టన్ చేసిన సర్వే (1807–08) లో దీని నికర ఎత్తు 22.5 మూరలు (33 అడుగులు, 75 అంగుళాలు), వ్యాసం 6.5 మూరలు (9 అడుగులు, 9 అంగుళాలు.<ref name=":1" /> అతను దానిని అష్టభుజి ఆకారంలో భావించాడు.<ref name=":1" /> కన్నింగ్‌హామ్ యాత్ర సుమారు 30 అడుగుల ఎత్తును సవరించింది-కనిపించే భాగం 10 అడుగులు, మునిగిపోయిన భాగం 12 అడుగులు, మిగిలినవి భూగర్భ పునాది.<ref name=":1" /> లాగ్ చేసిన డేటా నుండి, అతను స్తంభం 12 అంగుళాల పార్శ్వ పొడవు కలిగిన వికర్ణరహితంగా ఉండాలని నిర్ణయించాడు. ప్రతి వ్యాసం 29 అంగుళాలు గా వచ్చింది.<ref name=":1" /> అశోకుడి పాలన తరువాత భారత ఉపఖండంలో ఇంత పెద్ద ఒకే-షాఫ్ట్ రాతి స్తంభం ఇంకా నమోదు చేయబడలేదని పేర్కొంటూ, తాను వ్యక్తిగతంగా ఈ ప్రదేశాన్ని సందర్శించలేదని కన్నింగ్‌హామ్ విచారం వ్యక్తం చేశారు.<ref name=":1" /> ఒక బంగ్లాదేశ్ పురావస్తు శాస్త్రవేత్త కన్నింగ్‌హామ్ ఉజ్జాయింపును ధృవీకరించారు, కానీ పంపిణీని మార్చారు-12 అడుగులు నీటి మట్టానికి పైన, 8 అడుగులు మునిగిపోయాయి, 10 అడుగులు భూమి క్రింద ఉన్నాయి.<ref name=":0">{{Cite news|url=https://www.theindependentbd.com/home/printnews/93064|title=Dibar Pillar- A Medieval Wonder|work=The Independent|access-date=2021-06-23|location=Dhaka}}</ref> == చరిత్ర == ఈ ప్రదేశం కాలం ఇంకా ఖచ్చితంగా నిర్ధారించబడలేదు. <ref name=":5">{{Cite web|title=Dibar Dighi and Kaivarta pillar|url=http://dept.ru.ac.bd/ihc/Mostafiz/Dibardighi.htm|access-date=2021-06-23|website=dept.ru.ac.bd}}</ref><ref name=":3" /> 'దిబార్' అనే పేరు రాజు దిబ్యాక్ లేదా దివ్యాక్ పేరు నుండి ఉద్భవించి ఉండవచ్చు. <ref name="Banglapedia" /><ref name=":2" /><ref name=":5" /> స్థానిక ఇతిహాసాలు ఒక పౌరాణిక మూలాన్ని నిర్మించాయి, ఇందులో ఒక ''[[జిన్]]'' ద్వారా ఒక రాత్రిలోనే ఈ సరస్సును తవ్వారు.<ref name=":3" /> పద వ్యుత్పత్తి దృక్కోణం, సాహిత్య చరిత్ర ప్రకారం, 11వ శతాబ్దపు తన అధిపతి అయిన రెండవ మహిపాలుడిపై స్థానిక కైవర్త ( మహిష్య ) సామంతుడైన దిబ్యాక్ (లేదా దివ్య) సాధించిన విజయాన్ని స్మరించుకోవడానికి ఈ చెరువు, స్తంభాన్ని నిర్మించారని ప్రస్తుతం వాదిస్తున్నారు.<ref name="Banglapedia" /><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=O05uAAAAMAAJ&q=%22Dibor+Dighi%22|title=The fall of the Pāla Empire|last=Maitreẏa|first=Akshaẏakumāra|date=1987|publisher=University of North Bengal|page=44|author-link=Akshay Kumar Maitreya}}</ref><ref name=":0" /> దిబ్యాక్, రెండవ మహీపాల మధ్య యుద్ధానికి కారణం నిర్ధారించబడలేదు-[[రమేష్ చంద్ర మజుందార్|ఆర్. సి. మజుందార్]] దీనిని స్థానిక [[సామంత|సమంతా]] చేసిన తిరుగుబాటు అని అర్థం చేసుకున్నారు, వ్యూహాత్మకంగా పాలా అధికారం బలహీనపడటానికి ఇది సమయం, అయితే రామ్ శరణ్ శర్మ దీనిని భూస్వామ్య అణచివేతకు వ్యతిరేకంగా రైతు తిరుగుబాటుగా తీసుకున్నాడు.<ref>{{Cite web|title=Varendra Rebellion - Banglapedia|url=https://en.banglapedia.org/index.php/Varendra_Rebellion|access-date=2022-10-21|website=en.banglapedia.org}}</ref><ref>{{Cite paper}}</ref><ref>{{Cite web|title=Varendra Rebellion|url=https://en.banglapedia.org/index.php/Varendra_Rebellion|access-date=2021-06-24|website=Banglapedia}}</ref> ఈ నిర్మాణం దివ్యక్ లేదా అతని వారసులు-సోదరుడు రుదక్, మేనల్లుడు భీమ్ పాలనలో అమలు చేయబడి ఉండవచ్చు.<ref name="Banglapedia" /> == సంరక్షణ == కేంద్ర ప్రభుత్వం 1939లో దిబార్ దిఘిని వారసత్వ ప్రదేశంగా ప్రకటించింది.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=CeQVAQAAMAAJ&q=%22Dibar+Dighi%22|title=Indian Information Series|date=1939|publisher=Bureau of Public Information|volume=4-5|location=India}}</ref> రాజ్‌షాహి సోషల్ ఫారెస్ట్రీ డివిజన్ చెరువు చుట్టూ ఒక కృత్రిమ అడవిని (ఒక చిన్న జంతుప్రదర్శనశాలతో పాటు) సృష్టించింది; పడవ ప్రయాణాలకు అనుమతి ఉన్నట్లు తెలుస్తోంది.<ref name=":3" /><ref>{{Cite news|url=https://www.ekushey-tv.com/tour/news/107873|work=Ekushey TV|access-date=2021-06-23|language=bn|script-title=bn:কালের সাক্ষী নওগাঁর ঐতিহাসিক দিবর দীঘি}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.prothomalo.com/life/travel/এলিজার-দেখা-৭|work=Prothom Alo|access-date=2021-06-23|language=bn|script-title=bn:এলিজার দেখা ৭}}</ref> == మూలాలు == {{మూలాలజాబితా}} [[వర్గం:భారతదేశంలో తిరుగుబాట్లు]] f1skotb1hdjhn9r5lo1l7u44uy9zrrs 14 503540 4908411 2026-07-19T13:01:01Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 [[WP:AES|←]]Created page with 'భారతదేశంలో తిరుగుబాట్లు' 4908411 wikitext text/x-wiki భారతదేశంలో తిరుగుబాట్లు eo53knt1i7fpxxk3z5i6irit32t49hf 1 503541 4908412 2026-07-19T13:02:04Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4908412 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 0 503542 4908416 2026-07-19T13:15:16Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 [[WP:AES|←]]Created page with '{{Infobox religious biography | honorific_prefix = సయ్యద్ | name = కరం అలీ | honorific_suffix = షా | native_name = سيد كرم علي شاه | native_name_lang = ar | image = Syed Karam Ali Shah Mazar 07.jpg | caption = సయ్యద్ కరమ్ అలీ షా సమాధి | religion = [[ఇస్లాం]] | denomination = సున్నీ | tariqa =...' 4908416 wikitext text/x-wiki {{Infobox religious biography | honorific_prefix = సయ్యద్ | name = కరం అలీ | honorific_suffix = షా | native_name = سيد كرم علي شاه | native_name_lang = ar | image = Syed Karam Ali Shah Mazar 07.jpg | caption = సయ్యద్ కరమ్ అలీ షా సమాధి | religion = [[ఇస్లాం]] | denomination = సున్నీ | tariqa = ఖాదిరి | other_names = | location = బిరల్దాహా | post = సూఫీ ఆధ్యాత్మికవేత్త | birth_date = 13వ శతాబ్దం | birth_place = అబ్బాసిద్ పర్షియా | death_date = 14వ శతాబ్దం | death_place = బిరల్దాహా, వరేంద్ర, ఢిల్లీ సుల్తానేట్ | resting_place = | disciple_of = ​ [[షా మఖ్దుమ్ రూపోష్]] | influenced = }} '''సయ్యద్ కరమ్ అలీ షాహ్''' (అరబిక్ః سید کرم علی شاہ, బెంగాలీ: سید کرم علي شاہ) 14వ శతాబ్దపు సూఫీ సాధువు, ఇస్లామిక్ బోధకుడు, [[బెంగాల్]] వరేంద్ర ప్రాంతంలో ఉన్న పవిత్ర యోధుడు. షా మఖ్దుమ్ రూపోషు ప్రముఖ శిష్యుడిగా ప్రసిద్ధి చెందిన ఆయన రాజ్‌షాహి, నాటోర [[ఇస్లాం మతం|ఇస్లాం]] ప్రచారం సంబంధం కలిగి ఉన్నారు. ఆయన సమాధి బిరాల్దహ గ్రామంలో ఉంది.<ref name=":136">{{Cite book|title=Sufi Saints of the Barind Region|last=Zahurul Islam|first=Muhammad|publisher=Islamic Foundation|year=2016|location=Dhaka, Bangladesh|pages=136}}</ref> ప్రతి శుక్రవారం, చాలా మంది భక్తులైన ముస్లింలు తీర్థయాత్ర కోసం ఆయన మందిరాన్ని సందర్శిస్తారు.<ref>{{Cite web|title=০৩ নং বানেশ্বর ইউনিয়ন|url=https://baneswarup.rajshahi.gov.bd/bn/site/top_banner/Cnws-%E0%A6%AC%E0%A6%BF%E0%A7%9C%E0%A6%BE%E0%A6%B2%E0%A6%A6%E0%A6%B9-%E0%A6%B8%E0%A7%88%E0%A7%9F%E0%A6%A6-%E0%A6%95%E0%A6%B0%E0%A6%AE-%E0%A6%86%E0%A6%B2%E0%A7%80-%E0%A6%B0%E0%A6%BE%E0%A6%83-%E0%A6%8F%E0%A6%B0-%E0%A6%AE%E0%A6%BE%E0%A6%9C%E0%A6%BE%E0%A6%B0|access-date=2025-05-18|website=baneswarup.rajshahi.gov.bd}}</ref> == తొలి జీవితం, బెంగాల్‌కు వలస == సయ్యద్ కరమ్ [[అలీ ఇబ్న్ అబీ తాలిబ్|అలీ]] షా 13వ శతాబ్దంలో [[ఇస్లాం మతం|ఇస్లాం]] నాల్గవ ఖలీఫా అలీ నుండి వచ్చినట్లు పేర్కొన్న [[ఇరాన్|పర్షియా]] చెందిన [[సున్నీ ఇస్లాం|సున్నీ ముస్లిం]] సయ్యద్ వ్యాపారుల కుటుంబంలో జన్మించాడు.<ref name=":135">{{Cite book|title=Sufi Saints of the Barind Region|last=Zohurul Islam|first=Muhammad|publisher=Islamic Foundation|year=2016|location=Dhaka, Bangladesh|pages=135}}</ref> 1258లో [[మంగోల్ సామ్రాజ్యం|మంగోల్]] యువరాజు హులేగు ఖాన్ బాగ్దాద్ ముట్టడి ముందు [[ఢిల్లీ సుల్తానేట్]] పంపిన మిషనరీ సమూహంలో ఆయన భాగంగా ఉన్నారు. ఈ సమూహంలో [[అబ్దుల్ ఖాదిర్ జీలాని|అబ్దుల్ ఖాదిర్ గిలానీ]] కుటుంబానికి చెందిన సయ్యద్ అజల్లా షా ఉన్నారు, ఆయన తన ముగ్గురు కుమారులు సయ్యద్ అహ్మద్ అలీ తనూరి (మిరాన్ షా) [[షా మఖ్దుమ్ రూపోష్|సయ్యద్ అబ్దుల్ కుద్దుస్ జలాలుద్దీన్ (షా మఖ్దుమ్ రూపోషా),]] సయ్యద్ మునీర్ అహ్మద్ లను ముఖ్యంగా [[బెంగాల్]] ఇస్లాంను ప్రచారం చేయడానికి అప్పగించారు. సయ్యద్ కరమ్ అలీ షా 1289 లో షా మఖ్దుమ్ రూపోష్ సహచరుడిగా బెంగాల్‌కు వచ్చాడు.<ref>{{Cite book|title=Sufi Saints of the Barind Region|last=Zohurul Islam|first=Muhammad|publisher=Islamic Foundation|year=2016|location=Dhaka, Bangladesh|pages=101}}</ref> == మిషనరీ కార్యకలాపాలు == ఖాదిరి మిషనరీ బృందం ప్రారంభంలో భులువా రాజ్యం ఉన్న [[సూఫీ తత్వము|సూఫీ]] ఖాన్ఖా అయిన శ్యాంపూర్ దైరా షరీఫ్‌లో స్థిరపడింది, అక్కడ వారు ఇస్లాం బోధించడం ప్రారంభించారు. తరువాత, సయ్యద్ కరమ్ అలీ షా తన ముర్షిద్ షా మఖ్దుమ్ రూపోష్‌ను అనుసరించి వరేంద్ర బాఘా గ్రామానికి వెళ్లాడు. ఈ ప్రయాణాన్ని క్రీ. శ. 1582 (990 AH) నాటి రాగి ఫలకం శాసనంలో జ్ఞాపకం చేసుకున్నారు, ఇది రూపోషు నలుగురు దరవేశులతో ప్రయాణించినట్లు వివరిస్తుంది: సయ్యద్ దిలాల్ బుఖారీ, సయ్యద్ అబ్బాస్, సయ్యద్ సుల్తాన్, షా కరమ్ అలీ షా.<ref name=":sib379">{{Cite book|title=Concise Islamic Encyclopedia (Volume 2)|publisher=Islamic Foundation|year=1995|location=Dhaka, Bangladesh|pages=379}}</ref> శాసనంలోని ఒక భాగం ఇలా ఉంది:{{Pull quote|...నలుగురు నిష్ణాతులైన దర్వీషులతో కలిసి, హజ్రత్ అబ్దుల్ ఖుద్దూస్ షా (ర.) ఒక మొసలి వీపుపై నదిని దాటి గౌర్ రాజ్యం వైపు ప్రయాణించారు. ఆ దర్వీషులలో హజ్రత్ దిలాల్ బుఖారీ (ర.), హజ్రత్ షా అబ్బాస్ (ర.), హజ్రత్ షా సుల్తాన్ (ర.), హజ్రత్ కరమ్ అలీ షా (ర.) ఉన్నారు...<ref>{{cite book|title=Hazrat Shah Makhdum (R.) and the History of Mahakalgarh|last=Akhtar Ali|first=Khandakar|year=1968|publisher=M. A. Sattar|location=Kazirganj, Rajshahi, Bangladesh|pages=12}}</ref>}}వారు ఒక నదిని అద్భుతంగా దాటినట్లు శాసనం పేర్కొంది (మొసలి వెనుక [[పద్మ నది|పద్మ]] అని గుర్తించబడింది, ఇది దైవిక సహాయాన్ని సూచిస్తుంది. వరేంద్రకు వలసలు స్థానిక [[తంత్ర దర్శనం|తాంత్రిక]] పాలకుడు రాజా అంగ్సూ డియో చందవండి వర్మభోజ్ చేత చంపబడిన పూర్వపు బోధకుడు తుర్కాన్ షా (షా తుర్కాన్ షాహిద్) యొక్క బలిదానం ద్వారా ప్రేరేపించబడ్డాయి, తరువాత మహాకాలా బలి ఇవ్వబడింది. దర్విషులు ఈ మిషన్ను కొనసాగించడానికి, ప్రతీకారం తీర్చుకోవడానికి, బోధించడం ద్వారా, అవసరమైనప్పుడు సాయుధ ప్రతిఘటన ద్వారా ప్రయత్నించారు.<ref>{{Cite Banglapedia|article=Shah Turkan Shahid (R)|last=Bhuiyan, Mosharraf Hussain}}</ref> షా మఖ్దుమ్ రూపోష్ సూచనల మేరకు, సయ్యద్ కరమ్ అలీ షా రాజ్షాహి-నాటోర్ రహదారి వెంబడి రాజ్షాహి నగరానికి తూర్పున 17 కిలోమీటర్ల దూరంలో ఉన్న బిరాల్డహా గ్రామంలోని అటవీ ప్రాంతంలో తన ఇంటిని స్థాపించాడు.<ref name=":k54">{{Cite book|title=Hazrat Shah Makhdum (R.) and the History of Mahakalgarh|last=Akhtar Ali|first=Khandakar|publisher=M. A. Sattar|year=1968|location=Kazirganj, Rajshahi, Bangladesh|pages=54}}</ref> అక్కడి నుండి, అతను చుట్టుపక్కల ప్రాంతాలలో ఇస్లాంను వ్యాప్తి చేయడం ప్రారంభించాడు. చాలా మంది ఆయన పాత్రకు ఆకర్షితులయ్యారు, ఆయన బోధనలను వినడానికి వచ్చారు. ఆయన ఆధ్యాత్మిక జ్ఞానం విస్తృతంగా వ్యాపించింది, ఆయన ప్రభావంతో చాలా మంది ఇస్లాం స్వీకరించారు.<ref name=":136" /> === ఘోరమారా యుద్ధం (1326) === బాఘాలో స్థిరపడిన తరువాత, షా మఖ్దుమ్ నాయకత్వంలో సయ్యద్ కరమ్ అలీ షా, ఇతర దర్విషులు యుద్ధానికి సిద్ధమవుతున్నారు. వారు క్రీ. శ. 1289 లో వచ్చినప్పటికీ, మొదటి యుద్ధం 1326 లో జరిగింది.<ref name=":sib379" /> రెండు వైపులా చాలా మంది సైనికులు, గుర్రాలు చనిపోయారు. ఈ యుద్ధభూమి తరువాత "ఘోరమర" (గుర్రం కిల్లర్) గా పిలువబడింది.<ref name="auto">{{Cite book|title=Hazrat Shah Makhdum (R.) and the History of Mahakalgarh|last=Akhtar Ali|first=Khandakar|publisher=M. A. Sattar|year=1968|location=Kazirganj, Rajshahi, Bangladesh|pages=22}}</ref><ref name=":at56">{{Cite book|title=The Life History of Hazrat Shah Makhdum Ruposh (R.)|last=Abu Taleb|first=Muhammad|publisher=Pakistan Book Corporation|year=1969|location=Dhaka|pages=56}}</ref> నేడు, మధ్య రాజ్షాహిలోని బోయాలియా సమీపంలో ఘోరమారాలో ఒక తపాలా కార్యాలయం ఉంది.<ref>{{Cite book|title=Tazkiratul Awliya (Volumes 1 and 2 Combined)|last=Ahmad|first=Rashid|publisher=Shirin Publications|year=1989|location=Dhaka, Bangladesh|pages=156}}</ref> ఈ యుద్ధం ఫలితం చరిత్రలో నమోదు కాలేదు. అయితే, ఏ పక్షమూ నిర్ణయాత్మక విజయాన్ని సాధించలేదని చరిత్రకారులు భావిస్తున్నారు.<ref>{{Cite book|title=Sufi Saints of the Barind Region|last=Zohurul Islam|first=Muhammad|publisher=Islamic Foundation|year=2016|location=Dhaka, Bangladesh|pages=110}}</ref> === రెండవ యుద్ధం === మొదటి యుద్ధం పరిష్కారం లేకుండా ముగిసినందున, రెండవ యుద్ధం జరిగింది. రాజ్షాహిలోని స్థానిక భూస్వామ్య ప్రభువులు మరింత శక్తితో తిరిగి సమూహం అయ్యారు.<ref name=":at56" /> ఇంతలో, వారి బోధన కొనసాగడంతో ముస్లిం దర్విషుల సంఖ్య పెరిగింది. ఈ యుద్ధంలో, దర్విషులు గెలిచారు, భూస్వామ్య ప్రభువులు పారిపోయారు. ఈ విజయానికి గుర్తుగా బాఘాలో విజయ వంపు నిర్మించబడింది, ఈ ప్రాంతానికి మఖ్దుమ్నగర్ అని పేరు మార్చారు. ఈ వంపు శిధిలాలు ఇప్పటికీ ఉన్నాయి, యుద్ధం ఒక రాతి ఫలకం మీద నమోదు చేయబడింది.<ref>{{Cite book|title=Sufi Saints of the Barind Region|last=Zohurul Islam|first=Muhammad|publisher=Islamic Foundation|year=2016|location=Dhaka, Bangladesh|pages=112}}</ref> === మూడవ యుద్ధం === భూస్వామ్య ప్రభువులు దర్విష్లపై చివరి దాడిని ప్రారంభించారు. ఈ యుద్ధం తీవ్రంగా జరిగింది, రెండు వైపులా భారీ ప్రాణనష్టం జరిగింది. ఒకానొక సమయంలో, షా మఖ్దుమ్ రూపోష్ తన చెక్క చెప్పులను యుద్ధంలో విసిరాడు, ఈ సమ్మె కారణంగా ఇద్దరు రాజ కుమారులు మరణించారని పురాణం చెబుతోంది. ఈ అద్భుతంతో షా మఖ్దుమ్ ఆశ్చర్యపోయి యువరాజులను తిరిగి బ్రతికించాడు. ఆశ్చర్యపోయి రాజు అతని ప్రజలు [[ఇస్లాం మతం|ఇస్లాం]] స్వీకరించారు.<ref name="auto" /> వారి సమాధులు ఒకప్పుడు షా మఖ్దుమ్ మందిర ప్రాంగణంలో భద్రపరచబడ్డాయి, కానీ తరువాత వాటి స్థానంలో ప్రక్షాళన ప్రాంతం ఏర్పాటు చేయబడింది. అది కూడా చివరికి కూల్చివేసి, దాని స్థానంలో కొత్త మసీదును నిర్మించారు. == తరువాతి జీవితం, మరణం == యుద్ధం తరువాత రాజ్షాహీలో శాంతి తిరిగి వచ్చింది. పూర్వపు స్థానిక పాలకులు ఈ ప్రాంతాన్ని పరిపాలించడం కొనసాగించారు. సయ్యద్ కరమ్ అలీ షా మూడు యుద్ధాలలో గొప్ప శౌర్యం చూపించాడు, ఇది అతనికి "[[Ghazi (warrior)|ఘాజీ]]" బిరుదును సంపాదించింది.<ref name=":k54" /> షా మఖ్దుమ్ మార్గదర్శకత్వాన్ని అనుసరించి, ఇస్లాంను ఇతర ప్రాంతాలకు వ్యాప్తి చేయడానికి రాజ్షాహీని విడిచిపెట్టాడు. అతను తూర్పున 17 మైళ్ళ దూరంలో ఉన్న పుథియా ఉపజిలాలోని బిరాల్దహ గ్రామానికి వెళ్లి తన బోధనను తిరిగి ప్రారంభించాడు.<ref name=":k54" /> ఒక పెద్ద పిల్లి అతనితో పాటు వచ్చేది దాని తోకతో ఇళ్లను శుభ్రం చేసేదని చెబుతారు. ఈ విధంగా ఈ గ్రామానికి బిరాల్దహ (పిల్లి ప్రదేశం) అని పేరు వచ్చింది.<ref>{{Cite book|title=Faded Memories of Golden Days|last=Abdus Salam|first=Muhammad|publisher=Uttara Sahitya Majlish|year=1987|location=Rajshahi, Bangladesh|pages=20}}</ref> ఆయన ఒక మజార్ (సమాధి సముదాయం) లో ఖననం చేయబడ్డాడు, ఇందులో ఒక [[మసీ​దు|మసీదు]] (బిరాల్దహ మసీదు), అనుబంధ సంస్థలు, సయ్యద్ కరమ్ అలీ దారుస్ సున్నత్ ఫాజిల్ మద్రాసా (1963లో స్థాపించబడింది), బిరాల్దహ సయ్యద్ కరం అలీ షా ఉన్నత పాఠశాల ఉన్నాయి.<ref>{{Cite Banglapedia|article=Puthia Upazila|last=Kaisaruzzaman, A. K. Muhammad}}</ref> == గ్యాలరీ == <gallery mode="packed"> దస్త్రం:Syed_Karam_Ali_Shah_Mazar_02.jpg|పులి మందిరం దస్త్రం:Syed_Karam_Ali_Shah_Mazar_03.jpg|దేవాలయం వెలుపలి భాగం </gallery> == మూలాలు == {{మూలాలజాబితా}} 2ua2k238g3kmq09dzjftrcnmkic0fx7 4908418 4908416 2026-07-19T13:16:36Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 [[వర్గం:14వ శతాబ్దపు భారతీయ ముస్లింలు]] ను చేర్చారు (హాట్‌కేట్ ఉపయోగించి) 4908418 wikitext text/x-wiki {{Infobox religious biography | honorific_prefix = సయ్యద్ | name = కరం అలీ | honorific_suffix = షా | native_name = سيد كرم علي شاه | native_name_lang = ar | image = Syed Karam Ali Shah Mazar 07.jpg | caption = సయ్యద్ కరమ్ అలీ షా సమాధి | religion = [[ఇస్లాం]] | denomination = సున్నీ | tariqa = ఖాదిరి | other_names = | location = బిరల్దాహా | post = సూఫీ ఆధ్యాత్మికవేత్త | birth_date = 13వ శతాబ్దం | birth_place = అబ్బాసిద్ పర్షియా | death_date = 14వ శతాబ్దం | death_place = బిరల్దాహా, వరేంద్ర, ఢిల్లీ సుల్తానేట్ | resting_place = | disciple_of = ​ [[షా మఖ్దుమ్ రూపోష్]] | influenced = }} '''సయ్యద్ కరమ్ అలీ షాహ్''' (అరబిక్ః سید کرم علی شاہ, బెంగాలీ: سید کرم علي شاہ) 14వ శతాబ్దపు సూఫీ సాధువు, ఇస్లామిక్ బోధకుడు, [[బెంగాల్]] వరేంద్ర ప్రాంతంలో ఉన్న పవిత్ర యోధుడు. షా మఖ్దుమ్ రూపోషు ప్రముఖ శిష్యుడిగా ప్రసిద్ధి చెందిన ఆయన రాజ్‌షాహి, నాటోర [[ఇస్లాం మతం|ఇస్లాం]] ప్రచారం సంబంధం కలిగి ఉన్నారు. ఆయన సమాధి బిరాల్దహ గ్రామంలో ఉంది.<ref name=":136">{{Cite book|title=Sufi Saints of the Barind Region|last=Zahurul Islam|first=Muhammad|publisher=Islamic Foundation|year=2016|location=Dhaka, Bangladesh|pages=136}}</ref> ప్రతి శుక్రవారం, చాలా మంది భక్తులైన ముస్లింలు తీర్థయాత్ర కోసం ఆయన మందిరాన్ని సందర్శిస్తారు.<ref>{{Cite web|title=০৩ নং বানেশ্বর ইউনিয়ন|url=https://baneswarup.rajshahi.gov.bd/bn/site/top_banner/Cnws-%E0%A6%AC%E0%A6%BF%E0%A7%9C%E0%A6%BE%E0%A6%B2%E0%A6%A6%E0%A6%B9-%E0%A6%B8%E0%A7%88%E0%A7%9F%E0%A6%A6-%E0%A6%95%E0%A6%B0%E0%A6%AE-%E0%A6%86%E0%A6%B2%E0%A7%80-%E0%A6%B0%E0%A6%BE%E0%A6%83-%E0%A6%8F%E0%A6%B0-%E0%A6%AE%E0%A6%BE%E0%A6%9C%E0%A6%BE%E0%A6%B0|access-date=2025-05-18|website=baneswarup.rajshahi.gov.bd}}</ref> == తొలి జీవితం, బెంగాల్‌కు వలస == సయ్యద్ కరమ్ [[అలీ ఇబ్న్ అబీ తాలిబ్|అలీ]] షా 13వ శతాబ్దంలో [[ఇస్లాం మతం|ఇస్లాం]] నాల్గవ ఖలీఫా అలీ నుండి వచ్చినట్లు పేర్కొన్న [[ఇరాన్|పర్షియా]] చెందిన [[సున్నీ ఇస్లాం|సున్నీ ముస్లిం]] సయ్యద్ వ్యాపారుల కుటుంబంలో జన్మించాడు.<ref name=":135">{{Cite book|title=Sufi Saints of the Barind Region|last=Zohurul Islam|first=Muhammad|publisher=Islamic Foundation|year=2016|location=Dhaka, Bangladesh|pages=135}}</ref> 1258లో [[మంగోల్ సామ్రాజ్యం|మంగోల్]] యువరాజు హులేగు ఖాన్ బాగ్దాద్ ముట్టడి ముందు [[ఢిల్లీ సుల్తానేట్]] పంపిన మిషనరీ సమూహంలో ఆయన భాగంగా ఉన్నారు. ఈ సమూహంలో [[అబ్దుల్ ఖాదిర్ జీలాని|అబ్దుల్ ఖాదిర్ గిలానీ]] కుటుంబానికి చెందిన సయ్యద్ అజల్లా షా ఉన్నారు, ఆయన తన ముగ్గురు కుమారులు సయ్యద్ అహ్మద్ అలీ తనూరి (మిరాన్ షా) [[షా మఖ్దుమ్ రూపోష్|సయ్యద్ అబ్దుల్ కుద్దుస్ జలాలుద్దీన్ (షా మఖ్దుమ్ రూపోషా),]] సయ్యద్ మునీర్ అహ్మద్ లను ముఖ్యంగా [[బెంగాల్]] ఇస్లాంను ప్రచారం చేయడానికి అప్పగించారు. సయ్యద్ కరమ్ అలీ షా 1289 లో షా మఖ్దుమ్ రూపోష్ సహచరుడిగా బెంగాల్‌కు వచ్చాడు.<ref>{{Cite book|title=Sufi Saints of the Barind Region|last=Zohurul Islam|first=Muhammad|publisher=Islamic Foundation|year=2016|location=Dhaka, Bangladesh|pages=101}}</ref> == మిషనరీ కార్యకలాపాలు == ఖాదిరి మిషనరీ బృందం ప్రారంభంలో భులువా రాజ్యం ఉన్న [[సూఫీ తత్వము|సూఫీ]] ఖాన్ఖా అయిన శ్యాంపూర్ దైరా షరీఫ్‌లో స్థిరపడింది, అక్కడ వారు ఇస్లాం బోధించడం ప్రారంభించారు. తరువాత, సయ్యద్ కరమ్ అలీ షా తన ముర్షిద్ షా మఖ్దుమ్ రూపోష్‌ను అనుసరించి వరేంద్ర బాఘా గ్రామానికి వెళ్లాడు. ఈ ప్రయాణాన్ని క్రీ. శ. 1582 (990 AH) నాటి రాగి ఫలకం శాసనంలో జ్ఞాపకం చేసుకున్నారు, ఇది రూపోషు నలుగురు దరవేశులతో ప్రయాణించినట్లు వివరిస్తుంది: సయ్యద్ దిలాల్ బుఖారీ, సయ్యద్ అబ్బాస్, సయ్యద్ సుల్తాన్, షా కరమ్ అలీ షా.<ref name=":sib379">{{Cite book|title=Concise Islamic Encyclopedia (Volume 2)|publisher=Islamic Foundation|year=1995|location=Dhaka, Bangladesh|pages=379}}</ref> శాసనంలోని ఒక భాగం ఇలా ఉంది:{{Pull quote|...నలుగురు నిష్ణాతులైన దర్వీషులతో కలిసి, హజ్రత్ అబ్దుల్ ఖుద్దూస్ షా (ర.) ఒక మొసలి వీపుపై నదిని దాటి గౌర్ రాజ్యం వైపు ప్రయాణించారు. ఆ దర్వీషులలో హజ్రత్ దిలాల్ బుఖారీ (ర.), హజ్రత్ షా అబ్బాస్ (ర.), హజ్రత్ షా సుల్తాన్ (ర.), హజ్రత్ కరమ్ అలీ షా (ర.) ఉన్నారు...<ref>{{cite book|title=Hazrat Shah Makhdum (R.) and the History of Mahakalgarh|last=Akhtar Ali|first=Khandakar|year=1968|publisher=M. A. Sattar|location=Kazirganj, Rajshahi, Bangladesh|pages=12}}</ref>}}వారు ఒక నదిని అద్భుతంగా దాటినట్లు శాసనం పేర్కొంది (మొసలి వెనుక [[పద్మ నది|పద్మ]] అని గుర్తించబడింది, ఇది దైవిక సహాయాన్ని సూచిస్తుంది. వరేంద్రకు వలసలు స్థానిక [[తంత్ర దర్శనం|తాంత్రిక]] పాలకుడు రాజా అంగ్సూ డియో చందవండి వర్మభోజ్ చేత చంపబడిన పూర్వపు బోధకుడు తుర్కాన్ షా (షా తుర్కాన్ షాహిద్) యొక్క బలిదానం ద్వారా ప్రేరేపించబడ్డాయి, తరువాత మహాకాలా బలి ఇవ్వబడింది. దర్విషులు ఈ మిషన్ను కొనసాగించడానికి, ప్రతీకారం తీర్చుకోవడానికి, బోధించడం ద్వారా, అవసరమైనప్పుడు సాయుధ ప్రతిఘటన ద్వారా ప్రయత్నించారు.<ref>{{Cite Banglapedia|article=Shah Turkan Shahid (R)|last=Bhuiyan, Mosharraf Hussain}}</ref> షా మఖ్దుమ్ రూపోష్ సూచనల మేరకు, సయ్యద్ కరమ్ అలీ షా రాజ్షాహి-నాటోర్ రహదారి వెంబడి రాజ్షాహి నగరానికి తూర్పున 17 కిలోమీటర్ల దూరంలో ఉన్న బిరాల్డహా గ్రామంలోని అటవీ ప్రాంతంలో తన ఇంటిని స్థాపించాడు.<ref name=":k54">{{Cite book|title=Hazrat Shah Makhdum (R.) and the History of Mahakalgarh|last=Akhtar Ali|first=Khandakar|publisher=M. A. Sattar|year=1968|location=Kazirganj, Rajshahi, Bangladesh|pages=54}}</ref> అక్కడి నుండి, అతను చుట్టుపక్కల ప్రాంతాలలో ఇస్లాంను వ్యాప్తి చేయడం ప్రారంభించాడు. చాలా మంది ఆయన పాత్రకు ఆకర్షితులయ్యారు, ఆయన బోధనలను వినడానికి వచ్చారు. ఆయన ఆధ్యాత్మిక జ్ఞానం విస్తృతంగా వ్యాపించింది, ఆయన ప్రభావంతో చాలా మంది ఇస్లాం స్వీకరించారు.<ref name=":136" /> === ఘోరమారా యుద్ధం (1326) === బాఘాలో స్థిరపడిన తరువాత, షా మఖ్దుమ్ నాయకత్వంలో సయ్యద్ కరమ్ అలీ షా, ఇతర దర్విషులు యుద్ధానికి సిద్ధమవుతున్నారు. వారు క్రీ. శ. 1289 లో వచ్చినప్పటికీ, మొదటి యుద్ధం 1326 లో జరిగింది.<ref name=":sib379" /> రెండు వైపులా చాలా మంది సైనికులు, గుర్రాలు చనిపోయారు. ఈ యుద్ధభూమి తరువాత "ఘోరమర" (గుర్రం కిల్లర్) గా పిలువబడింది.<ref name="auto">{{Cite book|title=Hazrat Shah Makhdum (R.) and the History of Mahakalgarh|last=Akhtar Ali|first=Khandakar|publisher=M. A. Sattar|year=1968|location=Kazirganj, Rajshahi, Bangladesh|pages=22}}</ref><ref name=":at56">{{Cite book|title=The Life History of Hazrat Shah Makhdum Ruposh (R.)|last=Abu Taleb|first=Muhammad|publisher=Pakistan Book Corporation|year=1969|location=Dhaka|pages=56}}</ref> నేడు, మధ్య రాజ్షాహిలోని బోయాలియా సమీపంలో ఘోరమారాలో ఒక తపాలా కార్యాలయం ఉంది.<ref>{{Cite book|title=Tazkiratul Awliya (Volumes 1 and 2 Combined)|last=Ahmad|first=Rashid|publisher=Shirin Publications|year=1989|location=Dhaka, Bangladesh|pages=156}}</ref> ఈ యుద్ధం ఫలితం చరిత్రలో నమోదు కాలేదు. అయితే, ఏ పక్షమూ నిర్ణయాత్మక విజయాన్ని సాధించలేదని చరిత్రకారులు భావిస్తున్నారు.<ref>{{Cite book|title=Sufi Saints of the Barind Region|last=Zohurul Islam|first=Muhammad|publisher=Islamic Foundation|year=2016|location=Dhaka, Bangladesh|pages=110}}</ref> === రెండవ యుద్ధం === మొదటి యుద్ధం పరిష్కారం లేకుండా ముగిసినందున, రెండవ యుద్ధం జరిగింది. రాజ్షాహిలోని స్థానిక భూస్వామ్య ప్రభువులు మరింత శక్తితో తిరిగి సమూహం అయ్యారు.<ref name=":at56" /> ఇంతలో, వారి బోధన కొనసాగడంతో ముస్లిం దర్విషుల సంఖ్య పెరిగింది. ఈ యుద్ధంలో, దర్విషులు గెలిచారు, భూస్వామ్య ప్రభువులు పారిపోయారు. ఈ విజయానికి గుర్తుగా బాఘాలో విజయ వంపు నిర్మించబడింది, ఈ ప్రాంతానికి మఖ్దుమ్నగర్ అని పేరు మార్చారు. ఈ వంపు శిధిలాలు ఇప్పటికీ ఉన్నాయి, యుద్ధం ఒక రాతి ఫలకం మీద నమోదు చేయబడింది.<ref>{{Cite book|title=Sufi Saints of the Barind Region|last=Zohurul Islam|first=Muhammad|publisher=Islamic Foundation|year=2016|location=Dhaka, Bangladesh|pages=112}}</ref> === మూడవ యుద్ధం === భూస్వామ్య ప్రభువులు దర్విష్లపై చివరి దాడిని ప్రారంభించారు. ఈ యుద్ధం తీవ్రంగా జరిగింది, రెండు వైపులా భారీ ప్రాణనష్టం జరిగింది. ఒకానొక సమయంలో, షా మఖ్దుమ్ రూపోష్ తన చెక్క చెప్పులను యుద్ధంలో విసిరాడు, ఈ సమ్మె కారణంగా ఇద్దరు రాజ కుమారులు మరణించారని పురాణం చెబుతోంది. ఈ అద్భుతంతో షా మఖ్దుమ్ ఆశ్చర్యపోయి యువరాజులను తిరిగి బ్రతికించాడు. ఆశ్చర్యపోయి రాజు అతని ప్రజలు [[ఇస్లాం మతం|ఇస్లాం]] స్వీకరించారు.<ref name="auto" /> వారి సమాధులు ఒకప్పుడు షా మఖ్దుమ్ మందిర ప్రాంగణంలో భద్రపరచబడ్డాయి, కానీ తరువాత వాటి స్థానంలో ప్రక్షాళన ప్రాంతం ఏర్పాటు చేయబడింది. అది కూడా చివరికి కూల్చివేసి, దాని స్థానంలో కొత్త మసీదును నిర్మించారు. == తరువాతి జీవితం, మరణం == యుద్ధం తరువాత రాజ్షాహీలో శాంతి తిరిగి వచ్చింది. పూర్వపు స్థానిక పాలకులు ఈ ప్రాంతాన్ని పరిపాలించడం కొనసాగించారు. సయ్యద్ కరమ్ అలీ షా మూడు యుద్ధాలలో గొప్ప శౌర్యం చూపించాడు, ఇది అతనికి "[[Ghazi (warrior)|ఘాజీ]]" బిరుదును సంపాదించింది.<ref name=":k54" /> షా మఖ్దుమ్ మార్గదర్శకత్వాన్ని అనుసరించి, ఇస్లాంను ఇతర ప్రాంతాలకు వ్యాప్తి చేయడానికి రాజ్షాహీని విడిచిపెట్టాడు. అతను తూర్పున 17 మైళ్ళ దూరంలో ఉన్న పుథియా ఉపజిలాలోని బిరాల్దహ గ్రామానికి వెళ్లి తన బోధనను తిరిగి ప్రారంభించాడు.<ref name=":k54" /> ఒక పెద్ద పిల్లి అతనితో పాటు వచ్చేది దాని తోకతో ఇళ్లను శుభ్రం చేసేదని చెబుతారు. ఈ విధంగా ఈ గ్రామానికి బిరాల్దహ (పిల్లి ప్రదేశం) అని పేరు వచ్చింది.<ref>{{Cite book|title=Faded Memories of Golden Days|last=Abdus Salam|first=Muhammad|publisher=Uttara Sahitya Majlish|year=1987|location=Rajshahi, Bangladesh|pages=20}}</ref> ఆయన ఒక మజార్ (సమాధి సముదాయం) లో ఖననం చేయబడ్డాడు, ఇందులో ఒక [[మసీ​దు|మసీదు]] (బిరాల్దహ మసీదు), అనుబంధ సంస్థలు, సయ్యద్ కరమ్ అలీ దారుస్ సున్నత్ ఫాజిల్ మద్రాసా (1963లో స్థాపించబడింది), బిరాల్దహ సయ్యద్ కరం అలీ షా ఉన్నత పాఠశాల ఉన్నాయి.<ref>{{Cite Banglapedia|article=Puthia Upazila|last=Kaisaruzzaman, A. K. Muhammad}}</ref> == గ్యాలరీ == <gallery mode="packed"> దస్త్రం:Syed_Karam_Ali_Shah_Mazar_02.jpg|పులి మందిరం దస్త్రం:Syed_Karam_Ali_Shah_Mazar_03.jpg|దేవాలయం వెలుపలి భాగం </gallery> == మూలాలు == {{మూలాలజాబితా}} [[వర్గం:14వ శతాబ్దపు భారతీయ ముస్లింలు]] t11xrjx2f6jukj8y7c5ge8xb9d3akg5 4908419 4908418 2026-07-19T13:17:00Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 /* గ్యాలరీ */ 4908419 wikitext text/x-wiki {{Infobox religious biography | honorific_prefix = సయ్యద్ | name = కరం అలీ | honorific_suffix = షా | native_name = سيد كرم علي شاه | native_name_lang = ar | image = Syed Karam Ali Shah Mazar 07.jpg | caption = సయ్యద్ కరమ్ అలీ షా సమాధి | religion = [[ఇస్లాం]] | denomination = సున్నీ | tariqa = ఖాదిరి | other_names = | location = బిరల్దాహా | post = సూఫీ ఆధ్యాత్మికవేత్త | birth_date = 13వ శతాబ్దం | birth_place = అబ్బాసిద్ పర్షియా | death_date = 14వ శతాబ్దం | death_place = బిరల్దాహా, వరేంద్ర, ఢిల్లీ సుల్తానేట్ | resting_place = | disciple_of = ​ [[షా మఖ్దుమ్ రూపోష్]] | influenced = }} '''సయ్యద్ కరమ్ అలీ షాహ్''' (అరబిక్ః سید کرم علی شاہ, బెంగాలీ: سید کرم علي شاہ) 14వ శతాబ్దపు సూఫీ సాధువు, ఇస్లామిక్ బోధకుడు, [[బెంగాల్]] వరేంద్ర ప్రాంతంలో ఉన్న పవిత్ర యోధుడు. షా మఖ్దుమ్ రూపోషు ప్రముఖ శిష్యుడిగా ప్రసిద్ధి చెందిన ఆయన రాజ్‌షాహి, నాటోర [[ఇస్లాం మతం|ఇస్లాం]] ప్రచారం సంబంధం కలిగి ఉన్నారు. ఆయన సమాధి బిరాల్దహ గ్రామంలో ఉంది.<ref name=":136">{{Cite book|title=Sufi Saints of the Barind Region|last=Zahurul Islam|first=Muhammad|publisher=Islamic Foundation|year=2016|location=Dhaka, Bangladesh|pages=136}}</ref> ప్రతి శుక్రవారం, చాలా మంది భక్తులైన ముస్లింలు తీర్థయాత్ర కోసం ఆయన మందిరాన్ని సందర్శిస్తారు.<ref>{{Cite web|title=০৩ নং বানেশ্বর ইউনিয়ন|url=https://baneswarup.rajshahi.gov.bd/bn/site/top_banner/Cnws-%E0%A6%AC%E0%A6%BF%E0%A7%9C%E0%A6%BE%E0%A6%B2%E0%A6%A6%E0%A6%B9-%E0%A6%B8%E0%A7%88%E0%A7%9F%E0%A6%A6-%E0%A6%95%E0%A6%B0%E0%A6%AE-%E0%A6%86%E0%A6%B2%E0%A7%80-%E0%A6%B0%E0%A6%BE%E0%A6%83-%E0%A6%8F%E0%A6%B0-%E0%A6%AE%E0%A6%BE%E0%A6%9C%E0%A6%BE%E0%A6%B0|access-date=2025-05-18|website=baneswarup.rajshahi.gov.bd}}</ref> == తొలి జీవితం, బెంగాల్‌కు వలస == సయ్యద్ కరమ్ [[అలీ ఇబ్న్ అబీ తాలిబ్|అలీ]] షా 13వ శతాబ్దంలో [[ఇస్లాం మతం|ఇస్లాం]] నాల్గవ ఖలీఫా అలీ నుండి వచ్చినట్లు పేర్కొన్న [[ఇరాన్|పర్షియా]] చెందిన [[సున్నీ ఇస్లాం|సున్నీ ముస్లిం]] సయ్యద్ వ్యాపారుల కుటుంబంలో జన్మించాడు.<ref name=":135">{{Cite book|title=Sufi Saints of the Barind Region|last=Zohurul Islam|first=Muhammad|publisher=Islamic Foundation|year=2016|location=Dhaka, Bangladesh|pages=135}}</ref> 1258లో [[మంగోల్ సామ్రాజ్యం|మంగోల్]] యువరాజు హులేగు ఖాన్ బాగ్దాద్ ముట్టడి ముందు [[ఢిల్లీ సుల్తానేట్]] పంపిన మిషనరీ సమూహంలో ఆయన భాగంగా ఉన్నారు. ఈ సమూహంలో [[అబ్దుల్ ఖాదిర్ జీలాని|అబ్దుల్ ఖాదిర్ గిలానీ]] కుటుంబానికి చెందిన సయ్యద్ అజల్లా షా ఉన్నారు, ఆయన తన ముగ్గురు కుమారులు సయ్యద్ అహ్మద్ అలీ తనూరి (మిరాన్ షా) [[షా మఖ్దుమ్ రూపోష్|సయ్యద్ అబ్దుల్ కుద్దుస్ జలాలుద్దీన్ (షా మఖ్దుమ్ రూపోషా),]] సయ్యద్ మునీర్ అహ్మద్ లను ముఖ్యంగా [[బెంగాల్]] ఇస్లాంను ప్రచారం చేయడానికి అప్పగించారు. సయ్యద్ కరమ్ అలీ షా 1289 లో షా మఖ్దుమ్ రూపోష్ సహచరుడిగా బెంగాల్‌కు వచ్చాడు.<ref>{{Cite book|title=Sufi Saints of the Barind Region|last=Zohurul Islam|first=Muhammad|publisher=Islamic Foundation|year=2016|location=Dhaka, Bangladesh|pages=101}}</ref> == మిషనరీ కార్యకలాపాలు == ఖాదిరి మిషనరీ బృందం ప్రారంభంలో భులువా రాజ్యం ఉన్న [[సూఫీ తత్వము|సూఫీ]] ఖాన్ఖా అయిన శ్యాంపూర్ దైరా షరీఫ్‌లో స్థిరపడింది, అక్కడ వారు ఇస్లాం బోధించడం ప్రారంభించారు. తరువాత, సయ్యద్ కరమ్ అలీ షా తన ముర్షిద్ షా మఖ్దుమ్ రూపోష్‌ను అనుసరించి వరేంద్ర బాఘా గ్రామానికి వెళ్లాడు. ఈ ప్రయాణాన్ని క్రీ. శ. 1582 (990 AH) నాటి రాగి ఫలకం శాసనంలో జ్ఞాపకం చేసుకున్నారు, ఇది రూపోషు నలుగురు దరవేశులతో ప్రయాణించినట్లు వివరిస్తుంది: సయ్యద్ దిలాల్ బుఖారీ, సయ్యద్ అబ్బాస్, సయ్యద్ సుల్తాన్, షా కరమ్ అలీ షా.<ref name=":sib379">{{Cite book|title=Concise Islamic Encyclopedia (Volume 2)|publisher=Islamic Foundation|year=1995|location=Dhaka, Bangladesh|pages=379}}</ref> శాసనంలోని ఒక భాగం ఇలా ఉంది:{{Pull quote|...నలుగురు నిష్ణాతులైన దర్వీషులతో కలిసి, హజ్రత్ అబ్దుల్ ఖుద్దూస్ షా (ర.) ఒక మొసలి వీపుపై నదిని దాటి గౌర్ రాజ్యం వైపు ప్రయాణించారు. ఆ దర్వీషులలో హజ్రత్ దిలాల్ బుఖారీ (ర.), హజ్రత్ షా అబ్బాస్ (ర.), హజ్రత్ షా సుల్తాన్ (ర.), హజ్రత్ కరమ్ అలీ షా (ర.) ఉన్నారు...<ref>{{cite book|title=Hazrat Shah Makhdum (R.) and the History of Mahakalgarh|last=Akhtar Ali|first=Khandakar|year=1968|publisher=M. A. Sattar|location=Kazirganj, Rajshahi, Bangladesh|pages=12}}</ref>}}వారు ఒక నదిని అద్భుతంగా దాటినట్లు శాసనం పేర్కొంది (మొసలి వెనుక [[పద్మ నది|పద్మ]] అని గుర్తించబడింది, ఇది దైవిక సహాయాన్ని సూచిస్తుంది. వరేంద్రకు వలసలు స్థానిక [[తంత్ర దర్శనం|తాంత్రిక]] పాలకుడు రాజా అంగ్సూ డియో చందవండి వర్మభోజ్ చేత చంపబడిన పూర్వపు బోధకుడు తుర్కాన్ షా (షా తుర్కాన్ షాహిద్) యొక్క బలిదానం ద్వారా ప్రేరేపించబడ్డాయి, తరువాత మహాకాలా బలి ఇవ్వబడింది. దర్విషులు ఈ మిషన్ను కొనసాగించడానికి, ప్రతీకారం తీర్చుకోవడానికి, బోధించడం ద్వారా, అవసరమైనప్పుడు సాయుధ ప్రతిఘటన ద్వారా ప్రయత్నించారు.<ref>{{Cite Banglapedia|article=Shah Turkan Shahid (R)|last=Bhuiyan, Mosharraf Hussain}}</ref> షా మఖ్దుమ్ రూపోష్ సూచనల మేరకు, సయ్యద్ కరమ్ అలీ షా రాజ్షాహి-నాటోర్ రహదారి వెంబడి రాజ్షాహి నగరానికి తూర్పున 17 కిలోమీటర్ల దూరంలో ఉన్న బిరాల్డహా గ్రామంలోని అటవీ ప్రాంతంలో తన ఇంటిని స్థాపించాడు.<ref name=":k54">{{Cite book|title=Hazrat Shah Makhdum (R.) and the History of Mahakalgarh|last=Akhtar Ali|first=Khandakar|publisher=M. A. Sattar|year=1968|location=Kazirganj, Rajshahi, Bangladesh|pages=54}}</ref> అక్కడి నుండి, అతను చుట్టుపక్కల ప్రాంతాలలో ఇస్లాంను వ్యాప్తి చేయడం ప్రారంభించాడు. చాలా మంది ఆయన పాత్రకు ఆకర్షితులయ్యారు, ఆయన బోధనలను వినడానికి వచ్చారు. ఆయన ఆధ్యాత్మిక జ్ఞానం విస్తృతంగా వ్యాపించింది, ఆయన ప్రభావంతో చాలా మంది ఇస్లాం స్వీకరించారు.<ref name=":136" /> === ఘోరమారా యుద్ధం (1326) === బాఘాలో స్థిరపడిన తరువాత, షా మఖ్దుమ్ నాయకత్వంలో సయ్యద్ కరమ్ అలీ షా, ఇతర దర్విషులు యుద్ధానికి సిద్ధమవుతున్నారు. వారు క్రీ. శ. 1289 లో వచ్చినప్పటికీ, మొదటి యుద్ధం 1326 లో జరిగింది.<ref name=":sib379" /> రెండు వైపులా చాలా మంది సైనికులు, గుర్రాలు చనిపోయారు. ఈ యుద్ధభూమి తరువాత "ఘోరమర" (గుర్రం కిల్లర్) గా పిలువబడింది.<ref name="auto">{{Cite book|title=Hazrat Shah Makhdum (R.) and the History of Mahakalgarh|last=Akhtar Ali|first=Khandakar|publisher=M. A. Sattar|year=1968|location=Kazirganj, Rajshahi, Bangladesh|pages=22}}</ref><ref name=":at56">{{Cite book|title=The Life History of Hazrat Shah Makhdum Ruposh (R.)|last=Abu Taleb|first=Muhammad|publisher=Pakistan Book Corporation|year=1969|location=Dhaka|pages=56}}</ref> నేడు, మధ్య రాజ్షాహిలోని బోయాలియా సమీపంలో ఘోరమారాలో ఒక తపాలా కార్యాలయం ఉంది.<ref>{{Cite book|title=Tazkiratul Awliya (Volumes 1 and 2 Combined)|last=Ahmad|first=Rashid|publisher=Shirin Publications|year=1989|location=Dhaka, Bangladesh|pages=156}}</ref> ఈ యుద్ధం ఫలితం చరిత్రలో నమోదు కాలేదు. అయితే, ఏ పక్షమూ నిర్ణయాత్మక విజయాన్ని సాధించలేదని చరిత్రకారులు భావిస్తున్నారు.<ref>{{Cite book|title=Sufi Saints of the Barind Region|last=Zohurul Islam|first=Muhammad|publisher=Islamic Foundation|year=2016|location=Dhaka, Bangladesh|pages=110}}</ref> === రెండవ యుద్ధం === మొదటి యుద్ధం పరిష్కారం లేకుండా ముగిసినందున, రెండవ యుద్ధం జరిగింది. రాజ్షాహిలోని స్థానిక భూస్వామ్య ప్రభువులు మరింత శక్తితో తిరిగి సమూహం అయ్యారు.<ref name=":at56" /> ఇంతలో, వారి బోధన కొనసాగడంతో ముస్లిం దర్విషుల సంఖ్య పెరిగింది. ఈ యుద్ధంలో, దర్విషులు గెలిచారు, భూస్వామ్య ప్రభువులు పారిపోయారు. ఈ విజయానికి గుర్తుగా బాఘాలో విజయ వంపు నిర్మించబడింది, ఈ ప్రాంతానికి మఖ్దుమ్నగర్ అని పేరు మార్చారు. ఈ వంపు శిధిలాలు ఇప్పటికీ ఉన్నాయి, యుద్ధం ఒక రాతి ఫలకం మీద నమోదు చేయబడింది.<ref>{{Cite book|title=Sufi Saints of the Barind Region|last=Zohurul Islam|first=Muhammad|publisher=Islamic Foundation|year=2016|location=Dhaka, Bangladesh|pages=112}}</ref> === మూడవ యుద్ధం === భూస్వామ్య ప్రభువులు దర్విష్లపై చివరి దాడిని ప్రారంభించారు. ఈ యుద్ధం తీవ్రంగా జరిగింది, రెండు వైపులా భారీ ప్రాణనష్టం జరిగింది. ఒకానొక సమయంలో, షా మఖ్దుమ్ రూపోష్ తన చెక్క చెప్పులను యుద్ధంలో విసిరాడు, ఈ సమ్మె కారణంగా ఇద్దరు రాజ కుమారులు మరణించారని పురాణం చెబుతోంది. ఈ అద్భుతంతో షా మఖ్దుమ్ ఆశ్చర్యపోయి యువరాజులను తిరిగి బ్రతికించాడు. ఆశ్చర్యపోయి రాజు అతని ప్రజలు [[ఇస్లాం మతం|ఇస్లాం]] స్వీకరించారు.<ref name="auto" /> వారి సమాధులు ఒకప్పుడు షా మఖ్దుమ్ మందిర ప్రాంగణంలో భద్రపరచబడ్డాయి, కానీ తరువాత వాటి స్థానంలో ప్రక్షాళన ప్రాంతం ఏర్పాటు చేయబడింది. అది కూడా చివరికి కూల్చివేసి, దాని స్థానంలో కొత్త మసీదును నిర్మించారు. == తరువాతి జీవితం, మరణం == యుద్ధం తరువాత రాజ్షాహీలో శాంతి తిరిగి వచ్చింది. పూర్వపు స్థానిక పాలకులు ఈ ప్రాంతాన్ని పరిపాలించడం కొనసాగించారు. సయ్యద్ కరమ్ అలీ షా మూడు యుద్ధాలలో గొప్ప శౌర్యం చూపించాడు, ఇది అతనికి "ఘాజీ" బిరుదును సంపాదించింది.<ref name=":k54" /> షా మఖ్దుమ్ మార్గదర్శకత్వాన్ని అనుసరించి, ఇస్లాంను ఇతర ప్రాంతాలకు వ్యాప్తి చేయడానికి రాజ్షాహీని విడిచిపెట్టాడు. అతను తూర్పున 17 మైళ్ళ దూరంలో ఉన్న పుథియా ఉపజిలాలోని బిరాల్దహ గ్రామానికి వెళ్లి తన బోధనను తిరిగి ప్రారంభించాడు.<ref name=":k54" /> ఒక పెద్ద పిల్లి అతనితో పాటు వచ్చేది దాని తోకతో ఇళ్లను శుభ్రం చేసేదని చెబుతారు. ఈ విధంగా ఈ గ్రామానికి బిరాల్దహ (పిల్లి ప్రదేశం) అని పేరు వచ్చింది.<ref>{{Cite book|title=Faded Memories of Golden Days|last=Abdus Salam|first=Muhammad|publisher=Uttara Sahitya Majlish|year=1987|location=Rajshahi, Bangladesh|pages=20}}</ref> ఆయన ఒక మజార్ (సమాధి సముదాయం) లో ఖననం చేయబడ్డాడు, ఇందులో ఒక [[మసీ​దు|మసీదు]] (బిరాల్దహ మసీదు), అనుబంధ సంస్థలు, సయ్యద్ కరమ్ అలీ దారుస్ సున్నత్ ఫాజిల్ మద్రాసా (1963లో స్థాపించబడింది), బిరాల్దహ సయ్యద్ కరం అలీ షా ఉన్నత పాఠశాల ఉన్నాయి.<ref>{{Cite Banglapedia|article=Puthia Upazila|last=Kaisaruzzaman, A. K. Muhammad}}</ref> == గ్యాలరీ == <gallery mode="packed"> దస్త్రం:Syed_Karam_Ali_Shah_Mazar_02.jpg|పులి మందిరం దస్త్రం:Syed_Karam_Ali_Shah_Mazar_03.jpg|దేవాలయం వెలుపలి భాగం </gallery> == మూలాలు == {{మూలాలజాబితా}} [[వర్గం:14వ శతాబ్దపు భారతీయ ముస్లింలు]] 2oi8lsjdfrfvpevarsry60eylsxwa7b 1 503543 4908417 2026-07-19T13:16:17Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4908417 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 14 503544 4908420 2026-07-19T13:17:02Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 [[WP:AES|←]]Created page with '14వ శతాబ్దపు భారతీయ ముస్లింలు' 4908420 wikitext text/x-wiki 14వ శతాబ్దపు భారతీయ ముస్లింలు ixpwfog9lknv6qq95tlas7fnorvfsg7 0 503545 4908425 2026-07-19T13:32:32Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 [[WP:AES|←]]Created page with '{{Infobox settlement |name = బంపూర్ |native_name = {{langx|fa|بمپور}} |native_name_lang = fa |settlement_type = నగరం |image_skyline = |imagesize = |image_alt = |image_caption = |image_flag = |flag_alt = |image_seal = |seal_alt = |image_shield = |shield_alt = |e...' 4908425 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement |name = బంపూర్ |native_name = {{langx|fa|بمپور}} |native_name_lang = fa |settlement_type = నగరం |image_skyline = |imagesize = |image_alt = |image_caption = |image_flag = |flag_alt = |image_seal = |seal_alt = |image_shield = |shield_alt = |etymology = |nickname = |motto = |image_map = |map_alt = |map_caption = |pushpin_map = |pushpin_map_alt = |pushpin_map_caption = |pushpin_label_position = |coordinates = {{Coord|27|11|42|N|60|27|17|E|dim:1km|display=inline,title}} |coordinates_footnotes = <ref>{{Cite map |author=((OpenStreetMap contributors)) |url=https://www.openstreetmap.org/?mlat=27.195&mlon=60.454722&zoom=15#map=15/27.19500/60.45472|website=[[OpenStreetMap]] |title=Bampur, Bampur County|date=8 January 2025|access-date=8 January 2025|lang=fa}}</ref> |subdivision_type = దేశం |subdivision_name = [[ఇరాన్]] |subdivision_type1 = ప్రావిన్స్ |subdivision_name1 = సిస్తాన్ & బలూచిస్తాన్ |subdivision_type2 = కౌంటీ |subdivision_name2 = బంపూర్ |subdivision_type3 = జిల్లా |subdivision_name3 = సెంట్రల్ |established_title = |established_date = |founder = |leader_title = |leader_name = |leader_title1 = |leader_name1 = |unit_pref = Metric <!-- ALL fields with measurements have automatic unit conversion --> <!-- for references: use <ref> tags --> |area_footnotes = <!-- square kilometers --> |area_total_km2 = |elevation_footnotes = |elevation_m = |population_footnotes = <ref name="2016 Sistan and Baluchestan Province"/> |population_as_of = 2016 |population_total = 12217 |population_density_km2 = auto |population_note = |population_demonym = |timezone = [[Iran Standard Time|IRST]] |utc_offset = +3:30 |postal_code = |area_code = |website = <!-- {{URL|example.com}} --> |module = |footnotes = }} '''బంపూర్''' (బలోచి: بنپور పర్షియన్: بمపూర్) అనేది [[ఇరాన్]] కౌంటీ, సిస్తాన్ & బలూచిస్తాన్ ప్రావిన్స్ సెంట్రల్ జిల్లాలో ఉన్న ఒక నగరం, ఇది కౌంటీ, జిల్లా రెండింటికీ రాజధానిగా పనిచేస్తోంది.<ref name="Bampur County Establishment">{{Cite report |url=https://www.qavanin.ir/Law/PrintText/263257 |title=Letter of approval regarding reforms and divisional changes in Sistan and Baluchestan province |last=Jahangiri |first=Ishaq |date=c. 2023 |publisher=Ministry of the Interior, Council of Ministers |language=fa |id=Proposal 163101 |access-date=7 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407132918/https://www.qavanin.ir/Law/PrintText/263257 |archive-date=7 April 2023 |via=Laws and Regulations Portal of the Islamic Republic of Iran}}</ref> == చరిత్ర == నదికి ఉత్తరాన 100 అడుగుల (30 మీ) ఎత్తైన 3 మైళ్ల (4.8 ) కొండపై ఉన్న బాంపూర్ పాత కోట శిథిలావస్థకు చేరుకుంది. కాలా నాసేరి అనే కొత్త కోటను పహ్రా వద్ద నిర్మించారు, దీనిని ఇరాన్షహర్ అని పిలుస్తారు, ఇది తూర్పున 15 మైళ్ళు (24 ) దూరంలో ఉంది, 1880లలో.<ref name="EB1911">{{బ్రివిస1911|inline=1|wstitle=Bampūr}}</ref> 1911లో సుమారు 2,500 మంది జనాభా ఉన్న ఫహ్రాజ్ బాంపూర్ కంటే చాలా ముఖ్యమైనదిగా మారింది. పహురా (లేదా పహారు లేదా పుహ్రాహ్) అని కూడా పిలువబడే ఫహ్రాజ్, కొంతమంది దీనిని పౌరా అని పిలుస్తారు, ఇక్కడ [[అలెగ్జాండర్|అలెగ్జాండర్ ది గ్రేట్]] [[సింధూ నది|సింధు లోయ]] నుండి తన కవాతులో ఆగిపోయాడు.<ref>Others are more in favour of another Fahraj near Bam, or even of Bampūr itself as the halting place of Alexander the Great {{Harvard citation|Chisholm|1911}}.</ref> చారిత్రాత్మకంగా దీనిని ఇరాన్‌కు చెందిన రక్షానీ బలూచ్‌లు పాలించారు. వారి పాలకుడు, షా మిహ్రాబ్ ఖాన్, పర్షియన్లకు వ్యతిరేకంగా అనేక దండయాత్రలకు నాయకత్వం వహించి, ఆ భూములను, ముఖ్యంగా లూరిస్తాన్‌ను నాశనం చేశాడు.<ref>{{Cite web|date=1892|title=Gazetteer of Persia|url=https://books.google.com/books?id=QNEoAAAAYAAJ}}</ref> == జనాభా గణాంకాలు == === భాష, జాతి === జనాభాలో అధికశాతం మంది బలూచ్ జాతికి చెందినవారు, వీరు బలూచీ భాష మాట్లాడతారు.  === జనాభా === 2006 జాతీయ జనాభా లెక్కల సమయంలో, నగర జనాభా 1,664 గృహాలలో 9,073, ఇది ఇరాన్షహర్ కౌంటీ మాజీ బాంపూర్ జిల్లా రాజధానిగా ఉన్నప్పుడు.<ref name="2006 Sistan and Baluchestan Province">{{Cite report |url=http://www.amar.org.ir/DesktopModules/FTPManager/upload/upload2360/newjkh/newjkh/11.xls |title=Census of the Islamic Republic of Iran, 1385 (2006): Sistan and Baluchestan Province |publisher=The Statistical Center of Iran |language=fa |access-date=25 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110920083538/http://www.amar.org.ir/DesktopModules/FTPManager/upload/upload2360/newjkh/newjkh/11.xls |archive-date=20 September 2011 |format=Excel}}</ref><ref name="Sistan and Baluchestan Province Structure">{{Cite report |url=https://rc.majlis.ir/fa/law/show/113038 |title=Approval of the organization and chain of citizenship of the elements and units of the national divisions of Sistan and Baluchestan province, centered in the city of Zahedan |last=Habibi |first=Hassan |date=5 March 2013 |publisher=Ministry of the Interior, Defense Political Commission of the Government Board |language=fa |id=Proposal 3233.1.5.53; Letter 907-93808; Notification 82822/T129 |access-date=29 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130724212413/https://rc.majlis.ir/fa/law/show/113038 |archive-date=24 July 2013 |via=Research Center of the System of Laws of the Islamic Council of the Farabi Library of Mobile Users}}</ref> 2011 లో జరిగిన జనాభా లెక్కల ప్రకారం 2,426 గృహాలలో 10,071 మంది ప్రజలు ఉన్నారు.<ref name="2011 Sistan and Baluchestan Province">{{Cite report |url=https://irandataportal.syr.edu/wp-content/uploads/Sistan-and-Baluchestan.xls |title=Census of the Islamic Republic of Iran, 1390 (2011): Sistan and Baluchestan Province |publisher=The Statistical Center of Iran |language=fa |access-date=19 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221125114706/https://irandataportal.syr.edu/wp-content/uploads/Sistan-and-Baluchestan.xls |archive-date=25 November 2022 |via=Iran Data Portal, Syracuse University |format=Excel}}</ref> 2016 జనాభా లెక్కల ప్రకారం నగర జనాభా 3,123 గృహాలలో 12,217 మంది ఉన్నారు.<ref name="2016 Sistan and Baluchestan Province">{{Cite report |url=https://www.amar.org.ir/Portals/0/census/1395/results/abadi/CN95_HouseholdPopulationVillage_11.xlsx |title=Census of the Islamic Republic of Iran, 1395 (2016): Sistan and Baluchestan Province |publisher=The Statistical Center of Iran |language=fa |access-date=19 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211223104011/https://www.amar.org.ir/Portals/0/census/1395/results/abadi/CN95_HouseholdPopulationVillage_11.xlsx |archive-date=23 December 2021 |format=Excel}}</ref> బంపూర్ కౌంటీ 2017లో ఏర్పాటులో జిల్లాను కౌంటీ నుండి వేరు చేశారు, బంపూర్‌ను కౌంటీ రాజధానిగా కొత్త సెంట్రల్ డిస్ట్రిక్ట్‌కు బదిలీ చేశారు.<ref name="Bampur County Establishment" /> == భౌగోళికం == ఇది కెర్మాన్‌కు ఆగ్నేయంగా 330 మైళ్ళ (530 కి.మీ.) దూరంలో 1,720 అడుగుల (520 మీ.) ఎత్తులో ఉంది. 1911లో దీని జనాభా సుమారు 2,000, ఇది ఆ ప్రావిన్స్‌కు రాజధానిగా ఉండేది. ఇది తూర్పు నుండి పడమర వైపు ప్రవహించి, సుమారు 70 మైళ్ళ (110 కి.మీ.) పడమరన 50 మైళ్ళ (80 కి.మీ.) పొడవు గల హమున్ లేదా పల్లంలోకి ప్రవహించే బంపూర్ నది ఒడ్డున ఉంది, దీనిని జాజ్ మురియన్ అని పిలుస్తారు.<ref name="EB1911" /> == పురావస్తు శాస్త్రం == పశ్చిమ ఆఫ్ఘనిస్తాన్‌లోని ప్రాచీన హెల్మండ్ సంస్కృతికి, తూర్పు ఇరాన్‌లోని దానికి దగ్గరి సంబంధం ఉన్న జిరోఫ్ట్ సంస్కృతికి సంబంధించి బంపూర్ ఒక ముఖ్యమైన ప్రదేశం.<ref>Jarrige, J.-F.</ref> బాంపూర్ ఒక నది ప్రధాన మార్గాలకు సమీపంలో ఉంది. ఆ విధంగా, ఈ ప్రాంతంలో చరిత్రపూర్వ, తరువాత స్థావరాలు స్థాపించబడ్డాయి. సర్ [[ఆరెల్ స్టెయిన్]] 1932లో ఇక్కడ నిఘా నిర్వహించారు. 1966లో, బీట్రైస్ డి కార్డి తదుపరి తవ్వకాల్లో, ఈ ప్రదేశంలో వరుసగా ఆరు వృత్తిపరమైన దశలు (పీరియడ్స్ I-VI) ఉన్నాయని ఆమె నిర్ధారించింది.<ref name="BAMPŪR">B. de Cardi, [http://www.iranicaonline.org/articles/bampur BAMPŪR] iranicaonline.org</ref> ఇరాన్‌లోని షహర్-ఇ సోఖ్తా, ముండిగాక్ వంటి ప్రధాన ప్రదేశాలతో సంబంధాలు ఉన్నాయి.<ref>M. Tosi, "Excavations at Shahr-i Sokhta, a Chalcolithic Settlement in the Iranian Sistan: Preliminary Report on the First Campaign, October–December 1967," East and West, N.S. 18/1-2, 1968, pp. 9-66</ref> క్రీ పూ మొదటి షహర్-ఇ సుఖ్తేహ్ కాలంలో ఆ నగరానికి, బాంపూర్ లోయకు మధ్య అప్పటికే సన్నిహిత సంబంధాలు ఉండేవి. ఈ పరిచయాలు షహర్-ఇ సుఖ్తేహ్ రెండవ కాలంలో కూడా కొనసాగాయి.<ref>Pierfrancesco Callieri, Bruno Genito (2012), [http://www.iranicaonline.org/articles/italy-vi-italian-excavations-in-iran-2 ITALIAN EXCAVATIONS IN IRAN] www.iranicaonline.org</ref> కాలం IV చివరిలో కొత్త సిరామిక్స్ కనిపించాయి, ఇది ఇరాన్, మక్రాన్ , ఒమన్‌లతో సంబంధాలను సూచిస్తుంది . షహర్-ఇ సోఖ్తా IV (సుమారు క్రీ.పూ. 2200-1800) శైలిని పోలిన సిరామిక్స్ కాలాలు V-VI లో ప్రవేశపెట్టబడ్డాయి.<ref name="BAMPŪR" /> బహుశా 3వ సహస్రాబ్ది చివరి పాదానికి చెందిన ఒమన్‌లోని ఉమ్ అన్-నార్ సంస్కృతితో కూడా సంబంధాలు ఉన్నాయి. ఇరాన్‌లోని కెర్మాన్ ప్రావిన్స్‌లో ఉన్న టెపె యహ్యా, దీనికి సంబంధం ఉండవచ్చని భావిస్తున్న మరో ముఖ్యమైన ప్రదేశం. == మూలాలు == {{మూలాలజాబితా}} nrv3rdpfhc5810kykrihaytv64nr6nb 4908427 4908425 2026-07-19T13:34:14Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 [[వర్గం:బంపూర్ కౌంటీలోని జనావాస ప్రాంతాలు]] ను చేర్చారు (హాట్‌కేట్ ఉపయోగించి) 4908427 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement |name = బంపూర్ |native_name = {{langx|fa|بمپور}} |native_name_lang = fa |settlement_type = నగరం |image_skyline = |imagesize = |image_alt = |image_caption = |image_flag = |flag_alt = |image_seal = |seal_alt = |image_shield = |shield_alt = |etymology = |nickname = |motto = |image_map = |map_alt = |map_caption = |pushpin_map = |pushpin_map_alt = |pushpin_map_caption = |pushpin_label_position = |coordinates = {{Coord|27|11|42|N|60|27|17|E|dim:1km|display=inline,title}} |coordinates_footnotes = <ref>{{Cite map |author=((OpenStreetMap contributors)) |url=https://www.openstreetmap.org/?mlat=27.195&mlon=60.454722&zoom=15#map=15/27.19500/60.45472|website=[[OpenStreetMap]] |title=Bampur, Bampur County|date=8 January 2025|access-date=8 January 2025|lang=fa}}</ref> |subdivision_type = దేశం |subdivision_name = [[ఇరాన్]] |subdivision_type1 = ప్రావిన్స్ |subdivision_name1 = సిస్తాన్ & బలూచిస్తాన్ |subdivision_type2 = కౌంటీ |subdivision_name2 = బంపూర్ |subdivision_type3 = జిల్లా |subdivision_name3 = సెంట్రల్ |established_title = |established_date = |founder = |leader_title = |leader_name = |leader_title1 = |leader_name1 = |unit_pref = Metric <!-- ALL fields with measurements have automatic unit conversion --> <!-- for references: use <ref> tags --> |area_footnotes = <!-- square kilometers --> |area_total_km2 = |elevation_footnotes = |elevation_m = |population_footnotes = <ref name="2016 Sistan and Baluchestan Province"/> |population_as_of = 2016 |population_total = 12217 |population_density_km2 = auto |population_note = |population_demonym = |timezone = [[Iran Standard Time|IRST]] |utc_offset = +3:30 |postal_code = |area_code = |website = <!-- {{URL|example.com}} --> |module = |footnotes = }} '''బంపూర్''' (బలోచి: بنپور పర్షియన్: بمపూర్) అనేది [[ఇరాన్]] కౌంటీ, సిస్తాన్ & బలూచిస్తాన్ ప్రావిన్స్ సెంట్రల్ జిల్లాలో ఉన్న ఒక నగరం, ఇది కౌంటీ, జిల్లా రెండింటికీ రాజధానిగా పనిచేస్తోంది.<ref name="Bampur County Establishment">{{Cite report |url=https://www.qavanin.ir/Law/PrintText/263257 |title=Letter of approval regarding reforms and divisional changes in Sistan and Baluchestan province |last=Jahangiri |first=Ishaq |date=c. 2023 |publisher=Ministry of the Interior, Council of Ministers |language=fa |id=Proposal 163101 |access-date=7 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407132918/https://www.qavanin.ir/Law/PrintText/263257 |archive-date=7 April 2023 |via=Laws and Regulations Portal of the Islamic Republic of Iran}}</ref> == చరిత్ర == నదికి ఉత్తరాన 100 అడుగుల (30 మీ) ఎత్తైన 3 మైళ్ల (4.8 ) కొండపై ఉన్న బాంపూర్ పాత కోట శిథిలావస్థకు చేరుకుంది. కాలా నాసేరి అనే కొత్త కోటను పహ్రా వద్ద నిర్మించారు, దీనిని ఇరాన్షహర్ అని పిలుస్తారు, ఇది తూర్పున 15 మైళ్ళు (24 ) దూరంలో ఉంది, 1880లలో.<ref name="EB1911">{{బ్రివిస1911|inline=1|wstitle=Bampūr}}</ref> 1911లో సుమారు 2,500 మంది జనాభా ఉన్న ఫహ్రాజ్ బాంపూర్ కంటే చాలా ముఖ్యమైనదిగా మారింది. పహురా (లేదా పహారు లేదా పుహ్రాహ్) అని కూడా పిలువబడే ఫహ్రాజ్, కొంతమంది దీనిని పౌరా అని పిలుస్తారు, ఇక్కడ [[అలెగ్జాండర్|అలెగ్జాండర్ ది గ్రేట్]] [[సింధూ నది|సింధు లోయ]] నుండి తన కవాతులో ఆగిపోయాడు.<ref>Others are more in favour of another Fahraj near Bam, or even of Bampūr itself as the halting place of Alexander the Great {{Harvard citation|Chisholm|1911}}.</ref> చారిత్రాత్మకంగా దీనిని ఇరాన్‌కు చెందిన రక్షానీ బలూచ్‌లు పాలించారు. వారి పాలకుడు, షా మిహ్రాబ్ ఖాన్, పర్షియన్లకు వ్యతిరేకంగా అనేక దండయాత్రలకు నాయకత్వం వహించి, ఆ భూములను, ముఖ్యంగా లూరిస్తాన్‌ను నాశనం చేశాడు.<ref>{{Cite web|date=1892|title=Gazetteer of Persia|url=https://books.google.com/books?id=QNEoAAAAYAAJ}}</ref> == జనాభా గణాంకాలు == === భాష, జాతి === జనాభాలో అధికశాతం మంది బలూచ్ జాతికి చెందినవారు, వీరు బలూచీ భాష మాట్లాడతారు.  === జనాభా === 2006 జాతీయ జనాభా లెక్కల సమయంలో, నగర జనాభా 1,664 గృహాలలో 9,073, ఇది ఇరాన్షహర్ కౌంటీ మాజీ బాంపూర్ జిల్లా రాజధానిగా ఉన్నప్పుడు.<ref name="2006 Sistan and Baluchestan Province">{{Cite report |url=http://www.amar.org.ir/DesktopModules/FTPManager/upload/upload2360/newjkh/newjkh/11.xls |title=Census of the Islamic Republic of Iran, 1385 (2006): Sistan and Baluchestan Province |publisher=The Statistical Center of Iran |language=fa |access-date=25 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110920083538/http://www.amar.org.ir/DesktopModules/FTPManager/upload/upload2360/newjkh/newjkh/11.xls |archive-date=20 September 2011 |format=Excel}}</ref><ref name="Sistan and Baluchestan Province Structure">{{Cite report |url=https://rc.majlis.ir/fa/law/show/113038 |title=Approval of the organization and chain of citizenship of the elements and units of the national divisions of Sistan and Baluchestan province, centered in the city of Zahedan |last=Habibi |first=Hassan |date=5 March 2013 |publisher=Ministry of the Interior, Defense Political Commission of the Government Board |language=fa |id=Proposal 3233.1.5.53; Letter 907-93808; Notification 82822/T129 |access-date=29 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130724212413/https://rc.majlis.ir/fa/law/show/113038 |archive-date=24 July 2013 |via=Research Center of the System of Laws of the Islamic Council of the Farabi Library of Mobile Users}}</ref> 2011 లో జరిగిన జనాభా లెక్కల ప్రకారం 2,426 గృహాలలో 10,071 మంది ప్రజలు ఉన్నారు.<ref name="2011 Sistan and Baluchestan Province">{{Cite report |url=https://irandataportal.syr.edu/wp-content/uploads/Sistan-and-Baluchestan.xls |title=Census of the Islamic Republic of Iran, 1390 (2011): Sistan and Baluchestan Province |publisher=The Statistical Center of Iran |language=fa |access-date=19 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221125114706/https://irandataportal.syr.edu/wp-content/uploads/Sistan-and-Baluchestan.xls |archive-date=25 November 2022 |via=Iran Data Portal, Syracuse University |format=Excel}}</ref> 2016 జనాభా లెక్కల ప్రకారం నగర జనాభా 3,123 గృహాలలో 12,217 మంది ఉన్నారు.<ref name="2016 Sistan and Baluchestan Province">{{Cite report |url=https://www.amar.org.ir/Portals/0/census/1395/results/abadi/CN95_HouseholdPopulationVillage_11.xlsx |title=Census of the Islamic Republic of Iran, 1395 (2016): Sistan and Baluchestan Province |publisher=The Statistical Center of Iran |language=fa |access-date=19 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211223104011/https://www.amar.org.ir/Portals/0/census/1395/results/abadi/CN95_HouseholdPopulationVillage_11.xlsx |archive-date=23 December 2021 |format=Excel}}</ref> బంపూర్ కౌంటీ 2017లో ఏర్పాటులో జిల్లాను కౌంటీ నుండి వేరు చేశారు, బంపూర్‌ను కౌంటీ రాజధానిగా కొత్త సెంట్రల్ డిస్ట్రిక్ట్‌కు బదిలీ చేశారు.<ref name="Bampur County Establishment" /> == భౌగోళికం == ఇది కెర్మాన్‌కు ఆగ్నేయంగా 330 మైళ్ళ (530 కి.మీ.) దూరంలో 1,720 అడుగుల (520 మీ.) ఎత్తులో ఉంది. 1911లో దీని జనాభా సుమారు 2,000, ఇది ఆ ప్రావిన్స్‌కు రాజధానిగా ఉండేది. ఇది తూర్పు నుండి పడమర వైపు ప్రవహించి, సుమారు 70 మైళ్ళ (110 కి.మీ.) పడమరన 50 మైళ్ళ (80 కి.మీ.) పొడవు గల హమున్ లేదా పల్లంలోకి ప్రవహించే బంపూర్ నది ఒడ్డున ఉంది, దీనిని జాజ్ మురియన్ అని పిలుస్తారు.<ref name="EB1911" /> == పురావస్తు శాస్త్రం == పశ్చిమ ఆఫ్ఘనిస్తాన్‌లోని ప్రాచీన హెల్మండ్ సంస్కృతికి, తూర్పు ఇరాన్‌లోని దానికి దగ్గరి సంబంధం ఉన్న జిరోఫ్ట్ సంస్కృతికి సంబంధించి బంపూర్ ఒక ముఖ్యమైన ప్రదేశం.<ref>Jarrige, J.-F.</ref> బాంపూర్ ఒక నది ప్రధాన మార్గాలకు సమీపంలో ఉంది. ఆ విధంగా, ఈ ప్రాంతంలో చరిత్రపూర్వ, తరువాత స్థావరాలు స్థాపించబడ్డాయి. సర్ [[ఆరెల్ స్టెయిన్]] 1932లో ఇక్కడ నిఘా నిర్వహించారు. 1966లో, బీట్రైస్ డి కార్డి తదుపరి తవ్వకాల్లో, ఈ ప్రదేశంలో వరుసగా ఆరు వృత్తిపరమైన దశలు (పీరియడ్స్ I-VI) ఉన్నాయని ఆమె నిర్ధారించింది.<ref name="BAMPŪR">B. de Cardi, [http://www.iranicaonline.org/articles/bampur BAMPŪR] iranicaonline.org</ref> ఇరాన్‌లోని షహర్-ఇ సోఖ్తా, ముండిగాక్ వంటి ప్రధాన ప్రదేశాలతో సంబంధాలు ఉన్నాయి.<ref>M. Tosi, "Excavations at Shahr-i Sokhta, a Chalcolithic Settlement in the Iranian Sistan: Preliminary Report on the First Campaign, October–December 1967," East and West, N.S. 18/1-2, 1968, pp. 9-66</ref> క్రీ పూ మొదటి షహర్-ఇ సుఖ్తేహ్ కాలంలో ఆ నగరానికి, బాంపూర్ లోయకు మధ్య అప్పటికే సన్నిహిత సంబంధాలు ఉండేవి. ఈ పరిచయాలు షహర్-ఇ సుఖ్తేహ్ రెండవ కాలంలో కూడా కొనసాగాయి.<ref>Pierfrancesco Callieri, Bruno Genito (2012), [http://www.iranicaonline.org/articles/italy-vi-italian-excavations-in-iran-2 ITALIAN EXCAVATIONS IN IRAN] www.iranicaonline.org</ref> కాలం IV చివరిలో కొత్త సిరామిక్స్ కనిపించాయి, ఇది ఇరాన్, మక్రాన్ , ఒమన్‌లతో సంబంధాలను సూచిస్తుంది . షహర్-ఇ సోఖ్తా IV (సుమారు క్రీ.పూ. 2200-1800) శైలిని పోలిన సిరామిక్స్ కాలాలు V-VI లో ప్రవేశపెట్టబడ్డాయి.<ref name="BAMPŪR" /> బహుశా 3వ సహస్రాబ్ది చివరి పాదానికి చెందిన ఒమన్‌లోని ఉమ్ అన్-నార్ సంస్కృతితో కూడా సంబంధాలు ఉన్నాయి. ఇరాన్‌లోని కెర్మాన్ ప్రావిన్స్‌లో ఉన్న టెపె యహ్యా, దీనికి సంబంధం ఉండవచ్చని భావిస్తున్న మరో ముఖ్యమైన ప్రదేశం. == మూలాలు == {{మూలాలజాబితా}} [[వర్గం:బంపూర్ కౌంటీలోని జనావాస ప్రాంతాలు]] pcushvhl685aplszn33gnlrdbc6jyvm 1 503546 4908426 2026-07-19T13:33:20Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4908426 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 14 503547 4908428 2026-07-19T13:34:24Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 [[WP:AES|←]]Created page with 'బంపూర్ కౌంటీలోని జనావాస ప్రాంతాలు' 4908428 wikitext text/x-wiki బంపూర్ కౌంటీలోని జనావాస ప్రాంతాలు s2yd03bnpgusl3qri9hn4u65kiu9fr0 14 503548 4908458 2026-07-19T16:03:11Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 [[WP:AES|←]]Created page with 'ఆగ్నేయాసియా చరిత్ర' 4908458 wikitext text/x-wiki ఆగ్నేయాసియా చరిత్ర qvr3us0hc57hyl8p4976u1gj1hk0u2j 0 503549 4908462 2026-07-19T16:37:16Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 [[WP:AES|←]]Created page with '{{Infobox award | name = ఉత్తమ నటిగా కేరళ రాష్ట్ర టెలివిజన్ అవార్డు | image = | imagesize = | image_size = | alt = | caption = Winner of 2004 : [[Srividya]] for ''Avicharitham'' | subheader = మలయాళ టెలివిజన్‌కు చేసిన సేవలకు రాష్ట్ర పురస్కారం | awarded_for = ప్రధాన ప...' 4908462 wikitext text/x-wiki {{Infobox award | name = ఉత్తమ నటిగా కేరళ రాష్ట్ర టెలివిజన్ అవార్డు | image = | imagesize = | image_size = | alt = | caption = Winner of 2004 : [[Srividya]] for ''Avicharitham'' | subheader = మలయాళ టెలివిజన్‌కు చేసిన సేవలకు రాష్ట్ర పురస్కారం | awarded_for = ప్రధాన పాత్రలో నటి ఉత్తమ ప్రదర్శన | sponsor = కేరళ రాష్ట్ర చలనచిత్ర అకాడమీ | firstawarded =1991 | lastawarded = 2024 | reward = | former name = | holder_label = ఇటీవలి విజేత | holder = [[శ్రీధన్య]] | most_awards = <!--Order of names must align with announcement order: The earliest winner, with the maximum awards, should be placed first, followed by subsequent winners.--> [[శాంతికృష్ణ]] (3) | award1_type = మొత్తం అవార్డు | award1_winner = 34 | award2_type = మొదటి విజేత | award2_winner =జీనత్ | award3_type = Last winner | award3_winner = | website = {{url|www.keralafilm.com}} | previous = | next = }} '''ఉత్తమ నటిగా కేరళ రాష్ట్ర టెలివిజన్ అవార్డు''' ప్రతి సంవత్సరం కేరళ రాష్ట్ర టెలి విజన్ అవార్డ్స్ ఆఫ్ ఇండియాలో ఒక మలయాళ టెలిఫిల్మ్ లేదా సీరియల్లో ప్రధాన పాత్రలో ఉత్తమ నటనకు ఒక నటి కి ప్రదానం చేయబడుతుంది. 1997 వరకు, ఈ అవార్డులను కేరళ ప్రభుత్వ సాంస్కృతిక వ్యవహారాల విభాగం నేరుగా నిర్వహించేది. 1998 నుండి సాంస్కృతిక వ్యవహారాల విభాగం క్రింద పనిచేస్తున్న స్వయంప్రతిపత్తి కలిగిన లాభాపేక్షలేని సంస్థ అయిన కేరళ రాష్ట్ర చలనచిత్ర అకాడమీ, అవార్డులపై నియంత్రణను అమలు చేస్తోంది. 2016 వేడుకలో [[షఫ్నా నిజాం|షఫ్నా]], శ్రుతి లక్ష్మి ఇద్దరు నామినీల మధ్య టై జరిగిన ఏకైక సందర్భం, వీరు ''సహయాత్రిక &'' పోకువెయిల్ చిత్రాలలో ప్రదర్శించినందుకు అవార్డును పంచుకున్నారు. == విజేతలు == {| class="wikitable sortable plainrowheaders" ! scope="col" style="background-color:#EFE4B0;" |సంవత్సరం. ! scope="col" style="background-color:#EFE4B0;" |గ్రహీత (లు) ! scope="col" style="background-color:#EFE4B0;" |టెలి ఫిల్మ్/సీరియల్ ! scope="col" class="unsortable" style="background-color:#EFE4B0;" |గమనికలు ! scope="col" class="unsortable" style="background-color:#EFE4B0;" |మూ |- ! scope="row" |1991 |[[జీనత్]] |'' పూవన్ పజమ్ '' |డిడి కేరళ టెలిజెర్ |- ! scope="row" |1992 |[[శాంతికృష్ణ|శాంతి కృష్ణ]] |''మొహాపక్షికల్'' |డిడి కేరళ టెలిజెర్ |- ! scope="row" |1993 |కుక్కు పరమేశ్వరన్ |''ఉయర్తెజునేల్ప్'' |డిడి కేరళ టెలిజెర్ |- ! scope="row" |1994 |[[శాంతికృష్ణ|శాంతి కృష్ణ]] |''సీమంథన్'' |డిడి కేరళ టెలిజెర్ |- ! scope="row" |1995 |[[శాంతికృష్ణ|శాంతి కృష్ణ]] |''స్కూటర్'' |డిడి కేరళ టెలిజెర్ | |- ! scope="row" |1996 |[[బీనా ఆంటోనీ]] |''మిస్ మేరీ థెరిసా పాల్'', చారులత''చారులతా'' |డిడి కేరళ టెలివిజన్లు | |- ! scope="row" |1997 |[[శ్రీలక్ష్మి(నటి)|శ్రీలక్ష్మి]] |''మారణం దర్బళం'' |డిడి కేరళ టెలిజెర్ | |- ! scope="row" |1998 |బిందు రామకృష్ణన్ |''తొట్టెంగల్'' |డిడి కేరళ టెలిజెర్ | |- ! scope="row" |1999 |[[అనిలా శ్రీకుమార్]] |''ద్రౌపది'' |డిడి కేరళ టెలిజెర్ | |- ! scope="row" |2000 |[[తార కల్యాణ్]] |''నందుని'' ''మణాల్నగరం'' |డిడి కేరళ టెలివిజన్లు | |- ! scope="row" |2001 |[[జ్యోతిర్మయి]] |''అవస్తతారంగల్'' |సూర్య టీవీ టెలివిజన్ | |- ! scope="row" |2002 |[[కల్యాణి (నటి)|కావేరి]] |''అన్నా.'' |[[కైరళి టీవీ]] టెలివిజన్ | |- ! scope="row" |2003 |షారికా మీనన్ |''నినాకై'' |[[కైరళి టీవీ]] టెలివిజన్ | |- ! scope="row" |2004 |[[శ్రీవిద్య]] |''అవిచారితం'' |ఏషియానెట్ టెలిజెరియల్ |<ref>{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/2005/11/04/stories/2005110411240400.htm|title='Avicharitham' wins five State television awards|date=4 November 2005|work=[[The Hindu]]|access-date=24 October 2017|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090501235847/http://www.thehindu.com/2005/11/04/stories/2005110411240400.htm|archive-date=1 May 2009}}</ref> |- ! scope="row" |2005 |[[అంబిలి దేవి]] |''అమ్మమ్మ.'' |[[కైరళి టీవీ]] టెలివిజన్ |<ref>{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/siddique-ambili-devi-adjudged-best-tv-actors/article3129832.ece|title=Siddique, Ambili Devi adjudged best TV actors|date=7 May 2006|work=[[The Hindu]]|access-date=24 October 2017}}</ref> |- ! scope="row" |2006 |[[షెల్లీ కిషోర్]] |''తానియే'' |అమృత టీవీ టెలివిజన్ |<ref>{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-kerala/Amrita-TV-tops-list-in-television-awards/article14774291.ece|title=Amrita TV tops list in television awards|date=7 June 2007|work=[[The Hindu]]|access-date=24 October 2017}}</ref> |- ! scope="row" |2007 |[[మీరా వాసుదేవన్|మీరా వాసుదేవ్]] |''కనాల్పూవు'' |జీవన్ టీవీ టెలివిజన్ ధారావాహికం |<ref>{{Cite news|url=http://www.hindu.com/2008/11/15/stories/2008111554400400.htm|title='Daya' and 'Typewriter' bag State TV awards|date=15 November 2008|work=[[The Hindu]]|access-date=31 March 2012|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130707183752/http://www.hindu.com/2008/11/15/stories/2008111554400400.htm|archive-date=7 July 2013|location=Chennai, India}}</ref> |- ! scope="row" |2008 |[[లీనా (మలయాళ నటి)|లీనా]] |''అరనాజికనేరం'' |అమృత టీవీ టెలివిజన్ |<ref>{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-kerala/State-television-awards-announced/article15969875.ece|title=State television awards announced|date=28 January 2010|work=[[The Hindu]]|access-date=24 October 2017}}</ref> |- ! scope="row" |2009 | మీరా కృష్ణ |''అగ్నియం'' |డిడి కేరళ టెలిజెర్ | |- ! scope="row" |2010 |రేవతి |''మందపాటి'' |సెన్సార్ చేసిన టెలిఫిల్మ్ | |- ! scope="row" |2011 |[[శ్రీలక్ష్మి(నటి)|శ్రీలక్ష్మి]] |''అర్ధచంద్రంటే రథ్రి'' |అమృత టీవీ టెలివిజన్ | |- ! scope="row" |2012 |[[అనన్య (నటి)|అనన్య]] |''డోర్'' |మజావిల్ మనోరమ టెలిసిరియల్ | |- ! scope="row" |2013 |శ్రీకళ |''మేకప్'' |సెన్సార్ చేసిన టెలిఫిల్మ్ | |- ! scope="row" |2014 |[[సీమా జి. నాయర్]] |''మోక్షం'' |సెన్సార్ చేసిన టెలిఫిమ్ | |- ! scope="row" |2015 |జానకి నాయర్ |''నది జీవితం'' |సెన్సార్ చేసిన టెలిఫిల్మ్ |<ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/features/cinema/Award-comes-calling/article14410210.ece|title=Award comes calling|date=16 September 2016|work=The Hindu|access-date=4 March 2026}}</ref> |- ! rowspan="2" scope="row" |2016 |[[షఫ్నా నిజాం|షఫ్నా]] |''సహయాత్రిక'' |సూర్య టీవీ టెలివిజన్ | rowspan="2" |<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/malayalam/pokkuveyil-bags-the-kerala-state-television-award-for-the-best-serial/articleshow/61320353.cms|title=Pokkuveyil bags the Kerala State Television Award for the best serial|last=Jayaram|first=Deepika|date=29 October 2017|work=[[The Times of India]]|access-date=4 February 2018}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.keralatv.in/2017/10/state-television-awards-winners/|title=Kerala Chalachitra Academy Announced Winners of State Television Awards|date=22 October 2017|access-date=4 February 2018|publisher=Keralatv.in}}</ref> |- |[[శృతి లక్ష్మి]] |'' పోక్కువేయిల్ '' |టెలిజెరియల్ ఆఫ్ ఫ్లవర్స్ టీవీ |- ! scope="row" |2017 |అమల గిరీషన్ |'' నీర్మాతలం '' |ఏషియానెట్ టెలిజెరియల్ |<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/malayalam/kerala-state-television-awards-2017-announced/amp_articleshow/63899251.cms|title=Kerala State Television Awards 2017 announced|date=24 April 2018|work=The Times Of India|access-date=4 March 2026}}</ref> |- ! scope="row" |2018 |సైనా ఆంటోనీ |''దేవాంగన'' |అమృత టీవీ టెలివిజన్ |<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/malayalam/malayalam-tv-actors-felicitated-at-state-television-awards/articleshow/71876761.cms|title=Malayalam TV actors felicitated at State Television Awards|date=3 November 2019|work=The Times Of India|access-date=4 March 2026}}</ref> |- ! scope="row" |2019 |[[కవితా నాయర్]] |''తొణ్ణ్యాక్షరంగల్'' |అమృత టీవీ టెలివిజన్ |<ref>{{Cite news|url=https://malayalam.samayam.com/tv/serials/best-actress-kavitha-nair-express-her-happiness-on-kerala-state-television-award/amp_articleshow/78217121.cms|title=ഒരാളോട് മാത്രം നന്ദി പറയട്ടെ; അവാർഡ് നേട്ടത്തെ കുറിച്ച് കവിത നായർ!|date=20 September 2020|work=Samayam News|access-date=4 March 2026}}</ref> |- ! scope="row" |2020 |[[అశ్వతి శ్రీకాంత్]] |''చక్కప్పజమ్'' |టెలిజెరియల్ ఆఫ్ ఫ్లవర్స్ టీవీ |<ref>{{Cite web|title=State Television Award: Best Actress Ashwathy, Actor Shivaji Guruvayoor|url=https://malayalam.indianexpress.com/television/state-television-award-2020-winners-list-552535}}</ref> |- ! scope="row" |2021 |కేథరిన్ |''అన్నా కరీనా'' |టెలిజెరియల్ ఆఫ్ ఫ్లవర్స్ టీవీ |<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/malayalam/kerala-state-tv-awards-2021-declared-no-best-serial-yet-again/articleshow/95739090.cms|title=Kerala State TV Awards 2021 declared; No ‘Best Serial’ yet again|date=2022-11-24|work=The Times of India|access-date=2023-07-21|issn=0971-8257}}</ref> |- ! scope="row" |2022 |పి. వి. శిశిరా |''సమారం'' |డిడి కేరళ టెలిజెర్ |<ref>{{Cite web|date=7 March 2024|title=Kerala State TV Awards 2022 Announced: Here Are The Winners|url=https://www.news18.com/movies/kerala-state-tv-awards-2022-announced-here-are-the-winners-8807034.html|access-date=23 January 2025|publisher=[[News18 India]]}}</ref> |- ! rowspan="2" scope="row" |2023 |రియా కురియాకోస్ |''ఆనపిరానోల్'' |అమృత టీవీ టెలివిజన్ | rowspan="2" |<ref>{{Cite web|date=22 January 2025|title=Teleserial Aanpirannol wins top honors at State Television Awards 2023|url=https://keralakaumudi.com/en/news/news.php?id=1466780&u=|access-date=23 January 2025|publisher=[[Kerala Kaumudi]]}}</ref> |- |మరియం షానూబ్ |''లిల్లీ'' |షార్ట్ ఫిల్మ్ |- ! scope="row" |2024 |[[శ్రీధన్య|శ్రీధన్యా]] |''మజాయెథం మంపే'' |అమృత టీవీ టెలివిజన్ |<ref>{{Cite news|url=https://www.mathrubhumi.com/amp/movies-music/news/kerala-state-television-awards-2024-winners-list-ucmsujla|title=സംസ്ഥാന ടെലിവിഷൻ അവാർഡ്സ് 2024: കൃഷ്ണചന്ദ്രൻ നടൻ, ശ്രീധന്യ നടി, മാതൃഭൂമി ന്യൂസിനും പുരസ്കാരം|date=4 March 2026|work=Mathrubhumi News|access-date=4 March 2026}}</ref> |} == మూలాలు == {{మూలాలజాబితా}} r0fe2fhb3hka8tfnqtsr386jone65ol 4908464 4908462 2026-07-19T16:39:10Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 [[వర్గం:పురస్కారాలు]] ను చేర్చారు (హాట్‌కేట్ ఉపయోగించి) 4908464 wikitext text/x-wiki {{Infobox award | name = ఉత్తమ నటిగా కేరళ రాష్ట్ర టెలివిజన్ అవార్డు | image = | imagesize = | image_size = | alt = | caption = Winner of 2004 : [[Srividya]] for ''Avicharitham'' | subheader = మలయాళ టెలివిజన్‌కు చేసిన సేవలకు రాష్ట్ర పురస్కారం | awarded_for = ప్రధాన పాత్రలో నటి ఉత్తమ ప్రదర్శన | sponsor = కేరళ రాష్ట్ర చలనచిత్ర అకాడమీ | firstawarded =1991 | lastawarded = 2024 | reward = | former name = | holder_label = ఇటీవలి విజేత | holder = [[శ్రీధన్య]] | most_awards = <!--Order of names must align with announcement order: The earliest winner, with the maximum awards, should be placed first, followed by subsequent winners.--> [[శాంతికృష్ణ]] (3) | award1_type = మొత్తం అవార్డు | award1_winner = 34 | award2_type = మొదటి విజేత | award2_winner =జీనత్ | award3_type = Last winner | award3_winner = | website = {{url|www.keralafilm.com}} | previous = | next = }} '''ఉత్తమ నటిగా కేరళ రాష్ట్ర టెలివిజన్ అవార్డు''' ప్రతి సంవత్సరం కేరళ రాష్ట్ర టెలి విజన్ అవార్డ్స్ ఆఫ్ ఇండియాలో ఒక మలయాళ టెలిఫిల్మ్ లేదా సీరియల్లో ప్రధాన పాత్రలో ఉత్తమ నటనకు ఒక నటి కి ప్రదానం చేయబడుతుంది. 1997 వరకు, ఈ అవార్డులను కేరళ ప్రభుత్వ సాంస్కృతిక వ్యవహారాల విభాగం నేరుగా నిర్వహించేది. 1998 నుండి సాంస్కృతిక వ్యవహారాల విభాగం క్రింద పనిచేస్తున్న స్వయంప్రతిపత్తి కలిగిన లాభాపేక్షలేని సంస్థ అయిన కేరళ రాష్ట్ర చలనచిత్ర అకాడమీ, అవార్డులపై నియంత్రణను అమలు చేస్తోంది. 2016 వేడుకలో [[షఫ్నా నిజాం|షఫ్నా]], శ్రుతి లక్ష్మి ఇద్దరు నామినీల మధ్య టై జరిగిన ఏకైక సందర్భం, వీరు ''సహయాత్రిక &'' పోకువెయిల్ చిత్రాలలో ప్రదర్శించినందుకు అవార్డును పంచుకున్నారు. == విజేతలు == {| class="wikitable sortable plainrowheaders" ! scope="col" style="background-color:#EFE4B0;" |సంవత్సరం. ! scope="col" style="background-color:#EFE4B0;" |గ్రహీత (లు) ! scope="col" style="background-color:#EFE4B0;" |టెలి ఫిల్మ్/సీరియల్ ! scope="col" class="unsortable" style="background-color:#EFE4B0;" |గమనికలు ! scope="col" class="unsortable" style="background-color:#EFE4B0;" |మూ |- ! scope="row" |1991 |[[జీనత్]] |'' పూవన్ పజమ్ '' |డిడి కేరళ టెలిజెర్ |- ! scope="row" |1992 |[[శాంతికృష్ణ|శాంతి కృష్ణ]] |''మొహాపక్షికల్'' |డిడి కేరళ టెలిజెర్ |- ! scope="row" |1993 |కుక్కు పరమేశ్వరన్ |''ఉయర్తెజునేల్ప్'' |డిడి కేరళ టెలిజెర్ |- ! scope="row" |1994 |[[శాంతికృష్ణ|శాంతి కృష్ణ]] |''సీమంథన్'' |డిడి కేరళ టెలిజెర్ |- ! scope="row" |1995 |[[శాంతికృష్ణ|శాంతి కృష్ణ]] |''స్కూటర్'' |డిడి కేరళ టెలిజెర్ | |- ! scope="row" |1996 |[[బీనా ఆంటోనీ]] |''మిస్ మేరీ థెరిసా పాల్'', చారులత''చారులతా'' |డిడి కేరళ టెలివిజన్లు | |- ! scope="row" |1997 |[[శ్రీలక్ష్మి(నటి)|శ్రీలక్ష్మి]] |''మారణం దర్బళం'' |డిడి కేరళ టెలిజెర్ | |- ! scope="row" |1998 |బిందు రామకృష్ణన్ |''తొట్టెంగల్'' |డిడి కేరళ టెలిజెర్ | |- ! scope="row" |1999 |[[అనిలా శ్రీకుమార్]] |''ద్రౌపది'' |డిడి కేరళ టెలిజెర్ | |- ! scope="row" |2000 |[[తార కల్యాణ్]] |''నందుని'' ''మణాల్నగరం'' |డిడి కేరళ టెలివిజన్లు | |- ! scope="row" |2001 |[[జ్యోతిర్మయి]] |''అవస్తతారంగల్'' |సూర్య టీవీ టెలివిజన్ | |- ! scope="row" |2002 |[[కల్యాణి (నటి)|కావేరి]] |''అన్నా.'' |[[కైరళి టీవీ]] టెలివిజన్ | |- ! scope="row" |2003 |షారికా మీనన్ |''నినాకై'' |[[కైరళి టీవీ]] టెలివిజన్ | |- ! scope="row" |2004 |[[శ్రీవిద్య]] |''అవిచారితం'' |ఏషియానెట్ టెలిజెరియల్ |<ref>{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/2005/11/04/stories/2005110411240400.htm|title='Avicharitham' wins five State television awards|date=4 November 2005|work=[[The Hindu]]|access-date=24 October 2017|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090501235847/http://www.thehindu.com/2005/11/04/stories/2005110411240400.htm|archive-date=1 May 2009}}</ref> |- ! scope="row" |2005 |[[అంబిలి దేవి]] |''అమ్మమ్మ.'' |[[కైరళి టీవీ]] టెలివిజన్ |<ref>{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/siddique-ambili-devi-adjudged-best-tv-actors/article3129832.ece|title=Siddique, Ambili Devi adjudged best TV actors|date=7 May 2006|work=[[The Hindu]]|access-date=24 October 2017}}</ref> |- ! scope="row" |2006 |[[షెల్లీ కిషోర్]] |''తానియే'' |అమృత టీవీ టెలివిజన్ |<ref>{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-kerala/Amrita-TV-tops-list-in-television-awards/article14774291.ece|title=Amrita TV tops list in television awards|date=7 June 2007|work=[[The Hindu]]|access-date=24 October 2017}}</ref> |- ! scope="row" |2007 |[[మీరా వాసుదేవన్|మీరా వాసుదేవ్]] |''కనాల్పూవు'' |జీవన్ టీవీ టెలివిజన్ ధారావాహికం |<ref>{{Cite news|url=http://www.hindu.com/2008/11/15/stories/2008111554400400.htm|title='Daya' and 'Typewriter' bag State TV awards|date=15 November 2008|work=[[The Hindu]]|access-date=31 March 2012|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130707183752/http://www.hindu.com/2008/11/15/stories/2008111554400400.htm|archive-date=7 July 2013|location=Chennai, India}}</ref> |- ! scope="row" |2008 |[[లీనా (మలయాళ నటి)|లీనా]] |''అరనాజికనేరం'' |అమృత టీవీ టెలివిజన్ |<ref>{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-kerala/State-television-awards-announced/article15969875.ece|title=State television awards announced|date=28 January 2010|work=[[The Hindu]]|access-date=24 October 2017}}</ref> |- ! scope="row" |2009 | మీరా కృష్ణ |''అగ్నియం'' |డిడి కేరళ టెలిజెర్ | |- ! scope="row" |2010 |రేవతి |''మందపాటి'' |సెన్సార్ చేసిన టెలిఫిల్మ్ | |- ! scope="row" |2011 |[[శ్రీలక్ష్మి(నటి)|శ్రీలక్ష్మి]] |''అర్ధచంద్రంటే రథ్రి'' |అమృత టీవీ టెలివిజన్ | |- ! scope="row" |2012 |[[అనన్య (నటి)|అనన్య]] |''డోర్'' |మజావిల్ మనోరమ టెలిసిరియల్ | |- ! scope="row" |2013 |శ్రీకళ |''మేకప్'' |సెన్సార్ చేసిన టెలిఫిల్మ్ | |- ! scope="row" |2014 |[[సీమా జి. నాయర్]] |''మోక్షం'' |సెన్సార్ చేసిన టెలిఫిమ్ | |- ! scope="row" |2015 |జానకి నాయర్ |''నది జీవితం'' |సెన్సార్ చేసిన టెలిఫిల్మ్ |<ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/features/cinema/Award-comes-calling/article14410210.ece|title=Award comes calling|date=16 September 2016|work=The Hindu|access-date=4 March 2026}}</ref> |- ! rowspan="2" scope="row" |2016 |[[షఫ్నా నిజాం|షఫ్నా]] |''సహయాత్రిక'' |సూర్య టీవీ టెలివిజన్ | rowspan="2" |<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/malayalam/pokkuveyil-bags-the-kerala-state-television-award-for-the-best-serial/articleshow/61320353.cms|title=Pokkuveyil bags the Kerala State Television Award for the best serial|last=Jayaram|first=Deepika|date=29 October 2017|work=[[The Times of India]]|access-date=4 February 2018}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.keralatv.in/2017/10/state-television-awards-winners/|title=Kerala Chalachitra Academy Announced Winners of State Television Awards|date=22 October 2017|access-date=4 February 2018|publisher=Keralatv.in}}</ref> |- |[[శృతి లక్ష్మి]] |'' పోక్కువేయిల్ '' |టెలిజెరియల్ ఆఫ్ ఫ్లవర్స్ టీవీ |- ! scope="row" |2017 |అమల గిరీషన్ |'' నీర్మాతలం '' |ఏషియానెట్ టెలిజెరియల్ |<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/malayalam/kerala-state-television-awards-2017-announced/amp_articleshow/63899251.cms|title=Kerala State Television Awards 2017 announced|date=24 April 2018|work=The Times Of India|access-date=4 March 2026}}</ref> |- ! scope="row" |2018 |సైనా ఆంటోనీ |''దేవాంగన'' |అమృత టీవీ టెలివిజన్ |<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/malayalam/malayalam-tv-actors-felicitated-at-state-television-awards/articleshow/71876761.cms|title=Malayalam TV actors felicitated at State Television Awards|date=3 November 2019|work=The Times Of India|access-date=4 March 2026}}</ref> |- ! scope="row" |2019 |[[కవితా నాయర్]] |''తొణ్ణ్యాక్షరంగల్'' |అమృత టీవీ టెలివిజన్ |<ref>{{Cite news|url=https://malayalam.samayam.com/tv/serials/best-actress-kavitha-nair-express-her-happiness-on-kerala-state-television-award/amp_articleshow/78217121.cms|title=ഒരാളോട് മാത്രം നന്ദി പറയട്ടെ; അവാർഡ് നേട്ടത്തെ കുറിച്ച് കവിത നായർ!|date=20 September 2020|work=Samayam News|access-date=4 March 2026}}</ref> |- ! scope="row" |2020 |[[అశ్వతి శ్రీకాంత్]] |''చక్కప్పజమ్'' |టెలిజెరియల్ ఆఫ్ ఫ్లవర్స్ టీవీ |<ref>{{Cite web|title=State Television Award: Best Actress Ashwathy, Actor Shivaji Guruvayoor|url=https://malayalam.indianexpress.com/television/state-television-award-2020-winners-list-552535}}</ref> |- ! scope="row" |2021 |కేథరిన్ |''అన్నా కరీనా'' |టెలిజెరియల్ ఆఫ్ ఫ్లవర్స్ టీవీ |<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/malayalam/kerala-state-tv-awards-2021-declared-no-best-serial-yet-again/articleshow/95739090.cms|title=Kerala State TV Awards 2021 declared; No ‘Best Serial’ yet again|date=2022-11-24|work=The Times of India|access-date=2023-07-21|issn=0971-8257}}</ref> |- ! scope="row" |2022 |పి. వి. శిశిరా |''సమారం'' |డిడి కేరళ టెలిజెర్ |<ref>{{Cite web|date=7 March 2024|title=Kerala State TV Awards 2022 Announced: Here Are The Winners|url=https://www.news18.com/movies/kerala-state-tv-awards-2022-announced-here-are-the-winners-8807034.html|access-date=23 January 2025|publisher=[[News18 India]]}}</ref> |- ! rowspan="2" scope="row" |2023 |రియా కురియాకోస్ |''ఆనపిరానోల్'' |అమృత టీవీ టెలివిజన్ | rowspan="2" |<ref>{{Cite web|date=22 January 2025|title=Teleserial Aanpirannol wins top honors at State Television Awards 2023|url=https://keralakaumudi.com/en/news/news.php?id=1466780&u=|access-date=23 January 2025|publisher=[[Kerala Kaumudi]]}}</ref> |- |మరియం షానూబ్ |''లిల్లీ'' |షార్ట్ ఫిల్మ్ |- ! scope="row" |2024 |[[శ్రీధన్య|శ్రీధన్యా]] |''మజాయెథం మంపే'' |అమృత టీవీ టెలివిజన్ |<ref>{{Cite news|url=https://www.mathrubhumi.com/amp/movies-music/news/kerala-state-television-awards-2024-winners-list-ucmsujla|title=സംസ്ഥാന ടെലിവിഷൻ അവാർഡ്സ് 2024: കൃഷ്ണചന്ദ്രൻ നടൻ, ശ്രീധന്യ നടി, മാതൃഭൂമി ന്യൂസിനും പുരസ്കാരം|date=4 March 2026|work=Mathrubhumi News|access-date=4 March 2026}}</ref> |} == మూలాలు == {{మూలాలజాబితా}} [[వర్గం:పురస్కారాలు]] pb36ct4s51n4dl9dxxtztzvaodpfsnj 1 503550 4908463 2026-07-19T16:37:48Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4908463 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 1 503551 4908472 2026-07-19T16:43:51Z Kalasagary 107518 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4908472 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 1 503552 4908473 2026-07-19T16:44:22Z Kalasagary 107518 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4908473 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 1 503553 4908474 2026-07-19T16:44:48Z Kalasagary 107518 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4908474 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 6 503554 4908483 2026-07-19T17:59:30Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 4908483 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 0 503555 4908486 2026-07-19T18:10:46Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 [[WP:AES|←]]Created page with '{{Infobox film | image = 1921_(1988_film).jpg | caption = థియేట్రికల్ విడుదల పోస్టర్ | native_name = | director = ఐ.వి. శశి | producer = ముహమ్మద్ మన్నిల్ | writer = టి. దామోదరన్ | screenplay = | story = | based_on = | starring = [[మమ్ముట్టి]]<br /> మధు<br...' 4908486 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | image = 1921_(1988_film).jpg | caption = థియేట్రికల్ విడుదల పోస్టర్ | native_name = | director = ఐ.వి. శశి | producer = ముహమ్మద్ మన్నిల్ | writer = టి. దామోదరన్ | screenplay = | story = | based_on = | starring = [[మమ్ముట్టి]]<br /> మధు<br /> [[సురేష్ గోపీ]]<br /> [[టి. జి. రవి]]<br /> సీమ<br /> [[ఊర్వశి (నటి)|ఊర్వశి]] | narrator = | music = శ్యామ్ | cinematography = వి. జయరామ్ | editing = కె. నారాయణన్ | studio = మన్నిల్ ఫిల్మ్స్ | distributor = మన్నిల్ ఫిల్మ్స్ | released = {{Film date|1988|8|19|df=y}} | runtime = 170 నిమిషాలు | country = భారతదేశం | language = మలయాళం | budget = ₹ 1.2 కోట్లు<ref name=":1" /> | gross = అంచనా ₹2 కోట్లు<ref name=":1" /> }} '''''1921''''' (అయ్యరథి తొలయరతి ఇరుపతి ఒన్ను అని చదవబడుతుంది) 1988లో టి. దామోదరన్ రచించి ఐ.వి. శశి దర్శకత్వం వహించిన భారతీయ మలయాళ భాషా యుద్ధ నాటకీయ సినిమా. [[మమ్ముట్టి]], [[మధు]], [[సురేష్ గోపీ|సురేష్ గోపి]], టిజి రవి, [[సీమ (నటి)|సీమా]], [[ఊర్వశి (నటి)|ఊర్వశి]], ముఖేష్ ప్రధాన పాత్రలలో నటించారు.<ref>{{Cite web|title=1921 (1988)|url=http://www.malayalachalachithram.com/movie.php?i=2057|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200622155601/https://www.malayalachalachithram.com/movie.php?i=2057|archive-date=22 June 2020|access-date=24 October 2014|website=Malayala Chalachithram|publisher=malayalachalachithram.com}}</ref><ref>{{Cite web|title=Nineteen Twenty One|url=http://spicyonion.com/title/nineteen-twenty-one-malayalam-movie/|url-status=usurped|archive-url=https://web.archive.org/web/20141024164648/http://spicyonion.com/title/nineteen-twenty-one-malayalam-movie/|archive-date=24 October 2014|access-date=24 October 2014|website=Spicy Onion}}</ref> 1921-22 [[మద్రాసు ప్రెసిడెన్సీ|మద్రాసు ప్రెసిడెన్సీలో]] జరిగిన మాప్పిలా తిరుగుబాటు నేపథ్యంలో, ఇది [[మొదటి ప్రపంచ యుద్ధం]] అనుభవజ్ఞుడైన ఖాదర్ కల్పిత కథను చెబుతుంది, అతను తిరుగుబాటు సమయంలో మాప్పిలా విమర్శకులతో చేరాడు.<ref>{{Cite web|title=1921 (1988)|url=http://malayalasangeetham.info/m.php?215|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200622160219/https://malayalasangeetham.info/m.php?215|archive-date=22 June 2020|access-date=24 October 2014|website=Malayala Sangeetham}}</ref> 12.0 మిలియన్ల రూపాయల బడ్జెట్‌తో నిర్మించిన ''1921'', [[మలయాళం]] అత్యంత ఖరీదైన సినిమాగా నిలిచింది.<ref>{{Cite news|url=http://www.mathrubhumi.com:80/english/story.php?id=121947|title=Scriptwriter T Damodaran passes away|date=28 March 2012|work=Mathrubhumi|access-date=26 August 2018|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120330230321/http://www.mathrubhumi.com/english/story.php?id=121947|archive-date=30 March 2012}}</ref><ref name=":1">{{Cite news|url=https://www.indiatoday.in/magazine/society-the-arts/films/story/19881231-mammootty-and-mohan-lal-emerge-as-unprecedented-superstars-of-malayalam-films-798061-1988-12-31|title=Celluloid Sultans of Kerala|last=Pillai|first=Sridhar|date=31 December 1988|work=India Today|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200622161311/https://www.indiatoday.in/magazine/society-the-arts/films/story/19881231-mammootty-and-mohan-lal-emerge-as-unprecedented-superstars-of-malayalam-films-798061-1988-12-31|archive-date=22 June 2020}}</ref> ఈ సినిమా కేరళలో 1988 ఆగస్టు 19న [[ఓణం|ఓనం]] పండుగ సందర్భంగా విడుదలైంది.<ref name=":2">{{Cite news|url=http://www.mathrubhumi.com/english/story.php?id=121947|title=T Damodaran cremated with state honours|date=28 March 2012|work=Mathrubhumi|url-status=live|archive-url=https://archive.today/20130128072755/http://www.mathrubhumi.com/english/story.php?id=121947|archive-date=28 January 2013|publication-place=Kozhikode}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.newindianexpress.com/entertainment/malayalam/2010/apr/23/mammootty---iv-sasi---damodaran-together-again-149665.html|title=Mammootty – IV Sasi – Damodaran together again|date=23 April 2010|work=The New Indian Express|url-status=dead|archive-url=https://archive.today/20181013164733/http://www.newindianexpress.com/entertainment/malayalam/2010/apr/23/mammootty---iv-sasi---damodaran-together-again-149665.html|archive-date=13 October 2018}}</ref> ఈ సినిమా పాపులర్ అప్పీల్ & సౌందర్య విలువలతో ఉత్తమ సినిమా కేరళ రాష్ట్ర చలనచిత్ర అవార్డు గెలుచుకుంది.<ref name=":3">{{Cite web|title=List of Malayalam Films (1988)|url=http://www.prd.kerala.gov.in/1988.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20081002193713/http://www.prd.kerala.gov.in/1988.htm|archive-date=2 October 2008|access-date=27 July 2009|website=Public Relations Department, Government of Kerala}}</ref><ref>{{Cite web|title=Movie project on 1921 Malabar rebellion hero sparks row|url=https://www.outlookindia.com/newsscroll/movie-project-on-1921-malabar-rebellion-hero-sparks-row/1875105|website=outlookindia.com/}}</ref> == నటీనటులు == {{refbegin|2}} * మాజీ సైనికుడు, మొదటి ప్రపంచ యుద్ధ వీరుడైన రిటైర్డ్ నాయక్ ఖాదర్ గా [[మమ్ముట్టి]] * మధు యాస్ అలీ ముస్లియార్ * ఉన్నికృష్ణన్ నంబియార్ గా [[సురేష్ గోపీ|సురేష్ గోపి]] * వరియన్ కున్నతు కుంజహమ్మద్ హాజీగా [[టి. జి. రవి|టి.జి. రవి]] * రాధా వర్మగా సీమ * తులసిగా [[ఊర్వశి (నటి)|ఊర్వశి]] * శేఖర వర్మగా ఎంజీ సోమన్ * ముఖేష్ గా హైద్రు లేదా హైద్రోస్ * లవకుట్టిగా రతీష్ రాజగోపాల్ * కట్టిలస్సేరి ముహమ్మద్ ముస్లియార్‌గా బహదూర్ * కుంజలవిగా కొల్లం అజిత్ * ఆర్.హెచ్. హిచ్‌కాక్ సాహిబ్ (జిల్లా సూపరింటెండెంట్) గా [[టామ్ ఆల్టర్]] * అము సాహిబ్ (డిప్యూటీ సూపరింటెండెంట్)గా కెపి ఉమ్మర్ * కందన్ కుట్టి/మహమ్మద్ గా విజయరాఘవన్ * బీరన్‌గా బాలన్ కె. నాయర్ * అప్పున్ని నాయర్‌గా జనార్ధనన్ * లక్ష్మిగా [[రోహిణి (నటి)|రోహిణి]] * ఆసియాగా పార్వతి * కుంజికుట్టన్ తంబురాన్‌గా జగన్నాథ వర్మ * కేశవన్‌కుట్టిగా సంతోష్ * అబ్దుల్లా కుట్టిగా భీమన్ రఘు * మహేశ్వరిగా లలితాశ్రీ * పోలీస్ ఇన్‌స్పెక్టర్ నారాయణ మీనన్‌గా కుందర జానీ * మహమ్మద్ ముస్లియార్‌గా బహదూర్ * గోపీగా జోస్ * హకీం గా మోహన్ జోస్ * కుంజిథంగల్‌గా అగస్టిన్ * రాఘవన్ * అహ్మద్‌గా విన్సెంట్ * కవియూర్ పొన్నమ్మ * వల్సల మేనన్ * అనంతన్ పొట్టి పాత్రలో కుంచన్ * హరినారాయణన్‌గా ఎం.ఎస్ త్రిపుణితుర * కుంజిక్కోయ తంగల్ గా సిఐ పాల్ * శివన్‌కుట్టిగా కుతిరవట్టం పప్పు * ఖాన్ బహుదూర్ చెక్కొట్టి సాహిబ్‌గా జికె పిళ్లై * అమ్ముకుట్టిగా సబితా ఆనంద్ * బీవతుగా శాంత దేవి * చిన్ననున్నిగా రవి మీనన్ * రవున్ని మీనన్‌గా శివాజీ {{refend}} == సౌండ్‌ట్రాక్ == శ్యామ్ సౌండ్‌ట్రాక్ స్వరపరిచారు. ఈ సినిమాలోని పాటల సాహిత్యం మోయిన్కుట్టి వైద్యర్ (19వ శతాబ్దం) వంటి కవుల జానపద మలయాళ కవితల నుండి తీసుకోబడింది. [[బెంగాలీ]] కవి [[బంకించంద్ర ఛటర్జీ|బంకిమ్ చంద్ర ఛటర్జీ]] రాసిన స్వతంత్ర భారతదేశం "జాతీయ పాట" ''[[వందేమాతరం|వందే మాతరం]]'' కూడా ఈ సినిమాలో ప్రదర్శించబడింది, [[కె. ఎస్. చిత్ర]] గాత్రం అందించారు. ఇతర "నేపథ్య గాయకులు" నౌషాద్, విలయిల్ ఫాజీల. {| class="wikitable" !పాట. !నేపథ్య గాయకుడు !సాహిత్యం. |- |''"మానతు మారన్"'' |నౌషాద్ |మోయిన్కుట్టి వైద్యర్ |- |''"ధీరాసమీరే యమునతీరే"'' |[[కె. ఎస్. చిత్ర]] |సంప్రదాయ కవిత |- |''"ముత్తునవ రత్నముఖం"'' |నౌషాద్ |మోయిన్కుట్టి వైద్యర్ |- |''"ఫిర్దౌసిల్ అడుక్కంపోల్"'' |నౌషాద్, విలయిల్ ఫాజిలా |పి. అబ్దుల్ ఖాదర్ |- |''"[[వందేమాతరం|వందే మాతరం]]"'' (సంస్కృతం) |కె. ఎస్. చిత్ర |[[బంకించంద్ర ఛటర్జీ|బంకిమ్ చంద్ర ఛటర్జీ]] |} == బాక్సాఫీస్ == ఈ సినిమా వాణిజ్యపరంగా విజయం సాధించింది, బాక్సాఫీస్ నుండి ₹ 2 కోట్లకు పైగా వసూలు చేసి, సంవత్సరంలో అత్యధిక వసూళ్లు సాధించిన సినిమాలలో ఒకటిగా నిలిచింది.<ref>{{Cite news|url=http://www.mathrubhumi.com:80/english/story.php?id=121947|title=Scriptwriter T Damodaran passes away|date=28 March 2012|work=[[Mathrubhumi]]|access-date=26 August 2018|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120330230321/http://www.mathrubhumi.com/english/story.php?id=121947|archive-date=30 March 2012}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.newindianexpress.com/entertainment/malayalam/2010/apr/23/mammootty---iv-sasi---damodaran-together-again-149665.html|title=Mammootty - IV Sasi - Damodaran together again|date=23 April 2010|work=[[The New Indian Express]]|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20171207043818/http://www.newindianexpress.com/entertainment/malayalam/2010/apr/23/mammootty---iv-sasi---damodaran-together-again-149665.html|archive-date=7 December 2017}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://frontline.thehindu.com/other/obituary/trendsetting-titan/article9947168.ece/|title=Trendsetting titan|last=C S Venkiteswaran|date=8 November 2017|work=[[The Hindu]]|access-date=24 June 2021|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210624205647/https://frontline.thehindu.com/other/obituary/trendsetting-titan/article9947168.ece/amp/|archive-date=24 June 2021|language=en-IN}}</ref><ref>{{Cite web|date=22 June 2020|title=Aashiq-Prithvi team's 'Variamkunnan' caught in 'historic' muddle|url=https://www.newindianexpress.com/entertainment/malayalam/2020/jun/22/aashiq-prithvi-teams-variamkunnan-caught-in-historic-muddle-2159989.html|website=[[The New Indian Express]]}}</ref><ref>{{Cite web|last=CV Aravind|date=28 October 2017|title=IV Sasi: Remembering the director who gave us superstars Mammootty and Mohanlal|url=https://www.thenewsminute.com/article/iv-sasi-remembering-director-who-gave-us-superstars-mammootty-and-mohanlal-70700?amp|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210624205505/https://www.thenewsminute.com/article/iv-sasi-remembering-director-who-gave-us-superstars-mammootty-and-mohanlal-70700?amp|archive-date=24 June 2021|access-date=21 June 2021|website=[[The News Minute]]}}</ref> అయితే, అధిక నిర్మాణ వ్యయం కారణంగా ఈ సినిమా నిర్మాతలకు అంతగా లాభదాయకంగా లేదు.<ref name=":1" /><ref>{{Cite web|date=23 June 2020|title=1921 Malabar rebellion once again set to stir Malayalam cinema|url=https://english.mathrubhumi.com/mobile/movies-music/movie-news/1921-malabar-rebellion-once-again-set-to-stir-malayalam-cinema-1.4853129|website=[[Mathrubhumi]]}}</ref> == ప్రశంసలు == * 1988లో ప్రజాదరణ పొందిన అప్పీల్, సౌందర్య విలువలతో ఉత్తమ చిత్రంగా కేరళ రాష్ట్ర చలనచిత్ర అవార్డు.<ref name=":32">{{Cite web|title=List of Malayalam Films (1988)|url=http://www.prd.kerala.gov.in/1988.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20081002193713/http://www.prd.kerala.gov.in/1988.htm|archive-date=2 October 2008|access-date=27 July 2009|website=Public Relations Department, Government of Kerala}}</ref> * ఈ సినిమా ఉత్తమ చిత్రంగా ఫిల్మ్ఫేర్ అవార్డును అందుకుంది-మలయాళంలో మహ్మద్ మన్నీల్ (1988) గెలుచుకుంది.<ref>{{Cite web|year=1989|title=Vidura|url=https://books.google.com/books?id=S5ZZAAAAMAAJ&q=malayalam+1921}}</ref> == మూలాలు == {{మూలాలజాబితా}} ==బయటి లింకులు== * {{IMDb title |0271675}} p6273j2gvt4zbjiap5eq403j7277jcq 4908488 4908486 2026-07-19T18:12:53Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 [[వర్గం:మలయాళ సినిమా]] ను చేర్చారు (హాట్‌కేట్ ఉపయోగించి) 4908488 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | image = 1921_(1988_film).jpg | caption = థియేట్రికల్ విడుదల పోస్టర్ | native_name = | director = ఐ.వి. శశి | producer = ముహమ్మద్ మన్నిల్ | writer = టి. దామోదరన్ | screenplay = | story = | based_on = | starring = [[మమ్ముట్టి]]<br /> మధు<br /> [[సురేష్ గోపీ]]<br /> [[టి. జి. రవి]]<br /> సీమ<br /> [[ఊర్వశి (నటి)|ఊర్వశి]] | narrator = | music = శ్యామ్ | cinematography = వి. జయరామ్ | editing = కె. నారాయణన్ | studio = మన్నిల్ ఫిల్మ్స్ | distributor = మన్నిల్ ఫిల్మ్స్ | released = {{Film date|1988|8|19|df=y}} | runtime = 170 నిమిషాలు | country = భారతదేశం | language = మలయాళం | budget = ₹ 1.2 కోట్లు<ref name=":1" /> | gross = అంచనా ₹2 కోట్లు<ref name=":1" /> }} '''''1921''''' (అయ్యరథి తొలయరతి ఇరుపతి ఒన్ను అని చదవబడుతుంది) 1988లో టి. దామోదరన్ రచించి ఐ.వి. శశి దర్శకత్వం వహించిన భారతీయ మలయాళ భాషా యుద్ధ నాటకీయ సినిమా. [[మమ్ముట్టి]], [[మధు]], [[సురేష్ గోపీ|సురేష్ గోపి]], టిజి రవి, [[సీమ (నటి)|సీమా]], [[ఊర్వశి (నటి)|ఊర్వశి]], ముఖేష్ ప్రధాన పాత్రలలో నటించారు.<ref>{{Cite web|title=1921 (1988)|url=http://www.malayalachalachithram.com/movie.php?i=2057|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200622155601/https://www.malayalachalachithram.com/movie.php?i=2057|archive-date=22 June 2020|access-date=24 October 2014|website=Malayala Chalachithram|publisher=malayalachalachithram.com}}</ref><ref>{{Cite web|title=Nineteen Twenty One|url=http://spicyonion.com/title/nineteen-twenty-one-malayalam-movie/|url-status=usurped|archive-url=https://web.archive.org/web/20141024164648/http://spicyonion.com/title/nineteen-twenty-one-malayalam-movie/|archive-date=24 October 2014|access-date=24 October 2014|website=Spicy Onion}}</ref> 1921-22 [[మద్రాసు ప్రెసిడెన్సీ|మద్రాసు ప్రెసిడెన్సీలో]] జరిగిన మాప్పిలా తిరుగుబాటు నేపథ్యంలో, ఇది [[మొదటి ప్రపంచ యుద్ధం]] అనుభవజ్ఞుడైన ఖాదర్ కల్పిత కథను చెబుతుంది, అతను తిరుగుబాటు సమయంలో మాప్పిలా విమర్శకులతో చేరాడు.<ref>{{Cite web|title=1921 (1988)|url=http://malayalasangeetham.info/m.php?215|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200622160219/https://malayalasangeetham.info/m.php?215|archive-date=22 June 2020|access-date=24 October 2014|website=Malayala Sangeetham}}</ref> 12.0 మిలియన్ల రూపాయల బడ్జెట్‌తో నిర్మించిన ''1921'', [[మలయాళం]] అత్యంత ఖరీదైన సినిమాగా నిలిచింది.<ref>{{Cite news|url=http://www.mathrubhumi.com:80/english/story.php?id=121947|title=Scriptwriter T Damodaran passes away|date=28 March 2012|work=Mathrubhumi|access-date=26 August 2018|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120330230321/http://www.mathrubhumi.com/english/story.php?id=121947|archive-date=30 March 2012}}</ref><ref name=":1">{{Cite news|url=https://www.indiatoday.in/magazine/society-the-arts/films/story/19881231-mammootty-and-mohan-lal-emerge-as-unprecedented-superstars-of-malayalam-films-798061-1988-12-31|title=Celluloid Sultans of Kerala|last=Pillai|first=Sridhar|date=31 December 1988|work=India Today|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200622161311/https://www.indiatoday.in/magazine/society-the-arts/films/story/19881231-mammootty-and-mohan-lal-emerge-as-unprecedented-superstars-of-malayalam-films-798061-1988-12-31|archive-date=22 June 2020}}</ref> ఈ సినిమా కేరళలో 1988 ఆగస్టు 19న [[ఓణం|ఓనం]] పండుగ సందర్భంగా విడుదలైంది.<ref name=":2">{{Cite news|url=http://www.mathrubhumi.com/english/story.php?id=121947|title=T Damodaran cremated with state honours|date=28 March 2012|work=Mathrubhumi|url-status=live|archive-url=https://archive.today/20130128072755/http://www.mathrubhumi.com/english/story.php?id=121947|archive-date=28 January 2013|publication-place=Kozhikode}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.newindianexpress.com/entertainment/malayalam/2010/apr/23/mammootty---iv-sasi---damodaran-together-again-149665.html|title=Mammootty – IV Sasi – Damodaran together again|date=23 April 2010|work=The New Indian Express|url-status=dead|archive-url=https://archive.today/20181013164733/http://www.newindianexpress.com/entertainment/malayalam/2010/apr/23/mammootty---iv-sasi---damodaran-together-again-149665.html|archive-date=13 October 2018}}</ref> ఈ సినిమా పాపులర్ అప్పీల్ & సౌందర్య విలువలతో ఉత్తమ సినిమా కేరళ రాష్ట్ర చలనచిత్ర అవార్డు గెలుచుకుంది.<ref name=":3">{{Cite web|title=List of Malayalam Films (1988)|url=http://www.prd.kerala.gov.in/1988.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20081002193713/http://www.prd.kerala.gov.in/1988.htm|archive-date=2 October 2008|access-date=27 July 2009|website=Public Relations Department, Government of Kerala}}</ref><ref>{{Cite web|title=Movie project on 1921 Malabar rebellion hero sparks row|url=https://www.outlookindia.com/newsscroll/movie-project-on-1921-malabar-rebellion-hero-sparks-row/1875105|website=outlookindia.com/}}</ref> == నటీనటులు == {{refbegin|2}} * మాజీ సైనికుడు, మొదటి ప్రపంచ యుద్ధ వీరుడైన రిటైర్డ్ నాయక్ ఖాదర్ గా [[మమ్ముట్టి]] * మధు యాస్ అలీ ముస్లియార్ * ఉన్నికృష్ణన్ నంబియార్ గా [[సురేష్ గోపీ|సురేష్ గోపి]] * వరియన్ కున్నతు కుంజహమ్మద్ హాజీగా [[టి. జి. రవి|టి.జి. రవి]] * రాధా వర్మగా సీమ * తులసిగా [[ఊర్వశి (నటి)|ఊర్వశి]] * శేఖర వర్మగా ఎంజీ సోమన్ * ముఖేష్ గా హైద్రు లేదా హైద్రోస్ * లవకుట్టిగా రతీష్ రాజగోపాల్ * కట్టిలస్సేరి ముహమ్మద్ ముస్లియార్‌గా బహదూర్ * కుంజలవిగా కొల్లం అజిత్ * ఆర్.హెచ్. హిచ్‌కాక్ సాహిబ్ (జిల్లా సూపరింటెండెంట్) గా [[టామ్ ఆల్టర్]] * అము సాహిబ్ (డిప్యూటీ సూపరింటెండెంట్)గా కెపి ఉమ్మర్ * కందన్ కుట్టి/మహమ్మద్ గా విజయరాఘవన్ * బీరన్‌గా బాలన్ కె. నాయర్ * అప్పున్ని నాయర్‌గా జనార్ధనన్ * లక్ష్మిగా [[రోహిణి (నటి)|రోహిణి]] * ఆసియాగా పార్వతి * కుంజికుట్టన్ తంబురాన్‌గా జగన్నాథ వర్మ * కేశవన్‌కుట్టిగా సంతోష్ * అబ్దుల్లా కుట్టిగా భీమన్ రఘు * మహేశ్వరిగా లలితాశ్రీ * పోలీస్ ఇన్‌స్పెక్టర్ నారాయణ మీనన్‌గా కుందర జానీ * మహమ్మద్ ముస్లియార్‌గా బహదూర్ * గోపీగా జోస్ * హకీం గా మోహన్ జోస్ * కుంజిథంగల్‌గా అగస్టిన్ * రాఘవన్ * అహ్మద్‌గా విన్సెంట్ * కవియూర్ పొన్నమ్మ * వల్సల మేనన్ * అనంతన్ పొట్టి పాత్రలో కుంచన్ * హరినారాయణన్‌గా ఎం.ఎస్ త్రిపుణితుర * కుంజిక్కోయ తంగల్ గా సిఐ పాల్ * శివన్‌కుట్టిగా కుతిరవట్టం పప్పు * ఖాన్ బహుదూర్ చెక్కొట్టి సాహిబ్‌గా జికె పిళ్లై * అమ్ముకుట్టిగా సబితా ఆనంద్ * బీవతుగా శాంత దేవి * చిన్ననున్నిగా రవి మీనన్ * రవున్ని మీనన్‌గా శివాజీ {{refend}} == సౌండ్‌ట్రాక్ == శ్యామ్ సౌండ్‌ట్రాక్ స్వరపరిచారు. ఈ సినిమాలోని పాటల సాహిత్యం మోయిన్కుట్టి వైద్యర్ (19వ శతాబ్దం) వంటి కవుల జానపద మలయాళ కవితల నుండి తీసుకోబడింది. [[బెంగాలీ]] కవి [[బంకించంద్ర ఛటర్జీ|బంకిమ్ చంద్ర ఛటర్జీ]] రాసిన స్వతంత్ర భారతదేశం "జాతీయ పాట" ''[[వందేమాతరం|వందే మాతరం]]'' కూడా ఈ సినిమాలో ప్రదర్శించబడింది, [[కె. ఎస్. చిత్ర]] గాత్రం అందించారు. ఇతర "నేపథ్య గాయకులు" నౌషాద్, విలయిల్ ఫాజీల. {| class="wikitable" !పాట. !నేపథ్య గాయకుడు !సాహిత్యం. |- |''"మానతు మారన్"'' |నౌషాద్ |మోయిన్కుట్టి వైద్యర్ |- |''"ధీరాసమీరే యమునతీరే"'' |[[కె. ఎస్. చిత్ర]] |సంప్రదాయ కవిత |- |''"ముత్తునవ రత్నముఖం"'' |నౌషాద్ |మోయిన్కుట్టి వైద్యర్ |- |''"ఫిర్దౌసిల్ అడుక్కంపోల్"'' |నౌషాద్, విలయిల్ ఫాజిలా |పి. అబ్దుల్ ఖాదర్ |- |''"[[వందేమాతరం|వందే మాతరం]]"'' (సంస్కృతం) |కె. ఎస్. చిత్ర |[[బంకించంద్ర ఛటర్జీ|బంకిమ్ చంద్ర ఛటర్జీ]] |} == బాక్సాఫీస్ == ఈ సినిమా వాణిజ్యపరంగా విజయం సాధించింది, బాక్సాఫీస్ నుండి ₹ 2 కోట్లకు పైగా వసూలు చేసి, సంవత్సరంలో అత్యధిక వసూళ్లు సాధించిన సినిమాలలో ఒకటిగా నిలిచింది.<ref>{{Cite news|url=http://www.mathrubhumi.com:80/english/story.php?id=121947|title=Scriptwriter T Damodaran passes away|date=28 March 2012|work=[[Mathrubhumi]]|access-date=26 August 2018|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120330230321/http://www.mathrubhumi.com/english/story.php?id=121947|archive-date=30 March 2012}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.newindianexpress.com/entertainment/malayalam/2010/apr/23/mammootty---iv-sasi---damodaran-together-again-149665.html|title=Mammootty - IV Sasi - Damodaran together again|date=23 April 2010|work=[[The New Indian Express]]|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20171207043818/http://www.newindianexpress.com/entertainment/malayalam/2010/apr/23/mammootty---iv-sasi---damodaran-together-again-149665.html|archive-date=7 December 2017}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://frontline.thehindu.com/other/obituary/trendsetting-titan/article9947168.ece/|title=Trendsetting titan|last=C S Venkiteswaran|date=8 November 2017|work=[[The Hindu]]|access-date=24 June 2021|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210624205647/https://frontline.thehindu.com/other/obituary/trendsetting-titan/article9947168.ece/amp/|archive-date=24 June 2021|language=en-IN}}</ref><ref>{{Cite web|date=22 June 2020|title=Aashiq-Prithvi team's 'Variamkunnan' caught in 'historic' muddle|url=https://www.newindianexpress.com/entertainment/malayalam/2020/jun/22/aashiq-prithvi-teams-variamkunnan-caught-in-historic-muddle-2159989.html|website=[[The New Indian Express]]}}</ref><ref>{{Cite web|last=CV Aravind|date=28 October 2017|title=IV Sasi: Remembering the director who gave us superstars Mammootty and Mohanlal|url=https://www.thenewsminute.com/article/iv-sasi-remembering-director-who-gave-us-superstars-mammootty-and-mohanlal-70700?amp|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210624205505/https://www.thenewsminute.com/article/iv-sasi-remembering-director-who-gave-us-superstars-mammootty-and-mohanlal-70700?amp|archive-date=24 June 2021|access-date=21 June 2021|website=[[The News Minute]]}}</ref> అయితే, అధిక నిర్మాణ వ్యయం కారణంగా ఈ సినిమా నిర్మాతలకు అంతగా లాభదాయకంగా లేదు.<ref name=":1" /><ref>{{Cite web|date=23 June 2020|title=1921 Malabar rebellion once again set to stir Malayalam cinema|url=https://english.mathrubhumi.com/mobile/movies-music/movie-news/1921-malabar-rebellion-once-again-set-to-stir-malayalam-cinema-1.4853129|website=[[Mathrubhumi]]}}</ref> == ప్రశంసలు == * 1988లో ప్రజాదరణ పొందిన అప్పీల్, సౌందర్య విలువలతో ఉత్తమ చిత్రంగా కేరళ రాష్ట్ర చలనచిత్ర అవార్డు.<ref name=":32">{{Cite web|title=List of Malayalam Films (1988)|url=http://www.prd.kerala.gov.in/1988.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20081002193713/http://www.prd.kerala.gov.in/1988.htm|archive-date=2 October 2008|access-date=27 July 2009|website=Public Relations Department, Government of Kerala}}</ref> * ఈ సినిమా ఉత్తమ చిత్రంగా ఫిల్మ్ఫేర్ అవార్డును అందుకుంది-మలయాళంలో మహ్మద్ మన్నీల్ (1988) గెలుచుకుంది.<ref>{{Cite web|year=1989|title=Vidura|url=https://books.google.com/books?id=S5ZZAAAAMAAJ&q=malayalam+1921}}</ref> == మూలాలు == {{మూలాలజాబితా}} ==బయటి లింకులు== * {{IMDb title |0271675}} [[వర్గం:మలయాళ సినిమా]] 4kqt5b1p0hwgyptmkawtd7zywfrupyq 4908509 4908488 2026-07-19T20:35:52Z InternetArchiveBot 88395 0 మూలము(ల)ను భద్రపరచటానికి ప్రయత్నించగా, 1 పనిచేయనివిగా గుర్తించాను.) #IABot (v2.0.9.5 4908509 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | image = 1921_(1988_film).jpg | caption = థియేట్రికల్ విడుదల పోస్టర్ | native_name = | director = ఐ.వి. శశి | producer = ముహమ్మద్ మన్నిల్ | writer = టి. దామోదరన్ | screenplay = | story = | based_on = | starring = [[మమ్ముట్టి]]<br /> మధు<br /> [[సురేష్ గోపీ]]<br /> [[టి. జి. రవి]]<br /> సీమ<br /> [[ఊర్వశి (నటి)|ఊర్వశి]] | narrator = | music = శ్యామ్ | cinematography = వి. జయరామ్ | editing = కె. నారాయణన్ | studio = మన్నిల్ ఫిల్మ్స్ | distributor = మన్నిల్ ఫిల్మ్స్ | released = {{Film date|1988|8|19|df=y}} | runtime = 170 నిమిషాలు | country = భారతదేశం | language = మలయాళం | budget = ₹ 1.2 కోట్లు<ref name=":1" /> | gross = అంచనా ₹2 కోట్లు<ref name=":1" /> }} '''''1921''''' (అయ్యరథి తొలయరతి ఇరుపతి ఒన్ను అని చదవబడుతుంది) 1988లో టి. దామోదరన్ రచించి ఐ.వి. శశి దర్శకత్వం వహించిన భారతీయ మలయాళ భాషా యుద్ధ నాటకీయ సినిమా. [[మమ్ముట్టి]], [[మధు]], [[సురేష్ గోపీ|సురేష్ గోపి]], టిజి రవి, [[సీమ (నటి)|సీమా]], [[ఊర్వశి (నటి)|ఊర్వశి]], ముఖేష్ ప్రధాన పాత్రలలో నటించారు.<ref>{{Cite web|title=1921 (1988)|url=http://www.malayalachalachithram.com/movie.php?i=2057|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200622155601/https://www.malayalachalachithram.com/movie.php?i=2057|archive-date=22 June 2020|access-date=24 October 2014|website=Malayala Chalachithram|publisher=malayalachalachithram.com}}</ref><ref>{{Cite web|title=Nineteen Twenty One|url=http://spicyonion.com/title/nineteen-twenty-one-malayalam-movie/|url-status=usurped|archive-url=https://web.archive.org/web/20141024164648/http://spicyonion.com/title/nineteen-twenty-one-malayalam-movie/|archive-date=24 October 2014|access-date=24 October 2014|website=Spicy Onion}}</ref> 1921-22 [[మద్రాసు ప్రెసిడెన్సీ|మద్రాసు ప్రెసిడెన్సీలో]] జరిగిన మాప్పిలా తిరుగుబాటు నేపథ్యంలో, ఇది [[మొదటి ప్రపంచ యుద్ధం]] అనుభవజ్ఞుడైన ఖాదర్ కల్పిత కథను చెబుతుంది, అతను తిరుగుబాటు సమయంలో మాప్పిలా విమర్శకులతో చేరాడు.<ref>{{Cite web|title=1921 (1988)|url=http://malayalasangeetham.info/m.php?215|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200622160219/https://malayalasangeetham.info/m.php?215|archive-date=22 June 2020|access-date=24 October 2014|website=Malayala Sangeetham}}</ref> 12.0 మిలియన్ల రూపాయల బడ్జెట్‌తో నిర్మించిన ''1921'', [[మలయాళం]] అత్యంత ఖరీదైన సినిమాగా నిలిచింది.<ref>{{Cite news|url=http://www.mathrubhumi.com:80/english/story.php?id=121947|title=Scriptwriter T Damodaran passes away|date=28 March 2012|work=Mathrubhumi|access-date=26 August 2018|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120330230321/http://www.mathrubhumi.com/english/story.php?id=121947|archive-date=30 March 2012}}</ref><ref name=":1">{{Cite news|url=https://www.indiatoday.in/magazine/society-the-arts/films/story/19881231-mammootty-and-mohan-lal-emerge-as-unprecedented-superstars-of-malayalam-films-798061-1988-12-31|title=Celluloid Sultans of Kerala|last=Pillai|first=Sridhar|date=31 December 1988|work=India Today|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200622161311/https://www.indiatoday.in/magazine/society-the-arts/films/story/19881231-mammootty-and-mohan-lal-emerge-as-unprecedented-superstars-of-malayalam-films-798061-1988-12-31|archive-date=22 June 2020}}</ref> ఈ సినిమా కేరళలో 1988 ఆగస్టు 19న [[ఓణం|ఓనం]] పండుగ సందర్భంగా విడుదలైంది.<ref name=":2">{{Cite news|url=http://www.mathrubhumi.com/english/story.php?id=121947|title=T Damodaran cremated with state honours|date=28 March 2012|work=Mathrubhumi|url-status=live|archive-url=https://archive.today/20130128072755/http://www.mathrubhumi.com/english/story.php?id=121947|archive-date=28 January 2013|publication-place=Kozhikode}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.newindianexpress.com/entertainment/malayalam/2010/apr/23/mammootty---iv-sasi---damodaran-together-again-149665.html|title=Mammootty – IV Sasi – Damodaran together again|date=23 April 2010|work=The New Indian Express|url-status=dead|archive-url=https://archive.today/20181013164733/http://www.newindianexpress.com/entertainment/malayalam/2010/apr/23/mammootty---iv-sasi---damodaran-together-again-149665.html|archive-date=13 October 2018}}</ref> ఈ సినిమా పాపులర్ అప్పీల్ & సౌందర్య విలువలతో ఉత్తమ సినిమా కేరళ రాష్ట్ర చలనచిత్ర అవార్డు గెలుచుకుంది.<ref name=":3">{{Cite web|title=List of Malayalam Films (1988)|url=http://www.prd.kerala.gov.in/1988.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20081002193713/http://www.prd.kerala.gov.in/1988.htm|archive-date=2 October 2008|access-date=27 July 2009|website=Public Relations Department, Government of Kerala}}</ref><ref>{{Cite web|title=Movie project on 1921 Malabar rebellion hero sparks row|url=https://www.outlookindia.com/newsscroll/movie-project-on-1921-malabar-rebellion-hero-sparks-row/1875105|website=outlookindia.com/}}</ref> == నటీనటులు == {{refbegin|2}} * మాజీ సైనికుడు, మొదటి ప్రపంచ యుద్ధ వీరుడైన రిటైర్డ్ నాయక్ ఖాదర్ గా [[మమ్ముట్టి]] * మధు యాస్ అలీ ముస్లియార్ * ఉన్నికృష్ణన్ నంబియార్ గా [[సురేష్ గోపీ|సురేష్ గోపి]] * వరియన్ కున్నతు కుంజహమ్మద్ హాజీగా [[టి. జి. రవి|టి.జి. రవి]] * రాధా వర్మగా సీమ * తులసిగా [[ఊర్వశి (నటి)|ఊర్వశి]] * శేఖర వర్మగా ఎంజీ సోమన్ * ముఖేష్ గా హైద్రు లేదా హైద్రోస్ * లవకుట్టిగా రతీష్ రాజగోపాల్ * కట్టిలస్సేరి ముహమ్మద్ ముస్లియార్‌గా బహదూర్ * కుంజలవిగా కొల్లం అజిత్ * ఆర్.హెచ్. హిచ్‌కాక్ సాహిబ్ (జిల్లా సూపరింటెండెంట్) గా [[టామ్ ఆల్టర్]] * అము సాహిబ్ (డిప్యూటీ సూపరింటెండెంట్)గా కెపి ఉమ్మర్ * కందన్ కుట్టి/మహమ్మద్ గా విజయరాఘవన్ * బీరన్‌గా బాలన్ కె. నాయర్ * అప్పున్ని నాయర్‌గా జనార్ధనన్ * లక్ష్మిగా [[రోహిణి (నటి)|రోహిణి]] * ఆసియాగా పార్వతి * కుంజికుట్టన్ తంబురాన్‌గా జగన్నాథ వర్మ * కేశవన్‌కుట్టిగా సంతోష్ * అబ్దుల్లా కుట్టిగా భీమన్ రఘు * మహేశ్వరిగా లలితాశ్రీ * పోలీస్ ఇన్‌స్పెక్టర్ నారాయణ మీనన్‌గా కుందర జానీ * మహమ్మద్ ముస్లియార్‌గా బహదూర్ * గోపీగా జోస్ * హకీం గా మోహన్ జోస్ * కుంజిథంగల్‌గా అగస్టిన్ * రాఘవన్ * అహ్మద్‌గా విన్సెంట్ * కవియూర్ పొన్నమ్మ * వల్సల మేనన్ * అనంతన్ పొట్టి పాత్రలో కుంచన్ * హరినారాయణన్‌గా ఎం.ఎస్ త్రిపుణితుర * కుంజిక్కోయ తంగల్ గా సిఐ పాల్ * శివన్‌కుట్టిగా కుతిరవట్టం పప్పు * ఖాన్ బహుదూర్ చెక్కొట్టి సాహిబ్‌గా జికె పిళ్లై * అమ్ముకుట్టిగా సబితా ఆనంద్ * బీవతుగా శాంత దేవి * చిన్ననున్నిగా రవి మీనన్ * రవున్ని మీనన్‌గా శివాజీ {{refend}} == సౌండ్‌ట్రాక్ == శ్యామ్ సౌండ్‌ట్రాక్ స్వరపరిచారు. ఈ సినిమాలోని పాటల సాహిత్యం మోయిన్కుట్టి వైద్యర్ (19వ శతాబ్దం) వంటి కవుల జానపద మలయాళ కవితల నుండి తీసుకోబడింది. [[బెంగాలీ]] కవి [[బంకించంద్ర ఛటర్జీ|బంకిమ్ చంద్ర ఛటర్జీ]] రాసిన స్వతంత్ర భారతదేశం "జాతీయ పాట" ''[[వందేమాతరం|వందే మాతరం]]'' కూడా ఈ సినిమాలో ప్రదర్శించబడింది, [[కె. ఎస్. చిత్ర]] గాత్రం అందించారు. ఇతర "నేపథ్య గాయకులు" నౌషాద్, విలయిల్ ఫాజీల. {| class="wikitable" !పాట. !నేపథ్య గాయకుడు !సాహిత్యం. |- |''"మానతు మారన్"'' |నౌషాద్ |మోయిన్కుట్టి వైద్యర్ |- |''"ధీరాసమీరే యమునతీరే"'' |[[కె. ఎస్. చిత్ర]] |సంప్రదాయ కవిత |- |''"ముత్తునవ రత్నముఖం"'' |నౌషాద్ |మోయిన్కుట్టి వైద్యర్ |- |''"ఫిర్దౌసిల్ అడుక్కంపోల్"'' |నౌషాద్, విలయిల్ ఫాజిలా |పి. అబ్దుల్ ఖాదర్ |- |''"[[వందేమాతరం|వందే మాతరం]]"'' (సంస్కృతం) |కె. ఎస్. చిత్ర |[[బంకించంద్ర ఛటర్జీ|బంకిమ్ చంద్ర ఛటర్జీ]] |} == బాక్సాఫీస్ == ఈ సినిమా వాణిజ్యపరంగా విజయం సాధించింది, బాక్సాఫీస్ నుండి ₹ 2 కోట్లకు పైగా వసూలు చేసి, సంవత్సరంలో అత్యధిక వసూళ్లు సాధించిన సినిమాలలో ఒకటిగా నిలిచింది.<ref>{{Cite news|url=http://www.mathrubhumi.com:80/english/story.php?id=121947|title=Scriptwriter T Damodaran passes away|date=28 March 2012|work=[[Mathrubhumi]]|access-date=26 August 2018|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120330230321/http://www.mathrubhumi.com/english/story.php?id=121947|archive-date=30 March 2012}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.newindianexpress.com/entertainment/malayalam/2010/apr/23/mammootty---iv-sasi---damodaran-together-again-149665.html|title=Mammootty - IV Sasi - Damodaran together again|date=23 April 2010|work=[[The New Indian Express]]|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20171207043818/http://www.newindianexpress.com/entertainment/malayalam/2010/apr/23/mammootty---iv-sasi---damodaran-together-again-149665.html|archive-date=7 December 2017}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://frontline.thehindu.com/other/obituary/trendsetting-titan/article9947168.ece/|title=Trendsetting titan|last=C S Venkiteswaran|date=8 November 2017|work=[[The Hindu]]|access-date=24 June 2021|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210624205647/https://frontline.thehindu.com/other/obituary/trendsetting-titan/article9947168.ece/amp/|archive-date=24 June 2021|language=en-IN}}</ref><ref>{{Cite web|date=22 June 2020|title=Aashiq-Prithvi team's 'Variamkunnan' caught in 'historic' muddle|url=https://www.newindianexpress.com/entertainment/malayalam/2020/jun/22/aashiq-prithvi-teams-variamkunnan-caught-in-historic-muddle-2159989.html|website=[[The New Indian Express]]}}</ref><ref>{{Cite web|last=CV Aravind|date=28 October 2017|title=IV Sasi: Remembering the director who gave us superstars Mammootty and Mohanlal|url=https://www.thenewsminute.com/article/iv-sasi-remembering-director-who-gave-us-superstars-mammootty-and-mohanlal-70700?amp|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210624205505/https://www.thenewsminute.com/article/iv-sasi-remembering-director-who-gave-us-superstars-mammootty-and-mohanlal-70700?amp|archive-date=24 June 2021|access-date=21 June 2021|website=[[The News Minute]]}}</ref> అయితే, అధిక నిర్మాణ వ్యయం కారణంగా ఈ సినిమా నిర్మాతలకు అంతగా లాభదాయకంగా లేదు.<ref name=":1" /><ref>{{Cite web|date=23 June 2020|title=1921 Malabar rebellion once again set to stir Malayalam cinema|url=https://english.mathrubhumi.com/mobile/movies-music/movie-news/1921-malabar-rebellion-once-again-set-to-stir-malayalam-cinema-1.4853129|website=[[Mathrubhumi]]}}{{Dead link|date=జూలై 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == ప్రశంసలు == * 1988లో ప్రజాదరణ పొందిన అప్పీల్, సౌందర్య విలువలతో ఉత్తమ చిత్రంగా కేరళ రాష్ట్ర చలనచిత్ర అవార్డు.<ref name=":32">{{Cite web|title=List of Malayalam Films (1988)|url=http://www.prd.kerala.gov.in/1988.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20081002193713/http://www.prd.kerala.gov.in/1988.htm|archive-date=2 October 2008|access-date=27 July 2009|website=Public Relations Department, Government of Kerala}}</ref> * ఈ సినిమా ఉత్తమ చిత్రంగా ఫిల్మ్ఫేర్ అవార్డును అందుకుంది-మలయాళంలో మహ్మద్ మన్నీల్ (1988) గెలుచుకుంది.<ref>{{Cite web|year=1989|title=Vidura|url=https://books.google.com/books?id=S5ZZAAAAMAAJ&q=malayalam+1921}}</ref> == మూలాలు == {{మూలాలజాబితా}} ==బయటి లింకులు== * {{IMDb title |0271675}} [[వర్గం:మలయాళ సినిమా]] c1ugj6o8hinkbu7sr1epoc3rqgp11i3 1 503556 4908487 2026-07-19T18:12:21Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4908487 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 0 503557 4908495 2026-07-19T18:36:54Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 [[WP:AES|←]]Created page with '{{Infobox rail line | box_width = 28em | name =శబరిమల రైల్వే | other_name = | color = | logo = | logo_width = | logo_alt = | image = | image_width = | image_alt = | caption = | type = ప్రాంతీయ రైలు<br>భారీ రైలు<br>తేలికపాటి రైలు | system = | status = కలడికి మాత్రమే చేరుకున్నారు | locale = [[కేరళ]] |...' 4908495 wikitext text/x-wiki {{Infobox rail line | box_width = 28em | name =శబరిమల రైల్వే | other_name = | color = | logo = | logo_width = | logo_alt = | image = | image_width = | image_alt = | caption = | type = ప్రాంతీయ రైలు<br>భారీ రైలు<br>తేలికపాటి రైలు | system = | status = కలడికి మాత్రమే చేరుకున్నారు | locale = [[కేరళ]] | start = అంగమాలి (ఎర్నాకులం) | end = ఎరుమేలి (కొట్టాయం) | stations = 20 (''ప్రతిపాదిత '') | routes = 1 | daily_ridership = | ridership2 = | open = | close = | owner = భారతీయ రైల్వేలు | operator = [[దక్షిణ రైల్వే జోన్]] | character = | depot =కొల్లం<br>[[ఎర్నాకులం]] | stock = WDP-4 | linelength_km = | linelength_mi = | linelength = 111 కిమీ (69 మైళ్ళు) | tracklength_km = | tracklength_mi = | tracklength = | tracks = 1 | gauge = 1,676 మిమీ (5 అడుగుల 6 అంగుళాలు) | old_gauge = | load_gauge = | minradius = | racksystem = | routenumber = | linenumber = | electrification = | speed_km/h = | speed_mph = | speed = | elevation_m = | elevation_ft = | elevation = | website = {{URL|www.sr.indianrailways.gov.in}} | map = | map_state = hide }} '''శబరిమల రైల్వే''' అనేది భారతదేశంలోని [[కేరళ]] ప్రతిపాదిత 111 కిలోమీటర్ల (69 మైళ్ళు) పొడవైన రైల్వే లైన్, ఇది అంగమాలి నుండి [[Erumeli|ఎరుమేలి]] వరకు నడుస్తుంది. దీనిని 1998లో [[భారతీయ రైల్వేలు|భారతీయ రైల్వే]] మంజూరు చేసింది. శబరిమల ఆలయాన్ని సందర్శించే యాత్రికులకు రైల్వే సదుపాయాన్ని కల్పించడం వల్ల ఈ మార్గానికి ఈ పేరు వచ్చింది (ఇది కేరళ మొత్తం జనాభా కంటే ఎక్కువ).<ref>{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/news/cities/Thiruvananthapuram/state-nod-to-share-sabari-rail-costs/article7939318.ece|title=State nod to share Sabari rail costs|last=Radhakrishnan|first=S. Anil|date=2 December 2015|work=[[The Hindu]]|access-date=4 February 2016|location=[[Thiruvananthapuram]]}}</ref> 2016 జనవరి 27న కేరళ రాష్ట్రం, [[భారతీయ రైల్వే మంత్రిత్వ శాఖ|రైల్వే మంత్రిత్వ శాఖ]] మధ్య సంతకం చేసిన అవగాహన ఒప్పందం ప్రకారం, వాణిజ్యపరంగా లాభదాయకమైన రైల్వే ప్రాజెక్టులను గుర్తించి, ప్రత్యేక ప్రయోజన వాహనానికి (ఎస్. పి. వి.) అప్పగిస్తారు. పునలూరుకు పొడిగింపు గురించి ఎస్పీవీ చర్చించింది. సబరి రైల్వే ప్రాజెక్ట్ ప్రగతి (పిఎం-ప్రోయాక్టివ్ గవర్నమెంట్ అండ్ టైమ్లీ ఇంప్లిమెంటేషన్) కింద చేర్చబడింది. దీనిని ప్రధాన మంత్రి కార్యాలయం పర్యవేక్షిస్తుంది. ప్రతిపాదిత రైల్వే లైన్ ఇడుక్కి, కొట్టాయం, పతనంతిట్ట జిల్లాల్లోని రవాణా సమస్యలను తగ్గిస్తుంది. ఈ ప్రాజెక్టుకు కేరళ రైల్ డెవలప్‌మెంట్ కార్పొరేషన్ సవరించిన అంచనాను ఇచ్చిన తర్వాత ప్రాజెక్టును ప్రారంభించడానికి రైల్వేలు అంగీకరించాయి. == ప్రాజెక్ట్ వివరాలు == శబరిమల రైల్వే 250 కిలోమీటర్ల పొడవైన అంగమాలి-ఎరుమేలి-పథనంతిట్ట-పునలూర్-నెడుమంగాడ్-[[తిరువనంతపురం]] రైల్వే లైన్ మొదటి దశ, ఇది [[కేరళ]] ఐదు దక్షిణ జిల్లాల్లో 25 కొత్త రైల్వే స్టేషన్లను అందిస్తుంది. అంగమాలి-ఎరుమేలి సెక్షన్ ఖర్చులో 50% పంచుకోవడానికి సుముఖత వ్యక్తం చేస్తున్నట్లు 2021 జనవరి 7న కేరళ ప్రభుత్వం రైల్వే బోర్డుకు తెలియజేసింది. 2021 రాష్ట్ర బడ్జెట్ ద్వారా కేరళ ప్రభుత్వం ఈ ప్రాజెక్టుకు 2,000 కోట్ల రూపాయలు కేటాయించింది. ప్రభుత్వం భూసేకరణను ప్రారంభించింది, ఈ ప్రక్రియ కోసం 2006లో పెరుంబవూర్, పాలయ్, 2010లో మూవత్తుపుళాలో ప్రత్యేక తహసిల్దార్ కార్యాలయాలను ఏర్పాటు చేసింది. ఈ రైల్వే లైన్ భూసేకరణ కోసం రైల్వే, రెవెన్యూ శాఖ సంయుక్త సర్వే నిర్వహించి, స్వాధీనం చేసుకున్న భూమికి సరిహద్దు రాయి వేసి, కొట్టాయం జిల్లాలోని ప్రతిపాదిత రామపురం స్టేషన్ వరకు భూసేకరణకు తెలియజేశాయి. 2010 నాటికి, [[కాలడి|కాలాడి]] రైల్వే స్టేషన్ వరకు (7 కిలోమీటర్ల పొడవు) రైల్వే లైన్ నిర్మాణంలో 90% పూర్తయింది. 111 కిలోమీటర్ల (69 మైళ్ళు) సబరీ రైల్వే లైన్ మొదట రైల్వే బడ్జెట్‌లో ప్రతిపాదించబడింది. ఈ ప్రాజెక్ట్ అంగమాలికి ప్రసిద్ధ శబరిమల ఆలయ ప్రవేశ ద్వారమైన ఎరుమేలికి అనుసంధానిస్తుంది, కేరళ రాష్ట్రానికి మూడవ రైలు కారిడార్‌గా పనిచేస్తుంది, ఇది ఇడుక్కి జిల్లా, ఆగ్నేయ కేరళలోని శివారు ప్రాంతాలను [[భారతీయ రైల్వేలు|భారతీయ రైల్వే]] నెట్‌వర్క్‌కు అనుసంధానిస్తుంది. ఈ కొత్త లైన్‌లో 14 స్టేషన్లు ఉండగా, వాటిలో 10 క్రాసింగ్ స్టేషన్లు, 4 హాల్ట్ స్టేషన్లు ఉన్నాయి. ఎరుమేలి నుండి పునలూర్ వరకు కొత్త లైన్ కోసం మరొక ప్రతిపాదన ఉంది, దీని కోసం రైల్వేలు నిఘా సర్వే నిర్వహించాయి. ఇది పూర్తయితే, ఇది కొల్లం-సెంగోట్టై మార్గంలో కలుస్తుంది, ఆ మార్గం ద్వారా కేరళ నుండి [[తమిళనాడు]] మూడవ మార్గంగా మారుతుంది. == స్టేషన్లు == శబరిమల రైల్వే సాంస్కృతికంగా, మతపరంగా, వాణిజ్యపరంగా అవసరమైన ప్రదేశాలు, అనేక పర్యాటక ప్రదేశాల గుండా వెళుతుంది. ఈ ప్రాంతంలో రహదారి ట్రాఫిక్ దాదాపు సంతృప్త స్థాయికి చేరుకుంది, ఫలితంగా అధిక జాప్యాలు, అనూహ్యమైన రోడ్బ్లాక్లు ఏర్పడతాయి-ప్రతిపాదిత రైల్వే లైన్ ఈ రహదారి ప్రయాణ ప్రమాదాలను తగ్గిస్తుంది. <mapframe latitude="10" longitude="76.5" zoom="9" text="Sabarimala Railway" width=600 height=600 align=center> [ { "type": "Feature", "properties": { "marker-symbol": "rail", "marker-color": "46ea5f", "marker-size": "medium", "title": "[[Angamaly railway station|Angamali]]"}, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [76.378,10.183] } }, { "type": "Feature", "properties": { "marker-symbol": "rail", "marker-color": "46ea5f", "marker-size": "medium", "title": "[[Kalady]]"}, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [76.4389,10.1661] } }, { "type": "ExternalData", "service": "geoline", "ids": "Q24945382", "properties": { "title": "Sabarimala Railway", "stroke": "#ffb100", "stroke-width": 8 } } ] </mapframe> === (దశ 1) === * అంగమాలి జంక్షన్ (రైల్వే స్టేషన్ ఇప్పటికే ఉంది) * [[కాలడి|కాలాడి]] (రైల్వే స్టేషన్ ఇప్పటికే నిర్మించబడింది * పెరుంబవూర్ * ఒడకలి * కోతమంగలం * మూవాట్టుపుళా * వజాకులం * తొడుపుళా * కరింకున్నం * రామపురం * భరణంగణం * చెమ్మలమాట్టం * కంజిరపల్లి రోడ్ * ఎరుమేలి (శబరిమల గేట్వే) === ప్రతిపాదిత స్టేషన్లు (దశ 2) === * శబరిమల ఎరుమేలి ప్రవేశ ద్వారం * శబరిమల విమానాశ్రయం * రన్నీ * [[పతనంతిట్ట|పథనంతిట్ట]] * కొన్నీ * పత్తనాపురం * పునలూర్ (రైల్వే స్టేషన్ ఇప్పటికే ఉంది) <ref>The New Indian Express, date:29 May 2017, Kottayam Edition</ref> === ప్రతిపాదిత స్టేషన్లు (దశ 3) === * పునలూర్ (రైల్వే స్టేషన్ ఇప్పటికే ఉంది) * కడక్కల్ * కిలిమానూర్ * వెంజారాముడ్ * నెడుమంగాడ్ * కట్టకడ * బలరామ్పురం (రైల్వే స్టేషన్ ఇప్పటికే ఉంది) * [[విజింజం అంతర్జాతీయ సీపోర్ట్, తిరువనంతపురం|విజింజామ్ నౌకాశ్రయం]]<ref>{{Cite web|title=Vizhinjam railway tunnel, third longest tunnel in country, to adopt Austrian tunnelling method|url=https://www.thehindu.com/news/cities/Thiruvananthapuram/vizhinjam-railway-tunnel-third-longest-tunnel-in-country-to-adopt-australian-tunnelling-method/article67072115.ece|access-date=20 March 2024|website=thehindu.com}}</ref> == శబరి రైల్వే ప్రాజెక్ట్ టైమ్‌లైన్ == 1. రైల్వే 1996 సంవత్సరంలో అంగమాలి - శబరిమల రైల్వే కోసం ప్రాథమిక ఇంజనీరింగ్ సర్వేను నిర్వహించింది. 2. భారత ప్రభుత్వం 1997-98 రైల్వే బడ్జెట్‌లో ఈ ప్రాజెక్టును పింక్ బుక్‌లోని 7వ అంశంగా మొత్తం రూ. 550 కోట్ల వ్యయంతో మంజూరు చేసింది. 3. రైల్వే 2002 సంవత్సరంలో ఈ ప్రాజెక్టుకు సంబంధించిన తుది స్థాన సర్వేను నిర్వహించింది. 4. పర్యావరణ మంత్రిత్వ శాఖ లేవనెత్తిన అభ్యంతరాల కారణంగా, రిజర్వ్ ఫారెస్ట్‌కు కొద్ది దూరంలో ఉన్న అళుత వద్ద ప్రాజెక్టును రద్దు చేయాలనే నిర్ణయాన్ని రైల్వే బోర్డు, 7/1/2004 తేదీ గల లేఖ నెం. 93/W1/సర్వే/SR/11 ద్వారా తెలియజేసింది. 5. కేరళ ప్రభుత్వం 2005లో అంగమాలి - శబరిమల రైల్వే లైన్ ప్రాజెక్ట్ నిర్మాణం కోసం భూసేకరణకు నోటిఫికేషన్‌ను ప్రచురించింది. 6. ఈ ప్రాజెక్ట్ కోసం భూసేకరణ నిమిత్తం కేరళ ప్రభుత్వం 2006లో పెరుంబవూర్, పాలలో ప్రత్యేక తహశీల్దార్ కార్యాలయాలను ప్రారంభించింది. 7. కేరళ ప్రభుత్వం 15/1/2008 తేదీన జారీ చేసిన GO(Ms)2/08/Trans ద్వారా అంగమాలి - శబరి రైల్వే భూసేకరణను ఫాస్ట్ ట్రాక్‌లో చేర్చింది. 8. 7/12/2010న రైల్వే శాఖ సహాయ మంత్రి ఎంపీలతో నిర్వహించిన సమావేశంలో, EIAS సిఫార్సుల ఆధారంగా అళుతకు బదులుగా ఎరుమేలి వద్ద ప్రాజెక్టును రద్దు చేయాలని నిర్ణయించారు. 9. కేరళ ప్రభుత్వం జీవో (ఎంఎస్) 1/ 2021/ట్రాన్స్ ద్వారా ప్రాజెక్టు వ్యయాన్ని రైల్వేలతో పంచుకోవాలని నిర్ణయించింది. 10. శబరి రైల్వే భూసేకరణ, ప్రగతి వేదికలో ప్రాజెక్టును చేర్చడంపై గౌరవనీయ ప్రధానమంత్రి, ప్రధాన కార్యదర్శితో జరిపిన వీడియో కాన్ఫరెన్స్ సందర్భంగా కేరళ ప్రభుత్వం వ్యయ భాగస్వామ్య వైఖరిని ఉపసంహరించుకుంది. 11. కేరళ ప్రభుత్వ రెవెన్యూ శాఖ, కున్నతునాడు తాలూకాలో అంగమాలి-శబరిమల రైల్వే లైన్ ప్రాజెక్ట్ కోసం భూసేకరణకు సంబంధించిన సామాజిక ప్రభావ అంచనా (SIA) అధ్యయనాన్ని 2019 మార్చిలో పూర్తి చేసింది. 12. వ్యయ భాగస్వామ్య ఒప్పందం నుండి రాష్ట్ర ప్రభుత్వం వైదొలగిన కారణంగా అంగమాలి-శబరిమల ప్రాజెక్టును నిలిపివేస్తున్నట్లు రైల్వే 26/9/2019 తేదీ గల లేఖ ద్వారా తెలియజేసింది. 13. మూవట్టుపుళ, కొత్తమంగళం తాలూకాల కోసం అంగమాలి-శబరిమల రైల్వే లైన్‌పై 2020లో సామాజిక ప్రభావ అంచనా అధ్యయన ముసాయిదా నివేదికను సిద్ధం చేసినప్పటికీ, ప్రాజెక్ట్ భూ ​​యజమానులు,ఎన్నికైన ప్రతినిధికి విచారణ ఇంకా నిర్వహించబడలేదు. 14. ప్రజల నుండి వచ్చిన విస్తృతమైన చర్చలు, విజ్ఞప్తుల అనంతరం, 2021లో కేరళ ప్రభుత్వం ప్రాజెక్టు వ్యయంలో 50% వాటాను భరించాలని మరోసారి నిర్ణయం తీసుకుంది. దీని ప్రకారం, ప్రాజెక్టు వ్యయంలో 50% వాటాను పంచుకోవడానికి కేరళ ప్రభుత్వం 07.01.2021 తేదీన GO (Ms)1/2021/TRANS నంబరు గల ప్రభుత్వ ఉత్తర్వును జారీ చేసింది, ఈ విషయాన్ని రైల్వే బోర్డుకు తెలియజేయడం జరిగింది. 15. రైల్వే బోర్డు, 19.02.2021 తేదీన జారీ చేసిన లేఖ నెం. 93/W1/సర్వే/SR/11 ద్వారా, ప్రాజెక్ట్ కోసం సవరించిన వివరణాత్మక అంచనాను సిద్ధం చేయమని కేరళ రైల్ డెవలప్‌మెంట్ కార్పొరేషన్ లిమిటెడ్ (KRDCL)కు సూచించింది. దానికి అనుగుణంగా, KRDCL వివరణాత్మక అంచనాను సిద్ధం చేయడానికి చర్యలు చేపట్టింది. 16. ప్రాజెక్టు అమలులో మరింత ఆలస్యాన్ని తగ్గించడానికి, అంగమాలి-ఎరుమేలి, శబరిమల రైల్వే లైన్ ప్రాజెక్టు వ్యయాన్ని పంచుకుంటామని హామీ ఇస్తూ, ప్రాజెక్టును పునఃప్రారంభించి రెండు దశల్లో అమలు చేయాలని కోరుతూ ముఖ్యమంత్రి 18-9-2021 తేదీన రైల్వే మంత్రికి లేఖ పంపారు. 17. 50,000 కంటే ఎక్కువ జనాభా ఉన్న పట్టణాలకు రైల్వే కనెక్టివిటీని అందించే అవకాశాన్ని పరిశీలించాలని రైల్వే బోర్డు జోనల్ కార్యాలయాలను ఆదేశించింది. ఈ జాబితాలో నెడుమంగాడ్ మున్సిపాలిటీని చేర్చడంతో, శబరి రైల్వేను తిరువనంతపురం వరకు విస్తరించే అవకాశం పెరిగింది. 18. రూ. 3454.09 కోట్ల విలువైన ప్రాజెక్ట్ యొక్క సవరించిన వివరణాత్మక అంచనాను KRDCL 09.06.2022న సదరన్ రైల్వేకు సమర్పించగా, ప్రాజెక్ట్ యొక్క వివరణాత్మక ప్రాజెక్ట్ నివేదిక (DPR) 18.06.2022న సదరన్ రైల్వేకు పంపబడింది. 19. అంగమ్లి-శబరిమల రైల్వే లైన్ ప్రాజెక్టు వ్యయ భాగస్వామ్యంపై ముఖ్యమంత్రి 23/3/2023 తేదీన రైల్వే మంత్రికి హామీ లేఖను పంపారు. 20. వందేభారత్ రైలు సర్వీసు సామర్థ్యంతో సవరించిన వివరణాత్మక అంచనాను నవీకరించాలని రైల్వే బోర్డు KRDCLను ఆదేశించింది. 21. KRDCL, అంగమాలి-శబరిమల రైల్వే లైన్ ప్రాజెక్టుకు సంబంధించి రూ. 3810.69 కోట్ల సవరించిన అంచనాను 1/7/2023న దక్షిణ రైల్వేకు తిరిగి సమర్పించింది. 22. అంగమాలి-శబరిమల రైల్వే ప్రాజెక్టు అమలుకు ప్రాధాన్యత ఇవ్వాలని కోరుతూ కేరళకు చెందిన 26 మంది ఎంపీలు సంయుక్తంగా ఒక వినతిపత్రాన్ని 2/8/2023 తేదీన భారత ప్రభుత్వ రైల్వే మంత్రికి సమర్పించారు. 23. దక్షిణ రైల్వే యొక్క 6/11/2023 నాటి లేఖలో, ఆర్థిక శాఖ ముఖ్య పరిపాలనా అధికారి, అంగమాలి-శబరిమల మధ్య కొత్త BG లైన్ (పింక్ బుక్ నెం. 7 ఆఫ్ 1997-98 & పింక్ బుక్ నెం. 2 ఆఫ్ 2023-24) యొక్క సవరించిన అంచనాను (రూ. 3801 కోట్లు) ఆమోదించారు. 24. దక్షిణ రైల్వే నిర్మాణ శాఖ చీఫ్ ఇంజనీర్, ఎర్నాకుళం వారు 21/12/2023 తేదీన రాసిన లేఖలో రవాణా కార్యదర్శికి తెలియజేసినదేమనగా, 50:50 వ్యయ భాగస్వామ్యం ఆధారంగా రూపొందించిన సవరించిన అంచనాను దక్షిణ రైల్వే ఆర్థిక శాఖ ముఖ్య పరిపాలనా అధికారి ఆమోదించారు, దానిని రైల్వే బోర్డుకు సమర్పించే ముందు కేరళ ప్రభుత్వ సమర్థ అధికారి సంతకంతో నవీకరించవలసిందిగా అభ్యర్థించారు. 25. కేరళ ప్రభుత్వ రవాణా శాఖ కార్యదర్శి, 6/6/2024 తేదీ గల ఒక లేఖలో, పతనంతిట్ట, పునలూర్, నెడుమంగాడ్ మీదుగా రైల్ సాగర్ ప్రాజెక్ట్ ద్వారా అంగమాలి - శబరి రైల్వేను రాబోయే విజింజం పోర్టు వరకు పొడిగించాలని రైల్వే బోర్డు ఛైర్మన్‌ను అభ్యర్థించారు. 26. రాష్ట్ర రైల్వే మంత్రి అబ్దుల్ రెహమాన్, అంగమాలి శబరి రైల్వే నిర్మాణానికి ప్రాధాన్యత ఇవ్వాలని కోరుతూ 16/6/2024 తేదీన భారత ప్రభుత్వ రైల్వే మంత్రికి ఒక లేఖ పంపారు. 27. 2025 జూన్ 3–4 తేదీలలో జరిగిన సమావేశంలో, కేంద్ర రైల్వే మంత్రి [[అశ్విని వైష్ణవ్]], [[కేరళ ముఖ్యమంత్రి]] [[పిన‌ర‌యి విజ‌య‌న్|పినరయి విజయన్]], కేరళ రైల్వే మంత్రి వి అబ్దురహిమాన్ ఈ ప్రాజెక్టుతో ముందుకు సాగడానికి పచ్చజెండా ఊపారు. == మూలాలు == {{మూలాలజాబితా}} [[వర్గం:కేరళ రైలు రవాణా]] jceew7c36k0h3mfcx34wufkjd5qx9lu 4908496 4908495 2026-07-19T18:37:55Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 4908496 wikitext text/x-wiki {{Infobox rail line | box_width = 28em | name =శబరిమల రైల్వే | other_name = | color = | logo = | logo_width = | logo_alt = | image = | image_width = | image_alt = | caption = | type = ప్రాంతీయ రైలు<br>భారీ రైలు<br>తేలికపాటి రైలు | system = | status = కలడికి మాత్రమే చేరుకున్నారు | locale = [[కేరళ]] | start = అంగమాలి (ఎర్నాకులం) | end = ఎరుమేలి (కొట్టాయం) | stations = 20 (''ప్రతిపాదిత '') | routes = 1 | daily_ridership = | ridership2 = | open = | close = | owner = భారతీయ రైల్వేలు | operator = [[దక్షిణ రైల్వే జోన్]] | character = | depot =కొల్లం<br>[[ఎర్నాకులం]] | stock = WDP-4 | linelength_km = | linelength_mi = | linelength = 111 కిమీ (69 మైళ్ళు) | tracklength_km = | tracklength_mi = | tracklength = | tracks = 1 | gauge = 1,676 మిమీ (5 అడుగుల 6 అంగుళాలు) | old_gauge = | load_gauge = | minradius = | racksystem = | routenumber = | linenumber = | electrification = | speed_km/h = | speed_mph = | speed = | elevation_m = | elevation_ft = | elevation = | website = {{URL|www.sr.indianrailways.gov.in}} | map = | map_state = hide }} '''శబరిమల రైల్వే''' అనేది భారతదేశంలోని [[కేరళ]] ప్రతిపాదిత 111 కిలోమీటర్ల (69 మైళ్ళు) పొడవైన రైల్వే లైన్, ఇది అంగమాలి నుండి ఎరుమేలి వరకు నడుస్తుంది. దీనిని 1998లో [[భారతీయ రైల్వేలు|భారతీయ రైల్వే]] మంజూరు చేసింది. శబరిమల ఆలయాన్ని సందర్శించే యాత్రికులకు రైల్వే సదుపాయాన్ని కల్పించడం వల్ల ఈ మార్గానికి ఈ పేరు వచ్చింది (ఇది కేరళ మొత్తం జనాభా కంటే ఎక్కువ).<ref>{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/news/cities/Thiruvananthapuram/state-nod-to-share-sabari-rail-costs/article7939318.ece|title=State nod to share Sabari rail costs|last=Radhakrishnan|first=S. Anil|date=2 December 2015|work=[[The Hindu]]|access-date=4 February 2016|location=[[Thiruvananthapuram]]}}</ref> 2016 జనవరి 27న కేరళ రాష్ట్రం, [[భారతీయ రైల్వే మంత్రిత్వ శాఖ|రైల్వే మంత్రిత్వ శాఖ]] మధ్య సంతకం చేసిన అవగాహన ఒప్పందం ప్రకారం, వాణిజ్యపరంగా లాభదాయకమైన రైల్వే ప్రాజెక్టులను గుర్తించి, ప్రత్యేక ప్రయోజన వాహనానికి (ఎస్. పి. వి.) అప్పగిస్తారు. పునలూరుకు పొడిగింపు గురించి ఎస్పీవీ చర్చించింది. సబరి రైల్వే ప్రాజెక్ట్ ప్రగతి (పిఎం-ప్రోయాక్టివ్ గవర్నమెంట్ అండ్ టైమ్లీ ఇంప్లిమెంటేషన్) కింద చేర్చబడింది. దీనిని ప్రధాన మంత్రి కార్యాలయం పర్యవేక్షిస్తుంది. ప్రతిపాదిత రైల్వే లైన్ ఇడుక్కి, కొట్టాయం, పతనంతిట్ట జిల్లాల్లోని రవాణా సమస్యలను తగ్గిస్తుంది. ఈ ప్రాజెక్టుకు కేరళ రైల్ డెవలప్‌మెంట్ కార్పొరేషన్ సవరించిన అంచనాను ఇచ్చిన తర్వాత ప్రాజెక్టును ప్రారంభించడానికి రైల్వేలు అంగీకరించాయి. == ప్రాజెక్ట్ వివరాలు == శబరిమల రైల్వే 250 కిలోమీటర్ల పొడవైన అంగమాలి-ఎరుమేలి-పథనంతిట్ట-పునలూర్-నెడుమంగాడ్-[[తిరువనంతపురం]] రైల్వే లైన్ మొదటి దశ, ఇది [[కేరళ]] ఐదు దక్షిణ జిల్లాల్లో 25 కొత్త రైల్వే స్టేషన్లను అందిస్తుంది. అంగమాలి-ఎరుమేలి సెక్షన్ ఖర్చులో 50% పంచుకోవడానికి సుముఖత వ్యక్తం చేస్తున్నట్లు 2021 జనవరి 7న కేరళ ప్రభుత్వం రైల్వే బోర్డుకు తెలియజేసింది. 2021 రాష్ట్ర బడ్జెట్ ద్వారా కేరళ ప్రభుత్వం ఈ ప్రాజెక్టుకు 2,000 కోట్ల రూపాయలు కేటాయించింది. ప్రభుత్వం భూసేకరణను ప్రారంభించింది, ఈ ప్రక్రియ కోసం 2006లో పెరుంబవూర్, పాలయ్, 2010లో మూవత్తుపుళాలో ప్రత్యేక తహసిల్దార్ కార్యాలయాలను ఏర్పాటు చేసింది. ఈ రైల్వే లైన్ భూసేకరణ కోసం రైల్వే, రెవెన్యూ శాఖ సంయుక్త సర్వే నిర్వహించి, స్వాధీనం చేసుకున్న భూమికి సరిహద్దు రాయి వేసి, కొట్టాయం జిల్లాలోని ప్రతిపాదిత రామపురం స్టేషన్ వరకు భూసేకరణకు తెలియజేశాయి. 2010 నాటికి, [[కాలడి|కాలాడి]] రైల్వే స్టేషన్ వరకు (7 కిలోమీటర్ల పొడవు) రైల్వే లైన్ నిర్మాణంలో 90% పూర్తయింది. 111 కిలోమీటర్ల (69 మైళ్ళు) సబరీ రైల్వే లైన్ మొదట రైల్వే బడ్జెట్‌లో ప్రతిపాదించబడింది. ఈ ప్రాజెక్ట్ అంగమాలికి ప్రసిద్ధ శబరిమల ఆలయ ప్రవేశ ద్వారమైన ఎరుమేలికి అనుసంధానిస్తుంది, కేరళ రాష్ట్రానికి మూడవ రైలు కారిడార్‌గా పనిచేస్తుంది, ఇది ఇడుక్కి జిల్లా, ఆగ్నేయ కేరళలోని శివారు ప్రాంతాలను [[భారతీయ రైల్వేలు|భారతీయ రైల్వే]] నెట్‌వర్క్‌కు అనుసంధానిస్తుంది. ఈ కొత్త లైన్‌లో 14 స్టేషన్లు ఉండగా, వాటిలో 10 క్రాసింగ్ స్టేషన్లు, 4 హాల్ట్ స్టేషన్లు ఉన్నాయి. ఎరుమేలి నుండి పునలూర్ వరకు కొత్త లైన్ కోసం మరొక ప్రతిపాదన ఉంది, దీని కోసం రైల్వేలు నిఘా సర్వే నిర్వహించాయి. ఇది పూర్తయితే, ఇది కొల్లం-సెంగోట్టై మార్గంలో కలుస్తుంది, ఆ మార్గం ద్వారా కేరళ నుండి [[తమిళనాడు]] మూడవ మార్గంగా మారుతుంది. == స్టేషన్లు == శబరిమల రైల్వే సాంస్కృతికంగా, మతపరంగా, వాణిజ్యపరంగా అవసరమైన ప్రదేశాలు, అనేక పర్యాటక ప్రదేశాల గుండా వెళుతుంది. ఈ ప్రాంతంలో రహదారి ట్రాఫిక్ దాదాపు సంతృప్త స్థాయికి చేరుకుంది, ఫలితంగా అధిక జాప్యాలు, అనూహ్యమైన రోడ్బ్లాక్లు ఏర్పడతాయి-ప్రతిపాదిత రైల్వే లైన్ ఈ రహదారి ప్రయాణ ప్రమాదాలను తగ్గిస్తుంది. <mapframe latitude="10" longitude="76.5" zoom="9" text="Sabarimala Railway" width=600 height=600 align=center> [ { "type": "Feature", "properties": { "marker-symbol": "rail", "marker-color": "46ea5f", "marker-size": "medium", "title": "[[Angamaly railway station|Angamali]]"}, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [76.378,10.183] } }, { "type": "Feature", "properties": { "marker-symbol": "rail", "marker-color": "46ea5f", "marker-size": "medium", "title": "[[Kalady]]"}, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [76.4389,10.1661] } }, { "type": "ExternalData", "service": "geoline", "ids": "Q24945382", "properties": { "title": "Sabarimala Railway", "stroke": "#ffb100", "stroke-width": 8 } } ] </mapframe> === (దశ 1) === * అంగమాలి జంక్షన్ (రైల్వే స్టేషన్ ఇప్పటికే ఉంది) * [[కాలడి|కాలాడి]] (రైల్వే స్టేషన్ ఇప్పటికే నిర్మించబడింది * పెరుంబవూర్ * ఒడకలి * కోతమంగలం * మూవాట్టుపుళా * వజాకులం * తొడుపుళా * కరింకున్నం * రామపురం * భరణంగణం * చెమ్మలమాట్టం * కంజిరపల్లి రోడ్ * ఎరుమేలి (శబరిమల గేట్వే) === ప్రతిపాదిత స్టేషన్లు (దశ 2) === * శబరిమల ఎరుమేలి ప్రవేశ ద్వారం * శబరిమల విమానాశ్రయం * రన్నీ * [[పతనంతిట్ట|పథనంతిట్ట]] * కొన్నీ * పత్తనాపురం * పునలూర్ (రైల్వే స్టేషన్ ఇప్పటికే ఉంది) <ref>The New Indian Express, date:29 May 2017, Kottayam Edition</ref> === ప్రతిపాదిత స్టేషన్లు (దశ 3) === * పునలూర్ (రైల్వే స్టేషన్ ఇప్పటికే ఉంది) * కడక్కల్ * కిలిమానూర్ * వెంజారాముడ్ * నెడుమంగాడ్ * కట్టకడ * బలరామ్పురం (రైల్వే స్టేషన్ ఇప్పటికే ఉంది) * [[విజింజం అంతర్జాతీయ సీపోర్ట్, తిరువనంతపురం|విజింజామ్ నౌకాశ్రయం]]<ref>{{Cite web|title=Vizhinjam railway tunnel, third longest tunnel in country, to adopt Austrian tunnelling method|url=https://www.thehindu.com/news/cities/Thiruvananthapuram/vizhinjam-railway-tunnel-third-longest-tunnel-in-country-to-adopt-australian-tunnelling-method/article67072115.ece|access-date=20 March 2024|website=thehindu.com}}</ref> == శబరి రైల్వే ప్రాజెక్ట్ టైమ్‌లైన్ == 1. రైల్వే 1996 సంవత్సరంలో అంగమాలి - శబరిమల రైల్వే కోసం ప్రాథమిక ఇంజనీరింగ్ సర్వేను నిర్వహించింది. 2. భారత ప్రభుత్వం 1997-98 రైల్వే బడ్జెట్‌లో ఈ ప్రాజెక్టును పింక్ బుక్‌లోని 7వ అంశంగా మొత్తం రూ. 550 కోట్ల వ్యయంతో మంజూరు చేసింది. 3. రైల్వే 2002 సంవత్సరంలో ఈ ప్రాజెక్టుకు సంబంధించిన తుది స్థాన సర్వేను నిర్వహించింది. 4. పర్యావరణ మంత్రిత్వ శాఖ లేవనెత్తిన అభ్యంతరాల కారణంగా, రిజర్వ్ ఫారెస్ట్‌కు కొద్ది దూరంలో ఉన్న అళుత వద్ద ప్రాజెక్టును రద్దు చేయాలనే నిర్ణయాన్ని రైల్వే బోర్డు, 7/1/2004 తేదీ గల లేఖ నెం. 93/W1/సర్వే/SR/11 ద్వారా తెలియజేసింది. 5. కేరళ ప్రభుత్వం 2005లో అంగమాలి - శబరిమల రైల్వే లైన్ ప్రాజెక్ట్ నిర్మాణం కోసం భూసేకరణకు నోటిఫికేషన్‌ను ప్రచురించింది. 6. ఈ ప్రాజెక్ట్ కోసం భూసేకరణ నిమిత్తం కేరళ ప్రభుత్వం 2006లో పెరుంబవూర్, పాలలో ప్రత్యేక తహశీల్దార్ కార్యాలయాలను ప్రారంభించింది. 7. కేరళ ప్రభుత్వం 15/1/2008 తేదీన జారీ చేసిన GO(Ms)2/08/Trans ద్వారా అంగమాలి - శబరి రైల్వే భూసేకరణను ఫాస్ట్ ట్రాక్‌లో చేర్చింది. 8. 7/12/2010న రైల్వే శాఖ సహాయ మంత్రి ఎంపీలతో నిర్వహించిన సమావేశంలో, EIAS సిఫార్సుల ఆధారంగా అళుతకు బదులుగా ఎరుమేలి వద్ద ప్రాజెక్టును రద్దు చేయాలని నిర్ణయించారు. 9. కేరళ ప్రభుత్వం జీవో (ఎంఎస్) 1/ 2021/ట్రాన్స్ ద్వారా ప్రాజెక్టు వ్యయాన్ని రైల్వేలతో పంచుకోవాలని నిర్ణయించింది. 10. శబరి రైల్వే భూసేకరణ, ప్రగతి వేదికలో ప్రాజెక్టును చేర్చడంపై గౌరవనీయ ప్రధానమంత్రి, ప్రధాన కార్యదర్శితో జరిపిన వీడియో కాన్ఫరెన్స్ సందర్భంగా కేరళ ప్రభుత్వం వ్యయ భాగస్వామ్య వైఖరిని ఉపసంహరించుకుంది. 11. కేరళ ప్రభుత్వ రెవెన్యూ శాఖ, కున్నతునాడు తాలూకాలో అంగమాలి-శబరిమల రైల్వే లైన్ ప్రాజెక్ట్ కోసం భూసేకరణకు సంబంధించిన సామాజిక ప్రభావ అంచనా (SIA) అధ్యయనాన్ని 2019 మార్చిలో పూర్తి చేసింది. 12. వ్యయ భాగస్వామ్య ఒప్పందం నుండి రాష్ట్ర ప్రభుత్వం వైదొలగిన కారణంగా అంగమాలి-శబరిమల ప్రాజెక్టును నిలిపివేస్తున్నట్లు రైల్వే 26/9/2019 తేదీ గల లేఖ ద్వారా తెలియజేసింది. 13. మూవట్టుపుళ, కొత్తమంగళం తాలూకాల కోసం అంగమాలి-శబరిమల రైల్వే లైన్‌పై 2020లో సామాజిక ప్రభావ అంచనా అధ్యయన ముసాయిదా నివేదికను సిద్ధం చేసినప్పటికీ, ప్రాజెక్ట్ భూ ​​యజమానులు,ఎన్నికైన ప్రతినిధికి విచారణ ఇంకా నిర్వహించబడలేదు. 14. ప్రజల నుండి వచ్చిన విస్తృతమైన చర్చలు, విజ్ఞప్తుల అనంతరం, 2021లో కేరళ ప్రభుత్వం ప్రాజెక్టు వ్యయంలో 50% వాటాను భరించాలని మరోసారి నిర్ణయం తీసుకుంది. దీని ప్రకారం, ప్రాజెక్టు వ్యయంలో 50% వాటాను పంచుకోవడానికి కేరళ ప్రభుత్వం 07.01.2021 తేదీన GO (Ms)1/2021/TRANS నంబరు గల ప్రభుత్వ ఉత్తర్వును జారీ చేసింది, ఈ విషయాన్ని రైల్వే బోర్డుకు తెలియజేయడం జరిగింది. 15. రైల్వే బోర్డు, 19.02.2021 తేదీన జారీ చేసిన లేఖ నెం. 93/W1/సర్వే/SR/11 ద్వారా, ప్రాజెక్ట్ కోసం సవరించిన వివరణాత్మక అంచనాను సిద్ధం చేయమని కేరళ రైల్ డెవలప్‌మెంట్ కార్పొరేషన్ లిమిటెడ్ (KRDCL)కు సూచించింది. దానికి అనుగుణంగా, KRDCL వివరణాత్మక అంచనాను సిద్ధం చేయడానికి చర్యలు చేపట్టింది. 16. ప్రాజెక్టు అమలులో మరింత ఆలస్యాన్ని తగ్గించడానికి, అంగమాలి-ఎరుమేలి, శబరిమల రైల్వే లైన్ ప్రాజెక్టు వ్యయాన్ని పంచుకుంటామని హామీ ఇస్తూ, ప్రాజెక్టును పునఃప్రారంభించి రెండు దశల్లో అమలు చేయాలని కోరుతూ ముఖ్యమంత్రి 18-9-2021 తేదీన రైల్వే మంత్రికి లేఖ పంపారు. 17. 50,000 కంటే ఎక్కువ జనాభా ఉన్న పట్టణాలకు రైల్వే కనెక్టివిటీని అందించే అవకాశాన్ని పరిశీలించాలని రైల్వే బోర్డు జోనల్ కార్యాలయాలను ఆదేశించింది. ఈ జాబితాలో నెడుమంగాడ్ మున్సిపాలిటీని చేర్చడంతో, శబరి రైల్వేను తిరువనంతపురం వరకు విస్తరించే అవకాశం పెరిగింది. 18. రూ. 3454.09 కోట్ల విలువైన ప్రాజెక్ట్ యొక్క సవరించిన వివరణాత్మక అంచనాను KRDCL 09.06.2022న సదరన్ రైల్వేకు సమర్పించగా, ప్రాజెక్ట్ యొక్క వివరణాత్మక ప్రాజెక్ట్ నివేదిక (DPR) 18.06.2022న సదరన్ రైల్వేకు పంపబడింది. 19. అంగమ్లి-శబరిమల రైల్వే లైన్ ప్రాజెక్టు వ్యయ భాగస్వామ్యంపై ముఖ్యమంత్రి 23/3/2023 తేదీన రైల్వే మంత్రికి హామీ లేఖను పంపారు. 20. వందేభారత్ రైలు సర్వీసు సామర్థ్యంతో సవరించిన వివరణాత్మక అంచనాను నవీకరించాలని రైల్వే బోర్డు KRDCLను ఆదేశించింది. 21. KRDCL, అంగమాలి-శబరిమల రైల్వే లైన్ ప్రాజెక్టుకు సంబంధించి రూ. 3810.69 కోట్ల సవరించిన అంచనాను 1/7/2023న దక్షిణ రైల్వేకు తిరిగి సమర్పించింది. 22. అంగమాలి-శబరిమల రైల్వే ప్రాజెక్టు అమలుకు ప్రాధాన్యత ఇవ్వాలని కోరుతూ కేరళకు చెందిన 26 మంది ఎంపీలు సంయుక్తంగా ఒక వినతిపత్రాన్ని 2/8/2023 తేదీన భారత ప్రభుత్వ రైల్వే మంత్రికి సమర్పించారు. 23. దక్షిణ రైల్వే యొక్క 6/11/2023 నాటి లేఖలో, ఆర్థిక శాఖ ముఖ్య పరిపాలనా అధికారి, అంగమాలి-శబరిమల మధ్య కొత్త BG లైన్ (పింక్ బుక్ నెం. 7 ఆఫ్ 1997-98 & పింక్ బుక్ నెం. 2 ఆఫ్ 2023-24) యొక్క సవరించిన అంచనాను (రూ. 3801 కోట్లు) ఆమోదించారు. 24. దక్షిణ రైల్వే నిర్మాణ శాఖ చీఫ్ ఇంజనీర్, ఎర్నాకుళం వారు 21/12/2023 తేదీన రాసిన లేఖలో రవాణా కార్యదర్శికి తెలియజేసినదేమనగా, 50:50 వ్యయ భాగస్వామ్యం ఆధారంగా రూపొందించిన సవరించిన అంచనాను దక్షిణ రైల్వే ఆర్థిక శాఖ ముఖ్య పరిపాలనా అధికారి ఆమోదించారు, దానిని రైల్వే బోర్డుకు సమర్పించే ముందు కేరళ ప్రభుత్వ సమర్థ అధికారి సంతకంతో నవీకరించవలసిందిగా అభ్యర్థించారు. 25. కేరళ ప్రభుత్వ రవాణా శాఖ కార్యదర్శి, 6/6/2024 తేదీ గల ఒక లేఖలో, పతనంతిట్ట, పునలూర్, నెడుమంగాడ్ మీదుగా రైల్ సాగర్ ప్రాజెక్ట్ ద్వారా అంగమాలి - శబరి రైల్వేను రాబోయే విజింజం పోర్టు వరకు పొడిగించాలని రైల్వే బోర్డు ఛైర్మన్‌ను అభ్యర్థించారు. 26. రాష్ట్ర రైల్వే మంత్రి అబ్దుల్ రెహమాన్, అంగమాలి శబరి రైల్వే నిర్మాణానికి ప్రాధాన్యత ఇవ్వాలని కోరుతూ 16/6/2024 తేదీన భారత ప్రభుత్వ రైల్వే మంత్రికి ఒక లేఖ పంపారు. 27. 2025 జూన్ 3–4 తేదీలలో జరిగిన సమావేశంలో, కేంద్ర రైల్వే మంత్రి [[అశ్విని వైష్ణవ్]], [[కేరళ ముఖ్యమంత్రి]] [[పిన‌ర‌యి విజ‌య‌న్|పినరయి విజయన్]], కేరళ రైల్వే మంత్రి వి అబ్దురహిమాన్ ఈ ప్రాజెక్టుతో ముందుకు సాగడానికి పచ్చజెండా ఊపారు. == మూలాలు == {{మూలాలజాబితా}} [[వర్గం:కేరళ రైలు రవాణా]] 9cc5ge1w1q3fjjwd6kk4k2m2r5la6oh 1 503558 4908497 2026-07-19T18:38:39Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4908497 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 0 503559 4908499 2026-07-19T18:55:24Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 [[WP:AES|←]]Created page with '{{Infobox government agency | name = హోం శాఖ | native_name = | native_name_a = {{lang|ml|ആഭ്യന്തര വകുപ്പ്, കേരളം}} | type = Department | logo = Government of Kerala Logo.svg | logo_size = 340 px | logo_caption = | logo_alt = | seal = | seal_size = 340 px | seal_caption = | seal_alt = | formed =1956 నవంబ...' 4908499 wikitext text/x-wiki {{Infobox government agency | name = హోం శాఖ | native_name = | native_name_a = {{lang|ml|ആഭ്യന്തര വകുപ്പ്, കേരളം}} | type = Department | logo = Government of Kerala Logo.svg | logo_size = 340 px | logo_caption = | logo_alt = | seal = | seal_size = 340 px | seal_caption = | seal_alt = | formed =1956 నవంబర్ 1 | jurisdiction = [[కేరళ ప్రభుత్వం]] | headquarters = గ్రౌండ్ ఫ్లోర్, మెయిన్ బ్లాక్, సెక్రటేరియట్, [[తిరువనంతపురం]] | coordinates = | employees = | budget = | minister1_name = రమేష్ చెన్నితాల | minister1_pfo = హోం & విజిలెన్స్ శాఖ మంత్రి | chief1_name = మిన్హాజ్ ఆలం<ref>https://www.thehindu.com/news/national/kerala/minhaj-alam-is-new-home-secretary/article71166767.ece</ref> ఐఏఎస్ | chief1_position = అదనపు ప్రధాన కార్యదర్శి (హోం శాఖ & విజిలెన్స్ శాఖ) | chief2_name = | chief2_position = | child1_agency = కేరళ పోలీస్ | child2_agency = కేరళ ఫైర్ అండ్ రెస్క్యూ సర్వీసెస్ | child3_agency = కేరళ జైళ్లు & దిద్దుబాటు సేవలు | child4_agency =ప్రాసిక్యూషన్ డైరెక్టరేట్ | website = {{URL|kerala.gov.in}} }} '''హోం శాఖ''' ([[మలయాళం]] هونينتر وقوپّ) అనేది [[కేరళ]] ప్రభుత్వ పరిపాలనా విభాగం. కేరళ రాష్ట్రంలో శాంతిభద్రతల నిర్వహణలో ఇది కీలక పాత్ర పోషిస్తుంది. ఈ విభాగం శాంతిభద్రతల నిర్వహణ, నేరాల నివారణ నియంత్రణ, నేరస్థుల విచారణ, పౌర & నేర న్యాయ పరిపాలనతో పాటు అగ్నిమాపక సేవలు, జైళ్ల పరిపాలనను పర్యవేక్షిస్తుంది. రాష్ట్ర పోలీసు, జైళ్లు & దిద్దుబాటు సేవలు, అగ్నిమాపక & రక్షణ సేవలు, పౌర రక్షణ, హోం గార్డుల పనితీరుకు కూడా ఈ విభాగం బాధ్యత వహిస్తుంది. ఈ విభాగం [[ఇండియన్ పోలీస్ సర్వీస్]] (ఐపిఎస్) (కేరళ కేడర్, కేరళ పోలీస్ సర్వీస్ (కెపిఎస్) కేడర్ నియంత్రణ అధికారం కూడా. ముఖ్యమంత్రి సాధారణంగా శాఖ మంత్రిగా పనిచేస్తారు, [[ప్రధాన కార్యదర్శి (భారతదేశం)|అదనపు ప్రధాన కార్యదర్శి]] (హోం & విజిలెన్స్) ఒక ఐఎఎస్ అధికారి, ఈ విభాగానికి పరిపాలనా అధిపతి.<ref>{{Cite web|title=Official Web Portal - Government of Kerala|url=https://kerala.gov.in/departmentdetail/MTUyMzQ0MzEuOTY=|access-date=2022-07-08|website=kerala.gov.in}}</ref><ref>{{Cite web|date=Jun 25, 2022|title=Kerala: V Venu appointed as new home secretary {{!}} Thiruvananthapuram News - Times of India|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/thiruvananthapuram/kerala-v-venu-appointed-as-new-home-secretary/articleshow/92449184.cms|access-date=2022-07-08|website=The Times of India|language=en}}</ref> [[రమేష్ చెన్నితాల|రమేష్ చెన్నితల]] కేరళ ప్రస్తుత హోంమంత్రి.<ref>{{Cite web|title=Official Web Portal - Government of Kerala|url=https://kerala.gov.in/departmentdetail/MTUyMzQ0MzEuOTY=|access-date=2022-07-08|website=kerala.gov.in}}</ref> == నాయకత్వం & పరిపాలన == హోం శాఖకు హోం మంత్రి నాయకత్వం వహిస్తారు, ఆయన విధానపరమైన నిర్ణయాలు తీసుకోవడానికి, వ్యూహాత్మక దిశను అందించడానికి బాధ్యత వహించే రాజకీయ నియమితుడు. హోం శాఖకు బాధ్యత వహిస్తున్న మంత్రి శ్రీ [[రమేష్ చెన్నితాల|రమేష్ చెన్నితల]], హోం వ్యవహారాలు, విజిలెన్స్ మంత్రి. [[ప్రధాన కార్యదర్శి (భారతదేశం)|అదనపు ప్రధాన కార్యదర్శి]] (హోం & విజిలెన్స్), సీనియర్ [[ఇండియన్ అడ్మినిస్ట్రేటివ్ సర్వీస్|ఐఏఎస్]] అధికారి, ''హోం కార్యదర్శి'' అని కూడా పిలుస్తారు, అతను విభాగం రోజువారీ పరిపాలనా వ్యవహారాలను నిర్వహిస్తాడు.<ref>{{Cite web|date=24 June 2022|title=Kerala govt appoints Dr V Venu as state Home Secretary|url=https://english.mathrubhumi.com/news/kerala/kerala-govt-appoints-dr-v-venu-as-state-home-secretary-1.7633174}}</ref> హోం శాఖ 21 విభాగాలుగా విభజించబడింది, అవి A, B, C, D, E, F, G, H, J, K, L, M, N, PS, అటెస్టేషన్, SC, SSA, SSB, ప్రతి ఒక్కటి నిర్దిష్ట పరిపాలనా, క్రియాత్మక విషయాలను నిర్వహిస్తుంది.<ref name=":0">{{Cite web|title=Functional structure of Home Department|url=https://kerala.gov.in/appdepartmentdetail/NTI1MzI1LjI0|url-status=live|website=[[Government of Kerala]] Portal}}</ref> ప్రతి విభాగానికి పని స్వభావాన్ని బట్టి అదనపు కార్యదర్శి, సంయుక్త కార్యదర్శి, ఉప కార్యదర్శి లేదా [[Undersecretary|అండర్ సెక్రటరీ]] నాయకత్వం వహిస్తారు. పోలీసు పరిపాలన, జైళ్లు, అగ్నిమాపక, రక్షణ సేవలు, ప్రాసిక్యూషన్, పౌర & నేర న్యాయ పరిపాలన, అంతర్గత భద్రత వంటి నిర్దిష్ట విషయాలను నిర్వహించడానికి వారు బాధ్యత వహిస్తారు.<ref>{{Cite web|title=Work allocation|url=https://kerala.gov.in/appdepartmentdetail/NTI1MzI1LjI0}}</ref> సచివాలయంలోని అధికార క్రమం ఈ క్రింది విధంగా ఉంటుంది: అదనపు ప్రధాన కార్యదర్శి (లేదా ప్రధాన కార్యదర్శి ), ప్రత్యేక కార్యదర్శి, అదనపు కార్యదర్శి, సంయుక్త కార్యదర్శి, ఉప కార్యదర్శి, అండర్ సెక్రటరీ, ఆ తర్వాత సెక్షన్ అధికారులు, ఇతర సహాయక సిబ్బంది. == ఉప-విభాగాలు == * '''శాంతిభద్రతలు'''<ref name=":0" /> ** పోలీసులు ** నేర పరిశోధన (క్రైమ్ బ్రాంచ్) ** ప్రాసిక్యూషన్ ** విఐపి భద్రత ** ఆయుధాలు, మందుగుండు సామగ్రి చట్టం ** పేలుడు పదార్థాలు ** ఢిల్లీ ప్రత్యేక పోలీసు స్థాపన చట్టం ** టాడా (ఉగ్రవాదులు, విద్రోహ కార్యకలాపాల (నివారణ) చట్టం) ** రసాయన పరీక్షకుడి ప్రయోగశాల * '''ప్రజా భద్రత''' ** అంతర్గత భద్రత ** పౌర రక్షణ, హోంగార్డ్స్ ** అగ్నిమాపక, రెస్క్యూ సేవలు ** సెన్సార్‌షిప్ * '''న్యాయ పరిపాలన''' ** న్యాయ పరిపాలనకు సంబంధించిన అన్ని విషయాలు, సివిల్, క్రిమినల్ చట్టంతో సహా, ( హైకోర్టు మినహా ) కోర్టుల నిర్మాణం, వ్యవస్థీకరణ, అలాగే హైకోర్టు కార్యాలయాలు, సిబ్బందికి సంబంధించిన విషయాలు. * '''జైళ్లు''' ** జైళ్ల పరిపాలన ** జైళ్లు, దిద్దుబాటు సేవల విభాగం * '''విదేశీయులు, పాస్‌పోర్ట్, వీసా''' == సంబంధిత విభాగాలు / డైరెక్టరేట్లు == కింది విభాగాలు, ఏజెన్సీలు హోం శాఖ పరిపాలనా నియంత్రణలో పనిచేస్తాయి: * కేరళ పోలీస్ శాఖ * కేరళ అగ్నిమాపక, రెస్క్యూ సేవలు * కేరళ జైళ్లు, దిద్దుబాటు సేవలు * కేరళ పౌర రక్షణ, హోంగార్డ్స్ * ప్రాసిక్యూషన్ డైరెక్టరేట్ * రసాయన పరీక్షకుల ప్రయోగశాల * కేరళ రాష్ట్ర ఫోరెన్సిక్ సైన్స్ ప్రయోగశాల ఈ విభాగాలన్నీ హోం శాఖ ద్వారా పరస్పరం అనుసంధానించబడి, సమన్వయం చేయబడతాయి.<ref>{{Cite web|title=Know the Department – KERALA FIRE AND RESCUE SERVICES|url=http://fire.kerala.gov.in/en/2021/02/24/know-the-department/|access-date=2022-07-08|website=fire.kerala.gov.in}}</ref><ref>{{Cite web|title=Prisons Headquarters|url=https://keralaprisons.gov.in/prisons-headquarters.html|access-date=2022-07-08|website=keralaprisons.gov.in}}</ref><ref>{{Cite web|title=Official Website of Kerala Police - Governance|url=https://keralapolice.gov.in/page/governance|access-date=2022-07-08|website=keralapolice.gov.in}}</ref> === విభాగాధిపతులు (HODలు) === {| class="wikitable" !స్థానం !ప్రస్తుత పదవిలో ఉన్నవారు !విభాగం |- |డిజిపి & రాష్ట్ర పోలీస్ చీఫ్ , కేరళ |రవాడ చంద్రశేఖర్ ఐపిఎస్ |కేరళ పోలీసులు |- |అగ్నిమాపక, రెస్క్యూ సేవల డైరెక్టర్ జనరల్ , పౌర రక్షణ, హోం గార్డ్స్ |నితిన్ అగర్వాల్ ఐపిఎస్ |కేరళ అగ్నిమాపక, రెస్క్యూ సేవలు |- |జైళ్లు, దిద్దుబాటు సేవల డైరెక్టర్ జనరల్ |ఎస్. శ్రీజిత్ ఐపిఎస్ ఎడిజిపి |కేరళ జైళ్లు, దిద్దుబాటు సేవలు |- |డైరెక్టర్ జనరల్ ఆఫ్ ప్రాసిక్యూషన్ |అడ్వా. టిఎ షాజీ |ప్రాసిక్యూషన్ డైరెక్టరేట్ |- |చైర్మన్, మేనేజింగ్ డైరెక్టర్ |ఎస్. శ్యామ్ సుందర్ ఐపిఎస్ ఐజిపి<ref>{{Cite web|title=Kerala Police Housing & Construction Corporation Limited|url=https://kphccltd.kerala.gov.in/page/board-of-directors|website=KPHCC Ltd.}}</ref> |కేరళ పోలీస్ హౌసింగ్ & కన్స్ట్రక్షన్ కార్పొరేషన్ |- |ప్రధాన రసాయన పరీక్షకుడు |ఎన్.కె. రంజిత్<ref>{{Cite web|title=Department of Chemical Examiner's Laboratory, Government of Kerala|url=https://www.celd.kerala.gov.in/English/index.php}}</ref> |రసాయన పరీక్షకుల ప్రయోగశాల |} == చట్టబద్ధమైన సంస్థలు == {| class="wikitable sortable" |+ !క్ర. సం. !సంస్థ / అధికారం !రకం !చట్టపరమైన ఆధారం / స్థాపన |- |1 |రాష్ట్ర పోలీసు ఫిర్యాదుల అథారిటీ (SPCA) |చట్టబద్ధమైన / పాక్షిక-న్యాయాధికారం |కేరళ పోలీస్ చట్టం, 2011 (*ప్రకాష్ సింగ్ వర్సెస్ యూనియన్ ఆఫ్ ఇండియా*, 2006 కేసులో సుప్రీం కోర్టు ఆదేశాల ఆధారంగా) |- |2 |జిల్లా పోలీసు ఫిర్యాదుల అధికారులు |చట్టబద్ధమైన / పాక్షిక-న్యాయాధికారం |కేరళ పోలీస్ చట్టం, 2011 |- |3 |కేరళ పోలీస్ హౌసింగ్ అండ్ కన్స్ట్రక్షన్ కార్పొరేషన్ లిమిటెడ్ (KPHCC) |ప్రభుత్వ రంగ సంస్థ (ప్రభుత్వ కంపెనీ) |కంపెనీల చట్టం, 1956 |} == కేరళ హోం మంత్రుల జాబితా == {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" ! rowspan="2" scope="col" |{{Abbr|No.|Number}} ! rowspan="2" |ఫోటో ! rowspan="2" |పేరు. ! rowspan="2" |నియోజకవర్గ ! colspan="3" |పదవీకాలం ! colspan="2" rowspan="2" |పార్టీ ! rowspan="2" |మంత్రిత్వ శాఖ |- !నుండి !వరకు !ఆఫీసులో రోజులు |- |1 |[[దస్త్రం:EMS_Namboodiripad_2001_stamp_of_India_(cropped)_1.jpg|156x156px]] |'''[[ఇ.ఎం.ఎస్.నంబూద్రిపాద్|ఇ. ఎమ్. ఎస్. నంబూదిరి పాడ్]]''' {{చిన్న|(ముఖ్యమంత్రి)}} |[[త్రికరిపూర్ శాసనసభ నియోజకవర్గం|నీలేశ్వరం]] |5 ఏప్రిల్ 1957 |1959 జూలై 31 |{{Age in years and days|1957|4|5|1959|7|31}} |[[కమ్యూనిస్టు పార్టీ ఆఫ్ ఇండియా (సి.పి.ఐ)|కమ్యూనిస్టు పార్టీ ఆఫ్ ఇండియా]] | bgcolor="{{party color|Communist Party of India}}" | |మొదటి నంబూదిరిప్పాడ్ మంత్రిత్వ శాఖ |- |2 |[[దస్త్రం:P._T._Chacko_(image).png|156x156px]] |[[పి.టి. చాకో|పి. టి. చాకో]] |మీనాచిల్ |22 ఫిబ్రవరి 1960 |20 ఫిబ్రవరి 1964 |3 సంవత్సరాలు, 363 రోజులు |[[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్]] | bgcolor="{{party color|Indian National Congress}}" | |పట్టోమ్ మంత్రిత్వ శాఖ శంకర్ మంత్రిత్వ శాఖ |- |3 |[[దస్త్రం:EMS_Namboodiripad_2001_stamp_of_India_(cropped)_1.jpg|156x156px]] |[[ఇ.ఎం.ఎస్.నంబూద్రిపాద్|ఇ. ఎమ్. ఎస్. నంబూదిరి పాడ్]] {{చిన్న|(ముఖ్యమంత్రి)}} |[[పట్టాంబి శాసనసభ నియోజకవర్గం|పట్టంబి]] |6 మార్చి 1967 |1 నవంబర్ 1969 |{{Age in years and days|1967|3|6|1969|11|1}} |[[కమ్యూనిస్టు పార్టీ ఆఫ్ ఇండియా (మార్క్సిస్టు)|కమ్యూనిస్టు పార్టీ ఆఫ్ ఇండియా (మార్క్సిస్ట్)]] | bgcolor="{{party color|Communist Party of India (Marxist)}}" | |రెండవ నంబూదిరిప్పాడ్ మంత్రిత్వ శాఖ |- | rowspan="2" |4 | rowspan="2" |[[దస్త్రం:Indian_Union_Muslim_League_leader_C._H._Mohammed_Koya.jpg|156x156px]] | rowspan="2" |సి. హెచ్. మహ్మద్ కోయా |[[మంకాడ శాసనసభ నియోజకవర్గం|మంకడ]] |01 నవంబర్ 1969 |1970 ఆగస్టు 01 |{{Age in years and days nts|01 November 1969|01 August 1970}} | rowspan="2" |[[ఇండియన్ యూనియన్ ముస్లిం లీగ్]] | bgcolor="{{party color|Indian Union Muslim League}}" | |మొదటి సి. అచ్యుత మీనన్ మంత్రిత్వ శాఖ |- |[[కొండొట్టి శాసనసభ నియోజకవర్గం|కొండొట్టి]] |04 అక్టోబర్ 1970 |1973 మార్చి 01 |{{Age in years and days nts|04 October 1970|01 March 1973}} | bgcolor="{{party color|Indian Union Muslim League}}" | | rowspan="2" |రెండవ సి. అచ్యుత మీనన్ మంత్రిత్వ శాఖ |- |5 |[[దస్త్రం:Karunakaran_Kannoth.jpg|156x156px]] |[[కె. కరుణాకరన్]] |మాలా |25 సెప్టెంబరు 1971 |25 మార్చి 1977 | |[[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్]] | bgcolor="{{party color|Indian National Congress}}" | |- |6 |[[దస్త్రం:K._M._Mani_portrait.jpg|156x156px]] |కె. ఎం. మణి |[[పాలా శాసనసభ నియోజకవర్గం|పాలా]] |25 మార్చి 1977 |21 డిసెంబర్ 1977 | | rowspan="3" |[[కేరళ కాంగ్రెస్]] | bgcolor="{{party color|Kerala Congress}}" | |మొదటి కరుణాకరన్ మంత్రిత్వ శాఖ మొదటి ఆంటోనీ మంత్రిత్వ శాఖ |- |7 |[[దస్త్రం:P.J_Joseph.jpg|156x156px]] |పి. జె. జోసెఫ్ |[[తోడుపుజా శాసనసభ నియోజకవర్గం|తొడుపుళా]] |4 జనవరి 1978 |26 సెప్టెంబర్ 1978 | | bgcolor="{{party color|Kerala Congress}}" | |మొదటి ఆంటోనీ మంత్రిత్వ శాఖ |- |8 |[[దస్త్రం:K._M._Mani_portrait.jpg|156x156px]] |కె. ఎం. మణి |[[పాలా శాసనసభ నియోజకవర్గం|పాలా]] |4 అక్టోబర్ 1978 |26 జూలై 1979 | | bgcolor="{{party color|Kerala Congress}}" | |పి. కె. వాసుదేవన్ నాయర్ మంత్రిత్వ శాఖ |- |9 |[[దస్త్రం:Indian_Union_Muslim_League_leader_C._H._Mohammed_Koya.jpg|156x156px]] |సి. హెచ్. మహ్మద్ కోయా {{చిన్న|(ముఖ్యమంత్రి)}} |[[మలప్పురం శాసనసభ నియోజకవర్గం|మలప్పురం]] |12 అక్టోబర్ 1979 |1 డిసెంబర్ 1979 |{{Age in years and days nts|12 October 1979|1 December 1979}} |[[ఇండియన్ యూనియన్ ముస్లిం లీగ్]] | bgcolor="{{party color|Indian Union Muslim League}}" | |కోయా మంత్రిత్వ శాఖ |- |10 | |టి. కె. రామకృష్ణన్ | |జనవరి 25,1980 |20 అక్టోబర్ 1981 |{{Age in years and days|1980|1|25|1981|10|20}} |[[కమ్యూనిస్టు పార్టీ ఆఫ్ ఇండియా (మార్క్సిస్టు)|కమ్యూనిస్టు పార్టీ ఆఫ్ ఇండియా (మార్క్సిస్ట్)]] | bgcolor="{{party color|Communist Party of India (Marxist)}}" | |మొదటి నయనార్ మంత్రిత్వ శాఖ |- |11 |[[దస్త్రం:Oommen_Chandy_2013_4.JPG|156x156px]] |[[ఊమెన్ చాందీ]] |[[పుత్తుపల్లి శాసనసభ నియోజకవర్గం|పుత్తుప్పల్లి]] |28 డిసెంబర్ 1981 |1982 మార్చి 17 |{{Age in years and days|1981|12|28|1982|3|17}} | rowspan="2" |[[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్]] | bgcolor="{{party color|Indian National Congress}}" | |రెండవ కరుణాకరన్ మంత్రిత్వ శాఖ |- |12 |[[దస్త్రం:Vayalar_Ravi-crop.jpg|156x156px]] |[[వాయలార్ రవి|వయలార్ రవి]] |[[చేర్తాల శాసనసభ నియోజకవర్గం|చేర్తల]] |1982 మే 24 |24 మే 1986 |4 సంవత్సరాలు | bgcolor="{{party color|Indian National Congress}}" | |మూడో కరుణాకరన్ మంత్రివర్గం |- |13 |[[దస్త్రం:E.K.Nayanar_1.jpg|156x156px]] |ఇ. కె. నయనార్ {{చిన్న|(ముఖ్యమంత్రి)}} |[[త్రికరిపూర్ శాసనసభ నియోజకవర్గం|త్రికరిపూర్]] |26 మార్చి 1987 |24 జూన్ 1991 |{{Age in years and days|1987|3|26|1991|6|24}} |[[కమ్యూనిస్టు పార్టీ ఆఫ్ ఇండియా (మార్క్సిస్టు)|కమ్యూనిస్టు పార్టీ ఆఫ్ ఇండియా (మార్క్సిస్ట్)]] | bgcolor="{{party color|Communist Party of India (Marxist)}}" | |రెండవ నయనార్ మంత్రిత్వ శాఖ |- |14 |[[దస్త్రం:Karunakaran_Kannoth.jpg|156x156px]] |[[కె. కరుణాకరన్]] {{చిన్న|(ముఖ్యమంత్రి)}} |మాలా |24 జూన్ 1991 |1995 మార్చి 22 |{{Age in years and days|1991|6|24|1995|3|22}} | rowspan="2" |[[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్]] | bgcolor="{{party color|Indian National Congress}}" | |నాలుగో కరుణాకరన్ మంత్రివర్గం |- |15 |[[దస్త్రం:A._K._Antony.jpg|156x156px]] |[[ఎ.కె.ఆంటోనీ|ఎ. కె. ఆంటోనీ]] {{చిన్న|(ముఖ్యమంత్రి)}} |[[తిరురంగడి శాసనసభ నియోజకవర్గం|తిరూరంగాడి]] |1995 మార్చి 22 |20 మే 1996 |{{Age in years and days|1995|3|22|1996|5|20}} | bgcolor="{{party color|Indian National Congress}}" | |రెండవ ఆంటోనీ మంత్రిత్వ శాఖ |- |16 |[[దస్త్రం:E.K.Nayanar_1.jpg|156x156px]] |ఇ. కె. నయనార్ {{చిన్న|(ముఖ్యమంత్రి)}} |[[తలస్సేరి శాసనసభ నియోజకవర్గం|తలసేరి]] |20 మే 1996 |17 మే 2001 |{{Age in years and days|1996|5|20|2001|5|17}} |[[కమ్యూనిస్టు పార్టీ ఆఫ్ ఇండియా (మార్క్సిస్టు)|కమ్యూనిస్టు పార్టీ ఆఫ్ ఇండియా (మార్క్సిస్ట్)]] | bgcolor="{{party color|Communist Party of India (Marxist)}}" | |మూడవ నయనార్ మంత్రిత్వ శాఖ |- |17 |[[దస్త్రం:A._K._Antony.jpg|156x156px]] |[[ఎ.కె.ఆంటోనీ|ఎ. కె. ఆంటోనీ]] {{చిన్న|(ముఖ్యమంత్రి)}} |[[చేర్తాల శాసనసభ నియోజకవర్గం|చేర్తల]] |17 మే 2001 |31 ఆగస్టు 2004 |{{Age in years and days|2001|5|17|2004|8|31}} | rowspan="2" |[[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్]] | bgcolor="{{party color|Indian National Congress}}" | |[[ఆంటోనీ మూడవ మంత్రివర్గం|మూడవ ఆంటోనీ మంత్రిత్వ శాఖ]] |- |19 |[[దస్త్రం:Oommen_Chandy_2013_4.JPG|156x156px]] |[[ఊమెన్ చాందీ]] {{చిన్న|(ముఖ్యమంత్రి)}} |[[పుత్తుపల్లి శాసనసభ నియోజకవర్గం|పుత్తుప్పల్లి]] |31 ఆగస్టు 2004 |18 మే 2006 |{{Age in years and days|2004|8|31|2006|5|18}} | bgcolor="{{party color|Indian National Congress}}" | |[[చాండీ మొదటి మంత్రివర్గం|మొదటి చాండీ మంత్రిత్వ శాఖ]] |- |20 |[[దస్త్రం:KodiyeriBalakrishnan.jpg|156x156px]] |[[కె.బాలకృష్ణన్|కొడియేరి బాలకృష్ణన్]] |[[తలస్సేరి శాసనసభ నియోజకవర్గం|తలసేరి]] |18 మే 2006 |16 మే 2011 |4 సంవత్సరాలు, 363 రోజులు |[[కమ్యూనిస్టు పార్టీ ఆఫ్ ఇండియా (మార్క్సిస్టు)|కమ్యూనిస్టు పార్టీ ఆఫ్ ఇండియా (మార్క్సిస్ట్)]] | bgcolor="{{party color|Communist Party of India (Marxist)}}" | |[[అచ్యుతానందన్ మంత్రివర్గం|అచ్యుతానందన్ మంత్రిత్వ శాఖ]] |- | |[[దస్త్రం:Oommen_Chandy_2013_4.JPG|156x156px]] |[[ఊమెన్ చాందీ]] {{చిన్న|(ముఖ్యమంత్రి)}} |[[పుత్తుపల్లి శాసనసభ నియోజకవర్గం|పుత్తుప్పల్లి]] |18 మే 2011 |12 ఏప్రిల్ 2012 |330 రోజులు | rowspan="3" |[[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్]] | | rowspan="3" |[[చాండీ రెండవ మంత్రివర్గం|రెండవ చాండీ మంత్రిత్వ శాఖ]] |- |21 |[[దస్త్రం:Thiruvanchoor_Radhakrishnan.jpg|156x156px]] |[[తిరువంచూర్ రాధాకృష్ణన్]] |[[కొట్టాయం శాసనసభ నియోజకవర్గం|కొట్టాయం]] |12 ఏప్రిల్ 2012 |31 డిసెంబర్ 2013 |1 సంవత్సరం, 263 రోజులు | bgcolor="{{party color|Indian National Congress}}" | |- |22 |[[దస్త్రం:Ramesh-chennithala-3453.jpg|156x156px]] |[[రమేష్ చెన్నితాల|రమేష్ చెన్నితల]] |[[హరిపాడ్ శాసనసభ నియోజకవర్గం|హరిపాడ్]] |1 జనవరి 2014 |25 మే 2016 |2 సంవత్సరాలు, 145 రోజులు | bgcolor="{{party color|Indian National Congress}}" | |- | rowspan="2" |23 | rowspan="2" |[[దస్త్రం:Chief_Minister_Pinarayi_Vijayan_2023.tif|156x156px]] | rowspan="2" |[[పిన‌ర‌యి విజ‌య‌న్|పినరయి విజయన్]] {{చిన్న|(ముఖ్యమంత్రి)}} | rowspan="2" |[[ధర్మదం శాసనసభ నియోజకవర్గం|ధర్మదం]] |25 మే 2016 |3 మే 2021 | rowspan="2" |9 సంవత్సరాలు, 358 రోజులు | rowspan="2" |[[కమ్యూనిస్టు పార్టీ ఆఫ్ ఇండియా (మార్క్సిస్టు)|కమ్యూనిస్టు పార్టీ ఆఫ్ ఇండియా (మార్క్సిస్ట్)]] | bgcolor="{{party color|Communist Party of India (Marxist)}}" | |[[విజయన్ మొదటి మంత్రివర్గం|మొదటి విజయన్ మంత్రిత్వ శాఖ]] |- |20 మే 2021 |18 మే 2026 | bgcolor="{{party color|Communist Party of India (Marxist)}}" | |[[విజయన్ రెండో మంత్రివర్గం|రెండవ విజయన్ మంత్రిత్వ శాఖ]] |- |24 |[[దస్త్రం:Ramesh-chennithala-3453.jpg|156x156px]] |[[రమేష్ చెన్నితాల|రమేష్ చెన్నితల]] |[[హరిపాడ్ శాసనసభ నియోజకవర్గం|హరిపాడ్]] |18 మే 2026 |[[పదవిలో ఉన్న వ్యక్తి|నిటారుగా]] |{{For year month day|2026|05|18}} |[[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్]] | bgcolor="{{party color|Indian National Congress}}" | |[[వి. డి. సతీశన్ మంత్రివర్గం|సతీసన్ మంత్రిత్వ శాఖ]] |} == మూలాలు == {{మూలాలజాబితా}} rn09mybwybwra2lrps2g8kxnid1m0tk 4908500 4908499 2026-07-19T18:56:11Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 /* నాయకత్వం & పరిపాలన */ 4908500 wikitext text/x-wiki {{Infobox government agency | name = హోం శాఖ | native_name = | native_name_a = {{lang|ml|ആഭ്യന്തര വകുപ്പ്, കേരളം}} | type = Department | logo = Government of Kerala Logo.svg | logo_size = 340 px | logo_caption = | logo_alt = | seal = | seal_size = 340 px | seal_caption = | seal_alt = | formed =1956 నవంబర్ 1 | jurisdiction = [[కేరళ ప్రభుత్వం]] | headquarters = గ్రౌండ్ ఫ్లోర్, మెయిన్ బ్లాక్, సెక్రటేరియట్, [[తిరువనంతపురం]] | coordinates = | employees = | budget = | minister1_name = రమేష్ చెన్నితాల | minister1_pfo = హోం & విజిలెన్స్ శాఖ మంత్రి | chief1_name = మిన్హాజ్ ఆలం<ref>https://www.thehindu.com/news/national/kerala/minhaj-alam-is-new-home-secretary/article71166767.ece</ref> ఐఏఎస్ | chief1_position = అదనపు ప్రధాన కార్యదర్శి (హోం శాఖ & విజిలెన్స్ శాఖ) | chief2_name = | chief2_position = | child1_agency = కేరళ పోలీస్ | child2_agency = కేరళ ఫైర్ అండ్ రెస్క్యూ సర్వీసెస్ | child3_agency = కేరళ జైళ్లు & దిద్దుబాటు సేవలు | child4_agency =ప్రాసిక్యూషన్ డైరెక్టరేట్ | website = {{URL|kerala.gov.in}} }} '''హోం శాఖ''' ([[మలయాళం]] هونينتر وقوپّ) అనేది [[కేరళ]] ప్రభుత్వ పరిపాలనా విభాగం. కేరళ రాష్ట్రంలో శాంతిభద్రతల నిర్వహణలో ఇది కీలక పాత్ర పోషిస్తుంది. ఈ విభాగం శాంతిభద్రతల నిర్వహణ, నేరాల నివారణ నియంత్రణ, నేరస్థుల విచారణ, పౌర & నేర న్యాయ పరిపాలనతో పాటు అగ్నిమాపక సేవలు, జైళ్ల పరిపాలనను పర్యవేక్షిస్తుంది. రాష్ట్ర పోలీసు, జైళ్లు & దిద్దుబాటు సేవలు, అగ్నిమాపక & రక్షణ సేవలు, పౌర రక్షణ, హోం గార్డుల పనితీరుకు కూడా ఈ విభాగం బాధ్యత వహిస్తుంది. ఈ విభాగం [[ఇండియన్ పోలీస్ సర్వీస్]] (ఐపిఎస్) (కేరళ కేడర్, కేరళ పోలీస్ సర్వీస్ (కెపిఎస్) కేడర్ నియంత్రణ అధికారం కూడా. ముఖ్యమంత్రి సాధారణంగా శాఖ మంత్రిగా పనిచేస్తారు, [[ప్రధాన కార్యదర్శి (భారతదేశం)|అదనపు ప్రధాన కార్యదర్శి]] (హోం & విజిలెన్స్) ఒక ఐఎఎస్ అధికారి, ఈ విభాగానికి పరిపాలనా అధిపతి.<ref>{{Cite web|title=Official Web Portal - Government of Kerala|url=https://kerala.gov.in/departmentdetail/MTUyMzQ0MzEuOTY=|access-date=2022-07-08|website=kerala.gov.in}}</ref><ref>{{Cite web|date=Jun 25, 2022|title=Kerala: V Venu appointed as new home secretary {{!}} Thiruvananthapuram News - Times of India|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/thiruvananthapuram/kerala-v-venu-appointed-as-new-home-secretary/articleshow/92449184.cms|access-date=2022-07-08|website=The Times of India|language=en}}</ref> [[రమేష్ చెన్నితాల|రమేష్ చెన్నితల]] కేరళ ప్రస్తుత హోంమంత్రి.<ref>{{Cite web|title=Official Web Portal - Government of Kerala|url=https://kerala.gov.in/departmentdetail/MTUyMzQ0MzEuOTY=|access-date=2022-07-08|website=kerala.gov.in}}</ref> == నాయకత్వం & పరిపాలన == హోం శాఖకు హోం మంత్రి నాయకత్వం వహిస్తారు, ఆయన విధానపరమైన నిర్ణయాలు తీసుకోవడానికి, వ్యూహాత్మక దిశను అందించడానికి బాధ్యత వహించే రాజకీయ నియమితుడు. హోం శాఖకు బాధ్యత వహిస్తున్న మంత్రి శ్రీ [[రమేష్ చెన్నితాల|రమేష్ చెన్నితల]], హోం వ్యవహారాలు, విజిలెన్స్ మంత్రి. [[ప్రధాన కార్యదర్శి (భారతదేశం)|అదనపు ప్రధాన కార్యదర్శి]] (హోం & విజిలెన్స్), సీనియర్ [[ఇండియన్ అడ్మినిస్ట్రేటివ్ సర్వీస్|ఐఏఎస్]] అధికారి, ''హోం కార్యదర్శి'' అని కూడా పిలుస్తారు, అతను విభాగం రోజువారీ పరిపాలనా వ్యవహారాలను నిర్వహిస్తాడు.<ref>{{Cite web|date=24 June 2022|title=Kerala govt appoints Dr V Venu as state Home Secretary|url=https://english.mathrubhumi.com/news/kerala/kerala-govt-appoints-dr-v-venu-as-state-home-secretary-1.7633174}}</ref> హోం శాఖ 21 విభాగాలుగా విభజించబడింది, అవి A, B, C, D, E, F, G, H, J, K, L, M, N, PS, అటెస్టేషన్, SC, SSA, SSB, ప్రతి ఒక్కటి నిర్దిష్ట పరిపాలనా, క్రియాత్మక విషయాలను నిర్వహిస్తుంది.<ref name=":0">{{Cite web|title=Functional structure of Home Department|url=https://kerala.gov.in/appdepartmentdetail/NTI1MzI1LjI0|url-status=live|website=[[Government of Kerala]] Portal}}</ref> ప్రతి విభాగానికి పని స్వభావాన్ని బట్టి అదనపు కార్యదర్శి, సంయుక్త కార్యదర్శి, ఉప కార్యదర్శి లేదా అండర్ సెక్రటరీ నాయకత్వం వహిస్తారు. పోలీసు పరిపాలన, జైళ్లు, అగ్నిమాపక, రక్షణ సేవలు, ప్రాసిక్యూషన్, పౌర & నేర న్యాయ పరిపాలన, అంతర్గత భద్రత వంటి నిర్దిష్ట విషయాలను నిర్వహించడానికి వారు బాధ్యత వహిస్తారు.<ref>{{Cite web|title=Work allocation|url=https://kerala.gov.in/appdepartmentdetail/NTI1MzI1LjI0}}</ref> సచివాలయంలోని అధికార క్రమం ఈ క్రింది విధంగా ఉంటుంది: అదనపు ప్రధాన కార్యదర్శి (లేదా ప్రధాన కార్యదర్శి ), ప్రత్యేక కార్యదర్శి, అదనపు కార్యదర్శి, సంయుక్త కార్యదర్శి, ఉప కార్యదర్శి, అండర్ సెక్రటరీ, ఆ తర్వాత సెక్షన్ అధికారులు, ఇతర సహాయక సిబ్బంది. == ఉప-విభాగాలు == * '''శాంతిభద్రతలు'''<ref name=":0" /> ** పోలీసులు ** నేర పరిశోధన (క్రైమ్ బ్రాంచ్) ** ప్రాసిక్యూషన్ ** విఐపి భద్రత ** ఆయుధాలు, మందుగుండు సామగ్రి చట్టం ** పేలుడు పదార్థాలు ** ఢిల్లీ ప్రత్యేక పోలీసు స్థాపన చట్టం ** టాడా (ఉగ్రవాదులు, విద్రోహ కార్యకలాపాల (నివారణ) చట్టం) ** రసాయన పరీక్షకుడి ప్రయోగశాల * '''ప్రజా భద్రత''' ** అంతర్గత భద్రత ** పౌర రక్షణ, హోంగార్డ్స్ ** అగ్నిమాపక, రెస్క్యూ సేవలు ** సెన్సార్‌షిప్ * '''న్యాయ పరిపాలన''' ** న్యాయ పరిపాలనకు సంబంధించిన అన్ని విషయాలు, సివిల్, క్రిమినల్ చట్టంతో సహా, ( హైకోర్టు మినహా ) కోర్టుల నిర్మాణం, వ్యవస్థీకరణ, అలాగే హైకోర్టు కార్యాలయాలు, సిబ్బందికి సంబంధించిన విషయాలు. * '''జైళ్లు''' ** జైళ్ల పరిపాలన ** జైళ్లు, దిద్దుబాటు సేవల విభాగం * '''విదేశీయులు, పాస్‌పోర్ట్, వీసా''' == సంబంధిత విభాగాలు / డైరెక్టరేట్లు == కింది విభాగాలు, ఏజెన్సీలు హోం శాఖ పరిపాలనా నియంత్రణలో పనిచేస్తాయి: * కేరళ పోలీస్ శాఖ * కేరళ అగ్నిమాపక, రెస్క్యూ సేవలు * కేరళ జైళ్లు, దిద్దుబాటు సేవలు * కేరళ పౌర రక్షణ, హోంగార్డ్స్ * ప్రాసిక్యూషన్ డైరెక్టరేట్ * రసాయన పరీక్షకుల ప్రయోగశాల * కేరళ రాష్ట్ర ఫోరెన్సిక్ సైన్స్ ప్రయోగశాల ఈ విభాగాలన్నీ హోం శాఖ ద్వారా పరస్పరం అనుసంధానించబడి, సమన్వయం చేయబడతాయి.<ref>{{Cite web|title=Know the Department – KERALA FIRE AND RESCUE SERVICES|url=http://fire.kerala.gov.in/en/2021/02/24/know-the-department/|access-date=2022-07-08|website=fire.kerala.gov.in}}</ref><ref>{{Cite web|title=Prisons Headquarters|url=https://keralaprisons.gov.in/prisons-headquarters.html|access-date=2022-07-08|website=keralaprisons.gov.in}}</ref><ref>{{Cite web|title=Official Website of Kerala Police - Governance|url=https://keralapolice.gov.in/page/governance|access-date=2022-07-08|website=keralapolice.gov.in}}</ref> === విభాగాధిపతులు (HODలు) === {| class="wikitable" !స్థానం !ప్రస్తుత పదవిలో ఉన్నవారు !విభాగం |- |డిజిపి & రాష్ట్ర పోలీస్ చీఫ్ , కేరళ |రవాడ చంద్రశేఖర్ ఐపిఎస్ |కేరళ పోలీసులు |- |అగ్నిమాపక, రెస్క్యూ సేవల డైరెక్టర్ జనరల్ , పౌర రక్షణ, హోం గార్డ్స్ |నితిన్ అగర్వాల్ ఐపిఎస్ |కేరళ అగ్నిమాపక, రెస్క్యూ సేవలు |- |జైళ్లు, దిద్దుబాటు సేవల డైరెక్టర్ జనరల్ |ఎస్. శ్రీజిత్ ఐపిఎస్ ఎడిజిపి |కేరళ జైళ్లు, దిద్దుబాటు సేవలు |- |డైరెక్టర్ జనరల్ ఆఫ్ ప్రాసిక్యూషన్ |అడ్వా. టిఎ షాజీ |ప్రాసిక్యూషన్ డైరెక్టరేట్ |- |చైర్మన్, మేనేజింగ్ డైరెక్టర్ |ఎస్. శ్యామ్ సుందర్ ఐపిఎస్ ఐజిపి<ref>{{Cite web|title=Kerala Police Housing & Construction Corporation Limited|url=https://kphccltd.kerala.gov.in/page/board-of-directors|website=KPHCC Ltd.}}</ref> |కేరళ పోలీస్ హౌసింగ్ & కన్స్ట్రక్షన్ కార్పొరేషన్ |- |ప్రధాన రసాయన పరీక్షకుడు |ఎన్.కె. రంజిత్<ref>{{Cite web|title=Department of Chemical Examiner's Laboratory, Government of Kerala|url=https://www.celd.kerala.gov.in/English/index.php}}</ref> |రసాయన పరీక్షకుల ప్రయోగశాల |} == చట్టబద్ధమైన సంస్థలు == {| class="wikitable sortable" |+ !క్ర. సం. !సంస్థ / అధికారం !రకం !చట్టపరమైన ఆధారం / స్థాపన |- |1 |రాష్ట్ర పోలీసు ఫిర్యాదుల అథారిటీ (SPCA) |చట్టబద్ధమైన / పాక్షిక-న్యాయాధికారం |కేరళ పోలీస్ చట్టం, 2011 (*ప్రకాష్ సింగ్ వర్సెస్ యూనియన్ ఆఫ్ ఇండియా*, 2006 కేసులో సుప్రీం కోర్టు ఆదేశాల ఆధారంగా) |- |2 |జిల్లా పోలీసు ఫిర్యాదుల అధికారులు |చట్టబద్ధమైన / పాక్షిక-న్యాయాధికారం |కేరళ పోలీస్ చట్టం, 2011 |- |3 |కేరళ పోలీస్ హౌసింగ్ అండ్ కన్స్ట్రక్షన్ కార్పొరేషన్ లిమిటెడ్ (KPHCC) |ప్రభుత్వ రంగ సంస్థ (ప్రభుత్వ కంపెనీ) |కంపెనీల చట్టం, 1956 |} == కేరళ హోం మంత్రుల జాబితా == {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" ! rowspan="2" scope="col" |{{Abbr|No.|Number}} ! rowspan="2" |ఫోటో ! rowspan="2" |పేరు. ! rowspan="2" |నియోజకవర్గ ! colspan="3" |పదవీకాలం ! colspan="2" rowspan="2" |పార్టీ ! rowspan="2" |మంత్రిత్వ శాఖ |- !నుండి !వరకు !ఆఫీసులో రోజులు |- |1 |[[దస్త్రం:EMS_Namboodiripad_2001_stamp_of_India_(cropped)_1.jpg|156x156px]] |'''[[ఇ.ఎం.ఎస్.నంబూద్రిపాద్|ఇ. ఎమ్. ఎస్. నంబూదిరి పాడ్]]''' {{చిన్న|(ముఖ్యమంత్రి)}} |[[త్రికరిపూర్ శాసనసభ నియోజకవర్గం|నీలేశ్వరం]] |5 ఏప్రిల్ 1957 |1959 జూలై 31 |{{Age in years and days|1957|4|5|1959|7|31}} |[[కమ్యూనిస్టు పార్టీ ఆఫ్ ఇండియా (సి.పి.ఐ)|కమ్యూనిస్టు పార్టీ ఆఫ్ ఇండియా]] | bgcolor="{{party color|Communist Party of India}}" | |మొదటి నంబూదిరిప్పాడ్ మంత్రిత్వ శాఖ |- |2 |[[దస్త్రం:P._T._Chacko_(image).png|156x156px]] |[[పి.టి. చాకో|పి. టి. చాకో]] |మీనాచిల్ |22 ఫిబ్రవరి 1960 |20 ఫిబ్రవరి 1964 |3 సంవత్సరాలు, 363 రోజులు |[[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్]] | bgcolor="{{party color|Indian National Congress}}" | |పట్టోమ్ మంత్రిత్వ శాఖ శంకర్ మంత్రిత్వ శాఖ |- |3 |[[దస్త్రం:EMS_Namboodiripad_2001_stamp_of_India_(cropped)_1.jpg|156x156px]] |[[ఇ.ఎం.ఎస్.నంబూద్రిపాద్|ఇ. ఎమ్. ఎస్. నంబూదిరి పాడ్]] {{చిన్న|(ముఖ్యమంత్రి)}} |[[పట్టాంబి శాసనసభ నియోజకవర్గం|పట్టంబి]] |6 మార్చి 1967 |1 నవంబర్ 1969 |{{Age in years and days|1967|3|6|1969|11|1}} |[[కమ్యూనిస్టు పార్టీ ఆఫ్ ఇండియా (మార్క్సిస్టు)|కమ్యూనిస్టు పార్టీ ఆఫ్ ఇండియా (మార్క్సిస్ట్)]] | bgcolor="{{party color|Communist Party of India (Marxist)}}" | |రెండవ నంబూదిరిప్పాడ్ మంత్రిత్వ శాఖ |- | rowspan="2" |4 | rowspan="2" |[[దస్త్రం:Indian_Union_Muslim_League_leader_C._H._Mohammed_Koya.jpg|156x156px]] | rowspan="2" |సి. హెచ్. మహ్మద్ కోయా |[[మంకాడ శాసనసభ నియోజకవర్గం|మంకడ]] |01 నవంబర్ 1969 |1970 ఆగస్టు 01 |{{Age in years and days nts|01 November 1969|01 August 1970}} | rowspan="2" |[[ఇండియన్ యూనియన్ ముస్లిం లీగ్]] | bgcolor="{{party color|Indian Union Muslim League}}" | |మొదటి సి. అచ్యుత మీనన్ మంత్రిత్వ శాఖ |- |[[కొండొట్టి శాసనసభ నియోజకవర్గం|కొండొట్టి]] |04 అక్టోబర్ 1970 |1973 మార్చి 01 |{{Age in years and days nts|04 October 1970|01 March 1973}} | bgcolor="{{party color|Indian Union Muslim League}}" | | rowspan="2" |రెండవ సి. అచ్యుత మీనన్ మంత్రిత్వ శాఖ |- |5 |[[దస్త్రం:Karunakaran_Kannoth.jpg|156x156px]] |[[కె. కరుణాకరన్]] |మాలా |25 సెప్టెంబరు 1971 |25 మార్చి 1977 | |[[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్]] | bgcolor="{{party color|Indian National Congress}}" | |- |6 |[[దస్త్రం:K._M._Mani_portrait.jpg|156x156px]] |కె. ఎం. మణి |[[పాలా శాసనసభ నియోజకవర్గం|పాలా]] |25 మార్చి 1977 |21 డిసెంబర్ 1977 | | rowspan="3" |[[కేరళ కాంగ్రెస్]] | bgcolor="{{party color|Kerala Congress}}" | |మొదటి కరుణాకరన్ మంత్రిత్వ శాఖ మొదటి ఆంటోనీ మంత్రిత్వ శాఖ |- |7 |[[దస్త్రం:P.J_Joseph.jpg|156x156px]] |పి. జె. జోసెఫ్ |[[తోడుపుజా శాసనసభ నియోజకవర్గం|తొడుపుళా]] |4 జనవరి 1978 |26 సెప్టెంబర్ 1978 | | bgcolor="{{party color|Kerala Congress}}" | |మొదటి ఆంటోనీ మంత్రిత్వ శాఖ |- |8 |[[దస్త్రం:K._M._Mani_portrait.jpg|156x156px]] |కె. ఎం. మణి |[[పాలా శాసనసభ నియోజకవర్గం|పాలా]] |4 అక్టోబర్ 1978 |26 జూలై 1979 | | bgcolor="{{party color|Kerala Congress}}" | |పి. కె. వాసుదేవన్ నాయర్ మంత్రిత్వ శాఖ |- |9 |[[దస్త్రం:Indian_Union_Muslim_League_leader_C._H._Mohammed_Koya.jpg|156x156px]] |సి. హెచ్. మహ్మద్ కోయా {{చిన్న|(ముఖ్యమంత్రి)}} |[[మలప్పురం శాసనసభ నియోజకవర్గం|మలప్పురం]] |12 అక్టోబర్ 1979 |1 డిసెంబర్ 1979 |{{Age in years and days nts|12 October 1979|1 December 1979}} |[[ఇండియన్ యూనియన్ ముస్లిం లీగ్]] | bgcolor="{{party color|Indian Union Muslim League}}" | |కోయా మంత్రిత్వ శాఖ |- |10 | |టి. కె. రామకృష్ణన్ | |జనవరి 25,1980 |20 అక్టోబర్ 1981 |{{Age in years and days|1980|1|25|1981|10|20}} |[[కమ్యూనిస్టు పార్టీ ఆఫ్ ఇండియా (మార్క్సిస్టు)|కమ్యూనిస్టు పార్టీ ఆఫ్ ఇండియా (మార్క్సిస్ట్)]] | bgcolor="{{party color|Communist Party of India (Marxist)}}" | |మొదటి నయనార్ మంత్రిత్వ శాఖ |- |11 |[[దస్త్రం:Oommen_Chandy_2013_4.JPG|156x156px]] |[[ఊమెన్ చాందీ]] |[[పుత్తుపల్లి శాసనసభ నియోజకవర్గం|పుత్తుప్పల్లి]] |28 డిసెంబర్ 1981 |1982 మార్చి 17 |{{Age in years and days|1981|12|28|1982|3|17}} | rowspan="2" |[[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్]] | bgcolor="{{party color|Indian National Congress}}" | |రెండవ కరుణాకరన్ మంత్రిత్వ శాఖ |- |12 |[[దస్త్రం:Vayalar_Ravi-crop.jpg|156x156px]] |[[వాయలార్ రవి|వయలార్ రవి]] |[[చేర్తాల శాసనసభ నియోజకవర్గం|చేర్తల]] |1982 మే 24 |24 మే 1986 |4 సంవత్సరాలు | bgcolor="{{party color|Indian National Congress}}" | |మూడో కరుణాకరన్ మంత్రివర్గం |- |13 |[[దస్త్రం:E.K.Nayanar_1.jpg|156x156px]] |ఇ. కె. నయనార్ {{చిన్న|(ముఖ్యమంత్రి)}} |[[త్రికరిపూర్ శాసనసభ నియోజకవర్గం|త్రికరిపూర్]] |26 మార్చి 1987 |24 జూన్ 1991 |{{Age in years and days|1987|3|26|1991|6|24}} |[[కమ్యూనిస్టు పార్టీ ఆఫ్ ఇండియా (మార్క్సిస్టు)|కమ్యూనిస్టు పార్టీ ఆఫ్ ఇండియా (మార్క్సిస్ట్)]] | bgcolor="{{party color|Communist Party of India (Marxist)}}" | |రెండవ నయనార్ మంత్రిత్వ శాఖ |- |14 |[[దస్త్రం:Karunakaran_Kannoth.jpg|156x156px]] |[[కె. కరుణాకరన్]] {{చిన్న|(ముఖ్యమంత్రి)}} |మాలా |24 జూన్ 1991 |1995 మార్చి 22 |{{Age in years and days|1991|6|24|1995|3|22}} | rowspan="2" |[[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్]] | bgcolor="{{party color|Indian National Congress}}" | |నాలుగో కరుణాకరన్ మంత్రివర్గం |- |15 |[[దస్త్రం:A._K._Antony.jpg|156x156px]] |[[ఎ.కె.ఆంటోనీ|ఎ. కె. ఆంటోనీ]] {{చిన్న|(ముఖ్యమంత్రి)}} |[[తిరురంగడి శాసనసభ నియోజకవర్గం|తిరూరంగాడి]] |1995 మార్చి 22 |20 మే 1996 |{{Age in years and days|1995|3|22|1996|5|20}} | bgcolor="{{party color|Indian National Congress}}" | |రెండవ ఆంటోనీ మంత్రిత్వ శాఖ |- |16 |[[దస్త్రం:E.K.Nayanar_1.jpg|156x156px]] |ఇ. కె. నయనార్ {{చిన్న|(ముఖ్యమంత్రి)}} |[[తలస్సేరి శాసనసభ నియోజకవర్గం|తలసేరి]] |20 మే 1996 |17 మే 2001 |{{Age in years and days|1996|5|20|2001|5|17}} |[[కమ్యూనిస్టు పార్టీ ఆఫ్ ఇండియా (మార్క్సిస్టు)|కమ్యూనిస్టు పార్టీ ఆఫ్ ఇండియా (మార్క్సిస్ట్)]] | bgcolor="{{party color|Communist Party of India (Marxist)}}" | |మూడవ నయనార్ మంత్రిత్వ శాఖ |- |17 |[[దస్త్రం:A._K._Antony.jpg|156x156px]] |[[ఎ.కె.ఆంటోనీ|ఎ. కె. ఆంటోనీ]] {{చిన్న|(ముఖ్యమంత్రి)}} |[[చేర్తాల శాసనసభ నియోజకవర్గం|చేర్తల]] |17 మే 2001 |31 ఆగస్టు 2004 |{{Age in years and days|2001|5|17|2004|8|31}} | rowspan="2" |[[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్]] | bgcolor="{{party color|Indian National Congress}}" | |[[ఆంటోనీ మూడవ మంత్రివర్గం|మూడవ ఆంటోనీ మంత్రిత్వ శాఖ]] |- |19 |[[దస్త్రం:Oommen_Chandy_2013_4.JPG|156x156px]] |[[ఊమెన్ చాందీ]] {{చిన్న|(ముఖ్యమంత్రి)}} |[[పుత్తుపల్లి శాసనసభ నియోజకవర్గం|పుత్తుప్పల్లి]] |31 ఆగస్టు 2004 |18 మే 2006 |{{Age in years and days|2004|8|31|2006|5|18}} | bgcolor="{{party color|Indian National Congress}}" | |[[చాండీ మొదటి మంత్రివర్గం|మొదటి చాండీ మంత్రిత్వ శాఖ]] |- |20 |[[దస్త్రం:KodiyeriBalakrishnan.jpg|156x156px]] |[[కె.బాలకృష్ణన్|కొడియేరి బాలకృష్ణన్]] |[[తలస్సేరి శాసనసభ నియోజకవర్గం|తలసేరి]] |18 మే 2006 |16 మే 2011 |4 సంవత్సరాలు, 363 రోజులు |[[కమ్యూనిస్టు పార్టీ ఆఫ్ ఇండియా (మార్క్సిస్టు)|కమ్యూనిస్టు పార్టీ ఆఫ్ ఇండియా (మార్క్సిస్ట్)]] | bgcolor="{{party color|Communist Party of India (Marxist)}}" | |[[అచ్యుతానందన్ మంత్రివర్గం|అచ్యుతానందన్ మంత్రిత్వ శాఖ]] |- | |[[దస్త్రం:Oommen_Chandy_2013_4.JPG|156x156px]] |[[ఊమెన్ చాందీ]] {{చిన్న|(ముఖ్యమంత్రి)}} |[[పుత్తుపల్లి శాసనసభ నియోజకవర్గం|పుత్తుప్పల్లి]] |18 మే 2011 |12 ఏప్రిల్ 2012 |330 రోజులు | rowspan="3" |[[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్]] | | rowspan="3" |[[చాండీ రెండవ మంత్రివర్గం|రెండవ చాండీ మంత్రిత్వ శాఖ]] |- |21 |[[దస్త్రం:Thiruvanchoor_Radhakrishnan.jpg|156x156px]] |[[తిరువంచూర్ రాధాకృష్ణన్]] |[[కొట్టాయం శాసనసభ నియోజకవర్గం|కొట్టాయం]] |12 ఏప్రిల్ 2012 |31 డిసెంబర్ 2013 |1 సంవత్సరం, 263 రోజులు | bgcolor="{{party color|Indian National Congress}}" | |- |22 |[[దస్త్రం:Ramesh-chennithala-3453.jpg|156x156px]] |[[రమేష్ చెన్నితాల|రమేష్ చెన్నితల]] |[[హరిపాడ్ శాసనసభ నియోజకవర్గం|హరిపాడ్]] |1 జనవరి 2014 |25 మే 2016 |2 సంవత్సరాలు, 145 రోజులు | bgcolor="{{party color|Indian National Congress}}" | |- | rowspan="2" |23 | rowspan="2" |[[దస్త్రం:Chief_Minister_Pinarayi_Vijayan_2023.tif|156x156px]] | rowspan="2" |[[పిన‌ర‌యి విజ‌య‌న్|పినరయి విజయన్]] {{చిన్న|(ముఖ్యమంత్రి)}} | rowspan="2" |[[ధర్మదం శాసనసభ నియోజకవర్గం|ధర్మదం]] |25 మే 2016 |3 మే 2021 | rowspan="2" |9 సంవత్సరాలు, 358 రోజులు | rowspan="2" |[[కమ్యూనిస్టు పార్టీ ఆఫ్ ఇండియా (మార్క్సిస్టు)|కమ్యూనిస్టు పార్టీ ఆఫ్ ఇండియా (మార్క్సిస్ట్)]] | bgcolor="{{party color|Communist Party of India (Marxist)}}" | |[[విజయన్ మొదటి మంత్రివర్గం|మొదటి విజయన్ మంత్రిత్వ శాఖ]] |- |20 మే 2021 |18 మే 2026 | bgcolor="{{party color|Communist Party of India (Marxist)}}" | |[[విజయన్ రెండో మంత్రివర్గం|రెండవ విజయన్ మంత్రిత్వ శాఖ]] |- |24 |[[దస్త్రం:Ramesh-chennithala-3453.jpg|156x156px]] |[[రమేష్ చెన్నితాల|రమేష్ చెన్నితల]] |[[హరిపాడ్ శాసనసభ నియోజకవర్గం|హరిపాడ్]] |18 మే 2026 |[[పదవిలో ఉన్న వ్యక్తి|నిటారుగా]] |{{For year month day|2026|05|18}} |[[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్]] | bgcolor="{{party color|Indian National Congress}}" | |[[వి. డి. సతీశన్ మంత్రివర్గం|సతీసన్ మంత్రిత్వ శాఖ]] |} == మూలాలు == {{మూలాలజాబితా}} 2yg48s7zkwidw30n7ttk8iimglcd4y6 4908505 4908500 2026-07-19T18:59:01Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 [[వర్గం:కేరళ ప్రభుత్వ విభాగాలు]] ను చేర్చారు (హాట్‌కేట్ ఉపయోగించి) 4908505 wikitext text/x-wiki {{Infobox government agency | name = హోం శాఖ | native_name = | native_name_a = {{lang|ml|ആഭ്യന്തര വകുപ്പ്, കേരളം}} | type = Department | logo = Government of Kerala Logo.svg | logo_size = 340 px | logo_caption = | logo_alt = | seal = | seal_size = 340 px | seal_caption = | seal_alt = | formed =1956 నవంబర్ 1 | jurisdiction = [[కేరళ ప్రభుత్వం]] | headquarters = గ్రౌండ్ ఫ్లోర్, మెయిన్ బ్లాక్, సెక్రటేరియట్, [[తిరువనంతపురం]] | coordinates = | employees = | budget = | minister1_name = రమేష్ చెన్నితాల | minister1_pfo = హోం & విజిలెన్స్ శాఖ మంత్రి | chief1_name = మిన్హాజ్ ఆలం<ref>https://www.thehindu.com/news/national/kerala/minhaj-alam-is-new-home-secretary/article71166767.ece</ref> ఐఏఎస్ | chief1_position = అదనపు ప్రధాన కార్యదర్శి (హోం శాఖ & విజిలెన్స్ శాఖ) | chief2_name = | chief2_position = | child1_agency = కేరళ పోలీస్ | child2_agency = కేరళ ఫైర్ అండ్ రెస్క్యూ సర్వీసెస్ | child3_agency = కేరళ జైళ్లు & దిద్దుబాటు సేవలు | child4_agency =ప్రాసిక్యూషన్ డైరెక్టరేట్ | website = {{URL|kerala.gov.in}} }} '''హోం శాఖ''' ([[మలయాళం]] هونينتر وقوپّ) అనేది [[కేరళ]] ప్రభుత్వ పరిపాలనా విభాగం. కేరళ రాష్ట్రంలో శాంతిభద్రతల నిర్వహణలో ఇది కీలక పాత్ర పోషిస్తుంది. ఈ విభాగం శాంతిభద్రతల నిర్వహణ, నేరాల నివారణ నియంత్రణ, నేరస్థుల విచారణ, పౌర & నేర న్యాయ పరిపాలనతో పాటు అగ్నిమాపక సేవలు, జైళ్ల పరిపాలనను పర్యవేక్షిస్తుంది. రాష్ట్ర పోలీసు, జైళ్లు & దిద్దుబాటు సేవలు, అగ్నిమాపక & రక్షణ సేవలు, పౌర రక్షణ, హోం గార్డుల పనితీరుకు కూడా ఈ విభాగం బాధ్యత వహిస్తుంది. ఈ విభాగం [[ఇండియన్ పోలీస్ సర్వీస్]] (ఐపిఎస్) (కేరళ కేడర్, కేరళ పోలీస్ సర్వీస్ (కెపిఎస్) కేడర్ నియంత్రణ అధికారం కూడా. ముఖ్యమంత్రి సాధారణంగా శాఖ మంత్రిగా పనిచేస్తారు, [[ప్రధాన కార్యదర్శి (భారతదేశం)|అదనపు ప్రధాన కార్యదర్శి]] (హోం & విజిలెన్స్) ఒక ఐఎఎస్ అధికారి, ఈ విభాగానికి పరిపాలనా అధిపతి.<ref>{{Cite web|title=Official Web Portal - Government of Kerala|url=https://kerala.gov.in/departmentdetail/MTUyMzQ0MzEuOTY=|access-date=2022-07-08|website=kerala.gov.in}}</ref><ref>{{Cite web|date=Jun 25, 2022|title=Kerala: V Venu appointed as new home secretary {{!}} Thiruvananthapuram News - Times of India|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/thiruvananthapuram/kerala-v-venu-appointed-as-new-home-secretary/articleshow/92449184.cms|access-date=2022-07-08|website=The Times of India|language=en}}</ref> [[రమేష్ చెన్నితాల|రమేష్ చెన్నితల]] కేరళ ప్రస్తుత హోంమంత్రి.<ref>{{Cite web|title=Official Web Portal - Government of Kerala|url=https://kerala.gov.in/departmentdetail/MTUyMzQ0MzEuOTY=|access-date=2022-07-08|website=kerala.gov.in}}</ref> == నాయకత్వం & పరిపాలన == హోం శాఖకు హోం మంత్రి నాయకత్వం వహిస్తారు, ఆయన విధానపరమైన నిర్ణయాలు తీసుకోవడానికి, వ్యూహాత్మక దిశను అందించడానికి బాధ్యత వహించే రాజకీయ నియమితుడు. హోం శాఖకు బాధ్యత వహిస్తున్న మంత్రి శ్రీ [[రమేష్ చెన్నితాల|రమేష్ చెన్నితల]], హోం వ్యవహారాలు, విజిలెన్స్ మంత్రి. [[ప్రధాన కార్యదర్శి (భారతదేశం)|అదనపు ప్రధాన కార్యదర్శి]] (హోం & విజిలెన్స్), సీనియర్ [[ఇండియన్ అడ్మినిస్ట్రేటివ్ సర్వీస్|ఐఏఎస్]] అధికారి, ''హోం కార్యదర్శి'' అని కూడా పిలుస్తారు, అతను విభాగం రోజువారీ పరిపాలనా వ్యవహారాలను నిర్వహిస్తాడు.<ref>{{Cite web|date=24 June 2022|title=Kerala govt appoints Dr V Venu as state Home Secretary|url=https://english.mathrubhumi.com/news/kerala/kerala-govt-appoints-dr-v-venu-as-state-home-secretary-1.7633174}}</ref> హోం శాఖ 21 విభాగాలుగా విభజించబడింది, అవి A, B, C, D, E, F, G, H, J, K, L, M, N, PS, అటెస్టేషన్, SC, SSA, SSB, ప్రతి ఒక్కటి నిర్దిష్ట పరిపాలనా, క్రియాత్మక విషయాలను నిర్వహిస్తుంది.<ref name=":0">{{Cite web|title=Functional structure of Home Department|url=https://kerala.gov.in/appdepartmentdetail/NTI1MzI1LjI0|url-status=live|website=[[Government of Kerala]] Portal}}</ref> ప్రతి విభాగానికి పని స్వభావాన్ని బట్టి అదనపు కార్యదర్శి, సంయుక్త కార్యదర్శి, ఉప కార్యదర్శి లేదా అండర్ సెక్రటరీ నాయకత్వం వహిస్తారు. పోలీసు పరిపాలన, జైళ్లు, అగ్నిమాపక, రక్షణ సేవలు, ప్రాసిక్యూషన్, పౌర & నేర న్యాయ పరిపాలన, అంతర్గత భద్రత వంటి నిర్దిష్ట విషయాలను నిర్వహించడానికి వారు బాధ్యత వహిస్తారు.<ref>{{Cite web|title=Work allocation|url=https://kerala.gov.in/appdepartmentdetail/NTI1MzI1LjI0}}</ref> సచివాలయంలోని అధికార క్రమం ఈ క్రింది విధంగా ఉంటుంది: అదనపు ప్రధాన కార్యదర్శి (లేదా ప్రధాన కార్యదర్శి ), ప్రత్యేక కార్యదర్శి, అదనపు కార్యదర్శి, సంయుక్త కార్యదర్శి, ఉప కార్యదర్శి, అండర్ సెక్రటరీ, ఆ తర్వాత సెక్షన్ అధికారులు, ఇతర సహాయక సిబ్బంది. == ఉప-విభాగాలు == * '''శాంతిభద్రతలు'''<ref name=":0" /> ** పోలీసులు ** నేర పరిశోధన (క్రైమ్ బ్రాంచ్) ** ప్రాసిక్యూషన్ ** విఐపి భద్రత ** ఆయుధాలు, మందుగుండు సామగ్రి చట్టం ** పేలుడు పదార్థాలు ** ఢిల్లీ ప్రత్యేక పోలీసు స్థాపన చట్టం ** టాడా (ఉగ్రవాదులు, విద్రోహ కార్యకలాపాల (నివారణ) చట్టం) ** రసాయన పరీక్షకుడి ప్రయోగశాల * '''ప్రజా భద్రత''' ** అంతర్గత భద్రత ** పౌర రక్షణ, హోంగార్డ్స్ ** అగ్నిమాపక, రెస్క్యూ సేవలు ** సెన్సార్‌షిప్ * '''న్యాయ పరిపాలన''' ** న్యాయ పరిపాలనకు సంబంధించిన అన్ని విషయాలు, సివిల్, క్రిమినల్ చట్టంతో సహా, ( హైకోర్టు మినహా ) కోర్టుల నిర్మాణం, వ్యవస్థీకరణ, అలాగే హైకోర్టు కార్యాలయాలు, సిబ్బందికి సంబంధించిన విషయాలు. * '''జైళ్లు''' ** జైళ్ల పరిపాలన ** జైళ్లు, దిద్దుబాటు సేవల విభాగం * '''విదేశీయులు, పాస్‌పోర్ట్, వీసా''' == సంబంధిత విభాగాలు / డైరెక్టరేట్లు == కింది విభాగాలు, ఏజెన్సీలు హోం శాఖ పరిపాలనా నియంత్రణలో పనిచేస్తాయి: * కేరళ పోలీస్ శాఖ * కేరళ అగ్నిమాపక, రెస్క్యూ సేవలు * కేరళ జైళ్లు, దిద్దుబాటు సేవలు * కేరళ పౌర రక్షణ, హోంగార్డ్స్ * ప్రాసిక్యూషన్ డైరెక్టరేట్ * రసాయన పరీక్షకుల ప్రయోగశాల * కేరళ రాష్ట్ర ఫోరెన్సిక్ సైన్స్ ప్రయోగశాల ఈ విభాగాలన్నీ హోం శాఖ ద్వారా పరస్పరం అనుసంధానించబడి, సమన్వయం చేయబడతాయి.<ref>{{Cite web|title=Know the Department – KERALA FIRE AND RESCUE SERVICES|url=http://fire.kerala.gov.in/en/2021/02/24/know-the-department/|access-date=2022-07-08|website=fire.kerala.gov.in}}</ref><ref>{{Cite web|title=Prisons Headquarters|url=https://keralaprisons.gov.in/prisons-headquarters.html|access-date=2022-07-08|website=keralaprisons.gov.in}}</ref><ref>{{Cite web|title=Official Website of Kerala Police - Governance|url=https://keralapolice.gov.in/page/governance|access-date=2022-07-08|website=keralapolice.gov.in}}</ref> === విభాగాధిపతులు (HODలు) === {| class="wikitable" !స్థానం !ప్రస్తుత పదవిలో ఉన్నవారు !విభాగం |- |డిజిపి & రాష్ట్ర పోలీస్ చీఫ్ , కేరళ |రవాడ చంద్రశేఖర్ ఐపిఎస్ |కేరళ పోలీసులు |- |అగ్నిమాపక, రెస్క్యూ సేవల డైరెక్టర్ జనరల్ , పౌర రక్షణ, హోం గార్డ్స్ |నితిన్ అగర్వాల్ ఐపిఎస్ |కేరళ అగ్నిమాపక, రెస్క్యూ సేవలు |- |జైళ్లు, దిద్దుబాటు సేవల డైరెక్టర్ జనరల్ |ఎస్. శ్రీజిత్ ఐపిఎస్ ఎడిజిపి |కేరళ జైళ్లు, దిద్దుబాటు సేవలు |- |డైరెక్టర్ జనరల్ ఆఫ్ ప్రాసిక్యూషన్ |అడ్వా. టిఎ షాజీ |ప్రాసిక్యూషన్ డైరెక్టరేట్ |- |చైర్మన్, మేనేజింగ్ డైరెక్టర్ |ఎస్. శ్యామ్ సుందర్ ఐపిఎస్ ఐజిపి<ref>{{Cite web|title=Kerala Police Housing & Construction Corporation Limited|url=https://kphccltd.kerala.gov.in/page/board-of-directors|website=KPHCC Ltd.}}</ref> |కేరళ పోలీస్ హౌసింగ్ & కన్స్ట్రక్షన్ కార్పొరేషన్ |- |ప్రధాన రసాయన పరీక్షకుడు |ఎన్.కె. రంజిత్<ref>{{Cite web|title=Department of Chemical Examiner's Laboratory, Government of Kerala|url=https://www.celd.kerala.gov.in/English/index.php}}</ref> |రసాయన పరీక్షకుల ప్రయోగశాల |} == చట్టబద్ధమైన సంస్థలు == {| class="wikitable sortable" |+ !క్ర. సం. !సంస్థ / అధికారం !రకం !చట్టపరమైన ఆధారం / స్థాపన |- |1 |రాష్ట్ర పోలీసు ఫిర్యాదుల అథారిటీ (SPCA) |చట్టబద్ధమైన / పాక్షిక-న్యాయాధికారం |కేరళ పోలీస్ చట్టం, 2011 (*ప్రకాష్ సింగ్ వర్సెస్ యూనియన్ ఆఫ్ ఇండియా*, 2006 కేసులో సుప్రీం కోర్టు ఆదేశాల ఆధారంగా) |- |2 |జిల్లా పోలీసు ఫిర్యాదుల అధికారులు |చట్టబద్ధమైన / పాక్షిక-న్యాయాధికారం |కేరళ పోలీస్ చట్టం, 2011 |- |3 |కేరళ పోలీస్ హౌసింగ్ అండ్ కన్స్ట్రక్షన్ కార్పొరేషన్ లిమిటెడ్ (KPHCC) |ప్రభుత్వ రంగ సంస్థ (ప్రభుత్వ కంపెనీ) |కంపెనీల చట్టం, 1956 |} == కేరళ హోం మంత్రుల జాబితా == {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" ! rowspan="2" scope="col" |{{Abbr|No.|Number}} ! rowspan="2" |ఫోటో ! rowspan="2" |పేరు. ! rowspan="2" |నియోజకవర్గ ! colspan="3" |పదవీకాలం ! colspan="2" rowspan="2" |పార్టీ ! rowspan="2" |మంత్రిత్వ శాఖ |- !నుండి !వరకు !ఆఫీసులో రోజులు |- |1 |[[దస్త్రం:EMS_Namboodiripad_2001_stamp_of_India_(cropped)_1.jpg|156x156px]] |'''[[ఇ.ఎం.ఎస్.నంబూద్రిపాద్|ఇ. ఎమ్. ఎస్. నంబూదిరి పాడ్]]''' {{చిన్న|(ముఖ్యమంత్రి)}} |[[త్రికరిపూర్ శాసనసభ నియోజకవర్గం|నీలేశ్వరం]] |5 ఏప్రిల్ 1957 |1959 జూలై 31 |{{Age in years and days|1957|4|5|1959|7|31}} |[[కమ్యూనిస్టు పార్టీ ఆఫ్ ఇండియా (సి.పి.ఐ)|కమ్యూనిస్టు పార్టీ ఆఫ్ ఇండియా]] | bgcolor="{{party color|Communist Party of India}}" | |మొదటి నంబూదిరిప్పాడ్ మంత్రిత్వ శాఖ |- |2 |[[దస్త్రం:P._T._Chacko_(image).png|156x156px]] |[[పి.టి. చాకో|పి. టి. చాకో]] |మీనాచిల్ |22 ఫిబ్రవరి 1960 |20 ఫిబ్రవరి 1964 |3 సంవత్సరాలు, 363 రోజులు |[[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్]] | bgcolor="{{party color|Indian National Congress}}" | |పట్టోమ్ మంత్రిత్వ శాఖ శంకర్ మంత్రిత్వ శాఖ |- |3 |[[దస్త్రం:EMS_Namboodiripad_2001_stamp_of_India_(cropped)_1.jpg|156x156px]] |[[ఇ.ఎం.ఎస్.నంబూద్రిపాద్|ఇ. ఎమ్. ఎస్. నంబూదిరి పాడ్]] {{చిన్న|(ముఖ్యమంత్రి)}} |[[పట్టాంబి శాసనసభ నియోజకవర్గం|పట్టంబి]] |6 మార్చి 1967 |1 నవంబర్ 1969 |{{Age in years and days|1967|3|6|1969|11|1}} |[[కమ్యూనిస్టు పార్టీ ఆఫ్ ఇండియా (మార్క్సిస్టు)|కమ్యూనిస్టు పార్టీ ఆఫ్ ఇండియా (మార్క్సిస్ట్)]] | bgcolor="{{party color|Communist Party of India (Marxist)}}" | |రెండవ నంబూదిరిప్పాడ్ మంత్రిత్వ శాఖ |- | rowspan="2" |4 | rowspan="2" |[[దస్త్రం:Indian_Union_Muslim_League_leader_C._H._Mohammed_Koya.jpg|156x156px]] | rowspan="2" |సి. హెచ్. మహ్మద్ కోయా |[[మంకాడ శాసనసభ నియోజకవర్గం|మంకడ]] |01 నవంబర్ 1969 |1970 ఆగస్టు 01 |{{Age in years and days nts|01 November 1969|01 August 1970}} | rowspan="2" |[[ఇండియన్ యూనియన్ ముస్లిం లీగ్]] | bgcolor="{{party color|Indian Union Muslim League}}" | |మొదటి సి. అచ్యుత మీనన్ మంత్రిత్వ శాఖ |- |[[కొండొట్టి శాసనసభ నియోజకవర్గం|కొండొట్టి]] |04 అక్టోబర్ 1970 |1973 మార్చి 01 |{{Age in years and days nts|04 October 1970|01 March 1973}} | bgcolor="{{party color|Indian Union Muslim League}}" | | rowspan="2" |రెండవ సి. అచ్యుత మీనన్ మంత్రిత్వ శాఖ |- |5 |[[దస్త్రం:Karunakaran_Kannoth.jpg|156x156px]] |[[కె. కరుణాకరన్]] |మాలా |25 సెప్టెంబరు 1971 |25 మార్చి 1977 | |[[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్]] | bgcolor="{{party color|Indian National Congress}}" | |- |6 |[[దస్త్రం:K._M._Mani_portrait.jpg|156x156px]] |కె. ఎం. మణి |[[పాలా శాసనసభ నియోజకవర్గం|పాలా]] |25 మార్చి 1977 |21 డిసెంబర్ 1977 | | rowspan="3" |[[కేరళ కాంగ్రెస్]] | bgcolor="{{party color|Kerala Congress}}" | |మొదటి కరుణాకరన్ మంత్రిత్వ శాఖ మొదటి ఆంటోనీ మంత్రిత్వ శాఖ |- |7 |[[దస్త్రం:P.J_Joseph.jpg|156x156px]] |పి. జె. జోసెఫ్ |[[తోడుపుజా శాసనసభ నియోజకవర్గం|తొడుపుళా]] |4 జనవరి 1978 |26 సెప్టెంబర్ 1978 | | bgcolor="{{party color|Kerala Congress}}" | |మొదటి ఆంటోనీ మంత్రిత్వ శాఖ |- |8 |[[దస్త్రం:K._M._Mani_portrait.jpg|156x156px]] |కె. ఎం. మణి |[[పాలా శాసనసభ నియోజకవర్గం|పాలా]] |4 అక్టోబర్ 1978 |26 జూలై 1979 | | bgcolor="{{party color|Kerala Congress}}" | |పి. కె. వాసుదేవన్ నాయర్ మంత్రిత్వ శాఖ |- |9 |[[దస్త్రం:Indian_Union_Muslim_League_leader_C._H._Mohammed_Koya.jpg|156x156px]] |సి. హెచ్. మహ్మద్ కోయా {{చిన్న|(ముఖ్యమంత్రి)}} |[[మలప్పురం శాసనసభ నియోజకవర్గం|మలప్పురం]] |12 అక్టోబర్ 1979 |1 డిసెంబర్ 1979 |{{Age in years and days nts|12 October 1979|1 December 1979}} |[[ఇండియన్ యూనియన్ ముస్లిం లీగ్]] | bgcolor="{{party color|Indian Union Muslim League}}" | |కోయా మంత్రిత్వ శాఖ |- |10 | |టి. కె. రామకృష్ణన్ | |జనవరి 25,1980 |20 అక్టోబర్ 1981 |{{Age in years and days|1980|1|25|1981|10|20}} |[[కమ్యూనిస్టు పార్టీ ఆఫ్ ఇండియా (మార్క్సిస్టు)|కమ్యూనిస్టు పార్టీ ఆఫ్ ఇండియా (మార్క్సిస్ట్)]] | bgcolor="{{party color|Communist Party of India (Marxist)}}" | |మొదటి నయనార్ మంత్రిత్వ శాఖ |- |11 |[[దస్త్రం:Oommen_Chandy_2013_4.JPG|156x156px]] |[[ఊమెన్ చాందీ]] |[[పుత్తుపల్లి శాసనసభ నియోజకవర్గం|పుత్తుప్పల్లి]] |28 డిసెంబర్ 1981 |1982 మార్చి 17 |{{Age in years and days|1981|12|28|1982|3|17}} | rowspan="2" |[[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్]] | bgcolor="{{party color|Indian National Congress}}" | |రెండవ కరుణాకరన్ మంత్రిత్వ శాఖ |- |12 |[[దస్త్రం:Vayalar_Ravi-crop.jpg|156x156px]] |[[వాయలార్ రవి|వయలార్ రవి]] |[[చేర్తాల శాసనసభ నియోజకవర్గం|చేర్తల]] |1982 మే 24 |24 మే 1986 |4 సంవత్సరాలు | bgcolor="{{party color|Indian National Congress}}" | |మూడో కరుణాకరన్ మంత్రివర్గం |- |13 |[[దస్త్రం:E.K.Nayanar_1.jpg|156x156px]] |ఇ. కె. నయనార్ {{చిన్న|(ముఖ్యమంత్రి)}} |[[త్రికరిపూర్ శాసనసభ నియోజకవర్గం|త్రికరిపూర్]] |26 మార్చి 1987 |24 జూన్ 1991 |{{Age in years and days|1987|3|26|1991|6|24}} |[[కమ్యూనిస్టు పార్టీ ఆఫ్ ఇండియా (మార్క్సిస్టు)|కమ్యూనిస్టు పార్టీ ఆఫ్ ఇండియా (మార్క్సిస్ట్)]] | bgcolor="{{party color|Communist Party of India (Marxist)}}" | |రెండవ నయనార్ మంత్రిత్వ శాఖ |- |14 |[[దస్త్రం:Karunakaran_Kannoth.jpg|156x156px]] |[[కె. కరుణాకరన్]] {{చిన్న|(ముఖ్యమంత్రి)}} |మాలా |24 జూన్ 1991 |1995 మార్చి 22 |{{Age in years and days|1991|6|24|1995|3|22}} | rowspan="2" |[[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్]] | bgcolor="{{party color|Indian National Congress}}" | |నాలుగో కరుణాకరన్ మంత్రివర్గం |- |15 |[[దస్త్రం:A._K._Antony.jpg|156x156px]] |[[ఎ.కె.ఆంటోనీ|ఎ. కె. ఆంటోనీ]] {{చిన్న|(ముఖ్యమంత్రి)}} |[[తిరురంగడి శాసనసభ నియోజకవర్గం|తిరూరంగాడి]] |1995 మార్చి 22 |20 మే 1996 |{{Age in years and days|1995|3|22|1996|5|20}} | bgcolor="{{party color|Indian National Congress}}" | |రెండవ ఆంటోనీ మంత్రిత్వ శాఖ |- |16 |[[దస్త్రం:E.K.Nayanar_1.jpg|156x156px]] |ఇ. కె. నయనార్ {{చిన్న|(ముఖ్యమంత్రి)}} |[[తలస్సేరి శాసనసభ నియోజకవర్గం|తలసేరి]] |20 మే 1996 |17 మే 2001 |{{Age in years and days|1996|5|20|2001|5|17}} |[[కమ్యూనిస్టు పార్టీ ఆఫ్ ఇండియా (మార్క్సిస్టు)|కమ్యూనిస్టు పార్టీ ఆఫ్ ఇండియా (మార్క్సిస్ట్)]] | bgcolor="{{party color|Communist Party of India (Marxist)}}" | |మూడవ నయనార్ మంత్రిత్వ శాఖ |- |17 |[[దస్త్రం:A._K._Antony.jpg|156x156px]] |[[ఎ.కె.ఆంటోనీ|ఎ. కె. ఆంటోనీ]] {{చిన్న|(ముఖ్యమంత్రి)}} |[[చేర్తాల శాసనసభ నియోజకవర్గం|చేర్తల]] |17 మే 2001 |31 ఆగస్టు 2004 |{{Age in years and days|2001|5|17|2004|8|31}} | rowspan="2" |[[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్]] | bgcolor="{{party color|Indian National Congress}}" | |[[ఆంటోనీ మూడవ మంత్రివర్గం|మూడవ ఆంటోనీ మంత్రిత్వ శాఖ]] |- |19 |[[దస్త్రం:Oommen_Chandy_2013_4.JPG|156x156px]] |[[ఊమెన్ చాందీ]] {{చిన్న|(ముఖ్యమంత్రి)}} |[[పుత్తుపల్లి శాసనసభ నియోజకవర్గం|పుత్తుప్పల్లి]] |31 ఆగస్టు 2004 |18 మే 2006 |{{Age in years and days|2004|8|31|2006|5|18}} | bgcolor="{{party color|Indian National Congress}}" | |[[చాండీ మొదటి మంత్రివర్గం|మొదటి చాండీ మంత్రిత్వ శాఖ]] |- |20 |[[దస్త్రం:KodiyeriBalakrishnan.jpg|156x156px]] |[[కె.బాలకృష్ణన్|కొడియేరి బాలకృష్ణన్]] |[[తలస్సేరి శాసనసభ నియోజకవర్గం|తలసేరి]] |18 మే 2006 |16 మే 2011 |4 సంవత్సరాలు, 363 రోజులు |[[కమ్యూనిస్టు పార్టీ ఆఫ్ ఇండియా (మార్క్సిస్టు)|కమ్యూనిస్టు పార్టీ ఆఫ్ ఇండియా (మార్క్సిస్ట్)]] | bgcolor="{{party color|Communist Party of India (Marxist)}}" | |[[అచ్యుతానందన్ మంత్రివర్గం|అచ్యుతానందన్ మంత్రిత్వ శాఖ]] |- | |[[దస్త్రం:Oommen_Chandy_2013_4.JPG|156x156px]] |[[ఊమెన్ చాందీ]] {{చిన్న|(ముఖ్యమంత్రి)}} |[[పుత్తుపల్లి శాసనసభ నియోజకవర్గం|పుత్తుప్పల్లి]] |18 మే 2011 |12 ఏప్రిల్ 2012 |330 రోజులు | rowspan="3" |[[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్]] | | rowspan="3" |[[చాండీ రెండవ మంత్రివర్గం|రెండవ చాండీ మంత్రిత్వ శాఖ]] |- |21 |[[దస్త్రం:Thiruvanchoor_Radhakrishnan.jpg|156x156px]] |[[తిరువంచూర్ రాధాకృష్ణన్]] |[[కొట్టాయం శాసనసభ నియోజకవర్గం|కొట్టాయం]] |12 ఏప్రిల్ 2012 |31 డిసెంబర్ 2013 |1 సంవత్సరం, 263 రోజులు | bgcolor="{{party color|Indian National Congress}}" | |- |22 |[[దస్త్రం:Ramesh-chennithala-3453.jpg|156x156px]] |[[రమేష్ చెన్నితాల|రమేష్ చెన్నితల]] |[[హరిపాడ్ శాసనసభ నియోజకవర్గం|హరిపాడ్]] |1 జనవరి 2014 |25 మే 2016 |2 సంవత్సరాలు, 145 రోజులు | bgcolor="{{party color|Indian National Congress}}" | |- | rowspan="2" |23 | rowspan="2" |[[దస్త్రం:Chief_Minister_Pinarayi_Vijayan_2023.tif|156x156px]] | rowspan="2" |[[పిన‌ర‌యి విజ‌య‌న్|పినరయి విజయన్]] {{చిన్న|(ముఖ్యమంత్రి)}} | rowspan="2" |[[ధర్మదం శాసనసభ నియోజకవర్గం|ధర్మదం]] |25 మే 2016 |3 మే 2021 | rowspan="2" |9 సంవత్సరాలు, 358 రోజులు | rowspan="2" |[[కమ్యూనిస్టు పార్టీ ఆఫ్ ఇండియా (మార్క్సిస్టు)|కమ్యూనిస్టు పార్టీ ఆఫ్ ఇండియా (మార్క్సిస్ట్)]] | bgcolor="{{party color|Communist Party of India (Marxist)}}" | |[[విజయన్ మొదటి మంత్రివర్గం|మొదటి విజయన్ మంత్రిత్వ శాఖ]] |- |20 మే 2021 |18 మే 2026 | bgcolor="{{party color|Communist Party of India (Marxist)}}" | |[[విజయన్ రెండో మంత్రివర్గం|రెండవ విజయన్ మంత్రిత్వ శాఖ]] |- |24 |[[దస్త్రం:Ramesh-chennithala-3453.jpg|156x156px]] |[[రమేష్ చెన్నితాల|రమేష్ చెన్నితల]] |[[హరిపాడ్ శాసనసభ నియోజకవర్గం|హరిపాడ్]] |18 మే 2026 |[[పదవిలో ఉన్న వ్యక్తి|నిటారుగా]] |{{For year month day|2026|05|18}} |[[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్]] | bgcolor="{{party color|Indian National Congress}}" | |[[వి. డి. సతీశన్ మంత్రివర్గం|సతీసన్ మంత్రిత్వ శాఖ]] |} == మూలాలు == {{మూలాలజాబితా}} [[వర్గం:కేరళ ప్రభుత్వ విభాగాలు]] o598c1vcab4tjq564i0atzff951n1bk 14 503560 4908506 2026-07-19T18:59:19Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 [[WP:AES|←]]Created page with ' కేరళ ప్రభుత్వ విభాగాలు' 4908506 wikitext text/x-wiki కేరళ ప్రభుత్వ విభాగాలు 9k3wmdxfuqsieskn4q5hhb8x29h9ebx 1 503561 4908507 2026-07-19T18:59:31Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4908507 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 0 503562 4908516 2026-07-20T00:05:06Z ఉదయ్ కిరణ్ 124579 [[WP:AES|←]]Created page with '{{Short description|Species of bird}} {{Use dmy dates|date=August 2019}} {{Speciesbox | image = Melanochlora sultanea sultanea, Latpanchar, Darjeeling, India 1.jpg | image_caption = భారతదేశంలోని [[డార్జిలింగ్]] సమీపంలో నామినేట్ ''M. s. sultanea''. | status = LC | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref name="iucn status 12 November 2021">{{cite iucn |author=BirdLife Internationa...' 4908516 wikitext text/x-wiki {{Short description|Species of bird}} {{Use dmy dates|date=August 2019}} {{Speciesbox | image = Melanochlora sultanea sultanea, Latpanchar, Darjeeling, India 1.jpg | image_caption = భారతదేశంలోని [[డార్జిలింగ్]] సమీపంలో నామినేట్ ''M. s. sultanea''. | status = LC | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref name="iucn status 12 November 2021">{{cite iucn |author=BirdLife International |date=2016 |title=''Melanochlora sultanea'' |volume=2016 |article-number=e.T22712001A94314686 |doi=10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T22712001A94314686.en |access-date=12 November 2021}}</ref> | genus = Melanochlora | parent_authority = [[René Primevère Lesson|Lesson]], 1839 | species = sultanea | authority = ([[Brian Houghton Hodgson|Hodgson]], 1837) <ref>{{Cite journal|author=Hodgson, B.H.|year=1837|title= Indication of some new forms belonging to the Parianae. (part 1). |journal=India Rev. |volume=2|issue=1|pages= 30–34}}</ref><ref>{{Cite journal|author=Dickinson, E.C.|year=2003|title= Systematic notes on Asian birds. 38. The McClelland drawings and a reappraisal of the 1835–36 survey of the birds of Assam.|journal= [[Zoologische Verhandelingen, Leiden]] |volume=344|pages=63–106|url=http://www.repository.naturalis.nl/document/46748|format=PDF}}</ref><ref>{{cite journal | last1 = Dickinson | first1 = E.C. |first2=V.M. |last2=Loskot |first3=H. |last3=Morioka |first4=S. |last4=Somadikarta |name-list-style=amp |first5=R. |last5=van den Elzen |year=2006 |title=Systematic notes on Asian birds. 50. Types of the Aegithalidae, Remizidae and Paridae |journal=[[Zoologische Mededelingen]] |volume=80–5 |pages=65–111 |url=http://www.repository.naturalis.nl/document/41734 }}</ref> | range_map = Melanochlora sultanea distribution map.png | range_map_caption = సుల్తాన్ పిట్ట విస్తరణ పటం }} '''సుల్తాన్ పిట్ట''' ('''''Melanochlora sultanea''''') నల్లటి పైభాగం, పసుపు రంగు పొత్తికడుపు, నల్లటి ముక్కు కలిగి, ఉపజాతిని బట్టి పసుపు లేదా నలుపు రంగు జుట్టు (సిగ) ఉండే ఒక ఆసియా అడవి పక్షి. ఆడ, మగ పక్షులు ఒకేలా కనిపిస్తాయి, అయితే ఆడ పక్షి కొద్దిగా మసకగా ఉండే పచ్చటి-నలుపు పైభాగం, గొంతును కలిగి ఉంటుంది. చిన్న పక్షి పెద్ద పక్షి కంటే మసకగా, చిన్న జుట్టుతో ఉంటుంది. ఇది '''''Melanochlora''''' అనే [[monotypic|ఏకైక జాతి]]కి చెందినది. ఇది ఇతర పిట్టల కంటే చాలా భిన్నంగా ఉంటుంది. [[Paridae]] కుటుంబంలో ''[[Cephalopyrus]]'', ''[[Sylviparus]]'' ల తర్వాత మూడవ స్థానంలో ఉంది.<ref name="Johansson">{{cite journal | last1=Johansson | first1=Ulf S. | last2=Ekman | first2=Jan | last3=Bowie | first3=Rauri C.K. | last4=Halvarsson | first4=Peter | last5=Ohlson | first5=Jan I. | last6=Price | first6=Trevor D. | last7=Ericson | first7=Per G.P. | title=A complete multilocus species phylogeny of the tits and chickadees (Aves: Paridae) | journal=Molecular Phylogenetics and Evolution | volume=69 | issue=3 | date=2013 | doi=10.1016/j.ympev.2013.06.019 | pages=852–860 | url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S1055790313002595 | access-date=2025-06-03| url-access=subscription }}</ref> ==ప్రవర్తన== ===ఆహారం=== సుల్తాన్ పిట్ట ఎక్కువగా [[invertebrates|అకశేరుకాలు]], లార్వాలను తింటుంది. మిడతలు, ప్రార్థన మిడతలు (mantises), వెబ్ సాలీళ్ళు వీటి ప్రధాన ఆహార వనరులు. వీటితో పాటు బెర్రీలు, ఇతర పండ్లు, గింజలను కూడా తింటాయి. ఆహారం కోసం అన్వేషణ ఎక్కువగా చెట్ల పైన ఉంటుంది, కొన్నిసార్లు పొదలు, [[bamboo|వెదురు]] ప్రాంతాలలో కూడా వెతుకుతాయి. ===సమూహాలు=== సుల్తాన్ పిట్టలు తరచుగా పన్నెండు పక్షుల వరకు ఉండే చిన్న సమూహాలుగా కనిపిస్తాయి. [[Sylviidae|వార్బ్లర్స్]] వంటి ఇతర జాతుల పక్షులతో కలిసి తిరుగుతాయి. ==వివరణ== మగ పక్షి నుదురు, కిరీటం భాగంలో మెరిసే పసుపు రంగు జుట్టు ఉంటుంది (ఒక ఉపజాతిలో మాత్రం మెరిసే నలుపు రంగులో ఉంటుంది); పైభాగం, తల, మెడ పక్కభాగాలు, గడ్డం, గొంతు, రొమ్ము భాగం ఆకుపచ్చని మెరుపుతో కూడిన ముదురు నలుపు రంగులో ఉంటాయి. ఈ ఈకల అంచులు లోహపు కాంతితో మెరుస్తూ ఉంటాయి. తోక చివర ఉండే ఈకలు తెల్లటి చివరలను కలిగి ఉంటాయి. రొమ్ము నుండి కింద ఉన్న భాగం ముదురు పసుపు రంగులో ఉంటుంది, తొడలపై తెల్లటి చారలు ఉంటాయి.<ref name=pcr/> పక్షి అప్రమత్తంగా ఉన్నప్పుడు లేదా భయపడినప్పుడు దాని జుట్టు పైకి లేస్తుంది.<ref name=hbk/> ఆడ పక్షికి పసుపు భాగాలు మసకగా ఉంటాయి; పైభాగం, తల పక్కభాగాలు ముదురు ఆకుపచ్చ-గోధుమ రంగులో ఉంటాయి; గడ్డం, గొంతు ముదురు ఆలివ్-ఆకుపచ్చ మెరుపును కలిగి ఉంటాయి; రెక్కలు, తోక మసక నలుపు రంగులో ఉంటాయి; పైభాగంలోని ఈకలు లోహపు ఆకుపచ్చ అంచులను కలిగి ఉంటాయి.<ref name=pcr>{{Cite book|author1=Rasmussen, P. C. |author2=Anderton, J. C. |name-list-style=amp |year=2005|title= Birds of South Asia: The Ripley Guide.|publisher= Smithsonian Institution & Lynx Edicions.|volume=2|pages=530–534}}</ref> చిన్న పక్షులు ఆడ పక్షులను పోలి ఉంటాయి, కానీ చాలా చిన్న వయస్సులో పైభాగంలో మెరిసే అంచులు ఉండవు, రెక్కల ఈకల అంచులు తెల్లగా ఉంటాయి.<ref name=pcr/> ఇవి మధ్య, పైభాగపు చెట్ల కొమ్మలపై ఒంటరిగా లేదా చిన్న సమూహాలుగా ఆహారాన్ని వెతుకుతాయి. ప్రధానంగా కీటకాలను తింటాయి, కొన్నిసార్లు అంజూరపు పండ్లను కూడా తింటాయి.<ref {{Cite journal|author=Lambert, Frank |year=1989|title= Fig-Eating by Birds in a Malaysian Lowland Rain Forest.|journal= Journal of Tropical Ecology|volume=5|issue=4|doi=10.1017/s0266467400003850|pages=401–412}}</ref> చిన్నగా పదేపదే చేసే వీటి ఈలల శబ్దాలు ఇతర పిట్టల వలె ఉంటాయి.<ref name=pcr/> వీటి ఎగురుడు నెమ్మదిగా, రెక్కలు ఆడిస్తూ సాగుతుంది.<ref name=hbk>{{Cite book|author1=Ali, S |author2=S D Ripley |name-list-style=amp | title=Handbook of the birds of India and Pakistan|edition=2nd|publisher=Oxford University Press|volume= 9|year= 1998 |pages =166–167 }}</ref> దీని ముక్కు నల్లగా ఉంటుంది; నోటి లోపలి భాగం ముదురు రంగులో ఉంటుంది; కనురెప్పలు బూడిద రంగులో, కంటిపాప ముదురు గోధుమ రంగులో ఉంటాయి; కాళ్లు బూడిద రంగులో, గోళ్లు ముదురు రంగులో ఉంటాయి. ఇది పిట్టల జాతిలోనే అతిపెద్దది, {{cvt|20|–|20.5|cm}} పొడవు ఉంటుంది; తోక {{cvt|8.2|–|9.9|cm}} పొడవు; రెక్క {{cvt|9.4|–|11.5|cm}}; చీలమండ {{cvt|2.1|–|2.6|cm}} ఉంటుంది.<ref name="Harrap">{{cite book|last=Harrap |first=Simon |publisher=[[Christopher Helm]] |others=Illustrated by David Quinn |title=Tits, Nuthatches and Treecreepers |year=1996 |isbn=0-7136-3964-4}}</ref> బరువు {{convert|34|to|49|g|oz|abbr=on}} వరకు ఉంటుంది.<ref name="Harrap"/><ref name= Gosler>Gosler, A. and P. Clement (2020). ''Sultan Tit (Melanochlora sultanea)'', version 1.0. In Birds of the World (J. del Hoyo, A. Elliott, J. Sargatal, D. A. Christie, and E. de Juana, Editors). Cornell Lab of Ornithology, Ithaca, NY, USA. https://doi.org/10.2173/bow.sultit1.01</ref> ==వర్గీకరణ మరియు విస్తరణ== ఇందులో నాలుగు [[subspecies|ఉపజాతులు]] ఉన్నాయి:<ref name="Harrap"/><ref name="IOC">{{cite web | title=Waxwings and allies, tits, penduline tits – IOC World Bird List | website=IOC World Bird List – Version 14.2 | date=2025-02-20 | url=https://www.worldbirdnames.org/new/bow/waxwings/ | access-date=2025-06-03}}</ref><ref>{{cite web |url=http://datazone.birdlife.org/species/factsheet/sultan-tit-melanochlora-sultanea/details |title = Sultan Tit (Melanochlora sultanea) - BirdLife species factsheet}}</ref> {| class="wikitable" |- ! చిత్రం !! శాస్త్రీయ నామం !! విస్తరణ !! గమనికలు |- |[[File:Sultan Tit Mahananda Wildlife Sanctuary Darjeeling, West Bengal, India (cropped).jpg|120px]]<br />మహానంద వన్యప్రాణుల సంరక్షణ కేంద్రం, డార్జిలింగ్, భారతదేశం || ''M. s. sultanea'' <small>(Hodgson, 1837)</small> || మధ్య [[నేపాల్]] నుండి ఈశాన్య [[భారతదేశం]], ఈశాన్య [[బంగ్లాదేశ్]], [[మయన్మార్]], ఉత్తర [[థాయిలాండ్]], నైరుతి [[చైనా]] (దక్షిణ [[యునాన్]]) వరకు [[హిమాలయ]] పర్వతాల దిగువ ప్రాంతాలలో; 1,500 మీటర్ల ఎత్తు వరకు కనిపిస్తుంది. || జుట్టు, పొత్తికడుపు స్పష్టమైన పసుపు రంగులో ఉంటాయి. |- |[[File:Melanochlora sultanea 3859200.jpg|120px]]<br />కేంగ్ క్రాచన్ జాతీయ ఉద్యానవనం, ఫెట్చాబురి, థాయిలాండ్ || ''M. s. flavocristata'' <small>(Lafresnaye,&nbsp;1837)</small> || [[హైనాన్]], ఉత్తర [[వియత్నాం]], ఉత్తర [[లావోస్]], మధ్య, దక్షిణ థాయిలాండ్, [[మలయ్ ద్వీపకల్పం]]; సాధారణంగా 1,200 మీటర్ల కంటే తక్కువ ఎత్తులో ఉంటుంది. || నామినేట్ ''M. s. sultanea'' ను పోలి ఉంటుంది, కానీ జుట్టు కొద్దిగా తక్కువ పొడవు ఉంటుంది. |- | || ''M. s. seorsa'' <small>Bangs, 1924</small> || ఆగ్నేయ చైనాలోని [[జెజియాంగ్]], [[ఫుజియాన్]] ప్రాంతాలు. || నామినేట్ ''M. s. sultanea'' ను పోలి ఉంటుంది, పసుపు రంగు కొద్దిగా పాలిపోయినట్లు ఉంటుంది; కొన్ని పక్షుల పసుపు జుట్టులో నల్లటి చారలు ఉంటాయి.<ref>{{Cite journal|author=Bangs, O.C. |year=1924|title= A new form of ''Melanochlora sultanea'' from Fukien |journal=Proc. New Eng. Zool. Cl.|volume=9|page=23}}</ref> |- |[[File:Melanochlora sultanea gayeti, Kon Tum, Vietnam 5.jpg|120px]]<br />కాన్ టుమ్, వియత్నాం || ''M. s. gayeti'' <small>Delacour & Jabouille, 1925</small> || మధ్య, దక్షిణ వియత్నాం, [[డా నాంగ్]] నుండి [[డా లాట్]] వరకు, సరిహద్దులో ఉన్న ఆగ్నేయ లావోస్; 200–1900 మీటర్ల ఎత్తులో ఉంటుంది. || ఇతర ఉపజాతుల కంటే కొద్దిగా చిన్నది; జుట్టు పసుపు రంగు లేకుండా మెరిసే నలుపు రంగులో ఉంటుంది. |- |} {{cladogram|caption=Paridae కుటుంబం యొక్క ఫైలోజెని, ఇందులో ''Melanochlora'' స్థానం<ref name="Johansson"/> |cladogram={{clade|style=font-size:75%;line-height:75% |label1= |1={{clade |1=[[Remizidae]] |label2= |2={{clade |1=''[[Cephalopyrus flammiceps]]'' |label2= |2={{clade |1=''[[Sylviparus modestus]]'' |label2= |2={{clade |1='''''Melanochlora sultanea''''' |label2= |2={{clade |label1= |1={{clade |label1= |1={{clade |1=''[[Pardaliparus]]'' |2=''[[Periparus]]'' }} |label2= |2={{clade |label1= |1={{clade |1=''[[Baeolophus]]'' }} |label2= |2={{clade |1=''[[Lophophanes]]'' |label2= |2={{clade |1=''[[Sittiparus]]'' |2=''[[Poecile]]'' }} }} }} }} |label2= |2={{clade |1=''[[Cyanistes]]'' |label2= |2={{clade |label1= |1={{clade |label1= |1={{clade |1=''[[Pseudopodoces]]'' |label2= |2={{clade |1=''[[Parus monticolus]]'' |2=''[[Parus major]]'' }} }} |2=''[[Machlolophus]]'' }} |2=''[[Melaniparus]]'' }} }} }} }} }} }} }} }} }} 1890లో, [[Richard Bowdler Sharpe]] ఈ జాతిని [[Timaliidae]] కుటుంబంలోని పూర్వపు ఉపకుటుంబం లియోట్రిచినేలో సభ్యుడిగా పరిగణించారు.<ref>{{Cite journal|author=Sharpe,RB |year=1890|title= Notes on Oates's Birds of India| journal= J. Bombay Nat. Hist. Soc. |volume=5|issue=2|pages=167–175|url=https://archive.org/stream/journalofbombayn05bomb#page/167/mode/1up}}</ref> 2005 నాటి ఒక అధ్యయనంలో ఇవి ప్రత్యేకమైన [[mtDNA]] సైటోక్రోమ్ బి జన్యు శ్రేణులను కలిగి ఉన్నట్లు కనుగొన్నారు,<ref name=gill>{{Cite journal|author1=Gill, Frank B. |author2=Slikas, Beth |author3=Sheldon, Frederick H. |name-list-style=amp |year=2005|title= Phylogeny of titmice (Paridae): II. Species relationships based on sequences of the mitochondrial cytochrome-''b'' gene |journal= Auk|volume=122|pages=121–143|doi=10.1642/0004-8038(2005)122[0121:POTPIS]2.0.CO;2}}</ref><ref>{{Cite journal|author1=Jønsson, Knud A. |author2=Fjeldså, Jon |name-list-style=amp |year=2006|title= Determining biogeographical patterns of dispersal and diversification in oscine passerine birds in Australia, Southeast Asia and Africa |journal=J. Biogeogr.|volume=33|issue=7|pages=1155–1165|doi=10.1111/j.1365-2699.2006.01507.x}}</ref> అయితే ఇటీవలి వివరణాత్మక అధ్యయనాలు Paridae కుటుంబంలో దీని స్థానాన్ని స్పష్టం చేశాయి.<ref name="Johansson"/><ref name="Johansson2">{{cite journal | last=Johansson | first=Ulf S. | last2=Nylinder | first2=Stephan | last3=Ohlson | first3=Jan I. | last4=Tietze | first4=Dieter Thomas | title=Reconstruction of the late Miocene biogeographical history of tits and chickadees (Aves: Passeriformes: Paridae): A comparison between discrete area analyses and probabilistic diffusion approach | journal=Journal of Biogeography | volume=45 | issue=1 | date=2018 | issn=0305-0270 | doi=10.1111/jbi.13095 | pages=14–25 | url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/jbi.13095 | access-date=2025-06-03| url-access=subscription }}</ref> ==పర్యావరణం== ఇది పెద్ద చెట్లపై చిన్న, తరచుగా [[Mixed-species foraging flock|వివిధ రకాల పక్షుల సమూహాల]]తో కలిసి తిరుగుతుంది.<ref name="Harrap"/> [[బక్సా టైగర్ రిజర్వ్]] వంటి కొన్ని అటవీ ప్రాంతాలలో, దీని సాంద్రత చదరపు కిలోమీటరుకు సుమారు 15 గా అంచనా వేయబడింది.<ref>{{Cite journal|title=Abundance of birds in different habitats in Buxa Tiger Reserve, West Bengal, India|author1=Sivakumar S|author2=J Varghese|author3=V Prakash|name-list-style=amp|journal=Forktail|volume=22|year=2006|pages=128–133|url=http://www.orientalbirdclub.org/publications/forktail/22pdfs/Sivakumar-Buxa.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20120226205553/http://www.orientalbirdclub.org/publications/forktail/22pdfs/Sivakumar-Buxa.pdf|archive-date=26 February 2012}}</ref> సుల్తాన్ పిట్టలు వివిధ రకాల శబ్దాలు చేస్తాయి, ఇందులో "చి-డిప్, ట్రై-ట్రిప్" అనే ధ్వని, తీవ్రమైన హిస్సింగ్ శబ్దాలు, పదేపదే చేసే ఈలలు ఉన్నాయి.<ref>{{cite book|editor1=Del Hoyo, J.|editor2= Elliot, A. |editor3= Christie D. |year=2007|title=Handbook of the Birds of the World. Volume 12: Picathartes to Tits and Chickadees. | publisher=Lynx Edicions| page=750| isbn = 978-84-96553-42-2}}</ref> భారతదేశంలో వీటి సంతానోత్పత్తి కాలం ఏప్రిల్ నుండి జూలై వరకు ఉంటుంది. చెట్టు తొర్రలో ఐదు నుండి ఏడు గుడ్లు పెడతాయి.<ref name="fbi">{{Cite book|author=Baker, E C S|year=1922 |pages=101–102|url=https://archive.org/stream/faunaofbritishin01bake#page/100/mode/2up|title=The Fauna of British India, Including Ceylon and Burma. Birds. Volume 1|edition=2nd|publisher=Taylor and Francis, London}}</ref><ref>{{Cite journal|title=XVIII. Notes on the nidification of some Indian birds not mentioned in Hume's 'Nests and Eggs' Part 2|author=Baker, ECS|pages=217–236|doi=10.1111/j.1474-919X.1895.tb06523.x|url=https://archive.org/stream/ibis17brit#page/224/mode/2up/search/sultanea|journal=Ibis|volume=1 (Seventh series)|year=1895|issue=2}}</ref> పక్షులు గొంగళి పురుగులు, కొన్నిసార్లు చిన్న బెర్రీలను తింటాయి.<ref name="hbk" /><ref>{{Cite journal|page=61|title=The food of birds in India|author=Mason, CW |year=1912|journal=Memoirs of the Department of Agriculture in India|volume=3|url=https://archive.org/stream/memoirsentomolog03impeuoft#page/60/mode/2up/search/sultanea}}</ref> బంధీగా ఉన్నప్పుడు అసాధారణమైన శబ్దాలు లేదా ఇతర జంతువులు ఎదురైనప్పుడు ఇవి భయాందోళనలకు గురవుతాయి; ఇది సాధారణ Paridae సభ్యుల కంటే భిన్నమైనదిగా చెప్పబడుతుంది.<ref>{{Cite journal|author=Löhrl, H.|author-link = Hans Löhrl| year=1997| title=Zum Verhalten der Sultansmeise in Menschenhand Melanochlora sultanea |journal= Gefiederte Welt |volume=121 |issue=5|pages=162–166| language=German}}</ref><ref>{{Cite journal| url=http://www.zoologischemededelingen.nl/80/nr05/a03 |journal=[[Zoologische Mededelingen]]|year=2006|volume=80|issue=5 |page=3|title=Systematic notes on Asian birds. 49. A preliminary review of the Aegithalidae, Remizidae and Paridae|author1=Eck, S|author2=J Martens |name-list-style=amp }}</ref> ఇతర Paridae పక్షులలా కాకుండా, వీటి ముక్కు రంధ్రాలు ఈకలతో కప్పబడి ఉండవు.<ref name=fbi/> దాని విస్తృతమైన నివాస ప్రాంతాల కారణంగా, సుల్తాన్ పిట్టను ఐయుసిఎన్ రెడ్ లిస్ట్ ([[IUCN Red List]]) లో 'ఆందోళన లేని జాతి' (Least Concern) గా గుర్తించారు. == మూలాలు == {{Reflist|2}} ==బాహ్య లింకులు== {{Commons category|Melanochlora sultanea}} * [http://www.birdlife.org/datazone/species/index.html?action=SpcHTMDetails.asp&sid=7067&m=0 బర్డ్‌లైఫ్ జాతుల సమాచారం] * [http://ibc.lynxeds.com/species/sultan-tit-melanochlora-sultanea ఇంటర్నెట్ బర్డ్ కలెక్షన్] {{Passerida|P.|state=collapsed}} {{Taxonbar|from=Q2263439}} [[Category:భూటాన్ పక్షులు]] [[Category:చైనా పక్షులు]] [[Category:ఈశాన్య భారతదేశ పక్షులు]] [[Category:హైనాన్ పక్షులు]] [[Category:ఇండోచైనా పక్షులు]] [[Category:1839లో వివరించబడిన పక్షులు]] [[Category:బ్రియాన్ హాటన్ హాడ్గ్సన్ ద్వారా నామకరణం చేయబడిన టాక్సా]] szf5zmn4x54l6nv1qqqn7aez9dwo5xf 4908545 4908516 2026-07-20T01:10:14Z ఉదయ్ కిరణ్ 124579 4908545 wikitext text/x-wiki {{Short description|Species of bird}} {{Use dmy dates|date=August 2019}} {{Speciesbox | image = Melanochlora sultanea sultanea, Latpanchar, Darjeeling, India 1.jpg | image_caption = భారతదేశంలోని [[డార్జిలింగ్]] సమీపంలో నామినేట్ ''M. s. sultanea''. | status = LC | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref name="iucn status 12 November 2021">{{cite iucn |author=BirdLife International |date=2016 |title=''Melanochlora sultanea'' |volume=2016 |article-number=e.T22712001A94314686 |doi=10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T22712001A94314686.en |access-date=12 November 2021}}</ref> | genus = Melanochlora | parent_authority = [[René Primevère Lesson|Lesson]], 1839 | species = sultanea | authority = ([[Brian Houghton Hodgson|Hodgson]], 1837) <ref>{{Cite journal|author=Hodgson, B.H.|year=1837|title= Indication of some new forms belonging to the Parianae. (part 1). |journal=India Rev. |volume=2|issue=1|pages= 30–34}}</ref><ref>{{Cite journal|author=Dickinson, E.C.|year=2003|title= Systematic notes on Asian birds. 38. The McClelland drawings and a reappraisal of the 1835–36 survey of the birds of Assam.|journal= [[Zoologische Verhandelingen, Leiden]] |volume=344|pages=63–106|url=http://www.repository.naturalis.nl/document/46748|format=PDF}}</ref><ref>{{cite journal | last1 = Dickinson | first1 = E.C. |first2=V.M. |last2=Loskot |first3=H. |last3=Morioka |first4=S. |last4=Somadikarta |name-list-style=amp |first5=R. |last5=van den Elzen |year=2006 |title=Systematic notes on Asian birds. 50. Types of the Aegithalidae, Remizidae and Paridae |journal=[[Zoologische Mededelingen]] |volume=80–5 |pages=65–111 |url=http://www.repository.naturalis.nl/document/41734 }}</ref> | range_map = Melanochlora sultanea distribution map.png | range_map_caption = సుల్తాన్ పిట్ట విస్తరణ పటం }} '''సుల్తాన్ పిట్ట''' ('''''Melanochlora sultanea''''') నల్లటి పైభాగం, పసుపు రంగు పొత్తికడుపు, నల్లటి ముక్కు కలిగి, ఉపజాతిని బట్టి పసుపు లేదా నలుపు రంగు జుట్టు (సిగ) ఉండే ఒక ఆసియా అడవి పక్షి. ఆడ, మగ పక్షులు ఒకేలా కనిపిస్తాయి, అయితే ఆడ పక్షి కొద్దిగా మసకగా ఉండే పచ్చటి-నలుపు పైభాగం, గొంతును కలిగి ఉంటుంది. చిన్న పక్షి పెద్ద పక్షి కంటే మసకగా, చిన్న జుట్టుతో ఉంటుంది. ఇది '''''Melanochlora''''' అనే ఏకైక జాతికి చెందినది. ఇది ఇతర పిట్టల కంటే చాలా భిన్నంగా ఉంటుంది. Paridae కుటుంబంలో ''Cephalopyrus'', ''Sylviparus'' ల తర్వాత మూడవ స్థానంలో ఉంది.<ref name="Johansson">{{cite journal | last1=Johansson | first1=Ulf S. | last2=Ekman | first2=Jan | last3=Bowie | first3=Rauri C.K. | last4=Halvarsson | first4=Peter | last5=Ohlson | first5=Jan I. | last6=Price | first6=Trevor D. | last7=Ericson | first7=Per G.P. | title=A complete multilocus species phylogeny of the tits and chickadees (Aves: Paridae) | journal=Molecular Phylogenetics and Evolution | volume=69 | issue=3 | date=2013 | doi=10.1016/j.ympev.2013.06.019 | pages=852–860 | url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S1055790313002595 | access-date=2025-06-03| url-access=subscription }}</ref> ==ప్రవర్తన== ===ఆహారం=== సుల్తాన్ పిట్ట ఎక్కువగా అకశేరుకాలు, లార్వాలను తింటుంది. మిడతలు, ప్రార్థన మిడతలు (mantises), వెబ్ సాలీళ్ళు వీటి ప్రధాన ఆహార వనరులు. వీటితో పాటు బెర్రీలు, ఇతర పండ్లు, గింజలను కూడా తింటాయి. ఆహారం కోసం అన్వేషణ ఎక్కువగా చెట్ల పైన ఉంటుంది, కొన్నిసార్లు పొదలు, వెదురు ప్రాంతాలలో కూడా వెతుకుతాయి. ===సమూహాలు=== సుల్తాన్ పిట్టలు తరచుగా పన్నెండు పక్షుల వరకు ఉండే చిన్న సమూహాలుగా కనిపిస్తాయి. వార్బ్లర్స్ వంటి ఇతర జాతుల పక్షులతో కలిసి తిరుగుతాయి. ==వివరణ== మగ పక్షి నుదురు, కిరీటం భాగంలో మెరిసే పసుపు రంగు జుట్టు ఉంటుంది (ఒక ఉపజాతిలో మాత్రం మెరిసే నలుపు రంగులో ఉంటుంది); పైభాగం, తల, మెడ పక్కభాగాలు, గడ్డం, గొంతు, రొమ్ము భాగం ఆకుపచ్చని మెరుపుతో కూడిన ముదురు నలుపు రంగులో ఉంటాయి. ఈ ఈకల అంచులు లోహపు కాంతితో మెరుస్తూ ఉంటాయి. తోక చివర ఉండే ఈకలు తెల్లటి చివరలను కలిగి ఉంటాయి. రొమ్ము నుండి కింద ఉన్న భాగం ముదురు పసుపు రంగులో ఉంటుంది, తొడలపై తెల్లటి చారలు ఉంటాయి.<ref name=pcr/> పక్షి అప్రమత్తంగా ఉన్నప్పుడు లేదా భయపడినప్పుడు దాని జుట్టు పైకి లేస్తుంది.<ref name=hbk/> ఆడ పక్షికి పసుపు భాగాలు మసకగా ఉంటాయి; పైభాగం, తల పక్కభాగాలు ముదురు ఆకుపచ్చ-గోధుమ రంగులో ఉంటాయి; గడ్డం, గొంతు ముదురు ఆలివ్-ఆకుపచ్చ మెరుపును కలిగి ఉంటాయి; రెక్కలు, తోక మసక నలుపు రంగులో ఉంటాయి; పైభాగంలోని ఈకలు లోహపు ఆకుపచ్చ అంచులను కలిగి ఉంటాయి.<ref name=pcr>{{Cite book|author1=Rasmussen, P. C. |author2=Anderton, J. C. |name-list-style=amp |year=2005|title= Birds of South Asia: The Ripley Guide.|publisher= Smithsonian Institution & Lynx Edicions.|volume=2|pages=530–534}}</ref> చిన్న పక్షులు ఆడ పక్షులను పోలి ఉంటాయి, కానీ చాలా చిన్న వయస్సులో పైభాగంలో మెరిసే అంచులు ఉండవు, రెక్కల ఈకల అంచులు తెల్లగా ఉంటాయి.<ref name=pcr/> ఇవి మధ్య, పైభాగపు చెట్ల కొమ్మలపై ఒంటరిగా లేదా చిన్న సమూహాలుగా ఆహారాన్ని వెతుకుతాయి. ప్రధానంగా కీటకాలను తింటాయి, కొన్నిసార్లు అంజూరపు పండ్లను కూడా తింటాయి.<ref {{Cite journal|author=Lambert, Frank |year=1989|title= Fig-Eating by Birds in a Malaysian Lowland Rain Forest.|journal= Journal of Tropical Ecology|volume=5|issue=4|doi=10.1017/s0266467400003850|pages=401–412}}</ref> చిన్నగా పదేపదే చేసే వీటి ఈలల శబ్దాలు ఇతర పిట్టల వలె ఉంటాయి.<ref name=pcr/> వీటి ఎగురుడు నెమ్మదిగా, రెక్కలు ఆడిస్తూ సాగుతుంది.<ref name=hbk>{{Cite book|author1=Ali, S |author2=S D Ripley |name-list-style=amp | title=Handbook of the birds of India and Pakistan|edition=2nd|publisher=Oxford University Press|volume= 9|year= 1998 |pages =166–167 }}</ref> దీని ముక్కు నల్లగా ఉంటుంది; నోటి లోపలి భాగం ముదురు రంగులో ఉంటుంది; కనురెప్పలు బూడిద రంగులో, కంటిపాప ముదురు గోధుమ రంగులో ఉంటాయి; కాళ్లు బూడిద రంగులో, గోళ్లు ముదురు రంగులో ఉంటాయి. ఇది పిట్టల జాతిలోనే అతిపెద్దది, {{cvt|20|–|20.5|cm}} పొడవు ఉంటుంది; తోక {{cvt|8.2|–|9.9|cm}} పొడవు; రెక్క {{cvt|9.4|–|11.5|cm}}; చీలమండ {{cvt|2.1|–|2.6|cm}} ఉంటుంది.<ref name="Harrap">{{cite book|last=Harrap |first=Simon |publisher=[[Christopher Helm]] |others=Illustrated by David Quinn |title=Tits, Nuthatches and Treecreepers |year=1996 |isbn=0-7136-3964-4}}</ref> బరువు {{convert|34|to|49|g|oz|abbr=on}} వరకు ఉంటుంది.<ref name="Harrap"/><ref name= Gosler>Gosler, A. and P. Clement (2020). ''Sultan Tit (Melanochlora sultanea)'', version 1.0. In Birds of the World (J. del Hoyo, A. Elliott, J. Sargatal, D. A. Christie, and E. de Juana, Editors). Cornell Lab of Ornithology, Ithaca, NY, USA. https://doi.org/10.2173/bow.sultit1.01</ref> ==వర్గీకరణ మరియు విస్తరణ== ఇందులో నాలుగు ఉపజాతులు ఉన్నాయి:<ref name="Harrap"/><ref name="IOC">{{cite web | title=Waxwings and allies, tits, penduline tits – IOC World Bird List | website=IOC World Bird List – Version 14.2 | date=2025-02-20 | url=https://www.worldbirdnames.org/new/bow/waxwings/ | access-date=2025-06-03}}</ref><ref>{{cite web |url=http://datazone.birdlife.org/species/factsheet/sultan-tit-melanochlora-sultanea/details |title = Sultan Tit (Melanochlora sultanea) - BirdLife species factsheet}}</ref> {| class="wikitable" |- ! చిత్రం !! శాస్త్రీయ నామం !! విస్తరణ !! గమనికలు |- |[[File:Sultan Tit Mahananda Wildlife Sanctuary Darjeeling, West Bengal, India (cropped).jpg|120px]]<br />మహానంద వన్యప్రాణుల సంరక్షణ కేంద్రం, డార్జిలింగ్, భారతదేశం || ''M. s. sultanea'' <small>(Hodgson, 1837)</small> || మధ్య [[నేపాల్]] నుండి ఈశాన్య [[భారతదేశం]], ఈశాన్య [[బంగ్లాదేశ్]], [[మయన్మార్]], ఉత్తర [[థాయిలాండ్]], నైరుతి [[చైనా]] (దక్షిణ [[యునాన్]]) వరకు [[హిమాలయ]] పర్వతాల దిగువ ప్రాంతాలలో; 1,500 మీటర్ల ఎత్తు వరకు కనిపిస్తుంది. || జుట్టు, పొత్తికడుపు స్పష్టమైన పసుపు రంగులో ఉంటాయి. |- |[[File:Melanochlora sultanea 3859200.jpg|120px]]<br />కేంగ్ క్రాచన్ జాతీయ ఉద్యానవనం, ఫెట్చాబురి, థాయిలాండ్ || ''M. s. flavocristata'' <small>(Lafresnaye,&nbsp;1837)</small> || [[హైనాన్]], ఉత్తర [[వియత్నాం]], ఉత్తర [[లావోస్]], మధ్య, దక్షిణ థాయిలాండ్, [[మలయ్ ద్వీపకల్పం]]; సాధారణంగా 1,200 మీటర్ల కంటే తక్కువ ఎత్తులో ఉంటుంది. || నామినేట్ ''M. s. sultanea'' ను పోలి ఉంటుంది, కానీ జుట్టు కొద్దిగా తక్కువ పొడవు ఉంటుంది. |- | || ''M. s. seorsa'' <small>Bangs, 1924</small> || ఆగ్నేయ చైనాలోని [[జెజియాంగ్]], [[ఫుజియాన్]] ప్రాంతాలు. || నామినేట్ ''M. s. sultanea'' ను పోలి ఉంటుంది, పసుపు రంగు కొద్దిగా పాలిపోయినట్లు ఉంటుంది; కొన్ని పక్షుల పసుపు జుట్టులో నల్లటి చారలు ఉంటాయి.<ref>{{Cite journal|author=Bangs, O.C. |year=1924|title= A new form of ''Melanochlora sultanea'' from Fukien |journal=Proc. New Eng. Zool. Cl.|volume=9|page=23}}</ref> |- |[[File:Melanochlora sultanea gayeti, Kon Tum, Vietnam 5.jpg|120px]]<br />కాన్ టుమ్, వియత్నాం || ''M. s. gayeti'' <small>Delacour & Jabouille, 1925</small> || మధ్య, దక్షిణ వియత్నాం, [[డా నాంగ్]] నుండి [[డా లాట్]] వరకు, సరిహద్దులో ఉన్న ఆగ్నేయ లావోస్; 200–1900 మీటర్ల ఎత్తులో ఉంటుంది. || ఇతర ఉపజాతుల కంటే కొద్దిగా చిన్నది; జుట్టు పసుపు రంగు లేకుండా మెరిసే నలుపు రంగులో ఉంటుంది. |- |} {{cladogram|caption=Paridae కుటుంబం యొక్క ఫైలోజెని, ఇందులో ''Melanochlora'' స్థానం<ref name="Johansson"/> |cladogram={{clade|style=font-size:75%;line-height:75% |label1= |1={{clade |1=[[Remizidae]] |label2= |2={{clade |1=''[[Cephalopyrus flammiceps]]'' |label2= |2={{clade |1=''[[Sylviparus modestus]]'' |label2= |2={{clade |1='''''Melanochlora sultanea''''' |label2= |2={{clade |label1= |1={{clade |label1= |1={{clade |1=''[[Pardaliparus]]'' |2=''[[Periparus]]'' }} |label2= |2={{clade |label1= |1={{clade |1=''[[Baeolophus]]'' }} |label2= |2={{clade |1=''[[Lophophanes]]'' |label2= |2={{clade |1=''[[Sittiparus]]'' |2=''[[Poecile]]'' }} }} }} }} |label2= |2={{clade |1=''[[Cyanistes]]'' |label2= |2={{clade |label1= |1={{clade |label1= |1={{clade |1=''[[Pseudopodoces]]'' |label2= |2={{clade |1=''[[Parus monticolus]]'' |2=''[[Parus major]]'' }} }} |2=''[[Machlolophus]]'' }} |2=''[[Melaniparus]]'' }} }} }} }} }} }} }} }} }} 1890లో, Richard Bowdler Sharpe ఈ జాతిని Timaliidae కుటుంబంలోని పూర్వపు ఉపకుటుంబం లియోట్రిచినేలో సభ్యుడిగా పరిగణించారు.<ref>{{Cite journal|author=Sharpe,RB |year=1890|title= Notes on Oates's Birds of India| journal= J. Bombay Nat. Hist. Soc. |volume=5|issue=2|pages=167–175|url=https://archive.org/stream/journalofbombayn05bomb#page/167/mode/1up}}</ref> 2005 నాటి ఒక అధ్యయనంలో ఇవి ప్రత్యేకమైన mtDNA సైటోక్రోమ్ బి జన్యు శ్రేణులను కలిగి ఉన్నట్లు కనుగొన్నారు,<ref name=gill>{{Cite journal|author1=Gill, Frank B. |author2=Slikas, Beth |author3=Sheldon, Frederick H. |name-list-style=amp |year=2005|title= Phylogeny of titmice (Paridae): II. Species relationships based on sequences of the mitochondrial cytochrome-''b'' gene |journal= Auk|volume=122|pages=121–143|doi=10.1642/0004-8038(2005)122[0121:POTPIS]2.0.CO;2}}</ref><ref>{{Cite journal|author1=Jønsson, Knud A. |author2=Fjeldså, Jon |name-list-style=amp |year=2006|title= Determining biogeographical patterns of dispersal and diversification in oscine passerine birds in Australia, Southeast Asia and Africa |journal=J. Biogeogr.|volume=33|issue=7|pages=1155–1165|doi=10.1111/j.1365-2699.2006.01507.x}}</ref> అయితే ఇటీవలి వివరణాత్మక అధ్యయనాలు Paridae కుటుంబంలో దీని స్థానాన్ని స్పష్టం చేశాయి.<ref name="Johansson"/><ref name="Johansson2">{{cite journal | last=Johansson | first=Ulf S. | last2=Nylinder | first2=Stephan | last3=Ohlson | first3=Jan I. | last4=Tietze | first4=Dieter Thomas | title=Reconstruction of the late Miocene biogeographical history of tits and chickadees (Aves: Passeriformes: Paridae): A comparison between discrete area analyses and probabilistic diffusion approach | journal=Journal of Biogeography | volume=45 | issue=1 | date=2018 | issn=0305-0270 | doi=10.1111/jbi.13095 | pages=14–25 | url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/jbi.13095 | access-date=2025-06-03| url-access=subscription }}</ref> ==పర్యావరణం== ఇది పెద్ద చెట్లపై చిన్న, తరచుగా వివిధ రకాల పక్షుల సమూహాలతో కలిసి తిరుగుతుంది.<ref name="Harrap"/> బక్సా టైగర్ రిజర్వ్ వంటి కొన్ని అటవీ ప్రాంతాలలో, దీని సాంద్రత చదరపు కిలోమీటరుకు సుమారు 15 గా అంచనా వేయబడింది.<ref>{{Cite journal|title=Abundance of birds in different habitats in Buxa Tiger Reserve, West Bengal, India|author1=Sivakumar S|author2=J Varghese|author3=V Prakash|name-list-style=amp|journal=Forktail|volume=22|year=2006|pages=128–133|url=http://www.orientalbirdclub.org/publications/forktail/22pdfs/Sivakumar-Buxa.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20120226205553/http://www.orientalbirdclub.org/publications/forktail/22pdfs/Sivakumar-Buxa.pdf|archive-date=26 February 2012}}</ref> సుల్తాన్ పిట్టలు వివిధ రకాల శబ్దాలు చేస్తాయి, ఇందులో "చి-డిప్, ట్రై-ట్రిప్" అనే ధ్వని, తీవ్రమైన హిస్సింగ్ శబ్దాలు, పదేపదే చేసే ఈలలు ఉన్నాయి.<ref>{{cite book|editor1=Del Hoyo, J.|editor2= Elliot, A. |editor3= Christie D. |year=2007|title=Handbook of the Birds of the World. Volume 12: Picathartes to Tits and Chickadees. | publisher=Lynx Edicions| page=750| isbn = 978-84-96553-42-2}}</ref> భారతదేశంలో వీటి సంతానోత్పత్తి కాలం ఏప్రిల్ నుండి జూలై వరకు ఉంటుంది. చెట్టు తొర్రలో ఐదు నుండి ఏడు గుడ్లు పెడతాయి.<ref name="fbi">{{Cite book|author=Baker, E C S|year=1922 |pages=101–102|url=https://archive.org/stream/faunaofbritishin01bake#page/100/mode/2up|title=The Fauna of British India, Including Ceylon and Burma. Birds. Volume 1|edition=2nd|publisher=Taylor and Francis, London}}</ref><ref>{{Cite journal|title=XVIII. Notes on the nidification of some Indian birds not mentioned in Hume's 'Nests and Eggs' Part 2|author=Baker, ECS|pages=217–236|doi=10.1111/j.1474-919X.1895.tb06523.x|url=https://archive.org/stream/ibis17brit#page/224/mode/2up/search/sultanea|journal=Ibis|volume=1 (Seventh series)|year=1895|issue=2}}</ref> పక్షులు గొంగళి పురుగులు, కొన్నిసార్లు చిన్న బెర్రీలను తింటాయి.<ref name="hbk" /><ref>{{Cite journal|page=61|title=The food of birds in India|author=Mason, CW |year=1912|journal=Memoirs of the Department of Agriculture in India|volume=3|url=https://archive.org/stream/memoirsentomolog03impeuoft#page/60/mode/2up/search/sultanea}}</ref> బంధీగా ఉన్నప్పుడు అసాధారణమైన శబ్దాలు లేదా ఇతర జంతువులు ఎదురైనప్పుడు ఇవి భయాందోళనలకు గురవుతాయి; ఇది సాధారణ Paridae సభ్యుల కంటే భిన్నమైనదిగా చెప్పబడుతుంది.<ref>{{Cite journal|author=Löhrl, H.|author-link = Hans Löhrl| year=1997| title=Zum Verhalten der Sultansmeise in Menschenhand Melanochlora sultanea |journal= Gefiederte Welt |volume=121 |issue=5|pages=162–166| language=German}}</ref><ref>{{Cite journal| url=http://www.zoologischemededelingen.nl/80/nr05/a03 |journal=[[Zoologische Mededelingen]]|year=2006|volume=80|issue=5 |page=3|title=Systematic notes on Asian birds. 49. A preliminary review of the Aegithalidae, Remizidae and Paridae|author1=Eck, S|author2=J Martens |name-list-style=amp }}</ref> ఇతర Paridae పక్షులలా కాకుండా, వీటి ముక్కు రంధ్రాలు ఈకలతో కప్పబడి ఉండవు.<ref name=fbi/> దాని విస్తృతమైన నివాస ప్రాంతాల కారణంగా, సుల్తాన్ పిట్టను ఐయుసిఎన్ రెడ్ లిస్ట్ (IUCN Red List) లో 'ఆందోళన లేని జాతి' (Least Concern) గా గుర్తించారు. == మూలాలు == {{Reflist|2}} ==బాహ్య లింకులు== {{Commons category|Melanochlora sultanea}} * [http://www.birdlife.org/datazone/species/index.html?action=SpcHTMDetails.asp&sid=7067&m=0 బర్డ్‌లైఫ్ జాతుల సమాచారం] * [http://ibc.lynxeds.com/species/sultan-tit-melanochlora-sultanea ఇంటర్నెట్ బర్డ్ కలెక్షన్] {{Taxonbar|from=Q2263439}} [[Category:భూటాన్ పక్షులు]] [[Category:చైనా పక్షులు]] [[Category:ఈశాన్య భారతదేశ పక్షులు]] [[Category:హైనాన్ పక్షులు]] [[Category:ఇండోచైనా పక్షులు]] [[Category:1839లో వివరించబడిన పక్షులు]] [[Category:బ్రియాన్ హాటన్ హాడ్గ్సన్ ద్వారా నామకరణం చేయబడిన టాక్సా]] 3qe6aqn68pcu01z6115jb40zfftxxk2 0 503563 4908518 2026-07-20T00:08:43Z ఉదయ్ కిరణ్ 124579 [[WP:AES|←]]Created page with '{{Short description|Species of bird}} {{Speciesbox | image = White-Bellied Heron DSCN1518 06, crop.jpg | image_caption = [[నామ్దఫా జాతీయ ఉద్యానవనం]] లో | status = CR | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref name=iucn>{{cite iucn |author=BirdLife International |date=2018 |title=''Ardea insignis'' |article-number=e.T22697021A134201407 |doi=10.2305/IUCN.UK.2018-2.RLTS.T22697021A134201407.en |access-date=19 Nov...' 4908518 wikitext text/x-wiki {{Short description|Species of bird}} {{Speciesbox | image = White-Bellied Heron DSCN1518 06, crop.jpg | image_caption = [[నామ్దఫా జాతీయ ఉద్యానవనం]] లో | status = CR | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref name=iucn>{{cite iucn |author=BirdLife International |date=2018 |title=''Ardea insignis'' |article-number=e.T22697021A134201407 |doi=10.2305/IUCN.UK.2018-2.RLTS.T22697021A134201407.en |access-date=19 November 2021}}</ref> | genus = Ardea | species = insignis | authority = [[Allan Octavian Hume|Hume]], 1878 | synonyms = *''Ardea imperialis'' | range_map = Ardea_insignis_map.svg }} [[File:WHITE-BELLIED-HERON.jpg|thumb|భారతదేశంలోని అరుణాచల్ ప్రదేశ్, చాంగ్లాంగ్, నామ్దఫా జాతీయ ఉద్యానవనంలో తెల్ల పొట్ట కొంగ]] '''తెల్ల పొట్ట కొంగ''' ('' Ardea insignis '') దీనిని '''ఇంపీరియల్ కొంగ''' లేదా '''పెద్ద తెల్ల పొట్ట కొంగ''' అని కూడా పిలుస్తారు. ఇది [[తూర్పు హిమాలయాలు|తూర్పు హిమాలయాల]] పర్వత ప్రాంతాలైన [[ఈశాన్య భారతదేశం]], [[భూటాన్]] నుండి ఉత్తర [[మయన్మార్]] వరకు నివసించే ఒక పెద్ద [[కొంగ]] జాతి. ఇది మానవ జోక్యం లేని నదులు, [[wetlands|చిత్తడి నేలలు]] గల ప్రాంతాలలో నివసిస్తుంది. ప్రపంచవ్యాప్తంగా దీని జనాభా 250 కంటే తక్కువగా ఉండటం, నివాస ప్రాంతాల నష్టం, మానవ అడ్డంకుల వల్ల ముప్పు పొంచి ఉండటంతో 2007 నుండి [[IUCN Red List|ఐయూసీఎన్ రెడ్ లిస్ట్‌లో]] ఇది [[Critically Endangered|తీవ్రమైన ప్రమాదంలో ఉన్న జాతి]]గా చేర్చబడింది.<ref name=iucn/> ఇది తెల్లటి గొంతు, తెల్లటి పొత్తికడుపుతో ఎక్కువగా ముదురు బూడిద రంగులో ఉంటుంది.<ref>{{cite book|author=Ali, S.|year=1993|title=The Book of Indian Birds |publisher=Bombay Natural History Society |location=Bombay |isbn=0-19-563731-3}}</ref> ==వర్గీకరణ== ''Ardea insignis'' అనే [[scientific name|శాస్త్రీయ నామాన్ని]] 1844 లో [[Brian Houghton Hodgson|బ్రియాన్ హాటన్ హాడ్గ్సన్]] ప్రతిపాదించారు; ఆయన ఒక [[zoological specimen|జంతు ప్రదర్శన నమూనాను]] [[బ్రిటిష్ మ్యూజియం]]కు సమర్పించినప్పటికీ, దాని వివరణ ప్రచురించబడలేదు.<ref>{{cite book |author=Gray, G.R. |author-link=George Robert Gray |year=1844 |title=List of the specimens of birds in the collection of the British Museum |location=London |publisher=Trustees of the British Museum |volume=((Accipitres)) |page=75 |chapter=The Great Indian Heron |chapter-url= https://archive.org/details/listspeci00britrich/page/76/mode/1up}}</ref><ref>{{cite book |author=Blanford, W.T. |year=1898 |title=Fauna of British India |volume=4 |publisher=Taylor and Francis |place=London |pages=383–384 |chapter=''Ardea insignis''. The Great White-bellied Heron |chapter-url=https://archive.org/stream/birdsindia04oaterich#page/383/mode/1up/}}</ref> అందువల్ల ఈ పేరును ''[[nomen nudum]]'' (వివరణ లేని పేరు) గా భావించారు.<ref name=Mayr1979>{{cite book |title=Check-list of the birds of the world |volume=1 |edition=Second |year=1979 |publisher=Museum of Comparative Zoology |place=Cambridge, Massachusetts |editor=Mayr, E. |editor2=Cottrell, G.W. |chapter=''Ardea imperialis'' |page=201 |chapter-url=https://archive.org/stream/checklistofbirds12pete#page/201/mode/1up/}}</ref> 1878 లో [[Allan Octavian Hume|అలన్ ऑक्टేవియన్ హ్యూమ్]], హాడ్గ్సన్ సూచించిన ద్వినామాన్ని ఉపయోగిస్తూ తెల్ల పొట్ట కొంగకు, పెద్ద ముక్కు కొంగకు (''Ardea sumatrana'') మధ్య ఉన్న తేడాలను వివరించారు. [[E. C. Stuart Baker|ఇ. సి. స్టువర్ట్ బేకర్]] 1929 లో హాడ్గ్సన్ యొక్క వివరణ లేని పేరుకు బదులుగా ''Ardea imperialis'' అనే పేరును ఇచ్చారు.<ref>{{cite journal |author=Hume, A.O. |author2=Davison, W. |name-list-style= amp |year=1878 |title=A revised list of the birds of Tenasserim |journal=Stray Feathers |volume=6 |issue=1–6 |pages=1–524 |url=https://archive.org/stream/strayfeathersjou61878hume#page/470/mode/1up}}</ref><ref>{{cite journal |author=Stuart Baker, E.C. |year=1929 |title=''Ardea imperialis'', nom. nov. for ''A. insignis'' |journal=Bulletin of the British Ornithologists' Club |volume=49 |issue=327 |page=40 |url=https://archive.org/details/bulletinofbritis49tayl/page/40/mode/1up}}</ref> ఇది 1963 వరకు ఉపయోగించబడింది, ఆ తర్వాత [[Biswamoy Biswas|బిస్వామయ్ బిస్వాస్]] స్పష్టం చేస్తూ, హ్యూమ్ ప్రతిపాదించిన ''Ardea insignis'' పేరుకే ప్రాధాన్యత ఉందని, దానిని ఇతర జాతులతో సమానంగా చూడటం తప్పుడు గుర్తింపుపై ఆధారపడి ఉందని పేర్కొన్నారు.<ref>{{cite journal |author=Biswas, B. |year=1963 |title=Comments on Ripley's ''A synopsis of the birds of India and Pakistan'' |journal=Journal of the Bombay Natural History Society |volume=60|issue=3|pages=679–689 |url=https://archive.details/journalofbombay601963bomb/page/678/mode/2up}}</ref><ref>{{cite journal |year=2001 |title=The correct scientific name of the White-bellied Heron |author=Walters, M. |journal=Bulletin of the British Ornithologists' Club |volume=121 |issue=4 |pages=234–236 |url=https://archive.org/details/bulletinofbritis12120brit/page/234/mode/2up}}</ref> ==వివరణ== [[File:White-bellied_Heron_at_Pho_Chu,_Bhutan.JPG|thumb|left|[[భూటాన్]] లోని ఫో ఛు నది ఒడ్డున వాలిన తెల్ల పొట్ట కొంగ]] తెల్ల పొట్ట కొంగ ఏకరీతి ముదురు బూడిద రంగు ఈకలను, తెల్లటి పొట్టను, కిరీటం వెనుక భాగంపై, కింది మెడపై పొడవైన వెండి లాంటి లేదా తెల్లటి ఈకల కుచ్చులను కలిగి ఉంటుంది. సంతానోత్పత్తి కాలంలో, ఇది బూడిద-తెలుపు రంగు మెడ ఈకలను, తెల్లటి మధ్యభాగం గల పొడవైన బూడిద రంగు రొమ్ము ఈకలను కలిగి ఉంటుంది. ముఖం ఆకుపచ్చని బూడిద రంగులో, {{cvt|15.2|-|17.6|cm}} పొడవైన ముక్కు నల్లగా ఉంటుంది, కానీ మూల భాగం, కొన వద్ద ఆకుపచ్చగా ఉంటుంది; కంటిపాప పసుపు నుండి ఓచర్ రంగులో ఉంటుంది, కాళ్లు బూడిద రంగులో ఉంటాయి. చిన్న పక్షులు పైభాగంలో గోధుమ రంగులో ఉండి, లేత రంగు ముక్కు, కాళ్లను కలిగి ఉంటాయి.<ref name=HBW>{{cite book |author1=Martínez-Vilalta, A. |name-list-style=amp |author2=Motis, A. |author3=Kirwan, G.M. |chapter=White-bellied Heron (''Ardea insignis'') |doi=10.2173/bow.whbher2.01 |title=Handbook of the Birds of the World |editor1=Del Hoyo, J. |editor2=Elliot, A. |editor3=Sargatal, J. |editor4=Christie, A. |editor5=de Juana, E. |year=2020 |publisher=[[Lynx Edicions]] |location=[[Barcelona]] |isbn=978-84-87334-20-7 |volume=3 |title-link=Handbook of the Birds of the World}}</ref> ఎగిరే సమయంలో, దీని ముదురు బూడిద రంగు పైరెక్కలు, తెల్లటి కిందిరెక్కల [[covert feather|ఈకలు]] స్పష్టమైన వ్యత్యాసాన్ని చూపుతాయి. వెనుక భాగం లేత బూడిద రంగులో కనిపిస్తుంది.<ref name=pcr/> {{cvt|127|cm}} ఎత్తుతో, ఇది రెండవ అతిపెద్ద కొంగ జాతిగా నిలుస్తుంది.<ref name=HBW/><ref name=Pradhan2011/> 1903 లో ఎగువ ఐరావతి నది వద్ద లభించిన ఒక తెల్ల పొట్ట కొంగ {{cvt|24|in|cm|order=flip}} పొడవైన రెక్కల ఎముకలను, {{cvt|84|in|cm|order=flip}} రెక్కల విప్పిని కలిగి ఉంది.<ref>{{cite journal |author=Evans, G.H. |year=1904 |title=The Great White-bellied Heron (''Ardea insignis'') |journal=Journal of the Bombay Natural History Society |volume=16 |issue=1 |page=160 |url=https://archive.org/details/journalofbombayn16abomb/page/160/mode/1up}}</ref> దీని సగటు బరువు {{cvt|3.2-3.4|kg}} గా అంచనా వేయబడింది.<ref name=Pradhan2011/> ==విస్తరణ మరియు నివాస ప్రాంతాలు== [[File:PunakhaRiver.jpg|thumb|భూటాన్‌లోని నదీతీర నివాస ప్రాంతం]] తెల్ల పొట్ట కొంగ [[ఈశాన్య భారతదేశం]], [[మయన్మార్]] లోని తూర్పు హిమాలయాల పర్వత ప్రాంతాలలోని ఉష్ణమండల, ఉపఉష్ణమండల అడవుల [[wetland|చిత్తడి నేలలలో]] నివసిస్తుంది. ఇది [[భూటాన్]] లోని {{cvt|1700|m}} కంటే తక్కువ ఎత్తులో ఉన్న [[Riparian zone|నదీతీర]] పరిసరాలలో కూడా కనిపిస్తుంది.<ref name=iucn /> భారతదేశంలోని అస్సాంలో, 1994, 1995 శీతాకాలంలో [[కాజీరంగా జాతీయ ఉద్యానవనం]] లో ఇది పలుమార్లు కనిపించింది.<ref>{{cite journal |author1=Barua, M. |name-list-style=amp |author2=Sharma, P. |year=1999 |title=Birds of Kaziranga National Park, India |journal=Forktail |volume=15 |pages=47–60 |url=https://archive.org/details/forktail1316unse/page/n283/mode/2up}}</ref> పోబిటోరా వన్యప్రాణుల సంరక్షణ కేంద్రంలో 1996, 2001 మధ్య ఇది క్రమం తప్పకుండా కనిపించింది.<ref>{{cite journal |author1=Baruah, M. |name-list-style=amp |author2=Chettri, G. |author3=Bordoloi, P. |year=2004 |title=Sighting of White-bellied Heron ''Ardea insignis'' Hume in Pobitora Wildlife Sanctuary |journal=Journal of the Bombay Natural History Society |volume=101 |issue=2 |page=311 |url=https://archive.org/details/journalofbomba1012004bomb/page/311/mode/1up}}</ref> అరుణాచల్ ప్రదేశ్‌లోని నామ్దఫా, నోవా దిహింగ్ నదుల వెంబడి పదేపదే కనిపించడం ద్వారా [[నామ్దఫా జాతీయ ఉద్యానవనం]] దీనికి ఒక ముఖ్యమైన ఆశ్రయంగా, సంతానోత్పత్తి ప్రదేశంగా ఉందని తెలుస్తోంది.<ref name=Menzies_al2021>{{cite journal |author1=Menzies, R.K. |name-list-style=amp |author2=Rao, M. |author3=Naniwadekar, R. |year=2021 |title=Assessing the Status of the Critically Endangered White-bellied Heron ''Ardea insignis'' in north-east India |journal=Bird Conservation International |volume=31 |issue=2 |pages=255–267 |doi=10.1017/S0959270920000301 |url=https://www.researchgate.net/publication/342719157}}</ref> భూటాన్‌లో, ఇది సంకోష్ నది, దాని ఉపనదుల బేసిన్‌లో నివసిస్తుంది.<ref name=Pradhan2011>{{cite book |title=The Critically Endangered White-bellied Heron |date=2011 |author=Pradhan, R. |author2=Norbu, T. |publisher=Royal Society for the Protection of Nature |place=Thimpu |name-list-style=amp |url=https://archive.org/details/RSPNWhiteBelliedHeron}}</ref> ==ప్రవర్తన మరియు పర్యావరణం== [[File:White-bellied Heron Ardea insignis nest by Dr. Raju Kasambe (3).jpg|thumb|left|భూటాన్‌లోని ఒక గూటిలో రెండు పిల్ల పక్షులు]] భంగం కలిగినప్పుడు, తెల్ల పొట్ట కొంగ "ఓక్ ఓక్ ఓక్ ఓక్ ఉర్రర్రర్" అనే లోతైన బొంగురు శబ్దంతో అరుస్తుంది.<ref name=herons>{{cite book |pages=120–123 |title=Herons: Bird families of the world |author=Kushlan, J. A. |author2=Hancock, J. |name-list-style=amp |publisher=Oxford University Press |place=Oxford |year=2005 |isbn=0-19-854981-4}}</ref> సంతానోత్పత్తి కాలంలో, తెల్ల పొట్ట కొంగ తెల్లవారుజామున ఎక్కువగా అరుస్తుంది, సూర్యోదయానికి కొద్దిగా ముందు ఈ అరుపుల తీవ్రత ఎక్కువగా ఉంటుంది.<ref>{{cite journal |author1=Dema, T. |name-list-style=amp |author2=Towsey, M. |author3=Sherub, S. |author4=Sonam, J. |author5=Kinley, K. |author6=Truskinger, A. |author7=Brereton, M. |author8=Roe, P. |year=2020 |title=Acoustic detection and acoustic habitat characterisation of the critically endangered white-bellied heron (''Ardea insignis'') in Bhutan |journal=Freshwater Biology |volume=65 |issue=1 |pages=153–164 |doi=10.1111/fwb.13217|bibcode=2020FrBio..65..153D }}</ref> పగటిపూట, ఇది ఇసుక తిన్నెలు, పెద్ద బండరాళ్లు, చెట్లపై సుమారు ఆరు గంటల పాటు విశ్రాంతి తీసుకుంటుంది, కొన్నిసార్లు తన [[sternum|రొమ్ము ఎముక]]పై పడుకుంటుంది.<ref name=Pradhan2011/> రాత్రి వేళల్లో, తలను రొమ్ముకు నొక్కి పెట్టి, ఒక కాలితో కొమ్మను పట్టుకుని, మరో కాలిని పొట్టలోకి ముడుచుకుని నిద్రిస్తుంది. వయోజన పక్షులు ఒంటరిగా, చిన్న పక్షులు జంటలుగా విశ్రాంతి తీసుకుంటాయి.<ref name=Khandu_al2020>{{cite journal |author1=Khandu, P. |name-list-style=amp |author2=Gale, G.A. |author3=Kinley, K. |author4=Tandin, T. |author5=Shimano, S. |author6=Bumrungsri, S. |year=2020 |title=Daily roosting behaviour of the critically endangered White-bellied Heron ''Ardea insignis'' as a function of day length |journal=Biological Rhythm Research |volume=53 |issue=5 |pages=1–11 |doi=10.1080/09291016.2020.1814525 |url=}}</ref> ఇది దాదాపు {{cvt|200|m}} వెడల్పు ఉన్న లోతు తక్కువ నదీ పాయలలో, నదీ ద్వీపాలలోని చిన్న కొలనులలో ఆహారాన్ని వెతకడానికి ఇష్టపడుతుంది.<ref name=Pradhan2011/> ఇది ఏడాది పొడవునా ఎక్కువగా ''[[Schizothorax]]'' రకం చేపలను, వసంతకాలంలో [[brown trout|బ్రౌన్ ట్రౌట్]] చేపలను తింటుంది. ఆహార అన్వేషణ 5 నుండి 58 నిమిషాల పాటు సాగుతుంది.<ref name=Khandu_al2021>{{cite journal |author1=Khandu, P. |name-list-style=amp |author2=Gale, G.A. |author3=Bumrungsri, S. |year=2021 |title=Ecological and environmental factors affecting the foraging activity of the White-bellied Heron ''Ardea insignis'' (Hume, 1878) in Bhutan |journal=Bird Conservation International |volume=31 |issue=3 |pages=420–437 |doi=10.1017/S0959270920000684 |url=}}</ref> ==ముప్పులు== వ్యవసాయం కొరకు, మానవ నివాసాల విస్తరణ కొరకు చిత్తడి నేలలను మార్చడం, చిత్తడి నేలల వనరులను మితిమీరి ఉపయోగించడం, [[poaching|వేట]] కారణంగా తెల్ల పొట్ట కొంగ [[habitat loss|నివాస ప్రాంతాల నష్టాన్ని]], క్షీణతను ఎదుర్కొంటోంది. ఇది నేపాల్‌లో [[locally extinct|ప్రాంతీయంగా అంతరించిపోయింది]], బంగ్లాదేశ్‌లో కూడా అంతరించిపోయే అవకాశం ఉంది.<ref name=iucn/> భూటాన్‌లో, నాలుగు పెద్ద [[hydropower|జలవిద్యుత్]] ప్రాజెక్టులు వీటి నివాస ప్రాంతాలలో ఉన్నాయి, నదుల నుండి ఇసుక, కంకర తవ్వకాలు వీటికి ముప్పుగా మారాయి.<ref name=Khandu_al2021/> అడవుల మంటల వల్ల వీటి గూళ్లు తీవ్రంగా దెబ్బతిన్నాయి.<ref name=Menzies_al2021/> ==సంరక్షణ== భారతదేశంలో, తెల్ల పొట్ట కొంగకు [[Wild Life (Protection) Act, 1972|వన్యప్రాణి (సంరక్షణ) చట్టం, 1972]] లోని షెడ్యూల్ 1 కింద రక్షణ కల్పించబడింది.<ref name=Menzies_al2021/> మయన్మార్‌లో 1994 నుండి దీనికి అత్యున్నత చట్టపరమైన రక్షణ ఉంది.<ref name=Kyaw_al2021/> ప్రపంచవ్యాప్త జనాభా వేగంగా క్షీణిస్తుండటంతో 2007 నుండి ఐయూసీఎన్ రెడ్ లిస్ట్‌లో ఇది తీవ్రమైన ప్రమాదంలో ఉన్న జీవిగా జాబితా చేయబడింది.<ref name=iucn/> మే 2011 లో భూటాన్‌లోని పునాఖా జిల్లాలో మొదటిసారిగా ఒక తెల్ల పొట్ట కొంగ బంధీగా ఉన్న స్థితిలో గుడ్డు నుండి పొదగబడింది, సెప్టెంబర్ 2011 లో దానిని ప్రకృతిలోకి విడుదల చేశారు.<ref name=iucn/> ==మూలాలు== {{Reflist|2}} ==బాహ్య లింకులు== {{Commons and category|Ardea insignis}} *{{cite web |publisher=BirdLife International |date=2022 |title=Species factsheet: ''Ardea insignis'' |url=http://datazone.birdlife.org/species/factsheet/white-bellied-heron-ardea-insignis}} {{Taxonbar|from=Q852874}} [[Category:భారతదేశ పక్షులు]] [[Category:భూటాన్ పక్షులు]] [[Category:ఈశాన్య భారతదేశ పక్షులు]] [[Category:1878లో వివరించబడిన పక్షులు]] g0k8u11aet6qfn5j6gmxmeuipjzelre 4908546 4908518 2026-07-20T01:12:04Z ఉదయ్ కిరణ్ 124579 4908546 wikitext text/x-wiki {{Short description|Species of bird}} {{Speciesbox | image = White-Bellied Heron DSCN1518 06, crop.jpg | image_caption = [[నామ్దఫా జాతీయ ఉద్యానవనం]] లో | status = CR | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref name=iucn>{{cite iucn |author=BirdLife International |date=2018 |title=''Ardea insignis'' |article-number=e.T22697021A134201407 |doi=10.2305/IUCN.UK.2018-2.RLTS.T22697021A134201407.en |access-date=19 November 2021}}</ref> | genus = Ardea | species = insignis | authority = [[Allan Octavian Hume|Hume]], 1878 | synonyms = *''Ardea imperialis'' | range_map = Ardea_insignis_map.svg }} [[File:WHITE-BELLIED-HERON.jpg|thumb|భారతదేశంలోని అరుణాచల్ ప్రదేశ్, చాంగ్లాంగ్, నామ్దఫా జాతీయ ఉద్యానవనంలో తెల్ల పొట్ట కొంగ]] '''తెల్ల పొట్ట కొంగ''' ('' Ardea insignis '') దీనిని '''ఇంపీరియల్ కొంగ''' లేదా '''పెద్ద తెల్ల పొట్ట కొంగ''' అని కూడా పిలుస్తారు. ఇది తూర్పు హిమాలయాల పర్వత ప్రాంతాలైన [[ఈశాన్య భారతదేశం]], [[భూటాన్]] నుండి ఉత్తర [[మయన్మార్]] వరకు నివసించే ఒక పెద్ద [[కొంగ]] జాతి. ఇది మానవ జోక్యం లేని నదులు, చిత్తడి నేలలు గల ప్రాంతాలలో నివసిస్తుంది. ప్రపంచవ్యాప్తంగా దీని జనాభా 250 కంటే తక్కువగా ఉండటం, నివాస ప్రాంతాల నష్టం, మానవ అడ్డంకుల వల్ల ముప్పు పొంచి ఉండటంతో 2007 నుండి ఐయూసీఎన్ రెడ్ లిస్ట్‌లో ఇది తీవ్రమైన ప్రమాదంలో ఉన్న జాతిగా చేర్చబడింది.<ref name=iucn/> ఇది తెల్లటి గొంతు, తెల్లటి పొత్తికడుపుతో ఎక్కువగా ముదురు బూడిద రంగులో ఉంటుంది.<ref>{{cite book|author=Ali, S.|year=1993|title=The Book of Indian Birds |publisher=Bombay Natural History Society |location=Bombay |isbn=0-19-563731-3}}</ref> ==వర్గీకరణ== ''Ardea insignis'' అనే శాస్త్రీయ నామాన్ని 1844 లో బ్రియాన్ హాటన్ హాడ్గ్సన్ ప్రతిపాదించారు; ఆయన ఒక జంతు ప్రదర్శన నమూనాను [[బ్రిటిష్ మ్యూజియం]]కు సమర్పించినప్పటికీ, దాని వివరణ ప్రచురించబడలేదు.<ref>{{cite book |author=Gray, G.R. |author-link=George Robert Gray |year=1844 |title=List of the specimens of birds in the collection of the British Museum |location=London |publisher=Trustees of the British Museum |volume=((Accipitres)) |page=75 |chapter=The Great Indian Heron |chapter-url= https://archive.org/details/listspeci00britrich/page/76/mode/1up}}</ref><ref>{{cite book |author=Blanford, W.T. |year=1898 |title=Fauna of British India |volume=4 |publisher=Taylor and Francis |place=London |pages=383–384 |chapter=''Ardea insignis''. The Great White-bellied Heron |chapter-url=https://archive.org/stream/birdsindia04oaterich#page/383/mode/1up/}}</ref> అందువల్ల ఈ పేరును ''nomen nudum'' (వివరణ లేని పేరు) గా భావించారు.<ref name=Mayr1979>{{cite book |title=Check-list of the birds of the world |volume=1 |edition=Second |year=1979 |publisher=Museum of Comparative Zoology |place=Cambridge, Massachusetts |editor=Mayr, E. |editor2=Cottrell, G.W. |chapter=''Ardea imperialis'' |page=201 |chapter-url=https://archive.org/stream/checklistofbirds12pete#page/201/mode/1up/}}</ref> 1878 లో అలన్ ऑक्टేవియన్ హ్యూమ్, హాడ్గ్సన్ సూచించిన ద్వినామాన్ని ఉపయోగిస్తూ తెల్ల పొట్ట కొంగకు, పెద్ద ముక్కు కొంగకు (''Ardea sumatrana'') మధ్య ఉన్న తేడాలను వివరించారు. ఇ. సి. స్టువర్ట్ బేకర్ 1929 లో హాడ్గ్సన్ యొక్క వివరణ లేని పేరుకు బదులుగా ''Ardea imperialis'' అనే పేరును ఇచ్చారు.<ref>{{cite journal |author=Hume, A.O. |author2=Davison, W. |name-list-style= amp |year=1878 |title=A revised list of the birds of Tenasserim |journal=Stray Feathers |volume=6 |issue=1–6 |pages=1–524 |url=https://archive.org/stream/strayfeathersjou61878hume#page/470/mode/1up}}</ref><ref>{{cite journal |author=Stuart Baker, E.C. |year=1929 |title=''Ardea imperialis'', nom. nov. for ''A. insignis'' |journal=Bulletin of the British Ornithologists' Club |volume=49 |issue=327 |page=40 |url=https://archive.org/details/bulletinofbritis49tayl/page/40/mode/1up}}</ref> ఇది 1963 వరకు ఉపయోగించబడింది, ఆ తర్వాత బిస్వామయ్ బిస్వాస్ స్పష్టం చేస్తూ, హ్యూమ్ ప్రతిపాదించిన ''Ardea insignis'' పేరుకే ప్రాధాన్యత ఉందని, దానిని ఇతర జాతులతో సమానంగా చూడటం తప్పుడు గుర్తింపుపై ఆధారపడి ఉందని పేర్కొన్నారు.<ref>{{cite journal |author=Biswas, B. |year=1963 |title=Comments on Ripley's ''A synopsis of the birds of India and Pakistan'' |journal=Journal of the Bombay Natural History Society |volume=60|issue=3|pages=679–689 |url=https://archive.details/journalofbombay601963bomb/page/678/mode/2up}}</ref><ref>{{cite journal |year=2001 |title=The correct scientific name of the White-bellied Heron |author=Walters, M. |journal=Bulletin of the British Ornithologists' Club |volume=121 |issue=4 |pages=234–236 |url=https://archive.org/details/bulletinofbritis12120brit/page/234/mode/2up}}</ref> ==వివరణ== [[File:White-bellied_Heron_at_Pho_Chu,_Bhutan.JPG|thumb|left|[[భూటాన్]] లోని ఫో ఛు నది ఒడ్డున వాలిన తెల్ల పొట్ట కొంగ]] తెల్ల పొట్ట కొంగ ఏకరీతి ముదురు బూడిద రంగు ఈకలను, తెల్లటి పొట్టను, కిరీటం వెనుక భాగంపై, కింది మెడపై పొడవైన వెండి లాంటి లేదా తెల్లటి ఈకల కుచ్చులను కలిగి ఉంటుంది. సంతానోత్పత్తి కాలంలో, ఇది బూడిద-తెలుపు రంగు మెడ ఈకలను, తెల్లటి మధ్యభాగం గల పొడవైన బూడిద రంగు రొమ్ము ఈకలను కలిగి ఉంటుంది. ముఖం ఆకుపచ్చని బూడిద రంగులో, {{cvt|15.2|-|17.6|cm}} పొడవైన ముక్కు నల్లగా ఉంటుంది, కానీ మూల భాగం, కొన వద్ద ఆకుపచ్చగా ఉంటుంది; కంటిపాప పసుపు నుండి ఓచర్ రంగులో ఉంటుంది, కాళ్లు బూడిద రంగులో ఉంటాయి. చిన్న పక్షులు పైభాగంలో గోధుమ రంగులో ఉండి, లేత రంగు ముక్కు, కాళ్లను కలిగి ఉంటాయి.<ref name=HBW>{{cite book |author1=Martínez-Vilalta, A. |name-list-style=amp |author2=Motis, A. |author3=Kirwan, G.M. |chapter=White-bellied Heron (''Ardea insignis'') |doi=10.2173/bow.whbher2.01 |title=Handbook of the Birds of the World |editor1=Del Hoyo, J. |editor2=Elliot, A. |editor3=Sargatal, J. |editor4=Christie, A. |editor5=de Juana, E. |year=2020 |publisher=[[Lynx Edicions]] |location=[[Barcelona]] |isbn=978-84-87334-20-7 |volume=3 |title-link=Handbook of the Birds of the World}}</ref> ఎగిరే సమయంలో, దీని ముదురు బూడిద రంగు పైరెక్కలు, తెల్లటి కిందిరెక్కల [[covert feather|ఈకలు]] స్పష్టమైన వ్యత్యాసాన్ని చూపుతాయి. వెనుక భాగం లేత బూడిద రంగులో కనిపిస్తుంది.<ref name=pcr/> {{cvt|127|cm}} ఎత్తుతో, ఇది రెండవ అతిపెద్ద కొంగ జాతిగా నిలుస్తుంది.<ref name=HBW/><ref name=Pradhan2011/> 1903 లో ఎగువ ఐరావతి నది వద్ద లభించిన ఒక తెల్ల పొట్ట కొంగ {{cvt|24|in|cm|order=flip}} పొడవైన రెక్కల ఎముకలను, {{cvt|84|in|cm|order=flip}} రెక్కల విప్పిని కలిగి ఉంది.<ref>{{cite journal |author=Evans, G.H. |year=1904 |title=The Great White-bellied Heron (''Ardea insignis'') |journal=Journal of the Bombay Natural History Society |volume=16 |issue=1 |page=160 |url=https://archive.org/details/journalofbombayn16abomb/page/160/mode/1up}}</ref> దీని సగటు బరువు {{cvt|3.2-3.4|kg}} గా అంచనా వేయబడింది.<ref name=Pradhan2011/> ==విస్తరణ నివాస ప్రాంతాలు== [[File:PunakhaRiver.jpg|thumb|భూటాన్‌లోని నదీతీర నివాస ప్రాంతం]] తెల్ల పొట్ట కొంగ [[ఈశాన్య భారతదేశం]], [[మయన్మార్]] లోని తూర్పు హిమాలయాల పర్వత ప్రాంతాలలోని ఉష్ణమండల, ఉపఉష్ణమండల అడవుల చిత్తడి నేలలలో నివసిస్తుంది. ఇది [[భూటాన్]] లోని {{cvt|1700|m}} కంటే తక్కువ ఎత్తులో ఉన్న నదీతీర పరిసరాలలో కూడా కనిపిస్తుంది.<ref name=iucn /> భారతదేశంలోని అస్సాంలో, 1994, 1995 శీతాకాలంలో కాజీరంగా జాతీయ ఉద్యానవనం లో ఇది పలుమార్లు కనిపించింది.<ref>{{cite journal |author1=Barua, M. |name-list-style=amp |author2=Sharma, P. |year=1999 |title=Birds of Kaziranga National Park, India |journal=Forktail |volume=15 |pages=47–60 |url=https://archive.org/details/forktail1316unse/page/n283/mode/2up}}</ref> పోబిటోరా వన్యప్రాణుల సంరక్షణ కేంద్రంలో 1996, 2001 మధ్య ఇది క్రమం తప్పకుండా కనిపించింది.<ref>{{cite journal |author1=Baruah, M. |name-list-style=amp |author2=Chettri, G. |author3=Bordoloi, P. |year=2004 |title=Sighting of White-bellied Heron ''Ardea insignis'' Hume in Pobitora Wildlife Sanctuary |journal=Journal of the Bombay Natural History Society |volume=101 |issue=2 |page=311 |url=https://archive.org/details/journalofbomba1012004bomb/page/311/mode/1up}}</ref> అరుణాచల్ ప్రదేశ్‌లోని నామ్దఫా, నోవా దిహింగ్ నదుల వెంబడి పదేపదే కనిపించడం ద్వారా నామ్దఫా జాతీయ ఉద్యానవనం దీనికి ఒక ముఖ్యమైన ఆశ్రయంగా, సంతానోత్పత్తి ప్రదేశంగా ఉందని తెలుస్తోంది.<ref name=Menzies_al2021>{{cite journal |author1=Menzies, R.K. |name-list-style=amp |author2=Rao, M. |author3=Naniwadekar, R. |year=2021 |title=Assessing the Status of the Critically Endangered White-bellied Heron ''Ardea insignis'' in north-east India |journal=Bird Conservation International |volume=31 |issue=2 |pages=255–267 |doi=10.1017/S0959270920000301 |url=https://www.researchgate.net/publication/342719157}}</ref> భూటాన్‌లో, ఇది సంకోష్ నది, దాని ఉపనదుల బేసిన్‌లో నివసిస్తుంది.<ref name=Pradhan2011>{{cite book |title=The Critically Endangered White-bellied Heron |date=2011 |author=Pradhan, R. |author2=Norbu, T. |publisher=Royal Society for the Protection of Nature |place=Thimpu |name-list-style=amp |url=https://archive.org/details/RSPNWhiteBelliedHeron}}</ref> ==ప్రవర్తన పర్యావరణం== [[File:White-bellied Heron Ardea insignis nest by Dr. Raju Kasambe (3).jpg|thumb|left|భూటాన్‌లోని ఒక గూటిలో రెండు పిల్ల పక్షులు]] భంగం కలిగినప్పుడు, తెల్ల పొట్ట కొంగ "ఓక్ ఓక్ ఓక్ ఓక్ ఉర్రర్రర్" అనే లోతైన బొంగురు శబ్దంతో అరుస్తుంది.<ref name=herons>{{cite book |pages=120–123 |title=Herons: Bird families of the world |author=Kushlan, J. A. |author2=Hancock, J. |name-list-style=amp |publisher=Oxford University Press |place=Oxford |year=2005 |isbn=0-19-854981-4}}</ref> సంతానోత్పత్తి కాలంలో, తెల్ల పొట్ట కొంగ తెల్లవారుజామున ఎక్కువగా అరుస్తుంది, సూర్యోదయానికి కొద్దిగా ముందు ఈ అరుపుల తీవ్రత ఎక్కువగా ఉంటుంది.<ref>{{cite journal |author1=Dema, T. |name-list-style=amp |author2=Towsey, M. |author3=Sherub, S. |author4=Sonam, J. |author5=Kinley, K. |author6=Truskinger, A. |author7=Brereton, M. |author8=Roe, P. |year=2020 |title=Acoustic detection and acoustic habitat characterisation of the critically endangered white-bellied heron (''Ardea insignis'') in Bhutan |journal=Freshwater Biology |volume=65 |issue=1 |pages=153–164 |doi=10.1111/fwb.13217|bibcode=2020FrBio..65..153D }}</ref> పగటిపూట, ఇది ఇసుక తిన్నెలు, పెద్ద బండరాళ్లు, చెట్లపై సుమారు ఆరు గంటల పాటు విశ్రాంతి తీసుకుంటుంది, కొన్నిసార్లు తన రొమ్ము ఎముకపై పడుకుంటుంది.<ref name=Pradhan2011/> రాత్రి వేళల్లో, తలను రొమ్ముకు నొక్కి పెట్టి, ఒక కాలితో కొమ్మను పట్టుకుని, మరో కాలిని పొట్టలోకి ముడుచుకుని నిద్రిస్తుంది. వయోజన పక్షులు ఒంటరిగా, చిన్న పక్షులు జంటలుగా విశ్రాంతి తీసుకుంటాయి.<ref name=Khandu_al2020>{{cite journal |author1=Khandu, P. |name-list-style=amp |author2=Gale, G.A. |author3=Kinley, K. |author4=Tandin, T. |author5=Shimano, S. |author6=Bumrungsri, S. |year=2020 |title=Daily roosting behaviour of the critically endangered White-bellied Heron ''Ardea insignis'' as a function of day length |journal=Biological Rhythm Research |volume=53 |issue=5 |pages=1–11 |doi=10.1080/09291016.2020.1814525 |url=}}</ref> ఇది దాదాపు {{cvt|200|m}} వెడల్పు ఉన్న లోతు తక్కువ నదీ పాయలలో, నదీ ద్వీపాలలోని చిన్న కొలనులలో ఆహారాన్ని వెతకడానికి ఇష్టపడుతుంది.<ref name=Pradhan2011/> ఇది ఏడాది పొడవునా ఎక్కువగా ''Schizothorax'' రకం చేపలను, వసంతకాలంలో బ్రౌన్ ట్రౌట్ చేపలను తింటుంది. ఆహార అన్వేషణ 5 నుండి 58 నిమిషాల పాటు సాగుతుంది.<ref name=Khandu_al2021>{{cite journal |author1=Khandu, P. |name-list-style=amp |author2=Gale, G.A. |author3=Bumrungsri, S. |year=2021 |title=Ecological and environmental factors affecting the foraging activity of the White-bellied Heron ''Ardea insignis'' (Hume, 1878) in Bhutan |journal=Bird Conservation International |volume=31 |issue=3 |pages=420–437 |doi=10.1017/S0959270920000684 |url=}}</ref> ==ముప్పులు== వ్యవసాయం కొరకు, మానవ నివాసాల విస్తరణ కొరకు చిత్తడి నేలలను మార్చడం, చిత్తడి నేలల వనరులను మితిమీరి ఉపయోగించడం, వేట కారణంగా తెల్ల పొట్ట కొంగ నివాస ప్రాంతాల నష్టాన్ని, క్షీణతను ఎదుర్కొంటోంది. ఇది నేపాల్‌లో ప్రాంతీయంగా అంతరించిపోయింది, బంగ్లాదేశ్‌లో కూడా అంతరించిపోయే అవకాశం ఉంది.<ref name=iucn/> భూటాన్‌లో, నాలుగు పెద్ద జలవిద్యుత్ ప్రాజెక్టులు వీటి నివాస ప్రాంతాలలో ఉన్నాయి, నదుల నుండి ఇసుక, కంకర తవ్వకాలు వీటికి ముప్పుగా మారాయి.<ref name=Khandu_al2021/> అడవుల మంటల వల్ల వీటి గూళ్లు తీవ్రంగా దెబ్బతిన్నాయి.<ref name=Menzies_al2021/> ==సంరక్షణ== భారతదేశంలో, తెల్ల పొట్ట కొంగకు వన్యప్రాణి (సంరక్షణ) చట్టం, 1972 లోని షెడ్యూల్ 1 కింద రక్షణ కల్పించబడింది.<ref name=Menzies_al2021/> మయన్మార్‌లో 1994 నుండి దీనికి అత్యున్నత చట్టపరమైన రక్షణ ఉంది.<ref name=Kyaw_al2021/> ప్రపంచవ్యాప్త జనాభా వేగంగా క్షీణిస్తుండటంతో 2007 నుండి ఐయూసీఎన్ రెడ్ లిస్ట్‌లో ఇది తీవ్రమైన ప్రమాదంలో ఉన్న జీవిగా జాబితా చేయబడింది.<ref name=iucn/> మే 2011 లో భూటాన్‌లోని పునాఖా జిల్లాలో మొదటిసారిగా ఒక తెల్ల పొట్ట కొంగ బంధీగా ఉన్న స్థితిలో గుడ్డు నుండి పొదగబడింది, సెప్టెంబర్ 2011 లో దానిని ప్రకృతిలోకి విడుదల చేశారు.<ref name=iucn/> ==మూలాలు== {{Reflist|2}} ==బాహ్య లింకులు== {{Commons and category|Ardea insignis}} *{{cite web |publisher=BirdLife International |date=2022 |title=Species factsheet: ''Ardea insignis'' |url=http://datazone.birdlife.org/species/factsheet/white-bellied-heron-ardea-insignis}} {{Taxonbar|from=Q852874}} [[Category:భారతదేశ పక్షులు]] [[Category:భూటాన్ పక్షులు]] [[Category:ఈశాన్య భారతదేశ పక్షులు]] [[Category:1878లో వివరించబడిన పక్షులు]] rmtki66a7ctrjxxaxctdw9iwmlav745 0 503564 4908520 2026-07-20T00:13:02Z ఉదయ్ కిరణ్ 124579 [[WP:AES|←]]Created page with '{{short description|Indo-Aryan language}} {{EngvarB|date=March 2017}} {{Use dmy dates|date=November 2020}} {{Infobox language | name = హాజోంగ్ | nativename = হাজং | pronunciation = {{IPA|haj|ha.dʑɔŋ|}} | states = [[భారతదేశం]], [[బంగ్లాదేశ్]] | region = భారతదేశంలోని [[మేఘాలయ]], [[అస్సాం]], [[మిజోరం]...' 4908520 wikitext text/x-wiki {{short description|Indo-Aryan language}} {{EngvarB|date=March 2017}} {{Use dmy dates|date=November 2020}} {{Infobox language | name = హాజోంగ్ | nativename = হাজং | pronunciation = {{IPA|haj|ha.dʑɔŋ|}} | states = [[భారతదేశం]], [[బంగ్లాదేశ్]] | region = భారతదేశంలోని [[మేఘాలయ]], [[అస్సాం]], [[మిజోరం]], [[అరుణాచల్ ప్రదేశ్]], [[పశ్చిమ బెంగాల్]]<br />బంగ్లాదేశ్‌లోని [[మైమన్‌సింగ్]], [[షేర్‌పూర్ జిల్లా|షేర్‌పూర్]], [[నెట్రోకోనా జిల్లా|నెట్రోకోనా]], [[సునమ్‌గంజ్]] | ethnicity = [[Hajong people|హాజోంగ్ ప్రజలు]] | speakers = {{sigfig|79,800|2}} | date = 2011–2022 | image = Hajong in Bengali script.svg | imagescale = 0.6 | imagecaption = బెంగాలీ-అస్సామీ లిపిలో "హాజోంగ్" | ref = <ref>{{e28|haj}}</ref> | familycolor = Indo-European | fam2 = [[ఇండో-ఇరానియన్ భాషలు|ఇండో-ఇరానియన్]] | fam3 = [[ఇండో-ఆర్యన్ భాషలు|ఇండో-ఆర్యన్]] | fam4 = [[తూర్పు ఇండో-ఆర్యన్ భాషలు|తూర్పు]] | fam5 = [[బెంగాలీ-అస్సామీ భాషలు|బెంగాలీ-అస్సామీ]] | dia1 = దోస్కాని రావ్ | dia2 = కోరేబారి రావ్ | dia3 = సుసుంగ్ రావ్ | dia4 = బరోహజారి రావ్ | dia5 = మెస్పారా రావ్ | script = [[బెంగాలీ-అస్సామీ లిపి]], [[లాటిన్ లిపి]]<ref>{{e28|haj}}</ref> | iso3 = haj | glotto = hajo1238 | glottorefname = Hajong | notice = IPA | map = Hajong language distribution map.svg }} {{Contains special characters|Indic}} '''హాజోంగ్''' అనేది ఒక [[ఇండో-ఆర్యన్ భాషలు|ఇండో-ఆర్యన్ భాష]].<ref>{{cite book |last=Ghosh |first=Joydeep |year=2019 |title=General Knowledge of Northeast India: For All PSC and Competitive Exams |url=https://books.google.com/books?id=1o-HDwAAQBAJ&pg=PA85 |publisher=Educreation Publishing |page=85}}</ref> దీనిలో [[టిబెటో-బర్మన్ భాషలు|టిబెటో-బర్మన్ భాషా]] మూలాలు ఉన్నట్లు భావిస్తారు.<ref>{{cite book |last=Hajong |first=Biren |title=The Hajongs and their struggle |year=2002 |publisher=Smt. Sushmita Hajong |oclc=499982956}} Foreword(2) by Satyendra Narayan Goswami.</ref> భారత ఉపఖండంలోని ఈశాన్య ప్రాంతంలో, ముఖ్యంగా ప్రస్తుత భారతదేశంలోని [[అస్సాం]], [[మేఘాలయ]], [[అరుణాచల్ ప్రదేశ్]], [[పశ్చిమ బెంగాల్]] రాష్ట్రాలలో, ప్రస్తుత [[బంగ్లాదేశ్]] లోని [[మైమన్‌సింగ్ విభాగం|మైమన్‌సింగ్]], [[సిల్హెట్ విభాగం|సిల్హెట్]] విభాగాలలో నివసించే సుమారు 80,000 మంది హాజోంగ్ తెగ ప్రజలు ఈ భాషను మాట్లాడుతారు. దీనిని [[బెంగాలీ-అస్సామీ లిపి]], [[లాటిన్ లిపి]]లను ఉపయోగించి రాస్తారు.<ref name="e22">{{cite book |editor-last1=Eberhard |editor-first1=David M. |editor-last2=Simons |editor-first2=Gary F. |editor-last3=Fennig |editor-first3=Charles D. |year=2019 |title=Hajong Ethnologue: Languages of the World |url=https://www.ethnologue.com/language/haj |edition=22nd |location=Dallas, Texas |publisher=SIL International |archive-url=https://web.archive.org/web/20190428111928/https://www.ethnologue.com/language/haj |archive-date=28 April 2019 |access-date=16 March 2020}}</ref> ఇందులో అనేక [[సంస్కృతం]] ప్రాతిపదిక పదాలు ఉన్నాయి. హాజోంగ్ ప్రజలు మొదట్లో ఒక టిబెటో-బర్మన్ భాషను మాట్లాడేవారు, కాలక్రమేణా అది [[అస్సామీ భాష|అస్సామీ]], [[బెంగాలీ భాష|బెంగాలీ]] భాషలతో మిళితమైంది.<ref>{{cite encyclopedia |last=Singh |first=R. P. |editor-last=Danver |editor-first=Steven |editor-link=Steven L. Danver |encyclopedia=Native Peoples of the World |title=Hajong |year=2013 |publisher=Sharpe Reference |volume=2 |isbn=978-0-7656-8222-2 |page=531 |quote="[The Hajongs] speak the Hajong language, originally a Tibeto-Burman tongue that later mixed with Assamese and Bengali."}}</ref> ==పాత హాజోంగ్== {{Unreferenced section|date=January 2020}} హాజోంగ్ ప్రజలు ఇప్పుడు మాట్లాడుతున్న భాషను ఇండో-ఆర్యన్ భాషగా పరిగణించవచ్చు, ఎందుకంటే వారు పూర్వపు టిబెటో-బర్మన్ భాష నుండి ఈ భాషా శైలికి మారారు.<ref>Hajong, Diarchy, dir. ''Woven Whispers''. Ethnography. Visual Anthropology Lab, Department of Anthropology, University of Delhi, 2024. <nowiki>https://www.youtube.com/watch?v=3x8lit8ZknU</nowiki>.</ref> పాత హాజోంగ్ లేదా '''ఖాతీ హాజోంగ్''' అనేది టిబెటో-బర్మన్ మూలానికి చెందిన [[గారో భాష|గారో]] భాషకు దగ్గరగా ఉండేది. ==వైవిధ్యాలు== ప్రాంతీయ వైవిధ్యాల వల్ల హాజోంగ్ భాష వివిధ వంశాలలో కొద్దిగా మారుతుంది. హాజోంగ్ ప్రజలలో ఐదు ముఖ్యమైన వంశాలు ఉన్నాయి. * దోస్కిన్వ * కోరేబర్యవ * సుసుంగ్యవ * బరోహజార్యవ * మీస్పర్యవ ==లిపి విధానం== హాజోంగ్ భాషను రాయడానికి లాటిన్, బెంగాలీ లిపులు రెండింటినీ ఉపయోగిస్తారు.<ref>{{Cite web |url=https://scriptsource.org/cms/scripts/page.php?item_id=language_detail&uid=d9h6e99bbg |title=Hajong |website=ScriptSource}}</ref> భారతదేశంలో ఈ రెండు లిపులను ఉపయోగిస్తున్నప్పటికీ, బంగ్లాదేశ్‌లోని హాజోంగ్ ప్రజలు బెంగాలీ లిపిని ఉపయోగించడానికి మొగ్గు చూపుతారు, ఎందుకంటే అక్కడ విద్య ఎక్కువగా బెంగాలీ మాధ్యమంలో సాగుతుంది.<ref>Ahmad, S., A. Kim, S. Kim, and M. Sangma. (2005). ''The Hajong of Bangladesh: A sociolinguistic survey.'' http://www.sil.org/resources/publications/entry/42943, p. 13.</ref> ధేమాజీ, దాని పరిసర ప్రాంతాలలో నివసించే హాజోంగ్ ప్రజలు అస్సామీ లిపిని ఉపయోగిస్తారు. ప్రతి లిపిలోనూ, సంవృత పశ్చ అగోళాకార అచ్చు /ɯ/ కొరకు ఒక ప్రత్యేక చిహ్నం చేర్చబడింది. లాటిన్ లిపిలో దీనిని "w" తో, తూర్పు నాగరి లిపిలో అక్షరం చివర "{{lang|as|অৗ}}" తో సూచిస్తారు.<ref name="guts">Guts, Y. (2007). ''Phonological description of the Hajong language.'' Masters Thesis. Amsterdam, Vrije Universiteit.</ref> ==ధ్వనిశాస్త్రం== హాజోంగ్ భాషలో 23 హల్లు ధ్వనులు, 8 అచ్చు ధ్వనులు, హల్లుల లక్షణాలు కలిగిన 2 అంతస్థాలు ఉన్నాయి: /w/, /j/ లు ద్విస్వరాలుగా పనిచేస్తాయి. అచ్చు ధ్వనులు /a/, /i/, /u/, /e/, /ɛ/, /o/, /ɔ/, /ɯ/. ఇతర ఇండో-ఆర్యన్ భాషల్లా కాకుండా, హాజోంగ్ భాషలో ఒకే ఒక 'i', ఒకే ఒక 'u' ఉంటాయి. ఇతర ఇండో-ఆర్యన్ భాషలలో కనిపించని /ɯ/ అనే అదనపు అచ్చు, టిబెటో-బర్మన్ భాషా కుటుంబంలో సాధారణంగా కనిపిస్తుంది.<ref>Guts, Y. (2007). ''Phonological description of the Hajong language.'' Masters Thesis. Amsterdam, Vrije Universiteit; p 59.</ref> పదాల చివర ఉండే కొన్ని హల్లులు శ్వాసధ్వనులుగా మారుతాయి.<ref name="guts" /> {| class="wikitable" style="text-align: center;" |+ హల్లులు ! colspan="3" | ! ఓష్ఠ్య ! దంత్య,<br />వర్త్స్య ! తాలవ్య ! కంఠ్య ! కాకల్య |- ! colspan="3" | నాసిక్యం | {{IPA link|m}} || {{IPA link|n}} || || {{IPA link|ŋ}} || |- ! rowspan="4" | స్పర్శ/<br />స్పర్శసంఘర్షి ! rowspan="2" | <small>అల్పప్రాణ</small> ! <small>శూన్యశ్వాసం</small> | {{IPA link|p}} || {{IPA link|t̪|t}} || {{IPA link|tɕ}} || {{IPA link|k}} || |- ! <small>మహాప్రాణ</small> | {{IPA link|pʰ}} || {{IPA link|tʰ}} || {{IPA link|tɕʰ}} || {{IPA link|kʰ}} || |- ! rowspan="2" | <small>నాదితం</small> ! <small>అల్పప్రాణ</small> | {{IPA link|b}} || {{IPA link|d̪|d}} || {{IPA link| dʑ}} || {{IPA link|ɡ}} || |- ! <small>మహాప్రాణ</small> | {{IPA link|bʱ}} || {{IPA link|dʱ}} || {{IPA link|dʑʱ}} || {{IPA link|ɡʱ}} || |- ! rowspan="2" | సంఘర్షి ! colspan="2" | <small>శూన్యశ్వాసం</small> | || {{IPA link|s}} || || || {{IPA link|h}} |- ! colspan="2" | <small>నాదితం</small> | || ({{IPA link|z}}){{efn|హాజోంగ్ భాషలో {{IPA|/z/}} ధ్వని, {{IPA|/s/}} తో ముగిసే పదం తర్వాత అచ్చుతో ప్రారంభమయ్యే విభక్తి ప్రత్యయాలు వచ్చినప్పుడు మాత్రమే ఏర్పడుతుంది.}} || || || |- ! colspan="3" | తాడితం | || {{IPA link|ɾ}} || || || |- ! colspan="3" | పార్శ్వీకం | || {{IPA link|l}} || || || |- ! colspan="3" | అంతస్థం | {{IPA link|w}} || || {{IPA link|j}} || || |- |} {{notelist}} {| class="wikitable" style="text-align:center" |+అచ్చులు<ref>{{harvcol|Mahanta|2012|p=220}}</ref> ! !పూర్వ !మధ్య !పశ్చ |- !సంవృత |{{IPA link|i}} {{grapheme|i}} | |{{IPA link|ɯ}} {{grapheme|w}}, {{IPA link|u}} {{grapheme|u}} |- !అర్ధ సంవృత |{{IPA link|e}} {{grapheme|ei}} | |{{IPA link|o}} {{grapheme|ou}} |- !అర్ధ వివృత |{{IPA link|ɛ}} {{grapheme|e}} | |{{IPA link|ɔ}} {{grapheme|o}} |- !వివృత | |{{IPA link|ä}} {{grapheme|a}} | |} పదాల అర్థాలను, వాక్యాల వ్యాకరణ నిర్మాణాన్ని మార్చడంలో అచ్చులు ముఖ్యమైన పాత్ర పోషిస్తాయి. అస్సామీ, బెంగాలీ వంటి అనేక ఇతర ఇండో-ఆర్యన్ భాషల్లా కాకుండా, హాజోంగ్‌లో దీర్ఘ, హ్రస్వ /i/, /u/ ల మధ్య తేడా లేదు. అస్సామీ లిపిలో హాజోంగ్ ధ్వనిశాస్త్రానికి ప్రత్యేకమైన కొన్ని అచ్చులు లేవు, ఇది క్రమంగా అచ్చుల మార్పుకు దారితీస్తోంది. ==వ్యాకరణం== హాజోంగ్ భాష సాధారణంగా కర్త-కర్మ-క్రియ (subject–object–verb) వాక్య క్రమాన్ని అనుసరిస్తుంది. హాజోంగ్ భాషలో పదబంధాలు తరచుగా కలిసిపోతాయి, వాక్యంలోని పదాల మధ్య పెద్దగా విరామం ఉండదు. ఇది తూర్పు ఇండో-ఆర్యన్ భాషగా పరిగణించబడుతున్నప్పటికీ, హాజోంగ్ బెంగాలీ లేదా అస్సామీ లాగా క్రియలను రూపాంతరం చేయదు, సరళమైన పద్ధతిని కలిగి ఉంటుంది. హాజోంగ్‌లోని విభక్తి ప్రత్యయాలు ఇతర ఇండో-ఆర్యన్ భాషలతో పోలిస్తే భిన్నంగా ఉంటాయి, ఇవి టిబెటో-బర్మన్ భాషలతో గల సంబంధాన్ని సూచిస్తాయి.<ref name="Grierson">{{cite book |last=Grierson |first=G. A. |year=1967 |orig-year=First published 1903 |title=Linguistic survey of India |location=Delhi |publisher=Motilal Banarsidass |page=215 |oclc=27793754}}</ref><ref name="phillips">{{cite book |last=Phillips |first=V. C. |year=2011 |chapter=Case Marking in Hajong |editor1=G. Hyslop |editor2=S. Morey |editor3=M. Post |title=North East Indian Linguistics: Volume 3 |pages=224–240 |location=Delhi |publisher=Foundation Books |chapter-url=https://www.sil.org/system/files/reapdata/13/30/24/13302404818480000534826972558393126640/Case_Marking_in_Hajong_Final_PROOF_ready.pdf}}</ref> కింది పట్టిక ఫిలిప్స్ పరిశోధన నుండి తీసుకోబడింది:<ref name="phillips" /> {|class="wikitable" align="center" width="550" !width="100"|హాజోంగ్ || హాజోంగ్ (IPA లో) || width="200"|తెలుగు అర్థం || width="60"|విభక్తి |-align="center" | বুৰি-ৰৗ || ''buri-rɯ'' || ముసలి అవ్వ || ప్రథమా |-align="center" | বুৰি-ৰৗগে || ''buri-rɯge'' || ముసలి అవ్వకు || చతుర్థీ |-align="center" | বুৰি-লৗ || ''buri-lɯ'' || ముసలి అవ్వ యొక్క || షష్ఠీ |-align="center" | বুৰি নি || ''buri ni'' || ముసలి అవ్వ వద్ద || సప్తమీ |-align="center" | বুৰি ভায় || ''buri bʰaʲ'' || ముసలి అవ్వ వైపు || ద్వితీయా (దిశ) |-align="center" | বুৰি থিকি || ''buri t̪ʰiki'' || ముసలి అవ్వ నుండి || పంచమీ |-align="center" |-align="center" | বুৰি দিঅৗ || ''buri diɯ'' || ముసలి అవ్వ ద్వారా || తృతీయా |-align="center" |} ===గౌరవార్థకాలు=== హాజోంగ్ భాష యొక్క ఒక ప్రత్యేక లక్షణం గౌరవార్థకాల ఉపయోగం. హోదాలో పెద్దవారైన వారి గురించి మాట్లాడేటప్పుడు, వక్త వారి గౌరవాన్ని సూచించడానికి ప్రత్యేక నామవాచకాలు లేదా క్రియా ముగింపులను ఉపయోగిస్తారు. పెద్దలను ఎల్లప్పుడూ వారి పేరుతో కాకుండా గౌరవప్రదమైన పదాలతో పిలవాలి. పదాల చివర 'ge', 'ha' చేర్చడం కూడా ఎదుటి వ్యక్తికి గౌరవం ఇవ్వడానికి ఒక పద్ధతి. ===నమూనా వాక్యాలు=== కొన్ని నమూనా వాక్యాలు కింది పట్టికలో ఇవ్వబడ్డాయి:<ref>{{harvnb|Hajong|Phillips|Phillips|2008}}</ref> {|class="wikitable" align="center" width="550" !width="175"|హాజోంగ్ వాక్యం || width="175"|లాటిన్ లిపిలో హాజోంగ్ || width="200"|తెలుగు అర్థం |-align="center" | {{lang|as|কুমায় জায়?}} || {{lang|haj-Latn|kumai jai?}} || ఎక్కడికి వెళ్తున్నారు? |-align="center" | {{lang|as|কিংকৗ আছে?}} || {{lang|haj-Latn|kingkw ase?}} || ఎలా ఉన్నారు? |-align="center" | {{lang|as|তই আহিলে? ভিতুৰ ভায় আয়।}} || {{lang|haj-Latn|Toi ahile? Bhiturbai ai.}} || వచ్చావా? లోపలికి రా. |-align="center" | {{lang|as|তুলা আহাৰা ভালা হুছেই।}} || {{lang|haj-Latn|Tula ahara bhala husei.}} || మీరు రావడం చాలా మంచిదయింది. |-align="center" | {{lang|as|ভাত খাছে?}} || {{lang|haj-Latn|Bhat khase?}} || అన్నం తిన్నారా? |-align="center" | {{lang|as|চা খাবো?}} || {{lang|haj-Latn|Cha khabo?}} || టీ తాగుతారా? |-align="center" | {{lang|as|তই কুন গাওলা?}} || {{lang|haj-Latn|Toi kun gaola?}} || మీది ఏ ఊరు? |-align="center" | {{lang|as|মই তাঙাবাৰিলৗ।}} || {{lang|haj-Latn|Moi Tangabarilw.}} || నాది టాంగాబారి. |-align="center" | {{lang|as|ইলা তই কুমায় থাকে?}} || {{lang|haj-Latn|Ila toi kumai thake?}} || ఇప్పుడు మీరు ఎక్కడ ఉంటున్నారు? |-align="center" | {{lang|as|তুলা ঘৰৰา কুমায়?}} || {{lang|haj-Latn|Tula ghorra kumai?}} || మీ ఇల్లు ఎక్కడ ఉంది? |-align="center" | {{lang|as|মুলা ঘৰৰา হাৱাখানানি।}} || {{lang|haj-Latn|Mula ghorra Hawakhanani.}} || మా ఇల్లు హవాఖానాలో ఉంది. |-align="center" | {{lang|as|ইদৗ অগে বুজিয়ৗ দি।}} || {{lang|haj-Latn|Idw oge bujyw di.}} || ఇది అతనికి వివరించు. |-align="center" | {{lang|as|ইদৗনি লিখিক।}} || {{lang|haj-Latn|Idwni likhik.}} || ఇక్కడ రాయి. |-align="center" | {{lang|as|ময় জাং।}} || {{lang|haj-Latn|Moy jang.}} || నేను వెళ్తున్నాను. |-align="center" | {{lang|as|আবাৰ লাক পাবোউ।}} || {{lang|haj-Latn|Abar lak pabou.}} || మళ్లీ కలుద్దాం. |-align="center" |} ==గమనికలు== {{reflist}} ==మూలాలు== {{refbegin}} * {{citation |last1=Hajong |first1=Abonis |last2=Phillips |first2=D |last3=Phillips |first3=V |title=Hajong–English Phrase Book |publisher=SIL International |year=2008 |url=https://www.sil.org/system/files/reapdata/17/94/43/17944307071856830681259992851645036622/Hajong_Phrasebook.pdf}} * {{cite journal |last=Mahanta |first=Sakuntala |year=2012 |title=Assamese |journal=Journal of the International Phonetic Association |volume=42 |issue=2 |pages=217–224 |doi=10.1017/S0025100312000096 |doi-access=free}} {{refend}} ==మరింత పఠనం== * {{Cite book |last1=Narzary |first1=A. |last2=Arulmozi |first2=S. |date=2025 |chapter=Noun Morphology in Hajong |editor1=N. S. Dash |editor2=S. Arulmozi |editor3=N. Ramesh |title=Handbook on Endangered South Asian and Southeast Asian Languages |publisher=Springer |location=Cham |pp=17–54 |doi=10.1007/978-3-031-80752-7_2}} {{Eastern Indo-Aryan languages}} {{Languages of Northeast India}} [[Category:భారతదేశ భాషలు]] [[Category:అస్సాం భాషలు]] [[Category:అరుణాచల్ ప్రదేశ్ భాషలు]] [[Category:మేఘాలయ భాషలు]] [[Category:బంగ్లాదేశ్ భాషలు]] [[Category:ఇండో-ఆర్యన్ భాషలు]] rvrgu1gwkmyt5258ihya1gz3ka2oign 4908547 4908520 2026-07-20T01:13:15Z ఉదయ్ కిరణ్ 124579 4908547 wikitext text/x-wiki {{short description|Indo-Aryan language}} {{EngvarB|date=March 2017}} {{Use dmy dates|date=November 2020}} {{Infobox language | name = హాజోంగ్ | nativename = হাজং | pronunciation = {{IPA|haj|ha.dʑɔŋ|}} | states = [[భారతదేశం]], [[బంగ్లాదేశ్]] | region = భారతదేశంలోని [[మేఘాలయ]], [[అస్సాం]], [[మిజోరం]], [[అరుణాచల్ ప్రదేశ్]], [[పశ్చిమ బెంగాల్]]<br />బంగ్లాదేశ్‌లోని [[మైమన్‌సింగ్]], [[షేర్‌పూర్ జిల్లా|షేర్‌పూర్]], [[నెట్రోకోనా జిల్లా|నెట్రోకోనా]], [[సునమ్‌గంజ్]] | ethnicity = [[Hajong people|హాజోంగ్ ప్రజలు]] | speakers = {{sigfig|79,800|2}} | date = 2011–2022 | image = Hajong in Bengali script.svg | imagescale = 0.6 | imagecaption = బెంగాలీ-అస్సామీ లిపిలో "హాజోంగ్" | ref = <ref>{{e28|haj}}</ref> | familycolor = Indo-European | fam2 = [[ఇండో-ఇరానియన్ భాషలు|ఇండో-ఇరానియన్]] | fam3 = [[ఇండో-ఆర్యన్ భాషలు|ఇండో-ఆర్యన్]] | fam4 = [[తూర్పు ఇండో-ఆర్యన్ భాషలు|తూర్పు]] | fam5 = [[బెంగాలీ-అస్సామీ భాషలు|బెంగాలీ-అస్సామీ]] | dia1 = దోస్కాని రావ్ | dia2 = కోరేబారి రావ్ | dia3 = సుసుంగ్ రావ్ | dia4 = బరోహజారి రావ్ | dia5 = మెస్పారా రావ్ | script = [[బెంగాలీ-అస్సామీ లిపి]], [[లాటిన్ లిపి]]<ref>{{e28|haj}}</ref> | iso3 = haj | glotto = hajo1238 | glottorefname = Hajong | notice = IPA | map = Hajong language distribution map.svg }} '''హాజోంగ్''' అనేది ఒక ఇండో-ఆర్యన్ భాష.<ref>{{cite book |last=Ghosh |first=Joydeep |year=2019 |title=General Knowledge of Northeast India: For All PSC and Competitive Exams |url=https://books.google.com/books?id=1o-HDwAAQBAJ&pg=PA85 |publisher=Educreation Publishing |page=85}}</ref> దీనిలో టిబెటో-బర్మన్ భాషా మూలాలు ఉన్నట్లు భావిస్తారు.<ref>{{cite book |last=Hajong |first=Biren |title=The Hajongs and their struggle |year=2002 |publisher=Smt. Sushmita Hajong |oclc=499982956}} Foreword(2) by Satyendra Narayan Goswami.</ref> భారత ఉపఖండంలోని ఈశాన్య ప్రాంతంలో, ముఖ్యంగా ప్రస్తుత భారతదేశంలోని [[అస్సాం]], [[మేఘాలయ]], [[అరుణాచల్ ప్రదేశ్]], [[పశ్చిమ బెంగాల్]] రాష్ట్రాలలో, ప్రస్తుత [[బంగ్లాదేశ్]] లోని మైమన్‌సింగ్, సిల్హెట్ విభాగాలలో నివసించే సుమారు 80,000 మంది హాజోంగ్ తెగ ప్రజలు ఈ భాషను మాట్లాడుతారు. దీనిని బెంగాలీ-అస్సామీ లిపి, [[లాటిన్ లిపి]]లను ఉపయోగించి రాస్తారు.<ref name="e22">{{cite book |editor-last1=Eberhard |editor-first1=David M. |editor-last2=Simons |editor-first2=Gary F. |editor-last3=Fennig |editor-first3=Charles D. |year=2019 |title=Hajong Ethnologue: Languages of the World |url=https://www.ethnologue.com/language/haj |edition=22nd |location=Dallas, Texas |publisher=SIL International |archive-url=https://web.archive.org/web/20190428111928/https://www.ethnologue.com/language/haj |archive-date=28 April 2019 |access-date=16 March 2020}}</ref> ఇందులో అనేక [[సంస్కృతం]] ప్రాతిపదిక పదాలు ఉన్నాయి. హాజోంగ్ ప్రజలు మొదట్లో ఒక టిబెటో-బర్మన్ భాషను మాట్లాడేవారు, కాలక్రమేణా అది [[అస్సామీ భాష|అస్సామీ]], [[బెంగాలీ భాష|బెంగాలీ]] భాషలతో మిళితమైంది.<ref>{{cite encyclopedia |last=Singh |first=R. P. |editor-last=Danver |editor-first=Steven |editor-link=Steven L. Danver |encyclopedia=Native Peoples of the World |title=Hajong |year=2013 |publisher=Sharpe Reference |volume=2 |isbn=978-0-7656-8222-2 |page=531 |quote="[The Hajongs] speak the Hajong language, originally a Tibeto-Burman tongue that later mixed with Assamese and Bengali."}}</ref> ==పాత హాజోంగ్== హాజోంగ్ ప్రజలు ఇప్పుడు మాట్లాడుతున్న భాషను ఇండో-ఆర్యన్ భాషగా పరిగణించవచ్చు, ఎందుకంటే వారు పూర్వపు టిబెటో-బర్మన్ భాష నుండి ఈ భాషా శైలికి మారారు.<ref>Hajong, Diarchy, dir. ''Woven Whispers''. Ethnography. Visual Anthropology Lab, Department of Anthropology, University of Delhi, 2024. <nowiki>https://www.youtube.com/watch?v=3x8lit8ZknU</nowiki>.</ref> పాత హాజోంగ్ లేదా '''ఖాతీ హాజోంగ్''' అనేది టిబెటో-బర్మన్ మూలానికి చెందిన [[గారో భాష|గారో]] భాషకు దగ్గరగా ఉండేది. ==వైవిధ్యాలు== ప్రాంతీయ వైవిధ్యాల వల్ల హాజోంగ్ భాష వివిధ వంశాలలో కొద్దిగా మారుతుంది. హాజోంగ్ ప్రజలలో ఐదు ముఖ్యమైన వంశాలు ఉన్నాయి. * దోస్కిన్వ * కోరేబర్యవ * సుసుంగ్యవ * బరోహజార్యవ * మీస్పర్యవ ==లిపి విధానం== హాజోంగ్ భాషను రాయడానికి లాటిన్, బెంగాలీ లిపులు రెండింటినీ ఉపయోగిస్తారు.<ref>{{Cite web |url=https://scriptsource.org/cms/scripts/page.php?item_id=language_detail&uid=d9h6e99bbg |title=Hajong |website=ScriptSource}}</ref> భారతదేశంలో ఈ రెండు లిపులను ఉపయోగిస్తున్నప్పటికీ, బంగ్లాదేశ్‌లోని హాజోంగ్ ప్రజలు బెంగాలీ లిపిని ఉపయోగించడానికి మొగ్గు చూపుతారు, ఎందుకంటే అక్కడ విద్య ఎక్కువగా బెంగాలీ మాధ్యమంలో సాగుతుంది.<ref>Ahmad, S., A. Kim, S. Kim, and M. Sangma. (2005). ''The Hajong of Bangladesh: A sociolinguistic survey.'' http://www.sil.org/resources/publications/entry/42943, p. 13.</ref> ధేమాజీ, దాని పరిసర ప్రాంతాలలో నివసించే హాజోంగ్ ప్రజలు అస్సామీ లిపిని ఉపయోగిస్తారు. ప్రతి లిపిలోనూ, సంవృత పశ్చ అగోళాకార అచ్చు /ɯ/ కొరకు ఒక ప్రత్యేక చిహ్నం చేర్చబడింది. లాటిన్ లిపిలో దీనిని "w" తో, తూర్పు నాగరి లిపిలో అక్షరం చివర "{{lang|as|অৗ}}" తో సూచిస్తారు.<ref name="guts">Guts, Y. (2007). ''Phonological description of the Hajong language.'' Masters Thesis. Amsterdam, Vrije Universiteit.</ref> ==ధ్వనిశాస్త్రం== హాజోంగ్ భాషలో 23 హల్లు ధ్వనులు, 8 అచ్చు ధ్వనులు, హల్లుల లక్షణాలు కలిగిన 2 అంతస్థాలు ఉన్నాయి: /w/, /j/ లు ద్విస్వరాలుగా పనిచేస్తాయి. అచ్చు ధ్వనులు /a/, /i/, /u/, /e/, /ɛ/, /o/, /ɔ/, /ɯ/. ఇతర ఇండో-ఆర్యన్ భాషల్లా కాకుండా, హాజోంగ్ భాషలో ఒకే ఒక 'i', ఒకే ఒక 'u' ఉంటాయి. ఇతర ఇండో-ఆర్యన్ భాషలలో కనిపించని /ɯ/ అనే అదనపు అచ్చు, టిబెటో-బర్మన్ భాషా కుటుంబంలో సాధారణంగా కనిపిస్తుంది.<ref>Guts, Y. (2007). ''Phonological description of the Hajong language.'' Masters Thesis. Amsterdam, Vrije Universiteit; p 59.</ref> పదాల చివర ఉండే కొన్ని హల్లులు శ్వాసధ్వనులుగా మారుతాయి.<ref name="guts" /> {| class="wikitable" style="text-align: center;" |+ హల్లులు ! colspan="3" | ! ఓష్ఠ్య ! దంత్య,<br />వర్త్స్య ! తాలవ్య ! కంఠ్య ! కాకల్య |- ! colspan="3" | నాసిక్యం | {{IPA link|m}} || {{IPA link|n}} || || {{IPA link|ŋ}} || |- ! rowspan="4" | స్పర్శ/<br />స్పర్శసంఘర్షి ! rowspan="2" | <small>అల్పప్రాణ</small> ! <small>శూన్యశ్వాసం</small> | {{IPA link|p}} || {{IPA link|t̪|t}} || {{IPA link|tɕ}} || {{IPA link|k}} || |- ! <small>మహాప్రాణ</small> | {{IPA link|pʰ}} || {{IPA link|tʰ}} || {{IPA link|tɕʰ}} || {{IPA link|kʰ}} || |- ! rowspan="2" | <small>నాదితం</small> ! <small>అల్పప్రాణ</small> | {{IPA link|b}} || {{IPA link|d̪|d}} || {{IPA link| dʑ}} || {{IPA link|ɡ}} || |- ! <small>మహాప్రాణ</small> | {{IPA link|bʱ}} || {{IPA link|dʱ}} || {{IPA link|dʑʱ}} || {{IPA link|ɡʱ}} || |- ! rowspan="2" | సంఘర్షి ! colspan="2" | <small>శూన్యశ్వాసం</small> | || {{IPA link|s}} || || || {{IPA link|h}} |- ! colspan="2" | <small>నాదితం</small> | || ({{IPA link|z}}){{efn|హాజోంగ్ భాషలో {{IPA|/z/}} ధ్వని, {{IPA|/s/}} తో ముగిసే పదం తర్వాత అచ్చుతో ప్రారంభమయ్యే విభక్తి ప్రత్యయాలు వచ్చినప్పుడు మాత్రమే ఏర్పడుతుంది.}} || || || |- ! colspan="3" | తాడితం | || {{IPA link|ɾ}} || || || |- ! colspan="3" | పార్శ్వీకం | || {{IPA link|l}} || || || |- ! colspan="3" | అంతస్థం | {{IPA link|w}} || || {{IPA link|j}} || || |- |} {{notelist}} {| class="wikitable" style="text-align:center" |+అచ్చులు<ref>{{harvcol|Mahanta|2012|p=220}}</ref> ! !పూర్వ !మధ్య !పశ్చ |- !సంవృత |{{IPA link|i}} {{grapheme|i}} | |{{IPA link|ɯ}} {{grapheme|w}}, {{IPA link|u}} {{grapheme|u}} |- !అర్ధ సంవృత |{{IPA link|e}} {{grapheme|ei}} | |{{IPA link|o}} {{grapheme|ou}} |- !అర్ధ వివృత |{{IPA link|ɛ}} {{grapheme|e}} | |{{IPA link|ɔ}} {{grapheme|o}} |- !వివృత | |{{IPA link|ä}} {{grapheme|a}} | |} పదాల అర్థాలను, వాక్యాల వ్యాకరణ నిర్మాణాన్ని మార్చడంలో అచ్చులు ముఖ్యమైన పాత్ర పోషిస్తాయి. అస్సామీ, బెంగాలీ వంటి అనేక ఇతర ఇండో-ఆర్యన్ భాషల్లా కాకుండా, హాజోంగ్‌లో దీర్ఘ, హ్రస్వ /i/, /u/ ల మధ్య తేడా లేదు. అస్సామీ లిపిలో హాజోంగ్ ధ్వనిశాస్త్రానికి ప్రత్యేకమైన కొన్ని అచ్చులు లేవు, ఇది క్రమంగా అచ్చుల మార్పుకు దారితీస్తోంది. ==వ్యాకరణం== హాజోంగ్ భాష సాధారణంగా కర్త-కర్మ-క్రియ (subject–object–verb) వాక్య క్రమాన్ని అనుసరిస్తుంది. హాజోంగ్ భాషలో పదబంధాలు తరచుగా కలిసిపోతాయి, వాక్యంలోని పదాల మధ్య పెద్దగా విరామం ఉండదు. ఇది తూర్పు ఇండో-ఆర్యన్ భాషగా పరిగణించబడుతున్నప్పటికీ, హాజోంగ్ బెంగాలీ లేదా అస్సామీ లాగా క్రియలను రూపాంతరం చేయదు, సరళమైన పద్ధతిని కలిగి ఉంటుంది. హాజోంగ్‌లోని విభక్తి ప్రత్యయాలు ఇతర ఇండో-ఆర్యన్ భాషలతో పోలిస్తే భిన్నంగా ఉంటాయి, ఇవి టిబెటో-బర్మన్ భాషలతో గల సంబంధాన్ని సూచిస్తాయి.<ref name="Grierson">{{cite book |last=Grierson |first=G. A. |year=1967 |orig-year=First published 1903 |title=Linguistic survey of India |location=Delhi |publisher=Motilal Banarsidass |page=215 |oclc=27793754}}</ref><ref name="phillips">{{cite book |last=Phillips |first=V. C. |year=2011 |chapter=Case Marking in Hajong |editor1=G. Hyslop |editor2=S. Morey |editor3=M. Post |title=North East Indian Linguistics: Volume 3 |pages=224–240 |location=Delhi |publisher=Foundation Books |chapter-url=https://www.sil.org/system/files/reapdata/13/30/24/13302404818480000534826972558393126640/Case_Marking_in_Hajong_Final_PROOF_ready.pdf}}</ref> కింది పట్టిక ఫిలిప్స్ పరిశోధన నుండి తీసుకోబడింది:<ref name="phillips" /> {|class="wikitable" align="center" width="550" !width="100"|హాజోంగ్ || హాజోంగ్ (IPA లో) || width="200"|తెలుగు అర్థం || width="60"|విభక్తి |-align="center" | বুৰি-ৰৗ || ''buri-rɯ'' || ముసలి అవ్వ || ప్రథమా |-align="center" | বুৰি-ৰৗগে || ''buri-rɯge'' || ముసలి అవ్వకు || చతుర్థీ |-align="center" | বুৰি-লৗ || ''buri-lɯ'' || ముసలి అవ్వ యొక్క || షష్ఠీ |-align="center" | বুৰি নি || ''buri ni'' || ముసలి అవ్వ వద్ద || సప్తమీ |-align="center" | বুৰি ভায় || ''buri bʰaʲ'' || ముసలి అవ్వ వైపు || ద్వితీయా (దిశ) |-align="center" | বুৰি থিকি || ''buri t̪ʰiki'' || ముసలి అవ్వ నుండి || పంచమీ |-align="center" |-align="center" | বুৰি দিঅৗ || ''buri diɯ'' || ముసలి అవ్వ ద్వారా || తృతీయా |-align="center" |} ===గౌరవార్థకాలు=== హాజోంగ్ భాష యొక్క ఒక ప్రత్యేక లక్షణం గౌరవార్థకాల ఉపయోగం. హోదాలో పెద్దవారైన వారి గురించి మాట్లాడేటప్పుడు, వక్త వారి గౌరవాన్ని సూచించడానికి ప్రత్యేక నామవాచకాలు లేదా క్రియా ముగింపులను ఉపయోగిస్తారు. పెద్దలను ఎల్లప్పుడూ వారి పేరుతో కాకుండా గౌరవప్రదమైన పదాలతో పిలవాలి. పదాల చివర 'ge', 'ha' చేర్చడం కూడా ఎదుటి వ్యక్తికి గౌరవం ఇవ్వడానికి ఒక పద్ధతి. ===నమూనా వాక్యాలు=== కొన్ని నమూనా వాక్యాలు కింది పట్టికలో ఇవ్వబడ్డాయి:<ref>{{harvnb|Hajong|Phillips|Phillips|2008}}</ref> {|class="wikitable" align="center" width="550" !width="175"|హాజోంగ్ వాక్యం || width="175"|లాటిన్ లిపిలో హాజోంగ్ || width="200"|తెలుగు అర్థం |-align="center" | {{lang|as|কুমায় জায়?}} || {{lang|haj-Latn|kumai jai?}} || ఎక్కడికి వెళ్తున్నారు? |-align="center" | {{lang|as|কিংকৗ আছে?}} || {{lang|haj-Latn|kingkw ase?}} || ఎలా ఉన్నారు? |-align="center" | {{lang|as|তই আহিলে? ভিতুৰ ভায় আয়।}} || {{lang|haj-Latn|Toi ahile? Bhiturbai ai.}} || వచ్చావా? లోపలికి రా. |-align="center" | {{lang|as|তুলা আহাৰা ভালা হুছেই।}} || {{lang|haj-Latn|Tula ahara bhala husei.}} || మీరు రావడం చాలా మంచిదయింది. |-align="center" | {{lang|as|ভাত খাছে?}} || {{lang|haj-Latn|Bhat khase?}} || అన్నం తిన్నారా? |-align="center" | {{lang|as|চা খাবো?}} || {{lang|haj-Latn|Cha khabo?}} || టీ తాగుతారా? |-align="center" | {{lang|as|তই কুন গাওলা?}} || {{lang|haj-Latn|Toi kun gaola?}} || మీది ఏ ఊరు? |-align="center" | {{lang|as|মই তাঙাবাৰিলৗ।}} || {{lang|haj-Latn|Moi Tangabarilw.}} || నాది టాంగాబారి. |-align="center" | {{lang|as|ইলা তই কুমায় থাকে?}} || {{lang|haj-Latn|Ila toi kumai thake?}} || ఇప్పుడు మీరు ఎక్కడ ఉంటున్నారు? |-align="center" | {{lang|as|তুলা ঘৰৰา কুমায়?}} || {{lang|haj-Latn|Tula ghorra kumai?}} || మీ ఇల్లు ఎక్కడ ఉంది? |-align="center" | {{lang|as|মুলা ঘৰৰา হাৱাখানানি।}} || {{lang|haj-Latn|Mula ghorra Hawakhanani.}} || మా ఇల్లు హవాఖానాలో ఉంది. |-align="center" | {{lang|as|ইদৗ অগে বুজিয়ৗ দি।}} || {{lang|haj-Latn|Idw oge bujyw di.}} || ఇది అతనికి వివరించు. |-align="center" | {{lang|as|ইদৗনি লিখিক।}} || {{lang|haj-Latn|Idwni likhik.}} || ఇక్కడ రాయి. |-align="center" | {{lang|as|ময় জাং।}} || {{lang|haj-Latn|Moy jang.}} || నేను వెళ్తున్నాను. |-align="center" | {{lang|as|আবাৰ লাক পাবোউ।}} || {{lang|haj-Latn|Abar lak pabou.}} || మళ్లీ కలుద్దాం. |-align="center" |} ==గమనికలు== {{reflist}} ==మూలాలు== {{refbegin}} * {{citation |last1=Hajong |first1=Abonis |last2=Phillips |first2=D |last3=Phillips |first3=V |title=Hajong–English Phrase Book |publisher=SIL International |year=2008 |url=https://www.sil.org/system/files/reapdata/17/94/43/17944307071856830681259992851645036622/Hajong_Phrasebook.pdf}} * {{cite journal |last=Mahanta |first=Sakuntala |year=2012 |title=Assamese |journal=Journal of the International Phonetic Association |volume=42 |issue=2 |pages=217–224 |doi=10.1017/S0025100312000096 |doi-access=free}} {{refend}} ==మరింత పఠనం== * {{Cite book |last1=Narzary |first1=A. |last2=Arulmozi |first2=S. |date=2025 |chapter=Noun Morphology in Hajong |editor1=N. S. Dash |editor2=S. Arulmozi |editor3=N. Ramesh |title=Handbook on Endangered South Asian and Southeast Asian Languages |publisher=Springer |location=Cham |pp=17–54 |doi=10.1007/978-3-031-80752-7_2}} [[Category:భారతదేశ భాషలు]] [[Category:అస్సాం భాషలు]] [[Category:అరుణాచల్ ప్రదేశ్ భాషలు]] [[Category:మేఘాలయ భాషలు]] [[Category:బంగ్లాదేశ్ భాషలు]] [[Category:ఇండో-ఆర్యన్ భాషలు]] eym2fz5sju0a13kwky5j9e6vrt64c2q 0 503565 4908522 2026-07-20T00:16:18Z ఉదయ్ కిరణ్ 124579 [[WP:AES|←]]Created page with '{{Short description|Lepcha chieftain}} '''గేబూ అచ్యోక్''' ({{reign|{{circa|1660}}|1676}}){{sfn|Ardussi|2020}} లేదా '''గ్యాల్పో అజోక్''' ({{bo|t=ཨ་ལྕོག|w=rgyal po A lcog|s=gyalpo achok}}) ప్రస్తుతం భారతదేశంలోని [[పశ్చిమ బెంగాల్]] రాష్ట్రం, [[కాలింపాంగ్ జిల్లా]]లో ఉన్...' 4908522 wikitext text/x-wiki {{Short description|Lepcha chieftain}} '''గేబూ అచ్యోక్''' ({{reign|{{circa|1660}}|1676}}){{sfn|Ardussi|2020}} లేదా '''గ్యాల్పో అజోక్''' ({{bo|t=ཨ་ལྕོག|w=rgyal po A lcog|s=gyalpo achok}}) ప్రస్తుతం భారతదేశంలోని [[పశ్చిమ బెంగాల్]] రాష్ట్రం, [[కాలింపాంగ్ జిల్లా]]లో ఉన్న [[దాంసాంగ్]] కేంద్రంగా పాలించిన ఒక [[Lepcha people|లెప్చా]] [[principality|ప్రధానాధికారి]] (రాజు). భూటాన్ నుండి వచ్చిన తీవ్రమైన ముప్పులను అచ్యోక్ ఎదుర్కొన్నాడు, వాటిని నిరోధించడానికి టిబెట్‌తో కూటమిని ఏర్పాటు చేసుకున్నాడు. ఈ వివాదం అనేక యుద్ధాలకు దారితీసింది. చివరకు అచ్యోక్ [[డాలింగ్ కోట]] వద్ద పట్టుబడి, మరణశిక్షకు గురయ్యాడు. == పేరు == అచ్యోక్ అనేది ఒక [[Lepcha language|లెప్చా]] పేరు, దీనిని 'ఆచుక్' అని మరింత ఖచ్చితంగా ఉచ్చరించవచ్చు.<ref name="Grammar">{{citation |last=Plaisier |first=Heleen |title=A Grammar of Lepcha |url=https://books.google.com/books?id=DpCXEc_9RWcC |year=2007 |publisher=BRILL |isbn=978-90-04-15525-1}}</ref> దీనిని టిబెటన్ లిపిలో — {{bo|t=ཨ་ལྕོག|w=a lcog}} — అని రాస్తారు. దీనిని "అచుక్", "అచోక్", "అచోగ్", "అజోక్" అని రకరకాలుగా అనువదించవచ్చు. కొన్ని టిబెటన్, భూటానీస్ మూలాలు "అమ్‌చోక్" అనే స్పెల్లింగ్‌ను కూడా ఉపయోగిస్తాయి.{{sfn|Ardussi|2020|p=}} === గౌరవ పదం === లెప్చా ప్రజలు ఇతడిని గౌరవంగా ''గ్యేబూ'' అని పిలుస్తారు, అనగా "గొప్పవాడు" అని అర్థం.<ref name="Grammar"/> టిబెటన్లు ఇతడిని ''గ్యాల్పో'' అని పిలుస్తారు, దీని అర్థం "రాజు". దీనికి భిన్నంగా, భూటానీయులు ఇతడిని ''మోన్పా'' (తక్కువ ప్రాంత నివాసి) అని పిలుస్తూ, తమకు లొంగని ఒక తిరుగుబాటుదారుడిగా పరిగణించారు.{{sfn|Ardussi|2020}} == చారిత్రక నేపథ్యం == ప్రస్తుత [[సిక్కిం]], [[చుంబీ వ్యాలీ]], పశ్చిమ భూటాన్ ప్రాంతాలు పదిహేడవ శతాబ్దం ప్రారంభం నుండి చాలా వరకు సరిహద్దు ప్రాంతాలుగా ఉండేవి.{{sfn|Ardussi|2020|p=3}} ఏ పెద్ద శక్తి ఆధీనంలోనూ లేని ఈ ప్రాంతంలో ప్రాథమిక నివాసితులుగా భారతీయ తెగలు, [[Lepcha people|లెప్చాలు]], భూటియాలు ఉండేవారు.{{sfn|Ardussi|2020|p=3}} 17వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో, [[Sectarianism|మతపరమైన]] వేధింపులతో సహా పలు కారణాల వల్ల టిబెటన్లు ఈ ప్రాంతంలో వలసవచ్చి స్థిరపడటం ప్రారంభించారు.{{sfn|Ardussi|2020|p=3}}{{sfn|Sundas|2020|p=59}}{{sfn|Rai|Gurung|2020|p=73}} 1642 లో, పశ్చిమ సిక్కింలో [[చోగ్యాల్|చోగ్యాల్స్ రాజవంశం]] స్థాపించబడింది.{{efn|తూర్పు సిక్కిం ప్రాంతం లెప్చా ప్రధానాధికారుల ఆధీనంలోనే కొనసాగింది.{{sfn|Mullard|2011|p=147–148}}}} ఇది లెప్చాలకు, ఈ వలసదారులకు మధ్య జరిగిన ఒక ఒప్పందంగా భావిస్తారు.{{sfn|Mullard|2011|p=41–42}} అదే సమయంలో, భూటాన్ రాజ్యం [[Ngawang Namgyal|న్గవాంగ్ నామ్‌గ్యాల్]] నాయకత్వంలో ఏకతాటిపైకి వస్తోంది, అది విస్తరణవాద టిబెట్‌తో సుదీర్ఘ వివాదంలోకి ప్రవేశించింది. మొదటి యుద్ధం 1650ల చివరలో జరిగింది, ఇందులో టిబెటన్లు పూర్తిగా ఓడిపోయారు.{{sfn|Ardussi|2020|p=1}}{{Sfn|Ardussi|1977|pp=297-298}} == జీవిత చరిత్ర == === అధికారంలోకి రావడం === [[File:Southern Chumbi Valley and adjacent territories (Richard Temple, 1881).jpg|thumb|right|280px|కాలింపాంగ్, చుంబీ వ్యాలీ మధ్య వర్తక మార్గంలో ఉన్న దాంసాంగ్ కోట; దాంసాంగ్‌కు ఆగ్నేయంలో డాలింగ్ ఉంది. (సర్ రిచర్డ్ టెంపుల్, 1881){{efn|ఈ పటంలో కొన్ని వివరాలు తప్పుగా ఉన్నాయి, ఇది కొలతలకు అనుగుణంగా గీసినది కాదు.}}]] గేబూ అచ్యోక్ గురించి మొదటి ప్రస్తావన కుంచోక్ గ్యాల్ట్‌షాన్ జీవిత చరిత్రలో కనిపిస్తుంది.{{sfn|Mullard|2011|p=148}}{{Sfn|Ardussi|2020|p=4}} 1634 ప్రాంతంలో, బరావా విభాగానికి చెందిన టిబెటన్ [[monk|బౌద్ధ సన్యాసి]] కుంచోక్ గ్యాల్ట్‌షాన్, నామ్‌గ్యాల్ పాలనకు మద్దతు ఇవ్వనందుకు తన అనుచరులతో కలిసి భూటాన్ నుండి బహిష్కరించబడ్డాడు.{{sfn|Ardussi|2011|p=36}} అతడు [[Rhenock|రెనాక్ లోయ]], టిబెట్‌కు వెళ్లే [[జెలెప్ లా]] మార్గానికి అభిముఖంగా ఉన్న ఒక వ్యూహాత్మక ప్రాంతమైన దాంసాంగ్‌లో స్థిరపడ్డాడు. గ్యాల్ట్‌షాన్ ఈ ప్రాంతంలో కొన్ని చిన్న [[Monastery|మఠాలను]] నిర్మించాడు.{{sfn|Mullard|2011|p=148}}{{Sfn|Ardussi|2020|p=3}} ఇందుకు అతడు చోగ్యాల్స్ నుండి అవసరమైన అనుమతులను పొందాడని చెబుతారు.{{sfn|Ardussi|2011|p=36}} ఈ లోగా భూటాన్ సైనిక దాడులు ఎక్కువయ్యాయి. లొంగని మోన్పాలను అణచివేయడానికి 1650 లో సమీపంలోని [[దగానా జిల్లా|దగానా]]కు దళాలను పంపినట్లు చరిత్ర ఆధారాలు చెబుతున్నాయి; ఇది దాంసాంగ్‌పై కూడా ప్రభావం చూపి ఉండవచ్చు.{{sfn|Ardussi|2011|p=35}} ఈ అడ్డంకులు ఉన్నప్పటికీ, గ్యాల్ట్‌షాన్ స్థానిక ప్రజలలో గణనీయమైన ప్రభావాన్ని సంపాదించగలిగాడు. 1660 లో, అతడు సెలవుల నిమిత్తం టిబెట్‌లోని తన సొంత మఠానికి తిరిగి వెళ్లాలని నిర్ణయించుకున్నాడు.{{Sfn|Ardussi|2020|p=4}}{{Sfn|Ardussi|1977|p=316}} అతడు 1663 ప్రాంతంలో తిరిగి వచ్చేసరికి, భూటాన్ నుండి మరికొందరు లామాలు అతని భూభాగాలను ఆక్రమించారు. స్థానిక లెప్చా నాయకుడైన గేబూ అచ్యోక్ ఆ ప్రాంతంపై నియంత్రణ సాధించాడు.{{Sfn|Ardussi|2020|p=4}} గ్యాల్ట్‌షాన్ ఈ ఆక్రమణలను ప్రతిఘటించకుండా ఉత్తర దిశగా సాగిపోయాడు.{{Sfn|Ardussi|2020|p=4}} ఈ దశలో అచ్యోక్ సార్వభౌమాధికారం ఎంతవరకు ఉందనేది స్పష్టంగా తెలియదు.{{sfn|Ardussi|2011|p=36}} === భూటానీయులతో వివాదం === ఆ తర్వాత భూటాన్ లామాలు లెప్చాలపై ఒత్తిడి తీసుకురావడం ప్రారంభించారు. వారికి ప్రాంతీయ కోట అయిన [[డాలింగ్ కోట|డాలింగ్]] నుండి సహాయం లభించింది. ఇది బహుశా 1650ల యుద్ధంలో భూటానీయులు ఆక్రమించిన పాత లెప్చా కోట కావచ్చు.{{Sfn|Ardussi|2020|p=4}}{{Efn|ఈ కోటను డాలింగ్‌కోట్ అని పిలుస్తారు. సమకాలీన భూటానీస్ మూలాలలో దీనిని బ్రదా-గ్లింగ్-ఖా ("భూటాన్ యొక్క డాలింగ్ ద్వారం") అని పిలిచేవారు.{{Sfn|Ardussi|2020|p=5}} ఈ కోట పంతొమ్మిదవ శతాబ్దం చివరి వరకు సైనిక కేంద్రంగా ఉపయోగించబడింది. 1774 ఏప్రిల్‌లో ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ కూచ్ బెహార్ రాజు తరపున దీనిని కొన్ని రోజులు స్వాధీనం చేసుకుని తర్వాత ఉపసంహరించుకుంది; 1865 ఆంగ్లో-భూటానీస్ యుద్ధంలో కూడా ఇక్కడ భారీ పోరాటం జరిగింది. ప్రస్తుతం ఈ కోట శిథిలావస్థలో ఉంది.}}{{efn|భూటాన్ సాంప్రదాయం ప్రకారం ఆ దేశాన్ని 'ల్హో-మోన్ ఖా-బ్ఝి' (నాలుగు ద్వారాలు కలిగిన దక్షిణ మోన్ దేశం) అని పిలిచేవారు; డాలింగ్‌ఖా అనేది పశ్చిమ ద్వారంగా ఉండేది. భూటాన్ ఏకీకరణ తర్వాత 17th శతాబ్దంలో ఈ సాంప్రదాయం ఏర్పడింది.{{sfn|Aris|1979|pp=xxiv–xxv}}}} 1668 లో, గేబూ అచ్యోక్ ఐదవ దలైలామా సహాయాన్ని కోరాడు, [[లాసా]]లో ఆయనను కలుసుకున్నాడు. భూటాన్ విస్తరణ విధానాలు పలు ప్రాంతాల్లో టిబెటన్లతో వివాదాలకు కారణమయ్యాయి. అందువల్ల అతడు సానుకూల ప్రతిస్పందనను ఆశించాడు.{{Sfn|Ardussi|2020|p=5}} రెండు నెలల తర్వాత, అచ్యోక్‌కు మద్దతుగా భూటాన్‌పై దాడి చేయడానికి టిబెట్ తన సైన్యాన్ని పంపింది.{{Sfn|Ardussi|2020|p=5}}{{Efn|ఈ సంఘటనలు 5వ దలైలామా జీవిత చరిత్ర నుండి సేకరించబడ్డాయి. చర్చల వివరాలు అందులో పేర్కొనబడలేదు.{{Sfn|Ardussi|2020|p=5}} దలైలామాకు విన్నవించుకునే సమయంలో అచ్యోక్ కాలు జారడం వల్ల, అతని భవిష్యత్తు ప్రమాదకరంగా ఉంటుందని దలైలామా అంచనా వేశారు.}} కాని ఈ దాడి టిబెట్‌కు ఆశించిన విజయాన్ని ఇవ్వలేదు, దానివల్ల అచ్యోక్‌కు సైతం ఆశించిన ఫలితం దక్కలేదు. చివరకు సైన్యాలను ఉపసంహరించుకోవలసి వచ్చింది.{{Sfn|Ardussi|2020|p=5}}{{Sfn|Phuntsho|2013}} తాషిల్హున్పో, ఇతర మఠాల లామాల ద్వారా తాత్కాలికంగా యుద్ధాన్ని నిలిపివేశారు.{{sfn|Phuntsho|2013}} యుద్ధం తర్వాతి చర్చలలో టిబెట్, భూటాన్ రెండూ అచ్యోక్ భూభాగం తమదేనని పేర్కొన్నాయి.{{sfn|Phuntsho|2013}} చివరకు, 1669 లో ఒక శాంతి ఒప్పందం కుదిరింది, ఇది 1675 వరకు యథాతథ స్థితిని కొనసాగించాలని నిశ్చయించింది.{{Sfn|Ardussi|1977|p=318}}{{sfn|Mullard|2011|p=148}} ==== మరణం ==== 1675 ప్రారంభంలో, శాంతి ఒప్పందం గడువు ముగిసేలోపే భూటాన్ తనపై పూర్తి స్థాయి దాడికి రహస్యంగా సిద్ధమవుతోందని అచ్యోక్ టిబెటన్లకు సమాచారం అందించాడు.{{sfn|Ardussi|2014|p=19}}{{sfn|Phuntsho|2013}} సాధారణ సరిహద్దు ఘర్షణలు సర్వసాధారణమే అయినప్పటికీ,{{sfn|Mullard|2011|p=148}} ఇది ఊహించని పరిణామం కావడంతో దలైలామా ముందస్తు దాడికి ఆదేశించాడు. ఈ దాడిలో టెండంగ్ వద్ద ఉన్న సరిహద్దు అవుట్‌పోస్ట్‌ను తగలబెట్టారు.{{efn|టెండంగ్ గురించిన వివరణలు మారుతూ ఉంటాయి. అది దిగువ చుంబీ లోయలో ఉండవచ్చని ఒక అభిప్రాయం ఉంది. ఆధునిక సామ్త్సేకు వాయవ్యంగా ఉన్న భూటాన్ సరిహద్దు కోట అని కొందరు, టెండੋਂగ్ జోంగ్ అనే చిన్న జిల్లా ప్రధాన కార్యాలయమని కొందరు పేర్కొంటారు. డాలింగ్ వద్ద అచ్యోక్ ఉన్న ప్రదేశానికి సమీపంలో ఉండటం బట్టి, దీనిని సామ్త్సే జిల్లాలోని [[Tendruk|టెండ్రూక్]] ప్రాంతంగా గుర్తించవచ్చు.}} ఆ తర్వాత ఫారి వద్ద సుదీర్ఘ దౌత్య చర్చలు జరిగాయి, ఇందులో అచ్యోక్ భూభాగంపై తమకే పూర్తి హక్కులు ఉన్నాయని భూటాన్ పట్టుబట్టింది.{{Sfn|Ardussi|1977|p=322}} 1675 సెప్టెంబరు నాటికి, దలైలామా భూటాన్ యొక్క కఠినమైన పద్ధతులకు అంగీకరించవలసి వచ్చింది. బదులుగా, ఆయన భూటాన్‌తో సరిహద్దు వాణిజ్యాన్ని పూర్తిగా నిలిపివేశారు.{{sfn|Phuntsho|2013}}{{Sfn|Ardussi|1977|p=322}} సరిహద్దు వాణిజ్యం నిలిచిపోవడం వల్ల స్థానిక తిరుగుబాట్లు చెలరేగాయి, దీనిని అచ్యోక్ అనుకూలంగా మార్చుకున్నాడు. దీనికి ప్రతిస్పందనగా భూటాన్ సైనిక చర్యలను ప్రారంభించినప్పటికీ, అచ్యోక్ డాలింగ్ సరిహద్దు అవుట్‌పోస్ట్‌ను స్వాధీనం చేసుకోవడంతో అవి పెద్దగా ప్రభావం చూపలేదు.{{sfn|Mullard|2011|p=148}}{{Sfn|Ardussi|1977|p=323}} భూటాన్ దళాల బలోపేతం కోసం పునాఖాలో కొన్ని మతపరమైన ఆచారాలు నిర్వహించారు. 1676 మూడవ నెల నాటికి వారు కోటను తిరిగి స్వాధీనం చేసుకున్నారు. గేబూ అచ్యోక్ పట్టుబడ్డాడు, అతడికి మరణశిక్ష విధించబడింది. అతని భూభాగాలు భూటాన్‌లో విలీనం చేయబడ్డాయి.{{Sfn|Ardussi|1977|p=323}} అతని తల, చేతులను ఒక స్తంభానికి గుచ్చి బహిరంగంగా ప్రదర్శించినట్లు సమాచారం.{{sfn|Ardussi|2011|p=37}} గియాల్సే టెన్జిన్ రబ్గ్యే అచ్యోక్ చేసిన పనులను ఖండిస్తూ, ఒక కరుణా కవిత్వాన్ని కూడా రాశాడు.{{sfn|Ardussi|2011|p=37}} == అనంతర పరిణామాలు == టిబెట్‌లో కొత్త రీజెంట్ అధికారంలోకి రావడంతో, అచ్యోక్ భూభాగాలను భూటాన్ ఆక్రమించడాన్ని టిబెట్ అంగీకరించలేదు.{{Sfn|Ardussi|1977|p=323}} యుద్ధ ఏర్పాట్లు ప్రారంభమయ్యాయి. కొన్ని నెలల తర్వాత టిబెట్ భూటాన్‌పై అతిపెద్ద దాడిని ప్రారంభించింది, దానిని నలువైపులా ముట్టడించడానికి తన సైన్యంలోని పదకొండు విభాగాలను పంపింది.{{Sfn|Ardussi|1977|pp=324-327}} మునుపటి ప్రయత్నాల కంటే టిబెట్ మెరుగైన ప్రదర్శన కనబరిచినప్పటికీ, భూటాన్ వారిని తిప్పికొట్టింది.{{Sfn|Ardussi|1977|pp=324-327}} చివరకు, 1679 లో మరొక [[peace deal|శాంతి ఒప్పందం]] కుదిరింది, సరిహద్దులను ఖరారు చేశారు.{{sfn|Phuntsho|2013}} టిబెటన్ రికార్డులలో ఈ వివాదం లేదా ఒప్పందం గురించి ఏమీ పేర్కొనబడలేదు. కాని ఆ తర్వాత దలైలామా యొక్క గెలూగ్పా మఠం భారీగా విస్తరించబడింది, ఇది భూటాన్ విస్తరణను అడ్డుకోవడానికి ఒక నిరోధకంగా భావించబడింది.{{sfn|Ardussi|2011|p=37}}{{sfn|Phuntsho|2013}}{{efn|ఈ వివాదంలో సిక్కిం ప్రమేయం లేదు — దీనిని బట్టి తూర్పు సిక్కింలో చోగ్యాల్ ఒక బలమైన శక్తిగా లేడని స్పష్టమవుతోంది.{{sfn|Mullard|2011|p=148}}}} === రాజకీయ వారసుడు === ప్రజా బాహుళ్యంలో ఉన్న నమ్మకానికి విరుద్ధంగా, గేబూ అచ్యోక్ చివరి లెప్చా "రాజు" కాదు.{{Sfn|Ardussi|2020|p=7}} 1680 నాటికి అచ్యోక్ వారసుడు ఒకరు ఉద్భవించాడు, భూటానీస్ రికార్డులలో అతడిని "మోన్పా అడ్జిన్" అని పిలిచారు.{{Sfn|Ardussi|2020|p=8}} అతడు టిబెటో-భూటానీస్ వివాదంలో ఏ పక్షమూ వహించకుండా, రెండు వైపులా తన ప్రయోజనాల కోసం వాడుకున్నట్లు కనిపిస్తుంది. టిబెట్, భూటాన్ ప్రతినిధులతో కలిసి దిగువ చుంబీ లోయలోని భూమి హక్కులపై జరిగిన చర్చలలో అతడు పాల్గొన్నాడు.{{Sfn|Ardussi|2020|p=8}} ఈ చర్చలలో అతడు తమకే మద్దతు ఇచ్చాడని భూటానీయులు పేర్కొన్నారు. ఈ చర్చలు రెండు సంవత్సరాల కంటే ఎక్కువ కాలం సాగి 1687 లో ముగిశాయి.{{Sfn|Ardussi|2020|p=8-9}}{{Efn|ఇది భూటాన్-టిబెట్ వివాదాలకు ముగింపు కాదు, ఇవి 18వ శతాబ్దం మధ్యకాలం వరకు కొనసాగాయి. 1710 లో తవాంగ్‌ను ఆక్రమించడానికి భూటాన్ ప్రయత్నించినప్పుడు టిబెట్ దానిపై మరొక దండయాత్రను చేపట్టింది.{{sfn|Ardussi|2011|p=40}}}} 1690 నాటికి భూటాన్ సరిహద్దు రక్షకులు దాంసాంగ్‌ను తిరిగి స్వాధీనం చేసుకున్నారు, అక్కడ వారు సరిహద్దు గుర్తులను ఏర్పాటు చేశారు.{{sfn|Ardussi|2014|p=21}} == వారసత్వం == అచ్యోక్ లెప్చా ప్రజలకు ఒక వీరుడిగా నిలిచిపోయాడు, అతని పుట్టినరోజును డిసెంబరు 20 న ఘనంగా జరుపుకుంటారు.<ref name="Telegraph 2006">[https://www.telegraphindia.com/west-bengal/b-day-bash-for-lepcha-king/cid/752810 B'day bash for Lepcha king], The Telegraph (Kolkata), 18 December 2006.</ref> 2018 ఏప్రిల్‌లో, డాలింగ్ కోట, దాంసాంగ్ కోట రెండింటినీ పశ్చిమ బెంగాల్ హెరిటేజ్ కమిషన్ వారసత్వ ప్రదేశాలుగా గుర్తించింది.<ref>{{Cite web|date=2018-04-07|title=Four K'pong sites get heritage tag|url=https://www.thestatesman.com/cities/four-kpong-sites-get-heritage-tag-1502618625.html|access-date=2021-09-20|website=The Statesman|language=en-US}}</ref> == గమనికలు == {{notelist}} == మూలాలు == {{reflist}} == గ్రంథ పట్టిక == * {{Cite thesis |last=Ardussi |first=John |title=Bhutan before the British : a historical study |date=1977 |publisher=Australian National University |url=https://openresearch-repository.anu.edu.au/bitstream/1885/11280/1/Ardussi_J.A._1977.pdf}} * {{citation |last=Ardussi |first=John |chapter=Lepcha Chieftains of the 17th-18th centuries, based on Tibetan and Bhutanese Sources |title=Aachuley - A Bilingual Journal Illustrating the Lepcha Way of Life |date=2014 |url=|chapter-url=https://archive.org/details/dli.language.1082/page/n17 }} ** Reprinted in {{citation |first=John |last=Ardussi |title=Lepcha Chieftains of the 17th-18th centuries, based on Tibetan and Bhutanese Sources |journal=Journal of Bhutan Studies |volume=43 |date=2020 |pages=1–12 |issn=1608-411X |url=https://www.bhutanstudies.org.bt/publicationFiles/JBS/JBS%2043/01.%20Lepcha%20Chieftains%20of%20the%2017th%E2%80%9318th%20Centuries%2C%20based%20on%20Tibetan%20and%20Bhutanese%20Sources%20by%20John%20Ardusi.pdf }} * {{Cite book |last=Ardussi |first=John |chapter=Sikkim and Bhutan in the Crosscurrents of Seventeenth and Eighteenth Century Tibetan History |title=Buddhist Himalaya: Studies in Religion, History and Culture |publisher=Namgyal Institute of Tibetology |year=2011 |isbn=9788192226118 |editor1=Anna Balikci-Denjongpa |editor2=Alex McKay |volume=II: The Sikkim Papers |location=Gangtok |pages=29–42 }} * {{citation |last=Aris |first=Michael |title=Bhutan: The Early History of a Himalayan Kingdom |publisher=Aris & Phillips Ltd. |location=Warminster, England |date=1979 |isbn=0-85668-082-6}} * {{citation |last=Mullard |first=Saul |title=Opening the Hidden Land: State Formation and the Construction of Sikkimese History |url=https://books.google.com/books?id=G_1J4tgrYDUC&pg=PA184 |date=2011 |publisher=BRILL |isbn=978-90-04-20895-7}} * {{citation |last=Phuntsho |first=Karma |title=The History of Bhutan |url=https://books.google.com/books?id=aUDAAAAAQBAJ|year=2013 |publisher=Random House India |isbn=978-81-8400-411-3}} * {{citation |last=Shakabpa |first=Tsepon Wangchuk Deden |title=Tibet: A Political History |url=https://books.google.com/books?id=iKziAAAAMAAJ |year=1984 |orig-year=first published Yale University Press 1967| publisher=Potala Publications |location=New York |isbn=0-9611474-0-7}} * {{citation |last=Shakabpa |first=Tsepon Wangchuk Deden |title=One Hundred Thousand Moons: An Advanced Political History of Tibet |url=https://books.google.com/books?id=lGyrymfDdI0C&pg=PA798 |year=2009 |publisher=BRILL |isbn=978-90-04-17732-1 }} * {{Cite book |last1=Rai |first1=Rajiv |last2=Gurung |first2=Mahendra Prasad |chapter=Changing Dynamics of Traditional Culture of Sikkim in Different Times: From the Lepcha Era to the Modern Period |editor1=Sarit K. Chaudhuri |editor2=Sameera Maiti |editor3=Charisma K. Lepcha |title=The Cultural Heritage of Sikkim |publisher=Routledge |year=2020 |location=Delhi |isbn=9781000079227 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=19HVDwAAQBAJ&pg=PA73}} * {{Cite book |last=Sundas |first=Binayak |chapter=The Process of State Formation and its Impact on Social Formation in Eastern Nepal and Sikkim, Sixteenth-nineteenth Centuries |editor1=Sarit K. Chaudhuri |editor2=Sameera Maiti |editor3=Charisma K. Lepcha |title=The Cultural Heritage of Sikkim |publisher=Routledge |year=2020 |location=Delhi |isbn=9781000079227 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=19HVDwAAQBAJ&pg=PA59}} == వెలుపలి లింకులు == * [https://www.google.com/maps/place/27%C2%B008'25.1%22N+88%C2%B036'35.6%22E Damsang కోట శిథిలాల ఉనికి], [[Google Maps|గూగుల్ మ్యాప్స్]]. * [https://web.archive.org/web/20210803002026/https://culturescroll.com/the-ancient-fort-ruins-of-damsang-and-dalim-the-destination-for-heritage-tourism-in-kalimpong/ దాంసాంగ్, డాలిం కోటల ప్రాచీన శిథిలాలు - కాలింపాంగ్‌లో చారిత్రక పర్యాటక రంగ కేంద్రం], CultureScroll.com, 4 సెప్టెంబరు 2020. [[Category:లెప్చా ప్రజలు]] [[Category:కాలింపాంగ్ జిల్లా వ్యక్తులు]] [[Category:పశ్చిమ బెంగాల్ చరిత్ర]] s10zvg721bi7meira9xni7u1wyfnavg 4908548 4908522 2026-07-20T01:14:57Z ఉదయ్ కిరణ్ 124579 4908548 wikitext text/x-wiki {{Short description|Lepcha chieftain}} '''గేబూ అచ్యోక్''' ({{reign|{{circa|1660}}|1676}}){{sfn|Ardussi|2020}} లేదా '''గ్యాల్పో అజోక్''' () ప్రస్తుతం భారతదేశంలోని [[పశ్చిమ బెంగాల్]] రాష్ట్రం, [[కాలింపాంగ్ జిల్లా]]లో ఉన్న దాంసాంగ్ కేంద్రంగా పాలించిన ఒక లెప్చా ప్రధానాధికారి (రాజు). భూటాన్ నుండి వచ్చిన తీవ్రమైన ముప్పులను అచ్యోక్ ఎదుర్కొన్నాడు, వాటిని నిరోధించడానికి టిబెట్‌తో కూటమిని ఏర్పాటు చేసుకున్నాడు. ఈ వివాదం అనేక యుద్ధాలకు దారితీసింది. చివరకు అచ్యోక్ డాలింగ్ కోట వద్ద పట్టుబడి, మరణశిక్షకు గురయ్యాడు. == పేరు == అచ్యోక్ అనేది ఒక లెప్చా పేరు, దీనిని 'ఆచుక్' అని మరింత ఖచ్చితంగా ఉచ్చరించవచ్చు.<ref name="Grammar">{{citation |last=Plaisier |first=Heleen |title=A Grammar of Lepcha |url=https://books.google.com/books?id=DpCXEc_9RWcC |year=2007 |publisher=BRILL |isbn=978-90-04-15525-1}}</ref> దీనిని టిబెటన్ లిపిలో — {{bo|t=ཨ་ལྕོག|w=a lcog}} — అని రాస్తారు. దీనిని "అచుక్", "అచోక్", "అచోగ్", "అజోక్" అని రకరకాలుగా అనువదించవచ్చు. కొన్ని టిబెటన్, భూటానీస్ మూలాలు "అమ్‌చోక్" అనే స్పెల్లింగ్‌ను కూడా ఉపయోగిస్తాయి.{{sfn|Ardussi|2020|p=}} === గౌరవ పదం === లెప్చా ప్రజలు ఇతడిని గౌరవంగా ''గ్యేబూ'' అని పిలుస్తారు, అనగా "గొప్పవాడు" అని అర్థం.<ref name="Grammar"/> టిబెటన్లు ఇతడిని ''గ్యాల్పో'' అని పిలుస్తారు, దీని అర్థం "రాజు". దీనికి భిన్నంగా, భూటానీయులు ఇతడిని ''మోన్పా'' (తక్కువ ప్రాంత నివాసి) అని పిలుస్తూ, తమకు లొంగని ఒక తిరుగుబాటుదారుడిగా పరిగణించారు.{{sfn|Ardussi|2020}} == చారిత్రక నేపథ్యం == ప్రస్తుత [[సిక్కిం]], చుంబీ వ్యాలీ, పశ్చిమ భూటాన్ ప్రాంతాలు పదిహేడవ శతాబ్దం ప్రారంభం నుండి చాలా వరకు సరిహద్దు ప్రాంతాలుగా ఉండేవి.{{sfn|Ardussi|2020|p=3}} ఏ పెద్ద శక్తి ఆధీనంలోనూ లేని ఈ ప్రాంతంలో ప్రాథమిక నివాసితులుగా భారతీయ తెగలు, లెప్చాలు, భూటియాలు ఉండేవారు.{{sfn|Ardussi|2020|p=3}} 17వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో, మతపరమైన వేధింపులతో సహా పలు కారణాల వల్ల టిబెటన్లు ఈ ప్రాంతంలో వలసవచ్చి స్థిరపడటం ప్రారంభించారు.{{sfn|Ardussi|2020|p=3}}{{sfn|Sundas|2020|p=59}}{{sfn|Rai|Gurung|2020|p=73}} 1642 లో, పశ్చిమ సిక్కింలో చోగ్యాల్స్ రాజవంశం స్థాపించబడింది.{{efn|తూర్పు సిక్కిం ప్రాంతం లెప్చా ప్రధానాధికారుల ఆధీనంలోనే కొనసాగింది.{{sfn|Mullard|2011|p=147–148}}}} ఇది లెప్చాలకు, ఈ వలసదారులకు మధ్య జరిగిన ఒక ఒప్పందంగా భావిస్తారు.{{sfn|Mullard|2011|p=41–42}} అదే సమయంలో, భూటాన్ రాజ్యం న్గవాంగ్ నామ్‌గ్యాల్ నాయకత్వంలో ఏకతాటిపైకి వస్తోంది, అది విస్తరణవాద టిబెట్‌తో సుదీర్ఘ వివాదంలోకి ప్రవేశించింది. మొదటి యుద్ధం 1650ల చివరలో జరిగింది, ఇందులో టిబెటన్లు పూర్తిగా ఓడిపోయారు.{{sfn|Ardussi|2020|p=1}}{{Sfn|Ardussi|1977|pp=297-298}} == జీవిత చరిత్ర == === అధికారంలోకి రావడం === [[File:Southern Chumbi Valley and adjacent territories (Richard Temple, 1881).jpg|thumb|right|280px|కాలింపాంగ్, చుంబీ వ్యాలీ మధ్య వర్తక మార్గంలో ఉన్న దాంసాంగ్ కోట; దాంసాంగ్‌కు ఆగ్నేయంలో డాలింగ్ ఉంది. (సర్ రిచర్డ్ టెంపుల్, 1881){{efn|ఈ పటంలో కొన్ని వివరాలు తప్పుగా ఉన్నాయి, ఇది కొలతలకు అనుగుణంగా గీసినది కాదు.}}]] గేబూ అచ్యోక్ గురించి మొదటి ప్రస్తావన కుంచోక్ గ్యాల్ట్‌షాన్ జీవిత చరిత్రలో కనిపిస్తుంది.{{sfn|Mullard|2011|p=148}}{{Sfn|Ardussi|2020|p=4}} 1634 ప్రాంతంలో, బరావా విభాగానికి చెందిన టిబెటన్ బౌద్ధ సన్యాసి కుంచోక్ గ్యాల్ట్‌షాన్, నామ్‌గ్యాల్ పాలనకు మద్దతు ఇవ్వనందుకు తన అనుచరులతో కలిసి భూటాన్ నుండి బహిష్కరించబడ్డాడు.{{sfn|Ardussi|2011|p=36}} అతడు రెనాక్ లోయ, టిబెట్‌కు వెళ్లే [[జెలెప్ లా]] మార్గానికి అభిముఖంగా ఉన్న ఒక వ్యూహాత్మక ప్రాంతమైన దాంసాంగ్‌లో స్థిరపడ్డాడు. గ్యాల్ట్‌షాన్ ఈ ప్రాంతంలో కొన్ని చిన్న మఠాలను నిర్మించాడు.{{sfn|Mullard|2011|p=148}}{{Sfn|Ardussi|2020|p=3}} ఇందుకు అతడు చోగ్యాల్స్ నుండి అవసరమైన అనుమతులను పొందాడని చెబుతారు.{{sfn|Ardussi|2011|p=36}} ఈ లోగా భూటాన్ సైనిక దాడులు ఎక్కువయ్యాయి. లొంగని మోన్పాలను అణచివేయడానికి 1650 లో సమీపంలోని దగానాకు దళాలను పంపినట్లు చరిత్ర ఆధారాలు చెబుతున్నాయి; ఇది దాంసాంగ్‌పై కూడా ప్రభావం చూపి ఉండవచ్చు.{{sfn|Ardussi|2011|p=35}} ఈ అడ్డంకులు ఉన్నప్పటికీ, గ్యాల్ట్‌షాన్ స్థానిక ప్రజలలో గణనీయమైన ప్రభావాన్ని సంపాదించగలిగాడు. 1660 లో, అతడు సెలవుల నిమిత్తం టిబెట్‌లోని తన సొంత మఠానికి తిరిగి వెళ్లాలని నిర్ణయించుకున్నాడు.{{Sfn|Ardussi|2020|p=4}}{{Sfn|Ardussi|1977|p=316}} అతడు 1663 ప్రాంతంలో తిరిగి వచ్చేసరికి, భూటాన్ నుండి మరికొందరు లామాలు అతని భూభాగాలను ఆక్రమించారు. స్థానిక లెప్చా నాయకుడైన గేబూ అచ్యోక్ ఆ ప్రాంతంపై నియంత్రణ సాధించాడు.{{Sfn|Ardussi|2020|p=4}} గ్యాల్ట్‌షాన్ ఈ ఆక్రమణలను ప్రతిఘటించకుండా ఉత్తర దిశగా సాగిపోయాడు.{{Sfn|Ardussi|2020|p=4}} ఈ దశలో అచ్యోక్ సార్వభౌమాధికారం ఎంతవరకు ఉందనేది స్పష్టంగా తెలియదు.{{sfn|Ardussi|2011|p=36}} === భూటానీయులతో వివాదం === ఆ తర్వాత భూటాన్ లామాలు లెప్చాలపై ఒత్తిడి తీసుకురావడం ప్రారంభించారు. వారికి ప్రాంతీయ కోట అయిన డాలింగ్ నుండి సహాయం లభించింది. ఇది బహుశా 1650ల యుద్ధంలో భూటానీయులు ఆక్రమించిన పాత లెప్చా కోట కావచ్చు.{{Sfn|Ardussi|2020|p=4}}{{Efn|ఈ కోటను డాలింగ్‌కోట్ అని పిలుస్తారు. సమకాలీన భూటానీస్ మూలాలలో దీనిని బ్రదా-గ్లింగ్-ఖా ("భూటాన్ యొక్క డాలింగ్ ద్వారం") అని పిలిచేవారు.{{Sfn|Ardussi|2020|p=5}} ఈ కోట పంతొమ్మిదవ శతాబ్దం చివరి వరకు సైనిక కేంద్రంగా ఉపయోగించబడింది. 1774 ఏప్రిల్‌లో ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ కూచ్ బెహార్ రాజు తరపున దీనిని కొన్ని రోజులు స్వాధీనం చేసుకుని తర్వాత ఉపసంహరించుకుంది; 1865 ఆంగ్లో-భూటానీస్ యుద్ధంలో కూడా ఇక్కడ భారీ పోరాటం జరిగింది. ప్రస్తుతం ఈ కోట శిథిలావస్థలో ఉంది.}}{{efn|భూటాన్ సాంప్రదాయం ప్రకారం ఆ దేశాన్ని 'ల్హో-మోన్ ఖా-బ్ఝి' (నాలుగు ద్వారాలు కలిగిన దక్షిణ మోన్ దేశం) అని పిలిచేవారు; డాలింగ్‌ఖా అనేది పశ్చిమ ద్వారంగా ఉండేది. భూటాన్ ఏకీకరణ తర్వాత 17th శతాబ్దంలో ఈ సాంప్రదాయం ఏర్పడింది.{{sfn|Aris|1979|pp=xxiv–xxv}}}} 1668 లో, గేబూ అచ్యోక్ ఐదవ దలైలామా సహాయాన్ని కోరాడు, లాసాలో ఆయనను కలుసుకున్నాడు. భూటాన్ విస్తరణ విధానాలు పలు ప్రాంతాల్లో టిబెటన్లతో వివాదాలకు కారణమయ్యాయి. అందువల్ల అతడు సానుకూల ప్రతిస్పందనను ఆశించాడు.{{Sfn|Ardussi|2020|p=5}} రెండు నెలల తర్వాత, అచ్యోక్‌కు మద్దతుగా భూటాన్‌పై దాడి చేయడానికి టిబెట్ తన సైన్యాన్ని పంపింది.{{Sfn|Ardussi|2020|p=5}}{{Efn|ఈ సంఘటనలు 5వ దలైలామా జీవిత చరిత్ర నుండి సేకరించబడ్డాయి. చర్చల వివరాలు అందులో పేర్కొనబడలేదు.{{Sfn|Ardussi|2020|p=5}} దలైలామాకు విన్నవించుకునే సమయంలో అచ్యోక్ కాలు జారడం వల్ల, అతని భవిష్యత్తు ప్రమాదకరంగా ఉంటుందని దలైలామా అంచనా వేశారు.}} కాని ఈ దాడి టిబెట్‌కు ఆశించిన విజయాన్ని ఇవ్వలేదు, దానివల్ల అచ్యోక్‌కు సైతం ఆశించిన ఫలితం దక్కలేదు. చివరకు సైన్యాలను ఉపసంహరించుకోవలసి వచ్చింది.{{Sfn|Ardussi|2020|p=5}}{{Sfn|Phuntsho|2013}} తాషిల్హున్పో, ఇతర మఠాల లామాల ద్వారా తాత్కాలికంగా యుద్ధాన్ని నిలిపివేశారు.{{sfn|Phuntsho|2013}} యుద్ధం తర్వాతి చర్చలలో టిబెట్, భూటాన్ రెండూ అచ్యోక్ భూభాగం తమదేనని పేర్కొన్నాయి.{{sfn|Phuntsho|2013}} చివరకు, 1669 లో ఒక శాంతి ఒప్పందం కుదిరింది, ఇది 1675 వరకు యథాతథ స్థితిని కొనసాగించాలని నిశ్చయించింది.{{Sfn|Ardussi|1977|p=318}}{{sfn|Mullard|2011|p=148}} ==== మరణం ==== 1675 ప్రారంభంలో, శాంతి ఒప్పందం గడువు ముగిసేలోపే భూటాన్ తనపై పూర్తి స్థాయి దాడికి రహస్యంగా సిద్ధమవుతోందని అచ్యోక్ టిబెటన్లకు సమాచారం అందించాడు.{{sfn|Ardussi|2014|p=19}}{{sfn|Phuntsho|2013}} సాధారణ సరిహద్దు ఘర్షణలు సర్వసాధారణమే అయినప్పటికీ,{{sfn|Mullard|2011|p=148}} ఇది ఊహించని పరిణామం కావడంతో దలైలామా ముందస్తు దాడికి ఆదేశించాడు. ఈ దాడిలో టెండంగ్ వద్ద ఉన్న సరిహద్దు అవుట్‌పోస్ట్‌ను తగలబెట్టారు.{{efn|టెండంగ్ గురించిన వివరణలు మారుతూ ఉంటాయి. అది దిగువ చుంబీ లోయలో ఉండవచ్చని ఒక అభిప్రాయం ఉంది. ఆధునిక సామ్త్సేకు వాయవ్యంగా ఉన్న భూటాన్ సరిహద్దు కోట అని కొందరు, టెండੋਂగ్ జోంగ్ అనే చిన్న జిల్లా ప్రధాన కార్యాలయమని కొందరు పేర్కొంటారు. డాలింగ్ వద్ద అచ్యోక్ ఉన్న ప్రదేశానికి సమీపంలో ఉండటం బట్టి, దీనిని సామ్త్సే జిల్లాలోని [[Tendruk|టెండ్రూక్]] ప్రాంతంగా గుర్తించవచ్చు.}} ఆ తర్వాత ఫారి వద్ద సుదీర్ఘ దౌత్య చర్చలు జరిగాయి, ఇందులో అచ్యోక్ భూభాగంపై తమకే పూర్తి హక్కులు ఉన్నాయని భూటాన్ పట్టుబట్టింది.{{Sfn|Ardussi|1977|p=322}} 1675 సెప్టెంబరు నాటికి, దలైలామా భూటాన్ యొక్క కఠినమైన పద్ధతులకు అంగీకరించవలసి వచ్చింది. బదులుగా, ఆయన భూటాన్‌తో సరిహద్దు వాణిజ్యాన్ని పూర్తిగా నిలిపివేశారు.{{sfn|Phuntsho|2013}}{{Sfn|Ardussi|1977|p=322}} సరిహద్దు వాణిజ్యం నిలిచిపోవడం వల్ల స్థానిక తిరుగుబాట్లు చెలరేగాయి, దీనిని అచ్యోక్ అనుకూలంగా మార్చుకున్నాడు. దీనికి ప్రతిస్పందనగా భూటాన్ సైనిక చర్యలను ప్రారంభించినప్పటికీ, అచ్యోక్ డాలింగ్ సరిహద్దు అవుట్‌పోస్ట్‌ను స్వాధీనం చేసుకోవడంతో అవి పెద్దగా ప్రభావం చూపలేదు.{{sfn|Mullard|2011|p=148}}{{Sfn|Ardussi|1977|p=323}} భూటాన్ దళాల బలోపేతం కోసం పునాఖాలో కొన్ని మతపరమైన ఆచారాలు నిర్వహించారు. 1676 మూడవ నెల నాటికి వారు కోటను తిరిగి స్వాధీనం చేసుకున్నారు. గేబూ అచ్యోక్ పట్టుబడ్డాడు, అతడికి మరణశిక్ష విధించబడింది. అతని భూభాగాలు భూటాన్‌లో విలీనం చేయబడ్డాయి.{{Sfn|Ardussi|1977|p=323}} అతని తల, చేతులను ఒక స్తంభానికి గుచ్చి బహిరంగంగా ప్రదర్శించినట్లు సమాచారం.{{sfn|Ardussi|2011|p=37}} గియాల్సే టెన్జిన్ రబ్గ్యే అచ్యోక్ చేసిన పనులను ఖండిస్తూ, ఒక కరుణా కవిత్వాన్ని కూడా రాశాడు.{{sfn|Ardussi|2011|p=37}} == అనంతర పరిణామాలు == టిబెట్‌లో కొత్త రీజెంట్ అధికారంలోకి రావడంతో, అచ్యోక్ భూభాగాలను భూటాన్ ఆక్రమించడాన్ని టిబెట్ అంగీకరించలేదు.{{Sfn|Ardussi|1977|p=323}} యుద్ధ ఏర్పాట్లు ప్రారంభమయ్యాయి. కొన్ని నెలల తర్వాత టిబెట్ భూటాన్‌పై అతిపెద్ద దాడిని ప్రారంభించింది, దానిని నలువైపులా ముట్టడించడానికి తన సైన్యంలోని పదకొండు విభాగాలను పంపింది.{{Sfn|Ardussi|1977|pp=324-327}} మునుపటి ప్రయత్నాల కంటే టిబెట్ మెరుగైన ప్రదర్శన కనబరిచినప్పటికీ, భూటాన్ వారిని తిప్పికొట్టింది.{{Sfn|Ardussi|1977|pp=324-327}} చివరకు, 1679 లో మరొక శాంతి ఒప్పందం కుదిరింది, సరిహద్దులను ఖరారు చేశారు.{{sfn|Phuntsho|2013}} టిబెటన్ రికార్డులలో ఈ వివాదం లేదా ఒప్పందం గురించి ఏమీ పేర్కొనబడలేదు. కాని ఆ తర్వాత దలైలామా యొక్క గెలూగ్పా మఠం భారీగా విస్తరించబడింది, ఇది భూటాన్ విస్తరణను అడ్డుకోవడానికి ఒక నిరోధకంగా భావించబడింది.{{sfn|Ardussi|2011|p=37}}{{sfn|Phuntsho|2013}}{{efn|ఈ వివాదంలో సిక్కిం ప్రమేయం లేదు — దీనిని బట్టి తూర్పు సిక్కింలో చోగ్యాల్ ఒక బలమైన శక్తిగా లేడని స్పష్టమవుతోంది.{{sfn|Mullard|2011|p=148}}}} === రాజకీయ వారసుడు === ప్రజా బాహుళ్యంలో ఉన్న నమ్మకానికి విరుద్ధంగా, గేబూ అచ్యోక్ చివరి లెప్చా "రాజు" కాదు.{{Sfn|Ardussi|2020|p=7}} 1680 నాటికి అచ్యోక్ వారసుడు ఒకరు ఉద్భవించాడు, భూటానీస్ రికార్డులలో అతడిని "మోన్పా అడ్జిన్" అని పిలిచారు.{{Sfn|Ardussi|2020|p=8}} అతడు టిబెటో-భూటానీస్ వివాదంలో ఏ పక్షమూ వహించకుండా, రెండు వైపులా తన ప్రయోజనాల కోసం వాడుకున్నట్లు కనిపిస్తుంది. టిబెట్, భూటాన్ ప్రతినిధులతో కలిసి దిగువ చుంబీ లోయలోని భూమి హక్కులపై జరిగిన చర్చలలో అతడు పాల్గొన్నాడు.{{Sfn|Ardussi|2020|p=8}} ఈ చర్చలలో అతడు తమకే మద్దతు ఇచ్చాడని భూటానీయులు పేర్కొన్నారు. ఈ చర్చలు రెండు సంవత్సరాల కంటే ఎక్కువ కాలం సాగి 1687 లో ముగిశాయి.{{Sfn|Ardussi|2020|p=8-9}}{{Efn|ఇది భూటాన్-టిబెట్ వివాదాలకు ముగింపు కాదు, ఇవి 18వ శతాబ్దం మధ్యకాలం వరకు కొనసాగాయి. 1710 లో తవాంగ్‌ను ఆక్రమించడానికి భూటాన్ ప్రయత్నించినప్పుడు టిబెట్ దానిపై మరొక దండయాత్రను చేపట్టింది.{{sfn|Ardussi|2011|p=40}}}} 1690 నాటికి భూటాన్ సరిహద్దు రక్షకులు దాంసాంగ్‌ను తిరిగి స్వాధీనం చేసుకున్నారు, అక్కడ వారు సరిహద్దు గుర్తులను ఏర్పాటు చేశారు.{{sfn|Ardussi|2014|p=21}} == వారసత్వం == అచ్యోక్ లెప్చా ప్రజలకు ఒక వీరుడిగా నిలిచిపోయాడు, అతని పుట్టినరోజును డిసెంబరు 20 న ఘనంగా జరుపుకుంటారు.<ref name="Telegraph 2006">[https://www.telegraphindia.com/west-bengal/b-day-bash-for-lepcha-king/cid/752810 B'day bash for Lepcha king], The Telegraph (Kolkata), 18 December 2006.</ref> 2018 ఏప్రిల్‌లో, డాలింగ్ కోట, దాంసాంగ్ కోట రెండింటినీ పశ్చిమ బెంగాల్ హెరిటేజ్ కమిషన్ వారసత్వ ప్రదేశాలుగా గుర్తించింది.<ref>{{Cite web|date=2018-04-07|title=Four K'pong sites get heritage tag|url=https://www.thestatesman.com/cities/four-kpong-sites-get-heritage-tag-1502618625.html|access-date=2021-09-20|website=The Statesman|language=en-US}}</ref> == గమనికలు == {{notelist}} == మూలాలు == {{reflist}} == గ్రంథ పట్టిక == * {{Cite thesis |last=Ardussi |first=John |title=Bhutan before the British : a historical study |date=1977 |publisher=Australian National University |url=https://openresearch-repository.anu.edu.au/bitstream/1885/11280/1/Ardussi_J.A._1977.pdf}} * {{citation |last=Ardussi |first=John |chapter=Lepcha Chieftains of the 17th-18th centuries, based on Tibetan and Bhutanese Sources |title=Aachuley - A Bilingual Journal Illustrating the Lepcha Way of Life |date=2014 |url=|chapter-url=https://archive.org/details/dli.language.1082/page/n17 }} ** Reprinted in {{citation |first=John |last=Ardussi |title=Lepcha Chieftains of the 17th-18th centuries, based on Tibetan and Bhutanese Sources |journal=Journal of Bhutan Studies |volume=43 |date=2020 |pages=1–12 |issn=1608-411X |url=https://www.bhutanstudies.org.bt/publicationFiles/JBS/JBS%2043/01.%20Lepcha%20Chieftains%20of%20the%2017th%E2%80%9318th%20Centuries%2C%20based%20on%20Tibetan%20and%20Bhutanese%20Sources%20by%20John%20Ardusi.pdf }} * {{Cite book |last=Ardussi |first=John |chapter=Sikkim and Bhutan in the Crosscurrents of Seventeenth and Eighteenth Century Tibetan History |title=Buddhist Himalaya: Studies in Religion, History and Culture |publisher=Namgyal Institute of Tibetology |year=2011 |isbn=9788192226118 |editor1=Anna Balikci-Denjongpa |editor2=Alex McKay |volume=II: The Sikkim Papers |location=Gangtok |pages=29–42 }} * {{citation |last=Aris |first=Michael |title=Bhutan: The Early History of a Himalayan Kingdom |publisher=Aris & Phillips Ltd. |location=Warminster, England |date=1979 |isbn=0-85668-082-6}} * {{citation |last=Mullard |first=Saul |title=Opening the Hidden Land: State Formation and the Construction of Sikkimese History |url=https://books.google.com/books?id=G_1J4tgrYDUC&pg=PA184 |date=2011 |publisher=BRILL |isbn=978-90-04-20895-7}} * {{citation |last=Phuntsho |first=Karma |title=The History of Bhutan |url=https://books.google.com/books?id=aUDAAAAAQBAJ|year=2013 |publisher=Random House India |isbn=978-81-8400-411-3}} * {{citation |last=Shakabpa |first=Tsepon Wangchuk Deden |title=Tibet: A Political History |url=https://books.google.com/books?id=iKziAAAAMAAJ |year=1984 |orig-year=first published Yale University Press 1967| publisher=Potala Publications |location=New York |isbn=0-9611474-0-7}} * {{citation |last=Shakabpa |first=Tsepon Wangchuk Deden |title=One Hundred Thousand Moons: An Advanced Political History of Tibet |url=https://books.google.com/books?id=lGyrymfDdI0C&pg=PA798 |year=2009 |publisher=BRILL |isbn=978-90-04-17732-1 }} * {{Cite book |last1=Rai |first1=Rajiv |last2=Gurung |first2=Mahendra Prasad |chapter=Changing Dynamics of Traditional Culture of Sikkim in Different Times: From the Lepcha Era to the Modern Period |editor1=Sarit K. Chaudhuri |editor2=Sameera Maiti |editor3=Charisma K. Lepcha |title=The Cultural Heritage of Sikkim |publisher=Routledge |year=2020 |location=Delhi |isbn=9781000079227 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=19HVDwAAQBAJ&pg=PA73}} * {{Cite book |last=Sundas |first=Binayak |chapter=The Process of State Formation and its Impact on Social Formation in Eastern Nepal and Sikkim, Sixteenth-nineteenth Centuries |editor1=Sarit K. Chaudhuri |editor2=Sameera Maiti |editor3=Charisma K. Lepcha |title=The Cultural Heritage of Sikkim |publisher=Routledge |year=2020 |location=Delhi |isbn=9781000079227 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=19HVDwAAQBAJ&pg=PA59}} == వెలుపలి లింకులు == * [https://www.google.com/maps/place/27%C2%B008'25.1%22N+88%C2%B036'35.6%22E Damsang కోట శిథిలాల ఉనికి], [[Google Maps|గూగుల్ మ్యాప్స్]]. * [https://web.archive.org/web/20210803002026/https://culturescroll.com/the-ancient-fort-ruins-of-damsang-and-dalim-the-destination-for-heritage-tourism-in-kalimpong/ దాంసాంగ్, డాలిం కోటల ప్రాచీన శిథిలాలు - కాలింపాంగ్‌లో చారిత్రక పర్యాటక రంగ కేంద్రం], CultureScroll.com, 4 సెప్టెంబరు 2020. [[Category:లెప్చా ప్రజలు]] [[Category:కాలింపాంగ్ జిల్లా వ్యక్తులు]] [[Category:పశ్చిమ బెంగాల్ చరిత్ర]] lc4bwf2e05c3g5fpwsjpf92p9siie6u 0 503566 4908524 2026-07-20T00:19:58Z ఉదయ్ కిరణ్ 124579 [[WP:AES|←]]Created page with '{{Use dmy dates|date=December 2018}} {{Use Indian English|date=December 2018}} {{Infobox settlement | name = ఖంగాబోక్ | nickname = | settlement_type = గ్రామం | image_skyline = | image_alt = | image_caption = | pushpin_map = India Manipur#India | pushpin_label_position = left | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = మణ...' 4908524 wikitext text/x-wiki {{Use dmy dates|date=December 2018}} {{Use Indian English|date=December 2018}} {{Infobox settlement | name = ఖంగాబోక్ | nickname = | settlement_type = గ్రామం | image_skyline = | image_alt = | image_caption = | pushpin_map = India Manipur#India | pushpin_label_position = left | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = మణిపూర్, భారతదేశంలో ఉనికి | coordinates = {{coord|24.6084817|N|94.0028737|E|display=inline,title}} | subdivision_type = దేశం | subdivision_name = {{flag|India}} | subdivision_type1 = [[భారతదేశ రాష్ట్రాలు, కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలు|రాష్ట్రం]] | subdivision_name1 = [[మణిపూర్]] | subdivision_type2 = [[భారతదేశ జిల్లాల జాబితా|జిల్లా]] | subdivision_name2 = [[తౌబాల్ జిల్లా]] | established_title = <!-- Established --> | established_date = | founder = | named_for = | government_type = | governing_body = | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_rank = | area_total_km2 = 20.47 | elevation_footnotes = | elevation_m = 781 | population_total = 16344 | population_as_of = 2011 | population_rank = | population_density_km2 = auto | population_demonym = ఖంగాబోక్ మాచా | population_footnotes = | demographics_type1 = భాషలు | demographics1_title1 = అధికారిక | demographics1_info1 = [[మేతేయి భాష|మేతేయి]] (మణిపురి) | timezone1 = [[భారత ప్రామాణిక కాలమానం|IST]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = [[పోస్టల్ ఇండెక్స్ నంబర్|PIN]] | postal_code = 795138 | area_code_type = టెలిఫోన్ కోడ్ | area_code = 91-3848 | registration_plate = MN04 | blank1_name_sec1 = [[లింగ నిష్పత్తి]] | blank1_info_sec1 = 100:101 [[పురుషుడు|♂]]/[[స్త్రీ|♀]] | website = {{URL|manipur.gov.in}} | footnotes = }} '''ఖంగాబోక్''' భారతదేశంలోని [[మణిపూర్]] రాష్ట్రంలో, [[ఇంఫాల్]] నగరానికి దక్షిణంగా సుమారు 25 కిలోమీటర్ల దూరంలో ఉన్న ఒక గ్రామం. దీని అధికార పరిధి తౌబాల్ జిల్లా విభాగం కిందకు వస్తుంది. వైశాల్యం, జనాభా పరంగా ఖంగాబోక్ మణిపూర్‌లోని అతిపెద్ద గ్రామాలలో ఒకటి. ఈ గ్రామంలో [[మేతేయి ప్రజలు]] ప్రధాన జనాభాగా ఉన్నారు. ఇక్కడ మాట్లాడే భాష [[మేతేయి భాష]] (దీనిని మణిపురి అని కూడా పిలుస్తారు). దీనిని 1992లో భారత రాజ్యాంగంలోని ఎనిమిదో షెడ్యూల్‌లో చేర్చారు.<ref>{{Cite web| url=http://mha.nic.in/hindi/sites/upload_files/mhahindi/files/pdf/Eighth_Schedule.pdf | title=Constitutional provisions relating to Eighth Schedule | access-date=7 April 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160305010536/http://mha.nic.in/hindi/sites/upload_files/mhahindi/files/pdf/Eighth_Schedule.pdf | archive-date=5 March 2016 | url-status=dead}}</ref> == చరిత్ర == ప్రస్తుత గ్రామ ప్రాంతంలో విస్తరించి ఉన్న ఖంగ్రా (శాస్త్రీయ నామం '''''Dipterocarpus turbinatus''''') అనే చెట్టు నుండి ఖంగాబోక్ అనే పేరు వచ్చిందని నమ్ముతారు. ప్రజలు ఈ ప్రాంతంలో స్థిరపడటం ప్రారంభించినప్పుడు, ఆ చెట్లను నరికివేశారు. దాంతో ఈ ప్రాంతానికి ఖంగ్రా పెరిగే స్థలం అనే అర్థంలో ఖంగ్రాపోక్పి అనే పేరు వచ్చింది. ఈ ఖంగ్రాపోక్పి రూపాంతరమే ఆధునిక ఖంగాబోక్. సాంస్కృతిక క్రమాన్ని తెలుసుకోవడం, ఖంగాబోక్ మైస్నామ్ లీకాయ్ బాయ్స్ ప్రైమరీ స్కూల్ ప్రాంగణంలోని సైట్ యొక్క ఎథ్నో-ఆర్కియాలజికల్ అంశాలను అధ్యయనం చేసే లక్ష్యంతో [[మణిపూర్ ప్రభుత్వం]] లోని పురాతత్వ శాఖ ఖంగాబోక్ వద్ద తవ్వకాలు జరిపింది.<ref>{{Cite web| url=http://www.asi.nic.in/nmma_reviews/Indian%20Archaeology%201995-96%20A%20Review.pdf | title=Indian Archaeology 1995-96 - A Review | access-date=29 January 2010 | archive-date=20 September 2010 | archive-url=https://web.archive.org/web/20100920062244/http://asi.nic.in/nmma_reviews/Indian%20Archaeology%201995-96%20A%20Review.pdf | url-status=dead}}</ref> ఈ శ్మశాన వాటికల నుండి పూసలు, కాంస్య ఉంగరాలు, పళ్లేలు, ఎముకలు, కుండ పెంకులు వంటి అనేక వస్తువులు లభ్యమయ్యాయి. ఈ తవ్వకాల్లో పుర్రె, ఎముకల ముక్కలతో కూడిన ద్వితీయ కుండల సమాధులు మాత్రమే బయల్పడ్డాయి. ప్రతి సమాధి నుండి ఒకటి నుండి మూడు కుండలు లభించాయి. అదనంగా, రింగ్-ఫుటెడ్ గిన్నెలతో కప్పబడిన మధ్యస్థ పరిమాణంలో ఉన్న కుండలు కూడా బయటపడ్డాయి. ప్రతి సమాధిలో కనీసం నాలుగు నుండి ఆరు సన్నని కాంస్య పళ్లేలు కనుగొనబడ్డాయి, బహుశా వీటిని ఆచార పూజలలో ఉపయోగించి ఉండవచ్చు. మహారాజ్ గరీబ్నివాజ్ (క్రీ.శ. 1709–48) పాలనా కాలానికి చెందిన రెండు చతురస్రాకార లోహ నాణేలు కూడా ఇక్కడ లభించాయి. == జనాభా వివరాలు == === జనాభా === ఖంగాబోక్ గ్రామంలో సుమారు 3520 కుటుంబాలు నివసిస్తున్నాయి. 2011 భారత జనాభా లెక్కల ప్రకారం,<ref>{{Cite web |url=http://www.censusindia.gov.in/pca/SearchDetails.aspx?Id=709725 |title=Census of India: Search Details |access-date=9 July 2015 |archive-date=24 September 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924150905/http://www.censusindia.gov.in/pca/SearchDetails.aspx?Id=709725 |url-status=dead }}</ref> ఖంగాబోక్ మొత్తం జనాభా 16344. ఇందులో పురుషులు 49.83% (8144) ఉన్నారు. పిల్లల (0-6 సంవత్సరాలు) జనాభా 2184, ఇది గ్రామం మొత్తం జనాభాలో 13.36% గా ఉంది. ఖంగాబోక్ గ్రామం సగటు లింగ నిష్పత్తి 1007, ఇది మణిపూర్ రాష్ట్ర సగటు 985 కంటే ఎక్కువ. గ్రామం యొక్క బాలల లింగ నిష్పత్తి 919, ఇది రాష్ట్ర సగటు 930 కంటే తక్కువగా ఉంది. === అక్షరాస్యత === ఖంగాబోక్ గ్రామం అక్షరాస్యత రేటు 72.00% (మణిపూర్ అక్షరాస్యత రేటు 76.94% తో పోలిస్తే). పురుషుల అక్షరాస్యత 82.50% కాగా, మహిళల అక్షరాస్యత రేటు 61.71% గా ఉంది.<ref>{{Cite web|url=http://www.census2011.co.in/data/village/269944-khangabok-manipur.html|title = Khangabok Village Population - Thoubal - Thoubal, Manipur}}</ref> === మతం === ఇక్కడి ప్రజలలో ఎక్కువ మంది [[సనమహిజం]], హిందూమతం అనే రెండు మతాలను ఆచరిస్తారు. లైనింగ్తౌ ఇకోప్ నింగ్తౌ అనేది ఖంగాబోక్ యొక్క ఉమాంగ్లై (గ్రామ దేవత). దీని కోసం ప్రతి సంవత్సరం కాలేన్ మాసంలో (ఇంగ్లీష్ క్యాలెండర్‌లో మే నెలకు సమానం) సాంప్రదాయ భక్తిశ్రద్ధలతో [[లై హరావోబా]] (గ్రామ దేవతను ప్రసన్నం చేసుకోవడం) వేడుకను నిర్వహిస్తారు. == భౌగోళిక స్వరూపం == === పరిమాణం, కూర్పు === ఖంగాబోక్ మొత్తం వైశాల్యం 20.47 చదరపు కిలోమీటర్లు,<ref>{{Cite web| url=http://manipur.gov.in/ilmap/cadastral.html | title=Integrated Land Management and Administrative Planning (ILMAP) | access-date=23 September 2012 | archive-date=19 January 2013 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130119135245/http://manipur.gov.in/ilmap/cadastral.html | url-status=dead}}</ref> దీనితో ఇది తౌబాల్ జిల్లాలోనే అతిపెద్ద గ్రామంగా నిలిచింది. ఖంగాబోక్ 24-55 ఉత్తర అక్షాంశాలు, 94-98 తూర్పు రేఖాంశాల మధ్య ఉంది. ఖంగాబోక్ పెద్ద వైశాల్యం కారణంగా మూడు మండలాలుగా (19 లీకాయ్‌లతో) విభజించబడింది: పార్ట్ 1: (షనిరౌ, సోరోక్ వాంగ్మా, అవాంగ్ లీకాయ్, మానింగ్ లీకాయ్, ఖుల్లాక్పామ్ లీకాయ్‌లో కొంత భాగం, అవాంగ్ ఖునౌ అనే 6 లీకాయ్‌లు ఉన్నాయి), పార్ట్ 2: (ఖుల్లాక్పామ్ లీకాయ్‌లో కొంత భాగం, మొయిరాంగ్ పల్లి, మయాయ్ లీకాయ్, లోయిషాంగ్, మైస్నామ్ లీకాయ్ అనే 5 లీకాయ్‌లు ఉన్నాయి), పార్ట్ 3: (తంగ్ఖా లీకాయ్, లామ్‌లాంగ్, నావోరెమ్ లీకాయ్, మాఖా లీకాయ్, ఖునౌ, లీపాట్ లీకాయ్, లామ్‌డైబంగ్ లీకాయ్ (ఖా ఖుందోన్), చేరాపూర్ అనే 8 లీకాయ్‌లు ఉన్నాయి). ఖంగాబోక్‌కు వాయవ్యంలో అథోక్‌పామ్ గ్రామం, ఈశాన్యంలో చారంగ్‌పాట్ గ్రామం, తూర్పున హాయెల్-లాబుక్ గ్రామం, దక్షిణాన వాంగ్జింగ్ గ్రామం, తెంతా గ్రామం, పశ్చిమాన ఇకోప్ పాట్ (సరస్సు) సరిహద్దులుగా ఉన్నాయి. [[File:Arong River, Khangabok.jpg|thumb|ఖంగాబోక్ లోని అరోంగ్ నది]] === శీతోష్ణస్థితి === ఖంగాబోక్ శీతోష్ణస్థితి మణిపూర్ భౌగోళిక రూపాన్ని నిర్వచించే కొండ ప్రాంతాల స్థలాకృతి ద్వారా ఎక్కువగా ప్రభావితమవుతుంది. మణిపూర్‌లోని ఇతర ప్రాంతాల మాదిరిగానే, ఈ గ్రామం ఆహ్లాదకరమైన శీతోష్ణస్థితిని కలిగి ఉంటుంది, అయితే శీతాకాలంలో చలి కొద్దిగా ఎక్కువగా ఉంటుంది. శీతాకాలంలో ఉష్ణోగ్రత తరచుగా సున్నా డిగ్రీల సెల్సియస్‌కు చేరుకుంటుంది. అత్యంత శీతలమైన నెల జనవరి కాగా, జూలై నెలలో గరిష్ట ఉష్ణోగ్రతలు నమోదవుతాయి. అక్టోబర్ నుండి మార్చి వరకు వాతావరణం ఎండ తీవ్రత లేకుండా ప్రకాశవంతంగా ఉంటుంది. మే నెల నుండి అక్టోబర్ మధ్య వరకు గ్రామంలో వర్షాలు కురుస్తాయి. వర్షపాతం తేలికపాటి జల్లుల నుండి భారీ వర్షాల వరకు ఉంటుంది. సాధారణ వర్షపాతం ఇక్కడి నేలను సారవంతం చేస్తుంది, వ్యవసాయ కార్యకలాపాలకు, నీటి పారుదలకు సహాయపడుతుంది. === వృక్షసంపద === ఖంగాబోక్ మైదాన భూభాగాన్ని కలిగి ఉంటుంది. ఇక్కడి నేల [[ఒండ్రు మట్టి]] రకానికి చెందినది, ఇందులో చిన్న చిన్న రాతి ముక్కలు, ఇసుక, ఇసుకతో కూడిన బంకమట్టి ఉంటాయి. వృక్షసంపదలో చిన్న, పొడవైన గడ్డి, నాణేలు, వెదురు నుండి వివిధ జాతుల చెట్ల వరకు పెద్ద సంఖ్యలో వృక్షాలు ఉంటాయి. అరుండో డోనాక్స్ (యెంగ్తౌ), లీహావో, వెదురు, పేము, యూకలిప్టస్ మొదలైనవి ఇక్కడ సమృద్ధిగా పెరుగుతాయి. === డ్రైనేజీ వ్యవస్థ === ఖంగాబోక్ గుండా కరాక్ నది, అరోంగ్ నది, షాగోంకోంగ్ (హోగైబి అని కూడా పిలుస్తారు) నది, నోంగ్దాంబి నది అనే నాలుగు నదులు ప్రవహిస్తాయి. ఖంగాబోక్‌కు పశ్చిమ వైపున ఉన్న ఇకోప్ పాట్, మణిపూర్‌లోని అతిపెద్ద సరస్సులలో ఒకటి. [[File:National Highway No. 39, Khangabok.JPG|thumb|ఖంగాబోక్ గుండా వెళ్లే జాతీయ రహదారి 39 (ప్రస్తుతం NH 102)]] === రవాణా, సమాచార మార్గాలు === అస్సాంలోని నుమాలిగఢ్‌ను ఇండో-మయన్మార్ సరిహద్దు పట్టణమైన మోరేతో అనుసంధానించే [[జాతీయ రహదారి (భారతదేశం)|జాతీయ రహదారి]] నంబర్ 102 (గతంలో దీనిని జాతీయ రహదారి నంబర్ 39 అని పిలిచేవారు)<ref>{{Cite web| url=http://dorth.gov.in/writereaddata/linkimages/9-6774713323.pdf | title=Rationalization of Numbering Systems of National Highways | access-date=7 April 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160816023220/http://dorth.gov.in/writereaddata/linkimages/9-6774713323.pdf | archive-date=16 August 2016 | url-status=dead}}</ref> ఖంగాబోక్ గుండా వెళుతుంది. ఈ రహదారి [[ఆసియా రహదారుల నెట్‌వర్క్]] లోని పొడవైన మార్గమైన [[AH1]] లో భాగం. గ్రామాన్ని అనుసంధానించే ఇతర ముఖ్యమైన అంతర్గత రహదారులు: ఖుల్లాక్ రోడ్, మామంగ్ రోడ్, సోరోక్ వాంగ్మా రోడ్, మొయిరాంగ్ పల్లి రోడ్, మాఖా రోడ్. == ఆర్థిక వ్యవస్థ == ఇక్కడి ప్రధాన ఆర్థిక వ్యవస్థ వ్యవసాయంపై ఆధారపడి ఉంది. వ్యవసాయ ఉత్పత్తులలో వరి, మొక్కజొన్న, కూరగాయలు, పండ్లు ఉన్నాయి. ఖంగాబోక్ హస్తకళలకు ప్రసిద్ధి చెందింది. ఇక్కడి దేశీయ హస్తకళలలో వెదురు బుట్టలు (''తుముక్''), అరుండో డోనాక్స్ (''యెంగ్తౌ'') తో తయారు చేసిన చేతి చాపలు (''యెన్నా ఫాక్'') ఉన్నాయి. ఖంగాబోక్ స్థానికంగా కౌనా అని పిలవబడే జమ్ము మొక్క ([[Schoenoplectus acutus]]) ఆధారిత హస్తకళలకు కూడా మణిపూర్ అంతటా ప్రసిద్ధి చెందింది.<ref>{{Cite web| title=Khwairamband women market, Imphal - An exploratory study | url=http://www.e-pao.net/education/images/Khwiramband-Study.pdf | archive-url=https://web.archive.org/web/20120222024710/http://www.e-pao.net/education/images/Khwiramband-Study.pdf | archive-date=2012-02-22}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.ias.ac.in/currsci/sep252005/1018.pdf|title = 1018.PDF &#124; sep252005 &#124; currsci &#124; Indian Academy of Sciences}}</ref> కౌనాను కూర్చునే చాప (ఫాక్), స్టూల్ (మోరా), కుర్చీ, పరుపులు, వివిధ రకాల ఇతర వస్తువుల తయారీకి ఉపయోగిస్తారు. [[File:Porobi Paddy Field, Khangabok.JPG|thumb|ఖంగాబోక్ లోని పోరోబి వరి పొలాలు]] మణిపూర్‌లోని ఏకైక చక్కెర కర్మాగారం<ref>{{Cite web |url=http://manipurassembly.nic.in/html/gov_add73.htm |title=Governor's Address-73, Manipur Legislative Assembly |access-date=29 January 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100507050941/http://manipurassembly.nic.in/html/gov_add73.htm |archive-date=7 May 2010 |url-status=dead }}</ref> ఖంగాబోక్ వద్దే ఉంది.<ref>{{cite web |url=http://manipurassembly.nic.in/govadd73.htm |title=Manipur Legislative Assembly |accessdate=2008-12-28 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090410013326/http://manipurassembly.nic.in/govadd73.htm |archivedate=2009-04-10 }}</ref> అయితే, ఈ కర్మాగారం ప్రస్తుతం పనిచేయడం లేదు, దానికి బదులుగా ఆ ప్రాంగణంలో 3వ ఇండియన్ రిజర్వ్ బెటాలియన్ (IRB) అవుట్‌పోస్ట్‌ను ఏర్పాటు చేశారు. ఇతర ఆర్థిక వనరులు మత్స్య పరిశ్రమ, వ్యాపారం, చేనేత ఉత్పత్తులు మొదలైన వాటి నుండి లభిస్తాయి. == విద్య == గ్రామంలో అనేక ప్రముఖ పాఠశాలలు స్థాపించబడటంతో, ఖంగాబోక్ మణిపూర్‌లో ప్రీ-కాలేజ్ విద్యకు ప్రధాన విద్యా కేంద్రంగా మారింది. ఖంగాబోక్‌లోని కొన్ని పాఠశాలలు: [[File:Khangabok Government High School.JPG|thumb|ఖంగాబోక్ హయ్యర్ సెకండరీ స్కూల్]] === హయ్యర్ సెకండరీ పాఠశాలలు === * ది కె.ఎమ్. బ్లూమింగ్ హయ్యర్ సెకండరీ స్కూల్ * ది న్యూ పబ్లిక్ హయ్యర్ సెకండరీ స్కూల్ * ది ఈస్టర్న్ స్టార్ హయ్యర్ సెకండరీ స్కూల్ * ది ఖంగాబోక్ హయ్యర్ సెకండరీ స్కూల్ === హైస్కూల్స్ === * ది పి.ఎమ్ యూనిక్ అకాడమీ * అముబా హైస్కూల్ * గులాప్ మెమోరియల్ ఇంగ్లీష్ స్కూల్ * విజ్డమ్ ఫౌండేషన్ * యానకి పీస్ అకాడమీ * బేస్ (BASE) అకాడమీ === ప్రాథమిక పాఠశాలలు === * ఖంగాబోక్ మైస్నామ్ లీకాయ్ బాయ్స్ ప్రైమరీ స్కూల్ * ఖంగాబోక్ మయాయ్ లీకాయ్ ప్రైమరీ స్కూల్ * ప్రైమరీ స్కూల్ ఖంగాబోక్ పార్ట్ I (దీనిని స్కూల్ అంగాంగ్బి అని కూడా పిలుస్తారు) * ఖంగాబోక్ అవాంగ్ లీకాయ్ ప్రైమరీ స్కూల్ * ఖంగాబోక్ మాఖా ప్రైమరీ స్కూల్ * కె.ఎస్. లెర్నింగ్ టెంపుల్, ఖంగాబోక్ మాఖా లీకాయ్ * ఖంగాబోక్ చేరాపూర్ ప్రైమరీ స్కూల్, చేరాపూర్ == ప్రభుత్వ సంస్థలు == ఖంగాబోక్‌లో అనేక ప్రభుత్వ సంస్థలు ఉన్నాయి: # డిస్ట్రిక్ట్ హాస్పిటల్ మేనేజ్‌మెంట్ సొసైటీ # జిల్లా కుష్టు వ్యాధి ఆసుపత్రి # టెలిఫోన్ ఎక్స్ఛేంజ్ [[BSNL]] # జిల్లా మత్స్య పరిశోధన కేంద్రం # జిల్లా పోలీస్ సూపరింటెండెంట్ ప్రధాన కార్యాలయం # జిల్లా & సెషన్స్ కోర్టు # షుగర్ ఫ్యాక్టరీ (ఇది మణిపూర్ యొక్క మొట్టమొదటి, ఏకైక చక్కెర కర్మాగారం, కానీ ప్రస్తుతం పనిచేయడం లేదు) # జిల్లా వరి పరిశోధన కేంద్రం # జిల్లా పట్టు పరిశ్రమ పరిశోధన కేంద్రం # ఫుడ్ కార్పొరేషన్ ఆఫ్ ఇండియా (FCI) # కృషి విజ్ఞాన కేంద్రం (KVK) === పూర్వ & ప్రస్తుత ఎమ్మెల్యేలు === * దివంగత తోక్చోమ్ అచౌబా సింగ్ * [[ఒక్రామ్ ఇబోబి సింగ్]] * లైష్రామ్ జాత్రా సింగ్ * ఒక్రామ్ లాంధోని దేవి * ఒక్రామ్ సుర్జాకుమార్ (ప్రస్తుత) == ముఖ్యమైన ప్రదేశాలు == === ఇకోప్ పాట్ === {{Main|ఇకోప్ పాట్}} ఈ సరస్సు ఖంగాబోక్ పశ్చిమ భాగంలో, ఇంఫాల్‌కు ఆగ్నేయ దిశలో సుమారు 28 కిలోమీటర్ల దూరంలో ఉంది. సగటు సముద్ర మట్టానికి 772 మీటర్ల ఎత్తులో ఉన్న ఈ సరస్సు వర్షాకాలంలో 7.5 కిలోమీటర్ల పొడవు, 1.8 కిలోమీటర్ల వెడల్పును కలిగి ఉంటుంది. దీని ఉపరితల వైశాల్యం 13.5 చదరపు కిలోమీటర్లు కాగా, లోతు వివిధ ప్రాంతాలలో 0.93 నుండి 1.59 మీటర్ల మధ్య ఉంటుంది. ప్రస్తుతం దీని లోతు చాలా వరకు తగ్గింది. ఈ సరస్సు భౌగోళికంగా తక్కువ వాలు, ఎక్కువ పూడికతో కూడిన అడుగుభాగాన్ని కలిగి ఉంటుంది. సరస్సు నీటి నమూనాల విశ్లేషణ ప్రకారం ఇది అత్యధికంగా కలుషితమై ఉందని తెలుస్తోంది. నీటి ఉష్ణోగ్రత పెరగడంతో పాటు గరిష్టంగా బురదమయం కావడం గమనించబడింది. అనేక ప్రాంతాలలో నీరు అధిక ఆమ్ల గుణాన్ని (pH-3.6) కలిగి ఉండగా, ఇతర ప్రాంతాలలో అధిక క్షార గుణాన్ని (pH-9.3) కలిగి ఉంది.<ref>{{cite web |url=http://www.manenvis.nic.in/ikop.htm |title=ENVIS Centre, Manipur |accessdate=2008-12-28 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090410040845/http://www.manenvis.nic.in/ikop.htm |archivedate=2009-04-10 }}</ref> అనేక మత్స్య సహకార సంఘాల ద్వారా చేపల పెంపకం కేంద్రాల అభివృద్ధి కోసం జరుగుతున్న ఆక్రమణల కారణంగా ఈ సరస్సు ప్రస్తుతం తీవ్రమైన మానవ ఒత్తిడిని ఎదుర్కొంటోంది. ఖంబా-తోయిబి పురాణ గాథ ప్రకారం ఖంబా అడవి ఎద్దును పట్టుకున్న ప్రదేశం ఈ ఇకోప్ పాట్. === లామ్‌లాంగ్ కేథెల్ (బజార్) === ఇది ఖంగాబోక్‌లోని ప్రధాన వ్యాపార మార్కెట్లలో ఒకటి. ఇది ఖుల్లాక్పామ్ లంబి, మాఖా లంబి, మామంగ్ లంబి కూడలి వద్ద ఉంది. === శ్రీ శ్రీ బంగ్సిబుదన్ ఆలయం === 1798లో, మణిపూర్ రాజు భాగ్యచంద్రకు [[కృష్ణుడు|శ్రీకృష్ణుడు]] కల ద్వారా ఒక సూచన ఇచ్చాడు.<ref>{{Cite book | url=https://books.google.com/books?id=wLzDLsEYZGQC&q=khangabok | title=Cultural History of Manipur: Sija Laioibi and the Maharas| isbn=9788183243421| last1=Devi| first1=Jamini| year=2010| publisher=Mittal Publications}}</ref> ఆ సూచన ప్రకారం, ఒక పనస చెట్టు కలప నుండి శ్రీ అద్వైత విగ్రహాన్ని చెక్కి లామాంగ్‌డాంగ్ వద్ద ప్రతిష్టించారు. అదే పనస చెట్టు నుండి మరో రెండు విగ్రహాలను కూడా చెక్కారు. ఒకదానికి బంగ్శీబదన్ అని పేరు పెట్టి ఖంగాబోక్‌లో నివసించే రాజ సేవకుడికి ఇచ్చారు. మరొక విగ్రహం సెగా రోడ్‌లోని గౌరారై ప్రభు. మణిపూర్‌లోని వివిధ ప్రాంతాల నుండి ప్రజలు పూజల కోసం ఈ బంగ్శీబదన్ ఆలయానికి వస్తుంటారు. ఇక్కడ కొత్తగా నిర్మించిన ఆలయాన్ని 23 నవంబర్ 2015న ప్రారంభించారు. === ఎమ్.ఎమ్.ఆర్.సి & యూనిటీ పార్క్ === {{Main|మెంజోర్ మల్టీపర్పస్ రీసెర్చ్ సెంటర్ అండ్ యూనిటీ పార్క్}} MMRC అనగా మెంజోర్ మల్టీపర్పస్ రీసెర్చ్ సెంటర్. ఇది 2010లో స్థాపించబడిన ఒక బహుళ-కోణ పరిశోధనా కేంద్రం. ఇది పర్యాటకం కోసం రూపొందించబడింది, వినోద ఉద్యానవనంగా (రీక్రియేషన్ పార్క్) సేవలు అందిస్తోంది.<ref>{{cite web |url=http://www.kmbloomingkhangabok.org/ |title=Home |website=kmbloomingkhangabok.org}}</ref> == ఇవి కూడా చూడండి == * [[తౌబాల్ జిల్లా]] * [[మేతేయి భాష]] * [[మణిపూర్]] * [[ఇకోప్ పాట్]] == మూలాలు == {{reflist}} == వెలుపలి లింకులు == {{commons category}} * [http://www.kanglaonline.com కాంగ్లాఆన్‌లైన్] * [http://www.e-pao.net ఈ-పావో] * [http://thoubal.nic.in తౌబాల్ జిల్లా అధికారిక వెబ్‌సైట్] [[Category:మణిపూర్ భౌగోళిక స్వరూపం]] [[Category:మణిపూర్ గ్రామాలు]] 54ok1832mfr2vqaflsjubmegt6ka5mz 4908549 4908524 2026-07-20T01:18:55Z ఉదయ్ కిరణ్ 124579 4908549 wikitext text/x-wiki {{Use dmy dates|date=December 2018}} {{Use Indian English|date=December 2018}} {{Infobox settlement | name = ఖంగాబోక్ | nickname = | settlement_type = గ్రామం | image_skyline = | image_alt = | image_caption = | pushpin_map = India Manipur#India | pushpin_label_position = left | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = మణిపూర్, భారతదేశంలో ఉనికి | coordinates = {{coord|24.6084817|N|94.0028737|E|display=inline,title}} | subdivision_type = దేశం | subdivision_name = {{flag|India}} | subdivision_type1 = [[భారతదేశ రాష్ట్రాలు, కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలు|రాష్ట్రం]] | subdivision_name1 = [[మణిపూర్]] | subdivision_type2 = [[భారతదేశ జిల్లాల జాబితా|జిల్లా]] | subdivision_name2 = [[తౌబాల్ జిల్లా]] | established_title = <!-- Established --> | established_date = | founder = | named_for = | government_type = | governing_body = | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_rank = | area_total_km2 = 20.47 | elevation_footnotes = | elevation_m = 781 | population_total = 16344 | population_as_of = 2011 | population_rank = | population_density_km2 = auto | population_demonym = ఖంగాబోక్ మాచా | population_footnotes = | demographics_type1 = భాషలు | demographics1_title1 = అధికారిక | demographics1_info1 = [[మేతేయి భాష|మేతేయి]] (మణిపురి) | timezone1 = [[భారత ప్రామాణిక కాలమానం|IST]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = [[పోస్టల్ ఇండెక్స్ నంబర్|PIN]] | postal_code = 795138 | area_code_type = టెలిఫోన్ కోడ్ | area_code = 91-3848 | registration_plate = MN04 | blank1_name_sec1 = [[లింగ నిష్పత్తి]] | blank1_info_sec1 = 100:101 [[పురుషుడు|♂]]/[[స్త్రీ|♀]] | website = {{URL|manipur.gov.in}} | footnotes = }} '''ఖంగాబోక్''' భారతదేశంలోని [[మణిపూర్]] రాష్ట్రంలో, [[ఇంఫాల్]] నగరానికి దక్షిణంగా సుమారు 25 కిలోమీటర్ల దూరంలో ఉన్న ఒక గ్రామం. దీని అధికార పరిధి తౌబాల్ జిల్లా విభాగం కిందకు వస్తుంది. వైశాల్యం, జనాభా పరంగా ఖంగాబోక్ మణిపూర్‌లోని అతిపెద్ద గ్రామాలలో ఒకటి. ఈ గ్రామంలో మేతేయి ప్రజలు ప్రధాన జనాభాగా ఉన్నారు. ఇక్కడ మాట్లాడే భాష మేతేయి భాష (దీనిని మణిపురి అని కూడా పిలుస్తారు). దీనిని 1992లో భారత రాజ్యాంగంలోని ఎనిమిదో షెడ్యూల్‌లో చేర్చారు.<ref>{{Cite web| url=http://mha.nic.in/hindi/sites/upload_files/mhahindi/files/pdf/Eighth_Schedule.pdf | title=Constitutional provisions relating to Eighth Schedule | access-date=7 April 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160305010536/http://mha.nic.in/hindi/sites/upload_files/mhahindi/files/pdf/Eighth_Schedule.pdf | archive-date=5 March 2016 | url-status=dead}}</ref> == చరిత్ర == ప్రస్తుత గ్రామ ప్రాంతంలో విస్తరించి ఉన్న ఖంగ్రా (శాస్త్రీయ నామం '''''Dipterocarpus turbinatus''''') అనే చెట్టు నుండి ఖంగాబోక్ అనే పేరు వచ్చిందని నమ్ముతారు. ప్రజలు ఈ ప్రాంతంలో స్థిరపడటం ప్రారంభించినప్పుడు, ఆ చెట్లను నరికివేశారు. దాంతో ఈ ప్రాంతానికి ఖంగ్రా పెరిగే స్థలం అనే అర్థంలో ఖంగ్రాపోక్పి అనే పేరు వచ్చింది. ఈ ఖంగ్రాపోక్పి రూపాంతరమే ఆధునిక ఖంగాబోక్. సాంస్కృతిక క్రమాన్ని తెలుసుకోవడం, ఖంగాబోక్ మైస్నామ్ లీకాయ్ బాయ్స్ ప్రైమరీ స్కూల్ ప్రాంగణంలోని సైట్ యొక్క ఎథ్నో-ఆర్కియాలజికల్ అంశాలను అధ్యయనం చేసే లక్ష్యంతో [[మణిపూర్ ప్రభుత్వం]] లోని పురాతత్వ శాఖ ఖంగాబోక్ వద్ద తవ్వకాలు జరిపింది.<ref>{{Cite web| url=http://www.asi.nic.in/nmma_reviews/Indian%20Archaeology%201995-96%20A%20Review.pdf | title=Indian Archaeology 1995-96 - A Review | access-date=29 January 2010 | archive-date=20 September 2010 | archive-url=https://web.archive.org/web/20100920062244/http://asi.nic.in/nmma_reviews/Indian%20Archaeology%201995-96%20A%20Review.pdf | url-status=dead}}</ref> ఈ శ్మశాన వాటికల నుండి పూసలు, కాంస్య ఉంగరాలు, పళ్లేలు, ఎముకలు, కుండ పెంకులు వంటి అనేక వస్తువులు లభ్యమయ్యాయి. ఈ తవ్వకాల్లో పుర్రె, ఎముకల ముక్కలతో కూడిన ద్వితీయ కుండల సమాధులు మాత్రమే బయల్పడ్డాయి. ప్రతి సమాధి నుండి ఒకటి నుండి మూడు కుండలు లభించాయి. అదనంగా, రింగ్-ఫుటెడ్ గిన్నెలతో కప్పబడిన మధ్యస్థ పరిమాణంలో ఉన్న కుండలు కూడా బయటపడ్డాయి. ప్రతి సమాధిలో కనీసం నాలుగు నుండి ఆరు సన్నని కాంస్య పళ్లేలు కనుగొనబడ్డాయి, బహుశా వీటిని ఆచార పూజలలో ఉపయోగించి ఉండవచ్చు. మహారాజ్ గరీబ్నివాజ్ (క్రీ.శ. 1709–48) పాలనా కాలానికి చెందిన రెండు చతురస్రాకార లోహ నాణేలు కూడా ఇక్కడ లభించాయి. == జనాభా వివరాలు == === జనాభా === ఖంగాబోక్ గ్రామంలో సుమారు 3520 కుటుంబాలు నివసిస్తున్నాయి. 2011 భారత జనాభా లెక్కల ప్రకారం,<ref>{{Cite web |url=http://www.censusindia.gov.in/pca/SearchDetails.aspx?Id=709725 |title=Census of India: Search Details |access-date=9 July 2015 |archive-date=24 September 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924150905/http://www.censusindia.gov.in/pca/SearchDetails.aspx?Id=709725 |url-status=dead }}</ref> ఖంగాబోక్ మొత్తం జనాభా 16344. ఇందులో పురుషులు 49.83% (8144) ఉన్నారు. పిల్లల (0-6 సంవత్సరాలు) జనాభా 2184, ఇది గ్రామం మొత్తం జనాభాలో 13.36% గా ఉంది. ఖంగాబోక్ గ్రామం సగటు లింగ నిష్పత్తి 1007, ఇది మణిపూర్ రాష్ట్ర సగటు 985 కంటే ఎక్కువ. గ్రామం యొక్క బాలల లింగ నిష్పత్తి 919, ఇది రాష్ట్ర సగటు 930 కంటే తక్కువగా ఉంది. === అక్షరాస్యత === ఖంగాబోక్ గ్రామం అక్షరాస్యత రేటు 72.00% (మణిపూర్ అక్షరాస్యత రేటు 76.94% తో పోలిస్తే). పురుషుల అక్షరాస్యత 82.50% కాగా, మహిళల అక్షరాస్యత రేటు 61.71% గా ఉంది.<ref>{{Cite web|url=http://www.census2011.co.in/data/village/269944-khangabok-manipur.html|title = Khangabok Village Population - Thoubal - Thoubal, Manipur}}</ref> === మతం === ఇక్కడి ప్రజలలో ఎక్కువ మంది సనమహిజం, హిందూమతం అనే రెండు మతాలను ఆచరిస్తారు. లైనింగ్తౌ ఇకోప్ నింగ్తౌ అనేది ఖంగాబోక్ యొక్క ఉమాంగ్లై (గ్రామ దేవత). దీని కోసం ప్రతి సంవత్సరం కాలేన్ మాసంలో (ఇంగ్లీష్ క్యాలెండర్‌లో మే నెలకు సమానం) సాంప్రదాయ భక్తిశ్రద్ధలతో లై హరావోబా (గ్రామ దేవతను ప్రసన్నం చేసుకోవడం) వేడుకను నిర్వహిస్తారు. == భౌగోళిక స్వరూపం == === పరిమాణం, కూర్పు === ఖంగాబోక్ మొత్తం వైశాల్యం 20.47 చదరపు కిలోమీటర్లు,<ref>{{Cite web| url=http://manipur.gov.in/ilmap/cadastral.html | title=Integrated Land Management and Administrative Planning (ILMAP) | access-date=23 September 2012 | archive-date=19 January 2013 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130119135245/http://manipur.gov.in/ilmap/cadastral.html | url-status=dead}}</ref> దీనితో ఇది తౌబాల్ జిల్లాలోనే అతిపెద్ద గ్రామంగా నిలిచింది. ఖంగాబోక్ 24-55 ఉత్తర అక్షాంశాలు, 94-98 తూర్పు రేఖాంశాల మధ్య ఉంది. ఖంగాబోక్ పెద్ద వైశాల్యం కారణంగా మూడు మండలాలుగా (19 లీకాయ్‌లతో) విభజించబడింది: పార్ట్ 1: (షనిరౌ, సోరోక్ వాంగ్మా, అవాంగ్ లీకాయ్, మానింగ్ లీకాయ్, ఖుల్లాక్పామ్ లీకాయ్‌లో కొంత భాగం, అవాంగ్ ఖునౌ అనే 6 లీకాయ్‌లు ఉన్నాయి), పార్ట్ 2: (ఖుల్లాక్పామ్ లీకాయ్‌లో కొంత భాగం, మొయిరాంగ్ పల్లి, మయాయ్ లీకాయ్, లోయిషాంగ్, మైస్నామ్ లీకాయ్ అనే 5 లీకాయ్‌లు ఉన్నాయి), పార్ట్ 3: (తంగ్ఖా లీకాయ్, లామ్‌లాంగ్, నావోరెమ్ లీకాయ్, మాఖా లీకాయ్, ఖునౌ, లీపాట్ లీకాయ్, లామ్‌డైబంగ్ లీకాయ్ (ఖా ఖుందోన్), చేరాపూర్ అనే 8 లీకాయ్‌లు ఉన్నాయి). ఖంగాబోక్‌కు వాయవ్యంలో అథోక్‌పామ్ గ్రామం, ఈశాన్యంలో చారంగ్‌పాట్ గ్రామం, తూర్పున హాయెల్-లాబుక్ గ్రామం, దక్షిణాన వాంగ్జింగ్ గ్రామం, తెంతా గ్రామం, పశ్చిమాన ఇకోప్ పాట్ (సరస్సు) సరిహద్దులుగా ఉన్నాయి. [[File:Arong River, Khangabok.jpg|thumb|ఖంగాబోక్ లోని అరోంగ్ నది]] === శీతోష్ణస్థితి === ఖంగాబోక్ శీతోష్ణస్థితి మణిపూర్ భౌగోళిక రూపాన్ని నిర్వచించే కొండ ప్రాంతాల స్థలాకృతి ద్వారా ఎక్కువగా ప్రభావితమవుతుంది. మణిపూర్‌లోని ఇతర ప్రాంతాల మాదిరిగానే, ఈ గ్రామం ఆహ్లాదకరమైన శీతోష్ణస్థితిని కలిగి ఉంటుంది, అయితే శీతాకాలంలో చలి కొద్దిగా ఎక్కువగా ఉంటుంది. శీతాకాలంలో ఉష్ణోగ్రత తరచుగా సున్నా డిగ్రీల సెల్సియస్‌కు చేరుకుంటుంది. అత్యంత శీతలమైన నెల జనవరి కాగా, జూలై నెలలో గరిష్ట ఉష్ణోగ్రతలు నమోదవుతాయి. అక్టోబర్ నుండి మార్చి వరకు వాతావరణం ఎండ తీవ్రత లేకుండా ప్రకాశవంతంగా ఉంటుంది. మే నెల నుండి అక్టోబర్ మధ్య వరకు గ్రామంలో వర్షాలు కురుస్తాయి. వర్షపాతం తేలికపాటి జల్లుల నుండి భారీ వర్షాల వరకు ఉంటుంది. సాధారణ వర్షపాతం ఇక్కడి నేలను సారవంతం చేస్తుంది, వ్యవసాయ కార్యకలాపాలకు, నీటి పారుదలకు సహాయపడుతుంది. === వృక్షసంపద === ఖంగాబోక్ మైదాన భూభాగాన్ని కలిగి ఉంటుంది. ఇక్కడి నేల ఒండ్రు మట్టి రకానికి చెందినది, ఇందులో చిన్న చిన్న రాతి ముక్కలు, ఇసుక, ఇసుకతో కూడిన బంకమట్టి ఉంటాయి. వృక్షసంపదలో చిన్న, పొడవైన గడ్డి, నాణేలు, వెదురు నుండి వివిధ జాతుల చెట్ల వరకు పెద్ద సంఖ్యలో వృక్షాలు ఉంటాయి. అరుండో డోనాక్స్ (యెంగ్తౌ), లీహావో, వెదురు, పేము, యూకలిప్టస్ మొదలైనవి ఇక్కడ సమృద్ధిగా పెరుగుతాయి. === డ్రైనేజీ వ్యవస్థ === ఖంగాబోక్ గుండా కరాక్ నది, అరోంగ్ నది, షాగోంకోంగ్ (హోగైబి అని కూడా పిలుస్తారు) నది, నోంగ్దాంబి నది అనే నాలుగు నదులు ప్రవహిస్తాయి. ఖంగాబోక్‌కు పశ్చిమ వైపున ఉన్న ఇకోప్ పాట్, మణిపూర్‌లోని అతిపెద్ద సరస్సులలో ఒకటి. [[File:National Highway No. 39, Khangabok.JPG|thumb|ఖంగాబోక్ గుండా వెళ్లే జాతీయ రహదారి 39 (ప్రస్తుతం NH 102)]] === రవాణా, సమాచార మార్గాలు === అస్సాంలోని నుమాలిగఢ్‌ను ఇండో-మయన్మార్ సరిహద్దు పట్టణమైన మోరేతో అనుసంధానించే [[జాతీయ రహదారి (భారతదేశం)|జాతీయ రహదారి]] నంబర్ 102 (గతంలో దీనిని జాతీయ రహదారి నంబర్ 39 అని పిలిచేవారు)<ref>{{Cite web| url=http://dorth.gov.in/writereaddata/linkimages/9-6774713323.pdf | title=Rationalization of Numbering Systems of National Highways | access-date=7 April 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160816023220/http://dorth.gov.in/writereaddata/linkimages/9-6774713323.pdf | archive-date=16 August 2016 | url-status=dead}}</ref> ఖంగాబోక్ గుండా వెళుతుంది. ఈ రహదారి ఆసియా రహదారుల నెట్‌వర్క్ లోని పొడవైన మార్గమైన AH1 లో భాగం. గ్రామాన్ని అనుసంధానించే ఇతర ముఖ్యమైన అంతర్గత రహదారులు: ఖుల్లాక్ రోడ్, మామంగ్ రోడ్, సోరోక్ వాంగ్మా రోడ్, మొయిరాంగ్ పల్లి రోడ్, మాఖా రోడ్. == ఆర్థిక వ్యవస్థ == ఇక్కడి ప్రధాన ఆర్థిక వ్యవస్థ వ్యవసాయంపై ఆధారపడి ఉంది. వ్యవసాయ ఉత్పత్తులలో వరి, మొక్కజొన్న, కూరగాయలు, పండ్లు ఉన్నాయి. ఖంగాబోక్ హస్తకళలకు ప్రసిద్ధి చెందింది. ఇక్కడి దేశీయ హస్తకళలలో వెదురు బుట్టలు (''తుముక్''), అరుండో డోనాక్స్ (''యెంగ్తౌ'') తో తయారు చేసిన చేతి చాపలు (''యెన్నా ఫాక్'') ఉన్నాయి. ఖంగాబోక్ స్థానికంగా కౌనా అని పిలవబడే జమ్ము మొక్క (Schoenoplectus acutus) ఆధారిత హస్తకళలకు కూడా మణిపూర్ అంతటా ప్రసిద్ధి చెందింది.<ref>{{Cite web| title=Khwairamband women market, Imphal - An exploratory study | url=http://www.e-pao.net/education/images/Khwiramband-Study.pdf | archive-url=https://web.archive.org/web/20120222024710/http://www.e-pao.net/education/images/Khwiramband-Study.pdf | archive-date=2012-02-22}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.ias.ac.in/currsci/sep252005/1018.pdf|title = 1018.PDF &#124; sep252005 &#124; currsci &#124; Indian Academy of Sciences}}</ref> కౌనాను కూర్చునే చాప (ఫాక్), స్టూల్ (మోరా), కుర్చీ, పరుపులు, వివిధ రకాల ఇతర వస్తువుల తయారీకి ఉపయోగిస్తారు. [[File:Porobi Paddy Field, Khangabok.JPG|thumb|ఖంగాబోక్ లోని పోరోబి వరి పొలాలు]] మణిపూర్‌లోని ఏకైక చక్కెర కర్మాగారం<ref>{{Cite web |url=http://manipurassembly.nic.in/html/gov_add73.htm |title=Governor's Address-73, Manipur Legislative Assembly |access-date=29 January 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100507050941/http://manipurassembly.nic.in/html/gov_add73.htm |archive-date=7 May 2010 |url-status=dead }}</ref> ఖంగాబోక్ వద్దే ఉంది.<ref>{{cite web |url=http://manipurassembly.nic.in/govadd73.htm |title=Manipur Legislative Assembly |accessdate=2008-12-28 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090410013326/http://manipurassembly.nic.in/govadd73.htm |archivedate=2009-04-10 }}</ref> అయితే, ఈ కర్మాగారం ప్రస్తుతం పనిచేయడం లేదు, దానికి బదులుగా ఆ ప్రాంగణంలో 3వ ఇండియన్ రిజర్వ్ బెటాలియన్ (IRB) అవుట్‌పోస్ట్‌ను ఏర్పాటు చేశారు. ఇతర ఆర్థిక వనరులు మత్స్య పరిశ్రమ, వ్యాపారం, చేనేత ఉత్పత్తులు మొదలైన వాటి నుండి లభిస్తాయి. == విద్య == గ్రామంలో అనేక ప్రముఖ పాఠశాలలు స్థాపించబడటంతో, ఖంగాబోక్ మణిపూర్‌లో ప్రీ-కాలేజ్ విద్యకు ప్రధాన విద్యా కేంద్రంగా మారింది. ఖంగాబోక్‌లోని కొన్ని పాఠశాలలు: [[File:Khangabok Government High School.JPG|thumb|ఖంగాబోక్ హయ్యర్ సెకండరీ స్కూల్]] === హయ్యర్ సెకండరీ పాఠశాలలు === * ది కె.ఎమ్. బ్లూమింగ్ హయ్యర్ సెకండరీ స్కూల్ * ది న్యూ పబ్లిక్ హయ్యర్ సెకండరీ స్కూల్ * ది ఈస్టర్న్ స్టార్ హయ్యర్ సెకండరీ స్కూల్ * ది ఖంగాబోక్ హయ్యర్ సెకండరీ స్కూల్ === హైస్కూల్స్ === * ది పి.ఎమ్ యూనిక్ అకాడమీ * అముబా హైస్కూల్ * గులాప్ మెమోరియల్ ఇంగ్లీష్ స్కూల్ * విజ్డమ్ ఫౌండేషన్ * యానకి పీస్ అకాడమీ * బేస్ (BASE) అకాడమీ === ప్రాథమిక పాఠశాలలు === * ఖంగాబోక్ మైస్నామ్ లీకాయ్ బాయ్స్ ప్రైమరీ స్కూల్ * ఖంగాబోక్ మయాయ్ లీకాయ్ ప్రైమరీ స్కూల్ * ప్రైమరీ స్కూల్ ఖంగాబోక్ పార్ట్ I (దీనిని స్కూల్ అంగాంగ్బి అని కూడా పిలుస్తారు) * ఖంగాబోక్ అవాంగ్ లీకాయ్ ప్రైమరీ స్కూల్ * ఖంగాబోక్ మాఖా ప్రైమరీ స్కూల్ * కె.ఎస్. లెర్నింగ్ టెంపుల్, ఖంగాబోక్ మాఖా లీకాయ్ * ఖంగాబోక్ చేరాపూర్ ప్రైమరీ స్కూల్, చేరాపూర్ == ప్రభుత్వ సంస్థలు == ఖంగాబోక్‌లో అనేక ప్రభుత్వ సంస్థలు ఉన్నాయి: # డిస్ట్రిక్ట్ హాస్పిటల్ మేనేజ్‌మెంట్ సొసైటీ # జిల్లా కుష్టు వ్యాధి ఆసుపత్రి # టెలిఫోన్ ఎక్స్ఛేంజ్ BSNL # జిల్లా మత్స్య పరిశోధన కేంద్రం # జిల్లా పోలీస్ సూపరింటెండెంట్ ప్రధాన కార్యాలయం # జిల్లా & సెషన్స్ కోర్టు # షుగర్ ఫ్యాక్టరీ (ఇది మణిపూర్ యొక్క మొట్టమొదటి, ఏకైక చక్కెర కర్మాగారం, కానీ ప్రస్తుతం పనిచేయడం లేదు) # జిల్లా వరి పరిశోధన కేంద్రం # జిల్లా పట్టు పరిశ్రమ పరిశోధన కేంద్రం # ఫుడ్ కార్పొరేషన్ ఆఫ్ ఇండియా (FCI) # కృషి విజ్ఞాన కేంద్రం (KVK) === పూర్వ & ప్రస్తుత ఎమ్మెల్యేలు === * దివంగత తోక్చోమ్ అచౌబా సింగ్ * [[ఒక్రామ్ ఇబోబి సింగ్]] * లైష్రామ్ జాత్రా సింగ్ * ఒక్రామ్ లాంధోని దేవి * ఒక్రామ్ సుర్జాకుమార్ (ప్రస్తుత) == ముఖ్యమైన ప్రదేశాలు == === ఇకోప్ పాట్ === {{Main|ఇకోప్ పాట్}} ఈ సరస్సు ఖంగాబోక్ పశ్చిమ భాగంలో, ఇంఫాల్‌కు ఆగ్నేయ దిశలో సుమారు 28 కిలోమీటర్ల దూరంలో ఉంది. సగటు సముద్ర మట్టానికి 772 మీటర్ల ఎత్తులో ఉన్న ఈ సరస్సు వర్షాకాలంలో 7.5 కిలోమీటర్ల పొడవు, 1.8 కిలోమీటర్ల వెడల్పును కలిగి ఉంటుంది. దీని ఉపరితల వైశాల్యం 13.5 చదరపు కిలోమీటర్లు కాగా, లోతు వివిధ ప్రాంతాలలో 0.93 నుండి 1.59 మీటర్ల మధ్య ఉంటుంది. ప్రస్తుతం దీని లోతు చాలా వరకు తగ్గింది. ఈ సరస్సు భౌగోళికంగా తక్కువ వాలు, ఎక్కువ పూడికతో కూడిన అడుగుభాగాన్ని కలిగి ఉంటుంది. సరస్సు నీటి నమూనాల విశ్లేషణ ప్రకారం ఇది అత్యధికంగా కలుషితమై ఉందని తెలుస్తోంది. నీటి ఉష్ణోగ్రత పెరగడంతో పాటు గరిష్టంగా బురదమయం కావడం గమనించబడింది. అనేక ప్రాంతాలలో నీరు అధిక ఆమ్ల గుణాన్ని (pH-3.6) కలిగి ఉండగా, ఇతర ప్రాంతాలలో అధిక క్షార గుణాన్ని (pH-9.3) కలిగి ఉంది.<ref>{{cite web |url=http://www.manenvis.nic.in/ikop.htm |title=ENVIS Centre, Manipur |accessdate=2008-12-28 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090410040845/http://www.manenvis.nic.in/ikop.htm |archivedate=2009-04-10 }}</ref> అనేక మత్స్య సహకార సంఘాల ద్వారా చేపల పెంపకం కేంద్రాల అభివృద్ధి కోసం జరుగుతున్న ఆక్రమణల కారణంగా ఈ సరస్సు ప్రస్తుతం తీవ్రమైన మానవ ఒత్తిడిని ఎదుర్కొంటోంది. ఖంబా-తోయిబి పురాణ గాథ ప్రకారం ఖంబా అడవి ఎద్దును పట్టుకున్న ప్రదేశం ఈ ఇకోప్ పాట్. === లామ్‌లాంగ్ కేథెల్ (బజార్) === ఇది ఖంగాబోక్‌లోని ప్రధాన వ్యాపార మార్కెట్లలో ఒకటి. ఇది ఖుల్లాక్పామ్ లంబి, మాఖా లంబి, మామంగ్ లంబి కూడలి వద్ద ఉంది. === శ్రీ శ్రీ బంగ్సిబుదన్ ఆలయం === 1798లో, మణిపూర్ రాజు భాగ్యచంద్రకు [[కృష్ణుడు|శ్రీకృష్ణుడు]] కల ద్వారా ఒక సూచన ఇచ్చాడు.<ref>{{Cite book | url=https://books.google.com/books?id=wLzDLsEYZGQC&q=khangabok | title=Cultural History of Manipur: Sija Laioibi and the Maharas| isbn=9788183243421| last1=Devi| first1=Jamini| year=2010| publisher=Mittal Publications}}</ref> ఆ సూచన ప్రకారం, ఒక పనస చెట్టు కలప నుండి శ్రీ అద్వైత విగ్రహాన్ని చెక్కి లామాంగ్‌డాంగ్ వద్ద ప్రతిష్టించారు. అదే పనస చెట్టు నుండి మరో రెండు విగ్రహాలను కూడా చెక్కారు. ఒకదానికి బంగ్శీబదన్ అని పేరు పెట్టి ఖంగాబోక్‌లో నివసించే రాజ సేవకుడికి ఇచ్చారు. మరొక విగ్రహం సెగా రోడ్‌లోని గౌరారై ప్రభు. మణిపూర్‌లోని వివిధ ప్రాంతాల నుండి ప్రజలు పూజల కోసం ఈ బంగ్శీబదన్ ఆలయానికి వస్తుంటారు. ఇక్కడ కొత్తగా నిర్మించిన ఆలయాన్ని 23 నవంబర్ 2015న ప్రారంభించారు. === ఎమ్.ఎమ్.ఆర్.సి & యూనిటీ పార్క్ === {{Main|మెంజోర్ మల్టీపర్పస్ రీసెర్చ్ సెంటర్ అండ్ యూనిటీ పార్క్}} MMRC అనగా మెంజోర్ మల్టీపర్పస్ రీసెర్చ్ సెంటర్. ఇది 2010లో స్థాపించబడిన ఒక బహుళ-కోణ పరిశోధనా కేంద్రం. ఇది పర్యాటకం కోసం రూపొందించబడింది, వినోద ఉద్యానవనంగా (రీక్రియేషన్ పార్క్) సేవలు అందిస్తోంది.<ref>{{cite web |url=http://www.kmbloomingkhangabok.org/ |title=Home |website=kmbloomingkhangabok.org}}</ref> == ఇవి కూడా చూడండి == * [[తౌబాల్ జిల్లా]] * మేతేయి భాష * [[మణిపూర్]] * ఇకోప్ పాట్ == మూలాలు == {{reflist}} == వెలుపలి లింకులు == {{commons category}} * [http://www.kanglaonline.com కాంగ్లాఆన్‌లైన్] * [http://www.e-pao.net ఈ-పావో] * [http://thoubal.nic.in తౌబాల్ జిల్లా అధికారిక వెబ్‌సైట్] [[Category:మణిపూర్ భౌగోళిక స్వరూపం]] [[Category:మణిపూర్ గ్రామాలు]] ad7o1xkvnznb6x8bqb3niwu429217v5 0 503567 4908526 2026-07-20T00:23:10Z ఉదయ్ కిరణ్ 124579 [[WP:AES|←]]Created page with '{{Short description|1967 నాటి భారతీయ చలనచిత్రం}} {{Use dmy dates|date=May 2026}} {{Infobox film | name = జ్యుయల్ తీఫ్ | image = Jewel Thief poster.jpg | caption = చలనచిత్ర పోస్టర్ | director = [[విజయ్ ఆనంద్]] | producer = [[దేవ్ ఆనంద్]] | screenplay = విజయ్ ఆనంద్ {{Info...' 4908526 wikitext text/x-wiki {{Short description|1967 నాటి భారతీయ చలనచిత్రం}} {{Use dmy dates|date=May 2026}} {{Infobox film | name = జ్యుయల్ తీఫ్ | image = Jewel Thief poster.jpg | caption = చలనచిత్ర పోస్టర్ | director = [[విజయ్ ఆనంద్]] | producer = [[దేవ్ ఆనంద్]] | screenplay = విజయ్ ఆనంద్ {{Infobox | decat = yes | child = yes | label1= సంభాషణలు | data1 = విజయ్ ఆనంద్ }} | story = కె.ఎ. నారాయణ్ | starring = [[అశోక్ కుమార్]]<br />[[దేవ్ ఆనంద్]]<br />[[వైజయంతిమాల]]<br />[[తనూజ]] | music = [[సచిన్ దేవ్ బర్మన్|ఎస్. డి. బర్మన్]] | cinematography = వి. రాత్రా | editing = విజయ్ ఆనంద్ | studio = నవకేతన్ ఫిల్మ్స్ | distributor = నవకేతన్ ఫిల్మ్స్ | released = {{Film date|1967|10|27|df=y}} | runtime = 186 నిమిషాలు | country = భారతదేశం | language = హిందీ | budget = | gross = }} '''''జ్యుయల్ తీఫ్''''' అనేది 1967లో విడుదలైన ఒక భారతీయ హిందీ భాషా గూఢచారి క్రైమ్ థ్రిల్లర్ చలనచిత్రం. దీనికి విజయ్ ఆనంద్ దర్శకత్వం వహించారు.<ref name=Rediff>{{cite web|title=Revisiting Jewel Thief|url=http://www.rediff.com/entertai/2003/jan/17dinesh.htm|website=[[Rediff]]|date=17 January 2003}}</ref> ఈ చిత్రంలో అశోక్ కుమార్, దేవ్ ఆనంద్, వైజయంతిమాల ప్రధాన పాత్రలు పోషించగా, తనూజ, హెలెన్, ఫరియాల్, అంజు మహేంద్రు బాండ్ గర్ల్ తరహా పాత్రలలో కనిపించారు. నాజీర్ హుస్సేన్, సప్రు సహాయక పాత్రలలో నటించారు. దేవ్ ఆనంద్ కు చెందిన నిర్మాణ సంస్థ నవకేతన్ ఫిల్మ్స్ ఈ చిత్రాన్ని నిర్మించింది. ఈ చిత్రం ఒక ఆభరణాల నిపుణుడు (ఆనంద్), పోలీసులు కలిసి ఒక ప్రముఖ రత్నాల దొంగను పట్టుకోవడానికి చేసే ప్రయత్నాల చుట్టూ తిరుగుతుంది. ఈ ప్రక్రియలో వారి అసలు గుర్తింపులు పూర్తిగా మారిపోతాయి. ఈ చిత్రం బాక్స్ ఆఫీస్ వద్ద భారీ విజయాన్ని సాధించింది.<ref>{{Cite web |url=http://boxofficeindia.com/showProd.php?itemCat=173&catName=MTk2Nw== |title=BoxOffice India.com<!-- Bot generated title --> |access-date=30 April 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090207075802/http://boxofficeindia.com/showProd.php?itemCat=173&catName=MTk2Nw== |archive-date=7 February 2009 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/chetan-anand-jewel-thief-overshadowed-by-guide-dev-anand-vyjayanthimala-7735256/|title=Dev Anand-Vyjanthimala's Jewel Thief remains one of Hindi cinema's tautest thrillers, even 55 years after it was made|date=23 January 2022}}</ref> జె. ఎమ్. బారోట్ ఉత్తమ సౌండ్ రికార్డింగ్ విభాగంలో ఫిల్మ్‌ఫేర్ అవార్డును అందుకోగా, తనూజ ఉత్తమ సహాయ నటి విభాగంలో ఫిల్మ్‌ఫేర్ నామినేషన్ పొందింది.<ref>{{Cite web|url=http://deep750.googlepages.com/FilmfareAwards.pdf|title=1st Filmfare Awards 1953<!-- Bot generated title -->|access-date=30 April 2008|archive-date=12 June 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090612065210/http://deep750.googlepages.com/FilmfareAwards.pdf|url-status=dead}}</ref> == కథాంశం == ఒక రహస్య రత్నాల దొంగ దేశవ్యాప్తంగా విలువైన వస్తువులను దోచుకుంటూ ఉంటాడు. ఈ సాహసోపేతమైన నేరాలు వార్తల్లో నిలవడంతో, ముంబై పోలీస్ కమిషనర్ ఆ దొంగ ప్రస్తుతం తన పరిధిలోనే పనిచేస్తున్నాడని పేర్కొంటాడు. జనవరి 26 లోపు ఆ నేరస్థుడిని పట్టుకోలేకపోతే తాను రాజీనామా చేస్తానని ప్రతిజ్ఞ చేస్తాడు. ఇంతలో, కమిషనర్ కుమారుడైన వినయ్ ను ప్రముఖ ఆభరణాల వ్యాపారి విశంభర్ నాథ్ తన వద్ద పనికి కుదుర్చుకుంటాడు. ఆభరణాలను గుర్తించడంలో వినయ్ నైపుణ్యాన్ని అతను ఎంతో గౌరవిస్తాడు. పనిలో ఉన్నప్పుడు, వినయ్ విశంభర్ కుమార్తె అంజలికి దగ్గరవుతాడు. అంజలి ఇచ్చిన ఒక పార్టీలో, విశంభర్ చిన్ననాటి స్నేహితుడు అర్జున్, అతని సోదరి శాలిని వినయ్ ను చూసి శాలిని కాబోయే భర్త అమర్ అని పొరబడతారు. ఆ తర్వాత వారు తమ తప్పును తెలుసుకుంటారు, కానీ వినయ్ రూపం అమర్ ను పోలి ఉండటం అర్జున్ గమనిస్తాడు. ఆ తర్వాత శాలిని, వినయ్ ల మధ్య స్నేహం ఏర్పడి అది ప్రేమగా మారుతుంది. శాలిని నిశ్చితార్థపు ఉంగరం గతంలో దొంగిలించబడిన ఆభరణంగా గుర్తించబడుతుంది. దాంతో అమర్ అనే వ్యక్తే ఆ రత్నాల దొంగ అయి ఉంటాడని కమిషనర్ అనుమానిస్తాడు. విశంభర్ నాథ్ దుకాణంలోని రహస్య గదిలో ఉన్న ఆభరణాలన్నీ దొంగిలించబడతాయి. ఆ సమయంలో అక్కడ బాధ్యతగా ఉన్నది వినయ్ అని అతను నమ్ముతాడు, కానీ ఆ సమయంలో నిజమైన వినయ్ అంజలితో కలిసి ఉంటాడు. ఆ దొంగతనం చేసింది అమర్ అని పోలీసులు భావిస్తారు. ఆ దుకాణంలో దొరికిన ఒక చిన్న దొంగ ద్వారా అమర్ సహచరురాలైన హెలెన్ గురించి సమాచారం తెలుస్తుంది. పోలీసులకు సహాయం చేయడానికి వినయ్ తనే అమర్ లా నటించడానికి అంగీకరించి హెలెన్ ను కలుస్తాడు. ఆమెను ఉపాయంతో లొంగతీసుకుని, నిజమైన అమర్ పుణే వెళ్తున్నాడని తెలుసుకుంటాడు. అక్కడ వినయ్ అమర్ ముఠాలోని ఇతర సభ్యులను, అమర్ భార్య జూలీని కలుస్తాడు. ఆ ముఠా కలకత్తా వెళ్లి మరొక పెద్ద దొంగతనం చేస్తుంది. వినయ్ తన భర్త కాదని తెలుసుకున్న జూలీ ద్వారా, అమర్ సిక్కిం రాజధాని గాంగ్టక్ వెళ్లాడని అర్జున్, వినయ్ లు తెలుసుకుంటారు. వినయ్ గాంగ్టక్ సందర్శించి అమర్ మరొక సహచరురాలు నీనాను కలుస్తాడు. ముఠా సమాచారం ఇస్తే ఆమెను అక్కడ నుండి తప్పిస్తానని మాట ఇస్తాడు. నీనా మాత్రం వినయ్ ను నమ్మించి ముఠా యొక్క రహస్య స్థావరంలో బంధిస్తుంది. అక్కడ ఆ ముఠా అసలు నాయకుడు అర్జున్ అని, ఆ రత్నాల దొంగ అతనే అని వెల్లడవుతుంది. అమర్ అనే వ్యక్తి అసలు లేనేలేడు; పోలీసులను అయోమయంలో పడేసి, అర్జున్ పై ఎలాంటి అనుమానం రాకుండా ఉండటానికే ఈ పాత్రను సృష్టించారు. ఈ ప్రణాళికలో విశంభర్ నాథ్ కూడా భాగస్వామి. కిడ్నాప్ అయిన తన సోదరుడు శిశువును విడిపించడానికి శాలిని ఆ ముఠాకు సహాయం చేస్తుంది. ఆమె తన సోదరుడి కోసం అర్జున్ వద్దకు వచ్చినప్పుడు ఆమెను కూడా బంధిస్తారు. ఆ భవనం కింద ఉన్న రహస్య మార్గాలను కనుగొన్న శాలిని, వినయ్ ను రక్షించి పరిస్థితిని వివరిస్తుంది. వారు ముగ్గురు పారిపోవడానికి ప్రయత్నించినప్పుడు మళ్లీ పట్టుబడతారు. వినయ్ జ్ఞాపకశక్తిని చెరిపేయడానికి అతనికి విద్యుత్ షాక్‌లు ఇస్తారు. ఆ తర్వాత 'రత్నాల దొంగ అమర్' తనే అని వినయ్ నమ్మేలా ఆ ముఠా చేస్తుంది. సిక్కిం రాజ ఆభరణాలను దొంగిలించి, ఆ నిందను 'అమర్' పై వేయాలనేది వారి ప్లాన్. పోలీసులు 'అమర్' ను కాల్చి చంపేలా చేసి, అసలు నేరస్థులపై ఎప్పటికీ అనుమానం రాకుండా చేయాలనుకుంటారు. శాలిని రాజభవనంలో ప్రముఖ నృత్యకారిణి కాబట్టి, ఆమె సహాయంతో నృత్య బృందంగా వారు లోపలికి ప్రవేశిస్తారు. ప్రణాళిక ప్రకారం 'అమర్' చనిపోయాడని ముఠా సంబరాలు చేసుకుంటుంది. అయితే వినయ్ కేవలం నటిస్తాడు; అతను ముందే పోలీసులకు ఈ ప్రణాళిక గురించి సమాచారం అందిస్తాడు. తన తండ్రి నేరాల్లో భాగస్వామి అని తెలుసుకున్న అంజలి కూడా పోలీసులను సంప్రదిస్తుంది. పోలీసులు ఆ రహస్య స్థావరాన్ని ముట్టడిస్తారు, వినయ్ అర్జున్ ను పట్టుకుంటాడు కానీ అతను తప్పించుకుంటాడు. వినయ్ అర్జున్ విమానాన్ని వెంబడిస్తాడు, అక్కడ అర్జున్ వినయ్ ను కాల్చడానికి ప్రయత్నిస్తాడు. కానీ అంజలి ముందే ఆ తుపాకీలోని బుల్లెట్లను తొలగిస్తుంది. కమిషనర్ వచ్చి జనవరి 26 లోపే ముఠా మొత్తాన్ని అరెస్టు చేసినట్లు ప్రకటిస్తాడు. అంజలి వినయ్ ను శాలిని, శిశు ఉన్న క్యాబిన్ లోకి తీసుకువెళుతుంది, ఆపై విమానం గాల్లోకి లేస్తుంది. == నటీనటులు == * [[అశోక్ కుమార్]] - అర్జున్ సింగ్ * [[దేవ్ ఆనంద్]] - వినయ్ / రాకుమారుడు అమర్ * [[వైజయంతిమాల]] - శాలిని "శాలు" సింగ్ * [[తనూజ]] - అంజలి నాథ్ * [[హెలెన్ (నటి)|హెలెన్]] - హెలెన్ * ఫరియాల్ - జూలీ * అంజు మహేంద్రు - నీనా * నాజీర్ హుస్సేన్ - పోలీస్ కమిషనర్ * ప్రతిమా దేవి - పోలీస్ కమిషనర్ భార్య * సప్రు - సేథ్ విశంభర్ నాథ్ * జగదీష్ రాజ్ * సచిన్ - శిశు సింగ్ == నిర్మాణం == === నటీనటుల ఎంపిక === ప్రధాన మహిళా పాత్ర కోసం దేవ్ ఆనంద్ మొదట సైరా భానును సంప్రదించారు. దేవ్ ఆనంద్ తో గతంలో 'ప్యార్ మొహబ్బత్' (1966) చిత్రంలో పనిచేసిన భాను, నటుడు దిలీప్ కుమార్ తో తన వివాహం కారణంగా ఈ ప్రతిపాదనను తిరస్కరించారు.<ref>{{cite news |author=Farhana Farook |date=27 August 2008 |title=A legend retold |url=http://www.dnaindia.com/entertainment/report_a-legend-retold_1186145-all |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20161123051050/http://www.dnaindia.com/entertainment/report-a-legend-retold-1186145 |archive-date=23 November 2016 |access-date=19 April 2012 |newspaper=[[Daily News and Analysis]]}}</ref> ఆమె అంతకుముందు ఆనంద్ నిర్మించిన 1965 నాటి 'గైడ్' చిత్రంలో రోజీ పాత్రను కూడా తిరస్కరించారు.<ref>{{cite news|url=http://www.rediff.com/movies/2003/may/26saira.htm |title='This serial is my tribute to my mother' |publisher=[[Rediff]] |date=26 May 2003 |author=Subhash K. Jha |access-date=19 April 2012}}</ref> ఆ తర్వాత వైజయంతిమాలను ఈ పాత్రకు తీసుకున్నారు; ఆమె దేవ్ ఆనంద్ తో కలిసి దశాబ్దం క్రితం 'అమర్ దీప్' చిత్రంలో నటించారు. === పాశ్చాత్య సినిమాల ప్రభావం === ఈ చిత్రం ఆల్‌ఫ్రెడ్ హిచ్‌కాక్ దర్శకత్వం వహించిన ''టు క్యాచ్ ఎ తీఫ్'' (1955), ''వర్టిగో'' (1958), ముఖ్యంగా ''నార్త్ బై నార్త్‌వెస్ట్'' (1959) వంటి చిత్రాల అంశాల కలయికగా గుర్తింపు పొందింది.<ref>{{Cite web |date=3 December 2022 |title=Bollywood Saturday: Do You Know Dev Anand's Jewel Thief Was Inspired By THIS Hitchcockian Thriller? |url=https://www.india.com/entertainment/bollywood-saturday-do-you-know-dev-anands-jewel-thief-was-inspired-by-this-hitchcockian-thriller-entertainment-news-5779491/ |website=[[India.com]]}}</ref> చలనచిత్ర విమర్శకుడు రిచర్డ్ అలెన్ ప్రకారం, ఈ చిత్రంలో ''ది మ్యాన్ హూ న్యూ టూ మచ్'' (1956) ప్రభావంతో పాటు జేమ్స్ బాండ్ సిరీస్ చిత్రాల శైలి, ముఖ్యంగా దేవ్ ఆనంద్ ధరించిన బెరెట్ టోపీ వంటి ఫ్రెంచ్ న్యూ వేవ్ శైలి ప్రభావాలు కూడా ఉన్నాయి. == సంగీతం == {{Infobox album | name = జ్యుయల్ తీఫ్ | type = soundtrack | artist = [[సచిన్ దేవ్ బర్మన్|ఎస్. డి. బర్మన్]] | cover = jewelthief_sound.jpg | alt = | released = {{Start date|1967}} | recorded = మినూ కాట్రక్ | venue = | studio = | genre = చలనచిత్ర సౌండ్‌ట్రాక్ | length = | label = హిస్ మాస్టర్స్ వాయిస్ | producer = [[సచిన్ దేవ్ బర్మన్|ఎస్. డి. బర్మన్]] | prev_title = గైడ్ | prev_year = 1965 | next_title = తలాష్ | next_year = 1969 }} ఈ చిత్రానికి సచిన్ దేవ్ బర్మన్ సంగీతం అందించారు. నవకేతన్ ఫిల్మ్స్ బ్యానర్ లో ఆయన వరుసగా విజయవంతమైన చిత్రాలకు సంగీతం సమకూర్చారు. ఈ చిత్రంలోని పాటలను మజ్రూహ్ సుల్తాన్‌పురి రాయగా, "రులా కే గయా సప్నా" పాటను శైలేంద్ర రాశారు. పురుష నేపథ్య గానాన్ని కిశోర్ కుమార్, మహమ్మద్ రఫీ అందించగా, మహిళా నేపథ్య గానాన్ని లతా మంగేష్కర్, ఆశా భోస్లే అందించారు. "దిల్ పుకారే ఆ రే, ఆ రే, ఆ రే" అనే పాట, 1960లలో రాయల్టీ వివాదం తర్వాత లతా మంగేష్కర్, రఫీ కలిసి రికార్డ్ చేసిన మొదటి డ్యూయెట్ పాటగా నిలిచింది. {|class=wikitable ! పాట ! గాయకులు ! రాగం |- | "యే దిల్ నా హోతా బేచారా" | కిశోర్ కుమార్ | |- | "ఆస్మాన్ కే నీచే హమ్ ఆజ్ అప్నే పీచే" | లతా మంగేష్కర్, కిశోర్ కుమార్ | |- | "దిల్ పుకారే ఆ రే, ఆ రే, ఆ రే" | లతా మంగేష్కర్, మహమ్మద్ రఫీ | పహాడి |- | "హోథోన్ మే ఐసీ బాత్ మైన్ దబాకే చలీ ఆయీ" | లతా మంగేష్కర్, భూపిందర్ సింగ్ | అహీర్ భైరవ్ |- | "రులాకే గయా సప్నా మేరా" | లతా మంగేష్కర్ | పహాడి |- | "బైఠే హై క్యా ఉస్కే పాస్" | ఆశా భోస్లే | |- | "రాత్ అకేలీ హై, బుజ్ గయే దియే" | ఆశా భోస్లే | |- | "డాన్స్ మ్యూజిక్" | ఆర్. డి. బర్మన్ | |} == ఆదరణ == === బాక్స్ ఆఫీస్ === ''జ్యుయల్ తీఫ్'' పంపిణీదారులకు లాభసాటిగా నిలిచింది. థియేట్రికల్ రన్ లో ఈ చిత్రం భారీ వసూళ్లను సాధించి, బాక్స్ ఆఫీస్ వద్ద హిట్ చిత్రంగా నిలిచింది. ఇది 1967లో అత్యధిక వసూళ్లు సాధించిన ఆరో చిత్రంగా, ఆ దశాబ్దంలో అత్యధిక వసూళ్లు సాధించిన ముప్పై ఐదో చిత్రంగా నిలిచింది.<ref name="Box Office 1967">{{cite web |url=http://boxofficeindia.com/showProd.php?itemCat=173&catName=MTk2Nw== |title=Box Office 1967 |website=Boxofficeindia.com |access-date=20 April 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090207075802/http://boxofficeindia.com/showProd.php?itemCat=173&catName=MTk2Nw== |archive-date=7 February 2009 |url-status=dead }}</ref><ref name="Top Earners 1960-1969 (Figures in Ind Rs)">{{cite web |url=http://boxofficeindia.com/showProd.php?itemCat=123&catName=MTk2MC0xOTY5 |title=Top Earners 1960–1969 (Figures in Ind Rs) |website=Boxofficeindia.com |access-date=20 April 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120503221507/http://boxofficeindia.com/showProd.php?itemCat=123&catName=MTk2MC0xOTY5 |archive-date=3 May 2012 }}</ref> == ప్రదర్శనలు == విజయం సాధించిన తర్వాత ఈ చిత్రం అనేక చలనచిత్రోత్సవాలలో ప్రదర్శించబడింది. ఆగస్టు 2008లో చండీగఢ్ ఫిల్మ్ ఫెస్టివల్ లో దేవ్ ఆనంద్ కు చెందిన ఇతర చిత్రాలతో పాటు దీనిని ప్రదర్శించారు.<ref>{{cite news|url=http://www.hindu.com/thehindu/holnus/009200808131621.htm |title=Week long film festival to screen Dev Anand super hits |newspaper=[[The Hindu]] |date=13 August 2008 |author=Press Trust of India |author-link=Press Trust of India |access-date=19 April 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140310184530/http://www.hindu.com/thehindu/holnus/009200808131621.htm |archive-date=10 March 2014 }}</ref> నవకేతన్ ఫిల్మ్స్ 60వ వార్షికోత్సవం సందర్భంగా సమాచార, ప్రసార మంత్రిత్వ శాఖ కూడా ఈ చిత్రాన్ని ప్రదర్శించింది.<ref>{{cite news|url=http://www.dnaindia.com/entertainment/report_dev-anand-shines-bright_1288532 |title=Dev Anand shines bright |newspaper=[[Daily News and Analysis]] |date=8 September 2009 |access-date=19 April 2012}}</ref> == సీక్వెల్ == ''రిటర్న్ ఆఫ్ జ్యుయల్ తీఫ్'' పేరుతో ఒక సీక్వెల్ చిత్రం 1996లో విడుదలైంది. ఇందులో పాత చిత్రం నుండి కేవలం దేవ్ ఆనంద్ (వినయ్ కుమార్ పాత్రలో), అశోక్ కుమార్ (అర్జున్ పాత్రలో) మాత్రమే నటించారు. నవకేతన్ వెలుపల దేవ్ ఆనంద్ నటించిన చిత్రాలలో ఇది ఒకటి. ఈ చిత్రంలో ధర్మేంద్ర, జాకీ ష్రాఫ్, ప్రేమ్ చోప్రా, సదాశివ్ అమ్రాపుర్కర్, శిల్పా శిరోద్కర్, మధు ప్రధాన పాత్రలు పోషించారు.<ref name=Rediff/> == మూలాలు == {{Reflist|2}} == వెలుపలి లింకులు == {{Commons category}} * {{IMDb title|0061842}} * [https://youtube.com/watch?v=QfVqDgbcKN8 యూట్యూబ్ లో జ్యుయల్ తీఫ్] [[Category:1967 చలనచిత్రాలు]] [[Category:1960ల గూఢచారి థ్రిల్లర్ చిత్రాలు]] [[Category:1967 గూఢచారి చిత్రాలు]] [[Category:1960ల హీస్ట్ చిత్రాలు]] [[Category:భారతీయ గూఢచారి థ్రిల్లర్ చిత్రాలు]] [[Category:1967 హిందీ భాషా చిత్రాలు]] [[Category:ఎస్. డి. బర్మన్ సంగీతం అందించిన చిత్రాలు]] [[Category:విజయ్ ఆనంద్ దర్శకత్వం వహించిన చిత్రాలు]] [[Category:భారతీయ హీస్ట్ చిత్రాలు]] [[Category:సిక్కింలో చిత్రీకరించిన చిత్రాలు]] [[Category:రత్నాల గురించిన చిత్రాలు]] 3dmyzo5ytn8026h2jpr0v5rj07fojrj 0 503568 4908528 2026-07-20T00:26:17Z ఉదయ్ కిరణ్ 124579 [[WP:AES|←]]Created page with '{{Short description|అరుణాచల్ ప్రదేశ్‌లోని జలపాతం}} {{Use dmy dates|date=May 2026}} {{Infobox waterfall | name = చుమి గ్యాత్సే జలపాతం | image = | image_size = 300px | caption = | location = [[తవాంగ్ జిల్లా]], [[అరుణాచల్ ప్రదేశ్]], [[భారతదేశం]] | coordinates = {{coord|27.7762|91.98...' 4908528 wikitext text/x-wiki {{Short description|అరుణాచల్ ప్రదేశ్‌లోని జలపాతం}} {{Use dmy dates|date=May 2026}} {{Infobox waterfall | name = చుమి గ్యాత్సే జలపాతం | image = | image_size = 300px | caption = | location = [[తవాంగ్ జిల్లా]], [[అరుణాచల్ ప్రదేశ్]], [[భారతదేశం]] | coordinates = {{coord|27.7762|91.9829|display=inline,title|type:waterbody|format=dms}} | watercourse = | pushpin_map = India Arunachal Pradesh | map_caption = అరుణాచల్ ప్రదేశ్, భారతదేశంలో ఉనికి | embedded = }} '''చుమి గ్యాత్సే జలపాతం'''{{efn|ప్రత్యామ్నాయ స్పెల్లింగ్‌లు: '''చుమిగ్ గ్యాత్సే'''<ref>[https://www.sentinelassam.com/north-east-india-news/arunachal-news/tawang-district-dc-kesang-ngurup-damo-visits-border-village-585305 Tawang district DC Kesang Ngurup Damo visits border village], The Sentinel, 31 March 2022.</ref> మరియు '''చుమిక్ గ్యాత్సే'''.}} ({{bo|t=ཆུ་མིག་བརྒྱ་རྩ|w=chu mig brgya rtsa|s=chu mik gya tsa}}), టిబెటన్ భాషలో '''దోమ్‌త్సాంగ్''', చైనీస్ భాషలో '''దోంగ్‌ఝాంగ్''' (东章瀑布) జలపాతాలు అని పిలువబడే ఇవి భారతదేశంలోని [[అరుణాచల్ ప్రదేశ్]] రాష్ట్రంలోని [[తవాంగ్ జిల్లా]]లో ఉన్న జలపాతాల సమూహం. ఇవి చైనాలోని [[టిబెట్ స్వయంప్రతిపత్తి ప్రాంతం]] సరిహద్దుకు దగ్గరగా ఉన్నాయి.<ref name="Manoj Joshi">{{cite news |author=Manoj Joshi |title=Scale of the Recent Chinese Intrusion in Tawang Is a Cause for Concern |newspaper=The Wire |date=14 December 2022 |url=https://thewire.in/security/scale-of-the-recent-chinese-intrusion-in-tawang-is-a-cause-for-concern }}</ref><ref name="Diplomat">{{Citation |author=Hemant Adlakha |title=The Tawang Clash: The View From China |newspaper=The Diplomat |date=16 December 2022 |url=https://thediplomat.com/2022/12/the-tawang-clash-the-view-from-china/ |id={{ProQuest|2754866279}}}}</ref> స్థానిక బౌద్ధ సంప్రదాయం ప్రకారం, పర్వతాల మధ్య నుండి ఉద్భవించే ఈ 108 పవిత్ర జలపాతాలు [[పద్మసంభవుడు|గురు పద్మసంభవుని]] ఆశీర్వాదాలకు చిహ్నంగా భావిస్తారు.<ref>{{Cite web | author= Shantanu Dayal | url=https://www.hindustantimes.com/opinion/why-yangtse-at-lac-a-long-saga-of-military-grit-101671110656614.html|title=Why Yangtse? At LAC, a long saga of military grit|date=December 15, 2022|website=Hindustan Times}}</ref> చుమి గ్యాత్సే జలపాతం భారత్-చైనా సరిహద్దు అయిన [[వాస్తవాధీన రేఖ]] (LAC) కి కేవలం 250 మీటర్ల దూరంలో ఉంది.<ref name="Print">{{cite news |author=Karishma Hasnat |title=This Arunachal waterfall near LAC is being developed for tourism. But China 'keeping an eye' |newspaper=The Print |date=20 October 2020 |url=https://theprint.in/india/this-arunachal-waterfall-near-lac-is-being-developed-for-tourism-but-china-keeping-an-eye/526953/ }}</ref>{{efn|మ్యాప్ కొలతల ప్రకారం ఈ దూరం 500 మీటర్లు ఉంటుంది.}} పద్మసంభవుడు దోమ్‌త్సాంగ్ ప్రాంతంలో ఐదు రోజులు గడిపారు. ఆయన ఆశీర్వదించిన మోన్ ప్రాంతంలోని ఏడు ప్రాంతాలలో ఇది ఒకటి. తూర్పు తవాంగ్‌లోని మూడు అత్యంత పవిత్రమైన ప్రదేశాలలో దోమ్‌త్సాంగ్ ఒకటి. ప్రస్తుతం ఇక్కడ ఎటువంటి ప్రాచీన పట్టణం కానీ, ఆశ్రమం కానీ చెక్కుచెదరకుండా లేవు. == భౌగోళిక స్వరూపం == [[File:Yangtse-Tawang-map.jpg|350px|right|thumb|మ్యాప్ 1: యాంగ్త్సే ప్రాంతం]] చుమి గ్యాత్సే జలపాతం టిబెట్ నుండి భారతదేశంలోని తవాంగ్ జిల్లాలోకి [[త్సోనా చూ]] నది ప్రవహించే '''యాంగ్త్సే''' అనే ప్రాంతంలో ఉంది. ఇవి తూర్పు-పడమర పర్వత శ్రేణి ద్వారా ఏర్పడిన ఎత్తైన పీఠభూమి ("యాంగ్త్సే పీఠభూమి") యొక్క కొండ చరియల వెంబడి ఉన్నాయి. ఈ పర్వత శ్రేణి యొక్క జలవిభాజక క్షేత్రం [[మెక్‌మహన్ రేఖ]] ప్రకారం భారత్-చైనా సరిహద్దుగా పనిచేస్తుంది.<ref name="Dayal">{{Citation |author=Shantanu Dayal |title=Why Yangtse? At LAC, a long saga of military grit |newspaper=The Hindustan Times |date=15 December 2022 |url=https://www.hindustantimes.com/opinion/why-yangtse-at-lac-a-long-saga-of-military-grit-101671110656614.html |id={{ProQuest|2754518605}}}}</ref> చుమి గ్యాత్సే జలపాతం సమీపంలో మెక్‌మహన్ రేఖ యొక్క ఖచ్చితమైన స్థానం వివాదాస్పదంగా ఉంది. యుఎస్ జియోగ్రాఫర్ కార్యాలయం ఈ రేఖను కొండచరియ మధ్యలో గీస్తుంది, దీనివల్ల జలపాతం భారత్, చైనాల మధ్య విభజించబడుతుంది. ప్రస్తుతం ఇరు దేశాల మధ్య ఉన్న వాస్తవాధీన రేఖ (LAC) ప్రకారం చుమి గ్యాత్సే జలపాతం పూర్తిగా భారత భూభాగంలోనే ఉంది. (మ్యాప్ 1 మరియు 2) జలపాతానికి దక్షిణాన, త్సోనా చూ నదితో యాంగ్త్సే పీఠభూమి నుండి ఉద్భవించే [[న్యూక్‌చారోంగ్]] అనే మరొక నది కలుస్తుంది. ఈ రెండు నదుల సంగమ స్థలానికి సమీపంలో '''త్సేచు''' అనే గ్రామం ఉంది, ఇది యాంగ్త్సే ప్రాంతానికి దక్షిణ సరిహద్దుగా నిలుస్తుంది.<ref name="Praveen Swami">*{{Citation |author=Praveen Swami |author-link=Praveen Swami |title=Tawang skirmish shows LAC's volatile. Army risking getting mired in Siachen-style resource trap |newspaper=The Print |date=14 December 2022 |url=https://theprint.in/opinion/security-code/tawang-skirmish-shows-lacs-volatile-army-risking-getting-mired-in-siachen-style-resource-trap/1264753/}}</ref> జలపాతానికి ఉత్తరాన కొన్ని వందల మీటర్ల దూరంలో, త్సోనా చూ లోయకు అవతలి వైపు గురు పద్మసంభవునితో ముడిపడి ఉన్న బౌద్ధ ధ్యాన కేంద్రం '''దోమ్‌త్సాంగ్''' లేదా '''దోంగ్‌ఝాంగ్''' ({{zh|c=东章|p=Dōng zhāng}}) ఉంది.<ref name="KNAB">{{Cite web |date=2018-06-03 |title=Geographical names of Tibet AR (China): Tibet Autonomous Region |url=https://www.eki.ee/knab/valik/cn54.htm |website=KNAB Place Name Database |publisher=Institute of the Estonian Language}}</ref> చైనా ఇప్పటికీ దీనిని "దోంగ్‌ఝాంగ్ నది", "దోంగ్‌ఝాంగ్ జలపాతం" అనే పేర్లతోనే పిలుస్తుంది.<ref name="Diplomat" /><ref>Joseph P. Chacko, [https://frontierindia.com/did-pla-grab-chumi-gyatser-waterfall-or-dongzhang-waterfall-in-arunachal-pradesh/ Did PLA grab Chumi Gyatser waterfall or Dongzhang Waterfall in Arunachal Pradesh?], Frontier India, 23 January 2022.</ref> దోమ్‌త్సాంగ్ మెక్‌మహన్ రేఖకు ఉత్తరాన, వివాదరహిత చైనా భూభాగంలో ఉంది. == బౌద్ధ ఇతిహాసాలు == [[File:Wangdue Padmasambhava.jpg|thumb|right|200px|భూటాన్ లోని పద్మసంభవుని గోడ చిత్రం]] === దోమ్‌త్సాంగ్ ప్రాంతం === ఈ ప్రాంతం గురించిన తొలి ప్రస్తావన 14వ శతాబ్దానికి చెందిన ఓర్గ్యెన్ లింగ్పా రాసిన పద్మసంభవుని జీవిత చరిత్ర ''పద్మ బకాతంగ్'' లో కనిపిస్తుంది. పద్మసంభవుడు దోమ్‌త్సాంగ్ లో ఐదు రోజులు బస చేశారు.<ref name="Tenpa">{{cite book |last=Tenpa |first=Lobsang |title=An Early History of the Mon Region (India) and its Relationship with Tibet and Bhutan |publisher=Library of Tibetan Works and Archives |year=2018 |isbn=9789387023345 |pages=52-53, 77, 110-111, 124 |language=en}}</ref> అప్పటి నుండి బౌద్ధ వాజ్మయంలో దోమ్‌త్సాంగ్ ధ్యానానికి అనువైన ప్రదేశంగా పేర్కొనబడింది. మొదటి కర్మాప లామా అయిన దుసుమ్ ఖ్యేన్పా (1110–1193) దోమ్‌త్సాంగ్ వద్ద ధ్యానం చేసినట్లు చారిత్రక గ్రంథాలు నమోదు చేశాయి.<ref name="Tenpa" /> 17వ శతాబ్దానికి చెందిన పెమా లింగ్పా జీవిత చరిత్రలో దోమ్‌త్సాంగ్ తూర్పు తవాంగ్‌లోని మూడు అత్యంత పవిత్రమైన ప్రదేశాలలో ఒకటిగా పేర్కొనబడింది. === చుమి గ్యాత్సే జలపాతం === స్థానిక మౌఖిక సంప్రదాయాల ప్రకారం, పద్మసంభవునికి, బోన్పా విభాగానికి చెందిన ఒక లామాకు మధ్య జరిగిన పోటీ వల్ల ఈ జలపాతాలు ఏర్పడ్డాయి.<ref name="Print" /> చుమి గ్యాత్సే ("చుమిగ్" అంటే నీటి బుగ్గలు; "గ్యాత్సే" అంటే జపమాల<ref name="Das">{{Citation |author=Bidhayak Das |title=Legend of the Chumi Gyatse: A Deeper Understanding of Arunachal's Famous 108 Holy Waterfalls Along the LAC |date=13 November 2022 |url=https://www.borderlens.com/features/legend-of-the-chumi-gyatse-a-deeper-understanding-of-arunachals-famous-108-holy-waterfalls-along-the-lac/ |website=BorderLens}}</ref>) జలపాతాలు పద్మసంభవుడు తన జపమాలను ఒక బండరాయిపై విసిరినప్పుడు ఏర్పడ్డాయని, ఆ పూసలు తగిలిన చోటు నుండి 108 జలధారలు ఉద్భవించాయని నమ్ముతారు.<ref name="Print" /> ఈ నీటికి వ్యాధులను నయం చేసే శక్తులు ఉన్నాయని స్థానిక మోన్పా ప్రజలు నమ్ముతారు.<ref name="Dayal" /><ref name="Das" /> == చరిత్ర == [[File:Chumi-Gyatse-Falls-LSIB.jpg|thumb|right|250px|మ్యాప్ 2: చుమి గ్యాత్సే జలపాతం సమీపంలో వాస్తవాధీన రేఖ (LAC)]] భారతదేశం, చైనాల ఆధునిక సరిహద్దులు ఏర్పడకముందు, తవాంగ్‌లోని చాలా ప్రాంతాల వలె యాంగ్త్సే కూడా టిబెట్ ఆధీనంలో ఉండేది. 1951 ఫిబ్రవరిలో భారతదేశం శాంతియుత అధికార బదిలీ ద్వారా తవాంగ్‌పై నియంత్రణ సాధించింది. అదే సంవత్సరంలో చైనా సైన్యం (PLA) టిబెట్ ను ఆక్రమించినప్పుడు, దోమ్‌త్సాంగ్ లోని ఆలయాన్ని ధ్వంసం చేసినట్లు భావిస్తారు.<ref name="Das" /> 1986 లో చైనా సైన్యం సుమ్దోరాంగ్ చూ లోయను ఆక్రమించినందుకు ప్రతిచర్యగా, భారత సైన్యం ఈ జలపాతం చుట్టూ ఉన్న ప్రాంతాన్ని బఫర్ జోన్ గా మార్చుకుంది.<ref name="ET 2017">Shaurya Karanbir Gurung, Row with China: Present tense [Defence], The Economic Times, 24 July 2017. : "As a retaliation to Sumdorong Chu, the Indian Army occupied Yangste in the latter half of 1986."</ref><ref name="Das" /> 1995 లో ఇరు దేశాల సంయుక్త కార్యవర్గం పరిష్కారం కాని సరిహద్దు వివాదాల జాబితాలో యాంగ్త్సేను చేర్చింది.<ref name="Praveen Swami" /> 1999 లో చైనా దళాలు జలపాతం పైన ఉన్న "దోగోర్" అనే పచ్చికబయలుపై సార్వభౌమాధికారాన్ని క్లెయిమ్ చేయడానికి ప్రయత్నించాయి. భారత దళాలు వారి ప్రవేశాన్ని అడ్డుకోవడంతో 82 రోజుల పాటు ఉద్రిక్తత కొనసాగింది.<ref name="Diplomat" /><ref name="Liu Zongyi">{{Citation |author=Liu Zongyi |script-title=zh:刘宗义：印度为何借东章地区挑衅中国？|title=Liúzōngyì: Yìndù wèihé jiè dōng zhāng dìqū tiǎoxìn zhōngguó? |trans-title=Liu Zongyi: Why does India use the Dongzhang area to provoke China? |date=13 October 2021 |url=https://www.guancha.cn/liuzongyi/2021_10_13_610562_s.shtml |via=guancha.cn |lang=zh}}</ref> 2001 లో టిబెటన్లు జలపాతాన్ని చేరుకోవడానికి ఉపయోగించే ఒక చెక్క వంతెనను భారతదేశం కూల్చివేసిందని, వారి ప్రవేశాన్ని నిరోధించడానికి ఒక కాపలా కేంద్రాన్ని ఏర్పాటు చేసిందని చైనా మీడియా ఆరోపించింది.<ref name="Diplomat" /><ref name="Liu Zongyi" /> == మౌలిక వసతులు మరియు పర్యాటక అభివృద్ధి == {{anchor | Infrastructure | Tourism | Road | Transport }} 2018 నుండి అరుణాచల్ ప్రదేశ్ ప్రభుత్వం ఈ జలపాతాన్ని పర్యాటక ప్రాంతంగా అభివృద్ధి చేస్తోంది.<ref name="Print" /> 2020 జూలైలో ఇక్కడ గురు పద్మసంభవుని విగ్రహంతో కూడిన ఒక బౌద్ధ మఠాన్ని (గొంపా) ప్రారంభించారు. టిబెటన్ యాత్రికులను కూడా ఈ జలపాతాన్ని సందర్శించడానికి అనుమతించాలని భారతదేశం చైనాకు ప్రతిపాదించింది.<ref name="Print" /> భారత ప్రభుత్వం ఈ ప్రాంతంలో రక్షణ మౌలిక వసతులను కూడా బలోపేతం చేసింది.<ref name=LDY1>[https://economictimes.indiatimes.com/news/defence/defmin-acquires-strategic-land-near-sumdorong-chu-flashpoint/articleshow/78862616.cms?from=mdr Defence Ministry acquires strategic land near Sumdorong Chu flashpoint], Economic Times, 26 Oct 2020.</ref> తవాంగ్ పట్టణం నుండి ప్రయాణాన్ని సులభతరం చేయడానికి కొత్త రహదారులు నిర్మించబడ్డాయి. భారత్-చైనా సరిహద్దు రహదారుల (ICBR) ప్రాజెక్ట్ కింద, భారతదేశం చుమి గ్యాత్సే జలపాతం సమీపంలోని భారత పోస్టుకు వ్యూహాత్మకమైన '''LGG-దమ్తెంగ్-యాంగ్త్సే రహదారి''' (LDY) ని నిర్మించడం ప్రారంభించింది.<ref name=LDY2>[https://www.indiatoday.in/budget/story/union-budget-2025-rs-7146-crore-allocated-for-boosting-border-infrastructure-2673411-2025-02-01 Budget 2025: Rs 7,146 crore allocated for boosting border infrastructure], India Today, 1 Feb 2025.</ref> == ఇవి కూడా చూడండి == * [[బుమ్ లా పాస్]] * [[తవాంగ్ జిల్లా]] * [[భారతదేశంలో జలపాతాల జాబితా]] == మూలాలు == {{Reflist|2}} == గ్రంథ పట్టిక == * {{cite book |last=Aris |first=Michael |title=Hidden Treasures & Secret Lives |publisher=Routledge |date=2012 |isbn=978-1-136-14914-6 |url=https://books.google.com/books?id=oYOTAgAAQBAJ}} [[Category:అరుణాచల్ ప్రదేశ్ జలపాతాలు]] [[Category:అరుణాచల్ ప్రదేశ్ భౌగోళిక స్వరూపం]] [[Category:తవాంగ్ జిల్లా]] [[Category:భారతదేశ జలపాతాలు]] jhsqqvvmpsd3bdcyvrkm1m8k8ffj7do 4908550 4908528 2026-07-20T01:20:07Z ఉదయ్ కిరణ్ 124579 4908550 wikitext text/x-wiki {{Short description|అరుణాచల్ ప్రదేశ్‌లోని జలపాతం}} {{Use dmy dates|date=May 2026}} {{Infobox waterfall | name = చుమి గ్యాత్సే జలపాతం | image = | image_size = 300px | caption = | location = [[తవాంగ్ జిల్లా]], [[అరుణాచల్ ప్రదేశ్]], [[భారతదేశం]] | coordinates = {{coord|27.7762|91.9829|display=inline,title|type:waterbody|format=dms}} | watercourse = | pushpin_map = India Arunachal Pradesh | map_caption = అరుణాచల్ ప్రదేశ్, భారతదేశంలో ఉనికి | embedded = }} '''చుమి గ్యాత్సే జలపాతం'''{{efn|ప్రత్యామ్నాయ స్పెల్లింగ్‌లు: '''చుమిగ్ గ్యాత్సే'''<ref>[https://www.sentinelassam.com/north-east-india-news/arunachal-news/tawang-district-dc-kesang-ngurup-damo-visits-border-village-585305 Tawang district DC Kesang Ngurup Damo visits border village], The Sentinel, 31 March 2022.</ref> మరియు '''చుమిక్ గ్యాత్సే'''.}} (), టిబెటన్ భాషలో '''దోమ్‌త్సాంగ్''', చైనీస్ భాషలో '''దోంగ్‌ఝాంగ్''' (东章瀑布) జలపాతాలు అని పిలువబడే ఇవి భారతదేశంలోని [[అరుణాచల్ ప్రదేశ్]] రాష్ట్రంలోని [[తవాంగ్ జిల్లా]]లో ఉన్న జలపాతాల సమూహం. ఇవి చైనాలోని టిబెట్ స్వయంప్రతిపత్తి ప్రాంతం సరిహద్దుకు దగ్గరగా ఉన్నాయి.<ref name="Manoj Joshi">{{cite news |author=Manoj Joshi |title=Scale of the Recent Chinese Intrusion in Tawang Is a Cause for Concern |newspaper=The Wire |date=14 December 2022 |url=https://thewire.in/security/scale-of-the-recent-chinese-intrusion-in-tawang-is-a-cause-for-concern }}</ref><ref name="Diplomat">{{Citation |author=Hemant Adlakha |title=The Tawang Clash: The View From China |newspaper=The Diplomat |date=16 December 2022 |url=https://thediplomat.com/2022/12/the-tawang-clash-the-view-from-china/ |id={{ProQuest|2754866279}}}}</ref> స్థానిక బౌద్ధ సంప్రదాయం ప్రకారం, పర్వతాల మధ్య నుండి ఉద్భవించే ఈ 108 పవిత్ర జలపాతాలు [[పద్మసంభవుడు|గురు పద్మసంభవుని]] ఆశీర్వాదాలకు చిహ్నంగా భావిస్తారు.<ref>{{Cite web | author= Shantanu Dayal | url=https://www.hindustantimes.com/opinion/why-yangtse-at-lac-a-long-saga-of-military-grit-101671110656614.html|title=Why Yangtse? At LAC, a long saga of military grit|date=December 15, 2022|website=Hindustan Times}}</ref> చుమి గ్యాత్సే జలపాతం భారత్-చైనా సరిహద్దు అయిన [[వాస్తవాధీన రేఖ]] (LAC) కి కేవలం 250 మీటర్ల దూరంలో ఉంది.<ref name="Print">{{cite news |author=Karishma Hasnat |title=This Arunachal waterfall near LAC is being developed for tourism. But China 'keeping an eye' |newspaper=The Print |date=20 October 2020 |url=https://theprint.in/india/this-arunachal-waterfall-near-lac-is-being-developed-for-tourism-but-china-keeping-an-eye/526953/ }}</ref>{{efn|మ్యాప్ కొలతల ప్రకారం ఈ దూరం 500 మీటర్లు ఉంటుంది.}} పద్మసంభవుడు దోమ్‌త్సాంగ్ ప్రాంతంలో ఐదు రోజులు గడిపారు. ఆయన ఆశీర్వదించిన మోన్ ప్రాంతంలోని ఏడు ప్రాంతాలలో ఇది ఒకటి. తూర్పు తవాంగ్‌లోని మూడు అత్యంత పవిత్రమైన ప్రదేశాలలో దోమ్‌త్సాంగ్ ఒకటి. ప్రస్తుతం ఇక్కడ ఎటువంటి ప్రాచీన పట్టణం కానీ, ఆశ్రమం కానీ చెక్కుచెదరకుండా లేవు. == భౌగోళిక స్వరూపం == [[File:Yangtse-Tawang-map.jpg|350px|right|thumb|మ్యాప్ 1: యాంగ్త్సే ప్రాంతం]] చుమి గ్యాత్సే జలపాతం టిబెట్ నుండి భారతదేశంలోని తవాంగ్ జిల్లాలోకి త్సోనా చూ నది ప్రవహించే '''యాంగ్త్సే''' అనే ప్రాంతంలో ఉంది. ఇవి తూర్పు-పడమర పర్వత శ్రేణి ద్వారా ఏర్పడిన ఎత్తైన పీఠభూమి ("యాంగ్త్సే పీఠభూమి") యొక్క కొండ చరియల వెంబడి ఉన్నాయి. ఈ పర్వత శ్రేణి యొక్క జలవిభాజక క్షేత్రం మెక్‌మహన్ రేఖ ప్రకారం భారత్-చైనా సరిహద్దుగా పనిచేస్తుంది.<ref name="Dayal">{{Citation |author=Shantanu Dayal |title=Why Yangtse? At LAC, a long saga of military grit |newspaper=The Hindustan Times |date=15 December 2022 |url=https://www.hindustantimes.com/opinion/why-yangtse-at-lac-a-long-saga-of-military-grit-101671110656614.html |id={{ProQuest|2754518605}}}}</ref> చుమి గ్యాత్సే జలపాతం సమీపంలో మెక్‌మహన్ రేఖ యొక్క ఖచ్చితమైన స్థానం వివాదాస్పదంగా ఉంది. యుఎస్ జియోగ్రాఫర్ కార్యాలయం ఈ రేఖను కొండచరియ మధ్యలో గీస్తుంది, దీనివల్ల జలపాతం భారత్, చైనాల మధ్య విభజించబడుతుంది. ప్రస్తుతం ఇరు దేశాల మధ్య ఉన్న వాస్తవాధీన రేఖ (LAC) ప్రకారం చుమి గ్యాత్సే జలపాతం పూర్తిగా భారత భూభాగంలోనే ఉంది. (మ్యాప్ 1 మరియు 2) జలపాతానికి దక్షిణాన, త్సోనా చూ నదితో యాంగ్త్సే పీఠభూమి నుండి ఉద్భవించే న్యూక్‌చారోంగ్ అనే మరొక నది కలుస్తుంది. ఈ రెండు నదుల సంగమ స్థలానికి సమీపంలో '''త్సేచు''' అనే గ్రామం ఉంది, ఇది యాంగ్త్సే ప్రాంతానికి దక్షిణ సరిహద్దుగా నిలుస్తుంది.<ref name="Praveen Swami">*{{Citation |author=Praveen Swami |author-link=Praveen Swami |title=Tawang skirmish shows LAC's volatile. Army risking getting mired in Siachen-style resource trap |newspaper=The Print |date=14 December 2022 |url=https://theprint.in/opinion/security-code/tawang-skirmish-shows-lacs-volatile-army-risking-getting-mired-in-siachen-style-resource-trap/1264753/}}</ref> జలపాతానికి ఉత్తరాన కొన్ని వందల మీటర్ల దూరంలో, త్సోనా చూ లోయకు అవతలి వైపు గురు పద్మసంభవునితో ముడిపడి ఉన్న బౌద్ధ ధ్యాన కేంద్రం '''దోమ్‌త్సాంగ్''' లేదా '''దోంగ్‌ఝాంగ్''' ({{zh|c=东章|p=Dōng zhāng}}) ఉంది.<ref name="KNAB">{{Cite web |date=2018-06-03 |title=Geographical names of Tibet AR (China): Tibet Autonomous Region |url=https://www.eki.ee/knab/valik/cn54.htm |website=KNAB Place Name Database |publisher=Institute of the Estonian Language}}</ref> చైనా ఇప్పటికీ దీనిని "దోంగ్‌ఝాంగ్ నది", "దోంగ్‌ఝాంగ్ జలపాతం" అనే పేర్లతోనే పిలుస్తుంది.<ref name="Diplomat" /><ref>Joseph P. Chacko, [https://frontierindia.com/did-pla-grab-chumi-gyatser-waterfall-or-dongzhang-waterfall-in-arunachal-pradesh/ Did PLA grab Chumi Gyatser waterfall or Dongzhang Waterfall in Arunachal Pradesh?], Frontier India, 23 January 2022.</ref> దోమ్‌త్సాంగ్ మెక్‌మహన్ రేఖకు ఉత్తరాన, వివాదరహిత చైనా భూభాగంలో ఉంది. == బౌద్ధ ఇతిహాసాలు == [[File:Wangdue Padmasambhava.jpg|thumb|right|200px|భూటాన్ లోని పద్మసంభవుని గోడ చిత్రం]] === దోమ్‌త్సాంగ్ ప్రాంతం === ఈ ప్రాంతం గురించిన తొలి ప్రస్తావన 14వ శతాబ్దానికి చెందిన ఓర్గ్యెన్ లింగ్పా రాసిన పద్మసంభవుని జీవిత చరిత్ర ''పద్మ బకాతంగ్'' లో కనిపిస్తుంది. పద్మసంభవుడు దోమ్‌త్సాంగ్ లో ఐదు రోజులు బస చేశారు.<ref name="Tenpa">{{cite book |last=Tenpa |first=Lobsang |title=An Early History of the Mon Region (India) and its Relationship with Tibet and Bhutan |publisher=Library of Tibetan Works and Archives |year=2018 |isbn=9789387023345 |pages=52-53, 77, 110-111, 124 |language=en}}</ref> అప్పటి నుండి బౌద్ధ వాజ్మయంలో దోమ్‌త్సాంగ్ ధ్యానానికి అనువైన ప్రదేశంగా పేర్కొనబడింది. మొదటి కర్మాప లామా అయిన దుసుమ్ ఖ్యేన్పా (1110–1193) దోమ్‌త్సాంగ్ వద్ద ధ్యానం చేసినట్లు చారిత్రక గ్రంథాలు నమోదు చేశాయి.<ref name="Tenpa" /> 17వ శతాబ్దానికి చెందిన పెమా లింగ్పా జీవిత చరిత్రలో దోమ్‌త్సాంగ్ తూర్పు తవాంగ్‌లోని మూడు అత్యంత పవిత్రమైన ప్రదేశాలలో ఒకటిగా పేర్కొనబడింది. === చుమి గ్యాత్సే జలపాతం === స్థానిక మౌఖిక సంప్రదాయాల ప్రకారం, పద్మసంభవునికి, బోన్పా విభాగానికి చెందిన ఒక లామాకు మధ్య జరిగిన పోటీ వల్ల ఈ జలపాతాలు ఏర్పడ్డాయి.<ref name="Print" /> చుమి గ్యాత్సే ("చుమిగ్" అంటే నీటి బుగ్గలు; "గ్యాత్సే" అంటే జపమాల<ref name="Das">{{Citation |author=Bidhayak Das |title=Legend of the Chumi Gyatse: A Deeper Understanding of Arunachal's Famous 108 Holy Waterfalls Along the LAC |date=13 November 2022 |url=https://www.borderlens.com/features/legend-of-the-chumi-gyatse-a-deeper-understanding-of-arunachals-famous-108-holy-waterfalls-along-the-lac/ |website=BorderLens}}</ref>) జలపాతాలు పద్మసంభవుడు తన జపమాలను ఒక బండరాయిపై విసిరినప్పుడు ఏర్పడ్డాయని, ఆ పూసలు తగిలిన చోటు నుండి 108 జలధారలు ఉద్భవించాయని నమ్ముతారు.<ref name="Print" /> ఈ నీటికి వ్యాధులను నయం చేసే శక్తులు ఉన్నాయని స్థానిక మోన్పా ప్రజలు నమ్ముతారు.<ref name="Dayal" /><ref name="Das" /> == చరిత్ర == [[File:Chumi-Gyatse-Falls-LSIB.jpg|thumb|right|250px|మ్యాప్ 2: చుమి గ్యాత్సే జలపాతం సమీపంలో వాస్తవాధీన రేఖ (LAC)]] భారతదేశం, చైనాల ఆధునిక సరిహద్దులు ఏర్పడకముందు, తవాంగ్‌లోని చాలా ప్రాంతాల వలె యాంగ్త్సే కూడా టిబెట్ ఆధీనంలో ఉండేది. 1951 ఫిబ్రవరిలో భారతదేశం శాంతియుత అధికార బదిలీ ద్వారా తవాంగ్‌పై నియంత్రణ సాధించింది. అదే సంవత్సరంలో చైనా సైన్యం (PLA) టిబెట్ ను ఆక్రమించినప్పుడు, దోమ్‌త్సాంగ్ లోని ఆలయాన్ని ధ్వంసం చేసినట్లు భావిస్తారు.<ref name="Das" /> 1986 లో చైనా సైన్యం సుమ్దోరాంగ్ చూ లోయను ఆక్రమించినందుకు ప్రతిచర్యగా, భారత సైన్యం ఈ జలపాతం చుట్టూ ఉన్న ప్రాంతాన్ని బఫర్ జోన్ గా మార్చుకుంది.<ref name="ET 2017">Shaurya Karanbir Gurung, Row with China: Present tense [Defence], The Economic Times, 24 July 2017. : "As a retaliation to Sumdorong Chu, the Indian Army occupied Yangste in the latter half of 1986."</ref><ref name="Das" /> 1995 లో ఇరు దేశాల సంయుక్త కార్యవర్గం పరిష్కారం కాని సరిహద్దు వివాదాల జాబితాలో యాంగ్త్సేను చేర్చింది.<ref name="Praveen Swami" /> 1999 లో చైనా దళాలు జలపాతం పైన ఉన్న "దోగోర్" అనే పచ్చికబయలుపై సార్వభౌమాధికారాన్ని క్లెయిమ్ చేయడానికి ప్రయత్నించాయి. భారత దళాలు వారి ప్రవేశాన్ని అడ్డుకోవడంతో 82 రోజుల పాటు ఉద్రిక్తత కొనసాగింది.<ref name="Diplomat" /><ref name="Liu Zongyi">{{Citation |author=Liu Zongyi |script-title=zh:刘宗义：印度为何借东章地区挑衅中国？|title=Liúzōngyì: Yìndù wèihé jiè dōng zhāng dìqū tiǎoxìn zhōngguó? |trans-title=Liu Zongyi: Why does India use the Dongzhang area to provoke China? |date=13 October 2021 |url=https://www.guancha.cn/liuzongyi/2021_10_13_610562_s.shtml |via=guancha.cn |lang=zh}}</ref> 2001 లో టిబెటన్లు జలపాతాన్ని చేరుకోవడానికి ఉపయోగించే ఒక చెక్క వంతెనను భారతదేశం కూల్చివేసిందని, వారి ప్రవేశాన్ని నిరోధించడానికి ఒక కాపలా కేంద్రాన్ని ఏర్పాటు చేసిందని చైనా మీడియా ఆరోపించింది.<ref name="Diplomat" /><ref name="Liu Zongyi" /> == మౌలిక వసతులు మరియు పర్యాటక అభివృద్ధి == {{anchor | Infrastructure | Tourism | Road | Transport }} 2018 నుండి అరుణాచల్ ప్రదేశ్ ప్రభుత్వం ఈ జలపాతాన్ని పర్యాటక ప్రాంతంగా అభివృద్ధి చేస్తోంది.<ref name="Print" /> 2020 జూలైలో ఇక్కడ గురు పద్మసంభవుని విగ్రహంతో కూడిన ఒక బౌద్ధ మఠాన్ని (గొంపా) ప్రారంభించారు. టిబెటన్ యాత్రికులను కూడా ఈ జలపాతాన్ని సందర్శించడానికి అనుమతించాలని భారతదేశం చైనాకు ప్రతిపాదించింది.<ref name="Print" /> భారత ప్రభుత్వం ఈ ప్రాంతంలో రక్షణ మౌలిక వసతులను కూడా బలోపేతం చేసింది.<ref name=LDY1>[https://economictimes.indiatimes.com/news/defence/defmin-acquires-strategic-land-near-sumdorong-chu-flashpoint/articleshow/78862616.cms?from=mdr Defence Ministry acquires strategic land near Sumdorong Chu flashpoint], Economic Times, 26 Oct 2020.</ref> తవాంగ్ పట్టణం నుండి ప్రయాణాన్ని సులభతరం చేయడానికి కొత్త రహదారులు నిర్మించబడ్డాయి. భారత్-చైనా సరిహద్దు రహదారుల (ICBR) ప్రాజెక్ట్ కింద, భారతదేశం చుమి గ్యాత్సే జలపాతం సమీపంలోని భారత పోస్టుకు వ్యూహాత్మకమైన '''LGG-దమ్తెంగ్-యాంగ్త్సే రహదారి''' (LDY) ని నిర్మించడం ప్రారంభించింది.<ref name=LDY2>[https://www.indiatoday.in/budget/story/union-budget-2025-rs-7146-crore-allocated-for-boosting-border-infrastructure-2673411-2025-02-01 Budget 2025: Rs 7,146 crore allocated for boosting border infrastructure], India Today, 1 Feb 2025.</ref> == ఇవి కూడా చూడండి == * బుమ్ లా పాస్ * [[తవాంగ్ జిల్లా]] * భారతదేశంలో జలపాతాల జాబితా == మూలాలు == {{Reflist|2}} == గ్రంథ పట్టిక == * {{cite book |last=Aris |first=Michael |title=Hidden Treasures & Secret Lives |publisher=Routledge |date=2012 |isbn=978-1-136-14914-6 |url=https://books.google.com/books?id=oYOTAgAAQBAJ}} [[Category:అరుణాచల్ ప్రదేశ్ జలపాతాలు]] [[Category:అరుణాచల్ ప్రదేశ్ భౌగోళిక స్వరూపం]] [[Category:తవాంగ్ జిల్లా]] [[Category:భారతదేశ జలపాతాలు]] nvn3x4wkav88037o6fohkib3yxyf79y 0 503569 4908530 2026-07-20T00:29:35Z ఉదయ్ కిరణ్ 124579 [[WP:AES|←]]Created page with '{{Short description|త్రిబేని రాయ్ దర్శకత్వం వహించిన 2025 నాటి సినిమా}} {{Use dmy dates|date=March 2026}}{{Use Indian English|date=March 2026}} {{Infobox film | native_name = {{Infobox name module|language=ne|title=छोरा जस्तै}} | director = త్రిబేని రాయ్ | writer = త్రిబేని రాయ్<br />కిస్లే...' 4908530 wikitext text/x-wiki {{Short description|త్రిబేని రాయ్ దర్శకత్వం వహించిన 2025 నాటి సినిమా}} {{Use dmy dates|date=March 2026}}{{Use Indian English|date=March 2026}} {{Infobox film | native_name = {{Infobox name module|language=ne|title=छोरा जस्तै}} | director = త్రిబేని రాయ్ | writer = త్రిబేని రాయ్<br />కిస్లే | producer = {{Plainlist| * గీతా రాయ్ * కిస్లే }} | starring = {{Plainlist| * గౌమయ్ గురుంగ్ * పశుపతి రాయ్ }} | editing = {{Plainlist| * ఆలయం అనిల్ కుమార్ * కిస్లే }} | music = మిఖాయిల్ మరాక్ | studio = {{Plain list| * డల్లే ఖోర్సానీ ప్రొడక్షన్స్ * కథ్కల ఫిల్మ్స్ * ఐజోవా పిక్చర్స్ }} | distributor = సెల్యులాయిడ్ డ్రీమ్స్ | released = {{Film date|2025|09| |బుసాన్|2026|05|29|భారతదేశం|df=y}} | runtime = 114 నిమిషాలు<ref name = "IndiaTodaySan"/> | country = {{Plainlist| * భారతదేశం * దక్షిణ కొరియా }} | language = నేపాలీ }} '''''షేప్ ఆఫ్ మోమో''''' ([[నేపాలీ భాష|నేపాలీ]]: छोरा जस्तै, ఒక కుమారుడిలా) అనేది 2025 లో విడుదలైన ఒక నేపాలీ భాషా డ్రామా చిత్రం. ఈ చిత్రానికి త్రిబేని రాయ్ కథ, స్క్రీన్‌ప్లే అందిస్తూ దర్శకురాలిగా పరిచయమయ్యారు. దీనిని గీతా రాయ్, కిస్లే సంయుక్తంగా నిర్మించారు. జోయా అఖ్తర్, రీమా కాగ్తీ, పాయల్ కపాడియా, మైక్ గుడ్రిడ్జ్ ఈ చిత్రానికి ఎగ్జిక్యూటివ్ ప్రొడ్యూసర్లుగా వ్యవహరించారు. త్రిబేని రాయ్ స్వంత జీవిత కథ ఆధారంగా రూపొందించబడిన ఈ చిత్రం, ఉద్యోగానికి రాజీనామా చేసి తన సొంత ఊరికి తిరిగి వచ్చిన బిష్ణు అనే మహిళ జీవితం చుట్టూ తిరుగుతుంది. ఈ చిత్రం 2025 సెప్టెంబరులో జరిగిన 30వ బుసాన్ అంతర్జాతీయ చలనచిత్రోత్సవంలో ప్రపంచ ప్రీమియర్ ప్రదర్శనను జరుపుకుంది. ఆ తర్వాత 2026 మే 29న థియేటర్లలో విడుదలైంది. == కథాంశం == బిష్ణు [[ఢిల్లీ]] లో తన ఉద్యోగాన్ని వదిలిపెట్టి [[సిక్కిం]] లోని తన పర్వత గ్రామానికి తిరిగి వస్తుంది.<ref name=":0">{{Cite web |last=Dhar |first=Debanjan |date=2025-09-21 |title=Shape of Momo Review {{!}} Tribeny Rai’s Elegant Debut Prises Through Intergenerational Womanhood |url=https://www.outlookindia.com/art-entertainment/movie-review/shape-of-momo-review-tribeny-rais-elegant-debut-prises-through-intergenerational-womanhood |access-date=2025-11-24 |website=Outlook India |language=en}}</ref> తన ఇంట్లోని పితృస్వామ్య నిబంధనలను ఎదుర్కొంటూ, ఆమె కుటుంబ అంచనాలు, సామాజిక ఒత్తిడి, తన స్వంత గుర్తింపుతో పోరాడవలసి వస్తుంది.<ref name=":3">{{Cite web |last=A.K. |first=Arun |date=17 September 2025 |title=Tribeny Rai by Arun A.K. - Three generations of women confront societal norms and emotional challenges in their Himalayan village. |url=https://bombmagazine.org/articles/2025/09/17/tribeny-rai-by-arun-a-k/ |access-date=2025-11-24 |website=[[Bomb (magazine)|Bomb]] |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Dutta |first=Debashree |date=2025-08-22 |title=30th Busan International Film Festival: Must-Watch Indian Films |url=https://rollingstoneindia.com/30th-busan-international-film-festival-must-watch-indian-films/ |access-date=2025-11-24 |website=Rolling Stone India |language=en-US}}</ref> == నిర్మాణం == === రచన === ఫిల్మ్ స్కూల్ నుండి పట్టభద్రురాలైన తర్వాత సిక్కింలోని తన సొంత ఊరు నందోక్‌కు తిరిగి వచ్చినప్పుడు ఎదురైన రాయ్ స్వంత అనుభవాల ఆధారంగా ఈ చిత్రం రూపొందింది.<ref>{{Cite web |last=Deepak |first=Sukant |date=31 August 2025 |title=Gender is political: Sikkimese filmmaker Tribeny Rai’s ‘The Shape of Momo’ is headed for Busan |url=https://www.tribuneindia.com/news/variety/gender-is-political-sikkimese-filmmaker-tribeny-rais-the-shape-of-momo-is-headed-for-busan/ |access-date=2025-11-24 |website=[[The Tribune (India)|The Tribune]] |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last= |first= |date=2025-10-06 |title=‘Shape of Momo’ by Sikkim filmmaker bags two awards at Busan Film Festival |url=https://assamtribune.com/entertainment/shape-of-momo-by-sikkim-filmmaker-bags-two-awards-at-busan-film-festival-1593550 |access-date=2025-11-24 |website=Assam Tribune |language=en}}</ref> అవకాశాలు, స్వేచ్ఛ, మెరుగైన జీవితం కోసం మనం జన్మించిన ప్రదేశాలను వదిలివెళ్తామని, కానీ చివరకు ఎక్కడికీ చెందని వారిగా మిగిలిపోతామని రాయ్ ఒక ఇంటర్వ్యూలో పేర్కొన్నారు.<ref name=":4">{{Cite web |last=Ramachandran |first=Naman |date=2025-09-21 |title=Busan, San Sebastián Title ‘Shape of Momo’ Dismantles Mountain Utopia Clichés in Debut Feature |url=https://variety.com/2025/film/festivals/shape-of-momo-tribeny-rai-busan-san-sebastian-1236525542/ |access-date=2025-11-23 |website=Variety |language=en-US}}</ref> ఈ స్క్రిప్ట్ మొదట క్లినిక్.కాఠ్‌మాండూ స్క్రిప్ట్ ల్యాబ్‌లో, ఆ తర్వాత ధర్మశాల అంతర్జాతీయ చలనచిత్రోత్సవంలోని ఫిల్మ్‌ల్యాబ్ సౌత్ ఆసియాలో అభివృద్ధి చేయబడింది.<ref name=":2" /> సహ రచయిత కిస్లే ఈ స్క్రిప్ట్‌కు మరింత స్పష్టత తీసుకువచ్చారు.<ref name=":10">{{Cite web |last=Sahani |first=Alaka |date=2025-11-24 |title=Tribeny Rai’s Shape of Momo competes for top IFFI awards |url=https://indianexpress.com/article/india/tribeny-rais-shape-of-momo-competes-for-top-iffi-awards-10380667/ |access-date=2025-11-24 |website=The Indian Express |language=en}}</ref> === నటీనటుల ఎంపిక === కథానాయకి పాత్ర కోసం తనలాగే కనిపించే నటిని వెతకాలని రాయ్ భావించారు. ఈ క్రమంలో గౌమయ్ గురుంగ్‌ను ప్రధాన పాత్ర అయిన బిష్ణుగా ఎంపిక చేశారు. బిష్ణు తల్లి పాత్రను పశుపతి రాయ్ పోషించగా, ఆమె అమ్మమ్మ పాత్రను రాయ్ బంధువు ఒకరు పోషించారు.<ref name=":2" /><ref>{{Cite web |last=Nongmaithem |first=Herojit |date=2025-11-10 |title=Shape of Momo director Tribeny Rai on Independent Filmmaking from Sikkim, 2025 |url=https://frontline.thehindu.com/arts-and-culture/cinema/tribeny-rai-sikkim-independent-cinema/article70261713.ece |access-date=2025-11-24 |website=Frontline |language=en}}</ref> === చిత్రీకరణ === చిత్రీకరణ 2024 జనవరిలో ప్రారంభమైంది.<ref name=":5" /> ప్రధానంగా తూర్పు సిక్కింలోని నందోక్, అస్సాం-లింగ్జీ ప్రాంతాలలో షూటింగ్ జరిపారు.<ref name=":9" /><ref name=":10" /><ref name = "IndiaTodaySan">{{Cite web |last=Habib |first=Atiqul |date=2025-09-26 |title=Sikkimese filmmaker Tribeny Rai’s ‘Shape of Momo’ wows audiences at San Sebastián Film Festival |url=https://www.indiatodayne.in/entertainment/story/sikkimese-filmmaker-tribeny-rais-shape-of-momo-wows-audiences-at-san-sebastian-film-festival-1283088-2025-09-26 |access-date=2025-11-24 |website=India Today NE |language=}}</ref> ఈ చిత్రం పూర్తిగా రాయ్ మాతృభాష అయిన నేపాలీలో చిత్రీకరించబడింది.<ref name=":9" /> చిత్ర బృందంలో ఎక్కువ మంది సత్యజిత్ రే ఫిల్మ్ అండ్ టెలివిజన్ ఇన్‌స్టిట్యూట్ (SRFTI), ఫిల్మ్ అండ్ టెలివిజన్ ఇన్‌స్టిట్యూట్ ఆఫ్ ఇండియా (FTII) పూర్వ విద్యార్థులు ఉన్నారు.<ref name=":9" /> === నిర్మాణానంతర పనులు === ఈ చిత్రాన్ని కథ్కల ఫిల్మ్స్, ఐజోవా పిక్చర్స్ భాగస్వామ్యంతో డల్లే ఖోర్సానీ ప్రొడక్షన్ నిర్మించింది.<ref>{{Cite web |last=Pradhan |first=Sujal |date=2025-08-05 |title=Sikkim filmmaker Tribeny Rai’s debut feature 'Shape of Momo' selected for San Sebastián Film Festival 2025 |url=https://www.indiatodayne.in/sikkim/story/sikkim-filmmaker-tribeny-rais-debut-feature-shape-of-momo-selected-for-san-sebastian-film-festival-2025-1256509-2025-08-05 |access-date=2025-11-24 |website=India Today NE |language=}}</ref> నేహా మాలిక్, హిమాన్షు కోహ్లీ, జంగ్ వూ లీ సహ నిర్మాతలుగా వ్యవహరించగా, మైక్ గుడ్రిడ్జ్ ఎగ్జిక్యూటివ్ ప్రొడ్యూసర్‌గా బాధ్యతలు నిర్వర్తించారు.<ref name=":11">{{Cite web |date=6 August 2025 |title=Tribeny Rai’s debut Nepali film selected for San Sebastián Film Festival |url=https://www.sikkimexpress.com/news-details/tribeny-rais-debut-nepali-film-selected-for-san-sebastin-film-festival |access-date=2025-11-24 |website=Sikkim Express}}</ref> ఈ చిత్రం 2025 ఆగస్టులో నిర్మాణాన్ని పూర్తి చేసుకుంది.<ref name=":0" /><ref name=":11" /> === సంగీతం === మిఖాయిల్ మరాక్ ఈ చిత్రానికి సంగీతాన్ని అందించారు, ఇది సంగీత దర్శకుడిగా ఆయనకు మొదటి చిత్రం. SRFTI లో చదువుకుంటున్నప్పుడు ఆయనకు రాయ్‌తో పరిచయం ఏర్పడింది.<ref>{{Cite web |last=Mitra |first=Nabamita |date=2025-10-26 |title='Shape of Momo' was a challenging project: Mikhail Marak |url=https://meghalayamonitor.com/shape-of-momo-was-a-challenging-project-mikhail-marak/ |access-date=2025-11-24 |website=Meghalaya Monitor |language=en-US}}</ref> == విడుదల == ఈ చిత్ర ప్రదర్శన 2025 కేన్స్ ఫిల్మ్ మార్కెట్‌లోని "HAF గోస్ టు కేన్స్" ప్రోగ్రామ్‌లో ప్రదర్శించబడింది.<ref name=":6">{{Cite web |date=22 May 2025 |title=Sikkimese film ‘Shape of Momo’ showcased at Cannes Film Market |url=https://www.sikkimexpress.com/news-details/sikkimese-film-shape-of-momo-showcased-at-cannes-film-market |access-date=2025-11-23 |website=Sikkim Express}}</ref> 2025 సెప్టెంబరులో జరిగిన 30వ బుసాన్ అంతర్జాతీయ చలనచిత్రోత్సవంలో దీని ప్రపంచ ప్రీమియర్ ప్రదర్శించబడింది, అక్కడ ఈ చిత్రం సాంగ్వాన్ విజన్ అవార్డు, తైపీ ఫిల్మ్ కమిషన్ అవార్డులను గెలుచుకుంది. సెల్యులాయిడ్ డ్రీమ్స్ సంస్థ ఈ చిత్రం యొక్క గ్లోబల్ సేల్స్ హక్కులను సొంతం చేసుకుంది. ఇది కోల్‌కతా అంతర్జాతీయ చలనచిత్రోత్సవంలో గోల్డెన్ రాయల్ బెంగాల్ టైగర్ అవార్డును గెలుచుకుంది. అలాగే 56వ భారత అంతర్జాతీయ చలనచిత్రోత్సవం (IFFI), 36వ సింగపూర్ అంతర్జాతీయ చలనచిత్రోత్సవాలలో కూడా ప్రదర్శించబడింది.<ref name=":1">{{Cite web |last=Ramachandran |first=Naman |date=2025-11-08 |title=‘Shape of Momo,’ ‘Fury’ Among Contenders for IFFI Goa’s Best Debut Feature Prize |url=https://variety.com/2025/film/festivals/shape-of-momo-fury-iffi-debut-film-prize-1236573028/ |access-date=2025-11-23 |website=Variety |language=en-US}}</ref> == మూలాలు == {{reflist}} == వెలుపలి లింకులు == * {{IMDb title}} [[Category:2025 చలనచిత్రాలు]] [[Category:నేపాలీ భాషా చిత్రాలు]] [[Category:సిక్కింలో చిత్రీకరించిన సినిమాలు]] [[Category:భారతీయ స్వతంత్ర చలనచిత్రాలు]] oxkm4n6rvqyd69xm2yf0kq0p8oait8k 0 503570 4908532 2026-07-20T00:33:23Z ఉదయ్ కిరణ్ 124579 [[WP:AES|←]]Created page with '{{Short description|భారతదేశంలో మాట్లాడే సినో-టిబెటన్ భాష}} {{Distinguish|అమైలాన్}} {{Infobox language | name = ఐమోల్ | altname = | nativename = | states = [[భారతదేశం]] | region = [[మణిపూర్]], [[అస్సాం]] | ethnicity = [[ఐమోల్ ప్రజలు|ఐమోల్]] | s...' 4908532 wikitext text/x-wiki {{Short description|భారతదేశంలో మాట్లాడే సినో-టిబెటన్ భాష}} {{Distinguish|అమైలాన్}} {{Infobox language | name = ఐమోల్ | altname = | nativename = | states = [[భారతదేశం]] | region = [[మణిపూర్]], [[అస్సాం]] | ethnicity = [[ఐమోల్ ప్రజలు|ఐమోల్]] | speakers = 3000 | date = 2011 జనాభా లెక్కలు | ref = e18 | familycolor = సినో-టిబెటన్ | fam2 = [[టిబెటో-బర్మన్ భాషలు|టిబెటో-బర్మన్]] | fam3 = [[కుకీ-చిన్–నాగా భాషలు|కుకీ-చిన్–నాగా]] | fam4 = [[కుకీ-చిన్ భాషలు|కుకీ-చిన్]] | fam5 = [[వాయవ్య కుకీ-చిన్ భాషలు|వాయవ్య]] | iso3 = aim | glotto = aimo1244 | glottorefname = Aimol | dia1 = సుట్‌పాంగ్ | dia2 = ఖురాయ్ | dia3 = లాంగ్రాంగ్ | script = [[లాటిన్ లిపి|లాటిన్]], [[మేతేయి లిపి|మేతేయి]] (తక్కువ స్థాయిలో) | map2 = Lang Status 20-CR.svg | mapcaption2 = {{center|[[యునెస్కో]] ''[[ప్రమాదంలో ఉన్న ప్రపంచ భాషల అట్లాస్]]'' ద్వారా ఐమోల్ భాష అంతరించిపోయే దశలో ఉన్నట్లు వర్గీకరించబడింది.}} }} '''ఐమోల్''' ('''ఐమువాల్''' అని కూడా పిలుస్తారు) అనేది ఒక [[కుకీ-చిన్ భాషలు|కుకీ-చిన్]] భాష. ఇది [[వాయవ్య కుకీ-చిన్ భాషలు|వాయవ్య]] లేదా "ఓల్డ్ కుకీ" ఉపకుటుంబానికి చెందినది.<ref> {{citation |first=Graham |last=Thurgood |chapter=Sino-Tibetan: Genetic and Areal Subgroups |title=The Sino-Tibetan Languages |editor1=Graham Thurgood |editor2=Randy J. LaPolla |edition=2 |publisher=Taylor & Francis |year=2016 |isbn=9781315399492 |url=https://books.google.com/books?id=PDglDwAAQBAJ&pg=PA22 |page=22}} </ref> దీనిని భారతదేశంలోని [[మణిపూర్]] రాష్ట్రంలో నివసించే [[ఐమోల్ ప్రజలు|ఐమోల్]] తెగ ప్రజలు మాట్లాడుతారు. 2011 జనాభా లెక్కల ప్రకారం ప్రపంచవ్యాప్తంగా ఈ భాషను మాట్లాడేవారి సంఖ్య 3,000 కంటే తక్కువగా ఉంది, అందువల్ల ఇది అంతరించిపోతున్న భాషగా పరిగణించబడుతుంది.<ref name=ELP >Endangered Languages Project - http://www.endangeredlanguages.com/lang/3700</ref> ఎత్నోలాగ్ ప్రకారం, ఈ భాష మాట్లాడేవారు తమ [[ద్వితీయ భాష|రెండవ భాషగా]] [[మేతేయి భాష|మేతేయి (మణిపురి)]] భాషను ఉపయోగిస్తారు.<ref>{{Cite web |title=Meitei {{!}} Ethnologue |url=https://www.ethnologue.com/language/mni/ |access-date=2023-05-03 |website=[[Ethnologue]] |language=en}}</ref> == భౌగోళిక విస్తరణ == ఐమోల్ భాష ప్రధానంగా మణిపూర్‌లోని తెంగ్నౌపాల్, చందేల్, కాంగ్‌పోక్పి, చురాచాంద్‌పూర్ జిల్లాల్లో మాట్లాడబడుతుంది.<ref name=Haokip>Haokip, P. (2011). The languages of manipur: A case study of the Kuki-Chin languages. Linguistics Of The Tibeto-Burman Area, 34(1), 85-118.</ref> ఎత్నోలాగ్ నివేదిక ప్రకారం మణిపూర్‌లోని కింది గ్రామాలలో ఐమోల్ మాట్లాడుతారు. అస్సాం, మిజోరం, త్రిపుర, నాగాలాండ్ రాష్ట్రాలలో కూడా స్వల్ప సంఖ్యలో ఈ భాష మాట్లాడేవారు ఉన్నారు. * [[తెంగ్నౌపాల్ జిల్లా]]: ఐమోల్ ఖుల్లెన్, సాటు, కుంబిరై, చింగ్నుంగ్హట్, ఐమోల్ తాంపాక్, ఖోదమ్ఫాయ్, ఐమోల్ న్గైరోంగ్, చందోన్‌పోక్పి, సిబాంగ్ (ఖుదెంథాబి), ఖోమయాయ్ (ఖుంజాయ్) * [[చందేల్ జిల్లా]]: ఉనాపాల్ * [[కాంగ్‌పోక్పి జిల్లా]]: తుయిఖాంగ్, ఖరామ్ ఐమోల్ * [[చురాచాంద్‌పూర్ జిల్లా]]: లుయిచుంగ్‌బుమ్ (లౌచుల్‌బంగ్), ఖా-ఐమోల్ == పేరు వెనుక చరిత్ర == ఈ భాషకు ఆ పేరు దీనిని మాట్లాడే ఐమోల్ తెగ నుండి వచ్చింది. ఐమోల్ అనే పదం ''ఐ'' (అడవి) మరియు ''మోల్'' (కొండ) అనే పదాల నుండి ఉద్భవించి ఉండవచ్చు.<ref name=Suantak>Suantak, K. (2011). Socio-Linguistic Paradigm of the Aimol. Language In India, 11(6), 36-49.</ref> == వంశపారంపర్య అనుబంధం == ఐమోల్ అనేది ఒక ఓల్డ్ కుకీ భాష. ఇది హ్మార్, కోమ్, కొయిరెంగ్, ఖరామ్, పురుమ్, చిరు, చోతే, తారావ్ వంటి ఇతర ఓల్డ్ కుకీ భాషలతో సమానమైన లక్షణాలను ప్రదర్శిస్తుంది. అయినప్పటికీ, చాలా ఓల్డ్ కుకీ భాషలు ఐమోల్ భాషతో పరస్పరం అర్థం చేసుకునే విధంగా లేవు.<ref name=Suantak /> మణిపూర్ రాష్ట్ర సంప్రదింపు భాష అయిన మేతేయి భాషా ప్రభావం ఇతర పొరుగు భాషలతో పోలిస్తే ఐమోల్‌పై చాలా తక్కువగా ఉందని నివేదికలు చెబుతున్నాయి.<ref name=Ruhemann>Ruhemann, B. (1948). The Relationship Terms of Some Hill Tribes of Burma and Assam. Southwestern Journal of Anthropology, 4, 155-198.</ref> ఐమోల్ భాష కోమ్ భాషతో పరస్పర అవగాహన కలిగి ఉంటుంది. ఒక భాష మాట్లాడేవారు మరొక భాషను సులభంగా అర్థం చేసుకోగలరు. సంఖ్యా నిర్మాణాల పరంగా, ఈ రెండు భాషలు అత్యంత వ్యాకరణ మరియు నిర్మాణ సారూప్యతలను కలిగి ఉన్నాయి.<ref name=Haokip /><ref name=Suantak /> జార్జ్ అబ్రహం గ్రియర్సన్ తన 'లింగ్విస్టిక్ సర్వే ఆఫ్ ఇండియా' లో ఐమోల్‌తో సహా అన్ని ఓల్డ్ కుకీ భాషలు ఒకే భాష యొక్క మాండలికాలని పేర్కొన్నారు. ఇవి సెంట్రల్ కుకీ భాషలకు దగ్గరి సంబంధం కలిగి ఉన్నాయని ఆయన నివేదించారు.<ref name=Haokip /><ref name=LSI>Grierson, G. A. (1903). Linguistic Survey of India, 3. (reprint: 2005. Delhi: Low Price Publications).</ref> == ప్రస్తుత స్థితి == ఐమోల్ ప్రజలు ప్రధానంగా క్రైస్తవులు కావడంతో ఈ కమ్యూనిటీ భాషా సంరక్షణకు ఎంతో కృషి చేసింది. కొత్త నిబంధన (న్యూ టెస్టమెంట్) ఐమోల్ భాషలోకి అనువదించబడింది. బైబిల్ అధ్యయనాలు మరియు సువార్త గీతాల (గాస్పెల్ సాంగ్స్) రూపంలో ఈ భాషకు సంబంధించిన గణనీయమైన ఆడియో నమూనాలు అందుబాటులో ఉన్నాయి.<ref name="GRN">Global Recordings Network Aimol - http://globalrecordings.net/en/language/3822</ref> ఇవి కాకుండా ఐమోల్ భాషలో కొన్ని పుస్తకాలు మరియు రేడియో కార్యక్రమాలు ఉన్నాయి.<ref name=":0" /> మణిపూర్ అధికారిక భాష అయిన మేతేయి, ఆ ప్రాంతంలోని వివిధ తెగల మధ్య సంప్రదింపు భాషగా ఉంది. చాలా మంది ఐమోల్ మాట్లాడేవారు మేతేయి భాషలో పూర్తిగా అనర్గళంగా మాట్లాడగలరు. పర్యాటక, వ్యాపార కారణాల వల్ల చాలా మంది హిందీ, ఇంగ్లీష్ కూడా మాట్లాడుతారు. పాఠశాలల్లో విద్య అంతా మేతేయి భాషలోనే సాగుతుంది, ఐమోల్ కేవలం ఇళ్లలోనే మాట్లాడబడుతోంది.<ref name="Suantak" /><ref name="Haokip" /> అధికారిక భాషల యొక్క బలమైన ప్రభావం ఐమోల్ ఉనికికి మరియు భవిష్యత్తు తరాలకు దాని మనుగడకు పెద్ద ముప్పుగా మారింది. అయినప్పటికీ, ఐమోల్ సంస్కృతి మరియు భాషను రక్షించడానికి స్థానికులు సంగీతం తదితర మాధ్యమాల ద్వారా ప్రయత్నాలు చేస్తున్నారు.<ref name="TOI">Manipur tribe turns to music to preserve culture - The Times of India. (n.d.). Retrieved from http://timesofindia.indiatimes.com/city/guwahati/Manipur-tribe-turns-to-music-to-preserve-culture/articleshow/24060212.cms/</ref><ref name=":0" /> == అక్షరమాల మరియు ధ్వని శాస్త్రం == {| class="wikitable" |+అచ్చులు<ref>{{Cite book |last=Okhup Aimol |first=Khochung |title=Aimol Dictionary (Aimual Chongbrianbuk) Amiol-English dictionary |isbn=978-93-5208-138-7 |pages=167 |language=en}}</ref> ! rowspan="2" | ! colspan="2" |ముందు అచ్చులు |మధ్య అచ్చులు ! colspan="2" |వెనుక అచ్చులు |- !హ్రస్వ !దీర్ఘ !హ్రస్వ !హ్రస్వ !దీర్ఘ |- !సంవృత |i |iː | | | |- !అర్ధ సంవృత |e | | |ʊ |ʊ: |- !మధ్య | | |ə | | |- !అర్ధ వివృత | |ɛː | | |ɔ: |- !వివృత | |aː | | |ɒ |} == వ్యాకరణం మరియు వాక్య నిర్మాణం == === వాక్య నిర్మాణం === ఇతర టిబెటో-బర్మన్ భాషల వలె ఐమోల్ భాష సాంప్రదాయ కర్త-కర్మ-క్రియ (SOV) వాక్య నిర్మాణ క్రమాన్ని అనుసరిస్తుంది. ఇందులో ప్రిపోజిషన్‌లకు బదులుగా పోస్ట్‌పోజిషన్‌లను ఉపయోగిస్తారు. ఈ భాషలో శృతి (టోన్) ఒక ముఖ్యమైన లక్షణం. ఉపయోగించే శృతి ఆధారంగా ఒకే పదానికి వేర్వేరు అర్థాలు వస్తాయి. === సర్వనామాలు === ఐమోల్ భాషలో ప్రత్యయాలు (Suffixes) మరియు ఉపసర్గలు (Prefixes) రెండింటినీ సర్వనామాలుగా ఉపయోగిస్తారు. అయితే ప్రత్యయాలను కేవలం వ్యతిరేక వాక్యాలలో మాత్రమే ఉపయోగిస్తారు.<ref name=":0" /> {| class="wikitable" |+ఉపసర్గ సర్వనామాలు<ref name=":0" /> ! !ఏకవచనం !బహువచనం |- !ప్రథమ పురుష |kə- |kən- |- !మధ్యమ పురుష |nə- |nən- |- !ఉత్తమ పురుష |e- |en- |} === లింగభేదం === ఐమోల్ భాషలో ప్రత్యేక వ్యాకరణ లింగభేదం లేదు. కానీ ఇది పదాల పరంగా మూడు లింగాలను గుర్తిస్తుంది: పురుష, స్త్రీ, మరియు నపుంసక లింగం. పురుష వాచక పదాలకు /-pa/ అనే ప్రత్యయం, స్త్రీ వాచక పదాలకు /-nu/ అనే ప్రత్యయం చేరతాయి.<ref name=":0">{{Cite book |title=Language In India Strength for Today and Bright Hope for Tomorrow |date=September 2017 |volume=17:9 |pages=2–12 |language=en |issn=1930-2940}}</ref> === సంఖ్యావాచకాలు === ఐమోల్ లోని ప్రధాన సంఖ్యలు సాధారణ సంకలనం లేదా గుణకార సమ్మేళనాల ద్వారా ఏర్పడతాయి. 11-19 మధ్య సంఖ్యలు పదిని సూచించే ''సోమ్'' అనే పదానికి 1-9 మధ్య ఉండే సంఖ్యలను చేర్చడం ద్వారా ఏర్పడతాయి. ఉదాహరణకు, పదిహేను అనే పదం ''సోమ్-లజ్-రాంగా'' గా ఏర్పడుతుంది. వందలు, వేల సంఖ్యలు గుణకార పద్ధతిలో ఏర్పడతాయి. ఉదాహరణకు, మూడు వందలు అనే పదాన్ని ''రెథుమ్'' అంటారు. == మాండలికాలు == లాంగ్రాంగ్ వైవిధ్యం చాలా భిన్నంగా ఉండటం వల్ల కొందరు దీనిని ప్రత్యేక భాషగా పరిగణిస్తారు. ఐమోల్ భాషలో సుట్‌పాంగ్, ఖురాయ్ అనే రెండు ప్రధాన మాండలికాలు ఉన్నాయి. ఇవి వేర్వేరు వలస విధానాల వల్ల ఏర్పడి ఉండవచ్చు. వీటి మధ్య చిన్న తేడాలు ఉన్నప్పటికీ ఇవి పరస్పరం అర్థం చేసుకోదగినవిగా ఉంటాయి. ఐమోల్ రచనలు ఎక్కువగా సుట్‌పాంగ్ మాండలికంలోనే కనిపిస్తాయి. ఖురాయ్ మాండలికంలో మేతేయి మరియు ఇతర పొరుగు భాషల పదాల ప్రభావం ఎక్కువగా ఉంటుంది. == పాఠ్య నమూనా == {| class="wikitable" |+1 థెస్సలొనీకయులకు 1:1-2 !ఐమోల్ భాషలో<ref>{{Cite book |title=New testament Aimol Language |publisher=[[Bible Society of India]] |year=2016 |pages=429}}</ref> !తెలుగు అనువాదం (ఆంగ్ల మూలం ఆధారంగా)<ref>{{Cite web |title=Bible Gateway passage: 1 Thessalonians 1 - New International Version |url=https://www.biblegateway.com/passage/?search=1%20Thessalonians%201&version=NIV |access-date=2025-03-22 |website=Bible Gateway |language=en}}</ref> |- |Paul, Silas hale Timothi ning Thessalonika biakrup mingai chunga pa pathian le Jisu Khrista jiang a om mi lungsiat thei nale lunghip na ha nan chunga na pek rase. Keinin nangni ranga phat rakip a Pathian jiang lam na kan nei hale Pathian ha kan manpak. |తండ్రియైన దేవునియందును ప్రభువైన యేసుక్రీస్తునందును ఉన్న థెస్సలొనీకయుల సంఘమునకు పౌలు, సిల్వాను, తిమోతియు శుభమని చెప్పి వ్రాయునది. తండ్రియైన దేవుని నుండియు ప్రభువైన యేసుక్రీస్తు నుండియు కృపయు సమాధానమును మీకు కలుగుగాక. మేము మా ప్రార్థనలందు మీ విషయమై విజ్ఞాపనము చేయుచు, మీ అందరి నిమిత్తము ఎల్లప్పుడును దేవునికి కృతజ్ఞతాస్తుతులు చెల్లించుచున్నాము. |} == ఇవి కూడా చూడండి == * [[కుకీ ప్రజలు]] * [[టిబెటో-బర్మన్ భాషలు]] * [[లింగ్విస్టిక్ సర్వే ఆఫ్ ఇండియా]] == మూలాలు == {{Reflist}} == వెలుపలి లింకులు == * [http://www.endangeredlanguages.com/lang/3700 ఎండెంజర్డ్ లాంగ్వేజెస్ ప్రాజెక్ట్ వద్ద ఐమోల్ ప్రొఫైల్] {{Sino-Tibetan languages}} {{Kuki-Chin–Naga languages}} [[Category:భారతదేశంలో అంతరించిపోతున్న భాషలు]] [[Category:మణిపూర్ భాషలు]] [[Category:కుకీ-చిన్ భాషలు]] 9brgzjzzighjof7mxiaxkdhyubxg5g5 4908551 4908532 2026-07-20T01:21:11Z ఉదయ్ కిరణ్ 124579 4908551 wikitext text/x-wiki {{Short description|భారతదేశంలో మాట్లాడే సినో-టిబెటన్ భాష}} {{Distinguish|అమైలాన్}} {{Infobox language | name = ఐమోల్ | altname = | nativename = | states = [[భారతదేశం]] | region = [[మణిపూర్]], [[అస్సాం]] | ethnicity = [[ఐమోల్ ప్రజలు|ఐమోల్]] | speakers = 3000 | date = 2011 జనాభా లెక్కలు | ref = e18 | familycolor = సినో-టిబెటన్ | fam2 = [[టిబెటో-బర్మన్ భాషలు|టిబెటో-బర్మన్]] | fam3 = [[కుకీ-చిన్–నాగా భాషలు|కుకీ-చిన్–నాగా]] | fam4 = [[కుకీ-చిన్ భాషలు|కుకీ-చిన్]] | fam5 = [[వాయవ్య కుకీ-చిన్ భాషలు|వాయవ్య]] | iso3 = aim | glotto = aimo1244 | glottorefname = Aimol | dia1 = సుట్‌పాంగ్ | dia2 = ఖురాయ్ | dia3 = లాంగ్రాంగ్ | script = [[లాటిన్ లిపి|లాటిన్]], [[మేతేయి లిపి|మేతేయి]] (తక్కువ స్థాయిలో) | map2 = Lang Status 20-CR.svg | mapcaption2 = {{center|[[యునెస్కో]] ''[[ప్రమాదంలో ఉన్న ప్రపంచ భాషల అట్లాస్]]'' ద్వారా ఐమోల్ భాష అంతరించిపోయే దశలో ఉన్నట్లు వర్గీకరించబడింది.}} }} '''ఐమోల్''' ('''ఐమువాల్''' అని కూడా పిలుస్తారు) అనేది ఒక కుకీ-చిన్ భాష. ఇది వాయవ్య లేదా "ఓల్డ్ కుకీ" ఉపకుటుంబానికి చెందినది.<ref> {{citation |first=Graham |last=Thurgood |chapter=Sino-Tibetan: Genetic and Areal Subgroups |title=The Sino-Tibetan Languages |editor1=Graham Thurgood |editor2=Randy J. LaPolla |edition=2 |publisher=Taylor & Francis |year=2016 |isbn=9781315399492 |url=https://books.google.com/books?id=PDglDwAAQBAJ&pg=PA22 |page=22}} </ref> దీనిని భారతదేశంలోని [[మణిపూర్]] రాష్ట్రంలో నివసించే ఐమోల్ తెగ ప్రజలు మాట్లాడుతారు. 2011 జనాభా లెక్కల ప్రకారం ప్రపంచవ్యాప్తంగా ఈ భాషను మాట్లాడేవారి సంఖ్య 3,000 కంటే తక్కువగా ఉంది, అందువల్ల ఇది అంతరించిపోతున్న భాషగా పరిగణించబడుతుంది.<ref name=ELP >Endangered Languages Project - http://www.endangeredlanguages.com/lang/3700</ref> ఎత్నోలాగ్ ప్రకారం, ఈ భాష మాట్లాడేవారు తమ రెండవ భాషగా మేతేయి (మణిపురి) భాషను ఉపయోగిస్తారు.<ref>{{Cite web |title=Meitei {{!}} Ethnologue |url=https://www.ethnologue.com/language/mni/ |access-date=2023-05-03 |website=[[Ethnologue]] |language=en}}</ref> == భౌగోళిక విస్తరణ == ఐమోల్ భాష ప్రధానంగా మణిపూర్‌లోని తెంగ్నౌపాల్, చందేల్, కాంగ్‌పోక్పి, చురాచాంద్‌పూర్ జిల్లాల్లో మాట్లాడబడుతుంది.<ref name=Haokip>Haokip, P. (2011). The languages of manipur: A case study of the Kuki-Chin languages. Linguistics Of The Tibeto-Burman Area, 34(1), 85-118.</ref> ఎత్నోలాగ్ నివేదిక ప్రకారం మణిపూర్‌లోని కింది గ్రామాలలో ఐమోల్ మాట్లాడుతారు. అస్సాం, మిజోరం, త్రిపుర, నాగాలాండ్ రాష్ట్రాలలో కూడా స్వల్ప సంఖ్యలో ఈ భాష మాట్లాడేవారు ఉన్నారు. * తెంగ్నౌపాల్ జిల్లా: ఐమోల్ ఖుల్లెన్, సాటు, కుంబిరై, చింగ్నుంగ్హట్, ఐమోల్ తాంపాక్, ఖోదమ్ఫాయ్, ఐమోల్ న్గైరోంగ్, చందోన్‌పోక్పి, సిబాంగ్ (ఖుదెంథాబి), ఖోమయాయ్ (ఖుంజాయ్) * [[చందేల్ జిల్లా]]: ఉనాపాల్ * కాంగ్‌పోక్పి జిల్లా: తుయిఖాంగ్, ఖరామ్ ఐమోల్ * చురాచాంద్‌పూర్ జిల్లా: లుయిచుంగ్‌బుమ్ (లౌచుల్‌బంగ్), ఖా-ఐమోల్ == పేరు వెనుక చరిత్ర == ఈ భాషకు ఆ పేరు దీనిని మాట్లాడే ఐమోల్ తెగ నుండి వచ్చింది. ఐమోల్ అనే పదం ''ఐ'' (అడవి) మరియు ''మోల్'' (కొండ) అనే పదాల నుండి ఉద్భవించి ఉండవచ్చు.<ref name=Suantak>Suantak, K. (2011). Socio-Linguistic Paradigm of the Aimol. Language In India, 11(6), 36-49.</ref> == వంశపారంపర్య అనుబంధం == ఐమోల్ అనేది ఒక ఓల్డ్ కుకీ భాష. ఇది హ్మార్, కోమ్, కొయిరెంగ్, ఖరామ్, పురుమ్, చిరు, చోతే, తారావ్ వంటి ఇతర ఓల్డ్ కుకీ భాషలతో సమానమైన లక్షణాలను ప్రదర్శిస్తుంది. అయినప్పటికీ, చాలా ఓల్డ్ కుకీ భాషలు ఐమోల్ భాషతో పరస్పరం అర్థం చేసుకునే విధంగా లేవు.<ref name=Suantak /> మణిపూర్ రాష్ట్ర సంప్రదింపు భాష అయిన మేతేయి భాషా ప్రభావం ఇతర పొరుగు భాషలతో పోలిస్తే ఐమోల్‌పై చాలా తక్కువగా ఉందని నివేదికలు చెబుతున్నాయి.<ref name=Ruhemann>Ruhemann, B. (1948). The Relationship Terms of Some Hill Tribes of Burma and Assam. Southwestern Journal of Anthropology, 4, 155-198.</ref> ఐమోల్ భాష కోమ్ భాషతో పరస్పర అవగాహన కలిగి ఉంటుంది. ఒక భాష మాట్లాడేవారు మరొక భాషను సులభంగా అర్థం చేసుకోగలరు. సంఖ్యా నిర్మాణాల పరంగా, ఈ రెండు భాషలు అత్యంత వ్యాకరణ మరియు నిర్మాణ సారూప్యతలను కలిగి ఉన్నాయి.<ref name=Haokip /><ref name=Suantak /> జార్జ్ అబ్రహం గ్రియర్సన్ తన 'లింగ్విస్టిక్ సర్వే ఆఫ్ ఇండియా' లో ఐమోల్‌తో సహా అన్ని ఓల్డ్ కుకీ భాషలు ఒకే భాష యొక్క మాండలికాలని పేర్కొన్నారు. ఇవి సెంట్రల్ కుకీ భాషలకు దగ్గరి సంబంధం కలిగి ఉన్నాయని ఆయన నివేదించారు.<ref name=Haokip /><ref name=LSI>Grierson, G. A. (1903). Linguistic Survey of India, 3. (reprint: 2005. Delhi: Low Price Publications).</ref> == ప్రస్తుత స్థితి == ఐమోల్ ప్రజలు ప్రధానంగా క్రైస్తవులు కావడంతో ఈ కమ్యూనిటీ భాషా సంరక్షణకు ఎంతో కృషి చేసింది. కొత్త నిబంధన (న్యూ టెస్టమెంట్) ఐమోల్ భాషలోకి అనువదించబడింది. బైబిల్ అధ్యయనాలు మరియు సువార్త గీతాల (గాస్పెల్ సాంగ్స్) రూపంలో ఈ భాషకు సంబంధించిన గణనీయమైన ఆడియో నమూనాలు అందుబాటులో ఉన్నాయి.<ref name="GRN">Global Recordings Network Aimol - http://globalrecordings.net/en/language/3822</ref> ఇవి కాకుండా ఐమోల్ భాషలో కొన్ని పుస్తకాలు మరియు రేడియో కార్యక్రమాలు ఉన్నాయి.<ref name=":0" /> మణిపూర్ అధికారిక భాష అయిన మేతేయి, ఆ ప్రాంతంలోని వివిధ తెగల మధ్య సంప్రదింపు భాషగా ఉంది. చాలా మంది ఐమోల్ మాట్లాడేవారు మేతేయి భాషలో పూర్తిగా అనర్గళంగా మాట్లాడగలరు. పర్యాటక, వ్యాపార కారణాల వల్ల చాలా మంది హిందీ, ఇంగ్లీష్ కూడా మాట్లాడుతారు. పాఠశాలల్లో విద్య అంతా మేతేయి భాషలోనే సాగుతుంది, ఐమోల్ కేవలం ఇళ్లలోనే మాట్లాడబడుతోంది.<ref name="Suantak" /><ref name="Haokip" /> అధికారిక భాషల యొక్క బలమైన ప్రభావం ఐమోల్ ఉనికికి మరియు భవిష్యత్తు తరాలకు దాని మనుగడకు పెద్ద ముప్పుగా మారింది. అయినప్పటికీ, ఐమోల్ సంస్కృతి మరియు భాషను రక్షించడానికి స్థానికులు సంగీతం తదితర మాధ్యమాల ద్వారా ప్రయత్నాలు చేస్తున్నారు.<ref name="TOI">Manipur tribe turns to music to preserve culture - The Times of India. (n.d.). Retrieved from http://timesofindia.indiatimes.com/city/guwahati/Manipur-tribe-turns-to-music-to-preserve-culture/articleshow/24060212.cms/</ref><ref name=":0" /> == అక్షరమాల మరియు ధ్వని శాస్త్రం == {| class="wikitable" |+అచ్చులు<ref>{{Cite book |last=Okhup Aimol |first=Khochung |title=Aimol Dictionary (Aimual Chongbrianbuk) Amiol-English dictionary |isbn=978-93-5208-138-7 |pages=167 |language=en}}</ref> ! rowspan="2" | ! colspan="2" |ముందు అచ్చులు |మధ్య అచ్చులు ! colspan="2" |వెనుక అచ్చులు |- !హ్రస్వ !దీర్ఘ !హ్రస్వ !హ్రస్వ !దీర్ఘ |- !సంవృత |i |iː | | | |- !అర్ధ సంవృత |e | | |ʊ |ʊ: |- !మధ్య | | |ə | | |- !అర్ధ వివృత | |ɛː | | |ɔ: |- !వివృత | |aː | | |ɒ |} == వ్యాకరణం వాక్య నిర్మాణం == === వాక్య నిర్మాణం === ఇతర టిబెటో-బర్మన్ భాషల వలె ఐమోల్ భాష సాంప్రదాయ కర్త-కర్మ-క్రియ (SOV) వాక్య నిర్మాణ క్రమాన్ని అనుసరిస్తుంది. ఇందులో ప్రిపోజిషన్‌లకు బదులుగా పోస్ట్‌పోజిషన్‌లను ఉపయోగిస్తారు. ఈ భాషలో శృతి (టోన్) ఒక ముఖ్యమైన లక్షణం. ఉపయోగించే శృతి ఆధారంగా ఒకే పదానికి వేర్వేరు అర్థాలు వస్తాయి. === సర్వనామాలు === ఐమోల్ భాషలో ప్రత్యయాలు (Suffixes) మరియు ఉపసర్గలు (Prefixes) రెండింటినీ సర్వనామాలుగా ఉపయోగిస్తారు. అయితే ప్రత్యయాలను కేవలం వ్యతిరేక వాక్యాలలో మాత్రమే ఉపయోగిస్తారు.<ref name=":0" /> {| class="wikitable" |+ఉపసర్గ సర్వనామాలు<ref name=":0" /> ! !ఏకవచనం !బహువచనం |- !ప్రథమ పురుష |kə- |kən- |- !మధ్యమ పురుష |nə- |nən- |- !ఉత్తమ పురుష |e- |en- |} === లింగభేదం === ఐమోల్ భాషలో ప్రత్యేక వ్యాకరణ లింగభేదం లేదు. కానీ ఇది పదాల పరంగా మూడు లింగాలను గుర్తిస్తుంది: పురుష, స్త్రీ, మరియు నపుంసక లింగం. పురుష వాచక పదాలకు /-pa/ అనే ప్రత్యయం, స్త్రీ వాచక పదాలకు /-nu/ అనే ప్రత్యయం చేరతాయి.<ref name=":0">{{Cite book |title=Language In India Strength for Today and Bright Hope for Tomorrow |date=September 2017 |volume=17:9 |pages=2–12 |language=en |issn=1930-2940}}</ref> === సంఖ్యావాచకాలు === ఐమోల్ లోని ప్రధాన సంఖ్యలు సాధారణ సంకలనం లేదా గుణకార సమ్మేళనాల ద్వారా ఏర్పడతాయి. 11-19 మధ్య సంఖ్యలు పదిని సూచించే ''సోమ్'' అనే పదానికి 1-9 మధ్య ఉండే సంఖ్యలను చేర్చడం ద్వారా ఏర్పడతాయి. ఉదాహరణకు, పదిహేను అనే పదం ''సోమ్-లజ్-రాంగా'' గా ఏర్పడుతుంది. వందలు, వేల సంఖ్యలు గుణకార పద్ధతిలో ఏర్పడతాయి. ఉదాహరణకు, మూడు వందలు అనే పదాన్ని ''రెథుమ్'' అంటారు. == మాండలికాలు == లాంగ్రాంగ్ వైవిధ్యం చాలా భిన్నంగా ఉండటం వల్ల కొందరు దీనిని ప్రత్యేక భాషగా పరిగణిస్తారు. ఐమోల్ భాషలో సుట్‌పాంగ్, ఖురాయ్ అనే రెండు ప్రధాన మాండలికాలు ఉన్నాయి. ఇవి వేర్వేరు వలస విధానాల వల్ల ఏర్పడి ఉండవచ్చు. వీటి మధ్య చిన్న తేడాలు ఉన్నప్పటికీ ఇవి పరస్పరం అర్థం చేసుకోదగినవిగా ఉంటాయి. ఐమోల్ రచనలు ఎక్కువగా సుట్‌పాంగ్ మాండలికంలోనే కనిపిస్తాయి. ఖురాయ్ మాండలికంలో మేతేయి మరియు ఇతర పొరుగు భాషల పదాల ప్రభావం ఎక్కువగా ఉంటుంది. == పాఠ్య నమూనా == {| class="wikitable" |+1 థెస్సలొనీకయులకు 1:1-2 !ఐమోల్ భాషలో<ref>{{Cite book |title=New testament Aimol Language |publisher=[[Bible Society of India]] |year=2016 |pages=429}}</ref> !తెలుగు అనువాదం (ఆంగ్ల మూలం ఆధారంగా)<ref>{{Cite web |title=Bible Gateway passage: 1 Thessalonians 1 - New International Version |url=https://www.biblegateway.com/passage/?search=1%20Thessalonians%201&version=NIV |access-date=2025-03-22 |website=Bible Gateway |language=en}}</ref> |- |Paul, Silas hale Timothi ning Thessalonika biakrup mingai chunga pa pathian le Jisu Khrista jiang a om mi lungsiat thei nale lunghip na ha nan chunga na pek rase. Keinin nangni ranga phat rakip a Pathian jiang lam na kan nei hale Pathian ha kan manpak. |తండ్రియైన దేవునియందును ప్రభువైన యేసుక్రీస్తునందును ఉన్న థెస్సలొనీకయుల సంఘమునకు పౌలు, సిల్వాను, తిమోతియు శుభమని చెప్పి వ్రాయునది. తండ్రియైన దేవుని నుండియు ప్రభువైన యేసుక్రీస్తు నుండియు కృపయు సమాధానమును మీకు కలుగుగాక. మేము మా ప్రార్థనలందు మీ విషయమై విజ్ఞాపనము చేయుచు, మీ అందరి నిమిత్తము ఎల్లప్పుడును దేవునికి కృతజ్ఞతాస్తుతులు చెల్లించుచున్నాము. |} == ఇవి కూడా చూడండి == * [[కుకీ ప్రజలు]] * [[టిబెటో-బర్మన్ భాషలు]] * [[లింగ్విస్టిక్ సర్వే ఆఫ్ ఇండియా]] == మూలాలు == {{Reflist}} == వెలుపలి లింకులు == * [http://www.endangeredlanguages.com/lang/3700 ఎండెంజర్డ్ లాంగ్వేజెస్ ప్రాజెక్ట్ వద్ద ఐమోల్ ప్రొఫైల్] [[Category:భారతదేశంలో అంతరించిపోతున్న భాషలు]] [[Category:మణిపూర్ భాషలు]] [[Category:కుకీ-చిన్ భాషలు]] jgd2behgoylte55r03j2qeyx84zg1t5 0 503571 4908534 2026-07-20T00:37:14Z ఉదయ్ కిరణ్ 124579 [[WP:AES|←]]Created page with '{{About|బ్రిటిష్ వలస పాలనలో అస్సాం ఉన్న కాలం గురించి|బ్రిటిష్ ఇండియాలోని అస్సాం ప్రావిన్స్ గురించి|తూర్పు బెంగాల్ మరియు అస్సాం గురించి|మరియు|అస్సాం ప్రావిన్స్}} {{short description|అస్సాం...' 4908534 wikitext text/x-wiki {{About|బ్రిటిష్ వలస పాలనలో అస్సాం ఉన్న కాలం గురించి|బ్రిటిష్ ఇండియాలోని అస్సాం ప్రావిన్స్ గురించి|తూర్పు బెంగాల్ మరియు అస్సాం గురించి|మరియు|అస్సాం ప్రావిన్స్}} {{short description|అస్సాం బ్రిటిష్ పాలనలో ఉన్న కాలం}} {{Assam History}} [[File:1776 Rennell - Dury Wall Map of Bihar and Bengal, India - Geographicus - BaharBengal-dury-1776.jpg|thumb|260px|right|{{center|[[జేమ్స్ రెన్నెల్]] 1776 నాటి మ్యాప్, 1824కు ముందు బ్రిటిష్ నియంత్రణలో ఉన్న ప్రాంతాల తూర్పు సరిహద్దును చూపిస్తుంది}}]] '''అస్సాంలో బ్రిటిష్ పాలన''' [[యాందబో సంధి]] తర్వాత ప్రారంభమైంది. ఈ సంధి ప్రకారం బర్మా [[అహోం రాజ్యం]]పై తన నియంత్రణను వదులుకుంది, బ్రిటిష్ వారు దానిని తమ రక్షణ ప్రాంతంగా (ప్రొటెక్టరేట్) మార్చుకున్నారు. 1833లో బ్రిటిష్ వారి విలీనంతో ఈ రాజ్యం ముగిసింది. ఈ ప్రాంతంలోని ఇతర విలీన ప్రాంతాలు ఒక [[అస్సాం ప్రావిన్స్|అస్సాం ప్రావిన్స్‌]]గా ఏకీకృతం చేయబడి, 1947లో [[భారత స్వాతంత్ర్యం]] వచ్చే వరకు బ్రిటిష్ గవర్నర్ ద్వారా పాలించబడ్డాయి. == అస్సాం బ్రిటిష్ విలీనం == {{main|అస్సాం బ్రిటిష్ విలీనం}} 1765లో [[మొఘల్ సామ్రాజ్యం|మొఘల్ చక్రవర్తి]] నుండి బ్రిటిష్ వారు [[బెంగాల్ ప్రెసిడెన్సీ]] కోసం దివానీ హక్కులను పొందిన తర్వాత, [[ఉమ్మడి గోపాల్‌పారా జిల్లా]]గా పిలువబడే ప్రాంతం బ్రిటిష్ పాలనలోకి వచ్చింది. ఈ ప్రాంతంపై స్థానిక తెగల ప్రభావం కారణంగా ధుబ్రీ, నగేష్వరీ, గోపాల్‌పారా, కరైబారి పోలీస్ స్టేషన్లను (ఠానాలు) జనవరి 1822లో "రంగ్‌పూర్ ఈశాన్య భాగాలు" (ఈ రంగ్‌పూర్ దిగువ అస్సాంలో, ప్రస్తుత బంగ్లాదేశ్‌లో ఉంది) అనే ప్రత్యేక పరిపాలనా విభాగం కింద ఉంచారు.<ref>{{harv|Bannerje|1992|pp=4–5}}</ref> 1824లో [[మొదటి ఆంగ్లో-బర్మీస్ యుద్ధం]] ప్రారంభమైంది. మార్చి 28 నాటికి బ్రిటిష్ వారు [[గువహాటి]]ని ఆక్రమించారు. [[దర్రాంగ్ జిల్లా|దర్రాంగ్]] రాజా (అహోం రాజ్యానికి సామంత రాజు), కొందరు చిన్న నాయకులు బ్రిటిష్ వారికి లొంగిపోయారు. బ్రిటిష్ వారు అక్టోబర్ 1824 నాటికి ప్రాథమిక పరిపాలనా ఏర్పాట్లను చేశారు.<ref>{{harv|Bannerje|1992|pp=5–6}}</ref> బర్మా ఆక్రమణదారులు జనవరి 1825లో అహోం రాజధాని [[రంగ్‌పూర్, అస్సాం|రంగ్‌పూర్]] నుండి వెనక్కి తగ్గారు. దీనితో బ్రహ్మపుత్ర లోయ దాదాపు పూర్తిగా బ్రిటిష్ వారి చేతుల్లోకి వచ్చింది.<ref>{{harv|Bannerje|1992|p=7}}</ref> బర్మీయులకు వ్యతిరేకంగా జరిగిన యుద్ధంలో [[అహోం వంశం|అహోం రాజులు]] బ్రిటిష్ వారికి సహాయం చేయలేదు. 1828లో, రాజు గోవింద చంద్ర పీఠంపై ఉన్నప్పుడు చంపబడిన తర్వాత [[కచారి రాజ్యం]] [[రాజ్యసంక్రమణ సిద్ధాంతం]] (డాక్ట్రిన్ ఆఫ్ లాప్స్) కింద విలీనం చేయబడింది. 1832లో [[ఖాసీ హిల్స్|ఖాసీ]] రాజు లొంగిపోయాడు, బ్రిటిష్ వారు [[జైంతియా రాజ్యం]] పాలకుడిపై తమ ప్రభావాన్ని పెంచుకున్నారు. 1833లో ఎగువ అస్సాం పూర్వపు అహోం పాలకుడు పురందర్ సింఘా ఆధ్వర్యంలో బ్రిటిష్ రక్షణ ప్రాంతంగా మారింది, కానీ 1838లో ఈ ప్రాంతం అధికారికంగా బ్రిటిష్ సామ్రాజ్యంలో విలీనమైంది. బ్రిటిష్ వారు 1839లో తూర్పున ఉన్న [[మతక్ రాజ్యం|మతక్ రాజ్యాన్ని]], ఆంగ్లో-భూటాన్ యుద్ధం తర్వాత 1865లో తూర్పు [[దూయార్స్]] ప్రాంతాన్ని విలీనం చేసుకున్నారు. == బెంగాల్ ప్రెసిడెన్సీ (1826–1873) == అస్సాం ప్రారంభంలో బెంగాల్ ప్రెసిడెన్సీలో ఒక భాగంగా చేర్చబడింది. ఎగువ అస్సాం విలీనానికి కారణం 1837లో [[అస్సాం టీ|తేయాకు]] విజయవంతమైన ఉత్పత్తి, 1839లో అస్సాం కంపెనీ ప్రారంభం కావడం.{{Citation needed|date=April 2024}} === ప్లాంటర్ రాజ్ === 1838 నాటి వేస్ట్‌ల్యాండ్ నిబంధనల ప్రకారం, స్థానికులు తోటలను ప్రారంభించడం దాదాపు అసాధ్యంగా మారింది.{{citation needed|date=August 2014}} 1854లో నిబంధనల సరళీకరణ తర్వాత, భూమి కోసం విపరీతమైన పోటీ (ల్యాండ్ రష్) ఏర్పడింది.{{citation needed|date=August 2014}} తేయాకు సాగు కోసం అంతకుముందు దిగుమతి చేసుకున్న చైనా సిబ్బంది 1843లో అస్సాం నుండి వెళ్లిపోయారు. ఆ తర్వాత తేయాకు తోటలను కేవలం స్థానిక కార్మికులు, ప్రధానంగా [[బోడో-కచారి]] తెగలకు చెందినవారు మాత్రమే చూసుకోవడం ప్రారంభించారు.<ref>" During the 1840s and 1850s, alongside the Chinese and the Nagas, the Assam Company tried its best to recruit from amongst other local groups in Upper Assam." {{harvcol|Sharma|2009|p=1293}} " Assamese elites played a key role in helping the tea industry identify Kacharis as potential labour." {{harvcol|Sharma|2009|p=1300}}</ref> 1859 నుండి తేయాకు తోటల కోసం మధ్య భారతదేశం నుండి కార్మికులను దిగుమతి చేసుకున్నారు. రద్దు చేయలేని ఒప్పందం ఆధారంగా తెచ్చిన ఈ కార్మికులు దాదాపు బానిసలుగా మారారు. వారిని అస్సాానికి రవాణా చేసిన పరిస్థితులు ఎంత ఘోరంగా ఉన్నాయంటే, ఆ ప్రయాణంలో సుమారు 10% మంది ప్రాణాలు కోల్పోయారు.{{citation needed|date=August 2014}} వలస ప్రభుత్వం గసగసాల (నల్లమందు) సాగుపై నిషేధం విధించి, [[నల్లమందు]] వ్యాపారంపై ఏకఛత్రాధిపత్యాన్ని సాధించింది.<ref>"During the 1840s and 1850s, the East India Company arranged to sell Bengal opium in Assam through government agents. This met with little success due to the abundance of the local supply. At this juncture, a British judge's suggestion was, 'Opium they should have, but to get it they should be made to work for it.' In 1861, a ban on local opium cultivation was instituted in Assam. Opium sales were henceforth to be a state monopoly." {{harvcol|Sharma|2009|p=1297}}</ref> === నిరసనలు మరియు తిరుగుబాట్లు === బ్రిటిష్ ఆక్రమణకు వ్యతిరేకంగా తక్షణ నిరసనలు, తిరుగుబాట్లు జరిగాయి. యాందబో సంధి జరిగిన రెండేళ్లకు, 1828లో [[గోంధర్ కొన్వర్]] బ్రిటిష్ వారికి వ్యతిరేకంగా తిరుగుబాటు చేశాడు, కానీ దానిని సులభంగా అణచివేశారు.{{citation needed|date=August 2014}} 1830లో [[ధనంజయ్ బుర్హాగోహైన్]], [[పియాలీ ఫుకాన్]], [[జియురామ్ మేధి]] తిరుగుబాటు చేశారు, వారికి మరణశిక్ష విధించబడింది.{{citation needed|date=August 2014}} [[1857 భారత సిపాయిల తిరుగుబాటు|1857 భారత తిరుగుబాటు]] సమయంలో అస్సాం ప్రజలు సహాయ నిరాకరణ రూపంలో ప్రతిఘటించారు. ఇందులో పాల్గొన్నందుకు [[మణిరామ్ దివాన్]], పియాలీ బారువాను ఉరితీశారు.{{citation needed|date=August 2014}} 1861లో నగావ్ రైతులు తమలపాకులు, వక్కలపై పన్నులను నిరసిస్తూ ''రైజ్ మెల్'' (ప్రజా అసెంబ్లీ) కోసం [[ఫులగురి ధావా|ఫులగురి వద్ద సమావేశమయ్యారు]].<ref>"In September 1861, nearly four thousand peasants in and around Phulaguri came down to the office of the district magistrate at Nowgong and waited upon a deputation to him with the object of presenting a memorandum to protest against government proposal to introduce License Act, Income Tax on betel nut etc." {{harvcol|Chattopadhyay|1991|p=817}}</ref> లెఫ్టినెంట్ సింగర్ అనే బ్రిటిష్ అధికారి రైతులతో ఘర్షణ పడి మరణించాడు, ఆ తర్వాత ఈ నిరసనలను తీవ్రంగా అణచివేశారు.<ref>"(T)he Lieutenant on duty, along with a large contingent of police force, ordered the peasants to disperse. Peasants defied the order which resulted in an encounter causing the death of a few peasants and also of the European lieutenant." {{harvcol|Chattopadhyay|1991|p=817}}</ref> == చీఫ్ కమిషనర్ ప్రావిన్స్ (1874–1905) == {{main|అస్సాం ప్రావిన్స్}} ఫిబ్రవరి 1874లో తేయాకు తోటల యజమానుల దీర్ఘకాలిక డిమాండ్ మేరకు అస్సాం ప్రాంతం, [[కాచర్]], [[గోపాల్‌పారా]] మరియు కొండ జిల్లాలను కలిపి ఒక ప్రత్యేక ప్రావిన్స్‌గా ఏర్పాటు చేశారు.<ref>{{harvcol|Hossain|2013|p=260}}</ref><ref>"The tea planters had long demanded the creation of an exclusive province to secure their own interests and the efficient use of state tools." {{harvcol|Hossain|2013|p=260}}</ref> దీనిని ''[[ఈశాన్య సరిహద్దు]]'' (నార్త్-ఈస్ట్ ఫ్రంటియర్) అని కూడా పిలిచేవారు. దీని హోదాను చీఫ్ కమిషనర్ ప్రావిన్స్‌గా పెంచారు. ఇది ఒక [[నాన్-రెగ్యులేషన్ ప్రావిన్స్]] కాగా దీని రాజధాని [[షిల్లాంగ్]] లో ఉంది. 1837లో బెంగాలీ భాషతో భర్తీ చేయబడిన అస్సామీ భాషను, తిరిగి బెంగాలీతో పాటు అధికారిక భాషగా పునరుద్ధరించారు. అదే ఏడాది సెప్టెంబరులో [[సిల్హెట్ డివిజన్|సిల్హెట్]] ప్రాంతాన్ని బెంగాల్ ప్రెసిడెన్సీ నుండి వేరు చేసి కొత్త ప్రావిన్స్‌కు చేర్చారు.<ref>"To make (the Province) financially viable, and to accede to demands from professional groups, (the colonial administration) decided in September 1874 to annex the Bengali-speaking and populous district of Sylhet."{{harvcol|Hossain|2013|p=260}}</ref> సిల్హెట్ ప్రజలు అస్సాంలో తమను చేర్చడాన్ని నిరసిస్తూ వైస్రాయ్‌కు ఒక మెమోరాండం సమర్పించారు.<ref>" A memorandum of protest against the transfer of Sylhet was submitted to the viceroy on 10 August 1874 by leaders of both the Hindu and Muslim communities." {{harvcol|Hossain|2013|p=261}}</ref> వైస్రాయ్ [[థామస్ బేరింగ్, నార్త్‌బ్రూక్ మొదటి అర్ల్|లార్డ్ నార్త్‌బ్రూక్]] సిల్హెట్‌ను సందర్శించి, విద్యా న్యాయపాలన బెంగాల్ నుండే కొనసాగుతుందని ప్రజలకు హామీ ఇవ్వడంతో నిరసనలు తగ్గాయి.<ref>"It was also decided that education and justice would be administered from Calcutta University and the Calcutta High Court respectively." {{harvcol|Hossain|2013|p=262}}</ref> అస్సాంలోని తేయాకు తోటలలో ఉపాధి అవకాశాలు, తమ ఉత్పత్తులకు మార్కెట్ లభిస్తుందని సిల్హెట్ ప్రజలు గ్రహించారు.<ref>"They could also see that the benefits conferred by the tea industry on the province would also prove profitable for them. For example, those who were literate were able to obtain numerous clerical and medical appointments in tea estates, and the demand for rice to feed the tea labourers noticeably augmented its price in Sylhet and Assam enabling the Zaminders (mostly Hindu) to dispose of their produce at a better price than would have been possible had they been obliged to export it to Bengal." {{harvcol|Hossain|2013|p=262}}</ref> కొత్త పరిపాలనా విభాగం వలసల విధానాన్ని ప్రోత్సహించింది: తోటల కోసం తేయాకు కార్మికులను, వ్యవసాయ విస్తరణ కోసం తూర్పు బెంగాల్ నుండి వ్యవసాయదారులను అస్సాంలోకి తీసుకువచ్చారు. ఈ ప్రక్రియలో ప్రజల చరిత్ర, సంస్కృతిని పరిగణనలోకి తీసుకోలేదు.<ref>"The administration of this new province adopted two major policies: first, it would ensure the smooth recruitment of tea labourers from outside and, secondly, it would oversee a policy of sponsored migration of Bengali peasants from East Bengal districts to the countryside of Sylhet and Assam to facilitate the expansion of agriculture. This was done under the slogan 'Grow more food'. Evidently, colonial officialdom did not consider historical or cultural contiguity when it declared Assam to be a new administrative province." {{harvcol|Hossain|2013|p=262}}</ref> కొత్త ప్రావిన్స్‌లో అస్సాంకు చెందిన ఐదు జిల్లాలు ([[ఉమ్మడి కామ్రూప్ జిల్లా|కామ్రూప్]], [[నగావ్]], [[దర్రాంగ్]], [[శివసాగర్]], [[లఖింపూర్ జిల్లా|లఖింపూర్]]), [[ఉమ్మడి గోపాల్‌పారా జిల్లా|గోపాల్‌పారా]], [[కాచర్]], కొండ జిల్లాలు ([[ఖాసీ-జైంతియా హిల్స్]], [[గారో హిల్స్]], [[నాగా హిల్స్ జిల్లా, బ్రిటిష్ ఇండియా|నాగా హిల్స్]]), మరియు [[సిల్హెట్ జిల్లా]] ఉన్నాయి. ఇది మొత్తం సుమారు 54,100 చదరపు మైళ్ల వైశాల్యాన్ని కలిగి ఉంది.<ref>[https://www.timesofassam.com/articles/the-assam-legislative-assembly-and-the-prime-minister/ అస్సాం శాసనసభ]</ref> 1889లో [[దిగ్‌బోయ్]] వద్ద చమురు కనుగొనబడింది, ఇది చమురు పరిశ్రమ అభివృద్ధికి దారితీసింది. ఈ కాలంలో నగావ్‌లో ఆకలి చావులు సంభవించాయి, స్థానిక జనాభా తగ్గింది. అయితే వలస కార్మికుల రాక వల్ల ఆ జనాభా లోటు భర్తీ చేయబడింది. వలసవాదం బలంగా నాటుకుంది. తేయాకు, చమురు, బొగ్గు గనుల పరిశ్రమలు వ్యవసాయ రంగంపై తీవ్ర ఒత్తిడిని తెచ్చాయి. నల్లమందు ఏకఛత్రాధిపత్యం, వడ్డీ వ్యాపారుల దోపిడీతో నలిగిపోయిన రైతులు మళ్లీ తిరుగుబాటు చేశారు. పన్నులు చెల్లించకూడదని అనేక ''రైజ్ మెల్స్'' నిర్ణయించాయి. ఈ నిరసనలు 1894లో [[పథారుఘాట్]] వద్ద నిరసనకారులపై జరిగిన బయోనెట్ దాడికి దారితీశాయి. ఈ ఘర్షణలో కనీసం 15 మంది మరణించారు. ఆ తర్వాతి కాలంలో గ్రామస్థులను హింసించారు, వారి ఆస్తులను ధ్వంసం చేశారు లేదా లూటీ చేశారు. 1903లో మాణిక్ చంద్ర బారువా మొదటి కార్యదర్శిగా అస్సాం అసోసియేషన్ ఏర్పాటైంది. == లెఫ్టినెంట్ గవర్నర్ పాలనలో తూర్పు బెంగాల్ మరియు అస్సాం (1906–1912) == [[File:1907-east-bengal-assam3.jpg|thumb|250px]] {{main|తూర్పు బెంగాల్ మరియు అస్సాం}} [[1905 బెంగాల్ విభజన|బెంగాల్ విభజించబడింది]] మరియు తూర్పు బెంగాల్ ప్రాంతాన్ని చీఫ్ కమిషనర్ ప్రావిన్స్ అయిన అస్సాంతో కలిపి [[తూర్పు బెంగాల్ మరియు అస్సాం]]గా ఏర్పాటు చేశారు. లెఫ్టినెంట్ గవర్నర్ పాలనలోని ఈ కొత్త ప్రాంతానికి [[ఢాకా]] రాజధానిగా మారింది. ఈ ప్రావిన్స్‌కు 15 మంది సభ్యులతో కూడిన శాసన మండలి ఉండేది, అందులో అస్సాంకు రెండు స్థానాలు కేటాయించారు. ఈ స్థానాల సభ్యులను ప్రభుత్వ సంస్థల సమూహాలు ప్రతిపాదించేవి (ఎన్నుకునేవారు కాదు). బెంగాల్ విభజనను బెంగాల్‌లో తీవ్రంగా నిరసించారు, అస్సాం ప్రజలు కూడా దీని పట్ల సంతోషంగా లేరు. విభజనకు వ్యతిరేక ఉద్యమాన్ని [[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్]] సమన్వయం చేసింది. ఆ సమయంలో కాంగ్రెస్ అధ్యక్షుడిగా సర్ [[హెన్రీ జాన్ స్టెడ్‌మన్ కాటన్]] ఉన్నారు, ఈయన 1902లో పదవీ విరమణ చేసే వరకు అస్సాం చీఫ్ కమిషనర్‌గా పనిచేశారు. ఈ విభజన 1911లో ఇంపీరియల్ డిక్రీ ద్వారా రద్దు చేయబడింది, దీనిని చక్రవర్తి [[ఢిల్లీ దర్బార్]] లో ప్రకటించారు. ఈ కాలంలోని [[స్వదేశీ ఉద్యమం]] (1905-1908) ప్రభావం అస్సాంలో పెద్దగా కనిపించలేదు, అయినప్పటికీ ఇది అంబికాగిరి రాయ్‌చౌదరి వంటి కొందరిని ప్రభావితం చేసింది. 1905 నుండి తూర్పు బెంగాల్ రైతులు వ్యవసాయ ఉత్పత్తిని పెంచడానికి వలస ప్రభుత్వ ప్రోత్సాహంతో [[బ్రహ్మపుత్ర నది|బ్రహ్మపుత్ర]] లోయలోని నదీ తీర ప్రాంతాలలో (చార్) స్థిరపడటం ప్రారంభించారు. 1905 మరియు 1921 మధ్య, తూర్పు బెంగాల్ నుండి వచ్చిన వలస జనాభా నాలుగు రెట్లు పెరిగింది. ఈ వలసలు వలసరాజ్యాల అనంతర కాలంలోనూ కొనసాగి, 1979 నాటి [[అస్సాం ఉద్యమం]] (అస్సాం అజిటేషన్) కు దారితీశాయి. == అస్సాం ప్రావిన్స్ (1912–1947) == === అస్సాం లెజిస్లేటివ్ కౌన్సిల్ (1912–1920) === [[File:AssamProvince1936_Map.png|thumb|250px]] పరిపాలనా విభాగం మళ్లీ చీఫ్ కమిషనర్ ప్రావిన్స్‌గా (అస్సాం మరియు సిల్హెట్) మార్చబడింది,<ref>{{harv|Imperial Gazetteer of India|1931|p=32}}</ref> లెజిస్లేటివ్ కౌన్సిల్ (శాసన మండలి) జోడించబడి [[అస్సాం ప్రావిన్స్]] సృష్టించబడింది. ఈ కౌన్సిల్‌లో 25 మంది సభ్యులు ఉండేవారు, అందులో చీఫ్ కమిషనర్ మరియు నామినేట్ చేయబడిన 13 మంది సభ్యులు ప్రధాన భాగంగా ఉండేవారు. మిగిలిన 12 మంది సభ్యులను మునిసిపాలిటీలు, స్థానిక బోర్డులు, భూస్వాములు, తేయాకు తోటల యజమానులు మరియు ముస్లింల వంటి స్థానిక ప్రభుత్వ సంస్థలు ఎన్నుకునేవి. అస్సాం [[సహాయ నిరాకరణ ఉద్యమం (1919–22)|సహాయ నిరాకరణ ఉద్యమం]] లో భాగస్వామి కావడంతో, అస్సాం అసోసియేషన్ 1920-21లో అస్సాం ప్రదేశ్ కాంగ్రెస్ కమిటీగా (ఆల్ ఇండియా కాంగ్రెస్ కమిటీలో ఐదు స్థానాలతో) రూపాంతరం చెందింది.<ref>"After the formation of a few district Congress Committees, the Assam provincial Congress Committee was constituted in June, 1921. By then the Assam Association had fully assimilated itself with the Congress." {{harvcol|Saikia|1985|p=397}}</ref> === ద్వంద్వ పాలన (1921–1937) === [[భారత ప్రభుత్వ చట్టం 1919]] ప్రకారం అస్సాం లెజిస్లేటివ్ కౌన్సిల్ సభ్యుల సంఖ్యను 53కి పెంచారు, అందులో 33 మంది ప్రత్యేక నియోజకవర్గాల నుండి ఎన్నికయ్యారు. కౌన్సిల్ అధికారాలు కూడా పెంచబడ్డాయి; కానీ ఆచరణలో యూరోపియన్లు, నామినేటెడ్ సభ్యులతో కూడిన అధికారిక సమూహమే ఎక్కువ ప్రభావాన్ని కలిగి ఉండేది. [[మహమ్మద్ సాదుల్లా|సయ్యద్ మహమ్మద్ సాదుల్లా]] 1924 నుండి 1929 వరకు విద్యా మరియు వ్యవసాయ శాఖ మంత్రిగా పనిచేశారు. ఆ తర్వాత ఆయన అస్సాం గవర్నర్ ఎగ్జిక్యూటివ్ కౌన్సిల్ సభ్యుడిగా నియమితులై, 1929 నుండి 1930 వరకు లా అండ్ ఆర్డర్, పబ్లిక్ వర్క్స్ శాఖలను, 1930 నుండి 1934 వరకు ఫైనాన్స్, లా అండ్ ఆర్డర్ శాఖలను నిర్వహించారు. === అస్సాం లెజిస్లేటివ్ అసెంబ్లీ (1937–1947) === [[భారత ప్రభుత్వ చట్టం 1935]] ప్రకారం, కౌన్సిల్ 108 మంది సభ్యుల అసెంబ్లీగా విస్తరించబడింది మరియు దీనికి మరిన్ని అధికారాలు ఇవ్వబడ్డాయి. ఈ కాలంలో [[గోపీనాథ్ బోర్డోలోయ్]] మరియు [[మహమ్మద్ సాదుల్లా]] రాజకీయంగా ఎదిగారు, అధికారం మరియు ప్రభావం కోసం వారి మధ్య పోటీ నెలకొంది. == గమనికలు == {{reflist|2}} == మూలాలు == {{refbegin}} * {{cite book |last=Bannerje |first=A C |editor-first=H K |editor-last=Barpujari |title=The Comprehensive History of Assam: Modern Period |publisher=Publication Board, Assam |place=Guwahati |year=1992 |pages=1–43 |chapter=Chapter 1: The New Regime, 1826-31 |volume=IV}} * {{Citation |last=Baruah |first=S. L. |year=1993 |title=Last Days of Ahom Monarchy |place=New Delhi}} * {{Citation |last=Gait |first=Edward A |year=1906 |title=A History of Assam |place=Calcutta}} * {{Cite journal| last = Chattopadhyay| first=Ramkrishna| title = Colonisation of Assam and Phulaguri Peasant Uprising (1861): Summary| journal= Proceedings of the Indian History Congress| volume=52 | year=1991| pages= 817–818| jstor=44142714}} * {{Citation |last=Guha |first=Amalendu |year=1977 |title=Planter-Raj to Swaraj |place=Delhi}} * {{Cite journal| last = Hossain| first=Ashfaque| title = The Making and Unmaking of Assam-Bengal Borders and the Sylhet Referendum| journal= Modern Asian Studies| volume=47 |number=1 | year=2013| pages= 250–287| jstor=23359785| doi=10.1017/S0026749X1200056X| s2cid=145546471}} * {{Cite journal| last = Saikia| first=Rajendranath| title = Assam Association as the Forerunner of Congress Movement| journal= Proceedings of the Indian History Congress| volume=46 | year=1985| pages= 393–399| jstor=44141379}} * {{Cite journal| last = Sharma| first=Jayeeta| title = 'Lazy' Natives, Coolie Labour, and the Assam Tea Industry| journal= Proceedings of the Indian History Congress| volume=43 |number=6 | year=2009| pages= 1287–1324| jstor=40285014}} * {{Citation |last=Sharma |first=Jayeeta |year=2011 |title=Empire's Garden: Assam and the Making of India |publisher=Duke University Press |place=Durham and London}} * {{cite map |publisher=Imperial Gazetteer of India |title=Assam with Bhutan |year=1931 |url=https://dsal.uchicago.edu/reference/gaz_atlas_1931/pager.php?object=39 |page=32 |access-date=February 5, 2013 |ref={{harvid|Imperial Gazetteer of India|1931}}}} {{refend}} {{Assam}} [[Category:అస్సాం చరిత్ర]] [[Category:బ్రిటిష్ ఇండియా విభాగాలు]] [[Category:1826 స్థాపనలు]] [[Category:1947 రద్దులు]] cz2cime6itbp05t2d30hm1ea23dzxyd 4908554 4908534 2026-07-20T01:24:22Z ఉదయ్ కిరణ్ 124579 4908554 wikitext text/x-wiki {{short description|అస్సాం బ్రిటిష్ పాలనలో ఉన్న కాలం}} [[File:1776 Rennell - Dury Wall Map of Bihar and Bengal, India - Geographicus - BaharBengal-dury-1776.jpg|thumb|260px|right|{{center|[[జేమ్స్ రెన్నెల్]] 1776 నాటి మ్యాప్, 1824కు ముందు బ్రిటిష్ నియంత్రణలో ఉన్న ప్రాంతాల తూర్పు సరిహద్దును చూపిస్తుంది}}]] '''అస్సాంలో బ్రిటిష్ పాలన''' యాందబో సంధి తర్వాత ప్రారంభమైంది. ఈ సంధి ప్రకారం బర్మా [[అహోం రాజ్యం]]పై తన నియంత్రణను వదులుకుంది, బ్రిటిష్ వారు దానిని తమ రక్షణ ప్రాంతంగా (ప్రొటెక్టరేట్) మార్చుకున్నారు. 1833లో బ్రిటిష్ వారి విలీనంతో ఈ రాజ్యం ముగిసింది. ఈ ప్రాంతంలోని ఇతర విలీన ప్రాంతాలు ఒక అస్సాం ప్రావిన్స్‌గా ఏకీకృతం చేయబడి, 1947లో భారత స్వాతంత్ర్యం వచ్చే వరకు బ్రిటిష్ గవర్నర్ ద్వారా పాలించబడ్డాయి. == అస్సాం బ్రిటిష్ విలీనం == {{main|అస్సాం బ్రిటిష్ విలీనం}} 1765లో [[మొఘల్ సామ్రాజ్యం|మొఘల్ చక్రవర్తి]] నుండి బ్రిటిష్ వారు [[బెంగాల్ ప్రెసిడెన్సీ]] కోసం దివానీ హక్కులను పొందిన తర్వాత, ఉమ్మడి గోపాల్‌పారా జిల్లాగా పిలువబడే ప్రాంతం బ్రిటిష్ పాలనలోకి వచ్చింది. ఈ ప్రాంతంపై స్థానిక తెగల ప్రభావం కారణంగా ధుబ్రీ, నగేష్వరీ, గోపాల్‌పారా, కరైబారి పోలీస్ స్టేషన్లను (ఠానాలు) జనవరి 1822లో "రంగ్‌పూర్ ఈశాన్య భాగాలు" (ఈ రంగ్‌పూర్ దిగువ అస్సాంలో, ప్రస్తుత బంగ్లాదేశ్‌లో ఉంది) అనే ప్రత్యేక పరిపాలనా విభాగం కింద ఉంచారు.<ref>{{harv|Bannerje|1992|pp=4–5}}</ref> 1824లో [[మొదటి ఆంగ్లో-బర్మీస్ యుద్ధం]] ప్రారంభమైంది. మార్చి 28 నాటికి బ్రిటిష్ వారు [[గువహాటి]]ని ఆక్రమించారు. [[దర్రాంగ్ జిల్లా|దర్రాంగ్]] రాజా (అహోం రాజ్యానికి సామంత రాజు), కొందరు చిన్న నాయకులు బ్రిటిష్ వారికి లొంగిపోయారు. బ్రిటిష్ వారు అక్టోబర్ 1824 నాటికి ప్రాథమిక పరిపాలనా ఏర్పాట్లను చేశారు.<ref>{{harv|Bannerje|1992|pp=5–6}}</ref> బర్మా ఆక్రమణదారులు జనవరి 1825లో అహోం రాజధాని రంగ్‌పూర్ నుండి వెనక్కి తగ్గారు. దీనితో బ్రహ్మపుత్ర లోయ దాదాపు పూర్తిగా బ్రిటిష్ వారి చేతుల్లోకి వచ్చింది.<ref>{{harv|Bannerje|1992|p=7}}</ref> బర్మీయులకు వ్యతిరేకంగా జరిగిన యుద్ధంలో అహోం రాజులు బ్రిటిష్ వారికి సహాయం చేయలేదు. 1828లో, రాజు గోవింద చంద్ర పీఠంపై ఉన్నప్పుడు చంపబడిన తర్వాత కచారి రాజ్యం [[రాజ్యసంక్రమణ సిద్ధాంతం]] (డాక్ట్రిన్ ఆఫ్ లాప్స్) కింద విలీనం చేయబడింది. 1832లో [[ఖాసీ హిల్స్|ఖాసీ]] రాజు లొంగిపోయాడు, బ్రిటిష్ వారు [[జైంతియా రాజ్యం]] పాలకుడిపై తమ ప్రభావాన్ని పెంచుకున్నారు. 1833లో ఎగువ అస్సాం పూర్వపు అహోం పాలకుడు పురందర్ సింఘా ఆధ్వర్యంలో బ్రిటిష్ రక్షణ ప్రాంతంగా మారింది, కానీ 1838లో ఈ ప్రాంతం అధికారికంగా బ్రిటిష్ సామ్రాజ్యంలో విలీనమైంది. బ్రిటిష్ వారు 1839లో తూర్పున ఉన్న మతక్ రాజ్యాన్ని, ఆంగ్లో-భూటాన్ యుద్ధం తర్వాత 1865లో తూర్పు దూయార్స్ ప్రాంతాన్ని విలీనం చేసుకున్నారు. == బెంగాల్ ప్రెసిడెన్సీ (1826–1873) == అస్సాం ప్రారంభంలో బెంగాల్ ప్రెసిడెన్సీలో ఒక భాగంగా చేర్చబడింది. ఎగువ అస్సాం విలీనానికి కారణం 1837లో [[అస్సాం టీ|తేయాకు]] విజయవంతమైన ఉత్పత్తి, 1839లో అస్సాం కంపెనీ ప్రారంభం కావడం.{{Citation needed|date=April 2024}} === ప్లాంటర్ రాజ్ === 1838 నాటి వేస్ట్‌ల్యాండ్ నిబంధనల ప్రకారం, స్థానికులు తోటలను ప్రారంభించడం దాదాపు అసాధ్యంగా మారింది.{{citation needed|date=August 2014}} 1854లో నిబంధనల సరళీకరణ తర్వాత, భూమి కోసం విపరీతమైన పోటీ (ల్యాండ్ రష్) ఏర్పడింది.{{citation needed|date=August 2014}} తేయాకు సాగు కోసం అంతకుముందు దిగుమతి చేసుకున్న చైనా సిబ్బంది 1843లో అస్సాం నుండి వెళ్లిపోయారు. ఆ తర్వాత తేయాకు తోటలను కేవలం స్థానిక కార్మికులు, ప్రధానంగా బోడో-కచారి తెగలకు చెందినవారు మాత్రమే చూసుకోవడం ప్రారంభించారు.<ref>" During the 1840s and 1850s, alongside the Chinese and the Nagas, the Assam Company tried its best to recruit from amongst other local groups in Upper Assam." {{harvcol|Sharma|2009|p=1293}} " Assamese elites played a key role in helping the tea industry identify Kacharis as potential labour." {{harvcol|Sharma|2009|p=1300}}</ref> 1859 నుండి తేయాకు తోటల కోసం మధ్య భారతదేశం నుండి కార్మికులను దిగుమతి చేసుకున్నారు. రద్దు చేయలేని ఒప్పందం ఆధారంగా తెచ్చిన ఈ కార్మికులు దాదాపు బానిసలుగా మారారు. వారిని అస్సాానికి రవాణా చేసిన పరిస్థితులు ఎంత ఘోరంగా ఉన్నాయంటే, ఆ ప్రయాణంలో సుమారు 10% మంది ప్రాణాలు కోల్పోయారు.{{citation needed|date=August 2014}} వలస ప్రభుత్వం గసగసాల (నల్లమందు) సాగుపై నిషేధం విధించి, [[నల్లమందు]] వ్యాపారంపై ఏకఛత్రాధిపత్యాన్ని సాధించింది.<ref>"During the 1840s and 1850s, the East India Company arranged to sell Bengal opium in Assam through government agents. This met with little success due to the abundance of the local supply. At this juncture, a British judge's suggestion was, 'Opium they should have, but to get it they should be made to work for it.' In 1861, a ban on local opium cultivation was instituted in Assam. Opium sales were henceforth to be a state monopoly." {{harvcol|Sharma|2009|p=1297}}</ref> === నిరసనలు మరియు తిరుగుబాట్లు === బ్రిటిష్ ఆక్రమణకు వ్యతిరేకంగా తక్షణ నిరసనలు, తిరుగుబాట్లు జరిగాయి. యాందబో సంధి జరిగిన రెండేళ్లకు, 1828లో [[గోంధర్ కొన్వర్]] బ్రిటిష్ వారికి వ్యతిరేకంగా తిరుగుబాటు చేశాడు, కానీ దానిని సులభంగా అణచివేశారు.{{citation needed|date=August 2014}} 1830లో ధనంజయ్ బుర్హాగోహైన్, పియాలీ ఫుకాన్, జియురామ్ మేధి తిరుగుబాటు చేశారు, వారికి మరణశిక్ష విధించబడింది.{{citation needed|date=August 2014}} 1857 భారత తిరుగుబాటు సమయంలో అస్సాం ప్రజలు సహాయ నిరాకరణ రూపంలో ప్రతిఘటించారు. ఇందులో పాల్గొన్నందుకు మణిరామ్ దివాన్, పియాలీ బారువాను ఉరితీశారు.{{citation needed|date=August 2014}} 1861లో నగావ్ రైతులు తమలపాకులు, వక్కలపై పన్నులను నిరసిస్తూ ''రైజ్ మెల్'' (ప్రజా అసెంబ్లీ) కోసం ఫులగురి వద్ద సమావేశమయ్యారు.<ref>"In September 1861, nearly four thousand peasants in and around Phulaguri came down to the office of the district magistrate at Nowgong and waited upon a deputation to him with the object of presenting a memorandum to protest against government proposal to introduce License Act, Income Tax on betel nut etc." {{harvcol|Chattopadhyay|1991|p=817}}</ref> లెఫ్టినెంట్ సింగర్ అనే బ్రిటిష్ అధికారి రైతులతో ఘర్షణ పడి మరణించాడు, ఆ తర్వాత ఈ నిరసనలను తీవ్రంగా అణచివేశారు.<ref>"(T)he Lieutenant on duty, along with a large contingent of police force, ordered the peasants to disperse. Peasants defied the order which resulted in an encounter causing the death of a few peasants and also of the European lieutenant." {{harvcol|Chattopadhyay|1991|p=817}}</ref> == చీఫ్ కమిషనర్ ప్రావిన్స్ (1874–1905) == {{main|అస్సాం ప్రావిన్స్}} ఫిబ్రవరి 1874లో తేయాకు తోటల యజమానుల దీర్ఘకాలిక డిమాండ్ మేరకు అస్సాం ప్రాంతం, కాచర్, గోపాల్‌పారా మరియు కొండ జిల్లాలను కలిపి ఒక ప్రత్యేక ప్రావిన్స్‌గా ఏర్పాటు చేశారు.<ref>{{harvcol|Hossain|2013|p=260}}</ref><ref>"The tea planters had long demanded the creation of an exclusive province to secure their own interests and the efficient use of state tools." {{harvcol|Hossain|2013|p=260}}</ref> దీనిని ''ఈశాన్య సరిహద్దు'' (నార్త్-ఈస్ట్ ఫ్రంటియర్) అని కూడా పిలిచేవారు. దీని హోదాను చీఫ్ కమిషనర్ ప్రావిన్స్‌గా పెంచారు. ఇది ఒక నాన్-రెగ్యులేషన్ ప్రావిన్స్ కాగా దీని రాజధాని [[షిల్లాంగ్]] లో ఉంది. 1837లో బెంగాలీ భాషతో భర్తీ చేయబడిన అస్సామీ భాషను, తిరిగి బెంగాలీతో పాటు అధికారిక భాషగా పునరుద్ధరించారు. అదే ఏడాది సెప్టెంబరులో సిల్హెట్ ప్రాంతాన్ని బెంగాల్ ప్రెసిడెన్సీ నుండి వేరు చేసి కొత్త ప్రావిన్స్‌కు చేర్చారు.<ref>"To make (the Province) financially viable, and to accede to demands from professional groups, (the colonial administration) decided in September 1874 to annex the Bengali-speaking and populous district of Sylhet."{{harvcol|Hossain|2013|p=260}}</ref> సిల్హెట్ ప్రజలు అస్సాంలో తమను చేర్చడాన్ని నిరసిస్తూ వైస్రాయ్‌కు ఒక మెమోరాండం సమర్పించారు.<ref>" A memorandum of protest against the transfer of Sylhet was submitted to the viceroy on 10 August 1874 by leaders of both the Hindu and Muslim communities." {{harvcol|Hossain|2013|p=261}}</ref> వైస్రాయ్ లార్డ్ నార్త్‌బ్రూక్ సిల్హెట్‌ను సందర్శించి, విద్యా న్యాయపాలన బెంగాల్ నుండే కొనసాగుతుందని ప్రజలకు హామీ ఇవ్వడంతో నిరసనలు తగ్గాయి.<ref>"It was also decided that education and justice would be administered from Calcutta University and the Calcutta High Court respectively." {{harvcol|Hossain|2013|p=262}}</ref> అస్సాంలోని తేయాకు తోటలలో ఉపాధి అవకాశాలు, తమ ఉత్పత్తులకు మార్కెట్ లభిస్తుందని సిల్హెట్ ప్రజలు గ్రహించారు.<ref>"They could also see that the benefits conferred by the tea industry on the province would also prove profitable for them. For example, those who were literate were able to obtain numerous clerical and medical appointments in tea estates, and the demand for rice to feed the tea labourers noticeably augmented its price in Sylhet and Assam enabling the Zaminders (mostly Hindu) to dispose of their produce at a better price than would have been possible had they been obliged to export it to Bengal." {{harvcol|Hossain|2013|p=262}}</ref> కొత్త పరిపాలనా విభాగం వలసల విధానాన్ని ప్రోత్సహించింది: తోటల కోసం తేయాకు కార్మికులను, వ్యవసాయ విస్తరణ కోసం తూర్పు బెంగాల్ నుండి వ్యవసాయదారులను అస్సాంలోకి తీసుకువచ్చారు. ఈ ప్రక్రియలో ప్రజల చరిత్ర, సంస్కృతిని పరిగణనలోకి తీసుకోలేదు.<ref>"The administration of this new province adopted two major policies: first, it would ensure the smooth recruitment of tea labourers from outside and, secondly, it would oversee a policy of sponsored migration of Bengali peasants from East Bengal districts to the countryside of Sylhet and Assam to facilitate the expansion of agriculture. This was done under the slogan 'Grow more food'. Evidently, colonial officialdom did not consider historical or cultural contiguity when it declared Assam to be a new administrative province." {{harvcol|Hossain|2013|p=262}}</ref> కొత్త ప్రావిన్స్‌లో అస్సాంకు చెందిన ఐదు జిల్లాలు (కామ్రూప్, నగావ్, దర్రాంగ్, [[శివసాగర్]], [[లఖింపూర్ జిల్లా|లఖింపూర్]]), గోపాల్‌పారా, కాచర్, కొండ జిల్లాలు (ఖాసీ-జైంతియా హిల్స్, గారో హిల్స్, నాగా హిల్స్), మరియు సిల్హెట్ జిల్లా ఉన్నాయి. ఇది మొత్తం సుమారు 54,100 చదరపు మైళ్ల వైశాల్యాన్ని కలిగి ఉంది.<ref>[https://www.timesofassam.com/articles/the-assam-legislative-assembly-and-the-prime-minister/ అస్సాం శాసనసభ]</ref> 1889లో దిగ్‌బోయ్ వద్ద చమురు కనుగొనబడింది, ఇది చమురు పరిశ్రమ అభివృద్ధికి దారితీసింది. ఈ కాలంలో నగావ్‌లో ఆకలి చావులు సంభవించాయి, స్థానిక జనాభా తగ్గింది. అయితే వలస కార్మికుల రాక వల్ల ఆ జనాభా లోటు భర్తీ చేయబడింది. వలసవాదం బలంగా నాటుకుంది. తేయాకు, చమురు, బొగ్గు గనుల పరిశ్రమలు వ్యవసాయ రంగంపై తీవ్ర ఒత్తిడిని తెచ్చాయి. నల్లమందు ఏకఛత్రాధిపత్యం, వడ్డీ వ్యాపారుల దోపిడీతో నలిగిపోయిన రైతులు మళ్లీ తిరుగుబాటు చేశారు. పన్నులు చెల్లించకూడదని అనేక ''రైజ్ మెల్స్'' నిర్ణయించాయి. ఈ నిరసనలు 1894లో పథారుఘాట్ వద్ద నిరసనకారులపై జరిగిన బయోనెట్ దాడికి దారితీశాయి. ఈ ఘర్షణలో కనీసం 15 మంది మరణించారు. ఆ తర్వాతి కాలంలో గ్రామస్థులను హింసించారు, వారి ఆస్తులను ధ్వంసం చేశారు లేదా లూటీ చేశారు. 1903లో మాణిక్ చంద్ర బారువా మొదటి కార్యదర్శిగా అస్సాం అసోసియేషన్ ఏర్పాటైంది. == లెఫ్టినెంట్ గవర్నర్ పాలనలో తూర్పు బెంగాల్ మరియు అస్సాం (1906–1912) == [[File:1907-east-bengal-assam3.jpg|thumb|250px]] {{main|తూర్పు బెంగాల్ మరియు అస్సాం}} బెంగాల్ విభజించబడింది మరియు తూర్పు బెంగాల్ ప్రాంతాన్ని చీఫ్ కమిషనర్ ప్రావిన్స్ అయిన అస్సాంతో కలిపి తూర్పు బెంగాల్ మరియు అస్సాంగా ఏర్పాటు చేశారు. లెఫ్టినెంట్ గవర్నర్ పాలనలోని ఈ కొత్త ప్రాంతానికి [[ఢాకా]] రాజధానిగా మారింది. ఈ ప్రావిన్స్‌కు 15 మంది సభ్యులతో కూడిన శాసన మండలి ఉండేది, అందులో అస్సాంకు రెండు స్థానాలు కేటాయించారు. ఈ స్థానాల సభ్యులను ప్రభుత్వ సంస్థల సమూహాలు ప్రతిపాదించేవి (ఎన్నుకునేవారు కాదు). బెంగాల్ విభజనను బెంగాల్‌లో తీవ్రంగా నిరసించారు, అస్సాం ప్రజలు కూడా దీని పట్ల సంతోషంగా లేరు. విభజనకు వ్యతిరేక ఉద్యమాన్ని [[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్]] సమన్వయం చేసింది. ఆ సమయంలో కాంగ్రెస్ అధ్యక్షుడిగా సర్ హెన్రీ జాన్ స్టెడ్‌మన్ కాటన్ ఉన్నారు, ఈయన 1902లో పదవీ విరమణ చేసే వరకు అస్సాం చీఫ్ కమిషనర్‌గా పనిచేశారు. ఈ విభజన 1911లో ఇంపీరియల్ డిక్రీ ద్వారా రద్దు చేయబడింది, దీనిని చక్రవర్తి ఢిల్లీ దర్బార్ లో ప్రకటించారు. ఈ కాలంలోని [[స్వదేశీ ఉద్యమం]] (1905-1908) ప్రభావం అస్సాంలో పెద్దగా కనిపించలేదు, అయినప్పటికీ ఇది అంబికాగిరి రాయ్‌చౌదరి వంటి కొందరిని ప్రభావితం చేసింది. 1905 నుండి తూర్పు బెంగాల్ రైతులు వ్యవసాయ ఉత్పత్తిని పెంచడానికి వలస ప్రభుత్వ ప్రోత్సాహంతో బ్రహ్మపుత్ర లోయలోని నదీ తీర ప్రాంతాలలో (చార్) స్థిరపడటం ప్రారంభించారు. 1905 మరియు 1921 మధ్య, తూర్పు బెంగాల్ నుండి వచ్చిన వలస జనాభా నాలుగు రెట్లు పెరిగింది. ఈ వలసలు వలసరాజ్యాల అనంతర కాలంలోనూ కొనసాగి, 1979 నాటి అస్సాం ఉద్యమం (అస్సాం అజిటేషన్) కు దారితీశాయి. == అస్సాం ప్రావిన్స్ (1912–1947) == === అస్సాం లెజిస్లేటివ్ కౌన్సిల్ (1912–1920) === [[File:AssamProvince1936_Map.png|thumb|250px]] పరిపాలనా విభాగం మళ్లీ చీఫ్ కమిషనర్ ప్రావిన్స్‌గా (అస్సాం మరియు సిల్హెట్) మార్చబడింది,<ref>{{harv|Imperial Gazetteer of India|1931|p=32}}</ref> లెజిస్లేటివ్ కౌన్సిల్ (శాసన మండలి) జోడించబడి అస్సాం ప్రావిన్స్ సృష్టించబడింది. ఈ కౌన్సిల్‌లో 25 మంది సభ్యులు ఉండేవారు, అందులో చీఫ్ కమిషనర్ మరియు నామినేట్ చేయబడిన 13 మంది సభ్యులు ప్రధాన భాగంగా ఉండేవారు. మిగిలిన 12 మంది సభ్యులను మునిసిపాలిటీలు, స్థానిక బోర్డులు, భూస్వాములు, తేయాకు తోటల యజమానులు మరియు ముస్లింల వంటి స్థానిక ప్రభుత్వ సంస్థలు ఎన్నుకునేవి. అస్సాం సహాయ నిరాకరణ ఉద్యమం లో భాగస్వామి కావడంతో, అస్సాం అసోసియేషన్ 1920-21లో అస్సాం ప్రదేశ్ కాంగ్రెస్ కమిటీగా (ఆల్ ఇండియా కాంగ్రెస్ కమిటీలో ఐదు స్థానాలతో) రూపాంతరం చెందింది.<ref>"After the formation of a few district Congress Committees, the Assam provincial Congress Committee was constituted in June, 1921. By then the Assam Association had fully assimilated itself with the Congress." {{harvcol|Saikia|1985|p=397}}</ref> === ద్వంద్వ పాలన (1921–1937) === [[భారత ప్రభుత్వ చట్టం 1919]] ప్రకారం అస్సాం లెజిస్లేటివ్ కౌన్సిల్ సభ్యుల సంఖ్యను 53కి పెంచారు, అందులో 33 మంది ప్రత్యేక నియోజకవర్గాల నుండి ఎన్నికయ్యారు. కౌన్సిల్ అధికారాలు కూడా పెంచబడ్డాయి; కానీ ఆచరణలో యూరోపియన్లు, నామినేటెడ్ సభ్యులతో కూడిన అధికారిక సమూహమే ఎక్కువ ప్రభావాన్ని కలిగి ఉండేది. సయ్యద్ మహమ్మద్ సాదుల్లా 1924 నుండి 1929 వరకు విద్యా మరియు వ్యవసాయ శాఖ మంత్రిగా పనిచేశారు. ఆ తర్వాత ఆయన అస్సాం గవర్నర్ ఎగ్జిక్యూటివ్ కౌన్సిల్ సభ్యుడిగా నియమితులై, 1929 నుండి 1930 వరకు లా అండ్ ఆర్డర్, పబ్లిక్ వర్క్స్ శాఖలను, 1930 నుండి 1934 వరకు ఫైనాన్స్, లా అండ్ ఆర్డర్ శాఖలను నిర్వహించారు. === అస్సాం లెజిస్లేటివ్ అసెంబ్లీ (1937–1947) === భారత ప్రభుత్వ చట్టం 1935 ప్రకారం, కౌన్సిల్ 108 మంది సభ్యుల అసెంబ్లీగా విస్తరించబడింది మరియు దీనికి మరిన్ని అధికారాలు ఇవ్వబడ్డాయి. ఈ కాలంలో గోపీనాథ్ బోర్డోలోయ్ మరియు మహమ్మద్ సాదుల్లా రాజకీయంగా ఎదిగారు, అధికారం మరియు ప్రభావం కోసం వారి మధ్య పోటీ నెలకొంది. == గమనికలు == {{reflist|2}} == మూలాలు == {{refbegin}} * {{cite book |last=Bannerje |first=A C |editor-first=H K |editor-last=Barpujari |title=The Comprehensive History of Assam: Modern Period |publisher=Publication Board, Assam |place=Guwahati |year=1992 |pages=1–43 |chapter=Chapter 1: The New Regime, 1826-31 |volume=IV}} * {{Citation |last=Baruah |first=S. L. |year=1993 |title=Last Days of Ahom Monarchy |place=New Delhi}} * {{Citation |last=Gait |first=Edward A |year=1906 |title=A History of Assam |place=Calcutta}} * {{Cite journal| last = Chattopadhyay| first=Ramkrishna| title = Colonisation of Assam and Phulaguri Peasant Uprising (1861): Summary| journal= Proceedings of the Indian History Congress| volume=52 | year=1991| pages= 817–818| jstor=44142714}} * {{Citation |last=Guha |first=Amalendu |year=1977 |title=Planter-Raj to Swaraj |place=Delhi}} * {{Cite journal| last = Hossain| first=Ashfaque| title = The Making and Unmaking of Assam-Bengal Borders and the Sylhet Referendum| journal= Modern Asian Studies| volume=47 |number=1 | year=2013| pages= 250–287| jstor=23359785| doi=10.1017/S0026749X1200056X| s2cid=145546471}} * {{Cite journal| last = Saikia| first=Rajendranath| title = Assam Association as the Forerunner of Congress Movement| journal= Proceedings of the Indian History Congress| volume=46 | year=1985| pages= 393–399| jstor=44141379}} * {{Cite journal| last = Sharma| first=Jayeeta| title = 'Lazy' Natives, Coolie Labour, and the Assam Tea Industry| journal= Proceedings of the Indian History Congress| volume=43 |number=6 | year=2009| pages= 1287–1324| jstor=40285014}} * {{Citation |last=Sharma |first=Jayeeta |year=2011 |title=Empire's Garden: Assam and the Making of India |publisher=Duke University Press |place=Durham and London}} * {{cite map |publisher=Imperial Gazetteer of India |title=Assam with Bhutan |year=1931 |url=https://dsal.uchicago.edu/reference/gaz_atlas_1931/pager.php?object=39 |page=32 |access-date=February 5, 2013 |ref={{harvid|Imperial Gazetteer of India|1931}}}} {{refend}} [[Category:అస్సాం చరిత్ర]] [[Category:బ్రిటిష్ ఇండియా విభాగాలు]] [[Category:1826 స్థాపనలు]] [[Category:1947 రద్దులు]] r7mu6cvzi7wuqsvglj2jl7gqz2x214d 0 503572 4908537 2026-07-20T00:41:27Z ఉదయ్ కిరణ్ 124579 [[WP:AES|←]]Created page with '{{Short description|భారతదేశంలోని మణిపూర్‌లో ఒక మేతేయి తిరుగుబాటు సంస్థ}} {{about|భారతదేశంలోని మణిపూర్‌కు చెందిన ఒక వేర్పాటువాద సంస్థ గురించి|పరాగ్వే నిరోధక సంస్థ గురించి|యునైటెడ్ నేషనల్...' 4908537 wikitext text/x-wiki {{Short description|భారతదేశంలోని మణిపూర్‌లో ఒక మేతేయి తిరుగుబాటు సంస్థ}} {{about|భారతదేశంలోని మణిపూర్‌కు చెందిన ఒక వేర్పాటువాద సంస్థ గురించి|పరాగ్వే నిరోధక సంస్థ గురించి|యునైటెడ్ నేషనల్ లిబరేషన్ ఫ్రంట్ (పరాగ్వే)}} {{Distinguish|text=[[యునిటరీ నేషనల్ లిబరేషన్ ఫ్రంట్]], పూర్వపు యుగోస్లేవియాకు చెందిన రెండవ ప్రపంచ యుద్ధ రాజకీయ సంస్థ}} {{Use dmy dates|date=February 2020}} {{Infobox organisation | name = యునైటెడ్ నేషనల్ లిబరేషన్ ఫ్రంట్ ఆఫ్ మణిపూర్ | image = Bandera UNLF.svg | image_size = 200px | caption = యునైటెడ్ నేషనల్ లిబరేషన్ ఫ్రంట్ పతాకం | founded = {{Start date and age|df=yes|1964|11|24}} | leader_title = చైర్‌పర్సన్ | leader_name = [[అరాంబమ్ సోమరేంద్ర]]{{KIA}}<br>(1964-2000)<br>[[ఆర్.కె. మేఘెన్]]<br>(2000-2010)<br>లంజింగ్బా ఖుందోంగ్బామ్<br>(2010-2023) | abbreviation = '''UNLF''' | purpose = మణిపూర్‌ను ఒక సార్వభౌమ [[సోషలిస్ట్ దేశం|సోషలిస్ట్ రాష్ట్రంగా]] పునరుద్ధరించడం | founder = [[అరాంబమ్ సోమరేంద్ర]]<ref name="Arambam"/><ref name="Rammohan"/> | membership = 2,000 మంది సాయుధ క్యాడర్లు (2005) 10,000 మంది సాయుధ క్యాడర్లు (2023) | main_organ = నింగ్తమ్ మైరా (పత్రిక) | headquarters = [[మణిపూర్]] | status = [[భారత ప్రభుత్వం]] చేత నిషేధించబడింది | type = [[తీవ్ర వామపక్ష]] రాజకీయ-సైనిక తిరుగుబాటు సంస్థ | former_name = }} '''యునైటెడ్ నేషనల్ లిబరేషన్ ఫ్రంట్''' (UNLF), దీనిని '''యునైటెడ్ నేషనల్ లిబరేషన్ ఫ్రంట్ ఆఫ్ మణిపూర్''' అని కూడా పిలుస్తారు,<ref name="Gokhale 2014"/> అనేది ఈశాన్య భారతదేశంలోని [[మణిపూర్]] రాష్ట్రంలో క్రియాశీలకంగా ఉన్న ఒక [[వేర్పాటువాదం|వేర్పాటువాద]] [[మేతేయి ప్రజలు|మేతేయి]] తిరుగుబాటు సంస్థ. ఇది మణిపూర్‌ను ఒక సార్వభౌమ, సోషలిస్ట్ రాష్ట్రంగా మార్చాలని లక్ష్యంగా పెట్టుకుంది.<ref name="Prabhakara">{{Cite journal |last=Prabhakara |first=M. S. |date=2007 |title=Separatist Movements in the North-East: Rhetoric and Reality |url=https://www.jstor.org/stable/4419298 |journal=Economic and Political Weekly |volume=42 |issue=9 |pages=728–730 |jstor=4419298 |issn=0012-9976|quote=Perhaps the oldest of this kind engaged in armed struggle in Manipur is the United National Liberation Front, though similar aspirations for the restoration or winning back through armed struggle of Manipur's lost sovereignty ("the undemocratic and inequitable Merger agreement of October 15, 1949")..}}</ref><ref name="NDTV peace deal">{{Cite news |first1=Akhilesh |last1=Sharma|first2=Debanish |last2=Achom |title=Explained: Historic Manipur Peace Deal With UNLF, Oldest Valley Armed Group |work=NDTV |date=30 November 2023 |url=https://www.ndtv.com/india-news/unlf-decoded-manipurs-oldest-valley-armed-groups-farewell-to-arms-explained-4620490}}</ref> == నేపథ్యం == ఒకే విధమైన రాజకీయ ఎజెండా కలిగిన పలు ఉద్యమాల ఫలితంగా UNLF ఉద్యమం ఆవిర్భవించింది. ఈ సంస్థ 1964 నవంబర్ 24న స్థాపించబడింది.<ref name="Gokhale 2014"/> దీని కేంద్ర కమిటీ సభ్యులుగా కింది కీలక వ్యక్తులు ఉన్నారు: # [[ఆర్.కె. మేఘెన్]] (సనా యామా), చైర్మన్ # కలాలుంగ్ కమేయి, అధ్యక్షుడు # థాంగ్‌ఖోపావ్ సింగ్సిత్, ఉపాధ్యక్షుడు # [[అరాంబమ్ సోమరేంద్ర]], ప్రధాన కార్యదర్శి # లాంగ్‌జం మణిమోహన్, సభ్యుడు # లైశ్రామ్ కన్హై, సభ్యుడు # నోంగ్మెయికాపమ్ సనాజోబా, సభ్యుడు # [[నోంగ్మైథెమ్ పహారి]], సభ్యుడు == భావజాలం మరియు లక్ష్యం == {{Quote box|width=15em|align=right|quote=భారత ప్రభుత్వం నుండి డిమాండ్ చేయడానికి UNLF కి ఏమీ లేదు, దానికి బదులుగా ఇది మణిపూర్ కోల్పోయిన సార్వభౌమత్వాన్ని తిరిగి పొందేందుకు పోరాడుతోంది.|source=UNLF<ref name="IFP sovereignty"/>|salign=right}} మణిపూర్ రాష్ట్రంలో సార్వభౌమత్వాన్ని తీసుకురావడానికే యునైటెడ్ నేషనల్ లిబరేషన్ ఫ్రంట్ (UNLF) కార్యకలాపాలు సాగుతున్నాయని భారతదేశపు [[జాతీయ దర్యాప్తు సంస్థ]] (NIA) 2012 సెప్టెంబర్‌లో అంగీకరించింది. UNLF ఈ ప్రకటనను తమకు దక్కిన "పెద్ద రాజకీయ విజయం"గా భావించింది.<ref name="IFP sovereignty"> {{cite news |title=UNLF activities are for bringing sovereignty in Manipur |newspaper=Imphal Free Press |date=28 September 2012 |url=https://kanglaonline.in/2012/09/unlf-activities-are-for-bring-sovereignty-in-manipur-nia/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20231130122348/https://kanglaonline.in/2012/09/unlf-activities-are-for-bring-sovereignty-in-manipur-nia/ |archive-date=30 November 2023}} </ref> UNLF చైర్‌పర్సన్ [[ఆర్.కె. మేఘెన్|రాజ్‌కుమార్ మేఘెన్]] (సనా యామా) పై భారతదేశానికి వ్యతిరేకంగా "యుద్ధం ప్రకటించినట్లు" జాతీయ దర్యాప్తు సంస్థ (NIA) మోపిన అభియోగాలపై స్పందిస్తూ, తాము భారతదేశాన్ని లేదా దాని సైన్యాన్ని శత్రువులుగా భావించడం లేదని, "మణిపూర్‌లో మోహరించిన భారత సాయుధ దళాలను మరియు వలసరాజ్యాల అణచివేతకు పాల్పడే వారిని మాత్రమే UNLF ప్రతిఘటిస్తుంది" అని పేర్కొన్నారు.<ref name="IFP sovereignty"/> మణిపూర్ ప్రస్తుతం "సైనిక చట్టం (మార్షల్ లా)" కింద ఉందని సనా యామా నమ్ముతారు. మణిపూర్‌లో జరిగిన ఎన్నికల స్వభావాన్ని ఆయన ప్రశ్నించారు. ఈ వివాదాన్ని పరిష్కరించడానికి అత్యంత ప్రజాస్వామ్య మార్గం "ప్రజాభిప్రాయ సేకరణ" అని ఆయన విశ్వసించారు.<ref name="IFP sovereignty"/> == సంస్థాగత నిర్మాణం == {{Infobox militant organization | name = మణిపూర్ పీపుల్స్ ఆర్మీ | native_name = | native_name_lang = | logo = [[File:Bandera UNLF.svg|200px]] | logo_size = 2,000 | logo_alt = | caption = మణిపూర్ పీపుల్స్ ఆర్మీ పతాకం | other_name = | founder = | leader = | founding_leader = | military_leader = | political_leader = | spokesperson = | founded = | dates_active = 1964 నవంబర్ 24 – ప్రస్తుతం <br><small>(1990 నుండి సాయుధ పోరాటం)</small> | dissolved = | merger = | split_from = | merged_into = | split_to = | country = | allegiance = | clans = | headquarters = [[మణిపూర్]] | newspaper = | active_regions = [[ఈశాన్య భారతదేశం]] | ideology = [[మేతేయి జాతీయవాదం|మణిపురి జాతీయవాదం]]<ref> {{Cite web |title=United National Liberation Front |website=Hindustan Times |date=2004-08-12 |url=https://www.hindustantimes.com/india/united-national-liberation-front/story-8DY8NY5tKPOFT6AbRQgbBJ.html}} </ref><br>[[సోషలిజం]]<ref> {{Cite web |title=The Official Home Page of the Indian Army |url=https://indianarmy.nic.in/ |access-date=2021-04-24 |website=www.indianarmy.nic.in}} </ref><br>[[వేర్పాటువాదం]] | position = | anthem = | status = | size = | revenue = | part_of = | war = [[ఈశాన్య భారతదేశంలో తిరుగుబాటు]]<br> [[మణిపూర్‌లో తిరుగుబాటు]]<br> [[2023-2025 మణిపూర్ హింస]] | website = | preceded_by = | succeeded_by = | module = }} ఈశాన్య భారతదేశంలోని అత్యంత పాత తిరుగుబాటు సంస్థలలో UNLF ఒకటి. సరిహద్దు భద్రతా దళం (BSF) మాజీ డైరెక్టర్ జనరల్ ఇ. ఎన్. రామ్మోహన్ ఒకసారి ఇలా వ్రాశారు, "ఇంఫాల్ లోయలోని ఐదు ప్రధాన భూగర్భ సమూహాలలో, UNLF భావజాలం చాలా వరకు చెక్కుచెదరకుండా ఉంది. దీని సీనియర్ నాయకత్వం విద్యావంతులు మరియు మంచి సంస్థాగత నియంత్రణను కలిగి ఉన్నారు."<ref name="Gokhale 2014"/> === మణిపూర్ పీపుల్స్ ఆర్మీ === మణిపూర్ పీపుల్స్ ఆర్మీ (MPA) 1987 ఫిబ్రవరి 9న UNLF యొక్క సైనిక విభాగంగా ఏర్పడింది. 1991లో UNLF సాయుధ పోరాటాన్ని ప్రారంభించింది. భారత భద్రతా దళాలపై దాని మొదటి సాయుధ దాడి 1991 డిసెంబర్ 15న లామ్డాన్ వద్ద [[కేంద్ర రిజర్వ్ పోలీస్ ఫోర్స్]] (CRPF) కాన్వాయ్‌పై జరిగింది. 2005లో MPA బలం సుమారు 2,000 మంది సాయుధ క్యాడర్లుగా అంచనా వేయబడింది.<ref name="Gokhale 2014"/> UNLF ప్రకారం, 2005 నాటికి మణిపూర్ అటవీ ప్రాంతాలలో సంస్థకు వ్యతిరేకంగా మోహరించిన సుమారు 50,000 మంది భారత సైన్యంతో పోరాడుతోంది.<ref name="Gokhale 2005">{{cite news | first=Nitin A. | last = Gokhale |newspaper=[[Tehelka]] |date=1 October 2005 |title=Want peace? travel the roads not taken |url=http://archive.tehelka.com/story_main14.asp?filename=Ne100105Want_peace.asp |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304022600/http://archive.tehelka.com/story_main14.asp?filename=Ne100105Want_peace.asp |archive-date=4 March 2016}}</ref> ఈ సమూహంలోని క్యాడర్లు ఎక్కువగా మేతేయి మరియు పాంగల్ తెగలకు చెందినవారు. === విభాగాలు === 2020లో UNLF రెండు విభాగాలుగా చీలిపోయింది, ఒకటి ఆర్.కె. అచౌ సింగ్ (కోయిరెంగ్) నాయకత్వంలో, మరొకటి ఖుందోంగ్బామ్ పంబై నాయకత్వంలో ఏర్పడ్డాయి. వీటిని వరుసగా '''UNLF (కోయిరెంగ్)''' మరియు '''UNLF (పంబై)''' అని పిలుస్తారు. కోయిరెంగ్ విభాగంలో 300 మంది క్యాడర్లు, పంబై విభాగంలో 2,000 మంది క్యాడర్లు ఉన్నట్లు సమాచారం.<ref name="IE Nov 2023"> Sukrita Baruah, Deeptiman Tiwary, [https://indianexpress.com/article/india/manipur-insurgent-group-unlf-signs-peace-agreement-9047160/ Manipur valley's UNLF insurgent faction bids farewell to arms, Amit Shah calls it historic], The Indian Express, 30 November 2023. </ref><ref name="Hindu Nov 2023"> Vijaita Singh, [https://www.thehindu.com/news/national/manipurs-oldest-militant-group-unlf-signs-peace-pact-with-government-amit-shah-says-historic-milestone/article67587167.ece Centre and Manipur ink deal with banned Meitei insurgent body], The Hindu, 29 November 2023. </ref><ref name="Federal 2025"> Samir K. Purkayastha, [https://thefederal.com/the-federal-special/manipur-presidents-rule-myanmar-arms-militancy-172810 Manipur ground report: Armed groups, Myanmar factor hinder return to peace], The Federal, 21 February 2025. </ref> == వ్యూహాలు == సాయుధ ఉద్యమాలకు నిధులు సమకూర్చడం కోసం UNLF వసూళ్లు, ఆయుధాల వ్యాపారం మరియు ఆదాయాన్ని ఇచ్చే ప్రాజెక్టులలో భారీగా నిమగ్నమై ఉన్నట్లు తెలుస్తోంది.<ref>{{Cite web |last=Bhardwaj |first=Ananya |date=2024 |title=ED finds 'well-oiled' extortion system funding UNLF's 'Rs 54 cr budget'. Crores for arms & even HR wing |url=https://theprint.in/india/ed-finds-well-oiled-extortion-system-funding-unlfs-rs-54-cr-budget-crores-for-arms-even-hr-wing/2419560/ |website=ThePrint}}</ref> భారతదేశ ఈశాన్య ప్రాంతంలో మరియు పొరుగు దేశాలైన మయన్మార్, బంగ్లాదేశ్‌లలో వీరికి శిక్షణ శిబిరాలు ఉన్నాయి.<ref>{{Cite web | title=United National Liberation Front (UNLF) Terrorist Group, Manipur |url=https://www.satp.org/terrorist-profile/india-insurgencynortheast-manipur/united-national-liberation-front-unlf |website=South Asia Terrorism Portal (SATP) }}</ref><ref>{{Cite web |editor-first = John | editor-last = Pike | title=United National Liberation Front (UNLF) |url=https://www.globalsecurity.org/military/world/para/unlf.htm |website=Global Security}}</ref> తమ ప్రకటనలు మరియు ప్రచురణల కోసం వీరు నింగ్తమ్ మైరా అనే మాధ్యమాన్ని ఉపయోగిస్తారు. === భారత ప్రభుత్వానికి నాలుగు సూత్రాల ప్రతిపాదన === భారత ప్రభుత్వంతో చర్చలు ప్రారంభించడానికి మరియు శాంతి ఒప్పందం కుదుర్చుకోవడానికి UNLF నాలుగు ప్రధాన నిబంధనలను విధించింది, అవి:<ref name="Gokhale 2005"/> # "మణిపూర్ స్వాతంత్ర్య పునరుద్ధరణ అంశంపై ప్రజల అభిప్రాయాన్ని తెలుసుకోవడానికి [[ఐక్యరాజ్యసమితి]] ఆధ్వర్యంలో ప్రజాభిప్రాయ సేకరణ జరపాలి." # "స్వేచ్ఛాయుత, పారదర్శక ప్రక్రియను నిర్ధారించడానికి మణిపూర్‌లో ఐక్యరాజ్యసమితి శాంతిభద్రతల దళాన్ని మోహరించాలి." # "ఐక్యరాజ్యసమితి దళానికి UNLF తన ఆయుధాలను అప్పగించాలి, అదే సమయంలో భారత దళాలను వెనక్కి తీసుకోవాలి." # "ప్రజాభిప్రాయ సేకరణ ఫలితాల ప్రకారం ఐక్యరాజ్యసమితి రాజకీయ అధికారాన్ని అప్పగించాలి."<ref>{{Cite web |first = Sana | last= Yaima | title = United National Liberation Front: Manipur |url= https://cendoc.docip.org/collect/cendocdo/index/assoc/HASH0153/fb0c2d64.dir/WGIP95_UNLF.pdf | date = July 1995 }}</ref> == చైర్‌పర్సన్ అరెస్టు == 2010 డిసెంబర్ 4న సనా యామాను NIA కోర్టులో ప్రవేశపెట్టింది, బీహార్‌లోని మోతీహరి నుండి ఆయనను అరెస్టు చేసినట్లు పేర్కొంది. అయితే, 2010 సెప్టెంబర్ 29న బంగ్లాదేశ్ ఏజెన్సీలు తనను అపహరించి భారత ఏజెన్సీలకు అప్పగించాయని సనా యామా ప్రకటించారు. సనా యామాపై భారత శిక్షాస్మృతి (IPC) మరియు [[చట్టవ్యతిరేక కార్యకలాపాల నిరోధక చట్టం]] (UAPA) కింది వివిధ సెక్షన్ల కింద NIA కేసు నమోదు చేసింది.<ref name="IFP court">{{cite news |title=Sanayaima to be produced in court |newspaper=[[Imphal Free Press]] |date=22 August 2012 |via=Kangla Online |url=https://kanglaonline.in/2012/08/chairman-rkmeghen-manipur-sanayaima-to-be-produced-in-court/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20231130113404/https://kanglaonline.in/2012/08/chairman-rkmeghen-manipur-sanayaima-to-be-produced-in-court/ |archive-date=30 November 2023}}</ref> అరెస్టు అనంతరం ఆయన మాట్లాడుతూ, "బహుళ వర్గాలు ఉన్న ప్రాంతంలో, శాంతి ప్రక్రియల వల్ల ఉత్పన్నమయ్యే ద్వితీయ ఘర్షణల నష్టాలను పరిగణనలోకి తీసుకోకుండా శాంతిని సాధించడం సాధ్యం కాదు" అని పేర్కొన్నారు.<ref name="IFP ethnic lines"/> {{Blockquote|ఈశాన్య ప్రాంతంలో భారత ప్రభుత్వం జరుపుతున్న శాంతి ప్రక్రియ, ఈ ప్రాంత ప్రజలకు మరియు భారత ప్రభుత్వానికి మధ్య ఉన్న ఘర్షణను కాస్తా జాతుల మధ్య ఘర్షణగా మార్చడానికే ఉద్దేశించబడింది.| సనా యామా, 2012 లో<ref name="IFP ethnic lines">{{cite news |title=India transforming conflict on ethnic lines |url=http://www.samachar.com/India-transforming-conflict-on-ethnic-lines-mloiMEifiei.html |newspaper=[[Imphal Free Press]] |date=8 November 2012}}</ref>}} "[[నక్సల్బరీ ఉద్యమం]]" కాలం నాటి రాజకీయ వాతావరణం నుండి ప్రేరణ పొంది, ఆయన కోల్‌కతాలోని [[జాదవ్‌పూర్ విశ్వవిద్యాలయం]]లో ఉన్నత చదువులను మధ్యలోనే వదిలేసి, సుమారు నాలుగు దశాబ్దాల క్రితం అడవుల్లోకి వెళ్లారు. అప్పటి నుండి ఆయన భూగర్భంలోనే ఉన్నారు.<ref name="Gokhale 2014"/> == శాంతి చర్చలు == 2023 నవంబర్ 29న, UNLF యొక్క పంబై విభాగం భారత ప్రభుత్వంతో కాల్పుల విరమణ ఒప్పందంపై సంతకం చేసింది. ఈ ఒప్పందం ఒక "చారిత్రాత్మక" ఘట్టంగా అభివర్ణించబడింది, ఎందుకంటే ఇటువంటి ఒప్పందంపై సంతకం చేసిన మొదటి మేతేయి తిరుగుబాటు సంస్థ UNLF.<ref>{{cite web|url=https://hindustantimes.com/india-news/centre-signs-peace-deal-with-unlf-oldest-insurgent-group-in-the-northeast-101701263444189.html |title=Centre signs peace deal with UNLF, oldest insurgent group in the northeast|first= Neeraj |last=Chauhan|date= November 29, 2023|work= [[The Hindustan Times]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20231130064903/https://www.hindustantimes.com/india-news/centre-signs-peace-deal-with-unlf-oldest-insurgent-group-in-the-northeast-101701263444189.html|archive-date=November 30, 2023|url-status=live}}</ref> == ఇవి కూడా చూడండి == * [[సహాయ నిరాకరణ ఉద్యమం]] * [[ఈశాన్య భారతదేశంలో తిరుగుబాటు]] * [[మణిపూర్‌లో తిరుగుబాటు]] * [[భారతదేశంలో నిషేధించబడిన సంస్థల జాబితా]] == మూలాలు == {{Reflist|refs= <ref name="Rammohan"> {{citation |first=E. N. |last=Rammohan |title=Manipur: A degenerated insurgency |journal=USI Journal |date=April 2021 |url=https://usiofindia.org/publication/usi-journal/manipur-a-degenerated-insurgency/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20210425011633/https://usiofindia.org/publication/usi-journal/manipur-a-degenerated-insurgency/ |archive-date=25 April 2021}} </ref> <ref name="Arambam">{{Cite journal |last=Arambam |first=Lokendra |date=2000 |title=Arambam Somorendra (12 July 1935—10 June 2000) |url=https://www.jstor.org/stable/23343284 |journal=Indian Literature |volume=44 |issue=4 (198) |pages=102–105 |jstor=23343284 |issn=0019-5804}} </ref> <ref name="Gokhale 2014"> {{cite web |author=Nitin A. Gokhale |title=A life roughed-out in the jungle |publisher=[[Tehelka]] |location=Hong Kong |date=1 October 2005 |url=http://archive.tehelka.com/story_main14.asp?filename=Ne100105A_life_roughed.asp |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304001603/http://archive.tehelka.com/story_main14.asp?filename=Ne100105A_life_roughed.asp |archive-date=4 March 2016 |url-status=dead }} </ref> }} == వెలుపలి లింకులు == * [http://www.globalsecurity.org గ్లోబల్ సెక్యూరిటీ వెబ్‌సైట్‌లో UNLF గురించి] * [http://www.satp.org/satporgtp/countries/india/states/manipur/terrorist_outfits/Unlf.htm సౌత్ ఏషియన్ టెర్రరిస్ట్ పోర్టల్‌లో UNLF వివరణ] {{Terror outfits}} [[Category:మణిపూర్ సంస్థలు]] [[Category:భారతదేశంలో నిషేధించబడిన సంస్థలు]] [[Category:ఈశాన్య భారతదేశంలో తిరుగుబాటు]] [[Category:వేర్పాటువాద సంస్థలు]] keanqrfa2n8ccdg5d5aopz2f7a29qry 4908555 4908537 2026-07-20T01:26:40Z ఉదయ్ కిరణ్ 124579 4908555 wikitext text/x-wiki {{Short description|భారతదేశంలోని మణిపూర్‌లో ఒక మేతేయి తిరుగుబాటు సంస్థ}} ‌{{Use dmy dates|date=February 2020}} {{Infobox organisation | name = యునైటెడ్ నేషనల్ లిబరేషన్ ఫ్రంట్ ఆఫ్ మణిపూర్ | image = Bandera UNLF.svg | image_size = 200px | caption = యునైటెడ్ నేషనల్ లిబరేషన్ ఫ్రంట్ పతాకం | founded = {{Start date and age|df=yes|1964|11|24}} | leader_title = చైర్‌పర్సన్ | leader_name = [[అరాంబమ్ సోమరేంద్ర]]{{KIA}}<br>(1964-2000)<br>[[ఆర్.కె. మేఘెన్]]<br>(2000-2010)<br>లంజింగ్బా ఖుందోంగ్బామ్<br>(2010-2023) | abbreviation = '''UNLF''' | purpose = మణిపూర్‌ను ఒక సార్వభౌమ [[సోషలిస్ట్ దేశం|సోషలిస్ట్ రాష్ట్రంగా]] పునరుద్ధరించడం | founder = [[అరాంబమ్ సోమరేంద్ర]]<ref name="Arambam"/><ref name="Rammohan"/> | membership = 2,000 మంది సాయుధ క్యాడర్లు (2005) 10,000 మంది సాయుధ క్యాడర్లు (2023) | main_organ = నింగ్తమ్ మైరా (పత్రిక) | headquarters = [[మణిపూర్]] | status = [[భారత ప్రభుత్వం]] చేత నిషేధించబడింది | type = [[తీవ్ర వామపక్ష]] రాజకీయ-సైనిక తిరుగుబాటు సంస్థ | former_name = }} '''యునైటెడ్ నేషనల్ లిబరేషన్ ఫ్రంట్''' (UNLF), దీనిని '''యునైటెడ్ నేషనల్ లిబరేషన్ ఫ్రంట్ ఆఫ్ మణిపూర్''' అని కూడా పిలుస్తారు,<ref name="Gokhale 2014"/> అనేది ఈశాన్య భారతదేశంలోని [[మణిపూర్]] రాష్ట్రంలో క్రియాశీలకంగా ఉన్న ఒక వేర్పాటువాద మేతేయి తిరుగుబాటు సంస్థ. ఇది మణిపూర్‌ను ఒక సార్వభౌమ, సోషలిస్ట్ రాష్ట్రంగా మార్చాలని లక్ష్యంగా పెట్టుకుంది.<ref name="Prabhakara">{{Cite journal |last=Prabhakara |first=M. S. |date=2007 |title=Separatist Movements in the North-East: Rhetoric and Reality |url=https://www.jstor.org/stable/4419298 |journal=Economic and Political Weekly |volume=42 |issue=9 |pages=728–730 |jstor=4419298 |issn=0012-9976|quote=Perhaps the oldest of this kind engaged in armed struggle in Manipur is the United National Liberation Front, though similar aspirations for the restoration or winning back through armed struggle of Manipur's lost sovereignty ("the undemocratic and inequitable Merger agreement of October 15, 1949")..}}</ref><ref name="NDTV peace deal">{{Cite news |first1=Akhilesh |last1=Sharma|first2=Debanish |last2=Achom |title=Explained: Historic Manipur Peace Deal With UNLF, Oldest Valley Armed Group |work=NDTV |date=30 November 2023 |url=https://www.ndtv.com/india-news/unlf-decoded-manipurs-oldest-valley-armed-groups-farewell-to-arms-explained-4620490}}</ref> == నేపథ్యం == ఒకే విధమైన రాజకీయ ఎజెండా కలిగిన పలు ఉద్యమాల ఫలితంగా UNLF ఉద్యమం ఆవిర్భవించింది. ఈ సంస్థ 1964 నవంబర్ 24న స్థాపించబడింది.<ref name="Gokhale 2014"/> దీని కేంద్ర కమిటీ సభ్యులుగా కింది కీలక వ్యక్తులు ఉన్నారు: # ఆర్.కె. మేఘెన్ (సనా యామా), చైర్మన్ # కలాలుంగ్ కమేయి, అధ్యక్షుడు # థాంగ్‌ఖోపావ్ సింగ్సిత్, ఉపాధ్యక్షుడు # అరాంబమ్ సోమరేంద్ర, ప్రధాన కార్యదర్శి # లాంగ్‌జం మణిమోహన్, సభ్యుడు # లైశ్రామ్ కన్హై, సభ్యుడు # నోంగ్మెయికాపమ్ సనాజోబా, సభ్యుడు # నోంగ్మైథెమ్ పహారి, సభ్యుడు == భావజాలం లక్ష్యం == {{Quote box|width=15em|align=right|quote=భారత ప్రభుత్వం నుండి డిమాండ్ చేయడానికి UNLF కి ఏమీ లేదు, దానికి బదులుగా ఇది మణిపూర్ కోల్పోయిన సార్వభౌమత్వాన్ని తిరిగి పొందేందుకు పోరాడుతోంది.|source=UNLF<ref name="IFP sovereignty"/>|salign=right}} మణిపూర్ రాష్ట్రంలో సార్వభౌమత్వాన్ని తీసుకురావడానికే యునైటెడ్ నేషనల్ లిబరేషన్ ఫ్రంట్ (UNLF) కార్యకలాపాలు సాగుతున్నాయని భారతదేశపు జాతీయ దర్యాప్తు సంస్థ (NIA) 2012 సెప్టెంబర్‌లో అంగీకరించింది. UNLF ఈ ప్రకటనను తమకు దక్కిన "పెద్ద రాజకీయ విజయం"గా భావించింది.<ref name="IFP sovereignty"> {{cite news |title=UNLF activities are for bringing sovereignty in Manipur |newspaper=Imphal Free Press |date=28 September 2012 |url=https://kanglaonline.in/2012/09/unlf-activities-are-for-bring-sovereignty-in-manipur-nia/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20231130122348/https://kanglaonline.in/2012/09/unlf-activities-are-for-bring-sovereignty-in-manipur-nia/ |archive-date=30 November 2023}} </ref> UNLF చైర్‌పర్సన్ రాజ్‌కుమార్ మేఘెన్ (సనా యామా) పై భారతదేశానికి వ్యతిరేకంగా "యుద్ధం ప్రకటించినట్లు" జాతీయ దర్యాప్తు సంస్థ (NIA) మోపిన అభియోగాలపై స్పందిస్తూ, తాము భారతదేశాన్ని లేదా దాని సైన్యాన్ని శత్రువులుగా భావించడం లేదని, "మణిపూర్‌లో మోహరించిన భారత సాయుధ దళాలను మరియు వలసరాజ్యాల అణచివేతకు పాల్పడే వారిని మాత్రమే UNLF ప్రతిఘటిస్తుంది" అని పేర్కొన్నారు.<ref name="IFP sovereignty"/> మణిపూర్ ప్రస్తుతం "సైనిక చట్టం (మార్షల్ లా)" కింద ఉందని సనా యామా నమ్ముతారు. మణిపూర్‌లో జరిగిన ఎన్నికల స్వభావాన్ని ఆయన ప్రశ్నించారు. ఈ వివాదాన్ని పరిష్కరించడానికి అత్యంత ప్రజాస్వామ్య మార్గం "ప్రజాభిప్రాయ సేకరణ" అని ఆయన విశ్వసించారు.<ref name="IFP sovereignty"/> == సంస్థాగత నిర్మాణం == {{Infobox militant organization | name = మణిపూర్ పీపుల్స్ ఆర్మీ | native_name = | native_name_lang = | logo = [[File:Bandera UNLF.svg|200px]] | logo_size = 2,000 | logo_alt = | caption = మణిపూర్ పీపుల్స్ ఆర్మీ పతాకం | other_name = | founder = | leader = | founding_leader = | military_leader = | political_leader = | spokesperson = | founded = | dates_active = 1964 నవంబర్ 24 – ప్రస్తుతం <br><small>(1990 నుండి సాయుధ పోరాటం)</small> | dissolved = | merger = | split_from = | merged_into = | split_to = | country = | allegiance = | clans = | headquarters = [[మణిపూర్]] | newspaper = | active_regions = [[ఈశాన్య భారతదేశం]] | ideology = [[మేతేయి జాతీయవాదం|మణిపురి జాతీయవాదం]]<ref> {{Cite web |title=United National Liberation Front |website=Hindustan Times |date=2004-08-12 |url=https://www.hindustantimes.com/india/united-national-liberation-front/story-8DY8NY5tKPOFT6AbRQgbBJ.html}} </ref><br>[[సోషలిజం]]<ref> {{Cite web |title=The Official Home Page of the Indian Army |url=https://indianarmy.nic.in/ |access-date=2021-04-24 |website=www.indianarmy.nic.in}} </ref><br>[[వేర్పాటువాదం]] | position = | anthem = | status = | size = | revenue = | part_of = | war = [[ఈశాన్య భారతదేశంలో తిరుగుబాటు]]<br> [[మణిపూర్‌లో తిరుగుబాటు]]<br> [[2023-2025 మణిపూర్ హింస]] | website = | preceded_by = | succeeded_by = | module = }} ఈశాన్య భారతదేశంలోని అత్యంత పాత తిరుగుబాటు సంస్థలలో UNLF ఒకటి. సరిహద్దు భద్రతా దళం (BSF) మాజీ డైరెక్టర్ జనరల్ ఇ. ఎన్. రామ్మోహన్ ఒకసారి ఇలా వ్రాశారు, "ఇంఫాల్ లోయలోని ఐదు ప్రధాన భూగర్భ సమూహాలలో, UNLF భావజాలం చాలా వరకు చెక్కుచెదరకుండా ఉంది. దీని సీనియర్ నాయకత్వం విద్యావంతులు మరియు మంచి సంస్థాగత నియంత్రణను కలిగి ఉన్నారు."<ref name="Gokhale 2014"/> === మణిపూర్ పీపుల్స్ ఆర్మీ === మణిపూర్ పీపుల్స్ ఆర్మీ (MPA) 1987 ఫిబ్రవరి 9న UNLF యొక్క సైనిక విభాగంగా ఏర్పడింది. 1991లో UNLF సాయుధ పోరాటాన్ని ప్రారంభించింది. భారత భద్రతా దళాలపై దాని మొదటి సాయుధ దాడి 1991 డిసెంబర్ 15న లామ్డాన్ వద్ద కేంద్ర రిజర్వ్ పోలీస్ ఫోర్స్ (CRPF) కాన్వాయ్‌పై జరిగింది. 2005లో MPA బలం సుమారు 2,000 మంది సాయుధ క్యాడర్లుగా అంచనా వేయబడింది.<ref name="Gokhale 2014"/> UNLF ప్రకారం, 2005 నాటికి మణిపూర్ అటవీ ప్రాంతాలలో సంస్థకు వ్యతిరేకంగా మోహరించిన సుమారు 50,000 మంది భారత సైన్యంతో పోరాడుతోంది.<ref name="Gokhale 2005">{{cite news | first=Nitin A. | last = Gokhale |newspaper=[[Tehelka]] |date=1 October 2005 |title=Want peace? travel the roads not taken |url=http://archive.tehelka.com/story_main14.asp?filename=Ne100105Want_peace.asp |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304022600/http://archive.tehelka.com/story_main14.asp?filename=Ne100105Want_peace.asp |archive-date=4 March 2016}}</ref> ఈ సమూహంలోని క్యాడర్లు ఎక్కువగా మేతేయి మరియు పాంగల్ తెగలకు చెందినవారు. === విభాగాలు === 2020లో UNLF రెండు విభాగాలుగా చీలిపోయింది, ఒకటి ఆర్.కె. అచౌ సింగ్ (కోయిరెంగ్) నాయకత్వంలో, మరొకటి ఖుందోంగ్బామ్ పంబై నాయకత్వంలో ఏర్పడ్డాయి. వీటిని వరుసగా '''UNLF (కోయిరెంగ్)''' మరియు '''UNLF (పంబై)''' అని పిలుస్తారు. కోయిరెంగ్ విభాగంలో 300 మంది క్యాడర్లు, పంబై విభాగంలో 2,000 మంది క్యాడర్లు ఉన్నట్లు సమాచారం.<ref name="IE Nov 2023"> Sukrita Baruah, Deeptiman Tiwary, [https://indianexpress.com/article/india/manipur-insurgent-group-unlf-signs-peace-agreement-9047160/ Manipur valley's UNLF insurgent faction bids farewell to arms, Amit Shah calls it historic], The Indian Express, 30 November 2023. </ref><ref name="Hindu Nov 2023"> Vijaita Singh, [https://www.thehindu.com/news/national/manipurs-oldest-militant-group-unlf-signs-peace-pact-with-government-amit-shah-says-historic-milestone/article67587167.ece Centre and Manipur ink deal with banned Meitei insurgent body], The Hindu, 29 November 2023. </ref><ref name="Federal 2025"> Samir K. Purkayastha, [https://thefederal.com/the-federal-special/manipur-presidents-rule-myanmar-arms-militancy-172810 Manipur ground report: Armed groups, Myanmar factor hinder return to peace], The Federal, 21 February 2025. </ref> == వ్యూహాలు == సాయుధ ఉద్యమాలకు నిధులు సమకూర్చడం కోసం UNLF వసూళ్లు, ఆయుధాల వ్యాపారం మరియు ఆదాయాన్ని ఇచ్చే ప్రాజెక్టులలో భారీగా నిమగ్నమై ఉన్నట్లు తెలుస్తోంది.<ref>{{Cite web |last=Bhardwaj |first=Ananya |date=2024 |title=ED finds 'well-oiled' extortion system funding UNLF's 'Rs 54 cr budget'. Crores for arms & even HR wing |url=https://theprint.in/india/ed-finds-well-oiled-extortion-system-funding-unlfs-rs-54-cr-budget-crores-for-arms-even-hr-wing/2419560/ |website=ThePrint}}</ref> భారతదేశ ఈశాన్య ప్రాంతంలో మరియు పొరుగు దేశాలైన మయన్మార్, బంగ్లాదేశ్‌లలో వీరికి శిక్షణ శిబిరాలు ఉన్నాయి.<ref>{{Cite web | title=United National Liberation Front (UNLF) Terrorist Group, Manipur |url=https://www.satp.org/terrorist-profile/india-insurgencynortheast-manipur/united-national-liberation-front-unlf |website=South Asia Terrorism Portal (SATP) }}</ref><ref>{{Cite web |editor-first = John | editor-last = Pike | title=United National Liberation Front (UNLF) |url=https://www.globalsecurity.org/military/world/para/unlf.htm |website=Global Security}}</ref> తమ ప్రకటనలు మరియు ప్రచురణల కోసం వీరు నింగ్తమ్ మైరా అనే మాధ్యమాన్ని ఉపయోగిస్తారు. === భారత ప్రభుత్వానికి నాలుగు సూత్రాల ప్రతిపాదన === భారత ప్రభుత్వంతో చర్చలు ప్రారంభించడానికి మరియు శాంతి ఒప్పందం కుదుర్చుకోవడానికి UNLF నాలుగు ప్రధాన నిబంధనలను విధించింది, అవి:<ref name="Gokhale 2005"/> # "మణిపూర్ స్వాతంత్ర్య పునరుద్ధరణ అంశంపై ప్రజల అభిప్రాయాన్ని తెలుసుకోవడానికి [[ఐక్యరాజ్యసమితి]] ఆధ్వర్యంలో ప్రజాభిప్రాయ సేకరణ జరపాలి." # "స్వేచ్ఛాయుత, పారదర్శక ప్రక్రియను నిర్ధారించడానికి మణిపూర్‌లో ఐక్యరాజ్యసమితి శాంతిభద్రతల దళాన్ని మోహరించాలి." # "ఐక్యరాజ్యసమితి దళానికి UNLF తన ఆయుధాలను అప్పగించాలి, అదే సమయంలో భారత దళాలను వెనక్కి తీసుకోవాలి." # "ప్రజాభిప్రాయ సేకరణ ఫలితాల ప్రకారం ఐక్యరాజ్యసమితి రాజకీయ అధికారాన్ని అప్పగించాలి."<ref>{{Cite web |first = Sana | last= Yaima | title = United National Liberation Front: Manipur |url= https://cendoc.docip.org/collect/cendocdo/index/assoc/HASH0153/fb0c2d64.dir/WGIP95_UNLF.pdf | date = July 1995 }}</ref> == చైర్‌పర్సన్ అరెస్టు == 2010 డిసెంబర్ 4న సనా యామాను NIA కోర్టులో ప్రవేశపెట్టింది, బీహార్‌లోని మోతీహరి నుండి ఆయనను అరెస్టు చేసినట్లు పేర్కొంది. అయితే, 2010 సెప్టెంబర్ 29న బంగ్లాదేశ్ ఏజెన్సీలు తనను అపహరించి భారత ఏజెన్సీలకు అప్పగించాయని సనా యామా ప్రకటించారు. సనా యామాపై భారత శిక్షాస్మృతి (IPC) మరియు చట్టవ్యతిరేక కార్యకలాపాల నిరోధక చట్టం (UAPA) కింది వివిధ సెక్షన్ల కింద NIA కేసు నమోదు చేసింది.<ref name="IFP court">{{cite news |title=Sanayaima to be produced in court |newspaper=[[Imphal Free Press]] |date=22 August 2012 |via=Kangla Online |url=https://kanglaonline.in/2012/08/chairman-rkmeghen-manipur-sanayaima-to-be-produced-in-court/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20231130113404/https://kanglaonline.in/2012/08/chairman-rkmeghen-manipur-sanayaima-to-be-produced-in-court/ |archive-date=30 November 2023}}</ref> అరెస్టు అనంతరం ఆయన మాట్లాడుతూ, "బహుళ వర్గాలు ఉన్న ప్రాంతంలో, శాంతి ప్రక్రియల వల్ల ఉత్పన్నమయ్యే ద్వితీయ ఘర్షణల నష్టాలను పరిగణనలోకి తీసుకోకుండా శాంతిని సాధించడం సాధ్యం కాదు" అని పేర్కొన్నారు.<ref name="IFP ethnic lines"/> {{Blockquote|ఈశాన్య ప్రాంతంలో భారత ప్రభుత్వం జరుపుతున్న శాంతి ప్రక్రియ, ఈ ప్రాంత ప్రజలకు మరియు భారత ప్రభుత్వానికి మధ్య ఉన్న ఘర్షణను కాస్తా జాతుల మధ్య ఘర్షణగా మార్చడానికే ఉద్దేశించబడింది.| సనా యామా, 2012 లో<ref name="IFP ethnic lines">{{cite news |title=India transforming conflict on ethnic lines |url=http://www.samachar.com/India-transforming-conflict-on-ethnic-lines-mloiMEifiei.html |newspaper=[[Imphal Free Press]] |date=8 November 2012}}</ref>}} "నక్సల్బరీ ఉద్యమం" కాలం నాటి రాజకీయ వాతావరణం నుండి ప్రేరణ పొంది, ఆయన కోల్‌కతాలోని [[జాదవ్‌పూర్ విశ్వవిద్యాలయం]]లో ఉన్నత చదువులను మధ్యలోనే వదిలేసి, సుమారు నాలుగు దశాబ్దాల క్రితం అడవుల్లోకి వెళ్లారు. అప్పటి నుండి ఆయన భూగర్భంలోనే ఉన్నారు.<ref name="Gokhale 2014"/> == శాంతి చర్చలు == 2023 నవంబర్ 29న, UNLF యొక్క పంబై విభాగం భారత ప్రభుత్వంతో కాల్పుల విరమణ ఒప్పందంపై సంతకం చేసింది. ఈ ఒప్పందం ఒక "చారిత్రాత్మక" ఘట్టంగా అభివర్ణించబడింది, ఎందుకంటే ఇటువంటి ఒప్పందంపై సంతకం చేసిన మొదటి మేతేయి తిరుగుబాటు సంస్థ UNLF.<ref>{{cite web|url=https://hindustantimes.com/india-news/centre-signs-peace-deal-with-unlf-oldest-insurgent-group-in-the-northeast-101701263444189.html |title=Centre signs peace deal with UNLF, oldest insurgent group in the northeast|first= Neeraj |last=Chauhan|date= November 29, 2023|work= [[The Hindustan Times]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20231130064903/https://www.hindustantimes.com/india-news/centre-signs-peace-deal-with-unlf-oldest-insurgent-group-in-the-northeast-101701263444189.html|archive-date=November 30, 2023|url-status=live}}</ref> == ఇవి కూడా చూడండి == * [[సహాయ నిరాకరణ ఉద్యమం]] * ఈశాన్య భారతదేశంలో తిరుగుబాటు * మణిపూర్‌లో తిరుగుబాటు * భారతదేశంలో నిషేధించబడిన సంస్థల జాబితా == మూలాలు == {{Reflist|refs= <ref name="Rammohan"> {{citation |first=E. N. |last=Rammohan |title=Manipur: A degenerated insurgency |journal=USI Journal |date=April 2021 |url=https://usiofindia.org/publication/usi-journal/manipur-a-degenerated-insurgency/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20210425011633/https://usiofindia.org/publication/usi-journal/manipur-a-degenerated-insurgency/ |archive-date=25 April 2021}} </ref> <ref name="Arambam">{{Cite journal |last=Arambam |first=Lokendra |date=2000 |title=Arambam Somorendra (12 July 1935—10 June 2000) |url=https://www.jstor.org/stable/23343284 |journal=Indian Literature |volume=44 |issue=4 (198) |pages=102–105 |jstor=23343284 |issn=0019-5804}} </ref> <ref name="Gokhale 2014"> {{cite web |author=Nitin A. Gokhale |title=A life roughed-out in the jungle |publisher=[[Tehelka]] |location=Hong Kong |date=1 October 2005 |url=http://archive.tehelka.com/story_main14.asp?filename=Ne100105A_life_roughed.asp |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304001603/http://archive.tehelka.com/story_main14.asp?filename=Ne100105A_life_roughed.asp |archive-date=4 March 2016 |url-status=dead }} </ref> }} == వెలుపలి లింకులు == * [http://www.globalsecurity.org గ్లోబల్ సెక్యూరిటీ వెబ్‌సైట్‌లో UNLF గురించి] * [http://www.satp.org/satporgtp/countries/india/states/manipur/terrorist_outfits/Unlf.htm సౌత్ ఏషియన్ టెర్రరిస్ట్ పోర్టల్‌లో UNLF వివరణ] [[Category:మణిపూర్ సంస్థలు]] [[Category:భారతదేశంలో నిషేధించబడిన సంస్థలు]] [[Category:ఈశాన్య భారతదేశంలో తిరుగుబాటు]] [[Category:వేర్పాటువాద సంస్థలు]] e8fk1gvglosfktvka68fynixyb6dstf 0 503573 4908540 2026-07-20T00:45:15Z ఉదయ్ కిరణ్ 124579 [[WP:AES|←]]Created page with '{{Short description|మిజో ప్రజల సాంప్రదాయ బ్యాచిలర్స్ క్వార్టర్స్}} {{Italic title}} {{Use dmy dates|date=December 2018}} {{Use Indian English|date=December 2018}} [[File:Zawlbuk.JPG|thumb|right| [[రేయెక్]] వద్ద పునర్నిర్మించిన జాల్బుక్ నమూనా]] '''జాల్బుక్''' ({{lang|lus|Zawlbûk}}) అ...' 4908540 wikitext text/x-wiki {{Short description|మిజో ప్రజల సాంప్రదాయ బ్యాచిలర్స్ క్వార్టర్స్}} {{Italic title}} {{Use dmy dates|date=December 2018}} {{Use Indian English|date=December 2018}} [[File:Zawlbuk.JPG|thumb|right| [[రేయెక్]] వద్ద పునర్నిర్మించిన జాల్బుక్ నమూనా]] '''జాల్బుక్''' ({{lang|lus|Zawlbûk}}) అనేది [[భారతదేశం]]లోని [[మిజోరాం]]లో నివసిస్తున్న మిజో ప్రజల, ముఖ్యంగా లుషే తెగకు చెందిన ఒక సాంప్రదాయ [[బ్యాచిలర్స్]] క్వార్టర్స్ (అవివాహిత యువకుల వసతి గృహం).<ref name=Bhat>{{cite book|author= Bhatia L |title=Education and Society in a Changing Mizoram: The Practice of Pedagogy |year=2012 |url=https://books.google.com/books?id=Z6iyPrnkHAcC |isbn =978-1136198052 |publisher= Routledge, Taylor & Francis Group, New York, US }}</ref> ఇది గిరిజన గ్రామంలోని అన్ని ఇళ్ల కంటే చాలా పెద్దదిగా ఉండేది. దీనిని గ్రామం మధ్యలో నిర్మించడం ఒక ఆచారంగా ఉండేది. గ్రామంలోని అవివాహిత పురుషులందరికీ వసతి గృహంగా ఉపయోగపడటమే దీని ప్రాథమిక ఉద్దేశం అయినప్పటికీ, ఇది గిరిజన సమాజం యొక్క [[విద్య]], [[వినోదం]], [[నైపుణ్యాభివృద్ధి]], వ్యక్తిగత ఎదుగుదల, రక్షణకు ప్రధాన కేంద్రంగా ఉన్న ఒక [[సామాజిక సంస్థ]]. ఇది అతిథులు, ప్రయాణికులకు విశ్రాంతి స్థలంగా కూడా ఉపయోగపడేది.<ref name=parr>{{cite book|author= Parry NE |title= Lushai Custom: A Monograph on Lushai Customs and Ceremonies |year= 1928 |url= https://books.google.com/books?id=ZZsJAQAAIAAJ |pages=8–12 |edition=1988 reprint |asin=B0000E866X|publisher= Tribal Research Institute, Aizawl, India}}</ref><ref name=chat>{{cite book|author= Chatterji N |title= Zawlbuk as a Social Institution in the Mizo Society |year= 1975 |url= https://books.google.com/books?id=VcQJAQAAIAAJ |pages=1–35 |asin =B0000D5MQN |publisher= Tribal Research Institute, Aizawl, Mizoram, India }}</ref><ref name=pill>{{cite journal|author=Pillai SK|year=1999 |title= Winds of change in the bamboo hills: Learning from a Mizo way of life| journal= India International Centre Quarterly |volume=26|issue=2 |pages=125–137|jstor=23005664}}</ref> [[File:An image of a Zawlbuk.jpg|thumb|1890 - 1913 మధ్యకాలంలోని ఒక జాల్బుక్ చిత్రం]] == నిర్మాణం == [[File:Zawlbuk interior.JPG |thumb|right| జాల్బుక్ లోపలి భాగం. కింద ఉన్న పెద్ద చెక్క దిమ్మెను 'బౌహ్‌బెల్' అంటారు, మధ్యలో మంట వేసే స్థలం (ఫైర్‌ప్లేస్) ఉంది, అవతలి చివరన 'దౌవాన్' పైన 'బహ్జార్' అనే క్షితిజ సమాంతర కిటికీ ఉంది.]] జాల్బుక్ ఎల్లప్పుడూ గ్రామం నడిబొడ్డున, [[గిరిజన చీఫ్|గ్రామ పెద్ద]] నివాసానికి సమీపంలో ఉండేది. గ్రామంలోని బ్యాచిలర్స్ అందరికీ వసతి కల్పించడమే దీని ముఖ్య ఉద్దేశం కావడంతో, ఇది గ్రామంలోనే అతిపెద్ద ఇల్లుగా నిలిచేది. కమ్యూనిటీ పరిమాణాన్ని బట్టి దీని పరిమాణం గ్రామానికి గ్రామానికి భిన్నంగా ఉండేది. దీనిని సమీపంలోని అడవి నుండి తెచ్చిన [[కలప]], [[గడ్డి]] ఉపయోగించి శ్రమదానం (సామాజిక సేవ) ద్వారా నిర్మించేవారు.<ref name=pach>{{cite book|author=Pachuau R |title= Mizoram: A Study in Comprehensive Geography |year=2009|pages=5–6|isbn = 978-8172112646 |publisher= Northern Book Centre, India}}</ref> నిర్మాణాన్నంతటినీ మోయడానికి మధ్యలో ఉండే పెద్ద స్తంభాన్ని 'త్లంగ్' అని పిలిచేవారు. దీని నుండి వాలుగా ఉన్న పైకప్పు, నేల భాగం ఇతర సహాయక నిర్మాణాలతో విస్తరించి ఉండేవి. నేల, గోడలను పగిలిన [[వెదురు]]తో, పైకప్పును పూర్తిగా గడ్డితో తయారు చేసేవారు. దీనికి ప్రత్యేక ప్రవేశ ద్వారం అంటూ ఏమీ లేకుండా ముందు భాగం అంతా తెరిచి ఉండేది. ముందు భాగంలో ఒక చిన్న ప్లాట్‌ఫారమ్ లేదా [[వరండా]] ఉండి, పైకప్పు నుండి సుమారు 5 అడుగుల వరకు వెదురు గోడ వేలాడుతూ ప్రవేశ ద్వారాన్ని కాస్త తక్కువ ఎత్తులో ఉంచేది. సాధారణంగా ఈ ప్రాంతానికి కుడివైపున [[కట్టెలు]] నిల్వ చేయడానికి కేటాయించేవారు.<ref name=sen>{{cite web |author=Sena T |title=Zawlbuk leh mipa naupang |language=lus |trans-title=Zawlbuk and the boys |date=15 November 2012 |url=http://www.vanglaini.org/articles/14806-zawlbuk-leh-mipa-naupang |work=Vanglaini |access-date=2013-04-20 }}{{Dead link|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ఈ వరండా చుట్టూ ఉన్న స్థలాన్ని 'అవ్‌క్పాకా' అని పిలిచేవారు, ప్రవేశ ద్వారం యొక్క మొత్తం వెడల్పున సుమారు 2 అడుగుల ఎత్తులో ఉండే ఒక పెద్ద చెక్క దిమ్మెతో ఇది వేరు చేయబడి ఉండేది. దీనిని 'బౌహ్‌బెల్' (దక్షిణ ప్రాంతాల వారు 'పాంపువాల్' అని పిలుస్తారు) అనేవారు. మహిళలు, పిల్లలు, వివాహితులు, చివరకు [[రాజకుటుంబం]], కౌన్సిల్ సభ్యులతో సహా మిగిలిన జనాభాకు ఇక్కడికి ప్రవేశం ఉండేది కాదు. లోపలి భాగం కేవలం ఒక విశాలమైన ఖాళీ గదిగా ఉండి, మధ్యలో ఉండే [[fireplace|మంట వేసే స్థలం]] తప్ప ఎలాంటి ఫర్నిచర్ ఉండేది కాదు. వెనుక గోడ వైపు నేల నుండి సుమారు 1 అడుగు ఎత్తు, 6 అడుగుల వెడల్పుతో 'దౌవాన్' అనే చిన్న వేదిక ఉండేది. ఈ గది నేల భాగం అంతా రాత్రిపూట [[కుస్తీ]] (ఇది ప్రధాన రాత్రిపూట కార్యాచరణ) పోటీలకు అరేనాగా, పడుకోవడానికి ఉపయోగపడేది, దీనిని 'బువాన్‌జాల్' అనేవారు. దీని పైన 'బహ్జార్' ఉండేది, దీనిని బయటి వైపు పెద్ద కిటికీలా తెరవవచ్చు.<ref name=deka>{{cite web |author= Deka, Ankur |title= Zawlbuk, the pillar of modern Mizo society |url= http://www.india-north-east.com/2012/06/zawlbuk-pillar-of-modern-mizo-society.html | work=North East India |publisher=India-north-east.com |access-date=2013-04-20}}</ref> == సామాజిక నిర్మాణం == జాల్బుక్‌లో నివసించడం అనేది ఒక రకమైన నిర్బంధ నిబంధన. 15 సంవత్సరాల కంటే ఎక్కువ వయస్సు ఉన్న పురుషులు వివాహం చేసుకునే వరకు అందులోనే ఉండాలి. నివాసం రాత్రి సమయానికి మాత్రమే పరిమితం చేయబడింది. నివాసితులు పగటిపూట తమ ఇళ్లలోనే భోజనం చేస్తూ, వ్యక్తిగత, కుటుంబ పనులను చూసుకునేవారు. అంతర్గత నిర్వహణ, కార్యకలాపాలన్నీ పూర్తిగా ప్రజాస్వామ్యబద్ధంగా నివాసితులచే నిర్ణయించబడేవి. గ్రామ పెద్ద లేదా గ్రామ కౌన్సిల్ నుండి ఎటువంటి బాహ్య జోక్యం అనుమతించబడదు.<ref name=parr/><ref>{{cite book|author=Sinha H |title=Bureaucracy and Rural Development in Mizoram |year=2012 |url=https://books.google.com/books?id=iX3-_ZG2ElwC |pages=63–64 |isbn = 978-8180698309|publisher=Concept Publishing Company, New Delhi, India}}</ref> కేవలం బ్యాచిలర్స్, సందర్శకులు, అతిథులు, వాల్ ఉపా మాత్రమే అనుమతించబడతారు. === సంస్థాగత నిర్మాణం === జాల్బుక్ ఒక వ్యవస్థీకృత నిర్మాణాన్ని కలిగి ఉంది. నివాసితులు సాధారణంగా 15 సంవత్సరాల కంటే ఎక్కువ వయస్సు ఉన్న యువకులు, వీరిని 'త్లంగ్వాల్' అని పిలిచేవారు. సభ్యుల నాయకుడిని 'వాల్-ఉపా' అని పిలిచేవారు, ఈయన కార్యకలాపాలన్నింటినీ పర్యవేక్షించేవాడు. వాల్-ఉపాను గ్రామ పెద్ద, కౌన్సిల్ ప్రత్యేకం నియమించేవారు.<ref>{{cite journal|vauthors=Tiwari BK, Tynsong H, Lynrah MM, Lapasam E, Deb S, Sharma D |year=2013 |title= Institutional arrangement and typology of community forests of Meghalaya, Mizoram and Nagaland of North-East India| journal= Journal of Forestry Research |volume=24|issue=1 |pages=179–186|doi= 10.1007/s11676-013-0337-x|bibcode=2013JFoR...24..179T |s2cid=5795017 |url=http://dspace.nehu.ac.in/handle/123456789/12820 |url-access=subscription }}</ref> సాయంత్ర సమయాల్లో 6 నుండి 15 సంవత్సరాల మధ్య వయస్సు ఉన్న బాలురు వారికి తోడుగా వచ్చేవారు, వీరిని 'థింగ్‌ఫామ్ నౌపాంగ్' లేదా కేవలం 'థింగ్‌ఫామ్' అని పిలిచేవారు. జాల్బుక్ కోసం కట్టెలు సేకరించడం వీరి ఏకైక బాధ్యత. థింగ్‌ఫామ్ బాలురు సేకరించిన ప్రతిసారీ కట్టెలను థింగ్‌ఫామ్ బాక్స్‌లో ఉంచి "హే, కా కెయు అవ్" అని చెప్పాలి, ఎందుకంటే వారిలో ప్రతి ఒక్కరికీ నిర్దిష్ట పరిమాణంలో కట్టెలు సేకరించే పని కేటాయించబడేది, వారు తమ పనిని పూర్తి చేశారని తెలియజేయడానికి ఇలా చేసేవారు. ఈ బాలురు పెద్దల ప్రధాన కార్యకలాపాలలో పాల్గొనడానికి అనుమతించబడనప్పటికీ, వారు ఆడుకోవడానికి, వినోదాలలో చేరడానికి అనుమతి ఉండేది. థింగ్‌ఫామ్ బృందానికి 'హోతు' అని పిలువబడే ఒక యువ నాయకుడు ఉండేవాడు, ఈయన ప్రతి బాలుడి సేవలను నమోదు చేసి నివేదించేవాడు; విధులకు హాజరుకాకపోవడం తీవ్రమైన నేరంగా పరిగణించబడి శిక్షకు గురయ్యేవారు. సాధారణ శిక్ష ఏమిటంటే కేటాయించిన కట్టెల మొత్తాన్ని రెట్టింపు లేదా ముప్ఫై చేయడం.<ref>{{cite journal|author=Hanjabam SS |year=2008 |title= The Youth Panorama of Northeast India| journal= Asia Europe Journal |volume=5|issue=4 |pages=557–571|doi= 10.1007/s10308-007-0151-1 |s2cid=154438273 }}</ref> ఒక థింగ్‌ఫామ్ బాలుడికి తగినంత [[pubic hair|జఘన జుట్టు]] వచ్చినట్లు గుర్తిస్తే, అతనికి శాశ్వత నివాస సభ్యత్వం లభిస్తుంది, వివాహం వరకు అందులోనే ఉంటాడు. అయితే ఒక బాలుడు వేటాడిన జంతువును తాకినట్లయితే అతనికి కట్టెలు సేకరించే పని నుండి మినహాయింపు లభిస్తుంది, ఎందుకంటే చనిపోయినట్లు నటిస్తున్న జంతువు దాడి చేసే ప్రమాదం ఉన్నందున దీనికి చాలా ధైర్యం కావాలి. మరొక మార్గం వేటాడిన పులి తోకను కత్తిరించడం. పులి మరణాన్ని నిరూపించడానికి తోకను కత్తిరించడం ఏకైక మార్గం, కాబట్టి దీనికి గొప్ప ధైర్యం అవసరం. నివాస ఎంపిక కోసం సాంప్రదాయం ప్రకారం, అతని నుండి పొడవైన జఘన జుట్టును తెంపి, అది సాంప్రదాయ [[tobacco pipe|పొగాకు పైపు]] కాడ చుట్టూ చుట్టగలిగితే, ఆ అభ్యర్థి అర్హుడిగా ప్రకటించబడి 'త్లంగ్వాల్' అవుతాడు.<ref name=parr/><ref name=eden>{{cite web |author= Edenthara |title= Kalchar leh tunlai |language= lus |trans-title= Culture and modern times |work= Mizo Khawvel |url= http://www.mizokhawvel.com/2009/03/kalchar-leh-tunlai.html |access-date= 2013-04-20 |archive-date= 5 March 2016 |archive-url= https://web.archive.org/web/20160305094420/http://www.mizokhawvel.com/2009/03/kalchar-leh-tunlai.html |url-status= dead }}</ref> సాధారణ కార్యకలాపాలలో [[జానపద గేయాలు]] పాడటం, కుస్తీ, కథలు చెప్పడం ఉండేవి.<ref name=chat/><ref name=nun>{{cite book|author=Nunthara C |title= Mizoram: Society and Polity |year=1996 |url= https://books.google.com/books?id=Jksn3c85KOkC |isbn = 978-8173870590 |publisher=Indus Publishing, India}}</ref> జాల్బుక్ ముందు 'చావిలుంగ్' అని పిలిచే వివిధ బరువులు గల మూడు భారీ గుండ్రటి రాళ్లు ఉండేవి. మొదటిది సుమారు 10-15 కిలోలు, రెండవది 20-30 కిలోలు, మూడవది సుమారు 50 కిలోలు లేదా అంతకంటే ఎక్కువ బరువు ఉండేది. యువకులు ఆ రాళ్లను ఎత్తడంలో ఒకరితో ఒకరు పోటీ పడేవారు. రాళ్లను ఎత్తడానికి, ఆ రాయిని ఆలింగనం చేసుకుని, ముంజేయి, మణికట్టు సహాయంతో పైకి లేపాలి. మరొక ప్రసిద్ధ కార్యాచరణ [[ఇన్సుక్నవర్]] (Insuknawr), ఇన్సాయి హ్రుయి పావ్, ఇందులో పాల్గొనేవారు ఒకరికొకరు తాడుతో కట్టబడి ప్రాకడం ద్వారా ఒకరినొకరు లాగుకోవడానికి ప్రయత్నిస్తారు. === ప్రభావం మరియు విలువ === జాల్బుక్ అనేది కేవలం రాత్రిపూట బస చేసే సాధారణ వసతి గృహం మాత్రమే కాదు, ఇది గ్రామ విద్య, రక్షణ, క్రమశిక్షణ, అభివృద్ధికి కేంద్రం. ఇది అన్ని రకాల [[లలిత కళలు|కళలు మరియు చేతిపనులు]], [[శారీరక శిక్షణ]], [[నైతిక విద్య]] నేర్పించే ఒక నిష్కల్మషమైన సామాజిక సంస్థ.<ref name=pach/> ఇది వార్తల నుండి కుటుంబ కలహాల వరకు అన్ని రకాల సమాచారాన్ని తెలియజేసే ఒక రకమైన సామాజిక నెట్‌వర్క్. ఇది కొత్త తరాలకు [[స్వదేశీ విజ్ఞానం]] పంచుతూ, నేర్పించే ఒక మౌఖిక [[గ్రంథాలయం]].<ref name=zama>{{cite web |author= Zama MCh |title= The intangible as cultural heritage |date= 1 June 2012 |url= http://www.thefreelibrary.com/The+intangible+as+cultural+heritage.-a0297337912 |work= Marg, A Magazine of the Arts |publisher= The Free Library |access-date=2013-04-20}}</ref> సామాజిక సంఘర్షణలు, విపత్తులు, యుద్ధాల సమయంలో ఇది ఒక సమావేశ స్థలంగా ఉపయోగపడేది.<ref name=nun/> ఇటువంటి సేకరణ వెనుక ఉన్న సూత్రాలలో ఒకటి గ్రామం యొక్క భద్రత, ఎందుకంటే సమర్థులైన పురుషులందరూ వెంటనే రంగంలోకి దిగడానికి సిద్ధంగా ఉంటారు. అందువల్ల ఇది ఒక రకమైన [[మిలిటరీ బ్యారక్స్]] వలె పనిచేసేది. వన్యమృగాలు, శత్రువుల దాడుల వల్ల గ్రామ జీవితాలకు తరచుగా అంతరాయం కలిగే కాలంలో ఇది చాలా ముఖ్యమైన పాత్ర పోషించింది.<ref name=Bhat/> అదనంగా, ఇతర గ్రామాల నుండి వచ్చే యువ అతిథులకు ఇది అనుకూలమైన వసతిగా ఉండేది. వాస్తవానికి ఇది ఇప్పుడు లుషే సమాజంలో సాంస్కృతిక సారాంశంగా గుర్తించబడింది.<ref name=sai>{{cite web|author=Sailo L|title=Zawlbuk kha a va lo ropui em!|language=lus|trans-title=How significant was the Zawlbuk!|date=15 September 2011|url=http://www.vanglaini.org/articles/11145-zawlbuk-kha-a-va-lo-ropui-em|work=Vanglaini|access-date=2013-04-20}}{{Dead link|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == క్షీణత మరియు రద్దు == 19వ శతాబ్దం చివరలో [[క్రైస్తవ మతం]] రాక మిజో సంస్కృతిపై జాల్బుక్ ప్రభావాన్ని బలహీనపరచడంలో ప్రధాన శక్తిగా పేర్కొనబడినప్పటికీ, బ్రిటీష్ పాలనతో కూడిన [[మిజోరాంలో విద్య]], రాజకీయాల పెరుగుదలతో సహా అనివార్యమైన సామాజిక-రాజకీయ మార్పులు సాంస్కృతిక తిరుగుబాటుకు కారణమయ్యాయి. [[Formal education|అధికారిక విద్య]] ప్రారంభం, క్రైస్తవ మతంలోకి భారీ మార్పిడి గిరిజన గుర్తింపును మార్చాయి, ఇది చివరికి జాల్బుక్ పతానానికి దారితీసింది.<ref name=sai/> సాంప్రదాయ [[chieftainship|నాయకత్వం]] యొక్క అధికారాలు తొలగించబడి బ్రిటీష్ వారిచే ప్రభుత్వ పరిపాలన ఏర్పాటు చేయబడినప్పుడు జాల్బుక్ హోదాకు కోలుకోలేని దెబ్బ తగిలింది.<ref name=pill/><ref name=eden/> మిజో సమాజంలో సామాజిక విభజన అదృశ్యమైంది, మతపరమైన కార్యకలాపాలు బ్యాచిలర్స్ వసతి గృహాలను, వారి జీవనశైలిని ప్రోత్సహించలేదు.<ref>{{cite journal|author=Strom D |year=1980 |title= Christianity and Culture Change among the Mizoram| journal= Missiology |volume=8 |issue=3 |pages= 307–317|doi= 10.1177/009182968000800304 |s2cid=145307476 }}</ref> లుషే హిల్స్ ఇంగ్లీష్ సూపరింటెండెంట్ (1924–28) ఎన్.ఇ. ప్యారీ మిజో సమాజంలో దాని కీలక పాత్రను గుర్తించి 1926లో అన్ని గ్రామాలలో జాల్బుక్‌ను పునర్నిర్మించాలని ఆదేశించడం ద్వారా దానిని పునరుద్ధరించడానికి ప్రయత్నించారు, కానీ ఫలితం లేకపోయింది. అప్పటికే సామాజిక, మతపరమైన పరిణామాలు దాని అవసరాన్ని దాటిపోయాయి.<ref name=zama/> 1938 జనవరి 1న తదుపరి సూపరింటెండెంట్ ఆంథోనీ గిల్‌క్రిస్ట్ మెక్‌కాల్ జాల్బుక్ పునరుద్ధరణను కొనసాగించే విషయమై ఐజాల్‌లోని థక్‌థింగ్‌లో బహిరంగ సమావేశాన్ని ఏర్పాటు చేశారు. ఈ వ్యవస్థ అధికారిక విద్య, క్రైస్తవ మతం, ప్రభుత్వ వ్యవస్థకు అనుకూలంగా లేదని ప్రజలు నిర్ణయించారు. అందువల్ల మెక్‌కాల్ జాల్బుక్ వ్యవస్థను ముగించాలని తీర్మానించారు.<ref>{{cite web |author= Lalthangliana B |title= Zawlbuk tawp dan|language=lus |trans-title=The end of Zawlbuk|date= 21 July 2010 |url= http://zotuithiang-thulehhla.webnode.com/news/zawlbuk-tawp-dan/| work=Zotui Thiang Thu-Hla |access-date=2013-06-07}}</ref><ref>{{cite web |author= Lalthangliana B |title= Zawlbuk tawp dan|language=lus |trans-title=The end of Zawlbuk|date= 2010 |url= http://lawrkhawm.com/index.php?page=4920| work=Lawrkhawm |access-date=2013-06-07}}</ref> == ఇతర సంస్కృతులలో == {{Main|గిరిజన యువ వసతి గృహం}} జాల్బుక్ మూలాలు అనిశ్చితితో నిండి ఉన్నాయి, ఇది కేవలం లుషేలకే పరిమితం కాదు. [[మణిపూర్]] యొక్క సమీప తెగ అయిన [[హ్మార్ ప్రజలు]] కూడా సరిగ్గా ఇలాంటిదే కలిగి ఉండేవారు, దీనిని వారు 'బువాన్‌జాల్' లేదా 'సియర్' అని పిలిచేవారు.<ref name=pul>{{cite web |author= Pulamte JH |title= Buonzawl - A Youth Dormitory |work= hmar.org |url= http://www.hmar.org/article/buonzawl-a-youth-dormitory |access-date= 2013-04-20 |archive-date= 2 October 2013 |archive-url= https://web.archive.org/web/20131002022035/http://hmar.org/article/buonzawl-a-youth-dormitory |url-status= dead }}</ref> వాస్తవానికి ఈ వసతి గృహ వ్యవస్థ భారతదేశంలోని వివిధ గిరిజన సమాజాలలో స్వల్ప తేడాలతో సాధారణంగా కనిపిస్తుంది, కానీ మిజో సమాజంలో ఉన్నంత ప్రముఖంగా లేదా ప్రభావవంతంగా లేదు. [[ఈశాన్య భారతదేశం]]లో [[కార్బీ ప్రజలు]], [[తివా ప్రజలు]], [[మిషింగ్ ప్రజలు]], [[దిమాసా ప్రజలు]] (అస్సాం), [[నాగా ప్రజలు]] (నాగాలాండ్), తంగ్ఖుల్ నాగా (మణిపూర్), త్రిపురలోని కొన్ని ఇతర తెగలు, [[గారో ప్రజలు]] (నోక్‌పాంటి - మేఘాలయ), అబోర్స్ (నోసుప్), మిరిస్ (టోరాంగ్ - అరుణాచల్ ప్రదేశ్) ఈ రకమైన వసతి గృహ వ్యవస్థను కలిగి ఉన్నారు. [[జార్ఖండ్]] యొక్క [[ఒరాన్ ప్రజలు]] (ధుమ్‌కారియా), [[ముండా ప్రజలు]] (గిటిక్ లేదా గిట్టెరా), [[కేరళ]] యొక్క [[కలరి]]లు కూడా ఇలాంటి వ్యవస్థను కలిగి ఉన్నాయి.<ref>{{cite web|author=Krishna M|title=The Zawlbûk was similar to the old 'Kalaris' of Kerala|date=27 September 2012|work=Ground Report|url=http://www.groundreport.com/Opinion/The-Zawlbuk-was-similar-to-the-old-Kalaris-of-Kera/2948267|access-date=2013-04-21}}{{Dead link|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == మూలాలు == {{Reflist}} == బాహ్య లింకులు == * [http://zawlbuk.wordpress.com/hringnun/ జాల్బుక్‌కు స్వాగతం: జాల్బుక్ అంటే ఏమిటి?] * [http://mizoram.nic.in/about/zawlbuk.htm నేషనల్ ఇన్ఫర్మేటిక్స్ సెంటర్, మిజోరాం స్టేట్ సెంటర్ ద్వారా జాల్బుక్] * [http://www.neblog.in/2012/06/zawlbuk-pillar-of-modern-mizo-society.html నార్త్ ఈస్ట్ ఇండియా: జాల్బుక్ – ఆధునిక మిజో సమాజానికి మూలస్తంభం]{{Dead link|date=December 2025 |bot=InternetArchiveBot }} * [http://mizobamboo.nic.in/people.htm వెదురు అభివృద్ధి సంస్థ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120502165758/http://mizobamboo.nic.in/people.htm |date=2 May 2012 }} * [http://buonzawl.blogspot.in/ బువాన్‌జాల్ బ్లాగ్] {{Lushai frontier}} [[Category:మిజోరాం సంస్కృతి]] [[Category:ఇళ్ల రకాలు]] [[Category:మిజోరాం చరిత్ర]] d57mf9uc7hwwy0j6aywuejyfnh0u1d0 4908556 4908540 2026-07-20T01:28:20Z ఉదయ్ కిరణ్ 124579 4908556 wikitext text/x-wiki {{Short description|మిజో ప్రజల సాంప్రదాయ బ్యాచిలర్స్ క్వార్టర్స్}} {{Italic title}} {{Use dmy dates|date=December 2018}} {{Use Indian English|date=December 2018}} [[File:Zawlbuk.JPG|thumb|right| [[రేయెక్]] వద్ద పునర్నిర్మించిన జాల్బుక్ నమూనా]] '''జాల్బుక్''' ({{lang|lus|Zawlbûk}}) అనేది [[భారతదేశం]]లోని [[మిజోరాం]]లో నివసిస్తున్న మిజో ప్రజల, ముఖ్యంగా లుషే తెగకు చెందిన ఒక సాంప్రదాయ [[బ్యాచిలర్స్]] క్వార్టర్స్ (అవివాహిత యువకుల వసతి గృహం).<ref name=Bhat>{{cite book|author= Bhatia L |title=Education and Society in a Changing Mizoram: The Practice of Pedagogy |year=2012 |url=https://books.google.com/books?id=Z6iyPrnkHAcC |isbn =978-1136198052 |publisher= Routledge, Taylor & Francis Group, New York, US }}</ref> ఇది గిరిజన గ్రామంలోని అన్ని ఇళ్ల కంటే చాలా పెద్దదిగా ఉండేది. దీనిని గ్రామం మధ్యలో నిర్మించడం ఒక ఆచారంగా ఉండేది. గ్రామంలోని అవివాహిత పురుషులందరికీ వసతి గృహంగా ఉపయోగపడటమే దీని ప్రాథమిక ఉద్దేశం అయినప్పటికీ, ఇది గిరిజన సమాజం యొక్క [[విద్య]], [[వినోదం]], నైపుణ్యాభివృద్ధి, వ్యక్తిగత ఎదుగుదల, రక్షణకు ప్రధాన కేంద్రంగా ఉన్న ఒక సామాజిక సంస్థ. ఇది అతిథులు, ప్రయాణికులకు విశ్రాంతి స్థలంగా కూడా ఉపయోగపడేది.<ref name=parr>{{cite book|author= Parry NE |title= Lushai Custom: A Monograph on Lushai Customs and Ceremonies |year= 1928 |url= https://books.google.com/books?id=ZZsJAQAAIAAJ |pages=8–12 |edition=1988 reprint |asin=B0000E866X|publisher= Tribal Research Institute, Aizawl, India}}</ref><ref name=chat>{{cite book|author= Chatterji N |title= Zawlbuk as a Social Institution in the Mizo Society |year= 1975 |url= https://books.google.com/books?id=VcQJAQAAIAAJ |pages=1–35 |asin =B0000D5MQN |publisher= Tribal Research Institute, Aizawl, Mizoram, India }}</ref><ref name=pill>{{cite journal|author=Pillai SK|year=1999 |title= Winds of change in the bamboo hills: Learning from a Mizo way of life| journal= India International Centre Quarterly |volume=26|issue=2 |pages=125–137|jstor=23005664}}</ref> [[File:An image of a Zawlbuk.jpg|thumb|1890 - 1913 మధ్యకాలంలోని ఒక జాల్బుక్ చిత్రం]] == నిర్మాణం == [[File:Zawlbuk interior.JPG |thumb|right| జాల్బుక్ లోపలి భాగం. కింద ఉన్న పెద్ద చెక్క దిమ్మెను 'బౌహ్‌బెల్' అంటారు, మధ్యలో మంట వేసే స్థలం (ఫైర్‌ప్లేస్) ఉంది, అవతలి చివరన 'దౌవాన్' పైన 'బహ్జార్' అనే క్షితిజ సమాంతర కిటికీ ఉంది.]] జాల్బుక్ ఎల్లప్పుడూ గ్రామం నడిబొడ్డున, [[గిరిజన చీఫ్|గ్రామ పెద్ద]] నివాసానికి సమీపంలో ఉండేది. గ్రామంలోని బ్యాచిలర్స్ అందరికీ వసతి కల్పించడమే దీని ముఖ్య ఉద్దేశం కావడంతో, ఇది గ్రామంలోనే అతిపెద్ద ఇల్లుగా నిలిచేది. కమ్యూనిటీ పరిమాణాన్ని బట్టి దీని పరిమాణం గ్రామానికి గ్రామానికి భిన్నంగా ఉండేది. దీనిని సమీపంలోని అడవి నుండి తెచ్చిన [[కలప]], [[గడ్డి]] ఉపయోగించి శ్రమదానం (సామాజిక సేవ) ద్వారా నిర్మించేవారు.<ref name=pach>{{cite book|author=Pachuau R |title= Mizoram: A Study in Comprehensive Geography |year=2009|pages=5–6|isbn = 978-8172112646 |publisher= Northern Book Centre, India}}</ref> నిర్మాణాన్నంతటినీ మోయడానికి మధ్యలో ఉండే పెద్ద స్తంభాన్ని 'త్లంగ్' అని పిలిచేవారు. దీని నుండి వాలుగా ఉన్న పైకప్పు, నేల భాగం ఇతర సహాయక నిర్మాణాలతో విస్తరించి ఉండేవి. నేల, గోడలను పగిలిన [[వెదురు]]తో, పైకప్పును పూర్తిగా గడ్డితో తయారు చేసేవారు. దీనికి ప్రత్యేక ప్రవేశ ద్వారం అంటూ ఏమీ లేకుండా ముందు భాగం అంతా తెరిచి ఉండేది. ముందు భాగంలో ఒక చిన్న ప్లాట్‌ఫారమ్ లేదా [[వరండా]] ఉండి, పైకప్పు నుండి సుమారు 5 అడుగుల వరకు వెదురు గోడ వేలాడుతూ ప్రవేశ ద్వారాన్ని కాస్త తక్కువ ఎత్తులో ఉంచేది. సాధారణంగా ఈ ప్రాంతానికి కుడివైపున [[కట్టెలు]] నిల్వ చేయడానికి కేటాయించేవారు.<ref name=sen>{{cite web |author=Sena T |title=Zawlbuk leh mipa naupang |language=lus |trans-title=Zawlbuk and the boys |date=15 November 2012 |url=http://www.vanglaini.org/articles/14806-zawlbuk-leh-mipa-naupang |work=Vanglaini |access-date=2013-04-20 }}{{Dead link|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ఈ వరండా చుట్టూ ఉన్న స్థలాన్ని 'అవ్‌క్పాకా' అని పిలిచేవారు, ప్రవేశ ద్వారం యొక్క మొత్తం వెడల్పున సుమారు 2 అడుగుల ఎత్తులో ఉండే ఒక పెద్ద చెక్క దిమ్మెతో ఇది వేరు చేయబడి ఉండేది. దీనిని 'బౌహ్‌బెల్' (దక్షిణ ప్రాంతాల వారు 'పాంపువాల్' అని పిలుస్తారు) అనేవారు. మహిళలు, పిల్లలు, వివాహితులు, చివరకు రాజకుటుంబం, కౌన్సిల్ సభ్యులతో సహా మిగిలిన జనాభాకు ఇక్కడికి ప్రవేశం ఉండేది కాదు. లోపలి భాగం కేవలం ఒక విశాలమైన ఖాళీ గదిగా ఉండి, మధ్యలో ఉండే మంట వేసే స్థలం తప్ప ఎలాంటి ఫర్నిచర్ ఉండేది కాదు. వెనుక గోడ వైపు నేల నుండి సుమారు 1 అడుగు ఎత్తు, 6 అడుగుల వెడల్పుతో 'దౌవాన్' అనే చిన్న వేదిక ఉండేది. ఈ గది నేల భాగం అంతా రాత్రిపూట [[కుస్తీ]] (ఇది ప్రధాన రాత్రిపూట కార్యాచరణ) పోటీలకు అరేనాగా, పడుకోవడానికి ఉపయోగపడేది, దీనిని 'బువాన్‌జాల్' అనేవారు. దీని పైన 'బహ్జార్' ఉండేది, దీనిని బయటి వైపు పెద్ద కిటికీలా తెరవవచ్చు.<ref name=deka>{{cite web |author= Deka, Ankur |title= Zawlbuk, the pillar of modern Mizo society |url= http://www.india-north-east.com/2012/06/zawlbuk-pillar-of-modern-mizo-society.html | work=North East India |publisher=India-north-east.com |access-date=2013-04-20}}</ref> == సామాజిక నిర్మాణం == జాల్బుక్‌లో నివసించడం అనేది ఒక రకమైన నిర్బంధ నిబంధన. 15 సంవత్సరాల కంటే ఎక్కువ వయస్సు ఉన్న పురుషులు వివాహం చేసుకునే వరకు అందులోనే ఉండాలి. నివాసం రాత్రి సమయానికి మాత్రమే పరిమితం చేయబడింది. నివాసితులు పగటిపూట తమ ఇళ్లలోనే భోజనం చేస్తూ, వ్యక్తిగత, కుటుంబ పనులను చూసుకునేవారు. అంతర్గత నిర్వహణ, కార్యకలాపాలన్నీ పూర్తిగా ప్రజాస్వామ్యబద్ధంగా నివాసితులచే నిర్ణయించబడేవి. గ్రామ పెద్ద లేదా గ్రామ కౌన్సిల్ నుండి ఎటువంటి బాహ్య జోక్యం అనుమతించబడదు.<ref name=parr/><ref>{{cite book|author=Sinha H |title=Bureaucracy and Rural Development in Mizoram |year=2012 |url=https://books.google.com/books?id=iX3-_ZG2ElwC |pages=63–64 |isbn = 978-8180698309|publisher=Concept Publishing Company, New Delhi, India}}</ref> కేవలం బ్యాచిలర్స్, సందర్శకులు, అతిథులు, వాల్ ఉపా మాత్రమే అనుమతించబడతారు. === సంస్థాగత నిర్మాణం === జాల్బుక్ ఒక వ్యవస్థీకృత నిర్మాణాన్ని కలిగి ఉంది. నివాసితులు సాధారణంగా 15 సంవత్సరాల కంటే ఎక్కువ వయస్సు ఉన్న యువకులు, వీరిని 'త్లంగ్వాల్' అని పిలిచేవారు. సభ్యుల నాయకుడిని 'వాల్-ఉపా' అని పిలిచేవారు, ఈయన కార్యకలాపాలన్నింటినీ పర్యవేక్షించేవాడు. వాల్-ఉపాను గ్రామ పెద్ద, కౌన్సిల్ ప్రత్యేకం నియమించేవారు.<ref>{{cite journal|vauthors=Tiwari BK, Tynsong H, Lynrah MM, Lapasam E, Deb S, Sharma D |year=2013 |title= Institutional arrangement and typology of community forests of Meghalaya, Mizoram and Nagaland of North-East India| journal= Journal of Forestry Research |volume=24|issue=1 |pages=179–186|doi= 10.1007/s11676-013-0337-x|bibcode=2013JFoR...24..179T |s2cid=5795017 |url=http://dspace.nehu.ac.in/handle/123456789/12820 |url-access=subscription }}</ref> సాయంత్ర సమయాల్లో 6 నుండి 15 సంవత్సరాల మధ్య వయస్సు ఉన్న బాలురు వారికి తోడుగా వచ్చేవారు, వీరిని 'థింగ్‌ఫామ్ నౌపాంగ్' లేదా కేవలం 'థింగ్‌ఫామ్' అని పిలిచేవారు. జాల్బుక్ కోసం కట్టెలు సేకరించడం వీరి ఏకైక బాధ్యత. థింగ్‌ఫామ్ బాలురు సేకరించిన ప్రతిసారీ కట్టెలను థింగ్‌ఫామ్ బాక్స్‌లో ఉంచి "హే, కా కెయు అవ్" అని చెప్పాలి, ఎందుకంటే వారిలో ప్రతి ఒక్కరికీ నిర్దిష్ట పరిమాణంలో కట్టెలు సేకరించే పని కేటాయించబడేది, వారు తమ పనిని పూర్తి చేశారని తెలియజేయడానికి ఇలా చేసేవారు. ఈ బాలురు పెద్దల ప్రధాన కార్యకలాపాలలో పాల్గొనడానికి అనుమతించబడనప్పటికీ, వారు ఆడుకోవడానికి, వినోదాలలో చేరడానికి అనుమతి ఉండేది. థింగ్‌ఫామ్ బృందానికి 'హోతు' అని పిలువబడే ఒక యువ నాయకుడు ఉండేవాడు, ఈయన ప్రతి బాలుడి సేవలను నమోదు చేసి నివేదించేవాడు; విధులకు హాజరుకాకపోవడం తీవ్రమైన నేరంగా పరిగణించబడి శిక్షకు గురయ్యేవారు. సాధారణ శిక్ష ఏమిటంటే కేటాయించిన కట్టెల మొత్తాన్ని రెట్టింపు లేదా ముప్ఫై చేయడం.<ref>{{cite journal|author=Hanjabam SS |year=2008 |title= The Youth Panorama of Northeast India| journal= Asia Europe Journal |volume=5|issue=4 |pages=557–571|doi= 10.1007/s10308-007-0151-1 |s2cid=154438273 }}</ref> ఒక థింగ్‌ఫామ్ బాలుడికి తగినంత జఘన జుట్టు వచ్చినట్లు గుర్తిస్తే, అతనికి శాశ్వత నివాస సభ్యత్వం లభిస్తుంది, వివాహం వరకు అందులోనే ఉంటాడు. అయితే ఒక బాలుడు వేటాడిన జంతువును తాకినట్లయితే అతనికి కట్టెలు సేకరించే పని నుండి మినహాయింపు లభిస్తుంది, ఎందుకంటే చనిపోయినట్లు నటిస్తున్న జంతువు దాడి చేసే ప్రమాదం ఉన్నందున దీనికి చాలా ధైర్యం కావాలి. మరొక మార్గం వేటాడిన పులి తోకను కత్తిరించడం. పులి మరణాన్ని నిరూపించడానికి తోకను కత్తిరించడం ఏకైక మార్గం, కాబట్టి దీనికి గొప్ప ధైర్యం అవసరం. నివాస ఎంపిక కోసం సాంప్రదాయం ప్రకారం, అతని నుండి పొడవైన జఘన జుట్టును తెంపి, అది సాంప్రదాయ పొగాకు పైపు కాడ చుట్టూ చుట్టగలిగితే, ఆ అభ్యర్థి అర్హుడిగా ప్రకటించబడి 'త్లంగ్వాల్' అవుతాడు.<ref name=parr/><ref name=eden>{{cite web |author= Edenthara |title= Kalchar leh tunlai |language= lus |trans-title= Culture and modern times |work= Mizo Khawvel |url= http://www.mizokhawvel.com/2009/03/kalchar-leh-tunlai.html |access-date= 2013-04-20 |archive-date= 5 March 2016 |archive-url= https://web.archive.org/web/20160305094420/http://www.mizokhawvel.com/2009/03/kalchar-leh-tunlai.html |url-status= dead }}</ref> సాధారణ కార్యకలాపాలలో [[జానపద గేయాలు]] పాడటం, కుస్తీ, కథలు చెప్పడం ఉండేవి.<ref name=chat/><ref name=nun>{{cite book|author=Nunthara C |title= Mizoram: Society and Polity |year=1996 |url= https://books.google.com/books?id=Jksn3c85KOkC |isbn = 978-8173870590 |publisher=Indus Publishing, India}}</ref> జాల్బుక్ ముందు 'చావిలుంగ్' అని పిలిచే వివిధ బరువులు గల మూడు భారీ గుండ్రటి రాళ్లు ఉండేవి. మొదటిది సుమారు 10-15 కిలోలు, రెండవది 20-30 కిలోలు, మూడవది సుమారు 50 కిలోలు లేదా అంతకంటే ఎక్కువ బరువు ఉండేది. యువకులు ఆ రాళ్లను ఎత్తడంలో ఒకరితో ఒకరు పోటీ పడేవారు. రాళ్లను ఎత్తడానికి, ఆ రాయిని ఆలింగనం చేసుకుని, ముంజేయి, మణికట్టు సహాయంతో పైకి లేపాలి. మరొక ప్రసిద్ధ కార్యాచరణ ఇన్సుక్నవర్ (Insuknawr), ఇన్సాయి హ్రుయి పావ్, ఇందులో పాల్గొనేవారు ఒకరికొకరు తాడుతో కట్టబడి ప్రాకడం ద్వారా ఒకరినొకరు లాగుకోవడానికి ప్రయత్నిస్తారు. === ప్రభావం మరియు విలువ === జాల్బుక్ అనేది కేవలం రాత్రిపూట బస చేసే సాధారణ వసతి గృహం మాత్రమే కాదు, ఇది గ్రామ విద్య, రక్షణ, క్రమశిక్షణ, అభివృద్ధికి కేంద్రం. ఇది అన్ని రకాల [[లలిత కళలు|కళలు మరియు చేతిపనులు]], శారీరక శిక్షణ, నైతిక విద్య నేర్పించే ఒక నిష్కల్మషమైన సామాజిక సంస్థ.<ref name=pach/> ఇది వార్తల నుండి కుటుంబ కలహాల వరకు అన్ని రకాల సమాచారాన్ని తెలియజేసే ఒక రకమైన సామాజిక నెట్‌వర్క్. ఇది కొత్త తరాలకు స్వదేశీ విజ్ఞానం పంచుతూ, నేర్పించే ఒక మౌఖిక [[గ్రంథాలయం]].<ref name=zama>{{cite web |author= Zama MCh |title= The intangible as cultural heritage |date= 1 June 2012 |url= http://www.thefreelibrary.com/The+intangible+as+cultural+heritage.-a0297337912 |work= Marg, A Magazine of the Arts |publisher= The Free Library |access-date=2013-04-20}}</ref> సామాజిక సంఘర్షణలు, విపత్తులు, యుద్ధాల సమయంలో ఇది ఒక సమావేశ స్థలంగా ఉపయోగపడేది.<ref name=nun/> ఇటువంటి సేకరణ వెనుక ఉన్న సూత్రాలలో ఒకటి గ్రామం యొక్క భద్రత, ఎందుకంటే సమర్థులైన పురుషులందరూ వెంటనే రంగంలోకి దిగడానికి సిద్ధంగా ఉంటారు. అందువల్ల ఇది ఒక రకమైన మిలిటరీ బ్యారక్స్ వలె పనిచేసేది. వన్యమృగాలు, శత్రువుల దాడుల వల్ల గ్రామ జీవితాలకు తరచుగా అంతరాయం కలిగే కాలంలో ఇది చాలా ముఖ్యమైన పాత్ర పోషించింది.<ref name=Bhat/> అదనంగా, ఇతర గ్రామాల నుండి వచ్చే యువ అతిథులకు ఇది అనుకూలమైన వసతిగా ఉండేది. వాస్తవానికి ఇది ఇప్పుడు లుషే సమాజంలో సాంస్కృతిక సారాంశంగా గుర్తించబడింది.<ref name=sai>{{cite web|author=Sailo L|title=Zawlbuk kha a va lo ropui em!|language=lus|trans-title=How significant was the Zawlbuk!|date=15 September 2011|url=http://www.vanglaini.org/articles/11145-zawlbuk-kha-a-va-lo-ropui-em|work=Vanglaini|access-date=2013-04-20}}{{Dead link|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == క్షీణత మరియు రద్దు == 19వ శతాబ్దం చివరలో [[క్రైస్తవ మతం]] రాక మిజో సంస్కృతిపై జాల్బుక్ ప్రభావాన్ని బలహీనపరచడంలో ప్రధాన శక్తిగా పేర్కొనబడినప్పటికీ, బ్రిటీష్ పాలనతో కూడిన మిజోరాంలో విద్య, రాజకీయాల పెరుగుదలతో సహా అనివార్యమైన సామాజిక-రాజకీయ మార్పులు సాంస్కృతిక తిరుగుబాటుకు కారణమయ్యాయి. అధికారిక విద్య ప్రారంభం, క్రైస్తవ మతంలోకి భారీ మార్పిడి గిరిజన గుర్తింపును మార్చాయి, ఇది చివరికి జాల్బుక్ పతానానికి దారితీసింది.<ref name=sai/> సాంప్రదాయ నాయకత్వం యొక్క అధికారాలు తొలగించబడి బ్రిటీష్ వారిచే ప్రభుత్వ పరిపాలన ఏర్పాటు చేయబడినప్పుడు జాల్బుక్ హోదాకు కోలుకోలేని దెబ్బ తగిలింది.<ref name=pill/><ref name=eden/> మిజో సమాజంలో సామాజిక విభజన అదృశ్యమైంది, మతపరమైన కార్యకలాపాలు బ్యాచిలర్స్ వసతి గృహాలను, వారి జీవనశైలిని ప్రోత్సహించలేదు.<ref>{{cite journal|author=Strom D |year=1980 |title= Christianity and Culture Change among the Mizoram| journal= Missiology |volume=8 |issue=3 |pages= 307–317|doi= 10.1177/009182968000800304 |s2cid=145307476 }}</ref> లుషే హిల్స్ ఇంగ్లీష్ సూపరింటెండెంట్ (1924–28) ఎన్.ఇ. ప్యారీ మిజో సమాజంలో దాని కీలక పాత్రను గుర్తించి 1926లో అన్ని గ్రామాలలో జాల్బుక్‌ను పునర్నిర్మించాలని ఆదేశించడం ద్వారా దానిని పునరుద్ధరించడానికి ప్రయత్నించారు, కానీ ఫలితం లేకపోయింది. అప్పటికే సామాజిక, మతపరమైన పరిణామాలు దాని అవసరాన్ని దాటిపోయాయి.<ref name=zama/> 1938 జనవరి 1న తదుపరి సూపరింటెండెంట్ ఆంథోనీ గిల్‌క్రిస్ట్ మెక్‌కాల్ జాల్బుక్ పునరుద్ధరణను కొనసాగించే విషయమై ఐజాల్‌లోని థక్‌థింగ్‌లో బహిరంగ సమావేశాన్ని ఏర్పాటు చేశారు. ఈ వ్యవస్థ అధికారిక విద్య, క్రైస్తవ మతం, ప్రభుత్వ వ్యవస్థకు అనుకూలంగా లేదని ప్రజలు నిర్ణయించారు. అందువల్ల మెక్‌కాల్ జాల్బుక్ వ్యవస్థను ముగించాలని తీర్మానించారు.<ref>{{cite web |author= Lalthangliana B |title= Zawlbuk tawp dan|language=lus |trans-title=The end of Zawlbuk|date= 21 July 2010 |url= http://zotuithiang-thulehhla.webnode.com/news/zawlbuk-tawp-dan/| work=Zotui Thiang Thu-Hla |access-date=2013-06-07}}</ref><ref>{{cite web |author= Lalthangliana B |title= Zawlbuk tawp dan|language=lus |trans-title=The end of Zawlbuk|date= 2010 |url= http://lawrkhawm.com/index.php?page=4920| work=Lawrkhawm |access-date=2013-06-07}}</ref> == ఇతర సంస్కృతులలో == {{Main|గిరిజన యువ వసతి గృహం}} జాల్బుక్ మూలాలు అనిశ్చితితో నిండి ఉన్నాయి, ఇది కేవలం లుషేలకే పరిమితం కాదు. [[మణిపూర్]] యొక్క సమీప తెగ అయిన హ్మార్ ప్రజలు కూడా సరిగ్గా ఇలాంటిదే కలిగి ఉండేవారు, దీనిని వారు 'బువాన్‌జాల్' లేదా 'సియర్' అని పిలిచేవారు.<ref name=pul>{{cite web |author= Pulamte JH |title= Buonzawl - A Youth Dormitory |work= hmar.org |url= http://www.hmar.org/article/buonzawl-a-youth-dormitory |access-date= 2013-04-20 |archive-date= 2 October 2013 |archive-url= https://web.archive.org/web/20131002022035/http://hmar.org/article/buonzawl-a-youth-dormitory |url-status= dead }}</ref> వాస్తవానికి ఈ వసతి గృహ వ్యవస్థ భారతదేశంలోని వివిధ గిరిజన సమాజాలలో స్వల్ప తేడాలతో సాధారణంగా కనిపిస్తుంది, కానీ మిజో సమాజంలో ఉన్నంత ప్రముఖంగా లేదా ప్రభావవంతంగా లేదు. [[ఈశాన్య భారతదేశం]]లో కార్బీ ప్రజలు, తివా ప్రజలు, మిషింగ్ ప్రజలు, దిమాసా ప్రజలు (అస్సాం), [[నాగా ప్రజలు]] (నాగాలాండ్), తంగ్ఖుల్ నాగా (మణిపూర్), త్రిపురలోని కొన్ని ఇతర తెగలు, గారో ప్రజలు (నోక్‌పాంటి - మేఘాలయ), అబోర్స్ (నోసుప్), మిరిస్ (టోరాంగ్ - అరుణాచల్ ప్రదేశ్) ఈ రకమైన వసతి గృహ వ్యవస్థను కలిగి ఉన్నారు. [[జార్ఖండ్]] యొక్క ఒరాన్ ప్రజలు (ధుమ్‌కారియా), [[ముండా ప్రజలు]] (గిటిక్ లేదా గిట్టెరా), [[కేరళ]] యొక్క కలరిలు కూడా ఇలాంటి వ్యవస్థను కలిగి ఉన్నాయి.<ref>{{cite web|author=Krishna M|title=The Zawlbûk was similar to the old 'Kalaris' of Kerala|date=27 September 2012|work=Ground Report|url=http://www.groundreport.com/Opinion/The-Zawlbuk-was-similar-to-the-old-Kalaris-of-Kera/2948267|access-date=2013-04-21}}{{Dead link|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == మూలాలు == {{Reflist}} == బాహ్య లింకులు == * [http://zawlbuk.wordpress.com/hringnun/ జాల్బుక్‌కు స్వాగతం: జాల్బుక్ అంటే ఏమిటి?] * [http://mizoram.nic.in/about/zawlbuk.htm నేషనల్ ఇన్ఫర్మేటిక్స్ సెంటర్, మిజోరాం స్టేట్ సెంటర్ ద్వారా జాల్బుక్] * [http://www.neblog.in/2012/06/zawlbuk-pillar-of-modern-mizo-society.html నార్త్ ఈస్ట్ ఇండియా: జాల్బుక్ – ఆధునిక మిజో సమాజానికి మూలస్తంభం]{{Dead link|date=December 2025 |bot=InternetArchiveBot }} * [http://mizobamboo.nic.in/people.htm వెదురు అభివృద్ధి సంస్థ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120502165758/http://mizobamboo.nic.in/people.htm |date=2 May 2012 }} * [http://buonzawl.blogspot.in/ బువాన్‌జాల్ బ్లాగ్] [[Category:మిజోరాం సంస్కృతి]] [[Category:ఇళ్ల రకాలు]] [[Category:మిజోరాం చరిత్ర]] q4l7ge2nmbvp0olg89qvnicz7rhind2 0 503574 4908561 2026-07-20T02:20:09Z స్వరలాసిక 13980 "[[:en:Special:Redirect/revision/1364171145|Bhawani Singh]]" పేజీని అనువదించి సృష్టించారు 4908561 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = Bhawani Singh | title = | image = Jaipur_rulers2.jpg | caption = | succession = [[Jaipur State#Rulers|Titular Maharaja of Jaipur]] | reign = 24 June 1970&nbsp;– 28 December 1971 | predecessor = [[Man Singh II]] | suc-type = Successor | birth_date = {{birth date|df=yes|1931|10|22}} | birth_place = [[Jaipur]], [[Jaipur State]], [[British India]] | death_date = {{death date and age|df=yes|2011|04|17|1931|10|22}} | death_place = [[Gurgaon]], [[Haryana]], India | spouse = [[Padmini Devi]] | issue = [[Diya Kumari]] | full name = | house = [[Kachhwaha Dynasty|Kachhwaha]] | father = [[Man Singh II]] | mother = Princess Marudhar Kunwar of Marwar | module = {{Infobox military person | embed = yes | name = | image = | allegiance = {{IND}} | branch = {{army|India}} | rank = [[Brigadier (India)|Brigadier]] | unit = Presidents Bodyguards, 9th Battalion Para (Special Forces), 10th Battalion Para (Special Forces) | service_years = 1951–1975<br />(active service) | battles = [[Indo-Pakistani War of 1971]] and Srilanka[LTT War 1989] | awards = [[Maha Vir Chakra]] }} }} బ్రిగేడియర్ మహారాజా సవాయ్ '''భవానీ సింగ్''' ఎంవిసి (22 అక్టోబర్ 1931-17 ఏప్రిల్ 2011) [[భారత సైనిక దళం|భారత సైన్యం]]<nowiki/>లో అధికారి, పారిశ్రామికవేత్త. వ్యవస్థాపకుడు. అతను 1970-1971 నుండి జైపూర్ చివరి అధికారిక మహారాజు.&nbsp; సింగ్ 1951 నుండి 1975 వరకు భారత సైన్యంలో పనిచేశాడు. 1971 నాటి ఇండో-పాకిస్తాన్ యుద్ధంలో, ఆయన మహావీర్ చక్రతో అలంకరించబడ్డాడు, అలాగే పదకొండు నెలల పాటు భారతదేశ నియంత్రణలో ఉన్న పాకిస్తాన్ జిల్లా చచ్రోని కూడా స్వాధీనం చేసుకున్నాడు. శత్రువు ఎదుట ధైర్యసాహసాలకు దేశం ఇచ్చే రెండవ అత్యున్నత పురస్కారం. ఆ తరువాత శ్రీలంకలో భారత దళాలకు సలహాదారుగా పనిచేశారు. పదవీ విరమణ తరువాత, అతను [[బ్రూనై]] భారత హైకమిషనర్గా పనిచేశాడు. హోటల్గా మార్చబడిన [[రాం బాగ్ ప్యాలెస్|రాంబాగ్ ప్యాలెస్]] నిర్వహణను ఆయన పర్యవేక్షించారు. [[భారతదేశంలో బ్రిటిషు పాలన|బ్రిటిష్ రాజ్]] సమయంలో [[జైపూర్ సంస్థానం|జైపూర్]] సంస్థానపు చివరి పాలక మహారాజు రెండవ మాన్ సింగ్ కుమారుడు సింగ్. 1970 జూన్ 24న తన తండ్రి మరణించిన తరువాత, భవానీ సింగ్ వార్షిక చెల్లింపును అందుకోవడంలో విజయం సాధించాడు (కొన్ని ప్రత్యేక హక్కులు, రాచరిక రాష్ట్రాలు స్వతంత్ర భారతదేశంలో విలీనం అయినప్పుడు ఆమోదించబడిన నిబంధనల ప్రకారం "జైపూర్ మహారాజా" అనే బిరుదును ఉపయోగించడం).<ref name="ramusack-pol-integration">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Kz1-mtazYqEC&pg=PA273|title=The Indian princes and their states|last=Ramusack|first=Barbara N.|publisher=Cambridge University Press|year=2004|isbn=978-0-521-26727-4|page=273|quote=The crucial document was the Instrument of Accession by which rulers ceded to the legislatures of India or Pakistan control over defence, external affairs, and communications. In return for these concessions, the princes were to be guaranteed a privy purse in perpetuity and certain financial and symbolic privileges such as exemption from customs duties, the use of their titles, the right to fly their state flags on their cars, and to have police protection. ... By December 1947 Patel began to pressure the princes into signing Merger Agreements that integrated their states into adjacent British Indian provinces, soon to be called states or new units of erstwhile princely states, most notably Rajasthan, Patiala and East Punjab States Union, and Matsya Union (Alwar, Bharatpur, Dholpur and Karaulli).|author-link=Barbara Ramusack}}</ref> అయితే, 1971 డిసెంబర్ 28న భారత రాజ్యాంగంలోని 26వ సవరణ ద్వారా అన్నింటిని రద్దు చేశారు.<ref>{{Citation|title=The Constitution (26 Amendment) Act, 1971|url=https://www.india.gov.in/my-government/constitution-india/amendments/constitution-india-twenty-sixth-amendment-act-1971|work=indiacode.nic.in|year=1971|publisher=Government of India|access-date=9 November 2011}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/atlassurveyofsou0000schm|title=An atlas and survey of South Asian history|last=Schmidt|first=Karl J.|publisher=M.E. Sharpe|year=1995|isbn=978-1-56324-334-9|page=[https://archive.org/details/atlassurveyofsou0000schm/page/78 78]|quote=Although the Indian states were alternately requested or forced into union with either India or Pakistan, the real death of princely India came when the Twenty-sixth Amendment Act (1971) abolished the princes' '''titles''', privileges, and privy purses.|url-access=registration}}</ref> భవాని సింగ్ 1966లో సిర్మూర్ యువరాణి పద్మిని దేవి వివాహం చేసుకున్నారు. వారి ఏకైక సంతానం, ఒక కుమార్తె, [[దియా కుమారి]], ఒక భారతీయ రాజకీయ నాయకురాలు, పార్లమెంటు సభ్యురాలు. భవాని సింగ్ 79 సంవత్సరాల వయస్సులో బహుళ అవయవ వైఫల్యంతో మరణించాడు.<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/jaipur/Maharaja-of-Jaipur-Bhawani-Singh-passes-away/articleshow/8005091.cms|title=Maharaja of Jaipur Bhawani Singh passes away|date=17 April 2011|work=[[The Times of India]]|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120606143649/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-04-17/jaipur/29427553_1_maharaja-city-palace-diya-kumari|archive-date=6 June 2012}}</ref> == ప్రారంభ జీవితం == మహారాజా సర్ సవాయి మాన్ సింగ్ II, అతని మొదటి భార్య [[జైపూర్]] చెందిన మరుధర్ కన్వర్ దంపతులకు జన్మించిన భవానీ సింగ్ [[శ్రీనగర్]] శేష్బాగ్ పాఠశాల, [[డెహ్రాడూన్]] ది డూన్ పాఠశాలలో తరువాత యునైటెడ్ కింగ్డమ్లోని హారో పాఠశాలలో చదువుకున్నారు.<ref>{{Cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/obituaries/royalty-obituaries/8459319/Brigadier-Sawai-Bhawani-Singh.html|title=Brigadier Sawai Bhawani Singh|date=18 April 2011|work=The Daily Telegraph|location=London}}</ref> తరతరాలుగా [[జైపూర్]] మహారాజు జన్మించిన మొదటి మగ వారసుడిగా (ఇతరులు, మొదట మైనర్ కులీనులైన అతని తండ్రితో సహా, దత్తత తీసుకున్నారు) అతని జననం జైపూర్లో ఒక ప్రసిద్ధ సంఘటన. ఆయన పుట్టిన వేడుకల్లో ఎంత షాంపైన్ ప్రవహించిందంటే, కొత్త వారసుడికి "బుడగలు" అనే మారుపేరు పెట్టారని చెబుతారు.<ref name="hindu">{{Usurped|[https://web.archive.org/web/20080920010616/http://www.hinduonnet.com/mag/2002/10/20/stories/2002102000230800.htm Royal vignettes: Jaipur: In touch with reality ]}} The Hindu&nbsp;– 20 October 2002</ref> == సైనిక వృత్తి == సింగ్ 1951లో 3వ అశ్వికదళం షార్ట్-సర్వీస్ కమిషన్ కలిగి ఉన్న రెండవ లెఫ్టినెంట్ భారత సైన్యంలో నియమించబడ్డారు. 1954లో ప్రెసిడెంట్స్ బాడీగార్డ్లకు ఎంపికయ్యారు. 1957 జూలై 31న, అతను లెఫ్టినెంట్గా రెగ్యులర్ కమిషన్ పొందాడు (1954 అక్టోబరు 22 నుండి సీనియారిటీ, 1952 అక్టోబరు 22 నుంచి సర్వీస్ నంబర్ IC-9015 తో రెండవ లెఫ్టినెంటుగా సీనియారిటీ పొందాడు.<ref>{{Cite news|title=Part I-Section 4: Ministry of Defence (Army Branch)|date=26 October 1957|publisher=The Gazette of India|page=270}}</ref> 1958 అక్టోబరు 22న కెప్టెన్ హోదాకు పదోన్నతి పొందిన ఆయన 1963 వరకు ప్రెసిడెంట్స్ బాడీగార్డ్లో పనిచేశారు.<ref>{{Cite news|title=Part I-Section 4: Ministry of Defence (Army Branch)|date=3 January 1959|publisher=The Gazette of India|page=3}}</ref><ref name="tt">{{Cite news|url=http://www.telegraphindia.com/1130123/jsp/nation/story_16474875.jsp#.UwWPuOx4pr4|title=Bubbles, the 'king' who tasted life in the trenches|date=23 January 2013|work=The Telegraph, Calcutta|access-date=20 February 2014|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140225001510/http://www.telegraphindia.com/1130123/jsp/nation/story_16474875.jsp#.UwWPuOx4pr4|archive-date=25 February 2014}}</ref> సింగ్ 1963లో 50వ పారాచూట్ బ్రిగేడ్ నియమించబడ్డారు.<ref name="tt" /><ref name="toi">{{Cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/jaipur/A-decorated-soldier-of-the-1971-Indo-Pak-war/articleshow/8009664.cms?referral=PM|title=A decorated soldier of the 1971 Indo-Pak war|date=18 April 2011|work=Times of Indiatoi|access-date=20 February 2014}}</ref> తరువాత, అతను జనవరి 1964 నుండి 1967 వరకు [[డెహ్రాడూన్]] [[ఇండియన్ మిలిటరీ అకాడమీ]] అడ్జటంట్గా నియమించబడ్డాడు, ఆ సమయంలో అతను 22 అక్టోబర్ 1965 న మేజర్ గా పదోన్నతి పొందాడు.<ref name="tt" /><ref name="toi" /><ref>{{Cite news|title=Part I-Section 4: Ministry of Defence (Army Branch)|date=18 December 1965|publisher=The Gazette of India|page=272}}</ref> 1967లో సింగ్ పారాచూట్ రెజిమెంట్ (కమాండొ) 10వ బెటాలియన్కు రెండవ కమాండ్గా నియమించబడ్డారు. అతను 1968 లో కమాండింగ్ ఆఫీసర్ (CO) గా నియమితుడయ్యాడు.<ref name="tt" /><ref name="toi" /> === 1971 ఇండో-పాకిస్తాన్ యుద్ధం === 1970లో [[బంగ్లాదేశ్ విమోచన యుద్ధం|బంగ్లాదేశ్ విముక్తి యుద్ధం]] ప్రారంభానికి ముందు ముక్తి బాహిని శిక్షణకు సింగ్ సహాయం చేశారు.<ref name="tt">{{Cite news|url=http://www.telegraphindia.com/1130123/jsp/nation/story_16474875.jsp#.UwWPuOx4pr4|title=Bubbles, the 'king' who tasted life in the trenches|date=23 January 2013|work=The Telegraph, Calcutta|access-date=20 February 2014|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140225001510/http://www.telegraphindia.com/1130123/jsp/nation/story_16474875.jsp#.UwWPuOx4pr4|archive-date=25 February 2014}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="">[https://web.archive.org/web/20140225001510/http://www.telegraphindia.com/1130123/jsp/nation/story_16474875.jsp#.UwWPuOx4pr4 "Bubbles, the 'king' who tasted life in the trenches"]. ''The Telegraph, Calcutta''. 23 January 2013. Archived from [http://www.telegraphindia.com/1130123/jsp/nation/story_16474875.jsp#.UwWPuOx4pr4 the original] on 25 February 2014<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">20 February</span> 2014</span>.</cite></ref><ref name="toi">{{Cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/jaipur/A-decorated-soldier-of-the-1971-Indo-Pak-war/articleshow/8009664.cms?referral=PM|title=A decorated soldier of the 1971 Indo-Pak war|date=18 April 2011|work=Times of Indiatoi|access-date=20 February 2014}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="">[http://timesofindia.indiatimes.com/city/jaipur/A-decorated-soldier-of-the-1971-Indo-Pak-war/articleshow/8009664.cms?referral=PM "A decorated soldier of the 1971 Indo-Pak war"]. ''Times of Indiatoi''. 18 April 2011<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">20 February</span> 2014</span>.</cite></ref> యుద్ధ సమయంలో, తాత్కాలిక లెఫ్టినెంట్-కల్నల్గా, అతను 10 పారా (కమాండర్) కు నాయకత్వం వహించాడు. [[సింధ్]] లోని చాచ్రోని స్వాధీనం చేసుకోవడానికి సింగ్ నేతృత్వంలోని బెటాలియన్ బాధ్యత వహించింది, దీని కోసం అతన్ని [[మహా వీర చక్ర|మహా వీర్ చక్ర]] (MVC) తో అలంకరించారు (MVC: 2) <ref name="toi" /><ref name="pr">{{Cite web|title=Heroes. The Parachute Regiment, Indian Army|url=http://www.indianparachuteregiment.kar.nic.in/heroes.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160608081808/http://www.indianparachuteregiment.kar.nic.in/heroes.htm|archive-date=8 June 2016|access-date=20 February 2014|publisher=The Parachute Regiment, Indian Army}}</ref> అతని MVC కొరకు సైటేషన్ ఈ క్రింది విధంగా ఉందిః <ref>{{Cite news|title=Part I-Section 1|date=12 February 1972|publisher=The Gazette of India|page=183}}</ref>   === యుద్ధానంతర వృత్తి === 1973 జూన్ 17న లెఫ్టినెంట్-కల్నల్గా పదోన్నతి పొందిన సింగ్ 1975 మే 23 నుండి సైన్యం నుండి ముందస్తు పదవీ విరమణ తీసుకున్నారు.<ref>{{Cite news|title=Part I-Section 4: Ministry of Defence (Army Branch)|date=10 August 1974|publisher=The Gazette of India|page=905}}</ref><ref>{{Cite news|title=Part I-Section 4: Ministry of Defence (Army Branch)|date=26 July 1975|publisher=The Gazette of India|page=981}}</ref> ఆపరేషన్ పవన్ కింద భారత సైన్యం [[శ్రీలంక]] పనిచేస్తున్నప్పుడు, ప్రధానమంత్రి [[రాజీవ్ గాంధీ]] శ్రీలంకకు వెళ్లి తన పాత యూనిట్ (10 పేరా Cdo) యొక్క తక్కువ ధైర్యాన్ని పెంచాలని అభ్యర్థించారు.<ref name="toi">{{Cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/jaipur/A-decorated-soldier-of-the-1971-Indo-Pak-war/articleshow/8009664.cms?referral=PM|title=A decorated soldier of the 1971 Indo-Pak war|date=18 April 2011|work=Times of Indiatoi|access-date=20 February 2014}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="">[http://timesofindia.indiatimes.com/city/jaipur/A-decorated-soldier-of-the-1971-Indo-Pak-war/articleshow/8009664.cms?referral=PM "A decorated soldier of the 1971 Indo-Pak war"]. ''Times of Indiatoi''. 18 April 2011<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">20 February</span> 2014</span>.</cite></ref> ఈ ప్రయత్నంలో ఆయన విజయం సాధించారు, దీని కోసం రాష్ట్రపతి ఆయనకు 29 నవంబర్ 1991న బ్రిగేడియర్ గౌరవ హోదాను ప్రదానం చేశారు.<ref>{{Cite web|date=15 December 1991|title=Hony. Brigadier Rank to Maharaj Kumar ''(sic)'' Bhawani Singh|url=http://pibarchive.nic.in/archive/ArchiveSecondPhase/DEFENCE/1991-DEFENCE/PDF/DEF-1991-12-15_347.pdf|access-date=26 January 2020|website=Press Information Bureau of India - Archive}}</ref> పదవీ విరమణ తర్వాత పదోన్నతి అరుదైన గౌరవంగా పరిగణించబడింది.<ref name="toi" /> == దౌత్య వృత్తి == భారత సైన్యం నుండి పదవీ విరమణ చేసిన తరువాత, సింగ్ 1994 నుండి 1997 వరకు [[బ్రూనై]] భారత హైకమిషనర్గా పనిచేశారు.<ref>{{Cite web|title=Archived copy|url=http://www.msbsschool.com/our_patrons.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20100916153523/http://www.msbsschool.com/our_patrons.html|archive-date=16 September 2010|access-date=2010-10-19}}{{Cite web|title=Welcome to the City Palace|url=http://msmsmuseum.com/frmGallery.aspx?ID=4&cms=29|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110714123423/http://msmsmuseum.com/frmGallery.aspx?ID=4&cms=29|archive-date=14 July 2011|access-date=2010-10-19}}</ref><ref name="tl">{{Cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/obituaries/royalty-obituaries/8459319/Brigadier-Sawai-Bhawani-Singh.html|title=Brigadier Sawai Bhawani Singh|date=18 April 2011|work=The Telegraph, London|access-date=20 February 2014}}</ref> == రాజ జీవితం == [[దస్త్రం:Their_Highnesses_the_Maharaja_and_Maharani_of_Jaipur.jpg|thumb|తన భార్యతో జైపూర్కు చెందిన భవానీ సింగ్]] [[దస్త్రం:Bhawani_Singh_of_Jaipur_with_his_wife.jpg|thumb|జైపూర్ మహారాజు, మహారాణి]] తన తండ్రి మరణం తరువాత 1970 జూన్ 24న భవానీ సింగ్ [[జైపూర్ సంస్థానం|జైపూర్]] సింహాసనాన్ని అధిష్టించాడు. 1971లో [[ఇందిరా గాంధీ]] రాచరిక క్రమం, అతని ప్రైవీ పర్స్ , ఇతర రాజ హక్కులను రద్దు చేసే వరకు మహారాజా బిరుదును కలిగి ఉన్నాడు, అయినప్పటికీ అతను సాధారణంగా ఇతర పూర్వ పాలకుల మాదిరిగానే గౌరవించబడ్డాడు.<ref name="tl">{{Cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/obituaries/royalty-obituaries/8459319/Brigadier-Sawai-Bhawani-Singh.html|title=Brigadier Sawai Bhawani Singh|date=18 April 2011|work=The Telegraph, London|access-date=20 February 2014}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="">[https://www.telegraph.co.uk/news/obituaries/royalty-obituaries/8459319/Brigadier-Sawai-Bhawani-Singh.html "Brigadier Sawai Bhawani Singh"]. ''The Telegraph, London''. 18 April 2011<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">20 February</span> 2014</span>.</cite></ref> ఆయన 1966 మార్చి 10న [[ఢిల్లీ]] జరిగిన వేడుకలో సిర్మూర్ యువరాణి పద్మిని దేవి వివాహం చేసుకున్నారు.<ref>Date and place of marriage taken from two pages "Bhawani Singh" and [http://www.royalfamilyjaipur.com/index.php?option=com_content&task=view&id=18 "Padmini Devi"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090123044234/http://royalfamilyjaipur.com/index.php?option=com_content&task=view&id=18|date=23 January 2009}} on the Durga Diya website. Retrieved 22 November 2009.</ref> ఆమె తన తండ్రి పోలో ఆడే స్నేహితుడు సిర్మూర్ మహారాజా రాజేంద్ర ప్రకాష్ భార్య మహారాణి ఇందిరా దేవి కుమార్తె.<ref>[http://www.royalfamilyjaipur.com/index.php?option=com_content&task=view&id=18 Maharani Padmini Devi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090123044234/http://royalfamilyjaipur.com/index.php?option=com_content&task=view&id=18|date=23 January 2009}}, from the Durga Diya website. Retrieved 23 November 2009</ref> ఈ దంపతులకు [[దియా కుమారి]] (జననం 30 జనవరి 1971) అనే ఒక కుమార్తె ఉంది. సవతి సోదరులు ఉన్నప్పటికీ కుమారుడు లేనందున, నవంబర్ 2002లో ఆయన తన కుమార్తె పెద్ద కుమారుడు [[పద్మనాభ సింగ్]] దత్తత తీసుకున్నారు, ఆయన మరణానంతరం ఆయన తరువాత జైపూర్ పూర్వపు రాజ కుటుంబానికి అధిపతిగా బాధ్యతలు స్వీకరించారు.<ref name="tl" /> == ఇతర == తన తండ్రి, భారతదేశంలో మొట్టమొదటి హోటల్ యజమాని యువరాజు మాదిరిగానే, భవానీ సింగ్ [[రాం బాగ్ ప్యాలెస్|రాంబాగ్ ప్యాలెస్]], రాజ్ మహల్ ప్యాలెస్ లేదా ఇతర మాజీ రాజ నివాసాలతో సహా అనేక రాజభవనాలను హోటళ్లుగా నడిపారు. 1958లో తన రాంబాగ్ ప్యాలెస్ను విలాసవంతమైన హోటల్గా మార్చిన మొదటి భారతీయ యువరాజు ఆయన. అతను రాజ శక్తి యొక్క సాంప్రదాయ పీఠం, జైపూర్లోని విస్తారమైన సిటీ ప్యాలెస్ నుండి కొన్ని వేడుకలను, ఆచారాలను నిర్వహించాడు, అందులో కొంత భాగం అతని కుటుంబం నియంత్రణలో ఉంది. అతను స్వాతంత్య్రానంతర భారతదేశంలోని అత్యంత ధనవంతులైన మహారాజులలో ఒకడు అయ్యాడు.<ref name="tl">{{Cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/obituaries/royalty-obituaries/8459319/Brigadier-Sawai-Bhawani-Singh.html|title=Brigadier Sawai Bhawani Singh|date=18 April 2011|work=The Telegraph, London|access-date=20 February 2014}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="">[https://www.telegraph.co.uk/news/obituaries/royalty-obituaries/8459319/Brigadier-Sawai-Bhawani-Singh.html "Brigadier Sawai Bhawani Singh"]. ''The Telegraph, London''. 18 April 2011<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">20 February</span> 2014</span>.</cite></ref> == రాజకీయ జీవితం == ఆయన తన తండ్రి మూడవ భార్య, దివంగత సవతి తల్లి [[గాయత్రీదేవి|గాయత్రి దేవి]] వలె స్థానిక రాజకీయాలలో కూడా పాల్గొనేవారు. 1975లో ఎమర్జెన్సీ సమయంలో గాయత్రి దేవితో పాటు రాజకీయ ప్రతీకారం కారణంగా కేంద్రంలోని కాంగ్రెస్ ప్రభుత్వం ఆయనను అరెస్టు చేసి కొంతకాలం పాటు ఖైదు చేసింది, అయితే [[ఇందిరా గాంధీ]] మాట్లాడిన భారత సైన్యం, [[మౌంట్‌బాటన్|లార్డ్ మౌంట్ బాటన్]] సహా వివిధ వ్యక్తుల నిరసనల తరువాత విడుదలయ్యారు.<ref name="tl">{{Cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/obituaries/royalty-obituaries/8459319/Brigadier-Sawai-Bhawani-Singh.html|title=Brigadier Sawai Bhawani Singh|date=18 April 2011|work=The Telegraph, London|access-date=20 February 2014}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="">[https://www.telegraph.co.uk/news/obituaries/royalty-obituaries/8459319/Brigadier-Sawai-Bhawani-Singh.html "Brigadier Sawai Bhawani Singh"]. ''The Telegraph, London''. 18 April 2011<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">20 February</span> 2014</span>.</cite></ref> 1989లో [[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్]] పార్టీ తరపున లోక్సభ ఎన్నికల్లో పోటీ చేసిన సవాయ్ భవానీ సింగ్, [[భారతీయ జనతా పార్టీ]] నాయకుడు [[గిర్ధారి లాల్ భార్గవ]] చేతిలో ఓడిపోయారు.<ref name="tl" /> ఆ తరువాత ఆయన క్రియాశీల రాజకీయాల నుండి రిటైర్ అయి, తన కుటుంబాన్ని, జైపూర్ సంప్రదాయ కళలు, వారసత్వాన్ని పరిరక్షించడం, కొనసాగించడం కోసం తన సమయాన్ని కేటాయించారు. == మరణం == భవానీ సింగ్ మార్చి 29 న హర్యానాలోని గుర్గావ్లోని ఒక ప్రైవేట్ ఆసుపత్రిలో చేరాడు. బహుళ అవయవ వైఫల్యం కారణంగా 2011 ఏప్రిల్ 17 న మరణించారు.<ref name="tt">{{Cite news|url=http://www.telegraphindia.com/1130123/jsp/nation/story_16474875.jsp#.UwWPuOx4pr4|title=Bubbles, the 'king' who tasted life in the trenches|date=23 January 2013|work=The Telegraph, Calcutta|access-date=20 February 2014|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140225001510/http://www.telegraphindia.com/1130123/jsp/nation/story_16474875.jsp#.UwWPuOx4pr4|archive-date=25 February 2014}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="">[https://web.archive.org/web/20140225001510/http://www.telegraphindia.com/1130123/jsp/nation/story_16474875.jsp#.UwWPuOx4pr4 "Bubbles, the 'king' who tasted life in the trenches"]. ''The Telegraph, Calcutta''. 23 January 2013. Archived from [http://www.telegraphindia.com/1130123/jsp/nation/story_16474875.jsp#.UwWPuOx4pr4 the original] on 25 February 2014<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">20 February</span> 2014</span>.</cite></ref><ref name="toi">{{Cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/jaipur/A-decorated-soldier-of-the-1971-Indo-Pak-war/articleshow/8009664.cms?referral=PM|title=A decorated soldier of the 1971 Indo-Pak war|date=18 April 2011|work=Times of Indiatoi|access-date=20 February 2014}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="">[http://timesofindia.indiatimes.com/city/jaipur/A-decorated-soldier-of-the-1971-Indo-Pak-war/articleshow/8009664.cms?referral=PM "A decorated soldier of the 1971 Indo-Pak war"]. ''Times of Indiatoi''. 18 April 2011<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">20 February</span> 2014</span>.</cite></ref><ref name="tl">{{Cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/obituaries/royalty-obituaries/8459319/Brigadier-Sawai-Bhawani-Singh.html|title=Brigadier Sawai Bhawani Singh|date=18 April 2011|work=The Telegraph, London|access-date=20 February 2014}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="">[https://www.telegraph.co.uk/news/obituaries/royalty-obituaries/8459319/Brigadier-Sawai-Bhawani-Singh.html "Brigadier Sawai Bhawani Singh"]. ''The Telegraph, London''. 18 April 2011<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">20 February</span> 2014</span>.</cite></ref> అప్పటి [[రాజస్థాన్ ముఖ్యమంత్రుల జాబితా|రాజస్థాన్ ముఖ్యమంత్రి]] [[అశోక్ గెహ్లోట్|అశోక్ గెహ్లాట్]] రెండు రోజుల సంతాపాన్ని ప్రకటించారు. ఆయన పార్థివదేహాన్ని జైపూర్కు తరలించి, దహనం చేయడానికి ముందు ప్రజలు తమ చివరి నివాళులు అర్పించడానికి సిటీ ప్యాలెస్లో ఉంచారు.<ref name="toi2011">{{Cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/jaipur/Maharaja-of-Jaipur-Bhawani-Singh-passes-away/articleshow/8005091.cms|title=Maharaja of Jaipur Bhawani Singh passes away|date=17 April 2011|work=[[The Times of India]]|access-date=18 April 2011}}</ref> ఆయన అంత్యక్రియలు 18 ఏప్రిల్ 2011న జైపూర్లోని రాజ శ్మశానవాటిక అయిన గైటోర్ కి ఛత్రియాలో పూర్తి ప్రభుత్వ గౌరవాలతో జరిగాయి.<ref name="toicremation">{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/jaipur/Maharaja-of-Jaipur-Bhawani-Singh-cremated/articleshow/8017043.cms|title=Maharaja of Jaipur Bhawani Singh cremated|date=18 April 2011|work=[[The Times of India]]|access-date=18 April 2011|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20121105055434/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-04-18/jaipur/29443040_1_full-state-honours-cremation-ground-sindh|archive-date=5 November 2012}}</ref> == గౌరవాలు, పురస్కారాలు == === సైనిక పురస్కారాలు === {| style="margin:1em auto; text-align:center;" | | |[[దస్త్రం:Unknown_crimson_medal_worn_by_Sawai_Bhawani_Singh.png|105x105px]] |- | colspan="4" align="center" |[[దస్త్రం:Unknown_white_medal_worn_by_Sawai_Bhawani_Singh.png|105x105px]] [[దస్త్రం:India_General_Service_Medal_1947.svg|105x105px]][[దస్త్రం:IND_Samar_Seva_Star_Ribbon.svg|105x105px]] |- | | | | |- |[[దస్త్రం:IND_Raksha_Medal_Ribbon.svg|105x105px]] | |[[దస్త్రం:IND_Sainya_Seva_Medal_Ribbon.svg|105x105px]] | |- | |[[దస్త్రం:Indian_Independence_medal_1947.svg|105x105px]] | | |- | |[[దస్త్రం:Unknown_medal_worn_by_Sawai_Bhawani_Singh_1.png|105x105px]] |[[దస్త్రం:Unknown_medal_worn_by_Sawai_Bhawani_Singh_2.png|105x105px]] | |- | |[[దస్త్రం:Medal_for_Silver_Jubilee_of_Maharaja_Man_Singh_II,_1947_(with_sun_device).png|108x108px]] |[[దస్త్రం:Silver_Jubilee_1947_(Jagadipendra_Narayan_of_Cooch_Behar).png|107x107px]] |[[దస్త్రం:Coronation_Medal_1947_(Maharaja_Hamwant_Singh_of_Jodhpur).png|107x107px]] |} {| class="wikitable" style="margin:1em auto; text-align:center;" | colspan="2" |[[మహా వీర చక్ర|మహా వీర్ చక్ర]] | colspan="2" |తెలియని పతకం 1 |- |తెలియని పతకం 2 | colspan="2" |జనరల్ సర్వీస్ మెడల్ |సమర్ సేవా స్టార్ |- |ప్రత్యేక సేవా పతకం |[[సామాన్య సేవా పతకం|సమన్య సేవా పతకం]] |[[పూర్వీ స్టార్|పూర్వి స్టార్]] | align="center" |పశ్చిమ నక్షత్రం |- |[[భారతీయ సాయుధ దళాల పురస్కారాలు, పతకాలు|రక్షా పతకం]] |సంగ్రామ్ మెడల్ |సైన్యా సేవా పతకం |[[భారతీయ సాయుధ దళాల పురస్కారాలు, పతకాలు|అధిక ఎత్తులో సేవల పతకం]] |- |విదేశ్ సేవా పతకం | align="center" |భారత స్వాతంత్ర్య పతకం | align="center" |25వ స్వాతంత్ర్య దినోత్సవ పతకం | align="center" |[[భారతీయ సాయుధ దళాల పురస్కారాలు, పతకాలు|20 సంవత్సరాల సుదీర్ఘ సేవా పతకం]] |- |[[భారతీయ సాయుధ దళాల పురస్కారాలు, పతకాలు|9 సంవత్సరాల సుదీర్ఘ సేవా పతకం]] |తెలియని పతకం 3 |తెలియని పతకం 4 |కింగ్ జార్జ్ V సిల్వర్ జూబ్లీ మెడల్, 1935 (UK) |- |కింగ్ జార్జ్ VI పట్టాభిషేక పతకం, 1937 (UK) |మహారాజా మాన్ సింగ్ II సిల్వర్ జూబ్లీ మెడల్, 1947 (సన్ డివైస్ తో) (జైపూర్) <br /> |జగదిపేంద్ర నారాయణ్ సిల్వర్ జూబ్లీ మెడల్, 1947 (కూచ్ బెహార్) |మహారాజా హన్వంత్ సింగ్ పట్టాభిషేక పతకం, 1947 (జోధ్పూర్) |} == సూచనలు == {{Reflist}}{{Authority control}} [[వర్గం:భారత జాతీయ కాంగ్రెస్ నాయకులు]] [[వర్గం:మహావీర చక్ర పురస్కార గ్రహీతలు]] [[వర్గం:భారత సైనికాధికారులు]] [[వర్గం:రాజస్థాన్ రాజకీయ నాయకులు]] [[వర్గం:2011 మరణాలు]] [[వర్గం:1931 జననాలు]] [[వర్గం:సమీక్షించని అనువాదాలున్న పేజీలు]] jv6rssceu9x013m2evzcpg3ixwsr1wz 4908563 4908561 2026-07-20T02:46:53Z స్వరలాసిక 13980 /* సైనిక పురస్కారాలు */ 4908563 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = Bhawani Singh | title = | image = Jaipur_rulers2.jpg | caption = | succession = [[Jaipur State#Rulers|Titular Maharaja of Jaipur]] | reign = 24 June 1970&nbsp;– 28 December 1971 | predecessor = [[Man Singh II]] | suc-type = Successor | birth_date = {{birth date|df=yes|1931|10|22}} | birth_place = [[Jaipur]], [[Jaipur State]], [[British India]] | death_date = {{death date and age|df=yes|2011|04|17|1931|10|22}} | death_place = [[Gurgaon]], [[Haryana]], India | spouse = [[Padmini Devi]] | issue = [[Diya Kumari]] | full name = | house = [[Kachhwaha Dynasty|Kachhwaha]] | father = [[Man Singh II]] | mother = Princess Marudhar Kunwar of Marwar | module = {{Infobox military person | embed = yes | name = | image = | allegiance = {{IND}} | branch = {{army|India}} | rank = [[Brigadier (India)|Brigadier]] | unit = Presidents Bodyguards, 9th Battalion Para (Special Forces), 10th Battalion Para (Special Forces) | service_years = 1951–1975<br />(active service) | battles = [[Indo-Pakistani War of 1971]] and Srilanka[LTT War 1989] | awards = [[Maha Vir Chakra]] }} }} బ్రిగేడియర్ మహారాజా సవాయ్ '''భవానీ సింగ్''' ఎంవిసి (22 అక్టోబర్ 1931-17 ఏప్రిల్ 2011) [[భారత సైనిక దళం|భారత సైన్యం]]<nowiki/>లో అధికారి, పారిశ్రామికవేత్త. వ్యవస్థాపకుడు. అతను 1970-1971 నుండి జైపూర్ చివరి అధికారిక మహారాజు.&nbsp; సింగ్ 1951 నుండి 1975 వరకు భారత సైన్యంలో పనిచేశాడు. 1971 నాటి ఇండో-పాకిస్తాన్ యుద్ధంలో, ఆయన మహావీర్ చక్రతో అలంకరించబడ్డాడు, అలాగే పదకొండు నెలల పాటు భారతదేశ నియంత్రణలో ఉన్న పాకిస్తాన్ జిల్లా చచ్రోని కూడా స్వాధీనం చేసుకున్నాడు. శత్రువు ఎదుట ధైర్యసాహసాలకు దేశం ఇచ్చే రెండవ అత్యున్నత పురస్కారం. ఆ తరువాత శ్రీలంకలో భారత దళాలకు సలహాదారుగా పనిచేశారు. పదవీ విరమణ తరువాత, అతను [[బ్రూనై]] భారత హైకమిషనర్గా పనిచేశాడు. హోటల్గా మార్చబడిన [[రాం బాగ్ ప్యాలెస్|రాంబాగ్ ప్యాలెస్]] నిర్వహణను ఆయన పర్యవేక్షించారు. [[భారతదేశంలో బ్రిటిషు పాలన|బ్రిటిష్ రాజ్]] సమయంలో [[జైపూర్ సంస్థానం|జైపూర్]] సంస్థానపు చివరి పాలక మహారాజు రెండవ మాన్ సింగ్ కుమారుడు సింగ్. 1970 జూన్ 24న తన తండ్రి మరణించిన తరువాత, భవానీ సింగ్ వార్షిక చెల్లింపును అందుకోవడంలో విజయం సాధించాడు (కొన్ని ప్రత్యేక హక్కులు, రాచరిక రాష్ట్రాలు స్వతంత్ర భారతదేశంలో విలీనం అయినప్పుడు ఆమోదించబడిన నిబంధనల ప్రకారం "జైపూర్ మహారాజా" అనే బిరుదును ఉపయోగించడం).<ref name="ramusack-pol-integration">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Kz1-mtazYqEC&pg=PA273|title=The Indian princes and their states|last=Ramusack|first=Barbara N.|publisher=Cambridge University Press|year=2004|isbn=978-0-521-26727-4|page=273|quote=The crucial document was the Instrument of Accession by which rulers ceded to the legislatures of India or Pakistan control over defence, external affairs, and communications. In return for these concessions, the princes were to be guaranteed a privy purse in perpetuity and certain financial and symbolic privileges such as exemption from customs duties, the use of their titles, the right to fly their state flags on their cars, and to have police protection. ... By December 1947 Patel began to pressure the princes into signing Merger Agreements that integrated their states into adjacent British Indian provinces, soon to be called states or new units of erstwhile princely states, most notably Rajasthan, Patiala and East Punjab States Union, and Matsya Union (Alwar, Bharatpur, Dholpur and Karaulli).|author-link=Barbara Ramusack}}</ref> అయితే, 1971 డిసెంబర్ 28న భారత రాజ్యాంగంలోని 26వ సవరణ ద్వారా అన్నింటిని రద్దు చేశారు.<ref>{{Citation|title=The Constitution (26 Amendment) Act, 1971|url=https://www.india.gov.in/my-government/constitution-india/amendments/constitution-india-twenty-sixth-amendment-act-1971|work=indiacode.nic.in|year=1971|publisher=Government of India|access-date=9 November 2011}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/atlassurveyofsou0000schm|title=An atlas and survey of South Asian history|last=Schmidt|first=Karl J.|publisher=M.E. Sharpe|year=1995|isbn=978-1-56324-334-9|page=[https://archive.org/details/atlassurveyofsou0000schm/page/78 78]|quote=Although the Indian states were alternately requested or forced into union with either India or Pakistan, the real death of princely India came when the Twenty-sixth Amendment Act (1971) abolished the princes' '''titles''', privileges, and privy purses.|url-access=registration}}</ref> భవాని సింగ్ 1966లో సిర్మూర్ యువరాణి పద్మిని దేవి వివాహం చేసుకున్నారు. వారి ఏకైక సంతానం, ఒక కుమార్తె, [[దియా కుమారి]], ఒక భారతీయ రాజకీయ నాయకురాలు, పార్లమెంటు సభ్యురాలు. భవాని సింగ్ 79 సంవత్సరాల వయస్సులో బహుళ అవయవ వైఫల్యంతో మరణించాడు.<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/jaipur/Maharaja-of-Jaipur-Bhawani-Singh-passes-away/articleshow/8005091.cms|title=Maharaja of Jaipur Bhawani Singh passes away|date=17 April 2011|work=[[The Times of India]]|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120606143649/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-04-17/jaipur/29427553_1_maharaja-city-palace-diya-kumari|archive-date=6 June 2012}}</ref> == ప్రారంభ జీవితం == మహారాజా సర్ సవాయి మాన్ సింగ్ II, అతని మొదటి భార్య [[జైపూర్]] చెందిన మరుధర్ కన్వర్ దంపతులకు జన్మించిన భవానీ సింగ్ [[శ్రీనగర్]] శేష్బాగ్ పాఠశాల, [[డెహ్రాడూన్]] ది డూన్ పాఠశాలలో తరువాత యునైటెడ్ కింగ్డమ్లోని హారో పాఠశాలలో చదువుకున్నారు.<ref>{{Cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/obituaries/royalty-obituaries/8459319/Brigadier-Sawai-Bhawani-Singh.html|title=Brigadier Sawai Bhawani Singh|date=18 April 2011|work=The Daily Telegraph|location=London}}</ref> తరతరాలుగా [[జైపూర్]] మహారాజు జన్మించిన మొదటి మగ వారసుడిగా (ఇతరులు, మొదట మైనర్ కులీనులైన అతని తండ్రితో సహా, దత్తత తీసుకున్నారు) అతని జననం జైపూర్లో ఒక ప్రసిద్ధ సంఘటన. ఆయన పుట్టిన వేడుకల్లో ఎంత షాంపైన్ ప్రవహించిందంటే, కొత్త వారసుడికి "బుడగలు" అనే మారుపేరు పెట్టారని చెబుతారు.<ref name="hindu">{{Usurped|[https://web.archive.org/web/20080920010616/http://www.hinduonnet.com/mag/2002/10/20/stories/2002102000230800.htm Royal vignettes: Jaipur: In touch with reality ]}} The Hindu&nbsp;– 20 October 2002</ref> == సైనిక వృత్తి == సింగ్ 1951లో 3వ అశ్వికదళం షార్ట్-సర్వీస్ కమిషన్ కలిగి ఉన్న రెండవ లెఫ్టినెంట్ భారత సైన్యంలో నియమించబడ్డారు. 1954లో ప్రెసిడెంట్స్ బాడీగార్డ్లకు ఎంపికయ్యారు. 1957 జూలై 31న, అతను లెఫ్టినెంట్గా రెగ్యులర్ కమిషన్ పొందాడు (1954 అక్టోబరు 22 నుండి సీనియారిటీ, 1952 అక్టోబరు 22 నుంచి సర్వీస్ నంబర్ IC-9015 తో రెండవ లెఫ్టినెంటుగా సీనియారిటీ పొందాడు.<ref>{{Cite news|title=Part I-Section 4: Ministry of Defence (Army Branch)|date=26 October 1957|publisher=The Gazette of India|page=270}}</ref> 1958 అక్టోబరు 22న కెప్టెన్ హోదాకు పదోన్నతి పొందిన ఆయన 1963 వరకు ప్రెసిడెంట్స్ బాడీగార్డ్లో పనిచేశారు.<ref>{{Cite news|title=Part I-Section 4: Ministry of Defence (Army Branch)|date=3 January 1959|publisher=The Gazette of India|page=3}}</ref><ref name="tt">{{Cite news|url=http://www.telegraphindia.com/1130123/jsp/nation/story_16474875.jsp#.UwWPuOx4pr4|title=Bubbles, the 'king' who tasted life in the trenches|date=23 January 2013|work=The Telegraph, Calcutta|access-date=20 February 2014|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140225001510/http://www.telegraphindia.com/1130123/jsp/nation/story_16474875.jsp#.UwWPuOx4pr4|archive-date=25 February 2014}}</ref> సింగ్ 1963లో 50వ పారాచూట్ బ్రిగేడ్ నియమించబడ్డారు.<ref name="tt" /><ref name="toi">{{Cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/jaipur/A-decorated-soldier-of-the-1971-Indo-Pak-war/articleshow/8009664.cms?referral=PM|title=A decorated soldier of the 1971 Indo-Pak war|date=18 April 2011|work=Times of Indiatoi|access-date=20 February 2014}}</ref> తరువాత, అతను జనవరి 1964 నుండి 1967 వరకు [[డెహ్రాడూన్]] [[ఇండియన్ మిలిటరీ అకాడమీ]] అడ్జటంట్గా నియమించబడ్డాడు, ఆ సమయంలో అతను 22 అక్టోబర్ 1965 న మేజర్ గా పదోన్నతి పొందాడు.<ref name="tt" /><ref name="toi" /><ref>{{Cite news|title=Part I-Section 4: Ministry of Defence (Army Branch)|date=18 December 1965|publisher=The Gazette of India|page=272}}</ref> 1967లో సింగ్ పారాచూట్ రెజిమెంట్ (కమాండొ) 10వ బెటాలియన్కు రెండవ కమాండ్గా నియమించబడ్డారు. అతను 1968 లో కమాండింగ్ ఆఫీసర్ (CO) గా నియమితుడయ్యాడు.<ref name="tt" /><ref name="toi" /> === 1971 ఇండో-పాకిస్తాన్ యుద్ధం === 1970లో [[బంగ్లాదేశ్ విమోచన యుద్ధం|బంగ్లాదేశ్ విముక్తి యుద్ధం]] ప్రారంభానికి ముందు ముక్తి బాహిని శిక్షణకు సింగ్ సహాయం చేశారు.<ref name="tt">{{Cite news|url=http://www.telegraphindia.com/1130123/jsp/nation/story_16474875.jsp#.UwWPuOx4pr4|title=Bubbles, the 'king' who tasted life in the trenches|date=23 January 2013|work=The Telegraph, Calcutta|access-date=20 February 2014|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140225001510/http://www.telegraphindia.com/1130123/jsp/nation/story_16474875.jsp#.UwWPuOx4pr4|archive-date=25 February 2014}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="">[https://web.archive.org/web/20140225001510/http://www.telegraphindia.com/1130123/jsp/nation/story_16474875.jsp#.UwWPuOx4pr4 "Bubbles, the 'king' who tasted life in the trenches"]. ''The Telegraph, Calcutta''. 23 January 2013. Archived from [http://www.telegraphindia.com/1130123/jsp/nation/story_16474875.jsp#.UwWPuOx4pr4 the original] on 25 February 2014<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">20 February</span> 2014</span>.</cite></ref><ref name="toi">{{Cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/jaipur/A-decorated-soldier-of-the-1971-Indo-Pak-war/articleshow/8009664.cms?referral=PM|title=A decorated soldier of the 1971 Indo-Pak war|date=18 April 2011|work=Times of Indiatoi|access-date=20 February 2014}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="">[http://timesofindia.indiatimes.com/city/jaipur/A-decorated-soldier-of-the-1971-Indo-Pak-war/articleshow/8009664.cms?referral=PM "A decorated soldier of the 1971 Indo-Pak war"]. ''Times of Indiatoi''. 18 April 2011<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">20 February</span> 2014</span>.</cite></ref> యుద్ధ సమయంలో, తాత్కాలిక లెఫ్టినెంట్-కల్నల్గా, అతను 10 పారా (కమాండర్) కు నాయకత్వం వహించాడు. [[సింధ్]] లోని చాచ్రోని స్వాధీనం చేసుకోవడానికి సింగ్ నేతృత్వంలోని బెటాలియన్ బాధ్యత వహించింది, దీని కోసం అతన్ని [[మహా వీర చక్ర|మహా వీర్ చక్ర]] (MVC) తో అలంకరించారు (MVC: 2) <ref name="toi" /><ref name="pr">{{Cite web|title=Heroes. The Parachute Regiment, Indian Army|url=http://www.indianparachuteregiment.kar.nic.in/heroes.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160608081808/http://www.indianparachuteregiment.kar.nic.in/heroes.htm|archive-date=8 June 2016|access-date=20 February 2014|publisher=The Parachute Regiment, Indian Army}}</ref> అతని MVC కొరకు సైటేషన్ ఈ క్రింది విధంగా ఉందిః <ref>{{Cite news|title=Part I-Section 1|date=12 February 1972|publisher=The Gazette of India|page=183}}</ref>   === యుద్ధానంతర వృత్తి === 1973 జూన్ 17న లెఫ్టినెంట్-కల్నల్గా పదోన్నతి పొందిన సింగ్ 1975 మే 23 నుండి సైన్యం నుండి ముందస్తు పదవీ విరమణ తీసుకున్నారు.<ref>{{Cite news|title=Part I-Section 4: Ministry of Defence (Army Branch)|date=10 August 1974|publisher=The Gazette of India|page=905}}</ref><ref>{{Cite news|title=Part I-Section 4: Ministry of Defence (Army Branch)|date=26 July 1975|publisher=The Gazette of India|page=981}}</ref> ఆపరేషన్ పవన్ కింద భారత సైన్యం [[శ్రీలంక]] పనిచేస్తున్నప్పుడు, ప్రధానమంత్రి [[రాజీవ్ గాంధీ]] శ్రీలంకకు వెళ్లి తన పాత యూనిట్ (10 పేరా Cdo) యొక్క తక్కువ ధైర్యాన్ని పెంచాలని అభ్యర్థించారు.<ref name="toi">{{Cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/jaipur/A-decorated-soldier-of-the-1971-Indo-Pak-war/articleshow/8009664.cms?referral=PM|title=A decorated soldier of the 1971 Indo-Pak war|date=18 April 2011|work=Times of Indiatoi|access-date=20 February 2014}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="">[http://timesofindia.indiatimes.com/city/jaipur/A-decorated-soldier-of-the-1971-Indo-Pak-war/articleshow/8009664.cms?referral=PM "A decorated soldier of the 1971 Indo-Pak war"]. ''Times of Indiatoi''. 18 April 2011<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">20 February</span> 2014</span>.</cite></ref> ఈ ప్రయత్నంలో ఆయన విజయం సాధించారు, దీని కోసం రాష్ట్రపతి ఆయనకు 29 నవంబర్ 1991న బ్రిగేడియర్ గౌరవ హోదాను ప్రదానం చేశారు.<ref>{{Cite web|date=15 December 1991|title=Hony. Brigadier Rank to Maharaj Kumar ''(sic)'' Bhawani Singh|url=http://pibarchive.nic.in/archive/ArchiveSecondPhase/DEFENCE/1991-DEFENCE/PDF/DEF-1991-12-15_347.pdf|access-date=26 January 2020|website=Press Information Bureau of India - Archive}}</ref> పదవీ విరమణ తర్వాత పదోన్నతి అరుదైన గౌరవంగా పరిగణించబడింది.<ref name="toi" /> == దౌత్య వృత్తి == భారత సైన్యం నుండి పదవీ విరమణ చేసిన తరువాత, సింగ్ 1994 నుండి 1997 వరకు [[బ్రూనై]] భారత హైకమిషనర్గా పనిచేశారు.<ref>{{Cite web|title=Archived copy|url=http://www.msbsschool.com/our_patrons.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20100916153523/http://www.msbsschool.com/our_patrons.html|archive-date=16 September 2010|access-date=2010-10-19}}{{Cite web|title=Welcome to the City Palace|url=http://msmsmuseum.com/frmGallery.aspx?ID=4&cms=29|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110714123423/http://msmsmuseum.com/frmGallery.aspx?ID=4&cms=29|archive-date=14 July 2011|access-date=2010-10-19}}</ref><ref name="tl">{{Cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/obituaries/royalty-obituaries/8459319/Brigadier-Sawai-Bhawani-Singh.html|title=Brigadier Sawai Bhawani Singh|date=18 April 2011|work=The Telegraph, London|access-date=20 February 2014}}</ref> == రాజ జీవితం == [[దస్త్రం:Their_Highnesses_the_Maharaja_and_Maharani_of_Jaipur.jpg|thumb|తన భార్యతో జైపూర్కు చెందిన భవానీ సింగ్]] [[దస్త్రం:Bhawani_Singh_of_Jaipur_with_his_wife.jpg|thumb|జైపూర్ మహారాజు, మహారాణి]] తన తండ్రి మరణం తరువాత 1970 జూన్ 24న భవానీ సింగ్ [[జైపూర్ సంస్థానం|జైపూర్]] సింహాసనాన్ని అధిష్టించాడు. 1971లో [[ఇందిరా గాంధీ]] రాచరిక క్రమం, అతని ప్రైవీ పర్స్ , ఇతర రాజ హక్కులను రద్దు చేసే వరకు మహారాజా బిరుదును కలిగి ఉన్నాడు, అయినప్పటికీ అతను సాధారణంగా ఇతర పూర్వ పాలకుల మాదిరిగానే గౌరవించబడ్డాడు.<ref name="tl">{{Cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/obituaries/royalty-obituaries/8459319/Brigadier-Sawai-Bhawani-Singh.html|title=Brigadier Sawai Bhawani Singh|date=18 April 2011|work=The Telegraph, London|access-date=20 February 2014}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="">[https://www.telegraph.co.uk/news/obituaries/royalty-obituaries/8459319/Brigadier-Sawai-Bhawani-Singh.html "Brigadier Sawai Bhawani Singh"]. ''The Telegraph, London''. 18 April 2011<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">20 February</span> 2014</span>.</cite></ref> ఆయన 1966 మార్చి 10న [[ఢిల్లీ]] జరిగిన వేడుకలో సిర్మూర్ యువరాణి పద్మిని దేవి వివాహం చేసుకున్నారు.<ref>Date and place of marriage taken from two pages "Bhawani Singh" and [http://www.royalfamilyjaipur.com/index.php?option=com_content&task=view&id=18 "Padmini Devi"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090123044234/http://royalfamilyjaipur.com/index.php?option=com_content&task=view&id=18|date=23 January 2009}} on the Durga Diya website. Retrieved 22 November 2009.</ref> ఆమె తన తండ్రి పోలో ఆడే స్నేహితుడు సిర్మూర్ మహారాజా రాజేంద్ర ప్రకాష్ భార్య మహారాణి ఇందిరా దేవి కుమార్తె.<ref>[http://www.royalfamilyjaipur.com/index.php?option=com_content&task=view&id=18 Maharani Padmini Devi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090123044234/http://royalfamilyjaipur.com/index.php?option=com_content&task=view&id=18|date=23 January 2009}}, from the Durga Diya website. Retrieved 23 November 2009</ref> ఈ దంపతులకు [[దియా కుమారి]] (జననం 30 జనవరి 1971) అనే ఒక కుమార్తె ఉంది. సవతి సోదరులు ఉన్నప్పటికీ కుమారుడు లేనందున, నవంబర్ 2002లో ఆయన తన కుమార్తె పెద్ద కుమారుడు [[పద్మనాభ సింగ్]] దత్తత తీసుకున్నారు, ఆయన మరణానంతరం ఆయన తరువాత జైపూర్ పూర్వపు రాజ కుటుంబానికి అధిపతిగా బాధ్యతలు స్వీకరించారు.<ref name="tl" /> == ఇతర == తన తండ్రి, భారతదేశంలో మొట్టమొదటి హోటల్ యజమాని యువరాజు మాదిరిగానే, భవానీ సింగ్ [[రాం బాగ్ ప్యాలెస్|రాంబాగ్ ప్యాలెస్]], రాజ్ మహల్ ప్యాలెస్ లేదా ఇతర మాజీ రాజ నివాసాలతో సహా అనేక రాజభవనాలను హోటళ్లుగా నడిపారు. 1958లో తన రాంబాగ్ ప్యాలెస్ను విలాసవంతమైన హోటల్గా మార్చిన మొదటి భారతీయ యువరాజు ఆయన. అతను రాజ శక్తి యొక్క సాంప్రదాయ పీఠం, జైపూర్లోని విస్తారమైన సిటీ ప్యాలెస్ నుండి కొన్ని వేడుకలను, ఆచారాలను నిర్వహించాడు, అందులో కొంత భాగం అతని కుటుంబం నియంత్రణలో ఉంది. అతను స్వాతంత్య్రానంతర భారతదేశంలోని అత్యంత ధనవంతులైన మహారాజులలో ఒకడు అయ్యాడు.<ref name="tl">{{Cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/obituaries/royalty-obituaries/8459319/Brigadier-Sawai-Bhawani-Singh.html|title=Brigadier Sawai Bhawani Singh|date=18 April 2011|work=The Telegraph, London|access-date=20 February 2014}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="">[https://www.telegraph.co.uk/news/obituaries/royalty-obituaries/8459319/Brigadier-Sawai-Bhawani-Singh.html "Brigadier Sawai Bhawani Singh"]. ''The Telegraph, London''. 18 April 2011<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">20 February</span> 2014</span>.</cite></ref> == రాజకీయ జీవితం == ఆయన తన తండ్రి మూడవ భార్య, దివంగత సవతి తల్లి [[గాయత్రీదేవి|గాయత్రి దేవి]] వలె స్థానిక రాజకీయాలలో కూడా పాల్గొనేవారు. 1975లో ఎమర్జెన్సీ సమయంలో గాయత్రి దేవితో పాటు రాజకీయ ప్రతీకారం కారణంగా కేంద్రంలోని కాంగ్రెస్ ప్రభుత్వం ఆయనను అరెస్టు చేసి కొంతకాలం పాటు ఖైదు చేసింది, అయితే [[ఇందిరా గాంధీ]] మాట్లాడిన భారత సైన్యం, [[మౌంట్‌బాటన్|లార్డ్ మౌంట్ బాటన్]] సహా వివిధ వ్యక్తుల నిరసనల తరువాత విడుదలయ్యారు.<ref name="tl">{{Cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/obituaries/royalty-obituaries/8459319/Brigadier-Sawai-Bhawani-Singh.html|title=Brigadier Sawai Bhawani Singh|date=18 April 2011|work=The Telegraph, London|access-date=20 February 2014}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="">[https://www.telegraph.co.uk/news/obituaries/royalty-obituaries/8459319/Brigadier-Sawai-Bhawani-Singh.html "Brigadier Sawai Bhawani Singh"]. ''The Telegraph, London''. 18 April 2011<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">20 February</span> 2014</span>.</cite></ref> 1989లో [[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్]] పార్టీ తరపున లోక్సభ ఎన్నికల్లో పోటీ చేసిన సవాయ్ భవానీ సింగ్, [[భారతీయ జనతా పార్టీ]] నాయకుడు [[గిర్ధారి లాల్ భార్గవ]] చేతిలో ఓడిపోయారు.<ref name="tl" /> ఆ తరువాత ఆయన క్రియాశీల రాజకీయాల నుండి రిటైర్ అయి, తన కుటుంబాన్ని, జైపూర్ సంప్రదాయ కళలు, వారసత్వాన్ని పరిరక్షించడం, కొనసాగించడం కోసం తన సమయాన్ని కేటాయించారు. == మరణం == భవానీ సింగ్ మార్చి 29 న హర్యానాలోని గుర్గావ్లోని ఒక ప్రైవేట్ ఆసుపత్రిలో చేరాడు. బహుళ అవయవ వైఫల్యం కారణంగా 2011 ఏప్రిల్ 17 న మరణించారు.<ref name="tt">{{Cite news|url=http://www.telegraphindia.com/1130123/jsp/nation/story_16474875.jsp#.UwWPuOx4pr4|title=Bubbles, the 'king' who tasted life in the trenches|date=23 January 2013|work=The Telegraph, Calcutta|access-date=20 February 2014|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140225001510/http://www.telegraphindia.com/1130123/jsp/nation/story_16474875.jsp#.UwWPuOx4pr4|archive-date=25 February 2014}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="">[https://web.archive.org/web/20140225001510/http://www.telegraphindia.com/1130123/jsp/nation/story_16474875.jsp#.UwWPuOx4pr4 "Bubbles, the 'king' who tasted life in the trenches"]. ''The Telegraph, Calcutta''. 23 January 2013. Archived from [http://www.telegraphindia.com/1130123/jsp/nation/story_16474875.jsp#.UwWPuOx4pr4 the original] on 25 February 2014<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">20 February</span> 2014</span>.</cite></ref><ref name="toi">{{Cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/jaipur/A-decorated-soldier-of-the-1971-Indo-Pak-war/articleshow/8009664.cms?referral=PM|title=A decorated soldier of the 1971 Indo-Pak war|date=18 April 2011|work=Times of Indiatoi|access-date=20 February 2014}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="">[http://timesofindia.indiatimes.com/city/jaipur/A-decorated-soldier-of-the-1971-Indo-Pak-war/articleshow/8009664.cms?referral=PM "A decorated soldier of the 1971 Indo-Pak war"]. ''Times of Indiatoi''. 18 April 2011<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">20 February</span> 2014</span>.</cite></ref><ref name="tl">{{Cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/obituaries/royalty-obituaries/8459319/Brigadier-Sawai-Bhawani-Singh.html|title=Brigadier Sawai Bhawani Singh|date=18 April 2011|work=The Telegraph, London|access-date=20 February 2014}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="">[https://www.telegraph.co.uk/news/obituaries/royalty-obituaries/8459319/Brigadier-Sawai-Bhawani-Singh.html "Brigadier Sawai Bhawani Singh"]. ''The Telegraph, London''. 18 April 2011<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">20 February</span> 2014</span>.</cite></ref> అప్పటి [[రాజస్థాన్ ముఖ్యమంత్రుల జాబితా|రాజస్థాన్ ముఖ్యమంత్రి]] [[అశోక్ గెహ్లోట్|అశోక్ గెహ్లాట్]] రెండు రోజుల సంతాపాన్ని ప్రకటించారు. ఆయన పార్థివదేహాన్ని జైపూర్కు తరలించి, దహనం చేయడానికి ముందు ప్రజలు తమ చివరి నివాళులు అర్పించడానికి సిటీ ప్యాలెస్లో ఉంచారు.<ref name="toi2011">{{Cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/jaipur/Maharaja-of-Jaipur-Bhawani-Singh-passes-away/articleshow/8005091.cms|title=Maharaja of Jaipur Bhawani Singh passes away|date=17 April 2011|work=[[The Times of India]]|access-date=18 April 2011}}</ref> ఆయన అంత్యక్రియలు 18 ఏప్రిల్ 2011న జైపూర్లోని రాజ శ్మశానవాటిక అయిన గైటోర్ కి ఛత్రియాలో పూర్తి ప్రభుత్వ గౌరవాలతో జరిగాయి.<ref name="toicremation">{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/jaipur/Maharaja-of-Jaipur-Bhawani-Singh-cremated/articleshow/8017043.cms|title=Maharaja of Jaipur Bhawani Singh cremated|date=18 April 2011|work=[[The Times of India]]|access-date=18 April 2011|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20121105055434/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-04-18/jaipur/29443040_1_full-state-honours-cremation-ground-sindh|archive-date=5 November 2012}}</ref> == గౌరవాలు, పురస్కారాలు == === సైనిక పురస్కారాలు === {| style="margin:1em auto; text-align:center;" |- | |{{Ribbon devices|number=0|type=award-star|ribbon=Maha_Vir_Chakra_ribbon.svg|width=106}} |[[File:Unknown crimson medal worn by Sawai Bhawani Singh.png|105x105px]] |- |colspan="4" align="center"|[[File:Unknown white medal worn by Sawai Bhawani Singh.png|105x105px]] [[File:India_General_Service_Medal_1947.svg|105x105px]] [[File:IND_Samar_Seva_Star_Ribbon.svg|105x105px]] |- |{{Ribbon devices|number=0|type=award-star|ribbon=IND Special Service Medal Ribbon.svg|width=106}} |{{Ribbon devices|number=0|type=award-star|ribbon=IND Samanya Seva medal.svg|width=106}} |{{Ribbon devices|number=0|type=award-star|ribbon=IND Poorvi Star Ribbon.svg|width=106}} |{{Ribbon devices|number=0|type=award-star|ribbon=IND Paschimi Star Ribbon.svg|width=106}} |- |[[File:IND_Raksha_Medal_Ribbon.svg|105x105px]] |{{Ribbon devices|number=0|type=award-star|ribbon=IND Sangram Medal Ribbon.svg|width=106}} |[[File:IND_Sainya_Seva_Medal_Ribbon.svg|105x105px]] |{{Ribbon devices|number=0|type=award-star|ribbon=IND High Altitude Medal Ribbon.svg|width=106}} |- |{{Ribbon devices|number=0|type=award-star|ribbon=IND Videsh Seva Medal Ribbon.svg|width=106}} |[[File:Indian_Independence_medal_1947.svg|105x105px]] |{{Ribbon devices|number=0|type=award-star|ribbon=IND 25th Anniversary Independence medal.svg|width=106}} |{{Ribbon devices|number=0|type=award-star|ribbon=IND 20YearsServiceMedalRibbon.svg|width=106}} |- |{{Ribbon devices|number=0|type=award-star|ribbon=IND 9YearsServiceMedalRibbon.svg|width=106}} |[[File:Unknown medal worn by Sawai Bhawani Singh 1.png|105x105px]] |[[File:Unknown medal worn by Sawai Bhawani Singh 2.png|105x105px]] |{{Ribbon devices|number=0|type=award-star|ribbon=UK King George V Silver Jubilee Medal ribbon.svg|width=106}} |- |{{Ribbon devices|number=0|type=award-star|ribbon=UK King George VI Coronation Medal ribbon.svg|width=106}} |[[File:Medal for Silver Jubilee of Maharaja Man Singh II, 1947 (with sun device).png|108x108px]] |[[File:Silver Jubilee 1947 (Jagadipendra Narayan of Cooch Behar).png|107x107px]] |[[File:Coronation Medal 1947 (Maharaja Hamwant Singh of Jodhpur).png|107x107px]] |} {| class="wikitable" style="margin:1em auto; text-align:center;" | colspan="2" |[[మహా వీర చక్ర|మహా వీర్ చక్ర]] | colspan="2" |తెలియని పతకం 1 |- |తెలియని పతకం 2 | colspan="2" |జనరల్ సర్వీస్ మెడల్ |సమర్ సేవా స్టార్ |- |ప్రత్యేక సేవా పతకం |[[సామాన్య సేవా పతకం|సమన్య సేవా పతకం]] |[[పూర్వీ స్టార్|పూర్వి స్టార్]] | align="center" |పశ్చిమ నక్షత్రం |- |[[భారతీయ సాయుధ దళాల పురస్కారాలు, పతకాలు|రక్షా పతకం]] |సంగ్రామ్ మెడల్ |సైన్యా సేవా పతకం |[[భారతీయ సాయుధ దళాల పురస్కారాలు, పతకాలు|అధిక ఎత్తులో సేవల పతకం]] |- |విదేశ్ సేవా పతకం | align="center" |భారత స్వాతంత్ర్య పతకం | align="center" |25వ స్వాతంత్ర్య దినోత్సవ పతకం | align="center" |[[భారతీయ సాయుధ దళాల పురస్కారాలు, పతకాలు|20 సంవత్సరాల సుదీర్ఘ సేవా పతకం]] |- |[[భారతీయ సాయుధ దళాల పురస్కారాలు, పతకాలు|9 సంవత్సరాల సుదీర్ఘ సేవా పతకం]] |తెలియని పతకం 3 |తెలియని పతకం 4 |కింగ్ జార్జ్ V సిల్వర్ జూబ్లీ మెడల్, 1935 (UK) |- |కింగ్ జార్జ్ VI పట్టాభిషేక పతకం, 1937 (UK) |మహారాజా మాన్ సింగ్ II సిల్వర్ జూబ్లీ మెడల్, 1947 (సన్ డివైస్ తో) (జైపూర్) <br /> |జగదిపేంద్ర నారాయణ్ సిల్వర్ జూబ్లీ మెడల్, 1947 (కూచ్ బెహార్) |మహారాజా హన్వంత్ సింగ్ పట్టాభిషేక పతకం, 1947 (జోధ్పూర్) |} == సూచనలు == {{Reflist}}{{Authority control}} [[వర్గం:భారత జాతీయ కాంగ్రెస్ నాయకులు]] [[వర్గం:మహావీర చక్ర పురస్కార గ్రహీతలు]] [[వర్గం:భారత సైనికాధికారులు]] [[వర్గం:రాజస్థాన్ రాజకీయ నాయకులు]] [[వర్గం:2011 మరణాలు]] [[వర్గం:1931 జననాలు]] [[వర్గం:సమీక్షించని అనువాదాలున్న పేజీలు]] g5av2lqhm895waq1c4si3f01il0rxhw 3 503575 4908564 2026-07-20T02:49:41Z Nrgullapalli 11739 వికీపీడియాకు స్వాగతం! ([[WP:TW|TW]]) 4908564 wikitext text/x-wiki ==స్వాగతం== <!--{{Subst:Welcome}}~~~~ --> <div style="align: center; padding: 1em; border: solid 2px Orange; background-color: Orange;"> <div class="center"><span style="font-size:large; color:black;">Sreenu1957 గారు, తెలుగు వికీపీడియాకు [[Wikipedia:కొత్త సభ్యులకు స్వాగతము|<span style="color:white;">స్వాగతం!</span>]]! [[దస్త్రం:Wikipedia-logo.png|40px]]</span></div></div> Sreenu1957 గారు, తెలుగు వికీపీడియాకు [[వికీపీడియా:కొత్త సభ్యులకు స్వాగతము|స్వాగతం!]] వికీపీడియాలో సభ్యులైనందుకు అభినందనలు. {{#if:{{#mentor:{{BASEPAGENAME}}}}|<div style="align: center; padding: 1em; border: solid 2px Orange; background-color: light grey;"> వికీపీడియాలో దిద్దుబాట్లు ఎలా చెయ్యాలో మీకు వివరించేందుకు, మీ సందేహాలను తీర్చేందుకూ [[వాడుకరి:{{#mentor:{{BASEPAGENAME}}}}]] గారిని ప్రత్యేకంగా మీకోసం గురువుగా కేటాయించారు. ఏ సంకోచమూ లేకుండా వారిని మీ సందేహాలు అడగవచ్చు. మీకు [[ప్రత్యేక:Homepage|ప్రత్యేకంగా ఒక హోంపేజీ]] కూడా ఉంది చూడండి. అక్కడ మీకవసరమైన ఏ సహాయమైనా చేసేందుకు {{#mentor:{{BASEPAGENAME}}}} గారు సిద్ధంగా ఉన్నారు. వారిని [[ప్రత్యేక:Homepage|పలకరించండి]].</div>|}} * [[దస్త్రం:Wikipedia Gurinchi Meeku Telusa?.pdf|thumb|పై బొమ్మపై నొక్కి తెలుగు వికీపీడియాను పరిచయం చేసే పుస్తకం చూడండి.]][[:s:వికీపీడియాలో రచనలు చేయుట|వికీపీడియాలో రచనలు ఎలా చెయ్యాలో చెప్పే పుస్తకం]] చూడండి. తెలుగు వ్యాసరచన గురించి [[విషయ వ్యక్తీకరణ]], కంప్యూటర్ లో తెలుగు టైపు చెయ్యడం గురించి [[వికీపీడియా:టైపింగు సహాయం|టైపింగు సహాయం]], [[కీ బోర్డు]] వ్యాసాలు ఉపయోగపడతాయి. * "మరియు" అనే పదం తెలుగుకు సహజమైన వాడుక కాదు. ప్రామాణిక ప్రచురణల్లో దాన్ని వాడరు. వికీపీడియాలో కూడా దాన్ని వాడరాదు. మరింత సమాచారం కోసం [[వికీపీడియా:శైలి/భాష]] చూడండి. * వికీపీడియాలో ప్రతీ పేజీకి అనుబంధంగా ఒక చర్చ పేజీ ఉంటుంది. వ్యాస విషయానికి సంబంధించిన చర్చ, సంబంధిత చర్చ పేజీలో చెయ్యాలి. మీ వాడుకరి పేజీకి కూడా అనుబంధంగా చర్చ పేజీ ఉంది. ఆ పేజీలోనే ఈ స్వాగత సందేశం పెట్టాను, గమనించారా? * చర్చ పేజీల్లో ఏమైనా రాసినపుడు దాని పక్కన సంతకం పెట్టాలి. నాలుగు టిల్డెలతో (టిల్డె అంటే - కీబోర్డులో "1" అంకె మీటకు ఎడమ పక్కన ఉన్న మీట. షిఫ్ట్ కీతో కలిపి దాన్ని నొక్కాలి.) <nowiki>~~~~</nowiki> ఇలా రాస్తే మీ పేరు, తేదీ, టైము ముద్రితమౌతాయి - అదే సంతకం! దిద్దుబాటు పెట్టె (వికీలో ఎక్కడైనా సరే.., రాసేది, ఇప్పుడు నేను ఇదంతా రాసినదీ దిద్దుబాటు పెట్టెలోనే) పైభాగం లోని ([[File:OOUI JS signature icon LTR.png|20px]]) బొమ్మపై నొక్కినా సంతకం చేరుతుంది. (సంతకం, చర్చ పేజీల్లో మాత్రమే చెయ్యాలి. వ్యాస పేజీలలో చెయ్యరాదు.) చర్చ పేజీలను [[వికీపీడియా:చర్చ పేజీలను ఉపయోగించడం ఎలా|ఎలా ఉపయోగించుకోవాలో]] తెలుసుకోండి. * వికీపీడియాలో విజ్ఞాన సర్వస్వం పేజీలే కాకుండా వాటికి ఉపయోగపడే అనేక ఇతర పేజీలు కూడా ఉంటాయి. ఇవన్నీ వేరువేరు [[వికీపీడియా:పేరుబరి|పేరుబరుల్లో]] ఉంటాయి. ఈ పేజీల పేర్లకు ముందు ఆ పేరుబరి పేరు వస్తుంది - "వికీపీడియా:" "వాడుకరి:" "మూస:" "వర్గం:" -ఇలాగ (విజ్ఞాన సర్వస పేజీలకు ముందు ఇలాంటిదేమీ ఉండదు.). ఈ పేజీలకు కూడా అనుంబంధంగా చర్చ పేజీలుంటాయి. * వికీ గురించి, వికీపద్ధతుల గురించీ, వికీలో పనిచెయ్యడం గురించీ [[సహాయం:పరిచయం|తెలుసుకోండి]], ఇతరులకు చెప్పండి. * వికీపీడియాలో సవరణలు చెయ్యాలంటే కొత్తవారికి "విజువల్ ఎడిటరు" తేలిగ్గా, చాలా సౌకర్యంగా ఉంటుంది. దాన్ని మీ డిఫాల్టు ఎడిటరుగా ఎంచుకోండి. [[సహాయం:విజువల్ ఎడిటరును ఎంచుకోవడం|ఎలా ఎంచుకోవాలో]] తెలుసుకోండి. ---- ఇకపోతే.. * ఆంధ్రప్రదేశ్, తెలంగాణాల్లోని దాదాపుగా ప్రతీ ఊరికీ, మండలానికీ, జిల్లాకీ, పట్టణానికీ, నగరానికీ వికీలో పేజీ ఉంది. మీ ఊరి పేజీ చూడండి. అందులో సవరణలు ఏమైనా అవసరమనుకుంటే చేసెయ్యండి. వెనకాడకండి. * ప్రతీ తెలుగు సినిమాకీ ఒక పేజీ పెట్టాలనేది సంకల్పం. అందులో మీరూ పాలుపంచుకోవచ్చు. * [[మానవ పరిణామం]], [[మాయాబజార్]], [[ఇస్రో]], [[ఘట్టమనేని కృష్ణ| కృష్ణ (సినిమా నటుడు)]], [[జవాహర్ లాల్ నెహ్రూ]], [[మహా ఘాత పరికల్పన|చంద్రుడెలా పుట్టాడు]], [[తిరుమల ప్రసాదం]], [[హిరోషిమా, నాగసాకిలపై అణ్వస్త్ర దాడులు]], [[కొండారెడ్డి బురుజు]],..ఇలాంటి వేలాది వ్యాసాలు ఉన్నవి. రండి. విజ్ఞాన సర్వస్వ ప్రపంచంలో విహరించండి. ఇక్కడ రాయండి. తప్పులను సరిదిద్దండి. ఒప్పులకు మెరుగులు పెట్టండి. ------ * తెలుగు వికీ సభ్యులు అభిప్రాయాలు పంచుకొనే [http://groups.google.com/group/teluguwiki తెవికీ గూగుల్ గుంపు]లో చేరండి. ఫేస్బుక్ వాడేవారైతే [https://www.facebook.com/groups/560945180622204/ తెలుగు వికీపీడియా సముదాయ పేజీ] ఇష్టపడండి. * ఈ సైటు గురించి [[వికీపీడియా:అభిప్రాయాలు|అభిప్రాయాలు]] తెలపండి. * వికీపీడియాను ఉపయోగిస్తున్నప్పుడు మీకేమయినా సందేహాలు వస్తే [http://te.wikipedia.org/w/index.php?title={{TALKPAGENAMEE}}&action=edit&section=new&preload=template:helpme-preload&preloadtitle=సందేహం ఇక్కడ] నొక్కి, మీ సందేహాన్ని అడగండి. వీలయినంత త్వరగా వికీ విధివిధానాలు తెలిసిన సభ్యులు మీ సందేహాన్ని నివృత్తి చేస్తారు. తెలుగు వికీపీడియాలో మళ్ళీ మళ్ళీ కలుద్దాం. [[బొమ్మ:Smile icon.png|25px]] &nbsp;<!-- Template:Welcome--> [[వాడుకరి:Nrgullapalli|Nrgullapalli]] ([[వాడుకరి చర్చ:Nrgullapalli|చర్చ]]) 02:49, 20 జూలై 2026 (UTC) a1hmort5wzd0ujh4gd8bfbupiz9cbao 3 503576 4908565 2026-07-20T02:50:00Z Nrgullapalli 11739 వికీపీడియాకు స్వాగతం! ([[WP:TW|TW]]) 4908565 wikitext text/x-wiki ==స్వాగతం== <!--{{Subst:Welcome}}~~~~ --> <div style="align: center; padding: 1em; border: solid 2px Orange; background-color: Orange;"> <div class="center"><span style="font-size:large; color:black;">Sai Dhiraj గారు, తెలుగు వికీపీడియాకు [[Wikipedia:కొత్త సభ్యులకు స్వాగతము|<span style="color:white;">స్వాగతం!</span>]]! [[దస్త్రం:Wikipedia-logo.png|40px]]</span></div></div> Sai Dhiraj గారు, తెలుగు వికీపీడియాకు [[వికీపీడియా:కొత్త సభ్యులకు స్వాగతము|స్వాగతం!]] వికీపీడియాలో సభ్యులైనందుకు అభినందనలు. {{#if:{{#mentor:{{BASEPAGENAME}}}}|<div style="align: center; padding: 1em; border: solid 2px Orange; background-color: light grey;"> వికీపీడియాలో దిద్దుబాట్లు ఎలా చెయ్యాలో మీకు వివరించేందుకు, మీ సందేహాలను తీర్చేందుకూ [[వాడుకరి:{{#mentor:{{BASEPAGENAME}}}}]] గారిని ప్రత్యేకంగా మీకోసం గురువుగా కేటాయించారు. ఏ సంకోచమూ లేకుండా వారిని మీ సందేహాలు అడగవచ్చు. మీకు [[ప్రత్యేక:Homepage|ప్రత్యేకంగా ఒక హోంపేజీ]] కూడా ఉంది చూడండి. అక్కడ మీకవసరమైన ఏ సహాయమైనా చేసేందుకు {{#mentor:{{BASEPAGENAME}}}} గారు సిద్ధంగా ఉన్నారు. వారిని [[ప్రత్యేక:Homepage|పలకరించండి]].</div>|}} * [[దస్త్రం:Wikipedia Gurinchi Meeku Telusa?.pdf|thumb|పై బొమ్మపై నొక్కి తెలుగు వికీపీడియాను పరిచయం చేసే పుస్తకం చూడండి.]][[:s:వికీపీడియాలో రచనలు చేయుట|వికీపీడియాలో రచనలు ఎలా చెయ్యాలో చెప్పే పుస్తకం]] చూడండి. తెలుగు వ్యాసరచన గురించి [[విషయ వ్యక్తీకరణ]], కంప్యూటర్ లో తెలుగు టైపు చెయ్యడం గురించి [[వికీపీడియా:టైపింగు సహాయం|టైపింగు సహాయం]], [[కీ బోర్డు]] వ్యాసాలు ఉపయోగపడతాయి. * "మరియు" అనే పదం తెలుగుకు సహజమైన వాడుక కాదు. ప్రామాణిక ప్రచురణల్లో దాన్ని వాడరు. వికీపీడియాలో కూడా దాన్ని వాడరాదు. మరింత సమాచారం కోసం [[వికీపీడియా:శైలి/భాష]] చూడండి. * వికీపీడియాలో ప్రతీ పేజీకి అనుబంధంగా ఒక చర్చ పేజీ ఉంటుంది. వ్యాస విషయానికి సంబంధించిన చర్చ, సంబంధిత చర్చ పేజీలో చెయ్యాలి. మీ వాడుకరి పేజీకి కూడా అనుబంధంగా చర్చ పేజీ ఉంది. ఆ పేజీలోనే ఈ స్వాగత సందేశం పెట్టాను, గమనించారా? * చర్చ పేజీల్లో ఏమైనా రాసినపుడు దాని పక్కన సంతకం పెట్టాలి. నాలుగు టిల్డెలతో (టిల్డె అంటే - కీబోర్డులో "1" అంకె మీటకు ఎడమ పక్కన ఉన్న మీట. షిఫ్ట్ కీతో కలిపి దాన్ని నొక్కాలి.) <nowiki>~~~~</nowiki> ఇలా రాస్తే మీ పేరు, తేదీ, టైము ముద్రితమౌతాయి - అదే సంతకం! దిద్దుబాటు పెట్టె (వికీలో ఎక్కడైనా సరే.., రాసేది, ఇప్పుడు నేను ఇదంతా రాసినదీ దిద్దుబాటు పెట్టెలోనే) పైభాగం లోని ([[File:OOUI JS signature icon LTR.png|20px]]) బొమ్మపై నొక్కినా సంతకం చేరుతుంది. (సంతకం, చర్చ పేజీల్లో మాత్రమే చెయ్యాలి. వ్యాస పేజీలలో చెయ్యరాదు.) చర్చ పేజీలను [[వికీపీడియా:చర్చ పేజీలను ఉపయోగించడం ఎలా|ఎలా ఉపయోగించుకోవాలో]] తెలుసుకోండి. * వికీపీడియాలో విజ్ఞాన సర్వస్వం పేజీలే కాకుండా వాటికి ఉపయోగపడే అనేక ఇతర పేజీలు కూడా ఉంటాయి. ఇవన్నీ వేరువేరు [[వికీపీడియా:పేరుబరి|పేరుబరుల్లో]] ఉంటాయి. ఈ పేజీల పేర్లకు ముందు ఆ పేరుబరి పేరు వస్తుంది - "వికీపీడియా:" "వాడుకరి:" "మూస:" "వర్గం:" -ఇలాగ (విజ్ఞాన సర్వస పేజీలకు ముందు ఇలాంటిదేమీ ఉండదు.). ఈ పేజీలకు కూడా అనుంబంధంగా చర్చ పేజీలుంటాయి. * వికీ గురించి, వికీపద్ధతుల గురించీ, వికీలో పనిచెయ్యడం గురించీ [[సహాయం:పరిచయం|తెలుసుకోండి]], ఇతరులకు చెప్పండి. * వికీపీడియాలో సవరణలు చెయ్యాలంటే కొత్తవారికి "విజువల్ ఎడిటరు" తేలిగ్గా, చాలా సౌకర్యంగా ఉంటుంది. దాన్ని మీ డిఫాల్టు ఎడిటరుగా ఎంచుకోండి. [[సహాయం:విజువల్ ఎడిటరును ఎంచుకోవడం|ఎలా ఎంచుకోవాలో]] తెలుసుకోండి. ---- ఇకపోతే.. * ఆంధ్రప్రదేశ్, తెలంగాణాల్లోని దాదాపుగా ప్రతీ ఊరికీ, మండలానికీ, జిల్లాకీ, పట్టణానికీ, నగరానికీ వికీలో పేజీ ఉంది. మీ ఊరి పేజీ చూడండి. అందులో సవరణలు ఏమైనా అవసరమనుకుంటే చేసెయ్యండి. వెనకాడకండి. * ప్రతీ తెలుగు సినిమాకీ ఒక పేజీ పెట్టాలనేది సంకల్పం. అందులో మీరూ పాలుపంచుకోవచ్చు. * [[మానవ పరిణామం]], [[మాయాబజార్]], [[ఇస్రో]], [[ఘట్టమనేని కృష్ణ| కృష్ణ (సినిమా నటుడు)]], [[జవాహర్ లాల్ నెహ్రూ]], [[మహా ఘాత పరికల్పన|చంద్రుడెలా పుట్టాడు]], [[తిరుమల ప్రసాదం]], [[హిరోషిమా, నాగసాకిలపై అణ్వస్త్ర దాడులు]], [[కొండారెడ్డి బురుజు]],..ఇలాంటి వేలాది వ్యాసాలు ఉన్నవి. రండి. విజ్ఞాన సర్వస్వ ప్రపంచంలో విహరించండి. ఇక్కడ రాయండి. తప్పులను సరిదిద్దండి. ఒప్పులకు మెరుగులు పెట్టండి. ------ * తెలుగు వికీ సభ్యులు అభిప్రాయాలు పంచుకొనే [http://groups.google.com/group/teluguwiki తెవికీ గూగుల్ గుంపు]లో చేరండి. ఫేస్బుక్ వాడేవారైతే [https://www.facebook.com/groups/560945180622204/ తెలుగు వికీపీడియా సముదాయ పేజీ] ఇష్టపడండి. * ఈ సైటు గురించి [[వికీపీడియా:అభిప్రాయాలు|అభిప్రాయాలు]] తెలపండి. * వికీపీడియాను ఉపయోగిస్తున్నప్పుడు మీకేమయినా సందేహాలు వస్తే [http://te.wikipedia.org/w/index.php?title={{TALKPAGENAMEE}}&action=edit&section=new&preload=template:helpme-preload&preloadtitle=సందేహం ఇక్కడ] నొక్కి, మీ సందేహాన్ని అడగండి. వీలయినంత త్వరగా వికీ విధివిధానాలు తెలిసిన సభ్యులు మీ సందేహాన్ని నివృత్తి చేస్తారు. తెలుగు వికీపీడియాలో మళ్ళీ మళ్ళీ కలుద్దాం. [[బొమ్మ:Smile icon.png|25px]] &nbsp;<!-- Template:Welcome--> [[వాడుకరి:Nrgullapalli|Nrgullapalli]] ([[వాడుకరి చర్చ:Nrgullapalli|చర్చ]]) 02:50, 20 జూలై 2026 (UTC) dihw915tgxemrgb2yq82vawt8ipfwsx 3 503577 4908566 2026-07-20T02:50:23Z Nrgullapalli 11739 వికీపీడియాకు స్వాగతం! ([[WP:TW|TW]]) 4908566 wikitext text/x-wiki ==స్వాగతం== <!--{{Subst:Welcome}}~~~~ --> <div style="align: center; padding: 1em; border: solid 2px Orange; background-color: Orange;"> <div class="center"><span style="font-size:large; color:black;">General23434 గారు, తెలుగు వికీపీడియాకు [[Wikipedia:కొత్త సభ్యులకు స్వాగతము|<span style="color:white;">స్వాగతం!</span>]]! [[దస్త్రం:Wikipedia-logo.png|40px]]</span></div></div> General23434 గారు, తెలుగు వికీపీడియాకు [[వికీపీడియా:కొత్త సభ్యులకు స్వాగతము|స్వాగతం!]] వికీపీడియాలో సభ్యులైనందుకు అభినందనలు. {{#if:{{#mentor:{{BASEPAGENAME}}}}|<div style="align: center; padding: 1em; border: solid 2px Orange; background-color: light grey;"> వికీపీడియాలో దిద్దుబాట్లు ఎలా చెయ్యాలో మీకు వివరించేందుకు, మీ సందేహాలను తీర్చేందుకూ [[వాడుకరి:{{#mentor:{{BASEPAGENAME}}}}]] గారిని ప్రత్యేకంగా మీకోసం గురువుగా కేటాయించారు. ఏ సంకోచమూ లేకుండా వారిని మీ సందేహాలు అడగవచ్చు. మీకు [[ప్రత్యేక:Homepage|ప్రత్యేకంగా ఒక హోంపేజీ]] కూడా ఉంది చూడండి. అక్కడ మీకవసరమైన ఏ సహాయమైనా చేసేందుకు {{#mentor:{{BASEPAGENAME}}}} గారు సిద్ధంగా ఉన్నారు. వారిని [[ప్రత్యేక:Homepage|పలకరించండి]].</div>|}} * [[దస్త్రం:Wikipedia Gurinchi Meeku Telusa?.pdf|thumb|పై బొమ్మపై నొక్కి తెలుగు వికీపీడియాను పరిచయం చేసే పుస్తకం చూడండి.]][[:s:వికీపీడియాలో రచనలు చేయుట|వికీపీడియాలో రచనలు ఎలా చెయ్యాలో చెప్పే పుస్తకం]] చూడండి. తెలుగు వ్యాసరచన గురించి [[విషయ వ్యక్తీకరణ]], కంప్యూటర్ లో తెలుగు టైపు చెయ్యడం గురించి [[వికీపీడియా:టైపింగు సహాయం|టైపింగు సహాయం]], [[కీ బోర్డు]] వ్యాసాలు ఉపయోగపడతాయి. * "మరియు" అనే పదం తెలుగుకు సహజమైన వాడుక కాదు. ప్రామాణిక ప్రచురణల్లో దాన్ని వాడరు. వికీపీడియాలో కూడా దాన్ని వాడరాదు. మరింత సమాచారం కోసం [[వికీపీడియా:శైలి/భాష]] చూడండి. * వికీపీడియాలో ప్రతీ పేజీకి అనుబంధంగా ఒక చర్చ పేజీ ఉంటుంది. వ్యాస విషయానికి సంబంధించిన చర్చ, సంబంధిత చర్చ పేజీలో చెయ్యాలి. మీ వాడుకరి పేజీకి కూడా అనుబంధంగా చర్చ పేజీ ఉంది. ఆ పేజీలోనే ఈ స్వాగత సందేశం పెట్టాను, గమనించారా? * చర్చ పేజీల్లో ఏమైనా రాసినపుడు దాని పక్కన సంతకం పెట్టాలి. నాలుగు టిల్డెలతో (టిల్డె అంటే - కీబోర్డులో "1" అంకె మీటకు ఎడమ పక్కన ఉన్న మీట. షిఫ్ట్ కీతో కలిపి దాన్ని నొక్కాలి.) <nowiki>~~~~</nowiki> ఇలా రాస్తే మీ పేరు, తేదీ, టైము ముద్రితమౌతాయి - అదే సంతకం! దిద్దుబాటు పెట్టె (వికీలో ఎక్కడైనా సరే.., రాసేది, ఇప్పుడు నేను ఇదంతా రాసినదీ దిద్దుబాటు పెట్టెలోనే) పైభాగం లోని ([[File:OOUI JS signature icon LTR.png|20px]]) బొమ్మపై నొక్కినా సంతకం చేరుతుంది. (సంతకం, చర్చ పేజీల్లో మాత్రమే చెయ్యాలి. వ్యాస పేజీలలో చెయ్యరాదు.) చర్చ పేజీలను [[వికీపీడియా:చర్చ పేజీలను ఉపయోగించడం ఎలా|ఎలా ఉపయోగించుకోవాలో]] తెలుసుకోండి. * వికీపీడియాలో విజ్ఞాన సర్వస్వం పేజీలే కాకుండా వాటికి ఉపయోగపడే అనేక ఇతర పేజీలు కూడా ఉంటాయి. ఇవన్నీ వేరువేరు [[వికీపీడియా:పేరుబరి|పేరుబరుల్లో]] ఉంటాయి. ఈ పేజీల పేర్లకు ముందు ఆ పేరుబరి పేరు వస్తుంది - "వికీపీడియా:" "వాడుకరి:" "మూస:" "వర్గం:" -ఇలాగ (విజ్ఞాన సర్వస పేజీలకు ముందు ఇలాంటిదేమీ ఉండదు.). ఈ పేజీలకు కూడా అనుంబంధంగా చర్చ పేజీలుంటాయి. * వికీ గురించి, వికీపద్ధతుల గురించీ, వికీలో పనిచెయ్యడం గురించీ [[సహాయం:పరిచయం|తెలుసుకోండి]], ఇతరులకు చెప్పండి. * వికీపీడియాలో సవరణలు చెయ్యాలంటే కొత్తవారికి "విజువల్ ఎడిటరు" తేలిగ్గా, చాలా సౌకర్యంగా ఉంటుంది. దాన్ని మీ డిఫాల్టు ఎడిటరుగా ఎంచుకోండి. [[సహాయం:విజువల్ ఎడిటరును ఎంచుకోవడం|ఎలా ఎంచుకోవాలో]] తెలుసుకోండి. ---- ఇకపోతే.. * ఆంధ్రప్రదేశ్, తెలంగాణాల్లోని దాదాపుగా ప్రతీ ఊరికీ, మండలానికీ, జిల్లాకీ, పట్టణానికీ, నగరానికీ వికీలో పేజీ ఉంది. మీ ఊరి పేజీ చూడండి. అందులో సవరణలు ఏమైనా అవసరమనుకుంటే చేసెయ్యండి. వెనకాడకండి. * ప్రతీ తెలుగు సినిమాకీ ఒక పేజీ పెట్టాలనేది సంకల్పం. అందులో మీరూ పాలుపంచుకోవచ్చు. * [[మానవ పరిణామం]], [[మాయాబజార్]], [[ఇస్రో]], [[ఘట్టమనేని కృష్ణ| కృష్ణ (సినిమా నటుడు)]], [[జవాహర్ లాల్ నెహ్రూ]], [[మహా ఘాత పరికల్పన|చంద్రుడెలా పుట్టాడు]], [[తిరుమల ప్రసాదం]], [[హిరోషిమా, నాగసాకిలపై అణ్వస్త్ర దాడులు]], [[కొండారెడ్డి బురుజు]],..ఇలాంటి వేలాది వ్యాసాలు ఉన్నవి. రండి. విజ్ఞాన సర్వస్వ ప్రపంచంలో విహరించండి. ఇక్కడ రాయండి. తప్పులను సరిదిద్దండి. ఒప్పులకు మెరుగులు పెట్టండి. ------ * తెలుగు వికీ సభ్యులు అభిప్రాయాలు పంచుకొనే [http://groups.google.com/group/teluguwiki తెవికీ గూగుల్ గుంపు]లో చేరండి. ఫేస్బుక్ వాడేవారైతే [https://www.facebook.com/groups/560945180622204/ తెలుగు వికీపీడియా సముదాయ పేజీ] ఇష్టపడండి. * ఈ సైటు గురించి [[వికీపీడియా:అభిప్రాయాలు|అభిప్రాయాలు]] తెలపండి. * వికీపీడియాను ఉపయోగిస్తున్నప్పుడు మీకేమయినా సందేహాలు వస్తే [http://te.wikipedia.org/w/index.php?title={{TALKPAGENAMEE}}&action=edit&section=new&preload=template:helpme-preload&preloadtitle=సందేహం ఇక్కడ] నొక్కి, మీ సందేహాన్ని అడగండి. వీలయినంత త్వరగా వికీ విధివిధానాలు తెలిసిన సభ్యులు మీ సందేహాన్ని నివృత్తి చేస్తారు. తెలుగు వికీపీడియాలో మళ్ళీ మళ్ళీ కలుద్దాం. [[బొమ్మ:Smile icon.png|25px]] &nbsp;<!-- Template:Welcome--> [[వాడుకరి:Nrgullapalli|Nrgullapalli]] ([[వాడుకరి చర్చ:Nrgullapalli|చర్చ]]) 02:50, 20 జూలై 2026 (UTC) n7ro7yco0tz3dku48j4lvpfk9tiwjcs 3 503578 4908567 2026-07-20T02:50:50Z Nrgullapalli 11739 వికీపీడియాకు స్వాగతం! ([[WP:TW|TW]]) 4908567 wikitext text/x-wiki ==స్వాగతం== <!--{{Subst:Welcome}}~~~~ --> <div style="align: center; padding: 1em; border: solid 2px Orange; background-color: Orange;"> <div class="center"><span style="font-size:large; color:black;">Polskivinnik గారు, తెలుగు వికీపీడియాకు [[Wikipedia:కొత్త సభ్యులకు స్వాగతము|<span style="color:white;">స్వాగతం!</span>]]! [[దస్త్రం:Wikipedia-logo.png|40px]]</span></div></div> Polskivinnik గారు, తెలుగు వికీపీడియాకు [[వికీపీడియా:కొత్త సభ్యులకు స్వాగతము|స్వాగతం!]] వికీపీడియాలో సభ్యులైనందుకు అభినందనలు. {{#if:{{#mentor:{{BASEPAGENAME}}}}|<div style="align: center; padding: 1em; border: solid 2px Orange; background-color: light grey;"> వికీపీడియాలో దిద్దుబాట్లు ఎలా చెయ్యాలో మీకు వివరించేందుకు, మీ సందేహాలను తీర్చేందుకూ [[వాడుకరి:{{#mentor:{{BASEPAGENAME}}}}]] గారిని ప్రత్యేకంగా మీకోసం గురువుగా కేటాయించారు. ఏ సంకోచమూ లేకుండా వారిని మీ సందేహాలు అడగవచ్చు. మీకు [[ప్రత్యేక:Homepage|ప్రత్యేకంగా ఒక హోంపేజీ]] కూడా ఉంది చూడండి. అక్కడ మీకవసరమైన ఏ సహాయమైనా చేసేందుకు {{#mentor:{{BASEPAGENAME}}}} గారు సిద్ధంగా ఉన్నారు. వారిని [[ప్రత్యేక:Homepage|పలకరించండి]].</div>|}} * [[దస్త్రం:Wikipedia Gurinchi Meeku Telusa?.pdf|thumb|పై బొమ్మపై నొక్కి తెలుగు వికీపీడియాను పరిచయం చేసే పుస్తకం చూడండి.]][[:s:వికీపీడియాలో రచనలు చేయుట|వికీపీడియాలో రచనలు ఎలా చెయ్యాలో చెప్పే పుస్తకం]] చూడండి. తెలుగు వ్యాసరచన గురించి [[విషయ వ్యక్తీకరణ]], కంప్యూటర్ లో తెలుగు టైపు చెయ్యడం గురించి [[వికీపీడియా:టైపింగు సహాయం|టైపింగు సహాయం]], [[కీ బోర్డు]] వ్యాసాలు ఉపయోగపడతాయి. * "మరియు" అనే పదం తెలుగుకు సహజమైన వాడుక కాదు. ప్రామాణిక ప్రచురణల్లో దాన్ని వాడరు. వికీపీడియాలో కూడా దాన్ని వాడరాదు. మరింత సమాచారం కోసం [[వికీపీడియా:శైలి/భాష]] చూడండి. * వికీపీడియాలో ప్రతీ పేజీకి అనుబంధంగా ఒక చర్చ పేజీ ఉంటుంది. వ్యాస విషయానికి సంబంధించిన చర్చ, సంబంధిత చర్చ పేజీలో చెయ్యాలి. మీ వాడుకరి పేజీకి కూడా అనుబంధంగా చర్చ పేజీ ఉంది. ఆ పేజీలోనే ఈ స్వాగత సందేశం పెట్టాను, గమనించారా? * చర్చ పేజీల్లో ఏమైనా రాసినపుడు దాని పక్కన సంతకం పెట్టాలి. నాలుగు టిల్డెలతో (టిల్డె అంటే - కీబోర్డులో "1" అంకె మీటకు ఎడమ పక్కన ఉన్న మీట. షిఫ్ట్ కీతో కలిపి దాన్ని నొక్కాలి.) <nowiki>~~~~</nowiki> ఇలా రాస్తే మీ పేరు, తేదీ, టైము ముద్రితమౌతాయి - అదే సంతకం! దిద్దుబాటు పెట్టె (వికీలో ఎక్కడైనా సరే.., రాసేది, ఇప్పుడు నేను ఇదంతా రాసినదీ దిద్దుబాటు పెట్టెలోనే) పైభాగం లోని ([[File:OOUI JS signature icon LTR.png|20px]]) బొమ్మపై నొక్కినా సంతకం చేరుతుంది. (సంతకం, చర్చ పేజీల్లో మాత్రమే చెయ్యాలి. వ్యాస పేజీలలో చెయ్యరాదు.) చర్చ పేజీలను [[వికీపీడియా:చర్చ పేజీలను ఉపయోగించడం ఎలా|ఎలా ఉపయోగించుకోవాలో]] తెలుసుకోండి. * వికీపీడియాలో విజ్ఞాన సర్వస్వం పేజీలే కాకుండా వాటికి ఉపయోగపడే అనేక ఇతర పేజీలు కూడా ఉంటాయి. ఇవన్నీ వేరువేరు [[వికీపీడియా:పేరుబరి|పేరుబరుల్లో]] ఉంటాయి. ఈ పేజీల పేర్లకు ముందు ఆ పేరుబరి పేరు వస్తుంది - "వికీపీడియా:" "వాడుకరి:" "మూస:" "వర్గం:" -ఇలాగ (విజ్ఞాన సర్వస పేజీలకు ముందు ఇలాంటిదేమీ ఉండదు.). ఈ పేజీలకు కూడా అనుంబంధంగా చర్చ పేజీలుంటాయి. * వికీ గురించి, వికీపద్ధతుల గురించీ, వికీలో పనిచెయ్యడం గురించీ [[సహాయం:పరిచయం|తెలుసుకోండి]], ఇతరులకు చెప్పండి. * వికీపీడియాలో సవరణలు చెయ్యాలంటే కొత్తవారికి "విజువల్ ఎడిటరు" తేలిగ్గా, చాలా సౌకర్యంగా ఉంటుంది. దాన్ని మీ డిఫాల్టు ఎడిటరుగా ఎంచుకోండి. [[సహాయం:విజువల్ ఎడిటరును ఎంచుకోవడం|ఎలా ఎంచుకోవాలో]] తెలుసుకోండి. ---- ఇకపోతే.. * ఆంధ్రప్రదేశ్, తెలంగాణాల్లోని దాదాపుగా ప్రతీ ఊరికీ, మండలానికీ, జిల్లాకీ, పట్టణానికీ, నగరానికీ వికీలో పేజీ ఉంది. మీ ఊరి పేజీ చూడండి. అందులో సవరణలు ఏమైనా అవసరమనుకుంటే చేసెయ్యండి. వెనకాడకండి. * ప్రతీ తెలుగు సినిమాకీ ఒక పేజీ పెట్టాలనేది సంకల్పం. అందులో మీరూ పాలుపంచుకోవచ్చు. * [[మానవ పరిణామం]], [[మాయాబజార్]], [[ఇస్రో]], [[ఘట్టమనేని కృష్ణ| కృష్ణ (సినిమా నటుడు)]], [[జవాహర్ లాల్ నెహ్రూ]], [[మహా ఘాత పరికల్పన|చంద్రుడెలా పుట్టాడు]], [[తిరుమల ప్రసాదం]], [[హిరోషిమా, నాగసాకిలపై అణ్వస్త్ర దాడులు]], [[కొండారెడ్డి బురుజు]],..ఇలాంటి వేలాది వ్యాసాలు ఉన్నవి. రండి. విజ్ఞాన సర్వస్వ ప్రపంచంలో విహరించండి. ఇక్కడ రాయండి. తప్పులను సరిదిద్దండి. ఒప్పులకు మెరుగులు పెట్టండి. ------ * తెలుగు వికీ సభ్యులు అభిప్రాయాలు పంచుకొనే [http://groups.google.com/group/teluguwiki తెవికీ గూగుల్ గుంపు]లో చేరండి. ఫేస్బుక్ వాడేవారైతే [https://www.facebook.com/groups/560945180622204/ తెలుగు వికీపీడియా సముదాయ పేజీ] ఇష్టపడండి. * ఈ సైటు గురించి [[వికీపీడియా:అభిప్రాయాలు|అభిప్రాయాలు]] తెలపండి. * వికీపీడియాను ఉపయోగిస్తున్నప్పుడు మీకేమయినా సందేహాలు వస్తే [http://te.wikipedia.org/w/index.php?title={{TALKPAGENAMEE}}&action=edit&section=new&preload=template:helpme-preload&preloadtitle=సందేహం ఇక్కడ] నొక్కి, మీ సందేహాన్ని అడగండి. వీలయినంత త్వరగా వికీ విధివిధానాలు తెలిసిన సభ్యులు మీ సందేహాన్ని నివృత్తి చేస్తారు. తెలుగు వికీపీడియాలో మళ్ళీ మళ్ళీ కలుద్దాం. [[బొమ్మ:Smile icon.png|25px]] &nbsp;<!-- Template:Welcome--> [[వాడుకరి:Nrgullapalli|Nrgullapalli]] ([[వాడుకరి చర్చ:Nrgullapalli|చర్చ]]) 02:50, 20 జూలై 2026 (UTC) sqh5a1uxbk4vccodvgzj605pnqgplzy 3 503579 4908568 2026-07-20T02:51:31Z Nrgullapalli 11739 వికీపీడియాకు స్వాగతం! ([[WP:TW|TW]]) 4908568 wikitext text/x-wiki ==స్వాగతం== <!--{{Subst:Welcome}}~~~~ --> <div style="align: center; padding: 1em; border: solid 2px Orange; background-color: Orange;"> <div class="center"><span style="font-size:large; color:black;">Desi language publisher co గారు, తెలుగు వికీపీడియాకు [[Wikipedia:కొత్త సభ్యులకు స్వాగతము|<span style="color:white;">స్వాగతం!</span>]]! [[దస్త్రం:Wikipedia-logo.png|40px]]</span></div></div> Desi language publisher co గారు, తెలుగు వికీపీడియాకు [[వికీపీడియా:కొత్త సభ్యులకు స్వాగతము|స్వాగతం!]] వికీపీడియాలో సభ్యులైనందుకు అభినందనలు. {{#if:{{#mentor:{{BASEPAGENAME}}}}|<div style="align: center; padding: 1em; border: solid 2px Orange; background-color: light grey;"> వికీపీడియాలో దిద్దుబాట్లు ఎలా చెయ్యాలో మీకు వివరించేందుకు, మీ సందేహాలను తీర్చేందుకూ [[వాడుకరి:{{#mentor:{{BASEPAGENAME}}}}]] గారిని ప్రత్యేకంగా మీకోసం గురువుగా కేటాయించారు. ఏ సంకోచమూ లేకుండా వారిని మీ సందేహాలు అడగవచ్చు. మీకు [[ప్రత్యేక:Homepage|ప్రత్యేకంగా ఒక హోంపేజీ]] కూడా ఉంది చూడండి. అక్కడ మీకవసరమైన ఏ సహాయమైనా చేసేందుకు {{#mentor:{{BASEPAGENAME}}}} గారు సిద్ధంగా ఉన్నారు. వారిని [[ప్రత్యేక:Homepage|పలకరించండి]].</div>|}} * [[దస్త్రం:Wikipedia Gurinchi Meeku Telusa?.pdf|thumb|పై బొమ్మపై నొక్కి తెలుగు వికీపీడియాను పరిచయం చేసే పుస్తకం చూడండి.]][[:s:వికీపీడియాలో రచనలు చేయుట|వికీపీడియాలో రచనలు ఎలా చెయ్యాలో చెప్పే పుస్తకం]] చూడండి. తెలుగు వ్యాసరచన గురించి [[విషయ వ్యక్తీకరణ]], కంప్యూటర్ లో తెలుగు టైపు చెయ్యడం గురించి [[వికీపీడియా:టైపింగు సహాయం|టైపింగు సహాయం]], [[కీ బోర్డు]] వ్యాసాలు ఉపయోగపడతాయి. * "మరియు" అనే పదం తెలుగుకు సహజమైన వాడుక కాదు. ప్రామాణిక ప్రచురణల్లో దాన్ని వాడరు. వికీపీడియాలో కూడా దాన్ని వాడరాదు. మరింత సమాచారం కోసం [[వికీపీడియా:శైలి/భాష]] చూడండి. * వికీపీడియాలో ప్రతీ పేజీకి అనుబంధంగా ఒక చర్చ పేజీ ఉంటుంది. వ్యాస విషయానికి సంబంధించిన చర్చ, సంబంధిత చర్చ పేజీలో చెయ్యాలి. మీ వాడుకరి పేజీకి కూడా అనుబంధంగా చర్చ పేజీ ఉంది. ఆ పేజీలోనే ఈ స్వాగత సందేశం పెట్టాను, గమనించారా? * చర్చ పేజీల్లో ఏమైనా రాసినపుడు దాని పక్కన సంతకం పెట్టాలి. నాలుగు టిల్డెలతో (టిల్డె అంటే - కీబోర్డులో "1" అంకె మీటకు ఎడమ పక్కన ఉన్న మీట. షిఫ్ట్ కీతో కలిపి దాన్ని నొక్కాలి.) <nowiki>~~~~</nowiki> ఇలా రాస్తే మీ పేరు, తేదీ, టైము ముద్రితమౌతాయి - అదే సంతకం! దిద్దుబాటు పెట్టె (వికీలో ఎక్కడైనా సరే.., రాసేది, ఇప్పుడు నేను ఇదంతా రాసినదీ దిద్దుబాటు పెట్టెలోనే) పైభాగం లోని ([[File:OOUI JS signature icon LTR.png|20px]]) బొమ్మపై నొక్కినా సంతకం చేరుతుంది. (సంతకం, చర్చ పేజీల్లో మాత్రమే చెయ్యాలి. వ్యాస పేజీలలో చెయ్యరాదు.) చర్చ పేజీలను [[వికీపీడియా:చర్చ పేజీలను ఉపయోగించడం ఎలా|ఎలా ఉపయోగించుకోవాలో]] తెలుసుకోండి. * వికీపీడియాలో విజ్ఞాన సర్వస్వం పేజీలే కాకుండా వాటికి ఉపయోగపడే అనేక ఇతర పేజీలు కూడా ఉంటాయి. ఇవన్నీ వేరువేరు [[వికీపీడియా:పేరుబరి|పేరుబరుల్లో]] ఉంటాయి. ఈ పేజీల పేర్లకు ముందు ఆ పేరుబరి పేరు వస్తుంది - "వికీపీడియా:" "వాడుకరి:" "మూస:" "వర్గం:" -ఇలాగ (విజ్ఞాన సర్వస పేజీలకు ముందు ఇలాంటిదేమీ ఉండదు.). ఈ పేజీలకు కూడా అనుంబంధంగా చర్చ పేజీలుంటాయి. * వికీ గురించి, వికీపద్ధతుల గురించీ, వికీలో పనిచెయ్యడం గురించీ [[సహాయం:పరిచయం|తెలుసుకోండి]], ఇతరులకు చెప్పండి. * వికీపీడియాలో సవరణలు చెయ్యాలంటే కొత్తవారికి "విజువల్ ఎడిటరు" తేలిగ్గా, చాలా సౌకర్యంగా ఉంటుంది. దాన్ని మీ డిఫాల్టు ఎడిటరుగా ఎంచుకోండి. [[సహాయం:విజువల్ ఎడిటరును ఎంచుకోవడం|ఎలా ఎంచుకోవాలో]] తెలుసుకోండి. ---- ఇకపోతే.. * ఆంధ్రప్రదేశ్, తెలంగాణాల్లోని దాదాపుగా ప్రతీ ఊరికీ, మండలానికీ, జిల్లాకీ, పట్టణానికీ, నగరానికీ వికీలో పేజీ ఉంది. మీ ఊరి పేజీ చూడండి. అందులో సవరణలు ఏమైనా అవసరమనుకుంటే చేసెయ్యండి. వెనకాడకండి. * ప్రతీ తెలుగు సినిమాకీ ఒక పేజీ పెట్టాలనేది సంకల్పం. అందులో మీరూ పాలుపంచుకోవచ్చు. * [[మానవ పరిణామం]], [[మాయాబజార్]], [[ఇస్రో]], [[ఘట్టమనేని కృష్ణ| కృష్ణ (సినిమా నటుడు)]], [[జవాహర్ లాల్ నెహ్రూ]], [[మహా ఘాత పరికల్పన|చంద్రుడెలా పుట్టాడు]], [[తిరుమల ప్రసాదం]], [[హిరోషిమా, నాగసాకిలపై అణ్వస్త్ర దాడులు]], [[కొండారెడ్డి బురుజు]],..ఇలాంటి వేలాది వ్యాసాలు ఉన్నవి. రండి. విజ్ఞాన సర్వస్వ ప్రపంచంలో విహరించండి. ఇక్కడ రాయండి. తప్పులను సరిదిద్దండి. ఒప్పులకు మెరుగులు పెట్టండి. ------ * తెలుగు వికీ సభ్యులు అభిప్రాయాలు పంచుకొనే [http://groups.google.com/group/teluguwiki తెవికీ గూగుల్ గుంపు]లో చేరండి. ఫేస్బుక్ వాడేవారైతే [https://www.facebook.com/groups/560945180622204/ తెలుగు వికీపీడియా సముదాయ పేజీ] ఇష్టపడండి. * ఈ సైటు గురించి [[వికీపీడియా:అభిప్రాయాలు|అభిప్రాయాలు]] తెలపండి. * వికీపీడియాను ఉపయోగిస్తున్నప్పుడు మీకేమయినా సందేహాలు వస్తే [http://te.wikipedia.org/w/index.php?title={{TALKPAGENAMEE}}&action=edit&section=new&preload=template:helpme-preload&preloadtitle=సందేహం ఇక్కడ] నొక్కి, మీ సందేహాన్ని అడగండి. వీలయినంత త్వరగా వికీ విధివిధానాలు తెలిసిన సభ్యులు మీ సందేహాన్ని నివృత్తి చేస్తారు. తెలుగు వికీపీడియాలో మళ్ళీ మళ్ళీ కలుద్దాం. [[బొమ్మ:Smile icon.png|25px]] &nbsp;<!-- Template:Welcome--> [[వాడుకరి:Nrgullapalli|Nrgullapalli]] ([[వాడుకరి చర్చ:Nrgullapalli|చర్చ]]) 02:51, 20 జూలై 2026 (UTC) 5sld8pqw3o7gkuwd3i11ovavs721dy4 3 503580 4908569 2026-07-20T02:51:56Z Nrgullapalli 11739 వికీపీడియాకు స్వాగతం! ([[WP:TW|TW]]) 4908569 wikitext text/x-wiki ==స్వాగతం== <!--{{Subst:Welcome}}~~~~ --> <div style="align: center; padding: 1em; border: solid 2px Orange; background-color: Orange;"> <div class="center"><span style="font-size:large; color:black;">Lokanampriyaa గారు, తెలుగు వికీపీడియాకు [[Wikipedia:కొత్త సభ్యులకు స్వాగతము|<span style="color:white;">స్వాగతం!</span>]]! [[దస్త్రం:Wikipedia-logo.png|40px]]</span></div></div> Lokanampriyaa గారు, తెలుగు వికీపీడియాకు [[వికీపీడియా:కొత్త సభ్యులకు స్వాగతము|స్వాగతం!]] వికీపీడియాలో సభ్యులైనందుకు అభినందనలు. {{#if:{{#mentor:{{BASEPAGENAME}}}}|<div style="align: center; padding: 1em; border: solid 2px Orange; background-color: light grey;"> వికీపీడియాలో దిద్దుబాట్లు ఎలా చెయ్యాలో మీకు వివరించేందుకు, మీ సందేహాలను తీర్చేందుకూ [[వాడుకరి:{{#mentor:{{BASEPAGENAME}}}}]] గారిని ప్రత్యేకంగా మీకోసం గురువుగా కేటాయించారు. ఏ సంకోచమూ లేకుండా వారిని మీ సందేహాలు అడగవచ్చు. మీకు [[ప్రత్యేక:Homepage|ప్రత్యేకంగా ఒక హోంపేజీ]] కూడా ఉంది చూడండి. అక్కడ మీకవసరమైన ఏ సహాయమైనా చేసేందుకు {{#mentor:{{BASEPAGENAME}}}} గారు సిద్ధంగా ఉన్నారు. వారిని [[ప్రత్యేక:Homepage|పలకరించండి]].</div>|}} * [[దస్త్రం:Wikipedia Gurinchi Meeku Telusa?.pdf|thumb|పై బొమ్మపై నొక్కి తెలుగు వికీపీడియాను పరిచయం చేసే పుస్తకం చూడండి.]][[:s:వికీపీడియాలో రచనలు చేయుట|వికీపీడియాలో రచనలు ఎలా చెయ్యాలో చెప్పే పుస్తకం]] చూడండి. తెలుగు వ్యాసరచన గురించి [[విషయ వ్యక్తీకరణ]], కంప్యూటర్ లో తెలుగు టైపు చెయ్యడం గురించి [[వికీపీడియా:టైపింగు సహాయం|టైపింగు సహాయం]], [[కీ బోర్డు]] వ్యాసాలు ఉపయోగపడతాయి. * "మరియు" అనే పదం తెలుగుకు సహజమైన వాడుక కాదు. ప్రామాణిక ప్రచురణల్లో దాన్ని వాడరు. వికీపీడియాలో కూడా దాన్ని వాడరాదు. మరింత సమాచారం కోసం [[వికీపీడియా:శైలి/భాష]] చూడండి. * వికీపీడియాలో ప్రతీ పేజీకి అనుబంధంగా ఒక చర్చ పేజీ ఉంటుంది. వ్యాస విషయానికి సంబంధించిన చర్చ, సంబంధిత చర్చ పేజీలో చెయ్యాలి. మీ వాడుకరి పేజీకి కూడా అనుబంధంగా చర్చ పేజీ ఉంది. ఆ పేజీలోనే ఈ స్వాగత సందేశం పెట్టాను, గమనించారా? * చర్చ పేజీల్లో ఏమైనా రాసినపుడు దాని పక్కన సంతకం పెట్టాలి. నాలుగు టిల్డెలతో (టిల్డె అంటే - కీబోర్డులో "1" అంకె మీటకు ఎడమ పక్కన ఉన్న మీట. షిఫ్ట్ కీతో కలిపి దాన్ని నొక్కాలి.) <nowiki>~~~~</nowiki> ఇలా రాస్తే మీ పేరు, తేదీ, టైము ముద్రితమౌతాయి - అదే సంతకం! దిద్దుబాటు పెట్టె (వికీలో ఎక్కడైనా సరే.., రాసేది, ఇప్పుడు నేను ఇదంతా రాసినదీ దిద్దుబాటు పెట్టెలోనే) పైభాగం లోని ([[File:OOUI JS signature icon LTR.png|20px]]) బొమ్మపై నొక్కినా సంతకం చేరుతుంది. (సంతకం, చర్చ పేజీల్లో మాత్రమే చెయ్యాలి. వ్యాస పేజీలలో చెయ్యరాదు.) చర్చ పేజీలను [[వికీపీడియా:చర్చ పేజీలను ఉపయోగించడం ఎలా|ఎలా ఉపయోగించుకోవాలో]] తెలుసుకోండి. * వికీపీడియాలో విజ్ఞాన సర్వస్వం పేజీలే కాకుండా వాటికి ఉపయోగపడే అనేక ఇతర పేజీలు కూడా ఉంటాయి. ఇవన్నీ వేరువేరు [[వికీపీడియా:పేరుబరి|పేరుబరుల్లో]] ఉంటాయి. ఈ పేజీల పేర్లకు ముందు ఆ పేరుబరి పేరు వస్తుంది - "వికీపీడియా:" "వాడుకరి:" "మూస:" "వర్గం:" -ఇలాగ (విజ్ఞాన సర్వస పేజీలకు ముందు ఇలాంటిదేమీ ఉండదు.). ఈ పేజీలకు కూడా అనుంబంధంగా చర్చ పేజీలుంటాయి. * వికీ గురించి, వికీపద్ధతుల గురించీ, వికీలో పనిచెయ్యడం గురించీ [[సహాయం:పరిచయం|తెలుసుకోండి]], ఇతరులకు చెప్పండి. * వికీపీడియాలో సవరణలు చెయ్యాలంటే కొత్తవారికి "విజువల్ ఎడిటరు" తేలిగ్గా, చాలా సౌకర్యంగా ఉంటుంది. దాన్ని మీ డిఫాల్టు ఎడిటరుగా ఎంచుకోండి. [[సహాయం:విజువల్ ఎడిటరును ఎంచుకోవడం|ఎలా ఎంచుకోవాలో]] తెలుసుకోండి. ---- ఇకపోతే.. * ఆంధ్రప్రదేశ్, తెలంగాణాల్లోని దాదాపుగా ప్రతీ ఊరికీ, మండలానికీ, జిల్లాకీ, పట్టణానికీ, నగరానికీ వికీలో పేజీ ఉంది. మీ ఊరి పేజీ చూడండి. అందులో సవరణలు ఏమైనా అవసరమనుకుంటే చేసెయ్యండి. వెనకాడకండి. * ప్రతీ తెలుగు సినిమాకీ ఒక పేజీ పెట్టాలనేది సంకల్పం. అందులో మీరూ పాలుపంచుకోవచ్చు. * [[మానవ పరిణామం]], [[మాయాబజార్]], [[ఇస్రో]], [[ఘట్టమనేని కృష్ణ| కృష్ణ (సినిమా నటుడు)]], [[జవాహర్ లాల్ నెహ్రూ]], [[మహా ఘాత పరికల్పన|చంద్రుడెలా పుట్టాడు]], [[తిరుమల ప్రసాదం]], [[హిరోషిమా, నాగసాకిలపై అణ్వస్త్ర దాడులు]], [[కొండారెడ్డి బురుజు]],..ఇలాంటి వేలాది వ్యాసాలు ఉన్నవి. రండి. విజ్ఞాన సర్వస్వ ప్రపంచంలో విహరించండి. ఇక్కడ రాయండి. తప్పులను సరిదిద్దండి. ఒప్పులకు మెరుగులు పెట్టండి. ------ * తెలుగు వికీ సభ్యులు అభిప్రాయాలు పంచుకొనే [http://groups.google.com/group/teluguwiki తెవికీ గూగుల్ గుంపు]లో చేరండి. ఫేస్బుక్ వాడేవారైతే [https://www.facebook.com/groups/560945180622204/ తెలుగు వికీపీడియా సముదాయ పేజీ] ఇష్టపడండి. * ఈ సైటు గురించి [[వికీపీడియా:అభిప్రాయాలు|అభిప్రాయాలు]] తెలపండి. * వికీపీడియాను ఉపయోగిస్తున్నప్పుడు మీకేమయినా సందేహాలు వస్తే [http://te.wikipedia.org/w/index.php?title={{TALKPAGENAMEE}}&action=edit&section=new&preload=template:helpme-preload&preloadtitle=సందేహం ఇక్కడ] నొక్కి, మీ సందేహాన్ని అడగండి. వీలయినంత త్వరగా వికీ విధివిధానాలు తెలిసిన సభ్యులు మీ సందేహాన్ని నివృత్తి చేస్తారు. తెలుగు వికీపీడియాలో మళ్ళీ మళ్ళీ కలుద్దాం. [[బొమ్మ:Smile icon.png|25px]] &nbsp;<!-- Template:Welcome--> [[వాడుకరి:Nrgullapalli|Nrgullapalli]] ([[వాడుకరి చర్చ:Nrgullapalli|చర్చ]]) 02:51, 20 జూలై 2026 (UTC) qbmcmmvpiejujqmcbxmcx69boedzafw 3 503581 4908570 2026-07-20T02:52:25Z Nrgullapalli 11739 వికీపీడియాకు స్వాగతం! ([[WP:TW|TW]]) 4908570 wikitext text/x-wiki ==స్వాగతం== <!--{{Subst:Welcome}}~~~~ --> <div style="align: center; padding: 1em; border: solid 2px Orange; background-color: Orange;"> <div class="center"><span style="font-size:large; color:black;">Sivanaga2003 గారు, తెలుగు వికీపీడియాకు [[Wikipedia:కొత్త సభ్యులకు స్వాగతము|<span style="color:white;">స్వాగతం!</span>]]! [[దస్త్రం:Wikipedia-logo.png|40px]]</span></div></div> Sivanaga2003 గారు, తెలుగు వికీపీడియాకు [[వికీపీడియా:కొత్త సభ్యులకు స్వాగతము|స్వాగతం!]] వికీపీడియాలో సభ్యులైనందుకు అభినందనలు. {{#if:{{#mentor:{{BASEPAGENAME}}}}|<div style="align: center; padding: 1em; border: solid 2px Orange; background-color: light grey;"> వికీపీడియాలో దిద్దుబాట్లు ఎలా చెయ్యాలో మీకు వివరించేందుకు, మీ సందేహాలను తీర్చేందుకూ [[వాడుకరి:{{#mentor:{{BASEPAGENAME}}}}]] గారిని ప్రత్యేకంగా మీకోసం గురువుగా కేటాయించారు. ఏ సంకోచమూ లేకుండా వారిని మీ సందేహాలు అడగవచ్చు. మీకు [[ప్రత్యేక:Homepage|ప్రత్యేకంగా ఒక హోంపేజీ]] కూడా ఉంది చూడండి. అక్కడ మీకవసరమైన ఏ సహాయమైనా చేసేందుకు {{#mentor:{{BASEPAGENAME}}}} గారు సిద్ధంగా ఉన్నారు. వారిని [[ప్రత్యేక:Homepage|పలకరించండి]].</div>|}} * [[దస్త్రం:Wikipedia Gurinchi Meeku Telusa?.pdf|thumb|పై బొమ్మపై నొక్కి తెలుగు వికీపీడియాను పరిచయం చేసే పుస్తకం చూడండి.]][[:s:వికీపీడియాలో రచనలు చేయుట|వికీపీడియాలో రచనలు ఎలా చెయ్యాలో చెప్పే పుస్తకం]] చూడండి. తెలుగు వ్యాసరచన గురించి [[విషయ వ్యక్తీకరణ]], కంప్యూటర్ లో తెలుగు టైపు చెయ్యడం గురించి [[వికీపీడియా:టైపింగు సహాయం|టైపింగు సహాయం]], [[కీ బోర్డు]] వ్యాసాలు ఉపయోగపడతాయి. * "మరియు" అనే పదం తెలుగుకు సహజమైన వాడుక కాదు. ప్రామాణిక ప్రచురణల్లో దాన్ని వాడరు. వికీపీడియాలో కూడా దాన్ని వాడరాదు. మరింత సమాచారం కోసం [[వికీపీడియా:శైలి/భాష]] చూడండి. * వికీపీడియాలో ప్రతీ పేజీకి అనుబంధంగా ఒక చర్చ పేజీ ఉంటుంది. వ్యాస విషయానికి సంబంధించిన చర్చ, సంబంధిత చర్చ పేజీలో చెయ్యాలి. మీ వాడుకరి పేజీకి కూడా అనుబంధంగా చర్చ పేజీ ఉంది. ఆ పేజీలోనే ఈ స్వాగత సందేశం పెట్టాను, గమనించారా? * చర్చ పేజీల్లో ఏమైనా రాసినపుడు దాని పక్కన సంతకం పెట్టాలి. నాలుగు టిల్డెలతో (టిల్డె అంటే - కీబోర్డులో "1" అంకె మీటకు ఎడమ పక్కన ఉన్న మీట. షిఫ్ట్ కీతో కలిపి దాన్ని నొక్కాలి.) <nowiki>~~~~</nowiki> ఇలా రాస్తే మీ పేరు, తేదీ, టైము ముద్రితమౌతాయి - అదే సంతకం! దిద్దుబాటు పెట్టె (వికీలో ఎక్కడైనా సరే.., రాసేది, ఇప్పుడు నేను ఇదంతా రాసినదీ దిద్దుబాటు పెట్టెలోనే) పైభాగం లోని ([[File:OOUI JS signature icon LTR.png|20px]]) బొమ్మపై నొక్కినా సంతకం చేరుతుంది. (సంతకం, చర్చ పేజీల్లో మాత్రమే చెయ్యాలి. వ్యాస పేజీలలో చెయ్యరాదు.) చర్చ పేజీలను [[వికీపీడియా:చర్చ పేజీలను ఉపయోగించడం ఎలా|ఎలా ఉపయోగించుకోవాలో]] తెలుసుకోండి. * వికీపీడియాలో విజ్ఞాన సర్వస్వం పేజీలే కాకుండా వాటికి ఉపయోగపడే అనేక ఇతర పేజీలు కూడా ఉంటాయి. ఇవన్నీ వేరువేరు [[వికీపీడియా:పేరుబరి|పేరుబరుల్లో]] ఉంటాయి. ఈ పేజీల పేర్లకు ముందు ఆ పేరుబరి పేరు వస్తుంది - "వికీపీడియా:" "వాడుకరి:" "మూస:" "వర్గం:" -ఇలాగ (విజ్ఞాన సర్వస పేజీలకు ముందు ఇలాంటిదేమీ ఉండదు.). ఈ పేజీలకు కూడా అనుంబంధంగా చర్చ పేజీలుంటాయి. * వికీ గురించి, వికీపద్ధతుల గురించీ, వికీలో పనిచెయ్యడం గురించీ [[సహాయం:పరిచయం|తెలుసుకోండి]], ఇతరులకు చెప్పండి. * వికీపీడియాలో సవరణలు చెయ్యాలంటే కొత్తవారికి "విజువల్ ఎడిటరు" తేలిగ్గా, చాలా సౌకర్యంగా ఉంటుంది. దాన్ని మీ డిఫాల్టు ఎడిటరుగా ఎంచుకోండి. [[సహాయం:విజువల్ ఎడిటరును ఎంచుకోవడం|ఎలా ఎంచుకోవాలో]] తెలుసుకోండి. ---- ఇకపోతే.. * ఆంధ్రప్రదేశ్, తెలంగాణాల్లోని దాదాపుగా ప్రతీ ఊరికీ, మండలానికీ, జిల్లాకీ, పట్టణానికీ, నగరానికీ వికీలో పేజీ ఉంది. మీ ఊరి పేజీ చూడండి. అందులో సవరణలు ఏమైనా అవసరమనుకుంటే చేసెయ్యండి. వెనకాడకండి. * ప్రతీ తెలుగు సినిమాకీ ఒక పేజీ పెట్టాలనేది సంకల్పం. అందులో మీరూ పాలుపంచుకోవచ్చు. * [[మానవ పరిణామం]], [[మాయాబజార్]], [[ఇస్రో]], [[ఘట్టమనేని కృష్ణ| కృష్ణ (సినిమా నటుడు)]], [[జవాహర్ లాల్ నెహ్రూ]], [[మహా ఘాత పరికల్పన|చంద్రుడెలా పుట్టాడు]], [[తిరుమల ప్రసాదం]], [[హిరోషిమా, నాగసాకిలపై అణ్వస్త్ర దాడులు]], [[కొండారెడ్డి బురుజు]],..ఇలాంటి వేలాది వ్యాసాలు ఉన్నవి. రండి. విజ్ఞాన సర్వస్వ ప్రపంచంలో విహరించండి. ఇక్కడ రాయండి. తప్పులను సరిదిద్దండి. ఒప్పులకు మెరుగులు పెట్టండి. ------ * తెలుగు వికీ సభ్యులు అభిప్రాయాలు పంచుకొనే [http://groups.google.com/group/teluguwiki తెవికీ గూగుల్ గుంపు]లో చేరండి. ఫేస్బుక్ వాడేవారైతే [https://www.facebook.com/groups/560945180622204/ తెలుగు వికీపీడియా సముదాయ పేజీ] ఇష్టపడండి. * ఈ సైటు గురించి [[వికీపీడియా:అభిప్రాయాలు|అభిప్రాయాలు]] తెలపండి. * వికీపీడియాను ఉపయోగిస్తున్నప్పుడు మీకేమయినా సందేహాలు వస్తే [http://te.wikipedia.org/w/index.php?title={{TALKPAGENAMEE}}&action=edit&section=new&preload=template:helpme-preload&preloadtitle=సందేహం ఇక్కడ] నొక్కి, మీ సందేహాన్ని అడగండి. వీలయినంత త్వరగా వికీ విధివిధానాలు తెలిసిన సభ్యులు మీ సందేహాన్ని నివృత్తి చేస్తారు. తెలుగు వికీపీడియాలో మళ్ళీ మళ్ళీ కలుద్దాం. [[బొమ్మ:Smile icon.png|25px]] &nbsp;<!-- Template:Welcome--> [[వాడుకరి:Nrgullapalli|Nrgullapalli]] ([[వాడుకరి చర్చ:Nrgullapalli|చర్చ]]) 02:52, 20 జూలై 2026 (UTC) mfx959ubg5ujphscugzb8vjew5cp7zv 3 503582 4908571 2026-07-20T02:52:49Z Nrgullapalli 11739 వికీపీడియాకు స్వాగతం! ([[WP:TW|TW]]) 4908571 wikitext text/x-wiki ==స్వాగతం== <!--{{Subst:Welcome}}~~~~ --> <div style="align: center; padding: 1em; border: solid 2px Orange; background-color: Orange;"> <div class="center"><span style="font-size:large; color:black;">LAKSHMI NARAYANA BALLA గారు, తెలుగు వికీపీడియాకు [[Wikipedia:కొత్త సభ్యులకు స్వాగతము|<span style="color:white;">స్వాగతం!</span>]]! [[దస్త్రం:Wikipedia-logo.png|40px]]</span></div></div> LAKSHMI NARAYANA BALLA గారు, తెలుగు వికీపీడియాకు [[వికీపీడియా:కొత్త సభ్యులకు స్వాగతము|స్వాగతం!]] వికీపీడియాలో సభ్యులైనందుకు అభినందనలు. {{#if:{{#mentor:{{BASEPAGENAME}}}}|<div style="align: center; padding: 1em; border: solid 2px Orange; background-color: light grey;"> వికీపీడియాలో దిద్దుబాట్లు ఎలా చెయ్యాలో మీకు వివరించేందుకు, మీ సందేహాలను తీర్చేందుకూ [[వాడుకరి:{{#mentor:{{BASEPAGENAME}}}}]] గారిని ప్రత్యేకంగా మీకోసం గురువుగా కేటాయించారు. ఏ సంకోచమూ లేకుండా వారిని మీ సందేహాలు అడగవచ్చు. మీకు [[ప్రత్యేక:Homepage|ప్రత్యేకంగా ఒక హోంపేజీ]] కూడా ఉంది చూడండి. అక్కడ మీకవసరమైన ఏ సహాయమైనా చేసేందుకు {{#mentor:{{BASEPAGENAME}}}} గారు సిద్ధంగా ఉన్నారు. వారిని [[ప్రత్యేక:Homepage|పలకరించండి]].</div>|}} * [[దస్త్రం:Wikipedia Gurinchi Meeku Telusa?.pdf|thumb|పై బొమ్మపై నొక్కి తెలుగు వికీపీడియాను పరిచయం చేసే పుస్తకం చూడండి.]][[:s:వికీపీడియాలో రచనలు చేయుట|వికీపీడియాలో రచనలు ఎలా చెయ్యాలో చెప్పే పుస్తకం]] చూడండి. తెలుగు వ్యాసరచన గురించి [[విషయ వ్యక్తీకరణ]], కంప్యూటర్ లో తెలుగు టైపు చెయ్యడం గురించి [[వికీపీడియా:టైపింగు సహాయం|టైపింగు సహాయం]], [[కీ బోర్డు]] వ్యాసాలు ఉపయోగపడతాయి. * "మరియు" అనే పదం తెలుగుకు సహజమైన వాడుక కాదు. ప్రామాణిక ప్రచురణల్లో దాన్ని వాడరు. వికీపీడియాలో కూడా దాన్ని వాడరాదు. మరింత సమాచారం కోసం [[వికీపీడియా:శైలి/భాష]] చూడండి. * వికీపీడియాలో ప్రతీ పేజీకి అనుబంధంగా ఒక చర్చ పేజీ ఉంటుంది. వ్యాస విషయానికి సంబంధించిన చర్చ, సంబంధిత చర్చ పేజీలో చెయ్యాలి. మీ వాడుకరి పేజీకి కూడా అనుబంధంగా చర్చ పేజీ ఉంది. ఆ పేజీలోనే ఈ స్వాగత సందేశం పెట్టాను, గమనించారా? * చర్చ పేజీల్లో ఏమైనా రాసినపుడు దాని పక్కన సంతకం పెట్టాలి. నాలుగు టిల్డెలతో (టిల్డె అంటే - కీబోర్డులో "1" అంకె మీటకు ఎడమ పక్కన ఉన్న మీట. షిఫ్ట్ కీతో కలిపి దాన్ని నొక్కాలి.) <nowiki>~~~~</nowiki> ఇలా రాస్తే మీ పేరు, తేదీ, టైము ముద్రితమౌతాయి - అదే సంతకం! దిద్దుబాటు పెట్టె (వికీలో ఎక్కడైనా సరే.., రాసేది, ఇప్పుడు నేను ఇదంతా రాసినదీ దిద్దుబాటు పెట్టెలోనే) పైభాగం లోని ([[File:OOUI JS signature icon LTR.png|20px]]) బొమ్మపై నొక్కినా సంతకం చేరుతుంది. (సంతకం, చర్చ పేజీల్లో మాత్రమే చెయ్యాలి. వ్యాస పేజీలలో చెయ్యరాదు.) చర్చ పేజీలను [[వికీపీడియా:చర్చ పేజీలను ఉపయోగించడం ఎలా|ఎలా ఉపయోగించుకోవాలో]] తెలుసుకోండి. * వికీపీడియాలో విజ్ఞాన సర్వస్వం పేజీలే కాకుండా వాటికి ఉపయోగపడే అనేక ఇతర పేజీలు కూడా ఉంటాయి. ఇవన్నీ వేరువేరు [[వికీపీడియా:పేరుబరి|పేరుబరుల్లో]] ఉంటాయి. ఈ పేజీల పేర్లకు ముందు ఆ పేరుబరి పేరు వస్తుంది - "వికీపీడియా:" "వాడుకరి:" "మూస:" "వర్గం:" -ఇలాగ (విజ్ఞాన సర్వస పేజీలకు ముందు ఇలాంటిదేమీ ఉండదు.). ఈ పేజీలకు కూడా అనుంబంధంగా చర్చ పేజీలుంటాయి. * వికీ గురించి, వికీపద్ధతుల గురించీ, వికీలో పనిచెయ్యడం గురించీ [[సహాయం:పరిచయం|తెలుసుకోండి]], ఇతరులకు చెప్పండి. * వికీపీడియాలో సవరణలు చెయ్యాలంటే కొత్తవారికి "విజువల్ ఎడిటరు" తేలిగ్గా, చాలా సౌకర్యంగా ఉంటుంది. దాన్ని మీ డిఫాల్టు ఎడిటరుగా ఎంచుకోండి. [[సహాయం:విజువల్ ఎడిటరును ఎంచుకోవడం|ఎలా ఎంచుకోవాలో]] తెలుసుకోండి. ---- ఇకపోతే.. * ఆంధ్రప్రదేశ్, తెలంగాణాల్లోని దాదాపుగా ప్రతీ ఊరికీ, మండలానికీ, జిల్లాకీ, పట్టణానికీ, నగరానికీ వికీలో పేజీ ఉంది. మీ ఊరి పేజీ చూడండి. అందులో సవరణలు ఏమైనా అవసరమనుకుంటే చేసెయ్యండి. వెనకాడకండి. * ప్రతీ తెలుగు సినిమాకీ ఒక పేజీ పెట్టాలనేది సంకల్పం. అందులో మీరూ పాలుపంచుకోవచ్చు. * [[మానవ పరిణామం]], [[మాయాబజార్]], [[ఇస్రో]], [[ఘట్టమనేని కృష్ణ| కృష్ణ (సినిమా నటుడు)]], [[జవాహర్ లాల్ నెహ్రూ]], [[మహా ఘాత పరికల్పన|చంద్రుడెలా పుట్టాడు]], [[తిరుమల ప్రసాదం]], [[హిరోషిమా, నాగసాకిలపై అణ్వస్త్ర దాడులు]], [[కొండారెడ్డి బురుజు]],..ఇలాంటి వేలాది వ్యాసాలు ఉన్నవి. రండి. విజ్ఞాన సర్వస్వ ప్రపంచంలో విహరించండి. ఇక్కడ రాయండి. తప్పులను సరిదిద్దండి. ఒప్పులకు మెరుగులు పెట్టండి. ------ * తెలుగు వికీ సభ్యులు అభిప్రాయాలు పంచుకొనే [http://groups.google.com/group/teluguwiki తెవికీ గూగుల్ గుంపు]లో చేరండి. ఫేస్బుక్ వాడేవారైతే [https://www.facebook.com/groups/560945180622204/ తెలుగు వికీపీడియా సముదాయ పేజీ] ఇష్టపడండి. * ఈ సైటు గురించి [[వికీపీడియా:అభిప్రాయాలు|అభిప్రాయాలు]] తెలపండి. * వికీపీడియాను ఉపయోగిస్తున్నప్పుడు మీకేమయినా సందేహాలు వస్తే [http://te.wikipedia.org/w/index.php?title={{TALKPAGENAMEE}}&action=edit&section=new&preload=template:helpme-preload&preloadtitle=సందేహం ఇక్కడ] నొక్కి, మీ సందేహాన్ని అడగండి. వీలయినంత త్వరగా వికీ విధివిధానాలు తెలిసిన సభ్యులు మీ సందేహాన్ని నివృత్తి చేస్తారు. తెలుగు వికీపీడియాలో మళ్ళీ మళ్ళీ కలుద్దాం. [[బొమ్మ:Smile icon.png|25px]] &nbsp;<!-- Template:Welcome--> [[వాడుకరి:Nrgullapalli|Nrgullapalli]] ([[వాడుకరి చర్చ:Nrgullapalli|చర్చ]]) 02:52, 20 జూలై 2026 (UTC) 2h94gztz65xeqw4otbkx383i449qsrg 3 503583 4908572 2026-07-20T02:53:28Z Nrgullapalli 11739 వికీపీడియాకు స్వాగతం! ([[WP:TW|TW]]) 4908572 wikitext text/x-wiki ==స్వాగతం== <!--{{Subst:Welcome}}~~~~ --> <div style="align: center; padding: 1em; border: solid 2px Orange; background-color: Orange;"> <div class="center"><span style="font-size:large; color:black;">Hvksivakumar గారు, తెలుగు వికీపీడియాకు [[Wikipedia:కొత్త సభ్యులకు స్వాగతము|<span style="color:white;">స్వాగతం!</span>]]! [[దస్త్రం:Wikipedia-logo.png|40px]]</span></div></div> Hvksivakumar గారు, తెలుగు వికీపీడియాకు [[వికీపీడియా:కొత్త సభ్యులకు స్వాగతము|స్వాగతం!]] వికీపీడియాలో సభ్యులైనందుకు అభినందనలు. {{#if:{{#mentor:{{BASEPAGENAME}}}}|<div style="align: center; padding: 1em; border: solid 2px Orange; background-color: light grey;"> వికీపీడియాలో దిద్దుబాట్లు ఎలా చెయ్యాలో మీకు వివరించేందుకు, మీ సందేహాలను తీర్చేందుకూ [[వాడుకరి:{{#mentor:{{BASEPAGENAME}}}}]] గారిని ప్రత్యేకంగా మీకోసం గురువుగా కేటాయించారు. ఏ సంకోచమూ లేకుండా వారిని మీ సందేహాలు అడగవచ్చు. మీకు [[ప్రత్యేక:Homepage|ప్రత్యేకంగా ఒక హోంపేజీ]] కూడా ఉంది చూడండి. అక్కడ మీకవసరమైన ఏ సహాయమైనా చేసేందుకు {{#mentor:{{BASEPAGENAME}}}} గారు సిద్ధంగా ఉన్నారు. వారిని [[ప్రత్యేక:Homepage|పలకరించండి]].</div>|}} * [[దస్త్రం:Wikipedia Gurinchi Meeku Telusa?.pdf|thumb|పై బొమ్మపై నొక్కి తెలుగు వికీపీడియాను పరిచయం చేసే పుస్తకం చూడండి.]][[:s:వికీపీడియాలో రచనలు చేయుట|వికీపీడియాలో రచనలు ఎలా చెయ్యాలో చెప్పే పుస్తకం]] చూడండి. తెలుగు వ్యాసరచన గురించి [[విషయ వ్యక్తీకరణ]], కంప్యూటర్ లో తెలుగు టైపు చెయ్యడం గురించి [[వికీపీడియా:టైపింగు సహాయం|టైపింగు సహాయం]], [[కీ బోర్డు]] వ్యాసాలు ఉపయోగపడతాయి. * "మరియు" అనే పదం తెలుగుకు సహజమైన వాడుక కాదు. ప్రామాణిక ప్రచురణల్లో దాన్ని వాడరు. వికీపీడియాలో కూడా దాన్ని వాడరాదు. మరింత సమాచారం కోసం [[వికీపీడియా:శైలి/భాష]] చూడండి. * వికీపీడియాలో ప్రతీ పేజీకి అనుబంధంగా ఒక చర్చ పేజీ ఉంటుంది. వ్యాస విషయానికి సంబంధించిన చర్చ, సంబంధిత చర్చ పేజీలో చెయ్యాలి. మీ వాడుకరి పేజీకి కూడా అనుబంధంగా చర్చ పేజీ ఉంది. ఆ పేజీలోనే ఈ స్వాగత సందేశం పెట్టాను, గమనించారా? * చర్చ పేజీల్లో ఏమైనా రాసినపుడు దాని పక్కన సంతకం పెట్టాలి. నాలుగు టిల్డెలతో (టిల్డె అంటే - కీబోర్డులో "1" అంకె మీటకు ఎడమ పక్కన ఉన్న మీట. షిఫ్ట్ కీతో కలిపి దాన్ని నొక్కాలి.) <nowiki>~~~~</nowiki> ఇలా రాస్తే మీ పేరు, తేదీ, టైము ముద్రితమౌతాయి - అదే సంతకం! దిద్దుబాటు పెట్టె (వికీలో ఎక్కడైనా సరే.., రాసేది, ఇప్పుడు నేను ఇదంతా రాసినదీ దిద్దుబాటు పెట్టెలోనే) పైభాగం లోని ([[File:OOUI JS signature icon LTR.png|20px]]) బొమ్మపై నొక్కినా సంతకం చేరుతుంది. (సంతకం, చర్చ పేజీల్లో మాత్రమే చెయ్యాలి. వ్యాస పేజీలలో చెయ్యరాదు.) చర్చ పేజీలను [[వికీపీడియా:చర్చ పేజీలను ఉపయోగించడం ఎలా|ఎలా ఉపయోగించుకోవాలో]] తెలుసుకోండి. * వికీపీడియాలో విజ్ఞాన సర్వస్వం పేజీలే కాకుండా వాటికి ఉపయోగపడే అనేక ఇతర పేజీలు కూడా ఉంటాయి. ఇవన్నీ వేరువేరు [[వికీపీడియా:పేరుబరి|పేరుబరుల్లో]] ఉంటాయి. ఈ పేజీల పేర్లకు ముందు ఆ పేరుబరి పేరు వస్తుంది - "వికీపీడియా:" "వాడుకరి:" "మూస:" "వర్గం:" -ఇలాగ (విజ్ఞాన సర్వస పేజీలకు ముందు ఇలాంటిదేమీ ఉండదు.). ఈ పేజీలకు కూడా అనుంబంధంగా చర్చ పేజీలుంటాయి. * వికీ గురించి, వికీపద్ధతుల గురించీ, వికీలో పనిచెయ్యడం గురించీ [[సహాయం:పరిచయం|తెలుసుకోండి]], ఇతరులకు చెప్పండి. * వికీపీడియాలో సవరణలు చెయ్యాలంటే కొత్తవారికి "విజువల్ ఎడిటరు" తేలిగ్గా, చాలా సౌకర్యంగా ఉంటుంది. దాన్ని మీ డిఫాల్టు ఎడిటరుగా ఎంచుకోండి. [[సహాయం:విజువల్ ఎడిటరును ఎంచుకోవడం|ఎలా ఎంచుకోవాలో]] తెలుసుకోండి. ---- ఇకపోతే.. * ఆంధ్రప్రదేశ్, తెలంగాణాల్లోని దాదాపుగా ప్రతీ ఊరికీ, మండలానికీ, జిల్లాకీ, పట్టణానికీ, నగరానికీ వికీలో పేజీ ఉంది. మీ ఊరి పేజీ చూడండి. అందులో సవరణలు ఏమైనా అవసరమనుకుంటే చేసెయ్యండి. వెనకాడకండి. * ప్రతీ తెలుగు సినిమాకీ ఒక పేజీ పెట్టాలనేది సంకల్పం. అందులో మీరూ పాలుపంచుకోవచ్చు. * [[మానవ పరిణామం]], [[మాయాబజార్]], [[ఇస్రో]], [[ఘట్టమనేని కృష్ణ| కృష్ణ (సినిమా నటుడు)]], [[జవాహర్ లాల్ నెహ్రూ]], [[మహా ఘాత పరికల్పన|చంద్రుడెలా పుట్టాడు]], [[తిరుమల ప్రసాదం]], [[హిరోషిమా, నాగసాకిలపై అణ్వస్త్ర దాడులు]], [[కొండారెడ్డి బురుజు]],..ఇలాంటి వేలాది వ్యాసాలు ఉన్నవి. రండి. విజ్ఞాన సర్వస్వ ప్రపంచంలో విహరించండి. ఇక్కడ రాయండి. తప్పులను సరిదిద్దండి. ఒప్పులకు మెరుగులు పెట్టండి. ------ * తెలుగు వికీ సభ్యులు అభిప్రాయాలు పంచుకొనే [http://groups.google.com/group/teluguwiki తెవికీ గూగుల్ గుంపు]లో చేరండి. ఫేస్బుక్ వాడేవారైతే [https://www.facebook.com/groups/560945180622204/ తెలుగు వికీపీడియా సముదాయ పేజీ] ఇష్టపడండి. * ఈ సైటు గురించి [[వికీపీడియా:అభిప్రాయాలు|అభిప్రాయాలు]] తెలపండి. * వికీపీడియాను ఉపయోగిస్తున్నప్పుడు మీకేమయినా సందేహాలు వస్తే [http://te.wikipedia.org/w/index.php?title={{TALKPAGENAMEE}}&action=edit&section=new&preload=template:helpme-preload&preloadtitle=సందేహం ఇక్కడ] నొక్కి, మీ సందేహాన్ని అడగండి. వీలయినంత త్వరగా వికీ విధివిధానాలు తెలిసిన సభ్యులు మీ సందేహాన్ని నివృత్తి చేస్తారు. తెలుగు వికీపీడియాలో మళ్ళీ మళ్ళీ కలుద్దాం. [[బొమ్మ:Smile icon.png|25px]] &nbsp;<!-- Template:Welcome--> [[వాడుకరి:Nrgullapalli|Nrgullapalli]] ([[వాడుకరి చర్చ:Nrgullapalli|చర్చ]]) 02:53, 20 జూలై 2026 (UTC) 19llesahb45iffaq495krq2a7gxs0o6 3 503584 4908573 2026-07-20T02:53:54Z Nrgullapalli 11739 వికీపీడియాకు స్వాగతం! ([[WP:TW|TW]]) 4908573 wikitext text/x-wiki ==స్వాగతం== <!--{{Subst:Welcome}}~~~~ --> <div style="align: center; padding: 1em; border: solid 2px Orange; background-color: Orange;"> <div class="center"><span style="font-size:large; color:black;">Madavi Rajeshwar katoda Raj Gond Artist గారు, తెలుగు వికీపీడియాకు [[Wikipedia:కొత్త సభ్యులకు స్వాగతము|<span style="color:white;">స్వాగతం!</span>]]! [[దస్త్రం:Wikipedia-logo.png|40px]]</span></div></div> Madavi Rajeshwar katoda Raj Gond Artist గారు, తెలుగు వికీపీడియాకు [[వికీపీడియా:కొత్త సభ్యులకు స్వాగతము|స్వాగతం!]] వికీపీడియాలో సభ్యులైనందుకు అభినందనలు. {{#if:{{#mentor:{{BASEPAGENAME}}}}|<div style="align: center; padding: 1em; border: solid 2px Orange; background-color: light grey;"> వికీపీడియాలో దిద్దుబాట్లు ఎలా చెయ్యాలో మీకు వివరించేందుకు, మీ సందేహాలను తీర్చేందుకూ [[వాడుకరి:{{#mentor:{{BASEPAGENAME}}}}]] గారిని ప్రత్యేకంగా మీకోసం గురువుగా కేటాయించారు. ఏ సంకోచమూ లేకుండా వారిని మీ సందేహాలు అడగవచ్చు. మీకు [[ప్రత్యేక:Homepage|ప్రత్యేకంగా ఒక హోంపేజీ]] కూడా ఉంది చూడండి. అక్కడ మీకవసరమైన ఏ సహాయమైనా చేసేందుకు {{#mentor:{{BASEPAGENAME}}}} గారు సిద్ధంగా ఉన్నారు. వారిని [[ప్రత్యేక:Homepage|పలకరించండి]].</div>|}} * [[దస్త్రం:Wikipedia Gurinchi Meeku Telusa?.pdf|thumb|పై బొమ్మపై నొక్కి తెలుగు వికీపీడియాను పరిచయం చేసే పుస్తకం చూడండి.]][[:s:వికీపీడియాలో రచనలు చేయుట|వికీపీడియాలో రచనలు ఎలా చెయ్యాలో చెప్పే పుస్తకం]] చూడండి. తెలుగు వ్యాసరచన గురించి [[విషయ వ్యక్తీకరణ]], కంప్యూటర్ లో తెలుగు టైపు చెయ్యడం గురించి [[వికీపీడియా:టైపింగు సహాయం|టైపింగు సహాయం]], [[కీ బోర్డు]] వ్యాసాలు ఉపయోగపడతాయి. * "మరియు" అనే పదం తెలుగుకు సహజమైన వాడుక కాదు. ప్రామాణిక ప్రచురణల్లో దాన్ని వాడరు. వికీపీడియాలో కూడా దాన్ని వాడరాదు. మరింత సమాచారం కోసం [[వికీపీడియా:శైలి/భాష]] చూడండి. * వికీపీడియాలో ప్రతీ పేజీకి అనుబంధంగా ఒక చర్చ పేజీ ఉంటుంది. వ్యాస విషయానికి సంబంధించిన చర్చ, సంబంధిత చర్చ పేజీలో చెయ్యాలి. మీ వాడుకరి పేజీకి కూడా అనుబంధంగా చర్చ పేజీ ఉంది. ఆ పేజీలోనే ఈ స్వాగత సందేశం పెట్టాను, గమనించారా? * చర్చ పేజీల్లో ఏమైనా రాసినపుడు దాని పక్కన సంతకం పెట్టాలి. నాలుగు టిల్డెలతో (టిల్డె అంటే - కీబోర్డులో "1" అంకె మీటకు ఎడమ పక్కన ఉన్న మీట. షిఫ్ట్ కీతో కలిపి దాన్ని నొక్కాలి.) <nowiki>~~~~</nowiki> ఇలా రాస్తే మీ పేరు, తేదీ, టైము ముద్రితమౌతాయి - అదే సంతకం! దిద్దుబాటు పెట్టె (వికీలో ఎక్కడైనా సరే.., రాసేది, ఇప్పుడు నేను ఇదంతా రాసినదీ దిద్దుబాటు పెట్టెలోనే) పైభాగం లోని ([[File:OOUI JS signature icon LTR.png|20px]]) బొమ్మపై నొక్కినా సంతకం చేరుతుంది. (సంతకం, చర్చ పేజీల్లో మాత్రమే చెయ్యాలి. వ్యాస పేజీలలో చెయ్యరాదు.) చర్చ పేజీలను [[వికీపీడియా:చర్చ పేజీలను ఉపయోగించడం ఎలా|ఎలా ఉపయోగించుకోవాలో]] తెలుసుకోండి. * వికీపీడియాలో విజ్ఞాన సర్వస్వం పేజీలే కాకుండా వాటికి ఉపయోగపడే అనేక ఇతర పేజీలు కూడా ఉంటాయి. ఇవన్నీ వేరువేరు [[వికీపీడియా:పేరుబరి|పేరుబరుల్లో]] ఉంటాయి. ఈ పేజీల పేర్లకు ముందు ఆ పేరుబరి పేరు వస్తుంది - "వికీపీడియా:" "వాడుకరి:" "మూస:" "వర్గం:" -ఇలాగ (విజ్ఞాన సర్వస పేజీలకు ముందు ఇలాంటిదేమీ ఉండదు.). ఈ పేజీలకు కూడా అనుంబంధంగా చర్చ పేజీలుంటాయి. * వికీ గురించి, వికీపద్ధతుల గురించీ, వికీలో పనిచెయ్యడం గురించీ [[సహాయం:పరిచయం|తెలుసుకోండి]], ఇతరులకు చెప్పండి. * వికీపీడియాలో సవరణలు చెయ్యాలంటే కొత్తవారికి "విజువల్ ఎడిటరు" తేలిగ్గా, చాలా సౌకర్యంగా ఉంటుంది. దాన్ని మీ డిఫాల్టు ఎడిటరుగా ఎంచుకోండి. [[సహాయం:విజువల్ ఎడిటరును ఎంచుకోవడం|ఎలా ఎంచుకోవాలో]] తెలుసుకోండి. ---- ఇకపోతే.. * ఆంధ్రప్రదేశ్, తెలంగాణాల్లోని దాదాపుగా ప్రతీ ఊరికీ, మండలానికీ, జిల్లాకీ, పట్టణానికీ, నగరానికీ వికీలో పేజీ ఉంది. మీ ఊరి పేజీ చూడండి. అందులో సవరణలు ఏమైనా అవసరమనుకుంటే చేసెయ్యండి. వెనకాడకండి. * ప్రతీ తెలుగు సినిమాకీ ఒక పేజీ పెట్టాలనేది సంకల్పం. అందులో మీరూ పాలుపంచుకోవచ్చు. * [[మానవ పరిణామం]], [[మాయాబజార్]], [[ఇస్రో]], [[ఘట్టమనేని కృష్ణ| కృష్ణ (సినిమా నటుడు)]], [[జవాహర్ లాల్ నెహ్రూ]], [[మహా ఘాత పరికల్పన|చంద్రుడెలా పుట్టాడు]], [[తిరుమల ప్రసాదం]], [[హిరోషిమా, నాగసాకిలపై అణ్వస్త్ర దాడులు]], [[కొండారెడ్డి బురుజు]],..ఇలాంటి వేలాది వ్యాసాలు ఉన్నవి. రండి. విజ్ఞాన సర్వస్వ ప్రపంచంలో విహరించండి. ఇక్కడ రాయండి. తప్పులను సరిదిద్దండి. ఒప్పులకు మెరుగులు పెట్టండి. ------ * తెలుగు వికీ సభ్యులు అభిప్రాయాలు పంచుకొనే [http://groups.google.com/group/teluguwiki తెవికీ గూగుల్ గుంపు]లో చేరండి. ఫేస్బుక్ వాడేవారైతే [https://www.facebook.com/groups/560945180622204/ తెలుగు వికీపీడియా సముదాయ పేజీ] ఇష్టపడండి. * ఈ సైటు గురించి [[వికీపీడియా:అభిప్రాయాలు|అభిప్రాయాలు]] తెలపండి. * వికీపీడియాను ఉపయోగిస్తున్నప్పుడు మీకేమయినా సందేహాలు వస్తే [http://te.wikipedia.org/w/index.php?title={{TALKPAGENAMEE}}&action=edit&section=new&preload=template:helpme-preload&preloadtitle=సందేహం ఇక్కడ] నొక్కి, మీ సందేహాన్ని అడగండి. వీలయినంత త్వరగా వికీ విధివిధానాలు తెలిసిన సభ్యులు మీ సందేహాన్ని నివృత్తి చేస్తారు. తెలుగు వికీపీడియాలో మళ్ళీ మళ్ళీ కలుద్దాం. [[బొమ్మ:Smile icon.png|25px]] &nbsp;<!-- Template:Welcome--> [[వాడుకరి:Nrgullapalli|Nrgullapalli]] ([[వాడుకరి చర్చ:Nrgullapalli|చర్చ]]) 02:53, 20 జూలై 2026 (UTC) 7l9jscotxi4bf8xdcvv5y413bhw4ev3 3 503585 4908574 2026-07-20T02:54:15Z Nrgullapalli 11739 వికీపీడియాకు స్వాగతం! ([[WP:TW|TW]]) 4908574 wikitext text/x-wiki ==స్వాగతం== <!--{{Subst:Welcome}}~~~~ --> <div style="align: center; padding: 1em; border: solid 2px Orange; background-color: Orange;"> <div class="center"><span style="font-size:large; color:black;">GNANA PRASAD T గారు, తెలుగు వికీపీడియాకు [[Wikipedia:కొత్త సభ్యులకు స్వాగతము|<span style="color:white;">స్వాగతం!</span>]]! [[దస్త్రం:Wikipedia-logo.png|40px]]</span></div></div> GNANA PRASAD T గారు, తెలుగు వికీపీడియాకు [[వికీపీడియా:కొత్త సభ్యులకు స్వాగతము|స్వాగతం!]] వికీపీడియాలో సభ్యులైనందుకు అభినందనలు. {{#if:{{#mentor:{{BASEPAGENAME}}}}|<div style="align: center; padding: 1em; border: solid 2px Orange; background-color: light grey;"> వికీపీడియాలో దిద్దుబాట్లు ఎలా చెయ్యాలో మీకు వివరించేందుకు, మీ సందేహాలను తీర్చేందుకూ [[వాడుకరి:{{#mentor:{{BASEPAGENAME}}}}]] గారిని ప్రత్యేకంగా మీకోసం గురువుగా కేటాయించారు. ఏ సంకోచమూ లేకుండా వారిని మీ సందేహాలు అడగవచ్చు. మీకు [[ప్రత్యేక:Homepage|ప్రత్యేకంగా ఒక హోంపేజీ]] కూడా ఉంది చూడండి. అక్కడ మీకవసరమైన ఏ సహాయమైనా చేసేందుకు {{#mentor:{{BASEPAGENAME}}}} గారు సిద్ధంగా ఉన్నారు. వారిని [[ప్రత్యేక:Homepage|పలకరించండి]].</div>|}} * [[దస్త్రం:Wikipedia Gurinchi Meeku Telusa?.pdf|thumb|పై బొమ్మపై నొక్కి తెలుగు వికీపీడియాను పరిచయం చేసే పుస్తకం చూడండి.]][[:s:వికీపీడియాలో రచనలు చేయుట|వికీపీడియాలో రచనలు ఎలా చెయ్యాలో చెప్పే పుస్తకం]] చూడండి. తెలుగు వ్యాసరచన గురించి [[విషయ వ్యక్తీకరణ]], కంప్యూటర్ లో తెలుగు టైపు చెయ్యడం గురించి [[వికీపీడియా:టైపింగు సహాయం|టైపింగు సహాయం]], [[కీ బోర్డు]] వ్యాసాలు ఉపయోగపడతాయి. * "మరియు" అనే పదం తెలుగుకు సహజమైన వాడుక కాదు. ప్రామాణిక ప్రచురణల్లో దాన్ని వాడరు. వికీపీడియాలో కూడా దాన్ని వాడరాదు. మరింత సమాచారం కోసం [[వికీపీడియా:శైలి/భాష]] చూడండి. * వికీపీడియాలో ప్రతీ పేజీకి అనుబంధంగా ఒక చర్చ పేజీ ఉంటుంది. వ్యాస విషయానికి సంబంధించిన చర్చ, సంబంధిత చర్చ పేజీలో చెయ్యాలి. మీ వాడుకరి పేజీకి కూడా అనుబంధంగా చర్చ పేజీ ఉంది. ఆ పేజీలోనే ఈ స్వాగత సందేశం పెట్టాను, గమనించారా? * చర్చ పేజీల్లో ఏమైనా రాసినపుడు దాని పక్కన సంతకం పెట్టాలి. నాలుగు టిల్డెలతో (టిల్డె అంటే - కీబోర్డులో "1" అంకె మీటకు ఎడమ పక్కన ఉన్న మీట. షిఫ్ట్ కీతో కలిపి దాన్ని నొక్కాలి.) <nowiki>~~~~</nowiki> ఇలా రాస్తే మీ పేరు, తేదీ, టైము ముద్రితమౌతాయి - అదే సంతకం! దిద్దుబాటు పెట్టె (వికీలో ఎక్కడైనా సరే.., రాసేది, ఇప్పుడు నేను ఇదంతా రాసినదీ దిద్దుబాటు పెట్టెలోనే) పైభాగం లోని ([[File:OOUI JS signature icon LTR.png|20px]]) బొమ్మపై నొక్కినా సంతకం చేరుతుంది. (సంతకం, చర్చ పేజీల్లో మాత్రమే చెయ్యాలి. వ్యాస పేజీలలో చెయ్యరాదు.) చర్చ పేజీలను [[వికీపీడియా:చర్చ పేజీలను ఉపయోగించడం ఎలా|ఎలా ఉపయోగించుకోవాలో]] తెలుసుకోండి. * వికీపీడియాలో విజ్ఞాన సర్వస్వం పేజీలే కాకుండా వాటికి ఉపయోగపడే అనేక ఇతర పేజీలు కూడా ఉంటాయి. ఇవన్నీ వేరువేరు [[వికీపీడియా:పేరుబరి|పేరుబరుల్లో]] ఉంటాయి. ఈ పేజీల పేర్లకు ముందు ఆ పేరుబరి పేరు వస్తుంది - "వికీపీడియా:" "వాడుకరి:" "మూస:" "వర్గం:" -ఇలాగ (విజ్ఞాన సర్వస పేజీలకు ముందు ఇలాంటిదేమీ ఉండదు.). ఈ పేజీలకు కూడా అనుంబంధంగా చర్చ పేజీలుంటాయి. * వికీ గురించి, వికీపద్ధతుల గురించీ, వికీలో పనిచెయ్యడం గురించీ [[సహాయం:పరిచయం|తెలుసుకోండి]], ఇతరులకు చెప్పండి. * వికీపీడియాలో సవరణలు చెయ్యాలంటే కొత్తవారికి "విజువల్ ఎడిటరు" తేలిగ్గా, చాలా సౌకర్యంగా ఉంటుంది. దాన్ని మీ డిఫాల్టు ఎడిటరుగా ఎంచుకోండి. [[సహాయం:విజువల్ ఎడిటరును ఎంచుకోవడం|ఎలా ఎంచుకోవాలో]] తెలుసుకోండి. ---- ఇకపోతే.. * ఆంధ్రప్రదేశ్, తెలంగాణాల్లోని దాదాపుగా ప్రతీ ఊరికీ, మండలానికీ, జిల్లాకీ, పట్టణానికీ, నగరానికీ వికీలో పేజీ ఉంది. మీ ఊరి పేజీ చూడండి. అందులో సవరణలు ఏమైనా అవసరమనుకుంటే చేసెయ్యండి. వెనకాడకండి. * ప్రతీ తెలుగు సినిమాకీ ఒక పేజీ పెట్టాలనేది సంకల్పం. అందులో మీరూ పాలుపంచుకోవచ్చు. * [[మానవ పరిణామం]], [[మాయాబజార్]], [[ఇస్రో]], [[ఘట్టమనేని కృష్ణ| కృష్ణ (సినిమా నటుడు)]], [[జవాహర్ లాల్ నెహ్రూ]], [[మహా ఘాత పరికల్పన|చంద్రుడెలా పుట్టాడు]], [[తిరుమల ప్రసాదం]], [[హిరోషిమా, నాగసాకిలపై అణ్వస్త్ర దాడులు]], [[కొండారెడ్డి బురుజు]],..ఇలాంటి వేలాది వ్యాసాలు ఉన్నవి. రండి. విజ్ఞాన సర్వస్వ ప్రపంచంలో విహరించండి. ఇక్కడ రాయండి. తప్పులను సరిదిద్దండి. ఒప్పులకు మెరుగులు పెట్టండి. ------ * తెలుగు వికీ సభ్యులు అభిప్రాయాలు పంచుకొనే [http://groups.google.com/group/teluguwiki తెవికీ గూగుల్ గుంపు]లో చేరండి. ఫేస్బుక్ వాడేవారైతే [https://www.facebook.com/groups/560945180622204/ తెలుగు వికీపీడియా సముదాయ పేజీ] ఇష్టపడండి. * ఈ సైటు గురించి [[వికీపీడియా:అభిప్రాయాలు|అభిప్రాయాలు]] తెలపండి. * వికీపీడియాను ఉపయోగిస్తున్నప్పుడు మీకేమయినా సందేహాలు వస్తే [http://te.wikipedia.org/w/index.php?title={{TALKPAGENAMEE}}&action=edit&section=new&preload=template:helpme-preload&preloadtitle=సందేహం ఇక్కడ] నొక్కి, మీ సందేహాన్ని అడగండి. వీలయినంత త్వరగా వికీ విధివిధానాలు తెలిసిన సభ్యులు మీ సందేహాన్ని నివృత్తి చేస్తారు. తెలుగు వికీపీడియాలో మళ్ళీ మళ్ళీ కలుద్దాం. [[బొమ్మ:Smile icon.png|25px]] &nbsp;<!-- Template:Welcome--> [[వాడుకరి:Nrgullapalli|Nrgullapalli]] ([[వాడుకరి చర్చ:Nrgullapalli|చర్చ]]) 02:54, 20 జూలై 2026 (UTC) 1uwv7prcg7lrpw1h10jtkubd74ueyy4 3 503586 4908575 2026-07-20T02:54:39Z Nrgullapalli 11739 వికీపీడియాకు స్వాగతం! ([[WP:TW|TW]]) 4908575 wikitext text/x-wiki ==స్వాగతం== <!--{{Subst:Welcome}}~~~~ --> <div style="align: center; padding: 1em; border: solid 2px Orange; background-color: Orange;"> <div class="center"><span style="font-size:large; color:black;">NEELA VANA VENKATESWARLU గారు, తెలుగు వికీపీడియాకు [[Wikipedia:కొత్త సభ్యులకు స్వాగతము|<span style="color:white;">స్వాగతం!</span>]]! [[దస్త్రం:Wikipedia-logo.png|40px]]</span></div></div> NEELA VANA VENKATESWARLU గారు, తెలుగు వికీపీడియాకు [[వికీపీడియా:కొత్త సభ్యులకు స్వాగతము|స్వాగతం!]] వికీపీడియాలో సభ్యులైనందుకు అభినందనలు. {{#if:{{#mentor:{{BASEPAGENAME}}}}|<div style="align: center; padding: 1em; border: solid 2px Orange; background-color: light grey;"> వికీపీడియాలో దిద్దుబాట్లు ఎలా చెయ్యాలో మీకు వివరించేందుకు, మీ సందేహాలను తీర్చేందుకూ [[వాడుకరి:{{#mentor:{{BASEPAGENAME}}}}]] గారిని ప్రత్యేకంగా మీకోసం గురువుగా కేటాయించారు. ఏ సంకోచమూ లేకుండా వారిని మీ సందేహాలు అడగవచ్చు. మీకు [[ప్రత్యేక:Homepage|ప్రత్యేకంగా ఒక హోంపేజీ]] కూడా ఉంది చూడండి. అక్కడ మీకవసరమైన ఏ సహాయమైనా చేసేందుకు {{#mentor:{{BASEPAGENAME}}}} గారు సిద్ధంగా ఉన్నారు. వారిని [[ప్రత్యేక:Homepage|పలకరించండి]].</div>|}} * [[దస్త్రం:Wikipedia Gurinchi Meeku Telusa?.pdf|thumb|పై బొమ్మపై నొక్కి తెలుగు వికీపీడియాను పరిచయం చేసే పుస్తకం చూడండి.]][[:s:వికీపీడియాలో రచనలు చేయుట|వికీపీడియాలో రచనలు ఎలా చెయ్యాలో చెప్పే పుస్తకం]] చూడండి. తెలుగు వ్యాసరచన గురించి [[విషయ వ్యక్తీకరణ]], కంప్యూటర్ లో తెలుగు టైపు చెయ్యడం గురించి [[వికీపీడియా:టైపింగు సహాయం|టైపింగు సహాయం]], [[కీ బోర్డు]] వ్యాసాలు ఉపయోగపడతాయి. * "మరియు" అనే పదం తెలుగుకు సహజమైన వాడుక కాదు. ప్రామాణిక ప్రచురణల్లో దాన్ని వాడరు. వికీపీడియాలో కూడా దాన్ని వాడరాదు. మరింత సమాచారం కోసం [[వికీపీడియా:శైలి/భాష]] చూడండి. * వికీపీడియాలో ప్రతీ పేజీకి అనుబంధంగా ఒక చర్చ పేజీ ఉంటుంది. వ్యాస విషయానికి సంబంధించిన చర్చ, సంబంధిత చర్చ పేజీలో చెయ్యాలి. మీ వాడుకరి పేజీకి కూడా అనుబంధంగా చర్చ పేజీ ఉంది. ఆ పేజీలోనే ఈ స్వాగత సందేశం పెట్టాను, గమనించారా? * చర్చ పేజీల్లో ఏమైనా రాసినపుడు దాని పక్కన సంతకం పెట్టాలి. నాలుగు టిల్డెలతో (టిల్డె అంటే - కీబోర్డులో "1" అంకె మీటకు ఎడమ పక్కన ఉన్న మీట. షిఫ్ట్ కీతో కలిపి దాన్ని నొక్కాలి.) <nowiki>~~~~</nowiki> ఇలా రాస్తే మీ పేరు, తేదీ, టైము ముద్రితమౌతాయి - అదే సంతకం! దిద్దుబాటు పెట్టె (వికీలో ఎక్కడైనా సరే.., రాసేది, ఇప్పుడు నేను ఇదంతా రాసినదీ దిద్దుబాటు పెట్టెలోనే) పైభాగం లోని ([[File:OOUI JS signature icon LTR.png|20px]]) బొమ్మపై నొక్కినా సంతకం చేరుతుంది. (సంతకం, చర్చ పేజీల్లో మాత్రమే చెయ్యాలి. వ్యాస పేజీలలో చెయ్యరాదు.) చర్చ పేజీలను [[వికీపీడియా:చర్చ పేజీలను ఉపయోగించడం ఎలా|ఎలా ఉపయోగించుకోవాలో]] తెలుసుకోండి. * వికీపీడియాలో విజ్ఞాన సర్వస్వం పేజీలే కాకుండా వాటికి ఉపయోగపడే అనేక ఇతర పేజీలు కూడా ఉంటాయి. ఇవన్నీ వేరువేరు [[వికీపీడియా:పేరుబరి|పేరుబరుల్లో]] ఉంటాయి. ఈ పేజీల పేర్లకు ముందు ఆ పేరుబరి పేరు వస్తుంది - "వికీపీడియా:" "వాడుకరి:" "మూస:" "వర్గం:" -ఇలాగ (విజ్ఞాన సర్వస పేజీలకు ముందు ఇలాంటిదేమీ ఉండదు.). ఈ పేజీలకు కూడా అనుంబంధంగా చర్చ పేజీలుంటాయి. * వికీ గురించి, వికీపద్ధతుల గురించీ, వికీలో పనిచెయ్యడం గురించీ [[సహాయం:పరిచయం|తెలుసుకోండి]], ఇతరులకు చెప్పండి. * వికీపీడియాలో సవరణలు చెయ్యాలంటే కొత్తవారికి "విజువల్ ఎడిటరు" తేలిగ్గా, చాలా సౌకర్యంగా ఉంటుంది. దాన్ని మీ డిఫాల్టు ఎడిటరుగా ఎంచుకోండి. [[సహాయం:విజువల్ ఎడిటరును ఎంచుకోవడం|ఎలా ఎంచుకోవాలో]] తెలుసుకోండి. ---- ఇకపోతే.. * ఆంధ్రప్రదేశ్, తెలంగాణాల్లోని దాదాపుగా ప్రతీ ఊరికీ, మండలానికీ, జిల్లాకీ, పట్టణానికీ, నగరానికీ వికీలో పేజీ ఉంది. మీ ఊరి పేజీ చూడండి. అందులో సవరణలు ఏమైనా అవసరమనుకుంటే చేసెయ్యండి. వెనకాడకండి. * ప్రతీ తెలుగు సినిమాకీ ఒక పేజీ పెట్టాలనేది సంకల్పం. అందులో మీరూ పాలుపంచుకోవచ్చు. * [[మానవ పరిణామం]], [[మాయాబజార్]], [[ఇస్రో]], [[ఘట్టమనేని కృష్ణ| కృష్ణ (సినిమా నటుడు)]], [[జవాహర్ లాల్ నెహ్రూ]], [[మహా ఘాత పరికల్పన|చంద్రుడెలా పుట్టాడు]], [[తిరుమల ప్రసాదం]], [[హిరోషిమా, నాగసాకిలపై అణ్వస్త్ర దాడులు]], [[కొండారెడ్డి బురుజు]],..ఇలాంటి వేలాది వ్యాసాలు ఉన్నవి. రండి. విజ్ఞాన సర్వస్వ ప్రపంచంలో విహరించండి. ఇక్కడ రాయండి. తప్పులను సరిదిద్దండి. ఒప్పులకు మెరుగులు పెట్టండి. ------ * తెలుగు వికీ సభ్యులు అభిప్రాయాలు పంచుకొనే [http://groups.google.com/group/teluguwiki తెవికీ గూగుల్ గుంపు]లో చేరండి. ఫేస్బుక్ వాడేవారైతే [https://www.facebook.com/groups/560945180622204/ తెలుగు వికీపీడియా సముదాయ పేజీ] ఇష్టపడండి. * ఈ సైటు గురించి [[వికీపీడియా:అభిప్రాయాలు|అభిప్రాయాలు]] తెలపండి. * వికీపీడియాను ఉపయోగిస్తున్నప్పుడు మీకేమయినా సందేహాలు వస్తే [http://te.wikipedia.org/w/index.php?title={{TALKPAGENAMEE}}&action=edit&section=new&preload=template:helpme-preload&preloadtitle=సందేహం ఇక్కడ] నొక్కి, మీ సందేహాన్ని అడగండి. వీలయినంత త్వరగా వికీ విధివిధానాలు తెలిసిన సభ్యులు మీ సందేహాన్ని నివృత్తి చేస్తారు. తెలుగు వికీపీడియాలో మళ్ళీ మళ్ళీ కలుద్దాం. [[బొమ్మ:Smile icon.png|25px]] &nbsp;<!-- Template:Welcome--> [[వాడుకరి:Nrgullapalli|Nrgullapalli]] ([[వాడుకరి చర్చ:Nrgullapalli|చర్చ]]) 02:54, 20 జూలై 2026 (UTC) 2cqc1cvlv68phy6j561oocz81dh0va4 3 503587 4908577 2026-07-20T02:54:59Z Nrgullapalli 11739 వికీపీడియాకు స్వాగతం! ([[WP:TW|TW]]) 4908577 wikitext text/x-wiki ==స్వాగతం== <!--{{Subst:Welcome}}~~~~ --> <div style="align: center; padding: 1em; border: solid 2px Orange; background-color: Orange;"> <div class="center"><span style="font-size:large; color:black;">Vijaybhaskar kundurthi గారు, తెలుగు వికీపీడియాకు [[Wikipedia:కొత్త సభ్యులకు స్వాగతము|<span style="color:white;">స్వాగతం!</span>]]! [[దస్త్రం:Wikipedia-logo.png|40px]]</span></div></div> Vijaybhaskar kundurthi గారు, తెలుగు వికీపీడియాకు [[వికీపీడియా:కొత్త సభ్యులకు స్వాగతము|స్వాగతం!]] వికీపీడియాలో సభ్యులైనందుకు అభినందనలు. {{#if:{{#mentor:{{BASEPAGENAME}}}}|<div style="align: center; padding: 1em; border: solid 2px Orange; background-color: light grey;"> వికీపీడియాలో దిద్దుబాట్లు ఎలా చెయ్యాలో మీకు వివరించేందుకు, మీ సందేహాలను తీర్చేందుకూ [[వాడుకరి:{{#mentor:{{BASEPAGENAME}}}}]] గారిని ప్రత్యేకంగా మీకోసం గురువుగా కేటాయించారు. ఏ సంకోచమూ లేకుండా వారిని మీ సందేహాలు అడగవచ్చు. మీకు [[ప్రత్యేక:Homepage|ప్రత్యేకంగా ఒక హోంపేజీ]] కూడా ఉంది చూడండి. అక్కడ మీకవసరమైన ఏ సహాయమైనా చేసేందుకు {{#mentor:{{BASEPAGENAME}}}} గారు సిద్ధంగా ఉన్నారు. వారిని [[ప్రత్యేక:Homepage|పలకరించండి]].</div>|}} * [[దస్త్రం:Wikipedia Gurinchi Meeku Telusa?.pdf|thumb|పై బొమ్మపై నొక్కి తెలుగు వికీపీడియాను పరిచయం చేసే పుస్తకం చూడండి.]][[:s:వికీపీడియాలో రచనలు చేయుట|వికీపీడియాలో రచనలు ఎలా చెయ్యాలో చెప్పే పుస్తకం]] చూడండి. తెలుగు వ్యాసరచన గురించి [[విషయ వ్యక్తీకరణ]], కంప్యూటర్ లో తెలుగు టైపు చెయ్యడం గురించి [[వికీపీడియా:టైపింగు సహాయం|టైపింగు సహాయం]], [[కీ బోర్డు]] వ్యాసాలు ఉపయోగపడతాయి. * "మరియు" అనే పదం తెలుగుకు సహజమైన వాడుక కాదు. ప్రామాణిక ప్రచురణల్లో దాన్ని వాడరు. వికీపీడియాలో కూడా దాన్ని వాడరాదు. మరింత సమాచారం కోసం [[వికీపీడియా:శైలి/భాష]] చూడండి. * వికీపీడియాలో ప్రతీ పేజీకి అనుబంధంగా ఒక చర్చ పేజీ ఉంటుంది. వ్యాస విషయానికి సంబంధించిన చర్చ, సంబంధిత చర్చ పేజీలో చెయ్యాలి. మీ వాడుకరి పేజీకి కూడా అనుబంధంగా చర్చ పేజీ ఉంది. ఆ పేజీలోనే ఈ స్వాగత సందేశం పెట్టాను, గమనించారా? * చర్చ పేజీల్లో ఏమైనా రాసినపుడు దాని పక్కన సంతకం పెట్టాలి. నాలుగు టిల్డెలతో (టిల్డె అంటే - కీబోర్డులో "1" అంకె మీటకు ఎడమ పక్కన ఉన్న మీట. షిఫ్ట్ కీతో కలిపి దాన్ని నొక్కాలి.) <nowiki>~~~~</nowiki> ఇలా రాస్తే మీ పేరు, తేదీ, టైము ముద్రితమౌతాయి - అదే సంతకం! దిద్దుబాటు పెట్టె (వికీలో ఎక్కడైనా సరే.., రాసేది, ఇప్పుడు నేను ఇదంతా రాసినదీ దిద్దుబాటు పెట్టెలోనే) పైభాగం లోని ([[File:OOUI JS signature icon LTR.png|20px]]) బొమ్మపై నొక్కినా సంతకం చేరుతుంది. (సంతకం, చర్చ పేజీల్లో మాత్రమే చెయ్యాలి. వ్యాస పేజీలలో చెయ్యరాదు.) చర్చ పేజీలను [[వికీపీడియా:చర్చ పేజీలను ఉపయోగించడం ఎలా|ఎలా ఉపయోగించుకోవాలో]] తెలుసుకోండి. * వికీపీడియాలో విజ్ఞాన సర్వస్వం పేజీలే కాకుండా వాటికి ఉపయోగపడే అనేక ఇతర పేజీలు కూడా ఉంటాయి. ఇవన్నీ వేరువేరు [[వికీపీడియా:పేరుబరి|పేరుబరుల్లో]] ఉంటాయి. ఈ పేజీల పేర్లకు ముందు ఆ పేరుబరి పేరు వస్తుంది - "వికీపీడియా:" "వాడుకరి:" "మూస:" "వర్గం:" -ఇలాగ (విజ్ఞాన సర్వస పేజీలకు ముందు ఇలాంటిదేమీ ఉండదు.). ఈ పేజీలకు కూడా అనుంబంధంగా చర్చ పేజీలుంటాయి. * వికీ గురించి, వికీపద్ధతుల గురించీ, వికీలో పనిచెయ్యడం గురించీ [[సహాయం:పరిచయం|తెలుసుకోండి]], ఇతరులకు చెప్పండి. * వికీపీడియాలో సవరణలు చెయ్యాలంటే కొత్తవారికి "విజువల్ ఎడిటరు" తేలిగ్గా, చాలా సౌకర్యంగా ఉంటుంది. దాన్ని మీ డిఫాల్టు ఎడిటరుగా ఎంచుకోండి. [[సహాయం:విజువల్ ఎడిటరును ఎంచుకోవడం|ఎలా ఎంచుకోవాలో]] తెలుసుకోండి. ---- ఇకపోతే.. * ఆంధ్రప్రదేశ్, తెలంగాణాల్లోని దాదాపుగా ప్రతీ ఊరికీ, మండలానికీ, జిల్లాకీ, పట్టణానికీ, నగరానికీ వికీలో పేజీ ఉంది. మీ ఊరి పేజీ చూడండి. అందులో సవరణలు ఏమైనా అవసరమనుకుంటే చేసెయ్యండి. వెనకాడకండి. * ప్రతీ తెలుగు సినిమాకీ ఒక పేజీ పెట్టాలనేది సంకల్పం. అందులో మీరూ పాలుపంచుకోవచ్చు. * [[మానవ పరిణామం]], [[మాయాబజార్]], [[ఇస్రో]], [[ఘట్టమనేని కృష్ణ| కృష్ణ (సినిమా నటుడు)]], [[జవాహర్ లాల్ నెహ్రూ]], [[మహా ఘాత పరికల్పన|చంద్రుడెలా పుట్టాడు]], [[తిరుమల ప్రసాదం]], [[హిరోషిమా, నాగసాకిలపై అణ్వస్త్ర దాడులు]], [[కొండారెడ్డి బురుజు]],..ఇలాంటి వేలాది వ్యాసాలు ఉన్నవి. రండి. విజ్ఞాన సర్వస్వ ప్రపంచంలో విహరించండి. ఇక్కడ రాయండి. తప్పులను సరిదిద్దండి. ఒప్పులకు మెరుగులు పెట్టండి. ------ * తెలుగు వికీ సభ్యులు అభిప్రాయాలు పంచుకొనే [http://groups.google.com/group/teluguwiki తెవికీ గూగుల్ గుంపు]లో చేరండి. ఫేస్బుక్ వాడేవారైతే [https://www.facebook.com/groups/560945180622204/ తెలుగు వికీపీడియా సముదాయ పేజీ] ఇష్టపడండి. * ఈ సైటు గురించి [[వికీపీడియా:అభిప్రాయాలు|అభిప్రాయాలు]] తెలపండి. * వికీపీడియాను ఉపయోగిస్తున్నప్పుడు మీకేమయినా సందేహాలు వస్తే [http://te.wikipedia.org/w/index.php?title={{TALKPAGENAMEE}}&action=edit&section=new&preload=template:helpme-preload&preloadtitle=సందేహం ఇక్కడ] నొక్కి, మీ సందేహాన్ని అడగండి. వీలయినంత త్వరగా వికీ విధివిధానాలు తెలిసిన సభ్యులు మీ సందేహాన్ని నివృత్తి చేస్తారు. తెలుగు వికీపీడియాలో మళ్ళీ మళ్ళీ కలుద్దాం. [[బొమ్మ:Smile icon.png|25px]] &nbsp;<!-- Template:Welcome--> [[వాడుకరి:Nrgullapalli|Nrgullapalli]] ([[వాడుకరి చర్చ:Nrgullapalli|చర్చ]]) 02:54, 20 జూలై 2026 (UTC) m6atfpte3hkienblmcrwhprcfa4bahu 3 503588 4908578 2026-07-20T02:55:27Z Nrgullapalli 11739 వికీపీడియాకు స్వాగతం! ([[WP:TW|TW]]) 4908578 wikitext text/x-wiki ==స్వాగతం== <!--{{Subst:Welcome}}~~~~ --> <div style="align: center; padding: 1em; border: solid 2px Orange; background-color: Orange;"> <div class="center"><span style="font-size:large; color:black;">Spunjala గారు, తెలుగు వికీపీడియాకు [[Wikipedia:కొత్త సభ్యులకు స్వాగతము|<span style="color:white;">స్వాగతం!</span>]]! [[దస్త్రం:Wikipedia-logo.png|40px]]</span></div></div> Spunjala గారు, తెలుగు వికీపీడియాకు [[వికీపీడియా:కొత్త సభ్యులకు స్వాగతము|స్వాగతం!]] వికీపీడియాలో సభ్యులైనందుకు అభినందనలు. {{#if:{{#mentor:{{BASEPAGENAME}}}}|<div style="align: center; padding: 1em; border: solid 2px Orange; background-color: light grey;"> వికీపీడియాలో దిద్దుబాట్లు ఎలా చెయ్యాలో మీకు వివరించేందుకు, మీ సందేహాలను తీర్చేందుకూ [[వాడుకరి:{{#mentor:{{BASEPAGENAME}}}}]] గారిని ప్రత్యేకంగా మీకోసం గురువుగా కేటాయించారు. ఏ సంకోచమూ లేకుండా వారిని మీ సందేహాలు అడగవచ్చు. మీకు [[ప్రత్యేక:Homepage|ప్రత్యేకంగా ఒక హోంపేజీ]] కూడా ఉంది చూడండి. అక్కడ మీకవసరమైన ఏ సహాయమైనా చేసేందుకు {{#mentor:{{BASEPAGENAME}}}} గారు సిద్ధంగా ఉన్నారు. వారిని [[ప్రత్యేక:Homepage|పలకరించండి]].</div>|}} * [[దస్త్రం:Wikipedia Gurinchi Meeku Telusa?.pdf|thumb|పై బొమ్మపై నొక్కి తెలుగు వికీపీడియాను పరిచయం చేసే పుస్తకం చూడండి.]][[:s:వికీపీడియాలో రచనలు చేయుట|వికీపీడియాలో రచనలు ఎలా చెయ్యాలో చెప్పే పుస్తకం]] చూడండి. తెలుగు వ్యాసరచన గురించి [[విషయ వ్యక్తీకరణ]], కంప్యూటర్ లో తెలుగు టైపు చెయ్యడం గురించి [[వికీపీడియా:టైపింగు సహాయం|టైపింగు సహాయం]], [[కీ బోర్డు]] వ్యాసాలు ఉపయోగపడతాయి. * "మరియు" అనే పదం తెలుగుకు సహజమైన వాడుక కాదు. ప్రామాణిక ప్రచురణల్లో దాన్ని వాడరు. వికీపీడియాలో కూడా దాన్ని వాడరాదు. మరింత సమాచారం కోసం [[వికీపీడియా:శైలి/భాష]] చూడండి. * వికీపీడియాలో ప్రతీ పేజీకి అనుబంధంగా ఒక చర్చ పేజీ ఉంటుంది. వ్యాస విషయానికి సంబంధించిన చర్చ, సంబంధిత చర్చ పేజీలో చెయ్యాలి. మీ వాడుకరి పేజీకి కూడా అనుబంధంగా చర్చ పేజీ ఉంది. ఆ పేజీలోనే ఈ స్వాగత సందేశం పెట్టాను, గమనించారా? * చర్చ పేజీల్లో ఏమైనా రాసినపుడు దాని పక్కన సంతకం పెట్టాలి. నాలుగు టిల్డెలతో (టిల్డె అంటే - కీబోర్డులో "1" అంకె మీటకు ఎడమ పక్కన ఉన్న మీట. షిఫ్ట్ కీతో కలిపి దాన్ని నొక్కాలి.) <nowiki>~~~~</nowiki> ఇలా రాస్తే మీ పేరు, తేదీ, టైము ముద్రితమౌతాయి - అదే సంతకం! దిద్దుబాటు పెట్టె (వికీలో ఎక్కడైనా సరే.., రాసేది, ఇప్పుడు నేను ఇదంతా రాసినదీ దిద్దుబాటు పెట్టెలోనే) పైభాగం లోని ([[File:OOUI JS signature icon LTR.png|20px]]) బొమ్మపై నొక్కినా సంతకం చేరుతుంది. (సంతకం, చర్చ పేజీల్లో మాత్రమే చెయ్యాలి. వ్యాస పేజీలలో చెయ్యరాదు.) చర్చ పేజీలను [[వికీపీడియా:చర్చ పేజీలను ఉపయోగించడం ఎలా|ఎలా ఉపయోగించుకోవాలో]] తెలుసుకోండి. * వికీపీడియాలో విజ్ఞాన సర్వస్వం పేజీలే కాకుండా వాటికి ఉపయోగపడే అనేక ఇతర పేజీలు కూడా ఉంటాయి. ఇవన్నీ వేరువేరు [[వికీపీడియా:పేరుబరి|పేరుబరుల్లో]] ఉంటాయి. ఈ పేజీల పేర్లకు ముందు ఆ పేరుబరి పేరు వస్తుంది - "వికీపీడియా:" "వాడుకరి:" "మూస:" "వర్గం:" -ఇలాగ (విజ్ఞాన సర్వస పేజీలకు ముందు ఇలాంటిదేమీ ఉండదు.). ఈ పేజీలకు కూడా అనుంబంధంగా చర్చ పేజీలుంటాయి. * వికీ గురించి, వికీపద్ధతుల గురించీ, వికీలో పనిచెయ్యడం గురించీ [[సహాయం:పరిచయం|తెలుసుకోండి]], ఇతరులకు చెప్పండి. * వికీపీడియాలో సవరణలు చెయ్యాలంటే కొత్తవారికి "విజువల్ ఎడిటరు" తేలిగ్గా, చాలా సౌకర్యంగా ఉంటుంది. దాన్ని మీ డిఫాల్టు ఎడిటరుగా ఎంచుకోండి. [[సహాయం:విజువల్ ఎడిటరును ఎంచుకోవడం|ఎలా ఎంచుకోవాలో]] తెలుసుకోండి. ---- ఇకపోతే.. * ఆంధ్రప్రదేశ్, తెలంగాణాల్లోని దాదాపుగా ప్రతీ ఊరికీ, మండలానికీ, జిల్లాకీ, పట్టణానికీ, నగరానికీ వికీలో పేజీ ఉంది. మీ ఊరి పేజీ చూడండి. అందులో సవరణలు ఏమైనా అవసరమనుకుంటే చేసెయ్యండి. వెనకాడకండి. * ప్రతీ తెలుగు సినిమాకీ ఒక పేజీ పెట్టాలనేది సంకల్పం. అందులో మీరూ పాలుపంచుకోవచ్చు. * [[మానవ పరిణామం]], [[మాయాబజార్]], [[ఇస్రో]], [[ఘట్టమనేని కృష్ణ| కృష్ణ (సినిమా నటుడు)]], [[జవాహర్ లాల్ నెహ్రూ]], [[మహా ఘాత పరికల్పన|చంద్రుడెలా పుట్టాడు]], [[తిరుమల ప్రసాదం]], [[హిరోషిమా, నాగసాకిలపై అణ్వస్త్ర దాడులు]], [[కొండారెడ్డి బురుజు]],..ఇలాంటి వేలాది వ్యాసాలు ఉన్నవి. రండి. విజ్ఞాన సర్వస్వ ప్రపంచంలో విహరించండి. ఇక్కడ రాయండి. తప్పులను సరిదిద్దండి. ఒప్పులకు మెరుగులు పెట్టండి. ------ * తెలుగు వికీ సభ్యులు అభిప్రాయాలు పంచుకొనే [http://groups.google.com/group/teluguwiki తెవికీ గూగుల్ గుంపు]లో చేరండి. ఫేస్బుక్ వాడేవారైతే [https://www.facebook.com/groups/560945180622204/ తెలుగు వికీపీడియా సముదాయ పేజీ] ఇష్టపడండి. * ఈ సైటు గురించి [[వికీపీడియా:అభిప్రాయాలు|అభిప్రాయాలు]] తెలపండి. * వికీపీడియాను ఉపయోగిస్తున్నప్పుడు మీకేమయినా సందేహాలు వస్తే [http://te.wikipedia.org/w/index.php?title={{TALKPAGENAMEE}}&action=edit&section=new&preload=template:helpme-preload&preloadtitle=సందేహం ఇక్కడ] నొక్కి, మీ సందేహాన్ని అడగండి. వీలయినంత త్వరగా వికీ విధివిధానాలు తెలిసిన సభ్యులు మీ సందేహాన్ని నివృత్తి చేస్తారు. తెలుగు వికీపీడియాలో మళ్ళీ మళ్ళీ కలుద్దాం. [[బొమ్మ:Smile icon.png|25px]] &nbsp;<!-- Template:Welcome--> [[వాడుకరి:Nrgullapalli|Nrgullapalli]] ([[వాడుకరి చర్చ:Nrgullapalli|చర్చ]]) 02:55, 20 జూలై 2026 (UTC) iutf04tzs98l91xu35z6ad0gilrm1y8 0 503589 4908582 2026-07-20T03:30:38Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 [[WP:AES|←]]Created page with '[[File:Christianity in Kerala.jpg|thumb|జిల్లా వారీగా క్రైస్తవుల శాతం]] [[File:Nasrani_cross.jpg|thumb|సెయింట్ థామస్ సిరియన్ క్రైస్తవ సమాజానికి చెందిన సెయింట్ థామస్ శిలువ (మార్ థోమా స్లీహా).]] File:Branches & Denominations of Saint Thomas Christians.svg|thumb|...' 4908582 wikitext text/x-wiki [[File:Christianity in Kerala.jpg|thumb|జిల్లా వారీగా క్రైస్తవుల శాతం]] [[File:Nasrani_cross.jpg|thumb|సెయింట్ థామస్ సిరియన్ క్రైస్తవ సమాజానికి చెందిన సెయింట్ థామస్ శిలువ (మార్ థోమా స్లీహా).]] [[File:Branches & Denominations of Saint Thomas Christians.svg|thumb|సెయింట్ థామస్ క్రైస్తవులు]] 2001 భారత జనాభా లెక్కల ప్రకారం [[కేరళ]] [[క్రైస్తవ మతం]] మూడవ అతిపెద్ద మతంగా ఉంది, ఇది జనాభాలో 18% గా ఉంది.<ref name="censusindia1">{{Cite web|title=Census of India|url=http://www.censusindia.gov.in/Census_Data_2001/Census_Data_Online/Social_and_cultural/Religion.aspx?cki=MJPdz8hYMlF|access-date=2009-04-12}}</ref> సాంప్రదాయ వృత్తాంతాల ప్రకారం, థామస్ ది అపోస్టిల్ క్రీ. శ. 52లో మలబార్ ప్రాంతానికి ప్రయాణించి, ఈ ప్రాంతానికి క్రైస్తవ మతాన్ని పరిచయం చేశాడు. అయితే సెయింట్ థామస్ కేరళకు చేరుకున్నట్లు చారిత్రక ఆధారాలు లేవు.<ref name="Erwin Fahlbusch">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=lZUBZlth2qgC&q=Muziris|title=The Encyclodedia of Christianity|last=Fahlbusch|first=Erwin|last2=Bromiley|first2=Geoffrey William|last3=Lochman|first3=Jan Milic|publisher=Wm. B. Eerdmans Publishing|year=2008|isbn=978-0-8028-2417-2|page=285|author-link=Erwin Fahlbusch|author-link2=Geoffrey W. Bromiley|author-link3=Jan Milic Lochman}}</ref> అల్పసంఖ్యాకంగా ఉన్నప్పటికీ, కేరళలోని క్రైస్తవ జనాభా మొత్తం భారతదేశం కంటే చాలా ఎక్కువగా ఉంది. భారతీయ క్రైస్తవ జనాభాలో గణనీయమైన భాగం ఈ రాష్ట్రంలో నివసిస్తున్నారు.<ref>{{Cite web|title=Christianity in India|url=http://www.members.tripod.com/~berchmans/early.html|access-date=2013-12-16|publisher=Members.tripod.com}}</ref><ref>{{Cite web|last=Compiled by Robert Eric Frykenberg|date=2005-07-01|title=Timeline|url=http://www.ctlibrary.com/ch/2005/issue87/9.26.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20131018001449/http://www.ctlibrary.com/ch/2005/issue87/9.26.html|archive-date=2013-10-18|access-date=2013-12-16|publisher=Ctlibrary.com}}</ref> == చరిత్ర == [[దస్త్రం:Kodungaloor_Mar_Thoma_Church.jpg|కుడి|thumb|300x300px|మార్ తోమా స్లీహా పిల్గ్రిమ్ చర్చి, కొడుంగల్లూర్, ఇక్కడ అపొస్తలుడి కుడి చేతి అవశేషాలు ఉంచబడి, పూజించబడతాయి. ఈ కొత్త చర్చిని నిర్మించారు, ఇక్కడ ఏడు చర్చిలలో మొదటిది [[Thomas the Apostle|థామస్]] క్రీ. శ. 52లో నిర్మించాడని నమ్ముతారు.]] సెయింట్ థామస్ క్రైస్తవుల మధ్య మూలం సంప్రదాయం క్రీ. శ. 52 లో కేరళ తీరంలోని పురాతన ఓడరేవు ముజిరిస్‌కు [[యేసు]] 12 మంది శిష్యులలో ఒకరైన థామస్ రాకకు సంబంధించినది.<ref>{{Cite web|title=The Surprisingly Early History of Christianity in India|url=https://www.smithsonianmag.com/travel/how-christianity-came-to-india-kerala-180958117/}}</ref><ref>{{Cite web|title=Thomas the Apostole|url=http://stthoma.com/|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110208073816/http://stthoma.com/|archive-date=8 February 2011|access-date=11 January 2022|website=stthoma.com}}</ref><ref name="Erwin Fahlbusch2">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=lZUBZlth2qgC&q=Muziris|title=The Encyclodedia of Christianity|last=Fahlbusch|first=Erwin|last2=Bromiley|first2=Geoffrey William|last3=Lochman|first3=Jan Milic|publisher=Wm. B. Eerdmans Publishing|year=2008|isbn=978-0-8028-2417-2|page=285|author-link=Erwin Fahlbusch|author-link2=Geoffrey W. Bromiley|author-link3=Jan Milic Lochman}}</ref><ref>{{Citation|title=Syrian Christians in a Muslim Society: An Interpretation|date=2015-12-31|pages=1–98|chapter=Syrian Christians in Muslim Society|chapter-url=http://dx.doi.org/10.1515/9781400872589-003|place=Princeton|publisher=Princeton University Press|doi=10.1515/9781400872589-003|isbn=978-1-4008-7258-9|access-date=2020-11-04}}</ref><ref>{{Cite paper}}</ref> కానీ సెయింట్ థామస్ సందర్శన ఇప్పటికీ చరిత్రకారుల మధ్య వివాదాస్పద అంశంగా ఉంది.<ref>{{Cite web|title=Arrival of St. Thomas-The visit of St. Thomas is still a matter of dispute among historians. There are only very limited details about him in the Bible.|url=https://www.keralatourism.org/christianity/arrival-stthomas/6|archive-url=https://web.archive.org/web/20250114231100/https://www.keralatourism.org/christianity/arrival-stthomas/6|archive-date=14 January 2025|access-date=2025-07-10|website=Kerala Tourism (Archived)|publisher=Government of Kerala}}</ref> 1వ శతాబ్దంలో గలిలీ నుండి అరామిక్ మాట్లాడే యూదులు కేరళకు యాత్ర చేయడం కూడా సాధ్యమే. [[దస్త్రం:Arakuzha_Syrian_Catholic_Church.jpg|కుడి|thumb|248x248px|మార్త్ మరియం సైరో-మలబార్ కాథలిక్ ఫోరన్ చర్చి, అరకుజా 999లో స్థాపించబడింది.]] అపోస్తలునికి భారతదేశానికి సంబంధం ఉందని తెలిపే మొట్టమొదటి ఆధారం ' యాక్ట్స్ ఆఫ్ థామస్' , ఇది బహుశా 3వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో, ఎడెస్సాలో వ్రాయబడి ఉండవచ్చు. ఈ గ్రంథం వాయువ్య భారతదేశానికి, ప్రత్యేకంగా [[ఇండో-పార్థియన్ రాజ్యం|ఇండో-పార్థియన్ రాజ్యానికి]] క్రైస్తవ మతాన్ని తీసుకురావడంలో థామస్ చేసిన ప్రయత్నాలను వివరిస్తుంది.<ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/sermarcopolonote00corduoft/page/116/mode/2up?q=edessa&view=theater|title=Marco Polo; notes and addenda to Sir Henry Yule's edition, containing the results of recent research and discovery|last=Cordier|first=Henri|year=1920|quote=St. Ephraem the Syrian (born about A.D. 300, died about 378), who spent most of his life at Edessa, in Mesopotamia, states that the Apostle was martyred in ' India,' and that his relics were taken thence to Edessa. That St. Thomas evangelized the Parthians, is stated by Origen (born A.D. 185 or 186, died about 251-254). Eusebius (bishop of Caesarea Palaestinae from A.D. 315 to about 340) says the same}}</ref> క్రీ.శ. 345 తర్వాత కేరళలో క్ననాయ ప్రజల రాకతో తూర్పు చర్చిలతో సంబంధాలు బాగా బలపడ్డాయి.{{Sfn|Frykenberg|2008|p=}} "తొమ్మ పర్వం" (సాంగ్ ఆఫ్ థామస్) వంటి సాంప్రదాయ వృత్తాంతాల ప్రకారం, అతను సాధారణంగా మాలియాంకర లేదా దాని చుట్టూ వచ్చి ఏడు చర్చిలు, సగం చర్చిలను స్థాపించాడని వర్ణించబడింది, లేదా ఎఝరపల్లికల్: కొడుంగల్లూర్, కొల్లం, [[నిరాణం|నిరణం]], నిలక్కల్ (చయాల్కామంగళం, కొట్టక్కవు, పాలయూర్, తిరువితాంకోడ్ అరప్పల్లి, అరువితురా చర్చి (సగం చర్చి). మిలన్ కు చెందిన ఆంబ్రోస్, నాజియాంజస్కు చెందిన గ్రెగొరీ, జెరోమ్, సిరియాకు చెందిన ఎఫ్రెమ్లతో సహా థామస్ భారతదేశ పర్యటన గురించి 3వ, 4వ శతాబ్దపు అనేక రోమన్ రచయితలు ప్రస్తావించారు, అయితే [[అలెగ్జాండ్రియా]] గురువు అలెగ్జాంద్రియాకు చెందిన పాంటెనస్ 2వ శతాబ్దంలో హిబ్రూ భాషలో మాథ్యూ సువార్తను ఉపయోగించి భారతదేశంలోని క్రైస్తవ సమాజాన్ని సందర్శించినట్లు సిజేరియాకు చెందిన యుసేబియస్ నమోదు చేశారు.{{Sfnmp|Frykenberg|2008|Whitehouse|1873}}<ref>{{Cite web|title=Indian Christianity|url=http://www.indianchristianity.com/html/chap4/chapter4g.htm}}</ref> [[బైజాంటైన్ సామ్రాజ్యం|బైజాంటైన్]] యాత్రికుడు కాస్మాస్ ఇండికోప్లస్టెస్ 6వ శతాబ్దంలో [[మలబార్ తీరం|మలబార్]], [[శ్రీలంక]] కలుసుకున్న సిరియన్ క్రైస్తవుల గురించి రాశాడు.<ref name="Indicopleustes2010">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Cp9S9o5lj5oC&pg=PA119|title=The Christian Topography of Cosmas, an Egyptian Monk: Translated from the Greek, and Edited with Notes and Introduction|last=Cosmas Indicopleustes|date=24 June 2010|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-108-01295-9|editor-last=J. W. McCrindle|edition=2010|pages=48, 119–120, 365–366|access-date=3 November 2012}}</ref>{{Sfnp|Walker|2011}} 883లో ఆంగ్ల రాజు ఆల్ఫ్రెడ్ ది గ్రేట్ భారతదేశంలోని సెయింట్ థామస్ సమాధి వద్దకు ఒక మిషన్, బహుమతులను పంపినట్లు సమాచారం.{{Sfnp|Frykenberg|2008}} [[క్రూసేడులు|క్రూసేడ్స్]] సమయంలో, సెయింట్ థామస్ క్రైస్తవులు, నెస్టోరియన్ చర్చి వక్రీకరించిన వృత్తాంతాలు యూరోపియన్ పురాణమైన ప్రెస్టర్ జాన్ దారితీశాయి.<ref>Silverberg, Robert (1996). ''The Realm of Prester John'', pp. 29–34. Ohio University Press. {{ISBN|1-84212-409-9}}.</ref> === మతపరమైన విద్య === 1815లో బ్రిటిష్ రెసిడెంట్ కల్నల్ జాన్ మున్రో, జాకోబైట్ క్రైస్తవ పూజారుల వేదాంత విద్య కోసం కొట్టాయంలో ఒక సెమినరీని స్థాపించి, అక్కడ బోధించడానికి ఆంగ్లికన్ మిషనరీలను ఆహ్వానించారు. అక్కడి నుండి , చర్చ్ మిషన్ సొసైటీకి, పుతెన్‌కుట్టుకర్ లేదా న్యూ అలిజియన్స్ సెయింట్ థామస్ క్రైస్తవులకు మధ్య ఒక సంబంధం ఏర్పడింది.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=RH4VPgB__GQC|title=A History of Christianity in India: The Beginnings to AD 1707|last=Neill|first=Stephen|publisher=Cambridge University Press|year=2004|isbn=9780521548854|location=Cambridge|author-link=Stephen Neill|orig-year=1984}}</ref> కొత్త పాఠశాలలను ప్రారంభించడానికి సెయింట్ థామస్ క్రైస్తవ పారిష్‌లపై ఆంక్షలు విధించబడ్డాయి, తరువాత ఆ సంఘానికి చెందిన పాఠశాలలను స్వాధీనం చేసుకోవడానికి ప్రయత్నించిన తర్వాత ట్రావెన్‌కోర్ దివాన్‌పై కూడా ఆంక్షలు విధించబడ్డాయి.<ref name="Devika">{{cite book|url=http://cds.edu/download_files/wp427.pdf|title=To Survive or to flourish? Minority rights and Syrian Christian assertions in 20th century Travancore|last1=Devika|first1=J.|last2=Varghese|first2=V. J.|date=March 2010|publisher=Centre for Development Studies|location=Trivandrum|access-date=27 April 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120526104825/http://cds.edu/download_files/wp427.pdf|archive-date=26 May 2012|url-status=dead}}</ref> కూనమ్మవులోని సెయింట్ జోసెఫ్స్ ఎల్.పి పాఠశాల బాలికల కోసం మొదటి కాథలిక్ పాఠశాల, కేరళలో మొదటి కాన్వెంట్ 1868లో మదర్ ఎలిస్వాచే వెదురు చాపల ఇంట్లో స్థాపించబడింది, ఆమె తరువాత బాలికల కోసం మరిన్ని పాఠశాలలను స్థాపించారు.<ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/cities/Kochi//article60041454.ece|title=A saint who pioneered girls' education remembered|last=Surendranath|first=Nidhi|date=18 July 2013|work=The Hindu|access-date=18 June 2022|language=en-IN|issn=0971-751X|quote=.. The first convent was a simple bamboo-mat house at Koonammavu, on the land once administered by Vareed Vakayil. The congregation, under Mother Eliswa, was given the task of teaching girls who had no means to pursue education. St. Joseph's LP School at Koonammavu was set up in 1868 as the first Catholic school for girls in Malabar. Mother Eliswa's mission in life was to educate young girls and she set up several girls' schools here. ..}}</ref> == మూలాలు == {{మూలాలజాబితా}} 6ft4rqj57yctk0a6ums1poj9pq0hszp 4908583 4908582 2026-07-20T03:31:41Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 /* చరిత్ర */ 4908583 wikitext text/x-wiki [[File:Christianity in Kerala.jpg|thumb|జిల్లా వారీగా క్రైస్తవుల శాతం]] [[File:Nasrani_cross.jpg|thumb|సెయింట్ థామస్ సిరియన్ క్రైస్తవ సమాజానికి చెందిన సెయింట్ థామస్ శిలువ (మార్ థోమా స్లీహా).]] [[File:Branches & Denominations of Saint Thomas Christians.svg|thumb|సెయింట్ థామస్ క్రైస్తవులు]] 2001 భారత జనాభా లెక్కల ప్రకారం [[కేరళ]] [[క్రైస్తవ మతం]] మూడవ అతిపెద్ద మతంగా ఉంది, ఇది జనాభాలో 18% గా ఉంది.<ref name="censusindia1">{{Cite web|title=Census of India|url=http://www.censusindia.gov.in/Census_Data_2001/Census_Data_Online/Social_and_cultural/Religion.aspx?cki=MJPdz8hYMlF|access-date=2009-04-12}}</ref> సాంప్రదాయ వృత్తాంతాల ప్రకారం, థామస్ ది అపోస్టిల్ క్రీ. శ. 52లో మలబార్ ప్రాంతానికి ప్రయాణించి, ఈ ప్రాంతానికి క్రైస్తవ మతాన్ని పరిచయం చేశాడు. అయితే సెయింట్ థామస్ కేరళకు చేరుకున్నట్లు చారిత్రక ఆధారాలు లేవు.<ref name="Erwin Fahlbusch">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=lZUBZlth2qgC&q=Muziris|title=The Encyclodedia of Christianity|last=Fahlbusch|first=Erwin|last2=Bromiley|first2=Geoffrey William|last3=Lochman|first3=Jan Milic|publisher=Wm. B. Eerdmans Publishing|year=2008|isbn=978-0-8028-2417-2|page=285|author-link=Erwin Fahlbusch|author-link2=Geoffrey W. Bromiley|author-link3=Jan Milic Lochman}}</ref> అల్పసంఖ్యాకంగా ఉన్నప్పటికీ, కేరళలోని క్రైస్తవ జనాభా మొత్తం భారతదేశం కంటే చాలా ఎక్కువగా ఉంది. భారతీయ క్రైస్తవ జనాభాలో గణనీయమైన భాగం ఈ రాష్ట్రంలో నివసిస్తున్నారు.<ref>{{Cite web|title=Christianity in India|url=http://www.members.tripod.com/~berchmans/early.html|access-date=2013-12-16|publisher=Members.tripod.com}}</ref><ref>{{Cite web|last=Compiled by Robert Eric Frykenberg|date=2005-07-01|title=Timeline|url=http://www.ctlibrary.com/ch/2005/issue87/9.26.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20131018001449/http://www.ctlibrary.com/ch/2005/issue87/9.26.html|archive-date=2013-10-18|access-date=2013-12-16|publisher=Ctlibrary.com}}</ref> == చరిత్ర == [[దస్త్రం:Kodungaloor_Mar_Thoma_Church.jpg|కుడి|thumb|300x300px|మార్ తోమా స్లీహా పిల్గ్రిమ్ చర్చి, కొడుంగల్లూర్, ఇక్కడ అపొస్తలుడి కుడి చేతి అవశేషాలు ఉంచబడి, పూజించబడతాయి. ఈ కొత్త చర్చిని నిర్మించారు, ఇక్కడ ఏడు చర్చిలలో మొదటిది [[Thomas the Apostle|థామస్]] క్రీ. శ. 52లో నిర్మించాడని నమ్ముతారు.]] సెయింట్ థామస్ క్రైస్తవుల మధ్య మూలం సంప్రదాయం క్రీ. శ. 52 లో కేరళ తీరంలోని పురాతన ఓడరేవు ముజిరిస్‌కు [[యేసు]] 12 మంది శిష్యులలో ఒకరైన థామస్ రాకకు సంబంధించినది.<ref>{{Cite web|title=The Surprisingly Early History of Christianity in India|url=https://www.smithsonianmag.com/travel/how-christianity-came-to-india-kerala-180958117/}}</ref><ref>{{Cite web|title=Thomas the Apostole|url=http://stthoma.com/|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110208073816/http://stthoma.com/|archive-date=8 February 2011|access-date=11 January 2022|website=stthoma.com}}</ref><ref name="Erwin Fahlbusch2">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=lZUBZlth2qgC&q=Muziris|title=The Encyclodedia of Christianity|last=Fahlbusch|first=Erwin|last2=Bromiley|first2=Geoffrey William|last3=Lochman|first3=Jan Milic|publisher=Wm. B. Eerdmans Publishing|year=2008|isbn=978-0-8028-2417-2|page=285|author-link=Erwin Fahlbusch|author-link2=Geoffrey W. Bromiley|author-link3=Jan Milic Lochman}}</ref><ref>{{Citation|title=Syrian Christians in a Muslim Society: An Interpretation|date=2015-12-31|pages=1–98|chapter=Syrian Christians in Muslim Society|chapter-url=http://dx.doi.org/10.1515/9781400872589-003|place=Princeton|publisher=Princeton University Press|doi=10.1515/9781400872589-003|isbn=978-1-4008-7258-9|access-date=2020-11-04}}</ref><ref>{{Cite paper}}</ref> కానీ సెయింట్ థామస్ సందర్శన ఇప్పటికీ చరిత్రకారుల మధ్య వివాదాస్పద అంశంగా ఉంది.<ref>{{Cite web|title=Arrival of St. Thomas-The visit of St. Thomas is still a matter of dispute among historians. There are only very limited details about him in the Bible.|url=https://www.keralatourism.org/christianity/arrival-stthomas/6|archive-url=https://web.archive.org/web/20250114231100/https://www.keralatourism.org/christianity/arrival-stthomas/6|archive-date=14 January 2025|access-date=2025-07-10|website=Kerala Tourism (Archived)|publisher=Government of Kerala}}</ref> 1వ శతాబ్దంలో గలిలీ నుండి అరామిక్ మాట్లాడే యూదులు కేరళకు యాత్ర చేయడం కూడా సాధ్యమే. [[దస్త్రం:Arakuzha_Syrian_Catholic_Church.jpg|కుడి|thumb|248x248px|మార్త్ మరియం సైరో-మలబార్ కాథలిక్ ఫోరన్ చర్చి, అరకుజా 999లో స్థాపించబడింది.]] అపోస్తలునికి భారతదేశానికి సంబంధం ఉందని తెలిపే మొట్టమొదటి ఆధారం ' యాక్ట్స్ ఆఫ్ థామస్' , ఇది బహుశా 3వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో, ఎడెస్సాలో వ్రాయబడి ఉండవచ్చు. ఈ గ్రంథం వాయువ్య భారతదేశానికి, ప్రత్యేకంగా [[ఇండో-పార్థియన్ రాజ్యం|ఇండో-పార్థియన్ రాజ్యానికి]] క్రైస్తవ మతాన్ని తీసుకురావడంలో థామస్ చేసిన ప్రయత్నాలను వివరిస్తుంది.<ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/sermarcopolonote00corduoft/page/116/mode/2up?q=edessa&view=theater|title=Marco Polo; notes and addenda to Sir Henry Yule's edition, containing the results of recent research and discovery|last=Cordier|first=Henri|year=1920|quote=St. Ephraem the Syrian (born about A.D. 300, died about 378), who spent most of his life at Edessa, in Mesopotamia, states that the Apostle was martyred in ' India,' and that his relics were taken thence to Edessa. That St. Thomas evangelized the Parthians, is stated by Origen (born A.D. 185 or 186, died about 251-254). Eusebius (bishop of Caesarea Palaestinae from A.D. 315 to about 340) says the same}}</ref> క్రీ.శ. 345 తర్వాత కేరళలో క్ననాయ ప్రజల రాకతో తూర్పు చర్చిలతో సంబంధాలు బాగా బలపడ్డాయి.{{Sfn|Frykenberg|2008|p=}} "తొమ్మ పర్వం" (సాంగ్ ఆఫ్ థామస్) వంటి సాంప్రదాయ వృత్తాంతాల ప్రకారం, అతను సాధారణంగా మాలియాంకర లేదా దాని చుట్టూ వచ్చి ఏడు చర్చిలు, సగం చర్చిలను స్థాపించాడని వర్ణించబడింది, లేదా ఎఝరపల్లికల్: కొడుంగల్లూర్, కొల్లం, [[నిరాణం|నిరణం]], నిలక్కల్ (చయాల్కామంగళం, కొట్టక్కవు, పాలయూర్, తిరువితాంకోడ్ అరప్పల్లి, అరువితురా చర్చి (సగం చర్చి). మిలన్ కు చెందిన ఆంబ్రోస్, నాజియాంజస్కు చెందిన గ్రెగొరీ, జెరోమ్, సిరియాకు చెందిన ఎఫ్రెమ్లతో సహా థామస్ భారతదేశ పర్యటన గురించి 3వ, 4వ శతాబ్దపు అనేక రోమన్ రచయితలు ప్రస్తావించారు, అయితే [[అలెగ్జాండ్రియా]] గురువు అలెగ్జాంద్రియాకు చెందిన పాంటెనస్ 2వ శతాబ్దంలో హిబ్రూ భాషలో మాథ్యూ సువార్తను ఉపయోగించి భారతదేశంలోని క్రైస్తవ సమాజాన్ని సందర్శించినట్లు సిజేరియాకు చెందిన యుసేబియస్ నమోదు చేశారు.{{Sfnmp|Frykenberg|2008|Whitehouse|1873}}<ref>{{Cite web|title=Indian Christianity|url=http://www.indianchristianity.com/html/chap4/chapter4g.htm}}</ref> [[బైజాంటైన్ సామ్రాజ్యం|బైజాంటైన్]] యాత్రికుడు కాస్మాస్ ఇండికోప్లస్టెస్ 6వ శతాబ్దంలో [[మలబార్ తీరం|మలబార్]], [[శ్రీలంక]] కలుసుకున్న సిరియన్ క్రైస్తవుల గురించి రాశాడు.<ref name="Indicopleustes2010">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Cp9S9o5lj5oC&pg=PA119|title=The Christian Topography of Cosmas, an Egyptian Monk: Translated from the Greek, and Edited with Notes and Introduction|last=Cosmas Indicopleustes|date=24 June 2010|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-108-01295-9|editor-last=J. W. McCrindle|edition=2010|pages=48, 119–120, 365–366|access-date=3 November 2012}}</ref>{{Sfnp|Walker|2011}} 883లో ఆంగ్ల రాజు ఆల్ఫ్రెడ్ ది గ్రేట్ భారతదేశంలోని సెయింట్ థామస్ సమాధి వద్దకు ఒక మిషన్, బహుమతులను పంపినట్లు సమాచారం.{{Sfn|Frykenberg|2008|p=}} [[క్రూసేడులు|క్రూసేడ్స్]] సమయంలో, సెయింట్ థామస్ క్రైస్తవులు, నెస్టోరియన్ చర్చి వక్రీకరించిన వృత్తాంతాలు యూరోపియన్ పురాణమైన ప్రెస్టర్ జాన్ దారితీశాయి.<ref>Silverberg, Robert (1996). ''The Realm of Prester John'', pp. 29–34. Ohio University Press. {{ISBN|1-84212-409-9}}.</ref> === మతపరమైన విద్య === 1815లో బ్రిటిష్ రెసిడెంట్ కల్నల్ జాన్ మున్రో, జాకోబైట్ క్రైస్తవ పూజారుల వేదాంత విద్య కోసం కొట్టాయంలో ఒక సెమినరీని స్థాపించి, అక్కడ బోధించడానికి ఆంగ్లికన్ మిషనరీలను ఆహ్వానించారు. అక్కడి నుండి , చర్చ్ మిషన్ సొసైటీకి, పుతెన్‌కుట్టుకర్ లేదా న్యూ అలిజియన్స్ సెయింట్ థామస్ క్రైస్తవులకు మధ్య ఒక సంబంధం ఏర్పడింది.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=RH4VPgB__GQC|title=A History of Christianity in India: The Beginnings to AD 1707|last=Neill|first=Stephen|publisher=Cambridge University Press|year=2004|isbn=9780521548854|location=Cambridge|author-link=Stephen Neill|orig-year=1984}}</ref> కొత్త పాఠశాలలను ప్రారంభించడానికి సెయింట్ థామస్ క్రైస్తవ పారిష్‌లపై ఆంక్షలు విధించబడ్డాయి, తరువాత ఆ సంఘానికి చెందిన పాఠశాలలను స్వాధీనం చేసుకోవడానికి ప్రయత్నించిన తర్వాత ట్రావెన్‌కోర్ దివాన్‌పై కూడా ఆంక్షలు విధించబడ్డాయి.<ref name="Devika">{{cite book|url=http://cds.edu/download_files/wp427.pdf|title=To Survive or to flourish? Minority rights and Syrian Christian assertions in 20th century Travancore|last1=Devika|first1=J.|last2=Varghese|first2=V. J.|date=March 2010|publisher=Centre for Development Studies|location=Trivandrum|access-date=27 April 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120526104825/http://cds.edu/download_files/wp427.pdf|archive-date=26 May 2012|url-status=dead}}</ref> కూనమ్మవులోని సెయింట్ జోసెఫ్స్ ఎల్.పి పాఠశాల బాలికల కోసం మొదటి కాథలిక్ పాఠశాల, కేరళలో మొదటి కాన్వెంట్ 1868లో మదర్ ఎలిస్వాచే వెదురు చాపల ఇంట్లో స్థాపించబడింది, ఆమె తరువాత బాలికల కోసం మరిన్ని పాఠశాలలను స్థాపించారు.<ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/cities/Kochi//article60041454.ece|title=A saint who pioneered girls' education remembered|last=Surendranath|first=Nidhi|date=18 July 2013|work=The Hindu|access-date=18 June 2022|language=en-IN|issn=0971-751X|quote=.. The first convent was a simple bamboo-mat house at Koonammavu, on the land once administered by Vareed Vakayil. The congregation, under Mother Eliswa, was given the task of teaching girls who had no means to pursue education. St. Joseph's LP School at Koonammavu was set up in 1868 as the first Catholic school for girls in Malabar. Mother Eliswa's mission in life was to educate young girls and she set up several girls' schools here. ..}}</ref> == మూలాలు == {{మూలాలజాబితా}} 3cxo5yr9e4p7l8ait8z56730ub0nd5a 4908584 4908583 2026-07-20T03:32:04Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 [[వర్గం:క్రైస్తవ మతము]] ను చేర్చారు (హాట్‌కేట్ ఉపయోగించి) 4908584 wikitext text/x-wiki [[File:Christianity in Kerala.jpg|thumb|జిల్లా వారీగా క్రైస్తవుల శాతం]] [[File:Nasrani_cross.jpg|thumb|సెయింట్ థామస్ సిరియన్ క్రైస్తవ సమాజానికి చెందిన సెయింట్ థామస్ శిలువ (మార్ థోమా స్లీహా).]] [[File:Branches & Denominations of Saint Thomas Christians.svg|thumb|సెయింట్ థామస్ క్రైస్తవులు]] 2001 భారత జనాభా లెక్కల ప్రకారం [[కేరళ]] [[క్రైస్తవ మతం]] మూడవ అతిపెద్ద మతంగా ఉంది, ఇది జనాభాలో 18% గా ఉంది.<ref name="censusindia1">{{Cite web|title=Census of India|url=http://www.censusindia.gov.in/Census_Data_2001/Census_Data_Online/Social_and_cultural/Religion.aspx?cki=MJPdz8hYMlF|access-date=2009-04-12}}</ref> సాంప్రదాయ వృత్తాంతాల ప్రకారం, థామస్ ది అపోస్టిల్ క్రీ. శ. 52లో మలబార్ ప్రాంతానికి ప్రయాణించి, ఈ ప్రాంతానికి క్రైస్తవ మతాన్ని పరిచయం చేశాడు. అయితే సెయింట్ థామస్ కేరళకు చేరుకున్నట్లు చారిత్రక ఆధారాలు లేవు.<ref name="Erwin Fahlbusch">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=lZUBZlth2qgC&q=Muziris|title=The Encyclodedia of Christianity|last=Fahlbusch|first=Erwin|last2=Bromiley|first2=Geoffrey William|last3=Lochman|first3=Jan Milic|publisher=Wm. B. Eerdmans Publishing|year=2008|isbn=978-0-8028-2417-2|page=285|author-link=Erwin Fahlbusch|author-link2=Geoffrey W. Bromiley|author-link3=Jan Milic Lochman}}</ref> అల్పసంఖ్యాకంగా ఉన్నప్పటికీ, కేరళలోని క్రైస్తవ జనాభా మొత్తం భారతదేశం కంటే చాలా ఎక్కువగా ఉంది. భారతీయ క్రైస్తవ జనాభాలో గణనీయమైన భాగం ఈ రాష్ట్రంలో నివసిస్తున్నారు.<ref>{{Cite web|title=Christianity in India|url=http://www.members.tripod.com/~berchmans/early.html|access-date=2013-12-16|publisher=Members.tripod.com}}</ref><ref>{{Cite web|last=Compiled by Robert Eric Frykenberg|date=2005-07-01|title=Timeline|url=http://www.ctlibrary.com/ch/2005/issue87/9.26.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20131018001449/http://www.ctlibrary.com/ch/2005/issue87/9.26.html|archive-date=2013-10-18|access-date=2013-12-16|publisher=Ctlibrary.com}}</ref> == చరిత్ర == [[దస్త్రం:Kodungaloor_Mar_Thoma_Church.jpg|కుడి|thumb|300x300px|మార్ తోమా స్లీహా పిల్గ్రిమ్ చర్చి, కొడుంగల్లూర్, ఇక్కడ అపొస్తలుడి కుడి చేతి అవశేషాలు ఉంచబడి, పూజించబడతాయి. ఈ కొత్త చర్చిని నిర్మించారు, ఇక్కడ ఏడు చర్చిలలో మొదటిది [[Thomas the Apostle|థామస్]] క్రీ. శ. 52లో నిర్మించాడని నమ్ముతారు.]] సెయింట్ థామస్ క్రైస్తవుల మధ్య మూలం సంప్రదాయం క్రీ. శ. 52 లో కేరళ తీరంలోని పురాతన ఓడరేవు ముజిరిస్‌కు [[యేసు]] 12 మంది శిష్యులలో ఒకరైన థామస్ రాకకు సంబంధించినది.<ref>{{Cite web|title=The Surprisingly Early History of Christianity in India|url=https://www.smithsonianmag.com/travel/how-christianity-came-to-india-kerala-180958117/}}</ref><ref>{{Cite web|title=Thomas the Apostole|url=http://stthoma.com/|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110208073816/http://stthoma.com/|archive-date=8 February 2011|access-date=11 January 2022|website=stthoma.com}}</ref><ref name="Erwin Fahlbusch2">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=lZUBZlth2qgC&q=Muziris|title=The Encyclodedia of Christianity|last=Fahlbusch|first=Erwin|last2=Bromiley|first2=Geoffrey William|last3=Lochman|first3=Jan Milic|publisher=Wm. B. Eerdmans Publishing|year=2008|isbn=978-0-8028-2417-2|page=285|author-link=Erwin Fahlbusch|author-link2=Geoffrey W. Bromiley|author-link3=Jan Milic Lochman}}</ref><ref>{{Citation|title=Syrian Christians in a Muslim Society: An Interpretation|date=2015-12-31|pages=1–98|chapter=Syrian Christians in Muslim Society|chapter-url=http://dx.doi.org/10.1515/9781400872589-003|place=Princeton|publisher=Princeton University Press|doi=10.1515/9781400872589-003|isbn=978-1-4008-7258-9|access-date=2020-11-04}}</ref><ref>{{Cite paper}}</ref> కానీ సెయింట్ థామస్ సందర్శన ఇప్పటికీ చరిత్రకారుల మధ్య వివాదాస్పద అంశంగా ఉంది.<ref>{{Cite web|title=Arrival of St. Thomas-The visit of St. Thomas is still a matter of dispute among historians. There are only very limited details about him in the Bible.|url=https://www.keralatourism.org/christianity/arrival-stthomas/6|archive-url=https://web.archive.org/web/20250114231100/https://www.keralatourism.org/christianity/arrival-stthomas/6|archive-date=14 January 2025|access-date=2025-07-10|website=Kerala Tourism (Archived)|publisher=Government of Kerala}}</ref> 1వ శతాబ్దంలో గలిలీ నుండి అరామిక్ మాట్లాడే యూదులు కేరళకు యాత్ర చేయడం కూడా సాధ్యమే. [[దస్త్రం:Arakuzha_Syrian_Catholic_Church.jpg|కుడి|thumb|248x248px|మార్త్ మరియం సైరో-మలబార్ కాథలిక్ ఫోరన్ చర్చి, అరకుజా 999లో స్థాపించబడింది.]] అపోస్తలునికి భారతదేశానికి సంబంధం ఉందని తెలిపే మొట్టమొదటి ఆధారం ' యాక్ట్స్ ఆఫ్ థామస్' , ఇది బహుశా 3వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో, ఎడెస్సాలో వ్రాయబడి ఉండవచ్చు. ఈ గ్రంథం వాయువ్య భారతదేశానికి, ప్రత్యేకంగా [[ఇండో-పార్థియన్ రాజ్యం|ఇండో-పార్థియన్ రాజ్యానికి]] క్రైస్తవ మతాన్ని తీసుకురావడంలో థామస్ చేసిన ప్రయత్నాలను వివరిస్తుంది.<ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/sermarcopolonote00corduoft/page/116/mode/2up?q=edessa&view=theater|title=Marco Polo; notes and addenda to Sir Henry Yule's edition, containing the results of recent research and discovery|last=Cordier|first=Henri|year=1920|quote=St. Ephraem the Syrian (born about A.D. 300, died about 378), who spent most of his life at Edessa, in Mesopotamia, states that the Apostle was martyred in ' India,' and that his relics were taken thence to Edessa. That St. Thomas evangelized the Parthians, is stated by Origen (born A.D. 185 or 186, died about 251-254). Eusebius (bishop of Caesarea Palaestinae from A.D. 315 to about 340) says the same}}</ref> క్రీ.శ. 345 తర్వాత కేరళలో క్ననాయ ప్రజల రాకతో తూర్పు చర్చిలతో సంబంధాలు బాగా బలపడ్డాయి.{{Sfn|Frykenberg|2008|p=}} "తొమ్మ పర్వం" (సాంగ్ ఆఫ్ థామస్) వంటి సాంప్రదాయ వృత్తాంతాల ప్రకారం, అతను సాధారణంగా మాలియాంకర లేదా దాని చుట్టూ వచ్చి ఏడు చర్చిలు, సగం చర్చిలను స్థాపించాడని వర్ణించబడింది, లేదా ఎఝరపల్లికల్: కొడుంగల్లూర్, కొల్లం, [[నిరాణం|నిరణం]], నిలక్కల్ (చయాల్కామంగళం, కొట్టక్కవు, పాలయూర్, తిరువితాంకోడ్ అరప్పల్లి, అరువితురా చర్చి (సగం చర్చి). మిలన్ కు చెందిన ఆంబ్రోస్, నాజియాంజస్కు చెందిన గ్రెగొరీ, జెరోమ్, సిరియాకు చెందిన ఎఫ్రెమ్లతో సహా థామస్ భారతదేశ పర్యటన గురించి 3వ, 4వ శతాబ్దపు అనేక రోమన్ రచయితలు ప్రస్తావించారు, అయితే [[అలెగ్జాండ్రియా]] గురువు అలెగ్జాంద్రియాకు చెందిన పాంటెనస్ 2వ శతాబ్దంలో హిబ్రూ భాషలో మాథ్యూ సువార్తను ఉపయోగించి భారతదేశంలోని క్రైస్తవ సమాజాన్ని సందర్శించినట్లు సిజేరియాకు చెందిన యుసేబియస్ నమోదు చేశారు.{{Sfnmp|Frykenberg|2008|Whitehouse|1873}}<ref>{{Cite web|title=Indian Christianity|url=http://www.indianchristianity.com/html/chap4/chapter4g.htm}}</ref> [[బైజాంటైన్ సామ్రాజ్యం|బైజాంటైన్]] యాత్రికుడు కాస్మాస్ ఇండికోప్లస్టెస్ 6వ శతాబ్దంలో [[మలబార్ తీరం|మలబార్]], [[శ్రీలంక]] కలుసుకున్న సిరియన్ క్రైస్తవుల గురించి రాశాడు.<ref name="Indicopleustes2010">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Cp9S9o5lj5oC&pg=PA119|title=The Christian Topography of Cosmas, an Egyptian Monk: Translated from the Greek, and Edited with Notes and Introduction|last=Cosmas Indicopleustes|date=24 June 2010|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-108-01295-9|editor-last=J. W. McCrindle|edition=2010|pages=48, 119–120, 365–366|access-date=3 November 2012}}</ref>{{Sfnp|Walker|2011}} 883లో ఆంగ్ల రాజు ఆల్ఫ్రెడ్ ది గ్రేట్ భారతదేశంలోని సెయింట్ థామస్ సమాధి వద్దకు ఒక మిషన్, బహుమతులను పంపినట్లు సమాచారం.{{Sfn|Frykenberg|2008|p=}} [[క్రూసేడులు|క్రూసేడ్స్]] సమయంలో, సెయింట్ థామస్ క్రైస్తవులు, నెస్టోరియన్ చర్చి వక్రీకరించిన వృత్తాంతాలు యూరోపియన్ పురాణమైన ప్రెస్టర్ జాన్ దారితీశాయి.<ref>Silverberg, Robert (1996). ''The Realm of Prester John'', pp. 29–34. Ohio University Press. {{ISBN|1-84212-409-9}}.</ref> === మతపరమైన విద్య === 1815లో బ్రిటిష్ రెసిడెంట్ కల్నల్ జాన్ మున్రో, జాకోబైట్ క్రైస్తవ పూజారుల వేదాంత విద్య కోసం కొట్టాయంలో ఒక సెమినరీని స్థాపించి, అక్కడ బోధించడానికి ఆంగ్లికన్ మిషనరీలను ఆహ్వానించారు. అక్కడి నుండి , చర్చ్ మిషన్ సొసైటీకి, పుతెన్‌కుట్టుకర్ లేదా న్యూ అలిజియన్స్ సెయింట్ థామస్ క్రైస్తవులకు మధ్య ఒక సంబంధం ఏర్పడింది.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=RH4VPgB__GQC|title=A History of Christianity in India: The Beginnings to AD 1707|last=Neill|first=Stephen|publisher=Cambridge University Press|year=2004|isbn=9780521548854|location=Cambridge|author-link=Stephen Neill|orig-year=1984}}</ref> కొత్త పాఠశాలలను ప్రారంభించడానికి సెయింట్ థామస్ క్రైస్తవ పారిష్‌లపై ఆంక్షలు విధించబడ్డాయి, తరువాత ఆ సంఘానికి చెందిన పాఠశాలలను స్వాధీనం చేసుకోవడానికి ప్రయత్నించిన తర్వాత ట్రావెన్‌కోర్ దివాన్‌పై కూడా ఆంక్షలు విధించబడ్డాయి.<ref name="Devika">{{cite book|url=http://cds.edu/download_files/wp427.pdf|title=To Survive or to flourish? Minority rights and Syrian Christian assertions in 20th century Travancore|last1=Devika|first1=J.|last2=Varghese|first2=V. J.|date=March 2010|publisher=Centre for Development Studies|location=Trivandrum|access-date=27 April 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120526104825/http://cds.edu/download_files/wp427.pdf|archive-date=26 May 2012|url-status=dead}}</ref> కూనమ్మవులోని సెయింట్ జోసెఫ్స్ ఎల్.పి పాఠశాల బాలికల కోసం మొదటి కాథలిక్ పాఠశాల, కేరళలో మొదటి కాన్వెంట్ 1868లో మదర్ ఎలిస్వాచే వెదురు చాపల ఇంట్లో స్థాపించబడింది, ఆమె తరువాత బాలికల కోసం మరిన్ని పాఠశాలలను స్థాపించారు.<ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/cities/Kochi//article60041454.ece|title=A saint who pioneered girls' education remembered|last=Surendranath|first=Nidhi|date=18 July 2013|work=The Hindu|access-date=18 June 2022|language=en-IN|issn=0971-751X|quote=.. The first convent was a simple bamboo-mat house at Koonammavu, on the land once administered by Vareed Vakayil. The congregation, under Mother Eliswa, was given the task of teaching girls who had no means to pursue education. St. Joseph's LP School at Koonammavu was set up in 1868 as the first Catholic school for girls in Malabar. Mother Eliswa's mission in life was to educate young girls and she set up several girls' schools here. ..}}</ref> == మూలాలు == {{మూలాలజాబితా}} [[వర్గం:క్రైస్తవ మతము]] rlkp4p2fj8ow7x6eqff8fb09oojwjal 4908585 4908584 2026-07-20T03:36:41Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 /* చరిత్ర */ 4908585 wikitext text/x-wiki [[File:Christianity in Kerala.jpg|thumb|జిల్లా వారీగా క్రైస్తవుల శాతం]] [[File:Nasrani_cross.jpg|thumb|సెయింట్ థామస్ సిరియన్ క్రైస్తవ సమాజానికి చెందిన సెయింట్ థామస్ శిలువ (మార్ థోమా స్లీహా).]] [[File:Branches & Denominations of Saint Thomas Christians.svg|thumb|సెయింట్ థామస్ క్రైస్తవులు]] 2001 భారత జనాభా లెక్కల ప్రకారం [[కేరళ]] [[క్రైస్తవ మతం]] మూడవ అతిపెద్ద మతంగా ఉంది, ఇది జనాభాలో 18% గా ఉంది.<ref name="censusindia1">{{Cite web|title=Census of India|url=http://www.censusindia.gov.in/Census_Data_2001/Census_Data_Online/Social_and_cultural/Religion.aspx?cki=MJPdz8hYMlF|access-date=2009-04-12}}</ref> సాంప్రదాయ వృత్తాంతాల ప్రకారం, థామస్ ది అపోస్టిల్ క్రీ. శ. 52లో మలబార్ ప్రాంతానికి ప్రయాణించి, ఈ ప్రాంతానికి క్రైస్తవ మతాన్ని పరిచయం చేశాడు. అయితే సెయింట్ థామస్ కేరళకు చేరుకున్నట్లు చారిత్రక ఆధారాలు లేవు.<ref name="Erwin Fahlbusch">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=lZUBZlth2qgC&q=Muziris|title=The Encyclodedia of Christianity|last=Fahlbusch|first=Erwin|last2=Bromiley|first2=Geoffrey William|last3=Lochman|first3=Jan Milic|publisher=Wm. B. Eerdmans Publishing|year=2008|isbn=978-0-8028-2417-2|page=285|author-link=Erwin Fahlbusch|author-link2=Geoffrey W. Bromiley|author-link3=Jan Milic Lochman}}</ref> అల్పసంఖ్యాకంగా ఉన్నప్పటికీ, కేరళలోని క్రైస్తవ జనాభా మొత్తం భారతదేశం కంటే చాలా ఎక్కువగా ఉంది. భారతీయ క్రైస్తవ జనాభాలో గణనీయమైన భాగం ఈ రాష్ట్రంలో నివసిస్తున్నారు.<ref>{{Cite web|title=Christianity in India|url=http://www.members.tripod.com/~berchmans/early.html|access-date=2013-12-16|publisher=Members.tripod.com}}</ref><ref>{{Cite web|last=Compiled by Robert Eric Frykenberg|date=2005-07-01|title=Timeline|url=http://www.ctlibrary.com/ch/2005/issue87/9.26.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20131018001449/http://www.ctlibrary.com/ch/2005/issue87/9.26.html|archive-date=2013-10-18|access-date=2013-12-16|publisher=Ctlibrary.com}}</ref> == చరిత్ర == [[దస్త్రం:Kodungaloor_Mar_Thoma_Church.jpg|కుడి|thumb|300x300px|మార్ తోమా స్లీహా పిల్గ్రిమ్ చర్చి, కొడుంగల్లూర్, ఇక్కడ అపొస్తలుడి కుడి చేతి అవశేషాలు ఉంచబడి, పూజించబడతాయి. ఈ కొత్త చర్చిని నిర్మించారు, ఇక్కడ ఏడు చర్చిలలో మొదటిది [[Thomas the Apostle|థామస్]] క్రీ. శ. 52లో నిర్మించాడని నమ్ముతారు.]] సెయింట్ థామస్ క్రైస్తవుల మధ్య మూలం సంప్రదాయం క్రీ. శ. 52 లో కేరళ తీరంలోని పురాతన ఓడరేవు ముజిరిస్‌కు [[యేసు]] 12 మంది శిష్యులలో ఒకరైన థామస్ రాకకు సంబంధించినది.<ref>{{Cite web|title=The Surprisingly Early History of Christianity in India|url=https://www.smithsonianmag.com/travel/how-christianity-came-to-india-kerala-180958117/}}</ref><ref>{{Cite web|title=Thomas the Apostole|url=http://stthoma.com/|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110208073816/http://stthoma.com/|archive-date=8 February 2011|access-date=11 January 2022|website=stthoma.com}}</ref><ref name="Erwin Fahlbusch2">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=lZUBZlth2qgC&q=Muziris|title=The Encyclodedia of Christianity|last=Fahlbusch|first=Erwin|last2=Bromiley|first2=Geoffrey William|last3=Lochman|first3=Jan Milic|publisher=Wm. B. Eerdmans Publishing|year=2008|isbn=978-0-8028-2417-2|page=285|author-link=Erwin Fahlbusch|author-link2=Geoffrey W. Bromiley|author-link3=Jan Milic Lochman}}</ref><ref>{{Citation|title=Syrian Christians in a Muslim Society: An Interpretation|date=2015-12-31|pages=1–98|chapter=Syrian Christians in Muslim Society|chapter-url=http://dx.doi.org/10.1515/9781400872589-003|place=Princeton|publisher=Princeton University Press|doi=10.1515/9781400872589-003|isbn=978-1-4008-7258-9|access-date=2020-11-04}}</ref><ref>{{Cite paper}}</ref> కానీ సెయింట్ థామస్ సందర్శన ఇప్పటికీ చరిత్రకారుల మధ్య వివాదాస్పద అంశంగా ఉంది.<ref>{{Cite web|title=Arrival of St. Thomas-The visit of St. Thomas is still a matter of dispute among historians. There are only very limited details about him in the Bible.|url=https://www.keralatourism.org/christianity/arrival-stthomas/6|archive-url=https://web.archive.org/web/20250114231100/https://www.keralatourism.org/christianity/arrival-stthomas/6|archive-date=14 January 2025|access-date=2025-07-10|website=Kerala Tourism (Archived)|publisher=Government of Kerala}}</ref> 1వ శతాబ్దంలో గలిలీ నుండి అరామిక్ మాట్లాడే యూదులు కేరళకు యాత్ర చేయడం కూడా సాధ్యమే. [[దస్త్రం:Arakuzha_Syrian_Catholic_Church.jpg|కుడి|thumb|248x248px|మార్త్ మరియం సైరో-మలబార్ కాథలిక్ ఫోరన్ చర్చి, అరకుజా 999లో స్థాపించబడింది.]] అపోస్తలునికి భారతదేశానికి సంబంధం ఉందని తెలిపే మొట్టమొదటి ఆధారం ' యాక్ట్స్ ఆఫ్ థామస్' , ఇది బహుశా 3వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో, ఎడెస్సాలో వ్రాయబడి ఉండవచ్చు. ఈ గ్రంథం వాయువ్య భారతదేశానికి, ప్రత్యేకంగా [[ఇండో-పార్థియన్ రాజ్యం|ఇండో-పార్థియన్ రాజ్యానికి]] క్రైస్తవ మతాన్ని తీసుకురావడంలో థామస్ చేసిన ప్రయత్నాలను వివరిస్తుంది.<ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/sermarcopolonote00corduoft/page/116/mode/2up?q=edessa&view=theater|title=Marco Polo; notes and addenda to Sir Henry Yule's edition, containing the results of recent research and discovery|last=Cordier|first=Henri|year=1920|quote=St. Ephraem the Syrian (born about A.D. 300, died about 378), who spent most of his life at Edessa, in Mesopotamia, states that the Apostle was martyred in ' India,' and that his relics were taken thence to Edessa. That St. Thomas evangelized the Parthians, is stated by Origen (born A.D. 185 or 186, died about 251-254). Eusebius (bishop of Caesarea Palaestinae from A.D. 315 to about 340) says the same}}</ref> క్రీ.శ. 345 తర్వాత కేరళలో క్ననాయ ప్రజల రాకతో తూర్పు చర్చిలతో సంబంధాలు బాగా బలపడ్డాయి.{{Sfn|Frykenberg|2008|p=}} "తొమ్మ పర్వం" (సాంగ్ ఆఫ్ థామస్) వంటి సాంప్రదాయ వృత్తాంతాల ప్రకారం, అతను సాధారణంగా మాలియాంకర లేదా దాని చుట్టూ వచ్చి ఏడు చర్చిలు, సగం చర్చిలను స్థాపించాడని వర్ణించబడింది, లేదా ఎఝరపల్లికల్: కొడుంగల్లూర్, కొల్లం, [[నిరాణం|నిరణం]], నిలక్కల్ (చయాల్కామంగళం, కొట్టక్కవు, పాలయూర్, తిరువితాంకోడ్ అరప్పల్లి, అరువితురా చర్చి (సగం చర్చి). మిలన్ కు చెందిన ఆంబ్రోస్, నాజియాంజస్కు చెందిన గ్రెగొరీ, జెరోమ్, సిరియాకు చెందిన ఎఫ్రెమ్లతో సహా థామస్ భారతదేశ పర్యటన గురించి 3వ, 4వ శతాబ్దపు అనేక రోమన్ రచయితలు ప్రస్తావించారు, అయితే [[అలెగ్జాండ్రియా]] గురువు అలెగ్జాంద్రియాకు చెందిన పాంటెనస్ 2వ శతాబ్దంలో హిబ్రూ భాషలో మాథ్యూ సువార్తను ఉపయోగించి భారతదేశంలోని క్రైస్తవ సమాజాన్ని సందర్శించినట్లు సిజేరియాకు చెందిన యుసేబియస్ నమోదు చేశారు.{{Sfnmp|Frykenberg|2008|Whitehouse|1873}}<ref>{{Cite web|title=Indian Christianity|url=http://www.indianchristianity.com/html/chap4/chapter4g.htm}}</ref> [[బైజాంటైన్ సామ్రాజ్యం|బైజాంటైన్]] యాత్రికుడు కాస్మాస్ ఇండికోప్లస్టెస్ 6వ శతాబ్దంలో [[మలబార్ తీరం|మలబార్]], [[శ్రీలంక]] కలుసుకున్న సిరియన్ క్రైస్తవుల గురించి రాశాడు.<ref name="Indicopleustes2010">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Cp9S9o5lj5oC&pg=PA119|title=The Christian Topography of Cosmas, an Egyptian Monk: Translated from the Greek, and Edited with Notes and Introduction|last=Cosmas Indicopleustes|date=24 June 2010|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-108-01295-9|editor-last=J. W. McCrindle|edition=2010|pages=48, 119–120, 365–366|access-date=3 November 2012}}</ref>{{Sfnp|Walker|2011}} 883లో ఆంగ్ల రాజు ఆల్ఫ్రెడ్ ది గ్రేట్ భారతదేశంలోని సెయింట్ థామస్ సమాధి వద్దకు ఒక మిషన్, బహుమతులను పంపినట్లు సమాచారం.{{Sfn|Frykenberg|2008|p=}} [[క్రూసేడులు|క్రూసేడ్స్]] సమయంలో, సెయింట్ థామస్ క్రైస్తవులు, నెస్టోరియన్ చర్చి వక్రీకరించిన వృత్తాంతాలు యూరోపియన్ పురాణమైన ప్రెస్టర్ జాన్ దారితీశాయి.<ref>Silverberg, Robert (1996). ''The Realm of Prester John'', pp. 29–34. Ohio University Press. {{ISBN|1-84212-409-9}}.</ref> === మతపరమైన విద్య === 1815లో బ్రిటిష్ రెసిడెంట్ కల్నల్ జాన్ మున్రో, జాకోబైట్ క్రైస్తవ పూజారుల వేదాంత విద్య కోసం కొట్టాయంలో ఒక సెమినరీని స్థాపించి, అక్కడ బోధించడానికి ఆంగ్లికన్ మిషనరీలను ఆహ్వానించారు. అక్కడి నుండి , చర్చ్ మిషన్ సొసైటీకి, పుతెన్‌కుట్టుకర్ లేదా న్యూ అలిజియన్స్ సెయింట్ థామస్ క్రైస్తవులకు మధ్య ఒక సంబంధం ఏర్పడింది.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=RH4VPgB__GQC|title=A History of Christianity in India: The Beginnings to AD 1707|last=Neill|first=Stephen|publisher=Cambridge University Press|year=2004|isbn=9780521548854|location=Cambridge|author-link=Stephen Neill|orig-year=1984}}</ref> కొత్త పాఠశాలలను ప్రారంభించడానికి సెయింట్ థామస్ క్రైస్తవ పారిష్‌లపై ఆంక్షలు విధించబడ్డాయి, తరువాత ఆ సంఘానికి చెందిన పాఠశాలలను స్వాధీనం చేసుకోవడానికి ప్రయత్నించిన తర్వాత ట్రావెన్‌కోర్ దివాన్‌పై కూడా ఆంక్షలు విధించబడ్డాయి.<ref name="Devika">{{cite book|url=http://cds.edu/download_files/wp427.pdf|title=To Survive or to flourish? Minority rights and Syrian Christian assertions in 20th century Travancore|last1=Devika|first1=J.|last2=Varghese|first2=V. J.|date=March 2010|publisher=Centre for Development Studies|location=Trivandrum|access-date=27 April 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120526104825/http://cds.edu/download_files/wp427.pdf|archive-date=26 May 2012|url-status=dead}}</ref> కూనమ్మవులోని సెయింట్ జోసెఫ్స్ ఎల్.పి పాఠశాల బాలికల కోసం మొదటి కాథలిక్ పాఠశాల, కేరళలో మొదటి కాన్వెంట్ 1868లో మదర్ ఎలిస్వాచే వెదురు చాపల ఇంట్లో స్థాపించబడింది, ఆమె తరువాత బాలికల కోసం మరిన్ని పాఠశాలలను స్థాపించారు.<ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/cities/Kochi//article60041454.ece|title=A saint who pioneered girls' education remembered|last=Surendranath|first=Nidhi|date=18 July 2013|work=The Hindu|access-date=18 June 2022|language=en-IN|issn=0971-751X|quote=.. The first convent was a simple bamboo-mat house at Koonammavu, on the land once administered by Vareed Vakayil. The congregation, under Mother Eliswa, was given the task of teaching girls who had no means to pursue education. St. Joseph's LP School at Koonammavu was set up in 1868 as the first Catholic school for girls in Malabar. Mother Eliswa's mission in life was to educate young girls and she set up several girls' schools here. ..}}</ref> == వర్గాలు == 2011 భారత జనాభా లెక్కల ప్రకారం కేరళలో వివిధ తెగలకు చెందిన క్రైస్తవులు ఉన్నారు: సెయింట్ థామస్ క్రైస్తవులు (బహుళ [[కాథలిక్ చర్చి|కాథలిక్]], ఓరియంటల్ ఆర్థోడాక్స్, [[ప్రొటెస్టంటు|ప్రొటెస్టంట్]] సంస్థలతో సహా) కేరళలోని క్రైస్తవులలో%, లాటిన్ కాథలిక్కులు పెంటెకోస్టల్స్ 4.3%, CSI 4.5%, దళిత క్రైస్తవులు 2.6%, ఇతర ప్రొటెస్టెంట్ సమూహాలు (లూథరన్, కాల్వినిస్ట్ ఇతర ఆకర్షణీయ చర్చిలు వంటివి) 5.9% వద్ద ఉన్నాయి.<ref name="censusindia12">{{Cite web|title=Census of India|url=http://www.censusindia.gov.in/Census_Data_2001/Census_Data_Online/Social_and_cultural/Religion.aspx?cki=MJPdz8hYMlF|access-date=2009-04-12}}</ref> [[దస్త్రం:St._Marys_Cathedral_Trivandrum_Fassade_2_(retuschiert).jpg|thumb|మార్తా మరియం మలంకర కాథలిక్ సిరియన్ కేథడ్రల్, పట్టోమ్, త్రివేండ్రం, 1950లో స్థాపించబడింది.]] సెయింట్ థామస్ క్రైస్తవులు (కేరళలోని నస్రానీ) ప్రధానంగా తూర్పు సిరియాక్ ఆచారాన్ని ఉపయోగించే చర్చిలకు చెందినవారు (సిరో-మలబార్ కాథలిక్ చర్చి, చాల్డియన్ సిరియన్ చర్చి), పశ్చిమ సిరియాక్ కర్మ (మలంకర జాకోబైట్ సిరియన్ క్రిస్టియన్ చర్చి, మలంకర ఆర్థోడాక్స్ సిరియన్ చర్చ్, మార్ థోమా సిరియన్ చర్చీ, సెయింట్ థోమస్ ఎవాంజెలికల్ చర్చి ఆఫ్ ఇండియా, సిరో-మలాంకర కాథలిక్ చర్చ్, మలబార్ ఇండిపెండెంట్ సిరియన్ చర్చు). దక్షిణ భారతదేశ చర్చి ఆంగ్లికన్ కమ్యూనియన్ చెందినది, సెయింట్ థామస్ ఆంగ్లికన్లు వేదాంతపరంగా, ప్రార్ధనాపరంగా ఇతర ప్రాంతాలలో ఆంగ్లికన్లను పోలి ఉంటారు. పెంటెకోస్టల్ సెయింట్ థామస్ క్రైస్తవులు, ఇతర పెంటెకొస్టల్స్ మాదిరిగా, ఆచారాలు లేనివారు (నాన్ లిటర్జికల్).<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=kntTDwAAQBAJ|title=Transnational Religious Organization and Practice: A Contextual Analysis of Kerala Pentecostal Churches in Kuwait|last=John|first=Stanley J. Valayil C.|date=19 February 2018|publisher=BRILL|isbn=978-90-04-36101-0|pages=167, 203|language=en}}</ref> 2005 నాటికి , కేరళ మొత్తం జనాభాలో సెయింట్ థామస్ క్రైస్తవులు 12.5% ఉన్నారు.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=LDZgKELq7AoC&q=pentecostalism+kerala+syrian+christian&pg=PA196|title=Asian and Pentecostal: The Charismatic Face of Christianity in Asia|last=Anderson|first=Allan|last2=Tang|first2=Edmond|publisher=OCMS|year=2005|isbn=978-1-870345-43-9|pages=192 to 193, 195 to 196, 203 to 204|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=XGiv3riaunQC&q=Pentecostal+evangelical+saint+thomas+syrian+christian|title=The South Indian Pentecostal Movement in the Twentieth Century|last=Bergunder|first=Michael|date=6 June 2008|publisher=Wm. B. Eerdmans Publishing|isbn=978-0-8028-2734-0|pages=15 to 16, 26 to 30, 37 to 57|language=en}}</ref> మార్ థోమా సిరియన్ చర్చ్, సెయింట్ థామస్ ఎవాంజెలికల్ చర్చ్ ఆఫ్ ఇండియా అనేవి ఓరియంటల్ ప్రొటెస్టంట్ చర్చిలు.<ref name="Leustean">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=zt2vAwAAQBAJ&q=Eastern+Christianity+and+Politics+in+the+Twenty-First+Century+mar+thoma+anglican|title=Eastern Christianity and Politics in the Twenty-First Century|last=Leustean|first=Lucian N.|date=30 May 2014|publisher=Routledge|isbn=978-1-317-81866-3|page=568|language=en|quote=The Syrian Orthodox also became the target of Anglican missionary activity, as a result of which the Mar Thoma Church separated from the Orthodox in 1874, adopting the Anglican confession of faith and a reformed Syrian liturgy conforming to Protestant principles.}}</ref><ref name="JamesonP">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=6hSODgAAQBAJ&q=nature+and+identity+of+mar+thoma+church&pg=PT48|title=The Eucharistic Liturgy: A Liturgical Foundation for Mission in the Malankara Mar Thoma Syrian Church|last=Pallikunnil|first=Jameson K.|date=2017|publisher=AuthorHouse|isbn=978-1-5246-7652-0|pages=48, 53|language=en|quote=Metropolitan Juhanon Mar Thoma called it "a Protestant Church in an oriental grab."...As a reformed Oriental Church, it agrees with the reformed doctrines of the Western Churches. Therefore, there is much in common in faith and doctrine between the MTC and the reformed Churches of the West. As the Church now sees it, just as the Anglican Church is a Western Reformed Church, the MTC is an Eastern Reformed Church. At the same time as it continues in the apostolic episcopal tradition and ancient oriental practices, it has much in common with the Oriental Orthodox Churches. Thus, it is regarded as a "bridging Church".}}</ref> సాల్వేషన్ ఆర్మీ కూడా కేరళలో తన ఉనికిని కొనసాగిస్తోంది. 2016లో రాష్ట్రంలోని క్రైస్తవులలో 61% మంది కాథలిక్కులు , వీరిలో తూర్పు కాథలిక్కులు, లాటిన్ కాథలిక్కులు ఉన్నారు.<ref>{{Cite web|title=Religious denominations of Kerala|url=http://cds.edu/wp-content/uploads/2016/05/WP468.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20180417114220/http://cds.edu/wp-content/uploads/2016/05/WP468.pdf|archive-date=2018-04-17|access-date=2021-05-08}}</ref> సిరో మలబార్ కాథలిక్కులు అయిన [[త్రిస్సూర్ జిల్లా]] క్రైస్తవులలో కాథలిక్కుల శాతం అత్యధికంగా ఉంది. కేరళలోని ప్రధాన పెంటెకోస్టల్ తెగలలో ఇండియా పెంటె కోస్టల్ చర్చ్ ఆఫ్ గాడ్, భారతదేశంలో అసెంబ్లీస్ ఆఫ్ గాడ్, ది పెంటెపోస్టల్ మిషన్ ఉన్నాయి. కేరళలో ఆంగ్లికన్ చర్చి ఆఫ్ ఇండియా వంటి కొన్ని నిరంతర ఆంగ్లికన్ చర్చిలు కూడా ఉన్నాయి. == మూలాలు == {{మూలాలజాబితా}} [[వర్గం:క్రైస్తవ మతము]] 6wnx5nhdspb4k8d0gt5j7m3mu57hj52 0 503590 4908603 2026-07-20T04:07:09Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 [[WP:AES|←]]Created page with '{{Speciesbox | name = నీలగిరి తహర్ | image = Nilgiri Tahr at Eravikulam National Park.jpg | image2 = Nilgiri tahr (Nilgiritragus hylocrius) female.jpg | image_caption = ఒక మగ నీలగిరి తహర్ | image2_caption = ఒక ఆడ నీలగిరి తహర్ | status = EN | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref name=iucn>{{cite iucn |title=''Nilgiritragus hylocrius'' |author=Alempath, M. |author2=Rice,...' 4908603 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox | name = నీలగిరి తహర్ | image = Nilgiri Tahr at Eravikulam National Park.jpg | image2 = Nilgiri tahr (Nilgiritragus hylocrius) female.jpg | image_caption = ఒక మగ నీలగిరి తహర్ | image2_caption = ఒక ఆడ నీలగిరి తహర్ | status = EN | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref name=iucn>{{cite iucn |title=''Nilgiritragus hylocrius'' |author=Alempath, M. |author2=Rice, C. |date=2008 |article-number=e.T9917A13026736 |doi=10.2305/IUCN.UK.2008.RLTS.T9917A13026736.en |access-date=19 November 2021}}</ref> | taxon = నీల్గిరిట్రాగస్ హైలోక్రియస్ | parent_authority = రోపిక్వెట్ & హసానిన్ , 2005 | authority = (ఓగిల్బీ , 1838) | synonyms = {{species list|హెమిట్రాగస్ హైలోక్రియస్ (ఓగిల్బీ, 1838)}} | synonyms_ref = <ref name=iucn/> | range_map = Nilgiritragus.png | range_map_caption =నీలగిరి తహర్ పంపిణీ }} నీలగిరి తాహ్ర్ ('''''నీలగిరిట్రాగస్ హైలోక్రియస్''''') అనేది [[నీలగిరి పర్వతాలు|నీలగిరి కొండలు]], [[తమిళనాడు]], [[కేరళ]] రాష్ట్రాల్లోని పశ్చిమ కనుమల దక్షిణ భాగానికి [[Endemic|స్థానిక]] ఉండే ఒక గొంగళి పురుగు. నీలగిరిట్రాగస్ జాతికి చెందిన ఏకైక జాతి ఇది. ఈ జాతిని ఐయుసిఎన్ రెడ్ లిస్ట్ అంతరించిపోతున్న జాతిగా వర్గీకరించారు. ఇది తమిళనాడు [[భారత రాష్ట్ర జంతువుల జాబితా|రాష్ట్ర జంతువు]].<ref name="Prater">{{Cite book|title=The book of Indian Animals|last=Prater, S. H.|publisher=[[Bombay Natural History Society]]|year=1971|location=Bombay}}</ref> నీలగిరి తాడిని 19వ శతాబ్దంలో జాన్ ఎడ్వర్డ్ గ్రే మొదటిసారిగా ''కాప్రా వార్రియాటో'' అని వర్ణించారు. తరువాత ఇది అరేబియా, హిమాలయన్ తాహర్స్ అదే [[ప్రజాతి|జాతి]] చెందినదిగా వర్గీకరించబడింది. అయితే, 2005 ఫైలోజెనెటిక్ ఆధారంగా, ఇది వార్తా జాతి ''నీలగిరిట్రాగస్'' తిరిగి వర్గీకరించబడింది, ''ఓవిస్'' జాతికి ఒక సాధారణ పూర్వీకుడిని పంచుకుంటుంది. నీలగిరి తాహర్ చిన్న, ముతక పసుపు గోధుమ రంగు బొచ్చు కూడిన బలమైన పర్వత మేక. వయోజన మగ సుమారు 100 సెం.మీ (39 అంగుళాలు) ఎత్తు ఉండి, 80–100 కిలోల (180–220 పౌండ్లు) బరువు ఉంటాయి. మగవి ఆడ వాటి కంటే పెద్దవిగా ఉంటాయి, మెడ వెనుక భాగంలో ముడతలుగల పుచ్చకాయ, జీను మీద విలక్షణమైన మచ్చ ఉంటుంది. రెండు లింగాలకు వెనుకబడిన-వక్ర కొమ్ములు ఉంటాయి, ఇవి 40 సెం.మీ (16 అంగుళాలు వరకు కొలుస్తాయి. వారు చురుకైన, ఆసక్తిగల అధిరోహకులు, చురుకైన కంటి చూపు కలిగి ఉంటారు. నీలగిరి తహర్ ఎక్కువగా నీలగిరి, ఆనమలై కొండలకే పరిమితం చేయబడింది, ఎరవికులం జాతీయ ఉద్యానవనంలో అత్యధిక జనాభా ఉంది. తమిళనాడులోని ముకుర్తి, గ్రాస్ హిల్స్ నేషనల్ పార్క్ కూడా ప్రధాన జనాభా కనిపిస్తుంది, కేరళలోని పొన్ముడి హిల్స్, పరంబికులం, తమిళనాడులోని కొన్ని జిల్లాల్లో చిన్న, వివిక్త సమూహాలు ఉన్నాయి. ఈ జాతులు షోలా అడవులతో కూడిన ఎత్తైన గడ్డి భూములలో నివసిస్తాయి, రాతి శిఖరాలు, బహిరంగ పీఠభూములకు అనుకూలంగా ఉంటాయి. పశ్చిమ కనుమల ప్రాంతంలో చారిత్రాత్మకంగా విస్తృతంగా వ్యాపించిన ఈ ప్రాంతం, వేట, ఆవాసాల నష్టం కారణంగా జనాభా గణనీయంగా పడిపోయింది, 20వ శతాబ్దం చివరి నాటికి అడవిలో కొన్ని వందల మంది మాత్రమే మిగిలారు. పరిరక్షణ ప్రయత్నాలు జనాభాను పెంచాయి, ఇది 2015 లో సుమారు 3,122 మంది వ్యక్తులుగా 2025లో 2,655 మంది వ్యక్తులుగా నమోదు చేయబడింది. == వ్యుత్పత్తి శాస్త్రం == ''నీలగిరిట్రాగస్'' అనే జాతి పేరు సంస్కృత పదాల కలయిక నుండి వచ్చింది 'నీల' అంటే 'నీలం' & 'గిరి' అంటే కొండలు, నీలగిరి కొండలను సూచిస్తుంది, [[గ్రీకు భాష|గ్రీకు]] పదం ట్రాగోస్ అంటే 'మేక'.<ref>{{Cite book|title=A Greek–English Lexicon|last=Liddell|first=H. G.|last2=Scott|first2=R.|publisher=[[Oxford University Press]]|year=1940|edition=Ninth|location=Oxford|chapter=τράγος|chapter-url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=tra/gos&highlight=}}</ref> == వర్గీకరణ == 19వ శతాబ్దం చివరలో, జాన్ ఎడ్వర్డ్ గ్రే నీలగిరి తాహర్ను ''కాప్రా వార్రియాటో'' అని వర్ణించారు.<ref name="Ham">{{Cite book|url=https://archive.org/details/recordsofsportin00hamirich/page/284|title=Records of sport in southern India chiefly on the Annamullay, Nielgherry and Pulney mountains, also including notes on Singapore, Java and Labuan, from journals written between 1844 and 1870|last=Hamilton|first=G. D.|publisher=R. H. Porter|year=1892|editor-last=Hamilton, E.|location=London|page=284|oclc=4008435}}</ref> తరువాత దీనిని ''హెమిట్రాగస్'' జాతిలో అరేబియా తాహర్ (అరాబిట్రాగస్ జయకారి), హిమాలయన్ తాహర్ (''హెచ్. జెమ్లాహికస్'') తో కలిపి ఉంచారు. 2005 ఫైలోజెనెటిక్ విశ్లేషణ ప్రకారం హిమాలయన్, అరేబియా తాహర్ లు కాప్రా జాతికి సోదరి కాగా, నీలగిరి తాహర్ ''ఓవిస్'' జాతికి సంబంధించినది, అందువల్ల ఇది ''నీలగిరిట్రాగస్'' అనే ఏకజాతి జాతికి విభజించబడింది.<ref>{{Cite paper}}</ref> ''ఓవిస్'', ''నీలగిరిట్రాగస్'' సాధారణ పూర్వీకుల నుండి జన్యు వైవిధ్యం సుమారు 2.7 మిలియన్ సంవత్సరాల క్రితం జరిగిందని అంచనా. పాలక్కాడ్ గ్యాప్ మీదుగా నీలగిరిలోని ఉత్తర జనాభా నుండి అనైమలై కొండలలోని దక్షిణ జనాభా వేరుచేయడం సుమారు 15 లక్షల సంవత్సరాల క్రితం జరిగింది.<ref>{{Cite paper}}</ref> == వివరణ == నీలగిరి తహర్ అనేది దృఢమైన శరీర నిర్మాణం కలిగిన మేక, దీని శరీరం మొత్తం పొట్టిగా, గరుకుగా ఉండే బొచ్చుతో కప్పబడి ఉంటుంది. వయోజన మగవి భుజం వద్ద సుమారు 100 సెం.మీ (39 అంగుళాలు) ఎత్తు ఉంటాయి, 80 నుండి 100 కిలోల (180 నుండి 220 పౌండ్లు) బరువు ఉంటాయి.<ref name="Prater" /> మగవారు ఆడవాళ్ళ కంటే పెద్దవిగా ఉంటాయి, పరిపక్వత తర్వాత ముదురు రంగు బొచ్చును కలిగి ఉంటాయి, మెడ వెనుక భాగంలో ముదురు రంగు మలం ఎండిపోతాయి.<ref name="Prater" /><ref name="Lyedkkar">{{Cite book|title=Mammals|last=Lydekker|first=Richard|publisher=Merrill & Baker|year=1901|page=845|author-link=Richard Lydekker}}</ref> బొచ్చు పైభాగంలో ముదురు పసుపు గోధుమ రంగులో లేత లేత దిగువ భాగంలో ఉంటుంది. ఆడ, చిన్నపిల్లల బొచ్చు బూడిద రంగులో ఉండవచ్చు .<ref name="Lyedkkar" /> వయోజన మగవాళ్ళ వెనుకభాగంలో నల్లటి మచ్చ ఉంటుంది, వీటిని "సాడిల్బాక్స్" అని కూడా పిలుస్తారు.<ref name="Prater" /> రెండు లింగాలలోనూ రెండు వంగిన కొమ్ములు ఉంటాయి, ఇవి మగవాటిలో 40 సెం.మీ (16 అంగుళాలు), ఆడవాటిలో 30 సెం.మీ (12 అంగుళాలు) వరకు పెరుగుతాయి.<ref name="Prater" /> కొమ్ములు ముందు లేదా బయటి వైపు [[Convex|కుంభాకార]] ఉంటాయి, ఉపరితలం వెంట నిస్సారమైన గట్లు ఉంటాయి. కొమ్ములు ఒకదానికొకటి నుండి కొన వైపు మళ్లడానికి ముందు తల పై నుండి కొంత దూరం వరకు ఒకదానికొకరు సమాంతరంగా నడుస్తాయి.<ref name="Lyedkkar" /> == పంపిణీ & ఆవాసం == [[దస్త్రం:Nilgiri_tahr_(Nilgiritragus_hylocrius)_juvenile.jpg|thumb|[[ఎరవికులం జాతీయ ఉద్యానవనం|ఎరవికులం నేషనల్ పార్క్]] లో మైనర్ బాలుడు]] నీలగిరి తాహర్ [[దక్షిణ భారతదేశం]] దక్షిణ పశ్చిమ కనుమలలోని నీలగిరి కొండలు, అనామలై కొండలకు స్థానిక ఉంటుంది.<ref name="Lyedkkar" /><ref name="Cavendish">{{Cite book|title=Endangered Wildlife and Plants of the World|last=Anne Hildyard|last2=Paul Thompson|publisher=[[Marshall Cavendish]]|year=2001|isbn=978-0-761-47194-3|pages=1485-1486}}</ref><ref name="Eravikulam">{{Cite book|title=Fauna of Eravikulam National Park|publisher=[[Zoological Survey of India]]|year=2002|isbn=978-8-185-87459-3|page=1}}</ref> నీలగిరి తహర్ ప్రస్తుత ఆవాస ప్రాంతం ఉత్తరం నుండి దక్షిణానికి 400 కి.మీ ( 250 మైళ్ళు) విస్తరించి ఉంది, [[కేరళ]] [[ఎరవికులం జాతీయ ఉద్యానవనం|ఎరవికులం నేషనల్ పార్క్]] అతిపెద్ద జనాభాకు నిలయం.<ref name="Eravikulam" /><ref>{{Cite web|title=About Nilgiri tahr|url=https://www.wwfindia.org/about_wwf/priority_species/threatened_species/nilgiri_tahr/|access-date=1 June 2025|website=[[World Wide Fund for Nature]]}}</ref> [[తమిళనాడు]], తాహర్ జనాభా ప్రధాన సాంద్రతలు ముకుర్తి, గ్రాస్ హిల్స్ నేషనల్ పార్క్ ఉన్నాయి, నీలగిరి ప్రాంతంలోని ఇతర ప్రాంతాలలో అప్పుడప్పుడు కనిపిస్తాయి.<ref name="TN">{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/chennai/how-sangam-texts-helped-track-the-nilgiri-tahr-habitats-rediscovered-through-ancient-tamil-literature/articleshow/120942341.cms|title=How Sangam texts helped track the Nilgiri tahr: Habitats rediscovered through ancient tamil literature|date=7 May 2025|work=[[The Times of India]]|access-date=6 August 2025|issn=0971-8257}}</ref> కేరళలోని పొన్ముడి కొండలు, పరంబికులం పులుల అభయారణ్యాలలో, తమిళనాడులోని [[దిండిగల్ జిల్లా|దిండిగల్]], [[కన్యాకుమారి జిల్లా|కన్యాకుమారి]], తేని, తిరునెల్వేలి జిల్లాలలోని కొన్ని ప్రాంతాలలో వివిక్త జనాభా ఉన్నట్లు కనుగొనబడింది.<ref>{{Cite news|url=https://wwfin.awsassets.panda.org/downloads/mruthika_jan___feb_2012.pdf|title=Squeezing Life out of Ponmudi|date=30 January 2012|work=[[The Hindu]]|access-date=1 September 2025}}</ref><ref>{{Cite web|year=2021|title=Kerala Forest Statistics|url=https://forest.kerala.gov.in/forestapp/public/documents/publications/file0211202408:51:58.pdf|access-date=6 August 2025|website=[[Government of Kerala]]}}</ref><ref name="NDTV">{{Cite web|date=6 August 2026|title=In Conservation Win, Tamil Nadu State Animal Nilgiri Tahr's Numbers Shoot Up|url=https://www.ndtv.com/india-news/in-conservation-win-tamil-nadu-state-animal-nilgiri-tahrs-numbers-shoot-up-9026910|access-date=6 August 2025|website=[[NDTV]]}}</ref> [[దస్త్రం:Nilgiri_tahr_(Nilgiritragus_hylocrius).jpg|ఎడమ|thumb|నీలగిరి తహర్ రాతి మైదానాలపై బహిరంగ గడ్డి భూములలో నివసిస్తుంది]] చారిత్రాత్మకంగా, తమిళ [[సంగం సాహిత్యం]] ప్రకారం, ఈ మేకలు [[కొంగు నాడు|పశ్చిమ తమిళనాడు]] [[కోయంబత్తూరు|కోయంబత్తూర్]] నుండి తమిళనాడు దక్షిణ భాగంలోని [[తిరునెల్వేలి]] వరకు విస్తృతంగా పంపిణీ చేయబడ్డాయి.<ref name="TN" /> అయితే, 20వ శతాబ్దం చివరి నాటికి&#x2D;&#x20;&#xC05;&#xC28;&#xC3F;&#x2E; కేవలం వందలాది నీలగిరి తాళ్ళు మాత్రమే మిగిలి ఉన్నాయి. అప్పటి నుండి, పరిరక్షణ కార్యకలాపాలు వాటి సంఖ్యను పెంచడానికి సహాయపడ్డాయి.<ref name="WWF">{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/news/cities/Coimbatore/nilgiri-tahr-population-over-3000-wwfindia/article7717561.ece|title=Nilgiri tahr population over 3,000: WWF-India|date=3 October 2015|work=[[The Hindu]]|access-date=1 June 2025}}</ref> 2015 లో నీలగిరి తహర్ జనాభా సుమారు 3,122 మందిగా అంచనా వేయబడింది.<ref name="WWF" /> ఏప్రిల్ 2025లో తమిళనాడు, కేరళ అటవీ శాఖలు సంయుక్తంగా నిర్వహించిన రెండవ సమకాలీకరించిన నీలగిరి తహర్ సర్వేలో మొత్తం 2,655 మంది వ్యక్తులు-కేరళలో 1,352, తమిళనాడులో 1,303 మంది ఉన్నారు.<ref name="NDTV" /> ఎరవికులం జాతీయ ఉద్యానవనంలో 2025లో 841 మంది వ్యక్తులు ఉన్నారు, 2014లో 894 మంది, 1996లో మొదటి జనాభా లెక్కల సమయంలో 640 మంది ఉన్నారు.<ref name="Pop">{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/kochi/report-finds-1365-nilgiri-tahrs-in-kerala/articleshow/123125223.cms|title=Report finds 1,365 Nilgiri tahrs in Kerala|date=6 August 2025|work=[[The Times of India]]|access-date=6 August 2025|issn=0971-8257}}</ref> నీలగిరి తహర్ నైరుతి కనుమల పర్వత వర్షారణ్యాల బహిరంగ గడ్డి భూములలో నివసిస్తుంది. . ఇవి సాధారణంగా రాతి పంటల, అవక్షేపాలలో నివసిస్తాయి, ఇవి 1,200 నుండి 2,600 మీ (3,900 నుండి 8,500 అడుగులు) వరకు ఎత్తులో ఉంటాయి, అయితే కొన్నిసార్లు తక్కువ ఎత్తులో కనిపిస్తాయి.<ref name="Lyedkkar" /><ref name="Cavendish" /> 2025లో జరిగిన సర్వే సమయంలో, పేయనార్‌లో సముద్ర మట్టానికి సుమారు 270 మీ (890 అడుగులు) ఎత్తులో వీటిని చూసినట్లు నివేదించబడింది, ఇది ఈ జాతికి నమోదైన అత్యల్ప ఎత్తు.<ref name="NDTV" /> ఇవి సాధారణంగా తక్కువ ఎత్తులో ఉన్న అడవులను నివారించి, స్థానికంగా షోలా అని పిలువబడే కుంచించుకుపోయిన అడవుల పాకెట్లతో కూడిన పెద్ద బహిరంగ గడ్డి భూములను ఆక్రమిస్తాయి.<ref name="Lyedkkar" /><ref name="Cavendish" /> నీలగిరి తాహర్లు గతంలో పశ్చిమ కనుమలలోని గడ్డి భూముల అంతటా పెద్ద ఎత్తున ఉండేవి, కానీ 19వ శతాబ్దంలో వేట వారి జనాభాను తగ్గించాయి. == ప్రవర్తన == [[దస్త్రం:A_courting_male_in_Eravikulam_NP_AJTJohnsingh_DSCN2997.jpg|thumb|ఒక పురుషుడు (ఎడమవైపు స్త్రీని ప్రేమించడం]] నీలగిరి తాళ్ళు సాధారణంగా ఉదయం,యు సాయంత్రం రాతి పీఠభూములు, గడ్డి భూముల అంచులలో తినడం, పగటిపూట గట్లపై విశ్రాంతి తీసుకోవడం కనిపిస్తుంది.<ref name="Lyedkkar" /><ref name="Sondhi">{{Cite book|title=Protected Animals of India|last=Sondhi|first=Sanjay|publisher=Energy and Resources Institute|year=2012|isbn=978-8-179-93314-5|pages=28-29}}</ref> ఇవి సాధారణంగా గడ్డి, చిన్న పొదలను తింటాయి.<ref name="Sondhi" /> ఇవి సాధారణంగా 150 నుండి 200 మంది వ్యక్తుల సమూహాలలో కనిపిస్తాయి.<ref name="Cavendish" /> అవి చురుకైన మేకలు, అద్భుతమైన రాక్ అధిరోహకులు. వారు తరచుగా ఇరుకైన, ఎత్తైన గట్లు ఎక్కుతారు, మంచి సమతుల్యత, చురుకుదనాన్ని కొనసాగిస్తారు. తాహర్స్ మంచి కంటి చూపును కలిగి ఉంటారు, తరచుగా పగటిపూట ప్రమాదాల కోసం చూస్తారు.<ref name="Lyedkkar" /><ref name="Cavendish" /> వారు సాధారణంగా సమూహాలలో ఆహారం తీసుకుంటారు, ఒక వృద్ధ మహిళ ఆ సమయంలో నిఘా ఉంచుతుంది.<ref name="Lyedkkar" /> == సంతానోత్పత్తి == నీలగిరి తాళ్ల గరిష్ట సంతానోత్పత్తి కాలం జూన్ నుండి సెప్టెంబర్ వరకు రుతుపవనాల కాలంతో సమానంగా ఉంటుంది, అయినప్పటికీ ఇది ఏడాది పొడవునా సంతానోత్పత్తి చేయడాన్ని గమనించబడింది. చిన్నపిల్లలు సాధారణంగా జనవరి లేదా ఫిబ్రవరిలో చల్లని కాలంలో జన్మిస్తారు, మేకలు ఒకేసారి రెండు సంతానం వరకు ఆశించవచ్చు.<ref name=Lyedkkar/><ref name=Cavendish/> మగవారు తరచుగా ఆడవారికి ప్రాప్యత హక్కుల కోసం పోరాటాలలో పాల్గొంటారు. వారు తరచుగా ఒకదానికొకటి పక్కపక్కనే నిలబడి, ఒకదానిపై మరొకటి దాడి చేయడానికి తమ కొమ్ములను ఉపయోగిస్తారు. ఆధిపత్య పురుషుడు ఆడవారికి ప్రవేశం పొందుతాడు, కానీ ఓడిపోయిన వ్యక్తి కొన్ని ఇతర మేక కుటుంబాల మాదిరిగా మంద నుండి తరిమికొట్టబడడు.<ref name=Cavendish/><ref>{{cite journal |author=Rice, G. Clifford |title=Reproductive biology of Nilgiri tahr |journal=Journal of Zoology |location=London |url=http://wdfw.wa.gov/conservation/research/staff/publications/rice_cliff/reproductive_biology_nilgiri_tahr.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20130620010316/http://wdfw.wa.gov/conservation/research/staff/publications/rice_cliff/reproductive_biology_nilgiri_tahr.pdf |archive-date=20 June 2013 }}</ref> 2025 సర్వేలో 100 మంది మహిళలకు 49 మంది పురుషులు, 50 నుండి 100 వరకు యువత-స్త్రీ నిష్పత్తి ఉన్నట్లు కనుగొన్నారు.<ref name=NDTV/> == ముప్పులు & సంరక్షణ == [[దస్త్రం:Nilgiritragus_hylocrius-Anmalai_Tiger_Reserve.jpg|thumb|ఆనమలై టైగర్ రిజర్వ్ వద్ద నీలగిరి తాళ్ళు]] నీలగిరి తాహర్ ఐయుసిఎన్ రెడ్ లిస్ట్ అంతరించిపోతున్నదిగా వర్గీకరించబడింది. ఈ జాతులు ప్రధానంగా ఆక్రమణ జాతుల వల్ల ఆవాసాల నష్టం, భంగం వల్ల కొన్ని ప్రదేశాలలో పశువుల మేత, వేట ప్రకృతి దృశ్యం విభజన ద్వారా బెదిరించబడుతున్నాయి. ఈ జాతి భారతదేశంలో చట్టబద్ధంగా రక్షించబడింది. కేరళ. తమిళనాడులోని వివిధ రక్షిత ప్రాంతాలు. జాతీయ ఉద్యానవనాలలో సురక్షితంగా రక్షించబడింది. బొంబాయి నేచురల్ హిస్టరీ సొసైటీ, నీలగిరి వైల్డ్ లైఫ్ అసోసియేషన్, వైల్డ్ లైఫ్ ఇన్స్టిట్యూట్ ఆఫ్ ఇండియా శాస్త్రీయ పరిశోధన, సమాజ భాగస్వామ్యం, విద్యా కార్యక్రమాలలో పాల్గొంటున్నాయి.<ref name="Sondhi" /> 2022లో [[తమిళనాడు ప్రభుత్వం]] ప్రారంభించిన 'ప్రాజెక్ట్ నీలగిరి తహర్', గడ్డి భూముల పునరుద్ధరణ, రేడియో-కాలరింగ్. జనాభా పర్యవేక్షణ ద్వారా జాతులను పరిరక్షించడం. బందీ సంతానోత్పత్తి. పునఃప్రారంభం కోసం ప్రణాళికలు రూపొందించడం లక్ష్యంగా పెట్టుకుంది.<ref name="NDTV" /><ref name="TOI">{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/chennai/project-to-protect-nilgiri-tahr-tamil-nadu-animal-launched/articleshow/96588874.cms|title=Project to protect Nilgiri Tahr, Tamil Nadu animal, launched|date=29 December 2022|work=[[The Times of India]]|access-date=1 June 2025|issn=0971-8257}}</ref><ref name="PNT">{{Cite web|title=Project Nilgiri Tahr|url=https://tnprojectnilgiritahr.com/|access-date=6 August 2025|website= Government of Tamil Nadu }}</ref> తమిళనాడు ప్రభుత్వం కూడా పరిరక్షక ఇ. ఆర్. సి. డేవిడార్ పుట్టినరోజు అయిన అక్టోబర్ 7ను తమిళనాడులో 'నీలగిరి తహర్ డే' గా ప్రకటించింది.<ref name="TOI" /><ref name="PNT" /> ప్రపంచవ్యాప్తంగా నీలగిరి తాళ్ల చిన్న బందీ జనాభా ఉంది, [[ఉత్తర అమెరికా]] సుమారు 30 మంది, భారతదేశం వెలుపల [[ఆసియా]] 20 మంది వ్యక్తులు ఉన్నారని అంచనా.<ref name="Cavendish" /> == మూలాలు == {{మూలాలజాబితా}} 5rsliikr1h2nd90huzdvpykbot48r2p 4908604 4908603 2026-07-20T04:07:35Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 [[వర్గం:క్షీరదాలు]] ను చేర్చారు (హాట్‌కేట్ ఉపయోగించి) 4908604 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox | name = నీలగిరి తహర్ | image = Nilgiri Tahr at Eravikulam National Park.jpg | image2 = Nilgiri tahr (Nilgiritragus hylocrius) female.jpg | image_caption = ఒక మగ నీలగిరి తహర్ | image2_caption = ఒక ఆడ నీలగిరి తహర్ | status = EN | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref name=iucn>{{cite iucn |title=''Nilgiritragus hylocrius'' |author=Alempath, M. |author2=Rice, C. |date=2008 |article-number=e.T9917A13026736 |doi=10.2305/IUCN.UK.2008.RLTS.T9917A13026736.en |access-date=19 November 2021}}</ref> | taxon = నీల్గిరిట్రాగస్ హైలోక్రియస్ | parent_authority = రోపిక్వెట్ & హసానిన్ , 2005 | authority = (ఓగిల్బీ , 1838) | synonyms = {{species list|హెమిట్రాగస్ హైలోక్రియస్ (ఓగిల్బీ, 1838)}} | synonyms_ref = <ref name=iucn/> | range_map = Nilgiritragus.png | range_map_caption =నీలగిరి తహర్ పంపిణీ }} నీలగిరి తాహ్ర్ ('''''నీలగిరిట్రాగస్ హైలోక్రియస్''''') అనేది [[నీలగిరి పర్వతాలు|నీలగిరి కొండలు]], [[తమిళనాడు]], [[కేరళ]] రాష్ట్రాల్లోని పశ్చిమ కనుమల దక్షిణ భాగానికి [[Endemic|స్థానిక]] ఉండే ఒక గొంగళి పురుగు. నీలగిరిట్రాగస్ జాతికి చెందిన ఏకైక జాతి ఇది. ఈ జాతిని ఐయుసిఎన్ రెడ్ లిస్ట్ అంతరించిపోతున్న జాతిగా వర్గీకరించారు. ఇది తమిళనాడు [[భారత రాష్ట్ర జంతువుల జాబితా|రాష్ట్ర జంతువు]].<ref name="Prater">{{Cite book|title=The book of Indian Animals|last=Prater, S. H.|publisher=[[Bombay Natural History Society]]|year=1971|location=Bombay}}</ref> నీలగిరి తాడిని 19వ శతాబ్దంలో జాన్ ఎడ్వర్డ్ గ్రే మొదటిసారిగా ''కాప్రా వార్రియాటో'' అని వర్ణించారు. తరువాత ఇది అరేబియా, హిమాలయన్ తాహర్స్ అదే [[ప్రజాతి|జాతి]] చెందినదిగా వర్గీకరించబడింది. అయితే, 2005 ఫైలోజెనెటిక్ ఆధారంగా, ఇది వార్తా జాతి ''నీలగిరిట్రాగస్'' తిరిగి వర్గీకరించబడింది, ''ఓవిస్'' జాతికి ఒక సాధారణ పూర్వీకుడిని పంచుకుంటుంది. నీలగిరి తాహర్ చిన్న, ముతక పసుపు గోధుమ రంగు బొచ్చు కూడిన బలమైన పర్వత మేక. వయోజన మగ సుమారు 100 సెం.మీ (39 అంగుళాలు) ఎత్తు ఉండి, 80–100 కిలోల (180–220 పౌండ్లు) బరువు ఉంటాయి. మగవి ఆడ వాటి కంటే పెద్దవిగా ఉంటాయి, మెడ వెనుక భాగంలో ముడతలుగల పుచ్చకాయ, జీను మీద విలక్షణమైన మచ్చ ఉంటుంది. రెండు లింగాలకు వెనుకబడిన-వక్ర కొమ్ములు ఉంటాయి, ఇవి 40 సెం.మీ (16 అంగుళాలు వరకు కొలుస్తాయి. వారు చురుకైన, ఆసక్తిగల అధిరోహకులు, చురుకైన కంటి చూపు కలిగి ఉంటారు. నీలగిరి తహర్ ఎక్కువగా నీలగిరి, ఆనమలై కొండలకే పరిమితం చేయబడింది, ఎరవికులం జాతీయ ఉద్యానవనంలో అత్యధిక జనాభా ఉంది. తమిళనాడులోని ముకుర్తి, గ్రాస్ హిల్స్ నేషనల్ పార్క్ కూడా ప్రధాన జనాభా కనిపిస్తుంది, కేరళలోని పొన్ముడి హిల్స్, పరంబికులం, తమిళనాడులోని కొన్ని జిల్లాల్లో చిన్న, వివిక్త సమూహాలు ఉన్నాయి. ఈ జాతులు షోలా అడవులతో కూడిన ఎత్తైన గడ్డి భూములలో నివసిస్తాయి, రాతి శిఖరాలు, బహిరంగ పీఠభూములకు అనుకూలంగా ఉంటాయి. పశ్చిమ కనుమల ప్రాంతంలో చారిత్రాత్మకంగా విస్తృతంగా వ్యాపించిన ఈ ప్రాంతం, వేట, ఆవాసాల నష్టం కారణంగా జనాభా గణనీయంగా పడిపోయింది, 20వ శతాబ్దం చివరి నాటికి అడవిలో కొన్ని వందల మంది మాత్రమే మిగిలారు. పరిరక్షణ ప్రయత్నాలు జనాభాను పెంచాయి, ఇది 2015 లో సుమారు 3,122 మంది వ్యక్తులుగా 2025లో 2,655 మంది వ్యక్తులుగా నమోదు చేయబడింది. == వ్యుత్పత్తి శాస్త్రం == ''నీలగిరిట్రాగస్'' అనే జాతి పేరు సంస్కృత పదాల కలయిక నుండి వచ్చింది 'నీల' అంటే 'నీలం' & 'గిరి' అంటే కొండలు, నీలగిరి కొండలను సూచిస్తుంది, [[గ్రీకు భాష|గ్రీకు]] పదం ట్రాగోస్ అంటే 'మేక'.<ref>{{Cite book|title=A Greek–English Lexicon|last=Liddell|first=H. G.|last2=Scott|first2=R.|publisher=[[Oxford University Press]]|year=1940|edition=Ninth|location=Oxford|chapter=τράγος|chapter-url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=tra/gos&highlight=}}</ref> == వర్గీకరణ == 19వ శతాబ్దం చివరలో, జాన్ ఎడ్వర్డ్ గ్రే నీలగిరి తాహర్ను ''కాప్రా వార్రియాటో'' అని వర్ణించారు.<ref name="Ham">{{Cite book|url=https://archive.org/details/recordsofsportin00hamirich/page/284|title=Records of sport in southern India chiefly on the Annamullay, Nielgherry and Pulney mountains, also including notes on Singapore, Java and Labuan, from journals written between 1844 and 1870|last=Hamilton|first=G. D.|publisher=R. H. Porter|year=1892|editor-last=Hamilton, E.|location=London|page=284|oclc=4008435}}</ref> తరువాత దీనిని ''హెమిట్రాగస్'' జాతిలో అరేబియా తాహర్ (అరాబిట్రాగస్ జయకారి), హిమాలయన్ తాహర్ (''హెచ్. జెమ్లాహికస్'') తో కలిపి ఉంచారు. 2005 ఫైలోజెనెటిక్ విశ్లేషణ ప్రకారం హిమాలయన్, అరేబియా తాహర్ లు కాప్రా జాతికి సోదరి కాగా, నీలగిరి తాహర్ ''ఓవిస్'' జాతికి సంబంధించినది, అందువల్ల ఇది ''నీలగిరిట్రాగస్'' అనే ఏకజాతి జాతికి విభజించబడింది.<ref>{{Cite paper}}</ref> ''ఓవిస్'', ''నీలగిరిట్రాగస్'' సాధారణ పూర్వీకుల నుండి జన్యు వైవిధ్యం సుమారు 2.7 మిలియన్ సంవత్సరాల క్రితం జరిగిందని అంచనా. పాలక్కాడ్ గ్యాప్ మీదుగా నీలగిరిలోని ఉత్తర జనాభా నుండి అనైమలై కొండలలోని దక్షిణ జనాభా వేరుచేయడం సుమారు 15 లక్షల సంవత్సరాల క్రితం జరిగింది.<ref>{{Cite paper}}</ref> == వివరణ == నీలగిరి తహర్ అనేది దృఢమైన శరీర నిర్మాణం కలిగిన మేక, దీని శరీరం మొత్తం పొట్టిగా, గరుకుగా ఉండే బొచ్చుతో కప్పబడి ఉంటుంది. వయోజన మగవి భుజం వద్ద సుమారు 100 సెం.మీ (39 అంగుళాలు) ఎత్తు ఉంటాయి, 80 నుండి 100 కిలోల (180 నుండి 220 పౌండ్లు) బరువు ఉంటాయి.<ref name="Prater" /> మగవారు ఆడవాళ్ళ కంటే పెద్దవిగా ఉంటాయి, పరిపక్వత తర్వాత ముదురు రంగు బొచ్చును కలిగి ఉంటాయి, మెడ వెనుక భాగంలో ముదురు రంగు మలం ఎండిపోతాయి.<ref name="Prater" /><ref name="Lyedkkar">{{Cite book|title=Mammals|last=Lydekker|first=Richard|publisher=Merrill & Baker|year=1901|page=845|author-link=Richard Lydekker}}</ref> బొచ్చు పైభాగంలో ముదురు పసుపు గోధుమ రంగులో లేత లేత దిగువ భాగంలో ఉంటుంది. ఆడ, చిన్నపిల్లల బొచ్చు బూడిద రంగులో ఉండవచ్చు .<ref name="Lyedkkar" /> వయోజన మగవాళ్ళ వెనుకభాగంలో నల్లటి మచ్చ ఉంటుంది, వీటిని "సాడిల్బాక్స్" అని కూడా పిలుస్తారు.<ref name="Prater" /> రెండు లింగాలలోనూ రెండు వంగిన కొమ్ములు ఉంటాయి, ఇవి మగవాటిలో 40 సెం.మీ (16 అంగుళాలు), ఆడవాటిలో 30 సెం.మీ (12 అంగుళాలు) వరకు పెరుగుతాయి.<ref name="Prater" /> కొమ్ములు ముందు లేదా బయటి వైపు [[Convex|కుంభాకార]] ఉంటాయి, ఉపరితలం వెంట నిస్సారమైన గట్లు ఉంటాయి. కొమ్ములు ఒకదానికొకటి నుండి కొన వైపు మళ్లడానికి ముందు తల పై నుండి కొంత దూరం వరకు ఒకదానికొకరు సమాంతరంగా నడుస్తాయి.<ref name="Lyedkkar" /> == పంపిణీ & ఆవాసం == [[దస్త్రం:Nilgiri_tahr_(Nilgiritragus_hylocrius)_juvenile.jpg|thumb|[[ఎరవికులం జాతీయ ఉద్యానవనం|ఎరవికులం నేషనల్ పార్క్]] లో మైనర్ బాలుడు]] నీలగిరి తాహర్ [[దక్షిణ భారతదేశం]] దక్షిణ పశ్చిమ కనుమలలోని నీలగిరి కొండలు, అనామలై కొండలకు స్థానిక ఉంటుంది.<ref name="Lyedkkar" /><ref name="Cavendish">{{Cite book|title=Endangered Wildlife and Plants of the World|last=Anne Hildyard|last2=Paul Thompson|publisher=[[Marshall Cavendish]]|year=2001|isbn=978-0-761-47194-3|pages=1485-1486}}</ref><ref name="Eravikulam">{{Cite book|title=Fauna of Eravikulam National Park|publisher=[[Zoological Survey of India]]|year=2002|isbn=978-8-185-87459-3|page=1}}</ref> నీలగిరి తహర్ ప్రస్తుత ఆవాస ప్రాంతం ఉత్తరం నుండి దక్షిణానికి 400 కి.మీ ( 250 మైళ్ళు) విస్తరించి ఉంది, [[కేరళ]] [[ఎరవికులం జాతీయ ఉద్యానవనం|ఎరవికులం నేషనల్ పార్క్]] అతిపెద్ద జనాభాకు నిలయం.<ref name="Eravikulam" /><ref>{{Cite web|title=About Nilgiri tahr|url=https://www.wwfindia.org/about_wwf/priority_species/threatened_species/nilgiri_tahr/|access-date=1 June 2025|website=[[World Wide Fund for Nature]]}}</ref> [[తమిళనాడు]], తాహర్ జనాభా ప్రధాన సాంద్రతలు ముకుర్తి, గ్రాస్ హిల్స్ నేషనల్ పార్క్ ఉన్నాయి, నీలగిరి ప్రాంతంలోని ఇతర ప్రాంతాలలో అప్పుడప్పుడు కనిపిస్తాయి.<ref name="TN">{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/chennai/how-sangam-texts-helped-track-the-nilgiri-tahr-habitats-rediscovered-through-ancient-tamil-literature/articleshow/120942341.cms|title=How Sangam texts helped track the Nilgiri tahr: Habitats rediscovered through ancient tamil literature|date=7 May 2025|work=[[The Times of India]]|access-date=6 August 2025|issn=0971-8257}}</ref> కేరళలోని పొన్ముడి కొండలు, పరంబికులం పులుల అభయారణ్యాలలో, తమిళనాడులోని [[దిండిగల్ జిల్లా|దిండిగల్]], [[కన్యాకుమారి జిల్లా|కన్యాకుమారి]], తేని, తిరునెల్వేలి జిల్లాలలోని కొన్ని ప్రాంతాలలో వివిక్త జనాభా ఉన్నట్లు కనుగొనబడింది.<ref>{{Cite news|url=https://wwfin.awsassets.panda.org/downloads/mruthika_jan___feb_2012.pdf|title=Squeezing Life out of Ponmudi|date=30 January 2012|work=[[The Hindu]]|access-date=1 September 2025}}</ref><ref>{{Cite web|year=2021|title=Kerala Forest Statistics|url=https://forest.kerala.gov.in/forestapp/public/documents/publications/file0211202408:51:58.pdf|access-date=6 August 2025|website=[[Government of Kerala]]}}</ref><ref name="NDTV">{{Cite web|date=6 August 2026|title=In Conservation Win, Tamil Nadu State Animal Nilgiri Tahr's Numbers Shoot Up|url=https://www.ndtv.com/india-news/in-conservation-win-tamil-nadu-state-animal-nilgiri-tahrs-numbers-shoot-up-9026910|access-date=6 August 2025|website=[[NDTV]]}}</ref> [[దస్త్రం:Nilgiri_tahr_(Nilgiritragus_hylocrius).jpg|ఎడమ|thumb|నీలగిరి తహర్ రాతి మైదానాలపై బహిరంగ గడ్డి భూములలో నివసిస్తుంది]] చారిత్రాత్మకంగా, తమిళ [[సంగం సాహిత్యం]] ప్రకారం, ఈ మేకలు [[కొంగు నాడు|పశ్చిమ తమిళనాడు]] [[కోయంబత్తూరు|కోయంబత్తూర్]] నుండి తమిళనాడు దక్షిణ భాగంలోని [[తిరునెల్వేలి]] వరకు విస్తృతంగా పంపిణీ చేయబడ్డాయి.<ref name="TN" /> అయితే, 20వ శతాబ్దం చివరి నాటికి&#x2D;&#x20;&#xC05;&#xC28;&#xC3F;&#x2E; కేవలం వందలాది నీలగిరి తాళ్ళు మాత్రమే మిగిలి ఉన్నాయి. అప్పటి నుండి, పరిరక్షణ కార్యకలాపాలు వాటి సంఖ్యను పెంచడానికి సహాయపడ్డాయి.<ref name="WWF">{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/news/cities/Coimbatore/nilgiri-tahr-population-over-3000-wwfindia/article7717561.ece|title=Nilgiri tahr population over 3,000: WWF-India|date=3 October 2015|work=[[The Hindu]]|access-date=1 June 2025}}</ref> 2015 లో నీలగిరి తహర్ జనాభా సుమారు 3,122 మందిగా అంచనా వేయబడింది.<ref name="WWF" /> ఏప్రిల్ 2025లో తమిళనాడు, కేరళ అటవీ శాఖలు సంయుక్తంగా నిర్వహించిన రెండవ సమకాలీకరించిన నీలగిరి తహర్ సర్వేలో మొత్తం 2,655 మంది వ్యక్తులు-కేరళలో 1,352, తమిళనాడులో 1,303 మంది ఉన్నారు.<ref name="NDTV" /> ఎరవికులం జాతీయ ఉద్యానవనంలో 2025లో 841 మంది వ్యక్తులు ఉన్నారు, 2014లో 894 మంది, 1996లో మొదటి జనాభా లెక్కల సమయంలో 640 మంది ఉన్నారు.<ref name="Pop">{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/kochi/report-finds-1365-nilgiri-tahrs-in-kerala/articleshow/123125223.cms|title=Report finds 1,365 Nilgiri tahrs in Kerala|date=6 August 2025|work=[[The Times of India]]|access-date=6 August 2025|issn=0971-8257}}</ref> నీలగిరి తహర్ నైరుతి కనుమల పర్వత వర్షారణ్యాల బహిరంగ గడ్డి భూములలో నివసిస్తుంది. . ఇవి సాధారణంగా రాతి పంటల, అవక్షేపాలలో నివసిస్తాయి, ఇవి 1,200 నుండి 2,600 మీ (3,900 నుండి 8,500 అడుగులు) వరకు ఎత్తులో ఉంటాయి, అయితే కొన్నిసార్లు తక్కువ ఎత్తులో కనిపిస్తాయి.<ref name="Lyedkkar" /><ref name="Cavendish" /> 2025లో జరిగిన సర్వే సమయంలో, పేయనార్‌లో సముద్ర మట్టానికి సుమారు 270 మీ (890 అడుగులు) ఎత్తులో వీటిని చూసినట్లు నివేదించబడింది, ఇది ఈ జాతికి నమోదైన అత్యల్ప ఎత్తు.<ref name="NDTV" /> ఇవి సాధారణంగా తక్కువ ఎత్తులో ఉన్న అడవులను నివారించి, స్థానికంగా షోలా అని పిలువబడే కుంచించుకుపోయిన అడవుల పాకెట్లతో కూడిన పెద్ద బహిరంగ గడ్డి భూములను ఆక్రమిస్తాయి.<ref name="Lyedkkar" /><ref name="Cavendish" /> నీలగిరి తాహర్లు గతంలో పశ్చిమ కనుమలలోని గడ్డి భూముల అంతటా పెద్ద ఎత్తున ఉండేవి, కానీ 19వ శతాబ్దంలో వేట వారి జనాభాను తగ్గించాయి. == ప్రవర్తన == [[దస్త్రం:A_courting_male_in_Eravikulam_NP_AJTJohnsingh_DSCN2997.jpg|thumb|ఒక పురుషుడు (ఎడమవైపు స్త్రీని ప్రేమించడం]] నీలగిరి తాళ్ళు సాధారణంగా ఉదయం,యు సాయంత్రం రాతి పీఠభూములు, గడ్డి భూముల అంచులలో తినడం, పగటిపూట గట్లపై విశ్రాంతి తీసుకోవడం కనిపిస్తుంది.<ref name="Lyedkkar" /><ref name="Sondhi">{{Cite book|title=Protected Animals of India|last=Sondhi|first=Sanjay|publisher=Energy and Resources Institute|year=2012|isbn=978-8-179-93314-5|pages=28-29}}</ref> ఇవి సాధారణంగా గడ్డి, చిన్న పొదలను తింటాయి.<ref name="Sondhi" /> ఇవి సాధారణంగా 150 నుండి 200 మంది వ్యక్తుల సమూహాలలో కనిపిస్తాయి.<ref name="Cavendish" /> అవి చురుకైన మేకలు, అద్భుతమైన రాక్ అధిరోహకులు. వారు తరచుగా ఇరుకైన, ఎత్తైన గట్లు ఎక్కుతారు, మంచి సమతుల్యత, చురుకుదనాన్ని కొనసాగిస్తారు. తాహర్స్ మంచి కంటి చూపును కలిగి ఉంటారు, తరచుగా పగటిపూట ప్రమాదాల కోసం చూస్తారు.<ref name="Lyedkkar" /><ref name="Cavendish" /> వారు సాధారణంగా సమూహాలలో ఆహారం తీసుకుంటారు, ఒక వృద్ధ మహిళ ఆ సమయంలో నిఘా ఉంచుతుంది.<ref name="Lyedkkar" /> == సంతానోత్పత్తి == నీలగిరి తాళ్ల గరిష్ట సంతానోత్పత్తి కాలం జూన్ నుండి సెప్టెంబర్ వరకు రుతుపవనాల కాలంతో సమానంగా ఉంటుంది, అయినప్పటికీ ఇది ఏడాది పొడవునా సంతానోత్పత్తి చేయడాన్ని గమనించబడింది. చిన్నపిల్లలు సాధారణంగా జనవరి లేదా ఫిబ్రవరిలో చల్లని కాలంలో జన్మిస్తారు, మేకలు ఒకేసారి రెండు సంతానం వరకు ఆశించవచ్చు.<ref name=Lyedkkar/><ref name=Cavendish/> మగవారు తరచుగా ఆడవారికి ప్రాప్యత హక్కుల కోసం పోరాటాలలో పాల్గొంటారు. వారు తరచుగా ఒకదానికొకటి పక్కపక్కనే నిలబడి, ఒకదానిపై మరొకటి దాడి చేయడానికి తమ కొమ్ములను ఉపయోగిస్తారు. ఆధిపత్య పురుషుడు ఆడవారికి ప్రవేశం పొందుతాడు, కానీ ఓడిపోయిన వ్యక్తి కొన్ని ఇతర మేక కుటుంబాల మాదిరిగా మంద నుండి తరిమికొట్టబడడు.<ref name=Cavendish/><ref>{{cite journal |author=Rice, G. Clifford |title=Reproductive biology of Nilgiri tahr |journal=Journal of Zoology |location=London |url=http://wdfw.wa.gov/conservation/research/staff/publications/rice_cliff/reproductive_biology_nilgiri_tahr.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20130620010316/http://wdfw.wa.gov/conservation/research/staff/publications/rice_cliff/reproductive_biology_nilgiri_tahr.pdf |archive-date=20 June 2013 }}</ref> 2025 సర్వేలో 100 మంది మహిళలకు 49 మంది పురుషులు, 50 నుండి 100 వరకు యువత-స్త్రీ నిష్పత్తి ఉన్నట్లు కనుగొన్నారు.<ref name=NDTV/> == ముప్పులు & సంరక్షణ == [[దస్త్రం:Nilgiritragus_hylocrius-Anmalai_Tiger_Reserve.jpg|thumb|ఆనమలై టైగర్ రిజర్వ్ వద్ద నీలగిరి తాళ్ళు]] నీలగిరి తాహర్ ఐయుసిఎన్ రెడ్ లిస్ట్ అంతరించిపోతున్నదిగా వర్గీకరించబడింది. ఈ జాతులు ప్రధానంగా ఆక్రమణ జాతుల వల్ల ఆవాసాల నష్టం, భంగం వల్ల కొన్ని ప్రదేశాలలో పశువుల మేత, వేట ప్రకృతి దృశ్యం విభజన ద్వారా బెదిరించబడుతున్నాయి. ఈ జాతి భారతదేశంలో చట్టబద్ధంగా రక్షించబడింది. కేరళ. తమిళనాడులోని వివిధ రక్షిత ప్రాంతాలు. జాతీయ ఉద్యానవనాలలో సురక్షితంగా రక్షించబడింది. బొంబాయి నేచురల్ హిస్టరీ సొసైటీ, నీలగిరి వైల్డ్ లైఫ్ అసోసియేషన్, వైల్డ్ లైఫ్ ఇన్స్టిట్యూట్ ఆఫ్ ఇండియా శాస్త్రీయ పరిశోధన, సమాజ భాగస్వామ్యం, విద్యా కార్యక్రమాలలో పాల్గొంటున్నాయి.<ref name="Sondhi" /> 2022లో [[తమిళనాడు ప్రభుత్వం]] ప్రారంభించిన 'ప్రాజెక్ట్ నీలగిరి తహర్', గడ్డి భూముల పునరుద్ధరణ, రేడియో-కాలరింగ్. జనాభా పర్యవేక్షణ ద్వారా జాతులను పరిరక్షించడం. బందీ సంతానోత్పత్తి. పునఃప్రారంభం కోసం ప్రణాళికలు రూపొందించడం లక్ష్యంగా పెట్టుకుంది.<ref name="NDTV" /><ref name="TOI">{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/chennai/project-to-protect-nilgiri-tahr-tamil-nadu-animal-launched/articleshow/96588874.cms|title=Project to protect Nilgiri Tahr, Tamil Nadu animal, launched|date=29 December 2022|work=[[The Times of India]]|access-date=1 June 2025|issn=0971-8257}}</ref><ref name="PNT">{{Cite web|title=Project Nilgiri Tahr|url=https://tnprojectnilgiritahr.com/|access-date=6 August 2025|website= Government of Tamil Nadu }}</ref> తమిళనాడు ప్రభుత్వం కూడా పరిరక్షక ఇ. ఆర్. సి. డేవిడార్ పుట్టినరోజు అయిన అక్టోబర్ 7ను తమిళనాడులో 'నీలగిరి తహర్ డే' గా ప్రకటించింది.<ref name="TOI" /><ref name="PNT" /> ప్రపంచవ్యాప్తంగా నీలగిరి తాళ్ల చిన్న బందీ జనాభా ఉంది, [[ఉత్తర అమెరికా]] సుమారు 30 మంది, భారతదేశం వెలుపల [[ఆసియా]] 20 మంది వ్యక్తులు ఉన్నారని అంచనా.<ref name="Cavendish" /> == మూలాలు == {{మూలాలజాబితా}} [[వర్గం:క్షీరదాలు]] 65xts8on0efdrelibpmetin31jvisxv 1 503591 4908605 2026-07-20T04:08:18Z ఉదయ్ కిరణ్ 124579 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4908605 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 1 503592 4908609 2026-07-20T04:08:38Z ఉదయ్ కిరణ్ 124579 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4908609 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 1 503593 4908612 2026-07-20T04:08:57Z ఉదయ్ కిరణ్ 124579 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4908612 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 1 503594 4908614 2026-07-20T04:09:16Z ఉదయ్ కిరణ్ 124579 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4908614 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 1 503595 4908615 2026-07-20T04:09:17Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4908615 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 1 503596 4908616 2026-07-20T04:09:37Z ఉదయ్ కిరణ్ 124579 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4908616 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 1 503597 4908617 2026-07-20T04:10:00Z ఉదయ్ కిరణ్ 124579 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4908617 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 1 503598 4908618 2026-07-20T04:10:24Z ఉదయ్ కిరణ్ 124579 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4908618 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 1 503599 4908619 2026-07-20T04:10:42Z ఉదయ్ కిరణ్ 124579 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4908619 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 1 503600 4908620 2026-07-20T04:11:00Z ఉదయ్ కిరణ్ 124579 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4908620 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 1 503601 4908621 2026-07-20T04:11:22Z ఉదయ్ కిరణ్ 124579 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4908621 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 1 503602 4908622 2026-07-20T04:11:43Z ఉదయ్ కిరణ్ 124579 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4908622 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 1 503603 4908623 2026-07-20T04:12:02Z ఉదయ్ కిరణ్ 124579 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4908623 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 0 503604 4908625 2026-07-20T04:39:48Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 [[WP:AES|←]]Created page with '{{Infobox event | name =తేక్కడి పడవ ప్రమాదం | image = Boat trajedy.jpg | image_size = | image_caption = జలకన్యక జాబితా ఎరుపు చతురస్రంలో ఉంది | date = {{start date|2009|09|30|df=y}} | time = | location = లేక్ తేక్కడి, పెరియార్ నేషనల్ పార్క్, [[కేరళ]], [[భారతదేశం]] | coordin...' 4908625 wikitext text/x-wiki {{Infobox event | name =తేక్కడి పడవ ప్రమాదం | image = Boat trajedy.jpg | image_size = | image_caption = జలకన్యక జాబితా ఎరుపు చతురస్రంలో ఉంది | date = {{start date|2009|09|30|df=y}} | time = | location = లేక్ తేక్కడి, పెరియార్ నేషనల్ పార్క్, [[కేరళ]], [[భారతదేశం]] | coordinates = <!-- {{coord|LAT|LON|region:XXXX_type:event|display=inline,title}} --> | also_known_as = | type = పడవ మునిగిపోవడం | cause = | participants = | outcome = జలకన్యక మునిగిపోవడం | deaths = 45 | injuries = | burial = | inquiries = | inquest = | coroner = | suspects = | accused = | convicted = | charges = | verdict = | convictions = | litigation = | custom_label = Passengers & Crew | custom_data = 82 }} 30 సెప్టెంబర్ 2009న భారతదేశంలోని [[కేరళ]] పెరియార్ నేషనల్ పార్క్ తెక్కాడి సరస్సులో డబుల్ డెక్కర్ ప్యాసింజర్ బోట్ ''జలకన్యక'' మునిగిపోయినప్పుడు తెక్కాడి పడవ విపత్తు సంభవించింది. పడవ బోల్తా పడినప్పుడు, 45 మంది పర్యాటకులు మరణించారు,<ref name="PTI">{{cite news|url=http://www.ptinews.com/news/313266_Thekkady-boat-mishap--toll-reaches-45|title=Thekkady boat mishap: toll reaches 45|date=5 Oct 2009|publisher=Press Trust of India|accessdate=2009-10-05| archiveurl= https://web.archive.org/web/20091010030150/http://www.ptinews.com/news/313266_Thekkady-boat-mishap--toll-reaches-45| archivedate= 10 October 2009 | url-status= live}}</ref> వారిలో ఎక్కువ మంది [[ఢిల్లీ]], [[కోల్‌కాతా]] చెందినవారు.<ref name="sify">{{cite news|url=http://sify.com/news/fullstory.php?a=jkdu4beiegf&title=Three_more_bodies_recovered_from_Thekkady_lake_toll_44|archive-url=https://web.archive.org/web/20151117041042/http://www.sify.com/news/fullstory.php?a=jkdu4beiegf&title=Three_more_bodies_recovered_from_Thekkady_lake_toll_44|url-status=dead|archive-date=17 November 2015|title=Three more bodies recovered from Thekkady lake, toll 44|date=3 Oct 2009|website=[[Sify]]|accessdate=2009-10-05}}</ref> పడవలో మొత్తం 82 మంది ఉన్నారు. పడవ అధిపతి విక్టర్ శామ్యూల్ మరో సిబ్బందిని అక్టోబర్ 5న అరెస్టు చేశారు.<ref name=zarrest/> ఇది కేరళలో నమోదైన అత్యంత ఘోరమైన సముద్ర ప్రమాదం.<ref>{{Cite web |title=കൊച്ചി നടുങ്ങി; ഇത് അഞ്ചാമത്തെ ജലദുരന്തം {{!}} Kerala {{!}} Deshabhimani {{!}} Thursday Aug 27, 2015 |url=https://www.deshabhimani.com/amp/news/kerala/latest-news/495188 |access-date=2023-05-08 |website=www.deshabhimani.com}}</ref> == వివరాలు == కేరళ టూరిజం డెవలప్‌మెంట్ కార్పొరేషన్ (కెటిడిసి) నిర్వహిస్తున్న ఫైబర్‌గ్లాస్ డబుల్ డెక్కర్ దృశ్య వీక్షణ పడవ జాలా కన్యాకా [[ఇడుక్కి జిల్లా|ఇడుక్కి]] ముల్లపెరియార్ జలాశయంలో ప్రతిరోజూ విహారయాత్రలు చేసింది. ఈ పడవను మొదటిసారిగా 2009 ఆగస్టు 17న ప్రారంభించారు.<ref name=zpio> {{cite news | title = Thekkady tragedy '12 passengers over capacity on boat' | publisher=The Pioneer | date=5 October 2009 | author=VR Jayaraj | accessdate = 2009-10-05 | url = http://www.dailypioneer.com/206904/Thekkady-tragedy-%E2%80%9812-passengers-over-capacity-on-boat%E2%80%99.html | archiveurl= https://web.archive.org/web/20091008004852/http://www.dailypioneer.com/206904/Thekkady-tragedy-%E2%80%9812-passengers-over-capacity-on-boat%E2%80%99.html| archivedate= 8 October 2009 | url-status= dead}}</ref> ఆ పడవ సాయంత్రం 4:30 గంటలకు రేవు నుండి బయలుదేరి, 7 కిలోమీటర్ల (4.3 మైళ్ళు) దూరంలో, 2009 సెప్టెంబర్ 30న సాయంత్రం సుమారు 5 గంటలకు బోల్తా పడింది. ఇది జలాశయంలోని అత్యంత లోతైన భాగాలలో ఒకటైన, సుమారు 100 అడుగుల (30 మీటర్ల) లోతు ఉన్న ప్రాంతంలో బోల్తా పడింది. బాధితులలో ఎక్కువ మంది మహిళలు.<ref name=zhindu/> ప్రాణాలతో బయటపడిన వారు చాలా మంది సురక్షితంగా ఈత కొట్టారు.<ref name=zsafe>{{Cite web |title=No safety measures in ill fated boat, eyewitnesses |url=http://in.news.yahoo.com/20/20090930/1416/tnl-no-safety-measures-in-ill-fated-boat.html |date = 6 October 2009 |publisher = Press Trust of India |accessdate = 2009-10-05 }} {{Dead link|date=October 2010|bot=H3llBot}}</ref><ref name=times>{{cite news | url=http://timesofindia.indiatimes.com/news/india/34-drown-as-boat-capsizes-in-Kerala/articleshow/5074258.cms | work=The Times Of India | title=34 drown as boat capsizes in Kerala | date=1 October 2009 | accessdate=9 October 2009 | archive-date=4 October 2009 | archive-url=https://web.archive.org/web/20091004155000/http://timesofindia.indiatimes.com/news/india/34-drown-as-boat-capsizes-in-Kerala/articleshow/5074258.cms | url-status=live }}</ref> == రెస్క్యూ == చుట్టుపక్కల ప్రాంతంలో ఏనుగులతో సహా వన్యప్రాణులు ఉన్నాయి, ఇది 777 చదరపు కిలోమీటర్ల (300 చదరపు మైళ్ళు) పెరియార్ టైగర్ రిజర్వ్‌లో ఉంది.<ref name=zhindu> {{Cite news |title=32 drown as boat topples in Thekkady |page=Front Page |date=1 October 2009 |accessdate=2009-10-05 |url=http://www.hindu.com/2009/10/01/stories/2009100158340100.htm |archiveurl=https://web.archive.org/web/20091004004100/http://www.hindu.com/2009/10/01/stories/2009100158340100.htm |archivedate=4 October 2009 |newspaper=[[The Hindu]] |url-status=dead }}</ref> రాత్రి 8 గంటలకల్లా, ఒక సహాయక బృందం 26 మృతదేహాలను, ఇద్దరు ప్రాణాలతో బయటపడిన వారిని వెలికితీసింది.<ref name=zhindu/> రాష్ట్ర, కేంద్ర ప్రభుత్వ బృందాలు రాకముందే స్థానిక ప్రభుత్వ అధికారులు, ప్రజలు ప్రాథమిక సహాయక చర్యలను పూర్తి చేశారు. అలాగే, మలయాళ సినిమా ' ''బాడీ గార్డ్''' బృందం సమీపంలో షూటింగ్ చేస్తోంది. వారి లైట్లు, సిబ్బంది సభ్యులు సహాయక చర్యలలో అధికారులకు తోడ్పడ్డారు. ప్రాథమిక సహాయక పడవల్లో దేనిలోనూ డైవర్లు లేరు, అయితే 5-6 గంటల తర్వాత సహాయక చర్యల కోసం భారత నావికాదళానికి చెందిన డైవర్ల బృందాన్ని నియమించారు. కొచ్చిలోని దక్షిణ నావికా దళం నుండి 40-50 మంది నావికాదళ డైవర్ల బృందాన్ని సంఘటనా స్థలానికి పంపించారు . అక్టోబర్ 3న, మృతదేహాల కోసం గాలింపు ఇంకా కొనసాగుతూనే ఉంది. అక్టోబరు 3 వరకు నాలుగు మృతదేహాలు కనిపించకుండా పోయాయి, వాటిలో మూడింటిని నావికాదళ డైవర్లు స్వాధీనం చేసుకున్నారు: బెంగళూరుకు చెందిన నాలుగున్నర ఏళ్ల ఐశ్వర్య ఆమె తల్లి సెంథిల్కుమారి, హైదరాబాద్‌కు చెందిన అపూర్వ, 16.<ref name=zdecc> {{Cite web | title = Bodies of Aishwarya, mother found | date=3 October 2009 | accessdate = 2009-10-05 | url = http://www.deccanherald.com/content/28595/bodies-aishwaryamother-found.html | location=Deccan Herald | archiveurl= https://web.archive.org/web/20091006073535/http://www.deccanherald.com/content/28595/bodies-aishwaryamother-found.html| archivedate= 6 October 2009 | url-status= live}}</ref> నౌకాదళ హెలికాప్టర్ మొదట ఐశ్వర్య మృతదేహాన్ని గుర్తించింది, ఆమె తల్లి సమీపంలో కనుగొనబడింది. చివరిగా తప్పిపోయిన ప్రయాణికుడు, అపూర్వ 19 ఏళ్ల సోదరుడు అభిలాష్, అక్టోబర్ 3 సాయంత్రం నీటి అడుగున ఉన్న కెమెరా ద్వారా కనుగొనబడ్డాడు, కాని ప్రతికూల వాతావరణం దాని తిరిగి పొందడాన్ని మరుసటి రోజు వరకు ఆలస్యం చేసింది.<!--<ref name=z45/>--> <ref name=zar2>{{Cite web | title = Thekkady boat capsize; steerman, crew member arrested | newspaper=The Hindu | date=5 October 2009 | accessdate = 2009-10-05 | url = http://www.thehindu.com/news/states/article29040.ece | archiveurl= https://web.archive.org/web/20091008054640/http://beta.thehindu.com/news/states/article29040.ece| archivedate= 8 October 2009 | url-status= live}}</ref> ఇది తుది మరణాల సంఖ్యను 45కి చేర్చింది. వారి తల్లిదండ్రులు, డిఫెన్స్ రీసెర్చ్ ఆర్గనైజేషన్‌లో శాస్త్రవేత్తలు, ఈ ప్రమాదం నుండి ప్రాణాలతో బయటపడ్డారు.<ref name=zarrest>{{Cite web | title = Boat capsize; steerman, crew member arrested | date = 5 October 2009 | access-date = 2009-10-05 | url = http://indiatoday.intoday.in/index.php?option=com_content&task=view&id=64912&sectionid=4&secid=0&Itemid=1&issueid= | location = Press Trust of India | archive-date = 25 September 2022 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220925160551/https://www.indiatoday.in/india/south/story/kerala-boat-capsize-steerman-crew-member-arrested-57910-2009-10-05 | url-status = dead }}</ref> మొత్తం 20 మందిని రక్షించారు.<ref name=zhindu/></ref> రాష్ట్ర, జాతీయ ప్రభుత్వాలు రెండూ చర్య తీసుకొని, [[కొచ్చి]], [[తిరువనంతపురం]] రక్షణ సంస్థలను సహాయక చర్యలు ప్రారంభించమని కోరాయి. బాధితులను గుర్తించడానికి పంపిన వారి హెలికాప్టర్ ప్రతికూల వాతావరణం కారణంగా వెనక్కి తిప్పబడిన తరువాత కొచ్చి నుండి నావికాదళ డైవర్లు భూమిపైకి ప్రయాణించాల్సి వచ్చింది.<ref name=zhindu/></ref> కేరళ హోం, పర్యాటక శాఖ మంత్రి [[కె.బాలకృష్ణన్|కొడియేరి బాలకృష్ణన్]], జల వనరుల మంత్రి [[ఎన్. కె. ప్రేమచంద్రన్]] అర్ధరాత్రి తెక్కాడీకి చేరుకున్నారు,<<ref name=zhindu/></ref> పత్రికా నివేదికల ప్రకారం వారు సహాయక చర్యలను సమన్వయం చేశారు. == దర్యాప్తులు == మొదట, కెటిడిసి 74 మంది ప్రయాణికులు ఉన్నారని పేర్కొంది, కాని పోలీసుల పరిశోధనలు 87 మంది ప్రయాణికులను చూపించాయి-కొంతమంది ప్రాణాలతో బయటపడిన వారు పోలీసులకు ఫిర్యాదు చేయకుండా సంఘటన స్థలాన్ని విడిచిపెట్టడం వల్ల ఈ సంఖ్యలో కొంత గందరగోళం ఏర్పడింది.<ref name=zpio/></ref> మరణించిన వారిలో ఎక్కువగా కేరళ వెలుపల నుండి వచ్చిన మహిళలు ఉన్నారు.<ref name=zhindu/> మృతుల్లో [[తమిళనాడు]], [[ఢిల్లీ]], [[పశ్చిమ బెంగాల్]] చెందిన వారు ఉన్నారు. 50 మందికి పైగా [[కర్ణాటక]] చెందిన వారు, కేరళ పర్యటనలో భాగంగా పర్యాటక బస్సులో తెక్కాడి వచ్చారు.<ref name=zhindu/></ref> అడవి నుండి బయటికి వచ్చిన బైసన్ మందను చూడటానికి పెద్ద సంఖ్యలో ప్రయాణికులు పడవ ఒక వైపుకు పరుగెత్తడంతో ఈ ప్రమాదం జరిగిందని ప్రాథమిక నివేదికలు పేర్కొన్నాయి.<ref name="times2">{{Cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/news/india/34-drown-as-boat-capsizes-in-Kerala/articleshow/5074258.cms|title=34 drown as boat capsizes in Kerala|date=1 October 2009|work=The Times Of India|access-date=9 October 2009|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20091004155000/http://timesofindia.indiatimes.com/news/india/34-drown-as-boat-capsizes-in-Kerala/articleshow/5074258.cms|archive-date=4 October 2009}}</ref> అకస్మాత్తుగా కదలిక కారణంగా పడవ బోల్తా పడింది, ప్రయాణీకులందరూ నీటిలో పడిపోయారు. . తరువాత, రక్షించబడిన కొంతమంది పర్యాటకులు పడవ నిర్మాణ సమస్యలను నివేదించినప్పుడు, ఈ ప్రారంభ నివేదిక సవాలు చేయబడింది, ఇది యాత్ర అంతటా సుమారు 30 నిమిషాల పాటు వంగి ఉందని పేర్కొంది. అప్పుడు ఒకానొక సమయంలో పడవ పదునైన మలుపు తిప్పి బోల్తా పడింది. ఈ పడవ కేరళ టూరిజం డెవలప్‌మెంట్ కార్పొరేషన్ యాజమాన్యంలో నడపబడింది. ఈ పడవలను ప్రైవేటీకరించనందుకు, భద్రతా జాగ్రత్తలను అమలు చేయనందుకు సమర్థవంతమైన విపత్తు పునరుద్ధరణ ప్రణాళికలు లేనందుకు ప్రభుత్వంపై నిందలు మోపబడ్డాయి.పడవ సిబ్బంది, డ్రైవర్ సహాయకుడు ఈ ప్రమాదం నుండి తప్పించుకున్నారు. ప్రయాణానికి ముందు ప్రయాణికులకు లైఫ్ జాకెట్ అందించలేదు, లైఫ్‌గార్డులు కూడా లేవు. ఢిల్లీలోని పయనీర్ వార్తాపత్రిక [[కేరళ ప్రభుత్వం]], కెటిడిసి రెండింటిపై "విస్తృతమైన ఫిర్యాదులను" నివేదించింది, "పడవ ఉద్యోగుల మీద మొత్తం నిందను వేయడం ద్వారా తమను తాము అపరాధం నుండి విముక్తి పొందేందుకు ప్రయత్నిస్తున్నారు". క్రైమ్ బ్రాంచ్ దర్యాప్తు నివేదిక ఈ సంఘటనను డ్రైవర్ నిర్లక్ష్యం, ఓవర్‌లోడింగ్ కలయిక కారణమని నిందించింది. == పరిణామాలు == అక్టోబరు 2న, మృతుల మృతదేహాలను వారి సొంత రాష్ట్రాలకు పంపడానికి అయ్యే ఖర్చులను ప్రభుత్వం చెల్లిస్తుందని, ప్రమాదంలో మరణించిన ప్రతి ఒక్కరి బంధువుకు 5 లక్షల రూపాయలను అందిస్తామని ప్రకటించారు.<ref name="TOI">{{cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/news/india/10-Delhiites-among-41-dead-in-avoidable-boat-tragedy/articleshow/5079263.cms|title=10 Delhiites among 41 dead in avoidable boat tragedy|date=2 October 2009|newspaper=Times of India|accessdate=2009-10-05|archive-date=5 October 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091005034220/http://timesofindia.indiatimes.com/news/india/10-Delhiites-among-41-dead-in-avoidable-boat-tragedy/articleshow/5079263.cms|url-status=live}}</ref> పడవ ప్రమాదంపై [[కేరళ ప్రభుత్వం]] న్యాయ విచారణకు ఆదేశించింది. సోమవారం, అక్టోబరు 5న ఘటనా స్థలంలో ప్రశ్నించినప్పుడు, హెల్స్మాన్ విక్టర్ శామ్యూల్ (అలియాస్ బెట్టీ) ఈ సంఘటనకు పర్యాటకుల ఆకస్మిక కదలిక కారణమని పేర్కొన్నాడు, అయితే తోటి సిబ్బంది సభ్యుడు అనీష్ (అనిష్ కూడా వ్రాసినది) ఎగువ డెక్‌పై అధిక లోడు ఉండటాన్ని ఎత్తి చూపాడు.<ref name=zarrest/><ref name=zpio/><ref name=zar2/> పడవలో 75 మంది సామర్థ్యం కంటే 12 మంది ఎక్కువ మంది ప్రయాణించారని ప్రాథమిక విచారణలో వెల్లడైంది.<ref name=zpio/> పర్యాటకులు అడవి జంతువులను చూసిన తరువాత శామ్యూల్ అకస్మాత్తుగా పడవను కుడి వైపుకు తిప్పినప్పుడు, అది ఈ సంఘటనకు దోహదపడిందని క్రైమ్ బ్రాంచ్ నిర్ణయించింది. పోలీసు సూపరింటెండెంట్ (క్రైమ్ బ్రాంచ్) పి. ఎ. విల్సన్ మాట్లాడుతూ, "డ్రైవర్ విక్టర్ శామ్యూల్ అవాంఛనీయ చర్య అధిక వేగంతో పడవను తిప్పడం విషాదానికి కారణమైంది". క్రైమ్ బ్రాంచ్ తుది నివేదిక ఇవ్వలేదు, ప్రాణాలతో బయటపడిన వారిని మరింత ప్రశ్నించడం పెండింగ్లో ఉంది, కాని శామ్యూల్,అనీష్‌లను అరెస్టు చేసి, పీరుమడేలోని మేజిస్ట్రేట్ కోర్టు ముందు తీసుకెళ్లారు. శామ్యూల్ "అనుకోకుండా మరణానికి కారణమయ్యాడు" అనే అభియోగాన్ని ఎదుర్కొంటున్నాడు. నిర్మాణాత్మక అసమతుల్యత కారణంగా పడవ ఒక వైపుకు జాబితా చేయబడిందని నివేదికల ద్వారా లేవనెత్తిన అవకాశం కూడా పరిశీలనలో ఉంది. స్వాధీనం చేసుకుని తెక్కాడిలోని రేవుకు తీసుకువచ్చిన జలకన్యకకు "స్వాభావిక సమస్యలు ఉన్నాయి" అని పోలీసులు పేర్కొన్నారు. జాగ్రత్తగా ఫోరెన్సిక్ పరీక్ష ప్రారంభించాలని నిర్ణయించారు. . == విమర్శ == కేరళ అసెంబ్లీలో ప్రతిపక్ష నాయకుడు [[ఊమెన్ చాందీ]], కొనసాగుతున్న క్రైమ్ బ్రాంచ్ దర్యాప్తును విమర్శించారు, స్టీర్‌మన్‌ను బలిపశువుగా చేసే ప్రయత్నం జరిగిందని ఆరోపించారు. "ప్రమాదానికి బాధ్యతను స్టీర్‌మన్‌పై మోపేందుకు ప్రయత్నం జరుగుతోంది" అని చాందీ చెప్పారు. ఛైర్మన్ చెరియన్ ఫిలిప్ తన పదవిని వదులుకోవడాన్ని పరిశీలించాలని ఆయన కోరారు. "తెక్కాడిలో సహాయక చర్యలను పర్యవేక్షించే బదులు, ఫిలిప్ [[కమ్యూనిస్టు పార్టీ ఆఫ్ ఇండియా (మార్క్సిస్టు)|సీపీఐ-ఎం]] రాజకీయ కార్యక్రమం అయిన 'హ్యూమన్ చైన్' లో భాగం కావడానికి ఎంచుకున్నాడు" అని ఆయన అన్నారు. ''డెక్లాన్ హెరాల్డ్'' ఈ ప్రమాదం "పూర్తిగా నిర్లక్ష్యం ఫలితంగా జరిగింది" అని చెప్పింది,<ref name=zneg> {{cite news |title=Safety last |date=6 October 2009 |newspaper=Deccan Herald |url=http://www.deccanherald.com/content/28878/safety-last.html |accessdate=2009-10-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20091011073944/http://www.deccanherald.com/content/28878/safety-last.html |archivedate=11 October 2009 |url-status=live }} </ref> ఎక్స్‌ప్రెస్ బజ్ ఇది "మొదటి నుండి తప్పు" అని పేర్కొంది, అసురక్షిత ప్లాస్టిక్ కుర్చీలపై అదనపు ప్రయాణీకులు ఉన్నారు.<ref name=zbuzz>{{cite news |newspaper=Express Buzz |date=5 October 2009 |title=Jalakanyaka was faulty from the start |url=http://newindianexpress.com/states/kerala/article135002.ece |accessdate=2009-10-05 |archive-date=4 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304103045/http://www.newindianexpress.com/states/kerala/article135002.ece |url-status=dead }}</ref> ఇతర విమర్శలలో (1) అన్ని విభాగాలకు విపత్తు పునరుద్ధరణ ప్రణాళిక విధానాలు లేకపోవడం, (2) సరైన ప్రభుత్వ పర్యవేక్షణతో పర్యాటక పడవలను ప్రైవేటీకరించడానికి బీమా చేయడానికి నిరాకరించడం ఉన్నాయి. == తదుపరి భద్రతా ఆందోళనలు == అక్టోబర్ 5న జరిగిన సమావేశంలో, రాష్ట్ర పర్యాటక శాఖ మంత్రి కొడియేరి బాలకృష్ణన్ అనేక కొత్త భద్రతా చర్యలను ప్రకటించారు: పర్యాటక పడవలకు భద్రతా తనిఖీలు, 15 ఏళ్లలోపు వారికి, సరైన కారణం చెప్పని 15 ఏళ్లు పైబడిన వారికి తప్పనిసరిగా లైఫ్ జాకెట్లు, ప్రయాణికుల సంఖ్యకు అనులోమానుపాతంలో లైఫ్‌గార్డులు, రెస్క్యూ బోట్లు.<ref name=zthai>{{cite news |title=All tourist boats to undergo safety check in Kerala |date=5 October 2009 |url=http://www.thaindian.com/newsportal/business/all-tourist-boats-to-undergo-safety-check-in-kerala_100256316.html |accessdate=2009-10-05 |archive-date=6 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121006211320/http://www.thaindian.com/newsportal/business/all-tourist-boats-to-undergo-safety-check-in-kerala_100256316.html |url-status=live }}</ref> == మూలాలు == {{మూలాలజాబితా}} 9im3rzxstvpodkz6jfgaxpswygy49ke 4908628 4908625 2026-07-20T04:41:44Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 [[వర్గం:ప్రమాదాలు]] ను చేర్చారు (హాట్‌కేట్ ఉపయోగించి) 4908628 wikitext text/x-wiki {{Infobox event | name =తేక్కడి పడవ ప్రమాదం | image = Boat trajedy.jpg | image_size = | image_caption = జలకన్యక జాబితా ఎరుపు చతురస్రంలో ఉంది | date = {{start date|2009|09|30|df=y}} | time = | location = లేక్ తేక్కడి, పెరియార్ నేషనల్ పార్క్, [[కేరళ]], [[భారతదేశం]] | coordinates = <!-- {{coord|LAT|LON|region:XXXX_type:event|display=inline,title}} --> | also_known_as = | type = పడవ మునిగిపోవడం | cause = | participants = | outcome = జలకన్యక మునిగిపోవడం | deaths = 45 | injuries = | burial = | inquiries = | inquest = | coroner = | suspects = | accused = | convicted = | charges = | verdict = | convictions = | litigation = | custom_label = Passengers & Crew | custom_data = 82 }} 30 సెప్టెంబర్ 2009న భారతదేశంలోని [[కేరళ]] పెరియార్ నేషనల్ పార్క్ తెక్కాడి సరస్సులో డబుల్ డెక్కర్ ప్యాసింజర్ బోట్ ''జలకన్యక'' మునిగిపోయినప్పుడు తెక్కాడి పడవ విపత్తు సంభవించింది. పడవ బోల్తా పడినప్పుడు, 45 మంది పర్యాటకులు మరణించారు,<ref name="PTI">{{cite news|url=http://www.ptinews.com/news/313266_Thekkady-boat-mishap--toll-reaches-45|title=Thekkady boat mishap: toll reaches 45|date=5 Oct 2009|publisher=Press Trust of India|accessdate=2009-10-05| archiveurl= https://web.archive.org/web/20091010030150/http://www.ptinews.com/news/313266_Thekkady-boat-mishap--toll-reaches-45| archivedate= 10 October 2009 | url-status= live}}</ref> వారిలో ఎక్కువ మంది [[ఢిల్లీ]], [[కోల్‌కాతా]] చెందినవారు.<ref name="sify">{{cite news|url=http://sify.com/news/fullstory.php?a=jkdu4beiegf&title=Three_more_bodies_recovered_from_Thekkady_lake_toll_44|archive-url=https://web.archive.org/web/20151117041042/http://www.sify.com/news/fullstory.php?a=jkdu4beiegf&title=Three_more_bodies_recovered_from_Thekkady_lake_toll_44|url-status=dead|archive-date=17 November 2015|title=Three more bodies recovered from Thekkady lake, toll 44|date=3 Oct 2009|website=[[Sify]]|accessdate=2009-10-05}}</ref> పడవలో మొత్తం 82 మంది ఉన్నారు. పడవ అధిపతి విక్టర్ శామ్యూల్ మరో సిబ్బందిని అక్టోబర్ 5న అరెస్టు చేశారు.<ref name=zarrest/> ఇది కేరళలో నమోదైన అత్యంత ఘోరమైన సముద్ర ప్రమాదం.<ref>{{Cite web |title=കൊച്ചി നടുങ്ങി; ഇത് അഞ്ചാമത്തെ ജലദുരന്തം {{!}} Kerala {{!}} Deshabhimani {{!}} Thursday Aug 27, 2015 |url=https://www.deshabhimani.com/amp/news/kerala/latest-news/495188 |access-date=2023-05-08 |website=www.deshabhimani.com}}</ref> == వివరాలు == కేరళ టూరిజం డెవలప్‌మెంట్ కార్పొరేషన్ (కెటిడిసి) నిర్వహిస్తున్న ఫైబర్‌గ్లాస్ డబుల్ డెక్కర్ దృశ్య వీక్షణ పడవ జాలా కన్యాకా [[ఇడుక్కి జిల్లా|ఇడుక్కి]] ముల్లపెరియార్ జలాశయంలో ప్రతిరోజూ విహారయాత్రలు చేసింది. ఈ పడవను మొదటిసారిగా 2009 ఆగస్టు 17న ప్రారంభించారు.<ref name=zpio> {{cite news | title = Thekkady tragedy '12 passengers over capacity on boat' | publisher=The Pioneer | date=5 October 2009 | author=VR Jayaraj | accessdate = 2009-10-05 | url = http://www.dailypioneer.com/206904/Thekkady-tragedy-%E2%80%9812-passengers-over-capacity-on-boat%E2%80%99.html | archiveurl= https://web.archive.org/web/20091008004852/http://www.dailypioneer.com/206904/Thekkady-tragedy-%E2%80%9812-passengers-over-capacity-on-boat%E2%80%99.html| archivedate= 8 October 2009 | url-status= dead}}</ref> ఆ పడవ సాయంత్రం 4:30 గంటలకు రేవు నుండి బయలుదేరి, 7 కిలోమీటర్ల (4.3 మైళ్ళు) దూరంలో, 2009 సెప్టెంబర్ 30న సాయంత్రం సుమారు 5 గంటలకు బోల్తా పడింది. ఇది జలాశయంలోని అత్యంత లోతైన భాగాలలో ఒకటైన, సుమారు 100 అడుగుల (30 మీటర్ల) లోతు ఉన్న ప్రాంతంలో బోల్తా పడింది. బాధితులలో ఎక్కువ మంది మహిళలు.<ref name=zhindu/> ప్రాణాలతో బయటపడిన వారు చాలా మంది సురక్షితంగా ఈత కొట్టారు.<ref name=zsafe>{{Cite web |title=No safety measures in ill fated boat, eyewitnesses |url=http://in.news.yahoo.com/20/20090930/1416/tnl-no-safety-measures-in-ill-fated-boat.html |date = 6 October 2009 |publisher = Press Trust of India |accessdate = 2009-10-05 }} {{Dead link|date=October 2010|bot=H3llBot}}</ref><ref name=times>{{cite news | url=http://timesofindia.indiatimes.com/news/india/34-drown-as-boat-capsizes-in-Kerala/articleshow/5074258.cms | work=The Times Of India | title=34 drown as boat capsizes in Kerala | date=1 October 2009 | accessdate=9 October 2009 | archive-date=4 October 2009 | archive-url=https://web.archive.org/web/20091004155000/http://timesofindia.indiatimes.com/news/india/34-drown-as-boat-capsizes-in-Kerala/articleshow/5074258.cms | url-status=live }}</ref> == రెస్క్యూ == చుట్టుపక్కల ప్రాంతంలో ఏనుగులతో సహా వన్యప్రాణులు ఉన్నాయి, ఇది 777 చదరపు కిలోమీటర్ల (300 చదరపు మైళ్ళు) పెరియార్ టైగర్ రిజర్వ్‌లో ఉంది.<ref name=zhindu> {{Cite news |title=32 drown as boat topples in Thekkady |page=Front Page |date=1 October 2009 |accessdate=2009-10-05 |url=http://www.hindu.com/2009/10/01/stories/2009100158340100.htm |archiveurl=https://web.archive.org/web/20091004004100/http://www.hindu.com/2009/10/01/stories/2009100158340100.htm |archivedate=4 October 2009 |newspaper=[[The Hindu]] |url-status=dead }}</ref> రాత్రి 8 గంటలకల్లా, ఒక సహాయక బృందం 26 మృతదేహాలను, ఇద్దరు ప్రాణాలతో బయటపడిన వారిని వెలికితీసింది.<ref name=zhindu/> రాష్ట్ర, కేంద్ర ప్రభుత్వ బృందాలు రాకముందే స్థానిక ప్రభుత్వ అధికారులు, ప్రజలు ప్రాథమిక సహాయక చర్యలను పూర్తి చేశారు. అలాగే, మలయాళ సినిమా ' ''బాడీ గార్డ్''' బృందం సమీపంలో షూటింగ్ చేస్తోంది. వారి లైట్లు, సిబ్బంది సభ్యులు సహాయక చర్యలలో అధికారులకు తోడ్పడ్డారు. ప్రాథమిక సహాయక పడవల్లో దేనిలోనూ డైవర్లు లేరు, అయితే 5-6 గంటల తర్వాత సహాయక చర్యల కోసం భారత నావికాదళానికి చెందిన డైవర్ల బృందాన్ని నియమించారు. కొచ్చిలోని దక్షిణ నావికా దళం నుండి 40-50 మంది నావికాదళ డైవర్ల బృందాన్ని సంఘటనా స్థలానికి పంపించారు . అక్టోబర్ 3న, మృతదేహాల కోసం గాలింపు ఇంకా కొనసాగుతూనే ఉంది. అక్టోబరు 3 వరకు నాలుగు మృతదేహాలు కనిపించకుండా పోయాయి, వాటిలో మూడింటిని నావికాదళ డైవర్లు స్వాధీనం చేసుకున్నారు: బెంగళూరుకు చెందిన నాలుగున్నర ఏళ్ల ఐశ్వర్య ఆమె తల్లి సెంథిల్కుమారి, హైదరాబాద్‌కు చెందిన అపూర్వ, 16.<ref name=zdecc> {{Cite web | title = Bodies of Aishwarya, mother found | date=3 October 2009 | accessdate = 2009-10-05 | url = http://www.deccanherald.com/content/28595/bodies-aishwaryamother-found.html | location=Deccan Herald | archiveurl= https://web.archive.org/web/20091006073535/http://www.deccanherald.com/content/28595/bodies-aishwaryamother-found.html| archivedate= 6 October 2009 | url-status= live}}</ref> నౌకాదళ హెలికాప్టర్ మొదట ఐశ్వర్య మృతదేహాన్ని గుర్తించింది, ఆమె తల్లి సమీపంలో కనుగొనబడింది. చివరిగా తప్పిపోయిన ప్రయాణికుడు, అపూర్వ 19 ఏళ్ల సోదరుడు అభిలాష్, అక్టోబర్ 3 సాయంత్రం నీటి అడుగున ఉన్న కెమెరా ద్వారా కనుగొనబడ్డాడు, కాని ప్రతికూల వాతావరణం దాని తిరిగి పొందడాన్ని మరుసటి రోజు వరకు ఆలస్యం చేసింది.<!--<ref name=z45/>--> <ref name=zar2>{{Cite web | title = Thekkady boat capsize; steerman, crew member arrested | newspaper=The Hindu | date=5 October 2009 | accessdate = 2009-10-05 | url = http://www.thehindu.com/news/states/article29040.ece | archiveurl= https://web.archive.org/web/20091008054640/http://beta.thehindu.com/news/states/article29040.ece| archivedate= 8 October 2009 | url-status= live}}</ref> ఇది తుది మరణాల సంఖ్యను 45కి చేర్చింది. వారి తల్లిదండ్రులు, డిఫెన్స్ రీసెర్చ్ ఆర్గనైజేషన్‌లో శాస్త్రవేత్తలు, ఈ ప్రమాదం నుండి ప్రాణాలతో బయటపడ్డారు.<ref name=zarrest>{{Cite web | title = Boat capsize; steerman, crew member arrested | date = 5 October 2009 | access-date = 2009-10-05 | url = http://indiatoday.intoday.in/index.php?option=com_content&task=view&id=64912&sectionid=4&secid=0&Itemid=1&issueid= | location = Press Trust of India | archive-date = 25 September 2022 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220925160551/https://www.indiatoday.in/india/south/story/kerala-boat-capsize-steerman-crew-member-arrested-57910-2009-10-05 | url-status = dead }}</ref> మొత్తం 20 మందిని రక్షించారు.<ref name=zhindu/></ref> రాష్ట్ర, జాతీయ ప్రభుత్వాలు రెండూ చర్య తీసుకొని, [[కొచ్చి]], [[తిరువనంతపురం]] రక్షణ సంస్థలను సహాయక చర్యలు ప్రారంభించమని కోరాయి. బాధితులను గుర్తించడానికి పంపిన వారి హెలికాప్టర్ ప్రతికూల వాతావరణం కారణంగా వెనక్కి తిప్పబడిన తరువాత కొచ్చి నుండి నావికాదళ డైవర్లు భూమిపైకి ప్రయాణించాల్సి వచ్చింది.<ref name=zhindu/></ref> కేరళ హోం, పర్యాటక శాఖ మంత్రి [[కె.బాలకృష్ణన్|కొడియేరి బాలకృష్ణన్]], జల వనరుల మంత్రి [[ఎన్. కె. ప్రేమచంద్రన్]] అర్ధరాత్రి తెక్కాడీకి చేరుకున్నారు,<<ref name=zhindu/></ref> పత్రికా నివేదికల ప్రకారం వారు సహాయక చర్యలను సమన్వయం చేశారు. == దర్యాప్తులు == మొదట, కెటిడిసి 74 మంది ప్రయాణికులు ఉన్నారని పేర్కొంది, కాని పోలీసుల పరిశోధనలు 87 మంది ప్రయాణికులను చూపించాయి-కొంతమంది ప్రాణాలతో బయటపడిన వారు పోలీసులకు ఫిర్యాదు చేయకుండా సంఘటన స్థలాన్ని విడిచిపెట్టడం వల్ల ఈ సంఖ్యలో కొంత గందరగోళం ఏర్పడింది.<ref name=zpio/></ref> మరణించిన వారిలో ఎక్కువగా కేరళ వెలుపల నుండి వచ్చిన మహిళలు ఉన్నారు.<ref name=zhindu/> మృతుల్లో [[తమిళనాడు]], [[ఢిల్లీ]], [[పశ్చిమ బెంగాల్]] చెందిన వారు ఉన్నారు. 50 మందికి పైగా [[కర్ణాటక]] చెందిన వారు, కేరళ పర్యటనలో భాగంగా పర్యాటక బస్సులో తెక్కాడి వచ్చారు.<ref name=zhindu/></ref> అడవి నుండి బయటికి వచ్చిన బైసన్ మందను చూడటానికి పెద్ద సంఖ్యలో ప్రయాణికులు పడవ ఒక వైపుకు పరుగెత్తడంతో ఈ ప్రమాదం జరిగిందని ప్రాథమిక నివేదికలు పేర్కొన్నాయి.<ref name="times2">{{Cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/news/india/34-drown-as-boat-capsizes-in-Kerala/articleshow/5074258.cms|title=34 drown as boat capsizes in Kerala|date=1 October 2009|work=The Times Of India|access-date=9 October 2009|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20091004155000/http://timesofindia.indiatimes.com/news/india/34-drown-as-boat-capsizes-in-Kerala/articleshow/5074258.cms|archive-date=4 October 2009}}</ref> అకస్మాత్తుగా కదలిక కారణంగా పడవ బోల్తా పడింది, ప్రయాణీకులందరూ నీటిలో పడిపోయారు. . తరువాత, రక్షించబడిన కొంతమంది పర్యాటకులు పడవ నిర్మాణ సమస్యలను నివేదించినప్పుడు, ఈ ప్రారంభ నివేదిక సవాలు చేయబడింది, ఇది యాత్ర అంతటా సుమారు 30 నిమిషాల పాటు వంగి ఉందని పేర్కొంది. అప్పుడు ఒకానొక సమయంలో పడవ పదునైన మలుపు తిప్పి బోల్తా పడింది. ఈ పడవ కేరళ టూరిజం డెవలప్‌మెంట్ కార్పొరేషన్ యాజమాన్యంలో నడపబడింది. ఈ పడవలను ప్రైవేటీకరించనందుకు, భద్రతా జాగ్రత్తలను అమలు చేయనందుకు సమర్థవంతమైన విపత్తు పునరుద్ధరణ ప్రణాళికలు లేనందుకు ప్రభుత్వంపై నిందలు మోపబడ్డాయి.పడవ సిబ్బంది, డ్రైవర్ సహాయకుడు ఈ ప్రమాదం నుండి తప్పించుకున్నారు. ప్రయాణానికి ముందు ప్రయాణికులకు లైఫ్ జాకెట్ అందించలేదు, లైఫ్‌గార్డులు కూడా లేవు. ఢిల్లీలోని పయనీర్ వార్తాపత్రిక [[కేరళ ప్రభుత్వం]], కెటిడిసి రెండింటిపై "విస్తృతమైన ఫిర్యాదులను" నివేదించింది, "పడవ ఉద్యోగుల మీద మొత్తం నిందను వేయడం ద్వారా తమను తాము అపరాధం నుండి విముక్తి పొందేందుకు ప్రయత్నిస్తున్నారు". క్రైమ్ బ్రాంచ్ దర్యాప్తు నివేదిక ఈ సంఘటనను డ్రైవర్ నిర్లక్ష్యం, ఓవర్‌లోడింగ్ కలయిక కారణమని నిందించింది. == పరిణామాలు == అక్టోబరు 2న, మృతుల మృతదేహాలను వారి సొంత రాష్ట్రాలకు పంపడానికి అయ్యే ఖర్చులను ప్రభుత్వం చెల్లిస్తుందని, ప్రమాదంలో మరణించిన ప్రతి ఒక్కరి బంధువుకు 5 లక్షల రూపాయలను అందిస్తామని ప్రకటించారు.<ref name="TOI">{{cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/news/india/10-Delhiites-among-41-dead-in-avoidable-boat-tragedy/articleshow/5079263.cms|title=10 Delhiites among 41 dead in avoidable boat tragedy|date=2 October 2009|newspaper=Times of India|accessdate=2009-10-05|archive-date=5 October 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091005034220/http://timesofindia.indiatimes.com/news/india/10-Delhiites-among-41-dead-in-avoidable-boat-tragedy/articleshow/5079263.cms|url-status=live}}</ref> పడవ ప్రమాదంపై [[కేరళ ప్రభుత్వం]] న్యాయ విచారణకు ఆదేశించింది. సోమవారం, అక్టోబరు 5న ఘటనా స్థలంలో ప్రశ్నించినప్పుడు, హెల్స్మాన్ విక్టర్ శామ్యూల్ (అలియాస్ బెట్టీ) ఈ సంఘటనకు పర్యాటకుల ఆకస్మిక కదలిక కారణమని పేర్కొన్నాడు, అయితే తోటి సిబ్బంది సభ్యుడు అనీష్ (అనిష్ కూడా వ్రాసినది) ఎగువ డెక్‌పై అధిక లోడు ఉండటాన్ని ఎత్తి చూపాడు.<ref name=zarrest/><ref name=zpio/><ref name=zar2/> పడవలో 75 మంది సామర్థ్యం కంటే 12 మంది ఎక్కువ మంది ప్రయాణించారని ప్రాథమిక విచారణలో వెల్లడైంది.<ref name=zpio/> పర్యాటకులు అడవి జంతువులను చూసిన తరువాత శామ్యూల్ అకస్మాత్తుగా పడవను కుడి వైపుకు తిప్పినప్పుడు, అది ఈ సంఘటనకు దోహదపడిందని క్రైమ్ బ్రాంచ్ నిర్ణయించింది. పోలీసు సూపరింటెండెంట్ (క్రైమ్ బ్రాంచ్) పి. ఎ. విల్సన్ మాట్లాడుతూ, "డ్రైవర్ విక్టర్ శామ్యూల్ అవాంఛనీయ చర్య అధిక వేగంతో పడవను తిప్పడం విషాదానికి కారణమైంది". క్రైమ్ బ్రాంచ్ తుది నివేదిక ఇవ్వలేదు, ప్రాణాలతో బయటపడిన వారిని మరింత ప్రశ్నించడం పెండింగ్లో ఉంది, కాని శామ్యూల్,అనీష్‌లను అరెస్టు చేసి, పీరుమడేలోని మేజిస్ట్రేట్ కోర్టు ముందు తీసుకెళ్లారు. శామ్యూల్ "అనుకోకుండా మరణానికి కారణమయ్యాడు" అనే అభియోగాన్ని ఎదుర్కొంటున్నాడు. నిర్మాణాత్మక అసమతుల్యత కారణంగా పడవ ఒక వైపుకు జాబితా చేయబడిందని నివేదికల ద్వారా లేవనెత్తిన అవకాశం కూడా పరిశీలనలో ఉంది. స్వాధీనం చేసుకుని తెక్కాడిలోని రేవుకు తీసుకువచ్చిన జలకన్యకకు "స్వాభావిక సమస్యలు ఉన్నాయి" అని పోలీసులు పేర్కొన్నారు. జాగ్రత్తగా ఫోరెన్సిక్ పరీక్ష ప్రారంభించాలని నిర్ణయించారు. . == విమర్శ == కేరళ అసెంబ్లీలో ప్రతిపక్ష నాయకుడు [[ఊమెన్ చాందీ]], కొనసాగుతున్న క్రైమ్ బ్రాంచ్ దర్యాప్తును విమర్శించారు, స్టీర్‌మన్‌ను బలిపశువుగా చేసే ప్రయత్నం జరిగిందని ఆరోపించారు. "ప్రమాదానికి బాధ్యతను స్టీర్‌మన్‌పై మోపేందుకు ప్రయత్నం జరుగుతోంది" అని చాందీ చెప్పారు. ఛైర్మన్ చెరియన్ ఫిలిప్ తన పదవిని వదులుకోవడాన్ని పరిశీలించాలని ఆయన కోరారు. "తెక్కాడిలో సహాయక చర్యలను పర్యవేక్షించే బదులు, ఫిలిప్ [[కమ్యూనిస్టు పార్టీ ఆఫ్ ఇండియా (మార్క్సిస్టు)|సీపీఐ-ఎం]] రాజకీయ కార్యక్రమం అయిన 'హ్యూమన్ చైన్' లో భాగం కావడానికి ఎంచుకున్నాడు" అని ఆయన అన్నారు. ''డెక్లాన్ హెరాల్డ్'' ఈ ప్రమాదం "పూర్తిగా నిర్లక్ష్యం ఫలితంగా జరిగింది" అని చెప్పింది,<ref name=zneg> {{cite news |title=Safety last |date=6 October 2009 |newspaper=Deccan Herald |url=http://www.deccanherald.com/content/28878/safety-last.html |accessdate=2009-10-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20091011073944/http://www.deccanherald.com/content/28878/safety-last.html |archivedate=11 October 2009 |url-status=live }} </ref> ఎక్స్‌ప్రెస్ బజ్ ఇది "మొదటి నుండి తప్పు" అని పేర్కొంది, అసురక్షిత ప్లాస్టిక్ కుర్చీలపై అదనపు ప్రయాణీకులు ఉన్నారు.<ref name=zbuzz>{{cite news |newspaper=Express Buzz |date=5 October 2009 |title=Jalakanyaka was faulty from the start |url=http://newindianexpress.com/states/kerala/article135002.ece |accessdate=2009-10-05 |archive-date=4 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304103045/http://www.newindianexpress.com/states/kerala/article135002.ece |url-status=dead }}</ref> ఇతర విమర్శలలో (1) అన్ని విభాగాలకు విపత్తు పునరుద్ధరణ ప్రణాళిక విధానాలు లేకపోవడం, (2) సరైన ప్రభుత్వ పర్యవేక్షణతో పర్యాటక పడవలను ప్రైవేటీకరించడానికి బీమా చేయడానికి నిరాకరించడం ఉన్నాయి. == తదుపరి భద్రతా ఆందోళనలు == అక్టోబర్ 5న జరిగిన సమావేశంలో, రాష్ట్ర పర్యాటక శాఖ మంత్రి కొడియేరి బాలకృష్ణన్ అనేక కొత్త భద్రతా చర్యలను ప్రకటించారు: పర్యాటక పడవలకు భద్రతా తనిఖీలు, 15 ఏళ్లలోపు వారికి, సరైన కారణం చెప్పని 15 ఏళ్లు పైబడిన వారికి తప్పనిసరిగా లైఫ్ జాకెట్లు, ప్రయాణికుల సంఖ్యకు అనులోమానుపాతంలో లైఫ్‌గార్డులు, రెస్క్యూ బోట్లు.<ref name=zthai>{{cite news |title=All tourist boats to undergo safety check in Kerala |date=5 October 2009 |url=http://www.thaindian.com/newsportal/business/all-tourist-boats-to-undergo-safety-check-in-kerala_100256316.html |accessdate=2009-10-05 |archive-date=6 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121006211320/http://www.thaindian.com/newsportal/business/all-tourist-boats-to-undergo-safety-check-in-kerala_100256316.html |url-status=live }}</ref> == మూలాలు == {{మూలాలజాబితా}} [[వర్గం:ప్రమాదాలు]] jvm3aqwgxb6uj340fktguvjy1pz70lw 4908629 4908628 2026-07-20T04:43:18Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 4908629 wikitext text/x-wiki {{Infobox event | name =తేక్కడి పడవ ప్రమాదం | image = Boat trajedy.jpg | image_size = | image_caption = జలకన్యక జాబితా ఎరుపు చతురస్రంలో ఉంది | date = {{start date|2009|09|30|df=y}} | time = | location = లేక్ తేక్కడి, పెరియార్ నేషనల్ పార్క్, [[కేరళ]], [[భారతదేశం]] | coordinates = <!-- {{coord|LAT|LON|region:XXXX_type:event|display=inline,title}} --> | also_known_as = | type = పడవ మునిగిపోవడం | cause = | participants = | outcome = జలకన్యక మునిగిపోవడం | deaths = 45 | injuries = | burial = | inquiries = | inquest = | coroner = | suspects = | accused = | convicted = | charges = | verdict = | convictions = | litigation = | custom_label = Passengers & Crew | custom_data = 82 }} 30 సెప్టెంబర్ 2009న భారతదేశంలోని [[కేరళ]] పెరియార్ నేషనల్ పార్క్ తెక్కాడి సరస్సులో డబుల్ డెక్కర్ ప్యాసింజర్ బోట్ ''జలకన్యక'' మునిగిపోయినప్పుడు తెక్కాడి పడవ విపత్తు సంభవించింది.<ref name="Thekkady is biggest such accident yet">{{cite news|url=https://www.thehindu.com/news/national/Thekkady-is-biggest-such-accident-yet/article16884181.ece|title=Thekkady is biggest such accident yet|date=1 October 2009|access-date=20 July 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260720041201/https://www.thehindu.com/news/national/Thekkady-is-biggest-such-accident-yet/article16884181.ece|archive-date=20 July 2026|publisher=The Hindu|language=en-IN}}</ref> పడవ బోల్తా పడినప్పుడు, 45 మంది పర్యాటకులు మరణించారు,<ref name="PTI">{{cite news|url=http://www.ptinews.com/news/313266_Thekkady-boat-mishap--toll-reaches-45|title=Thekkady boat mishap: toll reaches 45|date=5 Oct 2009|publisher=Press Trust of India|accessdate=2009-10-05| archiveurl= https://web.archive.org/web/20091010030150/http://www.ptinews.com/news/313266_Thekkady-boat-mishap--toll-reaches-45| archivedate= 10 October 2009 | url-status= live}}</ref> వారిలో ఎక్కువ మంది [[ఢిల్లీ]], [[కోల్‌కాతా]] చెందినవారు.<ref name="sify">{{cite news|url=http://sify.com/news/fullstory.php?a=jkdu4beiegf&title=Three_more_bodies_recovered_from_Thekkady_lake_toll_44|archive-url=https://web.archive.org/web/20151117041042/http://www.sify.com/news/fullstory.php?a=jkdu4beiegf&title=Three_more_bodies_recovered_from_Thekkady_lake_toll_44|url-status=dead|archive-date=17 November 2015|title=Three more bodies recovered from Thekkady lake, toll 44|date=3 Oct 2009|website=[[Sify]]|accessdate=2009-10-05}}</ref> పడవలో మొత్తం 82 మంది ఉన్నారు. పడవ అధిపతి విక్టర్ శామ్యూల్ మరో సిబ్బందిని అక్టోబర్ 5న అరెస్టు చేశారు.<ref name=zarrest/> ఇది కేరళలో నమోదైన అత్యంత ఘోరమైన సముద్ర ప్రమాదం.<ref>{{Cite web |title=കൊച്ചി നടുങ്ങി; ഇത് അഞ്ചാമത്തെ ജലദുരന്തം {{!}} Kerala {{!}} Deshabhimani {{!}} Thursday Aug 27, 2015 |url=https://www.deshabhimani.com/amp/news/kerala/latest-news/495188 |access-date=2023-05-08 |website=www.deshabhimani.com}}</ref> == వివరాలు == కేరళ టూరిజం డెవలప్‌మెంట్ కార్పొరేషన్ (కెటిడిసి) నిర్వహిస్తున్న ఫైబర్‌గ్లాస్ డబుల్ డెక్కర్ దృశ్య వీక్షణ పడవ జాలా కన్యాకా [[ఇడుక్కి జిల్లా|ఇడుక్కి]] ముల్లపెరియార్ జలాశయంలో ప్రతిరోజూ విహారయాత్రలు చేసింది. ఈ పడవను మొదటిసారిగా 2009 ఆగస్టు 17న ప్రారంభించారు.<ref name=zpio> {{cite news | title = Thekkady tragedy '12 passengers over capacity on boat' | publisher=The Pioneer | date=5 October 2009 | author=VR Jayaraj | accessdate = 2009-10-05 | url = http://www.dailypioneer.com/206904/Thekkady-tragedy-%E2%80%9812-passengers-over-capacity-on-boat%E2%80%99.html | archiveurl= https://web.archive.org/web/20091008004852/http://www.dailypioneer.com/206904/Thekkady-tragedy-%E2%80%9812-passengers-over-capacity-on-boat%E2%80%99.html| archivedate= 8 October 2009 | url-status= dead}}</ref> ఆ పడవ సాయంత్రం 4:30 గంటలకు రేవు నుండి బయలుదేరి, 7 కిలోమీటర్ల (4.3 మైళ్ళు) దూరంలో, 2009 సెప్టెంబర్ 30న సాయంత్రం సుమారు 5 గంటలకు బోల్తా పడింది. ఇది జలాశయంలోని అత్యంత లోతైన భాగాలలో ఒకటైన, సుమారు 100 అడుగుల (30 మీటర్ల) లోతు ఉన్న ప్రాంతంలో బోల్తా పడింది. బాధితులలో ఎక్కువ మంది మహిళలు.<ref name=zhindu/> ప్రాణాలతో బయటపడిన వారు చాలా మంది సురక్షితంగా ఈత కొట్టారు.<ref name=zsafe>{{Cite web |title=No safety measures in ill fated boat, eyewitnesses |url=http://in.news.yahoo.com/20/20090930/1416/tnl-no-safety-measures-in-ill-fated-boat.html |date = 6 October 2009 |publisher = Press Trust of India |accessdate = 2009-10-05 }} {{Dead link|date=October 2010|bot=H3llBot}}</ref><ref name=times>{{cite news | url=http://timesofindia.indiatimes.com/news/india/34-drown-as-boat-capsizes-in-Kerala/articleshow/5074258.cms | work=The Times Of India | title=34 drown as boat capsizes in Kerala | date=1 October 2009 | accessdate=9 October 2009 | archive-date=4 October 2009 | archive-url=https://web.archive.org/web/20091004155000/http://timesofindia.indiatimes.com/news/india/34-drown-as-boat-capsizes-in-Kerala/articleshow/5074258.cms | url-status=live }}</ref> == రెస్క్యూ == చుట్టుపక్కల ప్రాంతంలో ఏనుగులతో సహా వన్యప్రాణులు ఉన్నాయి, ఇది 777 చదరపు కిలోమీటర్ల (300 చదరపు మైళ్ళు) పెరియార్ టైగర్ రిజర్వ్‌లో ఉంది.<ref name=zhindu> {{Cite news |title=32 drown as boat topples in Thekkady |page=Front Page |date=1 October 2009 |accessdate=2009-10-05 |url=http://www.hindu.com/2009/10/01/stories/2009100158340100.htm |archiveurl=https://web.archive.org/web/20091004004100/http://www.hindu.com/2009/10/01/stories/2009100158340100.htm |archivedate=4 October 2009 |newspaper=[[The Hindu]] |url-status=dead }}</ref> రాత్రి 8 గంటలకల్లా, ఒక సహాయక బృందం 26 మృతదేహాలను, ఇద్దరు ప్రాణాలతో బయటపడిన వారిని వెలికితీసింది.<ref name=zhindu/> రాష్ట్ర, కేంద్ర ప్రభుత్వ బృందాలు రాకముందే స్థానిక ప్రభుత్వ అధికారులు, ప్రజలు ప్రాథమిక సహాయక చర్యలను పూర్తి చేశారు. అలాగే, మలయాళ సినిమా ' ''బాడీ గార్డ్''' బృందం సమీపంలో షూటింగ్ చేస్తోంది. వారి లైట్లు, సిబ్బంది సభ్యులు సహాయక చర్యలలో అధికారులకు తోడ్పడ్డారు. ప్రాథమిక సహాయక పడవల్లో దేనిలోనూ డైవర్లు లేరు, అయితే 5-6 గంటల తర్వాత సహాయక చర్యల కోసం భారత నావికాదళానికి చెందిన డైవర్ల బృందాన్ని నియమించారు. కొచ్చిలోని దక్షిణ నావికా దళం నుండి 40-50 మంది నావికాదళ డైవర్ల బృందాన్ని సంఘటనా స్థలానికి పంపించారు . అక్టోబర్ 3న, మృతదేహాల కోసం గాలింపు ఇంకా కొనసాగుతూనే ఉంది. అక్టోబరు 3 వరకు నాలుగు మృతదేహాలు కనిపించకుండా పోయాయి, వాటిలో మూడింటిని నావికాదళ డైవర్లు స్వాధీనం చేసుకున్నారు: బెంగళూరుకు చెందిన నాలుగున్నర ఏళ్ల ఐశ్వర్య ఆమె తల్లి సెంథిల్కుమారి, హైదరాబాద్‌కు చెందిన అపూర్వ, 16.<ref name=zdecc> {{Cite web | title = Bodies of Aishwarya, mother found | date=3 October 2009 | accessdate = 2009-10-05 | url = http://www.deccanherald.com/content/28595/bodies-aishwaryamother-found.html | location=Deccan Herald | archiveurl= https://web.archive.org/web/20091006073535/http://www.deccanherald.com/content/28595/bodies-aishwaryamother-found.html| archivedate= 6 October 2009 | url-status= live}}</ref> నౌకాదళ హెలికాప్టర్ మొదట ఐశ్వర్య మృతదేహాన్ని గుర్తించింది, ఆమె తల్లి సమీపంలో కనుగొనబడింది. చివరిగా తప్పిపోయిన ప్రయాణికుడు, అపూర్వ 19 ఏళ్ల సోదరుడు అభిలాష్, అక్టోబర్ 3 సాయంత్రం నీటి అడుగున ఉన్న కెమెరా ద్వారా కనుగొనబడ్డాడు, కాని ప్రతికూల వాతావరణం దాని తిరిగి పొందడాన్ని మరుసటి రోజు వరకు ఆలస్యం చేసింది.<!--<ref name=z45/>--> <ref name=zar2>{{Cite web | title = Thekkady boat capsize; steerman, crew member arrested | newspaper=The Hindu | date=5 October 2009 | accessdate = 2009-10-05 | url = http://www.thehindu.com/news/states/article29040.ece | archiveurl= https://web.archive.org/web/20091008054640/http://beta.thehindu.com/news/states/article29040.ece| archivedate= 8 October 2009 | url-status= live}}</ref> ఇది తుది మరణాల సంఖ్యను 45కి చేర్చింది. వారి తల్లిదండ్రులు, డిఫెన్స్ రీసెర్చ్ ఆర్గనైజేషన్‌లో శాస్త్రవేత్తలు, ఈ ప్రమాదం నుండి ప్రాణాలతో బయటపడ్డారు.<ref name=zarrest>{{Cite web | title = Boat capsize; steerman, crew member arrested | date = 5 October 2009 | access-date = 2009-10-05 | url = http://indiatoday.intoday.in/index.php?option=com_content&task=view&id=64912&sectionid=4&secid=0&Itemid=1&issueid= | location = Press Trust of India | archive-date = 25 September 2022 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220925160551/https://www.indiatoday.in/india/south/story/kerala-boat-capsize-steerman-crew-member-arrested-57910-2009-10-05 | url-status = dead }}</ref> మొత్తం 20 మందిని రక్షించారు.<ref name=zhindu/></ref> రాష్ట్ర, జాతీయ ప్రభుత్వాలు రెండూ చర్య తీసుకొని, [[కొచ్చి]], [[తిరువనంతపురం]] రక్షణ సంస్థలను సహాయక చర్యలు ప్రారంభించమని కోరాయి. బాధితులను గుర్తించడానికి పంపిన వారి హెలికాప్టర్ ప్రతికూల వాతావరణం కారణంగా వెనక్కి తిప్పబడిన తరువాత కొచ్చి నుండి నావికాదళ డైవర్లు భూమిపైకి ప్రయాణించాల్సి వచ్చింది.<ref name=zhindu/></ref> కేరళ హోం, పర్యాటక శాఖ మంత్రి [[కె.బాలకృష్ణన్|కొడియేరి బాలకృష్ణన్]], జల వనరుల మంత్రి [[ఎన్. కె. ప్రేమచంద్రన్]] అర్ధరాత్రి తెక్కాడీకి చేరుకున్నారు,<<ref name=zhindu/></ref> పత్రికా నివేదికల ప్రకారం వారు సహాయక చర్యలను సమన్వయం చేశారు. == దర్యాప్తులు == మొదట, కెటిడిసి 74 మంది ప్రయాణికులు ఉన్నారని పేర్కొంది, కాని పోలీసుల పరిశోధనలు 87 మంది ప్రయాణికులను చూపించాయి-కొంతమంది ప్రాణాలతో బయటపడిన వారు పోలీసులకు ఫిర్యాదు చేయకుండా సంఘటన స్థలాన్ని విడిచిపెట్టడం వల్ల ఈ సంఖ్యలో కొంత గందరగోళం ఏర్పడింది.<ref name=zpio/></ref> మరణించిన వారిలో ఎక్కువగా కేరళ వెలుపల నుండి వచ్చిన మహిళలు ఉన్నారు.<ref name=zhindu/> మృతుల్లో [[తమిళనాడు]], [[ఢిల్లీ]], [[పశ్చిమ బెంగాల్]] చెందిన వారు ఉన్నారు. 50 మందికి పైగా [[కర్ణాటక]] చెందిన వారు, కేరళ పర్యటనలో భాగంగా పర్యాటక బస్సులో తెక్కాడి వచ్చారు.<ref name=zhindu/></ref> అడవి నుండి బయటికి వచ్చిన బైసన్ మందను చూడటానికి పెద్ద సంఖ్యలో ప్రయాణికులు పడవ ఒక వైపుకు పరుగెత్తడంతో ఈ ప్రమాదం జరిగిందని ప్రాథమిక నివేదికలు పేర్కొన్నాయి.<ref name="times2">{{Cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/news/india/34-drown-as-boat-capsizes-in-Kerala/articleshow/5074258.cms|title=34 drown as boat capsizes in Kerala|date=1 October 2009|work=The Times Of India|access-date=9 October 2009|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20091004155000/http://timesofindia.indiatimes.com/news/india/34-drown-as-boat-capsizes-in-Kerala/articleshow/5074258.cms|archive-date=4 October 2009}}</ref> అకస్మాత్తుగా కదలిక కారణంగా పడవ బోల్తా పడింది, ప్రయాణీకులందరూ నీటిలో పడిపోయారు. . తరువాత, రక్షించబడిన కొంతమంది పర్యాటకులు పడవ నిర్మాణ సమస్యలను నివేదించినప్పుడు, ఈ ప్రారంభ నివేదిక సవాలు చేయబడింది, ఇది యాత్ర అంతటా సుమారు 30 నిమిషాల పాటు వంగి ఉందని పేర్కొంది. అప్పుడు ఒకానొక సమయంలో పడవ పదునైన మలుపు తిప్పి బోల్తా పడింది. ఈ పడవ కేరళ టూరిజం డెవలప్‌మెంట్ కార్పొరేషన్ యాజమాన్యంలో నడపబడింది. ఈ పడవలను ప్రైవేటీకరించనందుకు, భద్రతా జాగ్రత్తలను అమలు చేయనందుకు సమర్థవంతమైన విపత్తు పునరుద్ధరణ ప్రణాళికలు లేనందుకు ప్రభుత్వంపై నిందలు మోపబడ్డాయి.పడవ సిబ్బంది, డ్రైవర్ సహాయకుడు ఈ ప్రమాదం నుండి తప్పించుకున్నారు. ప్రయాణానికి ముందు ప్రయాణికులకు లైఫ్ జాకెట్ అందించలేదు, లైఫ్‌గార్డులు కూడా లేవు. ఢిల్లీలోని పయనీర్ వార్తాపత్రిక [[కేరళ ప్రభుత్వం]], కెటిడిసి రెండింటిపై "విస్తృతమైన ఫిర్యాదులను" నివేదించింది, "పడవ ఉద్యోగుల మీద మొత్తం నిందను వేయడం ద్వారా తమను తాము అపరాధం నుండి విముక్తి పొందేందుకు ప్రయత్నిస్తున్నారు". క్రైమ్ బ్రాంచ్ దర్యాప్తు నివేదిక ఈ సంఘటనను డ్రైవర్ నిర్లక్ష్యం, ఓవర్‌లోడింగ్ కలయిక కారణమని నిందించింది. == పరిణామాలు == అక్టోబరు 2న, మృతుల మృతదేహాలను వారి సొంత రాష్ట్రాలకు పంపడానికి అయ్యే ఖర్చులను ప్రభుత్వం చెల్లిస్తుందని, ప్రమాదంలో మరణించిన ప్రతి ఒక్కరి బంధువుకు 5 లక్షల రూపాయలను అందిస్తామని ప్రకటించారు.<ref name="TOI">{{cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/news/india/10-Delhiites-among-41-dead-in-avoidable-boat-tragedy/articleshow/5079263.cms|title=10 Delhiites among 41 dead in avoidable boat tragedy|date=2 October 2009|newspaper=Times of India|accessdate=2009-10-05|archive-date=5 October 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091005034220/http://timesofindia.indiatimes.com/news/india/10-Delhiites-among-41-dead-in-avoidable-boat-tragedy/articleshow/5079263.cms|url-status=live}}</ref> పడవ ప్రమాదంపై [[కేరళ ప్రభుత్వం]] న్యాయ విచారణకు ఆదేశించింది. సోమవారం, అక్టోబరు 5న ఘటనా స్థలంలో ప్రశ్నించినప్పుడు, హెల్స్మాన్ విక్టర్ శామ్యూల్ (అలియాస్ బెట్టీ) ఈ సంఘటనకు పర్యాటకుల ఆకస్మిక కదలిక కారణమని పేర్కొన్నాడు, అయితే తోటి సిబ్బంది సభ్యుడు అనీష్ (అనిష్ కూడా వ్రాసినది) ఎగువ డెక్‌పై అధిక లోడు ఉండటాన్ని ఎత్తి చూపాడు.<ref name=zarrest/><ref name=zpio/><ref name=zar2/> పడవలో 75 మంది సామర్థ్యం కంటే 12 మంది ఎక్కువ మంది ప్రయాణించారని ప్రాథమిక విచారణలో వెల్లడైంది.<ref name=zpio/> పర్యాటకులు అడవి జంతువులను చూసిన తరువాత శామ్యూల్ అకస్మాత్తుగా పడవను కుడి వైపుకు తిప్పినప్పుడు, అది ఈ సంఘటనకు దోహదపడిందని క్రైమ్ బ్రాంచ్ నిర్ణయించింది. పోలీసు సూపరింటెండెంట్ (క్రైమ్ బ్రాంచ్) పి. ఎ. విల్సన్ మాట్లాడుతూ, "డ్రైవర్ విక్టర్ శామ్యూల్ అవాంఛనీయ చర్య అధిక వేగంతో పడవను తిప్పడం విషాదానికి కారణమైంది". క్రైమ్ బ్రాంచ్ తుది నివేదిక ఇవ్వలేదు, ప్రాణాలతో బయటపడిన వారిని మరింత ప్రశ్నించడం పెండింగ్లో ఉంది, కాని శామ్యూల్,అనీష్‌లను అరెస్టు చేసి, పీరుమడేలోని మేజిస్ట్రేట్ కోర్టు ముందు తీసుకెళ్లారు. శామ్యూల్ "అనుకోకుండా మరణానికి కారణమయ్యాడు" అనే అభియోగాన్ని ఎదుర్కొంటున్నాడు. నిర్మాణాత్మక అసమతుల్యత కారణంగా పడవ ఒక వైపుకు జాబితా చేయబడిందని నివేదికల ద్వారా లేవనెత్తిన అవకాశం కూడా పరిశీలనలో ఉంది. స్వాధీనం చేసుకుని తెక్కాడిలోని రేవుకు తీసుకువచ్చిన జలకన్యకకు "స్వాభావిక సమస్యలు ఉన్నాయి" అని పోలీసులు పేర్కొన్నారు. జాగ్రత్తగా ఫోరెన్సిక్ పరీక్ష ప్రారంభించాలని నిర్ణయించారు. . == విమర్శ == కేరళ అసెంబ్లీలో ప్రతిపక్ష నాయకుడు [[ఊమెన్ చాందీ]], కొనసాగుతున్న క్రైమ్ బ్రాంచ్ దర్యాప్తును విమర్శించారు, స్టీర్‌మన్‌ను బలిపశువుగా చేసే ప్రయత్నం జరిగిందని ఆరోపించారు. "ప్రమాదానికి బాధ్యతను స్టీర్‌మన్‌పై మోపేందుకు ప్రయత్నం జరుగుతోంది" అని చాందీ చెప్పారు. ఛైర్మన్ చెరియన్ ఫిలిప్ తన పదవిని వదులుకోవడాన్ని పరిశీలించాలని ఆయన కోరారు. "తెక్కాడిలో సహాయక చర్యలను పర్యవేక్షించే బదులు, ఫిలిప్ [[కమ్యూనిస్టు పార్టీ ఆఫ్ ఇండియా (మార్క్సిస్టు)|సీపీఐ-ఎం]] రాజకీయ కార్యక్రమం అయిన 'హ్యూమన్ చైన్' లో భాగం కావడానికి ఎంచుకున్నాడు" అని ఆయన అన్నారు. ''డెక్లాన్ హెరాల్డ్'' ఈ ప్రమాదం "పూర్తిగా నిర్లక్ష్యం ఫలితంగా జరిగింది" అని చెప్పింది,<ref name=zneg> {{cite news |title=Safety last |date=6 October 2009 |newspaper=Deccan Herald |url=http://www.deccanherald.com/content/28878/safety-last.html |accessdate=2009-10-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20091011073944/http://www.deccanherald.com/content/28878/safety-last.html |archivedate=11 October 2009 |url-status=live }} </ref> ఎక్స్‌ప్రెస్ బజ్ ఇది "మొదటి నుండి తప్పు" అని పేర్కొంది, అసురక్షిత ప్లాస్టిక్ కుర్చీలపై అదనపు ప్రయాణీకులు ఉన్నారు.<ref name=zbuzz>{{cite news |newspaper=Express Buzz |date=5 October 2009 |title=Jalakanyaka was faulty from the start |url=http://newindianexpress.com/states/kerala/article135002.ece |accessdate=2009-10-05 |archive-date=4 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304103045/http://www.newindianexpress.com/states/kerala/article135002.ece |url-status=dead }}</ref> ఇతర విమర్శలలో (1) అన్ని విభాగాలకు విపత్తు పునరుద్ధరణ ప్రణాళిక విధానాలు లేకపోవడం, (2) సరైన ప్రభుత్వ పర్యవేక్షణతో పర్యాటక పడవలను ప్రైవేటీకరించడానికి బీమా చేయడానికి నిరాకరించడం ఉన్నాయి. == తదుపరి భద్రతా ఆందోళనలు == అక్టోబర్ 5న జరిగిన సమావేశంలో, రాష్ట్ర పర్యాటక శాఖ మంత్రి కొడియేరి బాలకృష్ణన్ అనేక కొత్త భద్రతా చర్యలను ప్రకటించారు: పర్యాటక పడవలకు భద్రతా తనిఖీలు, 15 ఏళ్లలోపు వారికి, సరైన కారణం చెప్పని 15 ఏళ్లు పైబడిన వారికి తప్పనిసరిగా లైఫ్ జాకెట్లు, ప్రయాణికుల సంఖ్యకు అనులోమానుపాతంలో లైఫ్‌గార్డులు, రెస్క్యూ బోట్లు.<ref name=zthai>{{cite news |title=All tourist boats to undergo safety check in Kerala |date=5 October 2009 |url=http://www.thaindian.com/newsportal/business/all-tourist-boats-to-undergo-safety-check-in-kerala_100256316.html |accessdate=2009-10-05 |archive-date=6 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121006211320/http://www.thaindian.com/newsportal/business/all-tourist-boats-to-undergo-safety-check-in-kerala_100256316.html |url-status=live }}</ref> == మూలాలు == {{మూలాలజాబితా}} [[వర్గం:ప్రమాదాలు]] bz1si5o98l8n9okg7a45w8j7i3xmxlh 4908630 4908629 2026-07-20T04:44:01Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 [[వర్గం:2009 సంఘటనలు]] ను చేర్చారు (హాట్‌కేట్ ఉపయోగించి) 4908630 wikitext text/x-wiki {{Infobox event | name =తేక్కడి పడవ ప్రమాదం | image = Boat trajedy.jpg | image_size = | image_caption = జలకన్యక జాబితా ఎరుపు చతురస్రంలో ఉంది | date = {{start date|2009|09|30|df=y}} | time = | location = లేక్ తేక్కడి, పెరియార్ నేషనల్ పార్క్, [[కేరళ]], [[భారతదేశం]] | coordinates = <!-- {{coord|LAT|LON|region:XXXX_type:event|display=inline,title}} --> | also_known_as = | type = పడవ మునిగిపోవడం | cause = | participants = | outcome = జలకన్యక మునిగిపోవడం | deaths = 45 | injuries = | burial = | inquiries = | inquest = | coroner = | suspects = | accused = | convicted = | charges = | verdict = | convictions = | litigation = | custom_label = Passengers & Crew | custom_data = 82 }} 30 సెప్టెంబర్ 2009న భారతదేశంలోని [[కేరళ]] పెరియార్ నేషనల్ పార్క్ తెక్కాడి సరస్సులో డబుల్ డెక్కర్ ప్యాసింజర్ బోట్ ''జలకన్యక'' మునిగిపోయినప్పుడు తెక్కాడి పడవ విపత్తు సంభవించింది.<ref name="Thekkady is biggest such accident yet">{{cite news|url=https://www.thehindu.com/news/national/Thekkady-is-biggest-such-accident-yet/article16884181.ece|title=Thekkady is biggest such accident yet|date=1 October 2009|access-date=20 July 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260720041201/https://www.thehindu.com/news/national/Thekkady-is-biggest-such-accident-yet/article16884181.ece|archive-date=20 July 2026|publisher=The Hindu|language=en-IN}}</ref> పడవ బోల్తా పడినప్పుడు, 45 మంది పర్యాటకులు మరణించారు,<ref name="PTI">{{cite news|url=http://www.ptinews.com/news/313266_Thekkady-boat-mishap--toll-reaches-45|title=Thekkady boat mishap: toll reaches 45|date=5 Oct 2009|publisher=Press Trust of India|accessdate=2009-10-05| archiveurl= https://web.archive.org/web/20091010030150/http://www.ptinews.com/news/313266_Thekkady-boat-mishap--toll-reaches-45| archivedate= 10 October 2009 | url-status= live}}</ref> వారిలో ఎక్కువ మంది [[ఢిల్లీ]], [[కోల్‌కాతా]] చెందినవారు.<ref name="sify">{{cite news|url=http://sify.com/news/fullstory.php?a=jkdu4beiegf&title=Three_more_bodies_recovered_from_Thekkady_lake_toll_44|archive-url=https://web.archive.org/web/20151117041042/http://www.sify.com/news/fullstory.php?a=jkdu4beiegf&title=Three_more_bodies_recovered_from_Thekkady_lake_toll_44|url-status=dead|archive-date=17 November 2015|title=Three more bodies recovered from Thekkady lake, toll 44|date=3 Oct 2009|website=[[Sify]]|accessdate=2009-10-05}}</ref> పడవలో మొత్తం 82 మంది ఉన్నారు. పడవ అధిపతి విక్టర్ శామ్యూల్ మరో సిబ్బందిని అక్టోబర్ 5న అరెస్టు చేశారు.<ref name=zarrest/> ఇది కేరళలో నమోదైన అత్యంత ఘోరమైన సముద్ర ప్రమాదం.<ref>{{Cite web |title=കൊച്ചി നടുങ്ങി; ഇത് അഞ്ചാമത്തെ ജലദുരന്തം {{!}} Kerala {{!}} Deshabhimani {{!}} Thursday Aug 27, 2015 |url=https://www.deshabhimani.com/amp/news/kerala/latest-news/495188 |access-date=2023-05-08 |website=www.deshabhimani.com}}</ref> == వివరాలు == కేరళ టూరిజం డెవలప్‌మెంట్ కార్పొరేషన్ (కెటిడిసి) నిర్వహిస్తున్న ఫైబర్‌గ్లాస్ డబుల్ డెక్కర్ దృశ్య వీక్షణ పడవ జాలా కన్యాకా [[ఇడుక్కి జిల్లా|ఇడుక్కి]] ముల్లపెరియార్ జలాశయంలో ప్రతిరోజూ విహారయాత్రలు చేసింది. ఈ పడవను మొదటిసారిగా 2009 ఆగస్టు 17న ప్రారంభించారు.<ref name=zpio> {{cite news | title = Thekkady tragedy '12 passengers over capacity on boat' | publisher=The Pioneer | date=5 October 2009 | author=VR Jayaraj | accessdate = 2009-10-05 | url = http://www.dailypioneer.com/206904/Thekkady-tragedy-%E2%80%9812-passengers-over-capacity-on-boat%E2%80%99.html | archiveurl= https://web.archive.org/web/20091008004852/http://www.dailypioneer.com/206904/Thekkady-tragedy-%E2%80%9812-passengers-over-capacity-on-boat%E2%80%99.html| archivedate= 8 October 2009 | url-status= dead}}</ref> ఆ పడవ సాయంత్రం 4:30 గంటలకు రేవు నుండి బయలుదేరి, 7 కిలోమీటర్ల (4.3 మైళ్ళు) దూరంలో, 2009 సెప్టెంబర్ 30న సాయంత్రం సుమారు 5 గంటలకు బోల్తా పడింది. ఇది జలాశయంలోని అత్యంత లోతైన భాగాలలో ఒకటైన, సుమారు 100 అడుగుల (30 మీటర్ల) లోతు ఉన్న ప్రాంతంలో బోల్తా పడింది. బాధితులలో ఎక్కువ మంది మహిళలు.<ref name=zhindu/> ప్రాణాలతో బయటపడిన వారు చాలా మంది సురక్షితంగా ఈత కొట్టారు.<ref name=zsafe>{{Cite web |title=No safety measures in ill fated boat, eyewitnesses |url=http://in.news.yahoo.com/20/20090930/1416/tnl-no-safety-measures-in-ill-fated-boat.html |date = 6 October 2009 |publisher = Press Trust of India |accessdate = 2009-10-05 }} {{Dead link|date=October 2010|bot=H3llBot}}</ref><ref name=times>{{cite news | url=http://timesofindia.indiatimes.com/news/india/34-drown-as-boat-capsizes-in-Kerala/articleshow/5074258.cms | work=The Times Of India | title=34 drown as boat capsizes in Kerala | date=1 October 2009 | accessdate=9 October 2009 | archive-date=4 October 2009 | archive-url=https://web.archive.org/web/20091004155000/http://timesofindia.indiatimes.com/news/india/34-drown-as-boat-capsizes-in-Kerala/articleshow/5074258.cms | url-status=live }}</ref> == రెస్క్యూ == చుట్టుపక్కల ప్రాంతంలో ఏనుగులతో సహా వన్యప్రాణులు ఉన్నాయి, ఇది 777 చదరపు కిలోమీటర్ల (300 చదరపు మైళ్ళు) పెరియార్ టైగర్ రిజర్వ్‌లో ఉంది.<ref name=zhindu> {{Cite news |title=32 drown as boat topples in Thekkady |page=Front Page |date=1 October 2009 |accessdate=2009-10-05 |url=http://www.hindu.com/2009/10/01/stories/2009100158340100.htm |archiveurl=https://web.archive.org/web/20091004004100/http://www.hindu.com/2009/10/01/stories/2009100158340100.htm |archivedate=4 October 2009 |newspaper=[[The Hindu]] |url-status=dead }}</ref> రాత్రి 8 గంటలకల్లా, ఒక సహాయక బృందం 26 మృతదేహాలను, ఇద్దరు ప్రాణాలతో బయటపడిన వారిని వెలికితీసింది.<ref name=zhindu/> రాష్ట్ర, కేంద్ర ప్రభుత్వ బృందాలు రాకముందే స్థానిక ప్రభుత్వ అధికారులు, ప్రజలు ప్రాథమిక సహాయక చర్యలను పూర్తి చేశారు. అలాగే, మలయాళ సినిమా ' ''బాడీ గార్డ్''' బృందం సమీపంలో షూటింగ్ చేస్తోంది. వారి లైట్లు, సిబ్బంది సభ్యులు సహాయక చర్యలలో అధికారులకు తోడ్పడ్డారు. ప్రాథమిక సహాయక పడవల్లో దేనిలోనూ డైవర్లు లేరు, అయితే 5-6 గంటల తర్వాత సహాయక చర్యల కోసం భారత నావికాదళానికి చెందిన డైవర్ల బృందాన్ని నియమించారు. కొచ్చిలోని దక్షిణ నావికా దళం నుండి 40-50 మంది నావికాదళ డైవర్ల బృందాన్ని సంఘటనా స్థలానికి పంపించారు . అక్టోబర్ 3న, మృతదేహాల కోసం గాలింపు ఇంకా కొనసాగుతూనే ఉంది. అక్టోబరు 3 వరకు నాలుగు మృతదేహాలు కనిపించకుండా పోయాయి, వాటిలో మూడింటిని నావికాదళ డైవర్లు స్వాధీనం చేసుకున్నారు: బెంగళూరుకు చెందిన నాలుగున్నర ఏళ్ల ఐశ్వర్య ఆమె తల్లి సెంథిల్కుమారి, హైదరాబాద్‌కు చెందిన అపూర్వ, 16.<ref name=zdecc> {{Cite web | title = Bodies of Aishwarya, mother found | date=3 October 2009 | accessdate = 2009-10-05 | url = http://www.deccanherald.com/content/28595/bodies-aishwaryamother-found.html | location=Deccan Herald | archiveurl= https://web.archive.org/web/20091006073535/http://www.deccanherald.com/content/28595/bodies-aishwaryamother-found.html| archivedate= 6 October 2009 | url-status= live}}</ref> నౌకాదళ హెలికాప్టర్ మొదట ఐశ్వర్య మృతదేహాన్ని గుర్తించింది, ఆమె తల్లి సమీపంలో కనుగొనబడింది. చివరిగా తప్పిపోయిన ప్రయాణికుడు, అపూర్వ 19 ఏళ్ల సోదరుడు అభిలాష్, అక్టోబర్ 3 సాయంత్రం నీటి అడుగున ఉన్న కెమెరా ద్వారా కనుగొనబడ్డాడు, కాని ప్రతికూల వాతావరణం దాని తిరిగి పొందడాన్ని మరుసటి రోజు వరకు ఆలస్యం చేసింది.<!--<ref name=z45/>--> <ref name=zar2>{{Cite web | title = Thekkady boat capsize; steerman, crew member arrested | newspaper=The Hindu | date=5 October 2009 | accessdate = 2009-10-05 | url = http://www.thehindu.com/news/states/article29040.ece | archiveurl= https://web.archive.org/web/20091008054640/http://beta.thehindu.com/news/states/article29040.ece| archivedate= 8 October 2009 | url-status= live}}</ref> ఇది తుది మరణాల సంఖ్యను 45కి చేర్చింది. వారి తల్లిదండ్రులు, డిఫెన్స్ రీసెర్చ్ ఆర్గనైజేషన్‌లో శాస్త్రవేత్తలు, ఈ ప్రమాదం నుండి ప్రాణాలతో బయటపడ్డారు.<ref name=zarrest>{{Cite web | title = Boat capsize; steerman, crew member arrested | date = 5 October 2009 | access-date = 2009-10-05 | url = http://indiatoday.intoday.in/index.php?option=com_content&task=view&id=64912&sectionid=4&secid=0&Itemid=1&issueid= | location = Press Trust of India | archive-date = 25 September 2022 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220925160551/https://www.indiatoday.in/india/south/story/kerala-boat-capsize-steerman-crew-member-arrested-57910-2009-10-05 | url-status = dead }}</ref> మొత్తం 20 మందిని రక్షించారు.<ref name=zhindu/></ref> రాష్ట్ర, జాతీయ ప్రభుత్వాలు రెండూ చర్య తీసుకొని, [[కొచ్చి]], [[తిరువనంతపురం]] రక్షణ సంస్థలను సహాయక చర్యలు ప్రారంభించమని కోరాయి. బాధితులను గుర్తించడానికి పంపిన వారి హెలికాప్టర్ ప్రతికూల వాతావరణం కారణంగా వెనక్కి తిప్పబడిన తరువాత కొచ్చి నుండి నావికాదళ డైవర్లు భూమిపైకి ప్రయాణించాల్సి వచ్చింది.<ref name=zhindu/></ref> కేరళ హోం, పర్యాటక శాఖ మంత్రి [[కె.బాలకృష్ణన్|కొడియేరి బాలకృష్ణన్]], జల వనరుల మంత్రి [[ఎన్. కె. ప్రేమచంద్రన్]] అర్ధరాత్రి తెక్కాడీకి చేరుకున్నారు,<<ref name=zhindu/></ref> పత్రికా నివేదికల ప్రకారం వారు సహాయక చర్యలను సమన్వయం చేశారు. == దర్యాప్తులు == మొదట, కెటిడిసి 74 మంది ప్రయాణికులు ఉన్నారని పేర్కొంది, కాని పోలీసుల పరిశోధనలు 87 మంది ప్రయాణికులను చూపించాయి-కొంతమంది ప్రాణాలతో బయటపడిన వారు పోలీసులకు ఫిర్యాదు చేయకుండా సంఘటన స్థలాన్ని విడిచిపెట్టడం వల్ల ఈ సంఖ్యలో కొంత గందరగోళం ఏర్పడింది.<ref name=zpio/></ref> మరణించిన వారిలో ఎక్కువగా కేరళ వెలుపల నుండి వచ్చిన మహిళలు ఉన్నారు.<ref name=zhindu/> మృతుల్లో [[తమిళనాడు]], [[ఢిల్లీ]], [[పశ్చిమ బెంగాల్]] చెందిన వారు ఉన్నారు. 50 మందికి పైగా [[కర్ణాటక]] చెందిన వారు, కేరళ పర్యటనలో భాగంగా పర్యాటక బస్సులో తెక్కాడి వచ్చారు.<ref name=zhindu/></ref> అడవి నుండి బయటికి వచ్చిన బైసన్ మందను చూడటానికి పెద్ద సంఖ్యలో ప్రయాణికులు పడవ ఒక వైపుకు పరుగెత్తడంతో ఈ ప్రమాదం జరిగిందని ప్రాథమిక నివేదికలు పేర్కొన్నాయి.<ref name="times2">{{Cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/news/india/34-drown-as-boat-capsizes-in-Kerala/articleshow/5074258.cms|title=34 drown as boat capsizes in Kerala|date=1 October 2009|work=The Times Of India|access-date=9 October 2009|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20091004155000/http://timesofindia.indiatimes.com/news/india/34-drown-as-boat-capsizes-in-Kerala/articleshow/5074258.cms|archive-date=4 October 2009}}</ref> అకస్మాత్తుగా కదలిక కారణంగా పడవ బోల్తా పడింది, ప్రయాణీకులందరూ నీటిలో పడిపోయారు. . తరువాత, రక్షించబడిన కొంతమంది పర్యాటకులు పడవ నిర్మాణ సమస్యలను నివేదించినప్పుడు, ఈ ప్రారంభ నివేదిక సవాలు చేయబడింది, ఇది యాత్ర అంతటా సుమారు 30 నిమిషాల పాటు వంగి ఉందని పేర్కొంది. అప్పుడు ఒకానొక సమయంలో పడవ పదునైన మలుపు తిప్పి బోల్తా పడింది. ఈ పడవ కేరళ టూరిజం డెవలప్‌మెంట్ కార్పొరేషన్ యాజమాన్యంలో నడపబడింది. ఈ పడవలను ప్రైవేటీకరించనందుకు, భద్రతా జాగ్రత్తలను అమలు చేయనందుకు సమర్థవంతమైన విపత్తు పునరుద్ధరణ ప్రణాళికలు లేనందుకు ప్రభుత్వంపై నిందలు మోపబడ్డాయి.పడవ సిబ్బంది, డ్రైవర్ సహాయకుడు ఈ ప్రమాదం నుండి తప్పించుకున్నారు. ప్రయాణానికి ముందు ప్రయాణికులకు లైఫ్ జాకెట్ అందించలేదు, లైఫ్‌గార్డులు కూడా లేవు. ఢిల్లీలోని పయనీర్ వార్తాపత్రిక [[కేరళ ప్రభుత్వం]], కెటిడిసి రెండింటిపై "విస్తృతమైన ఫిర్యాదులను" నివేదించింది, "పడవ ఉద్యోగుల మీద మొత్తం నిందను వేయడం ద్వారా తమను తాము అపరాధం నుండి విముక్తి పొందేందుకు ప్రయత్నిస్తున్నారు". క్రైమ్ బ్రాంచ్ దర్యాప్తు నివేదిక ఈ సంఘటనను డ్రైవర్ నిర్లక్ష్యం, ఓవర్‌లోడింగ్ కలయిక కారణమని నిందించింది. == పరిణామాలు == అక్టోబరు 2న, మృతుల మృతదేహాలను వారి సొంత రాష్ట్రాలకు పంపడానికి అయ్యే ఖర్చులను ప్రభుత్వం చెల్లిస్తుందని, ప్రమాదంలో మరణించిన ప్రతి ఒక్కరి బంధువుకు 5 లక్షల రూపాయలను అందిస్తామని ప్రకటించారు.<ref name="TOI">{{cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/news/india/10-Delhiites-among-41-dead-in-avoidable-boat-tragedy/articleshow/5079263.cms|title=10 Delhiites among 41 dead in avoidable boat tragedy|date=2 October 2009|newspaper=Times of India|accessdate=2009-10-05|archive-date=5 October 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091005034220/http://timesofindia.indiatimes.com/news/india/10-Delhiites-among-41-dead-in-avoidable-boat-tragedy/articleshow/5079263.cms|url-status=live}}</ref> పడవ ప్రమాదంపై [[కేరళ ప్రభుత్వం]] న్యాయ విచారణకు ఆదేశించింది. సోమవారం, అక్టోబరు 5న ఘటనా స్థలంలో ప్రశ్నించినప్పుడు, హెల్స్మాన్ విక్టర్ శామ్యూల్ (అలియాస్ బెట్టీ) ఈ సంఘటనకు పర్యాటకుల ఆకస్మిక కదలిక కారణమని పేర్కొన్నాడు, అయితే తోటి సిబ్బంది సభ్యుడు అనీష్ (అనిష్ కూడా వ్రాసినది) ఎగువ డెక్‌పై అధిక లోడు ఉండటాన్ని ఎత్తి చూపాడు.<ref name=zarrest/><ref name=zpio/><ref name=zar2/> పడవలో 75 మంది సామర్థ్యం కంటే 12 మంది ఎక్కువ మంది ప్రయాణించారని ప్రాథమిక విచారణలో వెల్లడైంది.<ref name=zpio/> పర్యాటకులు అడవి జంతువులను చూసిన తరువాత శామ్యూల్ అకస్మాత్తుగా పడవను కుడి వైపుకు తిప్పినప్పుడు, అది ఈ సంఘటనకు దోహదపడిందని క్రైమ్ బ్రాంచ్ నిర్ణయించింది. పోలీసు సూపరింటెండెంట్ (క్రైమ్ బ్రాంచ్) పి. ఎ. విల్సన్ మాట్లాడుతూ, "డ్రైవర్ విక్టర్ శామ్యూల్ అవాంఛనీయ చర్య అధిక వేగంతో పడవను తిప్పడం విషాదానికి కారణమైంది". క్రైమ్ బ్రాంచ్ తుది నివేదిక ఇవ్వలేదు, ప్రాణాలతో బయటపడిన వారిని మరింత ప్రశ్నించడం పెండింగ్లో ఉంది, కాని శామ్యూల్,అనీష్‌లను అరెస్టు చేసి, పీరుమడేలోని మేజిస్ట్రేట్ కోర్టు ముందు తీసుకెళ్లారు. శామ్యూల్ "అనుకోకుండా మరణానికి కారణమయ్యాడు" అనే అభియోగాన్ని ఎదుర్కొంటున్నాడు. నిర్మాణాత్మక అసమతుల్యత కారణంగా పడవ ఒక వైపుకు జాబితా చేయబడిందని నివేదికల ద్వారా లేవనెత్తిన అవకాశం కూడా పరిశీలనలో ఉంది. స్వాధీనం చేసుకుని తెక్కాడిలోని రేవుకు తీసుకువచ్చిన జలకన్యకకు "స్వాభావిక సమస్యలు ఉన్నాయి" అని పోలీసులు పేర్కొన్నారు. జాగ్రత్తగా ఫోరెన్సిక్ పరీక్ష ప్రారంభించాలని నిర్ణయించారు. . == విమర్శ == కేరళ అసెంబ్లీలో ప్రతిపక్ష నాయకుడు [[ఊమెన్ చాందీ]], కొనసాగుతున్న క్రైమ్ బ్రాంచ్ దర్యాప్తును విమర్శించారు, స్టీర్‌మన్‌ను బలిపశువుగా చేసే ప్రయత్నం జరిగిందని ఆరోపించారు. "ప్రమాదానికి బాధ్యతను స్టీర్‌మన్‌పై మోపేందుకు ప్రయత్నం జరుగుతోంది" అని చాందీ చెప్పారు. ఛైర్మన్ చెరియన్ ఫిలిప్ తన పదవిని వదులుకోవడాన్ని పరిశీలించాలని ఆయన కోరారు. "తెక్కాడిలో సహాయక చర్యలను పర్యవేక్షించే బదులు, ఫిలిప్ [[కమ్యూనిస్టు పార్టీ ఆఫ్ ఇండియా (మార్క్సిస్టు)|సీపీఐ-ఎం]] రాజకీయ కార్యక్రమం అయిన 'హ్యూమన్ చైన్' లో భాగం కావడానికి ఎంచుకున్నాడు" అని ఆయన అన్నారు. ''డెక్లాన్ హెరాల్డ్'' ఈ ప్రమాదం "పూర్తిగా నిర్లక్ష్యం ఫలితంగా జరిగింది" అని చెప్పింది,<ref name=zneg> {{cite news |title=Safety last |date=6 October 2009 |newspaper=Deccan Herald |url=http://www.deccanherald.com/content/28878/safety-last.html |accessdate=2009-10-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20091011073944/http://www.deccanherald.com/content/28878/safety-last.html |archivedate=11 October 2009 |url-status=live }} </ref> ఎక్స్‌ప్రెస్ బజ్ ఇది "మొదటి నుండి తప్పు" అని పేర్కొంది, అసురక్షిత ప్లాస్టిక్ కుర్చీలపై అదనపు ప్రయాణీకులు ఉన్నారు.<ref name=zbuzz>{{cite news |newspaper=Express Buzz |date=5 October 2009 |title=Jalakanyaka was faulty from the start |url=http://newindianexpress.com/states/kerala/article135002.ece |accessdate=2009-10-05 |archive-date=4 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304103045/http://www.newindianexpress.com/states/kerala/article135002.ece |url-status=dead }}</ref> ఇతర విమర్శలలో (1) అన్ని విభాగాలకు విపత్తు పునరుద్ధరణ ప్రణాళిక విధానాలు లేకపోవడం, (2) సరైన ప్రభుత్వ పర్యవేక్షణతో పర్యాటక పడవలను ప్రైవేటీకరించడానికి బీమా చేయడానికి నిరాకరించడం ఉన్నాయి. == తదుపరి భద్రతా ఆందోళనలు == అక్టోబర్ 5న జరిగిన సమావేశంలో, రాష్ట్ర పర్యాటక శాఖ మంత్రి కొడియేరి బాలకృష్ణన్ అనేక కొత్త భద్రతా చర్యలను ప్రకటించారు: పర్యాటక పడవలకు భద్రతా తనిఖీలు, 15 ఏళ్లలోపు వారికి, సరైన కారణం చెప్పని 15 ఏళ్లు పైబడిన వారికి తప్పనిసరిగా లైఫ్ జాకెట్లు, ప్రయాణికుల సంఖ్యకు అనులోమానుపాతంలో లైఫ్‌గార్డులు, రెస్క్యూ బోట్లు.<ref name=zthai>{{cite news |title=All tourist boats to undergo safety check in Kerala |date=5 October 2009 |url=http://www.thaindian.com/newsportal/business/all-tourist-boats-to-undergo-safety-check-in-kerala_100256316.html |accessdate=2009-10-05 |archive-date=6 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121006211320/http://www.thaindian.com/newsportal/business/all-tourist-boats-to-undergo-safety-check-in-kerala_100256316.html |url-status=live }}</ref> == మూలాలు == {{మూలాలజాబితా}} [[వర్గం:ప్రమాదాలు]] [[వర్గం:2009 సంఘటనలు]] 6xfkteu87p7dzoomr879gt28oxq05iz 4908631 4908630 2026-07-20T04:44:12Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 [[వర్గం:2009 మరణాలు]] ను చేర్చారు (హాట్‌కేట్ ఉపయోగించి) 4908631 wikitext text/x-wiki {{Infobox event | name =తేక్కడి పడవ ప్రమాదం | image = Boat trajedy.jpg | image_size = | image_caption = జలకన్యక జాబితా ఎరుపు చతురస్రంలో ఉంది | date = {{start date|2009|09|30|df=y}} | time = | location = లేక్ తేక్కడి, పెరియార్ నేషనల్ పార్క్, [[కేరళ]], [[భారతదేశం]] | coordinates = <!-- {{coord|LAT|LON|region:XXXX_type:event|display=inline,title}} --> | also_known_as = | type = పడవ మునిగిపోవడం | cause = | participants = | outcome = జలకన్యక మునిగిపోవడం | deaths = 45 | injuries = | burial = | inquiries = | inquest = | coroner = | suspects = | accused = | convicted = | charges = | verdict = | convictions = | litigation = | custom_label = Passengers & Crew | custom_data = 82 }} 30 సెప్టెంబర్ 2009న భారతదేశంలోని [[కేరళ]] పెరియార్ నేషనల్ పార్క్ తెక్కాడి సరస్సులో డబుల్ డెక్కర్ ప్యాసింజర్ బోట్ ''జలకన్యక'' మునిగిపోయినప్పుడు తెక్కాడి పడవ విపత్తు సంభవించింది.<ref name="Thekkady is biggest such accident yet">{{cite news|url=https://www.thehindu.com/news/national/Thekkady-is-biggest-such-accident-yet/article16884181.ece|title=Thekkady is biggest such accident yet|date=1 October 2009|access-date=20 July 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260720041201/https://www.thehindu.com/news/national/Thekkady-is-biggest-such-accident-yet/article16884181.ece|archive-date=20 July 2026|publisher=The Hindu|language=en-IN}}</ref> పడవ బోల్తా పడినప్పుడు, 45 మంది పర్యాటకులు మరణించారు,<ref name="PTI">{{cite news|url=http://www.ptinews.com/news/313266_Thekkady-boat-mishap--toll-reaches-45|title=Thekkady boat mishap: toll reaches 45|date=5 Oct 2009|publisher=Press Trust of India|accessdate=2009-10-05| archiveurl= https://web.archive.org/web/20091010030150/http://www.ptinews.com/news/313266_Thekkady-boat-mishap--toll-reaches-45| archivedate= 10 October 2009 | url-status= live}}</ref> వారిలో ఎక్కువ మంది [[ఢిల్లీ]], [[కోల్‌కాతా]] చెందినవారు.<ref name="sify">{{cite news|url=http://sify.com/news/fullstory.php?a=jkdu4beiegf&title=Three_more_bodies_recovered_from_Thekkady_lake_toll_44|archive-url=https://web.archive.org/web/20151117041042/http://www.sify.com/news/fullstory.php?a=jkdu4beiegf&title=Three_more_bodies_recovered_from_Thekkady_lake_toll_44|url-status=dead|archive-date=17 November 2015|title=Three more bodies recovered from Thekkady lake, toll 44|date=3 Oct 2009|website=[[Sify]]|accessdate=2009-10-05}}</ref> పడవలో మొత్తం 82 మంది ఉన్నారు. పడవ అధిపతి విక్టర్ శామ్యూల్ మరో సిబ్బందిని అక్టోబర్ 5న అరెస్టు చేశారు.<ref name=zarrest/> ఇది కేరళలో నమోదైన అత్యంత ఘోరమైన సముద్ర ప్రమాదం.<ref>{{Cite web |title=കൊച്ചി നടുങ്ങി; ഇത് അഞ്ചാമത്തെ ജലദുരന്തം {{!}} Kerala {{!}} Deshabhimani {{!}} Thursday Aug 27, 2015 |url=https://www.deshabhimani.com/amp/news/kerala/latest-news/495188 |access-date=2023-05-08 |website=www.deshabhimani.com}}</ref> == వివరాలు == కేరళ టూరిజం డెవలప్‌మెంట్ కార్పొరేషన్ (కెటిడిసి) నిర్వహిస్తున్న ఫైబర్‌గ్లాస్ డబుల్ డెక్కర్ దృశ్య వీక్షణ పడవ జాలా కన్యాకా [[ఇడుక్కి జిల్లా|ఇడుక్కి]] ముల్లపెరియార్ జలాశయంలో ప్రతిరోజూ విహారయాత్రలు చేసింది. ఈ పడవను మొదటిసారిగా 2009 ఆగస్టు 17న ప్రారంభించారు.<ref name=zpio> {{cite news | title = Thekkady tragedy '12 passengers over capacity on boat' | publisher=The Pioneer | date=5 October 2009 | author=VR Jayaraj | accessdate = 2009-10-05 | url = http://www.dailypioneer.com/206904/Thekkady-tragedy-%E2%80%9812-passengers-over-capacity-on-boat%E2%80%99.html | archiveurl= https://web.archive.org/web/20091008004852/http://www.dailypioneer.com/206904/Thekkady-tragedy-%E2%80%9812-passengers-over-capacity-on-boat%E2%80%99.html| archivedate= 8 October 2009 | url-status= dead}}</ref> ఆ పడవ సాయంత్రం 4:30 గంటలకు రేవు నుండి బయలుదేరి, 7 కిలోమీటర్ల (4.3 మైళ్ళు) దూరంలో, 2009 సెప్టెంబర్ 30న సాయంత్రం సుమారు 5 గంటలకు బోల్తా పడింది. ఇది జలాశయంలోని అత్యంత లోతైన భాగాలలో ఒకటైన, సుమారు 100 అడుగుల (30 మీటర్ల) లోతు ఉన్న ప్రాంతంలో బోల్తా పడింది. బాధితులలో ఎక్కువ మంది మహిళలు.<ref name=zhindu/> ప్రాణాలతో బయటపడిన వారు చాలా మంది సురక్షితంగా ఈత కొట్టారు.<ref name=zsafe>{{Cite web |title=No safety measures in ill fated boat, eyewitnesses |url=http://in.news.yahoo.com/20/20090930/1416/tnl-no-safety-measures-in-ill-fated-boat.html |date = 6 October 2009 |publisher = Press Trust of India |accessdate = 2009-10-05 }} {{Dead link|date=October 2010|bot=H3llBot}}</ref><ref name=times>{{cite news | url=http://timesofindia.indiatimes.com/news/india/34-drown-as-boat-capsizes-in-Kerala/articleshow/5074258.cms | work=The Times Of India | title=34 drown as boat capsizes in Kerala | date=1 October 2009 | accessdate=9 October 2009 | archive-date=4 October 2009 | archive-url=https://web.archive.org/web/20091004155000/http://timesofindia.indiatimes.com/news/india/34-drown-as-boat-capsizes-in-Kerala/articleshow/5074258.cms | url-status=live }}</ref> == రెస్క్యూ == చుట్టుపక్కల ప్రాంతంలో ఏనుగులతో సహా వన్యప్రాణులు ఉన్నాయి, ఇది 777 చదరపు కిలోమీటర్ల (300 చదరపు మైళ్ళు) పెరియార్ టైగర్ రిజర్వ్‌లో ఉంది.<ref name=zhindu> {{Cite news |title=32 drown as boat topples in Thekkady |page=Front Page |date=1 October 2009 |accessdate=2009-10-05 |url=http://www.hindu.com/2009/10/01/stories/2009100158340100.htm |archiveurl=https://web.archive.org/web/20091004004100/http://www.hindu.com/2009/10/01/stories/2009100158340100.htm |archivedate=4 October 2009 |newspaper=[[The Hindu]] |url-status=dead }}</ref> రాత్రి 8 గంటలకల్లా, ఒక సహాయక బృందం 26 మృతదేహాలను, ఇద్దరు ప్రాణాలతో బయటపడిన వారిని వెలికితీసింది.<ref name=zhindu/> రాష్ట్ర, కేంద్ర ప్రభుత్వ బృందాలు రాకముందే స్థానిక ప్రభుత్వ అధికారులు, ప్రజలు ప్రాథమిక సహాయక చర్యలను పూర్తి చేశారు. అలాగే, మలయాళ సినిమా ' ''బాడీ గార్డ్''' బృందం సమీపంలో షూటింగ్ చేస్తోంది. వారి లైట్లు, సిబ్బంది సభ్యులు సహాయక చర్యలలో అధికారులకు తోడ్పడ్డారు. ప్రాథమిక సహాయక పడవల్లో దేనిలోనూ డైవర్లు లేరు, అయితే 5-6 గంటల తర్వాత సహాయక చర్యల కోసం భారత నావికాదళానికి చెందిన డైవర్ల బృందాన్ని నియమించారు. కొచ్చిలోని దక్షిణ నావికా దళం నుండి 40-50 మంది నావికాదళ డైవర్ల బృందాన్ని సంఘటనా స్థలానికి పంపించారు . అక్టోబర్ 3న, మృతదేహాల కోసం గాలింపు ఇంకా కొనసాగుతూనే ఉంది. అక్టోబరు 3 వరకు నాలుగు మృతదేహాలు కనిపించకుండా పోయాయి, వాటిలో మూడింటిని నావికాదళ డైవర్లు స్వాధీనం చేసుకున్నారు: బెంగళూరుకు చెందిన నాలుగున్నర ఏళ్ల ఐశ్వర్య ఆమె తల్లి సెంథిల్కుమారి, హైదరాబాద్‌కు చెందిన అపూర్వ, 16.<ref name=zdecc> {{Cite web | title = Bodies of Aishwarya, mother found | date=3 October 2009 | accessdate = 2009-10-05 | url = http://www.deccanherald.com/content/28595/bodies-aishwaryamother-found.html | location=Deccan Herald | archiveurl= https://web.archive.org/web/20091006073535/http://www.deccanherald.com/content/28595/bodies-aishwaryamother-found.html| archivedate= 6 October 2009 | url-status= live}}</ref> నౌకాదళ హెలికాప్టర్ మొదట ఐశ్వర్య మృతదేహాన్ని గుర్తించింది, ఆమె తల్లి సమీపంలో కనుగొనబడింది. చివరిగా తప్పిపోయిన ప్రయాణికుడు, అపూర్వ 19 ఏళ్ల సోదరుడు అభిలాష్, అక్టోబర్ 3 సాయంత్రం నీటి అడుగున ఉన్న కెమెరా ద్వారా కనుగొనబడ్డాడు, కాని ప్రతికూల వాతావరణం దాని తిరిగి పొందడాన్ని మరుసటి రోజు వరకు ఆలస్యం చేసింది.<!--<ref name=z45/>--> <ref name=zar2>{{Cite web | title = Thekkady boat capsize; steerman, crew member arrested | newspaper=The Hindu | date=5 October 2009 | accessdate = 2009-10-05 | url = http://www.thehindu.com/news/states/article29040.ece | archiveurl= https://web.archive.org/web/20091008054640/http://beta.thehindu.com/news/states/article29040.ece| archivedate= 8 October 2009 | url-status= live}}</ref> ఇది తుది మరణాల సంఖ్యను 45కి చేర్చింది. వారి తల్లిదండ్రులు, డిఫెన్స్ రీసెర్చ్ ఆర్గనైజేషన్‌లో శాస్త్రవేత్తలు, ఈ ప్రమాదం నుండి ప్రాణాలతో బయటపడ్డారు.<ref name=zarrest>{{Cite web | title = Boat capsize; steerman, crew member arrested | date = 5 October 2009 | access-date = 2009-10-05 | url = http://indiatoday.intoday.in/index.php?option=com_content&task=view&id=64912&sectionid=4&secid=0&Itemid=1&issueid= | location = Press Trust of India | archive-date = 25 September 2022 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220925160551/https://www.indiatoday.in/india/south/story/kerala-boat-capsize-steerman-crew-member-arrested-57910-2009-10-05 | url-status = dead }}</ref> మొత్తం 20 మందిని రక్షించారు.<ref name=zhindu/></ref> రాష్ట్ర, జాతీయ ప్రభుత్వాలు రెండూ చర్య తీసుకొని, [[కొచ్చి]], [[తిరువనంతపురం]] రక్షణ సంస్థలను సహాయక చర్యలు ప్రారంభించమని కోరాయి. బాధితులను గుర్తించడానికి పంపిన వారి హెలికాప్టర్ ప్రతికూల వాతావరణం కారణంగా వెనక్కి తిప్పబడిన తరువాత కొచ్చి నుండి నావికాదళ డైవర్లు భూమిపైకి ప్రయాణించాల్సి వచ్చింది.<ref name=zhindu/></ref> కేరళ హోం, పర్యాటక శాఖ మంత్రి [[కె.బాలకృష్ణన్|కొడియేరి బాలకృష్ణన్]], జల వనరుల మంత్రి [[ఎన్. కె. ప్రేమచంద్రన్]] అర్ధరాత్రి తెక్కాడీకి చేరుకున్నారు,<<ref name=zhindu/></ref> పత్రికా నివేదికల ప్రకారం వారు సహాయక చర్యలను సమన్వయం చేశారు. == దర్యాప్తులు == మొదట, కెటిడిసి 74 మంది ప్రయాణికులు ఉన్నారని పేర్కొంది, కాని పోలీసుల పరిశోధనలు 87 మంది ప్రయాణికులను చూపించాయి-కొంతమంది ప్రాణాలతో బయటపడిన వారు పోలీసులకు ఫిర్యాదు చేయకుండా సంఘటన స్థలాన్ని విడిచిపెట్టడం వల్ల ఈ సంఖ్యలో కొంత గందరగోళం ఏర్పడింది.<ref name=zpio/></ref> మరణించిన వారిలో ఎక్కువగా కేరళ వెలుపల నుండి వచ్చిన మహిళలు ఉన్నారు.<ref name=zhindu/> మృతుల్లో [[తమిళనాడు]], [[ఢిల్లీ]], [[పశ్చిమ బెంగాల్]] చెందిన వారు ఉన్నారు. 50 మందికి పైగా [[కర్ణాటక]] చెందిన వారు, కేరళ పర్యటనలో భాగంగా పర్యాటక బస్సులో తెక్కాడి వచ్చారు.<ref name=zhindu/></ref> అడవి నుండి బయటికి వచ్చిన బైసన్ మందను చూడటానికి పెద్ద సంఖ్యలో ప్రయాణికులు పడవ ఒక వైపుకు పరుగెత్తడంతో ఈ ప్రమాదం జరిగిందని ప్రాథమిక నివేదికలు పేర్కొన్నాయి.<ref name="times2">{{Cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/news/india/34-drown-as-boat-capsizes-in-Kerala/articleshow/5074258.cms|title=34 drown as boat capsizes in Kerala|date=1 October 2009|work=The Times Of India|access-date=9 October 2009|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20091004155000/http://timesofindia.indiatimes.com/news/india/34-drown-as-boat-capsizes-in-Kerala/articleshow/5074258.cms|archive-date=4 October 2009}}</ref> అకస్మాత్తుగా కదలిక కారణంగా పడవ బోల్తా పడింది, ప్రయాణీకులందరూ నీటిలో పడిపోయారు. . తరువాత, రక్షించబడిన కొంతమంది పర్యాటకులు పడవ నిర్మాణ సమస్యలను నివేదించినప్పుడు, ఈ ప్రారంభ నివేదిక సవాలు చేయబడింది, ఇది యాత్ర అంతటా సుమారు 30 నిమిషాల పాటు వంగి ఉందని పేర్కొంది. అప్పుడు ఒకానొక సమయంలో పడవ పదునైన మలుపు తిప్పి బోల్తా పడింది. ఈ పడవ కేరళ టూరిజం డెవలప్‌మెంట్ కార్పొరేషన్ యాజమాన్యంలో నడపబడింది. ఈ పడవలను ప్రైవేటీకరించనందుకు, భద్రతా జాగ్రత్తలను అమలు చేయనందుకు సమర్థవంతమైన విపత్తు పునరుద్ధరణ ప్రణాళికలు లేనందుకు ప్రభుత్వంపై నిందలు మోపబడ్డాయి.పడవ సిబ్బంది, డ్రైవర్ సహాయకుడు ఈ ప్రమాదం నుండి తప్పించుకున్నారు. ప్రయాణానికి ముందు ప్రయాణికులకు లైఫ్ జాకెట్ అందించలేదు, లైఫ్‌గార్డులు కూడా లేవు. ఢిల్లీలోని పయనీర్ వార్తాపత్రిక [[కేరళ ప్రభుత్వం]], కెటిడిసి రెండింటిపై "విస్తృతమైన ఫిర్యాదులను" నివేదించింది, "పడవ ఉద్యోగుల మీద మొత్తం నిందను వేయడం ద్వారా తమను తాము అపరాధం నుండి విముక్తి పొందేందుకు ప్రయత్నిస్తున్నారు". క్రైమ్ బ్రాంచ్ దర్యాప్తు నివేదిక ఈ సంఘటనను డ్రైవర్ నిర్లక్ష్యం, ఓవర్‌లోడింగ్ కలయిక కారణమని నిందించింది. == పరిణామాలు == అక్టోబరు 2న, మృతుల మృతదేహాలను వారి సొంత రాష్ట్రాలకు పంపడానికి అయ్యే ఖర్చులను ప్రభుత్వం చెల్లిస్తుందని, ప్రమాదంలో మరణించిన ప్రతి ఒక్కరి బంధువుకు 5 లక్షల రూపాయలను అందిస్తామని ప్రకటించారు.<ref name="TOI">{{cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/news/india/10-Delhiites-among-41-dead-in-avoidable-boat-tragedy/articleshow/5079263.cms|title=10 Delhiites among 41 dead in avoidable boat tragedy|date=2 October 2009|newspaper=Times of India|accessdate=2009-10-05|archive-date=5 October 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091005034220/http://timesofindia.indiatimes.com/news/india/10-Delhiites-among-41-dead-in-avoidable-boat-tragedy/articleshow/5079263.cms|url-status=live}}</ref> పడవ ప్రమాదంపై [[కేరళ ప్రభుత్వం]] న్యాయ విచారణకు ఆదేశించింది. సోమవారం, అక్టోబరు 5న ఘటనా స్థలంలో ప్రశ్నించినప్పుడు, హెల్స్మాన్ విక్టర్ శామ్యూల్ (అలియాస్ బెట్టీ) ఈ సంఘటనకు పర్యాటకుల ఆకస్మిక కదలిక కారణమని పేర్కొన్నాడు, అయితే తోటి సిబ్బంది సభ్యుడు అనీష్ (అనిష్ కూడా వ్రాసినది) ఎగువ డెక్‌పై అధిక లోడు ఉండటాన్ని ఎత్తి చూపాడు.<ref name=zarrest/><ref name=zpio/><ref name=zar2/> పడవలో 75 మంది సామర్థ్యం కంటే 12 మంది ఎక్కువ మంది ప్రయాణించారని ప్రాథమిక విచారణలో వెల్లడైంది.<ref name=zpio/> పర్యాటకులు అడవి జంతువులను చూసిన తరువాత శామ్యూల్ అకస్మాత్తుగా పడవను కుడి వైపుకు తిప్పినప్పుడు, అది ఈ సంఘటనకు దోహదపడిందని క్రైమ్ బ్రాంచ్ నిర్ణయించింది. పోలీసు సూపరింటెండెంట్ (క్రైమ్ బ్రాంచ్) పి. ఎ. విల్సన్ మాట్లాడుతూ, "డ్రైవర్ విక్టర్ శామ్యూల్ అవాంఛనీయ చర్య అధిక వేగంతో పడవను తిప్పడం విషాదానికి కారణమైంది". క్రైమ్ బ్రాంచ్ తుది నివేదిక ఇవ్వలేదు, ప్రాణాలతో బయటపడిన వారిని మరింత ప్రశ్నించడం పెండింగ్లో ఉంది, కాని శామ్యూల్,అనీష్‌లను అరెస్టు చేసి, పీరుమడేలోని మేజిస్ట్రేట్ కోర్టు ముందు తీసుకెళ్లారు. శామ్యూల్ "అనుకోకుండా మరణానికి కారణమయ్యాడు" అనే అభియోగాన్ని ఎదుర్కొంటున్నాడు. నిర్మాణాత్మక అసమతుల్యత కారణంగా పడవ ఒక వైపుకు జాబితా చేయబడిందని నివేదికల ద్వారా లేవనెత్తిన అవకాశం కూడా పరిశీలనలో ఉంది. స్వాధీనం చేసుకుని తెక్కాడిలోని రేవుకు తీసుకువచ్చిన జలకన్యకకు "స్వాభావిక సమస్యలు ఉన్నాయి" అని పోలీసులు పేర్కొన్నారు. జాగ్రత్తగా ఫోరెన్సిక్ పరీక్ష ప్రారంభించాలని నిర్ణయించారు. . == విమర్శ == కేరళ అసెంబ్లీలో ప్రతిపక్ష నాయకుడు [[ఊమెన్ చాందీ]], కొనసాగుతున్న క్రైమ్ బ్రాంచ్ దర్యాప్తును విమర్శించారు, స్టీర్‌మన్‌ను బలిపశువుగా చేసే ప్రయత్నం జరిగిందని ఆరోపించారు. "ప్రమాదానికి బాధ్యతను స్టీర్‌మన్‌పై మోపేందుకు ప్రయత్నం జరుగుతోంది" అని చాందీ చెప్పారు. ఛైర్మన్ చెరియన్ ఫిలిప్ తన పదవిని వదులుకోవడాన్ని పరిశీలించాలని ఆయన కోరారు. "తెక్కాడిలో సహాయక చర్యలను పర్యవేక్షించే బదులు, ఫిలిప్ [[కమ్యూనిస్టు పార్టీ ఆఫ్ ఇండియా (మార్క్సిస్టు)|సీపీఐ-ఎం]] రాజకీయ కార్యక్రమం అయిన 'హ్యూమన్ చైన్' లో భాగం కావడానికి ఎంచుకున్నాడు" అని ఆయన అన్నారు. ''డెక్లాన్ హెరాల్డ్'' ఈ ప్రమాదం "పూర్తిగా నిర్లక్ష్యం ఫలితంగా జరిగింది" అని చెప్పింది,<ref name=zneg> {{cite news |title=Safety last |date=6 October 2009 |newspaper=Deccan Herald |url=http://www.deccanherald.com/content/28878/safety-last.html |accessdate=2009-10-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20091011073944/http://www.deccanherald.com/content/28878/safety-last.html |archivedate=11 October 2009 |url-status=live }} </ref> ఎక్స్‌ప్రెస్ బజ్ ఇది "మొదటి నుండి తప్పు" అని పేర్కొంది, అసురక్షిత ప్లాస్టిక్ కుర్చీలపై అదనపు ప్రయాణీకులు ఉన్నారు.<ref name=zbuzz>{{cite news |newspaper=Express Buzz |date=5 October 2009 |title=Jalakanyaka was faulty from the start |url=http://newindianexpress.com/states/kerala/article135002.ece |accessdate=2009-10-05 |archive-date=4 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304103045/http://www.newindianexpress.com/states/kerala/article135002.ece |url-status=dead }}</ref> ఇతర విమర్శలలో (1) అన్ని విభాగాలకు విపత్తు పునరుద్ధరణ ప్రణాళిక విధానాలు లేకపోవడం, (2) సరైన ప్రభుత్వ పర్యవేక్షణతో పర్యాటక పడవలను ప్రైవేటీకరించడానికి బీమా చేయడానికి నిరాకరించడం ఉన్నాయి. == తదుపరి భద్రతా ఆందోళనలు == అక్టోబర్ 5న జరిగిన సమావేశంలో, రాష్ట్ర పర్యాటక శాఖ మంత్రి కొడియేరి బాలకృష్ణన్ అనేక కొత్త భద్రతా చర్యలను ప్రకటించారు: పర్యాటక పడవలకు భద్రతా తనిఖీలు, 15 ఏళ్లలోపు వారికి, సరైన కారణం చెప్పని 15 ఏళ్లు పైబడిన వారికి తప్పనిసరిగా లైఫ్ జాకెట్లు, ప్రయాణికుల సంఖ్యకు అనులోమానుపాతంలో లైఫ్‌గార్డులు, రెస్క్యూ బోట్లు.<ref name=zthai>{{cite news |title=All tourist boats to undergo safety check in Kerala |date=5 October 2009 |url=http://www.thaindian.com/newsportal/business/all-tourist-boats-to-undergo-safety-check-in-kerala_100256316.html |accessdate=2009-10-05 |archive-date=6 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121006211320/http://www.thaindian.com/newsportal/business/all-tourist-boats-to-undergo-safety-check-in-kerala_100256316.html |url-status=live }}</ref> == మూలాలు == {{మూలాలజాబితా}} [[వర్గం:ప్రమాదాలు]] [[వర్గం:2009 సంఘటనలు]] [[వర్గం:2009 మరణాలు]] 7gi5a8uzdz4x4jnqj5sk3v1yr5ys2qf 1 503605 4908626 2026-07-20T04:40:19Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4908626 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 6 503606 4908634 2026-07-20T05:25:46Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 4908634 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 0 503607 4908636 2026-07-20T05:45:06Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 [[WP:AES|←]]Created page with '{{Infobox film | name = ఎజ్రా | image = Ezra_movie_poster.jpg | caption = థియేట్రికల్ విడుదల పోస్టర్ | director = జయ్ కె. | producer = {{plainlist| *ఏ.వీ. అనూప్ *ముఖేష్ ఆర్. మెహతా *సి.వి. సారథి }} | writer = | narrator = ఇంద్రజిత్ సుకుమారన...' 4908636 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = ఎజ్రా | image = Ezra_movie_poster.jpg | caption = థియేట్రికల్ విడుదల పోస్టర్ | director = జయ్ కె. | producer = {{plainlist| *ఏ.వీ. అనూప్ *ముఖేష్ ఆర్. మెహతా *సి.వి. సారథి }} | writer = | narrator = [[ఇంద్రజిత్ సుకుమారన్]] | screenplay = {{plainlist| * మను గోపాల్ * జయ్ కె. }} | story = జయ్ కె. | based_on = | starring = {{plainlist| * [[పృథ్వీరాజ్ సుకుమారన్]] * [[టోవినో థామస్]] * [[ప్రియా ఆనంద్]] * [[సుజిత్ శంకర్]] * ప్రణయ్ రంజన్ * [[విజయరాఘవన్]] * [[సుదేవ్ నాయర్]] }} | music = '''పాటలు:'''<br />రాహుల్ రాజ్<br> సుశిన్ శ్యామ్<br />'''స్కోర్:'''<br />సుశిన్ శ్యామ్ | cinematography = సుజిత్ వాసుదేవ్ | editing = వివేక్ హర్షన్ | studio = {{plainlist| * ఏవీఏ ప్రొడక్షన్స్ }} | distributor = E4 ఎంటర్‌టైన్‌మెంట్ | released = {{Film date|2017|02|10|భారతదేశం|df=y}} | runtime = 150 నిమిషాలు | country = భారతదేశం | language = మలయాళం | budget = <!--Must be attributed to a reliable published source with an established reputation for fact-checking. No blogs, no IMDb.--> | gross = అంచనా ₹ 50 కోట్లు<ref name="CatchNewsGross" /> }} '''''ఎజ్రా''''' అనేది 2017లో జై కె. రచించి దర్శకత్వం వహించిన భారతీయ మలయాళ భాషా థ్రిల్లర్ సినిమా. [[పృథ్వీరాజ్ సుకుమారన్]], [[టోవినో థామస్]], [[ప్రియ ఆనంద్|ప్రియా ఆనంద్]] (ఆమె మలయాళ తొలి సినిమా [[సుజిత్ శంకర్]], [[విజయరాఘవన్]], [[సుదేవ్ నాయర్]] ప్రధాన పాత్రల్లో నటించారు.<ref name="fil">{{Cite news|url=http://www.manoramaonline.com/movies/new-releases/ezra-first-look-prithviraj.html|title=ഭയപ്പെടുത്താൻ പൃഥ്വിരാജ്; എസ്ര ഫസ്റ്റ്ലുക്ക്|date=11 October 2016|work=Manoramaonline.com|access-date=30 October 2016|language=ml|trans-title=Prithiviraj for scaring; Ezra Firstlook}}</ref> ప్రధాన ఫోటోగ్రఫీ 2016 జూన్ చివరిలో ప్రారంభమైంది. ప్రధాన చిత్రీకరణ ప్రదేశాలు ఫోర్ట్ కొచ్చిన్, [[శ్రీలంక]].<ref name="roll">{{Cite news|url=http://indianexpress.com/article/entertainment/regional/prithvirajs-ezra-to-roll-from-wednesday-june-29-2880870/|title=Prithviraj's Ezra to roll from June 29|date=28 June 2016|work=[[Indian Express]]|access-date=30 October 2016|location=Kochi}}</ref> ఈ సినిమా బాక్సాఫీస్ వద్ద వద్ద ₹ 50 కోట్లు వసూలు చేసింది.<ref name="CatchNewsGross">{{Cite web|date=13 April 2017|title=Ezra : Prithviraj starrer emerges 8th Rs. 50 crore grosser of Malayalam cinema|url=http://www.catchnews.com/regional-cinema/ezra-prithviraj-starrer-emerges-8th-rs-50-crore-grosser-of-malayalam-cinema-57679.html|website=Catchnews}}</ref>దీనిని 2021లో హిందీలో 'డైబుక్'గా రీమేక్ చేయబడింది. ఈ సినిమా 2012 హాలీవుడ్ సినిమా 'ది పొసెషన్'తో సారూప్యతలను కలిగి ఉన్నట్లు గుర్తించబడింది, ఇది ఆరోపించబడిన డైబుక్ బాక్స్ గురించి 2004 లాస్ ఏంజిల్స్ టైమ్స్ కథనం ఆధారంగా రూపొందించబడింది. (లెజ్లీ గోర్న్‌స్టెయిన్ రాసిన "ఎ జింక్స్ ఇన్ ఎ బాక్స్?"దెయ్యం పట్టినట్లు ఆరోపించబడిన డైబుక్ బాక్స్ గురించి). == నటీనటులు == * రంజన్ మాథ్యూగా [[పృథ్వీరాజ్ సుకుమారన్]] * ఏసీపీ షఫీర్ అహమ్మద్ ఐపీఎస్ గా [[టోవినో థామస్]] * ప్రియా రఘురామ్ మాథ్యూగా [[ప్రియ ఆనంద్|ప్రియా ఆనంద్]] ( వాయిస్ ఓవర్ : ఏంజెల్ షిజోయ్ ) * అబ్రహం యాకూబ్ ఎజ్రాగా [[సుదేవ్ నాయర్]] * రబ్బీ మార్క్వెస్‌గా [[సుజిత్ శంకర్]] (వాయిస్ ఓవర్: సన్నీ వేన్) * ఫాదర్ శామ్యూల్‌గా​ [[విజయరాఘవన్]] * కల్నల్ నంబియార్‌గా [[ప్రతాప్ పోతేన్|ప్రతాప్ కె . పోతేన్]] * రబ్బీ డేవిడ్ బెన్యామిన్‌గా [[బాబు ఆంటోనీ|బాబు ఆంటోని]] * రంజన్ స్నేహితుడు, సహోద్యోగిగా సందీప్ నారాయణన్ * లేఖగా రైనా మరియా * యాకూబ్ ఎజ్రాగా భరత్ దభోల్కర్ * మూసా గా అలెన్సియర్ లోపెజ్ * రోసీగా ఆన్ షీతల్ * సబట్టిగా రాజేష్ శర్మ * ప్రియా తల్లిగా [[తార కల్యాణ్|తారా కళ్యాణ్]] * మణికందన్ ఆర్ అచారి * [[బాలు వర్గీస్]] == ఉత్పత్తి == ఫిబ్రవరి 2016లో [[రాజీవ్ రవి]] అసోసియేట్ డైరెక్టర్‌గా ఉన్న జే కె, ''ఎజ్రా'' సినిమా ద్వారా దర్శకుడిగా అరంగేట్రం చేస్తానని ప్రకటించారు.<ref>{{Cite news|url=http://www.ibtimes.co.in/prithviraj-sukumaran-star-opposite-priya-anand-ezra-665319|title=Prithviraj Sukumaran to star opposite Priya Anand in 'Ezra'?|last=James|first=Anu|work=International Business Times, India Edition|access-date=28 December 2016}}</ref> ఈ సినిమా ఒక ప్రేమ కథతో కూడిన హర్రర్ థ్రిల్లర్ అని, [[కేరళ]] యూదు సంస్కృతి చరిత్రను అన్వేషిస్తుందని ప్రకటించారు. ఈ సినిమా ప్రేక్షకులను భయపెట్టడానికి రూపొందించబడలేదని, కానీ బలమైన కథాంశాన్ని కలిగి ఉందని జై కె అన్నారు. ఈ సినిమాని తమిళం, [[తెలుగు]] భాషలలో డబ్ చేయనున్నట్లు కూడా ఆయన ధృవీకరించారు.<ref>{{Cite news|url=http://www.filmibeat.com/malayalam/news/2016/ezra-is-not-a-typical-horror-movie-director-jay-k-247505.html|title=Ezra Is Not A Typical Horror Movie: Director Jay K|last=Akhila|first=Menon|date=20 November 2016|work=FilmiBeat|access-date=28 December 2016}}</ref> ఈ చిత్రాన్ని ముఖేష్ ఆర్. మెహతా, సివి సారథి, ఎవి అనూప్ ఈ4 ఎంటర్‌టైన్‌మెంట్, ఎవిఎ ప్రొడక్షన్స్ పతాకంపై నిర్మిస్తున్నారు.<ref>{{Cite news|url=http://indianexpress.com/article/entertainment/malayalam/ezra-trailer-the-terror-inducing-film-has-been-long-overdue-in-the-horror-genre-watch-video-4428335/|title=Ezra trailer: The terror-inducing film has been long overdue in the horror genre, watch video|last=Express Web Desk|date=15 December 2016|work=The Indian Express|access-date=2 January 2017}}</ref> [[రాహుల్ రాజ్]] సంగీతం, తిర్రు సినిమాటోగ్రఫీ కోసం వరుసగా తీసుకున్నారు. కానీ తెలియని కారణాల వల్ల ఇద్దరూ ప్రాజెక్ట్ నుండి నిష్క్రమించారు. నిర్మాణ ప్రారంభ దశలో తిరు వెళ్ళిపోగా, రాహుల్ రాజ్ ''లైలకమే'' పాటను ఇచ్చి వెళ్ళిపోయాడు. ఎజ్రా అంతర్జాతీయ పంపిణీని జోసెమన్ సైమన్ పర్యవేక్షించారు. == బాక్సాఫీస్ == ఈ సినిమా కేరళ బాక్సాఫీస్ నుండి మొదటి రోజు {{Indian Rupee}}.6 కోట్లు, రెండవ రోజు {{Indian Rupee}}.50 కోట్లు వసూలు చేసింది.<ref name="gross">{{Cite news|url=http://www.ibtimes.aco.in/kerala-box-office-ezra-munthirivallikal-thalirkkumbol-score-big-far-behind-pulimurugan-717794|title=Kerala box office: Ezra, Munthirivallikal Thalirkkumbol score big; but far behind Pulimurugan collection record|last=Anu|first=James|date=22 February 2017|work=IB Times|access-date=23 February 2017}}</ref> ఇది కేరళ నుండి మొదటి వారంలో {{Indian Rupee}} 15.02 కోట్లు వసూలు చేసింది.<ref>James, Anu. [http://www.ibtimes.co.in/kerala-box-office-prithviraj-sukumarans-ezra-breaks-pulimurugans-8-day-collection-record-by-716497 "Kerala box office: Prithviraj Sukumaran's Ezra breaks Pulimurugan's 8-day collection record by a tiny margin at Kochi multiplexes"]. ''ibtimes.co.in''.</ref> ఈ సినిమా కేరళ బాక్సాఫీస్ నుండి సుమారు {{INR}} 40 కోట్లు వసూలు చేసింది.<ref>{{Cite web|date=20 December 2017|title=Mollywood in 2017: Top Malayalam movies that earned big at Kerala box office this year|url=https://www.ibtimes.co.in/mollywood-2017-top-malayalam-movies-that-earned-big-kerala-box-office-this-year-753935|website=International Business Times}}</ref> ఇది ప్రపంచవ్యాప్తంగా బాక్సాఫీస్ నుండి {{INR}} 50 కోట్లు వసూలు చేసింది.<ref name="CatchNewsGross2">{{Cite web|date=13 April 2017|title=Ezra : Prithviraj starrer emerges 8th Rs. 50 crore grosser of Malayalam cinema|url=http://www.catchnews.com/regional-cinema/ezra-prithviraj-starrer-emerges-8th-rs-50-crore-grosser-of-malayalam-cinema-57679.html|website=Catchnews}}</ref> == పాటలు == {{Track listing | all_writing = | headline = | extra_column = గాయకులు | title1 = లైలాకామె | length1 = 4.16 | lyrics1 =హరినారాయణన్ బి.కె. | music1 = రాహుల్ రాజ్ | extra1 = హరిచరణ్ | title2 = తంబిరన్ | length2 = 4.07 | lyrics2 = వినాయక్ శశికుమార్ | music2 = సుషిన్ శ్యామ్ | extra2 = విపిన్ రవీంద్రన్ | title3 = ఇరులు నీలం రావే | length3 = 4.22 | lyrics3 = అన్వర్ అలీ | music3 = సుషిన్ శ్యామ్ | extra3 = సచిన్ బాలు | total_length = 12.45 }} ==రీమేక్== ==మూలాలు== {{మూలాలజాబితా}} ==బయటి లింకులు== * {{IMDb title|5892746}} * [https://rightchapters.com/2017/02/ezra-malayalam-movie-review-rating/ Ezra Movie Audience Responses, Critics Review] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170226051632/https://rightchapters.com/2017/02/ezra-malayalam-movie-review-rating/ |date=26 February 2017 }} 53xapghfth36yee2wbud8qm6ylfm98f 4908637 4908636 2026-07-20T05:45:30Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 [[వర్గం:మలయాళ సినిమా]] ను చేర్చారు (హాట్‌కేట్ ఉపయోగించి) 4908637 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = ఎజ్రా | image = Ezra_movie_poster.jpg | caption = థియేట్రికల్ విడుదల పోస్టర్ | director = జయ్ కె. | producer = {{plainlist| *ఏ.వీ. అనూప్ *ముఖేష్ ఆర్. మెహతా *సి.వి. సారథి }} | writer = | narrator = [[ఇంద్రజిత్ సుకుమారన్]] | screenplay = {{plainlist| * మను గోపాల్ * జయ్ కె. }} | story = జయ్ కె. | based_on = | starring = {{plainlist| * [[పృథ్వీరాజ్ సుకుమారన్]] * [[టోవినో థామస్]] * [[ప్రియా ఆనంద్]] * [[సుజిత్ శంకర్]] * ప్రణయ్ రంజన్ * [[విజయరాఘవన్]] * [[సుదేవ్ నాయర్]] }} | music = '''పాటలు:'''<br />రాహుల్ రాజ్<br> సుశిన్ శ్యామ్<br />'''స్కోర్:'''<br />సుశిన్ శ్యామ్ | cinematography = సుజిత్ వాసుదేవ్ | editing = వివేక్ హర్షన్ | studio = {{plainlist| * ఏవీఏ ప్రొడక్షన్స్ }} | distributor = E4 ఎంటర్‌టైన్‌మెంట్ | released = {{Film date|2017|02|10|భారతదేశం|df=y}} | runtime = 150 నిమిషాలు | country = భారతదేశం | language = మలయాళం | budget = <!--Must be attributed to a reliable published source with an established reputation for fact-checking. No blogs, no IMDb.--> | gross = అంచనా ₹ 50 కోట్లు<ref name="CatchNewsGross" /> }} '''''ఎజ్రా''''' అనేది 2017లో జై కె. రచించి దర్శకత్వం వహించిన భారతీయ మలయాళ భాషా థ్రిల్లర్ సినిమా. [[పృథ్వీరాజ్ సుకుమారన్]], [[టోవినో థామస్]], [[ప్రియ ఆనంద్|ప్రియా ఆనంద్]] (ఆమె మలయాళ తొలి సినిమా [[సుజిత్ శంకర్]], [[విజయరాఘవన్]], [[సుదేవ్ నాయర్]] ప్రధాన పాత్రల్లో నటించారు.<ref name="fil">{{Cite news|url=http://www.manoramaonline.com/movies/new-releases/ezra-first-look-prithviraj.html|title=ഭയപ്പെടുത്താൻ പൃഥ്വിരാജ്; എസ്ര ഫസ്റ്റ്ലുക്ക്|date=11 October 2016|work=Manoramaonline.com|access-date=30 October 2016|language=ml|trans-title=Prithiviraj for scaring; Ezra Firstlook}}</ref> ప్రధాన ఫోటోగ్రఫీ 2016 జూన్ చివరిలో ప్రారంభమైంది. ప్రధాన చిత్రీకరణ ప్రదేశాలు ఫోర్ట్ కొచ్చిన్, [[శ్రీలంక]].<ref name="roll">{{Cite news|url=http://indianexpress.com/article/entertainment/regional/prithvirajs-ezra-to-roll-from-wednesday-june-29-2880870/|title=Prithviraj's Ezra to roll from June 29|date=28 June 2016|work=[[Indian Express]]|access-date=30 October 2016|location=Kochi}}</ref> ఈ సినిమా బాక్సాఫీస్ వద్ద వద్ద ₹ 50 కోట్లు వసూలు చేసింది.<ref name="CatchNewsGross">{{Cite web|date=13 April 2017|title=Ezra : Prithviraj starrer emerges 8th Rs. 50 crore grosser of Malayalam cinema|url=http://www.catchnews.com/regional-cinema/ezra-prithviraj-starrer-emerges-8th-rs-50-crore-grosser-of-malayalam-cinema-57679.html|website=Catchnews}}</ref>దీనిని 2021లో హిందీలో 'డైబుక్'గా రీమేక్ చేయబడింది. ఈ సినిమా 2012 హాలీవుడ్ సినిమా 'ది పొసెషన్'తో సారూప్యతలను కలిగి ఉన్నట్లు గుర్తించబడింది, ఇది ఆరోపించబడిన డైబుక్ బాక్స్ గురించి 2004 లాస్ ఏంజిల్స్ టైమ్స్ కథనం ఆధారంగా రూపొందించబడింది. (లెజ్లీ గోర్న్‌స్టెయిన్ రాసిన "ఎ జింక్స్ ఇన్ ఎ బాక్స్?"దెయ్యం పట్టినట్లు ఆరోపించబడిన డైబుక్ బాక్స్ గురించి). == నటీనటులు == * రంజన్ మాథ్యూగా [[పృథ్వీరాజ్ సుకుమారన్]] * ఏసీపీ షఫీర్ అహమ్మద్ ఐపీఎస్ గా [[టోవినో థామస్]] * ప్రియా రఘురామ్ మాథ్యూగా [[ప్రియ ఆనంద్|ప్రియా ఆనంద్]] ( వాయిస్ ఓవర్ : ఏంజెల్ షిజోయ్ ) * అబ్రహం యాకూబ్ ఎజ్రాగా [[సుదేవ్ నాయర్]] * రబ్బీ మార్క్వెస్‌గా [[సుజిత్ శంకర్]] (వాయిస్ ఓవర్: సన్నీ వేన్) * ఫాదర్ శామ్యూల్‌గా​ [[విజయరాఘవన్]] * కల్నల్ నంబియార్‌గా [[ప్రతాప్ పోతేన్|ప్రతాప్ కె . పోతేన్]] * రబ్బీ డేవిడ్ బెన్యామిన్‌గా [[బాబు ఆంటోనీ|బాబు ఆంటోని]] * రంజన్ స్నేహితుడు, సహోద్యోగిగా సందీప్ నారాయణన్ * లేఖగా రైనా మరియా * యాకూబ్ ఎజ్రాగా భరత్ దభోల్కర్ * మూసా గా అలెన్సియర్ లోపెజ్ * రోసీగా ఆన్ షీతల్ * సబట్టిగా రాజేష్ శర్మ * ప్రియా తల్లిగా [[తార కల్యాణ్|తారా కళ్యాణ్]] * మణికందన్ ఆర్ అచారి * [[బాలు వర్గీస్]] == ఉత్పత్తి == ఫిబ్రవరి 2016లో [[రాజీవ్ రవి]] అసోసియేట్ డైరెక్టర్‌గా ఉన్న జే కె, ''ఎజ్రా'' సినిమా ద్వారా దర్శకుడిగా అరంగేట్రం చేస్తానని ప్రకటించారు.<ref>{{Cite news|url=http://www.ibtimes.co.in/prithviraj-sukumaran-star-opposite-priya-anand-ezra-665319|title=Prithviraj Sukumaran to star opposite Priya Anand in 'Ezra'?|last=James|first=Anu|work=International Business Times, India Edition|access-date=28 December 2016}}</ref> ఈ సినిమా ఒక ప్రేమ కథతో కూడిన హర్రర్ థ్రిల్లర్ అని, [[కేరళ]] యూదు సంస్కృతి చరిత్రను అన్వేషిస్తుందని ప్రకటించారు. ఈ సినిమా ప్రేక్షకులను భయపెట్టడానికి రూపొందించబడలేదని, కానీ బలమైన కథాంశాన్ని కలిగి ఉందని జై కె అన్నారు. ఈ సినిమాని తమిళం, [[తెలుగు]] భాషలలో డబ్ చేయనున్నట్లు కూడా ఆయన ధృవీకరించారు.<ref>{{Cite news|url=http://www.filmibeat.com/malayalam/news/2016/ezra-is-not-a-typical-horror-movie-director-jay-k-247505.html|title=Ezra Is Not A Typical Horror Movie: Director Jay K|last=Akhila|first=Menon|date=20 November 2016|work=FilmiBeat|access-date=28 December 2016}}</ref> ఈ చిత్రాన్ని ముఖేష్ ఆర్. మెహతా, సివి సారథి, ఎవి అనూప్ ఈ4 ఎంటర్‌టైన్‌మెంట్, ఎవిఎ ప్రొడక్షన్స్ పతాకంపై నిర్మిస్తున్నారు.<ref>{{Cite news|url=http://indianexpress.com/article/entertainment/malayalam/ezra-trailer-the-terror-inducing-film-has-been-long-overdue-in-the-horror-genre-watch-video-4428335/|title=Ezra trailer: The terror-inducing film has been long overdue in the horror genre, watch video|last=Express Web Desk|date=15 December 2016|work=The Indian Express|access-date=2 January 2017}}</ref> [[రాహుల్ రాజ్]] సంగీతం, తిర్రు సినిమాటోగ్రఫీ కోసం వరుసగా తీసుకున్నారు. కానీ తెలియని కారణాల వల్ల ఇద్దరూ ప్రాజెక్ట్ నుండి నిష్క్రమించారు. నిర్మాణ ప్రారంభ దశలో తిరు వెళ్ళిపోగా, రాహుల్ రాజ్ ''లైలకమే'' పాటను ఇచ్చి వెళ్ళిపోయాడు. ఎజ్రా అంతర్జాతీయ పంపిణీని జోసెమన్ సైమన్ పర్యవేక్షించారు. == బాక్సాఫీస్ == ఈ సినిమా కేరళ బాక్సాఫీస్ నుండి మొదటి రోజు {{Indian Rupee}}.6 కోట్లు, రెండవ రోజు {{Indian Rupee}}.50 కోట్లు వసూలు చేసింది.<ref name="gross">{{Cite news|url=http://www.ibtimes.aco.in/kerala-box-office-ezra-munthirivallikal-thalirkkumbol-score-big-far-behind-pulimurugan-717794|title=Kerala box office: Ezra, Munthirivallikal Thalirkkumbol score big; but far behind Pulimurugan collection record|last=Anu|first=James|date=22 February 2017|work=IB Times|access-date=23 February 2017}}</ref> ఇది కేరళ నుండి మొదటి వారంలో {{Indian Rupee}} 15.02 కోట్లు వసూలు చేసింది.<ref>James, Anu. [http://www.ibtimes.co.in/kerala-box-office-prithviraj-sukumarans-ezra-breaks-pulimurugans-8-day-collection-record-by-716497 "Kerala box office: Prithviraj Sukumaran's Ezra breaks Pulimurugan's 8-day collection record by a tiny margin at Kochi multiplexes"]. ''ibtimes.co.in''.</ref> ఈ సినిమా కేరళ బాక్సాఫీస్ నుండి సుమారు {{INR}} 40 కోట్లు వసూలు చేసింది.<ref>{{Cite web|date=20 December 2017|title=Mollywood in 2017: Top Malayalam movies that earned big at Kerala box office this year|url=https://www.ibtimes.co.in/mollywood-2017-top-malayalam-movies-that-earned-big-kerala-box-office-this-year-753935|website=International Business Times}}</ref> ఇది ప్రపంచవ్యాప్తంగా బాక్సాఫీస్ నుండి {{INR}} 50 కోట్లు వసూలు చేసింది.<ref name="CatchNewsGross2">{{Cite web|date=13 April 2017|title=Ezra : Prithviraj starrer emerges 8th Rs. 50 crore grosser of Malayalam cinema|url=http://www.catchnews.com/regional-cinema/ezra-prithviraj-starrer-emerges-8th-rs-50-crore-grosser-of-malayalam-cinema-57679.html|website=Catchnews}}</ref> == పాటలు == {{Track listing | all_writing = | headline = | extra_column = గాయకులు | title1 = లైలాకామె | length1 = 4.16 | lyrics1 =హరినారాయణన్ బి.కె. | music1 = రాహుల్ రాజ్ | extra1 = హరిచరణ్ | title2 = తంబిరన్ | length2 = 4.07 | lyrics2 = వినాయక్ శశికుమార్ | music2 = సుషిన్ శ్యామ్ | extra2 = విపిన్ రవీంద్రన్ | title3 = ఇరులు నీలం రావే | length3 = 4.22 | lyrics3 = అన్వర్ అలీ | music3 = సుషిన్ శ్యామ్ | extra3 = సచిన్ బాలు | total_length = 12.45 }} ==రీమేక్== ==మూలాలు== {{మూలాలజాబితా}} ==బయటి లింకులు== * {{IMDb title|5892746}} * [https://rightchapters.com/2017/02/ezra-malayalam-movie-review-rating/ Ezra Movie Audience Responses, Critics Review] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170226051632/https://rightchapters.com/2017/02/ezra-malayalam-movie-review-rating/ |date=26 February 2017 }} [[వర్గం:మలయాళ సినిమా]] cf7mlxro39mp517ju5wruwv9eylzsqi 1 503608 4908648 2026-07-20T05:52:50Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4908648 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 1 503609 4908649 2026-07-20T05:53:53Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4908649 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 0 503610 4908650 2026-07-20T06:05:14Z Muralikrishna m 106628 "[[:en:Special:Redirect/revision/1356039099|G. V. Markandayan]]" పేజీని అనువదించి సృష్టించారు 4908650 wikitext text/x-wiki '''జి. వి. మార్కండయన్''' (జననం 1976) తమిళనాడుకు చెందిన భారతీయ రాజకీయవేత్త. ఆయన [[విలాతికులం శాసనసభ నియోజకవర్గం|విలాతికులం నియోజకవర్గం]] నుండి [[తమిళనాడు శాసనసభ]] సభ్యుడు. ఆయన చివరిగా [[2026 తమిళనాడు శాసనసభ ఎన్నికలు|2026 తమిళనాడు శాసనసభ ఎన్నిక]]<nowiki/>ల్లో [[ద్రవిడ మున్నేట్ర కజగం]] పార్టీకి ప్రాతినిధ్యం వహించాడు.<ref name=":0">{{Cite web|date=2021-05-03|title=Tamil Nadu Election Results 2021: Here's full list of winners - CNBC TV18|url=https://www.cnbctv18.com/politics/tamil-nadu-election-results-2021-mk-stalin-kamal-haasan-heres-full-list-of-winners-9157651.htm|access-date=2025-06-23|website=CNBCTV18|language=en}}</ref> == ప్రారంభ జీవితం == మార్కండయన్ తమిళనాడులోని [[తూత్తుకూడి జిల్లా|తూత్తుకుడి జిల్లా]]<nowiki/>లోని విలాతికులం ప్రాంతానికి చెందినవాడు. ఆయన వరతరాజన్ కుమారుడు. 2000లో మదురైలోని ప్రభుత్వ న్యాయ కళాశాలలో బి. ఎల్ పూర్తి చేసాడు. ఆయన భార్య కూడా న్యాయవాది.<ref>{{Cite web|title=Markandayan V(DMK):Constituency- VILATHIKULAM(THOOTHUKUDI) - Affidavit Information of Candidate:|url=https://www.myneta.info/TamilNadu2021/candidate.php?candidate_id=754|access-date=2025-06-23|website=www.myneta.info}}</ref> == కెరీర్ == మార్కండయన్ [[2011 తమిళనాడు శాసనసభ ఎన్నికలు|2011 తమిళనాడు శాసనసభ ఎన్నిక]]<nowiki/>ల్లో [[ఆల్ ఇండియా అన్నా ద్రవిడ మున్నేట్ర కజగం|అఖిల భారత అన్నా ద్రవిడ మున్నేట్ర కజగం]] తరపున [[విలాతికులం శాసనసభ నియోజకవర్గం|విలాతికులం అసెంబ్లీ నియోజకవర్గం]] నుండి మొదటిసారి ఎమ్మెల్యేగా ఎన్నికయ్యాడు. ఆయన 72,753 ఓట్లు పొంది తన సమీప ప్రత్యర్థి పెరుమాళ్ స్వామిని ఓడించాడు. [[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్]] పార్టీ అభ్యర్థిపై 22,597 ఓట్ల తేడాతో విజయం సాధించాడు.<ref>{{Cite web|title=IndiaVotes AC Summary: Vilathikulam 2011|url=https://www.indiavotes.com/ac/summary/www.indiavotes.com/ac/summary/32029|access-date=2025-06-23|website=IndiaVotes}}</ref><ref>{{Cite web|title=Vilathikulam Assembly Constituency Election Result - Legislative Assembly Constituency|url=https://resultuniversity.com/election/vilathikulam-tamil-nadu-assembly-constituency|access-date=2025-06-23|website=resultuniversity.com}}</ref> [[2019 తమిళనాడు శాసనసభ ఉప ఎన్నికలు|2019 తమిళనాడు శాసనసభ ఉప ఎన్నిక]]<nowiki/>లలో అన్నాడిఎంకె పార్టీ ఆయనకు టికెట్ నిరాకరించింది, అయితే, విలాతికులం నియోజకవర్గం నుండి స్వతంత్ర తిరుగుబాటు అభ్యర్థిగా పోటీలో నిలిచి ఓడిపోయాడు. ఆ తర్వాత [[ఆల్ ఇండియా అన్నా ద్రవిడ మున్నేట్ర కజగం|అన్నా]][[ద్రవిడ మున్నేట్ర కజగం|డీఎంకే]] నాయకత్వం ఆయనను పార్టీ నుంచి బహిష్కరించింది. తరువాత, అతను డిఎంకెలో చేరాడు. [[2021 తమిళనాడు శాసనసభ ఎన్నికలు|2021 అసెంబ్లీ ఎన్నిక]]<nowiki/>లలో అదే నియోజకవర్గం నుండి ఎన్నికయ్యాడు, అక్కడ అతను ఎఐఎడిఎంకెకు చెందిన పి. చిన్నప్పన్ 38,549 ఓట్ల తేడాతో ఓడించాడు.<ref name=":0" /> 2016 ఫిబ్రవరిలో, మధ్యంతర బడ్జెట్ పై జరిగిన చర్చలో ఆయన డిఎంకె, ఎం. కె. స్టాలిన్ అల్లుడు సబరీసన్ గురించి కొన్ని వ్యాఖ్యలు చేశాసాడు, ఇది డిఎంకె సభ్యులను ఆగ్రహానికి గురి చేసింది, ఇది స్పీకర్ పిపి. ధనపాల్ తో వాగ్వాదానికి దారితీసింది.<ref>{{Cite web|last=PTI|date=2016-02-17|title=TN assembly ruckus: DMK MLAs thrown out after heated debate|url=https://www.thenewsminute.com/tamil-nadu/tn-assembly-ruckus-dmk-mlas-thrown-out-after-heated-debate-39119|access-date=2025-06-23|website=The News Minute|language=en}}</ref> == ఎన్నికల పనితీరు == === తమిళనాడు అసెంబ్లీ ఎన్నికలు === {| class="sortable wikitable" style="font-size: 100%" !ఎన్నికలు !నియోజకవర్గ !పార్టీ !ఫలితం !ఓట్ల శాతం !ప్రతిపక్షాల అభ్యర్థి !ప్రతిపక్ష పార్టీ !ప్రతిపక్షాల ఓట్ల శాతం |- |[[2011 తమిళనాడు శాసనసభ ఎన్నికలు|2011]] |[[విలాతికులం శాసనసభ నియోజకవర్గం|విలాతికులం]] |[[ఆల్ ఇండియా అన్నా ద్రవిడ మున్నేట్ర కజగం|అన్నాడీఎంకే]] |గెలుపు |54.58 |కె. పెరుమాళ్స్వామి |[[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్|ఐఎన్సి]] |37.63 |- |[[2019 తమిళనాడు శాసనసభ ఉప ఎన్నికలు|2019 ఉప ఎన్నిక]] |విలాతికులం |[[స్వతంత్ర రాజకీయ నాయకులు|స్వతంత్ర]] |విజేత |17.35 |పి. చిన్నప్పన్ |[[ఆల్ ఇండియా అన్నా ద్రవిడ మున్నేట్ర కజగం|అన్నాడీఎంకే]] |44.32 |- |[[2021 తమిళనాడు శాసనసభ ఎన్నికలు|2021]] |విలాతికులం |[[ద్రవిడ మున్నేట్ర కజగం|డీఎంకే]] |గెలుపు |54.38 |పి. చిన్నప్పన్ |[[ఆల్ ఇండియా అన్నా ద్రవిడ మున్నేట్ర కజగం|అన్నాడీఎంకే]] |31.18 |- |[[2026 తమిళనాడు శాసనసభ ఎన్నికలు|2026]] |విలాతికులం |డీఎంకే |గెలుపు |33.40 |పి. కాసిరామ్ |[[తమిళగ వెట్రి కళగం]] (టీవీకే) |28.70 |} == మూలాలు == [[వర్గం:జీవిస్తున్న ప్రజలు]] [[వర్గం:1976 జననాలు]] ifhcmg6tptpk7kz0m2hst5eimun2273 4908651 4908650 2026-07-20T06:05:45Z Muralikrishna m 106628 4908651 wikitext text/x-wiki '''జి. వి. మార్కండయన్''' (జననం 1976) తమిళనాడుకు చెందిన భారతీయ రాజకీయవేత్త. ఆయన [[విలాతికులం శాసనసభ నియోజకవర్గం|విలాతికులం నియోజకవర్గం]] నుండి [[తమిళనాడు శాసనసభ]] సభ్యుడు. ఆయన చివరిగా [[2026 తమిళనాడు శాసనసభ ఎన్నికలు|2026 తమిళనాడు శాసనసభ ఎన్నిక]]<nowiki/>ల్లో [[ద్రవిడ మున్నేట్ర కజగం]] పార్టీకి ప్రాతినిధ్యం వహించాడు.<ref name=":0">{{Cite web|date=2021-05-03|title=Tamil Nadu Election Results 2021: Here's full list of winners - CNBC TV18|url=https://www.cnbctv18.com/politics/tamil-nadu-election-results-2021-mk-stalin-kamal-haasan-heres-full-list-of-winners-9157651.htm|access-date=2025-06-23|website=CNBCTV18|language=en}}</ref> == ప్రారంభ జీవితం == మార్కండయన్ తమిళనాడులోని [[తూత్తుకూడి జిల్లా|తూత్తుకుడి జిల్లా]]<nowiki/>లోని విలాతికులం ప్రాంతానికి చెందినవాడు. ఆయన వరతరాజన్ కుమారుడు. 2000లో మదురైలోని ప్రభుత్వ న్యాయ కళాశాలలో బి. ఎల్ పూర్తి చేసాడు. ఆయన భార్య కూడా న్యాయవాది.<ref>{{Cite web|title=Markandayan V(DMK):Constituency- VILATHIKULAM(THOOTHUKUDI) - Affidavit Information of Candidate:|url=https://www.myneta.info/TamilNadu2021/candidate.php?candidate_id=754|access-date=2025-06-23|website=www.myneta.info}}</ref> == కెరీర్ == మార్కండయన్ [[2011 తమిళనాడు శాసనసభ ఎన్నికలు|2011 తమిళనాడు శాసనసభ ఎన్నిక]]<nowiki/>ల్లో [[ఆల్ ఇండియా అన్నా ద్రవిడ మున్నేట్ర కజగం|అఖిల భారత అన్నా ద్రవిడ మున్నేట్ర కజగం]] తరపున [[విలాతికులం శాసనసభ నియోజకవర్గం|విలాతికులం అసెంబ్లీ నియోజకవర్గం]] నుండి మొదటిసారి ఎమ్మెల్యేగా ఎన్నికయ్యాడు. ఆయన 72,753 ఓట్లు పొంది తన సమీప ప్రత్యర్థి పెరుమాళ్ స్వామిని ఓడించాడు. [[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్]] పార్టీ అభ్యర్థిపై 22,597 ఓట్ల తేడాతో విజయం సాధించాడు.<ref>{{Cite web|title=IndiaVotes AC Summary: Vilathikulam 2011|url=https://www.indiavotes.com/ac/summary/www.indiavotes.com/ac/summary/32029|access-date=2025-06-23|website=IndiaVotes}}</ref><ref>{{Cite web|title=Vilathikulam Assembly Constituency Election Result - Legislative Assembly Constituency|url=https://resultuniversity.com/election/vilathikulam-tamil-nadu-assembly-constituency|access-date=2025-06-23|website=resultuniversity.com}}</ref> [[2019 తమిళనాడు శాసనసభ ఉప ఎన్నికలు|2019 తమిళనాడు శాసనసభ ఉప ఎన్నిక]]<nowiki/>లలో అన్నాడిఎంకె పార్టీ ఆయనకు టికెట్ నిరాకరించింది, అయితే, విలాతికులం నియోజకవర్గం నుండి స్వతంత్ర తిరుగుబాటు అభ్యర్థిగా పోటీలో నిలిచి ఓడిపోయాడు. ఆ తర్వాత [[ఆల్ ఇండియా అన్నా ద్రవిడ మున్నేట్ర కజగం|అన్నా]][[ద్రవిడ మున్నేట్ర కజగం|డీఎంకే]] నాయకత్వం ఆయనను పార్టీ నుంచి బహిష్కరించింది. తరువాత, అతను డిఎంకెలో చేరాడు. [[2021 తమిళనాడు శాసనసభ ఎన్నికలు|2021 అసెంబ్లీ ఎన్నిక]]<nowiki/>లలో అదే నియోజకవర్గం నుండి ఎన్నికయ్యాడు, అక్కడ అతను ఎఐఎడిఎంకెకు చెందిన పి. చిన్నప్పన్ 38,549 ఓట్ల తేడాతో ఓడించాడు.<ref name=":0" /> 2016 ఫిబ్రవరిలో, మధ్యంతర బడ్జెట్ పై జరిగిన చర్చలో ఆయన డిఎంకె, ఎం. కె. స్టాలిన్ అల్లుడు సబరీసన్ గురించి కొన్ని వ్యాఖ్యలు చేశాసాడు, ఇది డిఎంకె సభ్యులను ఆగ్రహానికి గురి చేసింది, ఇది స్పీకర్ పిపి. ధనపాల్ తో వాగ్వాదానికి దారితీసింది.<ref>{{Cite web|last=PTI|date=2016-02-17|title=TN assembly ruckus: DMK MLAs thrown out after heated debate|url=https://www.thenewsminute.com/tamil-nadu/tn-assembly-ruckus-dmk-mlas-thrown-out-after-heated-debate-39119|access-date=2025-06-23|website=The News Minute|language=en}}</ref> == ఎన్నికల పనితీరు == === తమిళనాడు అసెంబ్లీ ఎన్నికలు === {| class="sortable wikitable" style="font-size: 100%" !ఎన్నికలు !నియోజకవర్గ !పార్టీ !ఫలితం !ఓట్ల శాతం !ప్రతిపక్షాల అభ్యర్థి !ప్రతిపక్ష పార్టీ !ప్రతిపక్షాల ఓట్ల శాతం |- |[[2011 తమిళనాడు శాసనసభ ఎన్నికలు|2011]] |[[విలాతికులం శాసనసభ నియోజకవర్గం|విలాతికులం]] |[[ఆల్ ఇండియా అన్నా ద్రవిడ మున్నేట్ర కజగం|అన్నాడీఎంకే]] |గెలుపు |54.58 |కె. పెరుమాళ్స్వామి |[[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్|ఐఎన్సి]] |37.63 |- |[[2019 తమిళనాడు శాసనసభ ఉప ఎన్నికలు|2019 ఉప ఎన్నిక]] |విలాతికులం |[[స్వతంత్ర రాజకీయ నాయకులు|స్వతంత్ర]] |విజేత |17.35 |పి. చిన్నప్పన్ |[[ఆల్ ఇండియా అన్నా ద్రవిడ మున్నేట్ర కజగం|అన్నాడీఎంకే]] |44.32 |- |[[2021 తమిళనాడు శాసనసభ ఎన్నికలు|2021]] |విలాతికులం |[[ద్రవిడ మున్నేట్ర కజగం|డీఎంకే]] |గెలుపు |54.38 |పి. చిన్నప్పన్ |[[ఆల్ ఇండియా అన్నా ద్రవిడ మున్నేట్ర కజగం|అన్నాడీఎంకే]] |31.18 |- |[[2026 తమిళనాడు శాసనసభ ఎన్నికలు|2026]] |విలాతికులం |డీఎంకే |గెలుపు |33.40 |పి. కాసిరామ్ |[[తమిళగ వెట్రి కళగం]] (టీవీకే) |28.70 |} == మూలాలు == [[వర్గం:జీవిస్తున్న ప్రజలు]] [[వర్గం:1976 జననాలు]] n48lnvsinnzyvbz1uxzb4097dpj1xi2 0 503611 4908655 2026-07-20T06:46:27Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 [[WP:AES|←]]Created page with '{{Infobox government agency | agency_name = | nativename = '''కేరళ ప్రజా పనుల శాఖ''' | nativename_a = '''കേരള പൊതുമരാമത്ത് വകുപ്പ്''' | nativename_r = | logo = [[File:Government of Kerala Logo.svg|250px]] | logo_width = | logo_caption = | seal = | seal_caption = | formed = {{start date and age|1823}} | preceding1...' 4908655 wikitext text/x-wiki {{Infobox government agency | agency_name = | nativename = '''కేరళ ప్రజా పనుల శాఖ''' | nativename_a = '''കേരള പൊതുമരാമത്ത് വകുപ്പ്''' | nativename_r = | logo = [[File:Government of Kerala Logo.svg|250px]] | logo_width = | logo_caption = | seal = | seal_caption = | formed = {{start date and age|1823}} | preceding1 =పనివాకై మరామత్- ట్రావెన్‌కోర్ రాజ్యం | preceding2 = కొచ్చిన్ మరామత్ - కొచ్చిన్ రాజ్యం | dissolved = | superseding = | jurisdiction = | headquarters = [[తిరువనంతపురం]], [[కేరళ]], [[భారతదేశం]] | employees = | budget = ₹ 6,149.30 కోట్లు (US$640 మిలియన్లు)(2026–27, సవరించబడింది)</small><ref>{{cite report |title=Revised Demands for Grants 2026–27 |publisher=Government of Kerala |url=https://budget.kerala.gov.in/keralabudgetdoc/2026_27_REV/dbe/RevisedDemandsforGrantseng.pdf |page=40–43 |access-date=28 June 2026 }}</ref> | minister1_name =పీకే బషీర్ | minister1_pfo = ప్రజా పనుల శాఖ మంత్రి | chief1_name = కె. బిజు ఐఏఎస్ | chief1_position = ప్రజా పనుల శాఖ కార్యదర్శి | chief2_name = | chief2_position = | chief3_name = | chief3_position = | chief4_name = | chief4_position = | chief5_name = | chief5_position = | chief6_name = | chief6_position = | chief7_name = | chief7_position = | chief8_name = | chief8_position = | chief9_name = | chief9_position = | parent_department = | parent_agency = [[కేరళ ప్రభుత్వం]] | child1_agency = రోడ్స్ అండ్ బ్రిడ్జెస్ డెవలప్‌మెంట్ కార్పొరేషన్ ఆఫ్ కేరళ లిమిటెడ్ | child2_agency = KSTP | child3_agency = KSCC | child4_agency = కేరళ రోడ్ ఫండ్ బోర్డు | website = [https://www.pwd.kerala.gov.in/ కేరళపీడబ్ల్యూడీ] | footnotes = }} '''[[కేరళ]] ప్రజా పనుల విభాగం''' (కెపిడబ్ల్యుడి) అనేది భారతదేశంలోని కేరళ రాష్ట్ర ప్రభుత్వ పరిధిలోని ఒక విభాగం.<ref name="aboutus">{{Cite web|title=Kerala Public Works Department Official Website|url=https://www.pwd.kerala.gov.in/}}</ref> ప్రభుత్వ భవనాలు, ప్రభుత్వ యాజమాన్యంలోని ఆసుపత్రులు (ప్రజారోగ్య వ్యవస్థలో భాగం), రోడ్లు, వంతెనలు మొదలైన ప్రభుత్వ యాజమాన్యంలో ఉన్న పౌర నిర్మాణాల నిర్మాణం, నిర్వహణను ఇది నిర్వహిస్తుంది.<ref name="aboutus" /><ref>[http://www.thehindu.com/news/cities/Kochi/article2584722.ece The Hindu. 'Roadworks nearing completion'.]</ref><ref>[http://www.thehindu.com/news/states/kerala/article2638674.ece The Hindu. 'State to shift to concrete roads'.]</ref> రాష్ట్రాల పునర్వ్యవస్థీకరణ తరువాత 1956లో '''కెపిడబ్ల్యుడి''' ఏర్పడింది. <ref name="aboutus" /><ref>[http://kerala.gov.in/index.php?option=com_content&view=article&id=1823:public-works-department-public-works&catid=94:public-works-department&Itemid=2820 Government of Kerala Official Website. 'Public Works Department'.]</ref> == చరిత్ర == [[కొచ్చిన్ రాజ్యం|కొచ్చి]], బ్రిటిష్ నివాసితులకు బ్రిటిష్ కొచ్చిలో నిర్మాణ పనులను నిర్వహించడానికి పబ్లిక్ వర్క్స్ కమిషన్ అనే ప్రత్యేక విభాగం ఉండేది. రహదారులు, రాజభవనాల నిర్మాణాన్ని పర్యవేక్షించడానికి ఒక ప్రత్యేక ఏజెన్సీగా 1825 నుండి రాజ్యానికి సొంత మర్మత్ విభాగం ఉంది. 1901లో ట్రావన్‌కోర్, కొచ్చి రాజ్యాలు ఏకీకృత పిడబ్ల్యుడి కోడ్ను కలిగి ఉండటానికి అంగీకరించాయి, రెండు వైపులా పిడబ్ల్యు డి ఇంజనీర్ల శాశ్వత జాయింట్ కమిషన్ ఏర్పాటు చేయబడింది. ట్రావెన్కోర్ మరామత్ కు ఒక ప్రధాన ఇంజనీర్ నాయకత్వం వహించగా, అది కొచ్చి మర్మత్ కు నాయకత్వం వహించిన దివాన్ పేష్కర్ (రాష్ట్ర కార్యదర్శి). 1949లో యునైటెడ్ స్టేట్ ఆఫ్ ట్రావెన్కోర్-కొచ్చిన్ ఏర్పడినప్పుడు, మరామత్ విభాగాలు రెండూ విలీనం చేయబడ్డాయి, కేరళ పిడబ్ల్యుడి గా పేరు మార్చబడ్డాయి. సంవత్సరాలుగా ఈ విభాగం గణనీయంగా అభివృద్ధి చెందింది ఇప్పుడు 8 మంది చీఫ్ ఇంజనీర్లు, 25 సూపరింటెండింగ్ ఇంజనీర్లు, 76 ఎగ్జిక్యూటివ్ ఇంజనీర్లు, 289 అసిస్టెంట్ ఎగ్జిక్యూటివ్లు, 639 అసిస్టెంట్ ఇంజనీర్లు ఇతర సహాయక సిబ్బందిని కలిగి ఉంది. == శాఖ గురించి == ఈ విభాగానికి క్యాబినెట్ హోదాలో ఉన్న ఒక సీనియర్ మంత్రి నాయకత్వం వహిస్తారు. ప్రస్తుతం ఎరనాడ్ నియోజకవర్గానికి ప్రాతినిధ్యం వహిస్తున్న పి. కె. బషీర్ పిడబ్ల్యుడి మంత్రిగా ఉన్నారు. సచివాలయ కార్యకలాపాలకు నాయకత్వం వహించే ప్రజా పనుల కార్యదర్శి అయిన ఒక సీనియర్ ఐఎఎస్ అధికారి మంత్రికి సహాయం చేస్తారు. సాంకేతిక విభాగంగా, ఇది ఆర్థిక సామాజిక రంగాలకు చెందిన నామినేటెడ్ ప్రతినిధులతో పాటు చీఫ్ ఇంజనీర్లు, సాంకేతిక సలహాదారులతో కూడిన మండలిని కలిగి ఉంది. == అనుబంధ సంస్థలు == '''ఈ క్రింది సంస్థలు శాఖ ఆధ్వర్యంలో పనిచేస్తున్నాయి.''' * కేరళ రాష్ట్ర రవాణా ప్రాజెక్ట్ (KSTP) * కేరళ రోడ్లు & వంతెనల అభివృద్ధి కార్పొరేషన్ లిమిటెడ్ (RBDCK). * కేరళ రోడ్ ఫండ్ బోర్డ్ (KRFB) * కేరళ రాష్ట్ర నిర్మాణ సంస్థ లిమిటెడ్ (KSCC) * కేరళ రాపిడ్ ట్రాన్సిట్ కార్పొరేషన్ లిమిటెడ్ * రోడ్ ఇన్ఫ్రాస్ట్రక్చర్ కంపెనీ కేరళ లిమిటెడ్ (RICK) == విశ్రాంతి గృహాలు == ప్రభుత్వం అనేక టూరిస్ట్ బంగళాలను (TBలను) KTDC కి అప్పగించే ప్రక్రియను ప్రారంభించినప్పటికీ , PWDకి కూడా వివిధ ముఖ్యమైన పర్యాటక ప్రదేశాలలో పర్యాటకులు రోజువారీ అద్దెకు తీసుకునేందుకు వీలుగా అనేక టూరిస్ట్ బంగళాలు అందుబాటులో ఉన్నాయి. == మంత్రుల జాబితా == వివిధ మంత్రిత్వ శాఖలలో ప్రజా పనుల శాఖ పోర్ట్‌ఫోలియోను నిర్వహించిన క్యాబినెట్ మంత్రుల జాబితా:<ref>{{Cite web|title=General Info - Kerala Legislature|url=http://www.niyamasabha.org/codes/ginfo_6.htm|access-date=2026-04-21|website=www.niyamasabha.org}}</ref> {| class="wikitable" !పేరు. !పదవీకాలం ప్రారంభం !పదవీకాలం ముగింపు !పార్టీ !ముఖ్యమంత్రి |- | పి. కె. బషీర్ |20 మే 2026 |ప్రస్తుతం |[[ఇండియన్ యూనియన్ ముస్లిం లీగ్|ఐయుఎంఎల్]] |[[వి. డి. సతీశన్|వి. డి. సతీసన్]] |- |[[పి.ఎ.మొహమ్మద్ రియాస్|పి. ఎ. మహ్మద్ రియాస్]] |25 మే 2021 |09 ఏప్రిల్ 2026 | rowspan="2" |[[కమ్యూనిస్టు పార్టీ ఆఫ్ ఇండియా (మార్క్సిస్టు)|సీపీఐ (ఎం)]] | rowspan="2" |[[పిన‌ర‌యి విజ‌య‌న్|పినరయి విజయన్]] |- | జి. సుధాకరన్ |25 మే 2016 |24 మే 2021 |- | వి. కె. ఇబ్రహీం కుంజు |18 మే 2011 |25 మే 2016 |[[ఇండియన్ యూనియన్ ముస్లిం లీగ్|ఐయుఎంఎల్]] |[[ఊమెన్ చాందీ]] |- | పి. జె. జోసెఫ్ |17 ఆగస్టు 2009 |30 ఏప్రిల్ 2010 |[[కేరళ కాంగ్రెస్]] | rowspan="4" |[[వి.ఎస్. అచ్యుతానందన్|వి. ఎస్. అచ్యుతానందన్]] |- | మోన్స్ జోసెఫ్ |18 అక్టోబర్ 2007 |16 ఆగస్టు 2009 |[[కేరళ కాంగ్రెస్]] |- | టి. యు. కురువిల్లా |15 సెప్టెంబర్ 2006 |04 సెప్టెంబర్ 2007 |[[కేరళ కాంగ్రెస్]] |- | పి. జె. జోసెఫ్ |17 మే 2006 |04 సెప్టెంబర్ 2006 |[[కేరళ కాంగ్రెస్]] |- | rowspan="2" | ఎం. కె. మునీర్ |31 ఆగస్టు 2004 |12 మే 2006 | rowspan="2" |[[ఇండియన్ యూనియన్ ముస్లిం లీగ్|ఐయుఎంఎల్]] |[[ఊమెన్ చాందీ]] |- |17 మే 2001 |29 ఆగస్టు 2004 |[[ఎ.కె.ఆంటోనీ|ఎ. కె. ఆంటోనీ]] |- | పి. జె. జోసెఫ్ |20 మే 1996 |13 మే 2001 |[[కేరళ కాంగ్రెస్]] | ఇ. కె. నయనార్ |- | సి. టి. అహ్మద్ అలీ |1995 మార్చి 22 |9 మే 1996 |[[ఇండియన్ యూనియన్ ముస్లిం లీగ్|ఐయుఎంఎల్]] |[[ఎ.కె.ఆంటోనీ|ఎ. కె. ఆంటోనీ]] |- |పి. కె. కె. బావా <ref>{{Cite web|title=Members - Kerala Legislature|url=http://www.niyamasabha.org/codes/members/m081.htm|access-date=2026-04-21|website=www.niyamasabha.org}}</ref> |29 జూన్ 1991 |16 మార్చి 1995 |[[ఇండియన్ యూనియన్ ముస్లిం లీగ్|ఐయుఎంఎల్]] |[[కె. కరుణాకరన్]] |- | టి. కె. హమ్జా |1987 ఏప్రిల్ 2 |17 జూన్ 1991 |[[కమ్యూనిస్టు పార్టీ ఆఫ్ ఇండియా (మార్క్సిస్టు)|సీపీఐఎం]] | ఇ. కె. నయనార్ |- | కె. అవుకడెర్కుట్టి నహా '' (కేరళ ఉప ముఖ్యమంత్రి) '' |24 అక్టోబర్ 1983 |25 మార్చి 1987 | rowspan="2" |[[ఇండియన్ యూనియన్ ముస్లిం లీగ్|ఐయుఎంఎల్]] | rowspan="2" |[[కె. కరుణాకరన్]] |- | సి. హెచ్. మహ్మద్ కోయా (''కేరళ ఉప ముఖ్యమంత్రి'') |1982 మే 24 |28 సెప్టెంబర్ 1983 |- | సి. హెచ్. మహ్మద్ కోయా |28 డిసెంబర్ 1981 |1982 మార్చి 17 |[[ఇండియన్ యూనియన్ ముస్లిం లీగ్|ఐయుఎంఎల్]] |[[కె. కరుణాకరన్]] |- | పి. ఎమ్. అబూబకర్ |జనవరి 25,1980 |20 అక్టోబర్ 1981 | | ఇ. కె. నయనార్ |- |ఎన్. కె. బాలకృష్ణన్ |12 అక్టోబర్ 1979 |01 డిసెంబర్, 1979 |[[ప్రజా సోషలిస్ట్ పార్టీ|పి. ఎస్. పి.]] | సి. హెచ్. మహ్మద్ కోయా |- | rowspan="3" | కె. పంకజ్క్షాన్ |29 అక్టోబర్ 1978 |07 అక్టోబర్ 1979 |[[రివల్యూషనరీ సోషలిస్ట్ పార్టీ (ఇండియా)|ఆర్ఎస్పీ]] |[[పి. కె. వాసుదేవన్ నాయర్]] |- |25 మార్చి 1977 |25 ఏప్రిల్ 1977 |ఆర్ఎస్పీ |[[కె. కరుణాకరన్]] |- |19 జనవరి 1976 |25 మార్చి 1977 |ఆర్ఎస్పీ |[[అచుతా మీనన్|సి. అచ్యుత మీనన్]] |- | టి. కె. దివాకర్ |4 అక్టోబర్ 1970 |19 జనవరి 1976 |[[రివల్యూషనరీ సోషలిస్ట్ పార్టీ (ఇండియా)|ఆర్ఎస్పీ]] |[[అచుతా మీనన్|సి. అచ్యుత మీనన్]] |- |[[అచుతా మీనన్|సి. అచ్యుత మీనన్]] |1 నవంబర్ 1969 |3 ఆగస్టు 1970 |[[కమ్యూనిస్టు పార్టీ ఆఫ్ ఇండియా (సి.పి.ఐ)|సీపీఐ]] |తానే స్వయంగా |- | టి. కె. దివాకర్ |6 మార్చి 1967 |21 అక్టోబర్ 1969 |[[రివల్యూషనరీ సోషలిస్ట్ పార్టీ (ఇండియా)|ఆర్ఎస్పీ]] |[[ఇ.ఎం.ఎస్.నంబూద్రిపాద్|ఇ. ఎమ్. ఎస్. నంబూదిరి పాడ్]] |- | పి. పి. ఉమ్మర్ కోయా |8 సెప్టెంబర్ 1962 |10 సెప్టెంబర్ 1964 |[[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్|ఐఎన్సి]] |[[ఆర్. శంకర్]] |- | rowspan="2" | డి. దామోదరన్ పొట్టి |26 సెప్టెంబర్ 1962 |8 అక్టోబర్ 1962 |[[ప్రజా సోషలిస్ట్ పార్టీ|పి. ఎస్. పి.]] |[[ఆర్. శంకర్]] |- |22 ఫిబ్రవరి 1960 |26 సెప్టెంబర్ 1962 |[[ప్రజా సోషలిస్ట్ పార్టీ|పి. ఎస్. పి.]] |[[పి.ఎ.థాను పిళ్ళై|పట్టోమ్ ఎ. థాను పిళ్ళై]] |- | టి. ఎ. మజీద్ |5 ఏప్రిల్ 1957 |1959 జూలై 31 |[[కమ్యూనిస్టు పార్టీ ఆఫ్ ఇండియా (సి.పి.ఐ)|సీపీఐ]] |[[ఇ.ఎం.ఎస్.నంబూద్రిపాద్|ఇ. ఎమ్. ఎస్. నంబూదిరి పాడ్]] |} == మూలాలు == {{మూలాలజాబితా}} [[వర్గం:కేరళ ప్రభుత్వ విభాగాలు]] 7s71wzd2xuzo5mc2jxbzadclbpha31p 1 503612 4908659 2026-07-20T06:48:57Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4908659 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 829 503613 4908661 2026-07-20T07:04:57Z Danny Benjafield (WMDE) 125881 /* Edit request: Change Label lookup code to reduce unnecessary Wikidata entity usage */ కొత్త విభాగం 4908661 wikitext text/x-wiki == Edit request: Change Label lookup code to reduce unnecessary Wikidata entity usage == Hello, I am writing on behalf of the [[m:Wikidata For Wikimedia Projects|Wikidata For Wikimedia Projects]] team. We've been looking at how Modules use data from Wikidata, to find examples of where they can be adjusted to improve performance and reduce the number of unnecessary calls to Wikidata. '''// Background //'''<br> Whenever a Wiki's LUA Module calls on a Wikidata function [such as <code>mw.wikibase.getEntity()]</code> directly, or indirectly through a template, the local page is marked as "using" that Wikidata entity. This is tracked in the <code>wbc_entity_usage</code> table, and it powers two things: * Cache purges when the entity changes on Wikidata * Wikidata edits showing up in the Special:'''Recent Changes''' and '''Watchlist'''pages. This tracking is necessary and useful when a page genuinely depends on entity data. '''// The problem //'''<br> We've found that some modules '''register a usage even when the entity data is never actually used'''. For example, when an entity is fetched but then discarded inside an empty or dead branch, or fetched again on every loop iteration with the result thrown away. The subscription between page and Wikidata entity gets created, but it does nothing for the page, representing an empty use of computational resources. '''// What we suggest //'''<br> <ol> <li>Delete the highlighted <span style="background-color:#ffffcc;">line of code</span> from the <code>local i18n =</code> table '''([[te:Modul:Cite_Q#L-13|line #13]])''': <syntaxhighlight lang="lua" line="1" highlight="2"> local i18n = { ["unknown-author"] = mw.wikibase.getLabel("Q4233718"):gsub("^%l", mw.ustring.upper), -- Next Line Edited ["unknown-author-trackingcat"] = "", -- [[تصنيف:Cite Q - author unknown]] ["ordinal"] = { [1] = "st", [2] = "nd", [3] = "rd", ["default"] = "th" } </syntaxhighlight> </li> <li>Find this code line ('''[[te:Modul:Cite_Q#L-221|line #221]]'''): <syntaxhighlight lang="lua"> label = i18n["unknown-author"] .. (i18n["unknown-author-trackingcat"] or "") </syntaxhighlight> </li> <li>And '''replace''' it with the following code: <syntaxhighlight lang="lua"> label = mw.wikibase.getLabel("Q4233718"):gsub("^%l", mw.ustring.upper) .. (i18n["unknown-author-trackingcat"] or "") </syntaxhighlight> </li> </ol> With this change, the extra Wikidata lookup only happens on the pages that genuinely need it, rather than on every page using this module. That's a small fix on its own, but multiplied across all the pages this template touches, it adds up to a meaningful reduction in unnecessary load.<br> '''// Questions or Feedback //'''<br> If you have any questions or you would like us to make the edit for you, please let us know. You can contact us by replying to this post, or reaching us at our [[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Template_Optimisation|Project Talk]] page.Thank you! -- [[వాడుకరి:Danny Benjafield (WMDE)|Danny Benjafield (WMDE)]] ([[వాడుకరి చర్చ:Danny Benjafield (WMDE)|చర్చ]]) 07:04, 20 జూలై 2026 (UTC) d3za5v24jkgg8w4pa9ot1jfce732mo6 4908662 4908661 2026-07-20T07:06:28Z Danny Benjafield (WMDE) 125881 + wikilink fix (local translation) 4908662 wikitext text/x-wiki == Edit request: Change Label lookup code to reduce unnecessary Wikidata entity usage == Hello, I am writing on behalf of the [[m:Wikidata For Wikimedia Projects|Wikidata For Wikimedia Projects]] team. We've been looking at how Modules use data from Wikidata, to find examples of where they can be adjusted to improve performance and reduce the number of unnecessary calls to Wikidata. '''// Background //'''<br> Whenever a Wiki's LUA Module calls on a Wikidata function [such as <code>mw.wikibase.getEntity()]</code> directly, or indirectly through a template, the local page is marked as "using" that Wikidata entity. This is tracked in the <code>wbc_entity_usage</code> table, and it powers two things: * Cache purges when the entity changes on Wikidata * Wikidata edits showing up in the Special:'''Recent Changes''' and '''Watchlist'''pages. This tracking is necessary and useful when a page genuinely depends on entity data. '''// The problem //'''<br> We've found that some modules '''register a usage even when the entity data is never actually used'''. For example, when an entity is fetched but then discarded inside an empty or dead branch, or fetched again on every loop iteration with the result thrown away. The subscription between page and Wikidata entity gets created, but it does nothing for the page, representing an empty use of computational resources. '''// What we suggest //'''<br> <ol> <li>Delete the highlighted <span style="background-color:#ffffcc;">line of code</span> from the <code>local i18n =</code> table '''([[te:మాడ్యూల్:Cite_Q#L-13|line #13]])''': <syntaxhighlight lang="lua" line="1" highlight="2"> local i18n = { ["unknown-author"] = mw.wikibase.getLabel("Q4233718"):gsub("^%l", mw.ustring.upper), -- Next Line Edited ["unknown-author-trackingcat"] = "", -- [[تصنيف:Cite Q - author unknown]] ["ordinal"] = { [1] = "st", [2] = "nd", [3] = "rd", ["default"] = "th" } </syntaxhighlight> </li> <li>Find this code line ('''[[te:%E0%B0%AE%E0%B0%BE%E0%B0%A1%E0%B1%8D%E0%B0%AF%E0%B1%82%E0%B0%B2%E0%B1%8D:Cite_Q#L-221|line #221]]'''): <syntaxhighlight lang="lua"> label = i18n["unknown-author"] .. (i18n["unknown-author-trackingcat"] or "") </syntaxhighlight> </li> <li>And '''replace''' it with the following code: <syntaxhighlight lang="lua"> label = mw.wikibase.getLabel("Q4233718"):gsub("^%l", mw.ustring.upper) .. (i18n["unknown-author-trackingcat"] or "") </syntaxhighlight> </li> </ol> With this change, the extra Wikidata lookup only happens on the pages that genuinely need it, rather than on every page using this module. That's a small fix on its own, but multiplied across all the pages this template touches, it adds up to a meaningful reduction in unnecessary load.<br> '''// Questions or Feedback //'''<br> If you have any questions or you would like us to make the edit for you, please let us know. You can contact us by replying to this post, or reaching us at our [[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Template_Optimisation|Project Talk]] page.Thank you! -- [[వాడుకరి:Danny Benjafield (WMDE)|Danny Benjafield (WMDE)]] ([[వాడుకరి చర్చ:Danny Benjafield (WMDE)|చర్చ]]) 07:04, 20 జూలై 2026 (UTC) htfxqvoaybvrwx0dxxjlbaq0kietkp1 4908676 4908662 2026-07-20T07:37:42Z Danny Benjafield (WMDE) 125881 /* Edit request: Change Label lookup code to reduce unnecessary Wikidata entity usage */ + localise Category:Cite Q 4908676 wikitext text/x-wiki == Edit request: Change Label lookup code to reduce unnecessary Wikidata entity usage == Hello, I am writing on behalf of the [[m:Wikidata For Wikimedia Projects|Wikidata For Wikimedia Projects]] team. We've been looking at how Modules use data from Wikidata, to find examples of where they can be adjusted to improve performance and reduce the number of unnecessary calls to Wikidata. '''// Background //'''<br> Whenever a Wiki's LUA Module calls on a Wikidata function [such as <code>mw.wikibase.getEntity()]</code> directly, or indirectly through a template, the local page is marked as "using" that Wikidata entity. This is tracked in the <code>wbc_entity_usage</code> table, and it powers two things: * Cache purges when the entity changes on Wikidata * Wikidata edits showing up in the Special:'''Recent Changes''' and '''Watchlist'''pages. This tracking is necessary and useful when a page genuinely depends on entity data. '''// The problem //'''<br> We've found that some modules '''register a usage even when the entity data is never actually used'''. For example, when an entity is fetched but then discarded inside an empty or dead branch, or fetched again on every loop iteration with the result thrown away. The subscription between page and Wikidata entity gets created, but it does nothing for the page, representing an empty use of computational resources. '''// What we suggest //'''<br> <ol> <li>Delete the highlighted <span style="background-color:#ffffcc;">line of code</span> from the <code>local i18n =</code> table '''([[te:మాడ్యూల్:Cite_Q#L-13|line #13]])''': <syntaxhighlight lang="lua" line="1" highlight="2"> local i18n = { ["unknown-author"] = mw.wikibase.getLabel("Q4233718"):gsub("^%l", mw.ustring.upper), -- Next Line Edited ["unknown-author-trackingcat"] = "", -- [[Category:Cite Q - author unknown]] ["ordinal"] = { [1] = "st", [2] = "nd", [3] = "rd", ["default"] = "th" } </syntaxhighlight> </li> <li>Find this code line ('''[[te:%E0%B0%AE%E0%B0%BE%E0%B0%A1%E0%B1%8D%E0%B0%AF%E0%B1%82%E0%B0%B2%E0%B1%8D:Cite_Q#L-221|line #221]]'''): <syntaxhighlight lang="lua"> label = i18n["unknown-author"] .. (i18n["unknown-author-trackingcat"] or "") </syntaxhighlight> </li> <li>And '''replace''' it with the following code: <syntaxhighlight lang="lua"> label = mw.wikibase.getLabel("Q4233718"):gsub("^%l", mw.ustring.upper) .. (i18n["unknown-author-trackingcat"] or "") </syntaxhighlight> </li> </ol> With this change, the extra Wikidata lookup only happens on the pages that genuinely need it, rather than on every page using this module. That's a small fix on its own, but multiplied across all the pages this template touches, it adds up to a meaningful reduction in unnecessary load.<br> '''// Questions or Feedback //'''<br> If you have any questions or you would like us to make the edit for you, please let us know. You can contact us by replying to this post, or reaching us at our [[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Template_Optimisation|Project Talk]] page.Thank you! -- [[వాడుకరి:Danny Benjafield (WMDE)|Danny Benjafield (WMDE)]] ([[వాడుకరి చర్చ:Danny Benjafield (WMDE)|చర్చ]]) 07:04, 20 జూలై 2026 (UTC) iit7kypec7dmbwzv318xurxxvfx0efe 0 503614 4908663 2026-07-20T07:14:50Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 [[WP:AES|←]]Created page with '{{Infobox company | name = భీమా జ్యువెలర్స్ | logo = [[File:Bhima Jewellers logo.svg|frameless|class=skin-invert]] | logo_caption = | image = Bhima Jewellers at Rajahmundry (cropped).jpg | image_caption = రాజమండ్రిలోని భీమా జ్యువెలర్స్ ఫ్లాగ్‌షిప్ స్టోర్ | type = ప్రైవేట...' 4908663 wikitext text/x-wiki {{Infobox company | name = భీమా జ్యువెలర్స్ | logo = [[File:Bhima Jewellers logo.svg|frameless|class=skin-invert]] | logo_caption = | image = Bhima Jewellers at Rajahmundry (cropped).jpg | image_caption = రాజమండ్రిలోని భీమా జ్యువెలర్స్ ఫ్లాగ్‌షిప్ స్టోర్ | type = ప్రైవేట్ | industry = నగల వ్యాపారులు | founded = {{Start date and age|1925}} | founder = భీమా భట్టార్ | hq_location_city = భారతదేశం | area_served = [[భారతదేశం]], [[యునైటెడ్ అరబ్ ఎమిరేట్స్]] | key_people = బి. కృష్ణన్<br>బి. గోవిందన్<br>విష్ణుశరణ్ భట్ | products = బంగారం , వజ్రం , ప్లాటినం , వెండి , గడియారాలు | revenue = ₹ 48,000 కోట్లు (2022) | num_employees = 7,000+ | num_locations = 116+ stores | website = {{URL|https://www.bhimagold.com}}<br>{{URL|https://www.bhima.com}} }} '''భీమా జ్యువెల్లర్స్''' అనేది బంగారం, వజ్రాలు, ప్లాటినం [[ఆభరణాలు]] రూపొందించే, తయారు చేసే, రిటైల్ భారతీయ ఆభరణాల సమూహం.<ref name="TNMinute">{{Cite web|date=July 2, 2015|title=Three of India’s wealthiest jewelers hail from Kerala, but that’s hardly surprising|url=https://www.thenewsminute.com/kerala/three-india-s-wealthiest-jewelers-hail-kerala-s-hardly-surprising-30433|website=The News Minute}}</ref> దీనిని 1925లో భీమా భట్టార్ స్థాపించారు.<ref>{{Cite web|title=ഭീമയുടെ 'നിക്കറിട്ട പയ്യന്‍റെ' പിറവിക്ക് പിന്നിലെ കഥയുമായി ഉടമകൾ|url=https://www.manoramaonline.com/global-malayali/gulf/2024/10/22/the-owners-with-the-story-behind-the-birth-of-bhimas-poster-boy.html|website=ഭീമയുടെ 'നിക്കറിട്ട പയ്യന്‍റെ' പിറവിക്ക് പിന്നിലെ കഥയുമായി ഉടമകൾ}}</ref> భారతదేశంలో "రెడీమేడ్" ఆభరణాల భావనను ప్రవేశపెట్టిన మొదటి ఆభరణాల రిటైలర్ ఇది, వినియోగదారులు నేరుగా కౌంటర్ నుండి పూర్తయిన ఆభరణాలను కొనుగోలు చేయడానికి వీలు కల్పించింది.<ref name="TNMinute" /> వ్యవస్థాపకుడు మరణించిన తరువాత, ఈ సమూహాన్ని అతని ఐదుగురు కుమారులు నిర్వహించారు, వారు బ్రాండ్‌ను ప్రత్యేకమైన ప్రాదేశిక ప్రధాన కార్యాలయంగా విస్తరించారు, అదే సమయంలో ఏకీకృత గుర్తింపును కొనసాగించారు. ఈ బృందం భారతదేశం, [[యునైటెడ్ అరబ్ ఎమిరేట్స్]] అంతటా విస్తారమైన నెట్‌వర్క్‌ను నిర్వహిస్తోంది.<ref name="Mathrubhumi">{{Cite web|date=October 21, 2024|title=3 വർഷത്തിനകം ഗള്‍ഫ് മേഖലയില്‍ 18 ഷോറൂം; 100 കോടി ദിര്‍ഹം സമാഹരിക്കാനൊരുങ്ങി ഭീമ|url=https://www.mathrubhumi.com/pravasi/uae/indian-jewellers-brand-bhima-to-open-15-stores-raise-dh1-billion-for-expansion-17f95339|website=[[Mathrubhumi]]}}</ref> 2024 చివరలో, దాని [[తిరువనంతపురం]] ఫ్లాగ్‌షిప్ స్టోర్ ఒకే [[భారతదేశం|భారత్]] షోరూమ్‌కు అత్యధిక ఒకే రోజు ఆదాయాన్ని సాధించినందుకు [[గిన్నీస్ ప్రపంచ రికార్డులు|గిన్నిస్ వరల్డ్ రికార్డ్స్]] ప్రవేశించింది, సుమారు {{INR}} 200 కోట్ల అమ్మకాలను నమోదు చేసింది.<ref>{{Cite web|title=200 കോടി ഒറ്റ ദിവസം കൊണ്ട്; തിരുവനന്തപുരത്തെ ഭീമ ജ്വല്ലറിക്ക് ഗിന്നസ് റെക്കോർഡ്|url=https://www.vanitha.in/news/justin/2024/12/20/sales-record-bhima-jewellers-infocus-vanitha.html|website=200 കോടി ഒറ്റ ദിവസം കൊണ്ട്; തിരുവനന്തപുരത്തെ ഭീമ ജ്വല്ലറിക്ക് ഗിന്നസ് റെക്കോർഡ്}}</ref> == చరిత్ర == భీమ్ జువెల్లర్స్ ను 1925లో కేరళలోని [[ఆలప్పుళ|అలప్పుజ]] భీమ్ భట్టార్ స్థాపించారు.<ref name="MediaNews4U">{{Cite web|date=August 12, 2022|title=#MadeInIndia #MakingIndia: Bhima|url=https://www.medianews4u.com/madeinindia-makingindia-bhima/}}</ref> వ్యాపారంమూలాలు బ్రిటిష్ వలసరాజ్యాల కాలం నాటివిగా గుర్తించబడ్డాయి, [[ఈస్టిండియా కంపెనీ|ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ]] బంగారు నాణేల వాణిజ్యాన్ని గమనించి, భీమా భట్టార్ రిటైల్ అవకాశాన్ని చూశాడు.<ref name="origin">{{Cite web|last=MC|first=Anjali|date=March 8, 2025|title=പൊന്നില്‍ തീര്‍ത്ത വിശ്വാസം; മനസ്സ് തുറന്ന് ഭീമ ജ്വല്ലേഴ്‌സിന്റെ സാരഥികള്‍|url=https://malayalam.boldsky.com/insync/womens-day-2025-bhima-jewellers-owners-share-their-inspiring-journey-050541.html|website=Boldsky}}</ref> వ్యవస్థాపకుడు తన భార్య వెండి చీలమండను కరిగించి వెండి గాజును తయారు చేసి, దానిని బంగారు నాణేలకు అమ్మి తన సరుకును ప్రారంభించడంతో ఈ వ్యాపారం మొదలైంది.<ref name="origin" /> వ్యవస్థాపకుడు మరణించిన తరువాత, ఈ సమూహాన్ని అతని ఐదుగురు కుమారులు నిర్వహించారు, వారు బ్రాండ్‌ను ప్రత్యేకమైన ప్రాదేశిక ప్రధాన కార్యాలయంగా విస్తరించారు, అదే సమయంలో ఏకీకృత గుర్తింపును కొనసాగించారు.<ref name="TNMinute" /> 2012లో, భీముడు ₹5,500 కోట్లు పెట్టుబడి పెట్టడం ద్వారా తన ఆభరణాల నెట్‌వర్క్‌ను విస్తరించడానికి 2 సంవత్సరాల ప్రణాళికను ప్రకటించాడు.<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/kochi/Bhima-plans-500-crore-expansion/articleshow/17236028.cms|title=Bhima plans 500 crore expansion|work=[[The Times of India]]|url-status=live|archive-url=https://archive.today/20130411044357/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-11-16/kochi/35156086_1_showrooms-umbrella-brand-crore-expansion|archive-date=2013-04-11}}</ref> భీమా జ్యువెల్లర్స్ 1925లో స్థాపించబడినప్పటి నుండి 100 సంవత్సరాల జ్ఞాపకార్థం 2025-2026లో దాని శతాబ్దిని జరుపుకుంది. శతాబ్ది ఉత్సవాలలో భాగంగా, కంపెనీ 2026 జనవరి 6న టుగెదర్ ప్యూవర్ అనే డాక్యుమెంటరీ చిత్రాన్ని విడుదల చేసింది.<ref name="JewelBuzz100">{{Cite web|last=Buzz|first=JewelBuzz Spread The|date=January 6, 2026|title=Bhima Gold Marks 100 Years with “Together Purever” – A Centenary Film Honouring Legacy, Togetherness, and the Circle of Life - JewelBuzz Magazine|url=https://jewelbuzz.in/bhima-gold-marks-100-years-with-together-purever-a-centenary-film-honouring-legacy-togetherness-and-the-circle-of-life/}}</ref> ఈ బృందం "గోల్డెన్ సూపర్ సర్ప్రైజ్" ప్రచారాన్ని ప్రారంభించింది, [[తెలంగాణ]], [[ఆంధ్రప్రదేశ్]], [[కర్ణాటక]] తన షోరూమ్లలో వినియోగదారులకు గణనీయమైన తగ్గింపులను అందించి, ఒక శతాబ్దం పాటు మద్దతు ఇచ్చినందుకు పోషకులకు కృతజ్ఞతలు తెలిపింది.<ref name="TelanganaSurprise2">{{Cite web|last=Today|first=Telangana|date=October 6, 2025|title=Golden Super Surprise celebrations at Bhima Jewellers from Oct 2 to 26|url=https://telanganatoday.com/golden-super-surprise-celebrations-at-bhima-jewellers-from-oct-2-to-26|website=Telangana Today}}</ref> == విస్తరణ == === దేశీయ కార్యకలాపాలు === {{Multiple image | align = right | direction = horizontal | total_width = 400 | image1 = Bhima Jewellers at Belagavi (cropped).jpg | alt1 = | caption1 = | image2 = Bhima Jewellers at Koramangala (cropped).jpg | caption2 = | footer =బెళగావి & కోరమంగళలో భీమా జ్యువెలర్స్ ఫ్లాగ్‌షిప్ స్టోర్లు }} భీమ్‌కి [[బెంగళూరు]], [[చెన్నై]], హుబ్బల్లి, [[బెల్గాం|బెలగావి]], హోసూర్, [[ఉడిపి]], [[విజయవాడ]], [[రాజమండ్రి]], [[మంగళూరు]] [[నాగర్‌కోయిల్|నాగర్కోయిల్]], మదురై, [[కొట్టాయం]], తిరునెల్వేలి, [[తిరువనంతపురం]], [[కొచ్చి]] శాఖలు ఉన్నాయి.<ref>{{Cite news|url=http://www.hindu.com/2010/05/16/stories/2010051662120500.htm|title=Pure gold for Akshaya Tritiya Kochi Showroom|date=2010-05-16|work=[[The Hindu]]|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110618011709/http://www.hindu.com/2010/05/16/stories/2010051662120500.htm|archive-date=2011-06-18}}</ref> 2021లో, భీమా ఒక పెద్ద ఫ్లాగ్‌షిప్ స్టోర్‌తో [[చెన్నై]] మార్కెట్‌లోకి ప్రవేశించింది.<ref name="IndianRetailerChennai">{{Cite web|date=December 30, 2025|title=Bhima Jewellers Ventures into Chennai Market with a Retail Flagship Store|url=https://www.indianretailer.com/news/bhima-jewellers-ventures-in-chennai-market-with-a-retail-flagship-store.n11805|website=Indian Retailer}}</ref> ఈ బృందం [[విజయవాడ]] ఒక ప్రధాన షోరూమ్‌ను ప్రారంభించడం ద్వారా [[ఆంధ్రప్రదేశ్|ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో]] తన ఉనికిని విస్తరించింది.<ref name="HansVijayawada">{{Cite web|last=India|first=The Hans|date=October 14, 2019|title=Bhima Jewellers forays into AP in Vijayawada|url=https://www.thehansindia.com/andhra-pradesh/bhima-jewellers-forays-into-ap-in-vijayawada-572347|website=[[The Hans India]]}}</ref> [[తెలంగాణ]], ఈ బ్రాండ్ హైదరాబాద్‌లో కొండాపూర్, చందానగర్, హైటెక్ సిటీలోని స్టోర్‌లతో సహా పలు అవుట్లెట్లను నిర్వహిస్తోంది.<ref name="DeccanChanda">{{Cite web|date=October 4, 2023|title=Bhima Jewels Expands Presence in Telugu States with New Chandanagar Store &#124; Bhima Jewels Expands Presence in Telugu States with New Chandanagar Store|url=https://www.deccanchronicle.com/business/in-other-news/041023/bhima-jewels-chandanagar-store-expansion.html|website=www.deccanchronicle.com}}</ref> వృద్ధిని కొనసాగించడానికి ఏటా 10 నుండి 12 కొత్త దుకాణాలను తెరిచే ప్రణాళికలను గ్రూప్ గతంలో ప్రకటించింది.<ref name="FashionNetwork2024">{{Cite web|last=IN|first=FashionNetwork com|date=November 21, 2023|title=Bhima Jewellers to open 10 to 12 stores in 2024|url=https://in.fashionnetwork.com/news/Bhima-jewellers-to-open-10-to-12-stores-in-2024,1578673.html|website=FashionNetwork.com}}</ref> [[కర్ణాటక]], ఈ బ్రాండ్ తన హెచ్బిఆర్ లేఅవుట్ దుకాణాన్ని విస్తరించింది, [[బెంగళూరు]] బలమైన ఉనికిని కొనసాగించింది.<ref name="IndianRetailerHBR">{{Cite web|date=March 27, 2026|title=Retail India News: Bhima Jewellers Expands HBR Layout Store|url=https://www.indianretailer.com/news/retail-india-news-bhima-jewellers-expands-hbr-layout-store|website=Indian Retailer}}</ref> === అంతర్జాతీయ కార్యకలాపాలు === భీమా జ్యువెల్లర్స్ [[యునైటెడ్ అరబ్ ఎమిరేట్స్]] ప్రధాన మైలురాళ్ళు, వార్షికోత్సవాలను జరుపుకునే [[దుబాయ్]] అనేక షోరూమ్లను నిర్వహిస్తోంది.<ref name="Mathrubhumi" /> 2021లో, [[షార్జా]], ఈ బృందం తమిళం, కన్నడ, తెలుగు కస్టమర్లతో సహా పెరుగుతున్న దక్షిణ భారత ప్రవాసులకు వసతి కల్పించడానికి తన మువేలా దుకాణాన్ని తిరిగి ప్రారంభించి విస్తరించింది.<ref>{{Cite web|title=നവീകരിച്ച വിശാലമായ സ്റ്റോറുമായി ഭീമ; മുവൈലയ്ക്ക് ഇനി കൂടുതല്‍ തിളക്കം|url=https://www.asianetnews.com/pravasam/bhima-jewellers-set-to-dazzle-muweilah-with-a-bigger-better-store-qsf1as|website=[[Asianet News]]}}</ref><ref>{{Cite web|title=മുവൈല ഷോറൂം വിപുലീകരിച്ച് ഭീമ ജ്വല്ലേഴ്സ്|url=https://www.manoramaonline.com/global-malayali/gulf/2021/05/09/bhima-jewelers-showroom.html|website=മുവൈല ഷോറൂം വിപുലീകരിച്ച് ഭീമ ജ്വല്ലേഴ്സ്}}</ref> ప్రాంతీయ కార్యకలాపాలను సమన్వయం చేయడానికి, భీమా దుబాయ్‌లో 6,000 చదరపు అడుగుల ప్రాంతీయ ప్రధాన కార్యాలయాన్ని ప్రారంభించింది, ఈ కార్యక్రమానికి ట్రావన్‌కోర్ రాజ కుటుంబ సభ్యులతో సహా ప్రముఖులు హాజరయ్యారు.<ref name="Mathrubhumi" /> 2024లో, గ్రూప్ రాబోయే మూడు సంవత్సరాల్లో [[గల్ఫ్ సహకార మండలి|జిసిసి]] ప్రాంతంలో 18 కొత్త షోరూమ్లను ప్రారంభించడానికి Dh1 బిలియన్లను సేకరించింది.<ref name="Mathrubhumi" /> ప్రణాళికలు [[ఖతార్]], [[బహ్రెయిన్]] లోకి విస్తరించడం ఉన్నాయి. <ref name="Samayam">{{Cite web|title=ഭീമ ജ്വല്ലേഴ്‌സ് മിഡിലീസ്റ്റ് പത്താം വാർഷിക ക്യാമ്പയിൻ: നിസാൻ പട്രോൾ സമ്മാനിച്ചു|url=https://malayalam.samayam.com/gulf/united-arab-emirates-uae/bhima-jewelers-middle-east-10th-anniversary-campaign/articleshow/115808097.cms|website=Samayam Malayalam}}</ref><ref>{{Cite web|title=UAE: Indian jewellery brand to open 15 stores, raise Dh1 billion for expansion|url=https://www.khaleejtimes.com/business/markets/uae-indian-jewellery-brand-to-open-15-stores-raise-dh1-billion-for-expansion|access-date=2025-08-04|website=Khaleej Times|language=en}}</ref> ఈ బృందం 2025లో మదీనాత్ జాయెద్ షాపింగ్ సెంటర్‌లో తన మొదటి [[అబుదాబి]] షోరూమ్‌ను ప్రారంభించింది.<ref>{{Cite web|title=അബുദാബിയിൽ ആദ്യ ഷോറൂം തുറന്ന് ഭീമ ജ്വല്ലേഴ്സ്|url=https://www.asianetnews.com/pravasam/bhima-jewellers-abu-dhabi-showroom-inauguration-articleshow-utp81kl|website=[[Asianet News]]}}</ref> {{Multiple image | align = right | direction = vertical | width = 250 | image1 = Bhima Jewellers, Belagavi.jpg | caption1 = | image2 = Bhima Jewellers, Rajahmundry.jpg | caption2 = | footer = బెళగావి & రాజమండ్రిలోని ఫ్లాగ్‌షిప్ స్టోర్‌ల లోపలి దృశ్యం }} == మార్కెటింగ్ == === భీమా బాయ్ === భీమా బాయ్ అనేది భీమా జ్యువెలర్స్ చిహ్నం, ట్రేడ్‌మార్క్. <ref>{{Cite web|title=ഭീമ ബോയിയെ കാണാനില്ല; അന്വേഷിക്കാൻ ഇറങ്ങി ആരാധകർ|url=https://www.asianetnews.com/pravasam/bhima-jewellers-sharjah-bhima-boy-missing-rqrxkh|website=[[Asianet News]]}}</ref> === బ్రాండ్ అంబాసిడర్లు === భీమా జ్యువెల్లర్స్ 97 సంవత్సరాల చరిత్రలో 2022లో [[పూజా హెగ్డే]] మొట్టమొదటి బ్రాండ్ అంబాసిడర్‌గా నియమితులయ్యారు.<ref name="DCPoojaHegde">{{Cite web|title=PressReader.com - Digital Newspaper & Magazine Subscriptions|url=https://www.pressreader.com/india/deccan-chronicle/20220118/281595243900110}}</ref> 2024లో [[రామ్ చ​రణ్ తేజ|రామ్ చరణ్]] బ్రాండ్ అంబాసిడర్‌గా నియమించబడ్డాడు.<ref>{{Cite web|last=India|first=The Hans|date=April 5, 2025|title=Bhima Jewels launches new campaign with Ram Charan|url=https://www.thehansindia.com/business/bhima-jewels-launches-new-campaign-with-ram-charan-960110|website=www.thehansindia.com}}</ref> === ప్రచారాలు === ఈ బ్రాండ్ 2021లో ఒక లింగమార్పిడి మహిళ ప్రయాణాన్ని చిత్రీకరించే విమర్శకుల ప్రశంసలు పొందిన ప్రకటనను విడుదల చేసింది, ఇది బేషరతు ప్రేమ సందేశం కారణంగా వైరల్ అయింది.<ref name="NIExpressTrans">{{Cite web|last=Mehdi|first=Tamanna S.|date=April 20, 2021|title=The unconditional love portrayed in Bhima Jewellers ad is a hit among Hyderabadis!|url=https://www.newindianexpress.com/cities/hyderabad/2021/Apr/20/the-unconditional-love-portrayed-in-bhima-jewellers-ad-is-a-hit-among-hyderabadis-2292102.html|website=The New Indian Express}}</ref> సమాజ స్ఫూర్తిని పెంపొందించడానికి భీముడు తరచుగా [[మల్లేశ్వరం (బెంగళూరు)|మల్లేశ్వరం]], మీ లేఅవుట్ వంటి బెంగళూరు నగరాల్లో "హ్యాపీ స్ట్రీట్స్" కార్యక్రమాలను స్పాన్సర్ చేస్తుంది.<ref name="TOIHappyMalleswaram">{{Cite web|date=October 10, 2025|title=Happy Streets back in Malleswaram on October 12|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/bengaluru/happy-streets-back-in-malleswaram-on-october-12/articleshow/124463517.cms|via=The Economic Times - The Times of India}}</ref><ref name="TOIHappyMei">{{Cite web|date=November 3, 2025|title=Happy Streets gets grand welcome from MEI Layout residents in Bengaluru|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/bengaluru/happy-streets-gets-grand-welcome-from-mei-layout-residents-in-bengaluru/articleshow/125040257.cms|via=The Economic Times - The Times of India}}</ref> == అవార్డులు, గుర్తింపు == భీమా జ్యువెల్లర్స్ రిటైల్ పన్ను చెల్లింపులకు [[కేరళ]] ప్రభుత్వం నిర్వహించిన గ్రాండ్ కేరళ షాపింగ్ ఫెస్టివల్‌లో పాల్గొనడం ద్వారా కేరళలో గుర్తింపు పొందింది.<ref>{{Cite news|url=http://www.hindu.com/2011/02/02/stories/2011020264850300.htm|title=GKSF top slot for Bhima|date=2011-02-02|work=[[The Hindu]]|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110206135918/http://www.hindu.com/2011/02/02/stories/2011020264850300.htm|archive-date=2011-02-06}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.hindu.com/2010/12/14/stories/2010121457981900.htm|title=Highest Tax Payer-State Award|date=2010-12-14|work=[[The Hindu]]|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110209094433/http://www.hindu.com/2010/12/14/stories/2010121457981900.htm|archive-date=2011-02-09}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-kerala/gksf-should-reach-more-people-minister/article3604416.ece|title=Grand Kerala Shopping Festival (GKSF)|work=The Hindu}}</ref> 2024లో దాని తిరువనంతపురం షోరూమ్ సుమారు ₹200 కోట్ల అమ్మకాలను నమోదు చేసింది.<ref>{{Cite web|title=ഒരൊറ്റ ദിവസം കൊണ്ട് തിരുവനന്തപുരത്ത് 200 കോടിയുടെ ആഭരണങ്ങൾ വിറ്റ് ഭീമ|url=https://malayalam.news18.com/news/kerala/thiruvananthapuram-bhima-sells-two-hundred-crores-worth-jewellery-in-thiruvananthapuram-in-a-single-day-local18-704295.html|website=News18}}</ref> == మూలాలు == {{మూలాలజాబితా}} 5n5jfmme3y1xiv43rk7qpmgbmykg7ti 4908665 4908663 2026-07-20T07:16:38Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 [[వర్గం:భారతదేశంలోని ఆభరణాల వ్యాపారులు]] ను చేర్చారు (హాట్‌కేట్ ఉపయోగించి) 4908665 wikitext text/x-wiki {{Infobox company | name = భీమా జ్యువెలర్స్ | logo = [[File:Bhima Jewellers logo.svg|frameless|class=skin-invert]] | logo_caption = | image = Bhima Jewellers at Rajahmundry (cropped).jpg | image_caption = రాజమండ్రిలోని భీమా జ్యువెలర్స్ ఫ్లాగ్‌షిప్ స్టోర్ | type = ప్రైవేట్ | industry = నగల వ్యాపారులు | founded = {{Start date and age|1925}} | founder = భీమా భట్టార్ | hq_location_city = భారతదేశం | area_served = [[భారతదేశం]], [[యునైటెడ్ అరబ్ ఎమిరేట్స్]] | key_people = బి. కృష్ణన్<br>బి. గోవిందన్<br>విష్ణుశరణ్ భట్ | products = బంగారం , వజ్రం , ప్లాటినం , వెండి , గడియారాలు | revenue = ₹ 48,000 కోట్లు (2022) | num_employees = 7,000+ | num_locations = 116+ stores | website = {{URL|https://www.bhimagold.com}}<br>{{URL|https://www.bhima.com}} }} '''భీమా జ్యువెల్లర్స్''' అనేది బంగారం, వజ్రాలు, ప్లాటినం [[ఆభరణాలు]] రూపొందించే, తయారు చేసే, రిటైల్ భారతీయ ఆభరణాల సమూహం.<ref name="TNMinute">{{Cite web|date=July 2, 2015|title=Three of India’s wealthiest jewelers hail from Kerala, but that’s hardly surprising|url=https://www.thenewsminute.com/kerala/three-india-s-wealthiest-jewelers-hail-kerala-s-hardly-surprising-30433|website=The News Minute}}</ref> దీనిని 1925లో భీమా భట్టార్ స్థాపించారు.<ref>{{Cite web|title=ഭീമയുടെ 'നിക്കറിട്ട പയ്യന്‍റെ' പിറവിക്ക് പിന്നിലെ കഥയുമായി ഉടമകൾ|url=https://www.manoramaonline.com/global-malayali/gulf/2024/10/22/the-owners-with-the-story-behind-the-birth-of-bhimas-poster-boy.html|website=ഭീമയുടെ 'നിക്കറിട്ട പയ്യന്‍റെ' പിറവിക്ക് പിന്നിലെ കഥയുമായി ഉടമകൾ}}</ref> భారతదేశంలో "రెడీమేడ్" ఆభరణాల భావనను ప్రవేశపెట్టిన మొదటి ఆభరణాల రిటైలర్ ఇది, వినియోగదారులు నేరుగా కౌంటర్ నుండి పూర్తయిన ఆభరణాలను కొనుగోలు చేయడానికి వీలు కల్పించింది.<ref name="TNMinute" /> వ్యవస్థాపకుడు మరణించిన తరువాత, ఈ సమూహాన్ని అతని ఐదుగురు కుమారులు నిర్వహించారు, వారు బ్రాండ్‌ను ప్రత్యేకమైన ప్రాదేశిక ప్రధాన కార్యాలయంగా విస్తరించారు, అదే సమయంలో ఏకీకృత గుర్తింపును కొనసాగించారు. ఈ బృందం భారతదేశం, [[యునైటెడ్ అరబ్ ఎమిరేట్స్]] అంతటా విస్తారమైన నెట్‌వర్క్‌ను నిర్వహిస్తోంది.<ref name="Mathrubhumi">{{Cite web|date=October 21, 2024|title=3 വർഷത്തിനകം ഗള്‍ഫ് മേഖലയില്‍ 18 ഷോറൂം; 100 കോടി ദിര്‍ഹം സമാഹരിക്കാനൊരുങ്ങി ഭീമ|url=https://www.mathrubhumi.com/pravasi/uae/indian-jewellers-brand-bhima-to-open-15-stores-raise-dh1-billion-for-expansion-17f95339|website=[[Mathrubhumi]]}}</ref> 2024 చివరలో, దాని [[తిరువనంతపురం]] ఫ్లాగ్‌షిప్ స్టోర్ ఒకే [[భారతదేశం|భారత్]] షోరూమ్‌కు అత్యధిక ఒకే రోజు ఆదాయాన్ని సాధించినందుకు [[గిన్నీస్ ప్రపంచ రికార్డులు|గిన్నిస్ వరల్డ్ రికార్డ్స్]] ప్రవేశించింది, సుమారు {{INR}} 200 కోట్ల అమ్మకాలను నమోదు చేసింది.<ref>{{Cite web|title=200 കോടി ഒറ്റ ദിവസം കൊണ്ട്; തിരുവനന്തപുരത്തെ ഭീമ ജ്വല്ലറിക്ക് ഗിന്നസ് റെക്കോർഡ്|url=https://www.vanitha.in/news/justin/2024/12/20/sales-record-bhima-jewellers-infocus-vanitha.html|website=200 കോടി ഒറ്റ ദിവസം കൊണ്ട്; തിരുവനന്തപുരത്തെ ഭീമ ജ്വല്ലറിക്ക് ഗിന്നസ് റെക്കോർഡ്}}</ref> == చరిత్ర == భీమ్ జువెల్లర్స్ ను 1925లో కేరళలోని [[ఆలప్పుళ|అలప్పుజ]] భీమ్ భట్టార్ స్థాపించారు.<ref name="MediaNews4U">{{Cite web|date=August 12, 2022|title=#MadeInIndia #MakingIndia: Bhima|url=https://www.medianews4u.com/madeinindia-makingindia-bhima/}}</ref> వ్యాపారంమూలాలు బ్రిటిష్ వలసరాజ్యాల కాలం నాటివిగా గుర్తించబడ్డాయి, [[ఈస్టిండియా కంపెనీ|ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ]] బంగారు నాణేల వాణిజ్యాన్ని గమనించి, భీమా భట్టార్ రిటైల్ అవకాశాన్ని చూశాడు.<ref name="origin">{{Cite web|last=MC|first=Anjali|date=March 8, 2025|title=പൊന്നില്‍ തീര്‍ത്ത വിശ്വാസം; മനസ്സ് തുറന്ന് ഭീമ ജ്വല്ലേഴ്‌സിന്റെ സാരഥികള്‍|url=https://malayalam.boldsky.com/insync/womens-day-2025-bhima-jewellers-owners-share-their-inspiring-journey-050541.html|website=Boldsky}}</ref> వ్యవస్థాపకుడు తన భార్య వెండి చీలమండను కరిగించి వెండి గాజును తయారు చేసి, దానిని బంగారు నాణేలకు అమ్మి తన సరుకును ప్రారంభించడంతో ఈ వ్యాపారం మొదలైంది.<ref name="origin" /> వ్యవస్థాపకుడు మరణించిన తరువాత, ఈ సమూహాన్ని అతని ఐదుగురు కుమారులు నిర్వహించారు, వారు బ్రాండ్‌ను ప్రత్యేకమైన ప్రాదేశిక ప్రధాన కార్యాలయంగా విస్తరించారు, అదే సమయంలో ఏకీకృత గుర్తింపును కొనసాగించారు.<ref name="TNMinute" /> 2012లో, భీముడు ₹5,500 కోట్లు పెట్టుబడి పెట్టడం ద్వారా తన ఆభరణాల నెట్‌వర్క్‌ను విస్తరించడానికి 2 సంవత్సరాల ప్రణాళికను ప్రకటించాడు.<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/kochi/Bhima-plans-500-crore-expansion/articleshow/17236028.cms|title=Bhima plans 500 crore expansion|work=[[The Times of India]]|url-status=live|archive-url=https://archive.today/20130411044357/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-11-16/kochi/35156086_1_showrooms-umbrella-brand-crore-expansion|archive-date=2013-04-11}}</ref> భీమా జ్యువెల్లర్స్ 1925లో స్థాపించబడినప్పటి నుండి 100 సంవత్సరాల జ్ఞాపకార్థం 2025-2026లో దాని శతాబ్దిని జరుపుకుంది. శతాబ్ది ఉత్సవాలలో భాగంగా, కంపెనీ 2026 జనవరి 6న టుగెదర్ ప్యూవర్ అనే డాక్యుమెంటరీ చిత్రాన్ని విడుదల చేసింది.<ref name="JewelBuzz100">{{Cite web|last=Buzz|first=JewelBuzz Spread The|date=January 6, 2026|title=Bhima Gold Marks 100 Years with “Together Purever” – A Centenary Film Honouring Legacy, Togetherness, and the Circle of Life - JewelBuzz Magazine|url=https://jewelbuzz.in/bhima-gold-marks-100-years-with-together-purever-a-centenary-film-honouring-legacy-togetherness-and-the-circle-of-life/}}</ref> ఈ బృందం "గోల్డెన్ సూపర్ సర్ప్రైజ్" ప్రచారాన్ని ప్రారంభించింది, [[తెలంగాణ]], [[ఆంధ్రప్రదేశ్]], [[కర్ణాటక]] తన షోరూమ్లలో వినియోగదారులకు గణనీయమైన తగ్గింపులను అందించి, ఒక శతాబ్దం పాటు మద్దతు ఇచ్చినందుకు పోషకులకు కృతజ్ఞతలు తెలిపింది.<ref name="TelanganaSurprise2">{{Cite web|last=Today|first=Telangana|date=October 6, 2025|title=Golden Super Surprise celebrations at Bhima Jewellers from Oct 2 to 26|url=https://telanganatoday.com/golden-super-surprise-celebrations-at-bhima-jewellers-from-oct-2-to-26|website=Telangana Today}}</ref> == విస్తరణ == === దేశీయ కార్యకలాపాలు === {{Multiple image | align = right | direction = horizontal | total_width = 400 | image1 = Bhima Jewellers at Belagavi (cropped).jpg | alt1 = | caption1 = | image2 = Bhima Jewellers at Koramangala (cropped).jpg | caption2 = | footer =బెళగావి & కోరమంగళలో భీమా జ్యువెలర్స్ ఫ్లాగ్‌షిప్ స్టోర్లు }} భీమ్‌కి [[బెంగళూరు]], [[చెన్నై]], హుబ్బల్లి, [[బెల్గాం|బెలగావి]], హోసూర్, [[ఉడిపి]], [[విజయవాడ]], [[రాజమండ్రి]], [[మంగళూరు]] [[నాగర్‌కోయిల్|నాగర్కోయిల్]], మదురై, [[కొట్టాయం]], తిరునెల్వేలి, [[తిరువనంతపురం]], [[కొచ్చి]] శాఖలు ఉన్నాయి.<ref>{{Cite news|url=http://www.hindu.com/2010/05/16/stories/2010051662120500.htm|title=Pure gold for Akshaya Tritiya Kochi Showroom|date=2010-05-16|work=[[The Hindu]]|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110618011709/http://www.hindu.com/2010/05/16/stories/2010051662120500.htm|archive-date=2011-06-18}}</ref> 2021లో, భీమా ఒక పెద్ద ఫ్లాగ్‌షిప్ స్టోర్‌తో [[చెన్నై]] మార్కెట్‌లోకి ప్రవేశించింది.<ref name="IndianRetailerChennai">{{Cite web|date=December 30, 2025|title=Bhima Jewellers Ventures into Chennai Market with a Retail Flagship Store|url=https://www.indianretailer.com/news/bhima-jewellers-ventures-in-chennai-market-with-a-retail-flagship-store.n11805|website=Indian Retailer}}</ref> ఈ బృందం [[విజయవాడ]] ఒక ప్రధాన షోరూమ్‌ను ప్రారంభించడం ద్వారా [[ఆంధ్రప్రదేశ్|ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో]] తన ఉనికిని విస్తరించింది.<ref name="HansVijayawada">{{Cite web|last=India|first=The Hans|date=October 14, 2019|title=Bhima Jewellers forays into AP in Vijayawada|url=https://www.thehansindia.com/andhra-pradesh/bhima-jewellers-forays-into-ap-in-vijayawada-572347|website=[[The Hans India]]}}</ref> [[తెలంగాణ]], ఈ బ్రాండ్ హైదరాబాద్‌లో కొండాపూర్, చందానగర్, హైటెక్ సిటీలోని స్టోర్‌లతో సహా పలు అవుట్లెట్లను నిర్వహిస్తోంది.<ref name="DeccanChanda">{{Cite web|date=October 4, 2023|title=Bhima Jewels Expands Presence in Telugu States with New Chandanagar Store &#124; Bhima Jewels Expands Presence in Telugu States with New Chandanagar Store|url=https://www.deccanchronicle.com/business/in-other-news/041023/bhima-jewels-chandanagar-store-expansion.html|website=www.deccanchronicle.com}}</ref> వృద్ధిని కొనసాగించడానికి ఏటా 10 నుండి 12 కొత్త దుకాణాలను తెరిచే ప్రణాళికలను గ్రూప్ గతంలో ప్రకటించింది.<ref name="FashionNetwork2024">{{Cite web|last=IN|first=FashionNetwork com|date=November 21, 2023|title=Bhima Jewellers to open 10 to 12 stores in 2024|url=https://in.fashionnetwork.com/news/Bhima-jewellers-to-open-10-to-12-stores-in-2024,1578673.html|website=FashionNetwork.com}}</ref> [[కర్ణాటక]], ఈ బ్రాండ్ తన హెచ్బిఆర్ లేఅవుట్ దుకాణాన్ని విస్తరించింది, [[బెంగళూరు]] బలమైన ఉనికిని కొనసాగించింది.<ref name="IndianRetailerHBR">{{Cite web|date=March 27, 2026|title=Retail India News: Bhima Jewellers Expands HBR Layout Store|url=https://www.indianretailer.com/news/retail-india-news-bhima-jewellers-expands-hbr-layout-store|website=Indian Retailer}}</ref> === అంతర్జాతీయ కార్యకలాపాలు === భీమా జ్యువెల్లర్స్ [[యునైటెడ్ అరబ్ ఎమిరేట్స్]] ప్రధాన మైలురాళ్ళు, వార్షికోత్సవాలను జరుపుకునే [[దుబాయ్]] అనేక షోరూమ్లను నిర్వహిస్తోంది.<ref name="Mathrubhumi" /> 2021లో, [[షార్జా]], ఈ బృందం తమిళం, కన్నడ, తెలుగు కస్టమర్లతో సహా పెరుగుతున్న దక్షిణ భారత ప్రవాసులకు వసతి కల్పించడానికి తన మువేలా దుకాణాన్ని తిరిగి ప్రారంభించి విస్తరించింది.<ref>{{Cite web|title=നവീകരിച്ച വിശാലമായ സ്റ്റോറുമായി ഭീമ; മുവൈലയ്ക്ക് ഇനി കൂടുതല്‍ തിളക്കം|url=https://www.asianetnews.com/pravasam/bhima-jewellers-set-to-dazzle-muweilah-with-a-bigger-better-store-qsf1as|website=[[Asianet News]]}}</ref><ref>{{Cite web|title=മുവൈല ഷോറൂം വിപുലീകരിച്ച് ഭീമ ജ്വല്ലേഴ്സ്|url=https://www.manoramaonline.com/global-malayali/gulf/2021/05/09/bhima-jewelers-showroom.html|website=മുവൈല ഷോറൂം വിപുലീകരിച്ച് ഭീമ ജ്വല്ലേഴ്സ്}}</ref> ప్రాంతీయ కార్యకలాపాలను సమన్వయం చేయడానికి, భీమా దుబాయ్‌లో 6,000 చదరపు అడుగుల ప్రాంతీయ ప్రధాన కార్యాలయాన్ని ప్రారంభించింది, ఈ కార్యక్రమానికి ట్రావన్‌కోర్ రాజ కుటుంబ సభ్యులతో సహా ప్రముఖులు హాజరయ్యారు.<ref name="Mathrubhumi" /> 2024లో, గ్రూప్ రాబోయే మూడు సంవత్సరాల్లో [[గల్ఫ్ సహకార మండలి|జిసిసి]] ప్రాంతంలో 18 కొత్త షోరూమ్లను ప్రారంభించడానికి Dh1 బిలియన్లను సేకరించింది.<ref name="Mathrubhumi" /> ప్రణాళికలు [[ఖతార్]], [[బహ్రెయిన్]] లోకి విస్తరించడం ఉన్నాయి. <ref name="Samayam">{{Cite web|title=ഭീമ ജ്വല്ലേഴ്‌സ് മിഡിലീസ്റ്റ് പത്താം വാർഷിക ക്യാമ്പയിൻ: നിസാൻ പട്രോൾ സമ്മാനിച്ചു|url=https://malayalam.samayam.com/gulf/united-arab-emirates-uae/bhima-jewelers-middle-east-10th-anniversary-campaign/articleshow/115808097.cms|website=Samayam Malayalam}}</ref><ref>{{Cite web|title=UAE: Indian jewellery brand to open 15 stores, raise Dh1 billion for expansion|url=https://www.khaleejtimes.com/business/markets/uae-indian-jewellery-brand-to-open-15-stores-raise-dh1-billion-for-expansion|access-date=2025-08-04|website=Khaleej Times|language=en}}</ref> ఈ బృందం 2025లో మదీనాత్ జాయెద్ షాపింగ్ సెంటర్‌లో తన మొదటి [[అబుదాబి]] షోరూమ్‌ను ప్రారంభించింది.<ref>{{Cite web|title=അബുദാബിയിൽ ആദ്യ ഷോറൂം തുറന്ന് ഭീമ ജ്വല്ലേഴ്സ്|url=https://www.asianetnews.com/pravasam/bhima-jewellers-abu-dhabi-showroom-inauguration-articleshow-utp81kl|website=[[Asianet News]]}}</ref> {{Multiple image | align = right | direction = vertical | width = 250 | image1 = Bhima Jewellers, Belagavi.jpg | caption1 = | image2 = Bhima Jewellers, Rajahmundry.jpg | caption2 = | footer = బెళగావి & రాజమండ్రిలోని ఫ్లాగ్‌షిప్ స్టోర్‌ల లోపలి దృశ్యం }} == మార్కెటింగ్ == === భీమా బాయ్ === భీమా బాయ్ అనేది భీమా జ్యువెలర్స్ చిహ్నం, ట్రేడ్‌మార్క్. <ref>{{Cite web|title=ഭീമ ബോയിയെ കാണാനില്ല; അന്വേഷിക്കാൻ ഇറങ്ങി ആരാധകർ|url=https://www.asianetnews.com/pravasam/bhima-jewellers-sharjah-bhima-boy-missing-rqrxkh|website=[[Asianet News]]}}</ref> === బ్రాండ్ అంబాసిడర్లు === భీమా జ్యువెల్లర్స్ 97 సంవత్సరాల చరిత్రలో 2022లో [[పూజా హెగ్డే]] మొట్టమొదటి బ్రాండ్ అంబాసిడర్‌గా నియమితులయ్యారు.<ref name="DCPoojaHegde">{{Cite web|title=PressReader.com - Digital Newspaper & Magazine Subscriptions|url=https://www.pressreader.com/india/deccan-chronicle/20220118/281595243900110}}</ref> 2024లో [[రామ్ చ​రణ్ తేజ|రామ్ చరణ్]] బ్రాండ్ అంబాసిడర్‌గా నియమించబడ్డాడు.<ref>{{Cite web|last=India|first=The Hans|date=April 5, 2025|title=Bhima Jewels launches new campaign with Ram Charan|url=https://www.thehansindia.com/business/bhima-jewels-launches-new-campaign-with-ram-charan-960110|website=www.thehansindia.com}}</ref> === ప్రచారాలు === ఈ బ్రాండ్ 2021లో ఒక లింగమార్పిడి మహిళ ప్రయాణాన్ని చిత్రీకరించే విమర్శకుల ప్రశంసలు పొందిన ప్రకటనను విడుదల చేసింది, ఇది బేషరతు ప్రేమ సందేశం కారణంగా వైరల్ అయింది.<ref name="NIExpressTrans">{{Cite web|last=Mehdi|first=Tamanna S.|date=April 20, 2021|title=The unconditional love portrayed in Bhima Jewellers ad is a hit among Hyderabadis!|url=https://www.newindianexpress.com/cities/hyderabad/2021/Apr/20/the-unconditional-love-portrayed-in-bhima-jewellers-ad-is-a-hit-among-hyderabadis-2292102.html|website=The New Indian Express}}</ref> సమాజ స్ఫూర్తిని పెంపొందించడానికి భీముడు తరచుగా [[మల్లేశ్వరం (బెంగళూరు)|మల్లేశ్వరం]], మీ లేఅవుట్ వంటి బెంగళూరు నగరాల్లో "హ్యాపీ స్ట్రీట్స్" కార్యక్రమాలను స్పాన్సర్ చేస్తుంది.<ref name="TOIHappyMalleswaram">{{Cite web|date=October 10, 2025|title=Happy Streets back in Malleswaram on October 12|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/bengaluru/happy-streets-back-in-malleswaram-on-october-12/articleshow/124463517.cms|via=The Economic Times - The Times of India}}</ref><ref name="TOIHappyMei">{{Cite web|date=November 3, 2025|title=Happy Streets gets grand welcome from MEI Layout residents in Bengaluru|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/bengaluru/happy-streets-gets-grand-welcome-from-mei-layout-residents-in-bengaluru/articleshow/125040257.cms|via=The Economic Times - The Times of India}}</ref> == అవార్డులు, గుర్తింపు == భీమా జ్యువెల్లర్స్ రిటైల్ పన్ను చెల్లింపులకు [[కేరళ]] ప్రభుత్వం నిర్వహించిన గ్రాండ్ కేరళ షాపింగ్ ఫెస్టివల్‌లో పాల్గొనడం ద్వారా కేరళలో గుర్తింపు పొందింది.<ref>{{Cite news|url=http://www.hindu.com/2011/02/02/stories/2011020264850300.htm|title=GKSF top slot for Bhima|date=2011-02-02|work=[[The Hindu]]|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110206135918/http://www.hindu.com/2011/02/02/stories/2011020264850300.htm|archive-date=2011-02-06}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.hindu.com/2010/12/14/stories/2010121457981900.htm|title=Highest Tax Payer-State Award|date=2010-12-14|work=[[The Hindu]]|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110209094433/http://www.hindu.com/2010/12/14/stories/2010121457981900.htm|archive-date=2011-02-09}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-kerala/gksf-should-reach-more-people-minister/article3604416.ece|title=Grand Kerala Shopping Festival (GKSF)|work=The Hindu}}</ref> 2024లో దాని తిరువనంతపురం షోరూమ్ సుమారు ₹200 కోట్ల అమ్మకాలను నమోదు చేసింది.<ref>{{Cite web|title=ഒരൊറ്റ ദിവസം കൊണ്ട് തിരുവനന്തപുരത്ത് 200 കോടിയുടെ ആഭരണങ്ങൾ വിറ്റ് ഭീമ|url=https://malayalam.news18.com/news/kerala/thiruvananthapuram-bhima-sells-two-hundred-crores-worth-jewellery-in-thiruvananthapuram-in-a-single-day-local18-704295.html|website=News18}}</ref> == మూలాలు == {{మూలాలజాబితా}} [[వర్గం:భారతదేశంలోని ఆభరణాల వ్యాపారులు]] 8mygxx0x6t386nwn6klff1fq0xi78y6 14 503615 4908666 2026-07-20T07:16:53Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 [[WP:AES|←]]Created page with 'భారతదేశంలోని ఆభరణాల వ్యాపారులు' 4908666 wikitext text/x-wiki భారతదేశంలోని ఆభరణాల వ్యాపారులు 4bzbwsj8wus80s0fzg3qjtphh9jf4p2 1 503616 4908667 2026-07-20T07:17:13Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4908667 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 0 503617 4908670 2026-07-20T07:31:45Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 [[WP:AES|←]]Created page with '{{Infobox scientist | name = ఎం. రాధాకృష్ణ పిళ్లై | image = MRPillai.jpg | alt = | caption = | birth_date = {{Birth date and age|df=yes|1960|8|18}} | birth_place = కేరళ , భారతదేశం | death_date = | death_place = | fields = {{ublist |క్యాన్సర్ జీవశాస్త్రం}} | workplaces...' 4908670 wikitext text/x-wiki {{Infobox scientist | name = ఎం. రాధాకృష్ణ పిళ్లై | image = MRPillai.jpg | alt = | caption = | birth_date = {{Birth date and age|df=yes|1960|8|18}} | birth_place = కేరళ , భారతదేశం | death_date = | death_place = | fields = {{ublist |క్యాన్సర్ జీవశాస్త్రం}} | workplaces = {{ublist | ప్రాంతీయ క్యాన్సర్ కేంద్రం |రాజీవ్ గాంధీ సెంటర్ ఫర్ బయోటెక్నాలజీ}} | alma_mater = {{ublist |కేరళ విశ్వవిద్యాలయం | అరిజోనా విశ్వవిద్యాలయం}} | doctoral_advisor = | doctoral_students = | known_for = పాపిల్లోమా వైరస్‌లపై అధ్యయనాలు | awards = {{ublist| 1991 ICMR రాజా రవి షేర్ సింగ్ అవార్డు 2002 ఎన్-బయోస్ బహుమతి }} }} మాధవన్ రాధాకృష్ణ పిళ్ళై (జననం 18 ఆగస్టు 1960) ఒక భారతీయ క్యాన్సర్ జీవశాస్త్రవేత్త, రాజీవ్ గాంధీ సెంటర్ ఫర్ బయోటెక్నాలజీ మాజీ డైరెక్టర్. పాపిల్లోమా వైరస్లపై తన అధ్యయనాలకు ప్రసిద్ధి చెందిన పిళ్ళై ఇండియన్ అకాడమీ ఆఫ్ సైన్సెస్, నేషనల్ అకాడమీ ఆఫ్ సైన్స్, ఇండియా, రాయల్ కాలేజ్ ఆఫ్ పాథాలజిస్ట్స్, నేషనల్ అకాడమీ అఫ్ మెడికల్ సైన్సెస్లో ఎన్నికైన ఫెలోగా ఉన్నారు.ఆయన భారత ప్రభుత్వ బయోటెక్నాలజీ విభాగం 2002లో జీవశాస్త్రానికి చేసిన కృషికి గాను అత్యున్నత భారతీయ విజ్ఞాన పురస్కారాలలో ఒకటైన కెరీర్ డెవలప్‌మెంట్ కోసం జాతీయ జీవశాస్త్ర పురస్కారాన్ని ప్రదానం చేసింది.<ref name="Awardees of National Bioscience Awards for Career Development">{{Cite web|date=2016|title=Awardees of National Bioscience Awards for Career Development|url=http://dbtindia.nic.in/wp-content/uploads/2014/03/list_of_bioscience_awardees.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20180304191331/http://dbtindia.nic.in/wp-content/uploads/2014/03/list_of_bioscience_awardees.pdf|archive-date=4 March 2018|access-date=2017-11-20|publisher=Department of Biotechnology}}</ref> == జీవిత చరిత్ర == [[దస్త్రం:Kerala_University.jpg|ఎడమ|thumb|కేరళ విశ్వవిద్యాలయం]] దక్షిణ భారత రాష్ట్రమైన [[కేరళ]] 1960 ఆగస్టు 18న జన్మించిన రాధాకృష్ణ పిళ్ళై [[కేరళ విశ్వవిద్యాలయం]] నుండి ట్యూమర్ ఇమ్యునాలజీలో పిహెచ్‌డి పొందారు, అరిజోనా విశ్వవిద్యాలయం మాలిక్యులర్ బయాలజీ, ఇమ్యునోఫార్మకాలజీలో పోస్ట్-డాక్టోరల్ పని చేశారు.<ref name="Fellow profile">{{Cite web|date=2017-11-12|title=Fellow profile|url=http://www.ias.ac.in/describe/fellow/Pillai,_Prof._Madhavan_Radhakrishna|access-date=2017-11-12|publisher=Indian Academy of Sciences}}</ref><ref name="Director profile">{{Cite web|date=2017-12-05|title=Director profile|url=http://rgcb.res.in/professor-m-radhakrishna-pillai.php|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20171206005921/http://rgcb.res.in/professor-m-radhakrishna-pillai.php|archive-date=6 December 2017|access-date=2017-12-05|website=Rajiv Gandhi Centre for Biotechnology}}</ref><ref name="Radhakrishna Pillai new director of RGCB">{{Cite web|date=18 February 2005|title=Radhakrishna Pillai new director of RGCB|url=http://www.thehindu.com/2005/02/18/stories/2005021809760400.htm|access-date=2017-12-05|website=[[The Hindu]]}} </ref> భారతదేశానికి తిరిగి వచ్చిన తరువాత, అతను తన సొంత రాష్ట్రంలోని తిరువనంతపురంలోని ప్రాంతీయ క్యాన్సర్ కేంద్రంలో చేరాడు, అక్కడ అతను మాలిక్యులర్ మెడిసిన్, డ్రగ్ డెవలప్‌మెంట్, కెమోఇన్ఫర్మేటిక్స్ విభాగానికి అధిపతిగా పనిచేశాడు.<ref name="New Director for RGCB">{{Cite web|date=19 February 2005|title=New Director for RGCB|url=http://www.thehindubusinessline.com/todays-paper/tp-economy/new-director-for-rgcb/article2169056.ece|access-date=2017-12-05|website=The Hindu - Business Line}}</ref> 2005లో, 44 సంవత్సరాల వయస్సులో రాజీవ్ గాంధీ సెంటర్ ఫర్ బయోటెక్నాలజీ (ఆర్. జి. సి. బి) డైరెక్టర్‌గా నియమితులైనప్పుడు, అతను భారతదేశంలోని ఒక జాతీయ పరిశోధనా సంస్థకు అతి పిన్న వయస్కుడైన డైరెక్టర్ అయ్యాడు, అతను ఈ రోజు వరకు ఆ పదవిని నిర్వహిస్తున్నాడు.<ref name="Author Profile">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=i1ovDwAAQBAJ&pg=PA1|title=Author Profile|date=1 August 2017|publisher=Springer|isbn=9783319603247|pages=1–|access-date=5 December 2017}}</ref><ref name="Growing on international collaborations">{{Cite web|date=2017-12-05|title=Growing on international collaborations|url=https://www.biospectrumindia.com/article/pdf/1883|access-date=2017-12-05|website=Biospectrum India}}</ref> == వారసత్వం == [[దస్త్రం:H&E_10x_papilloma.jpg|thumb|235x235px|రొమ్ము ఇంట్రాడక్టల్ పాపిల్లోమా]] పిళ్ళై శ్రీ చిత్ర తిరునాళ్ ఇన్స్టిట్యూట్ ఫర్ మెడికల్ సైన్సెస్ అండ్ టెక్నాలజీ స్టెమ్ సెల్ రీసెర్చ్ కోసం సంస్థాగత కమిటీకి అధ్యక్షత వహిస్తాడు, నేషనల్ ఇన్స్టిట్యూట్ ఆఫ్ ఇమ్యునాలజీ, ఇండియా, నేషనల్ సెంటర్ ఫర్ సెల్ సైన్స్, శ్రీ చిత్ర తిరునాళ్ ఇన్స్టిట్యూట్ ఫర్ మెడికల్ సైన్స్ అండ్ టెక్నాలజీ, ట్రాన్స్లేషనల్ హెల్త్ సైన్స్ అండ్ టెక్నాలజీ ఇన్స్టిట్యూట్ పరిశోధనా సలహా ప్యానెల్లు, శాస్త్రీయ సలహా మండళ్లు లేదా విద్యా కమిటీలలో కూర్చున్నాడు.<ref name="Director profile" /> [[కేరళ ప్రభుత్వం]] రాష్ట్రంలో సాంకేతిక అభివృద్ధిని ప్రోత్సహించడానికి ఏర్పాటు చేసిన స్వయంప్రతిపత్తి కలిగిన సంస్థ అయిన కేరళ స్టేట్ కౌన్సిల్ ఫర్ సైన్స్, టెక్నాలజీ అండ్ ఎన్విరాన్‌మెంట్ ఆయన కార్యనిర్వాహక కమిటీ సభ్యుడు. అతను కేరళ బయోటెక్నాలజీ కమిషన్, కేరళ బయోటెక్నోలజీ బోర్డ్, కేరళ స్టేట్ ఇన్నోవేషన్ కౌన్సిల్ వంటి ఇతర రాష్ట్ర ప్రభుత్వ సంస్థలతో కూడా సభ్యుడిగా, వైస్-ఛాన్సలర్ నామినేట్ చేసిన కేరళ విశ్వవిద్యాలయం సెనేట్‌లో సభ్యుడిగా కూడా అనుబంధం కలిగి ఉన్నారు.<ref name="Members of the Council">{{Cite web|date=2017-12-05|title=Members of the Council|url=http://www.innovationcouncil.kerala.gov.in/index.php/2015-06-18-08-31-01|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20171206074550/http://www.innovationcouncil.kerala.gov.in/index.php/2015-06-18-08-31-01|archive-date=6 December 2017|access-date=2017-12-05|website=Kerala State Innovation Council}}</ref><ref name="Nine Members (To be nominated by the Chancellor)">{{Cite web|date=2017-12-05|title=Nine Members (To be nominated by the Chancellor)|url=https://www.keralauniversity.ac.in/senate|access-date=2017-12-05|website=University of Kerala}}</ref> పిళ్ళై, సొసైటీ ఆఫ్ బయోటెక్నాలజిస్ట్స్, ఇండియా (ఎస్బిసి) మాజీ అధ్యక్షుడు, హ్యూమన్ పాపిల్లోమావైరస్, [[సర్విక్స్ గర్భాశయ క్యాన్సర్|గర్భాశయ క్యాన్సర్]] పనిచేసినట్లు తెలుస్తుంది, బయోటెక్నాలజీ విభాగం రెండు కార్యక్రమాల సమన్వయకర్త, అవి నేషనల్ సర్వైకల్ క్యాన్సర్ కంట్రోల్ ప్రోగ్రామ్, పాపిల్లోమావైరస్ వ్యాక్సిన్ డెవలప్మెంట్ ప్రోగ్రామ్.<ref name="External Research Supervisor">{{Cite web|date=2017-12-05|title=External Research Supervisor|url=https://sites.google.com/site/centreforbioinformatics/profiles/m-radhakrishna-pillai|access-date=2017-12-05|website=Centre for Bioinformatics}}</ref><ref name="New Director for RGCB" /> ఆర్జిసిబి అధిపతిగా, అతను ఇన్ఫ్లుఎంజా ఎ వైరస్ ఉపరకం హెచ్1ఎన్1 కోసం ఔషధ అభివృద్ధి కార్యక్రమంలో ఎమోరీ విశ్వవిద్యాలయం ఎమోరీ వ్యాక్సిన్ సెంటర్తో సమన్వయం చేశాడు, పశ్చిమ కనుమలలో సాధారణమైన కప్ప జాతి అయిన హైడ్రోఫిలాక్స్ బాహువిస్టారా యొక్క చర్మ శ్లేష్మంలో కనిపించే [[పెప్టైడ్]] అభివృద్ధి చేయడంలో ఈ చొరవ విజయవంతమైంది.<ref name="RGCB scientists help isolate H1 flu-slayer from frog skin">{{Cite web|date=21 April 2017|title=RGCB scientists help isolate H1 flu-slayer from frog skin|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/thiruvananthapuram/rgcb-scientists-help-isolate-h1-flu-slayer-from-frog-skin/articleshow/58290692.cms|access-date=2017-12-05|website=Times of India}}</ref> ఈ కార్యక్రమం [[డెంగ్యూ జ్వరం|డెంగ్యూ]], [[చికన్‌గన్యా|చికున్గున్యా]] వంటి వైరల్ ఇన్ఫెక్షన్ల కోసం ఔషధ అభివృద్ధిపై తన పరిశోధనను కొనసాగిస్తుంది. పేటెంట్ పెండింగ్లో ఉన్న ''వివిధ మొక్కల సారాల ఆధారంగా నోటి శ్లేష్మం కోసం మౌత్ వాష్'' అభివృద్ధి చేయడానికి బయోటెక్నాలజీ విభాగం యొక్క కార్యక్రమంలో ప్రధాన పరిశోధకులలో ఆయన ఒకరు.<ref name="Mouthwash for Oral Mucositis based on various Plant Extracts">{{Cite web|date=2017-12-05|title=Mouthwash for Oral Mucositis based on various Plant Extracts|url=http://www.ccamp.res.in/mouthwash-oral-mucositis-based-various-plant-extracts-0|access-date=2017-12-05|website=C-Camp - Department of Biotechnology}}</ref> అతను ఫోటో డైనమిక్ థెరపీ కోసం నవల పోర్ఫిరిటిక్ ఉత్పన్నాలకు పేటెంట్ను కలిగి ఉన్నాడు (పిడిటి): తయారీ దాని కోసం ఒక ప్రక్రియ, జీవ అనువర్తనాల కోసం పిడిటి ఏజెంట్లు, ఫ్లోరోసెన్స్ ప్రోబ్స్గా వాటి ఉపయోగం, ఈ ప్రక్రియను ఆర్జిసిబిలో తన సహచరులతో కలిసి సంయుక్తంగా అభివృద్ధి చేశారు.<ref name="Novel porphyritic derivatives for photo dynamic therapy (PDT): A process for the preparation and thereof and their use as PDT agents and fluorescence probes for biological applications">{{Cite web|date=2017-12-05|title=Novel porphyritic derivatives for photo dynamic therapy (PDT): A process for the preparation and thereof and their use as PDT agents and fluorescence probes for biological applications|url=http://www.rgcb.res.in/s-asha-nair.php|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20171206011356/http://www.rgcb.res.in/s-asha-nair.php|archive-date=6 December 2017|access-date=2017-12-05|website=Rajiv Gandhi Centre for Biotechnology}}</ref> ఓరల్ డైస్ప్లాసియా, ఓరల్ ల్యూకోప్లాకియా, [[రొమ్ము కాన్సర్|రొమ్ము క్యాన్సర్]], [[మానవ పాపిల్లోమా వైరస్|హ్యూమన్ పాపిల్లోమావైరస్ ఇన్ఫెక్షన్]], ఓరల్ కార్సినోమాస్, స్వైన్ ఫీవర్ వంటి వ్యాధులు, ఈ వ్యాధులకు వ్యతిరేకంగా ఔషధ ఆవిష్కరణలు అతని ఇతర పరిశోధనా ఆసక్తులు.<ref name="Investigator Page">{{Cite web|date=2017-12-05|title=Investigator Page|url=http://www.incredb.org/investigator.php?incredb_id=112|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170916113535/http://www.incredb.org/investigator.php?incredb_id=112|archive-date=16 September 2017|access-date=2017-12-05|website=Indian Cancer Research Database}}</ref> అతని అధ్యయనాలు అనేక వ్యాసాల ద్వారా నమోదు చేయబడ్డాయి ఇండియన్ అకాడమీ ఆఫ్ సైన్సెస్ ఆన్‌లైన్ ఆర్టికల్ రిపోజిటరీ వాటిలో 60 ని జాబితా చేసింది.<ref name="On ResearchGate">{{Cite web|date=2017-11-23|title=On ResearchGate|url=https://www.researchgate.net/scientific-contributions/55857819_M_Radhakrishna_Pillai|access-date=2017-11-23}}</ref><ref name="On Google Scholar">{{Cite web|date=2017-11-23|title=On Google Scholar|url=https://scholar.google.com/citations?user=4bibCcQAAAAJ&hl=en|access-date=2017-11-23|publisher=Google Scholar}} </ref><ref name="Browse by Fellow">{{Cite web|date=2017-11-21|title=Browse by Fellow|url=http://repository.ias.ac.in/view/fellows/Pillai=3AMadhavan_Radhakrishna=3A=3A.html|access-date=2017-11-21|publisher=Indian Academy of Sciences}}</ref> ''అంతేకాకుండా, అతను డయాబెటిస్ మెల్లిటస్‌లో వాస్కులర్ లోపాల యంత్రాంగాలు'' అనే ఒక పుస్తకాన్ని సంపాదకీయం చేసాడు, ఇతరులు ప్రచురించిన పుస్తకాలకు అధ్యాయాలను అందించాడు.<ref name="KarthaRamachandran2017">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=i1ovDwAAQBAJ|title=Mechanisms of Vascular Defects in Diabetes Mellitus|last=C.C. Kartha|last2=Surya Ramachandran|last3=Radhakrishna M. Pillai|date=1 August 2017|publisher=Springer|isbn=978-3-319-60324-7}}</ref><ref name="Sudhakaran2013">{{Cite book|title=Perspectives in Cancer Prevention-Translational Cancer Research|last=Perumana R. Sudhakaran (Ed.)|last2=T. R. Santhosh Kumar, M. Radhakrishna Pillai (Chapter authors)|date=25 October 2013|publisher=Springer Science & Business Media|isbn=978-81-322-1533-2|pages=9–|chapter=Tumour Stem Cell Enrichment by Anticancer Drugs: A Potential Mechanism of Tumour Recurrence|chapter-url=https://books.google.com/books?id=gUi4AQAAQBAJ&pg=PA9}}</ref> ఆయన అనేక మంది పరిశోధనా పండితులకు వారి అధ్యయనాలలో మార్గదర్శకత్వం కూడా చేశారు.<ref name="External Research Supervisor" /> == అవార్డులు, గౌరవాలు == పిళ్ళై తన డాక్టోరల్ అధ్యయనాలకు సంబంధించి చేసిన పరిశోధనలకు 1991లో [[భారత వైద్య పరిశోధన మండలి|ఇండియన్ కౌన్సిల్ ఆఫ్ మెడికల్ రీసెర్చ్]] రాజా రవి షేర్ సింగ్ అవార్డును అందుకున్నారు.<ref name="Director profile" /> భారత ప్రభుత్వ బయోటెక్నాలజీ విభాగం ఆయనకు 2002లో అత్యున్నత భారతీయ విజ్ఞాన పురస్కారాలలో ఒకటైన కెరీర్ డెవలప్మెంట్ కోసం నేషనల్ బయోసైన్స్ అవార్డును ప్రదానం చేసింది.<ref name="Awardees of National Bioscience Awards for Career Development" /> రెండు సంవత్సరాల తరువాత, ఇండియన్ అకాడమీ ఆఫ్ సైన్సెస్ ఆయనను ఫెలోగా ఎన్నుకుంది (2004), నేషనల్ అకాడమీ ఆఫ్ సైన్స్, ఇండియా ఆయనను మరుసటి సంవత్సరం (2005) తమ ఫెలోగా చేసింది.<ref name="Fellow profile" /><ref name="NASI fellows">{{Cite web|date=2017-11-12|title=NASI fellows|url=http://www.nasi.org.in/fellows.asp?RsFilter=P|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304044529/http://www.nasi.org.in/fellows.asp?RsFilter=P|archive-date=4 March 2016|access-date=2017-11-12|publisher=National Academy of Sciences, India}}</ref> అతను నేషనల్ అకాడమీ ఆఫ్ మెడికల్ సైన్సెస్, రాయల్ కాలేజ్ ఆఫ్ పాథాలజిస్ట్స్‌లో కూడా సభ్యుడు.<ref name="Author Profile" /> ఆయన అందించిన పురస్కార ప్రసంగాలలో ఇండియన్ కౌన్సిల్ ఆఫ్ మెడికల్ రీసెర్చ్ శాండోజ్ ఓరేషన్ 2000 ఎడిషన్ ఉన్నాయి.<ref name="Sandoz Oration Award">{{Cite web|date=2000|title=Sandoz Oration Award|url=http://icmr.nic.in/annual/hqds2002/Awardsprizes.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090410135621/http://www.icmr.nic.in/annual/hqds2002/Awardsprizes.pdf|archive-date=10 April 2009|access-date=2017-12-05|website=Indian Council of Medical Research}}</ref> == మూలాలు == {{మూలాలజాబితా}} n103kes5c16iom2mmk8w4wninmd92bc 4908674 4908670 2026-07-20T07:33:39Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 [[వర్గం:1960 జననాలు]] ను చేర్చారు (హాట్‌కేట్ ఉపయోగించి) 4908674 wikitext text/x-wiki {{Infobox scientist | name = ఎం. రాధాకృష్ణ పిళ్లై | image = MRPillai.jpg | alt = | caption = | birth_date = {{Birth date and age|df=yes|1960|8|18}} | birth_place = కేరళ , భారతదేశం | death_date = | death_place = | fields = {{ublist |క్యాన్సర్ జీవశాస్త్రం}} | workplaces = {{ublist | ప్రాంతీయ క్యాన్సర్ కేంద్రం |రాజీవ్ గాంధీ సెంటర్ ఫర్ బయోటెక్నాలజీ}} | alma_mater = {{ublist |కేరళ విశ్వవిద్యాలయం | అరిజోనా విశ్వవిద్యాలయం}} | doctoral_advisor = | doctoral_students = | known_for = పాపిల్లోమా వైరస్‌లపై అధ్యయనాలు | awards = {{ublist| 1991 ICMR రాజా రవి షేర్ సింగ్ అవార్డు 2002 ఎన్-బయోస్ బహుమతి }} }} మాధవన్ రాధాకృష్ణ పిళ్ళై (జననం 18 ఆగస్టు 1960) ఒక భారతీయ క్యాన్సర్ జీవశాస్త్రవేత్త, రాజీవ్ గాంధీ సెంటర్ ఫర్ బయోటెక్నాలజీ మాజీ డైరెక్టర్. పాపిల్లోమా వైరస్లపై తన అధ్యయనాలకు ప్రసిద్ధి చెందిన పిళ్ళై ఇండియన్ అకాడమీ ఆఫ్ సైన్సెస్, నేషనల్ అకాడమీ ఆఫ్ సైన్స్, ఇండియా, రాయల్ కాలేజ్ ఆఫ్ పాథాలజిస్ట్స్, నేషనల్ అకాడమీ అఫ్ మెడికల్ సైన్సెస్లో ఎన్నికైన ఫెలోగా ఉన్నారు.ఆయన భారత ప్రభుత్వ బయోటెక్నాలజీ విభాగం 2002లో జీవశాస్త్రానికి చేసిన కృషికి గాను అత్యున్నత భారతీయ విజ్ఞాన పురస్కారాలలో ఒకటైన కెరీర్ డెవలప్‌మెంట్ కోసం జాతీయ జీవశాస్త్ర పురస్కారాన్ని ప్రదానం చేసింది.<ref name="Awardees of National Bioscience Awards for Career Development">{{Cite web|date=2016|title=Awardees of National Bioscience Awards for Career Development|url=http://dbtindia.nic.in/wp-content/uploads/2014/03/list_of_bioscience_awardees.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20180304191331/http://dbtindia.nic.in/wp-content/uploads/2014/03/list_of_bioscience_awardees.pdf|archive-date=4 March 2018|access-date=2017-11-20|publisher=Department of Biotechnology}}</ref> == జీవిత చరిత్ర == [[దస్త్రం:Kerala_University.jpg|ఎడమ|thumb|కేరళ విశ్వవిద్యాలయం]] దక్షిణ భారత రాష్ట్రమైన [[కేరళ]] 1960 ఆగస్టు 18న జన్మించిన రాధాకృష్ణ పిళ్ళై [[కేరళ విశ్వవిద్యాలయం]] నుండి ట్యూమర్ ఇమ్యునాలజీలో పిహెచ్‌డి పొందారు, అరిజోనా విశ్వవిద్యాలయం మాలిక్యులర్ బయాలజీ, ఇమ్యునోఫార్మకాలజీలో పోస్ట్-డాక్టోరల్ పని చేశారు.<ref name="Fellow profile">{{Cite web|date=2017-11-12|title=Fellow profile|url=http://www.ias.ac.in/describe/fellow/Pillai,_Prof._Madhavan_Radhakrishna|access-date=2017-11-12|publisher=Indian Academy of Sciences}}</ref><ref name="Director profile">{{Cite web|date=2017-12-05|title=Director profile|url=http://rgcb.res.in/professor-m-radhakrishna-pillai.php|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20171206005921/http://rgcb.res.in/professor-m-radhakrishna-pillai.php|archive-date=6 December 2017|access-date=2017-12-05|website=Rajiv Gandhi Centre for Biotechnology}}</ref><ref name="Radhakrishna Pillai new director of RGCB">{{Cite web|date=18 February 2005|title=Radhakrishna Pillai new director of RGCB|url=http://www.thehindu.com/2005/02/18/stories/2005021809760400.htm|access-date=2017-12-05|website=[[The Hindu]]}} </ref> భారతదేశానికి తిరిగి వచ్చిన తరువాత, అతను తన సొంత రాష్ట్రంలోని తిరువనంతపురంలోని ప్రాంతీయ క్యాన్సర్ కేంద్రంలో చేరాడు, అక్కడ అతను మాలిక్యులర్ మెడిసిన్, డ్రగ్ డెవలప్‌మెంట్, కెమోఇన్ఫర్మేటిక్స్ విభాగానికి అధిపతిగా పనిచేశాడు.<ref name="New Director for RGCB">{{Cite web|date=19 February 2005|title=New Director for RGCB|url=http://www.thehindubusinessline.com/todays-paper/tp-economy/new-director-for-rgcb/article2169056.ece|access-date=2017-12-05|website=The Hindu - Business Line}}</ref> 2005లో, 44 సంవత్సరాల వయస్సులో రాజీవ్ గాంధీ సెంటర్ ఫర్ బయోటెక్నాలజీ (ఆర్. జి. సి. బి) డైరెక్టర్‌గా నియమితులైనప్పుడు, అతను భారతదేశంలోని ఒక జాతీయ పరిశోధనా సంస్థకు అతి పిన్న వయస్కుడైన డైరెక్టర్ అయ్యాడు, అతను ఈ రోజు వరకు ఆ పదవిని నిర్వహిస్తున్నాడు.<ref name="Author Profile">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=i1ovDwAAQBAJ&pg=PA1|title=Author Profile|date=1 August 2017|publisher=Springer|isbn=9783319603247|pages=1–|access-date=5 December 2017}}</ref><ref name="Growing on international collaborations">{{Cite web|date=2017-12-05|title=Growing on international collaborations|url=https://www.biospectrumindia.com/article/pdf/1883|access-date=2017-12-05|website=Biospectrum India}}</ref> == వారసత్వం == [[దస్త్రం:H&E_10x_papilloma.jpg|thumb|235x235px|రొమ్ము ఇంట్రాడక్టల్ పాపిల్లోమా]] పిళ్ళై శ్రీ చిత్ర తిరునాళ్ ఇన్స్టిట్యూట్ ఫర్ మెడికల్ సైన్సెస్ అండ్ టెక్నాలజీ స్టెమ్ సెల్ రీసెర్చ్ కోసం సంస్థాగత కమిటీకి అధ్యక్షత వహిస్తాడు, నేషనల్ ఇన్స్టిట్యూట్ ఆఫ్ ఇమ్యునాలజీ, ఇండియా, నేషనల్ సెంటర్ ఫర్ సెల్ సైన్స్, శ్రీ చిత్ర తిరునాళ్ ఇన్స్టిట్యూట్ ఫర్ మెడికల్ సైన్స్ అండ్ టెక్నాలజీ, ట్రాన్స్లేషనల్ హెల్త్ సైన్స్ అండ్ టెక్నాలజీ ఇన్స్టిట్యూట్ పరిశోధనా సలహా ప్యానెల్లు, శాస్త్రీయ సలహా మండళ్లు లేదా విద్యా కమిటీలలో కూర్చున్నాడు.<ref name="Director profile" /> [[కేరళ ప్రభుత్వం]] రాష్ట్రంలో సాంకేతిక అభివృద్ధిని ప్రోత్సహించడానికి ఏర్పాటు చేసిన స్వయంప్రతిపత్తి కలిగిన సంస్థ అయిన కేరళ స్టేట్ కౌన్సిల్ ఫర్ సైన్స్, టెక్నాలజీ అండ్ ఎన్విరాన్‌మెంట్ ఆయన కార్యనిర్వాహక కమిటీ సభ్యుడు. అతను కేరళ బయోటెక్నాలజీ కమిషన్, కేరళ బయోటెక్నోలజీ బోర్డ్, కేరళ స్టేట్ ఇన్నోవేషన్ కౌన్సిల్ వంటి ఇతర రాష్ట్ర ప్రభుత్వ సంస్థలతో కూడా సభ్యుడిగా, వైస్-ఛాన్సలర్ నామినేట్ చేసిన కేరళ విశ్వవిద్యాలయం సెనేట్‌లో సభ్యుడిగా కూడా అనుబంధం కలిగి ఉన్నారు.<ref name="Members of the Council">{{Cite web|date=2017-12-05|title=Members of the Council|url=http://www.innovationcouncil.kerala.gov.in/index.php/2015-06-18-08-31-01|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20171206074550/http://www.innovationcouncil.kerala.gov.in/index.php/2015-06-18-08-31-01|archive-date=6 December 2017|access-date=2017-12-05|website=Kerala State Innovation Council}}</ref><ref name="Nine Members (To be nominated by the Chancellor)">{{Cite web|date=2017-12-05|title=Nine Members (To be nominated by the Chancellor)|url=https://www.keralauniversity.ac.in/senate|access-date=2017-12-05|website=University of Kerala}}</ref> పిళ్ళై, సొసైటీ ఆఫ్ బయోటెక్నాలజిస్ట్స్, ఇండియా (ఎస్బిసి) మాజీ అధ్యక్షుడు, హ్యూమన్ పాపిల్లోమావైరస్, [[సర్విక్స్ గర్భాశయ క్యాన్సర్|గర్భాశయ క్యాన్సర్]] పనిచేసినట్లు తెలుస్తుంది, బయోటెక్నాలజీ విభాగం రెండు కార్యక్రమాల సమన్వయకర్త, అవి నేషనల్ సర్వైకల్ క్యాన్సర్ కంట్రోల్ ప్రోగ్రామ్, పాపిల్లోమావైరస్ వ్యాక్సిన్ డెవలప్మెంట్ ప్రోగ్రామ్.<ref name="External Research Supervisor">{{Cite web|date=2017-12-05|title=External Research Supervisor|url=https://sites.google.com/site/centreforbioinformatics/profiles/m-radhakrishna-pillai|access-date=2017-12-05|website=Centre for Bioinformatics}}</ref><ref name="New Director for RGCB" /> ఆర్జిసిబి అధిపతిగా, అతను ఇన్ఫ్లుఎంజా ఎ వైరస్ ఉపరకం హెచ్1ఎన్1 కోసం ఔషధ అభివృద్ధి కార్యక్రమంలో ఎమోరీ విశ్వవిద్యాలయం ఎమోరీ వ్యాక్సిన్ సెంటర్తో సమన్వయం చేశాడు, పశ్చిమ కనుమలలో సాధారణమైన కప్ప జాతి అయిన హైడ్రోఫిలాక్స్ బాహువిస్టారా యొక్క చర్మ శ్లేష్మంలో కనిపించే [[పెప్టైడ్]] అభివృద్ధి చేయడంలో ఈ చొరవ విజయవంతమైంది.<ref name="RGCB scientists help isolate H1 flu-slayer from frog skin">{{Cite web|date=21 April 2017|title=RGCB scientists help isolate H1 flu-slayer from frog skin|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/thiruvananthapuram/rgcb-scientists-help-isolate-h1-flu-slayer-from-frog-skin/articleshow/58290692.cms|access-date=2017-12-05|website=Times of India}}</ref> ఈ కార్యక్రమం [[డెంగ్యూ జ్వరం|డెంగ్యూ]], [[చికన్‌గన్యా|చికున్గున్యా]] వంటి వైరల్ ఇన్ఫెక్షన్ల కోసం ఔషధ అభివృద్ధిపై తన పరిశోధనను కొనసాగిస్తుంది. పేటెంట్ పెండింగ్లో ఉన్న ''వివిధ మొక్కల సారాల ఆధారంగా నోటి శ్లేష్మం కోసం మౌత్ వాష్'' అభివృద్ధి చేయడానికి బయోటెక్నాలజీ విభాగం యొక్క కార్యక్రమంలో ప్రధాన పరిశోధకులలో ఆయన ఒకరు.<ref name="Mouthwash for Oral Mucositis based on various Plant Extracts">{{Cite web|date=2017-12-05|title=Mouthwash for Oral Mucositis based on various Plant Extracts|url=http://www.ccamp.res.in/mouthwash-oral-mucositis-based-various-plant-extracts-0|access-date=2017-12-05|website=C-Camp - Department of Biotechnology}}</ref> అతను ఫోటో డైనమిక్ థెరపీ కోసం నవల పోర్ఫిరిటిక్ ఉత్పన్నాలకు పేటెంట్ను కలిగి ఉన్నాడు (పిడిటి): తయారీ దాని కోసం ఒక ప్రక్రియ, జీవ అనువర్తనాల కోసం పిడిటి ఏజెంట్లు, ఫ్లోరోసెన్స్ ప్రోబ్స్గా వాటి ఉపయోగం, ఈ ప్రక్రియను ఆర్జిసిబిలో తన సహచరులతో కలిసి సంయుక్తంగా అభివృద్ధి చేశారు.<ref name="Novel porphyritic derivatives for photo dynamic therapy (PDT): A process for the preparation and thereof and their use as PDT agents and fluorescence probes for biological applications">{{Cite web|date=2017-12-05|title=Novel porphyritic derivatives for photo dynamic therapy (PDT): A process for the preparation and thereof and their use as PDT agents and fluorescence probes for biological applications|url=http://www.rgcb.res.in/s-asha-nair.php|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20171206011356/http://www.rgcb.res.in/s-asha-nair.php|archive-date=6 December 2017|access-date=2017-12-05|website=Rajiv Gandhi Centre for Biotechnology}}</ref> ఓరల్ డైస్ప్లాసియా, ఓరల్ ల్యూకోప్లాకియా, [[రొమ్ము కాన్సర్|రొమ్ము క్యాన్సర్]], [[మానవ పాపిల్లోమా వైరస్|హ్యూమన్ పాపిల్లోమావైరస్ ఇన్ఫెక్షన్]], ఓరల్ కార్సినోమాస్, స్వైన్ ఫీవర్ వంటి వ్యాధులు, ఈ వ్యాధులకు వ్యతిరేకంగా ఔషధ ఆవిష్కరణలు అతని ఇతర పరిశోధనా ఆసక్తులు.<ref name="Investigator Page">{{Cite web|date=2017-12-05|title=Investigator Page|url=http://www.incredb.org/investigator.php?incredb_id=112|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170916113535/http://www.incredb.org/investigator.php?incredb_id=112|archive-date=16 September 2017|access-date=2017-12-05|website=Indian Cancer Research Database}}</ref> అతని అధ్యయనాలు అనేక వ్యాసాల ద్వారా నమోదు చేయబడ్డాయి ఇండియన్ అకాడమీ ఆఫ్ సైన్సెస్ ఆన్‌లైన్ ఆర్టికల్ రిపోజిటరీ వాటిలో 60 ని జాబితా చేసింది.<ref name="On ResearchGate">{{Cite web|date=2017-11-23|title=On ResearchGate|url=https://www.researchgate.net/scientific-contributions/55857819_M_Radhakrishna_Pillai|access-date=2017-11-23}}</ref><ref name="On Google Scholar">{{Cite web|date=2017-11-23|title=On Google Scholar|url=https://scholar.google.com/citations?user=4bibCcQAAAAJ&hl=en|access-date=2017-11-23|publisher=Google Scholar}} </ref><ref name="Browse by Fellow">{{Cite web|date=2017-11-21|title=Browse by Fellow|url=http://repository.ias.ac.in/view/fellows/Pillai=3AMadhavan_Radhakrishna=3A=3A.html|access-date=2017-11-21|publisher=Indian Academy of Sciences}}</ref> ''అంతేకాకుండా, అతను డయాబెటిస్ మెల్లిటస్‌లో వాస్కులర్ లోపాల యంత్రాంగాలు'' అనే ఒక పుస్తకాన్ని సంపాదకీయం చేసాడు, ఇతరులు ప్రచురించిన పుస్తకాలకు అధ్యాయాలను అందించాడు.<ref name="KarthaRamachandran2017">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=i1ovDwAAQBAJ|title=Mechanisms of Vascular Defects in Diabetes Mellitus|last=C.C. Kartha|last2=Surya Ramachandran|last3=Radhakrishna M. Pillai|date=1 August 2017|publisher=Springer|isbn=978-3-319-60324-7}}</ref><ref name="Sudhakaran2013">{{Cite book|title=Perspectives in Cancer Prevention-Translational Cancer Research|last=Perumana R. Sudhakaran (Ed.)|last2=T. R. Santhosh Kumar, M. Radhakrishna Pillai (Chapter authors)|date=25 October 2013|publisher=Springer Science & Business Media|isbn=978-81-322-1533-2|pages=9–|chapter=Tumour Stem Cell Enrichment by Anticancer Drugs: A Potential Mechanism of Tumour Recurrence|chapter-url=https://books.google.com/books?id=gUi4AQAAQBAJ&pg=PA9}}</ref> ఆయన అనేక మంది పరిశోధనా పండితులకు వారి అధ్యయనాలలో మార్గదర్శకత్వం కూడా చేశారు.<ref name="External Research Supervisor" /> == అవార్డులు, గౌరవాలు == పిళ్ళై తన డాక్టోరల్ అధ్యయనాలకు సంబంధించి చేసిన పరిశోధనలకు 1991లో [[భారత వైద్య పరిశోధన మండలి|ఇండియన్ కౌన్సిల్ ఆఫ్ మెడికల్ రీసెర్చ్]] రాజా రవి షేర్ సింగ్ అవార్డును అందుకున్నారు.<ref name="Director profile" /> భారత ప్రభుత్వ బయోటెక్నాలజీ విభాగం ఆయనకు 2002లో అత్యున్నత భారతీయ విజ్ఞాన పురస్కారాలలో ఒకటైన కెరీర్ డెవలప్మెంట్ కోసం నేషనల్ బయోసైన్స్ అవార్డును ప్రదానం చేసింది.<ref name="Awardees of National Bioscience Awards for Career Development" /> రెండు సంవత్సరాల తరువాత, ఇండియన్ అకాడమీ ఆఫ్ సైన్సెస్ ఆయనను ఫెలోగా ఎన్నుకుంది (2004), నేషనల్ అకాడమీ ఆఫ్ సైన్స్, ఇండియా ఆయనను మరుసటి సంవత్సరం (2005) తమ ఫెలోగా చేసింది.<ref name="Fellow profile" /><ref name="NASI fellows">{{Cite web|date=2017-11-12|title=NASI fellows|url=http://www.nasi.org.in/fellows.asp?RsFilter=P|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304044529/http://www.nasi.org.in/fellows.asp?RsFilter=P|archive-date=4 March 2016|access-date=2017-11-12|publisher=National Academy of Sciences, India}}</ref> అతను నేషనల్ అకాడమీ ఆఫ్ మెడికల్ సైన్సెస్, రాయల్ కాలేజ్ ఆఫ్ పాథాలజిస్ట్స్‌లో కూడా సభ్యుడు.<ref name="Author Profile" /> ఆయన అందించిన పురస్కార ప్రసంగాలలో ఇండియన్ కౌన్సిల్ ఆఫ్ మెడికల్ రీసెర్చ్ శాండోజ్ ఓరేషన్ 2000 ఎడిషన్ ఉన్నాయి.<ref name="Sandoz Oration Award">{{Cite web|date=2000|title=Sandoz Oration Award|url=http://icmr.nic.in/annual/hqds2002/Awardsprizes.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090410135621/http://www.icmr.nic.in/annual/hqds2002/Awardsprizes.pdf|archive-date=10 April 2009|access-date=2017-12-05|website=Indian Council of Medical Research}}</ref> == మూలాలు == {{మూలాలజాబితా}} [[వర్గం:1960 జననాలు]] 93h3wlqc8lo285snz4uclictxeakqzd 4908675 4908674 2026-07-20T07:33:56Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 [[వర్గం:కేరళ వ్యక్తులు]] ను చేర్చారు (హాట్‌కేట్ ఉపయోగించి) 4908675 wikitext text/x-wiki {{Infobox scientist | name = ఎం. రాధాకృష్ణ పిళ్లై | image = MRPillai.jpg | alt = | caption = | birth_date = {{Birth date and age|df=yes|1960|8|18}} | birth_place = కేరళ , భారతదేశం | death_date = | death_place = | fields = {{ublist |క్యాన్సర్ జీవశాస్త్రం}} | workplaces = {{ublist | ప్రాంతీయ క్యాన్సర్ కేంద్రం |రాజీవ్ గాంధీ సెంటర్ ఫర్ బయోటెక్నాలజీ}} | alma_mater = {{ublist |కేరళ విశ్వవిద్యాలయం | అరిజోనా విశ్వవిద్యాలయం}} | doctoral_advisor = | doctoral_students = | known_for = పాపిల్లోమా వైరస్‌లపై అధ్యయనాలు | awards = {{ublist| 1991 ICMR రాజా రవి షేర్ సింగ్ అవార్డు 2002 ఎన్-బయోస్ బహుమతి }} }} మాధవన్ రాధాకృష్ణ పిళ్ళై (జననం 18 ఆగస్టు 1960) ఒక భారతీయ క్యాన్సర్ జీవశాస్త్రవేత్త, రాజీవ్ గాంధీ సెంటర్ ఫర్ బయోటెక్నాలజీ మాజీ డైరెక్టర్. పాపిల్లోమా వైరస్లపై తన అధ్యయనాలకు ప్రసిద్ధి చెందిన పిళ్ళై ఇండియన్ అకాడమీ ఆఫ్ సైన్సెస్, నేషనల్ అకాడమీ ఆఫ్ సైన్స్, ఇండియా, రాయల్ కాలేజ్ ఆఫ్ పాథాలజిస్ట్స్, నేషనల్ అకాడమీ అఫ్ మెడికల్ సైన్సెస్లో ఎన్నికైన ఫెలోగా ఉన్నారు.ఆయన భారత ప్రభుత్వ బయోటెక్నాలజీ విభాగం 2002లో జీవశాస్త్రానికి చేసిన కృషికి గాను అత్యున్నత భారతీయ విజ్ఞాన పురస్కారాలలో ఒకటైన కెరీర్ డెవలప్‌మెంట్ కోసం జాతీయ జీవశాస్త్ర పురస్కారాన్ని ప్రదానం చేసింది.<ref name="Awardees of National Bioscience Awards for Career Development">{{Cite web|date=2016|title=Awardees of National Bioscience Awards for Career Development|url=http://dbtindia.nic.in/wp-content/uploads/2014/03/list_of_bioscience_awardees.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20180304191331/http://dbtindia.nic.in/wp-content/uploads/2014/03/list_of_bioscience_awardees.pdf|archive-date=4 March 2018|access-date=2017-11-20|publisher=Department of Biotechnology}}</ref> == జీవిత చరిత్ర == [[దస్త్రం:Kerala_University.jpg|ఎడమ|thumb|కేరళ విశ్వవిద్యాలయం]] దక్షిణ భారత రాష్ట్రమైన [[కేరళ]] 1960 ఆగస్టు 18న జన్మించిన రాధాకృష్ణ పిళ్ళై [[కేరళ విశ్వవిద్యాలయం]] నుండి ట్యూమర్ ఇమ్యునాలజీలో పిహెచ్‌డి పొందారు, అరిజోనా విశ్వవిద్యాలయం మాలిక్యులర్ బయాలజీ, ఇమ్యునోఫార్మకాలజీలో పోస్ట్-డాక్టోరల్ పని చేశారు.<ref name="Fellow profile">{{Cite web|date=2017-11-12|title=Fellow profile|url=http://www.ias.ac.in/describe/fellow/Pillai,_Prof._Madhavan_Radhakrishna|access-date=2017-11-12|publisher=Indian Academy of Sciences}}</ref><ref name="Director profile">{{Cite web|date=2017-12-05|title=Director profile|url=http://rgcb.res.in/professor-m-radhakrishna-pillai.php|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20171206005921/http://rgcb.res.in/professor-m-radhakrishna-pillai.php|archive-date=6 December 2017|access-date=2017-12-05|website=Rajiv Gandhi Centre for Biotechnology}}</ref><ref name="Radhakrishna Pillai new director of RGCB">{{Cite web|date=18 February 2005|title=Radhakrishna Pillai new director of RGCB|url=http://www.thehindu.com/2005/02/18/stories/2005021809760400.htm|access-date=2017-12-05|website=[[The Hindu]]}} </ref> భారతదేశానికి తిరిగి వచ్చిన తరువాత, అతను తన సొంత రాష్ట్రంలోని తిరువనంతపురంలోని ప్రాంతీయ క్యాన్సర్ కేంద్రంలో చేరాడు, అక్కడ అతను మాలిక్యులర్ మెడిసిన్, డ్రగ్ డెవలప్‌మెంట్, కెమోఇన్ఫర్మేటిక్స్ విభాగానికి అధిపతిగా పనిచేశాడు.<ref name="New Director for RGCB">{{Cite web|date=19 February 2005|title=New Director for RGCB|url=http://www.thehindubusinessline.com/todays-paper/tp-economy/new-director-for-rgcb/article2169056.ece|access-date=2017-12-05|website=The Hindu - Business Line}}</ref> 2005లో, 44 సంవత్సరాల వయస్సులో రాజీవ్ గాంధీ సెంటర్ ఫర్ బయోటెక్నాలజీ (ఆర్. జి. సి. బి) డైరెక్టర్‌గా నియమితులైనప్పుడు, అతను భారతదేశంలోని ఒక జాతీయ పరిశోధనా సంస్థకు అతి పిన్న వయస్కుడైన డైరెక్టర్ అయ్యాడు, అతను ఈ రోజు వరకు ఆ పదవిని నిర్వహిస్తున్నాడు.<ref name="Author Profile">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=i1ovDwAAQBAJ&pg=PA1|title=Author Profile|date=1 August 2017|publisher=Springer|isbn=9783319603247|pages=1–|access-date=5 December 2017}}</ref><ref name="Growing on international collaborations">{{Cite web|date=2017-12-05|title=Growing on international collaborations|url=https://www.biospectrumindia.com/article/pdf/1883|access-date=2017-12-05|website=Biospectrum India}}</ref> == వారసత్వం == [[దస్త్రం:H&E_10x_papilloma.jpg|thumb|235x235px|రొమ్ము ఇంట్రాడక్టల్ పాపిల్లోమా]] పిళ్ళై శ్రీ చిత్ర తిరునాళ్ ఇన్స్టిట్యూట్ ఫర్ మెడికల్ సైన్సెస్ అండ్ టెక్నాలజీ స్టెమ్ సెల్ రీసెర్చ్ కోసం సంస్థాగత కమిటీకి అధ్యక్షత వహిస్తాడు, నేషనల్ ఇన్స్టిట్యూట్ ఆఫ్ ఇమ్యునాలజీ, ఇండియా, నేషనల్ సెంటర్ ఫర్ సెల్ సైన్స్, శ్రీ చిత్ర తిరునాళ్ ఇన్స్టిట్యూట్ ఫర్ మెడికల్ సైన్స్ అండ్ టెక్నాలజీ, ట్రాన్స్లేషనల్ హెల్త్ సైన్స్ అండ్ టెక్నాలజీ ఇన్స్టిట్యూట్ పరిశోధనా సలహా ప్యానెల్లు, శాస్త్రీయ సలహా మండళ్లు లేదా విద్యా కమిటీలలో కూర్చున్నాడు.<ref name="Director profile" /> [[కేరళ ప్రభుత్వం]] రాష్ట్రంలో సాంకేతిక అభివృద్ధిని ప్రోత్సహించడానికి ఏర్పాటు చేసిన స్వయంప్రతిపత్తి కలిగిన సంస్థ అయిన కేరళ స్టేట్ కౌన్సిల్ ఫర్ సైన్స్, టెక్నాలజీ అండ్ ఎన్విరాన్‌మెంట్ ఆయన కార్యనిర్వాహక కమిటీ సభ్యుడు. అతను కేరళ బయోటెక్నాలజీ కమిషన్, కేరళ బయోటెక్నోలజీ బోర్డ్, కేరళ స్టేట్ ఇన్నోవేషన్ కౌన్సిల్ వంటి ఇతర రాష్ట్ర ప్రభుత్వ సంస్థలతో కూడా సభ్యుడిగా, వైస్-ఛాన్సలర్ నామినేట్ చేసిన కేరళ విశ్వవిద్యాలయం సెనేట్‌లో సభ్యుడిగా కూడా అనుబంధం కలిగి ఉన్నారు.<ref name="Members of the Council">{{Cite web|date=2017-12-05|title=Members of the Council|url=http://www.innovationcouncil.kerala.gov.in/index.php/2015-06-18-08-31-01|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20171206074550/http://www.innovationcouncil.kerala.gov.in/index.php/2015-06-18-08-31-01|archive-date=6 December 2017|access-date=2017-12-05|website=Kerala State Innovation Council}}</ref><ref name="Nine Members (To be nominated by the Chancellor)">{{Cite web|date=2017-12-05|title=Nine Members (To be nominated by the Chancellor)|url=https://www.keralauniversity.ac.in/senate|access-date=2017-12-05|website=University of Kerala}}</ref> పిళ్ళై, సొసైటీ ఆఫ్ బయోటెక్నాలజిస్ట్స్, ఇండియా (ఎస్బిసి) మాజీ అధ్యక్షుడు, హ్యూమన్ పాపిల్లోమావైరస్, [[సర్విక్స్ గర్భాశయ క్యాన్సర్|గర్భాశయ క్యాన్సర్]] పనిచేసినట్లు తెలుస్తుంది, బయోటెక్నాలజీ విభాగం రెండు కార్యక్రమాల సమన్వయకర్త, అవి నేషనల్ సర్వైకల్ క్యాన్సర్ కంట్రోల్ ప్రోగ్రామ్, పాపిల్లోమావైరస్ వ్యాక్సిన్ డెవలప్మెంట్ ప్రోగ్రామ్.<ref name="External Research Supervisor">{{Cite web|date=2017-12-05|title=External Research Supervisor|url=https://sites.google.com/site/centreforbioinformatics/profiles/m-radhakrishna-pillai|access-date=2017-12-05|website=Centre for Bioinformatics}}</ref><ref name="New Director for RGCB" /> ఆర్జిసిబి అధిపతిగా, అతను ఇన్ఫ్లుఎంజా ఎ వైరస్ ఉపరకం హెచ్1ఎన్1 కోసం ఔషధ అభివృద్ధి కార్యక్రమంలో ఎమోరీ విశ్వవిద్యాలయం ఎమోరీ వ్యాక్సిన్ సెంటర్తో సమన్వయం చేశాడు, పశ్చిమ కనుమలలో సాధారణమైన కప్ప జాతి అయిన హైడ్రోఫిలాక్స్ బాహువిస్టారా యొక్క చర్మ శ్లేష్మంలో కనిపించే [[పెప్టైడ్]] అభివృద్ధి చేయడంలో ఈ చొరవ విజయవంతమైంది.<ref name="RGCB scientists help isolate H1 flu-slayer from frog skin">{{Cite web|date=21 April 2017|title=RGCB scientists help isolate H1 flu-slayer from frog skin|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/thiruvananthapuram/rgcb-scientists-help-isolate-h1-flu-slayer-from-frog-skin/articleshow/58290692.cms|access-date=2017-12-05|website=Times of India}}</ref> ఈ కార్యక్రమం [[డెంగ్యూ జ్వరం|డెంగ్యూ]], [[చికన్‌గన్యా|చికున్గున్యా]] వంటి వైరల్ ఇన్ఫెక్షన్ల కోసం ఔషధ అభివృద్ధిపై తన పరిశోధనను కొనసాగిస్తుంది. పేటెంట్ పెండింగ్లో ఉన్న ''వివిధ మొక్కల సారాల ఆధారంగా నోటి శ్లేష్మం కోసం మౌత్ వాష్'' అభివృద్ధి చేయడానికి బయోటెక్నాలజీ విభాగం యొక్క కార్యక్రమంలో ప్రధాన పరిశోధకులలో ఆయన ఒకరు.<ref name="Mouthwash for Oral Mucositis based on various Plant Extracts">{{Cite web|date=2017-12-05|title=Mouthwash for Oral Mucositis based on various Plant Extracts|url=http://www.ccamp.res.in/mouthwash-oral-mucositis-based-various-plant-extracts-0|access-date=2017-12-05|website=C-Camp - Department of Biotechnology}}</ref> అతను ఫోటో డైనమిక్ థెరపీ కోసం నవల పోర్ఫిరిటిక్ ఉత్పన్నాలకు పేటెంట్ను కలిగి ఉన్నాడు (పిడిటి): తయారీ దాని కోసం ఒక ప్రక్రియ, జీవ అనువర్తనాల కోసం పిడిటి ఏజెంట్లు, ఫ్లోరోసెన్స్ ప్రోబ్స్గా వాటి ఉపయోగం, ఈ ప్రక్రియను ఆర్జిసిబిలో తన సహచరులతో కలిసి సంయుక్తంగా అభివృద్ధి చేశారు.<ref name="Novel porphyritic derivatives for photo dynamic therapy (PDT): A process for the preparation and thereof and their use as PDT agents and fluorescence probes for biological applications">{{Cite web|date=2017-12-05|title=Novel porphyritic derivatives for photo dynamic therapy (PDT): A process for the preparation and thereof and their use as PDT agents and fluorescence probes for biological applications|url=http://www.rgcb.res.in/s-asha-nair.php|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20171206011356/http://www.rgcb.res.in/s-asha-nair.php|archive-date=6 December 2017|access-date=2017-12-05|website=Rajiv Gandhi Centre for Biotechnology}}</ref> ఓరల్ డైస్ప్లాసియా, ఓరల్ ల్యూకోప్లాకియా, [[రొమ్ము కాన్సర్|రొమ్ము క్యాన్సర్]], [[మానవ పాపిల్లోమా వైరస్|హ్యూమన్ పాపిల్లోమావైరస్ ఇన్ఫెక్షన్]], ఓరల్ కార్సినోమాస్, స్వైన్ ఫీవర్ వంటి వ్యాధులు, ఈ వ్యాధులకు వ్యతిరేకంగా ఔషధ ఆవిష్కరణలు అతని ఇతర పరిశోధనా ఆసక్తులు.<ref name="Investigator Page">{{Cite web|date=2017-12-05|title=Investigator Page|url=http://www.incredb.org/investigator.php?incredb_id=112|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170916113535/http://www.incredb.org/investigator.php?incredb_id=112|archive-date=16 September 2017|access-date=2017-12-05|website=Indian Cancer Research Database}}</ref> అతని అధ్యయనాలు అనేక వ్యాసాల ద్వారా నమోదు చేయబడ్డాయి ఇండియన్ అకాడమీ ఆఫ్ సైన్సెస్ ఆన్‌లైన్ ఆర్టికల్ రిపోజిటరీ వాటిలో 60 ని జాబితా చేసింది.<ref name="On ResearchGate">{{Cite web|date=2017-11-23|title=On ResearchGate|url=https://www.researchgate.net/scientific-contributions/55857819_M_Radhakrishna_Pillai|access-date=2017-11-23}}</ref><ref name="On Google Scholar">{{Cite web|date=2017-11-23|title=On Google Scholar|url=https://scholar.google.com/citations?user=4bibCcQAAAAJ&hl=en|access-date=2017-11-23|publisher=Google Scholar}} </ref><ref name="Browse by Fellow">{{Cite web|date=2017-11-21|title=Browse by Fellow|url=http://repository.ias.ac.in/view/fellows/Pillai=3AMadhavan_Radhakrishna=3A=3A.html|access-date=2017-11-21|publisher=Indian Academy of Sciences}}</ref> ''అంతేకాకుండా, అతను డయాబెటిస్ మెల్లిటస్‌లో వాస్కులర్ లోపాల యంత్రాంగాలు'' అనే ఒక పుస్తకాన్ని సంపాదకీయం చేసాడు, ఇతరులు ప్రచురించిన పుస్తకాలకు అధ్యాయాలను అందించాడు.<ref name="KarthaRamachandran2017">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=i1ovDwAAQBAJ|title=Mechanisms of Vascular Defects in Diabetes Mellitus|last=C.C. Kartha|last2=Surya Ramachandran|last3=Radhakrishna M. Pillai|date=1 August 2017|publisher=Springer|isbn=978-3-319-60324-7}}</ref><ref name="Sudhakaran2013">{{Cite book|title=Perspectives in Cancer Prevention-Translational Cancer Research|last=Perumana R. Sudhakaran (Ed.)|last2=T. R. Santhosh Kumar, M. Radhakrishna Pillai (Chapter authors)|date=25 October 2013|publisher=Springer Science & Business Media|isbn=978-81-322-1533-2|pages=9–|chapter=Tumour Stem Cell Enrichment by Anticancer Drugs: A Potential Mechanism of Tumour Recurrence|chapter-url=https://books.google.com/books?id=gUi4AQAAQBAJ&pg=PA9}}</ref> ఆయన అనేక మంది పరిశోధనా పండితులకు వారి అధ్యయనాలలో మార్గదర్శకత్వం కూడా చేశారు.<ref name="External Research Supervisor" /> == అవార్డులు, గౌరవాలు == పిళ్ళై తన డాక్టోరల్ అధ్యయనాలకు సంబంధించి చేసిన పరిశోధనలకు 1991లో [[భారత వైద్య పరిశోధన మండలి|ఇండియన్ కౌన్సిల్ ఆఫ్ మెడికల్ రీసెర్చ్]] రాజా రవి షేర్ సింగ్ అవార్డును అందుకున్నారు.<ref name="Director profile" /> భారత ప్రభుత్వ బయోటెక్నాలజీ విభాగం ఆయనకు 2002లో అత్యున్నత భారతీయ విజ్ఞాన పురస్కారాలలో ఒకటైన కెరీర్ డెవలప్మెంట్ కోసం నేషనల్ బయోసైన్స్ అవార్డును ప్రదానం చేసింది.<ref name="Awardees of National Bioscience Awards for Career Development" /> రెండు సంవత్సరాల తరువాత, ఇండియన్ అకాడమీ ఆఫ్ సైన్సెస్ ఆయనను ఫెలోగా ఎన్నుకుంది (2004), నేషనల్ అకాడమీ ఆఫ్ సైన్స్, ఇండియా ఆయనను మరుసటి సంవత్సరం (2005) తమ ఫెలోగా చేసింది.<ref name="Fellow profile" /><ref name="NASI fellows">{{Cite web|date=2017-11-12|title=NASI fellows|url=http://www.nasi.org.in/fellows.asp?RsFilter=P|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304044529/http://www.nasi.org.in/fellows.asp?RsFilter=P|archive-date=4 March 2016|access-date=2017-11-12|publisher=National Academy of Sciences, India}}</ref> అతను నేషనల్ అకాడమీ ఆఫ్ మెడికల్ సైన్సెస్, రాయల్ కాలేజ్ ఆఫ్ పాథాలజిస్ట్స్‌లో కూడా సభ్యుడు.<ref name="Author Profile" /> ఆయన అందించిన పురస్కార ప్రసంగాలలో ఇండియన్ కౌన్సిల్ ఆఫ్ మెడికల్ రీసెర్చ్ శాండోజ్ ఓరేషన్ 2000 ఎడిషన్ ఉన్నాయి.<ref name="Sandoz Oration Award">{{Cite web|date=2000|title=Sandoz Oration Award|url=http://icmr.nic.in/annual/hqds2002/Awardsprizes.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090410135621/http://www.icmr.nic.in/annual/hqds2002/Awardsprizes.pdf|archive-date=10 April 2009|access-date=2017-12-05|website=Indian Council of Medical Research}}</ref> == మూలాలు == {{మూలాలజాబితా}} [[వర్గం:1960 జననాలు]] [[వర్గం:కేరళ వ్యక్తులు]] rub9stawk2c0lilvrgrieur9kywz3bf 1 503618 4908671 2026-07-20T07:32:33Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4908671 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 0 503619 4908679 2026-07-20T08:01:45Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 [[WP:AES|←]]Created page with '{{Infobox person |name = సహోదరన్ అయ్యప్పన్ |image =സഹോദരൻ-അയ്യപ്പൻ-സ്മാരകം-കൊച്ചി.jpg | imagesize = | caption = ''സഹോദരൻ അയ്യപ്പൻ'' | birth_name = | birth_date = {{Birth date|1889|8|21|df=y}} | birth_place = చెరై , కొచ్చ...' 4908679 wikitext text/x-wiki {{Infobox person |name = సహోదరన్ అయ్యప్పన్ |image =സഹോദരൻ-അയ്യപ്പൻ-സ്മാരകം-കൊച്ചി.jpg | imagesize = | caption = ''സഹോദരൻ അയ്യപ്പൻ'' | birth_name = | birth_date = {{Birth date|1889|8|21|df=y}} | birth_place = చెరై , కొచ్చి, [[కేరళ]], [[భారతదేశం]] | death_date = {{Death date and age|1968|3|6|1889|8|22|df=y}} | death_place = [[కేరళ]], [[భారతదేశం]] | restingplace = | restingplacecoordinates = |other_names = అయ్యప్పన్ మాస్టర్ | occupation = {{hlist|సామాజిక సంస్కర్త|ఆలోచనాపరుడు| జర్నలిస్ట్|రాజకీయ నాయకుడు}} | alma mater = | spouse = పార్వతి | domesticpartner = | children = 2 | parents = {{ublist|కోచవు వైద్యన్|ఉన్నూలి}} | notable_works = | website = | awards = }} '''కుంభలతుపరంబూ అయ్యప్పన్''' (21 ఆగస్టు 1889-6 మార్చి 1968), '''సహోదర్న్ అయ్యప్పన్''' గా బాగా గుర్తించబడ్డాడు, భారతదేశంలోని [[కేరళ]] చెందిన సామాజిక సంస్కర్త, ఆలోచనాపరుడు, హేతువాద, [[పాత్రికేయులు|పాత్రికేయుడు]], రాజకీయవేత్త. [[నారాయణ గురు|శ్రీ నారాయణ గురు]] స్వర అనుచరుడిగా, ఆయన కేరళ సంస్కరణ ఉద్యమానికి సంబంధించిన అనేక కార్యక్రమాలతో సంబంధం కలిగి ఉన్నారు, 1917లో చేరైలో మిశ్ర భోజనానికి నిర్వాహకుడిగా ఉన్నారు. ఆయన ''సహోదర సంగం'', సహోదరన్ పత్రికను స్థాపించారు, ''యుక్తివాది'' పత్రికకు వ్యవస్థాపక సంపాదకుడిగా ఉన్నారు. ==జీవిత చరిత్ర== కె. అయ్యప్పన్ ప్రస్తుత దక్షిణ భారత రాష్ట్రమైన [[కేరళ]] [[ఎర్నాకుళం జిల్లా]] చెరాయ్, వైపిన్ ద్వీపం 1889 ఆగస్టు 21న [[ఆయుర్వేదం|ఆయుర్వేద]] వైద్యుల కులీన ఎజావా కుటుంబంలో కుమబలతుపరంబిల్ కొచ్చవు వైద్యర్, ఉన్నూలి దంపతులకు, వారి తొమ్మిది మంది పిల్లలలో చిన్నవాడుగా జన్మించాడు.<ref name="Biography on Kerala Sahitya Akademi portal">{{Cite web|date=2019-04-27|title=Biography on Kerala Sahitya Akademi portal|url=http://www.keralasahityaakademi.org/sp/Writers/PROFILES/Sahodaran/Html/Sahodarangraphy.htm|access-date=2019-04-27|website=Kerala Sahitya Akademi portal}}</ref><ref name="Biography - Sahodaran Ayyappan Smarakam">{{Cite web|date=2019-04-27|title=Biography - Sahodaran Ayyappan Smarakam|url=http://sahodaranayyappansmarakam.org/|access-date=2019-04-27|website=sahodaranayyappansmarakam.org}}</ref><ref name="Sahodaran Ayyappan : A visionary social reformer of Kerala">{{Cite web|last=Vu|first=Jaya Krishnan|date=2019-04-27|title=Sahodaran Ayyappan : A visionary social reformer of Kerala|url=https://www.academia.edu/4767259|access-date=2019-04-27|website=Academia|language=en}}</ref> మాతృస్వామ్య వారసత్వం కారణంగా, అతనికి తండ్రితో ఎక్కువ సంబంధం లేదు, అతని తండ్రి చిన్నతనంలోనే మరణించాడు. అతని అన్నయ్య అచ్యుతన్ వైద్యర్ మార్గదర్శకత్వంలో పెరిగాడు.<ref name="Sahodaran Ayyappan – Sree Narayana Gurudevan">{{Cite web|last=Gurudevan.Net|date=2019-04-27|title=Sahodaran Ayyappan – Sree Narayana Gurudevan|url=http://gurudevan.net/sahodaran-ayyappan-2/|access-date=2019-04-27|language=en-US}}</ref> ఆయన ప్రారంభ విద్య సంప్రదాయ పద్ధతిలో సాగింది, ఆయన మట్టాపిల్ల కన్నూ అసన్, కొచ్చుపిల్ల అసన్ వంటి స్థానిక ఉపాధ్యాయుల నుండి నేర్చుకున్నారు, ఆ తరువాత నెడియార అచ్చన్ బావా ప్రారంభించిన స్థానిక పాఠశాలలో అధికారిక విద్యను ప్రారంభించారు. తదనంతరం, అతను మలబార్ క్రిస్టియన్ కళాశాల నుండి ప్రీ-డిగ్రీ కోర్సులో ఉత్తీర్ణత సాధించడానికి ముందు పల్లిపురం, ఉత్తర పరవూర్‌లోని పాఠశాలల్లో చదువుకున్నాడు, ప్రస్తుత విశ్వవిద్యాలయ కళాశాల అయిన తిరువనంతపురంలోని మహారాజా కళాశాలలో చేరాడు.<ref name="Sahodaran Ayyappan - Socal Reformer of Kerala">{{Cite web|date=2019-04-27|title=Sahodaran Ayyappan|url=http://www.keralaculture.org/sahodaran-ayyappan/703|access-date=2019-04-27|website=www.keralaculture.org|language=en}}</ref> ఈ మధ్య, ఆరోగ్య సమస్యల కారణంగా చదువులో స్వల్ప విరామం ఉంది. .<ref name="Sahodaran Ayyappan – Sree Narayana Gurudevan" /> ఈ కాలంలో, [[నారాయణ గురు]] సంభాషించే అవకాశం ఆయనకు లభించింది, ప్రముఖ కవి కుమారన్ ఆసన్‌తో కలిసి తిరువనంతపురంలో బస చేయడానికి గురునే ఏర్పాటు చేశారు. 1916లో తన గ్రాడ్యుయేట్ విద్యను పూర్తి చేసిన తరువాత, అతను తన స్వస్థలానికి తిరిగి వచ్చి, చెరాయిలోని రామ వర్మ యూనియన్ ఉన్నత పాఠశాలలో ఉపాధ్యాయుడిగా తన వృత్తిని ప్రారంభించాడు, కాని అతను తన సామాజిక, రాజకీయ జీవితాన్ని బోధనా వృత్తితో పాటు కొనసాగించలేకపోయాడు, ఉద్యోగం నుండి వైదొలిగాడు. తరువాత, అతను న్యాయశాస్త్రం అభ్యసించాడు, కానీ అతను FL పరీక్షలో విఫలమైనందున అది వ్యర్థమైన ప్రయత్నం.<ref name="Biography on Kerala Sahitya Akademi portal" /> అయ్యప్పన్ పార్వతిని వివాహం చేసుకున్నాడు, వారికీ కుమార్తె ఆయిషా, కుమారుడు సుగతన్ ఉన్నారు.<ref name="Sahodaran Ayyappan and Rationalism">{{Cite web|date=2019-04-27|title=Sahodaran Ayyappan and Rationalism|url=http://shodhganga.inflibnet.ac.in/bitstream/10603/4181/10/10_chapter%204.pdf|access-date=2019-04-27|website=Shodhganga}}</ref> అతను గుండెపోటుతో 6 మార్చి 1968న 78 సంవత్సరాల వయసులో మరణించాడు.<ref name="Biography on Kerala Sahitya Akademi portal" /> == సంస్కరణ ఉద్యమాలు == ఆయన గ్రాడ్యుయేషన్ తరువాత 1917లో [[తిరువనంతపురం]] నుండి చెరాయికి తిరిగి వచ్చి, [[భారతీయ కుల వ్యవస్థ|కుల వ్యవస్థ]] వ్యతిరేకంగా తన పోరాటాన్ని ప్రారంభించడానికి ఒక వేదిక అయిన ''సహోదర సంఘం'' (ది బ్రదర్హుడ్ అసోసియేషన్) ను స్థాపించాడు.<ref name="Sahodaran Ayyappan – Sree Narayana Gurudevan" /> ఈ సంస్థ ఆధ్వర్యంలో, అతను 1917 మే 30న అయ్యప్పన్ మేనల్లుడు రామన్ పిళ్ళై ఇంట్లో అన్ని కులాల ప్రజలు ఒకే పైకప్పు క్రింద కూర్చుని భోజనం చేసే మిశ్ర భోజనన్ అనే విందును నిర్వహించాడు, ఆ రోజుల్లో ఇది ఒక విప్లవాత్మక ప్రయత్నం, సంప్రదాయవాద ఎజావా సమాజం దీనిని వ్యతిరేకించింది.<ref name="Misrabhojanam centenary fete">{{Cite web|date=2016-09-30|title=Misrabhojanam centenary fete|url=https://www.thehindu.com/news/cities/Kochi/Misrabhojanam-centenary-fete/article15007361.ece|access-date=2019-04-27|website=The Hindu|language=en-IN}}</ref> అంటరాని వారుగా పరిగణించబడే [[Pulayas|పులయ]] కులానికి చెందిన సభ్యులతో సహా సుమారు 200 మంది ఈ విందుకు హాజరయ్యారు, ఈ ప్రయత్నం అతనికి అవమానకరమైన ''పులయ అయ్యప్పన్'' అనే మారుపేరును సంపాదించింది, కాని అయ్యప్పన్ దానిని అలంకరణగా అంగీకరించాడు. సహోదర సంఘం స్థాపన ఆయనకు సహోదరన్ అయ్యప్పన్ అనే మరో బిరుదును కూడా సంపాదించింది, ఆ తర్వాత ఆయన ప్రసిద్ధి చెందారు.<ref name="Sahodaran Ayyappan - Sree Narayana Guru.in">{{Cite web|date=2019-04-27|title=Sahodaran Ayyappan - Sree Narayana Guru.in|url=http://www.sreenarayanaguru.in/content/11-sahodaran-ayyappan|access-date=2019-04-27|website=www.sreenarayanaguru.in}}</ref> నారాయణ గురు 1921 మే 15న పంపిన సందేశం ద్వారా సహోదర సంఘం ప్రయత్నాలకు మద్దతు ఇచ్చారు, తన ఆదర్శాలను ప్రచారం చేయడానికి, అయ్యప్పన్ మట్టన్చేరి నుండి సహోదరన్ అనే పత్రికను ప్రారంభించారు, ఈ పత్రిక 1956 వరకు ముద్రణలో కొనసాగింది.<ref name="Biography on Kerala Sahitya Akademi portal" /><ref name="Sahodara Movement">{{Cite web|date=2019-04-27|title=Sahodara Movement|url=http://shodhganga.inflibnet.ac.in/bitstream/10603/4181/8/08_chapter%202.pdf|access-date=2019-04-27|website=Shodhganga}}</ref> 1929లో ఎం. రామవర్మ తమ్పన్, మిథావాడి కృష్ణన్, సి. వి. కున్హీరామన్, ఎం. సి. జోసెఫ్ ''యుక్తివాది'' ప్రారంభించినప్పుడు ఆయన పత్రికకు వ్యవస్థాపక సంపాదకుడు అయ్యారు. ఆయన నారాయణ గురు ప్రసిద్ధ నినాదం, ఒరు జాతి ఒరు మఠం ఒరు దైవ మనుష్యను (ఒక కులం, ఒక మతం, మానవజాతికి ఒక దేవుడు) ను ''జాతి వెండా, మాతం వెండా, దైవ వేండా మనుష్యను'' సవరించారు. విద్యను ప్రోత్సహించడానికి, కేరళలో కుల వివక్షను ఎదుర్కోవడానికి సహోదరన్ అయ్యప్పన్ స్థాపించిన సంస్థ 'విద్యా పోషిని సభ'. ఇది ఈ ప్రాంతంలో విస్తృత సామాజిక సంస్కరణ ఉద్యమంలో భాగంగా ఉంది, విద్య, సామాజిక సంస్కరణల ద్వారా అట్టడుగు వర్గాలకు సాధికారత కల్పించడం దీని లక్ష్యం.<ref name="Sahodaran Ayyappan - Socal Reformer of Kerala" /> == రాజకీయ జీవితం == 1928లో అయ్యప్పన్ కొచ్చిన్ శాసనమండలి ఎన్నికల్లో విజయవంతంగా పోటీ చేసి, తదుపరి 21 సంవత్సరాలు ఆ స్థానాన్ని నిలుపుకున్నారు.<ref name="Sahodaran Ayyappan – Sree Narayana Gurudevan" /> 1947లో ఆయన కొచ్చిన్ శాసనసభలో మంత్రి అయ్యారు, ట్రావెన్‌కోర్-కొచ్చిన్ రాష్ట్రాన్ని ఏర్పాటు చేయడానికి ట్రావెన్‌కోర్, కొచ్చి రాష్ట్రాలు ఏకం అయినప్పుడు, ఆయన మంత్రిగా కొనసాగారు, ప్రభుత్వం దిగువ స్థాయి ఉద్యోగులను తొలగించడం ప్రారంభించినప్పుడు మాత్రమే ఆయన పదవికి రాజీనామా చేశారు.<ref name="Sahodaran Ayyappan - Socal Reformer of Kerala" /> అయితే, 1949 అక్టోబరులో జరిగిన తదుపరి ఎన్నికలలో, [[కొచ్చి రాజ్య ప్రజామండలం|ప్రజామండలం పార్టీ]] ఇ. ఇక్కండ వారియర్ నాయకత్వంలో ఒక మంత్రిత్వ శాఖను ఏర్పాటు చేయడానికి మెజారిటీని సాధించింది, అతను [[పనంపిల్లి గోవింద మేనన్|పనంపిల్లి గోవింద మీనన్]], సి.ఎ. ఊసెఫ్‌లతో కలిసి మంత్రిత్వ శాఖలో చేరాడు.<ref name="History of Kerala Legislature">{{Cite web|date=2006-12-14|title=History of Kerala Legislature|url=http://www.kerala.gov.in/ele_rep/ele_51.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20061214085355/http://www.kerala.gov.in/ele_rep/ele_51.htm|archive-date=14 December 2006|access-date=2019-04-27}}</ref> ఆయన పారావూర్ టి.కె. నారాయణ పిళ్ళై వద్ద కూడా మంత్రిగా పనిచేశారు, కానీ మంత్రి బాధ్యతలు తన సామాజిక జీవితానికి ఆటంకం కలిగించడంతో ఆ పదవికి రాజీనామా చేశారు.<ref name="Biography on Kerala Sahitya Akademi portal" /> == సాహిత్య వృత్తి == అయ్యప్పన్ ఆరు కవితా పుస్తకాలు, "సాదేశీయం" అనే వ్యాస సంకలనాన్ని ప్రచురించారు.<ref name="List of works">{{Cite web|date=2019-04-27|title=List of works|url=http://www.keralasahityaakademi.org/sp/Writers/PROFILES/Sahodaran/Html/SahodaranPage.htm|access-date=2019-04-27|website=Kerala Sahitya Akademi}}</ref> అంతేకాకుండా, అతను అనేక కథనాలు, సంపాదకీయాలను కూడా రచించాడు, అవి అతను అనుబంధించిన ప్రచురణలలో ప్రచురించబడ్డాయి.<ref name="Biography on Kerala Sahitya Akademi portal" /> == స్మారక చిహ్నాలు, గౌరవాలు == 1996 ఫిబ్రవరి 14న అప్పటి భారత రాష్ట్రపతి శంకర్ దయాళ్ శర్మ కొచ్చిలో అయ్యప్పన్ విగ్రహాన్ని ఆవిష్కరించారు.<ref name="The Making of a Brotherhood: An anti-caste communal feast in Kerala and its relevance in current culture wars">{{Cite web|date=2017-06-11|title=The Making of a Brotherhood: An anti-caste communal feast in Kerala and its relevance in current culture wars|url=https://indianexpress.com/article/lifestyle/food-wine/the-making-of-a-brotherhood-4697780/|access-date=2019-04-27|website=The Indian Express|language=en-IN}}</ref> అయ్యప్పన్ జన్మించిన ఇంట్లో కేరళ ప్రభుత్వం సహోదరన్ అయ్యప్పన్ మెమోరియల్ను ఏర్పాటు చేసింది ఇందులో సహోదరన్ అయ్యప్పൻ స్మారక లైబ్రరీ, సహోదరన్ అయ్యప్పాన్ మ్యూజియం ఉన్నాయి.<ref name="Sahodaran Ayyappan Museum">{{Cite web|date=2019-04-27|title=Sahodaran Ayyappan Museum|url=https://www.muzirisheritage.org/sahodaran-ayyappan-museum.php|access-date=2019-04-27|website=www.muzirisheritage.org}}</ref><ref name="Sahodaran Ayyappan Memorial at Cherayi">{{Cite web|date=2019-04-27|title=Sahodaran Ayyappan Memorial at Cherayi|url=http://www.keralaculture.org/sahodaran-ayyappan-memorial-cherai/515|access-date=2019-04-27|website=www.keralaculture.org|language=en}}</ref> కేరళలోని మూడు విద్యా సంస్థలు అయ్యప్పన్ పేరును కలిగి ఉన్నాయి, అవి సహోదర్న్ అయ్యప్పన్ స్మారక (ఎస్. ఎన్. డి. పి. యోగమ్ కళాశాల, కోన్ని, పతనంతిట్ట జిల్లా, సహోదర్న్ మెమోరియల్ హై స్కూల్, చెరాయ్, సహోదర్న్ అయ్యప్పన్ మెమోరికల్ కాలేజ్ ఆఫ్ ఎడ్యుకేషన్, పూతోట్ట.<ref name="Sahodaran Ayyappan Smaraka (SNDP) Yogam College">{{Cite web|date=2019-04-27|title=Sahodaran Ayyappan Smaraka (SNDP) Yogam College|url=https://worldacad.com/india/sahodaran-ayyappan-smaraka-sndp-yogam-college-kerala/1163?overview=view|access-date=2019-04-27|website=worldacad.com}}</ref><ref name="SM High School, Cherai, Ernakulam">{{Cite web|date=2019-04-27|title=SM High School, Cherai, Ernakulam|url=http://wikimapia.org/501651/SM-High-School-Cherai-Ernakulam|access-date=2019-04-27|website=wikimapia.org|language=en}}</ref><ref name="Sahodaran Ayyappan Memorial College Of Education, Poothotta">{{Cite web|date=2019-04-27|title=Sahodaran Ayyappan Memorial College Of Education, Poothotta|url=http://www.sampoothotta.org/|access-date=2019-04-27|website=www.sampoothotta.org}}</ref> కొచ్చిలోని ప్రధాన ధమనుల రహదారులలో ఒకదానికి ఆయన పేరు మీద సహోదరన్ అయ్యప్పన్ రోడ్ అని పేరు పెట్టారు.<ref name="Widening of Sahodaran Ayyappan Road delayed">{{Cite web|date=2006-05-13|title=Widening of Sahodaran Ayyappan Road delayed|url=https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-kerala/widening-of-sahodaran-ayyappan-road-delayed/article3132703.ece|access-date=2019-04-27|website=The Hindu|language=en-IN}}</ref> జర్నలిజంలో శ్రేష్ఠతను గుర్తించడానికి వార్షిక అవార్డు, ''సహోదర్న్ మీడియా అవార్డు'' ఏర్పాటు చేయబడింది.<ref name="'Imbibe Sahodaran Ayyappan's ideals'">{{Cite web|last=<!--Not stated-->|date=2013-03-11|title='Imbibe Sahodaran Ayyappan's ideals'|url=https://www.thehindu.com/news/cities/Kochi/imbibe-sahodaran-ayyappans-ideals/article4497289.ece|access-date=2019-04-27|website=The Hindu|language=en-IN}}</ref><ref name="Manorama journalist Harikrishnan bags Sahodaran media award">{{Cite web|title=Manorama journalist Harikrishnan bags Sahodaran media award|url=https://english.manoramaonline.com/news/kerala/manorama-journalist-harikrishnan-bags-sahodaran-media-award.html|access-date=2019-04-27|website=OnManorama}}</ref> == ప్రముఖ మీడియా == * ప్రముఖ మలయాళీలపై వరుస చిత్రాలలో భాగమైన సహోదర్న్ అయ్యప్పన్ గురించి ఒక డాక్యుమెంటరీ చిత్రాన్ని [[ఎం. కె. సాను]] వివరించారు, ఆయన జీవిత చరిత్ర కూడా రాశారు. == గ్యాలరీ == <gallery> దస్త్రం:സഹോദരൻ-അയ്യപ്പൻ-സ്മാരകം-കൊച്ചി.jpg|కొచ్చిలోని అయ్యప్ప విగ్రహం దస్త్రం:MishraBhojanaSilpaMathil.jpg|మిశ్ర భోజనం వర్ణించే కుడ్యచిత్రం దస్త్రం:Mrs.Aysha_Ayyappan.jpg|అయ్యప్పన్ కూతురు ఐషా గోపాలకృష్ణన్ దస్త్రం:YUKTHIVADI.JPG|ఏప్రిల్ 4, 1936 నాటి యుక్తివాది పత్రిక సంచిక దస్త్రం:Birthplace_Of_Sahodaran_Ayyappan.jpeg|జన్మస్థలం దస్త్రం:Sahodaran_Ayyappan_Statue_Stone.JPG|విగ్రహం రాయి దస్త్రం:Sahodaran_Ayyappan_Smaraka_Library.jpeg|సహోదరన్ అయ్యప్పన్ స్మారక లైబ్రరీ </gallery> == మూలాలు == {{మూలాలజాబితా}} [[వర్గం:కేరళ వ్యక్తులు]] [[వర్గం:1889 జననాలు]] [[వర్గం:1968 మరణాలు]] 6ftivhpcffx84aw34w9sybllxa6y2b0 1 503620 4908688 2026-07-20T08:04:25Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4908688 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 4 503621 4908691 2026-07-20T08:34:30Z Chaduvari 97 "[[:en:Special:Redirect/revision/1360299416|Wikipedia:Closing discussions]]" పేజీని అనువదించి సృష్టించారు 4908691 wikitext text/x-wiki {{Infopage|WP:CLOSE|WP:CLD|WP:DCL}}వికీపీడియాలో తీసుకునే నిర్ణయాలకు [[వికీపీడియా:ఏకాభిప్రాయం|ఏకాభిప్రాయమే]] ప్రాథమిక నమూనా. విధానాలు, మార్గదర్శకాలూ సముదాయపు ఏకాభిప్రాయాన్ని నమోదు చేస్తాయి. సాధారణంగా వికీ-దిద్దుబాటు ప్రక్రియలోనే ఏకాభిప్రాయం సహజంగా సిద్ధిస్తుంది; సాధారణంగా ఎవరైనా ఒక పేజీలోని విషయానికి మార్పు చేసినప్పుడు, ఆ పేజీని చదివే వారికి దాన్ని ఉన్నది ఉన్నట్లుగా ఉంచేయడానికో లేదా మార్చడానికో అవకాశం ఉంటుంది. సాధారణ వికీ-దిద్దుబాటు ప్రక్రియ ద్వారా సులభంగా పరిష్కరించలేని విభేదాలను పరిష్కరించుకోడానికి వాడుకరులు చర్చలను ప్రారంభిస్తారు. అనేక సామూహిక చర్చలు, నిర్ణయాలు, ప్రత్యేకంగా ఆ ప్రయోజనం కోసమే రూపొందించబడిన ప్రాజెక్టు పేజీలలో జరుగుతాయి. చర్చలలో పలువురు వ్యక్తులు పాల్గొంటే, ఆ సంభాషణ సుదీర్ఘంగా సాగి, ఫలితాలను నిర్ధారించడం కష్టమవుతుంది. కొంత సమయం తరువాత, '''ఆ చర్చను ముగించాల్సిన''' సమయం వస్తుంది, తద్వారా సముదాయం ముందుకు పోతుంది. చర్చలను ఎలా, ఎప్పుడు ముగించాలనే దానిపై ఈ పేజీ మార్గదర్శకత్వాన్ని అందిస్తుంది. చర్చను ఎలా ముగించాలో నేరుగా నిర్దేశించే విధానాలు ఏవీ లేవు. వికీపీడియా ప్రారంభమైనప్పటి నుండి అనేక సంవత్సరాలలో అభివృద్ధి చెందిన ఆచారబద్ధమైన పద్ధతులను ఈ పేజీ నమోదు చేస్తుంది. ఈ ఆచారాలు [[వికీపీడియా:సదుద్దేశమేనని భావించండి|సద్భావనను ఊహించడం]], [[వికీపీడియా:ఏకాభిప్రాయం|ఏకాభిప్రాయాన్ని సృష్టించడం]], సభ్యతను పాటించడం వంటి ప్రధానమైన [[వికీపీడియా:వికీ సంప్రదాయం|వికీ మర్యాద]] సూత్రాలపై ఆధారపడి ఉన్నాయి. == మూసివేయడం vs ఆర్కైవ్ చేయడం == సంపాదకులు చదవడానికి వీలుగా చర్చను పేజీలోనే ఉంచి, ఇకపై దానిలో ఎవరూ వ్యాఖ్యలు రాయకుండా చెయ్యడమే '''మూసివేత''' ఉద్దేశ్యం. చర్చకు పైనా కిందా {{Template link|Archive top}}, {{Template link|Archive bottom}} అనే మూసలను గానీ, {{Template link|Closed rfc top}}, {{Template link|Closed rfc bottom}} వంటి మూసలను గానీ పెట్టి దీనిని సాధించవచ్చు. చర్చలో ఏర్పడిన ఏకాభిప్రాయాన్ని విశ్లేషించి, సంగ్రహించే అధికారిక మూసివేతలతో పాటు, చర్చ అసంబద్ధంగా లేదా అంతరాయం కలిగించేదిగా ఉందని భావించినప్పుడు కూడా చర్చలను మూసివేయవచ్చు. దీని వాడకాన్ని నియంత్రించే నియమాలు ఏవీ లేనప్పటికీ, తీవ్రమైన వివాదాలు రేగిన పేజీలలో ఈ పద్ధతిని తరచుగా ఉపయోగిస్తారు. కొన్నిసార్లు, చర్చను మూసివేయడం వలన మరిన్ని గొడవలు జరగవచ్చు. సారాంశం రాయడం అనేది చర్చ ఫలితాన్ని నమోదు చేస్తుంది (ఉదా: "పేజీని ఉంచాలని నిర్ణయించబడింది"). వివిధ తొలగింపు ప్రక్రియలు మినహా, చాలా చర్చలు ముగియవు, వాటిలో సారాంశం రాదు. <nowiki><b id="mwHw">ఆర్కైవింగ్</b></nowiki> అంటే చర్చను ఒక ఆర్కైవ్ ప్రాంతంలోకి తరలించడం. ఒక నిర్దిష్ట కాలం పాటు కొత్త వ్యాఖ్యలు ఏవీ జోడించబడనప్పుడు, ఆర్కైవు చేస్తారు. ఇంగ్లీషు వికీపీడియాలో దీన్ని బాటు ద్వారా చేస్తారు. తెవికీలో మానవికంగా చేస్తారు. చాలా చర్చలు సారాంశం అవసరం లేకుండానే ఆర్కైవులలోకి వెళ్తాయి. అయితే కొన్నిసార్లు, చర్చలో పాల్గొనని వాడుకరి ఎవరైనా సారాంశ ప్రకటన రాయడం కోసం చూస్తూనే, ఆ చర్చను ఆర్కైవ్ చేస్తారు కూడా. ఈ పద్ధతిలో ఆర్కైవు చేసిన చర్చను తిరిగి అసలు పేజీలోకి కాపీ-పేస్టు చేసి, ఆర్కైవు నుండి ఆ చర్చను తొలగిస్తారు. ఆ తర్వాత చర్చపై సారాంశం రాస్తారు. దీనివల్ల, ఆ పేజీని చూస్తున్న ఎడిటర్లకు చర్చా ఫలితపు సారాంశం కనిపిస్తుంది. == చర్చలను ఎప్పుడు ముగించాలి == * '''మరీ తొందరగా కాదు, మరీ ఆలస్యంగానూ కాదు''': కొన్ని ప్రక్రియలకు, ముఖ్యంగా తొలగింపు-చర్చల పేజీలకు, నిర్దుష్టమైన కనీస నిడివి ఉంటుంది, సాధారణంగా ఇది 7 రోజులు. ఇతర ప్రక్రియలకు, ముఖ్యంగా వ్యాఖ్యల కోసం అభ్యర్థనలకు (RfCs), సాధారణంగానిడివి ఉంటుంది గానీ, తప్పనిసరి కనీస నిడివి ఇంత అని ఏమీ ఉండదు. చర్చ కనీసం ఒక వారం పాటు కొనసాగితే తప్ప, చర్చలో పాల్గొనని సంపాదకుడిని మూసివేయమని సాధారణంగా ఎవరూ అభ్యర్థించరు. అదేవిధంగా, ఒకవేళ చర్చ ఆగిపోయి, సంపాదకులు ఇప్పటికే ఏకాభిప్రాయాన్ని అంచనా వేసి, వారి పనిని కొనసాగించినట్లయితే, ఆ ప్రక్రియకు (ఉదాహరణకు, [[వికీపీడియా:తొలగింపు కొరకు వ్యాసాలు]] ) ఇతర కారణాల వల్ల అధికారికంగా మూసివేయడం అవసరమైతే తప్ప, చర్చను అధికారికంగా మూసివేయాల్సిన అవసరం ఉండకపోవచ్చు. * '''చర్చ స్థిరంగా ఉన్నప్పుడు''' : విషయం ఎంత వివాదాస్పదంగా ఉంటే, దీనికి అంత ఎక్కువ సమయం పట్టవచ్చు. ఒకసారి అభిప్రాయం చెప్పిన సంపాదకులే మళ్ళీమళ్ళీ చెప్పడం, చెప్పిన అభిప్రాయాలనే పునరావృతం చేయడం, సంభాషణలో చేరే ఇతర సంపాదకుల సంఖ్య తగ్గడం వంటివి చర్చ ముందుకు సాగడం లేదని సూచిస్తాయి. * '''తదుపరి సహకారాలు సహాయపడే అవకాశం లేనప్పుడు''': వారాలూ నెలలూ గడిచిన తర్వాత కూడా, ఇంకా వచ్చే వ్యాఖ్యలు సహాయకరంగా ఉండవచ్చని అనిపిస్తే, ఆ చర్చను ముగించరాదు. చాలా సంభాషణలను ముగించాల్సిన అవసరం ఉండదు. మరోవైపు, విస్తృతంగా ఉన్న అదే అభిప్రాయాన్ని పునరావృతం చేయడం ద్వారా అందరి సమయాన్ని వృధా చేయడం తప్ప తదుపరి ప్రతిస్పందనల వల్ల పెద్దగా ప్రయోజనం ఉండనప్పుడు, దానిని ఆలస్యం చేయకుండా త్వరగా ముగించాలి. ఈ మధ్యలో, ఫలితాన్ని (సంపాదకులు అంగీకరించని ఫలితంతో సహా) స్పష్టం చేయడానికి తగినంత సమాచారం, విశ్లేషణ సమర్పించబడిందో లేదో చూడటానికి వేచి ఉండండి. ** చర్చాంశం వివాదాస్పదం కానప్పుడూ, చర్చలో పాల్గొన్నవారిలో ఏకాభిప్రాయం స్పష్టంగా ఉన్నప్పుడూ, దానిని అధికారికంగా ముగించడం అవసరం లేదు. అలా చేయడం మంచిది కూడా కాదు. వివాదాస్పదమైన చర్చను ముగించడం ఏకాభిప్రాయాన్ని "అధికారికం" చేయడానికి సహాయపడవచ్చు, కానీ వివాదరహిత అంశాల విషయంలో, ఫలితం స్పష్టంగా ఉన్నపుడు చర్చను ముగించకపోయినా, నేరుగా ఏకాభిప్రాయంగా పరిగణించవచ్చు; ఇటువంటి చర్చలను ముగించడం వల్ల పెద్దగా ప్రయోజనం ఉండదు. పైగా అలా మూసేస్తే, చర్చలోకి కొత్తగా వచ్చేవారు ఏవైనా వినూత్నమైన అభిప్రాయాలను చెప్పి, ఏకాభిప్రాయాన్ని మార్చగలిగే అవకాశాలు పోతాయి. అదే సమయంలో, అటువంటి వినూత్న అభిప్రాయాల కోసం చర్చను తిరిగి ప్రారంభించడం కంటే, స్పష్టమైన, వివాదరహిత చర్చను ముగించకుండా వదిలేయడమే మంచిది. అనేక అనధికారిక చర్చలను ముగించాల్సిన అవసరం ఉండదు. తరచుగా, చర్చలోనే ఏకాభిప్రాయం కుదురుతుంది, ఫలితం స్పష్టంగానూ ఉంటుంది. వ్యాసాలలోని విభేదాలు తరచుగా తదుపరి దిద్దుబాట్ల ద్వారా పరిష్కారమౌతాయి. ఉదాహరణకు, ఒక వ్యాసంలో, కొంత భాగం వ్రాసిన విధానం గురించి ఇద్దరు లేదా అంతకంటే ఎక్కువ మంది వ్యక్తులు విభేదించి, చర్చా పేజీలో ఒక చర్చను ప్రారంభించవచ్చు. ఆ చర్చతో సంబంధం లేని వ్యక్తి, అందులో లేవనెత్తిన ఆందోళనలను పరిష్కరించే ఒక సృజనాత్మక పరిష్కారాన్ని సూచించవచ్చు. అది మంచి పరిష్కారం అయితే, ఇంకేమీ చేయాల్సిన అవసరం ఉండదు. దాని గురించి ఇంకేమీ మాట్లాడరు, అందరూ ముందుకు సాగిపోతారు. ఇలాంటి సందర్భంలో, సమస్య పరిష్కరించబడిందని ఒక వ్యాఖ్యను రాయడం, బహుశా ఆ సమస్యను పరిష్కరించిన దిద్దుబాటులు లింకు ఇవ్వడం సహాయపడుతుంది. ఈ పరిష్కార పద్ధతి ఆనవాయితీగా లేని చోట, ఒక చర్చను ముగించడానికి జోక్యం చేసుకోవడం స్పష్టతనివ్వడానికి బదులుగా పరిస్థితిని మరింత తీవ్రతరం చేయవచ్చు. ఇక్కడ, {{Template link|unresolved}} టెంప్లేట్‌ను జోడించడం లేదా [[వికీపీడియా:వివాద పరిష్కారం|మధ్యవర్తిత్వాన్ని]] అభ్యర్థించే అవకాశం గురించి అన్ని పక్షాలకు తెలియజేయడం మంచి పద్ధతి కావచ్చు. == ఫలితాన్ని ఎలా నిర్ణయించాలి == === ఏకాభిప్రాయం === చాలా ముగింపులు [[వికీపీడియా:ఏకాభిప్రాయం|ఏకాభిప్రాయంపై]] ఆధారపడి ఉంటాయి. ఏకాభిప్రాయాన్ని చాలా సులభంగా ''అంగీకారంగా'' నిర్వచించవచ్చు. ముగింపు ఎడిటర్ లేదా నిర్వాహకుడు ఏకాభిప్రాయం ఉందో లేదో, ఒకవేళ ఉంటే అది ఏమిటో నిర్ధారిస్తారు. '''ఇది చేయాలంటే, చర్చను ముగించేవారు, చర్చలో వచ్చిన వాదనలను చదవాలి.''' ఆశించిన ప్రమాణం [[వికీపీడియా:నిర్వాహకులకు తొలగింపు మార్గదర్శకాలు|స్థూల ఏకాభిప్రాయం]] ఉంటే చాలు, పరిపూర్ణ [[వికీపీడియా:ఏకాభిప్రాయం|ఏకాభిప్రాయం]] అవసరం లేదు. తాము తీసుకునే నిర్ణయం వికీపీడియా విధాన స్ఫూర్తికీ ప్రాజెక్టు లక్ష్యాలకూ అనుగుణంగా ఉండేలా చూసుకునేందుకు ముగించేవారు తమ విచక్షణను కూడా ఉపయోగించాలి. తాము ఆ నిర్ణయం ఎలా, ఎందుకు తీసుకున్నామో పారదర్శకంగా వివరించాలి.<ref>{{Section link|Wikipedia:Guide to deletion#Closure}}</ref> ఏకాభిప్రాయం అనేది పాల్గొన్నవారి సంఖ్యను లెక్కించడం ద్వారా గానీ, ఓట్లను లెక్కించడం ద్వారా గానీ నిర్ణయించబడదు. అలాగే, ఏ చర్య లేదా ఏ ఫలితం అత్యంత సముచితమైనదనే దానిపై, చర్చను ముగించేవారు తమ సొంత అభిప్రాయాలను బట్టి కూడా నిర్ణయించకూడదు. సముదాయపు ఏకాభిప్రాయం ఏమిటో నిర్ధారించడమే ముగింపుదారు పని. ఏకాభిప్రాయాన్ని నిర్ధారించేటప్పుడు ముగింపుదారు, అసంబద్ధమైన వాదనలను తిరస్కరించాలి. అసంబద్ధమైన వాదన అంటే ఏమిటనేది చర్చాంశంపై ఆధారపడి ఉంటుంది. ఉదాహరణకు, [[వికీపీడియా:తొలగింపు కొరకు వ్యాసాలు]] వద్ద ఒక వ్యాసాన్ని తొలగించాలా వద్దా అనే చర్చలో, అసంబద్ధమైన వాదనలకు ఉదాహరణలు ఇలా ఉంటాయి: * స్పష్టంగా కాపీహక్కుల ఉల్లంఘన అని తెలుస్తున్న పద్ధతిని కొనసాగించాలని వాదించడం; * కేవలం వ్యక్తిగత అభిప్రాయంపై ఆధారపడినవి – ఉదాహరణకు, నాకు నచ్చలేదు కాబట్టి ఫలానా వ్యాసాన్ని తొలగించాలి అనే అభిప్రాయం; * తార్కికంగా దోషపూరితమైనవి – ఉదాహరణకు, "ఇది వికీపీడియాలో ఉండకూడని వ్యాసం. కాబట్టి, దాన్ని ఉంచాలి" అని చెప్పడం * విషయంపై ఏమాత్రం అవగాహన లేనివి – ఉదాహరణకు, చర్చతో సంబంధం లేని వ్యాసాన్ని తొలగించాలని చెప్పడం.<ref name="rough">{{Section link|Wikipedia:Deletion guidelines for administrators#Rough consensus}}</ref> చర్చలో కొందరు ఒక విధానమే ముఖ్యమని, మరికొందరు మరో విధానం ముఖ్యమనీ భావిస్తున్నట్లు తేలితే ముగింపు పలికే వ్యక్తి, ఏ విధానం ఉత్తమమైనదో వ్యక్తిగతంగా ఎంచుకోకుండా, బాధ్యతాయుతమైన వికీపీడియన్లు చేసిన వాదనలలో ఏ అభిప్రాయానికి బలమైన ప్రాధాన్యత ఉందో అంచనా వేసి, చర్చను ముగించాల్సి ఉంటుంది. ముగింపు పలికే వ్యక్తి నిర్ణయించాల్సింది '''''అంశాన్ని''''' కాదు, చర్చా ఫలితాన్ని. ఏ వాదనలు అసంబద్ధమైనవో తెలుసుకునేంతగా వారికి విధానంపై అవగాహన ఉండాలి. సహేతుకమైన వాదనల ద్వారా ఏర్పడిన ఏకాభిప్రాయం, ముగింపు పలికే వ్యక్తి స్వంత అభిప్రాయానికి వ్యతిరేకంగా ఉంటే, వారు ఆ '''ఏకాభిప్రాయం ప్రకారమే నిర్ణయం తీసుకోవాలి'''. ముగింపు పలికే వ్యక్తి అంశానికి న్యాయనిర్ణేతగా కాకుండా, '''వాదనకు న్యాయనిర్ణేతగా''' ఉండాలి. ఏకాభిప్రాయం కుదిరిందా లేదా అనే దాని గురించి స్పష్టమైన ప్రకటన చేయడం అవసరమని భావిస్తే, చర్చ ఫలితాన్ని సారాంశీకరించడానికి మూడు అంశాలను పరిగణించడం సహాయకరంగా ఉండవచ్చు: * ఏదైనా వాదనకు అనుకూలమైన ఏకాభిప్రాయం ఉండడం * ఏదైనా వాదనకు అనుకూలంగా గానీ వ్యతిరేకంగా గానీ ఏకాభిప్రాయం లేకపోవడం * ఏదైనా వాదనకు వ్యతిరేకంగా ఏకాభిప్రాయం ఉండడం కేవలం "ఏకాభిప్రాయం కుదరలేదు" అని రాస్తే, సాధారణ ఒప్పందం కుదరలేదని మీ ఉద్దేశ్యమా లేక ఒక ఆలోచనను తిరస్కరించారని సున్నితంగా తెలియజేయడానికి ప్రయత్నిస్తున్నారా అనే విషయంలో వాడుకరులు గందరగోళానికి గురికావచ్చు. అంతేకాకుండా, అసలు దేనికి అంగీకరించలేదనే విషయంపై వారు తర్వాత విభేదించవచ్చు కూడా. === విధానం === చాలా మూసివేతలు వికీపీడియా విధానంపై కూడా ఆధారపడి ఉంటాయి. పైన పేర్కొన్నట్లుగా, విధానానికి విరుద్ధమైన వాదనలు పరిగణనలోకి తీసుకోబడవు. వికీపీడియా ప్రధాన విధానాలు, అంటే వ్యాసాలు, సమాచారం [[వికీపీడియా:నిర్ధారత్వం|ధృవీకరించుకోదగినవిగా]] ఉండాలి, [[వికీపీడియా:మౌలిక పరిశోధనలు నిషిద్ధం|మౌలిక పరిశోధన]] కాకుండా ఉండాలి, [[వికీపీడియా:తటస్థ దృక్కోణం|తటస్థ దృక్కోణం]]<nowiki/>లో రాసి ఉండాలి. అలాగే వ్యాసాలు [[వికీపీడియా:కాపీహక్కులు|కాపీరైట్‌ను ఉల్లంఘించకూడదని]] లేదా పరువు నష్టం కలిగించకూడదని కోరే చట్టపరమైన విధానాలు - ఇవేవీ ఉల్లంఘనీయం కావు. ఏ ఇతర మార్గదర్శకాల ద్వారా గానీ, సంపాదకుల ఏకాభిప్రాయం ద్వారా గానీ వీటిని అతిక్రమించజాలరు. సంపాదకుల అభిప్రాయాలను వికీ విధానం ఓవర్‌రైడ్ చేసే సందర్భాలు ఏమిటో ముగించేవారు తప్పనిసరిగా నిర్ణయించాలి.<ref name="rough">{{Section link|Wikipedia:Deletion guidelines for administrators#Rough consensus}}</ref> == ముగింపు ప్రక్రియ == చాలా చర్చలకు అసలు ముగింపు అవసరం లేదు, కానీ అవసరమైనప్పుడు, నిర్వాహకులు మాత్రమే కాకుండా, చర్చతో ''సంబంధం లేని'' ఏ సంపాదకుడైనా చాలాచర్చలను మూసివేయవచ్చు. సాధారణంగా, చర్చను మూసివేయమని చర్చతో సంబంధం లేని నిర్వాహకుడిని ఎవరినైనా అభ్యర్థించాలనుకుంటే, ఆ చర్చ అప్పటికే కనీసం ఒక వారం పాటు జరిగి ఉండాలి, ఆ విషయం వివాదాస్పదమై ఉండాలి, లేదా దాని ఫలితం అస్పష్టంగా ఉండాలి. === మూసివేయమని అభ్యర్థించడం === ఒకవేళ ఏకాభిప్రాయం స్పష్టంగా లేకపోతే, ఆ విషయం వివాదాస్పదమైనది అయితే, లేదా దాని ప్రభావం వికీ-వ్యాప్తంగా ఉండే అవకాశం ఉంటే, చర్చను అధికారికంగా ముగించమని తటస్థులైన, చర్చతో సంబంధం లేని సంపాదకుడిని అభ్యర్థించవచ్చు. ఈ అభ్యర్థన, చర్చలో గానీ, రచ్చబండలో గానీ, నిర్వాహకుల నోటీసుబోర్డులో గానీ చెయ్యవచ్చు. ఈ అభ్యర్థనలో వాడే పదజాలం తటస్థంగా ఉండాలి. చర్చను కొనసాగించడానికి ఈ పేజీని ఉపయోగించవద్దు. === చర్చను ముగిసినట్లుగా గుర్తించడం === ఒక చర్చను ముగించడం అంటే, ఆ చర్చలో తదుపరి వాదనలు రాయడాన్ని నిరుత్సాహపరిచే ఉద్దేశంతో దాని చుట్టూ ఒక పెట్టెను పెట్టడం. ఒకవేళ చర్చ ఇంకా సాగాల్సిన అవసరం ఉందని భావిస్తే చర్చను ముగించవద్దు. చర్చను ముగించడానికి, {{Template link|archive top}}, {{Template link|archive bottom}} మూసలను ఉపయోగించాలి. (పేజీని [[వికీపీడియా:తొలగింపు కొరకు వ్యాసాలు|తొలగించాలా]] లేదా పేరు మార్చాలా (తరలించాలా) అనే విషయాలు, వ్యాఖ్యల కోసం అభ్యర్థనలు వంటి కొన్ని నిర్దిష్ట రకాల చర్చల కోసం వాటి స్వంత ప్రత్యేక మూసలు ఉంటాయి). ఉదాహరణకు:<syntaxhighlight lang="mediawiki">==Discussion heading== {{archive top}} Discussion text... {{archive bottom}}</syntaxhighlight>మూసివేసిన చర్చ అప్పుడు ఈ విధంగా కనిపిస్తుంది: {{Fake heading|చర్చ శీర్షిక}} {{archive top}} {{lorem ipsum}} {{archive bottom}} స్థలాన్ని ఆదా చేయడానికి మూసివేసిన చర్చను కుదించవచ్చు. దీనిని {{Template link|hidden archive top}}, {{Template link|hidden archive bottom}} అనే మూసలను వాడి దీన్ని సాధించవచ్చు. ఆ మూసల్లో మొదటిదాని పొట్టిపేరు – {{Template link|hat}}. ఈ కారణంగా, ఈ పద్ధతిలో చర్చను మూసివేయడాన్ని '''హ్యాటింగ్''' అని అంటారు. === సారాంశం రాయడం === కొన్నిసార్లు, చర్చను ముగించేటప్పుడు, ఏదైనా ఫలితం ఉంటే సంపాదకుడు దాని సారాంశాన్ని అందించడం సహాయకరంగా ఉంటుంది. ఈ ఐచ్ఛిక ప్రకటనలో ఏకాభిప్రాయం కుదిరిన అంశాలు, ఇంకా పరిష్కారం కాని అంశాలు రెండూ ఉండవచ్చు.<pre> {{Archive top |status = withdrawn |result = నా ఆలోచనకు ఇంకా మెరుగుపెట్టాల్సి ఉందని నేను నిర్ణయించుకున్నాను. సలహాలు ఇచ్చిన వారందరికీ ధన్యవాదాలు. ~~~~ }} {{lorem ipsum}} {{Archive bottom}} </pre>ఇది ఈ విధంగా కనిపిస్తుంది: {{Archive top|result=నా ఆలోచనకు ఇంకా మెరుగుపెట్టాల్సి ఉందని నేను నిర్ణయించుకున్నాను. సలహాలు ఇచ్చిన వారందరికీ ధన్యవాదాలు. [[వాడుకరి:ఫలానా]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఫలానా|చర్చ]]) 17:24, 2019 ఆగస్టు 15 (UTC)|status=withdrawn}} {{lorem ipsum}} {{Archive bottom}} ==== అదనపు సారాంశం ఫార్మాట్ ==== ఈ ఫార్మాట్ చర్చ యొక్క వ్రాతపూర్వక విశ్లేషణ లేదా ముగింపులను కలిగి ఉండే ముగింపుల కోసం ప్రత్యేకంగా రూపొందించబడింది. విశ్లేషణతో కూడిన ముగింపుల కోసం ఈ ఫార్మాట్ లేదా మునుపటిది ఏదైనా ఆమోదయోగ్యమే (ఏది ఎంచుకోవాలనేది ముగించేవారి అభీష్టం), కానీ ఎలాంటి సారాంశం లేని ముగింపుల కోసం ఈ ఫార్మాట్‌ను ఉపయోగించకూడదు.<pre> {{Discussion top|I've decided my idea needs some work. Thanks to everyone for the advice. ~~~~ }} {{lorem ipsum}} {{Discussion bottom}} </pre>ఇది ఈ విధంగా కనిపిస్తుంది:{{Discussion top|నా ఆలోచనకు ఇంకా మెరుగుపెట్టాల్సి ఉందని నేను నిర్ణయించుకున్నాను. సలహాలు ఇచ్చిన వారందరికీ ధన్యవాదాలు. [[వాడుకరి:ఫలానా]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఫలానా|చర్చ]]) 17:24, 2019 ఆగస్టు 15 (UTC)}} {{Lorem ipsum}} {{Archive bottom}} == మూసివేతను సవాలు చేయడం == చర్చ ముగింపులను సమీక్షించే వీలు ఉంది. సాధారణంగా, ముగింపుదారు పేర్కొన్న ఫలితాన్ని వ్యతిరేకించినందున (ఉదాహరణకు, ప్రకటించిన సారాంశం కొంతమంది ఎడిటర్లకు గందరగోళంగా లేదా తప్పుగా అనిపించినపుడు) సమీక్షలు మొదలౌతాయి; మరింత చర్చ జరక్కుండా నిరుత్సాహపరచారనే భావన వల్ల కాదు. చర్చ రకాన్ని బట్టి, అనేక సమీక్షా బోర్డులలో ఒకదానిలో సమీక్ష జరుగుతుంది. ప్రతి బోర్డుకు విభిన్న ప్రమాణాలు ఉపయోగించబడతాయి. సాధారణంగా, తొలగింపులు WP:Deletion review లో, తరలింపులు WP:Move review లో, ఇతర మూసివేతలు (వ్యాఖ్యల కోసం అభ్యర్థనలతో సహా ) [[వికీపీడియా:నిర్వాహకుల నోటీసు బోర్డు|WP:AN]] లో చర్చిస్తారు. ప్రతి కేసుకు సంబంధించిన నిర్దిష్ట సూచనలు క్రింది ఉపవిభాగాలలో వివరించబడ్డాయి. సమీక్ష చర్చలో ఎవరైనా పాల్గొనవచ్చు. చాలా వివాదాస్పద చర్చలకు అధికారిక ముగింపు ప్రకటన ప్రయోజనకరంగా ఉంటుందనీ, చర్చలను ముగించేవారు తమ సామర్థ్యం మేరకు ఏకాభిప్రాయాన్ని అంచనా వేయడానికి పూనుకుంటారనీ గుర్తుంచుకోండి. === తొలగింపును సవాలు చేయడం === తొలగింపు చర్చ ముగింపును సమీక్షించడానికి, తొలగింపు సమీక్ష ప్రక్రియను ఉపయోగిస్తారు.{{#section-h:Wikipedia:Deletion review|Purpose}} === ఇతర మూసివేతలను సవాలు చేయడం === ఇతర ప్రక్రియల కోసం, అవి అధికారిక RfCలు అయినా లేదా విలీనం చేయడం లేదా విభజించడం వంటి తక్కువ అధికారికమైనవి అయినా, క్లోజర్‌ను నిర్వహించిన ఎడిటర్‌ను సంప్రదించి, చర్చ ద్వారా సమస్యను పరిష్కరించడానికి ప్రయత్నించండి. క్లోజర్‌తో చర్చ ద్వారా మీరు సమస్యను పరిష్కరించుకోలేకపోతే, మీరు [[వికీపీడియా:నిర్వాహకుల నోటీసు బోర్డు|నిర్వాహకుల నోటీసుబోర్డులో]] సమీక్షను అభ్యర్థించవచ్చు. సమీక్షను అభ్యర్థించే ముందు, సమీక్షను అంతర్లీన వివాదాన్ని తిరిగి వాదించడానికి ఒక అవకాశంగా ఉపయోగించకూడదని, మరియు ఇది కేవలం క్లోజర్‌లోనే సమస్య ఉన్నప్పుడు ఉపయోగించడానికి ఉద్దేశించబడిందని అర్థం చేసుకోండి.<div style="border:2px solid grey; padding: 2ex;"> క్లోజర్ సమీక్ష లేకుండానే క్లోజింగ్ ఎడిటర్ తరచుగా క్లోజర్‌లను మారుస్తారు: # చర్చలో ముఖ్యమైన అదనపు సమాచారం లేదా సందర్భం విస్మరించబడి, ఆ విషయం ముగింపు అధికారికి తెలియకపోతే. # క్లోజర్‌కు తెలియని సవరించిన విధానపరమైన నియమాల ప్రకారం చర్చ జరిగి ఉంటే. # ఒకవేళ ముందుగానే చర్చను ముగించిన తర్వాత, తదుపరి చర్చ కోసం దానిని తిరిగి తెరవాలని పలువురు సంపాదకులు కోరినా, లేదా అప్పటికే ముగిసిన చర్చకు ఒకే సంపాదకుడు బలమైన కొత్త దృక్కోణాన్ని ముందుకు తెచ్చినా. క్లోజింగ్ ఎడిటర్ ద్వారా క్లోజర్‌లు అరుదుగా మార్చబడతాయి, కానీ క్లోజర్ రివ్యూలో వాటిని సవాలు చేయవచ్చు: # ముగింపు అనేది చర్చకు సరైన ముగింపు కాదని మీరు భావిస్తే # వివాద రంగంలో మునుపటి అనుభవం ద్వారా ముగింపు సంపాదకుడు విడదీయరాని విధంగా [[వికీపీడియా:నిర్వాహకులు|ప్రమేయం]] కలిగి ఉండవచ్చు. ముగింపు ఎడిటర్ లేదా ముగింపు సమీక్ష ద్వారా ముగింపులు చాలా అరుదుగా మార్చబడతాయి: # ఒకవేళ పోల్ హోరాహోరీగా జరిగినా లేదా ముగింపునకు వ్యతిరేక ఫలితానికి అనుకూలంగా ఉన్నా, లేదా [[వికీపీడియా:విధానాలు, మార్గదర్శకాలు|విధానపరమైన కారణాల]] ఆధారంగా ముగింపు తీసుకున్నా. [[వికీపీడియా:అన్ని నియమాలను బేఖాతరు చెయ్యండి|వేరే విధంగా చేయడానికి బలమైన కారణం]] లేనప్పుడు, లేదా అఖండ ఏకాభిప్రాయం లేనప్పుడు విధానాలు మరియు మార్గదర్శకాలను సాధారణంగా పాటిస్తారు, మరియు విధానాన్ని సవరించడం ద్వారా మాత్రమే వాటిని మార్చవచ్చు. # క్లోజర్ అడ్మిన్ కాదనేది ఫిర్యాదు అయితే. </div>క్లోజింగ్ ఎడిటర్‌తో విషయాన్ని చర్చించిన తర్వాత, మీరు [[వికీపీడియా:నిర్వాహకుల నోటీసు బోర్డు|నిర్వాహకుల నోటీసుబోర్డులో]] సమీక్షను అభ్యర్థించవచ్చు. వ్యాఖ్యల మూసివేత అభ్యర్థనల సమీక్షల కోసం, మీరు సమీక్షను ప్రారంభించడానికి {{Template link with subst|RfC closure review}} ను ఉపయోగించవచ్చు (ఆ టెంప్లేట్‌లోని సూచనలను చూడండి). మీ వాదనలో, చర్చను అనుచితంగా లేదా అసమంజసంగా సంగ్రహించడం వల్లే ఈ మూసివేత జరిగిందని మీరు ఎలా భావిస్తున్నారో స్పష్టంగా వివరించాలి. మీరు 1. "అంతర్లీన విధానం/మార్గదర్శకం" మరియు 2. "వాదన యొక్క బలం" పై దృష్టి పెడితే మీ AN అభ్యర్థన విజయవంతమయ్యే అవకాశం ఎక్కువగా ఉంటుంది. ( [[వికీపీడియా:నిర్వాహకులకు తొలగింపు మార్గదర్శకాలు|WP:ROUGHCONSENSUS]] చూడండి) ఉదాహరణకు, మీ AN అభ్యర్థన ప్రారంభాన్ని ఇలాంటి దానితో కొనసాగించండి: (విషయాన్ని వివరించండి). <q class="inline-quote-talk">ముగింపుగా, వారు విధానం Xను వర్తింపజేశారు. విధానం Yను మరింతగా పరిగణనలోకి తీసుకోవాల్సిందని / విధానం X అసలు ఇలాంటి సమస్యలకు వర్తించేలా ఉద్దేశించబడలేదని నేను నమ్ముతున్నాను.</q> [[వికీపీడియా:నిర్వాహకుల నోటీసు బోర్డు|WP:AN]] కాకుండా ఇతర వేదికలను ఆశ్రయించడం ద్వారా ఏకాభిప్రాయాన్ని దెబ్బతీయడానికి ప్రయత్నించే వినియోగదారులు [[వికీపీడియా:ఏకాభిప్రాయం|WP:FORUMSHOP]] గురించి తెలుసుకోవాలి. == ఇవి కూడా చూడండి == [[వర్గం:సమీక్షించని అనువాదాలున్న పేజీలు]] 18j54evmsu9q1v1osclhg7hqjtjc7nn 4908692 4908691 2026-07-20T08:36:56Z Chaduvari 97 /* అదనపు సారాంశం ఫార్మాట్ */ 4908692 wikitext text/x-wiki {{Infopage|WP:CLOSE|WP:CLD|WP:DCL}}వికీపీడియాలో తీసుకునే నిర్ణయాలకు [[వికీపీడియా:ఏకాభిప్రాయం|ఏకాభిప్రాయమే]] ప్రాథమిక నమూనా. విధానాలు, మార్గదర్శకాలూ సముదాయపు ఏకాభిప్రాయాన్ని నమోదు చేస్తాయి. సాధారణంగా వికీ-దిద్దుబాటు ప్రక్రియలోనే ఏకాభిప్రాయం సహజంగా సిద్ధిస్తుంది; సాధారణంగా ఎవరైనా ఒక పేజీలోని విషయానికి మార్పు చేసినప్పుడు, ఆ పేజీని చదివే వారికి దాన్ని ఉన్నది ఉన్నట్లుగా ఉంచేయడానికో లేదా మార్చడానికో అవకాశం ఉంటుంది. సాధారణ వికీ-దిద్దుబాటు ప్రక్రియ ద్వారా సులభంగా పరిష్కరించలేని విభేదాలను పరిష్కరించుకోడానికి వాడుకరులు చర్చలను ప్రారంభిస్తారు. అనేక సామూహిక చర్చలు, నిర్ణయాలు, ప్రత్యేకంగా ఆ ప్రయోజనం కోసమే రూపొందించబడిన ప్రాజెక్టు పేజీలలో జరుగుతాయి. చర్చలలో పలువురు వ్యక్తులు పాల్గొంటే, ఆ సంభాషణ సుదీర్ఘంగా సాగి, ఫలితాలను నిర్ధారించడం కష్టమవుతుంది. కొంత సమయం తరువాత, '''ఆ చర్చను ముగించాల్సిన''' సమయం వస్తుంది, తద్వారా సముదాయం ముందుకు పోతుంది. చర్చలను ఎలా, ఎప్పుడు ముగించాలనే దానిపై ఈ పేజీ మార్గదర్శకత్వాన్ని అందిస్తుంది. చర్చను ఎలా ముగించాలో నేరుగా నిర్దేశించే విధానాలు ఏవీ లేవు. వికీపీడియా ప్రారంభమైనప్పటి నుండి అనేక సంవత్సరాలలో అభివృద్ధి చెందిన ఆచారబద్ధమైన పద్ధతులను ఈ పేజీ నమోదు చేస్తుంది. ఈ ఆచారాలు [[వికీపీడియా:సదుద్దేశమేనని భావించండి|సద్భావనను ఊహించడం]], [[వికీపీడియా:ఏకాభిప్రాయం|ఏకాభిప్రాయాన్ని సృష్టించడం]], సభ్యతను పాటించడం వంటి ప్రధానమైన [[వికీపీడియా:వికీ సంప్రదాయం|వికీ మర్యాద]] సూత్రాలపై ఆధారపడి ఉన్నాయి. == మూసివేయడం vs ఆర్కైవ్ చేయడం == సంపాదకులు చదవడానికి వీలుగా చర్చను పేజీలోనే ఉంచి, ఇకపై దానిలో ఎవరూ వ్యాఖ్యలు రాయకుండా చెయ్యడమే '''మూసివేత''' ఉద్దేశ్యం. చర్చకు పైనా కిందా {{Template link|Archive top}}, {{Template link|Archive bottom}} అనే మూసలను గానీ, {{Template link|Closed rfc top}}, {{Template link|Closed rfc bottom}} వంటి మూసలను గానీ పెట్టి దీనిని సాధించవచ్చు. చర్చలో ఏర్పడిన ఏకాభిప్రాయాన్ని విశ్లేషించి, సంగ్రహించే అధికారిక మూసివేతలతో పాటు, చర్చ అసంబద్ధంగా లేదా అంతరాయం కలిగించేదిగా ఉందని భావించినప్పుడు కూడా చర్చలను మూసివేయవచ్చు. దీని వాడకాన్ని నియంత్రించే నియమాలు ఏవీ లేనప్పటికీ, తీవ్రమైన వివాదాలు రేగిన పేజీలలో ఈ పద్ధతిని తరచుగా ఉపయోగిస్తారు. కొన్నిసార్లు, చర్చను మూసివేయడం వలన మరిన్ని గొడవలు జరగవచ్చు. సారాంశం రాయడం అనేది చర్చ ఫలితాన్ని నమోదు చేస్తుంది (ఉదా: "పేజీని ఉంచాలని నిర్ణయించబడింది"). వివిధ తొలగింపు ప్రక్రియలు మినహా, చాలా చర్చలు ముగియవు, వాటిలో సారాంశం రాదు. <nowiki><b id="mwHw">ఆర్కైవింగ్</b></nowiki> అంటే చర్చను ఒక ఆర్కైవ్ ప్రాంతంలోకి తరలించడం. ఒక నిర్దిష్ట కాలం పాటు కొత్త వ్యాఖ్యలు ఏవీ జోడించబడనప్పుడు, ఆర్కైవు చేస్తారు. ఇంగ్లీషు వికీపీడియాలో దీన్ని బాటు ద్వారా చేస్తారు. తెవికీలో మానవికంగా చేస్తారు. చాలా చర్చలు సారాంశం అవసరం లేకుండానే ఆర్కైవులలోకి వెళ్తాయి. అయితే కొన్నిసార్లు, చర్చలో పాల్గొనని వాడుకరి ఎవరైనా సారాంశ ప్రకటన రాయడం కోసం చూస్తూనే, ఆ చర్చను ఆర్కైవ్ చేస్తారు కూడా. ఈ పద్ధతిలో ఆర్కైవు చేసిన చర్చను తిరిగి అసలు పేజీలోకి కాపీ-పేస్టు చేసి, ఆర్కైవు నుండి ఆ చర్చను తొలగిస్తారు. ఆ తర్వాత చర్చపై సారాంశం రాస్తారు. దీనివల్ల, ఆ పేజీని చూస్తున్న ఎడిటర్లకు చర్చా ఫలితపు సారాంశం కనిపిస్తుంది. == చర్చలను ఎప్పుడు ముగించాలి == * '''మరీ తొందరగా కాదు, మరీ ఆలస్యంగానూ కాదు''': కొన్ని ప్రక్రియలకు, ముఖ్యంగా తొలగింపు-చర్చల పేజీలకు, నిర్దుష్టమైన కనీస నిడివి ఉంటుంది, సాధారణంగా ఇది 7 రోజులు. ఇతర ప్రక్రియలకు, ముఖ్యంగా వ్యాఖ్యల కోసం అభ్యర్థనలకు (RfCs), సాధారణంగానిడివి ఉంటుంది గానీ, తప్పనిసరి కనీస నిడివి ఇంత అని ఏమీ ఉండదు. చర్చ కనీసం ఒక వారం పాటు కొనసాగితే తప్ప, చర్చలో పాల్గొనని సంపాదకుడిని మూసివేయమని సాధారణంగా ఎవరూ అభ్యర్థించరు. అదేవిధంగా, ఒకవేళ చర్చ ఆగిపోయి, సంపాదకులు ఇప్పటికే ఏకాభిప్రాయాన్ని అంచనా వేసి, వారి పనిని కొనసాగించినట్లయితే, ఆ ప్రక్రియకు (ఉదాహరణకు, [[వికీపీడియా:తొలగింపు కొరకు వ్యాసాలు]] ) ఇతర కారణాల వల్ల అధికారికంగా మూసివేయడం అవసరమైతే తప్ప, చర్చను అధికారికంగా మూసివేయాల్సిన అవసరం ఉండకపోవచ్చు. * '''చర్చ స్థిరంగా ఉన్నప్పుడు''' : విషయం ఎంత వివాదాస్పదంగా ఉంటే, దీనికి అంత ఎక్కువ సమయం పట్టవచ్చు. ఒకసారి అభిప్రాయం చెప్పిన సంపాదకులే మళ్ళీమళ్ళీ చెప్పడం, చెప్పిన అభిప్రాయాలనే పునరావృతం చేయడం, సంభాషణలో చేరే ఇతర సంపాదకుల సంఖ్య తగ్గడం వంటివి చర్చ ముందుకు సాగడం లేదని సూచిస్తాయి. * '''తదుపరి సహకారాలు సహాయపడే అవకాశం లేనప్పుడు''': వారాలూ నెలలూ గడిచిన తర్వాత కూడా, ఇంకా వచ్చే వ్యాఖ్యలు సహాయకరంగా ఉండవచ్చని అనిపిస్తే, ఆ చర్చను ముగించరాదు. చాలా సంభాషణలను ముగించాల్సిన అవసరం ఉండదు. మరోవైపు, విస్తృతంగా ఉన్న అదే అభిప్రాయాన్ని పునరావృతం చేయడం ద్వారా అందరి సమయాన్ని వృధా చేయడం తప్ప తదుపరి ప్రతిస్పందనల వల్ల పెద్దగా ప్రయోజనం ఉండనప్పుడు, దానిని ఆలస్యం చేయకుండా త్వరగా ముగించాలి. ఈ మధ్యలో, ఫలితాన్ని (సంపాదకులు అంగీకరించని ఫలితంతో సహా) స్పష్టం చేయడానికి తగినంత సమాచారం, విశ్లేషణ సమర్పించబడిందో లేదో చూడటానికి వేచి ఉండండి. ** చర్చాంశం వివాదాస్పదం కానప్పుడూ, చర్చలో పాల్గొన్నవారిలో ఏకాభిప్రాయం స్పష్టంగా ఉన్నప్పుడూ, దానిని అధికారికంగా ముగించడం అవసరం లేదు. అలా చేయడం మంచిది కూడా కాదు. వివాదాస్పదమైన చర్చను ముగించడం ఏకాభిప్రాయాన్ని "అధికారికం" చేయడానికి సహాయపడవచ్చు, కానీ వివాదరహిత అంశాల విషయంలో, ఫలితం స్పష్టంగా ఉన్నపుడు చర్చను ముగించకపోయినా, నేరుగా ఏకాభిప్రాయంగా పరిగణించవచ్చు; ఇటువంటి చర్చలను ముగించడం వల్ల పెద్దగా ప్రయోజనం ఉండదు. పైగా అలా మూసేస్తే, చర్చలోకి కొత్తగా వచ్చేవారు ఏవైనా వినూత్నమైన అభిప్రాయాలను చెప్పి, ఏకాభిప్రాయాన్ని మార్చగలిగే అవకాశాలు పోతాయి. అదే సమయంలో, అటువంటి వినూత్న అభిప్రాయాల కోసం చర్చను తిరిగి ప్రారంభించడం కంటే, స్పష్టమైన, వివాదరహిత చర్చను ముగించకుండా వదిలేయడమే మంచిది. అనేక అనధికారిక చర్చలను ముగించాల్సిన అవసరం ఉండదు. తరచుగా, చర్చలోనే ఏకాభిప్రాయం కుదురుతుంది, ఫలితం స్పష్టంగానూ ఉంటుంది. వ్యాసాలలోని విభేదాలు తరచుగా తదుపరి దిద్దుబాట్ల ద్వారా పరిష్కారమౌతాయి. ఉదాహరణకు, ఒక వ్యాసంలో, కొంత భాగం వ్రాసిన విధానం గురించి ఇద్దరు లేదా అంతకంటే ఎక్కువ మంది వ్యక్తులు విభేదించి, చర్చా పేజీలో ఒక చర్చను ప్రారంభించవచ్చు. ఆ చర్చతో సంబంధం లేని వ్యక్తి, అందులో లేవనెత్తిన ఆందోళనలను పరిష్కరించే ఒక సృజనాత్మక పరిష్కారాన్ని సూచించవచ్చు. అది మంచి పరిష్కారం అయితే, ఇంకేమీ చేయాల్సిన అవసరం ఉండదు. దాని గురించి ఇంకేమీ మాట్లాడరు, అందరూ ముందుకు సాగిపోతారు. ఇలాంటి సందర్భంలో, సమస్య పరిష్కరించబడిందని ఒక వ్యాఖ్యను రాయడం, బహుశా ఆ సమస్యను పరిష్కరించిన దిద్దుబాటులు లింకు ఇవ్వడం సహాయపడుతుంది. ఈ పరిష్కార పద్ధతి ఆనవాయితీగా లేని చోట, ఒక చర్చను ముగించడానికి జోక్యం చేసుకోవడం స్పష్టతనివ్వడానికి బదులుగా పరిస్థితిని మరింత తీవ్రతరం చేయవచ్చు. ఇక్కడ, {{Template link|unresolved}} టెంప్లేట్‌ను జోడించడం లేదా [[వికీపీడియా:వివాద పరిష్కారం|మధ్యవర్తిత్వాన్ని]] అభ్యర్థించే అవకాశం గురించి అన్ని పక్షాలకు తెలియజేయడం మంచి పద్ధతి కావచ్చు. == ఫలితాన్ని ఎలా నిర్ణయించాలి == === ఏకాభిప్రాయం === చాలా ముగింపులు [[వికీపీడియా:ఏకాభిప్రాయం|ఏకాభిప్రాయంపై]] ఆధారపడి ఉంటాయి. ఏకాభిప్రాయాన్ని చాలా సులభంగా ''అంగీకారంగా'' నిర్వచించవచ్చు. ముగింపు ఎడిటర్ లేదా నిర్వాహకుడు ఏకాభిప్రాయం ఉందో లేదో, ఒకవేళ ఉంటే అది ఏమిటో నిర్ధారిస్తారు. '''ఇది చేయాలంటే, చర్చను ముగించేవారు, చర్చలో వచ్చిన వాదనలను చదవాలి.''' ఆశించిన ప్రమాణం [[వికీపీడియా:నిర్వాహకులకు తొలగింపు మార్గదర్శకాలు|స్థూల ఏకాభిప్రాయం]] ఉంటే చాలు, పరిపూర్ణ [[వికీపీడియా:ఏకాభిప్రాయం|ఏకాభిప్రాయం]] అవసరం లేదు. తాము తీసుకునే నిర్ణయం వికీపీడియా విధాన స్ఫూర్తికీ ప్రాజెక్టు లక్ష్యాలకూ అనుగుణంగా ఉండేలా చూసుకునేందుకు ముగించేవారు తమ విచక్షణను కూడా ఉపయోగించాలి. తాము ఆ నిర్ణయం ఎలా, ఎందుకు తీసుకున్నామో పారదర్శకంగా వివరించాలి.<ref>{{Section link|Wikipedia:Guide to deletion#Closure}}</ref> ఏకాభిప్రాయం అనేది పాల్గొన్నవారి సంఖ్యను లెక్కించడం ద్వారా గానీ, ఓట్లను లెక్కించడం ద్వారా గానీ నిర్ణయించబడదు. అలాగే, ఏ చర్య లేదా ఏ ఫలితం అత్యంత సముచితమైనదనే దానిపై, చర్చను ముగించేవారు తమ సొంత అభిప్రాయాలను బట్టి కూడా నిర్ణయించకూడదు. సముదాయపు ఏకాభిప్రాయం ఏమిటో నిర్ధారించడమే ముగింపుదారు పని. ఏకాభిప్రాయాన్ని నిర్ధారించేటప్పుడు ముగింపుదారు, అసంబద్ధమైన వాదనలను తిరస్కరించాలి. అసంబద్ధమైన వాదన అంటే ఏమిటనేది చర్చాంశంపై ఆధారపడి ఉంటుంది. ఉదాహరణకు, [[వికీపీడియా:తొలగింపు కొరకు వ్యాసాలు]] వద్ద ఒక వ్యాసాన్ని తొలగించాలా వద్దా అనే చర్చలో, అసంబద్ధమైన వాదనలకు ఉదాహరణలు ఇలా ఉంటాయి: * స్పష్టంగా కాపీహక్కుల ఉల్లంఘన అని తెలుస్తున్న పద్ధతిని కొనసాగించాలని వాదించడం; * కేవలం వ్యక్తిగత అభిప్రాయంపై ఆధారపడినవి – ఉదాహరణకు, నాకు నచ్చలేదు కాబట్టి ఫలానా వ్యాసాన్ని తొలగించాలి అనే అభిప్రాయం; * తార్కికంగా దోషపూరితమైనవి – ఉదాహరణకు, "ఇది వికీపీడియాలో ఉండకూడని వ్యాసం. కాబట్టి, దాన్ని ఉంచాలి" అని చెప్పడం * విషయంపై ఏమాత్రం అవగాహన లేనివి – ఉదాహరణకు, చర్చతో సంబంధం లేని వ్యాసాన్ని తొలగించాలని చెప్పడం.<ref name="rough">{{Section link|Wikipedia:Deletion guidelines for administrators#Rough consensus}}</ref> చర్చలో కొందరు ఒక విధానమే ముఖ్యమని, మరికొందరు మరో విధానం ముఖ్యమనీ భావిస్తున్నట్లు తేలితే ముగింపు పలికే వ్యక్తి, ఏ విధానం ఉత్తమమైనదో వ్యక్తిగతంగా ఎంచుకోకుండా, బాధ్యతాయుతమైన వికీపీడియన్లు చేసిన వాదనలలో ఏ అభిప్రాయానికి బలమైన ప్రాధాన్యత ఉందో అంచనా వేసి, చర్చను ముగించాల్సి ఉంటుంది. ముగింపు పలికే వ్యక్తి నిర్ణయించాల్సింది '''''అంశాన్ని''''' కాదు, చర్చా ఫలితాన్ని. ఏ వాదనలు అసంబద్ధమైనవో తెలుసుకునేంతగా వారికి విధానంపై అవగాహన ఉండాలి. సహేతుకమైన వాదనల ద్వారా ఏర్పడిన ఏకాభిప్రాయం, ముగింపు పలికే వ్యక్తి స్వంత అభిప్రాయానికి వ్యతిరేకంగా ఉంటే, వారు ఆ '''ఏకాభిప్రాయం ప్రకారమే నిర్ణయం తీసుకోవాలి'''. ముగింపు పలికే వ్యక్తి అంశానికి న్యాయనిర్ణేతగా కాకుండా, '''వాదనకు న్యాయనిర్ణేతగా''' ఉండాలి. ఏకాభిప్రాయం కుదిరిందా లేదా అనే దాని గురించి స్పష్టమైన ప్రకటన చేయడం అవసరమని భావిస్తే, చర్చ ఫలితాన్ని సారాంశీకరించడానికి మూడు అంశాలను పరిగణించడం సహాయకరంగా ఉండవచ్చు: * ఏదైనా వాదనకు అనుకూలమైన ఏకాభిప్రాయం ఉండడం * ఏదైనా వాదనకు అనుకూలంగా గానీ వ్యతిరేకంగా గానీ ఏకాభిప్రాయం లేకపోవడం * ఏదైనా వాదనకు వ్యతిరేకంగా ఏకాభిప్రాయం ఉండడం కేవలం "ఏకాభిప్రాయం కుదరలేదు" అని రాస్తే, సాధారణ ఒప్పందం కుదరలేదని మీ ఉద్దేశ్యమా లేక ఒక ఆలోచనను తిరస్కరించారని సున్నితంగా తెలియజేయడానికి ప్రయత్నిస్తున్నారా అనే విషయంలో వాడుకరులు గందరగోళానికి గురికావచ్చు. అంతేకాకుండా, అసలు దేనికి అంగీకరించలేదనే విషయంపై వారు తర్వాత విభేదించవచ్చు కూడా. === విధానం === చాలా మూసివేతలు వికీపీడియా విధానంపై కూడా ఆధారపడి ఉంటాయి. పైన పేర్కొన్నట్లుగా, విధానానికి విరుద్ధమైన వాదనలు పరిగణనలోకి తీసుకోబడవు. వికీపీడియా ప్రధాన విధానాలు, అంటే వ్యాసాలు, సమాచారం [[వికీపీడియా:నిర్ధారత్వం|ధృవీకరించుకోదగినవిగా]] ఉండాలి, [[వికీపీడియా:మౌలిక పరిశోధనలు నిషిద్ధం|మౌలిక పరిశోధన]] కాకుండా ఉండాలి, [[వికీపీడియా:తటస్థ దృక్కోణం|తటస్థ దృక్కోణం]]<nowiki/>లో రాసి ఉండాలి. అలాగే వ్యాసాలు [[వికీపీడియా:కాపీహక్కులు|కాపీరైట్‌ను ఉల్లంఘించకూడదని]] లేదా పరువు నష్టం కలిగించకూడదని కోరే చట్టపరమైన విధానాలు - ఇవేవీ ఉల్లంఘనీయం కావు. ఏ ఇతర మార్గదర్శకాల ద్వారా గానీ, సంపాదకుల ఏకాభిప్రాయం ద్వారా గానీ వీటిని అతిక్రమించజాలరు. సంపాదకుల అభిప్రాయాలను వికీ విధానం ఓవర్‌రైడ్ చేసే సందర్భాలు ఏమిటో ముగించేవారు తప్పనిసరిగా నిర్ణయించాలి.<ref name="rough">{{Section link|Wikipedia:Deletion guidelines for administrators#Rough consensus}}</ref> == ముగింపు ప్రక్రియ == చాలా చర్చలకు అసలు ముగింపు అవసరం లేదు, కానీ అవసరమైనప్పుడు, నిర్వాహకులు మాత్రమే కాకుండా, చర్చతో ''సంబంధం లేని'' ఏ సంపాదకుడైనా చాలాచర్చలను మూసివేయవచ్చు. సాధారణంగా, చర్చను మూసివేయమని చర్చతో సంబంధం లేని నిర్వాహకుడిని ఎవరినైనా అభ్యర్థించాలనుకుంటే, ఆ చర్చ అప్పటికే కనీసం ఒక వారం పాటు జరిగి ఉండాలి, ఆ విషయం వివాదాస్పదమై ఉండాలి, లేదా దాని ఫలితం అస్పష్టంగా ఉండాలి. === మూసివేయమని అభ్యర్థించడం === ఒకవేళ ఏకాభిప్రాయం స్పష్టంగా లేకపోతే, ఆ విషయం వివాదాస్పదమైనది అయితే, లేదా దాని ప్రభావం వికీ-వ్యాప్తంగా ఉండే అవకాశం ఉంటే, చర్చను అధికారికంగా ముగించమని తటస్థులైన, చర్చతో సంబంధం లేని సంపాదకుడిని అభ్యర్థించవచ్చు. ఈ అభ్యర్థన, చర్చలో గానీ, రచ్చబండలో గానీ, నిర్వాహకుల నోటీసుబోర్డులో గానీ చెయ్యవచ్చు. ఈ అభ్యర్థనలో వాడే పదజాలం తటస్థంగా ఉండాలి. చర్చను కొనసాగించడానికి ఈ పేజీని ఉపయోగించవద్దు. === చర్చను ముగిసినట్లుగా గుర్తించడం === ఒక చర్చను ముగించడం అంటే, ఆ చర్చలో తదుపరి వాదనలు రాయడాన్ని నిరుత్సాహపరిచే ఉద్దేశంతో దాని చుట్టూ ఒక పెట్టెను పెట్టడం. ఒకవేళ చర్చ ఇంకా సాగాల్సిన అవసరం ఉందని భావిస్తే చర్చను ముగించవద్దు. చర్చను ముగించడానికి, {{Template link|archive top}}, {{Template link|archive bottom}} మూసలను ఉపయోగించాలి. (పేజీని [[వికీపీడియా:తొలగింపు కొరకు వ్యాసాలు|తొలగించాలా]] లేదా పేరు మార్చాలా (తరలించాలా) అనే విషయాలు, వ్యాఖ్యల కోసం అభ్యర్థనలు వంటి కొన్ని నిర్దిష్ట రకాల చర్చల కోసం వాటి స్వంత ప్రత్యేక మూసలు ఉంటాయి). ఉదాహరణకు:<syntaxhighlight lang="mediawiki">==Discussion heading== {{archive top}} Discussion text... {{archive bottom}}</syntaxhighlight>మూసివేసిన చర్చ అప్పుడు ఈ విధంగా కనిపిస్తుంది: {{Fake heading|చర్చ శీర్షిక}} {{archive top}} {{lorem ipsum}} {{archive bottom}} స్థలాన్ని ఆదా చేయడానికి మూసివేసిన చర్చను కుదించవచ్చు. దీనిని {{Template link|hidden archive top}}, {{Template link|hidden archive bottom}} అనే మూసలను వాడి దీన్ని సాధించవచ్చు. ఆ మూసల్లో మొదటిదాని పొట్టిపేరు – {{Template link|hat}}. ఈ కారణంగా, ఈ పద్ధతిలో చర్చను మూసివేయడాన్ని '''హ్యాటింగ్''' అని అంటారు. === సారాంశం రాయడం === కొన్నిసార్లు, చర్చను ముగించేటప్పుడు, ఏదైనా ఫలితం ఉంటే సంపాదకుడు దాని సారాంశాన్ని అందించడం సహాయకరంగా ఉంటుంది. ఈ ఐచ్ఛిక ప్రకటనలో ఏకాభిప్రాయం కుదిరిన అంశాలు, ఇంకా పరిష్కారం కాని అంశాలు రెండూ ఉండవచ్చు.<pre> {{Archive top |status = withdrawn |result = నా ఆలోచనకు ఇంకా మెరుగుపెట్టాల్సి ఉందని నేను నిర్ణయించుకున్నాను. సలహాలు ఇచ్చిన వారందరికీ ధన్యవాదాలు. ~~~~ }} {{lorem ipsum}} {{Archive bottom}} </pre>ఇది ఈ విధంగా కనిపిస్తుంది: {{Archive top|result=నా ఆలోచనకు ఇంకా మెరుగుపెట్టాల్సి ఉందని నేను నిర్ణయించుకున్నాను. సలహాలు ఇచ్చిన వారందరికీ ధన్యవాదాలు. [[వాడుకరి:ఫలానా]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఫలానా|చర్చ]]) 17:24, 2019 ఆగస్టు 15 (UTC)|status=withdrawn}} {{lorem ipsum}} {{Archive bottom}} ==== అదనపు సారాంశం ఫార్మాట్ ==== ఈ ఫార్మాట్ చర్చ యొక్క వ్రాతపూర్వక విశ్లేషణ లేదా ముగింపులను కలిగి ఉండే ముగింపుల కోసం ప్రత్యేకంగా రూపొందించబడింది. విశ్లేషణతో కూడిన ముగింపుల కోసం ఈ ఫార్మాట్ లేదా మునుపటిది ఏదైనా ఆమోదయోగ్యమే (ఏది ఎంచుకోవాలనేది ముగించేవారి అభీష్టం), కానీ ఎలాంటి సారాంశం లేని ముగింపుల కోసం ఈ ఫార్మాట్‌ను ఉపయోగించకూడదు.<pre> {{Discussion top|నా ఆలోచనకు ఇంకా మెరుగుపెట్టాల్సి ఉందని నేను నిర్ణయించుకున్నాను. సలహాలు ఇచ్చిన వారందరికీ ధన్యవాదాలు. ~~~~ }} {{lorem ipsum}} {{Discussion bottom}} </pre>ఇది ఈ విధంగా కనిపిస్తుంది:{{Discussion top|నా ఆలోచనకు ఇంకా మెరుగుపెట్టాల్సి ఉందని నేను నిర్ణయించుకున్నాను. సలహాలు ఇచ్చిన వారందరికీ ధన్యవాదాలు. [[వాడుకరి:ఫలానా]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఫలానా|చర్చ]]) 17:24, 2019 ఆగస్టు 15 (UTC)}} {{Lorem ipsum}} {{Archive bottom}} == మూసివేతను సవాలు చేయడం == చర్చ ముగింపులను సమీక్షించే వీలు ఉంది. సాధారణంగా, ముగింపుదారు పేర్కొన్న ఫలితాన్ని వ్యతిరేకించినందున (ఉదాహరణకు, ప్రకటించిన సారాంశం కొంతమంది ఎడిటర్లకు గందరగోళంగా లేదా తప్పుగా అనిపించినపుడు) సమీక్షలు మొదలౌతాయి; మరింత చర్చ జరక్కుండా నిరుత్సాహపరచారనే భావన వల్ల కాదు. చర్చ రకాన్ని బట్టి, అనేక సమీక్షా బోర్డులలో ఒకదానిలో సమీక్ష జరుగుతుంది. ప్రతి బోర్డుకు విభిన్న ప్రమాణాలు ఉపయోగించబడతాయి. సాధారణంగా, తొలగింపులు WP:Deletion review లో, తరలింపులు WP:Move review లో, ఇతర మూసివేతలు (వ్యాఖ్యల కోసం అభ్యర్థనలతో సహా ) [[వికీపీడియా:నిర్వాహకుల నోటీసు బోర్డు|WP:AN]] లో చర్చిస్తారు. ప్రతి కేసుకు సంబంధించిన నిర్దిష్ట సూచనలు క్రింది ఉపవిభాగాలలో వివరించబడ్డాయి. సమీక్ష చర్చలో ఎవరైనా పాల్గొనవచ్చు. చాలా వివాదాస్పద చర్చలకు అధికారిక ముగింపు ప్రకటన ప్రయోజనకరంగా ఉంటుందనీ, చర్చలను ముగించేవారు తమ సామర్థ్యం మేరకు ఏకాభిప్రాయాన్ని అంచనా వేయడానికి పూనుకుంటారనీ గుర్తుంచుకోండి. === తొలగింపును సవాలు చేయడం === తొలగింపు చర్చ ముగింపును సమీక్షించడానికి, తొలగింపు సమీక్ష ప్రక్రియను ఉపయోగిస్తారు.{{#section-h:Wikipedia:Deletion review|Purpose}} === ఇతర మూసివేతలను సవాలు చేయడం === ఇతర ప్రక్రియల కోసం, అవి అధికారిక RfCలు అయినా లేదా విలీనం చేయడం లేదా విభజించడం వంటి తక్కువ అధికారికమైనవి అయినా, క్లోజర్‌ను నిర్వహించిన ఎడిటర్‌ను సంప్రదించి, చర్చ ద్వారా సమస్యను పరిష్కరించడానికి ప్రయత్నించండి. క్లోజర్‌తో చర్చ ద్వారా మీరు సమస్యను పరిష్కరించుకోలేకపోతే, మీరు [[వికీపీడియా:నిర్వాహకుల నోటీసు బోర్డు|నిర్వాహకుల నోటీసుబోర్డులో]] సమీక్షను అభ్యర్థించవచ్చు. సమీక్షను అభ్యర్థించే ముందు, సమీక్షను అంతర్లీన వివాదాన్ని తిరిగి వాదించడానికి ఒక అవకాశంగా ఉపయోగించకూడదని, మరియు ఇది కేవలం క్లోజర్‌లోనే సమస్య ఉన్నప్పుడు ఉపయోగించడానికి ఉద్దేశించబడిందని అర్థం చేసుకోండి.<div style="border:2px solid grey; padding: 2ex;"> క్లోజర్ సమీక్ష లేకుండానే క్లోజింగ్ ఎడిటర్ తరచుగా క్లోజర్‌లను మారుస్తారు: # చర్చలో ముఖ్యమైన అదనపు సమాచారం లేదా సందర్భం విస్మరించబడి, ఆ విషయం ముగింపు అధికారికి తెలియకపోతే. # క్లోజర్‌కు తెలియని సవరించిన విధానపరమైన నియమాల ప్రకారం చర్చ జరిగి ఉంటే. # ఒకవేళ ముందుగానే చర్చను ముగించిన తర్వాత, తదుపరి చర్చ కోసం దానిని తిరిగి తెరవాలని పలువురు సంపాదకులు కోరినా, లేదా అప్పటికే ముగిసిన చర్చకు ఒకే సంపాదకుడు బలమైన కొత్త దృక్కోణాన్ని ముందుకు తెచ్చినా. క్లోజింగ్ ఎడిటర్ ద్వారా క్లోజర్‌లు అరుదుగా మార్చబడతాయి, కానీ క్లోజర్ రివ్యూలో వాటిని సవాలు చేయవచ్చు: # ముగింపు అనేది చర్చకు సరైన ముగింపు కాదని మీరు భావిస్తే # వివాద రంగంలో మునుపటి అనుభవం ద్వారా ముగింపు సంపాదకుడు విడదీయరాని విధంగా [[వికీపీడియా:నిర్వాహకులు|ప్రమేయం]] కలిగి ఉండవచ్చు. ముగింపు ఎడిటర్ లేదా ముగింపు సమీక్ష ద్వారా ముగింపులు చాలా అరుదుగా మార్చబడతాయి: # ఒకవేళ పోల్ హోరాహోరీగా జరిగినా లేదా ముగింపునకు వ్యతిరేక ఫలితానికి అనుకూలంగా ఉన్నా, లేదా [[వికీపీడియా:విధానాలు, మార్గదర్శకాలు|విధానపరమైన కారణాల]] ఆధారంగా ముగింపు తీసుకున్నా. [[వికీపీడియా:అన్ని నియమాలను బేఖాతరు చెయ్యండి|వేరే విధంగా చేయడానికి బలమైన కారణం]] లేనప్పుడు, లేదా అఖండ ఏకాభిప్రాయం లేనప్పుడు విధానాలు మరియు మార్గదర్శకాలను సాధారణంగా పాటిస్తారు, మరియు విధానాన్ని సవరించడం ద్వారా మాత్రమే వాటిని మార్చవచ్చు. # క్లోజర్ అడ్మిన్ కాదనేది ఫిర్యాదు అయితే. </div>క్లోజింగ్ ఎడిటర్‌తో విషయాన్ని చర్చించిన తర్వాత, మీరు [[వికీపీడియా:నిర్వాహకుల నోటీసు బోర్డు|నిర్వాహకుల నోటీసుబోర్డులో]] సమీక్షను అభ్యర్థించవచ్చు. వ్యాఖ్యల మూసివేత అభ్యర్థనల సమీక్షల కోసం, మీరు సమీక్షను ప్రారంభించడానికి {{Template link with subst|RfC closure review}} ను ఉపయోగించవచ్చు (ఆ టెంప్లేట్‌లోని సూచనలను చూడండి). మీ వాదనలో, చర్చను అనుచితంగా లేదా అసమంజసంగా సంగ్రహించడం వల్లే ఈ మూసివేత జరిగిందని మీరు ఎలా భావిస్తున్నారో స్పష్టంగా వివరించాలి. మీరు 1. "అంతర్లీన విధానం/మార్గదర్శకం" మరియు 2. "వాదన యొక్క బలం" పై దృష్టి పెడితే మీ AN అభ్యర్థన విజయవంతమయ్యే అవకాశం ఎక్కువగా ఉంటుంది. ( [[వికీపీడియా:నిర్వాహకులకు తొలగింపు మార్గదర్శకాలు|WP:ROUGHCONSENSUS]] చూడండి) ఉదాహరణకు, మీ AN అభ్యర్థన ప్రారంభాన్ని ఇలాంటి దానితో కొనసాగించండి: (విషయాన్ని వివరించండి). <q class="inline-quote-talk">ముగింపుగా, వారు విధానం Xను వర్తింపజేశారు. విధానం Yను మరింతగా పరిగణనలోకి తీసుకోవాల్సిందని / విధానం X అసలు ఇలాంటి సమస్యలకు వర్తించేలా ఉద్దేశించబడలేదని నేను నమ్ముతున్నాను.</q> [[వికీపీడియా:నిర్వాహకుల నోటీసు బోర్డు|WP:AN]] కాకుండా ఇతర వేదికలను ఆశ్రయించడం ద్వారా ఏకాభిప్రాయాన్ని దెబ్బతీయడానికి ప్రయత్నించే వినియోగదారులు [[వికీపీడియా:ఏకాభిప్రాయం|WP:FORUMSHOP]] గురించి తెలుసుకోవాలి. == ఇవి కూడా చూడండి == [[వర్గం:సమీక్షించని అనువాదాలున్న పేజీలు]] 50poie3pgdbd3ep31ehopez9nvxt6yv 4908693 4908692 2026-07-20T08:48:50Z Chaduvari 97 4908693 wikitext text/x-wiki {{Infopage}}వికీపీడియాలో తీసుకునే నిర్ణయాలకు [[వికీపీడియా:ఏకాభిప్రాయం|ఏకాభిప్రాయమే]] ప్రాథమిక నమూనా. విధానాలు, మార్గదర్శకాలూ సముదాయపు ఏకాభిప్రాయాన్ని నమోదు చేస్తాయి. సాధారణంగా వికీ-దిద్దుబాటు ప్రక్రియలోనే ఏకాభిప్రాయం సహజంగా సిద్ధిస్తుంది; సాధారణంగా ఎవరైనా ఒక పేజీలోని విషయానికి మార్పు చేసినప్పుడు, ఆ పేజీని చదివే వారికి దాన్ని ఉన్నది ఉన్నట్లుగా ఉంచేయడానికో లేదా మార్చడానికో అవకాశం ఉంటుంది. సాధారణ వికీ-దిద్దుబాటు ప్రక్రియ ద్వారా సులభంగా పరిష్కరించలేని విభేదాలను పరిష్కరించుకోడానికి వాడుకరులు చర్చలను ప్రారంభిస్తారు. అనేక సామూహిక చర్చలు, నిర్ణయాలు, ప్రత్యేకంగా ఆ ప్రయోజనం కోసమే రూపొందించబడిన ప్రాజెక్టు పేజీలలో జరుగుతాయి. చర్చలలో పలువురు వ్యక్తులు పాల్గొంటే, ఆ సంభాషణ సుదీర్ఘంగా సాగి, ఫలితాలను నిర్ధారించడం కష్టమవుతుంది. కొంత సమయం తరువాత, '''ఆ చర్చను ముగించాల్సిన''' సమయం వస్తుంది, తద్వారా సముదాయం ముందుకు పోతుంది. చర్చలను ఎలా, ఎప్పుడు ముగించాలనే దానిపై ఈ పేజీ మార్గదర్శకత్వాన్ని అందిస్తుంది. చర్చను ఎలా ముగించాలో నేరుగా నిర్దేశించే విధానాలు ఏవీ లేవు. వికీపీడియా ప్రారంభమైనప్పటి నుండి అనేక సంవత్సరాలలో అభివృద్ధి చెందిన ఆచారబద్ధమైన పద్ధతులను ఈ పేజీ నమోదు చేస్తుంది. ఈ ఆచారాలు [[వికీపీడియా:సదుద్దేశమేనని భావించండి|సద్భావనను ఊహించడం]], [[వికీపీడియా:ఏకాభిప్రాయం|ఏకాభిప్రాయాన్ని సృష్టించడం]], సభ్యతను పాటించడం వంటి ప్రధానమైన [[వికీపీడియా:వికీ సంప్రదాయం|వికీ మర్యాద]] సూత్రాలపై ఆధారపడి ఉన్నాయి. == మూసివేయడం vs ఆర్కైవ్ చేయడం == సంపాదకులు చదవడానికి వీలుగా చర్చను పేజీలోనే ఉంచి, ఇకపై దానిలో ఎవరూ వ్యాఖ్యలు రాయకుండా చెయ్యడమే '''మూసివేత''' ఉద్దేశ్యం. చర్చకు పైనా కిందా {{Template link|Archive top}}, {{Template link|Archive bottom}} అనే మూసలను గానీ, {{Template link|Closed rfc top}}, {{Template link|Closed rfc bottom}} వంటి మూసలను గానీ పెట్టి దీనిని సాధించవచ్చు. చర్చలో ఏర్పడిన ఏకాభిప్రాయాన్ని విశ్లేషించి, సంగ్రహించే అధికారిక మూసివేతలతో పాటు, చర్చ అసంబద్ధంగా లేదా అంతరాయం కలిగించేదిగా ఉందని భావించినప్పుడు కూడా చర్చలను మూసివేయవచ్చు. దీని వాడకాన్ని నియంత్రించే నియమాలు ఏవీ లేనప్పటికీ, తీవ్రమైన వివాదాలు రేగిన పేజీలలో ఈ పద్ధతిని తరచుగా ఉపయోగిస్తారు. కొన్నిసార్లు, చర్చను మూసివేయడం వలన మరిన్ని గొడవలు జరగవచ్చు. సారాంశం రాయడం అనేది చర్చ ఫలితాన్ని నమోదు చేస్తుంది (ఉదా: "పేజీని ఉంచాలని నిర్ణయించబడింది"). వివిధ తొలగింపు ప్రక్రియలు మినహా, చాలా చర్చలు ముగియవు, వాటిలో సారాంశం రాదు. <nowiki><b id="mwHw">ఆర్కైవింగ్</b></nowiki> అంటే చర్చను ఒక ఆర్కైవ్ ప్రాంతంలోకి తరలించడం. ఒక నిర్దిష్ట కాలం పాటు కొత్త వ్యాఖ్యలు ఏవీ జోడించబడనప్పుడు, ఆర్కైవు చేస్తారు. ఇంగ్లీషు వికీపీడియాలో దీన్ని బాటు ద్వారా చేస్తారు. తెవికీలో మానవికంగా చేస్తారు. చాలా చర్చలు సారాంశం అవసరం లేకుండానే ఆర్కైవులలోకి వెళ్తాయి. అయితే కొన్నిసార్లు, చర్చలో పాల్గొనని వాడుకరి ఎవరైనా సారాంశ ప్రకటన రాయడం కోసం చూస్తూనే, ఆ చర్చను ఆర్కైవ్ చేస్తారు కూడా. ఈ పద్ధతిలో ఆర్కైవు చేసిన చర్చను తిరిగి అసలు పేజీలోకి కాపీ-పేస్టు చేసి, ఆర్కైవు నుండి ఆ చర్చను తొలగిస్తారు. ఆ తర్వాత చర్చపై సారాంశం రాస్తారు. దీనివల్ల, ఆ పేజీని చూస్తున్న ఎడిటర్లకు చర్చా ఫలితపు సారాంశం కనిపిస్తుంది. == చర్చలను ఎప్పుడు ముగించాలి == * '''మరీ తొందరగా కాదు, మరీ ఆలస్యంగానూ కాదు''': కొన్ని ప్రక్రియలకు, ముఖ్యంగా తొలగింపు-చర్చల పేజీలకు, నిర్దుష్టమైన కనీస నిడివి ఉంటుంది, సాధారణంగా ఇది 7 రోజులు. ఇతర ప్రక్రియలకు, ముఖ్యంగా వ్యాఖ్యల కోసం అభ్యర్థనలకు (RfCs), సాధారణంగానిడివి ఉంటుంది గానీ, తప్పనిసరి కనీస నిడివి ఇంత అని ఏమీ ఉండదు. చర్చ కనీసం ఒక వారం పాటు కొనసాగితే తప్ప, చర్చలో పాల్గొనని సంపాదకుడిని మూసివేయమని సాధారణంగా ఎవరూ అభ్యర్థించరు. అదేవిధంగా, ఒకవేళ చర్చ ఆగిపోయి, సంపాదకులు ఇప్పటికే ఏకాభిప్రాయాన్ని అంచనా వేసి, వారి పనిని కొనసాగించినట్లయితే, ఆ ప్రక్రియకు (ఉదాహరణకు, [[వికీపీడియా:తొలగింపు కొరకు వ్యాసాలు]] ) ఇతర కారణాల వల్ల అధికారికంగా మూసివేయడం అవసరమైతే తప్ప, చర్చను అధికారికంగా మూసివేయాల్సిన అవసరం ఉండకపోవచ్చు. * '''చర్చ స్థిరంగా ఉన్నప్పుడు''' : విషయం ఎంత వివాదాస్పదంగా ఉంటే, దీనికి అంత ఎక్కువ సమయం పట్టవచ్చు. ఒకసారి అభిప్రాయం చెప్పిన సంపాదకులే మళ్ళీమళ్ళీ చెప్పడం, చెప్పిన అభిప్రాయాలనే పునరావృతం చేయడం, సంభాషణలో చేరే ఇతర సంపాదకుల సంఖ్య తగ్గడం వంటివి చర్చ ముందుకు సాగడం లేదని సూచిస్తాయి. * '''తదుపరి సహకారాలు సహాయపడే అవకాశం లేనప్పుడు''': వారాలూ నెలలూ గడిచిన తర్వాత కూడా, ఇంకా వచ్చే వ్యాఖ్యలు సహాయకరంగా ఉండవచ్చని అనిపిస్తే, ఆ చర్చను ముగించరాదు. చాలా సంభాషణలను ముగించాల్సిన అవసరం ఉండదు. మరోవైపు, విస్తృతంగా ఉన్న అదే అభిప్రాయాన్ని పునరావృతం చేయడం ద్వారా అందరి సమయాన్ని వృధా చేయడం తప్ప తదుపరి ప్రతిస్పందనల వల్ల పెద్దగా ప్రయోజనం ఉండనప్పుడు, దానిని ఆలస్యం చేయకుండా త్వరగా ముగించాలి. ఈ మధ్యలో, ఫలితాన్ని (సంపాదకులు అంగీకరించని ఫలితంతో సహా) స్పష్టం చేయడానికి తగినంత సమాచారం, విశ్లేషణ సమర్పించబడిందో లేదో చూడటానికి వేచి ఉండండి. ** చర్చాంశం వివాదాస్పదం కానప్పుడూ, చర్చలో పాల్గొన్నవారిలో ఏకాభిప్రాయం స్పష్టంగా ఉన్నప్పుడూ, దానిని అధికారికంగా ముగించడం అవసరం లేదు. అలా చేయడం మంచిది కూడా కాదు. వివాదాస్పదమైన చర్చను ముగించడం ఏకాభిప్రాయాన్ని "అధికారికం" చేయడానికి సహాయపడవచ్చు, కానీ వివాదరహిత అంశాల విషయంలో, ఫలితం స్పష్టంగా ఉన్నపుడు చర్చను ముగించకపోయినా, నేరుగా ఏకాభిప్రాయంగా పరిగణించవచ్చు; ఇటువంటి చర్చలను ముగించడం వల్ల పెద్దగా ప్రయోజనం ఉండదు. పైగా అలా మూసేస్తే, చర్చలోకి కొత్తగా వచ్చేవారు ఏవైనా వినూత్నమైన అభిప్రాయాలను చెప్పి, ఏకాభిప్రాయాన్ని మార్చగలిగే అవకాశాలు పోతాయి. అదే సమయంలో, అటువంటి వినూత్న అభిప్రాయాల కోసం చర్చను తిరిగి ప్రారంభించడం కంటే, స్పష్టమైన, వివాదరహిత చర్చను ముగించకుండా వదిలేయడమే మంచిది. అనేక అనధికారిక చర్చలను ముగించాల్సిన అవసరం ఉండదు. తరచుగా, చర్చలోనే ఏకాభిప్రాయం కుదురుతుంది, ఫలితం స్పష్టంగానూ ఉంటుంది. వ్యాసాలలోని విభేదాలు తరచుగా తదుపరి దిద్దుబాట్ల ద్వారా పరిష్కారమౌతాయి. ఉదాహరణకు, ఒక వ్యాసంలో, కొంత భాగం వ్రాసిన విధానం గురించి ఇద్దరు లేదా అంతకంటే ఎక్కువ మంది వ్యక్తులు విభేదించి, చర్చా పేజీలో ఒక చర్చను ప్రారంభించవచ్చు. ఆ చర్చతో సంబంధం లేని వ్యక్తి, అందులో లేవనెత్తిన ఆందోళనలను పరిష్కరించే ఒక సృజనాత్మక పరిష్కారాన్ని సూచించవచ్చు. అది మంచి పరిష్కారం అయితే, ఇంకేమీ చేయాల్సిన అవసరం ఉండదు. దాని గురించి ఇంకేమీ మాట్లాడరు, అందరూ ముందుకు సాగిపోతారు. ఇలాంటి సందర్భంలో, సమస్య పరిష్కరించబడిందని ఒక వ్యాఖ్యను రాయడం, బహుశా ఆ సమస్యను పరిష్కరించిన దిద్దుబాటులు లింకు ఇవ్వడం సహాయపడుతుంది. ఈ పరిష్కార పద్ధతి ఆనవాయితీగా లేని చోట, ఒక చర్చను ముగించడానికి జోక్యం చేసుకోవడం స్పష్టతనివ్వడానికి బదులుగా పరిస్థితిని మరింత తీవ్రతరం చేయవచ్చు. ఇక్కడ, {{Template link|unresolved}} టెంప్లేట్‌ను జోడించడం లేదా [[వికీపీడియా:వివాద పరిష్కారం|మధ్యవర్తిత్వాన్ని]] అభ్యర్థించే అవకాశం గురించి అన్ని పక్షాలకు తెలియజేయడం మంచి పద్ధతి కావచ్చు. == ఫలితాన్ని ఎలా నిర్ణయించాలి == === ఏకాభిప్రాయం === చాలా ముగింపులు [[వికీపీడియా:ఏకాభిప్రాయం|ఏకాభిప్రాయంపై]] ఆధారపడి ఉంటాయి. ఏకాభిప్రాయాన్ని చాలా సులభంగా ''అంగీకారంగా'' నిర్వచించవచ్చు. ముగింపు ఎడిటర్ లేదా నిర్వాహకుడు ఏకాభిప్రాయం ఉందో లేదో, ఒకవేళ ఉంటే అది ఏమిటో నిర్ధారిస్తారు. '''ఇది చేయాలంటే, చర్చను ముగించేవారు, చర్చలో వచ్చిన వాదనలను చదవాలి.''' ఆశించిన ప్రమాణం [[వికీపీడియా:నిర్వాహకులకు తొలగింపు మార్గదర్శకాలు|స్థూల ఏకాభిప్రాయం]] ఉంటే చాలు, పరిపూర్ణ [[వికీపీడియా:ఏకాభిప్రాయం|ఏకాభిప్రాయం]] అవసరం లేదు. తాము తీసుకునే నిర్ణయం వికీపీడియా విధాన స్ఫూర్తికీ ప్రాజెక్టు లక్ష్యాలకూ అనుగుణంగా ఉండేలా చూసుకునేందుకు ముగించేవారు తమ విచక్షణను కూడా ఉపయోగించాలి. తాము ఆ నిర్ణయం ఎలా, ఎందుకు తీసుకున్నామో పారదర్శకంగా వివరించాలి.<ref>{{Section link|Wikipedia:Guide to deletion#Closure}}</ref> ఏకాభిప్రాయం అనేది పాల్గొన్నవారి సంఖ్యను లెక్కించడం ద్వారా గానీ, ఓట్లను లెక్కించడం ద్వారా గానీ నిర్ణయించబడదు. అలాగే, ఏ చర్య లేదా ఏ ఫలితం అత్యంత సముచితమైనదనే దానిపై, చర్చను ముగించేవారు తమ సొంత అభిప్రాయాలను బట్టి కూడా నిర్ణయించకూడదు. సముదాయపు ఏకాభిప్రాయం ఏమిటో నిర్ధారించడమే ముగింపుదారు పని. ఏకాభిప్రాయాన్ని నిర్ధారించేటప్పుడు ముగింపుదారు, అసంబద్ధమైన వాదనలను తిరస్కరించాలి. అసంబద్ధమైన వాదన అంటే ఏమిటనేది చర్చాంశంపై ఆధారపడి ఉంటుంది. ఉదాహరణకు, [[వికీపీడియా:తొలగింపు కొరకు వ్యాసాలు]] వద్ద ఒక వ్యాసాన్ని తొలగించాలా వద్దా అనే చర్చలో, అసంబద్ధమైన వాదనలకు ఉదాహరణలు ఇలా ఉంటాయి: * స్పష్టంగా కాపీహక్కుల ఉల్లంఘన అని తెలుస్తున్న పద్ధతిని కొనసాగించాలని వాదించడం; * కేవలం వ్యక్తిగత అభిప్రాయంపై ఆధారపడినవి – ఉదాహరణకు, నాకు నచ్చలేదు కాబట్టి ఫలానా వ్యాసాన్ని తొలగించాలి అనే అభిప్రాయం; * తార్కికంగా దోషపూరితమైనవి – ఉదాహరణకు, "ఇది వికీపీడియాలో ఉండకూడని వ్యాసం. కాబట్టి, దాన్ని ఉంచాలి" అని చెప్పడం * విషయంపై ఏమాత్రం అవగాహన లేనివి – ఉదాహరణకు, చర్చతో సంబంధం లేని వ్యాసాన్ని తొలగించాలని చెప్పడం.<ref name="rough">{{Section link|Wikipedia:Deletion guidelines for administrators#Rough consensus}}</ref> చర్చలో కొందరు ఒక విధానమే ముఖ్యమని, మరికొందరు మరో విధానం ముఖ్యమనీ భావిస్తున్నట్లు తేలితే ముగింపు పలికే వ్యక్తి, ఏ విధానం ఉత్తమమైనదో వ్యక్తిగతంగా ఎంచుకోకుండా, బాధ్యతాయుతమైన వికీపీడియన్లు చేసిన వాదనలలో ఏ అభిప్రాయానికి బలమైన ప్రాధాన్యత ఉందో అంచనా వేసి, చర్చను ముగించాల్సి ఉంటుంది. ముగింపు పలికే వ్యక్తి నిర్ణయించాల్సింది '''''అంశాన్ని''''' కాదు, చర్చా ఫలితాన్ని. ఏ వాదనలు అసంబద్ధమైనవో తెలుసుకునేంతగా వారికి విధానంపై అవగాహన ఉండాలి. సహేతుకమైన వాదనల ద్వారా ఏర్పడిన ఏకాభిప్రాయం, ముగింపు పలికే వ్యక్తి స్వంత అభిప్రాయానికి వ్యతిరేకంగా ఉంటే, వారు ఆ '''ఏకాభిప్రాయం ప్రకారమే నిర్ణయం తీసుకోవాలి'''. ముగింపు పలికే వ్యక్తి అంశానికి న్యాయనిర్ణేతగా కాకుండా, '''వాదనకు న్యాయనిర్ణేతగా''' ఉండాలి. ఏకాభిప్రాయం కుదిరిందా లేదా అనే దాని గురించి స్పష్టమైన ప్రకటన చేయడం అవసరమని భావిస్తే, చర్చ ఫలితాన్ని సారాంశీకరించడానికి మూడు అంశాలను పరిగణించడం సహాయకరంగా ఉండవచ్చు: * ఏదైనా వాదనకు అనుకూలమైన ఏకాభిప్రాయం ఉండడం * ఏదైనా వాదనకు అనుకూలంగా గానీ వ్యతిరేకంగా గానీ ఏకాభిప్రాయం లేకపోవడం * ఏదైనా వాదనకు వ్యతిరేకంగా ఏకాభిప్రాయం ఉండడం కేవలం "ఏకాభిప్రాయం కుదరలేదు" అని రాస్తే, సాధారణ ఒప్పందం కుదరలేదని మీ ఉద్దేశ్యమా లేక ఒక ఆలోచనను తిరస్కరించారని సున్నితంగా తెలియజేయడానికి ప్రయత్నిస్తున్నారా అనే విషయంలో వాడుకరులు గందరగోళానికి గురికావచ్చు. అంతేకాకుండా, అసలు దేనికి అంగీకరించలేదనే విషయంపై వారు తర్వాత విభేదించవచ్చు కూడా. === విధానం === చాలా మూసివేతలు వికీపీడియా విధానంపై కూడా ఆధారపడి ఉంటాయి. పైన పేర్కొన్నట్లుగా, విధానానికి విరుద్ధమైన వాదనలు పరిగణనలోకి తీసుకోబడవు. వికీపీడియా ప్రధాన విధానాలు, అంటే వ్యాసాలు, సమాచారం [[వికీపీడియా:నిర్ధారత్వం|ధృవీకరించుకోదగినవిగా]] ఉండాలి, [[వికీపీడియా:మౌలిక పరిశోధనలు నిషిద్ధం|మౌలిక పరిశోధన]] కాకుండా ఉండాలి, [[వికీపీడియా:తటస్థ దృక్కోణం|తటస్థ దృక్కోణం]]<nowiki/>లో రాసి ఉండాలి. అలాగే వ్యాసాలు [[వికీపీడియా:కాపీహక్కులు|కాపీరైట్‌ను ఉల్లంఘించకూడదని]] లేదా పరువు నష్టం కలిగించకూడదని కోరే చట్టపరమైన విధానాలు - ఇవేవీ ఉల్లంఘనీయం కావు. ఏ ఇతర మార్గదర్శకాల ద్వారా గానీ, సంపాదకుల ఏకాభిప్రాయం ద్వారా గానీ వీటిని అతిక్రమించజాలరు. సంపాదకుల అభిప్రాయాలను వికీ విధానం ఓవర్‌రైడ్ చేసే సందర్భాలు ఏమిటో ముగించేవారు తప్పనిసరిగా నిర్ణయించాలి.<ref name="rough">{{Section link|Wikipedia:Deletion guidelines for administrators#Rough consensus}}</ref> == ముగింపు ప్రక్రియ == చాలా చర్చలకు అసలు ముగింపు అవసరం లేదు, కానీ అవసరమైనప్పుడు, నిర్వాహకులు మాత్రమే కాకుండా, చర్చతో ''సంబంధం లేని'' ఏ సంపాదకుడైనా చాలాచర్చలను మూసివేయవచ్చు. సాధారణంగా, చర్చను మూసివేయమని చర్చతో సంబంధం లేని నిర్వాహకుడిని ఎవరినైనా అభ్యర్థించాలనుకుంటే, ఆ చర్చ అప్పటికే కనీసం ఒక వారం పాటు జరిగి ఉండాలి, ఆ విషయం వివాదాస్పదమై ఉండాలి, లేదా దాని ఫలితం అస్పష్టంగా ఉండాలి. === మూసివేయమని అభ్యర్థించడం === ఒకవేళ ఏకాభిప్రాయం స్పష్టంగా లేకపోతే, ఆ విషయం వివాదాస్పదమైనది అయితే, లేదా దాని ప్రభావం వికీ-వ్యాప్తంగా ఉండే అవకాశం ఉంటే, చర్చను అధికారికంగా ముగించమని తటస్థులైన, చర్చతో సంబంధం లేని సంపాదకుడిని అభ్యర్థించవచ్చు. ఈ అభ్యర్థన, చర్చలో గానీ, రచ్చబండలో గానీ, నిర్వాహకుల నోటీసుబోర్డులో గానీ చెయ్యవచ్చు. ఈ అభ్యర్థనలో వాడే పదజాలం తటస్థంగా ఉండాలి. చర్చను కొనసాగించడానికి ఈ పేజీని ఉపయోగించవద్దు. === చర్చను ముగిసినట్లుగా గుర్తించడం === ఒక చర్చను ముగించడం అంటే, ఆ చర్చలో తదుపరి వాదనలు రాయడాన్ని నిరుత్సాహపరిచే ఉద్దేశంతో దాని చుట్టూ ఒక పెట్టెను పెట్టడం. ఒకవేళ చర్చ ఇంకా సాగాల్సిన అవసరం ఉందని భావిస్తే చర్చను ముగించవద్దు. చర్చను ముగించడానికి, {{Template link|archive top}}, {{Template link|archive bottom}} మూసలను ఉపయోగించాలి. (పేజీని [[వికీపీడియా:తొలగింపు కొరకు వ్యాసాలు|తొలగించాలా]] లేదా పేరు మార్చాలా (తరలించాలా) అనే విషయాలు, వ్యాఖ్యల కోసం అభ్యర్థనలు వంటి కొన్ని నిర్దిష్ట రకాల చర్చల కోసం వాటి స్వంత ప్రత్యేక మూసలు ఉంటాయి). ఉదాహరణకు:<syntaxhighlight lang="mediawiki">==Discussion heading== {{archive top}} Discussion text... {{archive bottom}}</syntaxhighlight>మూసివేసిన చర్చ అప్పుడు ఈ విధంగా కనిపిస్తుంది: {{Fake heading|చర్చ శీర్షిక}} {{archive top}} {{lorem ipsum}} {{archive bottom}} స్థలాన్ని ఆదా చేయడానికి మూసివేసిన చర్చను కుదించవచ్చు. దీనిని {{Template link|hidden archive top}}, {{Template link|hidden archive bottom}} అనే మూసలను వాడి దీన్ని సాధించవచ్చు. ఆ మూసల్లో మొదటిదాని పొట్టిపేరు – {{Template link|hat}}. ఈ కారణంగా, ఈ పద్ధతిలో చర్చను మూసివేయడాన్ని '''హ్యాటింగ్''' అని అంటారు. === సారాంశం రాయడం === కొన్నిసార్లు, చర్చను ముగించేటప్పుడు, ఏదైనా ఫలితం ఉంటే సంపాదకుడు దాని సారాంశాన్ని అందించడం సహాయకరంగా ఉంటుంది. ఈ ఐచ్ఛిక ప్రకటనలో ఏకాభిప్రాయం కుదిరిన అంశాలు, ఇంకా పరిష్కారం కాని అంశాలు రెండూ ఉండవచ్చు.<pre> {{Archive top |status = withdrawn |result = నా ఆలోచనకు ఇంకా మెరుగుపెట్టాల్సి ఉందని నేను నిర్ణయించుకున్నాను. సలహాలు ఇచ్చిన వారందరికీ ధన్యవాదాలు. ~~~~ }} {{lorem ipsum}} {{Archive bottom}} </pre>ఇది ఈ విధంగా కనిపిస్తుంది: {{Archive top|result=నా ఆలోచనకు ఇంకా మెరుగుపెట్టాల్సి ఉందని నేను నిర్ణయించుకున్నాను. సలహాలు ఇచ్చిన వారందరికీ ధన్యవాదాలు. [[వాడుకరి:ఫలానా]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఫలానా|చర్చ]]) 17:24, 2019 ఆగస్టు 15 (UTC)|status=withdrawn}} {{lorem ipsum}} {{Archive bottom}} ==== అదనపు సారాంశం ఫార్మాట్ ==== ఈ ఫార్మాట్ చర్చ యొక్క వ్రాతపూర్వక విశ్లేషణ లేదా ముగింపులను కలిగి ఉండే ముగింపుల కోసం ప్రత్యేకంగా రూపొందించబడింది. విశ్లేషణతో కూడిన ముగింపుల కోసం ఈ ఫార్మాట్ లేదా మునుపటిది ఏదైనా ఆమోదయోగ్యమే (ఏది ఎంచుకోవాలనేది ముగించేవారి అభీష్టం), కానీ ఎలాంటి సారాంశం లేని ముగింపుల కోసం ఈ ఫార్మాట్‌ను ఉపయోగించకూడదు.<pre> {{Discussion top|నా ఆలోచనకు ఇంకా మెరుగుపెట్టాల్సి ఉందని నేను నిర్ణయించుకున్నాను. సలహాలు ఇచ్చిన వారందరికీ ధన్యవాదాలు. ~~~~ }} {{lorem ipsum}} {{Discussion bottom}} </pre>ఇది ఈ విధంగా కనిపిస్తుంది:{{Discussion top|నా ఆలోచనకు ఇంకా మెరుగుపెట్టాల్సి ఉందని నేను నిర్ణయించుకున్నాను. సలహాలు ఇచ్చిన వారందరికీ ధన్యవాదాలు. [[వాడుకరి:ఫలానా]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఫలానా|చర్చ]]) 17:24, 2019 ఆగస్టు 15 (UTC)}} {{Lorem ipsum}} {{Archive bottom}} == మూసివేతను సవాలు చేయడం == చర్చ ముగింపులను సమీక్షించే వీలు ఉంది. సాధారణంగా, ముగింపుదారు పేర్కొన్న ఫలితాన్ని వ్యతిరేకించినందున (ఉదాహరణకు, ప్రకటించిన సారాంశం కొంతమంది ఎడిటర్లకు గందరగోళంగా లేదా తప్పుగా అనిపించినపుడు) సమీక్షలు మొదలౌతాయి; మరింత చర్చ జరక్కుండా నిరుత్సాహపరచారనే భావన వల్ల కాదు. చర్చ రకాన్ని బట్టి, అనేక సమీక్షా బోర్డులలో ఒకదానిలో సమీక్ష జరుగుతుంది. ప్రతి బోర్డుకు విభిన్న ప్రమాణాలు ఉపయోగించబడతాయి. సాధారణంగా, తొలగింపులు WP:Deletion review లో, తరలింపులు WP:Move review లో, ఇతర మూసివేతలు (వ్యాఖ్యల కోసం అభ్యర్థనలతో సహా ) [[వికీపీడియా:నిర్వాహకుల నోటీసు బోర్డు|WP:AN]] లో చర్చిస్తారు. ప్రతి కేసుకు సంబంధించిన నిర్దిష్ట సూచనలు క్రింది ఉపవిభాగాలలో వివరించబడ్డాయి. సమీక్ష చర్చలో ఎవరైనా పాల్గొనవచ్చు. చాలా వివాదాస్పద చర్చలకు అధికారిక ముగింపు ప్రకటన ప్రయోజనకరంగా ఉంటుందనీ, చర్చలను ముగించేవారు తమ సామర్థ్యం మేరకు ఏకాభిప్రాయాన్ని అంచనా వేయడానికి పూనుకుంటారనీ గుర్తుంచుకోండి. === తొలగింపును సవాలు చేయడం === తొలగింపు చర్చ ముగింపును సమీక్షించడానికి, తొలగింపు సమీక్ష ప్రక్రియను ఉపయోగిస్తారు.{{#section-h:Wikipedia:Deletion review|Purpose}} === ఇతర మూసివేతలను సవాలు చేయడం === ఇతర ప్రక్రియల కోసం, అవి అధికారిక RfCలు అయినా లేదా విలీనం చేయడం లేదా విభజించడం వంటి తక్కువ అధికారికమైనవి అయినా, క్లోజర్‌ను నిర్వహించిన ఎడిటర్‌ను సంప్రదించి, చర్చ ద్వారా సమస్యను పరిష్కరించడానికి ప్రయత్నించండి. క్లోజర్‌తో చర్చ ద్వారా మీరు సమస్యను పరిష్కరించుకోలేకపోతే, మీరు [[వికీపీడియా:నిర్వాహకుల నోటీసు బోర్డు|నిర్వాహకుల నోటీసుబోర్డులో]] సమీక్షను అభ్యర్థించవచ్చు. సమీక్షను అభ్యర్థించే ముందు, సమీక్షను అంతర్లీన వివాదాన్ని తిరిగి వాదించడానికి ఒక అవకాశంగా ఉపయోగించకూడదని, మరియు ఇది కేవలం క్లోజర్‌లోనే సమస్య ఉన్నప్పుడు ఉపయోగించడానికి ఉద్దేశించబడిందని అర్థం చేసుకోండి.<div style="border:2px solid grey; padding: 2ex;"> క్లోజర్ సమీక్ష లేకుండానే క్లోజింగ్ ఎడిటర్ తరచుగా క్లోజర్‌లను మారుస్తారు: # చర్చలో ముఖ్యమైన అదనపు సమాచారం లేదా సందర్భం విస్మరించబడి, ఆ విషయం ముగింపు అధికారికి తెలియకపోతే. # క్లోజర్‌కు తెలియని సవరించిన విధానపరమైన నియమాల ప్రకారం చర్చ జరిగి ఉంటే. # ఒకవేళ ముందుగానే చర్చను ముగించిన తర్వాత, తదుపరి చర్చ కోసం దానిని తిరిగి తెరవాలని పలువురు సంపాదకులు కోరినా, లేదా అప్పటికే ముగిసిన చర్చకు ఒకే సంపాదకుడు బలమైన కొత్త దృక్కోణాన్ని ముందుకు తెచ్చినా. క్లోజింగ్ ఎడిటర్ ద్వారా క్లోజర్‌లు అరుదుగా మార్చబడతాయి, కానీ క్లోజర్ రివ్యూలో వాటిని సవాలు చేయవచ్చు: # ముగింపు అనేది చర్చకు సరైన ముగింపు కాదని మీరు భావిస్తే # వివాద రంగంలో మునుపటి అనుభవం ద్వారా ముగింపు సంపాదకుడు విడదీయరాని విధంగా [[వికీపీడియా:నిర్వాహకులు|ప్రమేయం]] కలిగి ఉండవచ్చు. ముగింపు ఎడిటర్ లేదా ముగింపు సమీక్ష ద్వారా ముగింపులు చాలా అరుదుగా మార్చబడతాయి: # ఒకవేళ పోల్ హోరాహోరీగా జరిగినా లేదా ముగింపునకు వ్యతిరేక ఫలితానికి అనుకూలంగా ఉన్నా, లేదా [[వికీపీడియా:విధానాలు, మార్గదర్శకాలు|విధానపరమైన కారణాల]] ఆధారంగా ముగింపు తీసుకున్నా. [[వికీపీడియా:అన్ని నియమాలను బేఖాతరు చెయ్యండి|వేరే విధంగా చేయడానికి బలమైన కారణం]] లేనప్పుడు, లేదా అఖండ ఏకాభిప్రాయం లేనప్పుడు విధానాలు మరియు మార్గదర్శకాలను సాధారణంగా పాటిస్తారు, మరియు విధానాన్ని సవరించడం ద్వారా మాత్రమే వాటిని మార్చవచ్చు. # క్లోజర్ అడ్మిన్ కాదనేది ఫిర్యాదు అయితే. </div>క్లోజింగ్ ఎడిటర్‌తో విషయాన్ని చర్చించిన తర్వాత, మీరు [[వికీపీడియా:నిర్వాహకుల నోటీసు బోర్డు|నిర్వాహకుల నోటీసుబోర్డులో]] సమీక్షను అభ్యర్థించవచ్చు. వ్యాఖ్యల మూసివేత అభ్యర్థనల సమీక్షల కోసం, మీరు సమీక్షను ప్రారంభించడానికి {{Template link with subst|RfC closure review}} ను ఉపయోగించవచ్చు (ఆ టెంప్లేట్‌లోని సూచనలను చూడండి). మీ వాదనలో, చర్చను అనుచితంగా లేదా అసమంజసంగా సంగ్రహించడం వల్లే ఈ మూసివేత జరిగిందని మీరు ఎలా భావిస్తున్నారో స్పష్టంగా వివరించాలి. మీరు 1. "అంతర్లీన విధానం/మార్గదర్శకం" మరియు 2. "వాదన యొక్క బలం" పై దృష్టి పెడితే మీ AN అభ్యర్థన విజయవంతమయ్యే అవకాశం ఎక్కువగా ఉంటుంది. ( [[వికీపీడియా:నిర్వాహకులకు తొలగింపు మార్గదర్శకాలు|WP:ROUGHCONSENSUS]] చూడండి) ఉదాహరణకు, మీ AN అభ్యర్థన ప్రారంభాన్ని ఇలాంటి దానితో కొనసాగించండి: (విషయాన్ని వివరించండి). <q class="inline-quote-talk">ముగింపుగా, వారు విధానం Xను వర్తింపజేశారు. విధానం Yను మరింతగా పరిగణనలోకి తీసుకోవాల్సిందని / విధానం X అసలు ఇలాంటి సమస్యలకు వర్తించేలా ఉద్దేశించబడలేదని నేను నమ్ముతున్నాను.</q> [[వికీపీడియా:నిర్వాహకుల నోటీసు బోర్డు|WP:AN]] కాకుండా ఇతర వేదికలను ఆశ్రయించడం ద్వారా ఏకాభిప్రాయాన్ని దెబ్బతీయడానికి ప్రయత్నించే వినియోగదారులు [[వికీపీడియా:ఏకాభిప్రాయం|WP:FORUMSHOP]] గురించి తెలుసుకోవాలి. == ఇవి కూడా చూడండి == [[వర్గం:సమీక్షించని అనువాదాలున్న పేజీలు]] qzzr26zygj3ijtz05ijc4y9itd01o0e 0 503622 4908699 2026-07-20T10:00:58Z Kasyap 1606 "[[:en:Special:Redirect/revision/1365113302|Lamine Yamal]]" పేజీని అనువదించి సృష్టించారు 4908699 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography|image=Lamine Yamal France v Spain 7.24.26-142.jpg|caption=Yamal with [[Spain national football team|Spain]] in 2026|fullname={{nowrap|Lamine Yamal Nasraoui Ebana}}|birth_date={{Birth date and age|2007|7|13|df=y}}|birth_place=[[Esplugues de Llobregat]], Spain|height=1.78 m<ref>{{cite web |url=https://www.fcbarcelona.com/en/football/first-team/players/129404/lamine-yamal-nasraoui-ebana |title=Lamine Yamal |publisher=FC Barcelona |access-date=16 July 2026 |archive-date=14 July 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260714220610/https://www.fcbarcelona.com/en/football/first-team/players/129404/lamine-yamal-nasraoui-ebana |url-status=live }}</ref>|position=[[Winger (association football)|Winger]]|currentclub=[[FC Barcelona|Barcelona]]|clubnumber=10|youthyears1=2012–2014|youthclubs1=La Torreta|youthyears2=2014–2023|youthclubs2=[[FC Barcelona (youth)|Barcelona]]|years1=2023|clubs1=[[FC Barcelona Atlètic|Barcelona B]]|caps1=1|goals1=0|years2=2023–|clubs2=[[FC Barcelona|Barcelona]]|caps2=101|goals2=30|nationalyears1=2021|nationalteam1=[[Spain national under-15 football team|Spain U15]]|nationalcaps1=6|nationalgoals1=3|nationalyears2=2022|nationalteam2=[[Spain national under-16 football team|Spain U16]]|nationalcaps2=4|nationalgoals2=1|medaltemplates={{MedalSport|Men's [[Association football|football]]}} {{MedalCountry|{{fb|ESP}}}} {{MedalCompetition|[[FIFA World Cup]]}} {{Medal|W|[[FIFA World Cup 2026|2026 North America]]}} {{MedalCompetition|[[UEFA European Championship]]}} {{Medal|W|[[UEFA Euro 2024|2024 Germany]]|}} {{Medal|Comp|[[UEFA Nations League]]}} {{Medal|RU|[[2025 UEFA Nations League Finals|2025 Germany]]|}}|club-update=23:11, 22 April 2026 (UTC)|nationalteam-update=22:10, 19 July 2026 (UTC)}}'''లామైన్ యమల్ నస్రౌయి ఎబానా''' {{Efn|{{IPA|es|laˈmiɲ‿ɟʝaˈmal nasˈraɣwj‿eˈβana|small=no}}; {{IPA|ca|ləˈmin jəˈmal nəzˈrawi əˈβanə|small=no}}|group=lower-greek}} (జననం 13 జూలై 2007) ఒక స్పానిష్ ప్రొఫెషనల్ ఫుట్‌బాల్ ఆటగాడు, అతను లా లిగా క్లబ్ బార్సిలోనా ఇంకా స్పెయిన్ జాతీయ జట్టుకు రైట్ వింగర్‌గా ఆడతాడు. ప్రపంచంలోని అత్యుత్తమ ఆటగాళ్ళలో ఒకరిగా పరిగణించబడే ఇతను తన డ్రిబ్లింగ్ , ప్లేమేకింగ్ సామర్థ్యానికి ప్రసిద్ధి చెందాడు.{{Efn|Attributed to multiple references:<ref name=":42">{{cite news |last1=Kay|first1=Oliver|last2=James|first2=Stuart|date=2 May 2025|title=Is Lamine Yamal already the best footballer in Europe? And if not, who is?|url=https://www.nytimes.com/athletic/6326382/2025/05/02/lamine-yamal-best-footballer-who-is/|access-date=17 May 2025|work=The New York Times|issn=0362-4331}}</ref><ref name=":82">{{cite web |date=15 May 2025|title=Palmer: Yamal is world's best, I love watching him|url=https://www.espn.co.uk/football/story/_/id/45165709/cole-palmer-lamine-yamal-world-best-love-watching-him|access-date=17 May 2025|website=ESPN}}</ref><ref name=":102">{{cite web |last=Ukpai|first=Kingsley|date=15 May 2025|title=Pedri, Raphinha and Flick crown Lamine Yamal best player in the world|url=https://tribuna.com/en/news/2025-05-15-pedri-raphinha-and-flick-crown-lamine-yamal-best-player-in-the-world/|access-date=17 May 2025|website=Tribuna}}</ref><ref name=":112">{{cite web |last=Flynn|first=Henry|title=Lamine Yamal Might Be The World's Best—Good Job He's Not Too Fussed|url=https://www.forbes.com/sites/henryflynn/2025/05/16/lamine-yamal-might-be-the-worlds-best-good-job-hes-not-too-bothered/|date=16 May 2025|access-date=18 May 2025|website=Forbes}}</ref>|group=lower-greek}} 2023-24 సీజన్ మొదటి జట్టులో చేరడానికి ముందు, యామల్ {{Efn|Publications such as ''[[The New York Times]]'', ''[[Chicago Tribune]]'', ''[[Al Jazeera]]'' and ''[[El País]]'' refer to him simply as "Yamal". Kyle Bonn of ''[[The Sporting News]]'' has written that it is improper to call him "Yamal", as it is not his surname.<ref>{{cite web |last=Pathak |first=Manasi |title=Beauty and grace: Spain prodigy Lamine Yamal’s game lives up to his name |url=https://www.aljazeera.com/sports/2026/7/15/lamine-yamal-name-history-barcelona-spain-fifa-world-cup-final-2026-what-to-know |date=15 July 2026 |access-date=17 July 2026 |website=Al Jazeera}}</ref><ref>{{Cite web |last=Irigoyen |first=Juan I. |date=2026-07-19 |title=Lamine Yamal desafía a las grandes leyendas |url=https://elpais.com/deportes/mundial-futbol/2026-07-19/lamine-yamal-desafia-a-las-grandes-leyendas.html |access-date=2026-07-20 |website=El País |language=es}}</ref><ref>{{Cite web |last=Wilson |first=Joseph|date=2026-07-18 |title=Lionel Messi once held baby Lamine Yamal in his arms. Now they will battle for the World Cup title. |url=https://www.chicagotribune.com/2026/07/18/world-cup-lionel-messi-lamine-yamal/ |access-date=2026-07-20 |website=Chicago Tribune |language=en-US}}</ref><ref>{{cite news |last=Corrigan |first=Dermot |date=14 July 2026 |title=The story behind Lamine Yamal’s full name – and who he is named after |url=https://www.nytimes.com/athletic/7442585/2026/07/14/lamine-yamal-spain-world-cup-name-france/ |access-date=17 July 2026 |work=The New York Times |issn=0362-4331}}</ref><ref>{{cite news |last=Bonn |first=Kyle |date=16 June 2026 |title=Why does Lamine Yamal have full name on jersey during World Cup games? |url=https://www.sportingnews.com/us/soccer/news/why-lamine-yamal-full-name-jersey-world-cup-spain/292061e266f2407fe840360d |access-date=17 July 2026 |website=The Sporting News}}</ref>|group=lower-greek}} బార్సిలోనా యూత్ అకాడమీ, లా మాసియాలో సభ్యుడు. 17 ఏళ్ల వయసులో, అతను బ్యాలన్ డి'ఓర్‌కు నామినేట్ అయిన అతి పిన్న వయస్కుడైన ఆటగాడిగా నిలిచాడు, ఇంకా 2024, 2025లలో ప్రపంచంలోని అత్యుత్తమ యువ ఆటగాడికి ఇచ్చే కోపా ట్రోఫీని గెలుచుకున్నాడు. మేనేజర్ హాన్సీ ఫ్లిక్ ఆధ్వర్యంలో, యమల్ బార్సిలోనాకు కీలక ఆటగాడిగా మారి, 2024–25 సీజన్‌లో లా లిగా, కోపా డెల్ రే ఇంకా సూపర్‌కోపా డి ఎస్పానా అనే దేశీయ ట్రెబుల్‌ను గెలవడంలో క్లబ్‌కు సహాయపడ్డాడు. 18 ఏళ్ల వయసులో, యమల్ 2025 బ్యాలన్ డి'ఓర్‌కు రన్నరప్‌గా నిలిచాడు. 2025–26లో బార్సిలోనా లా లిగా టైటిల్‌ను నిలబెట్టుకుంది, ఆ సీజన్‌లో యమల్ లా లిగా ప్లేయర్ ఆఫ్ ది సీజన్‌గా ఎంపికయ్యాడు. యమల్ అంతర్జాతీయంగా వివిధ యువ స్థాయిలలో స్పెయిన్‌కు ప్రాతినిధ్యం వహించాడు ఇంకా 2023లో సీనియర్ జట్టులోకి అరంగేట్రం చేసి, 16 ఏళ్ల వయస్సులో దేశానికి ప్రాతినిధ్యం వహించి గోల్ చేసిన అతి పిన్న వయస్కుడైన ఆటగాడిగా నిలిచాడు. 2024లో స్పెయిన్ తమ నాలుగవ UEFA యూరోపియన్ ఛాంపియన్‌షిప్‌ను గెలవడంలో అతను సహాయపడ్డాడు, ఆ టోర్నమెంట్‌లో ఆడి గోల్ చేసిన అతి పిన్న వయస్కుడైన ఆటగాడిగా (వయస్సు 16), అలాగే UEFA ఛాంపియన్‌షిప్ ఫైనల్‌లో ఆడిన అతి పిన్న వయస్కుడైన ఆటగాడిగా (వయస్సు 17) నిలిచాడు.. <ref>{{Cite web|last=Batlle|first=Nick|date=19 April 2026|title=Barcelona must do more to maximize the potential of Lamine Yamal|url=https://www.barcablaugranes.com/cant-del-blog-barcelona-opinion/118031/barcelona-must-do-more-to-maximize-the-potential-of-lamine-yamal|access-date=19 April 2026|website=Barca Blaugranes}}</ref> అతను టోర్నమెంట్ యంగ్ ప్లేయర్ అవార్డును కూడా గెలుచుకున్నాడు. [[2026 ఫిఫా ప్రపంచ కప్|2026]] లో స్పెయిన్ వారి రెండవ టైటిల్‌ను గెలుచుకున్నప్పుడు, అతను తన ప్రపంచ కప్ అరంగేట్రంలోనే తన మొదటి [[ఫిఫా ప్రపంచ కప్|FIFA ప్రపంచ కప్‌ను]] గెలుచుకున్నాడు. == ప్రారంభ జీవితం == లామైన్ యమల్ నస్రౌయి ఎబానా 13 జూలై 2007న కాటలోనియాలోని బార్సిలోనా మెట్రోపాలిటన్ ప్రాంతంలోని ఎస్ప్లూగ్స్ డి లోబ్రేగాట్‌లో జన్మించాడు.<ref>{{Cite news|url=https://www.sportingnews.com/us/soccer/news/lamine-yamal-barcelona-la-liga-spain-records-playing-style/723f032776a836c20966f8ac|title=Who is Lamine Yamal? Barcelona wonderkid making history in La Liga and for Spain|date=9 July 2024|work=Sporting News|access-date=26 July 2024|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20240727031941/https://www.sportingnews.com/us/soccer/news/lamine-yamal-barcelona-la-liga-spain-records-playing-style/723f032776a836c20966f8ac|archive-date=27 July 2024}}</ref><ref name="Corbella">{{Cite web|last=Corbella|first=Enrique|date=5 September 2022|title=Lamine Yamal, el niño de 15 años que ya entrena con el Barcelona: descubre al "mini Messi" de La Masía|url=https://www.marca.com/futbol/barcelona/2022/09/05/6315a6aa268e3ead0d8b4588.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20220906214946/https://www.marca.com/futbol/barcelona/2022/09/05/6315a6aa268e3ead0d8b4588.html|archive-date=6 September 2022|access-date=6 September 2022|website=[[Marca (newspaper)|Marca]]|language=es}}</ref> యమల్ తండ్రి, మౌనిర్ నస్రౌయి, మొరాకోలోని లారాచె ఇంకా ఖసర్ ఎల్-కెబిర్ మధ్య ఉన్న ఒక గ్రామానికి చెందినవారు, ఇంకా అతని తల్లి, షీలా ఎబానా, ఈక్వటోరియల్ గినియాలోని బాటాకు చెందినవారు.<ref>{{Cite web|last=Allam|first=Abd al-Rahim|date=2026-07-16|title=لامين يامال: ملهم "روكافوندا" الذي طوّع كرة القدم بين الشارع والأكاديمية|url=https://thevoice.ma/%D9%84%D8%A7%D9%85%D9%8A%D9%86-%D9%8A%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%84-%D9%85%D9%84%D9%87%D9%85-%D8%B1%D9%88%D9%83%D8%A7%D9%81%D9%88%D9%86%D8%AF%D8%A7-%D8%A7%D9%84%D8%B0%D9%8A-%D8%B7%D9%88%D9%91%D8%B9/|access-date=2026-07-18|website=Sawt al-Maghrib|language=ar}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/sports/international-sports/who-are-lamine-yamals-parents-meet-mounir-nasraoui-and-sheila-ebana-their-ethnicity-and-more/articleshow/132312230.cms|title=Who are Lamine Yamal's parents? Meet Mounir Nasraoui and Sheila Ebana, their ethnicity and more|last=Roy|first=Prantik Prabal|date=2026-07-10|work=[[The Times of India]]|access-date=2026-07-18|issn=0971-8257}}</ref> యమల్ పుట్టడానికి కొద్దికాలం ముందు అతని తల్లిదండ్రులకు ఆర్థికంగా సహాయం చేసిన ఇద్దరు కుటుంబ స్నేహితులు, లామిన్ ఇంకా, యమల్ గౌరవార్థం ఒక సముదాయానికి అతని పేరు పెట్టారు.<ref>{{Cite web|last=Mumford|first=Robin|date=2024-09-23|title=The reason why Lamine Yamal wears both names on back of his shirt|url=https://www.givemesport.com/why-lamine-yamal-wears-both-names-on-back-of-his-shirt/|access-date=2025-03-17|website=GiveMeSport|language=en}}</ref> చిన్నతనంలో అతను తన భవిష్యత్ క్లబ్ బార్సిలోనాతో 2007 యునిసెఫ్ ఛారిటీ ఫోటో షూట్ లో కనిపించాడు, ఈ సమయంలో అతను 20 ఏళ్ల [[లియోనెల్ మెస్సి|లియోనెల్ మెస్సీ]] చేత స్నానం చేయబడ్డాడు. పందొమ్మిది సంవత్సరాల తరువాత [[2026 ఫిఫా ప్రపంచ కప్ ఫైనల్]] తమ దేశాల స్టార్ ప్లేయర్లుగా ఆటగాళ్ళు ఒకరినొకరు ఎదుర్కోవటానికి సిద్ధంగా ఉన్నందున ఈ ఫోటోలు ఆన్లైన్లో వైరల్ అయ్యాయి.<ref>{{Cite web|date=2026-07-11|title=Lionel Messi Once Bathed Baby Lamine Yamal. Now, They Could Face Off In the World Cup|url=https://www.today.com/popculture/news/lionel-messi-lamine-yamal-baby-bathed-throwback-rcna353523|access-date=2026-07-15|website=TODAY.com|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|date=2024-07-10|title=Lamine Yamal: Photos of Lionel Messi bathing Spain wonderkid as a baby resurface|url=https://www.bbc.com/news/articles/c7206gj5w28o|access-date=2026-07-15|website=www.bbc.com|language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/football/2026/jul/17/gods-will-destiny-lionel-messi-lamine-yamal-that-photo-and-the-world-cup-final|title=God’s will? Destiny? Lionel Messi, Lamine Yamal, that photo and the World Cup final|last=Lowe|first=Sid|date=17 July 2026|work=The Guardian|access-date=19 July 2026|language=en-GB}}</ref> 1990లో మొరాకోలోని టాంగియర్ నుండి స్పెయిన్‌కు వలస వచ్చిన ఫాతిమా యమాల్ తల్లిదండ్రులు, అతని పెంపకంలో ఒక ముఖ్యమైన పాత్ర పోషించారు.<ref name="OkDiarioFatima">{{Cite news|url=https://okdiario.com/cool/actualidad/fatima-desconocida-mujer-que-marcado-vida-personal-del-futbolista-lamine-yamal-16922886|title=Fátima, la desconocida mujer que ha marcado la vida personal del futbolista Lamine Yamal|work=[[OKDiario]]|access-date=16 July 2026|language=es}}</ref> తీవ్రమైన ఆర్థిక ఇబ్బందులను ఎదుర్కొంటూ, ఆమె కాటలోనియాలోని మాతా నగరంలో ఉన్న రోకాఫోండా అనే ప్రాంతంలో కుటుంబాన్ని స్థిరపరచడానికి కృషి చేసింది. యమాల్ తల్లిదండ్రులు చిన్న వయసులోనే విడిపోయినప్పుడు, అతడిని పెంచడంలో, అతని దినచర్యను నిర్వహించడంలో ఇంకా అతను శిక్షణా తరగతులకు హాజరయ్యేలా చూడటంలో ఫాతిమా కీలక పాత్ర పోషించింది.<ref name="ElPaisRocafonda">{{Cite news|url=https://english.elpais.com|title=Rocafonda, the neighborhood that regained its pride thanks to soccer sensation Lamine Yamal|last=Guevara|first=Irene|date=11 July 2024|work=[[El País]]|access-date=13 July 2024}}</ref> యమల్ నాలుగు సంవత్సరాల వయస్సులో గ్రానోలెర్స్లోని స్థానిక క్లబ్ లా టొరేటాలో ఫుట్బాల్ ఆడటం ప్రారంభించాడు.<ref name="Herrero">{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/athletic/4997511/2023/10/26/barcelona-lamine-yamal-rocafonda-el-clasico/|title=Lamine Yamal: Barcelona's young prodigy and the proud neighbourhood that shaped him|last=Herrero|first=Laia Cervelló|date=26 October 2023|work=The New York Times|access-date=10 July 2024|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20251103002834/https://www.nytimes.com/athletic/4997511/2023/10/26/barcelona-lamine-yamal-rocafonda-el-clasico/|archive-date=2025-11-03}}</ref><ref name="thetimes">{{Cite news|url=https://www.thetimes.com/sport/football/article/super-prodigy-with-flashes-of-messi-rise-of-spains-lamine-yamal-rprp5fkfj|title=Super-prodigy with 'flashes of Messi': the rise of Spain's Lamine Yamal|last=Hawkey|first=Ian|date=18 June 2024|work=[[The Times]]|access-date=10 July 2024|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20260225022157/https://www.thetimes.com/sport/football/article/super-prodigy-with-flashes-of-messi-rise-of-spains-lamine-yamal-rprp5fkfj|archive-date=25 February 2026}}</ref> అతను గోల్ చేసినప్పుడు చేసే సంబరాలలో, రోకాఫోండా పోస్ట్‌కోడ్ 08304లోని చివరి మూడు అంకెలైన 304ను సూచించే చేతి సంజ్ఞను చూపించేవాడు. అతని విజయం తర్వాత, ఆ సంఖ్యను ప్రాచుర్యంలోకి తీసుకురావడం ద్వారా రోకాఫోండాలోని శ్రామిక వర్గానికి గర్వం ఇంకా గుర్తింపు తెచ్చిన ఘనత అతనికి దక్కింది.<ref>{{Cite news|url=https://english.elpais.com/sports/2024-07-11/rocafonda-the-neighborhood-that-regained-its-pride-thanks-to-soccer-sensation-lamine-yamal.html|title=Rocafonda, the neighborhood that regained its pride thanks to soccer sensation Lamine Yamal|last=Guevara|first=Irene|date=11 July 2024|work=El País|access-date=13 July 2024|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20240717135436/https://english.elpais.com/sports/2024-07-11/rocafonda-the-neighborhood-that-regained-its-pride-thanks-to-soccer-sensation-lamine-yamal.html|archive-date=17 July 2024}}</ref><ref>{{Cite web|last=Keeley|first=Graham|date=25 May 2025|title=Lamine Yamal: Barcelona football star inspires youth in hometown Rocafonda|url=https://www.aljazeera.com/sports/2025/5/25/lamine-yamal-barcelona-football-star-inspires-youth-in-hometown-rocafonda|archive-url=https://web.archive.org/web/20260210101002/https://www.aljazeera.com/sports/2025/5/25/lamine-yamal-barcelona-football-star-inspires-youth-in-hometown-rocafonda|archive-date=2026-02-10|website=Al Jazeera}}</ref> ఆరేళ్ల వయసులో, యమల్‌ను బార్సిలోనా గుర్తించి, లా మాసియా శిక్షణా తరగతులకు ఆహ్వానించింది. అతను 2014లో ఆ క్లబ్‌తో ఒప్పందం కుదుర్చుకుని, అకాడమీలో నివసిస్తూ శిక్షణ కొనసాగించడానికి బార్సిలోనాకు తరలివెళ్లాడు.<ref name="espn">{{Cite web|last=Marsden|first=Sam|last2=Llorens|first2=Moises|date=10 September 2023|title=The story of 16-year-old Lamine Yamal, destined to be Barcelona's next superstar|url=https://www.espn.com/soccer/story/_/id/38354902/the-story-16-year-old-lamine-yamal-barca-next-superstar|archive-url=https://web.archive.org/web/20240615143216/https://www.espn.com/soccer/story/_/id/38354902/the-story-16-year-old-lamine-yamal-barca-next-superstar|archive-date=15 June 2024|access-date=10 July 2024|website=[[ESPN]]}}</ref><ref name=":1">{{Cite web|last=Picó|first=Diego|last2=Gillingham|first2=Geoff|date=28 December 2019|title=Lamine Yamal shows shades of Messi|url=https://www.marca.com/en/football/barcelona/2019/12/28/5e072c5722601dbe358b45a6.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220909141431/https://www.marca.com/en/football/barcelona/2019/12/28/5e072c5722601dbe358b45a6.html|archive-date=9 September 2022|access-date=6 September 2022|website=Marca}}</ref> పెరుగుతున్నప్పుడు, రొనాల్డిన్హో, [[లియోనెల్ మెస్సి|లియోనెల్ మెస్సీ]] ఇంకా నెయ్మార్ యామల్ ఫుట్బాల్ విగ్రహాలు.<ref>{{Cite web|date=17 December 2024|title=Lamine Yamal names three Barcelona legends as his footballing idols|url=https://www.90min.com/lamine-yamal-names-three-barcelona-legends-footballing-idols}}</ref> == క్లబ్ కెరీర్ == === యువత కెరీర్ === లా మాసియా యువ ర్యాంకుల ద్వారా ఎదుగుతూ, యమాల్ త్వరలోనే అకాడమీ ఉత్తమ ప్రతిభావంతులలో ఒకరిగా పరిగణించబడ్డాడు.[1] 2022–23 సీజన్ కోసం, మొదట జువెనైల్ A జట్టులో చేర్చబడిన యమాల్, ఇతర యువకులతో పాటు సెప్టెంబర్ 2022 ప్రారంభంలో మొదటి జట్టుతో శిక్షణ పొందేందుకు క్సావిచే ఎంపిక చేయబడ్డాడు.<ref>{{Cite web|last=Martínez|first=Ferran|date=31 August 2022|title=Julián Araujo, un 'tapado' para el lateral derecho|url=https://www.mundodeportivo.com/futbol/fc-barcelona/20220831/1001859973/julian-araujo-tapado-lateral-derecho.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220909141437/https://www.mundodeportivo.com/futbol/fc-barcelona/20220831/1001859973/julian-araujo-tapado-lateral-derecho.html|archive-date=9 September 2022|access-date=6 September 2022|website=[[Mundo Deportivo]]|language=es}}</ref><ref name="Corbella">{{Cite web|last=Corbella|first=Enrique|date=5 September 2022|title=Lamine Yamal, el niño de 15 años que ya entrena con el Barcelona: descubre al "mini Messi" de La Masía|url=https://www.marca.com/futbol/barcelona/2022/09/05/6315a6aa268e3ead0d8b4588.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20220906214946/https://www.marca.com/futbol/barcelona/2022/09/05/6315a6aa268e3ead0d8b4588.html|archive-date=6 September 2022|access-date=6 September 2022|website=[[Marca (newspaper)|Marca]]|language=es}}<cite class="citation web cs1 cs1-prop-foreign-lang-source" data-ve-ignore="" id="CITEREFCorbella2022">Corbella, Enrique (5 September 2022). </cite></ref><ref name=":2">{{Cite web|date=5 September 2022|title=FC Barcelona: Wird Lamine Yamal (15) der nächste Lionel Messi?|url=https://sportbild.bild.de/fussball/la-liga/primera-division/fc-barcelona-wird-lamine-yamal-15-der-naechste-lionel-messi-81228506.sport.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220909141433/https://sportbild.bild.de/fussball/la-liga/primera-division/fc-barcelona-wird-lamine-yamal-15-der-naechste-lionel-messi-81228506.sport.html|archive-date=9 September 2022|access-date=6 September 2022|website=[[Sport Bild]]|language=de}}</ref> క్లబ్తో తన మొదటి వృత్తిపరమైన ఒప్పందంపై ఇంకా సంతకం చేయనప్పటికీ, అతను కోచ్ను ఎక్కువగా ఆకట్టుకునే అకాడమీ సభ్యులలో ఒకరిగా కనిపించాడు.<ref name=":3">{{Cite web|last=Fernández|first=Jonathan|date=4 September 2022|title=La Masía alumbra a su 'nuevo Ansu'|url=https://as.com/futbol/primera/la-masia-alumbra-a-su-nuevo-ansu-n/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220905220002/https://as.com/futbol/primera/la-masia-alumbra-a-su-nuevo-ansu-n/|archive-date=5 September 2022|access-date=6 September 2022|website=[[Diario AS]]|language=es}}</ref><ref>{{Cite web|date=5 September 2022|title=Promessa de 15 anos encanta Xavi e treina com elenco do Barcelona|url=https://ge.globo.com/futebol/futebol-internacional/noticia/2022/09/05/promessa-de-15-anos-encanta-xavi-e-treina-com-elenco-do-barcelona.ghtml|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220905140033/https://ge.globo.com/futebol/futebol-internacional/noticia/2022/09/05/promessa-de-15-anos-encanta-xavi-e-treina-com-elenco-do-barcelona.ghtml|archive-date=5 September 2022|access-date=6 September 2022|website=[[TV Globo|Globo Esporte]]|language=pt}}</ref> 29 ఏప్రిల్ 2023న, రియల్ బెటిస్‌తో జరిగిన లా లిగా మ్యాచ్‌లో 0–0తో గెలుపొందగా, 83వ నిమిషంలో గావి స్థానంలో యమల్ ప్రవేశించి, తన మొదటి జట్టు అరంగేట్రం చేసాడు. ఆ మ్యాచ్‌లో అతను లక్ష్యం వైపు ఒక షాట్ నమోదు చేసి, 15 సంవత్సరాల, 9 నెలల, 16 రోజుల వయస్సులో లా లిగా చరిత్రలో ఐదవ అతి పిన్న వయస్కుడైన ఆటగాడిగా నిలిచాడు. 1922లో 15 ఏళ్ల అర్మాండో సాగి తర్వాత ఇతనే ఈ ఘనత సాధించాడు. ఒక శతాబ్దం క్రితం, అతను బార్సిలోనా మొదటి జట్టులో కనిపించిన అతి పిన్న వయస్కుడైన ఆటగాడిగా రికార్డు సృష్టించాడు.<ref>{{Cite web|date=2 May 2023|title=Youngest players in the history of La Liga|url=https://www.90min.com/posts/youngest-players-in-history-la-liga|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20240215235918/https://www.90min.com/posts/youngest-players-in-history-la-liga|archive-date=15 February 2024|access-date=15 February 2024|website=www.90min.com}}</ref><ref>{{Cite web|last=Sanderson|first=Tom|title=15-Year-Old FC Barcelona Prodigy Lamine Yamal Smashes Youngest Appearance Maker Record|url=https://www.forbes.com/sites/tomsanderson/2023/04/29/15-year-old-prodigy-lamine-yamal-smashes-fc-barcelona-youngest-appearance-maker-record/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20230510022802/https://www.forbes.com/sites/tomsanderson/2023/04/29/15-year-old-prodigy-lamine-yamal-smashes-fc-barcelona-youngest-appearance-maker-record/|archive-date=10 May 2023|access-date=29 April 2023|website=[[Forbes]]}}</ref> అతను 2022–23 లా లిగా విజేత జట్టులో భాగంగా, 14 మే 2023న బార్సాతో తన మొదటి టైటిల్‌ను గెలుచుకున్నాడు, కానీ స్పెయిన్‌తో అంతర్జాతీయ విధుల్లో ఉండటం వల్ల మరుసటి వారం టైటిల్ వేడుకకు హాజరు కాలేకపోయాడు..<ref>{{Cite web|last=Montenegro|first=Carlos|date=15 May 2023|title=Lamine Yamal enters the history of LaLiga after the Barça title|url=https://www.fcbarcelonanoticias.com/en/players/lamine-yamal-enters-the-history-of-laliga-after-the-barca-title_292382_102.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20230822070119/https://www.fcbarcelonanoticias.com/en/players/lamine-yamal-enters-the-history-of-laliga-after-the-barca-title_292382_102.html|archive-date=22 August 2023|access-date=22 August 2023|website=FC Barcelona Noticias}}</ref><ref>{{Cite web|date=15 May 2023|title=The players who helped Barcelona win LaLiga: Lamine Yamal not included|url=https://en.as.com/soccer/the-players-who-helped-barcelona-win-laliga-lamine-yamal-not-included-n/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20230822070117/https://en.as.com/soccer/the-players-who-helped-barcelona-win-laliga-lamine-yamal-not-included-n/|archive-date=22 August 2023|access-date=22 August 2023|website=Diario AS}}</ref> === 2023-24: మొదటి జట్టు పురోగతి === యమల్ సీజన్ మొత్తం బార్సిలోనా అథ్లెటిక్ జట్టులో ఉన్నప్పటికీ, అతను 20 ఆగస్టు 2023న ఎస్టాడియో ఒలింపికో లూయిస్ కంపానియాస్‌లో కాడిజ్‌పై 2–2తో గెలిచిన మ్యాచ్‌లో క్లబ్ తరపున తన మొదటి తుది జట్టులో స్థానం సంపాదించాడు.<ref>{{Cite web|date=2024-02-25|title=Barça Atlètic Squad - FC Barcelona Official Channel|url=https://www.fcbarcelona.com/en/football/barca-b/players|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20240225194746/https://www.fcbarcelona.com/en/football/barca-b/players|archive-date=2024-02-25|access-date=2024-07-15}}</ref><ref name="youngstart">{{Cite web|date=21 August 2023|title=Lamine Yamal, youngest FC Barcelona starter ever|url=https://www.fcbarcelona.com/en/football/first-team/news/3644506/lamine-yamal-youngest-fc-barcelona-starter-ever|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20230822070123/https://www.fcbarcelona.com/en/football/first-team/news/3644506/lamine-yamal-youngest-fc-barcelona-starter-ever|archive-date=22 August 2023|access-date=22 August 2023|website=[[FC Barcelona]]}}</ref><ref>{{Cite web|last=Schlachter|first=Thomas|date=21 August 2023|title=Lamine Yamal becomes youngest La Liga starter in 21st century in Barcelona's 2-0 win against Cádiz|url=https://edition.cnn.com/2023/08/21/sport/lamine-yamal-youngest-starter-barcelona-spt-intl/index.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20231010190438/https://edition.cnn.com/2023/08/21/sport/lamine-yamal-youngest-starter-barcelona-spt-intl/index.html|archive-date=10 October 2023|access-date=22 August 2023|website=[[CNN]]}}</ref> ఆట ముగియడానికి ఐదు నిమిషాలు మిగిలి ఉండగా అతను ఓడిపోవడంతో, తన తొలి మ్యాచ్‌లోనే ప్రేక్షకులందరూ లేచి నిలబడి చప్పట్లు కొట్టారు.<ref>{{Cite web|last=Ballús|first=Pol|date=22 August 2023|title=Yamal shines again for Barcelona as Xavi turns to 'fearless' 16-year-old in attack|url=https://www.nytimes.com/athletic/4792442/2023/08/21/barcelona-lamine-yamal-ansu-fati-xavi-cadiz/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20240618224610/https://www.nytimes.com/athletic/4792442/2023/08/21/barcelona-lamine-yamal-ansu-fati-xavi-cadiz/|archive-date=18 June 2024|website=[[The Athletic]]}}</ref> ఆగష్టు 28న, విల్లారియల్‌పై 3–4 తేడాతో గెలిచిన మ్యాచ్‌లో, రాబర్ట్ లెవాండోస్కీ చేసిన రెండు గోల్స్‌కు గావి అసిస్ట్ అందించడంతో యమాల్ మ్యాన్ ఆఫ్ ది మ్యాచ్‌గా ఎంపికయ్యాడు..<ref>{{Cite web|date=28 August 2023|title=Villarreal 3–4 FC Barcelona: Rollercoaster ride to victory|url=https://www.fcbarcelona.com/en/football/first-team/news/3655925/villarreal-3-4-fc-barcelona-rollercoaster-ride-to-victory|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20230902073111/https://www.fcbarcelona.com/en/football/first-team/news/3655925/villarreal-3-4-fc-barcelona-rollercoaster-ride-to-victory|archive-date=2 September 2023|access-date=27 August 2023|website=FC Barcelona}}</ref><ref>{{Cite web|date=27 August 2023|title=Watch: 16-year-old Lamine Yamal's highlights after incredible Barcelona performance|url=https://www.football-espana.net/2023/08/27/watch-16-year-old-lamine-yamals-highlights-after-incredible-barcelona-performance|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20230831184215/https://www.football-espana.net/2023/08/27/watch-16-year-old-lamine-yamals-highlights-after-incredible-barcelona-performance|archive-date=31 August 2023|access-date=27 August 2023|website=Football España}}</ref> అతని ప్రదర్శనల ఫలితంగా ఆగస్టు నెలలో ప్రారంభ U23 ప్లేయర్ ఆఫ్ ది మంత్ గా ఎంపికయ్యాడు.<ref name=":7">{{Cite news|url=https://www.laliga.com/en-US/news/lamine-yamal-best-laliga-ea-sports-u23-player-in-august|title=Lamine Yamal, Best LaLiga EA Sports U23 Player in August|date=8 September 2023|access-date=8 September 2023|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20230908193726/https://www.laliga.com/en-US/news/lamine-yamal-best-laliga-ea-sports-u23-player-in-august|archive-date=8 September 2023|publisher=La Liga}}</ref> సెప్టెంబరు 19న, రాయల్ ఆంట్వెర్ప్ 5-0 విజయంతో యమల్ తన ఛాంపియన్స్ లీగ్ అరంగేట్రం చేశాడు.<ref name="youngcl">{{Cite web|date=19 September 2023|title=Youngest Champions League players: Moukoko, Yamal, Babayaro, Cherki, Halilović, Tielemans|url=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/0253-0d042a009474-d3a14de143a9-1000--youngest-champions-league-players-moukoko-yamal-babayaro-che/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20230928115651/https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/0253-0d042a009474-d3a14de143a9-1000--youngest-champions-league-players-moukoko-yamal-babayaro-che/|archive-date=28 September 2023|access-date=19 September 2023|publisher=[[UEFA]]}}</ref> 2 అక్టోబర్ 2023న, యమాల్ €1 బిలియన్ బైఅవుట్ క్లాజ్‌తో బార్సిలోనాతో తన ఒప్పందాన్ని 2026 వరకు పొడిగించుకున్నాడు.<ref>{{Cite web|date=2 October 2023|title=Lamine Yamal extends contract to 2026|url=https://www.fcbarcelona.com/en/football/barca-b/news/3714997/lamine-yamal-extends-contract-to-2026|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20231004153504/https://www.fcbarcelona.com/en/football/barca-b/news/3714997/lamine-yamal-extends-contract-to-2026|archive-date=4 October 2023|access-date=2 October 2023|publisher=FC Barcelona}}</ref> రెండు రోజుల తరువాత, అతను ఛాంపియన్స్ లీగ్ మొదటి మ్యాచ్ను పోర్టో వ్యతిరేకంగా ప్రారంభించాడు.<ref name=":6">{{Cite web|date=4 October 2023|title=Lamine Yamal, youngest starter ever in the Champions League|url=https://www.fcbarcelona.com/en/football/first-team/news/3721123/lamine-yamal-youngest-starter-ever-in-the-champions-league|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20231005015703/https://www.fcbarcelona.com/en/football/first-team/news/3721123/lamine-yamal-youngest-starter-ever-in-the-champions-league|archive-date=5 October 2023|access-date=4 October 2023|publisher=FC Barcelona}}</ref> అక్టోబర్ 8న, గ్రనడాలో జరిగిన 2–2 డ్రా మ్యాచ్‌లో అతను ప్రధాన జట్టు తరపున తన మొదటి గోల్ సాధించాడు ఇంకా అక్టోబర్ 28న సొంతగడ్డపై జరిగిన 2–1 ఓటమిలో ప్రత్యామ్నాయ ఆటగాడిగా తన మొదటి ఎల్ క్లాసికో మ్యాచ్ ఆడాడు.<ref>{{Cite web|title=Lamine Yamal|url=https://www.fcbarcelona.com/en/football/barca-b/players/3673478/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20240317125534/https://www.fcbarcelona.com/en/football/barca-b/players/3673478/|archive-date=17 March 2024|access-date=28 March 2024|publisher=FC Barcelona Atlètic}}</ref><ref name=":9">{{Cite web|date=28 October 2023|title=Lamine Yamal, youngest player to feature in a Clásico|url=https://www.fcbarcelona.com/en/football/first-team/news/3754181/lamine-yamal-youngest-player-to-feature-in-a-clasico/featured|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20231029182445/https://www.fcbarcelona.com/en/football/first-team/news/3754181/lamine-yamal-youngest-player-to-feature-in-a-clasico/featured|archive-date=29 October 2023|access-date=28 October 2023|website=FC Barcelona}}</ref> డిసెంబర్ 4న, గోల్డెన్ బాయ్ అవార్డు నామినేట్ అయిన అతి పిన్న వయస్కుడైన ఆటగాడికి ప్రదానం చేయబడిన ప్రారంభ గోల్డెన్ బాయ్స్ ది యంగెస్ట్ ట్రోఫీని యమల్ కు ప్రదానం చేశారు.<ref>{{Cite web|date=4 December 2023|title=Lamine Yamal and Aitana Bonmatí receive Golden Boy 2023 awards|url=https://www.fcbarcelona.com/en/news/3808039/lamine-yamal-and-aitana-bonmati-receive-golden-boy-2023-awards|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20240725002151/https://www.fcbarcelona.com/en/news/3808039/lamine-yamal-and-aitana-bonmati-receive-golden-boy-2023-awards|archive-date=25 July 2024|access-date=8 December 2023|publisher=FC Barcelona}}</ref><ref>{{Cite web|date=5 September 2023|title='I will like to win it': Yamal makes promise after receiving prestigious award|url=https://tribuna.com/en/news/fcbarcelona-2023-12-05-i-will-like-to-win-it-yamal-makes-promise-after-receiving-prestigious-award/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20231208154209/https://tribuna.com/en/news/fcbarcelona-2023-12-05-i-will-like-to-win-it-yamal-makes-promise-after-receiving-prestigious-award/|archive-date=8 December 2023|access-date=8 December 2023|website=Tribuna}}</ref> తదనంతరం, వేడుక రోజున, పాఠశాల కారణంగా యమల్ హాజరు కాలేదు.<ref>{{Cite web|last=Tournoux|first=Manu|date=5 December 2023|title=Lamine Yamal didn't go to Golden Boy because he had school!|url=https://frenchfootballweekly.com/2023/12/05/lamine-yamal-didnt-go-to-golden-boy-because-he-had-school/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20231208134513/https://frenchfootballweekly.com/2023/12/05/lamine-yamal-didnt-go-to-golden-boy-because-he-had-school/|archive-date=8 December 2023|access-date=8 December 2023|website=French Football Weekly}}</ref> 11 జనవరి 2024న, సూపర్‌కోపా డి ఎస్పానా సెమీఫైనల్‌లో ఒసాసునాపై 2–0 తేడాతో గెలిచిన మ్యాచ్‌లో, యమల్ 16 సంవత్సరాల 182 రోజుల వయస్సులో సూపర్‌కోపాలో గోల్ చేసిన అతి పిన్న వయస్కుడైన ఆటగాడిగా నిలిచాడు..<ref name="goalsensation">{{Cite web|date=11 January 2024|title=Watch: Lamine Yamal making more history! 16-year-old Barcelona sensation breaks Supercopa goalscoring record after late strike against Osasuna|url=https://www.goal.com/en/lists/watch-lamine-yamal-history-16-year-old-barcelona-sensation-supercopa-goalscoring-record-osasuna/bltd41eed3f97af8ab6|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20240111223729/https://www.goal.com/en/lists/watch-lamine-yamal-history-16-year-old-barcelona-sensation-supercopa-goalscoring-record-osasuna/bltd41eed3f97af8ab6|archive-date=11 January 2024|access-date=10 February 2024|website=[[Goal (website)|Goal]]}}</ref> యమల్ అప్పుడు ఫైనల్ చివరి 29 నిమిషాలు రియల్ మాడ్రిడ్ జనవరి 14న ఆడాడు.<ref>{{Cite web|date=15 January 2024|title=Real Madrid 4–1 FC Barcelona: Super Cup defeat|url=https://www.fcbarcelona.com/en/football/first-team/news/3857625/real-madrid-4-1-fc-barcelona-super-cup-defeat|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20240127053209/https://www.fcbarcelona.com/en/football/first-team/news/3857625/real-madrid-4-1-fc-barcelona-super-cup-defeat|archive-date=27 January 2024|access-date=10 July 2024|website=|publisher=FC Barcelona}}</ref> రెండు వారాల తర్వాత, జనవరి 25న, అతను కోపా డెల్ రే క్వార్టర్-ఫైనల్స్‌లో అథ్లెటిక్ బిల్బావోపై స్కోర్ చేశాడు, అదనపు సమయం తర్వాత 4-4 తేడాతో ఓడిపోయాడు, పోటీ చరిత్రలో అత్యంత పిన్న వయస్కుడైన గోల్‌స్కోరర్‌గా నిలిచాడు.<ref>{{Cite web|last=Clark|first=Gill|date=25 January 2024|title=Lamine Yamal apologises to Barcelona fans after Copa del Rey defeat to Athletic|url=https://www.barcablaugranes.com/2024/1/25/24050130/lamine-yamal-apologises-to-barcelona-fans-after-copa-del-rey-defeat-to-athletic|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20240125120608/https://www.barcablaugranes.com/2024/1/25/24050130/lamine-yamal-apologises-to-barcelona-fans-after-copa-del-rey-defeat-to-athletic|archive-date=25 January 2024|access-date=10 February 2024|website=Barca Blaugranes}}</ref> ఫిబ్రవరి 11న, గ్రెనడా జరిగిన 3-3 డ్రాలో యమల్ తన మొదటి బ్రేస్ను సాధించి, మ్యాన్ ఆఫ్ ది మ్యాచ్ను సంపాదించాడు.<ref>{{Cite web|date=11 February 2024|title=FC Barcelona 3-3 Granada: Held at home in six-goal thriller|url=https://www.fcbarcelona.com/en/football/first-team/news/3892232/fc-barcelona-3-3-granada-held-at-home-in-six-goal-thriller|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20240229055747/https://www.fcbarcelona.com/en/football/first-team/news/3892232/fc-barcelona-3-3-granada-held-at-home-in-six-goal-thriller|archive-date=29 February 2024|access-date=12 February 2024|website=FC Barcelona}}</ref> 2023-24 సీజన్, బార్సిలోనా లా లిగాలో రెండవ స్థానంలో నిలిచింది ఇంకా పారిస్ సెయింట్-జర్మైన్ చేతిలో ఓడిపోయిన తరువాత క్వార్టర్ ఫైనల్స్లో వారి ఛాంపియన్స్ లీగ్ పరుగును ముగించింది, వీరిపై యమల్ రెండవ దశలో అసిస్ట్ను నమోదు చేశాడు, దీనిలో వారు 4-1తో ఓడిపోయారు.<ref>{{Cite web|date=27 May 2024|title=Sevilla 1-2 FC Barcelona: Winning end to the season|url=https://www.fcbarcelona.com/en/news/4028501/sevilla-1-2-fc-barcelona-winning-end-to-the-season|access-date=10 July 2024|publisher=FC Barcelona}}</ref><ref>{{Cite web|date=15 April 2024|title=Barcelona 1-4 Paris St-Germain (Agg: 4-6): Kylian Mbappe scores twice as PSG reach last four|url=https://www.bbc.com/sport/football/68819301|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20240601224314/https://www.bbc.com/sport/football/68819301|archive-date=1 June 2024|access-date=10 July 2024|website=BBC Sport}}</ref> 16 సంవత్సరాల వయస్సులో, యమల్ సీజన్లో బార్సిలోనా కోసం అనేక రికార్డులను బద్దలు కొట్టాడు, అన్ని పోటీలలో 50 ప్రదర్శనలు ఇచ్చాడు.<ref>{{Cite web|date=10 July 2024|title=All Lamine Yamal's records|url=https://www.fcbarcelona.com/en/football/first-team/news/4032517/all-lamine-yamals-records|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20240725002117/https://www.fcbarcelona.com/en/football/first-team/news/4032517/all-lamine-yamals-records|archive-date=25 July 2024|access-date=10 July 2024|publisher=FC Barcelona}}</ref> లా లిగాలో, యమల్ బార్సిలోనా తరఫున ఆడిన అతి చిన్న ఆటగాడిగా, అసిస్ట్ నమోదు చేసిన అతి చిన్న ఆటగాడిగా, బార్సిలోనాలో గోల్ చేసిన అతి చిన్న ఆటగాడిగా, లా లిగాలో గోల్ చేసిన అతి చిన్న ఆటగాడిగా, ఎల్ క్లాసికోలో బార్సిలోనా తరఫున ఆడిన అతి చిన్న ఆటగాడిగా, లా లిగాలో బ్రేస్ (రెండు గోల్స్) చేసిన అతి చిన్న ఆటగాడిగా ఇంకా 17 ఏళ్లలోపు ఈ ఘనత సాధించిన మొదటి ఆటగాడిగా నిలిచాడు.<ref name="youngstart">{{Cite web|date=21 August 2023|title=Lamine Yamal, youngest FC Barcelona starter ever|url=https://www.fcbarcelona.com/en/football/first-team/news/3644506/lamine-yamal-youngest-fc-barcelona-starter-ever|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20230822070123/https://www.fcbarcelona.com/en/football/first-team/news/3644506/lamine-yamal-youngest-fc-barcelona-starter-ever|archive-date=22 August 2023|access-date=22 August 2023|website=[[FC Barcelona]]}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.fcbarcelona.com/en/football/first-team/news/3644506/lamine-yamal-youngest-fc-barcelona-starter-ever "Lamine Yamal, youngest FC Barcelona starter ever"]. </cite></ref><ref>{{Cite web|date=28 August 2023|title=Lamine Yamal, a diamond in the making|url=https://www.fcbarcelona.com/en/news/3655761/lamine-yamal-a-diamond-in-the-making|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20230827211329/https://www.fcbarcelona.com/en/news/3655761/lamine-yamal-a-diamond-in-the-making|archive-date=27 August 2023|access-date=27 August 2023|website=FC Barcelona}}</ref><ref name="FCByoung">{{Cite web|date=8 October 2023|title=Lamine Yamal, youngest Liga goalscorer of all time|url=https://www.fcbarcelona.com/en/football/first-team/news/3731136/lamine-yamal-youngest-liga-goalscorer-of-all-time/featured|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20231010214502/https://www.fcbarcelona.com/en/football/first-team/news/3731136/lamine-yamal-youngest-liga-goalscorer-of-all-time/featured|archive-date=10 October 2023|access-date=8 October 2023|publisher=FC Barcelona}}</ref><ref>{{Cite web|last=Ballús|first=Pol|date=8 October 2023|title=Yamal becomes youngest scorer in La Liga history|url=https://www.nytimes.com/athletic/4942408/2023/10/08/lamine-yamal-barcelona-la-liga-scorer/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20231010214503/https://theathletic.com/4942408/2023/10/08/lamine-yamal-barcelona-la-liga-scorer/|archive-date=10 October 2023|access-date=8 October 2023|publisher=The Athletic}}</ref><ref name=":9">{{Cite web|date=28 October 2023|title=Lamine Yamal, youngest player to feature in a Clásico|url=https://www.fcbarcelona.com/en/football/first-team/news/3754181/lamine-yamal-youngest-player-to-feature-in-a-clasico/featured|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20231029182445/https://www.fcbarcelona.com/en/football/first-team/news/3754181/lamine-yamal-youngest-player-to-feature-in-a-clasico/featured|archive-date=29 October 2023|access-date=28 October 2023|website=FC Barcelona}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.fcbarcelona.com/en/football/first-team/news/3754181/lamine-yamal-youngest-player-to-feature-in-a-clasico/featured "Lamine Yamal, youngest player to feature in a Clásico"]. </cite></ref><ref name="preco">{{Cite web|date=23 October 2021|title=Albéniz, la precocidad y el clásico|trans-title=Albéniz, precocity and the classic|url=https://www.sport.es/es/noticias/barca/albeniz-precocidad-clasico-12348620|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220422141754/https://www.sport.es/es/noticias/barca/albeniz-precocidad-clasico-12348620|archive-date=22 April 2022|access-date=15 February 2024|website=Sport.es|language=es}}</ref><ref>{{Cite web|date=12 February 2024|title=Lamine Yamal youngest player to score twice in a LaLiga match|url=https://www.fcbarcelona.com/en/football/first-team/news/3892874/lamine-yamal-youngest-player-to-score-twice-in-a-la-liga-match|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20240213010926/https://www.fcbarcelona.com/en/football/first-team/news/3892874/lamine-yamal-youngest-player-to-score-twice-in-a-la-liga-match|archive-date=13 February 2024|access-date=13 February 2024|publisher=FC Barcelona}}</ref> అతను లా లిగాలో 16 సంవత్సరాల 213 రోజులలో పది కంటే ఎక్కువ గోల్ సహకారాలను నమోదు చేసిన అతి పిన్న వయస్కుడైన ఆటగాడిగా నిలిచాడు.<ref>{{Cite web|date=12 February 2024|title=Lamine Yamal Becomes Youngest Player Ever To Register 10+ Goals And Assists In One Season|url=https://news.abplive.com/sports/football/lamine-yamal-becomes-youngest-player-ever-to-register-10-goals-and-assists-in-one-season-1664009|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20240724230739/https://news.abplive.com/sports/football/lamine-yamal-becomes-youngest-player-ever-to-register-10-goals-and-assists-in-one-season-1664009|archive-date=24 July 2024|access-date=13 February 2024|website=ABP Live}}</ref> ఛాంపియన్స్ లీగ్‌లో, యమాల్ కప్‌లో ఆడిన రెండవ అతి పిన్న వయస్కుడైన ఆటగాడిగా నిలిచాడు (ప్రారంభ జట్టులో అతి పిన్న వయస్కుడైన ఇంకా నాకౌట్ దశల్లో ఆడిన అతి పిన్న వయస్కుడైన యూసఫ్ మౌకోకో తర్వాత).<ref name="youngcl">{{Cite web|date=19 September 2023|title=Youngest Champions League players: Moukoko, Yamal, Babayaro, Cherki, Halilović, Tielemans|url=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/0253-0d042a009474-d3a14de143a9-1000--youngest-champions-league-players-moukoko-yamal-babayaro-che/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20230928115651/https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/0253-0d042a009474-d3a14de143a9-1000--youngest-champions-league-players-moukoko-yamal-babayaro-che/|archive-date=28 September 2023|access-date=19 September 2023|publisher=[[UEFA]]}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/0253-0d042a009474-d3a14de143a9-1000--youngest-champions-league-players-moukoko-yamal-babayaro-che/ "Youngest Champions League players: Moukoko, Yamal, Babayaro, Cherki, Halilović, Tielemans"]. </cite></ref><ref name=":6">{{Cite web|date=4 October 2023|title=Lamine Yamal, youngest starter ever in the Champions League|url=https://www.fcbarcelona.com/en/football/first-team/news/3721123/lamine-yamal-youngest-starter-ever-in-the-champions-league|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20231005015703/https://www.fcbarcelona.com/en/football/first-team/news/3721123/lamine-yamal-youngest-starter-ever-in-the-champions-league|archive-date=5 October 2023|access-date=4 October 2023|publisher=FC Barcelona}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.fcbarcelona.com/en/football/first-team/news/3721123/lamine-yamal-youngest-starter-ever-in-the-champions-league "Lamine Yamal, youngest starter ever in the Champions League"]. </cite></ref><ref>{{Cite web|date=21 February 2024|title=Barcelona's Lamine Yamal makes Champions League history vs Napoli|url=https://onefootball.com/en/news/barcelonas-lamine-yamal-makes-champions-league-history-vs-napoli-39086192|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20240725002155/https://onefootball.com/en/news/barcelonas-lamine-yamal-makes-champions-league-history-vs-napoli-39086192|archive-date=25 July 2024|access-date=21 February 2024|publisher=[[OneFootball]]}}</ref> === 2024-25: దేశీయ ట్రెబెల్ === ఆగస్టు 18న జరిగిన 2024–25 లా లిగా సీజన్ మొదటి మ్యాచ్‌లో, వాలెన్సియాపై బార్సిలోనా 2–1తో గెలవగా, యమాల్ లెవాండోస్కీకి సహాయపడ్డాడు.<ref>{{Cite web|title=Valencia vs Barcelona|url=https://www.sofascore.com/football/match/valencia-barcelona/rgbsDgb|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20240917183032/https://www.sofascore.com/football/match/valencia-barcelona/rgbsDgb|archive-date=17 September 2024|access-date=September 17, 2024|website=[[Sofascore]]}}</ref> ఆగస్టు 24న అథ్లెటిక్ బిల్బావో వ్యతిరేకంగా జరిగిన తదుపరి మ్యాచ్లో, యమల్ మరో 2-1 విజయంలో సీజన్లో తన మొదటి గోల్ సాధించాడు.<ref>{{Cite web|title=Barcelona vs Athletic Club|url=https://www.sofascore.com/football/match/athletic-club-barcelona/rgbsAgb#id:12437652|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20240917183032/https://www.sofascore.com/football/match/athletic-club-barcelona/rgbsAgb#id:12437652|archive-date=17 September 2024|access-date=September 17, 2024|website=[[Sofascore]]}}</ref> సెప్టెంబర్ 19న, ఛాంపియన్స్ లీగ్‌లో మొనాకోతో జరిగిన మ్యాచ్‌లో 2–1 తేడాతో ఓటమి పాలైనప్పటికీ, యమల్ స్కోరును సమం చేస్తూ తన మొదటి ఛాంపియన్స్ లీగ్ గోల్‌ను సాధించాడు. తద్వారా, 17 సంవత్సరాల 68 రోజుల వయస్సులో, ఛాంపియన్స్ లీగ్ చరిత్రలో గోల్ చేసిన రెండవ అతి పిన్న వయస్కుడిగా నిలిచాడు. అక్టోబర్ 2020లో 17 సంవత్సరాల 40 రోజుల వయస్సులో గోల్ చేసిన తన సహచర ఆటగాడు అన్సు ఫాటి మొదటి స్థానంలో ఉన్నాడు..<ref>{{Cite web|date=19 September 2024|title=Lamine Yamal makes history again|url=https://www.fcbarcelona.com/en/football/first-team/news/4122787/lamine-yamal-makes-history-again|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20240921025836/https://www.fcbarcelona.com/en/football/first-team/news/4122787/lamine-yamal-makes-history-again|archive-date=21 September 2024|access-date=27 September 2024|website=[[FC Barcelona]]|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|last=Thomas|first=Marissa|date=19 September 2024|title=Monaco 2-1 Barcelona: George Ilenikhena scores as 10-man Barca beaten in Champions League|url=https://www.bbc.com/sport/football/live/c04ppddv50et|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20240920004524/https://www.bbc.com/sport/football/live/c04ppddv50et|archive-date=20 September 2024|access-date=20 September 2024|publisher=[[BBC Sport]]}}</ref> అక్టోబర్ 26న, 17 సంవత్సరాల 105 రోజుల వయస్సులో, అతను రియల్ మాడ్రిడ్‌పై 0–4 తేడాతో గెలిచిన మ్యాచ్‌లో మూడవ గోల్ చేసి, ఎల్ క్లాసికో చరిత్రలోనే అతి పిన్న వయస్కుడైన గోల్ స్కోరర్‌గా నిలిచాడు. 17 ఏళ్ల వయస్సులోనే ఈ ఘనత సాధించడం ద్వారా అతను అన్సు ఫాటి రికార్డును అధిగమించాడు. శాంటియాగో బెర్నాబ్యూలో జరిగిన ఆ మ్యాచ్ సందర్భంగా, యమల్ ఇంకా అతని సహచరులైన ఫాతిహ్, రఫిన్హాలను కొందరు సొంత జట్టు అభిమానులు జాతిపరంగా లక్ష్యంగా చేసుకున్నారు.<ref>{{Cite web|date=26 October 2024|title=Lamine Yamal youngest Clásico goalscorer|url=https://www.fcbarcelona.com/en/news/4156854/lamine-yamal-youngest-clasico-goalscorer|access-date=28 October 2024|website=[[FC Barcelona]]|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|date=26 October 2024|title='No place for these criminals in our society!' - Vinicius Junior sends support to Lamine Yamal, Raphinha & Ansu Fati after seeing Barcelona trio targeted with racist insults in El Clasico win at Real Madrid|url=https://www.goal.com/en/lists/no-place-criminals-society-vinicius-junior-sends-support-lamine-yamal-raphinha-ansu-fati-barcelona-trio-targeted-racist-insults-el-clasico-real-madrid/blt051e17049c4c2523#cs5523e9e83afd302b|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20241103203326/https://www.goal.com/en/lists/no-place-criminals-society-vinicius-junior-sends-support-lamine-yamal-raphinha-ansu-fati-barcelona-trio-targeted-racist-insults-el-clasico-real-madrid/blt051e17049c4c2523#cs5523e9e83afd302b|archive-date=3 November 2024|access-date=28 October 2024|website=[[goal.com]]|language=en}}</ref> 2025 ఫిబ్రవరి 6న కోపా డెల్ రే క్వార్టర్-ఫైనల్స్‌లో వాలెన్సియాపై 0–5 తేడాతో గెలిచిన తర్వాత, యమాల్ పేలవమైన ఫామ్‌ను ప్రదర్శించి, ఆ తర్వాతి నెలలో మరో ఐదు రోజుల పాటు గోల్ చేయడంలో విఫలమయ్యాడు..<ref>{{Cite web|title=Lamine Yamal Silences Critics with Stunning Goal After Month-Long Drought|url=https://www.beinsports.com/en-us/soccer/uefa-champions-league/articles-video/lamine-yamal-silences-critics-with-stunning-goal-after-month-long-drought-2025-03-12|access-date=2026-03-08|website=BeIn Sports}}</ref> లా లిగాలో అతని గోల్స్కోరింగ్ కరువు, 26 అక్టోబర్ 2024 తరువాత ప్రారంభమై, 18 మార్చి 2025 వరకు పొడిగించబడింది, ఫ్రాన్సెస్కో టోట్టి అతన్ని "కొన్ని గోల్స్" చేసే ఆటగాడిగా ముద్ర వేయడానికి ప్రేరేపించింది.<ref>{{Cite web|title=Lamine Yamal sends message to critics after ending La Liga Goal Drought|url=https://www.thesportsfire.com/lamine-yamal-sends-message-to-critics-after-ending-la-liga-goal-drought/|access-date=2026-03-08|website=The Sports Fire}}</ref><ref>{{Cite web|title='He still scores few goals' - Barcelona wonderkid Lamine Yamal accused of 'dropping a bit' after goal drought as Italy legend Francesco Totti has his say on teenager's big problem|url=https://www.goal.com/en-gb/lists/barcelona-wonderkid-lamine-yamal-accused-la-liga-francesco-totti-teenager-form/blt6b745bc78ac6d499|access-date=2026-03-08|website=Goal}}</ref> ఈ సమయంలో, మేనేజర్ హాన్సీ ఫ్లిక్ అతడిని సమర్థిస్తూ ఇలా అన్నారు: "ప్రతి ఒక్కరూ గోల్ చేయాలని కోరుకుంటారు, కానీ అతను చాలా అవకాశాలను సృష్టిస్తాడు. ఎవరు గోల్ చేశారనే దానికంటే, జట్టు గోల్ చేయడమే ముఖ్యం". ఏప్రిల్ 30న, ఇంటర్ మిలాన్‌తో జరిగిన ఛాంపియన్స్ లీగ్ సెమీ-ఫైనల్ మొదటి లెగ్ మ్యాచ్‌లో యమల్ క్లబ్ తరఫున తన 100వ మ్యాచ్ ఆడాడు..<ref>{{Cite web|title=Why Lamine Yamal’s La Liga goal drought does not concern Barcelona – with teenage wonderkid still contributing significantly to bids for three more trophies|url=https://www.goal.com/en-gb/lists/lamine-yamal-la-liga-goal-drought-concern-barcelona-teenage-wonderkid-bids-three-trophies/blt5f60b5ea7c64f9ac|access-date=2026-03-08|website=Goal}}</ref> 3–3 డ్రాలో అతను మొదటి గోల్ సాధించాడు ఇంకా ఇంటర్ మేనేజర్ సిమోన్ ఇంజాగీ చేత ప్రశంసించబడ్డాడు, అతను యమల్‌ను "ప్రతి 50 సంవత్సరాలకు ఒకసారి పుట్టే అద్భుతం" అని అభివర్ణించాడు..<ref>{{Cite web|date=2025-04-30|title=Inzaghi: Phenoms like Yamal 'born every 50 years'|url=https://africa.espn.com/football/story/_/id/44939974/inter-inzaghi-barcelona-yamal-born-every-50-years|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20250501000322/https://africa.espn.com/football/story/_/id/44939974/inter-inzaghi-barcelona-yamal-born-every-50-years|archive-date=1 May 2025|access-date=2025-05-01|website=ESPN.com|language=en}}</ref> 11 మే 2025న, ఎస్టాడియో ఒలింపికో లూయిస్ కంపానిస్‌లో జరిగిన మ్యాచ్‌లో, రియల్ మాడ్రిడ్‌పై బార్సిలోనా 3–4 తేడాతో పునరాగమన విజయం సాధించడంలో యమల్ కీలక పాత్ర పోషించాడు. కైలియన్ ఎంబాపే ఆరంభంలోనే రెండు గోల్స్ చేయడంతో 2-0తో వెనుకబడిన బార్సిలోనా, ఎరిక్ గార్సియా, యమల్ ఇంకా రఫిన్హాల గోల్స్‌తో పుంజుకుంది. కింది మూలకు వంపుగా కొట్టిన షాట్‌తో యమల్ చేసిన గోల్, స్కోరును 2-2తో సమం చేసి, మ్యాచ్ గమనాన్ని మార్చడంలో కీలక పాత్ర పోషించింది.<ref>{{Cite web|date=11 May 2025|title=Barcelona edge closer to title with thrilling 4-3 win over Real Madrid|url=https://www.reuters.com/sports/soccer/barcelona-edge-closer-title-with-thrilling-4-3-win-over-real-madrid-2025-05-11/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20250512084442/https://www.reuters.com/sports/soccer/barcelona-edge-closer-title-with-thrilling-4-3-win-over-real-madrid-2025-05-11/|archive-date=12 May 2025|access-date=12 May 2025|website=Reuters}}</ref> ఈ విజయంతో బార్సిలోనా ఈ సీజన్‌లో వరుసగా నాలుగో క్లాసికో విజయాన్ని నమోదు చేసింది ఇంకా లా లిగా టైటిల్‌కు ఒక విజయం దూరంలో నిలిచింది.<ref>{{Cite web|date=11 May 2025|title=Barcelona 4-3 Real Madrid: Hosts win thriller despite Kylian Mbappe hat-trick|url=https://www.bbc.com/sport/football/live/c62x2g9d9dgt|access-date=12 May 2025|website=BBC Sport}}</ref> అతను 2025 కోపా ట్రోఫీని గెలుచుకుని, దానిని రెండుసార్లు గెలిచిన మొదటి ఫుట్‌బాల్ ఆటగాడిగా నిలిచాడు ఇంకా 2025 బ్యాలన్ డి'ఓర్‌లో 2వ స్థానంలో నిలిచాడు.. === 2025-26: వారసత్వ సంఖ్య 10 === [[దస్త్రం:LamineYamal_-_FCB_-_Partido_Athletic_Club_vs_FC_Barcelona.jpg|thumb|2026లో అథ్లెటిక్ బిల్బావో వ్యతిరేకంగా బార్సిలోనా కోసం గోల్ చేసిన యమల్]] 27 మే 2025న, యమల్ తన పద్దెనిమిదవ పుట్టినరోజున బార్సిలోనాతో తన మొదటి దీర్ఘకాలిక ఒప్పందంపై సంతకం చేశాడు, ఇది అతడిని 30 జూన్ 2031 వరకు క్లబ్‌తో బంధిస్తుంది..<ref>{{Cite web|date=2025-05-27|title=Lamine Yamal extends contract with FC Barcelona to 2031|url=https://www.fcbarcelona.com/en/football/first-team/news/4274403/lamine-yamal-extends-contract-with-fc-barcelona-to-2031|access-date=2025-05-28|website=|publisher=FC Barcelona|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|last=Sung|first=Patrick|date=2025-05-28|title=17-year-old superstar Lamine Yamal signs contract extension with Barcelona until 2031|url=https://www.cnn.com/2025/05/28/sport/lamine-yamal-contract-extension-barcelona-2031-spt|access-date=2025-05-28|website=|publisher=[[CNN]]|language=en-US}}</ref> జీతాలు, బోనస్‌లు ఇంకా కాంట్రాక్ట్ ఫీజులతో సహా యమాల్ సంవత్సరానికి $45.3 మిలియన్ల స్థూల ఆదాయాన్ని పొందగలడని, తద్వారా అతను బార్సిలోనాలో అత్యధిక పారితోషికం పొందే ఆటగాళ్లలో ఒకడిగా నిలుస్తాడని అథ్లెటిక్ నివేదించింది.<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/athletic/6384986/2025/05/28/lamine-yamal-new-barcelona-contract-40m/|title=Lamine Yamal's new Barcelona contract: Inside the deal that could be worth nearly €40m a year|last=Ballús|first=Pol|date=2025-05-28|work=The New York Times|access-date=2025-06-06|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref> జూలై 16న జరిగిన ఒప్పంద సంతకాల కార్యక్రమంలో, అన్సు ఫాటి లోన్‌పై వెళ్లిన తర్వాత ఖాళీ అయిన బార్సిలోనా నంబర్ 10 జెర్సీని మొనాకో యమాల్‌కు బహుమతిగా ఇచ్చింది..<ref>{{Cite news|url=https://www.fcbarcelona.com/en/football/first-team/news/4314453/lamine-yamal-is-the-fc-barcelona-no10|title=Lamine Yamal is the FC Barcelona No.10|date=2025-07-16|work=FC Barcelona|access-date=2025-07-16|language=en-US}}</ref> ఆగష్టు 16న, మల్లోర్కా జరిగిన లా లిగా సీజన్ మొదటి మ్యాచ్లో, అతను 10వ సంఖ్య చొక్కా ధరించి బార్సిలోనా కోసం తన మొదటి గోల్ సాధించాడు. 2026 ఫిబ్రవరి 28న, విల్లారియల్ 4-1తో స్వదేశంలో సాధించిన విజయంలో యమల్ తన కెరీర్లో తొలి హ్యాట్రిక్ సాధించాడు. ఏప్రిల్ 22న, సెల్టా విగో వ్యతిరేకంగా 1-0 తేడాతో విజయం సాధించినప్పుడు అతను దెబ్బతిన్న స్నాయువుతో బాధపడ్డాడు, ఇది మిగిలిన సీజన్లో అతన్ని తొలగించింది.<ref>{{Cite news|url=https://www.espn.com/soccer/story/_/id/48569662/barcelona-lamine-yamal-season-expected-fit-world-cup|title=Barcelona's Lamine Yamal out for season, expected to make World Cup|last=Marsden|first=Sam|date=23 April 2026|work=ESPN}}</ref> అతను అన్ని పోటీలలో 24 గోల్స్ ఇంకా 17 అసిస్ట్లతో సీజన్ను ముగించాడు, ఇందులో లా లిగాలో 16 గోల్స్ ఇంకా 11 అసిస్ట్లు ఉన్నాయి, క్లబ్ టాప్ స్కోరర్గా నిలిచాడు.<ref>{{Cite web|date=2 June 2026|title=Lamine Yamal's 2025-26 record for FC Barcelona|url=https://sports.yahoo.com/articles/lamine-yamals-2025-26-record-193800490.html|publisher=Yahoo! Sports}}</ref> == అంతర్జాతీయ కెరీర్ == === కాటలోనియా === యమల్ చిన్న వయస్సు నుండే కాటలోనియా జాతీయ ఫుట్‌బాల్ జట్టు యువ విభాగాలకు ప్రాతినిధ్యం వహించి, 11 సంవత్సరాల వయస్సులో కెప్టెన్ అయ్యాడు. అతను అండర్-12, అండర్-14 ఇంకా అండర్-16 జట్లకు ఆడినంత కాలం కెప్టెన్‌గా కొనసాగాడు..<ref>{{Cite web|date=12 September 2023|title=Lamine Yamal, de les Seleccions Catalanes base a trencar rècords amb La Roja|url=https://www.fcf.cat/noticia/lamine-yamal-de-les-seleccions-catalanes-base-a-trencar-records-amb-la-roja/12/09/2023|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20240725002155/https://www.fcf.cat/noticia/lamine-yamal-de-les-seleccions-catalanes-base-a-trencar-records-amb-la-roja/12/09/2023|archive-date=25 July 2024|access-date=16 July 2024|website=FCF|language=ca}}</ref><ref name=":0">{{Cite web|date=20 November 2022|title=Empat suficient per a la Selecció Catalana sub 16|url=https://www.fcf.cat/noticia/empat-suficient-per-a-la-seleccio-catalana-sub-16/20/11/2022|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20240725002109/https://www.fcf.cat/noticia/empat-suficient-per-a-la-seleccio-catalana-sub-16/20/11/2022|archive-date=25 July 2024|access-date=16 July 2024|website=FCF|language=ca}}</ref> నవంబర్ 2022లో, యమల్ కాస్టిల్ ఇంకా లియోన్‌పై ఒక అద్భుతమైన సోలో గోల్ సాధించాడు, ఇంకా అదే నెలలో అతను ఒక పెనాల్టీని గోల్‌గా మలిచాడు, కాటలోనియా రెండవ గోల్‌కు సహకరించాడు ఇంకా అరగోన్‌తో జరిగిన 2–2 డ్రాలో రెడ్ కార్డ్ అందుకున్నాడు, ఈ డ్రాతో కాటలోనియా స్పానిష్ ప్రాంతీయ టీమ్ ఛాంపియన్‌షిప్ "ఫేజ్ డి'ఓర్"కు అర్హత సాధించింది.<ref>{{Cite web|last=Ruano|first=Raúl|date=2024-07-10|title=El golazo de Lamine Yamal en los anexos del Zorrilla con 15 años|url=https://www.diariodevalladolid.es/deportes/240710/230620/golazo-lamine-yamal-anexos-zorrilla-15-anos.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20240725002132/https://www.diariodevalladolid.es/deportes/240710/230620/golazo-lamine-yamal-anexos-zorrilla-15-anos.html|archive-date=25 July 2024|access-date=2024-07-16|website=Diario de Valladolid|language=es}}</ref><ref name=":0">{{Cite web|date=20 November 2022|title=Empat suficient per a la Selecció Catalana sub 16|url=https://www.fcf.cat/noticia/empat-suficient-per-a-la-seleccio-catalana-sub-16/20/11/2022|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20240725002109/https://www.fcf.cat/noticia/empat-suficient-per-a-la-seleccio-catalana-sub-16/20/11/2022|archive-date=25 July 2024|access-date=16 July 2024|website=FCF|language=ca}}<cite class="citation web cs1 cs1-prop-foreign-lang-source" data-ve-ignore="">[https://www.fcf.cat/noticia/empat-suficient-per-a-la-seleccio-catalana-sub-16/20/11/2022 "Empat suficient per a la Selecció Catalana sub 16"]. </cite></ref> 2023లో ఫేజ్ డి ఓర్ కోసం యమల్ను జట్టులోకి పిలవలేదు.<ref>{{Cite web|date=4 January 2023|title=Convocatòria d'entrenament sub 16 masculina: 10.01.23|url=https://www.fcf.cat/noticia/convocatoria-d-entrenament-sub-16-masculina-10-01-23/04/01/2023|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20240725002204/https://www.fcf.cat/noticia/convocatoria-d-entrenament-sub-16-masculina-10-01-23/04/01/2023|archive-date=25 July 2024|access-date=16 July 2024|website=FCF|language=ca}}</ref> === స్పెయిన్ === [[దస్త్రం:Lamine_Yamal_in_2025.jpg|thumb|305x305px|2025లో స్పెయిన్ తరఫున ఆడుతున్న యమల్]] స్పెయిన్ యువ అంతర్జాతీయ ఆటగాడు అయిన యమల్, స్పానిష్ U15 ఇంకా U16 జట్ల కోసం ఆడాడు.<ref name=":5">{{Cite web|last=Peyret|first=Didac|date=4 September 2022|title=¿Quién es Lamine Yamal? La perla de 15 años que ya entrena con Xavi|url=https://www.sport.es/es/noticias/barca/lamine-yamal-cadete-barcelona-xavi-13636159|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220905220937/https://www.sport.es/es/noticias/barca/lamine-yamal-cadete-barcelona-xavi-13636159|archive-date=5 September 2022|access-date=6 September 2022|website=[[Sport (Spanish newspaper)|Sport]]|language=es}}</ref><ref name=":2">{{Cite web|date=5 September 2022|title=FC Barcelona: Wird Lamine Yamal (15) der nächste Lionel Messi?|url=https://sportbild.bild.de/fussball/la-liga/primera-division/fc-barcelona-wird-lamine-yamal-15-der-naechste-lionel-messi-81228506.sport.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220909141433/https://sportbild.bild.de/fussball/la-liga/primera-division/fc-barcelona-wird-lamine-yamal-15-der-naechste-lionel-messi-81228506.sport.html|archive-date=9 September 2022|access-date=6 September 2022|website=[[Sport Bild]]|language=de}}<cite class="citation web cs1 cs1-prop-foreign-lang-source" data-ve-ignore="">[https://sportbild.bild.de/fussball/la-liga/primera-division/fc-barcelona-wird-lamine-yamal-15-der-naechste-lionel-messi-81228506.sport.html "FC Barcelona: Wird Lamine Yamal (15) der nächste Lionel Messi?"]. </cite></ref><ref>{{Cite web|date=7 May 2022|title=Rojita U15 : Lamine Yamal s'éclate face à la Suisse (vidéo)|url=https://lionsdelatlas.ma/rojita-u15-lamine-yamal-seclate-face-a-la-suisse-video/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220909141432/https://lionsdelatlas.ma/rojita-u15-lamine-yamal-seclate-face-a-la-suisse-video/|archive-date=9 September 2022|access-date=6 September 2022|website=Lions de l'Atlas|language=fr}}</ref> 2023లో, అతను 2023 యూరోపియన్ U17 ఛాంపియన్షిప్ స్పెయిన్ U17 జట్టుకు ప్రాతినిధ్యం వహించాడు, టోర్నమెంట్లో యమల్ నాలుగు గోల్స్ చేశాడు.<ref>{{Cite web|last=Álvarez|first=Ángel|date=30 May 2023|title=Lamine Yamal se despide del Europeo sub-17 con otro golazo antológico: es un elegido|url=https://cronicaglobal.elespanol.com/culemania/culemaniacos/20230530/lamine-yamal-despide-europeo-sub-17-antologico-elegido/767673315_0.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824222830/https://cronicaglobal.elespanol.com/culemania/culemaniacos/20230530/lamine-yamal-despide-europeo-sub-17-antologico-elegido/767673315_0.html|archive-date=24 August 2023|access-date=24 August 2023|website=Crónica Global|language=es}}</ref> స్పెయిన్ సెమీఫైనల్కు చేరుకుంది, అక్కడ వారు 3-0తో ఓడిపోయిన తరువాత ఫ్రాన్స్ చేతిలో ఓడిపోయారు.<ref>{{Cite web|date=30 May 2023|title=España cae con honores (1–3) ante Francia en las semifinales del Europeo|url=https://rfef.es/es/noticias/cronica-espana-francia-semifinales-euro|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824222829/https://rfef.es/es/noticias/cronica-espana-francia-semifinales-euro|archive-date=24 August 2023|access-date=24 August 2023|website=Royal Spanish Football Federation|language=es}}</ref> 16 సంవత్సరాల 50 రోజుల వయస్సులో, యమల్ 1 సెప్టెంబర్ 2023న జార్జియా ఇంకా సైప్రస్‌లతో జరిగిన UEFA యూరో 2024 క్వాలిఫైయర్స్ కోసం కోచ్ లూయిస్ డి లా ఫ్యూంటె నుండి తన మొదటి సీనియర్ అంతర్జాతీయ పిలుపును అందుకున్నాడు ఇంకా 8 సెప్టెంబర్ 2023న తన మాజీ ప్రత్యర్థులపై తన సీనియర్ అరంగేట్రం చేసి, 7–1 విజయంలో 74వ నిమిషంలో గోల్ చేశాడు.<ref>{{Cite web|date=1 September 2023|title=Oficial {{!}} Lista de convocados para los partidos contra Georgia y Chipre|url=https://rfef.es/es/noticias/oficial-lista-de-convocados-para-los-partidos-contra-georgia-y-chipre|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20230901155535/https://rfef.es/es/noticias/oficial-lista-de-convocados-para-los-partidos-contra-georgia-y-chipre|archive-date=1 September 2023|access-date=1 September 2023|publisher=Royal Spanish Football Federation|language=es}}</ref><ref>{{Cite web|date=1 September 2023|title=16-year-old Barcelona talent subject to "suffocating pressure" during international selection decision|url=https://www.football-espana.net/2023/09/01/16-year-old-barcelona-talent-subject-to-suffocating-pressure-during-international-selection-decision|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20230906104949/https://www.football-espana.net/2023/09/01/16-year-old-barcelona-talent-subject-to-suffocating-pressure-during-international-selection-decision|archive-date=6 September 2023|access-date=1 September 2023|website=Football España}}</ref><ref name="ESPN 2023">{{Cite news|url=https://www.espn.com.au/football/story/_/id/38353315/barcelonas-lamine-yamal-becomes-youngest-player-spain|title=Spain teen Yamal scores, breaks record on debut|last=Marsden|first=Sam|date=8 September 2023|work=ESPN|access-date=9 September 2023|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20230909003219/https://www.espn.com.au/football/story/_/id/38353315/barcelonas-lamine-yamal-becomes-youngest-player-spain|archive-date=9 September 2023}}</ref> 16 సంవత్సరాల 57 రోజుల వయస్సులో, అతను స్పెయిన్కు అతి పిన్న వయస్కుడైన ఆటగాడు ఇంకా గోల్ స్కోరర్ అయ్యాడు, 17 సంవత్సరాల, 62 రోజుల వయస్సులో అరంగేట్రం చేసి, 17 సంవత్సరాల 304 రోజుల వయస్సులో స్కోర్ చేసిన గావి సాధించిన రికార్డులను బద్దలు కొట్టాడు.<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/sport/football/66679258#:~:text=Barcelona%20teenager%20Lamine%20Yamal%20became,2024%20qualifying%20win%20against%20Georgia.|title=Yamal becomes Spain's youngest player and scorer|date=9 September 2023|work=BBC Sport|publisher=BBC}}</ref> దీంతో పాటు, 17 సంవత్సరాల 83 రోజుల వయస్సులో యూరో క్వాలిఫైయింగ్ మ్యాచ్‌లో గోల్ చేసిన వెల్ష్ ఫుట్‌బాల్ ఆటగాడు గారెత్ బేల్‌ను అధిగమించి, యమల్ అత్యంత పిన్న వయస్కుడైన గోల్ స్కోరర్‌గా నిలిచాడు..<ref name="ESPN 2023" /><ref>{{Cite web|date=8 September 2023|title=Lamine Yamal becomes youngest Spain player and scorer in rout of Georgia|url=https://www.theguardian.com/football/2023/sep/08/lamine-yamal-becomes-spains-youngest-ever-player-and-scorer|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20231122032629/https://www.theguardian.com/football/2023/sep/08/lamine-yamal-becomes-spains-youngest-ever-player-and-scorer|archive-date=22 November 2023|access-date=9 September 2023|website=The Guardian|publisher=P. A. Media}}</ref> స్కాట్లాండ్ ఇంకా నార్వే జరిగిన మిగిలిన యూరో క్వాలిఫైయింగ్ మ్యాచ్ల కోసం అక్టోబర్ 2023లో స్పానిష్ జట్టులోకి యమల్ తిరిగి పిలువబడ్డాడు.<ref>{{Cite web|date=9 October 2023|title=Lamine Yamal: Iliopsoas muscle injury in left leg|url=https://www.fcbarcelona.com/en/football/first-team/news/3731723/lamine-yamal-iliopsoas-muscle-injury-in-left-leg|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20231017095117/https://www.fcbarcelona.com/en/football/first-team/news/3731723/lamine-yamal-iliopsoas-muscle-injury-in-left-leg|archive-date=17 October 2023|access-date=16 October 2023|publisher=FC Barcelona}}</ref><ref>{{Cite web|last=Marsden|first=Sam|last2=Llorens|first2=Moises|date=10 October 2023|title=Barça injuries mount as Yamal out of Spain team|url=https://www.espn.com/soccer/story/_/id/38621372/barcelona-injury-crisis-worsens-yamal-spain-squad|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20240725002213/https://platform.twitter.com/widgets/widget_iframe.2f70fb173b9000da126c79afe2098f02.html?origin=https%3A%2F%2Fwww.espn.com|archive-date=25 July 2024|access-date=16 October 2023|website=ESPN}}</ref> స్పెయిన్ రెండు మ్యాచ్ల్లోనూ గెలిచి యూరో 2024కి అర్హత సాధించింది.<ref>{{Cite magazine|last=Summerscales|first=Robert|date=15 October 2023|title=Scotland And Spain Qualify For Euro 2024|url=https://www.si.com/fannation/soccer/futbol/news/scotland-and-spain-qualify-for-euro-2024-as-norway-miss-out|magazine=Sports Illustrated|archive-url=https://web.archive.org/web/20231022014010/https://www.si.com/fannation/soccer/futbol/news/scotland-and-spain-qualify-for-euro-2024-as-norway-miss-out|archive-date=22 October 2023|access-date=16 October 2023}}</ref> ==== 2024 యూరో కప్ విజేతగా నిలిచిన ==== 7 జూన్ 2024న, టోర్నమెంట్ కోసం 26 మంది సభ్యుల జట్టులో యమల్ ఎంపికయ్యాడు.<ref>{{Cite news|url=https://rfef.es/en/noticias/final-spain-squad-for-the-euro-2024-finals|title=Official {{!}} Final Spain squad for the Euro 2024 finals|date=7 June 2024|access-date=7 June 2024|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20240621100501/https://rfef.es/en/noticias/final-spain-squad-for-the-euro-2024-finals|archive-date=21 June 2024|publisher=[[Royal Spanish Football Federation]]}}</ref> జూన్ 15న, అతను క్రొయేషియాలో జరిగిన యూరోపియన్ ఛాంపియన్‌షిప్‌లలో అరంగేట్రం చేసి, 16 సంవత్సరాల 338 రోజుల వయస్సు గల పోలాండ్‌కు చెందిన కాపర్ కోజ్లోవ్స్కీ పేరిట ఉన్న మునుపటి రికార్డును బద్దలు కొట్టి, ఆ టోర్నమెంట్‌లో పాల్గొన్న అతి పిన్న వయస్కుడైన ఆటగాడిగా నిలిచాడు.<ref>{{Cite news|url=https://sport.optus.com.au/news/uefa-euro-2024/os75853/lamine-yamal-breaks-record-youngest-euro-player|title=Prodigy Lamine Yamal breaks record as youngest ever UEFA Euro player|last=Pellizzeri|first=Teo|date=15 June 2024|work=Optus Sport|access-date=15 June 2024|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20240708171327/https://sport.optus.com.au/news/uefa-euro-2024/os75853/lamine-yamal-breaks-record-youngest-euro-player|archive-date=8 July 2024}}</ref> క్రొయేషియాతో జరిగిన మ్యాచ్లో అతను అసిస్ట్ అందించిన అతి పిన్న వయస్కుడైన ఆటగాడిగా నిలిచాడు, డాని కార్వాజల్ గోల్ చేసి 3-0తో విజయం సాధించాడు.<ref>{{Cite web|last=Mills|first=Richard|date=15 June 2024|title=Spain player ratings vs Croatia: Lamine Yamal is unbelievable! Record-breaking teenager stars as La Roja make easy work of Luka Modric & Co in strong start to Euro 2024|url=https://www.goal.com/en/lists/spain-player-ratings-croatia-lamine-yamal-alvaro-morata/blt4cadab491a033fd2#cs283e6bb2a786e738|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20240725002136/https://www.goal.com/en/lists/spain-player-ratings-croatia-lamine-yamal-alvaro-morata/blt4cadab491a033fd2#cs283e6bb2a786e738|archive-date=25 July 2024|access-date=15 June 2024|website=Goal}}</ref> జార్జియాతో జరిగిన రౌండ్ ఆఫ్ 16 మ్యాచ్‌లో, అతను జూడ్ బెల్లింగ్‌హామ్ రికార్డును బద్దలు కొట్టి, నాకౌట్ దశల్లోకి ప్రవేశించిన అతి పిన్న వయస్కుడైన ఆటగాడిగా నిలిచాడు, అలాగే 4–1 విజయంలో మరో అసిస్ట్ కూడా అందించాడు.<ref>{{Cite web|date=30 June 2024|title=Spain 4-1 Georgia: Resilient La Roja fight back to reach quarter-finals|url=https://www.uefa.com/euro2024/news/028e-1b422f0a13e9-95e80bebdabb-1000--spain-4-1-georgia-resilient-la-roja-fight-back-to-reach-la/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20240630212420/https://www.uefa.com/euro2024/news/028e-1b422f0a13e9-95e80bebdabb-1000--spain-4-1-georgia-resilient-la-roja-fight-back-to-reach-la/|archive-date=30 June 2024|access-date=30 June 2024|publisher=UEFA}}</ref> జర్మనీ 2-2తో గెలిచిన క్వార్టర్-ఫైనల్ మ్యాచ్‌లో యమల్ మరోసారి కీలకమైన అసిస్ట్ అందించి, యూరోపియన్ ఛాంపియన్‌షిప్ ఒకే ఎడిషన్‌లో మూడు అసిస్ట్‌ల కోసం స్పానిష్ రికార్డును సమం చేశాడు (2008లో సెస్క్ ఫాబ్రెగాస్, 2012లో డేవిడ్ సిల్వా ఇంకా 2020లో డాని ఓల్మోల తర్వాత ఈ రికార్డును నెలకొల్పారు).<ref>{{Cite news|url=https://www.msn.com/en-us/sports/soccer/starboy-lamine-yamal-matches-incredible-spain-record-at-16-after-providing-brilliant-assist-in-euro-2024-quarter-final-clash-with-germany/ar-BB1pu9W6|title=Starboy! Lamine Yamal matches incredible Spain record at 16 after providing brilliant assist in Euro 2024 quarter-final clash with Germany|last=Gokhale|first=Aditya|date=5 July 2024|work=[[MSNBC]]}}</ref> జూలై 9న ఫ్రాన్స్ జరిగిన 2-1 సెమీ-ఫైనల్ విజయంలో అతను స్పెయిన్ మొదటి గోల్ సాధించాడు, పెనాల్టీ ప్రాంతం వెలుపల నుండి కర్లింగ్ స్ట్రైక్ తో, ఇది టోర్నమెంట్ గోల్ ను గెలుచుకుంది.<ref name="BBCborn24">{{Cite news|url=https://www.bbc.com/sport/football/articles/cx82xyynw17o|title="A superstar is born" {{!}} Yamal's history making moment of "genius"|last=Rose|first=Gary|date=10 July 2024|work=[[BBC Sport]]|access-date=24 July 2024|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20240710154821/https://www.bbc.com/sport/football/articles/cx82xyynw17o|archive-date=10 July 2024|publisher=[[BBC]]}}</ref> అతను తన 17వ పుట్టినరోజుకు నాలుగు రోజుల ముందు యూరో చరిత్రలో అతి పిన్న వయస్కుడైన గోల్ స్కోరర్ అయ్యాడు, ఇంకా మునుపటి రికార్డు హోల్డర్ జోహన్ వోన్లాంథెన్ కంటే ఒక సంవత్సరం కంటే తక్కువ వయస్సు గలవాడు.<ref>{{Cite web|last=Yomtov|first=Jesse|date=9 July 2024|title=Spain's Lamine Yamal nets sizzling goal, becomes youngest goal scorer in UEFA Euro history|url=https://www.usatoday.com/story/sports/soccer/2024/07/09/lamine-yamal-goal-spain-euro-2024/74342111007/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20240715071348/https://www.usatoday.com/story/sports/soccer/2024/07/09/lamine-yamal-goal-spain-euro-2024/74342111007/|archive-date=15 July 2024|access-date=9 July 2024|website=USA Today}}</ref><ref>{{Cite web|date=9 July 2024|title=Spain's Lamine Yamal, 16, 'genius' in Euro record evening|url=https://www.espn.com/soccer/story/_/id/40527430/spain-lamine-yamal-16-youngest-euro-scorer|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20240715181647/https://www.espn.com/soccer/story/_/id/40527430/spain-lamine-yamal-16-youngest-euro-scorer|archive-date=15 July 2024|access-date=10 July 2024|website=[[ESPN]]}}</ref> యూరో 2024 ముగింపులో, యమల్ యంగ్ ప్లేయర్ ఆఫ్ ది టోర్నమెంట్ ఎంపికయ్యాడు.<ref name="Euro24 YoungPlayer">{{Cite web|date=14 July 2024|title=Lamine Yamal named Euro 2024 Young Player of the Tournament|url=https://www.uefa.com/euro2024/news/028f-1b5e5e91b6e6-b9784b9e13fb-1000--lamine-yamal-named-euro-2024-young-player-of-the-tournament/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20240715145905/https://www.uefa.com/euro2024/news/028f-1b5e5e91b6e6-b9784b9e13fb-1000--lamine-yamal-named-euro-2024-young-player-of-the-tournament/|archive-date=15 July 2024|access-date=14 July 2024|website=UEFA}}</ref> యూరో 2024 ఫైనల్లో ఇంగ్లాండ్ స్పెయిన్ 2-1తో విజయం సాధించడం ద్వారా యూరో కప్ గెలిచిన అతి పిన్న వయస్కుడిగా నిలిచాడు.<ref>{{Cite web|date=14 July 2024|title=Lamine Yamal sets new record as youngest player to feature at a UEFA European Championship|url=https://www.uefa.com/euro2024/news/0255-0d9f33ac425a-2e8c3765087b-1000--lamine-yamal-sets-new-record-as-youngest-player-to-feature-a/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20240616091736/https://www.uefa.com/euro2024/news/0255-0d9f33ac425a-2e8c3765087b-1000--lamine-yamal-sets-new-record-as-youngest-player-to-feature-a/|archive-date=16 June 2024|access-date=14 July 2024|website=UEFA}}</ref><ref>{{Cite web|date=14 July 2024|title=Spain vs England UEFA Euro 2024 Final|url=https://www.uefa.com/euro2024/match/2036211--spain-vs-england/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20240725002752/https://www.uefa.com/euro2024/match/2036211--spain-vs-england/|archive-date=25 July 2024|access-date=16 July 2024|publisher=[[UEFA]]}}</ref> అతను ఫైనల్‌లో స్పెయిన్ తొలి గోల్ కోసం తన తోటి వింగర్ నికో విలియమ్స్‌కు అసిస్ట్ అందించాడు, ఆ తర్వాత ఒక ప్రధాన టోర్నమెంట్ ఫైనల్‌లో అసిస్ట్ నమోదు చేసిన అతి పిన్న వయస్కుడైన ఆటగాడిగా నిలిచాడు ఇంకా ఒకే యూరో టోర్నమెంట్‌లో నాలుగు అసిస్ట్‌లతో అత్యధిక అసిస్ట్‌ల రికార్డును కూడా పంచుకున్నాడు..<ref name="Euro24 stats">{{Cite web|date=14 July 2024|title=Spain 2-1 England: Late Oyarzabal winner earns La Roja record fourth Euro crown|url=https://www.uefa.com/euro2024/news/028f-1b5e5c2b7b67-d5faab9be20b-1000--spain-2-1-england-late-oyarzabal-winner-earns-la-roja-reco/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20240715014101/https://www.uefa.com/euro2024/news/028f-1b5e5c2b7b67-d5faab9be20b-1000--spain-2-1-england-late-oyarzabal-winner-earns-la-roja-reco/|archive-date=15 July 2024|access-date=16 July 2024|website=UEFA}}</ref> UEFA నేషన్స్ లీగ్లో, యమల్ రెండు గోల్స్ చేశాడు-ఫ్రాన్స్పై 5-4 సెమీ-ఫైనల్ విజయంలో అతని మొదటి వృత్తిపరమైన కెరీర్ పెనాల్టీతో సహా.<ref>{{Cite web|last=read|first=The Canadian Press·2 min|date=2025-06-05|title=Yamal outshines Ballon d'Or contenders as Spain beats France 5-4 in Nations League semifinal|url=https://ca.sports.yahoo.com/news/yamal-outshines-ballon-d-contenders-211000553.html|access-date=2025-06-05|website=Yahoo Sports|language=en-US}}</ref> ఫైనల్లో పోర్చుగల్ చేతిలో 2-2తో పెనాల్టీలతో స్పెయిన్ 3-5తో ఓడిపోయింది.<ref>{{Cite web|last=Ogden|first=Mark|date=8 June 2025|title=Portugal's Nations League win overshadows Ronaldo vs. Yamal|url=https://www.espn.co.uk/football/story/_/id/45475292/portugal-spain-uefa-nations-league-cristiano-ronaldo-lamine-yamal-2026-world-cup|access-date=15 July 2026|publisher=www.espn.co.uk}}</ref> ==== 2026 ప్రపంచ కప్ విజేత ==== 2026 మే 25న, [[2026 ఫిఫా ప్రపంచ కప్]] కోసం 26 మంది సభ్యుల జట్టులో యమల్ ఎంపికయ్యాడు.<ref>{{Cite news|url=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/spain-squad-announcement-luis-de-la-fuente|title=Yamal, Rodri and Cucurella in strong Spain squad|date=25 May 2026|access-date=12 June 2026|language=en}}</ref> జూన్ 21న, యమల్ తన మొదటి ప్రపంచ కప్ గోల్ ను సౌదీ అరేబియా 0-4 విజయంతో సాధించాడు, 1958లో [[పీలే]] తర్వాత ప్రపంచ కప్ మ్యాచ్ లో ప్రారంభ గోల్ సాధించిన 18 లేదా అంతకంటే తక్కువ వయస్సు ఉన్న రెండవ ఆటగాడిగా నిలిచాడు.<ref>{{Cite web|date=21 June 2026|title=Lamine Yamal equals Pelé's 68-year-old World Cup record|url=https://www.msn.com/en-in/news/insight/lamine-yamal-equals-pel%C3%A9-s-68-year-old-world-cup-record/gm-GM129637C1|access-date=21 June 2026|publisher=MSN}}</ref><ref>{{Cite web|last=Dawson|first=Rob|date=21 June 2026|title=Yamal nets 'dream' 1st World Cup goal as Spain answer critics|url=https://www.espn.com/soccer/story/_/id/49135958/spain-saudi-arabia-2026-world-cup-lamine-yamal-mikel-oyarzabal|access-date=22 June 2026|publisher=[[ESPN]]}}</ref> రౌండ్ ఆఫ్ 32లో ఆస్ట్రియా 3-0 విజయంలో మ్యాన్ ఆఫ్ ది మ్యాచ్గా ఎంపికయ్యాడు, టోర్నమెంట్లో 90 నిమిషాలకు సగటున 12 డ్రిబుల్స్ సాధించాడు, ఇది 1998లో జే-జే ఒకోచా తర్వాత అత్యధికం.<ref>{{Cite web|date=3 July 2026|title=Dominant Spain advance past Austria|url=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/spain-austria-match-report-highlights|publisher=FIFA}}</ref><ref>{{Cite web|date=2 July 2026|title=FIFA World Cup 2026 stats: Ronaldo's first ever and all-time record 25; Yamal's perfect 100|url=https://www.espn.com/soccer/story/_/id/49252849/fifa-world-cup-2026-stats-cristiano-ronaldo-first-ever-all-record-25-lamine-yamal-perfect-100|publisher=ESPN}}</ref> సెమీఫైనల్‌లో స్పెయిన్ ఫ్రాన్స్‌ను 2–0 తేడాతో ఓడించింది. లూకాస్ డిగ్నేపై ఫౌల్ జరగడంతో యమాల్‌కు లభించిన పెనాల్టీని మైకెల్ ఓయార్జాబల్ గోల్‌గా మలిచి స్కోరింగ్‌ను ప్రారంభించాడు.<ref>{{Cite web|date=14 July 2026|title=Spain outplay France to reach World Cup final|url=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/france-spain-match-report-highlights|access-date=15 July 2026|publisher=www.fifa.com}}</ref> ఆ తర్వాత ఫైనల్‌లో స్పెయిన్ అర్జెంటీనాను 1–0 తేడాతో ఓడించడంతో, యమల్ 19 సంవత్సరాల ఆరు రోజుల వయస్సులో ప్రపంచ కప్ ఇంకా యూరోస్ రెండింటినీ గెలిచిన అతి పిన్న వయస్కుడైన ఆటగాడిగా నిలిచాడు.<ref>{{Cite web|date=2026-07-19|title=Lamine Yamal 'completes football' at 19 as Argentina betray Messi|url=https://www.bbc.com/sport/football/articles/c0m7zx38v43|access-date=2026-07-19|website=BBC Sport|language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/football/live/2026/jul/19/spain-v-argentina-world-cup-2026-final-live-updates|title=Spain beat Argentina 1-0 after extra time to win the 2026 World Cup – live|last=Smyth|first=Rob|date=2026-07-19|work=the Guardian|access-date=2026-07-19|language=en-GB|issn=0261-3077}}</ref><ref>{{Cite web|last=Becherano|first=Lizzy|title=Messi on viral Yamal baby photo: 'Incredible' we're playing in World Cup final|url=https://www.espn.com/soccer/story/_/id/49387821/lionel-messi-viral-lamine-yamal-baby-photo-incredible-playing-world-cup-final|access-date=July 17, 2026|publisher=ESPN}}</ref> అతను [[పీలే]] ఇంకా గియుసేప్ బెర్గోమి తరువాత ప్రపంచ కప్ ఫైనల్లో పాల్గొన్న మూడవ అతి పిన్న వయస్కుడైన ఆటగాడు అయ్యాడు.<ref>{{Cite news|url=https://english.elpais.com/sports/2026-07-20/lamine-emulates-pele-and-denies-messi-a-second-world-cup-title.html|title=Lamine emulates Pelé and denies Messi a second World Cup title|last=Irigoyen|first=Juan I.|date=20 July 2026|work=[[El País]]|access-date=20 July 2026}}</ref> == ఆటగాడి ప్రొఫైల్ == డ్రిబ్లింగ్, పాసింగ్ ఇంకా అవకాశాలను సృష్టించే సామర్థ్యాలకు పేరుగాంచిన ఎడమ కాలి ఫార్వర్డ్ అయిన యమల్, ముఖ్యంగా కుడి వైపున సెంటర్-ఫార్వర్డ్, అటాకింగ్ మిడ్‌ఫీల్డర్ లేదా వింగర్‌గా ఆడగలడ.<ref name="Corbella">{{Cite web|last=Corbella|first=Enrique|date=5 September 2022|title=Lamine Yamal, el niño de 15 años que ya entrena con el Barcelona: descubre al "mini Messi" de La Masía|url=https://www.marca.com/futbol/barcelona/2022/09/05/6315a6aa268e3ead0d8b4588.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20220906214946/https://www.marca.com/futbol/barcelona/2022/09/05/6315a6aa268e3ead0d8b4588.html|archive-date=6 September 2022|access-date=6 September 2022|website=[[Marca (newspaper)|Marca]]|language=es}}<cite class="citation web cs1 cs1-prop-foreign-lang-source" data-ve-ignore="" id="CITEREFCorbella2022">Corbella, Enrique (5 September 2022). </cite></ref> రైట్-వింగర్‌గా, అతను ఆటలో ఎక్కువ భాగం తన ఎడమ కాలును ఉపయోగించడానికి ఇష్టపడతాడు, అలాగే ఫార్ పోస్ట్‌కు అవుట్‌స్వింగింగ్ క్రాస్ ఆడగల సామర్థ్యం కూడా అతనికి ఉంది.<ref>{{Cite web|title=Lamine Yamal position and style of play|url=https://www.coachesvoice.com/cv/barcelona-extraordinary-talent-lamine-yamal-style-of-play/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20240725002747/https://www.coachesvoice.com/cv/barcelona-extraordinary-talent-lamine-yamal-style-of-play/|archive-date=25 July 2024|access-date=9 May 2024|website=The Coaches' Voice}}</ref><ref>{{Cite web|last=Pearson|first=Matt|date=15 June 2024|title=Spain's Lamine Yamal becomes youngest ever Euros player – DW – 06/15/2024|url=https://www.dw.com/en/spains-lamine-yamal-becomes-youngest-euros-player/a-69374470|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20240724080633/https://www.dw.com/en/spains-lamine-yamal-becomes-youngest-euros-player/a-69374470|archive-date=24 July 2024|access-date=22 June 2024|website=dw.com}}</ref> తన పాదం వెలుపలి భాగంతో కచ్చితమైన క్రాస్‌లు ఇవ్వగల అతని సామర్థ్యం (దీనిని ట్రిపుల్ అని పిలుస్తారు) అతని ఆట ప్రత్యేక లక్షణాలలో ఒకటిగా మారింది..<ref>{{Cite web|last=Peyret|first=Dídac|date=4 December 2024|title=La 'trivela' de Lamine asombra al mundo y ya es marca registrada|url=https://www.sport.es/es/noticias/barca/trivela-lamine-asombra-mundo-marca-112311163|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20241207091451/https://www.sport.es/es/noticias/barca/trivela-lamine-asombra-mundo-marca-112311163|archive-date=7 December 2024|access-date=6 April 2025|website=sport.es|language=es}}</ref> UEFA యూరో 2024 సెమీ-ఫైనల్స్‌లో యమల్ అద్భుత ప్రదర్శన కనబరిచాడు, ఫ్రాన్స్ తరఫున ఒక గోల్ చేసి, క్రొయేషియా, జార్జియా, జర్మనీ ఇంకా ఇంగ్లాండ్‌లపై మొత్తం నాలుగు అసిస్ట్‌లు అందించాడు.<ref name="Euro24 stats">{{Cite web|date=14 July 2024|title=Spain 2-1 England: Late Oyarzabal winner earns La Roja record fourth Euro crown|url=https://www.uefa.com/euro2024/news/028f-1b5e5c2b7b67-d5faab9be20b-1000--spain-2-1-england-late-oyarzabal-winner-earns-la-roja-reco/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20240715014101/https://www.uefa.com/euro2024/news/028f-1b5e5c2b7b67-d5faab9be20b-1000--spain-2-1-england-late-oyarzabal-winner-earns-la-roja-reco/|archive-date=15 July 2024|access-date=16 July 2024|website=UEFA}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.uefa.com/euro2024/news/028f-1b5e5c2b7b67-d5faab9be20b-1000--spain-2-1-england-late-oyarzabal-winner-earns-la-roja-reco/ "Spain 2-1 England: Late Oyarzabal winner earns La Roja record fourth Euro crown"]. </cite></ref> ఈ టోర్నమెంట్‌లో, యమల్ ఫార్ పోస్ట్ వైపు క్రాస్ చేస్తూ అవకాశాలను సృష్టించగల తన సామర్థ్యాన్ని, అలాగే దూరం నుండి షాట్లు కొట్టే ఇంకా కర్లింగ్ చేసే తన నైపుణ్యాన్ని ప్రదర్శించాడు.<ref name="Euro24 YoungPlayer">{{Cite web|date=14 July 2024|title=Lamine Yamal named Euro 2024 Young Player of the Tournament|url=https://www.uefa.com/euro2024/news/028f-1b5e5e91b6e6-b9784b9e13fb-1000--lamine-yamal-named-euro-2024-young-player-of-the-tournament/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20240715145905/https://www.uefa.com/euro2024/news/028f-1b5e5e91b6e6-b9784b9e13fb-1000--lamine-yamal-named-euro-2024-young-player-of-the-tournament/|archive-date=15 July 2024|access-date=14 July 2024|website=UEFA}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.uefa.com/euro2024/news/028f-1b5e5e91b6e6-b9784b9e13fb-1000--lamine-yamal-named-euro-2024-young-player-of-the-tournament/ "Lamine Yamal named Euro 2024 Young Player of the Tournament"]. </cite></ref> తన సాంకేతిక ప్రొఫైల్ తో, యమల్తో మాజీ బార్సిలోనా ఫుట్బాల్ క్రీడాకారుడు [[లియోనెల్ మెస్సి|లియోనెల్ మెస్సీ]] పోల్చబడ్డాడు, అతనికి ముందు అనేక లా మాసియా ఉత్పత్తుల మాదిరిగానే.<ref name="Corbella">{{Cite web|last=Corbella|first=Enrique|date=5 September 2022|title=Lamine Yamal, el niño de 15 años que ya entrena con el Barcelona: descubre al "mini Messi" de La Masía|url=https://www.marca.com/futbol/barcelona/2022/09/05/6315a6aa268e3ead0d8b4588.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20220906214946/https://www.marca.com/futbol/barcelona/2022/09/05/6315a6aa268e3ead0d8b4588.html|archive-date=6 September 2022|access-date=6 September 2022|website=[[Marca (newspaper)|Marca]]|language=es}}<cite class="citation web cs1 cs1-prop-foreign-lang-source" data-ve-ignore="" id="CITEREFCorbella2022">Corbella, Enrique (5 September 2022). </cite></ref> డ్రిబ్లింగ్, నైపుణ్యం ఇంకా అవకాశాలను సృష్టించడంలో వారి ఆటశైలిలో సారూప్యత ఉండటం వల్ల యమాల్‌ను, బార్సిలోనా మాజీ ఆటగాడు నెయ్‌మార్‌తో కూడా పోలుస్తున్నారు.<ref>{{Cite web|title=How Lamine Yamal Compares to Lionel Messi, Neymar After 100 Barcelona Games?|url=https://www.si.com/soccer/how-lamine-yamal-compares-to-lionel-messi-neymar-100-barcelona-games}}</ref> నెయ్మార్ తాను ఆడే విధానానికి ప్రధాన ప్రభావంగా ఉన్నాడని కూడా యమల్ పేర్కొన్నాడు.<ref>{{Cite web|last=Dabbs|first=Ryan|date=21 September 2023|title=Who is Lamine Yamal? Everything you need to know about the Barcelona wonderkid|url=https://www.fourfourtwo.com/features/who-is-lamine-yamal-everything-you-need-to-know-about-the-barcelona-wonderkid-barca-uncover-the-next-lionel-messi|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20240715162632/https://www.fourfourtwo.com/features/who-is-lamine-yamal-everything-you-need-to-know-about-the-barcelona-wonderkid-barca-uncover-the-next-lionel-messi|archive-date=15 July 2024|access-date=21 June 2024|publisher=fourfourtwo.com}}</ref> అతన్ని ప్రపంచంలోని అత్యుత్తమ ఫుట్‌బాల్ క్రీడాకారులలో ఒకడిగా, ఇంకా అత్యుత్తమ యువ ఫుట్‌బాల్ క్రీడాకారుడిగా కూడా అభివర్ణించారు. అనేక మీడియా సంస్థలు అతన్ని అత్యుత్తమ టీనేజ్ ఫుట్‌బాల్ క్రీడాకారుడిగా కీర్తించాయి, అయినప్పటికీ స్టీవెన్ జెరార్డ్‌తో సహా చాలా మంది మైఖేల్ ఓవెన్ ఇప్పటికీ అత్యుత్తమ ఆటగాడిగానే ఉన్నాడని వాదిస్తున్నారు.<ref>{{Cite web|date=2025-03-19|title=Lamine Yamal: The greatest teenage footballer the world has ever seen {{!}} Goal.com|url=https://www.goal.com/en/lists/lamine-yamal-greatest-teenage-footballer-world-ever-seen/bltd659e03a46dcf8ed|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20250330200315/https://www.goal.com/en/lists/lamine-yamal-greatest-teenage-footballer-world-ever-seen/bltd659e03a46dcf8ed|archive-date=30 March 2025|access-date=2025-05-03|website=www.goal.com|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|date=2025-04-03|title=Who are the 39 best men's U21 players in the world?|url=https://www.espn.com/soccer/insider/story/_/id/44135155/yamal-wirtz-bellingham-lead-espn-39-best-male-players-age-21-under|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20250406195929/https://www.espn.com/soccer/insider/story/_/id/44135155/yamal-wirtz-bellingham-lead-espn-39-best-male-players-age-21-under|archive-date=6 April 2025|access-date=2025-05-03|website=ESPN.com|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|date=2024-10-29|title=Lamine Yamal, the best young player in the world|url=https://www.lavanguardia.com/mediterranean/20241029/10060829/lamine-yamal-best-young-player-world-kopa-ballon-or-chatelet-paris-barcelona-spain-soccer-player.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20241106123533/https://www.lavanguardia.com/mediterranean/20241029/10060829/lamine-yamal-best-young-player-world-kopa-ballon-or-chatelet-paris-barcelona-spain-soccer-player.html|archive-date=6 November 2024|access-date=2025-05-03|website=[[La Vanguardia]]|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|date=2025-05-09|title=Why Lamine Yamal is already better than Messi in some ways, but still has room to improve|url=https://www.espn.com/soccer/story/_/id/45057444/why-lamine-yamal-already-better-messi-some-ways|access-date=2025-05-18|website=ESPN.com|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|date=2025-03-19|title=Lamine Yamal: The greatest teenage footballer the world has ever seen {{!}} Goal.com UK|url=https://www.goal.com/en-gb/lists/lamine-yamal-greatest-teenage-footballer-world-ever-seen/bltd659e03a46dcf8ed|access-date=2025-05-18|website=www.goal.com|language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite web|title=Gerrard: Owen better as teenager than 'incredible' Yamal, Mbappé|url=https://www.espn.co.uk/football/story/_/id/45924367/steven-gerrard-michael-owen-better-player-teenager-lamine-yamal-kylian-mbappe|access-date=2025-09-22|website=ESPN UK|language=en-GB}}</ref> == వ్యక్తిగత జీవితం == యమల్ ఒక [[ముస్లిం]] ఇంకా [[రంజాన్]] పాటిస్తాడు, తెల్లవారుజాము నుండి సూర్యాస్తమయం వరకు ఉపవాసం ఉంటాడు, శిక్షణ ఇంకా మ్యాచ్ రోజులతో సహా.<ref>{{Cite web|last=read|first=Emmanuel Mendez·2 min|date=2026-04-01|title=Lamine Yamal's Ethnicity, Religion & Nationality|url=https://sports.yahoo.com/articles/lamine-yamals-ethnicity-religion-nationality-144419672.html|access-date=2026-07-15|website=Yahoo Sports|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web|date=2026-02-19|title=The Diet Lamine Yamal Will Follow During Ramadan|url=https://www.beinsports.com/en-us/soccer/la-liga/articles/the-diet-lamine-yamal-will-follow-during-ramadan-2026-02-19|access-date=2026-07-13|website=beIN SPORTS|language=en-us}}</ref> అతను కాటలాన్, స్పానిష్ ఇంకా ఇంగ్లీష్ భాషలలో అనర్గళంగా మాట్లాడగలడు.<ref>{{Cite web|date=2026-06-08|title=La respuesta de Lamine Yamal cuando le preguntan qué idioma habla en el vestuario: "Somos la selección..."|url=https://www.elnacional.cat/enblau/es/television/respuesta-lamine-yamal-cuando-preguntan-idioma-habla-en-vestuario-seleccion-espanola_1651958_102.html|access-date=2026-07-15|website=En Blau|language=es}}</ref> అర్జెంటీనా గాయని నిక్కీ నికోల్ యమాల్ కొద్దికాలం పాటు ఒక సంబంధంలో ఉన్నారు, కానీ వారిద్దరూ అక్టోబర్ 2025లో విడిపోయారు..<ref>{{Cite web|date=2025|title=Who Is Lamine Yamal's Girlfriend? All About Grammy-Nominated Singer Nicki Nicole|url=https://people.com/who-is-nicki-nicole-lamine-yamal-11797013|access-date=20 September 2025|website=People}}</ref><ref>{{Cite web|date=1 November 2025|title=Barcelona's Lamine Yamal announces Nicki Nicole breakup – Get Spanish Football News|url=https://getfootballnewsspain.com/barcelonas-lamine-yamal-announces-nicki-nicole-breakup/|access-date=1 November 2025|website=getfootballnewsspain.com|language=en-US}}</ref> === కుటుంబం. === యమల్, ఈక్వటోరియల్ గినియాలోని బాటాకు చెందిన వెయిట్రెస్ అయిన షీలా ఎబానా ఇంకా మొరాకోలోని లారాచెకు చెందిన ఆర్కిటెక్ట్ అయిన మౌనిర్ నస్రూయి దంపతులకు జన్మించాడు.<ref name="espn">{{Cite web|last=Marsden|first=Sam|last2=Llorens|first2=Moises|date=10 September 2023|title=The story of 16-year-old Lamine Yamal, destined to be Barcelona's next superstar|url=https://www.espn.com/soccer/story/_/id/38354902/the-story-16-year-old-lamine-yamal-barca-next-superstar|archive-url=https://web.archive.org/web/20240615143216/https://www.espn.com/soccer/story/_/id/38354902/the-story-16-year-old-lamine-yamal-barca-next-superstar|archive-date=15 June 2024|access-date=10 July 2024|website=[[ESPN]]}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFMarsdenLlorens2023">Marsden, Sam; Llorens, Moises (10 September 2023). </cite></ref><ref>{{Cite web|last=Billebault|first=Alexis|date=10 April 2024|title=Lamine Yamal, le surdoué du foot que tout le Maroc attend - Jeune Afrique.com|url=https://www.jeuneafrique.com/1555586/societe/lamine-yamal-le-surdoue-du-foot-que-tout-le-maroc-attend/|archive-url=https://web.archive.org/web/20240604110717/https://www.jeuneafrique.com/1555586/societe/lamine-yamal-le-surdoue-du-foot-que-tout-le-maroc-attend/|archive-date=4 June 2024|access-date=10 July 2024|website=[[Jeune Afrique]]|language=fr}}</ref> అతని తల్లిదండ్రులు అతనికి మూడు సంవత్సరాల వయసులో విడిపోయారు, అయినప్పటికీ ఇద్దరూ అతని బాల్యంలోనే ఉన్నారు.<ref name="ausarticle" /> ఆ కుటుంబం మాట నివసించింది, కానీ అతని తల్లిదండ్రులు విడిపోయిన సమయంలో, యమల్ తల్లి గ్రానోలర్స్ కు వెళ్లింది.<ref name="Herrero">{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/athletic/4997511/2023/10/26/barcelona-lamine-yamal-rocafonda-el-clasico/|title=Lamine Yamal: Barcelona's young prodigy and the proud neighbourhood that shaped him|last=Herrero|first=Laia Cervelló|date=26 October 2023|work=The New York Times|access-date=10 July 2024|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20251103002834/https://www.nytimes.com/athletic/4997511/2023/10/26/barcelona-lamine-yamal-rocafonda-el-clasico/|archive-date=2025-11-03}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFHerrero2023">Herrero, Laia Cervelló (26 October 2023). </cite></ref> అతను తన తల్లిదండ్రులతో సమయం గడపడానికి రెండు నగరాల మధ్య మారుతూ ఉండేవాడు.<ref name="ausarticle">{{Cite web|last=Ducker|first=James|date=10 July 2024|title=Meeting Messi as a baby, stunners for his country at 16. Welcome to the world of Lamine Yamal|url=https://www.smh.com.au/sport/soccer/euro-2024-semi-finals-spain-france-england-netherlands-20240710-p5jsdy.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20240709213633/https://www.smh.com.au/sport/soccer/euro-2024-semi-finals-spain-france-england-netherlands-20240710-p5jsdy.html|archive-date=9 July 2024|access-date=10 July 2024|website=[[The Sydney Morning Herald]]}}</ref> అతనికి కీన్ అనే సవతి సోదరుడు (జననం 2022) ఇంకా బారా అనే సవతి చెల్లెలు ఉన్నారు.<ref>{{Cite web|last=Mishra|first=Abhishek|date=2024-07-14|title=Who Is Lamine Yamal's Mother? Meet Sheila Ebana, the Woman Behind the Spain Star's Viral Pic With Lionel Messi|url=https://www.essentiallysports.com/soccer-football-news-who-is-lamine-yamal-mother-meet-sheila-ebana-the-woman-behind-the-spain-star-viral-pic-with-lionel-messi/|access-date=2025-05-06|website=EssentiallySports|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|last=Shigjeqi|first=Egzona|date=2024-10-29|title=Lamine Yamal's younger brother stole all the attention at the Ballon d'Or ceremony - Telegraph|url=https://telegrafi.com/en/Lamine-Yamal%27s-younger-brother-stole-all-the-attention-at-the-Ballon-d%27Or-ceremony/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20250512010831/https://telegrafi.com/en/Lamine-Yamal%27s-younger-brother-stole-all-the-attention-at-the-Ballon-d%27Or-ceremony/|archive-date=12 May 2025|access-date=2025-05-06|language=en}}</ref> 2024 ఆగస్టు 14న, మటారోలోని ఒక కార్ పార్కింగ్‌లో యమల్ తండ్రిపై కత్తితో దాడి జరిగింది. అతని గాయాలు స్వల్పమైనవి, ఇంకా మూడు రోజుల తర్వాత అతను ఆసుపత్రి నుండి డిశ్చార్జ్ అయ్యాడు.<ref>{{Cite web|date=14 August 2024|title=El padre de Lamine Yamal apuñalado en un parking de Mataró|url=https://www.lavanguardia.com/sucesos/20240814/9871540/padre-lamine-yamal-apunalado-parking-mataro.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20240817050950/https://www.lavanguardia.com/sucesos/20240814/9871540/padre-lamine-yamal-apunalado-parking-mataro.html|archive-date=17 August 2024|access-date=14 August 2024|publisher=[[La Vanguardia]]}}</ref> ఈ దాడిలో పాల్గొన్న నలుగురిని పోలీసులు అరెస్టు చేశారు. .<ref>{{Cite web|date=2024-08-15|title=Lamine Yamal's father stabbed, four people arrested for alleged attempted murder|url=https://www.nytimes.com/athletic/5701622/2024/08/15/lamine-yamal-father-attack/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20240824091015/https://www.nytimes.com/athletic/5701622/2024/08/15/lamine-yamal-father-attack/|archive-date=24 August 2024|access-date=15 August 2024|website=[[The Athletic]]}}</ref><ref>{{Cite web|date=2024-08-16|title=Barcelona star Lamine Yamal's father discharged from hospital after brutal stabbing attack {{!}} Goal.com US|url=https://www.goal.com/en-us/lists/barcelona-star-lamine-yamal-s-father-discharged-from-hospital-after-brutal-stabbing-attack/blt1b65e541a13bda15|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20240816183951/https://www.goal.com/en-us/lists/barcelona-star-lamine-yamal-s-father-discharged-from-hospital-after-brutal-stabbing-attack/blt1b65e541a13bda15|archive-date=16 August 2024|access-date=2024-10-29|website=[[Goal (website)|www.goal.com]]|language=en-US}}</ref> === క్రియాశీలత === 2026 మార్చి 31న బార్సిలోనాలో ఈజిప్ట్‌తో జరిగిన స్నేహపూర్వక మ్యాచ్ సందర్భంగా స్పానిష్ అభిమానులు ఈజిప్షియన్ ఆటగాళ్లపై ముస్లిం వ్యతిరేక, జాత్యహంకార నినాదాలు చేశారన్న ఆరోపణలను యమల్ ఖండించారు.<ref>{{Cite web|last=Keeley|first=Graham|title=Yamal slams anti-Muslim fan chants as Spain’s World Cup final hopes tainted|url=https://www.aljazeera.com/sports/2026/4/2/yamal-slams-anti-muslim-fan-chants-as-spains-world-cup-final-hopes-tainted|access-date=2026-06-09|website=Al Jazeera|language=en}}</ref> ఒక ప్రకటనలో ఆయన మాట్లాడుతూ, ఆ నినాదాలు ప్రత్యర్థి జట్టును లక్ష్యంగా చేసుకున్నవే తప్ప, నాకు వ్యక్తిగతమైనవి కావు. అయినప్పటికీ, ఒక ముస్లింగా అవి అగౌరవమైనవి ఇంకా సహించరానివి అని అన్నారు.<ref>{{Cite web|last=|title=Police investigate Islamophobic chants during Spain’s match with Egypt|url=https://www.aljazeera.com/sports/2026/4/1/spains-fa-condemns-islamophobic-chants-during-game-with-egypt|access-date=2026-06-09|website=Al Jazeera|language=en}}</ref> 2026 మే 11న, బార్సిలోనా లా లిగా టైటిల్ గెలుచుకున్న సందర్భంగా జరిగిన పరేడ్‌లో, యమాల్ పాలస్తీనా జెండాను ఊపుతూ పాలస్తీనియన్లకు సంఘీభావం తెలిపాడు. అతని ఈ చర్యను అభిమానులు, పాలస్తీనా అనుకూల కార్యకర్తలు ఇంకా స్పెయిన్ ప్రధానమంత్రి పెడ్రో సాంచెజ్ వంటి రాజకీయ నాయకులు ప్రశంసించారు, కానీ ఇది ఇజ్రాయెల్ రక్షణ మంత్రి ఇజ్రాయెల్ కాట్జ్ నుండి విమర్శలను కూడా ఎదుర్కొంది..<ref>{{Cite news|url=https://www.aljazeera.com/sports/2026/5/12/lamine-yamals-palestine-flag-wave-hailed-by-fans-activists-and-athletes|title=Lamine Yamal’s Palestine flag wave hailed by fans, activists and athletes|date=12 May 2026|work=[[Al Jazeera]]|access-date=13 May 2026}}</ref><ref>{{Cite web|title=Israel Minister Criticises Lamine Yamal Over Palestinian Flag at Barcelona Title Parade|url=https://dailypioneer.com/news/slug-lite/israeli-minister-criticizes-yamal-for-waving-palestinian-flag?year=2026|access-date=2026-05-17|website=[[dailypioneer.com]]|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|date=2026-05-15|title=FC Barcelona says 'no comment' on Israel's accusation against Yamal|url=https://www.euronews.com/my-europe/2026/05/15/fc-barcelona-tells-euronews-no-comment-after-israel-accuses-yamal-of-fuelling-hatred|access-date=2026-05-17|website=[[Euronews]]|language=en}}</ref> పాలస్తీనా జెండాను ఉగ్రవాదంతో ముడిపెట్టే ప్రయత్నంలో యమాల్‌ను లక్ష్యంగా చేసుకుని సోషల్ మీడియా ప్రచారం జరిగిందని వాస్తవ తనిఖీ వెబ్‌సైట్ మిస్బార్ నివేదించింది.<ref>{{Cite web|date=June 1, 2026|title=MISBAR Analyzes Digital Campaign Targeting Lamine Yamal After He Raised the Palestinian Flag|url=https://www.misbar.com/en/editorial/2026/05/31/misbar-analyzes-digital-campaign-targeting-lamine-yamal-after-he-raised-palestinian-flag|website=[[Misbar]]}}</ref> జూన్ 2026లో, యమల్ను యునిసెఫ్ గుడ్విల్ అంబాసిడర్ నియమించారు,పిల్లల ఆడుకునే హక్కుపై దృష్టి సారించి, సంఘర్షణలు లేదా ప్రకృతి వైపరీత్యాల వంటి మానవతా అత్యవసర పరిస్థితులలో నివసిస్తున్న పిల్లలకు మద్దతు ఇచ్చింది..<ref>{{Cite web|date=2026-06-11|title=UNICEF names Lamine Yamal as a Goodwill Ambassador|url=https://www.unicef.org/press-releases/unicef-names-lamine-yamal-goodwill-ambassador|access-date=2026-06-12|website=UNICEF|language=en}}</ref> == కెరీర్ గణాంకాలు == === క్లబ్ === {{updated|match played 22 April 2026}}<ref name="WorldFootball">{{cite web |title=Lamine Yamal |url=https://www.worldfootball.net/person/pe805251/lamine-yamal/ |access-date=15 August 2023 |website=WorldFootball.net |archive-date=30 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230430064230/https://www.worldfootball.net/player_summary/lamine-yamal/ |url-status=live }}</ref> {| class="wikitable" style="text-align: center" |+క్లబ్, సీజన్ ఇంకా పోటీల ప్రకారం ప్రదర్శనలు ఇంకా లక్ష్యాలు ! rowspan="2" |క్లబ్ ! rowspan="2" |సీజన్ ! colspan="3" |లీగ్ ! colspan="2" |కోపా డెల్ రే ! colspan="2" |యూరప్ ! colspan="2" |ఇతర ! colspan="2" |మొత్తం |- !డివిజన్ !అనువర్తనాలు !లక్ష్యాలు !అనువర్తనాలు !లక్ష్యాలు !అనువర్తనాలు !లక్ష్యాలు !అనువర్తనాలు !లక్ష్యాలు !అనువర్తనాలు !లక్ష్యాలు |- |బార్సిలోనా బి |2022–23 |ప్రైమేరా ఫెడరేషన్ |1 |0 | colspan="2" | - అని. | colspan="2" | - అని. |2 {{Efn|Appearances in [[2023 Primera Federación play-offs|Primeira Federación play-offs]]}} |0 |3 |0 |- | rowspan="5" |బార్సిలోనా |2022–23 |లా లిగా |1 |0 |0 |0 |0 |0 |0 |0 |1 |0 |- |2023–24 |లా లిగా |37 |5 |1 |1 |10 [బి]{{Efn|Appearances in [[UEFA Champions League]]|name=UCL}} |0 |2 [సి]{{Efn|Appearances in [[Supercopa de España]]|name=SDE}} |1 |50 |7 |- |2024–25 |లా లిగా |35 |9 |5 |2 |13 [బి]{{Efn|name=UCL}} |5 |2 [సి]{{Efn|name=SDE}} |2 |55 |18 |- |2025–26 |లా లిగా |28 |16 |5 |2 |10 [బి]{{Efn|name=UCL}} |6 |2 [సి]{{Efn|name=SDE}} |0 |45 |24 |- ! colspan="2" |మొత్తం !101 !30 !11 !5 !33 !11 !6 !3 !151 !49 |- ! colspan="3" |కెరీర్ మొత్తం !102 !30 !11 !5 !33 !11 !8 !3 !154 !49 |} {{Notelist}} === అంతర్జాతీయ === {{updated|match played 19 July 2026}}<ref name="EUFoot">{{cite web|url=https://eu-football.info/_player.php?id=32440|title=Lamine Yamal|website=EU-Football.info|access-date=20 February 2021|archive-date=2 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231002151630/https://eu-football.info/_player.php?id=32440|url-status=live}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center" |+జాతీయ జట్టు ఇంకా సంవత్సరం వారీగా ప్రదర్శనలు ఇంకా లక్ష్యాలు !జాతీయ జట్టు !సంవత్సరం. !అనువర్తనాలు !లక్ష్యాలు |- | rowspan="4" |స్పెయిన్ |2023 |4 |2 |- |2024 |13 |1 |- |2025 |6 |3 |- |2026 |10 |1 |- ! colspan="2" |మొత్తం !33 !7 |} {{updated|match played 21 June 2026.}} :''Spain score listed first, score column indicates score after each Yamal goal.''<ref name="EUFoot"/> {| class="wikitable sortable" |+లామైన్ యమల్ చేసిన అంతర్జాతీయ గోల్స్ జాబితా ! scope="col" |. లేదు. ! scope="col" |తేదీ ! scope="col" |వేదిక ! scope="col" |క్యాప్ ! scope="col" |ప్రత్యర్థి ! scope="col" |స్కోర్ ! scope="col" |ఫలితం. ! scope="col" |పోటీ |- | align="center" |1 |8 సెప్టెంబర్ 2023 |బోరిస్ పైచాడ్జే డినామో అరేనా, టిబిలిసి, జార్జియా | align="center" |1 |{{Fb|GEO}} | align="center" |7–1 | align="center" |7–1 |2024 యూరో కప్ క్వాలిఫయర్స్ |- | align="center" |2 |16 నవంబర్ 2023 |ఆల్ఫమేగా స్టేడియం, లిమాసోల్, సైప్రస్ | align="center" |3 |{{Fb|CYP}} | align="center" |1–0 | align="center" |3–1 |2024 యూరో కప్ క్వాలిఫయర్స్ |- | align="center" |3 |9 జూలై 2024 |అలియన్స్ అరేనా, [[మ్యూనిక్|మ్యూనిచ్]], జర్మనీ | align="center" |13 |{{Fb|FRA}} | align="center" |1–1 | align="center" |2–1 |UEFA యూరో 2024 |- | align="center" |4 |23 మార్చి 2025 |మెస్టల్లా, వాలెన్సియా, స్పెయిన్ | align="center" |19 |{{Fb|NED}} | align="center" |3–2 | align="center" |3-3 (a. e. t.) 5-4 p.<br />(5–4 p) |2024-25 UEFA నేషన్స్ లీగ్ A |- | align="center" |5 | rowspan="2" |5 జూన్ 2025 | rowspan="2" |MHPArena, స్టట్గార్ట్, జర్మనీ | rowspan="2" align="center" |20 | rowspan="2" |{{Fb|FRA}} | align="center" |3–0 | rowspan="2" align="center" |5–4 | rowspan="2" |2025 UEFA నేషన్స్ లీగ్ ఫైనల్స్ |- | align="center" |6 | align="center" |5–1 |- | align="center" |7 |21 జూన్ 2026 |మెర్సిడెస్ బెంజ్ స్టేడియం, [[అట్లాంటా]], యునైటెడ్ స్టేట్స్ | align="center" |27 |{{Fb|KSA}} | align="center" |1–0 | align="center" |4–0 |[[2026 ఫిఫా ప్రపంచ కప్]] |} == గౌరవాలు == '''బార్సిలోనా''' * లా లిగా 2022-23, 2024-25, 2025-26 <ref>{{Cite news|url=https://www.fcbarcelona.com/en/football/first-team/news/3344756/fc-barcelona-liga-champions-202223|title=FC Barcelona, Liga champions 2022/23!|date=14 May 2023|access-date=14 May 2023|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20181202111602/https://www.fcbarcelona.com/|archive-date=2 December 2018|publisher=FC Barcelona}}</ref><ref>{{Cite web|date=15 May 2025|title=Barcelona Win La Liga, Complete 2024-25 Domestic Treble|url=https://www.si.com/soccer/barcelona-win-la-liga-complete-2024-25-domestic-treble|access-date=15 May 2025|website=SI}}</ref><ref>{{Cite web|date=10 May 2026|title=El Clásico meneo de un Barça campeón|url=https://www.marca.com/futbol/primera-division/cronica/2026/05/10/clasico-meneo-barca-campeon.html|access-date=10 May 2026|website=Marca|language=es}}</ref> * కోపా డెల్ రే 2024-25 <ref>{{Cite news|url=https://rfef.es/en/noticias/match-report-fc-barcelona-crowned-cup-kings-in-classic-encounter|title=FC Barcelona crowned Cup Kings in classic encounter|date=26 April 2025|access-date=26 April 2025|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20250426235908/https://rfef.es/en/noticias/match-report-fc-barcelona-crowned-cup-kings-in-classic-encounter|archive-date=26 April 2025|publisher=[[Real Federación Española de Fútbol]]}}</ref> * స్పానిష్ సూపర్కోపా 2025, 2026 <ref>{{Cite news|url=https://rfef.es/en/noticias/match-report-fc-barcelona-win-the-super-cup-in-a-final-for-the-history-books-2-5|title=FC Barcelona win the Super Cup in a final for the history books (2-5)|date=13 January 2025|access-date=13 January 2025|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20250113012625/https://rfef.es/en/noticias/match-report-fc-barcelona-win-the-super-cup-in-a-final-for-the-history-books-2-5|archive-date=13 January 2025|publisher=[[Real Federación Española de Fútbol]]}}</ref><ref>{{Cite web|title=Barcelona vs Real Madrid Highlights, El Clasico Supercopa Final: Barcelona Beat Real Madrid 3-2 In Thriller, Clinch 1st Trophy Of Season|url=https://sports.ndtv.com/football/barcelona-vs-real-madrid-live-updates-supercopa-de-espana-final-live-score-super-cup-live-streaming-mbappe-vinicius-raphinha-lamine-yamal-10688288|access-date=12 Jan 2026|website=NDTV}}</ref> * [[ఫిఫా ప్రపంచ కప్]] [[2026 ఫిఫా ప్రపంచ కప్|2026]] <ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/football/live/2026/jul/19/spain-v-argentina-world-cup-2026-final-live-updates|title=Spain beat Argentina 1-0 after extra time to win the 2026 World Cup – live|last=Smyth|first=Rob|date=2026-07-19|work=the Guardian|access-date=2026-07-19|language=en-GB|issn=0261-3077}}</ref> * UEFA యూరోపియన్ ఛాంపియన్షిప్ 2024 <ref>{{Cite web|date=14 July 2024|title=Spain 2-1 England|url=https://www.uefa.com/uefaeuro/match/2036211--spain-vs-england/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20240714205859/https://www.uefa.com/uefaeuro/match/2036211--spain-vs-england/|archive-date=14 July 2024|access-date=14 July 2024|website=[[UEFA]]|publisher=Union of European Football Associations}}</ref> * UEFA నేషన్స్ లీగ్ రన్నరప్ః 2024-25 <ref>{{Cite web|title=Portugal vs Spain - UEFA Nations League Final 2025|url=https://www.uefa.com/uefanationsleague/match/2044949--portugal-vs-spain/|access-date=8 June 2025|website=[[UEFA]]|publisher=Union of European Football Associations}}</ref> '''వ్యక్తిగత''' * Ballon d’Or runner-up: 2025<ref>{{Cite web|title=Ballon d'Or 2025 LIVE: Winners, times & updates from ceremony in Paris|url=https://www.bbc.com/sport/football/live/cdr6kzzlzn0t|access-date=28 September 2025|website=BBC Sport}}</ref> * UEFA European Under-17 Championship Team of the Tournament: 2023<ref>{{Cite news|url=https://www.uefa.com/under17/news/0282-1838df4ead94-bd5ca598e6c8-1000--2023-uefa-european-under-17-championship-team-of-the-tourn/|title=2023 UEFA European Under-17 Championship Team of the Rezwan Tournament|date=10 June 2023|work=[[UEFA]]|access-date=28 November 2023|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20231209191823/https://www.uefa.com/under17/news/0282-1838df4ead94-bd5ca598e6c8-1000--2023-uefa-european-under-17-championship-team-of-the-tourn/|archive-date=9 December 2023|publisher=Union of European Football Associations}}</ref> * UEFA European Under-17 Championship top scorer: 2023 (4 goals)<ref>{{Cite news|url=https://www.uefa.com/under17/news/0281-180c7c9f5b3a-1c2b2785d1e8-1000--2023-under-17-euro-top-scorers/|title=2023 Under-17 EURO: Top scorers|date=2 June 2023|work=[[UEFA]]|access-date=28 November 2023|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20231215211504/https://www.uefa.com/under17/news/0281-180c7c9f5b3a-1c2b2785d1e8-1000--2023-under-17-euro-top-scorers/|archive-date=15 December 2023|publisher=Union of European Football Associations}}</ref> * UEFA European Championship top assist provider: 2024 (4 assists)<ref>{{Cite web|title=Player stats: Attacking|url=https://www.uefa.com/euro2024/statistics/players/attacking/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20240725002802/https://www.uefa.com/euro2024/statistics/players/attacking/|archive-date=25 July 2024|access-date=16 July 2024|website=[[UEFA]]|publisher=Union of European Football Associations}}</ref> * UEFA European Championship Team of the Tournament: 2024<ref>{{Cite news|url=https://www.uefa.com/euro2024/news/028f-1b61a0e91074-427664e9bbfe-1000--uefa-euro-2024-team-of-the-tournament/|title=UEFA Euro 2024 Team of the Tournament|date=16 July 2024|work=[[UEFA]]|access-date=16 July 2024|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20240720155433/https://www.uefa.com/euro2024/news/028f-1b61a0e91074-427664e9bbfe-1000--uefa-euro-2024-team-of-the-tournament/|archive-date=20 July 2024|publisher=Union of European Football Associations}}</ref> * UEFA European Championship Young Player of the Tournament: 2024<ref>{{Cite news|url=https://www.uefa.com/euro2024/news/028f-1b5e5e91b6e6-b9784b9e13fb-1000--lamine-yamal-named-euro-2024-young-player-of-the-tournament/|title=Lamine Yamal named Euro 2024 Young Player of the Tournament|date=14 July 2024|work=[[UEFA]]|access-date=14 July 2024|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20240715145905/https://www.uefa.com/euro2024/news/028f-1b5e5e91b6e6-b9784b9e13fb-1000--lamine-yamal-named-euro-2024-young-player-of-the-tournament/|archive-date=15 July 2024|publisher=Union of European Football Associations}}</ref> * UEFA European Championship Goal of the Tournament: 2024<ref>{{Cite news|url=https://www.uefa.com/euro2024/news/028f-1b61b696019f-f9f4c91eea25-1000--lamine-yamal-wins-uefa-euro-2024-goal-of-the-tournament/|title=Lamine Yamal wins UEFA Euro 2024 Goal of the Tournament|date=16 July 2024|work=[[UEFA]]|access-date=16 July 2024|publisher=Union of European Football Associations}}</ref> * La Liga Player of the Season: 2025–26<ref>{{Cite news|url=https://www.laliga.com/en-GB/news/lamine-yamal-ea-sports-laliga-player-of-the-season-2025-2026|title=Lamine Yamal, EA SPORTS LaLiga Player of the Season 2025/2026|date=5 June 2026|access-date=5 June 2026|publisher=La Liga}}</ref> * La Liga U23 Player of the Season: 2023–24,<ref>{{Cite news|url=https://www.fcbarcelona.com/en/club/news/4029590/fc-barcelona-winners-at-the-laliga-awards|title=Official: FC Barcelona winners at the LALIGA Awards|date=28 May 2024|access-date=28 May 2024|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20240725002747/https://www.fcbarcelona.com/en/club/news/4029590/fc-barcelona-winners-at-the-laliga-awards|archive-date=25 July 2024|publisher=FC Barcelona}}</ref> 2024–25<ref>{{Cite news|url=https://www.laliga.com/en-GB/news/lamine-yamal-laliga-ea-sports-best-under-23-player-2024-2025|title=Lamine Yamal, LALIGA EA SPORTS Best Under-23 Player 2024/2025|date=5 June 2025|access-date=5 June 2025|publisher=La Liga}}</ref> * La Liga Player of the Month: September 2024,<ref>{{Cite news|url=https://www.laliga.com/en-GB/news/lamine-yamal-wins-player-of-the-month-for-september|title=Lamine Yamal wins Player of the Month for September|date=4 October 2024|access-date=4 October 2024|publisher=La Liga}}</ref> November 2025,<ref>{{Cite news|url=https://www.laliga.com/en-GB/news/lamine-yamal-laliga-ea-sports-player-of-the-month-for-november|title=Lamine Yamal LALIGA EA SPORTS Player of the Month for November.|date=5 December 2025|access-date=5 December 2025|publisher=La Liga}}</ref> December 2025,<ref>{{Cite news|url=https://www.laliga.com/en-GB/news/lamine-yamal-laliga-ea-sports-player-of-the-month-for-december|title=Lamine Yamal, LALIGA EA SPORTS Player of the Month for December|date=10 January 2026|access-date=10 January 2026|publisher=La Liga}}</ref> April 2026<ref>{{Cite news|url=https://www.laliga.com/en-GB/news/lamine-yamal-laliga-ea-sports-player-of-the-month-for-april|title=Lamine Yamal, LALIGA EA SPORTS Player of the Month for April|date=24 April 2026|access-date=24 April 2026|publisher=La Liga}}</ref> * La Liga U23 Player of the Month: August 2023,<ref name=":7">{{Cite news|url=https://www.laliga.com/en-US/news/lamine-yamal-best-laliga-ea-sports-u23-player-in-august|title=Lamine Yamal, Best LaLiga EA Sports U23 Player in August|date=8 September 2023|access-date=8 September 2023|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20230908193726/https://www.laliga.com/en-US/news/lamine-yamal-best-laliga-ea-sports-u23-player-in-august|archive-date=8 September 2023|publisher=La Liga}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="">[https://www.laliga.com/en-US/news/lamine-yamal-best-laliga-ea-sports-u23-player-in-august "Lamine Yamal, Best LaLiga EA Sports U23 Player in August"]. </cite></ref> August 2024,<ref>{{Cite news|url=https://www.laliga.com/en-GB/news/lamine-yamal-is-laliga-ea-sports-u23-player-of-the-month-for-august|title=Lamine Yamal is LaLiga EA Sports U23 Player of the Month for August|date=10 September 2024|access-date=10 September 2024|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20240926114958/https://www.laliga.com/en-GB/news/lamine-yamal-is-laliga-ea-sports-u23-player-of-the-month-for-august|archive-date=26 September 2024|publisher=La Liga}}</ref> February 2025<ref>{{Cite news|url=https://www.laliga.com/en-GB/news/lamine-yamal-laliga-ea-sports-best-u-23-player-for-february|title=Lamine Yamal, LALIGA EA SPORTS Best U-23 Player for February|date=25 February 2025|access-date=25 February 2025|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20250306104613/https://www.laliga.com/en-GB/news/lamine-yamal-laliga-ea-sports-best-u-23-player-for-february|archive-date=6 March 2025|publisher=La Liga}}</ref> * La Liga Goal of the Month: March 2024<ref>{{Cite news|url=https://www.laliga.com/en-GB/news/lamine-yamal-wins-laliga-ea-sports-goal-of-the-month-for-march|title=Lamine Yamal wins LaLiga EA Sports Goal of the Month for March|date=26 March 2024|access-date=26 March 2024|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20240328103219/https://www.laliga.com/en-GB/news/lamine-yamal-wins-laliga-ea-sports-goal-of-the-month-for-march|archive-date=28 March 2024|publisher=La Liga}}</ref> * IFFHS Men's Player of the Month: April 2025<ref>{{Cite news|url=https://iffhs.com/posts/4344|title=IFFHS MEN'S PLAYER OF THE MONTH APRIL 2025|date=1 May 2025|access-date=1 May 2025|publisher=IFFHS}}</ref> * Golden Boy: 2024<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/sport/football/articles/c20gwy2wgq4o|title=Barcelona and Spain's Lamine Yamal wins 2024 Golden Boy award|date=27 November 2024|work=BBC Sport|access-date=27 November 2024|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20241127172159/https://www.bbc.com/sport/football/articles/c20gwy2wgq4o|archive-date=27 November 2024}}</ref> * Kopa Trophy: 2024,<ref>{{Cite news|url=https://www.lequipe.fr/Football/Actualites/Ballon-d-or-2024-lamine-yamal-remporte-le-trophee-kopa/1516897|title=Ballon d'Or 2024 : Lamine Yamal remporte le trophée Kopa|date=28 October 2024|work=L'Équipe|access-date=28 October 2024|language=fr|trans-title=Ballon d’Or 2024: Lamine Yamal wins the Kopa trophy}}</ref> 2025 * IFFHS Men's World's Best Youth Player: 2024,<ref>{{Cite web|date=14 December 2024|title=IFFHS AWARDS 2024 - LAMINE YAMAL, MEN'S WORLD BEST YOUTH PLAYER|url=https://iffhs.com/posts/4059|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20241215102324/https://iffhs.com/posts/4059|archive-date=15 December 2024|access-date=15 December 2024|publisher=IFFHS}}</ref> 2025<ref>{{Cite web|date=16 December 2025|title=IFFHS AWARDS 2025 - LAMINE YAMAL, MEN'S WORLD BEST YOUTH (U20) PLAYER 2025|url=https://iffhs.com/posts/4805|access-date=16 December 2025|publisher=IFFHS}}</ref> * <nowiki><i id="mwBc8">Tuttosport's</i></nowiki> The Youngest Award: 2023<ref>{{Cite news|url=https://www.fcbarcelona.com/en/club/news/3788705/aitana-bonmati-and-lamine-yamal-win-golden-boy-2023-awards|title=Aitana Bonmatí and Lamine Yamal win Golden Boy 2023 awards|date=17 November 2023|access-date=18 November 2023|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20231118194220/https://www.fcbarcelona.com/en/club/news/3788705/aitana-bonmati-and-lamine-yamal-win-golden-boy-2023-awards|archive-date=18 November 2023|publisher=FC Barcelona}}</ref> * Globe Soccer Awards – Emerging Player: 2024 (Europe Edition),<ref>{{Cite web|date=28 May 2024|title=Lamine Yamal (Emerging Player)|url=https://www.globesoccer.com/winners/lamine-yamal-emerging-player-2024/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20240529073640/https://www.globesoccer.com/winners/lamine-yamal-emerging-player-2024/|archive-date=29 May 2024|access-date=29 May 2024|website=[[Globe Soccer Awards]]}}</ref> 2024 (Dubai Edition)<ref>{{Cite web|date=27 December 2024|title=Lamine Yamal (Emerging Player)|url=https://www.globesoccer.com/winners/lamine-yamal-emerging-player-2024-2/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20241228055937/https://www.globesoccer.com/winners/lamine-yamal-emerging-player-2024-2/|archive-date=28 December 2024|access-date=13 January 2025|website=[[Globe Soccer Awards]]}}</ref> * Globe Soccer Awards Forward of the Year: 2025<ref name="GlobeSoccer">{{Cite news|url=https://www.sportingnews.com/uk/football/news/globe-soccer-awards-2025-results-winners-rankings-players/ca676569eaf05a2dc2a3538d|title=Globe Soccer Awards 2025: Final results, winners and full rankings for Dubai soccer ceremony|last=Bonn|first=Kyle|date=28 December 2025|work=Sporting News|access-date=28 December 2025}}</ref> * Maradona Award: 2025<ref name="GlobeSoccer" /> * Laureus World Sports Award for Breakthrough of the Year: 2025<ref>{{Cite news|url=https://www.laureus.com/news/biles-duplantis-and-nadal-take-centre-stage-at-25th-anniversary-laureus-world-sports-awards|title=Biles, Duplantis and Nadal take centre stage at 25th anniversary Laureus World Sports Awards|date=21 April 2025|work=laureus.com|access-date=22 April 2025|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20250501034022/https://www.laureus.com/news/biles-duplantis-and-nadal-take-centre-stage-at-25th-anniversary-laureus-world-sports-awards|archive-date=1 May 2025}}</ref> * Laureus World Sports Award for Young Sportsperson of the Year : 2026.<ref>{{Cite web|date=20 April 2026|title=Official: Lamine Yamal wins the Laureus World Young Sportsperson of the Year Award|url=https://ca.sports.yahoo.com/news/official-lamine-yamal-wins-laureus-185000680.html|website=Yahoo Sports}}</ref> * FIFPRO World 11: 2025<ref>{{Cite web|date=3 November 2025|title=Who is in the 2025 FIFPRO Men's World 11?|url=https://fifpro.org/en/supporting-players/player-influence/world11/who-is-in-the-2025-fifpro-men-s-world-11|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20251103152334/https://fifpro.org/en/supporting-players/player-influence/world11/who-is-in-the-2025-fifpro-men-s-world-11|archive-date=3 November 2025|access-date=3 November 2025|publisher=FIFPRO}}</ref> * FIFA Men's World 11: 2024,<ref>{{Cite web|date=17 December 2024|title=Five Real Madrid stars named in The Best FIFA Men's 11|url=https://www.fifa.com/en/the-best-fifa-football-awards/2024/articles/mens-11-vote|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20250208070030/https://www.fifa.com/en/the-best-fifa-football-awards/2024/articles/mens-11-vote|archive-date=8 February 2025|access-date=23 December 2024|publisher=FIFA}}</ref> 2025<ref>{{Cite web|date=16 December 2025|title=PSG history-makers named in The Best Men's 11|url=https://www.fifa.com/en/the-best-fifa-football-awards/2025/articles/mens-11-revealed-2025|access-date=16 December 2025|publisher=FIFA}}</ref> * IFFHS Men's World Team: 2024,<ref>{{Cite web|date=26 December 2024|title=IFFHS WORLD TEAMS 2024|url=https://iffhs.com/posts/4086|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20241226180022/https://iffhs.com/posts/4086|archive-date=26 December 2024|access-date=26 December 2024|publisher=IFFHS}}</ref> 2025<ref>{{Cite web|date=28 December 2025|title=IFFHS MEN'S WORLD TEAM 2025|url=https://iffhs.com/posts/4833|access-date=28 December 2025|publisher=IFFHS}}</ref> * IFFHS Men's UEFA Team: 2024<ref>{{Cite web|date=15 January 2025|title=IFFHS CONTINENTAL TEAMS 2024 - UEFA MEN|url=https://iffhs.com/posts/4119|publisher=IFFHS}}</ref> * IFFHS Men's Youth (U20) World Team: 2024<ref>{{Cite web|date=28 December 2024|title=IFFHS MEN'S YOUTH (U20) WORLD TEAM 2024|url=https://iffhs.com/posts/4090|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20250412094734/https://iffhs.com/posts/4090|archive-date=12 April 2025|access-date=15 January 2025}}</ref> * IFFHS Men's Youth (U20) UEFA Team: 2023,<ref>{{Cite web|date=5 February 2024|title=IFFHS Men's Youth (U20) UEFA Team 2023|url=https://iffhs.com/posts/3387|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20240725002754/https://iffhs.com/posts/3387|archive-date=25 July 2024|access-date=19 February 2024|publisher=IFFHS}}</ref> 2024<ref>{{Cite web|date=1 February 2025|title=IFFHS MEN'S YOUTH (U20) CONTINENTAL TEAMS 2024 - UEFA|url=https://iffhs.com/posts/4161|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20250412094734/https://iffhs.com/posts/4161|archive-date=12 April 2025|access-date=1 February 2025|publisher=IFFHS}}</ref> * La Liga Team of the Season: 2024–25,<ref>{{Cite news|url=https://www.ea.com/games/ea-sports-fc/fc-25/tots/laliga|title=EA Sports FC 25 La Liga Team of the season 2024-25|date=24 May 2025|access-date=24 May 2025|publisher=Electronic Arts Inc.}}</ref> 2025–26<ref>{{Cite news|url=https://www.ea.com/games/ea-sports-fc/fc-26/tots/laliga|title=LALIGA EA SPORTS Team of the Season - FC 26 Ultimate Team™|date=15 May 2026|access-date=15 May 2026|publisher=Electronic Arts Inc.}}</ref> * UEFA Champions League Team of the Season: 2024–25<ref>{{Cite news|url=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/029a-1de594e11846-742ee836b971-1000--2024-25-champions-league-team-of-the-season/|title=2024/25 Champions League Team of the Season|date=1 June 2025|work=[[UEFA]]|access-date=1 June 2025|publisher=Union of European Football Associations}}</ref> * ''The Athletic'' European Men's Young Player of the Season: 2024–25<ref>{{Cite web|date=28 May 2025|title=The Athletic's end-of-season awards, 2024-25: Men's football|url=https://www.nytimes.com/athletic/6336642/2025/05/20/athletic-end-of-season-awards-2024-25-men/|website=The Athletic’s}}</ref> * ''The Athletic'' La Liga Team of the Season: 2024–25<ref>{{Cite web|date=28 May 2025|title=The Athletic's end-of-season awards, 2024-25: Men's football|url=https://www.nytimes.com/athletic/6336642/2025/05/20/athletic-end-of-season-awards-2024-25-men/|website=The Athletic’s}}</ref> * UEFA Nations League Finals top scorer: 2025 (shared) * Zarra Trophy: 2025–26<ref>{{Cite news|url=https://www.fcbarcelona.com/en/football/first-team/news/4509422/lamine-yamal-and-ferran-torres-win-zarra-trophy|title=Lamine Yamal and Ferran Torres win Zarra Trophy|date=25 May 2026|access-date=25 May 2026|publisher=FC Barcelona}}</ref> == గమనికలు == <templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{Reflist|group=lower-greek}} * Afro-Spaniards - స్పెయిన్లో జాతి సమూహం == సూచనలు == <div> <references responsive="1"></references> </div> [[వర్గం:జీవిస్తున్న ప్రజలు]] [[వర్గం:CS1 స్పానిష్-language sources (es)]] [[వర్గం:Articles with hCards]] [[వర్గం:Biography with signature]] [[వర్గం:సమీక్షించని అనువాదాలున్న పేజీలు]] 2bh0rnb9sxigqfa0yrg30ze78y1wtvl 0 503623 4908700 2026-07-20T10:07:01Z Chaduvari 97 "[[:en:Special:Redirect/revision/1363888575|Earnings before interest and taxes]]" పేజీని అనువదించి సృష్టించారు 4908700 wikitext text/x-wiki {{Reflist}}అకౌంటింగ్, ఫైనాన్స్‌ రంగంలో, '''వడ్డీ, పన్నులకు ముందు ఆదాయం''' ('''EBIT''' ) అనేది సంస్థ లాభానికి కొలమానం. ఇందులో [[వడ్డీ]] ఖర్చులు, [[ఆదాయపు పన్ను]] ఖర్చులు మినహా అన్ని ఆదాయాలు, ఖర్చులు (నిర్వహణ, నిర్వహణేతర) ఉంటాయి.<ref name="Essentials">{{Cite book|url=https://archive.org/details/isbn_9780072503678|title=Essentials of Investments|last=WyattSR|first=Verdrell|last2=WyattSR|first2=Verdrell|last3=WYATT|first3=DRELL|publisher=[[McGraw Hill]]|year=2020|isbn=9780072510775|page=[https://archive.org/details/isbn_9780072503678/page/452 452]|url-access=registration}}</ref><ref>{{Cite web|title=Earnings before interest and, taxes (EBIT)|url=https://www.nasdaq.com/glossary/e/earnings-before-interest-and-taxes|publisher=[[NASDAQ]]}}</ref> ఒక సంస్థకు నిర్వహణేతర '''ఆదాయం,''' '''నిర్వహణేతర ఖర్చులు లేనప్పుడు, నిర్వహణ ఆదాయం, నిర్వహణ లాభం అనేవి''' కొన్నిసార్లు EBIT కి [[పర్యాయపదం|పర్యాయపదాలుగా]] ఉపయోగించబడతాయి.<ref name="investopedia">{{Cite web|last=Murphy|first=Chris B.|date=2019-07-11|title=How are EBIT and operating income different?|url=https://www.investopedia.com/ask/answers/012015/what-difference-between-ebit-and-operating-income.asp|publisher=[[Investopedia]]}}</ref> == సూత్రం == * EBIT = (నికర ఆదాయం) + వడ్డీ + పన్నులు = EBITDA – (తరుగుదల, అమోర్టైజేషన్ ఖర్చులు) * నిర్వహణ ఆదాయం = (స్థూల ఆదాయం) – OPEX = EBIT – (నిర్వహణేతర లాభం) + (నిర్వహణేతర ఖర్చులు) <ref name="investopedia">{{Cite web|last=Murphy|first=Chris B.|date=2019-07-11|title=How are EBIT and operating income different?|url=https://www.investopedia.com/ask/answers/012015/what-difference-between-ebit-and-operating-income.asp|publisher=[[Investopedia]]}}</ref> * EBITDA = వడ్డీ, పన్నులు, తరుగుదల, అమోర్టైజేషన్‌కు ముందు వచ్చే ఆదాయం * OPEX = నిర్వహణ వ్యయం (ఆపరేటింగ్ ఎక్స్‌పెన్స్) == అవలోకనం == ఒక సంస్థ మూలధన నిర్మాణంలో మార్పును పరిశీలిస్తున్న ఒక వృత్తిపరమైన పెట్టుబడిదారుడు, మొదటగా ఆ సంస్థ ప్రాథమిక ఆర్జన సామర్థ్యాన్ని (వడ్డీ, పన్నులు, తరుగుదల, అమోర్టైజేషన్‌కు ముందు ఆర్జనలు (EBITDA), EBIT ద్వారా ప్రతిబింబించేది) మూల్యాంకనం చేస్తాడు. ఆపై ఈక్విటీతో పోలికలో రుణ వినియోగం ఎలా ఉందో (ఈక్విటీ విలువ) చూస్తాడు. EBIT ని లెక్కించడానికి, ఆదాయాల నుండి ఖర్చులను (ఉదా. అమ్మిన వస్తువుల ఖర్చు, అమ్మకం, పరిపాలనా ఖర్చులు) తీసివేస్తారు. <ref>{{Cite web|title=What is EBIT? definition and meaning|url=http://www.investorwords.com/1631/EBIT.html|access-date=2019-10-03|website=investorwords.com}}</ref> అప్పుడు వచ్చిన ఫలితం నుండి వడ్డీ, పన్నులను తీసివేస్తే, నికరాదాయం వస్తుంది. {| class="wikitable" |+నమూనా ఆదాయ నివేదిక (అంకెలు వేలల్లో) <ref name="Essentials">{{Cite book|url=https://archive.org/details/isbn_9780072503678|title=Essentials of Investments|last=WyattSR|first=Verdrell|last2=WyattSR|first2=Verdrell|last3=WYATT|first3=DRELL|publisher=[[McGraw Hill]]|year=2020|isbn=9780072510775|page=[https://archive.org/details/isbn_9780072503678/page/452 452]|url-access=registration}}</ref> ! colspan="2" style="text-align:left;background-color:#ffd700;" | ఆదాయం |- | style="padding-left:2.0em;" | అమ్మకాల రాబడి ! style="text-align:right;" | రూ.20,438 |- | style="padding-left:2.0em;" | అమ్మిన వస్తువుల ఖర్చు ! style="text-align:right;" | రూ.7,943 |- ! style="text-align:left;" | స్థూల లాభం ! style="text-align:right;" | రూ.12,495 |- ! colspan="2" style="text-align:left;background-color:#c0c0c0;" | నిర్వహణ ఖర్చులు |- | style="padding-left:2.0em;" | అమ్మకం, సాధారణ, పరిపాలనా ఖర్చులు ! style="text-align:right;" | రూ.8,172 |- | style="padding-left:2.0em;" | తరుగుదల, అమోర్టైజేషన్ ! style="text-align:right;" | రూ.960 |- | style="padding-left:2.0em;" | ఇతర ఖర్చులు ! style="text-align:right;" | రూ.138 |- | style="background-color:#cc9966; font-weight:bold;padding-left:2.0em;text-align:left;" | మొత్తం నిర్వహణ ఖర్చులు | style="background-color:#cc9966; font-weight:bold;text-align:right;" | రూ.9,270 |- ! style="text-align:left;" | నిర్వహణ లాభం ! style="text-align:right;" | రూ.3,225 |- | style="padding-left:2.0em;" | నిర్వహణేతర ఆదాయం ! style="text-align:right;" | రూ.130 |- ! style="text-align:left;" | వడ్డీ, పన్నులకు ముందు ఆదాయాలు (EBIT) ! style="text-align:right;" | రూ.3,355 |- | style="padding-left:2.0em;" | ఆర్థిక ఆదాయం ! style="text-align:right;" | రూ.45 |- ! style="text-align:left;" | వడ్డీ ఖర్చుకు ముందు ఆదాయం (IBIE) ! style="text-align:right;" | రూ.3,400 |- | style="padding-left:2.0em;" | ఆర్థిక వ్యయం ! style="text-align:right;" | రూ.190 |- ! style="text-align:left;" | ఆదాయపు పన్నుకు ముందు సంపాదన (EBT) ! style="text-align:right;" | రూ.3,210 |- | style="padding-left:2.0em;" | [[ఆదాయపు పన్ను|ఆదాయ పన్నులు]] ! style="text-align:right;" | రూ.1,027 |- ! style="background-color:#9acdff;text-align:left;" | నికర ఆదాయం ! style="background-color:#9acdff;text-align:right;" | రూ.2,183 |} == పన్నులకు ముందు ఆదాయాలు == పన్నులకు చెల్లించాల్సిన డబ్బును తీసివేయక ముందు సంస్థ వద్ద మిగిలి ఉన్న సొమ్మునే '''పన్నులకు ముందు ఆదాయం''' ('''EBT''') అంటారు. EBTలో [[పన్ను (ఆర్థిక వ్యవస్థ)|వడ్డీ]] కోసం చెల్లించిన సొమ్మును చేర్చరు. అంటే, [[వడ్డీ|EBIT]] (వడ్డీ, పన్నులకు ముందు ఆదాయం) నుండి వడ్డీని తీసివేస్తే ఇది వస్తుంది. == ఇవి కూడా చూడండి == == మూలాలు == {{Reflist}} 9pg2lstjzvcyu8zl84pwp3mexoipl9n 4908701 4908700 2026-07-20T10:08:39Z Chaduvari 97 ఆకృతి సవరణ 4908701 wikitext text/x-wiki అకౌంటింగ్, ఫైనాన్స్‌ రంగంలో, '''వడ్డీ, పన్నులకు ముందు ఆదాయం''' ('''EBIT''') అనేది సంస్థ లాభానికి కొలమానం. ఇందులో [[వడ్డీ]] ఖర్చులు, [[ఆదాయపు పన్ను]] ఖర్చులు మినహా అన్ని ఆదాయాలు, ఖర్చులు (నిర్వహణ, నిర్వహణేతర) ఉంటాయి.<ref name="Essentials">{{Cite book|url=https://archive.org/details/isbn_9780072503678|title=Essentials of Investments|last=WyattSR|first=Verdrell|last2=WyattSR|first2=Verdrell|last3=WYATT|first3=DRELL|publisher=[[McGraw Hill]]|year=2020|isbn=9780072510775|page=[https://archive.org/details/isbn_9780072503678/page/452 452]|url-access=registration}}</ref><ref>{{Cite web|title=Earnings before interest and, taxes (EBIT)|url=https://www.nasdaq.com/glossary/e/earnings-before-interest-and-taxes|publisher=[[NASDAQ]]}}</ref> ఒక సంస్థకు నిర్వహణేతర '''ఆదాయం,''' '''నిర్వహణేతర ఖర్చులు లేనప్పుడు, నిర్వహణ ఆదాయం, నిర్వహణ లాభం అనేవి''' కొన్నిసార్లు EBIT కి [[పర్యాయపదం|పర్యాయపదాలుగా]] ఉపయోగించబడతాయి.<ref name="investopedia">{{Cite web|last=Murphy|first=Chris B.|date=2019-07-11|title=How are EBIT and operating income different?|url=https://www.investopedia.com/ask/answers/012015/what-difference-between-ebit-and-operating-income.asp|publisher=[[Investopedia]]}}</ref> == సూత్రం == * EBIT = (నికర ఆదాయం) + వడ్డీ + పన్నులు = EBITDA – (తరుగుదల, అమోర్టైజేషన్ ఖర్చులు) * నిర్వహణ ఆదాయం = (స్థూల ఆదాయం) – OPEX = EBIT – (నిర్వహణేతర లాభం) + (నిర్వహణేతర ఖర్చులు) <ref name="investopedia">{{Cite web|last=Murphy|first=Chris B.|date=2019-07-11|title=How are EBIT and operating income different?|url=https://www.investopedia.com/ask/answers/012015/what-difference-between-ebit-and-operating-income.asp|publisher=[[Investopedia]]}}</ref> * EBITDA = వడ్డీ, పన్నులు, తరుగుదల, అమోర్టైజేషన్‌కు ముందు వచ్చే ఆదాయం * OPEX = నిర్వహణ వ్యయం (ఆపరేటింగ్ ఎక్స్‌పెన్స్) == అవలోకనం == ఒక సంస్థ మూలధన నిర్మాణంలో మార్పును పరిశీలిస్తున్న ఒక వృత్తిపరమైన పెట్టుబడిదారుడు, మొదటగా ఆ సంస్థ ప్రాథమిక ఆర్జన సామర్థ్యాన్ని (వడ్డీ, పన్నులు, తరుగుదల, అమోర్టైజేషన్‌కు ముందు ఆర్జనలు (EBITDA), EBIT ద్వారా ప్రతిబింబించేది) మూల్యాంకనం చేస్తాడు. ఆపై ఈక్విటీతో పోలికలో రుణ వినియోగం ఎలా ఉందో (ఈక్విటీ విలువ) చూస్తాడు. EBIT ని లెక్కించడానికి, ఆదాయాల నుండి ఖర్చులను (ఉదా. అమ్మిన వస్తువుల ఖర్చు, అమ్మకం, పరిపాలనా ఖర్చులు) తీసివేస్తారు. <ref>{{Cite web|title=What is EBIT? definition and meaning|url=http://www.investorwords.com/1631/EBIT.html|access-date=2019-10-03|website=investorwords.com}}</ref> అప్పుడు వచ్చిన ఫలితం నుండి వడ్డీ, పన్నులను తీసివేస్తే, నికరాదాయం వస్తుంది. {| class="wikitable" |+నమూనా ఆదాయ నివేదిక (అంకెలు వేలల్లో) <ref name="Essentials">{{Cite book|url=https://archive.org/details/isbn_9780072503678|title=Essentials of Investments|last=WyattSR|first=Verdrell|last2=WyattSR|first2=Verdrell|last3=WYATT|first3=DRELL|publisher=[[McGraw Hill]]|year=2020|isbn=9780072510775|page=[https://archive.org/details/isbn_9780072503678/page/452 452]|url-access=registration}}</ref> ! colspan="2" style="text-align:left;background-color:#ffd700;" | ఆదాయం |- | style="padding-left:2.0em;" | అమ్మకాల రాబడి ! style="text-align:right;" | రూ.20,438 |- | style="padding-left:2.0em;" | అమ్మిన వస్తువుల ఖర్చు ! style="text-align:right;" | రూ.7,943 |- ! style="text-align:left;" | స్థూల లాభం ! style="text-align:right;" | రూ.12,495 |- ! colspan="2" style="text-align:left;background-color:#c0c0c0;" | నిర్వహణ ఖర్చులు |- | style="padding-left:2.0em;" | అమ్మకం, సాధారణ, పరిపాలనా ఖర్చులు ! style="text-align:right;" | రూ.8,172 |- | style="padding-left:2.0em;" | తరుగుదల, అమోర్టైజేషన్ ! style="text-align:right;" | రూ.960 |- | style="padding-left:2.0em;" | ఇతర ఖర్చులు ! style="text-align:right;" | రూ.138 |- | style="background-color:#cc9966; font-weight:bold;padding-left:2.0em;text-align:left;" | మొత్తం నిర్వహణ ఖర్చులు | style="background-color:#cc9966; font-weight:bold;text-align:right;" | రూ.9,270 |- ! style="text-align:left;" | నిర్వహణ లాభం ! style="text-align:right;" | రూ.3,225 |- | style="padding-left:2.0em;" | నిర్వహణేతర ఆదాయం ! style="text-align:right;" | రూ.130 |- ! style="text-align:left;" | వడ్డీ, పన్నులకు ముందు ఆదాయాలు (EBIT) ! style="text-align:right;" | రూ.3,355 |- | style="padding-left:2.0em;" | ఆర్థిక ఆదాయం ! style="text-align:right;" | రూ.45 |- ! style="text-align:left;" | వడ్డీ ఖర్చుకు ముందు ఆదాయం (IBIE) ! style="text-align:right;" | రూ.3,400 |- | style="padding-left:2.0em;" | ఆర్థిక వ్యయం ! style="text-align:right;" | రూ.190 |- ! style="text-align:left;" | ఆదాయపు పన్నుకు ముందు సంపాదన (EBT) ! style="text-align:right;" | రూ.3,210 |- | style="padding-left:2.0em;" | [[ఆదాయపు పన్ను|ఆదాయ పన్నులు]] ! style="text-align:right;" | రూ.1,027 |- ! style="background-color:#9acdff;text-align:left;" | నికర ఆదాయం ! style="background-color:#9acdff;text-align:right;" | రూ.2,183 |} == పన్నులకు ముందు ఆదాయాలు == పన్నులకు చెల్లించాల్సిన డబ్బును తీసివేయక ముందు సంస్థ వద్ద మిగిలి ఉన్న సొమ్మునే '''పన్నులకు ముందు ఆదాయం''' ('''EBT''') అంటారు. EBTలో [[పన్ను (ఆర్థిక వ్యవస్థ)|వడ్డీ]] కోసం చెల్లించిన సొమ్మును చేర్చరు. అంటే, [[వడ్డీ|EBIT]] (వడ్డీ, పన్నులకు ముందు ఆదాయం) నుండి వడ్డీని తీసివేస్తే ఇది వస్తుంది. == ఇవి కూడా చూడండి == == మూలాలు == {{Reflist}} phxja0a5hcpkhdju23oi4mbl17iezl1 4908703 4908701 2026-07-20T10:13:29Z Chaduvari 97 Chaduvari, [[వడ్డీ, పన్నులకు ముందు ఆదాయం]] పేజీని [[వడ్డీ, పన్నులకు ముందు లాభం]] కు తరలించారు: మరింత భావస్ఫోరకమైన పేరు 4908701 wikitext text/x-wiki అకౌంటింగ్, ఫైనాన్స్‌ రంగంలో, '''వడ్డీ, పన్నులకు ముందు ఆదాయం''' ('''EBIT''') అనేది సంస్థ లాభానికి కొలమానం. ఇందులో [[వడ్డీ]] ఖర్చులు, [[ఆదాయపు పన్ను]] ఖర్చులు మినహా అన్ని ఆదాయాలు, ఖర్చులు (నిర్వహణ, నిర్వహణేతర) ఉంటాయి.<ref name="Essentials">{{Cite book|url=https://archive.org/details/isbn_9780072503678|title=Essentials of Investments|last=WyattSR|first=Verdrell|last2=WyattSR|first2=Verdrell|last3=WYATT|first3=DRELL|publisher=[[McGraw Hill]]|year=2020|isbn=9780072510775|page=[https://archive.org/details/isbn_9780072503678/page/452 452]|url-access=registration}}</ref><ref>{{Cite web|title=Earnings before interest and, taxes (EBIT)|url=https://www.nasdaq.com/glossary/e/earnings-before-interest-and-taxes|publisher=[[NASDAQ]]}}</ref> ఒక సంస్థకు నిర్వహణేతర '''ఆదాయం,''' '''నిర్వహణేతర ఖర్చులు లేనప్పుడు, నిర్వహణ ఆదాయం, నిర్వహణ లాభం అనేవి''' కొన్నిసార్లు EBIT కి [[పర్యాయపదం|పర్యాయపదాలుగా]] ఉపయోగించబడతాయి.<ref name="investopedia">{{Cite web|last=Murphy|first=Chris B.|date=2019-07-11|title=How are EBIT and operating income different?|url=https://www.investopedia.com/ask/answers/012015/what-difference-between-ebit-and-operating-income.asp|publisher=[[Investopedia]]}}</ref> == సూత్రం == * EBIT = (నికర ఆదాయం) + వడ్డీ + పన్నులు = EBITDA – (తరుగుదల, అమోర్టైజేషన్ ఖర్చులు) * నిర్వహణ ఆదాయం = (స్థూల ఆదాయం) – OPEX = EBIT – (నిర్వహణేతర లాభం) + (నిర్వహణేతర ఖర్చులు) <ref name="investopedia">{{Cite web|last=Murphy|first=Chris B.|date=2019-07-11|title=How are EBIT and operating income different?|url=https://www.investopedia.com/ask/answers/012015/what-difference-between-ebit-and-operating-income.asp|publisher=[[Investopedia]]}}</ref> * EBITDA = వడ్డీ, పన్నులు, తరుగుదల, అమోర్టైజేషన్‌కు ముందు వచ్చే ఆదాయం * OPEX = నిర్వహణ వ్యయం (ఆపరేటింగ్ ఎక్స్‌పెన్స్) == అవలోకనం == ఒక సంస్థ మూలధన నిర్మాణంలో మార్పును పరిశీలిస్తున్న ఒక వృత్తిపరమైన పెట్టుబడిదారుడు, మొదటగా ఆ సంస్థ ప్రాథమిక ఆర్జన సామర్థ్యాన్ని (వడ్డీ, పన్నులు, తరుగుదల, అమోర్టైజేషన్‌కు ముందు ఆర్జనలు (EBITDA), EBIT ద్వారా ప్రతిబింబించేది) మూల్యాంకనం చేస్తాడు. ఆపై ఈక్విటీతో పోలికలో రుణ వినియోగం ఎలా ఉందో (ఈక్విటీ విలువ) చూస్తాడు. EBIT ని లెక్కించడానికి, ఆదాయాల నుండి ఖర్చులను (ఉదా. అమ్మిన వస్తువుల ఖర్చు, అమ్మకం, పరిపాలనా ఖర్చులు) తీసివేస్తారు. <ref>{{Cite web|title=What is EBIT? definition and meaning|url=http://www.investorwords.com/1631/EBIT.html|access-date=2019-10-03|website=investorwords.com}}</ref> అప్పుడు వచ్చిన ఫలితం నుండి వడ్డీ, పన్నులను తీసివేస్తే, నికరాదాయం వస్తుంది. {| class="wikitable" |+నమూనా ఆదాయ నివేదిక (అంకెలు వేలల్లో) <ref name="Essentials">{{Cite book|url=https://archive.org/details/isbn_9780072503678|title=Essentials of Investments|last=WyattSR|first=Verdrell|last2=WyattSR|first2=Verdrell|last3=WYATT|first3=DRELL|publisher=[[McGraw Hill]]|year=2020|isbn=9780072510775|page=[https://archive.org/details/isbn_9780072503678/page/452 452]|url-access=registration}}</ref> ! colspan="2" style="text-align:left;background-color:#ffd700;" | ఆదాయం |- | style="padding-left:2.0em;" | అమ్మకాల రాబడి ! style="text-align:right;" | రూ.20,438 |- | style="padding-left:2.0em;" | అమ్మిన వస్తువుల ఖర్చు ! style="text-align:right;" | రూ.7,943 |- ! style="text-align:left;" | స్థూల లాభం ! style="text-align:right;" | రూ.12,495 |- ! colspan="2" style="text-align:left;background-color:#c0c0c0;" | నిర్వహణ ఖర్చులు |- | style="padding-left:2.0em;" | అమ్మకం, సాధారణ, పరిపాలనా ఖర్చులు ! style="text-align:right;" | రూ.8,172 |- | style="padding-left:2.0em;" | తరుగుదల, అమోర్టైజేషన్ ! style="text-align:right;" | రూ.960 |- | style="padding-left:2.0em;" | ఇతర ఖర్చులు ! style="text-align:right;" | రూ.138 |- | style="background-color:#cc9966; font-weight:bold;padding-left:2.0em;text-align:left;" | మొత్తం నిర్వహణ ఖర్చులు | style="background-color:#cc9966; font-weight:bold;text-align:right;" | రూ.9,270 |- ! style="text-align:left;" | నిర్వహణ లాభం ! style="text-align:right;" | రూ.3,225 |- | style="padding-left:2.0em;" | నిర్వహణేతర ఆదాయం ! style="text-align:right;" | రూ.130 |- ! style="text-align:left;" | వడ్డీ, పన్నులకు ముందు ఆదాయాలు (EBIT) ! style="text-align:right;" | రూ.3,355 |- | style="padding-left:2.0em;" | ఆర్థిక ఆదాయం ! style="text-align:right;" | రూ.45 |- ! style="text-align:left;" | వడ్డీ ఖర్చుకు ముందు ఆదాయం (IBIE) ! style="text-align:right;" | రూ.3,400 |- | style="padding-left:2.0em;" | ఆర్థిక వ్యయం ! style="text-align:right;" | రూ.190 |- ! style="text-align:left;" | ఆదాయపు పన్నుకు ముందు సంపాదన (EBT) ! style="text-align:right;" | రూ.3,210 |- | style="padding-left:2.0em;" | [[ఆదాయపు పన్ను|ఆదాయ పన్నులు]] ! style="text-align:right;" | రూ.1,027 |- ! style="background-color:#9acdff;text-align:left;" | నికర ఆదాయం ! style="background-color:#9acdff;text-align:right;" | రూ.2,183 |} == పన్నులకు ముందు ఆదాయాలు == పన్నులకు చెల్లించాల్సిన డబ్బును తీసివేయక ముందు సంస్థ వద్ద మిగిలి ఉన్న సొమ్మునే '''పన్నులకు ముందు ఆదాయం''' ('''EBT''') అంటారు. EBTలో [[పన్ను (ఆర్థిక వ్యవస్థ)|వడ్డీ]] కోసం చెల్లించిన సొమ్మును చేర్చరు. అంటే, [[వడ్డీ|EBIT]] (వడ్డీ, పన్నులకు ముందు ఆదాయం) నుండి వడ్డీని తీసివేస్తే ఇది వస్తుంది. == ఇవి కూడా చూడండి == == మూలాలు == {{Reflist}} phxja0a5hcpkhdju23oi4mbl17iezl1 0 503624 4908702 2026-07-20T10:09:06Z Chaduvari 97 [[WP:AES|←]]Redirected page to [[వడ్డీ, పన్నులకు ముందు ఆదాయం]] 4908702 wikitext text/x-wiki #దారిమార్పు [[వడ్డీ, పన్నులకు ముందు ఆదాయం]] edzwvq3mgrb24iq1eb5ypk09rqail66 0 503625 4908704 2026-07-20T10:13:30Z Chaduvari 97 Chaduvari, [[వడ్డీ, పన్నులకు ముందు ఆదాయం]] పేజీని [[వడ్డీ, పన్నులకు ముందు లాభం]] కు తరలించారు: మరింత భావస్ఫోరకమైన పేరు 4908704 wikitext text/x-wiki #దారిమార్పు [[వడ్డీ, పన్నులకు ముందు లాభం]] 1qoajhrt5ns6om4fcx3vaqqrf7a1vnu 0 503626 4908706 2026-07-20T10:30:15Z Chaduvari 97 "[[:en:Special:Redirect/revision/1361422165|Net income]]" పేజీని అనువదించి సృష్టించారు 4908706 wikitext text/x-wiki వ్యాపారంలో, అకౌంటింగులో, '''నికర''' లాభం అనేది, అకౌంటింగ్ కాలంలో ఒక సంస్థ సాధించిన [[ఆదాయం]] నుండి, అమ్మిన వస్తువుల ఖర్చు, వ్యయాలు, తరుగుదల, అమోర్టైజేషన్, [[వడ్డీ]], పన్నులు, ఇతర ఖర్చులను తీసివేసిన తర్వాత వచ్చేది.<ref name="ias1">{{Cite web|year=2012|title=IAS 1 Presentation of Financial Statements|url=http://eifrs.ifrs.org/eifrs/bnstandards/en/2012/ias1.pdf|access-date=April 14, 2012|publisher=IFRS Foundation}}</ref> దీనిని ఆ కాలానికి సంబంధించిన అన్ని రాబడులు, లాభాల నుండి అన్ని ఖర్చులు, నష్టాలను తీసివేసిన తరువాత మిగిలినదిగా లెక్కిస్తారు. దీనిని ఒక కంపెనీ కార్యకలాపాల ఫలితంగా వాటాదారుల ఈక్విటీలో వచ్చే నికర పెరుగుదలగా కూడా నిర్వచించారు. ఇది స్థూల లాభం కంటే భిన్నంగా ఉంటుంది, ఎందుకంటే స్థూల లాభంలో రాబడి నుండి అమ్మిన వస్తువుల ఖర్చును మాత్రమే తీసివేస్తారు. కుటుంబాలు, వ్యక్తులకు, నికరాదాయం అంటే (స్థూల) ఆదాయం నుండి పన్నులు, ఇతర తగ్గింపులను (ఉదా. తప్పనిసరి [[పింఛను|పెన్షన్]] చెల్లింపులు) తీసివేసిన తర్వాత మిగిలినది. == నిర్వచనం == నికరాదాయాన్ని సాధారణ స్టాక్ హోల్డర్లకు డివిడెండుగా పంపిణీ చేయవచ్చు. లేదా సంస్థ దాచుకున్న లాభాలకు చేర్చుకోవచ్చు. లాభం, ఆదాయాలు అనేవి [[ఆదాయం|ఆదాయానికి]] పర్యాయపదాలుగా ఉపయోగించబడతాయి కాబట్టి (ఇది UK, US వాడుకపై కూడా ఆధారపడి ఉంటుంది), నికరాదాయాలు, నికర లాభం అనేవి సాధారణంగా నికర ఆదాయానికి పర్యాయపదాలే. తరచుగా, నికర ఆదాయానికి బదులుగా ఆదాయం అనే పదాన్ని ఉపయోగిస్తారు, కానీ ఇందులో అస్పష్టతకు అవకాశం ఉంన్నందున దీనిని విరివిగా వాడరు. సాధారణంగా నికరాదాయం కంపెనీ ఆదాయ నివేదికలో చివరి పంక్తిలో కనిపిస్తుంది కాబట్టి, దీన్ని అనధికారికంగా బాటమ్ లైన్ అంటారు. దీనికి సంబంధించిన పదమే, టాప్ లైన్. అంటే రాబడి, ఇది ఖాతా నివేదికలో మొదటి పంక్తిలో వస్తుంది. సరళంగా చెప్పాలంటే, ఒక ప్రయత్నానికి అయ్యే ఖర్చులన్నీ చెల్లించిన తర్వాత మిగిలిన డబ్బే నికర లాభం. ఆచరణలో, పెద్ద సంస్థలలో ఇది చాలా సంక్లిష్టంగా మారవచ్చు. [[చిట్టాపద్దులు|బుక్‌కీపర్]] లేదా అకౌంటెంటు, ఈ పదాన్ని వర్తింపజేసే నిర్దిష్ట పని పరిధికీ సందర్భానికీ అనుగుణంగా ఆదాయాలు, ఖర్చులను సరిగ్గా జాబితా చేసి కేటాయించాలి. నికరాదాయం సాధారణంగా ప్రతి ఆర్థిక సంవత్సరానికి, వార్షికంగా లెక్కిస్తారు. తీసివేసే అంశాలలో సాధారణంగా పన్ను ఖర్చు, ఫైనాన్సింగ్ ఖర్చు ( వడ్డీ ఖర్చు ), మైనారిటీ వాటా ఉంటాయి. అదేవిధంగా, ప్రిఫర్డ్ స్టాక్ డివిడెండ్‌లు కూడా, ఇవి ఖర్చులు కానప్పటికీ, తీసివేస్తారు. ఒక వర్తక సంస్థకు, తీసివేయబడిన ఖర్చులలో అమ్మిన వస్తువుల ఖర్చు, అమ్మకాలపై తగ్గింపులు, అమ్మకాల వాపసులు, అలవెన్సులూ ఉండవచ్చు. ఒక ఉత్పత్తి సంస్థ విషయంలో, [[ప్రకటన|ప్రకటనలు]], తయారీ, రూపకల్పన, అభివృద్ధి ఖర్చులను పరిగణిస్తారు. ఒక కంపెనీ నిర్వహణ ఆదాయానికి నిర్వహణేతర ఆదాయాన్ని కలిపి, ఆపై పన్నులను తీసివేయడం ద్వారా కూడా నికర ఆదాయాన్ని లెక్కించవచ్చు.<ref name="nbp">{{Cite web|title=Net Income Formula|url=http://newbusinessplaybook.com/net-income-formula/|url-status=usurped|archive-url=https://web.archive.org/web/20131019070557/http://newbusinessplaybook.com/net-income-formula/|archive-date=2013-10-19|publisher=New Business Playbook}}</ref> నికర లాభ మార్జిన్ శాతం అనేది ఒక సంబంధిత నిష్పత్తి. నికర లాభాన్ని రాబడి లేదా టర్నోవర్‌తో భాగించడం ద్వారా ఈ సంఖ్యను లెక్కిస్తారు. ఇది లాభదాయకతను శాతంలో సూచిస్తుంది. == నికరాదాయానికి ఒక సమీకరణం == నికర లాభం: ఒక సంస్థ (కంపెనీ, విభాగం లేదా ప్రాజెక్ట్ వంటివి) నికర లాభాన్ని లెక్కించడానికి, స్థూల ఆదాయాలు లేదా టర్నోవర్ నుండి మొత్తం కార్పొరేట్ ఓవర్‌హెడ్స్‌లో సముచితమైన వాటాతో సహా అన్ని ఖర్చులను తీసివేయాలి.<ref>{{Cite web|title=Gross Profit vs. Net Income: What's the Difference?|url=https://www.investopedia.com/ask/answers/101314/what-are-differences-between-gross-profit-and-net-income.asp|publisher=Investopedia}}</ref> <math>\text{Net Profit} = \text{Sales Revenue} - \text{Total Costs}</math> నికరాదాయ గణనకు సంబంధించిన వివరణాత్మక ఉదాహరణ: <math>\text{Net Income} = \text{Gross Profit} - \text{Operating Expenses} - \text{Other Business Expenses} - \text{Taxes} - \text{Interest on Debt} + \text{Other Income}</math> నికర లాభం అనేది ఒక సంస్థ ప్రాథమిక లాభదాయకతకు కొలమానం. "ఇది కార్యకలాపాల ఆదాయాల నుండి ఆ కార్యకలాపాలకు అయిన ఖర్చులను తీసివేయగా వచ్చేది. ఇందులో ప్రధాన సంక్లిష్టత ఏమిటంటే... దీనిని వివిధ సంస్థలకు కేటాయించవలసి వచ్చినప్పుడు". "దాదాపు నిర్వచనం ప్రకారం, ఓవర్‌హెడ్ ఖర్చులు అనేవి ఏ నిర్దుష్ట" ప్రాజెక్టు, ఉత్పత్తి లేదా విభాగానికి నేరుగా ముడిపెట్టలేని ఖర్చులు. "ప్రధాన కార్యాలయ సిబ్బంది ఖర్చు దీనికి ఒక ఉత్తమ ఉదాహరణ". "ఒక ఉత్పత్తి లేదా ప్రాంతం వంటి ఏదైనా ఉప-సంస్థకు (సంస్థకు) లాభాలను సిద్ధాంతపరంగా లెక్కించడం సాధ్యమైనప్పటికీ, ఓవర్‌హెడ్ ఖర్చులను కేటాయించవలసిన అవసరం కారణంగా తరచుగా ఈ లెక్కలు సందేహాస్పదంగా మారతాయి." ఓవర్‌హెడ్ ఖర్చులు సాధారణంగా స్పష్టమైన ప్యాకేజీలలో రానందున, వాటిని వివిధ సంస్థలకు కేటాయించడం అనేది ఒక కచ్చితమైన శాస్త్రం కాదు. === ఉదాహరణ === లాభ నష్టాల (P & L) ఖాతాలో నికర లాభం: # అమ్మకాలపై రాబడి = ధర (ఉత్పత్తి యొక్క) × అమ్మిన పరిమాణం # స్థూల లాభం = అమ్మకాల రాబడి − అమ్మకాల ఖర్చు, ఇతర ప్రత్యక్ష ఖర్చులు # నిర్వహణ లాభం = స్థూల లాభం − ఓవర్‌హెడ్‌లు, ఇతర పరోక్ష ఖర్చులు # [[వడ్డీ, పన్నులకు ముందు ఆదాయం|EBIT]] (వడ్డీ, పన్నులకు ముందు ఆదాయం) = నిర్వహణ లాభం + వడ్డీ ఆదాయం + ఇతర నిర్వహణేతర ఆదాయం # [[వడ్డీ, పన్నులకు ముందు ఆదాయం|EBT]] (పన్నుకు ముందు లాభం, పన్నులకు ముందు ఆదాయాలు) = EBIT − వడ్డీ ఖర్చులు − ఇతర నిర్వహణేతర ఖర్చులు # నికర లాభం = పన్నుకు ముందు లాభం − పన్ను # నిలుపుకున్న ఆదాయాలు = నికర లాభం − డివిడెండ్లు నికర ఆదాయాన్ని లెక్కించడానికి మరో సమీకరణం: నికర అమ్మకాలు (ఆదాయం) - అమ్మిన వస్తువుల ఖర్చు = స్థూల లాభం - SG&amp;amp;A ఖర్చులు (కంపెనీని నిర్వహించడానికి అయ్యే మొత్తం ఖర్చులు) - పరిశోధన, అభివృద్ధి (R&D) = వడ్డీ, పన్నులు, తరుగుదల, అమోర్టైజేషన్‌కు ముందు ఆదాయాలు (EBITDA) - తరుగుదల, అమోర్టైజేషన్ = [[వడ్డీ, పన్నులకు ముందు ఆదాయం|వడ్డీ, పన్నులకు ముందు లాభం]] (EBIT) - వడ్డీ ఖర్చు (డబ్బు అప్పుగా తీసుకోవడానికి అయ్యే ఖర్చు) = [[వడ్డీ, పన్నులకు ముందు ఆదాయం|పన్నులకు ముందు లాభం]] (EBT) - పన్ను ఖర్చు = నికర ఆదాయం (EAT) == ఇతర పదాలు == {{Accounting deductions}}{{Accounting deductions}}  == మూలాలు == {{Reflist|[[Instagram]]}} [[వర్గం:సమీక్షించని అనువాదాలున్న పేజీలు]] hwkaq27nzhufqk11wmlqfibba8kj13y 0 503627 4908707 2026-07-20T10:31:48Z Chaduvari 97 [[WP:AES|←]]Redirected page to [[వడ్డీ, పన్నులకు ముందు లాభం]] 4908707 wikitext text/x-wiki #దారిమార్పు [[వడ్డీ, పన్నులకు ముందు లాభం]] 1qoajhrt5ns6om4fcx3vaqqrf7a1vnu 0 503628 4908708 2026-07-20T10:31:59Z Chaduvari 97 [[WP:AES|←]]Redirected page to [[నికర లాభం]] 4908708 wikitext text/x-wiki #దారిమార్పు [[నికర లాభం]] 4fkncnu0sqmnzwyzsjxc1z3lyhbvt1b 0 503629 4908709 2026-07-20T10:37:19Z Chaduvari 97 [[WP:AES|←]]Redirected page to [[భారతదేశ జిల్లాల జాబితా]] 4908709 wikitext text/x-wiki #దారిమార్పు [[భారతదేశ జిల్లాల జాబితా]] ef3nw7j4a5o6wdq0tn0mi7cft8daiix 0 503630 4908711 2026-07-20T10:50:08Z Chaduvari 97 [[WP:AES|←]]Redirected page to [[భారత జాతీయ చలనచిత్ర పురస్కారాలు - ప్రత్యేక జ్యూరీ పురస్కారం]] 4908711 wikitext text/x-wiki #దారిమార్పు [[భారత జాతీయ చలనచిత్ర పురస్కారాలు - ప్రత్యేక జ్యూరీ పురస్కారం]] e565bn5zavlmy01c5288unflhejf8ve 1 503631 4908715 2026-07-20T11:01:36Z Kalasagary 107518 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4908715 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 1 503632 4908716 2026-07-20T11:02:03Z Kalasagary 107518 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4908716 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 0 503633 4908719 2026-07-20T11:08:54Z Kalasagary 107518 "[[:en:Special:Redirect/revision/1297061926|Climate of Gujarat]]" పేజీని అనువదించి సృష్టించారు 4908719 wikitext text/x-wiki {{Short description|none}} <!-- ఈ లఘు వివరణ ఉద్దేశపూర్వకంగా "none" గా ఉంచబడింది - దయచేసి దీన్ని మార్చే ముందు WP:SDNONE చూడండి! -->[[దస్త్రం:Girnar_Jain_temple_-_Dharamchand_Hemchand_temple_(1).jpg|thumb|గిర్నార్ పర్వత శ్రేణిలో ఉన్న జైన దేవాలయం]] {{Use dmy dates|date=April 2020}} '''గుజరాత్ వాతావరణం''' వైవిధ్యమైన పరిస్థితులను కలిగి ఉంటుంది.<ref>{{Cite journal |date=2014 |editor-last=Singh |editor-first=Mehtab |editor2-last=Singh |editor2-first=R.B. |editor3-last=Hassan |editor3-first=M.I. |title=Landscape Ecology and Water Management |url=http://dx.doi.org/10.1007/978-4-431-54871-3 |journal=Advances in Geographical and Environmental Sciences |pages=60–65 |doi=10.1007/978-4-431-54871-3 |isbn=978-4-431-54870-6 |issn=2198-3542 |url-access=subscription |s2cid=128636937}}</ref> వేసవిలో [[గుజరాత్]] మైదానాలు చాలా వేడిగా, తేమగా ఉంటాయి. చలికాలంలో చల్లగా, పొడిగా ఉంటాయి. కొండ ప్రాంతాలు, తీర ప్రాంతాలలో వేసవి తీవ్రత తక్కువగా ఉంటుంది. చలికాలంలో పగటి సగటు ఉష్ణోగ్రత సుమారు {{convert|29|°C|°F}}, రాత్రి ఉష్ణోగ్రత సుమారు {{convert|12|°C|°F}} ఉంటుంది. పగలు ఎండగా ఉండి రాత్రులు నిర్మలంగా ఉంటాయి. వేసవిలో పగటి ఉష్ణోగ్రత సుమారు {{convert|49|°C|°F}} ఉంటుంది, రాత్రి ఉష్ణోగ్రత {{convert|30|°C|°F}} కంటే తగ్గదు. [[ఋతుపవనాలు|రుతుపవనాల]] కాలం జూన్ నుండి సెప్టెంబర్ వరకు ఉంటుంది. చాలావరకు గుజరాత్ తక్కువ వర్షపాతం పొందుతుంది. దక్షిణ గుజరాత్, కొండ ప్రాంతాలలో రుతుపవనాల సమయంలో భారీ వర్షపాతం ఉంటుంది. అధిక తేమ కారణంగా గాలి మరింత వేడిగా అనిపిస్తుంది. రుతుపవనాల కాలం (జూన్ మధ్యలో) ప్రారంభమైనప్పుడు ఉపశమనం లభిస్తుంది. పగటి ఉష్ణోగ్రతలు తగ్గుతాయి కానీ తేమ చాలా ఎక్కువగా ఉంటుంది, రాత్రులలో సుమారు {{convert|27|°C|°F}} ఉంటుంది. ఈ కాలంలోనే ఎక్కువ వర్షపాతం సంభవిస్తుంది, ఈ వర్షాల వల్ల తీవ్రమైన వరదలు రావచ్చు. రుతుపవనాల కాలంలో సూర్యుడు తరచుగా మేఘావృతమై ఉంటాడు. ఎక్కువగా పొడిగా ఉన్నప్పటికీ, వాయవ్యంలో ఎడారి వాతావరణం ఉంటుంది, భారీ రుతుపవనాల కారణంగా దక్షిణ జిల్లాలలో వాతావరణం తడిగా ఉంటుంది. ryzygw3v3rkkskk1tg6lpj72wehgyqm 4908721 4908719 2026-07-20T11:09:50Z Kalasagary 107518 4908721 wikitext text/x-wiki {{Short description|none}} <!-- ఈ లఘు వివరణ ఉద్దేశపూర్వకంగా "none" గా ఉంచబడింది - దయచేసి దీన్ని మార్చే ముందు WP:SDNONE చూడండి! --> [[File:Girnar Jain temple - Dharamchand Hemchand temple (1).jpg|thumb|గిర్నార్ పర్వత శ్రేణిలో ఉన్న జైన దేవాలయం]] {{Use dmy dates|date=April 2020}} '''గుజరాత్ వాతావరణం''' వైవిధ్యమైన పరిస్థితులను కలిగి ఉంటుంది.<ref>{{Cite journal|date=2014|editor-last=Singh|editor-first=Mehtab|editor2-last=Singh|editor2-first=R.B.|editor3-last=Hassan|editor3-first=M.I.|title=Landscape Ecology and Water Management|url=http://dx.doi.org/10.1007/978-4-431-54871-3|journal=Advances in Geographical and Environmental Sciences|pages=60–65|doi=10.1007/978-4-431-54871-3|isbn=978-4-431-54870-6 |s2cid=128636937 |issn=2198-3542|url-access=subscription}}</ref> వేసవిలో [[గుజరాత్]] మైదానాలు చాలా వేడిగా, తేమగా ఉంటాయి. చలికాలంలో చల్లగా, పొడిగా ఉంటాయి. కొండ ప్రాంతాలు, తీర ప్రాంతాలలో వేసవి తీవ్రత తక్కువగా ఉంటుంది. చలికాలంలో పగటి సగటు ఉష్ణోగ్రత సుమారు {{convert|29|°C|°F}}, రాత్రి ఉష్ణోగ్రత సుమారు {{convert|12|°C|°F}} ఉంటుంది. పగలు ఎండగా ఉండి రాత్రులు నిర్మలంగా ఉంటాయి. వేసవిలో పగటి ఉష్ణోగ్రత సుమారు {{convert|49|°C|°F}} ఉంటుంది, రాత్రి ఉష్ణోగ్రత {{convert|30|°C|°F}} కంటే తగ్గదు. [[ఋతుపవనాలు|రుతుపవనాల]] కాలం జూన్ నుండి సెప్టెంబర్ వరకు ఉంటుంది. చాలావరకు గుజరాత్ తక్కువ వర్షపాతం పొందుతుంది. దక్షిణ గుజరాత్, కొండ ప్రాంతాలలో రుతుపవనాల సమయంలో భారీ వర్షపాతం ఉంటుంది. అధిక తేమ కారణంగా గాలి మరింత వేడిగా అనిపిస్తుంది. రుతుపవనాల కాలం (జూన్ మధ్యలో) ప్రారంభమైనప్పుడు ఉపశమనం లభిస్తుంది. పగటి ఉష్ణోగ్రతలు తగ్గుతాయి కానీ తేమ చాలా ఎక్కువగా ఉంటుంది, రాత్రులలో సుమారు {{convert|27|°C|°F}} ఉంటుంది. ఈ కాలంలోనే ఎక్కువ వర్షపాతం సంభవిస్తుంది, ఈ వర్షాల వల్ల తీవ్రమైన వరదలు రావచ్చు. రుతుపవనాల కాలంలో సూర్యుడు తరచుగా మేఘావృతమై ఉంటాడు. ఎక్కువగా పొడిగా ఉన్నప్పటికీ, వాయవ్యంలో ఎడారి వాతావరణం ఉంటుంది, భారీ రుతుపవనాల కారణంగా దక్షిణ జిల్లాలలో వాతావరణం తడిగా ఉంటుంది. భారతదేశ పశ్చిమ తీరంలో ఉన్న గుజరాత్, ఎక్కువగా [[అరేబియా సముద్రం]]లో ఏర్పడే ఉష్ణమండల తుఫానుల వల్ల ప్రభావితమవుతుంది. 2001, 2019 మధ్య కాలంలో తుఫాను కార్యకలాపాల తీవ్రత, పౌనఃపున్యం రెండింటిలోనూ పెరుగుదల కనిపించింది.<ref name=":2">{{Cite book |url=https://gidm.gujarat.gov.in/sites/default/files/educate_your_self_document/Report%20on%20Frequency%20of%20Cyclones%20Affecting%20Gujarat%20State%20%26%20Role%20of%20Mangroves%20%26%20Shelterbelt.pdf |title=A Report on Frequency of Cyclones Affecting Gujarat State & Role of Mangroves & Shelterbelt in Cyclone Risk Mitigation |publisher=Gujarat Institute of Disaster Management}}</ref> == వాతావరణ డేటా == {{Weather box | metric first = Yes | single line = Yes | collapsed = Yes | location = [[అహ్మదాబాద్]] (Köppen BSh/Aw) | width = auto | Jan record high C = 36.1 | Feb record high C = 40.6 | Mar record high C = 43.9 | Apr record high C = 46.2 | May record high C = 50.0 | Jun record high C = 47.2 | Jul record high C = 42.2 | Aug record high C = 40.4 | Sep record high C = 41.7 | Oct record high C = 42.8 | Nov record high C = 38.9 | Dec record high C = 35.6 | year record high C = | Jan high C = 28.1 | Feb high C = 30.8 | Mar high C = 35.8 | Apr high C = 39.6 | May high C = 41.6 | Jun high C = 38.8 | Jul high C = 33.6 | Aug high C = 32.0 | Sep high C = 33.8 | Oct high C = 35.7 | Nov high C = 32.9 | Dec high C = 29.5 | year high C = | Jan mean C = 20.2 | Feb mean C = 22.5 | Mar mean C = 27.6 | Apr mean C = 31.7 | May mean C = 34.3 | Jun mean C = 33.1 | Jul mean C = 29.7 | Aug mean C = 28.5 | Sep mean C = 29.2 | Oct mean C = 28.5 | Nov mean C = 24.8 | Dec mean C = 21.4 | year mean C = | Jan low C = 12.4 | Feb low C = 14.3 | Mar low C = 19.5 | Apr low C = 23.9 | May low C = 27.0 | Jun low C = 27.5 | Jul low C = 25.9 | Aug low C = 25.0 | Sep low C = 24.7 | Oct low C = 21.4 | Nov low C = 16.7 | Dec low C = 13.4 | year low C = | Jan record low C = 3.3 | Feb record low C = 2.2 | Mar record low C = 9.4 | Apr record low C = 12.8 | May record low C = 19.1 | Jun record low C = 19.4 | Jul record low C = 20.4 | Aug record low C = 21.2 | Sep record low C = 17.2 | Oct record low C = 12.6 | Nov record low C = 8.3 | Dec record low C = 3.6 | year record low C = | rain colour = green | Jan rain mm = 1.2 | Feb rain mm = 0.6 | Mar rain mm = 1.1 | Apr rain mm = 2.5 | May rain mm = 5.5 | Jun rain mm = 84.3 | Jul rain mm = 310.1 | Aug rain mm = 242.2 | Sep rain mm = 120.2 | Oct rain mm = 13.1 | Nov rain mm = 1.9 | Dec rain mm = 0.9 | year rain mm = 783.6 | Jan rain days = 0.2 | Feb rain days = 0.1 | Mar rain days = 0.2 | Apr rain days = 0.3 | May rain days = 0.3 | Jun rain days = 3.9 | Jul rain days = 11.3 | Aug rain days = 10.3 | Sep rain days = 6.1 | Oct rain days = 0.9 | Nov rain days = 0.3 | Dec rain days = 0.1 | year rain days = 34.0 | Jan humidity = 49 | Feb humidity = 43 | Mar humidity = 37 | Apr humidity = 41 | May humidity = 47 | Jun humidity = 62 | Jul humidity = 77 | Aug humidity = 81 | Sep humidity = 71 | Oct humidity = 53 | Nov humidity = 48 | Dec humidity = 50 | year humidity = 55 | Jan dew point C = 9 | Feb dew point C = 10 | Mar dew point C = 10 | Apr dew point C = 14 | May dew point C = 19 | Jun dew point C = 23 | Jul dew point C = 25 | Aug dew point C = 25 | Sep dew point C = 24 | Oct dew point C = 19 | Nov dew point C = 14 | Dec dew point C = 11 | Jan sun = 287.3 | Feb sun = 274.3 | Mar sun = 277.5 | Apr sun = 297.2 | May sun = 329.6 | Jun sun = 238.3 | Jul sun = 130.1 | Aug sun = 111.4 | Sep sun = 220.6 | Oct sun = 290.7 | Nov sun = 274.1 | Dec sun = 288.6 | year sun = | Jan uv = 6 | Feb uv = 8 | Mar uv = 11 | Apr uv = 12 | May uv = 12 | Jun uv = 12 | Jul uv = 12 | Aug uv = 12 | Sep uv = 11 | Oct uv = 9 | Nov uv = 7 | Dec uv = 6 | source 1 = India Meteorological Department (record high and low up to 2012)<ref name=AhmIMD>{{cite web |url = http://www.imd.gov.in/section/climate/extreme/ahmedabad2.htm |title = Ahmedabad Climatological Table Period: 1981–2010 |publisher = [[India Meteorological Department]] |access-date = 25 March 2015 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20150402111936/http://www.imd.gov.in/section/climate/extreme/ahmedabad2.htm |archive-date = 2 April 2015 |df = dmy-all }}</ref><ref name=AhmIMD2>{{cite web |url=http://www.imdpune.gov.in/Temp_Extremes/histext2010.pdf |title=Ever recorded Maximum and minimum temperatures up to 2010 |publisher=India Meteorological Department |access-date=16 May 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140316064314/http://www.imdpune.gov.in/Temp_Extremes/histext2010.pdf |archive-date=16 March 2014 }}</ref><ref name=AhmIMDextremes> {{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20200205042509/https://imdpune.gov.in/library/public/EXTREMES%20OF%20TEMPERATURE%20and%20RAINFALL%20upto%202012.pdf | archive-date = 5 February 2020 | url = https://imdpune.gov.in/library/public/EXTREMES%20OF%20TEMPERATURE%20and%20RAINFALL%20upto%202012.pdf | title = Extremes of Temperature & Rainfall for Indian Stations (Up to 2012) | publisher = India Meteorological Department | date = December 2016 | page = M48 | access-date = 26 December 2020}}</ref><ref name=AhmIMDcityrainfall> {{cite web | url = https://cdsp.imdpune.gov.in/extremes_1991_2020/?stn=42647 | title = Ahmedabad(42647) | publisher = India Meteorological Department | access-date = 8 August 2022}}</ref> Time and Date (dewpoints, 2005-2015)<ref>{{cite web |url = https://www.timeanddate.com/weather/india/ahmadabad/climate |title = Climate & Weather Averages in Ahmedabad, Gujarat, India |publisher = Time and Date |access-date = 18 July 2022}}</ref> | source 2 = NOAA (sun and humidity 1971–1990),<ref name= NOAAAhm>{{cite web | url = ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/TABLES/REG_II/IN/42647.TXT | title = Ahmedabad Climate Normals 1971–1990 | publisher = [[National Oceanic and Atmospheric Administration]] | archive-url = https://web.archive.org/web/20200721063343/ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/TABLES/REG_II/IN/42647.TXT | archive-date = 2020-07-21 | url-status = dead | access-date = 25 March 2015}}</ref> IEM ASOS (May record high)<ref name=IEMAhm>{{cite web |url = http://mesonet.agron.iastate.edu/sites/obhistory.php?network=IN__ASOS&station=VAAH&year=2016&month=05&day=18 |title = VAAH Data for May 18, 2016 |publisher = IEM |access-date = 21 May 2016 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20160701022942/http://mesonet.agron.iastate.edu/sites/obhistory.php?network=IN__ASOS&station=VAAH&year=2016&month=05&day=18 |archive-date = 1 July 2016 |df = dmy-all }}</ref> Weather Atlas<ref name="Weather Atlas Ahm">{{cite web | url = https://www.weather-atlas.com/en/india/ahmedabad-climate | title = Climate and monthly weather forecast Ahmedabad, India | publisher = Weather Atlas | access-date = 12 June 2022 }}</ref> | source = }} {{Weather box | location = [[సూరత్]] (Köppen Aw) | metric first = yes | single line = yes | collapsed = Yes | width = auto | Jan record high C = 38.3 | Feb record high C = 41.7 | Mar record high C = 44.0 | Apr record high C = 45.6 | May record high C = 45.6 | Jun record high C = 45.6 | Jul record high C = 38.9 | Aug record high C = 37.2 | Sep record high C = 41.1 | Oct record high C = 41.4 | Nov record high C = 39.4 | Dec record high C = 38.9 | year record high C = 45.6 | Jan high C = 30.8 | Feb high C = 32.3 | Mar high C = 35.4 | Apr high C = 36.7 | May high C = 35.8 | Jun high C = 34.0 | Jul high C = 31.2 | Aug high C = 30.8 | Sep high C = 32.3 | Oct high C = 35.1 | Nov high C = 34.1 | Dec high C = 31.9 | year high C = 33.4 | Jan low C = 15.2 | Feb low C = 16.7 | Mar low C = 20.7 | Apr low C = 24.0 | May low C = 26.8 | Jun low C = 27.0 | Jul low C = 25.9 | Aug low C = 25.5 | Sep low C = 25.4 | Oct low C = 23.3 | Nov low C = 19.6 | Dec low C = 16.5 | year low C = 22.2 | Jan record low C = 4.4 | Feb record low C = 5.6 | Mar record low C = 8.9 | Apr record low C = 15.0 | May record low C = 19.4 | Jun record low C = 20.2 | Jul record low C = 19.9 | Aug record low C = 21.0 | Sep record low C = 20.6 | Oct record low C = 14.4 | Nov record low C = 10.6 | Dec record low C = 6.7 | year record low C = 4.4 | rain colour = green | Jan rain mm = 1.9 | Feb rain mm = 0.3 | Mar rain mm = 0.7 | Apr rain mm = 0.5 | May rain mm = 2.4 | Jun rain mm = 255.9 | Jul rain mm = 466.3 | Aug rain mm = 281.7 | Sep rain mm = 186.7 | Oct rain mm = 40.7 | Nov rain mm = 5.1 | Dec rain mm = 1.1 | year rain mm = 1243.3 | Jan rain days = 0.2 | Feb rain days = 0.1 | Mar rain days = 0.1 | Apr rain days = 0.1 | May rain days = 0.2 | Jun rain days = 8.0 | Jul rain days = 15.0 | Aug rain days = 12.3 | Sep rain days = 8.1 | Oct rain days = 2.0 | Nov rain days = 0.5 | Dec rain days = 0.1 | year rain days = 46.7 | time day = 17:30 [[Indian Standard Time|IST]] | Jan humidity = 41 | Feb humidity = 34 | Mar humidity = 33 | Apr humidity = 42 | May humidity = 58 | Jun humidity = 70 | Jul humidity = 80 | Aug humidity = 79 | Sep humidity = 70 | Oct humidity = 52 | Nov humidity = 44 | Dec humidity = 43 | year humidity = 53 | Jan uv = 6 | Feb uv = 7 | Mar uv = 7 | Apr uv = 8 | May uv = 8 | Jun uv = 7 | Jul uv = 6 | Aug uv = 6 | Sep uv = 7 | Oct uv = 7 | Nov uv = 7 | Dec uv = 6 | source 1 = [[India Meteorological Department]]<ref name=SuIMDnormals> {{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20200205040301/http://imdpune.gov.in/library/public/1981-2010%20CLIM%20NORMALS%20%28STATWISE%29.pdf | archive-date = 5 February 2020 | url = https://imdpune.gov.in/library/public/1981-2010%20CLIM%20NORMALS%20%28STATWISE%29.pdf | title = Station: Surat Climatological Table 1981–2010 | work = Climatological Normals 1981–2010 | publisher = India Meteorological Department | date = January 2015 | pages = 729–730 | access-date = 19 March 2020}}</ref><ref name=SuIMDextremes> {{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20200205042509/http://imdpune.gov.in/library/public/EXTREMES%20OF%20TEMPERATURE%20and%20RAINFALL%20upto%202012.pdf | archive-date = 5 February 2020 | url = https://imdpune.gov.in/library/public/EXTREMES%20OF%20TEMPERATURE%20and%20RAINFALL%20upto%202012.pdf | title = Extremes of Temperature & Rainfall for Indian Stations (Up to 2012) | publisher = India Meteorological Department | date = December 2016 | page = M260 | access-date = 19 March 2020}}</ref><ref name= IMDSu >{{cite web | url = http://www.imd.gov.in/section/climate/extreme/surat2.htm | title = Surat Climatological Table Period: 1981–2010 | publisher = [[India Meteorological Department]] | access-date = 25 March 2015 | archive-url = https://web.archive.org/web/20150402114037/http://www.imd.gov.in/section/climate/extreme/surat2.htm | archive-date = 2 April 2015 | url-status = dead | df = dmy-all}}</ref> Time and Date (dewpoints, 2005-2015)<ref>{{cite web |url = https://www.timeanddate.com/weather/india/surat/climate |title = Climate & Weather Averages in Surat, Gujarat, India |publisher = Time and Date |access-date = 5 August 2022}}</ref> | date = August 2010 | source 2 = Weather Atlas<ref name="Weather Atlas Su"> {{cite web | url = https://www.weather-atlas.com/en/india/surat-climate | title = Climate and monthly weather forecast Surat, India | publisher = Weather Atlas | access-date = 14 June 2022 }}</ref> | source = | Jan dew point C = 9 | Feb dew point C = 10 | Mar dew point C = 10 | Apr dew point C = 14 | May dew point C = 19 | Jun dew point C = 23 | Jul dew point C = 25 | Aug dew point C = 25 | Sep dew point C = 24 | Oct dew point C = 19 | Nov dew point C = 14 | Dec dew point C = 11 }} {{weather box |width = auto |location = [[వడోదర]] (Köppen BSh/Aw) |metric first = yes |single line = yes |collapsed = Yes | Jan record high C = 37.4 | Feb record high C = 40.6 | Mar record high C = 44.2 | Apr record high C = 45.9 | May record high C = 46.2 | Jun record high C = 45.6 | Jul record high C = 40.1 | Aug record high C = 39.1 | Sep record high C = 41.1 | Oct record high C = 41.4 | Nov record high C = 39.4 | Dec record high C = 37.2 |year record high C = 46.2 | Jan high C = 29.7 | Feb high C = 32.0 | Mar high C = 36.3 | Apr high C = 39.1 | May high C = 39.9 | Jun high C = 37.2 | Jul high C = 32.6 | Aug high C = 31.5 | Sep high C = 33.4 | Oct high C = 35.9 | Nov high C = 33.7 | Dec high C = 30.9 |year high C = 34.4 | Jan low C = 13.2 | Feb low C = 14.9 | Mar low C = 19.2 | Apr low C = 23.6 | May low C = 27.0 | Jun low C = 27.5 | Jul low C = 26.0 | Aug low C = 25.3 | Sep low C = 25.0 | Oct low C = 22.2 | Nov low C = 17.6 | Dec low C = 14.1 |year low C = 21.3 | Jan record low C = 2.8 | Feb record low C = 3.9 | Mar record low C = 9.3 | Apr record low C = 14.4 | May record low C = 19.4 | Jun record low C = 21.2 | Jul record low C = 22.2 | Aug record low C = 21.7 | Sep record low C = 18.1 | Oct record low C = 12.8 | Nov record low C = 6.0 | Dec record low C = 5.5 |year record low C = 2.8 | rain colour = green | Jan rain mm = 1.2 | Feb rain mm = 0.0 | Mar rain mm = 0.1 | Apr rain mm = 1.0 | May rain mm = 6.3 | Jun rain mm = 169.6 | Jul rain mm = 299.5 | Aug rain mm = 265.5 | Sep rain mm = 172.4 | Oct rain mm = 24.9 | Nov rain mm = 6.7 | Dec rain mm = 0.8 |year rain mm = 946.0 | Jan rain days = 0.2 | Feb rain days = 0.0 | Mar rain days = 0.0 | Apr rain days = 0.1 | May rain days = 0.3 | Jun rain days = 4.1 | Jul rain days = 12.5 | Aug rain days = 11.8 | Sep rain days = 5.6 | Oct rain days = 1.2 | Nov rain days = 0.4 | Dec rain days = 0.1 |year rain days = 36.3 |time day = 17:30 [[Indian Standard Time|IST]] | Jan humidity = 36 | Feb humidity = 29 | Mar humidity = 25 | Apr humidity = 23 | May humidity = 32 | Jun humidity = 51 | Jul humidity = 74 | Aug humidity = 75 | Sep humidity = 63 | Oct humidity = 44 | Nov humidity = 41 | Dec humidity = 41 |year humidity = 45 |source 1 = [[India Meteorological Department]]<ref name=VadIMDnormals> {{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20200205040301/http://imdpune.gov.in/library/public/1981-2010%20CLIM%20NORMALS%20%28STATWISE%29.pdf | archive-date = 5 February 2020 | url = https://imdpune.gov.in/library/public/1981-2010%20CLIM%20NORMALS%20%28STATWISE%29.pdf | title = Station: Baroda (A) Climatological Table 1981–2010 | work = Climatological Normals 1981–2010 | publisher = India Meteorological Department | date = January 2015 | pages = 111–112 | access-date = 28 September 2020}}</ref><ref name=VadIMDextremes> {{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20200205042509/http://imdpune.gov.in/library/public/EXTREMES%20OF%20TEMPERATURE%20and%20RAINFALL%20upto%202012.pdf | archive-date = 5 February 2020 | url = https://imdpune.gov.in/library/public/EXTREMES%20OF%20TEMPERATURE%20and%20RAINFALL%20upto%202012.pdf | title = Extremes of Temperature & Rainfall for Indian Stations (Up to 2012) | publisher = India Meteorological Department | date = December 2016 | page = M49 | access-date = 28 September 2020}}</ref> }} {{weather box |width = auto | location = [[రాజ్‌కోట్]] (Köppen BSh) | metric first = yes | single line = yes | collapsed = Yes | Jan record high C = 36.4 | Feb record high C = 40.0 | Mar record high C = 43.9 | Apr record high C = 44.7 | May record high C = 47.9 | Jun record high C = 45.8 | Jul record high C = 40.6 | Aug record high C = 38.8 | Sep record high C = 42.8 | Oct record high C = 41.9 | Nov record high C = 38.4 | Dec record high C = 36.4 |year record high C = 47.9 | Jan high C = 28.4 | Feb high C = 30.9 | Mar high C = 35.5 | Apr high C = 39.1 | May high C = 40.5 | Jun high C = 37.8 | Jul high C = 33.0 | Aug high C = 31.6 | Sep high C = 33.6 | Oct high C = 35.9 | Nov high C = 33.2 | Dec high C = 29.9 |year high C = 34.1 | Jan low C = 12.8 | Feb low C = 15.0 | Mar low C = 19.2 | Apr low C = 22.6 | May low C = 25.4 | Jun low C = 26.5 | Jul low C = 25.4 | Aug low C = 24.4 | Sep low C = 23.8 | Oct low C = 22.4 | Nov low C = 18.4 | Dec low C = 14.4 |year low C = 20.9 | Jan record low C = -0.6 | Feb record low C = 1.1 | Mar record low C = 6.1 | Apr record low C = 10.0 | May record low C = 16.1 | Jun record low C = 20.0 | Jul record low C = 19.4 | Aug record low C = 20.1 | Sep record low C = 16.7 | Oct record low C = 12.2 | Nov record low C = 7.2 | Dec record low C = 2.8 |year record low C = -0.6 | rain colour = green | Jan rain mm = 0.8 | Feb rain mm = 0.3 | Mar rain mm = 0.1 | Apr rain mm = 1.4 | May rain mm = 5.4 | Jun rain mm = 108.4 | Jul rain mm = 253.4 | Aug rain mm = 165.3 | Sep rain mm = 115.1 | Oct rain mm = 19.3 | Nov rain mm = 6.3 | Dec rain mm = 0.3 |year rain mm = 676.1 | Jan rain days = 0.1 | Feb rain days = 0.1 | Mar rain days = 0.0 | Apr rain days = 0.2 | May rain days = 0.1 | Jun rain days = 4.4 | Jul rain days = 9.6 | Aug rain days = 8.0 | Sep rain days = 5.0 | Oct rain days = 1.3 | Nov rain days = 0.3 | Dec rain days = 0.1 |year rain days = 29.1 |time day = 17:30 [[Indian Standard Time|IST]] | Jan humidity = 27 | Feb humidity = 24 | Mar humidity = 21 | Apr humidity = 21 | May humidity = 30 | Jun humidity = 51 | Jul humidity = 70 | Aug humidity = 71 | Sep humidity = 58 | Oct humidity = 32 | Nov humidity = 29 | Dec humidity = 29 |year humidity = 38 |source 1 = [[India Meteorological Department]]<ref name=RajIMDnormals> {{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20200205040301/http://imdpune.gov.in/library/public/1981-2010%20CLIM%20NORMALS%20%28STATWISE%29.pdf | archive-date = 5 February 2020 | url = https://imdpune.gov.in/library/public/1981-2010%20CLIM%20NORMALS%20%28STATWISE%29.pdf | title = Station: Rajkot (A) Climatological Table 1981–2010 | publisher = India Meteorological Department | date = December 2016 | pages = 651–652 | access-date = 28 December 2020}}</ref><ref name=RajIMDextremes> {{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20200205042509/http://imdpune.gov.in/library/public/EXTREMES%20OF%20TEMPERATURE%20and%20RAINFALL%20upto%202012.pdf | archive-date = 5 February 2020 | url = https://imdpune.gov.in/library/public/EXTREMES%20OF%20TEMPERATURE%20and%20RAINFALL%20upto%202012.pdf | title = Extremes of Temperature & Rainfall for Indian Stations (Up to 2012) | publisher = India Meteorological Department | date = December 2016 | page = M60 | access-date = 28 December 2020}}</ref><ref name= IMDRaj > {{cite web |url=http://www.imd.gov.in/section/climate/extreme/rajkot2.htm | title = Rajkot Climatological Table Period: 1981–2010 | publisher = India Meteorological Department | access-date = 10 April 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20150414111548/http://www.imd.gov.in/section/climate/extreme/rajkot2.htm | archive-date = 14 April 2015 | url-status = live | df = dmy-all }} </ref> }} == ఇవి కూడా చూడండి == * గుజరాత్ ఉష్ణమండల తుఫానుల జాబితా == మూలాలు == {{reflist}} {{భారతదేశ వాతావరణం}} {{DEFAULTSORT:గుజరాత్ వాతావరణం}} [[వర్గం:భారతదేశ వాతావరణం]] 1pucxk5huuhntsf4ekqv7jsk9e3i617 4908730 4908721 2026-07-20T11:14:04Z Kalasagary 107518 4908730 wikitext text/x-wiki [[File:Girnar Jain temple - Dharamchand Hemchand temple (1).jpg|thumb|గిర్నార్ పర్వత శ్రేణిలో ఉన్న జైన దేవాలయం]] '''గుజరాత్ వాతావరణం''' వైవిధ్యమైన పరిస్థితులను కలిగి ఉంటుంది.<ref>{{Cite journal|date=2014|editor-last=Singh|editor-first=Mehtab|editor2-last=Singh|editor2-first=R.B.|editor3-last=Hassan|editor3-first=M.I.|title=Landscape Ecology and Water Management|url=http://dx.doi.org/10.1007/978-4-431-54871-3|journal=Advances in Geographical and Environmental Sciences|pages=60–65|doi=10.1007/978-4-431-54871-3|isbn=978-4-431-54870-6 |s2cid=128636937 |issn=2198-3542|url-access=subscription}}</ref> వేసవిలో [[గుజరాత్]] [[మైదానాలు]] చాలా వేడిగా, తేమగా ఉంటాయి. చలికాలంలో చల్లగా, పొడిగా ఉంటాయి. కొండ ప్రాంతాలు, తీర ప్రాంతాలలో వేసవి తీవ్రత తక్కువగా ఉంటుంది. [[చలికాలం]]<nowiki/>లో పగటి సగటు ఉష్ణోగ్రత సుమారు {{convert|29|°C|°F}}, రాత్రి ఉష్ణోగ్రత సుమారు {{convert|12|°C|°F}} ఉంటుంది. పగలు ఎండగా ఉండి రాత్రులు నిర్మలంగా ఉంటాయి. వేసవిలో పగటి ఉష్ణోగ్రత సుమారు {{convert|49|°C|°F}} ఉంటుంది, [[రాత్రి]] [[ఉష్ణోగ్రత]] {{convert|30|°C|°F}} కంటే తగ్గదు. [[ఋతుపవనాలు|రుతుపవనాల]] కాలం జూన్ నుండి సెప్టెంబర్ వరకు ఉంటుంది. చాలావరకు గుజరాత్ తక్కువ [[వర్షపాతం]] పొందుతుంది. దక్షిణ గుజరాత్, కొండ ప్రాంతాలలో రుతుపవనాల సమయంలో భారీ [[వర్షపాతం]] ఉంటుంది. అధిక తేమ కారణంగా గాలి మరింత వేడిగా అనిపిస్తుంది. రుతుపవనాల కాలం (జూన్ మధ్యలో) ప్రారంభమైనప్పుడు ఉపశమనం లభిస్తుంది. పగటి ఉష్ణోగ్రతలు తగ్గుతాయి కానీ తేమ చాలా ఎక్కువగా ఉంటుంది, రాత్రులలో సుమారు {{convert|27|°C|°F}} ఉంటుంది. ఈ కాలంలోనే ఎక్కువ వర్షపాతం సంభవిస్తుంది, ఈ వర్షాల వల్ల తీవ్రమైన వరదలు రావచ్చు. రుతుపవనాల కాలంలో [[సూర్యుడు]] తరచుగా మేఘావృతమై ఉంటాడు. ఎక్కువగా పొడిగా ఉన్నప్పటికీ, వాయవ్యంలో [[ఎడారి]] [[వాతావరణం]] ఉంటుంది, భారీ [[రుతుపవనాలు|రుతుపవనాల]] కారణంగా దక్షిణ జిల్లాలలో వాతావరణం తడిగా ఉంటుంది. భారతదేశ పశ్చిమ తీరంలో ఉన్న గుజరాత్, ఎక్కువగా [[అరేబియా సముద్రం]]లో ఏర్పడే ఉష్ణమండల తుఫానుల వల్ల ప్రభావితమవుతుంది. 2001, 2019 మధ్య కాలంలో [[తుఫాను]] కార్యకలాపాల తీవ్రత, పౌనఃపున్యం రెండింటిలోనూ పెరుగుదల కనిపించింది.<ref name=":2">{{Cite book |url=https://gidm.gujarat.gov.in/sites/default/files/educate_your_self_document/Report%20on%20Frequency%20of%20Cyclones%20Affecting%20Gujarat%20State%20%26%20Role%20of%20Mangroves%20%26%20Shelterbelt.pdf |title=A Report on Frequency of Cyclones Affecting Gujarat State & Role of Mangroves & Shelterbelt in Cyclone Risk Mitigation |publisher=Gujarat Institute of Disaster Management}}</ref> == వాతావరణ డేటా == {{Weather box | metric first = Yes | single line = Yes | collapsed = Yes | location = [[అహ్మదాబాద్]] (Köppen BSh/Aw) | width = auto | Jan record high C = 36.1 | Feb record high C = 40.6 | Mar record high C = 43.9 | Apr record high C = 46.2 | May record high C = 50.0 | Jun record high C = 47.2 | Jul record high C = 42.2 | Aug record high C = 40.4 | Sep record high C = 41.7 | Oct record high C = 42.8 | Nov record high C = 38.9 | Dec record high C = 35.6 | year record high C = | Jan high C = 28.1 | Feb high C = 30.8 | Mar high C = 35.8 | Apr high C = 39.6 | May high C = 41.6 | Jun high C = 38.8 | Jul high C = 33.6 | Aug high C = 32.0 | Sep high C = 33.8 | Oct high C = 35.7 | Nov high C = 32.9 | Dec high C = 29.5 | year high C = | Jan mean C = 20.2 | Feb mean C = 22.5 | Mar mean C = 27.6 | Apr mean C = 31.7 | May mean C = 34.3 | Jun mean C = 33.1 | Jul mean C = 29.7 | Aug mean C = 28.5 | Sep mean C = 29.2 | Oct mean C = 28.5 | Nov mean C = 24.8 | Dec mean C = 21.4 | year mean C = | Jan low C = 12.4 | Feb low C = 14.3 | Mar low C = 19.5 | Apr low C = 23.9 | May low C = 27.0 | Jun low C = 27.5 | Jul low C = 25.9 | Aug low C = 25.0 | Sep low C = 24.7 | Oct low C = 21.4 | Nov low C = 16.7 | Dec low C = 13.4 | year low C = | Jan record low C = 3.3 | Feb record low C = 2.2 | Mar record low C = 9.4 | Apr record low C = 12.8 | May record low C = 19.1 | Jun record low C = 19.4 | Jul record low C = 20.4 | Aug record low C = 21.2 | Sep record low C = 17.2 | Oct record low C = 12.6 | Nov record low C = 8.3 | Dec record low C = 3.6 | year record low C = | rain colour = green | Jan rain mm = 1.2 | Feb rain mm = 0.6 | Mar rain mm = 1.1 | Apr rain mm = 2.5 | May rain mm = 5.5 | Jun rain mm = 84.3 | Jul rain mm = 310.1 | Aug rain mm = 242.2 | Sep rain mm = 120.2 | Oct rain mm = 13.1 | Nov rain mm = 1.9 | Dec rain mm = 0.9 | year rain mm = 783.6 | Jan rain days = 0.2 | Feb rain days = 0.1 | Mar rain days = 0.2 | Apr rain days = 0.3 | May rain days = 0.3 | Jun rain days = 3.9 | Jul rain days = 11.3 | Aug rain days = 10.3 | Sep rain days = 6.1 | Oct rain days = 0.9 | Nov rain days = 0.3 | Dec rain days = 0.1 | year rain days = 34.0 | Jan humidity = 49 | Feb humidity = 43 | Mar humidity = 37 | Apr humidity = 41 | May humidity = 47 | Jun humidity = 62 | Jul humidity = 77 | Aug humidity = 81 | Sep humidity = 71 | Oct humidity = 53 | Nov humidity = 48 | Dec humidity = 50 | year humidity = 55 | Jan dew point C = 9 | Feb dew point C = 10 | Mar dew point C = 10 | Apr dew point C = 14 | May dew point C = 19 | Jun dew point C = 23 | Jul dew point C = 25 | Aug dew point C = 25 | Sep dew point C = 24 | Oct dew point C = 19 | Nov dew point C = 14 | Dec dew point C = 11 | Jan sun = 287.3 | Feb sun = 274.3 | Mar sun = 277.5 | Apr sun = 297.2 | May sun = 329.6 | Jun sun = 238.3 | Jul sun = 130.1 | Aug sun = 111.4 | Sep sun = 220.6 | Oct sun = 290.7 | Nov sun = 274.1 | Dec sun = 288.6 | year sun = | Jan uv = 6 | Feb uv = 8 | Mar uv = 11 | Apr uv = 12 | May uv = 12 | Jun uv = 12 | Jul uv = 12 | Aug uv = 12 | Sep uv = 11 | Oct uv = 9 | Nov uv = 7 | Dec uv = 6 | source 1 = India Meteorological Department (record high and low up to 2012)<ref name=AhmIMD>{{cite web |url = http://www.imd.gov.in/section/climate/extreme/ahmedabad2.htm |title = Ahmedabad Climatological Table Period: 1981–2010 |publisher = [[India Meteorological Department]] |access-date = 25 March 2015 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20150402111936/http://www.imd.gov.in/section/climate/extreme/ahmedabad2.htm |archive-date = 2 April 2015 |df = dmy-all }}</ref><ref name=AhmIMD2>{{cite web |url=http://www.imdpune.gov.in/Temp_Extremes/histext2010.pdf |title=Ever recorded Maximum and minimum temperatures up to 2010 |publisher=India Meteorological Department |access-date=16 May 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140316064314/http://www.imdpune.gov.in/Temp_Extremes/histext2010.pdf |archive-date=16 March 2014 }}</ref><ref name=AhmIMDextremes> {{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20200205042509/https://imdpune.gov.in/library/public/EXTREMES%20OF%20TEMPERATURE%20and%20RAINFALL%20upto%202012.pdf | archive-date = 5 February 2020 | url = https://imdpune.gov.in/library/public/EXTREMES%20OF%20TEMPERATURE%20and%20RAINFALL%20upto%202012.pdf | title = Extremes of Temperature & Rainfall for Indian Stations (Up to 2012) | publisher = India Meteorological Department | date = December 2016 | page = M48 | access-date = 26 December 2020}}</ref><ref name=AhmIMDcityrainfall> {{cite web | url = https://cdsp.imdpune.gov.in/extremes_1991_2020/?stn=42647 | title = Ahmedabad(42647) | publisher = India Meteorological Department | access-date = 8 August 2022}}</ref> Time and Date (dewpoints, 2005-2015)<ref>{{cite web |url = https://www.timeanddate.com/weather/india/ahmadabad/climate |title = Climate & Weather Averages in Ahmedabad, Gujarat, India |publisher = Time and Date |access-date = 18 July 2022}}</ref> | source 2 = NOAA (sun and humidity 1971–1990),<ref name= NOAAAhm>{{cite web | url = ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/TABLES/REG_II/IN/42647.TXT | title = Ahmedabad Climate Normals 1971–1990 | publisher = [[National Oceanic and Atmospheric Administration]] | archive-url = https://web.archive.org/web/20200721063343/ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/TABLES/REG_II/IN/42647.TXT | archive-date = 2020-07-21 | url-status = dead | access-date = 25 March 2015}}</ref> IEM ASOS (May record high)<ref name=IEMAhm>{{cite web |url = http://mesonet.agron.iastate.edu/sites/obhistory.php?network=IN__ASOS&station=VAAH&year=2016&month=05&day=18 |title = VAAH Data for May 18, 2016 |publisher = IEM |access-date = 21 May 2016 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20160701022942/http://mesonet.agron.iastate.edu/sites/obhistory.php?network=IN__ASOS&station=VAAH&year=2016&month=05&day=18 |archive-date = 1 July 2016 |df = dmy-all }}</ref> Weather Atlas<ref name="Weather Atlas Ahm">{{cite web | url = https://www.weather-atlas.com/en/india/ahmedabad-climate | title = Climate and monthly weather forecast Ahmedabad, India | publisher = Weather Atlas | access-date = 12 June 2022 }}</ref> | source = }} {{Weather box | location = [[సూరత్]] (Köppen Aw) | metric first = yes | single line = yes | collapsed = Yes | width = auto | Jan record high C = 38.3 | Feb record high C = 41.7 | Mar record high C = 44.0 | Apr record high C = 45.6 | May record high C = 45.6 | Jun record high C = 45.6 | Jul record high C = 38.9 | Aug record high C = 37.2 | Sep record high C = 41.1 | Oct record high C = 41.4 | Nov record high C = 39.4 | Dec record high C = 38.9 | year record high C = 45.6 | Jan high C = 30.8 | Feb high C = 32.3 | Mar high C = 35.4 | Apr high C = 36.7 | May high C = 35.8 | Jun high C = 34.0 | Jul high C = 31.2 | Aug high C = 30.8 | Sep high C = 32.3 | Oct high C = 35.1 | Nov high C = 34.1 | Dec high C = 31.9 | year high C = 33.4 | Jan low C = 15.2 | Feb low C = 16.7 | Mar low C = 20.7 | Apr low C = 24.0 | May low C = 26.8 | Jun low C = 27.0 | Jul low C = 25.9 | Aug low C = 25.5 | Sep low C = 25.4 | Oct low C = 23.3 | Nov low C = 19.6 | Dec low C = 16.5 | year low C = 22.2 | Jan record low C = 4.4 | Feb record low C = 5.6 | Mar record low C = 8.9 | Apr record low C = 15.0 | May record low C = 19.4 | Jun record low C = 20.2 | Jul record low C = 19.9 | Aug record low C = 21.0 | Sep record low C = 20.6 | Oct record low C = 14.4 | Nov record low C = 10.6 | Dec record low C = 6.7 | year record low C = 4.4 | rain colour = green | Jan rain mm = 1.9 | Feb rain mm = 0.3 | Mar rain mm = 0.7 | Apr rain mm = 0.5 | May rain mm = 2.4 | Jun rain mm = 255.9 | Jul rain mm = 466.3 | Aug rain mm = 281.7 | Sep rain mm = 186.7 | Oct rain mm = 40.7 | Nov rain mm = 5.1 | Dec rain mm = 1.1 | year rain mm = 1243.3 | Jan rain days = 0.2 | Feb rain days = 0.1 | Mar rain days = 0.1 | Apr rain days = 0.1 | May rain days = 0.2 | Jun rain days = 8.0 | Jul rain days = 15.0 | Aug rain days = 12.3 | Sep rain days = 8.1 | Oct rain days = 2.0 | Nov rain days = 0.5 | Dec rain days = 0.1 | year rain days = 46.7 | time day = 17:30 [[Indian Standard Time|IST]] | Jan humidity = 41 | Feb humidity = 34 | Mar humidity = 33 | Apr humidity = 42 | May humidity = 58 | Jun humidity = 70 | Jul humidity = 80 | Aug humidity = 79 | Sep humidity = 70 | Oct humidity = 52 | Nov humidity = 44 | Dec humidity = 43 | year humidity = 53 | Jan uv = 6 | Feb uv = 7 | Mar uv = 7 | Apr uv = 8 | May uv = 8 | Jun uv = 7 | Jul uv = 6 | Aug uv = 6 | Sep uv = 7 | Oct uv = 7 | Nov uv = 7 | Dec uv = 6 | source 1 = [[India Meteorological Department]]<ref name=SuIMDnormals> {{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20200205040301/http://imdpune.gov.in/library/public/1981-2010%20CLIM%20NORMALS%20%28STATWISE%29.pdf | archive-date = 5 February 2020 | url = https://imdpune.gov.in/library/public/1981-2010%20CLIM%20NORMALS%20%28STATWISE%29.pdf | title = Station: Surat Climatological Table 1981–2010 | work = Climatological Normals 1981–2010 | publisher = India Meteorological Department | date = January 2015 | pages = 729–730 | access-date = 19 March 2020}}</ref><ref name=SuIMDextremes> {{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20200205042509/http://imdpune.gov.in/library/public/EXTREMES%20OF%20TEMPERATURE%20and%20RAINFALL%20upto%202012.pdf | archive-date = 5 February 2020 | url = https://imdpune.gov.in/library/public/EXTREMES%20OF%20TEMPERATURE%20and%20RAINFALL%20upto%202012.pdf | title = Extremes of Temperature & Rainfall for Indian Stations (Up to 2012) | publisher = India Meteorological Department | date = December 2016 | page = M260 | access-date = 19 March 2020}}</ref><ref name= IMDSu >{{cite web | url = http://www.imd.gov.in/section/climate/extreme/surat2.htm | title = Surat Climatological Table Period: 1981–2010 | publisher = [[India Meteorological Department]] | access-date = 25 March 2015 | archive-url = https://web.archive.org/web/20150402114037/http://www.imd.gov.in/section/climate/extreme/surat2.htm | archive-date = 2 April 2015 | url-status = dead | df = dmy-all}}</ref> Time and Date (dewpoints, 2005-2015)<ref>{{cite web |url = https://www.timeanddate.com/weather/india/surat/climate |title = Climate & Weather Averages in Surat, Gujarat, India |publisher = Time and Date |access-date = 5 August 2022}}</ref> | date = August 2010 | source 2 = Weather Atlas<ref name="Weather Atlas Su"> {{cite web | url = https://www.weather-atlas.com/en/india/surat-climate | title = Climate and monthly weather forecast Surat, India | publisher = Weather Atlas | access-date = 14 June 2022 }}</ref> | source = | Jan dew point C = 9 | Feb dew point C = 10 | Mar dew point C = 10 | Apr dew point C = 14 | May dew point C = 19 | Jun dew point C = 23 | Jul dew point C = 25 | Aug dew point C = 25 | Sep dew point C = 24 | Oct dew point C = 19 | Nov dew point C = 14 | Dec dew point C = 11 }} {{weather box |width = auto |location = [[వడోదర]] (Köppen BSh/Aw) |metric first = yes |single line = yes |collapsed = Yes | Jan record high C = 37.4 | Feb record high C = 40.6 | Mar record high C = 44.2 | Apr record high C = 45.9 | May record high C = 46.2 | Jun record high C = 45.6 | Jul record high C = 40.1 | Aug record high C = 39.1 | Sep record high C = 41.1 | Oct record high C = 41.4 | Nov record high C = 39.4 | Dec record high C = 37.2 |year record high C = 46.2 | Jan high C = 29.7 | Feb high C = 32.0 | Mar high C = 36.3 | Apr high C = 39.1 | May high C = 39.9 | Jun high C = 37.2 | Jul high C = 32.6 | Aug high C = 31.5 | Sep high C = 33.4 | Oct high C = 35.9 | Nov high C = 33.7 | Dec high C = 30.9 |year high C = 34.4 | Jan low C = 13.2 | Feb low C = 14.9 | Mar low C = 19.2 | Apr low C = 23.6 | May low C = 27.0 | Jun low C = 27.5 | Jul low C = 26.0 | Aug low C = 25.3 | Sep low C = 25.0 | Oct low C = 22.2 | Nov low C = 17.6 | Dec low C = 14.1 |year low C = 21.3 | Jan record low C = 2.8 | Feb record low C = 3.9 | Mar record low C = 9.3 | Apr record low C = 14.4 | May record low C = 19.4 | Jun record low C = 21.2 | Jul record low C = 22.2 | Aug record low C = 21.7 | Sep record low C = 18.1 | Oct record low C = 12.8 | Nov record low C = 6.0 | Dec record low C = 5.5 |year record low C = 2.8 | rain colour = green | Jan rain mm = 1.2 | Feb rain mm = 0.0 | Mar rain mm = 0.1 | Apr rain mm = 1.0 | May rain mm = 6.3 | Jun rain mm = 169.6 | Jul rain mm = 299.5 | Aug rain mm = 265.5 | Sep rain mm = 172.4 | Oct rain mm = 24.9 | Nov rain mm = 6.7 | Dec rain mm = 0.8 |year rain mm = 946.0 | Jan rain days = 0.2 | Feb rain days = 0.0 | Mar rain days = 0.0 | Apr rain days = 0.1 | May rain days = 0.3 | Jun rain days = 4.1 | Jul rain days = 12.5 | Aug rain days = 11.8 | Sep rain days = 5.6 | Oct rain days = 1.2 | Nov rain days = 0.4 | Dec rain days = 0.1 |year rain days = 36.3 |time day = 17:30 [[Indian Standard Time|IST]] | Jan humidity = 36 | Feb humidity = 29 | Mar humidity = 25 | Apr humidity = 23 | May humidity = 32 | Jun humidity = 51 | Jul humidity = 74 | Aug humidity = 75 | Sep humidity = 63 | Oct humidity = 44 | Nov humidity = 41 | Dec humidity = 41 |year humidity = 45 |source 1 = [[India Meteorological Department]]<ref name=VadIMDnormals> {{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20200205040301/http://imdpune.gov.in/library/public/1981-2010%20CLIM%20NORMALS%20%28STATWISE%29.pdf | archive-date = 5 February 2020 | url = https://imdpune.gov.in/library/public/1981-2010%20CLIM%20NORMALS%20%28STATWISE%29.pdf | title = Station: Baroda (A) Climatological Table 1981–2010 | work = Climatological Normals 1981–2010 | publisher = India Meteorological Department | date = January 2015 | pages = 111–112 | access-date = 28 September 2020}}</ref><ref name=VadIMDextremes> {{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20200205042509/http://imdpune.gov.in/library/public/EXTREMES%20OF%20TEMPERATURE%20and%20RAINFALL%20upto%202012.pdf | archive-date = 5 February 2020 | url = https://imdpune.gov.in/library/public/EXTREMES%20OF%20TEMPERATURE%20and%20RAINFALL%20upto%202012.pdf | title = Extremes of Temperature & Rainfall for Indian Stations (Up to 2012) | publisher = India Meteorological Department | date = December 2016 | page = M49 | access-date = 28 September 2020}}</ref> }} {{weather box |width = auto | location = [[రాజ్‌కోట్]] (Köppen BSh) | metric first = yes | single line = yes | collapsed = Yes | Jan record high C = 36.4 | Feb record high C = 40.0 | Mar record high C = 43.9 | Apr record high C = 44.7 | May record high C = 47.9 | Jun record high C = 45.8 | Jul record high C = 40.6 | Aug record high C = 38.8 | Sep record high C = 42.8 | Oct record high C = 41.9 | Nov record high C = 38.4 | Dec record high C = 36.4 |year record high C = 47.9 | Jan high C = 28.4 | Feb high C = 30.9 | Mar high C = 35.5 | Apr high C = 39.1 | May high C = 40.5 | Jun high C = 37.8 | Jul high C = 33.0 | Aug high C = 31.6 | Sep high C = 33.6 | Oct high C = 35.9 | Nov high C = 33.2 | Dec high C = 29.9 |year high C = 34.1 | Jan low C = 12.8 | Feb low C = 15.0 | Mar low C = 19.2 | Apr low C = 22.6 | May low C = 25.4 | Jun low C = 26.5 | Jul low C = 25.4 | Aug low C = 24.4 | Sep low C = 23.8 | Oct low C = 22.4 | Nov low C = 18.4 | Dec low C = 14.4 |year low C = 20.9 | Jan record low C = -0.6 | Feb record low C = 1.1 | Mar record low C = 6.1 | Apr record low C = 10.0 | May record low C = 16.1 | Jun record low C = 20.0 | Jul record low C = 19.4 | Aug record low C = 20.1 | Sep record low C = 16.7 | Oct record low C = 12.2 | Nov record low C = 7.2 | Dec record low C = 2.8 |year record low C = -0.6 | rain colour = green | Jan rain mm = 0.8 | Feb rain mm = 0.3 | Mar rain mm = 0.1 | Apr rain mm = 1.4 | May rain mm = 5.4 | Jun rain mm = 108.4 | Jul rain mm = 253.4 | Aug rain mm = 165.3 | Sep rain mm = 115.1 | Oct rain mm = 19.3 | Nov rain mm = 6.3 | Dec rain mm = 0.3 |year rain mm = 676.1 | Jan rain days = 0.1 | Feb rain days = 0.1 | Mar rain days = 0.0 | Apr rain days = 0.2 | May rain days = 0.1 | Jun rain days = 4.4 | Jul rain days = 9.6 | Aug rain days = 8.0 | Sep rain days = 5.0 | Oct rain days = 1.3 | Nov rain days = 0.3 | Dec rain days = 0.1 |year rain days = 29.1 |time day = 17:30 [[Indian Standard Time|IST]] | Jan humidity = 27 | Feb humidity = 24 | Mar humidity = 21 | Apr humidity = 21 | May humidity = 30 | Jun humidity = 51 | Jul humidity = 70 | Aug humidity = 71 | Sep humidity = 58 | Oct humidity = 32 | Nov humidity = 29 | Dec humidity = 29 |year humidity = 38 |source 1 = [[India Meteorological Department]]<ref name=RajIMDnormals> {{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20200205040301/http://imdpune.gov.in/library/public/1981-2010%20CLIM%20NORMALS%20%28STATWISE%29.pdf | archive-date = 5 February 2020 | url = https://imdpune.gov.in/library/public/1981-2010%20CLIM%20NORMALS%20%28STATWISE%29.pdf | title = Station: Rajkot (A) Climatological Table 1981–2010 | publisher = India Meteorological Department | date = December 2016 | pages = 651–652 | access-date = 28 December 2020}}</ref><ref name=RajIMDextremes> {{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20200205042509/http://imdpune.gov.in/library/public/EXTREMES%20OF%20TEMPERATURE%20and%20RAINFALL%20upto%202012.pdf | archive-date = 5 February 2020 | url = https://imdpune.gov.in/library/public/EXTREMES%20OF%20TEMPERATURE%20and%20RAINFALL%20upto%202012.pdf | title = Extremes of Temperature & Rainfall for Indian Stations (Up to 2012) | publisher = India Meteorological Department | date = December 2016 | page = M60 | access-date = 28 December 2020}}</ref><ref name= IMDRaj > {{cite web |url=http://www.imd.gov.in/section/climate/extreme/rajkot2.htm | title = Rajkot Climatological Table Period: 1981–2010 | publisher = India Meteorological Department | access-date = 10 April 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20150414111548/http://www.imd.gov.in/section/climate/extreme/rajkot2.htm | archive-date = 14 April 2015 | url-status = live | df = dmy-all }} </ref> }} == ఇవి కూడా చూడండి == * గుజరాత్ ఉష్ణమండల తుఫానుల జాబితా == మూలాలు == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:గుజరాత్ వాతావరణం}} [[వర్గం:భారతదేశ వాతావరణం]] annswj3surcnjb79uz6i45ntmonl7wg 4908731 4908730 2026-07-20T11:14:09Z Chaduvari 97 [[వర్గం:గుజరాత్]] ను చేర్చారు (హాట్‌కేట్ ఉపయోగించి) 4908731 wikitext text/x-wiki [[File:Girnar Jain temple - Dharamchand Hemchand temple (1).jpg|thumb|గిర్నార్ పర్వత శ్రేణిలో ఉన్న జైన దేవాలయం]] '''గుజరాత్ వాతావరణం''' వైవిధ్యమైన పరిస్థితులను కలిగి ఉంటుంది.<ref>{{Cite journal|date=2014|editor-last=Singh|editor-first=Mehtab|editor2-last=Singh|editor2-first=R.B.|editor3-last=Hassan|editor3-first=M.I.|title=Landscape Ecology and Water Management|url=http://dx.doi.org/10.1007/978-4-431-54871-3|journal=Advances in Geographical and Environmental Sciences|pages=60–65|doi=10.1007/978-4-431-54871-3|isbn=978-4-431-54870-6 |s2cid=128636937 |issn=2198-3542|url-access=subscription}}</ref> వేసవిలో [[గుజరాత్]] [[మైదానాలు]] చాలా వేడిగా, తేమగా ఉంటాయి. చలికాలంలో చల్లగా, పొడిగా ఉంటాయి. కొండ ప్రాంతాలు, తీర ప్రాంతాలలో వేసవి తీవ్రత తక్కువగా ఉంటుంది. [[చలికాలం]]<nowiki/>లో పగటి సగటు ఉష్ణోగ్రత సుమారు {{convert|29|°C|°F}}, రాత్రి ఉష్ణోగ్రత సుమారు {{convert|12|°C|°F}} ఉంటుంది. పగలు ఎండగా ఉండి రాత్రులు నిర్మలంగా ఉంటాయి. వేసవిలో పగటి ఉష్ణోగ్రత సుమారు {{convert|49|°C|°F}} ఉంటుంది, [[రాత్రి]] [[ఉష్ణోగ్రత]] {{convert|30|°C|°F}} కంటే తగ్గదు. [[ఋతుపవనాలు|రుతుపవనాల]] కాలం జూన్ నుండి సెప్టెంబర్ వరకు ఉంటుంది. చాలావరకు గుజరాత్ తక్కువ [[వర్షపాతం]] పొందుతుంది. దక్షిణ గుజరాత్, కొండ ప్రాంతాలలో రుతుపవనాల సమయంలో భారీ [[వర్షపాతం]] ఉంటుంది. అధిక తేమ కారణంగా గాలి మరింత వేడిగా అనిపిస్తుంది. రుతుపవనాల కాలం (జూన్ మధ్యలో) ప్రారంభమైనప్పుడు ఉపశమనం లభిస్తుంది. పగటి ఉష్ణోగ్రతలు తగ్గుతాయి కానీ తేమ చాలా ఎక్కువగా ఉంటుంది, రాత్రులలో సుమారు {{convert|27|°C|°F}} ఉంటుంది. ఈ కాలంలోనే ఎక్కువ వర్షపాతం సంభవిస్తుంది, ఈ వర్షాల వల్ల తీవ్రమైన వరదలు రావచ్చు. రుతుపవనాల కాలంలో [[సూర్యుడు]] తరచుగా మేఘావృతమై ఉంటాడు. ఎక్కువగా పొడిగా ఉన్నప్పటికీ, వాయవ్యంలో [[ఎడారి]] [[వాతావరణం]] ఉంటుంది, భారీ [[రుతుపవనాలు|రుతుపవనాల]] కారణంగా దక్షిణ జిల్లాలలో వాతావరణం తడిగా ఉంటుంది. భారతదేశ పశ్చిమ తీరంలో ఉన్న గుజరాత్, ఎక్కువగా [[అరేబియా సముద్రం]]లో ఏర్పడే ఉష్ణమండల తుఫానుల వల్ల ప్రభావితమవుతుంది. 2001, 2019 మధ్య కాలంలో [[తుఫాను]] కార్యకలాపాల తీవ్రత, పౌనఃపున్యం రెండింటిలోనూ పెరుగుదల కనిపించింది.<ref name=":2">{{Cite book |url=https://gidm.gujarat.gov.in/sites/default/files/educate_your_self_document/Report%20on%20Frequency%20of%20Cyclones%20Affecting%20Gujarat%20State%20%26%20Role%20of%20Mangroves%20%26%20Shelterbelt.pdf |title=A Report on Frequency of Cyclones Affecting Gujarat State & Role of Mangroves & Shelterbelt in Cyclone Risk Mitigation |publisher=Gujarat Institute of Disaster Management}}</ref> == వాతావరణ డేటా == {{Weather box | metric first = Yes | single line = Yes | collapsed = Yes | location = [[అహ్మదాబాద్]] (Köppen BSh/Aw) | width = auto | Jan record high C = 36.1 | Feb record high C = 40.6 | Mar record high C = 43.9 | Apr record high C = 46.2 | May record high C = 50.0 | Jun record high C = 47.2 | Jul record high C = 42.2 | Aug record high C = 40.4 | Sep record high C = 41.7 | Oct record high C = 42.8 | Nov record high C = 38.9 | Dec record high C = 35.6 | year record high C = | Jan high C = 28.1 | Feb high C = 30.8 | Mar high C = 35.8 | Apr high C = 39.6 | May high C = 41.6 | Jun high C = 38.8 | Jul high C = 33.6 | Aug high C = 32.0 | Sep high C = 33.8 | Oct high C = 35.7 | Nov high C = 32.9 | Dec high C = 29.5 | year high C = | Jan mean C = 20.2 | Feb mean C = 22.5 | Mar mean C = 27.6 | Apr mean C = 31.7 | May mean C = 34.3 | Jun mean C = 33.1 | Jul mean C = 29.7 | Aug mean C = 28.5 | Sep mean C = 29.2 | Oct mean C = 28.5 | Nov mean C = 24.8 | Dec mean C = 21.4 | year mean C = | Jan low C = 12.4 | Feb low C = 14.3 | Mar low C = 19.5 | Apr low C = 23.9 | May low C = 27.0 | Jun low C = 27.5 | Jul low C = 25.9 | Aug low C = 25.0 | Sep low C = 24.7 | Oct low C = 21.4 | Nov low C = 16.7 | Dec low C = 13.4 | year low C = | Jan record low C = 3.3 | Feb record low C = 2.2 | Mar record low C = 9.4 | Apr record low C = 12.8 | May record low C = 19.1 | Jun record low C = 19.4 | Jul record low C = 20.4 | Aug record low C = 21.2 | Sep record low C = 17.2 | Oct record low C = 12.6 | Nov record low C = 8.3 | Dec record low C = 3.6 | year record low C = | rain colour = green | Jan rain mm = 1.2 | Feb rain mm = 0.6 | Mar rain mm = 1.1 | Apr rain mm = 2.5 | May rain mm = 5.5 | Jun rain mm = 84.3 | Jul rain mm = 310.1 | Aug rain mm = 242.2 | Sep rain mm = 120.2 | Oct rain mm = 13.1 | Nov rain mm = 1.9 | Dec rain mm = 0.9 | year rain mm = 783.6 | Jan rain days = 0.2 | Feb rain days = 0.1 | Mar rain days = 0.2 | Apr rain days = 0.3 | May rain days = 0.3 | Jun rain days = 3.9 | Jul rain days = 11.3 | Aug rain days = 10.3 | Sep rain days = 6.1 | Oct rain days = 0.9 | Nov rain days = 0.3 | Dec rain days = 0.1 | year rain days = 34.0 | Jan humidity = 49 | Feb humidity = 43 | Mar humidity = 37 | Apr humidity = 41 | May humidity = 47 | Jun humidity = 62 | Jul humidity = 77 | Aug humidity = 81 | Sep humidity = 71 | Oct humidity = 53 | Nov humidity = 48 | Dec humidity = 50 | year humidity = 55 | Jan dew point C = 9 | Feb dew point C = 10 | Mar dew point C = 10 | Apr dew point C = 14 | May dew point C = 19 | Jun dew point C = 23 | Jul dew point C = 25 | Aug dew point C = 25 | Sep dew point C = 24 | Oct dew point C = 19 | Nov dew point C = 14 | Dec dew point C = 11 | Jan sun = 287.3 | Feb sun = 274.3 | Mar sun = 277.5 | Apr sun = 297.2 | May sun = 329.6 | Jun sun = 238.3 | Jul sun = 130.1 | Aug sun = 111.4 | Sep sun = 220.6 | Oct sun = 290.7 | Nov sun = 274.1 | Dec sun = 288.6 | year sun = | Jan uv = 6 | Feb uv = 8 | Mar uv = 11 | Apr uv = 12 | May uv = 12 | Jun uv = 12 | Jul uv = 12 | Aug uv = 12 | Sep uv = 11 | Oct uv = 9 | Nov uv = 7 | Dec uv = 6 | source 1 = India Meteorological Department (record high and low up to 2012)<ref name=AhmIMD>{{cite web |url = http://www.imd.gov.in/section/climate/extreme/ahmedabad2.htm |title = Ahmedabad Climatological Table Period: 1981–2010 |publisher = [[India Meteorological Department]] |access-date = 25 March 2015 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20150402111936/http://www.imd.gov.in/section/climate/extreme/ahmedabad2.htm |archive-date = 2 April 2015 |df = dmy-all }}</ref><ref name=AhmIMD2>{{cite web |url=http://www.imdpune.gov.in/Temp_Extremes/histext2010.pdf |title=Ever recorded Maximum and minimum temperatures up to 2010 |publisher=India Meteorological Department |access-date=16 May 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140316064314/http://www.imdpune.gov.in/Temp_Extremes/histext2010.pdf |archive-date=16 March 2014 }}</ref><ref name=AhmIMDextremes> {{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20200205042509/https://imdpune.gov.in/library/public/EXTREMES%20OF%20TEMPERATURE%20and%20RAINFALL%20upto%202012.pdf | archive-date = 5 February 2020 | url = https://imdpune.gov.in/library/public/EXTREMES%20OF%20TEMPERATURE%20and%20RAINFALL%20upto%202012.pdf | title = Extremes of Temperature & Rainfall for Indian Stations (Up to 2012) | publisher = India Meteorological Department | date = December 2016 | page = M48 | access-date = 26 December 2020}}</ref><ref name=AhmIMDcityrainfall> {{cite web | url = https://cdsp.imdpune.gov.in/extremes_1991_2020/?stn=42647 | title = Ahmedabad(42647) | publisher = India Meteorological Department | access-date = 8 August 2022}}</ref> Time and Date (dewpoints, 2005-2015)<ref>{{cite web |url = https://www.timeanddate.com/weather/india/ahmadabad/climate |title = Climate & Weather Averages in Ahmedabad, Gujarat, India |publisher = Time and Date |access-date = 18 July 2022}}</ref> | source 2 = NOAA (sun and humidity 1971–1990),<ref name= NOAAAhm>{{cite web | url = ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/TABLES/REG_II/IN/42647.TXT | title = Ahmedabad Climate Normals 1971–1990 | publisher = [[National Oceanic and Atmospheric Administration]] | archive-url = https://web.archive.org/web/20200721063343/ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/TABLES/REG_II/IN/42647.TXT | archive-date = 2020-07-21 | url-status = dead | access-date = 25 March 2015}}</ref> IEM ASOS (May record high)<ref name=IEMAhm>{{cite web |url = http://mesonet.agron.iastate.edu/sites/obhistory.php?network=IN__ASOS&station=VAAH&year=2016&month=05&day=18 |title = VAAH Data for May 18, 2016 |publisher = IEM |access-date = 21 May 2016 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20160701022942/http://mesonet.agron.iastate.edu/sites/obhistory.php?network=IN__ASOS&station=VAAH&year=2016&month=05&day=18 |archive-date = 1 July 2016 |df = dmy-all }}</ref> Weather Atlas<ref name="Weather Atlas Ahm">{{cite web | url = https://www.weather-atlas.com/en/india/ahmedabad-climate | title = Climate and monthly weather forecast Ahmedabad, India | publisher = Weather Atlas | access-date = 12 June 2022 }}</ref> | source = }} {{Weather box | location = [[సూరత్]] (Köppen Aw) | metric first = yes | single line = yes | collapsed = Yes | width = auto | Jan record high C = 38.3 | Feb record high C = 41.7 | Mar record high C = 44.0 | Apr record high C = 45.6 | May record high C = 45.6 | Jun record high C = 45.6 | Jul record high C = 38.9 | Aug record high C = 37.2 | Sep record high C = 41.1 | Oct record high C = 41.4 | Nov record high C = 39.4 | Dec record high C = 38.9 | year record high C = 45.6 | Jan high C = 30.8 | Feb high C = 32.3 | Mar high C = 35.4 | Apr high C = 36.7 | May high C = 35.8 | Jun high C = 34.0 | Jul high C = 31.2 | Aug high C = 30.8 | Sep high C = 32.3 | Oct high C = 35.1 | Nov high C = 34.1 | Dec high C = 31.9 | year high C = 33.4 | Jan low C = 15.2 | Feb low C = 16.7 | Mar low C = 20.7 | Apr low C = 24.0 | May low C = 26.8 | Jun low C = 27.0 | Jul low C = 25.9 | Aug low C = 25.5 | Sep low C = 25.4 | Oct low C = 23.3 | Nov low C = 19.6 | Dec low C = 16.5 | year low C = 22.2 | Jan record low C = 4.4 | Feb record low C = 5.6 | Mar record low C = 8.9 | Apr record low C = 15.0 | May record low C = 19.4 | Jun record low C = 20.2 | Jul record low C = 19.9 | Aug record low C = 21.0 | Sep record low C = 20.6 | Oct record low C = 14.4 | Nov record low C = 10.6 | Dec record low C = 6.7 | year record low C = 4.4 | rain colour = green | Jan rain mm = 1.9 | Feb rain mm = 0.3 | Mar rain mm = 0.7 | Apr rain mm = 0.5 | May rain mm = 2.4 | Jun rain mm = 255.9 | Jul rain mm = 466.3 | Aug rain mm = 281.7 | Sep rain mm = 186.7 | Oct rain mm = 40.7 | Nov rain mm = 5.1 | Dec rain mm = 1.1 | year rain mm = 1243.3 | Jan rain days = 0.2 | Feb rain days = 0.1 | Mar rain days = 0.1 | Apr rain days = 0.1 | May rain days = 0.2 | Jun rain days = 8.0 | Jul rain days = 15.0 | Aug rain days = 12.3 | Sep rain days = 8.1 | Oct rain days = 2.0 | Nov rain days = 0.5 | Dec rain days = 0.1 | year rain days = 46.7 | time day = 17:30 [[Indian Standard Time|IST]] | Jan humidity = 41 | Feb humidity = 34 | Mar humidity = 33 | Apr humidity = 42 | May humidity = 58 | Jun humidity = 70 | Jul humidity = 80 | Aug humidity = 79 | Sep humidity = 70 | Oct humidity = 52 | Nov humidity = 44 | Dec humidity = 43 | year humidity = 53 | Jan uv = 6 | Feb uv = 7 | Mar uv = 7 | Apr uv = 8 | May uv = 8 | Jun uv = 7 | Jul uv = 6 | Aug uv = 6 | Sep uv = 7 | Oct uv = 7 | Nov uv = 7 | Dec uv = 6 | source 1 = [[India Meteorological Department]]<ref name=SuIMDnormals> {{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20200205040301/http://imdpune.gov.in/library/public/1981-2010%20CLIM%20NORMALS%20%28STATWISE%29.pdf | archive-date = 5 February 2020 | url = https://imdpune.gov.in/library/public/1981-2010%20CLIM%20NORMALS%20%28STATWISE%29.pdf | title = Station: Surat Climatological Table 1981–2010 | work = Climatological Normals 1981–2010 | publisher = India Meteorological Department | date = January 2015 | pages = 729–730 | access-date = 19 March 2020}}</ref><ref name=SuIMDextremes> {{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20200205042509/http://imdpune.gov.in/library/public/EXTREMES%20OF%20TEMPERATURE%20and%20RAINFALL%20upto%202012.pdf | archive-date = 5 February 2020 | url = https://imdpune.gov.in/library/public/EXTREMES%20OF%20TEMPERATURE%20and%20RAINFALL%20upto%202012.pdf | title = Extremes of Temperature & Rainfall for Indian Stations (Up to 2012) | publisher = India Meteorological Department | date = December 2016 | page = M260 | access-date = 19 March 2020}}</ref><ref name= IMDSu >{{cite web | url = http://www.imd.gov.in/section/climate/extreme/surat2.htm | title = Surat Climatological Table Period: 1981–2010 | publisher = [[India Meteorological Department]] | access-date = 25 March 2015 | archive-url = https://web.archive.org/web/20150402114037/http://www.imd.gov.in/section/climate/extreme/surat2.htm | archive-date = 2 April 2015 | url-status = dead | df = dmy-all}}</ref> Time and Date (dewpoints, 2005-2015)<ref>{{cite web |url = https://www.timeanddate.com/weather/india/surat/climate |title = Climate & Weather Averages in Surat, Gujarat, India |publisher = Time and Date |access-date = 5 August 2022}}</ref> | date = August 2010 | source 2 = Weather Atlas<ref name="Weather Atlas Su"> {{cite web | url = https://www.weather-atlas.com/en/india/surat-climate | title = Climate and monthly weather forecast Surat, India | publisher = Weather Atlas | access-date = 14 June 2022 }}</ref> | source = | Jan dew point C = 9 | Feb dew point C = 10 | Mar dew point C = 10 | Apr dew point C = 14 | May dew point C = 19 | Jun dew point C = 23 | Jul dew point C = 25 | Aug dew point C = 25 | Sep dew point C = 24 | Oct dew point C = 19 | Nov dew point C = 14 | Dec dew point C = 11 }} {{weather box |width = auto |location = [[వడోదర]] (Köppen BSh/Aw) |metric first = yes |single line = yes |collapsed = Yes | Jan record high C = 37.4 | Feb record high C = 40.6 | Mar record high C = 44.2 | Apr record high C = 45.9 | May record high C = 46.2 | Jun record high C = 45.6 | Jul record high C = 40.1 | Aug record high C = 39.1 | Sep record high C = 41.1 | Oct record high C = 41.4 | Nov record high C = 39.4 | Dec record high C = 37.2 |year record high C = 46.2 | Jan high C = 29.7 | Feb high C = 32.0 | Mar high C = 36.3 | Apr high C = 39.1 | May high C = 39.9 | Jun high C = 37.2 | Jul high C = 32.6 | Aug high C = 31.5 | Sep high C = 33.4 | Oct high C = 35.9 | Nov high C = 33.7 | Dec high C = 30.9 |year high C = 34.4 | Jan low C = 13.2 | Feb low C = 14.9 | Mar low C = 19.2 | Apr low C = 23.6 | May low C = 27.0 | Jun low C = 27.5 | Jul low C = 26.0 | Aug low C = 25.3 | Sep low C = 25.0 | Oct low C = 22.2 | Nov low C = 17.6 | Dec low C = 14.1 |year low C = 21.3 | Jan record low C = 2.8 | Feb record low C = 3.9 | Mar record low C = 9.3 | Apr record low C = 14.4 | May record low C = 19.4 | Jun record low C = 21.2 | Jul record low C = 22.2 | Aug record low C = 21.7 | Sep record low C = 18.1 | Oct record low C = 12.8 | Nov record low C = 6.0 | Dec record low C = 5.5 |year record low C = 2.8 | rain colour = green | Jan rain mm = 1.2 | Feb rain mm = 0.0 | Mar rain mm = 0.1 | Apr rain mm = 1.0 | May rain mm = 6.3 | Jun rain mm = 169.6 | Jul rain mm = 299.5 | Aug rain mm = 265.5 | Sep rain mm = 172.4 | Oct rain mm = 24.9 | Nov rain mm = 6.7 | Dec rain mm = 0.8 |year rain mm = 946.0 | Jan rain days = 0.2 | Feb rain days = 0.0 | Mar rain days = 0.0 | Apr rain days = 0.1 | May rain days = 0.3 | Jun rain days = 4.1 | Jul rain days = 12.5 | Aug rain days = 11.8 | Sep rain days = 5.6 | Oct rain days = 1.2 | Nov rain days = 0.4 | Dec rain days = 0.1 |year rain days = 36.3 |time day = 17:30 [[Indian Standard Time|IST]] | Jan humidity = 36 | Feb humidity = 29 | Mar humidity = 25 | Apr humidity = 23 | May humidity = 32 | Jun humidity = 51 | Jul humidity = 74 | Aug humidity = 75 | Sep humidity = 63 | Oct humidity = 44 | Nov humidity = 41 | Dec humidity = 41 |year humidity = 45 |source 1 = [[India Meteorological Department]]<ref name=VadIMDnormals> {{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20200205040301/http://imdpune.gov.in/library/public/1981-2010%20CLIM%20NORMALS%20%28STATWISE%29.pdf | archive-date = 5 February 2020 | url = https://imdpune.gov.in/library/public/1981-2010%20CLIM%20NORMALS%20%28STATWISE%29.pdf | title = Station: Baroda (A) Climatological Table 1981–2010 | work = Climatological Normals 1981–2010 | publisher = India Meteorological Department | date = January 2015 | pages = 111–112 | access-date = 28 September 2020}}</ref><ref name=VadIMDextremes> {{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20200205042509/http://imdpune.gov.in/library/public/EXTREMES%20OF%20TEMPERATURE%20and%20RAINFALL%20upto%202012.pdf | archive-date = 5 February 2020 | url = https://imdpune.gov.in/library/public/EXTREMES%20OF%20TEMPERATURE%20and%20RAINFALL%20upto%202012.pdf | title = Extremes of Temperature & Rainfall for Indian Stations (Up to 2012) | publisher = India Meteorological Department | date = December 2016 | page = M49 | access-date = 28 September 2020}}</ref> }} {{weather box |width = auto | location = [[రాజ్‌కోట్]] (Köppen BSh) | metric first = yes | single line = yes | collapsed = Yes | Jan record high C = 36.4 | Feb record high C = 40.0 | Mar record high C = 43.9 | Apr record high C = 44.7 | May record high C = 47.9 | Jun record high C = 45.8 | Jul record high C = 40.6 | Aug record high C = 38.8 | Sep record high C = 42.8 | Oct record high C = 41.9 | Nov record high C = 38.4 | Dec record high C = 36.4 |year record high C = 47.9 | Jan high C = 28.4 | Feb high C = 30.9 | Mar high C = 35.5 | Apr high C = 39.1 | May high C = 40.5 | Jun high C = 37.8 | Jul high C = 33.0 | Aug high C = 31.6 | Sep high C = 33.6 | Oct high C = 35.9 | Nov high C = 33.2 | Dec high C = 29.9 |year high C = 34.1 | Jan low C = 12.8 | Feb low C = 15.0 | Mar low C = 19.2 | Apr low C = 22.6 | May low C = 25.4 | Jun low C = 26.5 | Jul low C = 25.4 | Aug low C = 24.4 | Sep low C = 23.8 | Oct low C = 22.4 | Nov low C = 18.4 | Dec low C = 14.4 |year low C = 20.9 | Jan record low C = -0.6 | Feb record low C = 1.1 | Mar record low C = 6.1 | Apr record low C = 10.0 | May record low C = 16.1 | Jun record low C = 20.0 | Jul record low C = 19.4 | Aug record low C = 20.1 | Sep record low C = 16.7 | Oct record low C = 12.2 | Nov record low C = 7.2 | Dec record low C = 2.8 |year record low C = -0.6 | rain colour = green | Jan rain mm = 0.8 | Feb rain mm = 0.3 | Mar rain mm = 0.1 | Apr rain mm = 1.4 | May rain mm = 5.4 | Jun rain mm = 108.4 | Jul rain mm = 253.4 | Aug rain mm = 165.3 | Sep rain mm = 115.1 | Oct rain mm = 19.3 | Nov rain mm = 6.3 | Dec rain mm = 0.3 |year rain mm = 676.1 | Jan rain days = 0.1 | Feb rain days = 0.1 | Mar rain days = 0.0 | Apr rain days = 0.2 | May rain days = 0.1 | Jun rain days = 4.4 | Jul rain days = 9.6 | Aug rain days = 8.0 | Sep rain days = 5.0 | Oct rain days = 1.3 | Nov rain days = 0.3 | Dec rain days = 0.1 |year rain days = 29.1 |time day = 17:30 [[Indian Standard Time|IST]] | Jan humidity = 27 | Feb humidity = 24 | Mar humidity = 21 | Apr humidity = 21 | May humidity = 30 | Jun humidity = 51 | Jul humidity = 70 | Aug humidity = 71 | Sep humidity = 58 | Oct humidity = 32 | Nov humidity = 29 | Dec humidity = 29 |year humidity = 38 |source 1 = [[India Meteorological Department]]<ref name=RajIMDnormals> {{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20200205040301/http://imdpune.gov.in/library/public/1981-2010%20CLIM%20NORMALS%20%28STATWISE%29.pdf | archive-date = 5 February 2020 | url = https://imdpune.gov.in/library/public/1981-2010%20CLIM%20NORMALS%20%28STATWISE%29.pdf | title = Station: Rajkot (A) Climatological Table 1981–2010 | publisher = India Meteorological Department | date = December 2016 | pages = 651–652 | access-date = 28 December 2020}}</ref><ref name=RajIMDextremes> {{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20200205042509/http://imdpune.gov.in/library/public/EXTREMES%20OF%20TEMPERATURE%20and%20RAINFALL%20upto%202012.pdf | archive-date = 5 February 2020 | url = https://imdpune.gov.in/library/public/EXTREMES%20OF%20TEMPERATURE%20and%20RAINFALL%20upto%202012.pdf | title = Extremes of Temperature & Rainfall for Indian Stations (Up to 2012) | publisher = India Meteorological Department | date = December 2016 | page = M60 | access-date = 28 December 2020}}</ref><ref name= IMDRaj > {{cite web |url=http://www.imd.gov.in/section/climate/extreme/rajkot2.htm | title = Rajkot Climatological Table Period: 1981–2010 | publisher = India Meteorological Department | access-date = 10 April 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20150414111548/http://www.imd.gov.in/section/climate/extreme/rajkot2.htm | archive-date = 14 April 2015 | url-status = live | df = dmy-all }} </ref> }} == ఇవి కూడా చూడండి == * గుజరాత్ ఉష్ణమండల తుఫానుల జాబితా == మూలాలు == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:గుజరాత్ వాతావరణం}} [[వర్గం:భారతదేశ వాతావరణం]] [[వర్గం:గుజరాత్]] hmwmzsrnc4el43wecefptbtwqhmgmdz 4908734 4908731 2026-07-20T11:16:57Z Kalasagary 107518 4908734 wikitext text/x-wiki [[File:Girnar Jain temple - Dharamchand Hemchand temple (1).jpg|thumb|గిర్నార్ పర్వత శ్రేణిలో ఉన్న జైన దేవాలయం]] '''గుజరాత్ వాతావరణం''' వైవిధ్యమైన పరిస్థితులను కలిగి ఉంటుంది.<ref>{{Cite journal|date=2014|editor-last=Singh|editor-first=Mehtab|editor2-last=Singh|editor2-first=R.B.|editor3-last=Hassan|editor3-first=M.I.|title=Landscape Ecology and Water Management|url=http://dx.doi.org/10.1007/978-4-431-54871-3|journal=Advances in Geographical and Environmental Sciences|pages=60–65|doi=10.1007/978-4-431-54871-3|isbn=978-4-431-54870-6 |s2cid=128636937 |issn=2198-3542|url-access=subscription}}</ref> వేసవిలో [[గుజరాత్]] [[మైదానాలు]] చాలా వేడిగా, తేమగా ఉంటాయి. చలికాలంలో చల్లగా, పొడిగా ఉంటాయి. కొండ ప్రాంతాలు, తీర ప్రాంతాలలో వేసవి తీవ్రత తక్కువగా ఉంటుంది. [[చలికాలం]]<nowiki/>లో పగటి సగటు ఉష్ణోగ్రత సుమారు {{convert|29|°C|°F}}, రాత్రి ఉష్ణోగ్రత సుమారు {{convert|12|°C|°F}} ఉంటుంది. పగలు ఎండగా ఉండి రాత్రులు నిర్మలంగా ఉంటాయి. వేసవిలో పగటి ఉష్ణోగ్రత సుమారు {{convert|49|°C|°F}} ఉంటుంది, [[రాత్రి]] [[ఉష్ణోగ్రత]] {{convert|30|°C|°F}} కంటే తగ్గదు. [[ఋతుపవనాలు|రుతుపవనాల]] కాలం జూన్ నుండి సెప్టెంబర్ వరకు ఉంటుంది. చాలావరకు గుజరాత్ తక్కువ [[వర్షపాతం]] పొందుతుంది. దక్షిణ గుజరాత్, కొండ ప్రాంతాలలో రుతుపవనాల సమయంలో భారీ [[వర్షపాతం]] ఉంటుంది. అధిక తేమ కారణంగా గాలి మరింత వేడిగా అనిపిస్తుంది. రుతుపవనాల కాలం (జూన్ మధ్యలో) ప్రారంభమైనప్పుడు ఉపశమనం లభిస్తుంది. పగటి ఉష్ణోగ్రతలు తగ్గుతాయి కానీ తేమ చాలా ఎక్కువగా ఉంటుంది, రాత్రులలో సుమారు {{convert|27|°C|°F}} ఉంటుంది. ఈ కాలంలోనే ఎక్కువ వర్షపాతం సంభవిస్తుంది, ఈ వర్షాల వల్ల తీవ్రమైన వరదలు రావచ్చు. రుతుపవనాల కాలంలో [[సూర్యుడు]] తరచుగా మేఘావృతమై ఉంటాడు. ఎక్కువగా పొడిగా ఉన్నప్పటికీ, వాయవ్యంలో [[ఎడారి]] [[వాతావరణం]] ఉంటుంది, భారీ [[రుతుపవనాలు|రుతుపవనాల]] కారణంగా దక్షిణ జిల్లాలలో వాతావరణం తడిగా ఉంటుంది. భారతదేశ పశ్చిమ తీరంలో ఉన్న గుజరాత్, ఎక్కువగా [[అరేబియా సముద్రం]]లో ఏర్పడే ఉష్ణమండల తుఫానుల వల్ల ప్రభావితమవుతుంది. 2001, 2019 మధ్య కాలంలో [[తుఫాను]] కార్యకలాపాల తీవ్రత, పౌనఃపున్యం రెండింటిలోనూ పెరుగుదల కనిపించింది.<ref name=":2">{{Cite book |url=https://gidm.gujarat.gov.in/sites/default/files/educate_your_self_document/Report%20on%20Frequency%20of%20Cyclones%20Affecting%20Gujarat%20State%20%26%20Role%20of%20Mangroves%20%26%20Shelterbelt.pdf |title=A Report on Frequency of Cyclones Affecting Gujarat State & Role of Mangroves & Shelterbelt in Cyclone Risk Mitigation |publisher=Gujarat Institute of Disaster Management}}</ref> == వాతావరణ డేటా == {{Weather box | metric first = Yes | single line = Yes | collapsed = Yes | location = [[అహ్మదాబాద్]] (Köppen BSh/Aw) | width = auto | Jan record high C = 36.1 | Feb record high C = 40.6 | Mar record high C = 43.9 | Apr record high C = 46.2 | May record high C = 50.0 | Jun record high C = 47.2 | Jul record high C = 42.2 | Aug record high C = 40.4 | Sep record high C = 41.7 | Oct record high C = 42.8 | Nov record high C = 38.9 | Dec record high C = 35.6 | year record high C = | Jan high C = 28.1 | Feb high C = 30.8 | Mar high C = 35.8 | Apr high C = 39.6 | May high C = 41.6 | Jun high C = 38.8 | Jul high C = 33.6 | Aug high C = 32.0 | Sep high C = 33.8 | Oct high C = 35.7 | Nov high C = 32.9 | Dec high C = 29.5 | year high C = | Jan mean C = 20.2 | Feb mean C = 22.5 | Mar mean C = 27.6 | Apr mean C = 31.7 | May mean C = 34.3 | Jun mean C = 33.1 | Jul mean C = 29.7 | Aug mean C = 28.5 | Sep mean C = 29.2 | Oct mean C = 28.5 | Nov mean C = 24.8 | Dec mean C = 21.4 | year mean C = | Jan low C = 12.4 | Feb low C = 14.3 | Mar low C = 19.5 | Apr low C = 23.9 | May low C = 27.0 | Jun low C = 27.5 | Jul low C = 25.9 | Aug low C = 25.0 | Sep low C = 24.7 | Oct low C = 21.4 | Nov low C = 16.7 | Dec low C = 13.4 | year low C = | Jan record low C = 3.3 | Feb record low C = 2.2 | Mar record low C = 9.4 | Apr record low C = 12.8 | May record low C = 19.1 | Jun record low C = 19.4 | Jul record low C = 20.4 | Aug record low C = 21.2 | Sep record low C = 17.2 | Oct record low C = 12.6 | Nov record low C = 8.3 | Dec record low C = 3.6 | year record low C = | rain colour = green | Jan rain mm = 1.2 | Feb rain mm = 0.6 | Mar rain mm = 1.1 | Apr rain mm = 2.5 | May rain mm = 5.5 | Jun rain mm = 84.3 | Jul rain mm = 310.1 | Aug rain mm = 242.2 | Sep rain mm = 120.2 | Oct rain mm = 13.1 | Nov rain mm = 1.9 | Dec rain mm = 0.9 | year rain mm = 783.6 | Jan rain days = 0.2 | Feb rain days = 0.1 | Mar rain days = 0.2 | Apr rain days = 0.3 | May rain days = 0.3 | Jun rain days = 3.9 | Jul rain days = 11.3 | Aug rain days = 10.3 | Sep rain days = 6.1 | Oct rain days = 0.9 | Nov rain days = 0.3 | Dec rain days = 0.1 | year rain days = 34.0 | Jan humidity = 49 | Feb humidity = 43 | Mar humidity = 37 | Apr humidity = 41 | May humidity = 47 | Jun humidity = 62 | Jul humidity = 77 | Aug humidity = 81 | Sep humidity = 71 | Oct humidity = 53 | Nov humidity = 48 | Dec humidity = 50 | year humidity = 55 | Jan dew point C = 9 | Feb dew point C = 10 | Mar dew point C = 10 | Apr dew point C = 14 | May dew point C = 19 | Jun dew point C = 23 | Jul dew point C = 25 | Aug dew point C = 25 | Sep dew point C = 24 | Oct dew point C = 19 | Nov dew point C = 14 | Dec dew point C = 11 | Jan sun = 287.3 | Feb sun = 274.3 | Mar sun = 277.5 | Apr sun = 297.2 | May sun = 329.6 | Jun sun = 238.3 | Jul sun = 130.1 | Aug sun = 111.4 | Sep sun = 220.6 | Oct sun = 290.7 | Nov sun = 274.1 | Dec sun = 288.6 | year sun = | Jan uv = 6 | Feb uv = 8 | Mar uv = 11 | Apr uv = 12 | May uv = 12 | Jun uv = 12 | Jul uv = 12 | Aug uv = 12 | Sep uv = 11 | Oct uv = 9 | Nov uv = 7 | Dec uv = 6 | source 1 = India Meteorological Department (record high and low up to 2012)<ref name=AhmIMD>{{cite web |url = http://www.imd.gov.in/section/climate/extreme/ahmedabad2.htm |title = Ahmedabad Climatological Table Period: 1981–2010 |publisher = [[India Meteorological Department]] |access-date = 25 March 2015 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20150402111936/http://www.imd.gov.in/section/climate/extreme/ahmedabad2.htm |archive-date = 2 April 2015 |df = dmy-all }}</ref><ref name=AhmIMD2>{{cite web |url=http://www.imdpune.gov.in/Temp_Extremes/histext2010.pdf |title=Ever recorded Maximum and minimum temperatures up to 2010 |publisher=India Meteorological Department |access-date=16 May 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140316064314/http://www.imdpune.gov.in/Temp_Extremes/histext2010.pdf |archive-date=16 March 2014 }}</ref><ref name=AhmIMDextremes> {{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20200205042509/https://imdpune.gov.in/library/public/EXTREMES%20OF%20TEMPERATURE%20and%20RAINFALL%20upto%202012.pdf | archive-date = 5 February 2020 | url = https://imdpune.gov.in/library/public/EXTREMES%20OF%20TEMPERATURE%20and%20RAINFALL%20upto%202012.pdf | title = Extremes of Temperature & Rainfall for Indian Stations (Up to 2012) | publisher = India Meteorological Department | date = December 2016 | page = M48 | access-date = 26 December 2020}}</ref><ref name=AhmIMDcityrainfall> {{cite web | url = https://cdsp.imdpune.gov.in/extremes_1991_2020/?stn=42647 | title = Ahmedabad(42647) | publisher = India Meteorological Department | access-date = 8 August 2022}}</ref> Time and Date (dewpoints, 2005-2015)<ref>{{cite web |url = https://www.timeanddate.com/weather/india/ahmadabad/climate |title = Climate & Weather Averages in Ahmedabad, Gujarat, India |publisher = Time and Date |access-date = 18 July 2022}}</ref> | source 2 = NOAA (sun and humidity 1971–1990),<ref name= NOAAAhm>{{cite web | url = ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/TABLES/REG_II/IN/42647.TXT | title = Ahmedabad Climate Normals 1971–1990 | publisher = [[National Oceanic and Atmospheric Administration]] | archive-url = https://web.archive.org/web/20200721063343/ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/TABLES/REG_II/IN/42647.TXT | archive-date = 2020-07-21 | url-status = dead | access-date = 25 March 2015}}</ref> IEM ASOS (May record high)<ref name=IEMAhm>{{cite web |url = http://mesonet.agron.iastate.edu/sites/obhistory.php?network=IN__ASOS&station=VAAH&year=2016&month=05&day=18 |title = VAAH Data for May 18, 2016 |publisher = IEM |access-date = 21 May 2016 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20160701022942/http://mesonet.agron.iastate.edu/sites/obhistory.php?network=IN__ASOS&station=VAAH&year=2016&month=05&day=18 |archive-date = 1 July 2016 |df = dmy-all }}</ref> Weather Atlas<ref name="Weather Atlas Ahm">{{cite web | url = https://www.weather-atlas.com/en/india/ahmedabad-climate | title = Climate and monthly weather forecast Ahmedabad, India | publisher = Weather Atlas | access-date = 12 June 2022 }}</ref> | source = }} {{Weather box | location = [[సూరత్]] (Köppen Aw) | metric first = yes | single line = yes | collapsed = Yes | width = auto | Jan record high C = 38.3 | Feb record high C = 41.7 | Mar record high C = 44.0 | Apr record high C = 45.6 | May record high C = 45.6 | Jun record high C = 45.6 | Jul record high C = 38.9 | Aug record high C = 37.2 | Sep record high C = 41.1 | Oct record high C = 41.4 | Nov record high C = 39.4 | Dec record high C = 38.9 | year record high C = 45.6 | Jan high C = 30.8 | Feb high C = 32.3 | Mar high C = 35.4 | Apr high C = 36.7 | May high C = 35.8 | Jun high C = 34.0 | Jul high C = 31.2 | Aug high C = 30.8 | Sep high C = 32.3 | Oct high C = 35.1 | Nov high C = 34.1 | Dec high C = 31.9 | year high C = 33.4 | Jan low C = 15.2 | Feb low C = 16.7 | Mar low C = 20.7 | Apr low C = 24.0 | May low C = 26.8 | Jun low C = 27.0 | Jul low C = 25.9 | Aug low C = 25.5 | Sep low C = 25.4 | Oct low C = 23.3 | Nov low C = 19.6 | Dec low C = 16.5 | year low C = 22.2 | Jan record low C = 4.4 | Feb record low C = 5.6 | Mar record low C = 8.9 | Apr record low C = 15.0 | May record low C = 19.4 | Jun record low C = 20.2 | Jul record low C = 19.9 | Aug record low C = 21.0 | Sep record low C = 20.6 | Oct record low C = 14.4 | Nov record low C = 10.6 | Dec record low C = 6.7 | year record low C = 4.4 | rain colour = green | Jan rain mm = 1.9 | Feb rain mm = 0.3 | Mar rain mm = 0.7 | Apr rain mm = 0.5 | May rain mm = 2.4 | Jun rain mm = 255.9 | Jul rain mm = 466.3 | Aug rain mm = 281.7 | Sep rain mm = 186.7 | Oct rain mm = 40.7 | Nov rain mm = 5.1 | Dec rain mm = 1.1 | year rain mm = 1243.3 | Jan rain days = 0.2 | Feb rain days = 0.1 | Mar rain days = 0.1 | Apr rain days = 0.1 | May rain days = 0.2 | Jun rain days = 8.0 | Jul rain days = 15.0 | Aug rain days = 12.3 | Sep rain days = 8.1 | Oct rain days = 2.0 | Nov rain days = 0.5 | Dec rain days = 0.1 | year rain days = 46.7 | time day = 17:30 [[Indian Standard Time|IST]] | Jan humidity = 41 | Feb humidity = 34 | Mar humidity = 33 | Apr humidity = 42 | May humidity = 58 | Jun humidity = 70 | Jul humidity = 80 | Aug humidity = 79 | Sep humidity = 70 | Oct humidity = 52 | Nov humidity = 44 | Dec humidity = 43 | year humidity = 53 | Jan uv = 6 | Feb uv = 7 | Mar uv = 7 | Apr uv = 8 | May uv = 8 | Jun uv = 7 | Jul uv = 6 | Aug uv = 6 | Sep uv = 7 | Oct uv = 7 | Nov uv = 7 | Dec uv = 6 | source 1 = [[India Meteorological Department]]<ref name=SuIMDnormals> {{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20200205040301/http://imdpune.gov.in/library/public/1981-2010%20CLIM%20NORMALS%20%28STATWISE%29.pdf | archive-date = 5 February 2020 | url = https://imdpune.gov.in/library/public/1981-2010%20CLIM%20NORMALS%20%28STATWISE%29.pdf | title = Station: Surat Climatological Table 1981–2010 | work = Climatological Normals 1981–2010 | publisher = India Meteorological Department | date = January 2015 | pages = 729–730 | access-date = 19 March 2020}}</ref><ref name=SuIMDextremes> {{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20200205042509/http://imdpune.gov.in/library/public/EXTREMES%20OF%20TEMPERATURE%20and%20RAINFALL%20upto%202012.pdf | archive-date = 5 February 2020 | url = https://imdpune.gov.in/library/public/EXTREMES%20OF%20TEMPERATURE%20and%20RAINFALL%20upto%202012.pdf | title = Extremes of Temperature & Rainfall for Indian Stations (Up to 2012) | publisher = India Meteorological Department | date = December 2016 | page = M260 | access-date = 19 March 2020}}</ref><ref name= IMDSu >{{cite web | url = http://www.imd.gov.in/section/climate/extreme/surat2.htm | title = Surat Climatological Table Period: 1981–2010 | publisher = [[India Meteorological Department]] | access-date = 25 March 2015 | archive-url = https://web.archive.org/web/20150402114037/http://www.imd.gov.in/section/climate/extreme/surat2.htm | archive-date = 2 April 2015 | url-status = dead | df = dmy-all}}</ref> Time and Date (dewpoints, 2005-2015)<ref>{{cite web |url = https://www.timeanddate.com/weather/india/surat/climate |title = Climate & Weather Averages in Surat, Gujarat, India |publisher = Time and Date |access-date = 5 August 2022}}</ref> | date = August 2010 | source 2 = Weather Atlas<ref name="Weather Atlas Su"> {{cite web | url = https://www.weather-atlas.com/en/india/surat-climate | title = Climate and monthly weather forecast Surat, India | publisher = Weather Atlas | access-date = 14 June 2022 }}</ref> | source = | Jan dew point C = 9 | Feb dew point C = 10 | Mar dew point C = 10 | Apr dew point C = 14 | May dew point C = 19 | Jun dew point C = 23 | Jul dew point C = 25 | Aug dew point C = 25 | Sep dew point C = 24 | Oct dew point C = 19 | Nov dew point C = 14 | Dec dew point C = 11 }} {{weather box |width = auto |location = [[వడోదర]] (Köppen BSh/Aw) |metric first = yes |single line = yes |collapsed = Yes | Jan record high C = 37.4 | Feb record high C = 40.6 | Mar record high C = 44.2 | Apr record high C = 45.9 | May record high C = 46.2 | Jun record high C = 45.6 | Jul record high C = 40.1 | Aug record high C = 39.1 | Sep record high C = 41.1 | Oct record high C = 41.4 | Nov record high C = 39.4 | Dec record high C = 37.2 |year record high C = 46.2 | Jan high C = 29.7 | Feb high C = 32.0 | Mar high C = 36.3 | Apr high C = 39.1 | May high C = 39.9 | Jun high C = 37.2 | Jul high C = 32.6 | Aug high C = 31.5 | Sep high C = 33.4 | Oct high C = 35.9 | Nov high C = 33.7 | Dec high C = 30.9 |year high C = 34.4 | Jan low C = 13.2 | Feb low C = 14.9 | Mar low C = 19.2 | Apr low C = 23.6 | May low C = 27.0 | Jun low C = 27.5 | Jul low C = 26.0 | Aug low C = 25.3 | Sep low C = 25.0 | Oct low C = 22.2 | Nov low C = 17.6 | Dec low C = 14.1 |year low C = 21.3 | Jan record low C = 2.8 | Feb record low C = 3.9 | Mar record low C = 9.3 | Apr record low C = 14.4 | May record low C = 19.4 | Jun record low C = 21.2 | Jul record low C = 22.2 | Aug record low C = 21.7 | Sep record low C = 18.1 | Oct record low C = 12.8 | Nov record low C = 6.0 | Dec record low C = 5.5 |year record low C = 2.8 | rain colour = green | Jan rain mm = 1.2 | Feb rain mm = 0.0 | Mar rain mm = 0.1 | Apr rain mm = 1.0 | May rain mm = 6.3 | Jun rain mm = 169.6 | Jul rain mm = 299.5 | Aug rain mm = 265.5 | Sep rain mm = 172.4 | Oct rain mm = 24.9 | Nov rain mm = 6.7 | Dec rain mm = 0.8 |year rain mm = 946.0 | Jan rain days = 0.2 | Feb rain days = 0.0 | Mar rain days = 0.0 | Apr rain days = 0.1 | May rain days = 0.3 | Jun rain days = 4.1 | Jul rain days = 12.5 | Aug rain days = 11.8 | Sep rain days = 5.6 | Oct rain days = 1.2 | Nov rain days = 0.4 | Dec rain days = 0.1 |year rain days = 36.3 |time day = 17:30 [[Indian Standard Time|IST]] | Jan humidity = 36 | Feb humidity = 29 | Mar humidity = 25 | Apr humidity = 23 | May humidity = 32 | Jun humidity = 51 | Jul humidity = 74 | Aug humidity = 75 | Sep humidity = 63 | Oct humidity = 44 | Nov humidity = 41 | Dec humidity = 41 |year humidity = 45 |source 1 = [[India Meteorological Department]]<ref name=VadIMDnormals> {{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20200205040301/http://imdpune.gov.in/library/public/1981-2010%20CLIM%20NORMALS%20%28STATWISE%29.pdf | archive-date = 5 February 2020 | url = https://imdpune.gov.in/library/public/1981-2010%20CLIM%20NORMALS%20%28STATWISE%29.pdf | title = Station: Baroda (A) Climatological Table 1981–2010 | work = Climatological Normals 1981–2010 | publisher = India Meteorological Department | date = January 2015 | pages = 111–112 | access-date = 28 September 2020}}</ref><ref name=VadIMDextremes> {{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20200205042509/http://imdpune.gov.in/library/public/EXTREMES%20OF%20TEMPERATURE%20and%20RAINFALL%20upto%202012.pdf | archive-date = 5 February 2020 | url = https://imdpune.gov.in/library/public/EXTREMES%20OF%20TEMPERATURE%20and%20RAINFALL%20upto%202012.pdf | title = Extremes of Temperature & Rainfall for Indian Stations (Up to 2012) | publisher = India Meteorological Department | date = December 2016 | page = M49 | access-date = 28 September 2020}}</ref> }} {{weather box |width = auto | location = [[రాజ్‌కోట్]] (Köppen BSh) | metric first = yes | single line = yes | collapsed = Yes | Jan record high C = 36.4 | Feb record high C = 40.0 | Mar record high C = 43.9 | Apr record high C = 44.7 | May record high C = 47.9 | Jun record high C = 45.8 | Jul record high C = 40.6 | Aug record high C = 38.8 | Sep record high C = 42.8 | Oct record high C = 41.9 | Nov record high C = 38.4 | Dec record high C = 36.4 |year record high C = 47.9 | Jan high C = 28.4 | Feb high C = 30.9 | Mar high C = 35.5 | Apr high C = 39.1 | May high C = 40.5 | Jun high C = 37.8 | Jul high C = 33.0 | Aug high C = 31.6 | Sep high C = 33.6 | Oct high C = 35.9 | Nov high C = 33.2 | Dec high C = 29.9 |year high C = 34.1 | Jan low C = 12.8 | Feb low C = 15.0 | Mar low C = 19.2 | Apr low C = 22.6 | May low C = 25.4 | Jun low C = 26.5 | Jul low C = 25.4 | Aug low C = 24.4 | Sep low C = 23.8 | Oct low C = 22.4 | Nov low C = 18.4 | Dec low C = 14.4 |year low C = 20.9 | Jan record low C = -0.6 | Feb record low C = 1.1 | Mar record low C = 6.1 | Apr record low C = 10.0 | May record low C = 16.1 | Jun record low C = 20.0 | Jul record low C = 19.4 | Aug record low C = 20.1 | Sep record low C = 16.7 | Oct record low C = 12.2 | Nov record low C = 7.2 | Dec record low C = 2.8 |year record low C = -0.6 | rain colour = green | Jan rain mm = 0.8 | Feb rain mm = 0.3 | Mar rain mm = 0.1 | Apr rain mm = 1.4 | May rain mm = 5.4 | Jun rain mm = 108.4 | Jul rain mm = 253.4 | Aug rain mm = 165.3 | Sep rain mm = 115.1 | Oct rain mm = 19.3 | Nov rain mm = 6.3 | Dec rain mm = 0.3 |year rain mm = 676.1 | Jan rain days = 0.1 | Feb rain days = 0.1 | Mar rain days = 0.0 | Apr rain days = 0.2 | May rain days = 0.1 | Jun rain days = 4.4 | Jul rain days = 9.6 | Aug rain days = 8.0 | Sep rain days = 5.0 | Oct rain days = 1.3 | Nov rain days = 0.3 | Dec rain days = 0.1 |year rain days = 29.1 |time day = 17:30 [[Indian Standard Time|IST]] | Jan humidity = 27 | Feb humidity = 24 | Mar humidity = 21 | Apr humidity = 21 | May humidity = 30 | Jun humidity = 51 | Jul humidity = 70 | Aug humidity = 71 | Sep humidity = 58 | Oct humidity = 32 | Nov humidity = 29 | Dec humidity = 29 |year humidity = 38 |source 1 = [[India Meteorological Department]]<ref name=RajIMDnormals> {{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20200205040301/http://imdpune.gov.in/library/public/1981-2010%20CLIM%20NORMALS%20%28STATWISE%29.pdf | archive-date = 5 February 2020 | url = https://imdpune.gov.in/library/public/1981-2010%20CLIM%20NORMALS%20%28STATWISE%29.pdf | title = Station: Rajkot (A) Climatological Table 1981–2010 | publisher = India Meteorological Department | date = December 2016 | pages = 651–652 | access-date = 28 December 2020}}</ref><ref name=RajIMDextremes> {{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20200205042509/http://imdpune.gov.in/library/public/EXTREMES%20OF%20TEMPERATURE%20and%20RAINFALL%20upto%202012.pdf | archive-date = 5 February 2020 | url = https://imdpune.gov.in/library/public/EXTREMES%20OF%20TEMPERATURE%20and%20RAINFALL%20upto%202012.pdf | title = Extremes of Temperature & Rainfall for Indian Stations (Up to 2012) | publisher = India Meteorological Department | date = December 2016 | page = M60 | access-date = 28 December 2020}}</ref><ref name= IMDRaj > {{cite web |url=http://www.imd.gov.in/section/climate/extreme/rajkot2.htm | title = Rajkot Climatological Table Period: 1981–2010 | publisher = India Meteorological Department | access-date = 10 April 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20150414111548/http://www.imd.gov.in/section/climate/extreme/rajkot2.htm | archive-date = 14 April 2015 | url-status = live | df = dmy-all }} </ref> }} == ఇవి కూడా చూడండి == * గుజరాత్ ఉష్ణమండల తుఫానుల జాబితా == మూలాలు == {{reflist}} [[వర్గం:భారతదేశ వాతావరణం]] [[వర్గం:గుజరాత్]] [[వర్గం:భారతదేశం]] sniwjtby5oqrmu0xy2n1qwsxtqtwvcg 14 503634 4908722 2026-07-20T11:10:17Z Kalasagary 107518 ఖాళీ పేజీని సృష్టించారు 4908722 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 4908725 4908722 2026-07-20T11:12:48Z Chaduvari 97 [[వర్గం:వాతావరణం]] ను చేర్చారు (హాట్‌కేట్ ఉపయోగించి) 4908725 wikitext text/x-wiki [[వర్గం:వాతావరణం]] c4d94kdgvmsy9vff33x97kkspzp89y9 4908726 4908725 2026-07-20T11:13:09Z Chaduvari 97 [[వర్గం:భారతదేశ భౌగోళికం]] ను చేర్చారు (హాట్‌కేట్ ఉపయోగించి) 4908726 wikitext text/x-wiki [[వర్గం:వాతావరణం]] [[వర్గం:భారతదేశ భౌగోళికం]] pk7yageov8l5n20tanyyugm7yoj1bxx 0 503635 4908737 2026-07-20T11:23:40Z Kalasagary 107518 "[[:en:Special:Redirect/revision/1352139688|Time in India]]" పేజీని అనువదించి సృష్టించారు 4908737 wikitext text/x-wiki {{Short description|none}} <!-- "none" is preferred when the title is sufficiently descriptive; see [[WP:SDNONE]] --> {{Use dmy dates|date=December 2024}} {{Use Indian English|date=December 2024}}{{Infobox time zone|caption=|dst use=none|initials=IST|offset=+05:30}}   భారతదేశం ఒకే సమయ మండలాన్ని ఉపయోగిస్తుంది, అదే [[భారత ప్రామాణిక కాలమానం]] (IST). ఇది [[సమన్వయ ప్రపంచ సమయం]] (UTC) కంటే ఐదున్నర గంటలు ముందు ఉంటుంది, అనగా [[UTC+05:30]] కి సమానం. భారతదేశం భౌగోళికంగా రెండు సమయ మండలాల్లో విస్తరించి ఉన్నప్పటికీ, దేశమంతటా ఒకే సమయ మండలాన్ని ఉపయోగిస్తుంది. భారతదేశం ప్రస్తుతం పగటి వెలుతురు ఆదా సమయాన్ని పాటించడం లేదు. అధికారిక సమయ సంకేతాన్ని [[క్రొత్త ఢిల్లీ|న్యూఢిల్లీ]] లోని టైమ్ అండ్ ఫ్రీక్వెన్సీ స్టాండర్డ్స్ లాబొరేటరీ ఇస్తుంది. ఈ సమయ మండలాన్ని ఏర్పాటు చేసిన సమయంలో ఆ ప్రాంతంలో అత్యధిక జనాభా కలిగిన నగరం కోల్‌కతా అయినందున, ఐఏఎన్ఏ (IANA) సమయ మండలాల డేటాబేస్ IST కి సంబంధించిన మండలాన్ని ''ఆసియా/కోల్‌కతా'' గా పేర్కొంటుంది. వినియోగాన్ని బట్టి భారతదేశంలో వివిధ సమయ సూచికలు వాడతారు. [[వర్గం:భారతదేశ భౌగోళికం]] [[వర్గం:Pages using gadget WikiMiniAtlas]] 9a5uk657n89r2cmzicqjkny7tunckw0 4908738 4908737 2026-07-20T11:24:17Z Kalasagary 107518 4908738 wikitext text/x-wiki {{Short description|none}} <!-- "none" is preferred when the title is sufficiently descriptive; see [[WP:SDNONE]] --> {{Use dmy dates|date=December 2024}} {{Use Indian English|date=December 2024}} {{Infobox time zone |caption = |dst use = none |initials = IST |offset = +05:30 }} భారతదేశం ఒకే సమయ మండలాన్ని ఉపయోగిస్తుంది, అదే [[భారత ప్రామాణిక కాలమానం]] (IST). ఇది [[సమన్వయ ప్రపంచ సమయం]] (UTC) కంటే ఐదున్నర గంటలు ముందు ఉంటుంది, అనగా [[UTC+05:30]] కి సమానం. భారతదేశం భౌగోళికంగా రెండు సమయ మండలాల్లో విస్తరించి ఉన్నప్పటికీ, దేశమంతటా ఒకే సమయ మండలాన్ని ఉపయోగిస్తుంది. భారతదేశం ప్రస్తుతం పగటి వెలుతురు ఆదా సమయాన్ని పాటించడం లేదు. అధికారిక సమయ సంకేతాన్ని [[క్రొత్త ఢిల్లీ|న్యూఢిల్లీ]] లోని టైమ్ అండ్ ఫ్రీక్వెన్సీ స్టాండర్డ్స్ లాబొరేటరీ ఇస్తుంది. ఈ సమయ మండలాన్ని ఏర్పాటు చేసిన సమయంలో ఆ ప్రాంతంలో అత్యధిక జనాభా కలిగిన నగరం కోల్‌కతా అయినందున, ఐఏఎన్ఏ (IANA) సమయ మండలాల డేటాబేస్ IST కి సంబంధించిన మండలాన్ని ''ఆసియా/కోల్‌కతా'' గా పేర్కొంటుంది. వినియోగాన్ని బట్టి భారతదేశంలో వివిధ సమయ సూచికలు వాడతారు. == నేపథ్యం == === చరిత్ర === ==== ప్రాచీన భారతదేశం ==== {{anchor | Hindu | Ancient }} {{see also|హిందూ కాలమానము|భారతదేశ కొలమానాల చరిత్ర}} సా.శ. 4వ శతాబ్దానికి చెందిన ఖగోళ శాస్త్ర గ్రంథం [[సూర్య సిద్ధాంతం]] భూమి గోళాకారంగా ఉందని ప్రతిపాదించింది. చారిత్రక నగరం [[ఉజ్జయిని]] ప్రాచీన నామమైన అవంతి, కురుక్షేత్ర సమీపంలోని ఒక నగరమైన [[రోహ్తక్]] ప్రాచీన నామమైన రోహతక గుండా వెళ్ళే ప్రధాన రేఖాంశం లేదా సున్నా రేఖాంశం ఆచారాన్ని ఈ పుస్తకం వివరించింది.<ref>{{cite journal| jstor=330729| title=The Computation of the Length of Daylight in Hindu Astronomy| last=Schmidt| first=Olaf H.|year=1944| journal= Isis | volume=35| issue=3| pages=205–211| publisher=The University of Chicago Press| doi=10.1086/358709| s2cid=145178197}}</ref> ప్రాచీన భారతీయ ఖగోళ శాస్త్రవేత్తలు ఉపయోగించిన రోజు ఉజ్జయిని ప్రధాన రేఖాంశం వద్ద సూర్యోదయంతో ప్రారంభమయ్యేది.<ref>{{cite journal|last1=Swerdlow|first1=N.|title=A Lost Monument of Indian Astronomy:Das heliozentrische System in der griechischen, persischen und indischen Astronomie B. L. van der Waerden|journal=Isis|date=January 1973|volume=64|issue=2|pages=239–243|doi=10.1086/351088|s2cid=146253100}}</ref> దీనిని కింది విధంగా చిన్న సమయ యూనిట్లుగా విభజించారు:<ref name=das>{{cite journal|last1=Das|first1=Sukumar Ranjan|title=The Equation of Time in Hindu Astronomy|journal=The American Mathematical Monthly|date=December 1928|volume=35|issue=10|pages=540–543|doi=10.2307/2298168|jstor=2298168}}</ref> {{blockquote| కొలవదగిన సమయం అనేది సాధారణ వాడుకలో ఉన్నది, ఇది 'ప్రాణ' (లేదా ఒక శ్వాస కాల వ్యవధి) తో ప్రారంభమవుతుంది. ఒక 'పల' లో ఆరు ప్రాణాలు ఉంటాయి. ఒక 'ఘడియ' 60 పలాలకు సమానం, నక్షత్ర అహోరాత్రం లేదా ఖగోళ రోజులో 60 ఘడియలు ఉంటాయి. ఒక నక్షత్ర మాసం లేదా ఖగోళ నెల 30 రోజులను కలిగి ఉంటుంది.}} ఒక రోజును 24 గంటలుగా పరిగణిస్తే, అత్యంత చిన్న సమయ ప్రమాణం అయిన 'ప్రాణ' (ఒక శ్వాస చక్రం) 4 సెకన్లకు సమానం. ఆధునిక వైద్య పరిశోధనలలో ఉపయోగించే నిమిషానికి 15 శ్వాసల 'సాధారణ శ్వాస రేటు' విలువకు ఇది సరిపోలుతుంది.<ref>Piepoli, M. 1997. [http://circ.ahajournals.org/cgi/content/full/95/7/1813 "Origin of Respiratory Sinus Arrhythmia in Conscious Humans."] ''Circulation''. '''95''':1813–1821. Retrieved 1 December 2006.</ref> స్థానిక సమయాన్ని ఉజ్జయిని ప్రామాణిక సమయంగా మార్చే పద్ధతిని కూడా సూర్య సిద్ధాంతం వివరించింది.<ref name=burgess>{{cite journal|last1=Burgess|first1=Ebenezer|title=Translation of the Surya-Siddhanta, A Text-Book of Hindu Astronomy; With Notes, and an Appendix|journal=Journal of the American Oriental Society|date=1858|volume=6|pages=183–186|doi=10.2307/592174|jstor=592174}}</ref> ఈ తొలి విజయాలు ఉన్నప్పటికీ, ఖగోళ శాస్త్రం వెలుపల ప్రామాణిక సమయం విస్తృతంగా వాడుకలో లేదు. భారతదేశ చరిత్రలో ఎక్కువ భాగం, పాలిస్తున్న రాజ్యాలు తమ సొంత స్థానిక సమయాన్ని పాటించేవి. సాధారణంగా హిందూ క్యాలెండర్‌ను చాంద్రమాన, సౌరమాన ప్రమాణాల్లో ఉపయోగించేవి.<ref>{{cite web|url=http://www.es.flinders.edu.au/~mattom/science+society/lecture7.html|title=Lecture 7: Living with the seasons&mdash;the calendar problem|access-date=2006-12-01|last=Tomczak|first=Matthias|date=2004-07-15|publisher=Lectures on Science, civilization and society, Flinders University, Australia|archive-date=2006-08-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20060819172459/http://www.es.flinders.edu.au/~mattom/science+society/lecture7.html|url-status=dead}}</ref> ఉదాహరణకు, 1733లో జైపూర్‌లో మహారాజా సవాయ్ జై సింగ్ II నిర్మించిన జంతర్ మంతర్ అబ్జర్వేటరీలో 90 అడుగుల ఎత్తు ఉన్న పెద్ద సూర్య గడియారాలు ఉన్నాయి, వీటిని స్థానిక సమయాన్ని కచ్చితంగా నిర్ణయించడానికి ఉపయోగించేవారు. ====బ్రిటిష్ వలసపాలనలో ==== 1802లో జాన్ గోల్డింగ్‌హామ్ మద్రాస్ సమయాన్ని ఏర్పాటు చేశారు.<ref>{{Cite journal|editor=William Nicholson|title=Eclipses of the Satellites of Jupiter, observed by John Goldingham and under his Superintendence, at Madras, in the East Indies|journal=A Journal of Natural Philosophy, Chemistry, and the Arts|publisher=Stratford, Crown Court and Temple Bar|location=London|date=1809|volume=22|pages=153–156|url=https://books.google.com/books?id=xJAOjlQ6TNMC&q=madras+time++goldingham+1802&pg=PA153}}</ref> దీనిని తరువాత భారతదేశంలోని రైల్వేలు విస్తృతంగా ఉపయోగించాయి.<ref name="Princely states"/> బొంబాయి, కలకత్తా వంటి ముఖ్యమైన నగరాల్లో స్థానిక సమయ మండలాలు కూడా ఏర్పాటు చేయబడ్డాయి. ఈ రెండింటికీ మధ్యస్థంగా మద్రాస్ సమయం ఉన్నందున, ఇది ప్రారంభంలో భారతీయ ప్రామాణిక సమయ మండలానికి ఒక బలమైన ఎంపికగా నిలిచింది.<ref>{{Cite journal|title=On Time in India|journal=Proceedings of the Asiatic Society of Bengal|publisher=Asiatic Society of Bengal|location=Calcutta|date=April 1899|pages=49–55|url=https://books.google.com/books?id=kIIbAQAAIAAJ&q=%22madras+time%22&pg=PA51}}</ref><ref>{{Cite journal|title=On the Introduction of a Standard Time for India|journal=Proceedings of the Asiatic Society of Bengal|publisher=Asiatic Society of Bengal|location=Calcutta|date=June 1899|pages=62–66|url=https://books.google.com/books?id=kIIbAQAAIAAJ&q=%22Calcutta+time%22+%22madras+time%22&pg=PA63}}</ref> 1905 వరకు బ్రిటిష్ ఇండియా అధికారికంగా ప్రామాణిక సమయ మండలాలను స్వీకరించలేదు. అప్పుడే అలహాబాద్‌కు తూర్పున 82.5° E రేఖాంశం వద్ద వెళ్ళే రేఖను దేశానికి ఏకైక సమయ మండలంగా ([[UTC+05:30]]) ఎంచుకున్నారు. 1906 జనవరి 1న [[భారత ప్రామాణిక కాలమానం]] అమలులోకి వచ్చింది, ఇది శ్రీలంకకు కూడా వర్తించేది. అయితే, కలకత్తా సమయాన్ని 1948 వరకు, బొంబాయి సమయాన్ని 1955 వరకు అధికారికంగా వేర్వేరు సమయ మండలాలుగా కొనసాగించారు.<ref name="Princely states">{{cite web|url=http://www.irfca.org/faq/faq-misc.html |title=Odds and Ends |access-date=2006-11-25 |work= Indian Railways Fan Club}}</ref> 1925లో, కచ్చితమైన సమయం తెలుసుకోవాల్సిన సంస్థలకు ఆమ్నిబస్ టెలిఫోన్ వ్యవస్థలు, నియంత్రణ సర్క్యూట్ల ద్వారా సమయ సమకాలీకరణ ప్రసారం చేయడం ప్రారంభమైంది. 1940లలో ప్రభుత్వం రేడియో ద్వారా సమయ సంకేతాలను ప్రసారం చేయడం ప్రారంభించే వరకు ఇది కొనసాగింది.<ref name="Princely states"/> రెండవ ప్రపంచ యుద్ధం సమయంలో కొంతకాలం, భారత ప్రామాణిక సమయం పరిధిలోని గడియారాలను ఒక గంట ముందుకు జరిపారు, దీనిని వార్ టైమ్ అని పిలిచారు. ఈ విధానం 1942 సెప్టెంబర్ 1 నుండి 1945 అక్టోబర్ 15 వరకు అమలులో ఉంది.<ref>{{Cite web |title=Time Zone & Clock Changes in Kolkata, West Bengal, India |url=https://www.timeanddate.com/time/zone/india/kolkata?syear=1925 |access-date=2023-03-26 |website=www.timeanddate.com |language=en}}</ref> ====స్వాతంత్ర్యం తరువాత==== 1947లో స్వాతంత్ర్యం వచ్చిన తరువాత, భారత ప్రభుత్వం దేశమంతటికీ IST ని అధికారిక సమయంగా ఏర్పాటు చేసింది, అయితే ముంబై, కోల్‌కతా నగరాలు మరికొన్ని సంవత్సరాల పాటు తమ సొంత స్థానిక సమయాన్ని కొనసాగించాయి.<ref name="Princely states"/> 2014లో అస్సాం రాజకీయ నాయకులు IST కంటే ఒక గంట ముందు ఉండే పగటి వెలుతురు ఆదా షెడ్యూల్‌ను పాటించాలని ప్రతిపాదించారు, కానీ మే 2, 2026 నాటికి కేంద్ర ప్రభుత్వం దీనికి ఆమోదం తెలపలేదు.<ref>{{Cite web |title=India could get second time zone with Assam one hour ahead |url=https://www.ndtv.com/india-news/india-could-get-second-time-zone-with-assam-one-hour-ahead-546592 |access-date=2023-03-26 |website=NDTV.com}}</ref> 1951 నాటి ప్లాంటేషన్స్ లేబర్ చట్టం, నిర్దిష్ట పారిశ్రామిక ప్రాంతాలకు స్థానిక సమయాన్ని నిర్వచించడానికి, సెట్ చేయడానికి కేంద్ర, రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలకు అనుమతిస్తుంది.<ref>{{cite web |url=http://nrcw.nic.in/shared/sublinkimages/19.htm |title=A matter of time |access-date=2006-11-25 |work=National Resource Centre for Women |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20060319181936/http://nrcw.nic.in/shared/sublinkimages/19.htm |archive-date=19 March 2006 |df=dmy-all }}</ref> దీని కారణంగా అస్సాంలోని కొన్ని ప్రాంతాలలో తేయాకు తోటలు వేరే సమయ మండలాన్ని అనుసరిస్తాయి. దీనిని చాయ్‌బగాన్ లేదా బగాన్ టైమ్ (టీ గార్డెన్ టైమ్) అని పిలుస్తారు, ఇది IST కంటే ఒక గంట ముందు ఉంటుంది.<ref name="HindustanTimes2008">{{cite web |url=http://www.hindustantimes.com/News-Feed/India/Change-clock-to-bagantime/Article1-304181.aspx |title=Change clock to bagantime |access-date=2008-09-22 |last=Rahul Karmakar |date=2012-09-24 |work=[[Hindustan Times]] |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110606065730/http://www.hindustantimes.com/News-Feed/india/Change-clock-to-bagantime/Article1-304181.aspx |archive-date=6 June 2011 |df=dmy-all }}</ref> అయినప్పటికీ, IST మాత్రమే అధికారికంగా ఉపయోగించే ఏకైక సమయంగా కొనసాగుతోంది. ===పూర్వ పద్ధతులు === ====పూర్వ సమయ మండలాలు ==== {{anchor | TZ | Timezones |Former timezones }} పూర్వ సమయ మండలాలు, దేశవ్యాప్తంగా ఒక ప్రామాణిక సమయ మండలాన్ని స్వీకరించిన తరువాత వాడుకలో లేనివి: {| class="wikitable" style="text-align: center; font-size:95%;" |- |+అధికారిక |- ! సమయ మండలం !! UTC !! కాల వ్యవధి !! గమనికలు |- | బొంబాయి సమయం || [[UTC+04:51]] || 1884–1955 || 1906 వరకు అధికారికం, ఆ తర్వాత బొంబాయిలో కొనసాగింది |- | కలకత్తా సమయం || [[UTC+05:30|UTC+05:53:20]] || 1884–1948 || 1906 వరకు అధికారికం, ఆ తర్వాత కలకత్తాలో కొనసాగింది |- | మద్రాస్ సమయం || [[UTC+05:00|UTC+05:21:14]] || 1802–1906 || భారతీయ రైల్వేలు |- ! సమయ మండలం !! UTC !! కాల వ్యవధి !! గమనికలు |- | పోర్ట్ బ్లెయిర్ సగటు సమయం || [[UTC+06:00|UTC+06:10:37]] || 19వ శతాబ్దం–1906 || <ref>{{Cite web |title=Oldham, R |url=http://cires1.colorado.edu/~bilham/Oldham1881account.htm |access-date=2023-03-26 |website=cires1.colorado.edu}}</ref> |- | రంగూన్ సగటు సమయం || [[UTC+06:30|UTC+06:24:40]] || 1880–1927 || |} ==== మునుపటి పగటి వెలుతురు ఆదా ==== {{anchor | DST | Dst }} రెండవ ప్రపంచ యుద్ధం సమయంలో (1942 నుండి 1945 వరకు) భారతదేశం, భారత ఉపఖండం పగటి వెలుతురు ఆదా (DST) విధానాన్ని పాటించాయి. 1962 నాటి చైనా-భారత యుద్ధం, 1965, 1971 నాటి ఇండో-పాకిస్తాన్ యుద్ధాల సమయంలో పౌరుల విద్యుత్ వినియోగాన్ని తగ్గించడానికి కొంతకాలం పాటు ఈ పగటి వెలుతురు ఆదా సమయాన్ని ఉపయోగించారు.{{Citation needed span|text=|date=December 2020}} == ప్రస్తుత సమయ మండలం == భారతదేశం UTC+5:30 ని ఉపయోగిస్తుంది,<ref name="Princely states"/> దీనిని IANA సమయ మండలాల డేటాబేస్‌లో ఆసియా/కోల్‌కతా (Asia/Kolkata) అని సూచిస్తారు. == ఇవి కూడా చూడండి == * భారతదేశంలో తేదీ, సమయ సూచికలు * హిందూ కాలమానము * భారతదేశ కొలమానాల చరిత్ర * పగటి వెలుతురు ఆదా సమయం * దేశాల వారీగా పగటి వెలుతురు ఆదా సమయం ==మూలాలు== {{reflist}} {{Asia topic|Time in}} [[వర్గం:భారతదేశంలో సమయం| ]] [[వర్గం:భారతదేశ భౌగోళికం]] [[వర్గం:ఆసియాలో సమయం]] nzsweeegdgx4sk0ehtwmz5pgvhs5ohh 4908740 4908738 2026-07-20T11:27:53Z Kalasagary 107518 4908740 wikitext text/x-wiki {{Infobox time zone |caption = |dst use = none |initials = IST |offset = +05:30 }} భారతదేశం ఒకే సమయ మండలాన్ని ఉపయోగిస్తుంది, అదే [[భారత ప్రామాణిక కాలమానం]] (IST). ఇది సమన్వయ ప్రపంచ సమయం (UTC) కంటే ఐదున్నర గంటలు ముందు ఉంటుంది, అనగా [[UTC+05:30]] కి సమానం. భారతదేశం [[భౌగోళికం]]<nowiki/>గా రెండు సమయ మండలాల్లో విస్తరించి ఉన్నప్పటికీ, దేశమంతటా ఒకే సమయ మండలాన్ని ఉపయోగిస్తుంది. [[భారతదేశం]] ప్రస్తుతం పగటి వెలుతురు ఆదా సమయాన్ని పాటించడం లేదు. అధికారిక సమయ సంకేతాన్ని [[క్రొత్త ఢిల్లీ|న్యూఢిల్లీ]] లోని టైమ్ అండ్ ఫ్రీక్వెన్సీ స్టాండర్డ్స్ లాబొరేటరీ ఇస్తుంది. ఈ సమయ మండలాన్ని ఏర్పాటు చేసిన సమయంలో ఆ ప్రాంతంలో అత్యధిక [[జనాభా]] కలిగిన నగరం కోల్‌కతా అయినందున, ఐఏఎన్ఏ (IANA) సమయ మండలాల డేటాబేస్ IST కి సంబంధించిన మండలాన్ని ''ఆసియా/కోల్‌కతా'' గా పేర్కొంటుంది. వినియోగాన్ని బట్టి భారతదేశంలో వివిధ సమయ సూచికలు వాడతారు. == నేపథ్యం == === చరిత్ర === ==== ప్రాచీన భారతదేశం ==== సా.శ. 4వ శతాబ్దానికి చెందిన [[ఖగోళ శాస్త్రం|ఖగోళ శాస్త్ర]] గ్రంథం [[సూర్య సిద్ధాంతం]] భూమి గోళాకారంగా ఉందని ప్రతిపాదించింది. చారిత్రక నగరం [[ఉజ్జయిని]] ప్రాచీన నామమైన అవంతి, కురుక్షేత్ర సమీపంలోని ఒక నగరమైన రోహ్తక్ ప్రాచీన నామమైన రోహతక గుండా వెళ్ళే ప్రధాన [[రేఖాంశం]] లేదా సున్నా రేఖాంశం ఆచారాన్ని ఈ పుస్తకం వివరించింది.<ref>{{cite journal| jstor=330729| title=The Computation of the Length of Daylight in Hindu Astronomy| last=Schmidt| first=Olaf H.|year=1944| journal= Isis | volume=35| issue=3| pages=205–211| publisher=The University of Chicago Press| doi=10.1086/358709| s2cid=145178197}}</ref> ప్రాచీన భారతీయ [[ఖగోళ శాస్త్రవేత్త|ఖగోళ శాస్త్రవేత్తలు]] ఉపయోగించిన రోజు ఉజ్జయిని ప్రధాన రేఖాంశం వద్ద సూర్యోదయంతో ప్రారంభమయ్యేది.<ref>{{cite journal|last1=Swerdlow|first1=N.|title=A Lost Monument of Indian Astronomy:Das heliozentrische System in der griechischen, persischen und indischen Astronomie B. L. van der Waerden|journal=Isis|date=January 1973|volume=64|issue=2|pages=239–243|doi=10.1086/351088|s2cid=146253100}}</ref> దీనిని కింది విధంగా చిన్న సమయ యూనిట్లుగా విభజించారు:<ref name=das>{{cite journal|last1=Das|first1=Sukumar Ranjan|title=The Equation of Time in Hindu Astronomy|journal=The American Mathematical Monthly|date=December 1928|volume=35|issue=10|pages=540–543|doi=10.2307/2298168|jstor=2298168}}</ref> {{blockquote| కొలవదగిన సమయం అనేది సాధారణ వాడుకలో ఉన్నది, ఇది 'ప్రాణ' (లేదా ఒక శ్వాస కాల వ్యవధి) తో ప్రారంభమవుతుంది. ఒక 'పల' లో ఆరు ప్రాణాలు ఉంటాయి. ఒక 'ఘడియ' 60 పలాలకు సమానం, నక్షత్ర అహోరాత్రం లేదా ఖగోళ రోజులో 60 ఘడియలు ఉంటాయి. ఒక నక్షత్ర మాసం లేదా ఖగోళ నెల 30 రోజులను కలిగి ఉంటుంది.}} ఒక రోజును 24 గంటలుగా పరిగణిస్తే, అత్యంత చిన్న సమయ ప్రమాణం అయిన 'ప్రాణ' (ఒక శ్వాస చక్రం) 4 సెకన్లకు సమానం. ఆధునిక వైద్య పరిశోధనలలో ఉపయోగించే నిమిషానికి 15 శ్వాసల 'సాధారణ శ్వాస రేటు' విలువకు ఇది సరిపోలుతుంది.<ref>Piepoli, M. 1997. [http://circ.ahajournals.org/cgi/content/full/95/7/1813 "Origin of Respiratory Sinus Arrhythmia in Conscious Humans."] ''Circulation''. '''95''':1813–1821. Retrieved 1 December 2006.</ref> స్థానిక సమయాన్ని ఉజ్జయిని ప్రామాణిక సమయంగా మార్చే పద్ధతిని కూడా సూర్య సిద్ధాంతం వివరించింది.<ref name=burgess>{{cite journal|last1=Burgess|first1=Ebenezer|title=Translation of the Surya-Siddhanta, A Text-Book of Hindu Astronomy; With Notes, and an Appendix|journal=Journal of the American Oriental Society|date=1858|volume=6|pages=183–186|doi=10.2307/592174|jstor=592174}}</ref> ఈ తొలి విజయాలు ఉన్నప్పటికీ, ఖగోళ శాస్త్రం వెలుపల ప్రామాణిక సమయం విస్తృతంగా వాడుకలో లేదు. భారతదేశ చరిత్రలో ఎక్కువ భాగం, పాలిస్తున్న రాజ్యాలు తమ సొంత స్థానిక సమయాన్ని పాటించేవి. సాధారణంగా హిందూ క్యాలెండర్‌ను చాంద్రమాన, సౌరమాన ప్రమాణాల్లో ఉపయోగించేవి.<ref>{{cite web|url=http://www.es.flinders.edu.au/~mattom/science+society/lecture7.html|title=Lecture 7: Living with the seasons&mdash;the calendar problem|access-date=2006-12-01|last=Tomczak|first=Matthias|date=2004-07-15|publisher=Lectures on Science, civilization and society, Flinders University, Australia|archive-date=2006-08-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20060819172459/http://www.es.flinders.edu.au/~mattom/science+society/lecture7.html|url-status=dead}}</ref> ఉదాహరణకు, 1733లో [[జైపూర్‌]]<nowiki/>లో మహారాజా సవాయ్ జై సింగ్ II నిర్మించిన జంతర్ మంతర్ అబ్జర్వేటరీలో 90 అడుగుల ఎత్తు ఉన్న పెద్ద సూర్య గడియారాలు ఉన్నాయి, వీటిని స్థానిక సమయాన్ని కచ్చితంగా నిర్ణయించడానికి ఉపయోగించేవారు. ====బ్రిటిష్ వలసపాలనలో ==== 1802లో జాన్ గోల్డింగ్‌హామ్ మద్రాస్ సమయాన్ని ఏర్పాటు చేశారు.<ref>{{Cite journal|editor=William Nicholson|title=Eclipses of the Satellites of Jupiter, observed by John Goldingham and under his Superintendence, at Madras, in the East Indies|journal=A Journal of Natural Philosophy, Chemistry, and the Arts|publisher=Stratford, Crown Court and Temple Bar|location=London|date=1809|volume=22|pages=153–156|url=https://books.google.com/books?id=xJAOjlQ6TNMC&q=madras+time++goldingham+1802&pg=PA153}}</ref> దీనిని తరువాత భారతదేశంలోని రైల్వేలు విస్తృతంగా ఉపయోగించాయి.<ref name="Princely states"/> బొంబాయి, కలకత్తా వంటి ముఖ్యమైన నగరాల్లో స్థానిక సమయ మండలాలు కూడా ఏర్పాటు చేయబడ్డాయి. ఈ రెండింటికీ మధ్యస్థంగా మద్రాస్ సమయం ఉన్నందున, ఇది ప్రారంభంలో భారతీయ ప్రామాణిక సమయ మండలానికి ఒక బలమైన ఎంపికగా నిలిచింది.<ref>{{Cite journal|title=On Time in India|journal=Proceedings of the Asiatic Society of Bengal|publisher=Asiatic Society of Bengal|location=Calcutta|date=April 1899|pages=49–55|url=https://books.google.com/books?id=kIIbAQAAIAAJ&q=%22madras+time%22&pg=PA51}}</ref><ref>{{Cite journal|title=On the Introduction of a Standard Time for India|journal=Proceedings of the Asiatic Society of Bengal|publisher=Asiatic Society of Bengal|location=Calcutta|date=June 1899|pages=62–66|url=https://books.google.com/books?id=kIIbAQAAIAAJ&q=%22Calcutta+time%22+%22madras+time%22&pg=PA63}}</ref> 1905 వరకు బ్రిటిష్ ఇండియా అధికారికంగా ప్రామాణిక సమయ మండలాలను స్వీకరించలేదు. అప్పుడే అలహాబాద్‌కు తూర్పున 82.5° E రేఖాంశం వద్ద వెళ్ళే రేఖను దేశానికి ఏకైక సమయ మండలంగా ([[UTC+05:30]]) ఎంచుకున్నారు. 1906 జనవరి 1న [[భారత ప్రామాణిక కాలమానం]] అమలులోకి వచ్చింది, ఇది శ్రీలంకకు కూడా వర్తించేది. అయితే, కలకత్తా సమయాన్ని 1948 వరకు, బొంబాయి సమయాన్ని 1955 వరకు అధికారికంగా వేర్వేరు సమయ మండలాలుగా కొనసాగించారు.<ref name="Princely states">{{cite web|url=http://www.irfca.org/faq/faq-misc.html |title=Odds and Ends |access-date=2006-11-25 |work= Indian Railways Fan Club}}</ref> 1925లో, కచ్చితమైన సమయం తెలుసుకోవాల్సిన సంస్థలకు ఆమ్నిబస్ [[టెలిఫోన్]] వ్యవస్థలు, నియంత్రణ సర్క్యూట్ల ద్వారా సమయ సమకాలీకరణ ప్రసారం చేయడం ప్రారంభమైంది. 1940లలో ప్రభుత్వం [[రేడియో]] ద్వారా సమయ సంకేతాలను ప్రసారం చేయడం ప్రారంభించే వరకు ఇది కొనసాగింది.<ref name="Princely states"/> రెండవ ప్రపంచ యుద్ధం సమయంలో కొంతకాలం, భారత ప్రామాణిక సమయం పరిధిలోని గడియారాలను ఒక గంట ముందుకు జరిపారు, దీనిని వార్ టైమ్ అని పిలిచారు. ఈ విధానం 1942 సెప్టెంబర్ 1 నుండి 1945 అక్టోబర్ 15 వరకు అమలులో ఉంది.<ref>{{Cite web |title=Time Zone & Clock Changes in Kolkata, West Bengal, India |url=https://www.timeanddate.com/time/zone/india/kolkata?syear=1925 |access-date=2023-03-26 |website=www.timeanddate.com |language=en}}</ref> ====స్వాతంత్ర్యం తరువాత==== 1947లో స్వాతంత్ర్యం వచ్చిన తరువాత, భారత ప్రభుత్వం దేశమంతటికీ IST ని అధికారిక సమయంగా ఏర్పాటు చేసింది, అయితే ముంబై, [[కోల్‌కతా]] నగరాలు మరికొన్ని సంవత్సరాల పాటు తమ సొంత స్థానిక సమయాన్ని కొనసాగించాయి.<ref name="Princely states"/> 2014లో [[అస్సాం]] రాజకీయ నాయకులు IST కంటే ఒక గంట ముందు ఉండే పగటి వెలుతురు ఆదా షెడ్యూల్‌ను పాటించాలని ప్రతిపాదించారు, కానీ మే 2, 2026 నాటికి కేంద్ర ప్రభుత్వం దీనికి ఆమోదం తెలపలేదు.<ref>{{Cite web |title=India could get second time zone with Assam one hour ahead |url=https://www.ndtv.com/india-news/india-could-get-second-time-zone-with-assam-one-hour-ahead-546592 |access-date=2023-03-26 |website=NDTV.com}}</ref> 1951 నాటి ప్లాంటేషన్స్ లేబర్ చట్టం, నిర్దిష్ట పారిశ్రామిక ప్రాంతాలకు స్థానిక సమయాన్ని నిర్వచించడానికి, సెట్ చేయడానికి కేంద్ర, రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలకు అనుమతిస్తుంది.<ref>{{cite web |url=http://nrcw.nic.in/shared/sublinkimages/19.htm |title=A matter of time |access-date=2006-11-25 |work=National Resource Centre for Women |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20060319181936/http://nrcw.nic.in/shared/sublinkimages/19.htm |archive-date=19 March 2006 |df=dmy-all }}</ref> దీని కారణంగా అస్సాంలోని కొన్ని ప్రాంతాలలో [[తేయాకు]] తోటలు వేరే సమయ మండలాన్ని అనుసరిస్తాయి. దీనిని చాయ్‌బగాన్ లేదా బగాన్ టైమ్ (టీ గార్డెన్ టైమ్) అని పిలుస్తారు, ఇది IST కంటే ఒక గంట ముందు ఉంటుంది.<ref name="HindustanTimes2008">{{cite web |url=http://www.hindustantimes.com/News-Feed/India/Change-clock-to-bagantime/Article1-304181.aspx |title=Change clock to bagantime |access-date=2008-09-22 |last=Rahul Karmakar |date=2012-09-24 |work=[[Hindustan Times]] |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110606065730/http://www.hindustantimes.com/News-Feed/india/Change-clock-to-bagantime/Article1-304181.aspx |archive-date=6 June 2011 |df=dmy-all }}</ref> అయినప్పటికీ, IST మాత్రమే అధికారికంగా ఉపయోగించే ఏకైక సమయంగా కొనసాగుతోంది. ===పూర్వ పద్ధతులు === ====పూర్వ సమయ మండలాలు ==== పూర్వ సమయ మండలాలు, దేశవ్యాప్తంగా ఒక ప్రామాణిక సమయ మండలాన్ని స్వీకరించిన తరువాత వాడుకలో లేనివి: {| class="wikitable" style="text-align: center; font-size:95%;" |- |+అధికారిక |- ! సమయ మండలం !! UTC !! కాల వ్యవధి !! గమనికలు |- | బొంబాయి సమయం || [[UTC+04:51]] || 1884–1955 || 1906 వరకు అధికారికం, ఆ తర్వాత బొంబాయిలో కొనసాగింది |- | కలకత్తా సమయం || [[UTC+05:30|UTC+05:53:20]] || 1884–1948 || 1906 వరకు అధికారికం, ఆ తర్వాత కలకత్తాలో కొనసాగింది |- | మద్రాస్ సమయం || [[UTC+05:00|UTC+05:21:14]] || 1802–1906 || భారతీయ రైల్వేలు |- ! సమయ మండలం !! UTC !! కాల వ్యవధి !! గమనికలు |- | పోర్ట్ బ్లెయిర్ సగటు సమయం || [[UTC+06:00|UTC+06:10:37]] || 19వ శతాబ్దం–1906 || <ref>{{Cite web |title=Oldham, R |url=http://cires1.colorado.edu/~bilham/Oldham1881account.htm |access-date=2023-03-26 |website=cires1.colorado.edu}}</ref> |- | రంగూన్ సగటు సమయం || [[UTC+06:30|UTC+06:24:40]] || 1880–1927 || |} ==== మునుపటి పగటి వెలుతురు ఆదా ==== [[రెండవ ప్రపంచ యుద్ధం]] సమయంలో (1942 నుండి 1945 వరకు) భారతదేశం, భారత ఉపఖండం పగటి వెలుతురు ఆదా (DST) విధానాన్ని పాటించాయి. 1962 నాటి చైనా-భారత యుద్ధం, 1965, 1971 నాటి ఇండో-పాకిస్తాన్ యుద్ధాల సమయంలో పౌరుల విద్యుత్ వినియోగాన్ని తగ్గించడానికి కొంతకాలం పాటు ఈ పగటి వెలుతురు ఆదా సమయాన్ని ఉపయోగించారు. == ప్రస్తుత సమయ మండలం == భారతదేశం UTC+5:30 ని ఉపయోగిస్తుంది,<ref name="Princely states"/> దీనిని IANA సమయ మండలాల డేటాబేస్‌లో [[ఆసియా]]/కోల్‌కతా (Asia/Kolkata) అని సూచిస్తారు. == ఇవి కూడా చూడండి == * భారతదేశంలో తేదీ, సమయ సూచికలు * హిందూ కాలమానము * భారతదేశ కొలమానాల చరిత్ర * పగటి వెలుతురు ఆదా సమయం * దేశాల వారీగా పగటి వెలుతురు ఆదా సమయం ==మూలాలు== {{reflist}} {{Asia topic|Time in}} [[వర్గం:భారతదేశంలో సమయం| ]] [[వర్గం:భారతదేశ భౌగోళికం]] [[వర్గం:ఆసియాలో సమయం]] 0r2uvb42fpcp0e29263dm9h4yfjt6vk 0 503636 4908752 2026-07-20T11:41:16Z Kasyap 1606 "[[:en:Special:Redirect/revision/1355902239|Guy Gaunt]]" పేజీని అనువదించి సృష్టించారు 4908752 wikitext text/x-wiki {{సమాచారపెట్టె వ్యక్తి|honorific_prefix=[[Admiral (Royal Navy)|Admiral]]|name=Sir Guy Gaunt|honorific_suffix={{post-nominals|country=GBR|size=100%|KCMG|CB}}|image=Guy Gaunt.png|image_size=|alt=|caption=Gaunt in 1912|birth_name=|birth_date={{Birth date|df=yes|1869|05|25}}|birth_place=[[Ballarat]], Australia|death_date={{Death date and age|df=yes|1953|05|18|1869|05|25}}|death_place=[[Woking]], Surrey, England|body_discovered=|death_cause=|resting_place=|resting_place_coordinates=<!-- {{coord|LAT|LONG|display=inline,title}} -->|citizenship=|other_names=|known_for=Admiral|education=|alma_mater=|employer=|occupation=|years_active=|height=|title=|term=|predecessor=|successor=|opponents=|boards=|spouse={{plainlist| * {{marriage|Margaret Elizabeth Worthington|1904|1927|reason=divorced}} * {{marriage|Sybil Victoria Joseph|1935}} }}|partner=|children=2 daughters from second marriage|parents=William Henry Gaunt and his wife Elizabeth Mary|relatives=[[Ernest Gaunt]]<br/>[[Mary Elizabeth Bakewell Gaunt]]|callsign=|awards={{post-nominals|country=GBR|size=100%|KCMG}} [[Companion of The Most Honourable Order of the Bath|CB]]|signature=|website=|footnotes=}}అడ్మిరల్ సర్ గై రెజినాల్డ్ ఆర్చర్ గాంట్, KCMG, CB (25 మే 1869 – 18 మే 1953) ఆస్ట్రేలియాలో జన్మించిన రాయల్ నేవీ అధికారి, కౌంటర్-ఇంటెలిజెన్స్ అధికారి ఇంకా బ్రిటిష్ కన్జర్వేటివ్ పార్టీ రాజకీయ నాయకుడు..<ref name="adb"> {{Cite Australian Dictionary of Biography|first=Sally|last=O'Neill|id2=gaunt-sir-guy-reginald-archer-6372|title=Gaunt, Sir Guy Reginald Archer (1869–1953)}}</ref> గాంట్ ఆస్ట్రేలియాలోని బల్లారట్‌లో విలియం హెన్రీ గాంట్ ఇంకా అతని భార్య ఎలిజబెత్ మేరీ పామర్‌లకు జన్మించాడు. గాంట్ బావమరిది అలెగ్జాండర్ స్టెన్సన్ పామర్ (బ్యాంకర్ ఇంకా విక్టోరియా ఎంపీ). గాంట్ సోదరుడు ఎర్నెస్ట్ గాంట్ కూడా ఒక అడ్మిరల్. వారి సోదరి మేరీ గాంట్ ఆస్ట్రేలియాలో ప్రసిద్ధ రచయిత్రి ఇంకా అనేక యాత్రా పుస్తకాలను రాశారు. గై 1881 నుండి 1883 వరకు మెల్బోర్న్ గ్రామర్ స్కూల్‌లో చదివాడు.<ref name="adb"> {{Cite Australian Dictionary of Biography|first=Sally|last=O'Neill|id2=gaunt-sir-guy-reginald-archer-6372|title=Gaunt, Sir Guy Reginald Archer (1869–1953)}}<cite class="citation encyclopaedia cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFO'Neill">O'Neill, Sally. [https://adb.anu.edu.au/biography/gaunt-sir-guy-reginald-archer-6372 "Gaunt, Sir Guy Reginald Archer (1869–1953)"]. ''[[Australian Dictionary of Biography]]''. National Centre of Biography, [[Australian National University]]. [[ఐఎస్‌బిఎన్|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-0-522-84459-7|<bdi>978-0-522-84459-7</bdi>]]. [[ఐఎస్ఎస్ఎన్|ISSN]]&nbsp;[https://search.worldcat.org/issn/1833-7538 1833-7538]. [[OCLC (identifier)|OCLC]]&nbsp;[https://search.worldcat.org/oclc/70677943 70677943].</cite></ref> == నౌకాదళ వృత్తి == గాంట్ తల్లిదండ్రులు అతను న్యాయవాది కావాలని కోరుకున్నారు, కానీ అతను సముద్రయానం చేయాలని నిర్ణయించుకున్నాడు. అతను వర్తక నౌకాదళం కోసం శిక్షణ ప్రారంభించాడు, కానీ 1885లో రాయల్ నేవీకి బదిలీ అయ్యాడు, జతచేయబడిన జాబితా ద్వారా నియమించబడిన "హంగ్రీ హండ్రెడ్" వర్తక నౌకాదళ అధికారులలో ఒకడయ్యాడు.. గాంట్ పసిఫిక్ మహాసముద్రంలోని అనేక నౌకలలో లెఫ్టినెంట్‌గా పనిచేశాడు ఇంకా 1897లో ఫిలిప్పీన్స్‌లో ఇంకా 1901లో సమోవాలో యుద్ధంలో పాల్గొన్నాడు. అతను 1901లో కమాండర్‌గా పదోన్నతి పొందాడు ఇంకా మార్చి 1903లో ప్రొటెక్టెడ్ క్రూయిజర్ HMS స్పార్టియేట్‌లో ఆమె కమిషన్‌పై నియమించబడ్డాడు.[1] అతను 30 జూన్ 1907న కెప్టెన్ అయ్యాడు, HMS మెజెస్టిక్ ఇంకా HMS థండర్ అనే క్రూయిజర్‌లు ఇంకా యుద్ధనౌకల శ్రేణికి నాయకత్వం వహించాడు.<ref name="adb"> {{Cite Australian Dictionary of Biography|first=Sally|last=O'Neill|id2=gaunt-sir-guy-reginald-archer-6372|title=Gaunt, Sir Guy Reginald Archer (1869–1953)}}<cite class="citation encyclopaedia cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFO'Neill">O'Neill, Sally. [https://adb.anu.edu.au/biography/gaunt-sir-guy-reginald-archer-6372 "Gaunt, Sir Guy Reginald Archer (1869–1953)"]. ''[[Australian Dictionary of Biography]]''. National Centre of Biography, [[Australian National University]]. [[ఐఎస్‌బిఎన్|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-0-522-84459-7|<bdi>978-0-522-84459-7</bdi>]]. [[ఐఎస్ఎస్ఎన్|ISSN]]&nbsp;[https://search.worldcat.org/issn/1833-7538 1833-7538]. [[OCLC (identifier)|OCLC]]&nbsp;[https://search.worldcat.org/oclc/70677943 70677943].</cite></ref> 1914లో యునైటెడ్ స్టేట్స్ కు నౌకాదళ అటాషేగా నియమితుడైన గాంట్, [[మొదటి ప్రపంచ యుద్ధం]] [[హిందూ జర్మను కుట్ర|హిందూ-జర్మన్ కుట్ర]] చొరబడటంలో కీలక పాత్ర పోషించారు.<ref name="adb"> {{Cite Australian Dictionary of Biography|first=Sally|last=O'Neill|id2=gaunt-sir-guy-reginald-archer-6372|title=Gaunt, Sir Guy Reginald Archer (1869–1953)}}<cite class="citation encyclopaedia cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFO'Neill">O'Neill, Sally. [https://adb.anu.edu.au/biography/gaunt-sir-guy-reginald-archer-6372 "Gaunt, Sir Guy Reginald Archer (1869–1953)"]. ''[[Australian Dictionary of Biography]]''. National Centre of Biography, [[Australian National University]]. [[ఐఎస్‌బిఎన్|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-0-522-84459-7|<bdi>978-0-522-84459-7</bdi>]]. [[ఐఎస్ఎస్ఎన్|ISSN]]&nbsp;[https://search.worldcat.org/issn/1833-7538 1833-7538]. [[OCLC (identifier)|OCLC]]&nbsp;[https://search.worldcat.org/oclc/70677943 70677943].</cite></ref>కోర్ట్నీ బెన్నెట్ ఇంకా గూఢచార సంస్థ ఇంకా ఇ. వి. వోస్కా నడుపుతున్న చెక్ గూఢచార వ్యవస్థతో సంబంధాలు ఏర్పరచుకున్నారు. యుద్ధం ప్రారంభమైనప్పుడు చెక్ యూరోపియన్ నెట్‌వర్క్ నుండి కుట్ర గురించి తెలుసుకున్న వోస్కా, ఈ సమాచారాన్ని గాంట్ ఇంకా టోమాస్ మసరిక్‌లకు అందించారు, వారు ఆ సమాచారాన్ని అమెరికన్ అధికారులకు చేరవేశారు.<ref>{{Harvnb|Popplewell|1995|p=237}}</ref><ref name="Masaryk50">{{Harvnb|Masaryk|1970|pp=50,221,242}}</ref><ref>{{Harvnb|Voska|Irwin|1940|pp=98,108,120,122,123}}</ref><ref>{{Harvnb|Bose|1971|pp=233,233}}</ref> వోస్కా ఇంకా అమెరికన్ నెట్‌వర్క్ అనేది సుమారు 80 మంది సభ్యులతో కూడిన ఒక గూఢచర్య నిరోధక నెట్‌వర్క్. వీరు హాబ్స్‌బర్గ్ పౌరులుగా, జర్మన్ మద్దతుదారులుగా పరిగణించబడినప్పటికీ, జర్మన్ ఇంకా ఆస్ట్రియన్ దౌత్యవేత్తలపై గూఢచర్యం చేశారు. 1917లో, యు.ఎస్. యుద్ధంలోకి ప్రవేశించినప్పుడు, గాంట్ సంధాన అధికారిగా నియమించబడ్డాడు. 1918లో అట్లాంటిక్ మీదుగా కాన్వాయ్‌లలో పనిచేశాడు ఇంకా జూన్‌లో అడ్మిరల్టీలోని నావల్ ఇంటెలిజెన్స్ స్టాఫ్‌కు నియమించబడ్డాడు.<ref> {{Cite news|url=https://query.nytimes.com/gst/abstract.html?res=9901E6DD1E3FE433A25754C2A9659C946996D6CF|title=Dine Commodore Gaunt.; His India House Friends Bid Farewell to Departing Naval Attache.|date=27 March 1918|work=[[The New York Times]]|access-date=1 September 2014}}</ref> గాంట్ అక్టోబర్ 1918లో పదవీ విరమణ జాబితాలో రియర్ అడ్మిరల్‌గా, జూలై 1924లో వైస్ అడ్మిరల్‌గా ఇంకా ఫిబ్రవరి 1928లో అడ్మిరల్‌గా పదోన్నతి పొందారు..{{Post-nominals|KCMG}} ఆయన 1918లో కె. సి. ఎం. జి. గా నైట్ పదవిని పొందారు. == రాజకీయ జీవితం == గాంట్ 1918 సాధారణ ఎన్నికలలో మొదటిసారిగా పార్లమెంటుకు అభ్యర్థిగా నిలబడ్డారు. అతను లీక్‌కు లిబరల్ అభ్యర్థి, ఇంకా అతను సంకీర్ణ కూపన్‌ను అందుకున్నప్పటికీ, అతను ఆ సీటును నిలుపుకోలేకపోయాడు.[1] 1922 సాధారణ ఎన్నికలలో, గాంట్ యార్క్‌షైర్‌లోని ఈస్ట్ రైడింగ్‌లోని బక్‌రోస్ నియోజకవర్గం నుండి లిబరల్ అల్జెర్నాన్ మోరింగ్ స్థానంలో యూనియనిస్ట్ పార్లమెంట్ సభ్యుడిగా (MP) ఎన్నికయ్యారు.. సర్ రిచర్డ్ క్రూజ్ ఇంకా అతని భార్య మధ్య విడాకుల కేసులో సహ-ప్రతినిధి పేర్కొనబడినప్పుడు గాంట్ 1926లో హౌస్ ఆఫ్ కామన్స్ నుండి రాజీనామా చేశారు. == కుటుంబం. == గాంట్ ఒక వితంతువు, శ్రీమతి మార్గరెట్ ఎలిజబెత్ వర్థింగ్టన్ (1904లో హాంకాంగ్లో సర్ థామస్ వార్డ్లె కుమార్తె) ను వివాహం చేసుకున్నాడు.<ref name="adb"> {{Cite Australian Dictionary of Biography|first=Sally|last=O'Neill|id2=gaunt-sir-guy-reginald-archer-6372|title=Gaunt, Sir Guy Reginald Archer (1869–1953)}}<cite class="citation encyclopaedia cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFO'Neill">O'Neill, Sally. [https://adb.anu.edu.au/biography/gaunt-sir-guy-reginald-archer-6372 "Gaunt, Sir Guy Reginald Archer (1869–1953)"]. ''[[Australian Dictionary of Biography]]''. National Centre of Biography, [[Australian National University]]. [[ఐఎస్‌బిఎన్|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-0-522-84459-7|<bdi>978-0-522-84459-7</bdi>]]. [[ఐఎస్ఎస్ఎన్|ISSN]]&nbsp;[https://search.worldcat.org/issn/1833-7538 1833-7538]. [[OCLC (identifier)|OCLC]]&nbsp;[https://search.worldcat.org/oclc/70677943 70677943].</cite></ref> లేడీ క్రూజ్‌తో వివాహేతర సంబంధం తర్వాత, ఆమె 1927లో అతనికి విడాకులు ఇవ్వగా, అతను టాంగియర్‌కు వెళ్లిపోయాడు. ఆ తర్వాత అతను 1 డిసెంబర్ 1932న 35 ఏళ్ల వితంతువు అయిన సిబిల్ విక్టోరియా జోసెఫ్ (పూర్వపు పేరు గ్రాంట్ వైట్)ను వివాహం చేసుకుని, ఇద్దరు కుమార్తెలను కన్నాడు. అతను సర్రేలోని కోభమ్‌లో నివసించడానికి తిరిగి వచ్చి, 18 మే 1953న వోకింగ్ హాస్పిటల్‌లో మరణించాడు ఇంకా అతని పార్థివ దేహాన్ని అక్కడే దహనం చేశారు..<ref name="adb" /> గాంట్ ఇంకా ఆత్మకథ, ది యీల్డ్ ఆఫ్ ది ఇయర్స్, 1940లో ప్రచురించబడింది. అతని సోదరుడు ఎర్నెస్ట్ గాంట్ కూడా రాయల్ నేవీలో అడ్మిరల్గా పనిచేశాడు-అతని సోదరి మేరీ గాంట్ నవలా రచయిత్రి. == సూచనలు == {{Reflist}} * .{{Citation|last=Bose|first=A.&nbsp;C.|title=Indian Revolutionaries Abroad, 1905-1927|year=1971|publisher=Patna:Bharati Bhawan.|isbn=81-7211-123-1}} * .{{Citation|last=Masaryk|first=T.|title=Making of a State|url=https://archive.org/details/makingofstate0000masa|year=1970|publisher=Howard Fertig|isbn=0-685-09575-4}} * పాపిల్వెల్, రిచర్డ్ J. (1995). ఇంటెలిజెన్స్ అండ్ ఇంపీరియల్ డిఫెన్స్ః బ్రిటిష్ ఇంటెలిగెన్స్ అండ్ ది డిఫెన్స్ ఆఫ్ ది ఇండియన్ ఎంపైర్. , Routledge, <nowiki>ISBN 0-7146-4580-X</nowiki>, మూలం నుండి 26 మార్చి 2009న ఆర్కైవ్ చేయబడింది, 18 జనవరి 2008న తిరిగి పొందబడింది.{{Citation|last=Popplewell|first=Richard J.|title=Intelligence and Imperial Defence: British Intelligence and the Defence of the Indian Empire 1904-1924.|url=http://www.routledge.com/shopping_cart/products/product_detail.asp?sku=&isbn=071464580X&parent_id=&pc=|year=1995|archive-url=https://web.archive.org/web/20090326193437/http://www.routledge.com/shopping_cart/products/product_detail.asp?sku=&isbn=071464580X&parent_id=&pc=|publisher=Routledge|isbn=0-7146-4580-X|access-date=18 January 2008|archive-date=26 March 2009}} * .{{Citation|last=Voska|first=E.&nbsp;V.|title=Spy and Counterspy|year=1940|publisher=New York. Doubleday, Doran & Co|last2=Irwin|first2=W.}} == బాహ్య లింకులు == * The Dreadnought Project: గై గాంట్ * Hansard1803–2005:గై గాంట్ ద్వారా పార్లమెంటులో సహకారం {{S-start}} {{S-par|uk}} {{Succession box}} {{S-end}} [[వర్గం:1959 మరణాలు]] [[వర్గం:1869 జననాలు]] [[వర్గం:Articles with hCards]] [[వర్గం:సమీక్షించని అనువాదాలున్న పేజీలు]] 1dg8jqvpdm7499kv8zut72n5dthsiwi 4908753 4908752 2026-07-20T11:44:07Z Kasyap 1606 4908753 wikitext text/x-wiki {{సమాచారపెట్టె వ్యక్తి|honorific_prefix=[[అడ్మిరల్ (రాయల్ నేవీ)|అడ్మిరల్]]|name=సర్ గై గాంట్|honorific_suffix={{post-nominals|country=GBR|size=100%|KCMG|CB}}|image=Guy Gaunt.png|image_size=|alt=|caption=1912లో గాంట్|birth_name=|birth_date={{Birth date|df=yes|1869|05|25}}|birth_place=[[బల్లారట్]], ఆస్ట్రేలియా|death_date={{Death date and age|df=yes|1953|05|18|1869|05|25}}|death_place=వోకింగ్, సర్రే, ఇంగ్లాండ్|body_discovered=|death_cause=|resting_place=|resting_place_coordinates=<!-- {{coord|LAT|LONG|display=inline,title}} -->|citizenship=|other_names=|known_for=అడ్మిరల్|education=|alma_mater=|employer=|occupation=|years_active=|height=|title=|term=|predecessor=|successor=|opponents=|boards=|spouse={{plainlist| * {{marriage|Margaret Elizabeth Worthington|1904|1927|reason=divorced}} * {{marriage|Sybil Victoria Joseph|1935}} }}|partner=|children=రెండవ వివాహం ద్వారా ఇద్దరు కుమార్తెలు|parents=విలియం హెన్రీ గాంట్ మరియు ఆయన భార్య ఎలిజబెత్ మేరీ|relatives=[[ఎర్నెస్ట్ గాంట్]]<br/>[[మేరీ ఎలిజబెత్ బేక్‌వెల్ గాంట్]]|callsign=|awards={{post-nominals|country=GBR|size=100%|KCMG}} [[కంపానియన్ ఆఫ్ ది మోస్ట్ హానరబుల్ ఆర్డర్ ఆఫ్ ది బాత్|CB]]|signature=|website=|footnotes=}}అడ్మిరల్ సర్ గై రెజినాల్డ్ ఆర్చర్ గాంట్, KCMG, CB (25 మే 1869 – 18 మే 1953) ఆస్ట్రేలియాలో జన్మించిన రాయల్ నేవీ అధికారి, కౌంటర్-ఇంటెలిజెన్స్ అధికారి ఇంకా బ్రిటిష్ కన్జర్వేటివ్ పార్టీ రాజకీయ నాయకుడు..<ref name="adb"> {{Cite Australian Dictionary of Biography|first=Sally|last=O'Neill|id2=gaunt-sir-guy-reginald-archer-6372|title=Gaunt, Sir Guy Reginald Archer (1869–1953)}}</ref> గాంట్ ఆస్ట్రేలియాలోని బల్లారట్‌లో విలియం హెన్రీ గాంట్ ఇంకా అతని భార్య ఎలిజబెత్ మేరీ పామర్‌లకు జన్మించాడు. గాంట్ బావమరిది అలెగ్జాండర్ స్టెన్సన్ పామర్ (బ్యాంకర్ ఇంకా విక్టోరియా ఎంపీ). గాంట్ సోదరుడు ఎర్నెస్ట్ గాంట్ కూడా ఒక అడ్మిరల్. వారి సోదరి మేరీ గాంట్ ఆస్ట్రేలియాలో ప్రసిద్ధ రచయిత్రి ఇంకా అనేక యాత్రా పుస్తకాలను రాశారు. గై 1881 నుండి 1883 వరకు మెల్బోర్న్ గ్రామర్ స్కూల్‌లో చదివాడు.<ref name="adb"> {{Cite Australian Dictionary of Biography|first=Sally|last=O'Neill|id2=gaunt-sir-guy-reginald-archer-6372|title=Gaunt, Sir Guy Reginald Archer (1869–1953)}}<cite class="citation encyclopaedia cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFO'Neill">O'Neill, Sally. [https://adb.anu.edu.au/biography/gaunt-sir-guy-reginald-archer-6372 "Gaunt, Sir Guy Reginald Archer (1869–1953)"]. ''[[Australian Dictionary of Biography]]''. National Centre of Biography, [[Australian National University]]. [[ఐఎస్‌బిఎన్|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-0-522-84459-7|<bdi>978-0-522-84459-7</bdi>]]. [[ఐఎస్ఎస్ఎన్|ISSN]]&nbsp;[https://search.worldcat.org/issn/1833-7538 1833-7538]. [[OCLC (identifier)|OCLC]]&nbsp;[https://search.worldcat.org/oclc/70677943 70677943].</cite></ref> == నౌకాదళ వృత్తి == గాంట్ తల్లిదండ్రులు అతను న్యాయవాది కావాలని కోరుకున్నారు, కానీ అతను సముద్రయానం చేయాలని నిర్ణయించుకున్నాడు. అతను వర్తక నౌకాదళం కోసం శిక్షణ ప్రారంభించాడు, కానీ 1885లో రాయల్ నేవీకి బదిలీ అయ్యాడు, జతచేయబడిన జాబితా ద్వారా నియమించబడిన "హంగ్రీ హండ్రెడ్" వర్తక నౌకాదళ అధికారులలో ఒకడయ్యాడు.. గాంట్ పసిఫిక్ మహాసముద్రంలోని అనేక నౌకలలో లెఫ్టినెంట్‌గా పనిచేశాడు ఇంకా 1897లో ఫిలిప్పీన్స్‌లో ఇంకా 1901లో సమోవాలో యుద్ధంలో పాల్గొన్నాడు. అతను 1901లో కమాండర్‌గా పదోన్నతి పొందాడు ఇంకా మార్చి 1903లో ప్రొటెక్టెడ్ క్రూయిజర్ HMS స్పార్టియేట్‌లో ఆమె కమిషన్‌పై నియమించబడ్డాడు.[1] అతను 30 జూన్ 1907న కెప్టెన్ అయ్యాడు, HMS మెజెస్టిక్ ఇంకా HMS థండర్ అనే క్రూయిజర్‌లు ఇంకా యుద్ధనౌకల శ్రేణికి నాయకత్వం వహించాడు.<ref name="adb"> {{Cite Australian Dictionary of Biography|first=Sally|last=O'Neill|id2=gaunt-sir-guy-reginald-archer-6372|title=Gaunt, Sir Guy Reginald Archer (1869–1953)}}<cite class="citation encyclopaedia cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFO'Neill">O'Neill, Sally. [https://adb.anu.edu.au/biography/gaunt-sir-guy-reginald-archer-6372 "Gaunt, Sir Guy Reginald Archer (1869–1953)"]. ''[[Australian Dictionary of Biography]]''. National Centre of Biography, [[Australian National University]]. [[ఐఎస్‌బిఎన్|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-0-522-84459-7|<bdi>978-0-522-84459-7</bdi>]]. [[ఐఎస్ఎస్ఎన్|ISSN]]&nbsp;[https://search.worldcat.org/issn/1833-7538 1833-7538]. [[OCLC (identifier)|OCLC]]&nbsp;[https://search.worldcat.org/oclc/70677943 70677943].</cite></ref> 1914లో యునైటెడ్ స్టేట్స్ కు నౌకాదళ అటాషేగా నియమితుడైన గాంట్, [[మొదటి ప్రపంచ యుద్ధం]] [[హిందూ జర్మను కుట్ర|హిందూ-జర్మన్ కుట్ర]] చొరబడటంలో కీలక పాత్ర పోషించారు.<ref name="adb"> {{Cite Australian Dictionary of Biography|first=Sally|last=O'Neill|id2=gaunt-sir-guy-reginald-archer-6372|title=Gaunt, Sir Guy Reginald Archer (1869–1953)}}<cite class="citation encyclopaedia cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFO'Neill">O'Neill, Sally. [https://adb.anu.edu.au/biography/gaunt-sir-guy-reginald-archer-6372 "Gaunt, Sir Guy Reginald Archer (1869–1953)"]. ''[[Australian Dictionary of Biography]]''. National Centre of Biography, [[Australian National University]]. [[ఐఎస్‌బిఎన్|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-0-522-84459-7|<bdi>978-0-522-84459-7</bdi>]]. [[ఐఎస్ఎస్ఎన్|ISSN]]&nbsp;[https://search.worldcat.org/issn/1833-7538 1833-7538]. [[OCLC (identifier)|OCLC]]&nbsp;[https://search.worldcat.org/oclc/70677943 70677943].</cite></ref>కోర్ట్నీ బెన్నెట్ ఇంకా గూఢచార సంస్థ ఇంకా ఇ. వి. వోస్కా నడుపుతున్న చెక్ గూఢచార వ్యవస్థతో సంబంధాలు ఏర్పరచుకున్నారు. యుద్ధం ప్రారంభమైనప్పుడు చెక్ యూరోపియన్ నెట్‌వర్క్ నుండి కుట్ర గురించి తెలుసుకున్న వోస్కా, ఈ సమాచారాన్ని గాంట్ ఇంకా టోమాస్ మసరిక్‌లకు అందించారు, వారు ఆ సమాచారాన్ని అమెరికన్ అధికారులకు చేరవేశారు.<ref>{{Harvnb|Popplewell|1995|p=237}}</ref><ref name="Masaryk50">{{Harvnb|Masaryk|1970|pp=50,221,242}}</ref><ref>{{Harvnb|Voska|Irwin|1940|pp=98,108,120,122,123}}</ref><ref>{{Harvnb|Bose|1971|pp=233,233}}</ref> వోస్కా ఇంకా అమెరికన్ నెట్‌వర్క్ అనేది సుమారు 80 మంది సభ్యులతో కూడిన ఒక గూఢచర్య నిరోధక నెట్‌వర్క్. వీరు హాబ్స్‌బర్గ్ పౌరులుగా, జర్మన్ మద్దతుదారులుగా పరిగణించబడినప్పటికీ, జర్మన్ ఇంకా ఆస్ట్రియన్ దౌత్యవేత్తలపై గూఢచర్యం చేశారు. 1917లో, యు.ఎస్. యుద్ధంలోకి ప్రవేశించినప్పుడు, గాంట్ సంధాన అధికారిగా నియమించబడ్డాడు. 1918లో అట్లాంటిక్ మీదుగా కాన్వాయ్‌లలో పనిచేశాడు ఇంకా జూన్‌లో అడ్మిరల్టీలోని నావల్ ఇంటెలిజెన్స్ స్టాఫ్‌కు నియమించబడ్డాడు.<ref> {{Cite news|url=https://query.nytimes.com/gst/abstract.html?res=9901E6DD1E3FE433A25754C2A9659C946996D6CF|title=Dine Commodore Gaunt.; His India House Friends Bid Farewell to Departing Naval Attache.|date=27 March 1918|work=[[The New York Times]]|access-date=1 September 2014}}</ref> గాంట్ అక్టోబర్ 1918లో పదవీ విరమణ జాబితాలో రియర్ అడ్మిరల్‌గా, జూలై 1924లో వైస్ అడ్మిరల్‌గా ఇంకా ఫిబ్రవరి 1928లో అడ్మిరల్‌గా పదోన్నతి పొందారు..{{Post-nominals|KCMG}} ఆయన 1918లో కె. సి. ఎం. జి. గా నైట్ పదవిని పొందారు. == రాజకీయ జీవితం == గాంట్ 1918 సాధారణ ఎన్నికలలో మొదటిసారిగా పార్లమెంటుకు అభ్యర్థిగా నిలబడ్డారు. అతను లీక్‌కు లిబరల్ అభ్యర్థి, ఇంకా అతను సంకీర్ణ కూపన్‌ను అందుకున్నప్పటికీ, అతను ఆ సీటును నిలుపుకోలేకపోయాడు.[1] 1922 సాధారణ ఎన్నికలలో, గాంట్ యార్క్‌షైర్‌లోని ఈస్ట్ రైడింగ్‌లోని బక్‌రోస్ నియోజకవర్గం నుండి లిబరల్ అల్జెర్నాన్ మోరింగ్ స్థానంలో యూనియనిస్ట్ పార్లమెంట్ సభ్యుడిగా (MP) ఎన్నికయ్యారు.. సర్ రిచర్డ్ క్రూజ్ ఇంకా అతని భార్య మధ్య విడాకుల కేసులో సహ-ప్రతినిధి పేర్కొనబడినప్పుడు గాంట్ 1926లో హౌస్ ఆఫ్ కామన్స్ నుండి రాజీనామా చేశారు. == కుటుంబం. == గాంట్ ఒక వితంతువు, శ్రీమతి మార్గరెట్ ఎలిజబెత్ వర్థింగ్టన్ (1904లో హాంకాంగ్లో సర్ థామస్ వార్డ్లె కుమార్తె) ను వివాహం చేసుకున్నాడు.<ref name="adb"> {{Cite Australian Dictionary of Biography|first=Sally|last=O'Neill|id2=gaunt-sir-guy-reginald-archer-6372|title=Gaunt, Sir Guy Reginald Archer (1869–1953)}}<cite class="citation encyclopaedia cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFO'Neill">O'Neill, Sally. [https://adb.anu.edu.au/biography/gaunt-sir-guy-reginald-archer-6372 "Gaunt, Sir Guy Reginald Archer (1869–1953)"]. ''[[Australian Dictionary of Biography]]''. National Centre of Biography, [[Australian National University]]. [[ఐఎస్‌బిఎన్|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-0-522-84459-7|<bdi>978-0-522-84459-7</bdi>]]. [[ఐఎస్ఎస్ఎన్|ISSN]]&nbsp;[https://search.worldcat.org/issn/1833-7538 1833-7538]. [[OCLC (identifier)|OCLC]]&nbsp;[https://search.worldcat.org/oclc/70677943 70677943].</cite></ref> లేడీ క్రూజ్‌తో వివాహేతర సంబంధం తర్వాత, ఆమె 1927లో అతనికి విడాకులు ఇవ్వగా, అతను టాంగియర్‌కు వెళ్లిపోయాడు. ఆ తర్వాత అతను 1 డిసెంబర్ 1932న 35 ఏళ్ల వితంతువు అయిన సిబిల్ విక్టోరియా జోసెఫ్ (పూర్వపు పేరు గ్రాంట్ వైట్)ను వివాహం చేసుకుని, ఇద్దరు కుమార్తెలను కన్నాడు. అతను సర్రేలోని కోభమ్‌లో నివసించడానికి తిరిగి వచ్చి, 18 మే 1953న వోకింగ్ హాస్పిటల్‌లో మరణించాడు ఇంకా అతని పార్థివ దేహాన్ని అక్కడే దహనం చేశారు..<ref name="adb" /> గాంట్ ఇంకా ఆత్మకథ, ది యీల్డ్ ఆఫ్ ది ఇయర్స్, 1940లో ప్రచురించబడింది. అతని సోదరుడు ఎర్నెస్ట్ గాంట్ కూడా రాయల్ నేవీలో అడ్మిరల్గా పనిచేశాడు-అతని సోదరి మేరీ గాంట్ నవలా రచయిత్రి. == సూచనలు == {{Reflist}} * .{{Citation|last=Bose|first=A.&nbsp;C.|title=Indian Revolutionaries Abroad, 1905-1927|year=1971|publisher=Patna:Bharati Bhawan.|isbn=81-7211-123-1}} * .{{Citation|last=Masaryk|first=T.|title=Making of a State|url=https://archive.org/details/makingofstate0000masa|year=1970|publisher=Howard Fertig|isbn=0-685-09575-4}} * పాపిల్వెల్, రిచర్డ్ J. (1995). ఇంటెలిజెన్స్ అండ్ ఇంపీరియల్ డిఫెన్స్ః బ్రిటిష్ ఇంటెలిగెన్స్ అండ్ ది డిఫెన్స్ ఆఫ్ ది ఇండియన్ ఎంపైర్. , Routledge, <nowiki>ISBN 0-7146-4580-X</nowiki>, మూలం నుండి 26 మార్చి 2009న ఆర్కైవ్ చేయబడింది, 18 జనవరి 2008న తిరిగి పొందబడింది.{{Citation|last=Popplewell|first=Richard J.|title=Intelligence and Imperial Defence: British Intelligence and the Defence of the Indian Empire 1904-1924.|url=http://www.routledge.com/shopping_cart/products/product_detail.asp?sku=&isbn=071464580X&parent_id=&pc=|year=1995|archive-url=https://web.archive.org/web/20090326193437/http://www.routledge.com/shopping_cart/products/product_detail.asp?sku=&isbn=071464580X&parent_id=&pc=|publisher=Routledge|isbn=0-7146-4580-X|access-date=18 January 2008|archive-date=26 March 2009}} * .{{Citation|last=Voska|first=E.&nbsp;V.|title=Spy and Counterspy|year=1940|publisher=New York. Doubleday, Doran & Co|last2=Irwin|first2=W.}} == బాహ్య లింకులు == * The Dreadnought Project: గై గాంట్ * Hansard1803–2005:గై గాంట్ ద్వారా పార్లమెంటులో సహకారం {{S-start}} {{S-par|uk}} {{Succession box}} {{S-end}} [[వర్గం:1959 మరణాలు]] [[వర్గం:1869 జననాలు]] [[వర్గం:Articles with hCards]] [[వర్గం:సమీక్షించని అనువాదాలున్న పేజీలు]] 8t363d5x0ayzylbkibxg2xtof8mvr7x 1 503637 4908754 2026-07-20T11:45:36Z Kasyap 1606 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4908754 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 1 503638 4908755 2026-07-20T11:46:01Z Kasyap 1606 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4908755 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 0 503639 4908761 2026-07-20T11:56:34Z Kalasagary 107518 "[[:en:Special:Redirect/revision/1292089585|Indian natural history]]" పేజీని అనువదించి సృష్టించారు 4908761 wikitext text/x-wiki {{Use British English|date=March 2013}} {{Use dmy dates|date=September 2020}} [[భారత ఉపఖండం|భారత ఉపఖండంలో]] '''ప్రకృతి చరిత్ర''' కు సుదీర్ఘ వారసత్వం ఉంది, ఇది వేద కాలం నాటి [[లిఖిత చరిత్ర]] కు సాగుతుంది. ప్రాచీన కాలంలో ప్రకృతి చరిత్ర పరిశోధనలో పాలియోంటాలజీ (శిలాజ శాస్త్రం), [[జంతు శాస్త్రం]], [[వృక్ష శాస్త్రం]] లాంటి విస్తృత విభాగాలు ఉండేవి. ఈ అధ్యయనాలను నేడు జీవావరణ శాస్త్రం (ఎకాలజీ) విభాగం కింద పరిగణిస్తారు, కానీ పూర్వ కాలంలో ఇలాంటి పరిశోధనలను ప్రధానంగా ఔత్సాహికులు, వైద్యులు, పౌర సేవకులు, సైనిక అధికారులు చేపట్టేవారు. [[దస్త్రం:Bhimbetka_rock_paintng1.jpg|thumb|వేటను చూపుతున్న [[భీంబేట్కా గుహలు|భీంబేట్కా]] శిలా వర్ణచిత్రం]] భారతదేశంలో ఆధునిక ప్రకృతి చరిత్ర వృద్ధికి బ్రిటిష్ వలసవాదం, బ్రిటన్‌లో ప్రకృతి చరిత్ర వృద్ధి కారణమని చెప్పవచ్చు, బ్రిటన్, ప్రపంచంలోని ఇతర ప్రాంతాలలో ప్రకృతి చరిత్రపై ఆసక్తిని పెంచడంలో వైవిధ్యభరితమైన ప్రకృతి దృశ్యాలు, జంతుజాలం, వృక్షజాలం ఉన్న భారతదేశంతో పాటు ఇతర ఉష్ణమండల వలస ప్రాంతాలు సహాయపడ్డాయని చెప్పడానికి తగిన ఆధారాలు ఉన్నాయి.<ref>Schiebinger, Londa and Claudia Swan (Eds.) 2004 Colonial Botany Science, Commerce, and Politics in the Early Modern World. 352 pages. University of Pennsylvania</ref> పాత సంరక్షణ సంప్రదాయాలు, జానపద కథలు, ప్రకృతి అధ్యయనం, కళలతో భారతదేశ ప్రకృతి చరిత్ర మరింత సుసంపన్నమైంది.<ref name="archer">[[Mildred Archer|Archer, Mildred]] & [[W.G. Archer]] (1955) Natural history paintings. In Indian painting for the British 1770–1880, pp. 91–98. Oxford, Oxford University Press.</ref> gm4pt1vtzwozx5ppoasjtpt6wdivdzd 4908763 4908761 2026-07-20T11:57:10Z Kalasagary 107518 4908763 wikitext text/x-wiki {{Use British English|date=March 2013}} {{Use dmy dates|date=September 2020}} [[భారత ఉపఖండం]]లో '''ప్రకృతి చరిత్ర''' కు సుదీర్ఘ వారసత్వం ఉంది, ఇది వేద కాలం నాటి [[లిఖిత చరిత్ర]] కు సాగుతుంది. ప్రాచీన కాలంలో ప్రకృతి చరిత్ర పరిశోధనలో పాలియోంటాలజీ (శిలాజ శాస్త్రం), [[జంతు శాస్త్రం]], [[వృక్ష శాస్త్రం]] లాంటి విస్తృత విభాగాలు ఉండేవి. ఈ అధ్యయనాలను నేడు జీవావరణ శాస్త్రం (ఎకాలజీ) విభాగం కింద పరిగణిస్తారు, కానీ పూర్వ కాలంలో ఇలాంటి పరిశోధనలను ప్రధానంగా ఔత్సాహికులు, వైద్యులు, పౌర సేవకులు, సైనిక అధికారులు చేపట్టేవారు. [[File:Bhimbetka rock paintng1.jpg|thumb|వేటను చూపుతున్న [[భీంబేట్కా గుహలు|భీంబేట్కా]] శిలా వర్ణచిత్రం]] భారతదేశంలో ఆధునిక ప్రకృతి చరిత్ర వృద్ధికి బ్రిటిష్ వలసవాదం, బ్రిటన్‌లో ప్రకృతి చరిత్ర వృద్ధి కారణమని చెప్పవచ్చు, బ్రిటన్, ప్రపంచంలోని ఇతర ప్రాంతాలలో ప్రకృతి చరిత్రపై ఆసక్తిని పెంచడంలో వైవిధ్యభరితమైన ప్రకృతి దృశ్యాలు, జంతుజాలం, వృక్షజాలం ఉన్న భారతదేశంతో పాటు ఇతర ఉష్ణమండల వలస ప్రాంతాలు సహాయపడ్డాయని చెప్పడానికి తగిన ఆధారాలు ఉన్నాయి.<ref>Schiebinger, Londa and Claudia Swan (Eds.) 2004 Colonial Botany Science, Commerce, and Politics in the Early Modern World. 352 pages. University of Pennsylvania</ref> పాత సంరక్షణ సంప్రదాయాలు, జానపద కథలు, ప్రకృతి అధ్యయనం, కళలతో భారతదేశ ప్రకృతి చరిత్ర మరింత సుసంపన్నమైంది.<ref name="archer">[[Mildred Archer|Archer, Mildred]] & [[W.G. Archer]] (1955) Natural history paintings. In Indian painting for the British 1770–1880, pp. 91–98. Oxford, Oxford University Press.</ref> == సింధు లోయ నాగరికత == క్రీస్తుపూర్వం 1700 కు ముందు వాయవ్య [[దక్షిణాసియా]] వ్యాప్తంగా ఉన్న వెయ్యికి పైగా [[సింధు లోయ నాగరికత]] ప్రాంతాలను ఇప్పటివరకు అధ్యయనం చేశారు. ఈ ప్రాంతాలలో పెద్ద సంఖ్యలో జంతువుల ఎముకలు కనుగొనబడ్డాయి; వీటిలో ఐదవ వంతు [[నక్క]], [[కుందేలు]], [[మచ్చల జింక]], [[ఖడ్గమృగం]], [[ఏనుగు]] లాంటి అడవి జంతువుల ఎముకలు ఉన్నాయి. కొన్ని పశ్చిమ భారత ప్రాంతాల నివాసాలలో కనుగొనబడిన చాలా విత్తనాలు, ప్రస్తుతం ఆ ప్రాంతంలో అంతరించిపోయిన అడవి మొక్కలకు చెందినవి.<ref name="IWH2">Rangarajan, M. (2001) India's Wildlife History, pp 4.</ref> ఆనాటి జంతుజాలం, వృక్షజాలం ఈ ప్రాంతాల నుండి తవ్వి తీసిన మట్టి పాత్రలు, పలకలలో (టాబ్లెట్స్) విరివిగా చిత్రీకరించబడ్డాయి. మట్టి పలకలు ఖడ్గమృగం, ఏనుగులతో సహా ఇప్పుడు స్థానికంగా అంతరించిపోయిన అనేక వన్యప్రాణుల జాతులను నమోదు చేశాయి. క్రీస్తుపూర్వం 3000 నాటి పులి ముద్ర [[హరప్పా]]లో కనుగొనబడింది.<ref name="IWH2"/> చిత్తడి జింక లేదా ''బారాసింగా'' క్రీస్తుపూర్వం 300 వరకు బలూచిస్థాన్‌లోని మెహర్‌గఢ్‌లో ఉండేది, మితిమీరిన వేట, వ్యవసాయం కోసం నదీ పరివాహక ఆవాసాలను కోల్పోవడం వల్ల బహుశా అది స్థానికంగా అంతరించిపోయి ఉండవచ్చు.<ref name="IWH2"/> అడవి పశువుల జాతి అయిన ''బాస్ ప్రైమిజీనియస్ నొమాడికస్'' లేదా జెబూ, [[సింధు నది|సింధు]] పరీవాహక ప్రాంతం, పశ్చిమ [[భారతదేశం]] నుండి చాలా ముందుగానే కనుమరుగైంది, బహుశా పెంపుడు పశువులతో కలవడం, ఆవాసాల నష్టం కారణంగా అడవి జనాభా ఛిన్నాభిన్నం కావడం వల్ల ఇలా జరిగి ఉండవచ్చు.<ref name="IWH2"/> ఏనుగును మచ్చిక చేసుకున్నట్లుగా మొదటిసారిగా హరప్పా కాలంలో నమోదైంది, కాలక్రమేణా ఈ జంతువు ముట్టడి యంత్రంగా, యుద్ధంలో వాహనంగా, హోదా చిహ్నంగా, పని జంతువుగా, వేట కోసం ఎత్తైన వేదికగా సేవలు అందించింది.<ref name="IWH3">Rangarajan, M. (2001) India's Wildlife History, pp 6.</ref> == వేద కాలం == అందుబాటులో ఉన్న అత్యంత పురాతన చారిత్రక రికార్డులలో (క్రీ.పూ. 1500 - 500) [[వేదాలు]] ఒకటి, ఇవి సుమారు 250 రకాల పక్షుల పేర్లతో పాటు వివిధ జంతు, వృక్షజాలాలకు సంబంధించిన అనేక ఇతర విషయాలను జాబితా చేస్తాయి.<ref name="ali">{{cite book|author=Ali, S. |year=1979|title= Bird study in India: its history and its importance|publisher=ICCR, New Delhi|url=https://archive.org/details/AzadMemorialBirds }}</ref> వేద గ్రంథాలలో, ఆర్యుల భూమి అయిన ''ఆర్యావర్తం'', కృష్ణ జింకల ఆవాస ప్రాంతంతో సమానంగా పరిగణించబడింది. కొన్నిసార్లు, ఇవి [[వింధ్య పర్వతాలు|వింధ్య]] పర్వతాలకు ఉత్తరాన ఉన్న భూములను సూచిస్తాయి; ఇతర సమయాల్లో, ఇది దక్షిణాన ఉన్న భూములను కూడా కలిగి ఉంటుంది.<ref name="IWH">Rangarajan, M. (2001) India's Wildlife History, pp 2.</ref> వేదాలలో పేర్కొన్న ముఖ్యమైన సమాచారంలో భారతీయ కోకిలలలో సంతానోత్పత్తి పరాన్నజీవనం గురించి ఉన్న జ్ఞానం ఒకటి, ఈ అలవాటు అరిస్టాటిల్ (క్రీ.పూ. 384 - 322) కంటే చాలా ముందే తెలుసు. కోకిల, దానికి ఆశ్రయమిచ్చే కాకి రెండూ సాధారణంగా కనిపించడం, సులభంగా గమనించదగినవి కావడం బహుశా దీనికి కారణం కావచ్చు.<ref name="ali"/> [[చరకుడు]], [[సుశ్రుతుడు]] రాసిన వైద్య గ్రంథాలు అడవుల నుండి లభించే మాంసాలు, వాటి సంబంధిత లక్షణాల కోణంలో వన్యప్రాణులను ప్రస్తావిస్తాయి. హిందూ సమాజం కుల వ్యవస్థగా విభజించబడటంతో యోధుల కులం లేదా ''క్షత్రియ'' వంశపారంపర్యంగా తనను తాను వేరు చేసుకుంది; కొన్ని జంతువులను తినే హక్కు అటువంటి వాదనలలో ఒకటి. ఏ నిర్దిష్ట జంతువుల మాంసాన్ని ఎవరు, ఎప్పుడు తినవచ్చు, తినకూడదు అనే నియమాలను ఈ గ్రంథాలు సమర్థించాయి; ఉదాహరణకు, సింహం, పులి మాంసాన్ని కేవలం పాలకులు మాత్రమే, అది కూడా అరుదైన సందర్భాల్లో మాత్రమే తినాలి.<ref name="IWH1">Rangarajan, M. (2001) India's Wildlife History, pp 3.</ref> బాగా అధ్యయనం చేసిన మరో అడవి జంతువు ఏనుగు, పాలి లిపిలో రాసిన 2000 సంవత్సరాల పురాతన గ్రంథం ''గజశాస్త్రం''లో ఏనుగులను పట్టుకోవడం, శిక్షణ ఇవ్వడం, సంరక్షించడం గురించి నమోదు చేయబడింది.<ref>Kramrisch, S. The representation of nature in early Buddhist sculpture. Rupam 8. 1921.</ref> సంగం కాలం నాటి తమిళ సాహిత్యం, తీర ప్రాంతం నుండి తడి వరి పొలాల వరకు భూమిని 5 పర్యావరణ రకాలుగా వర్గీకరించినట్లు వివరిస్తుంది.<ref name="IWH"/> ఈ ప్రకృతి దృశ్యాలకు వాటి పూల పేరు మీద ఉన్న నిర్దిష్ట జాతుల మొక్కల పేర్లను (స్ట్రోబిలాంథెస్ జాతులు, జాస్మినస్ జాతులు, లాగర్‌స్ట్రోమియా రెజినే, రైటియా టింక్టోరియా, నింఫియా) పెట్టారు.<ref>{{cite journal |last1=Constantine |first1=Godwin R. |title=Nature in Ancient Tamil Poetry – Research Methodologies and Researchers |journal=Shanlax International Journal of Arts, Science and Humanities |date=2018-01-20 |volume=5 |issue=3 |url=http://www.shanlaxjournals.in/wp-content/uploads/ASH_V5_N3_015.pdf |issn=2321-788X}}</ref> తమిళులు ఈ 5 ప్రకృతి దృశ్యాలలో ఒక్కోదానికి నిర్దిష్ట జంతు సమూహాలను కూడా కేటాయించారు. భారతీయ కవిత్వంలోని చాలా వరకు ప్రకృతి చరిత్ర సమాచారానికి భిన్నంగా, సంగం కవితలలో వృక్షజాలాన్ని (లేదా పూల భాగాలను) జంతుజాలంతో (లేదా వాటి భాగాలతో) అద్భుతమైన పోలికను చెప్పడమే కాకుండా, వివిధ జాతుల స్వరూపం, ప్రవర్తన, జీవావరణం వాస్తవిక వర్ణనలు ఉన్నాయి.<ref>{{Cite web|url=https://archive.org/stream/TreatmentofNatureinSangamLiterature/Treatment%20of%20Nature%20in%20Sangam%20literature#mode/2up|title = Treatment of Nature in Sangam Literature|year = 1969}}</ref> == మౌర్యుల కాలం == క్రీస్తుపూర్వం 4, 3 వ శతాబ్దాలలో మౌర్య రాజవంశం కాలం నాటికి జంతువుల రక్షణ తీవ్రమైన వ్యవహారంగా మారింది. భారతదేశంలో ఏకీకృత రాజకీయ అస్తిత్వాన్ని అందించిన మొదటి సామ్రాజ్యంగా, అడవులు, అందలి నివాసులు, సాధారణ జంతుజాలం పట్ల మౌర్యుల వైఖరి ఆసక్తికరంగా ఉంటుంది. మౌర్యులు మొదటగా అడవులను ఒక వనరుగా చూశారు. వారికి అత్యంత ముఖ్యమైన అటవీ ఉత్పత్తి ఏనుగు. ఆ కాలంలో సైనిక శక్తి గుర్రాలు, మనుషుల మీదే కాకుండా యుద్ధ ఏనుగులపై కూడా ఆధారపడి ఉండేది; [[పంజాబ్]] కు చెందిన అలెగ్జాండర్ గవర్నర్ సెల్యూకస్ ఓటమిలో ఇవి కీలక పాత్ర పోషించాయి. అడవి ఏనుగులను పెంచడం కంటే వాటిని పట్టుకోవడం, మచ్చిక చేసుకోవడం, శిక్షణ ఇవ్వడం తక్కువ ఖర్చుతో, తక్కువ సమయంతో కూడుకున్నది కావడంతో మౌర్యులు ఏనుగుల సరఫరాను సంరక్షించడానికి ప్రయత్నించారు. కౌటిల్యుని ''[[అర్థశాస్త్రం (గ్రంథం)|అర్థశాస్త్రం]]''లో పురాతన రాజనీతికి సంబంధించిన సూత్రాలు మాత్రమే కాకుండా, 'ఏనుగుల అడవుల రక్షకుడు' వంటి అధికారుల బాధ్యతలను కూడా స్పష్టంగా పేర్కొంది:<ref name="IWH4">Rangarajan, M. (2001) India's Wildlife History, pp 7.</ref> {{blockquote|అడవి సరిహద్దులో, అతను అటవీశాఖ అధికారుల కాపలాతో ఏనుగుల కోసం ఒక అడవిని ఏర్పాటు చేయాలి. పర్యవేక్షకుడు గార్డుల సహాయంతో పర్వతం వెంబడి, నది వెంబడి, సరస్సుల వెంబడి లేదా చిత్తడి నేలల్లో ఉన్నా ఏనుగులను రక్షించాలి... ఏనుగును చంపే వారిని వారు చంపాలి.|అర్థశాస్త్రం}} మౌర్యులు కలప సరఫరాను, చర్మాల కోసం సింహాలు, పులులను రక్షించడానికి ప్రత్యేక అడవులను కూడా కేటాయించారు. ఇతర ప్రాంతాలలో 'జంతువుల రక్షకుడు' పశువుల మేత కోసం అడవులను సురక్షితంగా చేయడానికి దొంగలు, పులులు, ఇతర మాంసాహారులను తొలగించడానికి కూడా పనిచేశాడు. మౌర్యులు కొన్ని అటవీ ప్రాంతాలను వ్యూహాత్మక లేదా ఆర్థిక పరంగా విలువైనవిగా భావించారు, వాటిపై ఆంక్షలు, నియంత్రణ చర్యలను విధించారు. వారు అన్ని అటవీ తెగలను అపనమ్మకంతో చూశారు, లంచం, రాజకీయ లొంగుబాటుతో వారిని నియంత్రించారు. సరిహద్దులను రక్షించడానికి, జంతువులను వలపన్ని పట్టుకోవడానికి వారిలో కొందరిని, అంటే ఆహార సేకరణ చేసేవారిని లేదా ''అరణ్యక'' లను వారు నియమించారు. కొన్నిసార్లు ఉద్రిక్తత, సంఘర్షణలతో కూడిన సంబంధం ఉన్నప్పటికీ, మౌర్యులు తమ సువిశాల సామ్రాజ్యాన్ని కాపాడుకోవడానికి ఇది దోహదపడింది.<ref name="IWH5">Rangarajan, M. (2001) India's Wildlife History, pp 8.</ref> మౌర్య చక్రవర్తి అశోకుడు (క్రీ.పూ. 304 - 232), తన పాలన చివరి భాగంలో బౌద్ధమతాన్ని స్వీకరించాడు, తన పాలనా శైలిలో గణనీయమైన మార్పులు తీసుకువచ్చాడు. అతను జంతుజాలానికి రక్షణ కల్పించాడు, రాచరికపు వేటను కూడా వదులుకున్నాడు. వన్యప్రాణుల సంరక్షణ చర్యలను సమర్థించిన మొదటి పాలకుడు బహుశా అతనే అయి ఉండవచ్చు, శిలా శాసనాలలో నియమాలను కూడా చెక్కించాడు. జంతు వధను వదులుకోవడంలో రాజు ఆదర్శాన్ని చాలా మంది అనుసరించారని శాసనాలు ప్రకటిస్తున్నాయి; వాటిలో ఒకటి సగర్వంగా ఇలా పేర్కొంది:<ref name="IWH5"/> {{blockquote|మా రాజు చాలా తక్కువ జంతువులను చంపాడు.|ఐదవ స్తంభంపై శాసనం}} అయితే, అశోకుడి శాసనాలు, అర్థశాస్త్రంలోని విషయాలు వాస్తవ సంఘటనల కంటే పాలకుల కోరికను ఎక్కువగా ప్రతిబింబిస్తాయి; రాజ వేట ప్రాంతాలలో జింకలను వేటాడినందుకు 100 'పణాల' జరిమానాను ప్రస్తావించడం నిబంధనలను ఉల్లంఘించేవారు ఉన్నారని చూపిస్తుంది. అడవులలో వేటాడటం, చెట్లను నరికివేయడం, చేపలు పట్టడం, మంటలు పెట్టడం లాంటి సామాన్య ప్రజలు వినియోగించుకునే స్వేచ్ఛతో చట్టపరమైన ఆంక్షలు సంఘర్షించాయి.<ref name="IWH5"/> == చాళుక్యుల కాలం == దక్కన్ పీఠభూమిని 12వ శతాబ్దంలో పాలించిన చాళుక్యుల కాలంలో రచించబడిన ''మానసోల్లాసం'', సంస్కృతంలో వేటపై ఉన్న అత్యుత్తమ గ్రంథం అని చెప్పవచ్చు.<ref name="IWH8">Rangarajan, M. (2001) India's Wildlife History, pp 13.</ref> ఈ కాలానికి చెందిన మరో రచన ''మృగ పక్షి శాస్త్రం'', ఇది 13వ శతాబ్దంలో జైన కవి హంసదేవ రాసిన క్షీరదాలు, పక్షులపై ఉన్న గ్రంథం. అయితే ఇందులోని విషయాల కచ్చితత్వాన్ని సలీమ్ అలీతో సహా పలువురు విమర్శించారు.<ref name=ali/><ref>{{cite book|url=https://archive.org/details/MrigaPakshiShastra|year=1927|title=Mriga Pakshi Shastra by Hamsadeva (English translation)|author=Sundaracharya, H.}}</ref><ref>{{cite journal |author=Shankar, Darshan |year=2009 |title=Mriga-Pakshi-Shastra |url=https://wwwops.currentscience.ac.in/Downloads/article_id_096_02_0292_0292_0.pdf |journal=Current Science |volume=96 |issue=2 |page=292}}</ref> == మొఘలుల కాలం == [[File:RhinoHuntBabur.jpg|thumb|పెషావర్ సమీపంలో ఖడ్గమృగాన్ని వేటాడుతున్న బాబర్]] [[File:AkbarHunt.jpg|thumb|అక్బర్‌నామా నుండి, చిరుతలతో కృష్ణ జింకను వేటాడుతున్న దృశ్యం]] మొఘల్ చక్రవర్తులు తీరిక జీవితాన్ని గడపడమే కాకుండా తోటపని, కళలను కూడా కొనసాగించారు. వారు తమ తోటలను తమ ప్రైవేట్ జంతుప్రదర్శనశాలలతో అలంకరించారు, మొక్కలు, జంతువులతో సహా అనేక విషయాలను చిత్రించడానికి కళాకారులను నియమించుకున్నారు. వేట, డేగలతో వేటాడటం (ఫాల్కన్రీ) కూడా విరివిగా ఆచరించేవారు.<ref>Delme-Radcliffe, Lt. Col. E. (1871) Notes on the Falconidae used in India in Falconry. (Reprint) Standfast Press, 1971.</ref> వారు లేఖకులను కూడా నియమించుకున్నారు, భారతదేశంలో ప్రకృతిపై తమ పరిశీలనలను నమోదు చేసిన మొదటి వ్యక్తులలో వీరు ఉన్నారు. ఈ పరిశీలకులలో జహంగీర్ (1569–1627), బాబర్ (1483–1530) ప్రముఖులు (బాబర్‌నామా కూడా చూడండి).<ref>[[Wilfrid Scawen Blunt|Blunt, Wilfrid.]] 1948. The Mughal painters of natural history. Burlington magazine 90 (539): 49–50.</ref> === బాబర్ === ఉదాహరణకు బాబర్ రాసిన గమనికలు పశ్చిమాన సింధు నది వరకు ఖడ్గమృగం పూర్వ విస్తరణను సూచిస్తాయి: {{blockquote|చిన్న ఖడ్గమృగం ప్రస్తుతం బెంగాల్ సుందర్‌బన్స్‌లో కనిపిస్తుంది, కొన్ని జంతువులు మహానది వెంబడి ఉన్న అటవీ ప్రాంతంలో ఉన్నట్లుగా చెబుతారు, ఉత్తరాన మిడ్నాపూర్ వైపు విస్తరించి ఉన్నాయి; గంగా నది సమీపంలోని రాజ్‌మహల్ కొండల ఉత్తర అంచున కూడా ఉన్నాయి. ఇది బర్మాలో ఎక్కువగా కనిపిస్తుంది, అక్కడ నుండి మలయన్ ద్వీపకల్పం ద్వారా జావా, బోర్నియో వరకు ఉంటుంది. కలకత్తాకు కొన్ని మైళ్ల దూరంలోనే ఇటీవల వీటిలో చాలా వాటిని చంపేశారు. ఈ జాతిలో ఒకటి గతంలో సింధు నది ఒడ్డున ఉండేది, అక్కడ బాబర్ చక్రవర్తి దానిని వేటాడాడు. ఈ జాతికి చెందిన వ్యక్తులను తరచుగా ప్రదర్శన కోసం దేశమంతటా తీసుకువెళతారు.|థామస్ సి. జెర్డాన్, 1874. మమ్మల్స్ ఆఫ్ ఇండియా}} సలీమ్ అలీ ఈ సంఘటనపై మరిన్ని వివరాలను అందిస్తారు:<ref name=alimoghul>{{cite journal|author=Ali, S. |year=1927| title= The Moghul emperors of India as naturalists and sportsmen. Part 1|journal=Journal of the Bombay Natural History Society|volume=31|issue=4|pages=833–861}}</ref> {{blockquote| మేము బెక్రామ్ (పెషావర్) దగ్గరకు వచ్చేవరకు మా కవాతును కొనసాగించాము, ఆపై ఆగాము. మరుసటి రోజు ఉదయం మేము అదే స్టేషన్‌లో ఆగిపోయాము, నేను ఖడ్గమృగాన్ని వేటాడేందుకు బయటకు వెళ్లాను. మేము బెక్రామ్ ముందున్న సియా-ఆబ్ (నల్ల నది, బహుశా బారాకు మరో పేరు) దాటి, నది దిగువ భాగంలో మా వలయాన్ని ఏర్పాటు చేసాము. మేము కొద్ది దూరం వెళ్ళిన తరువాత, ఒక ఖడ్గమృగం బెక్రామ్ సమీపంలోని చిన్న అడవిలోకి ప్రవేశించిందని, వారు ఆ అడవిని చుట్టుముట్టి మా కోసం ఎదురుచూస్తున్నారని ఒక వ్యక్తి మాకు సమాచారం అందించాడు. మేము వెంటనే పూర్తి వేగంతో అడవి వైపు పరుగెత్తి, దాని చుట్టూ వలయం ఏర్పాటు చేశాము. మేము కేకలు వేసిన వెంటనే ఖడ్గమృగం మైదానంలోకి వచ్చింది. హుమాయున్, అదే క్వార్టర్ నుండి (అనగా తుర్కెస్తాన్ నుండి) వచ్చిన వారు ఇంతకుముందు ఖడ్గమృగాన్ని ఎప్పుడూ చూడలేదు కాబట్టి చాలా ఆశ్చర్యపోయారు. వారు దాదాపు ఒక ''కోసు'' దూరం దానిని వెంబడించారు, దానిపై అనేక బాణాలు ప్రయోగించారు, చివరికి దానిని పడగొట్టారు. ఖడ్గమృగం ఏ మనిషి లేదా ఏ గుర్రం పైనా మంచి పట్టు సాధించలేదు. ఆ తరువాత వారు మరో ఖడ్గమృగాన్ని చంపారు. ఏనుగు, ఖడ్గమృగం ఎదురెదురుగా వస్తే ఎలా ప్రవర్తిస్తాయో అని నేను తరచుగా ఊహించుకుని ఆనందించేవాడిని; ఈ సందర్భంగా ఏనుగుల సంరక్షకులు ఏనుగులను బయటకు తీసుకువచ్చారు, తద్వారా ఒక ఏనుగు ఖడ్గమృగంతో సరిగ్గా తలపడింది. మావటివారు తమ జంతువులను కదిలించిన వెంటనే, ఖడ్గమృగం ముందుకు రాలేదు కానీ వెంటనే వేరే దిశలో పారిపోయింది.}} === జహంగీర్ === [[File:DodoMansur.jpg|thumb|left|ఉస్తాద్ మన్సూర్‌ గీసినట్లుగా భావిస్తున్న డోడో పక్షి చిత్రం]] జహంగీర్ కూడా తన వేటల గురించి వివరణాత్మక రికార్డులను భద్రపరిచాడు. 12 (1580) నుండి 48 సంవత్సరాల వయస్సు వరకు, 28,532 జంతువులను వేటాడగా, అందులో 17,167 జంతువులను స్వయంగా అతనే వేటాడాడు. వీటిలో 86 పులులు (సింహాలు), 9 ఎలుగుబంట్లు, చిరుతపులులు, నక్కలు, నీటి కుక్కలు (''ఉబ్దిలావ్''), హైనాలు, 889 నీల్గాయ్ లు, 35 ''మ్హాకా'' లు ఉన్నాయి. మ్హాకా అనేది చిత్తడి జింకను సూచిస్తుందని సలీమ్ అలీ అభిప్రాయపడ్డారు.<ref name=alimoghul /> సలీమ్ అలీ తన 1927 వ్యాసం ''ది మొఘల్ ఎంపరర్స్ ఆఫ్ ఇండియా అండ్ నేచురలిస్ట్స్ అండ్ స్పోర్ట్స్మెన్'' లో ఇలా పేర్కొన్నారు: {{blockquote|జహంగీర్ చక్రవర్తి ఒకరోజు అలీగఢ్ పరిసరాల్లోని కుల్ నూహ్ బాన్ (అడవి) లో ఏనుగుపై నుంచి ఖడ్గమృగాన్ని వేటాడుతున్నట్లు ప్రస్తావించాడు. అతను ఇలా అంటాడు 'ఒక ఖడ్గమృగం కనిపించింది, నేను దాని ముఖం (మనా) పై చెవి తమ్మె దగ్గర బుల్లెట్‌తో కొట్టాను. బుల్లెట్ దాదాపు ఒక జానెడు లోపలికి చొచ్చుకుపోయింది. ఆ బుల్లెట్ దెబ్బకు అది పడిపోయి ప్రాణాలు వదిలింది. విల్లుతో మంచి గురి ఉన్న బలమైన వ్యక్తులు (''జవానాన్'') వాటిపై 20 లేదా 30 బాణాలు ప్రయోగించినా అవి చనిపోకపోవడం నా సమక్షంలో తరచుగా జరిగింది.' ఇది సుమారు క్రీ.శ. 1622 లో జరిగింది. ఆ జంతువు తోడేలు అని చెప్పబడింది, కానీ ఇది స్పష్టంగా తప్పు. పర్షియన్ భాషలో ''గుర్గ్'' అంటే తోడేలు, ''కుర్గ్'' అంటే ఖడ్గమృగం. ఒక తోడేలును చంపడానికి ఖచ్చితంగా 20 లేదా 30 బాణాలు అవసరం లేదు.}} 17వ శతాబ్దపు జహంగీర్ ఆస్థాన కళాకారుడు ఉస్తాద్ మన్సూర్,<ref>Verma, S. P. 1999. Mughal Painter of Flora and Fauna Ustad Mansur. Abhinav Publications.</ref> సైబీరియన్ కొంగను కచ్చితంగా చిత్రించిన మొదటి వ్యక్తి.<ref name="IWH6">Rangarajan, M. (2001) India's Wildlife History, pp 14.</ref> పోర్చుగీసు నియంత్రణలో ఉన్న గోవా మీదుగా డోడో పక్షిని జహంగీర్ ఆస్థానానికి తీసుకువచ్చారు, హెర్మిటేజ్ మ్యూజియంలో ఉన్న దాని సంతకం లేని చిత్రం మన్సూర్ వేసినట్లుగా ఆపాదించబడింది.<ref>Das, A.K. 1974. "Ustad Mansur", Lalit, 17, 1974. p. 37.</ref><ref name="IWH7">Rangarajan, M. (2001) India's Wildlife History, p. 19.</ref><ref>{{cite web|url=http://www.incois.gov.in/Tutor/science+society/lectures/illustrations/lecture19/ustadmansur.html|title=Science, civilization and society|website=www.incois.gov.in|access-date=14 December 2007|archive-date=10 February 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090210165602/http://www.incois.gov.in/Tutor/science+society/lectures/illustrations/lecture19/ustadmansur.html|url-status=dead}}</ref> == వలసపాలనకు పూర్వపు కాలం == [[File:HortusMalabaricus.jpg|thumb|హోర్టస్ మలబారికస్ ముఖచిత్రం]] ''హోర్టస్ ఇండికస్ మలబారికస్'' అనేది ప్రపంచంలోని ఏ ప్రాంతానికైనా అత్యంత పురాతన ప్రాంతీయ వృక్షజాల గ్రంథం, దీనిని 18వ శతాబ్దంలో డచ్ ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ హెండ్రిక్ వాన్ రీడ్ (1636-1691) కృషి ద్వారా భారతదేశంలో ప్రచురించింది. == వలసపాలన కాలం == [[File:TigerSkinning.jpg|thumb|250px|పులి చర్మాన్ని తీసే విధానంపై సూచనలు]] {{blockquote|...;రెండవది, గ్రేట్ బ్రిటన్ ఆసియాలో ఇంత విశాలమైన భూభాగాలను, ఆఫ్రికా, వెస్ట్ ఇండీస్‌లలో వలసలను కలిగి ఉన్నందున, ఇప్పుడు ఉత్తర, దక్షిణ అమెరికాలతో (ఆ విశాలమైన, ఆసక్తికరమైన దేశం న్యూ హాలండ్ మొత్తం స్వాధీనాన్ని పక్కన పెడితే) విస్తృతమైన సంబంధాలను పెంపొందించుకుంటున్నందున, ఇప్పటికే తయారుచేసిన వాటిని సుసంపన్నం చేయడంతో పాటు అరుదైన, అందమైన కీటకాల సేకరణలను రూపొందించడానికి ఒక మంచి అవకాశం లభించింది; ముఖ్యంగా ఈ ప్రకృతి చరిత్ర వస్తువులు ఎలాంటి సుంకం లేకుండా ఈ దేశంలోకి అనుమతించబడతాయి. కాబట్టి, తమ స్నేహితులకు విలువైన కీటకాల సేకరణలను పంపడానికి ఇప్పటివరకు వెనుకాడిన చాలా మంది వ్యక్తులు, ఇప్పుడు వాటిని స్వల్ప ఖర్చుతో పంపవచ్చు; విదేశాలను సందర్శించే లేదా నివసించే మా పాఠకులకు ఈ విషయం ప్రాముఖ్యతను నొక్కి చెప్పాలని మేము ఆత్రుతగా ఉన్నాము, ఇంగ్లాండ్‌లోని కొన్ని అత్యుత్తమ సేకరణలు, ఇలాంటి సకాలంలో అందించిన ఆహ్లాదకరమైన విరాళాల నుండే తమ అత్యంత అరుదైన, కొత్త నమూనాలను అందుకున్నాయని మేము విశ్వసిస్తున్నాము.|సామౌల్స్ 1826 కలెక్షన్ గైడ్ ముందుమాటలో}} యూరోపియన్ గృహాలలో క్యాబినెట్స్ ఆఫ్ క్యూరియాసిటీ ఇప్పటికే ప్రాచుర్యం పొందడంతో, షిప్పింగ్ అభివృద్ధితో ప్రపంచవ్యాప్తంగా ప్రకృతి చరిత్ర నమూనాల వాణిజ్యం, రవాణా పెరిగాయి. ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ ప్రకృతి అద్భుతాలపై ఉన్న ఆసక్తిని త్వరగా గమనించి లండన్‌లో మొదటి మ్యూజియంను ఏర్పాటు చేసింది. సేకరణలు వేగంగా పెరిగాయి. భారతదేశంలో వలసలు ఏర్పడటంతో, భారతదేశంలో జంతుప్రదర్శనశాలలను ఏర్పాటు చేయడానికి కూడా ప్రయత్నాలు జరిగాయి. భారతదేశంలో ప్రకృతి చరిత్రను ప్రోత్సహించే సంస్థ ద్వారా 1801 లో రిచర్డ్ వెల్లెస్లీ స్థాపించిన బ్యారక్‌పూర్ జంతుప్రదర్శనశాల అటువంటి తొలి ప్రయత్నం. <!--- For instance the Thomas Horsfield noted in 1851 the growing contributions to the museum by year:<ref>Horsfield, T. (1851) ''Catalogue of the Mammalia in the museum of the East India Company. [https://archive.org/details/catalogueofmamma00eastrich online]</ref> [[File:InsectCollectionGuide.jpg|thumb|250px|A guide for collection and preservation of insect specimens]] * 1801. John Corse Scott, Esq. Skulls of the Indian Elephant. * 1802. Eudelin de Jonville. Zoological specimens from Ceylon, chiefly Insects and Shells; with drawings and descriptions, in three volumes folio. * 1804. William Roxburgh, M.D., F.R.S. Skull of ''Babirusa alfurus''. Claud Russell, Esq. Indian Serpents. * 1808. Francis Buchanan-Hamilton, M.D. Drawings of Mammalia, Birds, and Tortoises. John Fleming, Esq. Drawings of Birds and Tortoises. * 1810. Captain J. Stevens. Head of ''Babirusa alfurus''. * 1811. John Griffith, Esq. Specimen of ''Furcella gigantea'' (Coast of Sumatra). * 1812. Richard Parry, Esq. Drawings of Mammalia and Birds from Sumatra. The King of Tanjore's Drawings of Mammalia and Birds from Southern India presented by John Torin, Esq.<ref>Horsfield, T. & Frederic Moore (1856–8) THe birds in the museum of the Hon. East-India Company. Vol 1. W. H. Allen and Co. [https://books.google.com/books?id=zW8IAAAAQAAJ scanned book]</ref> * 1813. Hon. Thomas S. Raffles, Lieut. -Gov. of Java. Specimens of Mammalia, Birds, and Insects from Java. Horsfield's Collection. Benjamin Heyne, M.D. Drawings of Indian Birds. * 1817. Hon. T. S. Raffles. Mammalia and Birds from Java. Horsfield's Collection. Francis (Buchanan) Hamilton, M.D. Drawings of Mammalia and Birds. * 1819. Francis (Buchanan) Hamilton, M.D. Drawings of Mammalia, Birds, and Reptiles. Thomas Horsfield, M.D. Collections of Mammalia, Birds, Reptiles, Fishes, and Insects from Java. * 1820. Sir Thomas S. Raffles, Lieut.-Gov. of Fort Marlborough. Collections of Mammalia, Birds, and Reptiles from Sumatra. * 1821. Sir Thomas S. Raffles, Drawings of Mammalia and Birds from Sumatra. * 1823. George Finlayson, Esq., Surgeon and Naturalist to the Mission of John Crawfurd, Esq., to Siam and Hue, the Capital of Cochinchina. A Collection of Mammalia, Birds, Fishes, Reptiles, and Osteological Specimens, made during the Mission. * 1824. John Pattison, Esq. Several Mammalia. Lieut.-Gen. Thomas Hardwicke. A Collection of Mammalia, Birds, and miscellaneous Zoological Specimens. * 1827. William Moorcroft, Esq. Several Insects. Capt. J. D. Herbert. Specimens of Himalayan Birds, collected during his Geological Survey of the Himalayan Mountains. * 1829. Madras Government. Collections made by the company's Naturalist at Fort St. George, consisting of specimens of Mammalia, Birds, and Insects. * 1881. A. T. Christie, M.D. Skull of the ''Bibos cavifrons'', from the forests of Canara. Colonel W. H. Sykes The Collections of Natural History made during the Statistical Survey of the Dukhun, consisting of specimens and descriptions of Mammalia, Birds, Fishes, Reptiles, and Insects. * 1832. John George Children, Esq. Specimens of Insects. Nathaniel Wallich, Esq. Skins of Mammalia and Birds from Nepal. * 1833. John Reeves, Esq. A specimen of ''Ornithorhynchus paradoxus''; a collection of Skins of Birds from China; two specimens of Edible Birds'-nests from China. Madras Government. The Zoological Collections made by the late A. T. Christie, M.D., consisting of specimens in all classes of Zoology. * 1837. John McClelland, Esq., Member of the Deputation to Assam for the purpose of investigating the culture of the Tea Plant: Specimens of Mammalia, Birds, and other subjects of Natural History, with drawings and descriptions. * 1838. Mrs. Impey. Indian Reptiles in spirit. * 1840. John William Heifer, M.D. A collection of Mammalia and Birds from the coast of Tenasserim. Major R. Boileau Pemberton. Specimens of Mammalia, Birds, and Insects, collected during his Mission to Bootan, in 1837–38. * 1841. J. T. Pearson, Esq. A Collection of Insects from Darjeeling. C. W. Smith, Esq. A Collection of Insects from Chittagong. The Asiatic Society of Bengal. A Collection of Mammalia, Birds, and Insects. John McClelland, Esq. Specimens of Mammalia, Birds, and Insects, ---> [[File:MurrayAdvert.jpg|thumb|250px|టాక్సిడెర్మీ సేవల ప్రకటన, 1888]] ఎంపిక ప్రక్రియలో వృక్షశాస్త్రం, జంతుశాస్త్రం, భూగర్భశాస్త్ర జ్ఞానంలో పరీక్షలను కలిగి ఉన్న ఇండియన్ సివిల్ సర్వీసెస్ అనేక మంది బ్రిటిష్ ప్రకృతి శాస్త్రవేత్తలను భారతదేశానికి తీసుకువచ్చింది. కొందరు బ్రిటిష్, ఇతర యూరోపియన్ ప్రకృతి శాస్త్రవేత్తలు, మ్యూజియంల తరపున జాతులను సేకరించగా, మరికొందరు తమ అధ్యయనాలను పూర్తిగా స్వంతంగా నిర్వహించారు. చరిత్రకారులు మ్యూజియంల పుట్టుకను వలసవాదంతో ముడిపెట్టారు.<ref>Barringer, T. and Flynn, T. (eds) (1988) Colonialism and the Object: Empire, Material Culture and the Museum, Museum Meaning Series, London: Routledge.</ref><ref>Bennett, T. (1995) The Birth of the Museum: History, Theory, Politics, London: Routledge.</ref> ఈ భారీ సేకరణలు, వాటి డాక్యుమెంటేషన్ సిలోన్, బర్మా తో కలుపుకుని బ్రిటిష్ ఇండియా జంతుజాలం సిరీస్‌తో సహా అనేక రచనల ఉత్పత్తికి దారితీశాయి. భారతదేశ జంతుజాలాన్ని నమోదు చేసే తొలి ప్రయత్నం బహుశా థామస్ హార్డ్‌విక్ (1755-1835) చేసి ఉంటాడు, అతను భారతదేశంలో ఒక సైనిక అధికారి, భారతీయ జంతువుల చిత్రాల భారీ సేకరణను రూపొందించడానికి స్థానిక కళాకారులను నియమించాడు. దీనిని తరువాత జాన్ ఎడ్వర్డ్ గ్రే (1800-1875) అధ్యయనం చేశాడు, ఇది 202 రంగుల పలకలతో కూడిన ''ఇలస్ట్రేషన్స్ ఆఫ్ ఇండియన్ జువాలజీ: చీఫ్లీ సెలెక్టెడ్ ఫ్రమ్ ది కలెక్షన్ ఆఫ్ మేజర్-జనరల్ హార్డ్‌విక్'' ప్రచురణకు దారితీసింది.<ref>Irwin, John. 1952. A note on the two reproductions [paintings of birds by Ustad Mansur and an unknown artist of c. 1790]. Marg 5 (4): 35–36</ref><ref>Noltie, H..J. (1999) Indian botanical drawings 1793–1868 from the Royal Botanic Garden Edinburgh. Royal Botanic Garden Edinburgh: Edinburgh. 100pp.</ref><ref>White, J. J. and Farole, A. M. (1994) Natural history paintings from Rajasthan Catalogue of an exhibition 17 November 1994 to 24 February 1995. Hunt Institute for Botanical Documentation, Carnegie-Mellon University, Pittsburgh. 43pp.</ref><ref>Noltie, H. J. (2002) The Dapuri drawings: Alexander Gibson and The Bombay Botanic Gardens. The Antique Collectors Club in association with the Royal Botanic Garden Edinburgh. 240pp.</ref><ref>Mehta, Nanalal C. 1926. "Some floral studies." In: Studies in Indian painting: A survey of some new material ranging from the commencement of the VIIth century to circa 1870 A.D., pp. 75–84. Bombay, D. B. Taraporevala Sons & Co.</ref><ref>Sinclair WF (1890) [https://archive.org/stream/journalofbombayn05bomb#page/175/mode/1up Some new books of Indian Zoology]. ''Journal of the Bombay Natural History Society'' 5(2–3):176–184</ref> పరిశీలనలను పంచుకోవాలనే ఆసక్తి ఉన్న పెద్ద సంఖ్యలో, పెరుగుతున్న ప్రకృతి శాస్త్రవేత్తలు 1883 లో బాంబే నేచురల్ హిస్టరీ సొసైటీ స్థాపనకు దారితీశారు.<ref name="bnhs">Newton, Paul & [[Matt Ridley]]. Biology under the Raj. New Scientist. (22 September 1983) pp. 857–867</ref> [[File:Thomas oldham.jpg|thumb|left|150px|థామస్ ఓల్డ్హామ్ (1816–1878)]] ఈ కాలంలో చాలా మంది భారతీయ యువరాజులు కూడా భారీ స్థాయిలో వేటాడటం ప్రారంభించారు, బ్రిటిష్ వేటగాళ్ళతో కలిసి అనేక జాతుల వన్యప్రాణులను అంతరించిపోయే స్థాయికి వేటాడారు, చిరుత లాంటి కొన్ని జాతులు అంతరించిపోయాయి. === పాలియోంటాలజీ === వలసపాలన కాలంలో భూగర్భ శాస్త్ర అధ్యయనంపై ఆసక్తి ఎక్కువగా ఉండేది. బొగ్గు, బంగారం, ఇతర ఖనిజాలున్న నిక్షేపాలు అత్యంత డిమాండ్ ఉన్న వనరులుగా మారాయి. ఇది జియోలాజికల్ సర్వే ఆఫ్ ఇండియా ఏర్పాటుకు దారితీసింది, దీని మొదటి పర్యవేక్షకుడు థామస్ ఓల్డ్హామ్ (1816-1878). శిలాజాలపై ఉన్న ఆసక్తితో, ముఖ్యంగా ''ఓల్డ్హామియా'' ఆవిష్కరణ తరువాత, అతను భారతదేశ పాలియోంటలాజికల్ అంశాలపై గణనీయమైన ఆసక్తిని కనబరిచాడు. కచ్‌లోని జురాసిక్ పడకలపై పనిచేయడానికి అతను ఫెర్డినాండ్ స్టోలిజ్కాను నియమించాడు. ఈ తరం భూగర్భ శాస్త్రవేత్తల కృషి ఖండాల కదలిక, గోండ్వానా మహాఖండం భావనకు మద్దతునివ్వడంతో సహా ప్రపంచవ్యాప్తంగా ముఖ్యమైన ఆవిష్కరణలకు దారితీసింది.<ref>{{cite journal |url=http://www.habitas.org.uk/es2k/newsletter/Earth%20Science%202000%20Issue%2012.pdf |title=Thomas Oldham |journal=ES2K Magazine |issue=12 |author=Patrick N. Wyse Jackson |page=12 |date=2005–2006 |issn=1473-4184 |access-date=2012-10-19 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120315145541/http://www.habitas.org.uk/es2k/newsletter/Earth%20Science%202000%20Issue%2012.pdf |archive-date=15 March 2012}}</ref> === పక్షులు === [[File:Timeline.svg|thumb|left|240px|భారతీయ పక్షి శాస్త్ర కాలక్రమం]] వలసపాలన కాలంలో భారతదేశంలో పక్షుల అధ్యయనం వేటతో ప్రారంభమైంది, ఆ తరువాత మాత్రమే మరింత జాగ్రత్తగా పరిశీలనలు జరిగాయి. చాలా మంది పౌర సేవకులు, సైనిక అధికారులు క్రీడ కోసం వేటాడటంపై ఆసక్తి కనబరిచారు, వారు కాల్చిన పక్షులపై తరచుగా గమనికలు రాసుకునేవారు, అయితే మరింత ఆసక్తికరమైన కొన్ని జాతుల చర్మాన్ని తీసి గుర్తింపు కోసం ఇంగ్లాండ్‌లోని మ్యూజియంలకు పంపేవారు. 1831లో మేజర్ ఫ్రాంక్లిన్ తొలి అధ్యయనాలు చేశారు (ప్రాక్. జూల్. సోక్., 1831), ఆ తరువాత కల్నల్ డబ్ల్యూ. హెచ్. సైక్స్ బాంబే దక్కన్ పక్షుల జాబితాతో (ప్రాక్. జూల్. సోక్., 1832), శామ్యూల్ టికెల్ బోరాభూమ్, ధోల్బమ్ పక్షుల జాబితాతో (జర్నల్. ఆసియాట్. సొసైటీ, 1833) అధ్యయనాలు చేశారు. అయితే ఎక్కువ భాగం గుర్తింపు పని ఇంగ్లాండ్‌లోనే జరిగింది.<ref>Jerdon, T. C. 1864. Birds of India. Vol. 1</ref> స్థానిక క్రమబద్ధమైన పక్షి శాస్త్రం దక్షిణ భారతదేశంలో థామస్ సి. జెర్డాన్ (1811-1872), తరువాత అలన్ ఆక్టేవియన్ హ్యూమ్ (1829-1912) తో ప్రారంభమైంది, అతను ఈ ప్రాంతం కోసం ''స్ట్రే ఫెదర్స్'' అనే పక్షి శాస్త్ర జర్నల్ సహాయంతో భారతదేశంలో పక్షి శాస్త్రవేత్తల నెట్‌వర్క్‌ను స్థాపించాడు, అందులో అతను కొత్త జాతులను వివరించాడు, ప్రాంతం నలుమూలల నుండి సహకరించిన వారి గమనికలను సవరించాడు. ఈ ప్రాంతమంతటా విస్తరించి ఉన్న పక్షి శాస్త్రవేత్తల భారీ, విస్తృతమైన సేకరణ ప్రయత్నాలు బ్రిటిష్ మ్యూజియంలో జమ చేయబడ్డాయి, 1889లో, భారతీయ పక్షి శాస్త్రానికి ఈ సేకరణ ప్రాముఖ్యతపై బ్లాన్‌ఫోర్డ్ వ్యాఖ్యానించారు: {{blockquote|...కానీ, అన్నిటికంటే ముఖ్యంగా, మిస్టర్ హ్యూమ్, ప్రధానంగా సుమారు పదేళ్లలో (1872 నుండి 1882 వరకు), దేశంలోని నలుమూలల నుండి గతంలో ఎన్నడూ సేకరించనంత మెరుగైన భారతీయ పక్షుల సేకరణను ఒకచోట చేర్చారు; జంతుశాస్త్రం లేదా వృక్షశాస్త్రంలోని ఏ విభాగంలోనైనా, ఇలాంటి ప్రాంతం నుండి ఇంతకుముందు ఇంతటి పూర్తిస్థాయి సేకరణ జరిగి ఉంటుందా అనేది సందేహమే. 60,000 చర్మాలు, పెద్ద సంఖ్యలో గూళ్ళు, గుడ్లతో కూడిన ఈ మొత్తం సేకరణను ఇప్పుడు మిస్టర్ హ్యూమ్ బ్రిటిష్ మ్యూజియంకు సమర్పించారు; ఇదే భవనంలో కల్నల్ సైక్స్, మార్క్విస్ ఆఫ్ ట్వీడ్‌డేల్ (విస్కౌంట్ వాల్డెన్), మిస్టర్ గౌల్డ్, అన్నింటికీ మించి మిస్టర్ హోడ్గ్‌సన్ సేకరణలు ఉన్నందున, భారతీయ పక్షుల అధ్యయనం కోసం లండన్‌లో ఇప్పుడు అందిస్తున్న అవకాశాలు భారతదేశంలోని విద్యార్థులకు లభించే వాటికంటే ఎంతో మెరుగైనవి.|ఈ. డబ్ల్యూ. ఓట్స్, 1889లో రాసిన బర్డ్స్, వాల్యూమ్ 1, ముఖచిత్రంలో డబ్ల్యూ. టి. బ్లాన్‌ఫోర్డ్}} ఈ కాలంలో భారత ఉపఖండంలోని పక్షి శాస్త్రంలో ప్రసిద్ధ పేర్లు * ఆండ్రూ లీత్ ఆడమ్స్ (1827–1882), * ఎడ్వర్డ్ బ్లైత్ (1810–1873), * ఎడ్వర్డ్ ఆర్థర్ బట్లర్ (1843–1916), * డగ్లస్ దేవర్ (1875–1957), * ఎన్. ఎఫ్. ఫ్రోమ్ (1899–1982),<ref>Frome, N F. (1922–1969) Notes on birds seen in India, in the British Isles, and elsewhere.</ref> * హ్యూ విస్లర్ (1889–1943) * హెచ్. హెచ్. గాడ్విన్-ఆస్టెన్ (1834–1923) * కల్నల్ డబ్ల్యూ. హెచ్. సైక్స్(1790–1872) * సి. ఎం. ఇంగ్లిస్ (1870–1954) * ఫ్రాంక్ లుడ్లో (1885–1972) * ఈ. సి. స్టువర్ట్ బేకర్ (1864–1944) * హెన్రీ ఎడ్విన్ బార్న్స్ (1848–1896) * ఎఫ్. ఎన్. బెట్స్ (1906–1973) * హెచ్. ఆర్. బేకర్ (1869-1949) * డబ్ల్యూ. ఈ. బ్రూక్స్ (1828–1899) * మార్గరెట్ కాక్‌బర్న్ (1829–1928) * జేమ్స్ ఎ. ముర్రే * ఈ. డబ్ల్యూ. ఓట్స్ (1845–1911) * ఫెర్డినాండ్ స్టోలిజ్కా (1838–1874) * వాలెంటైన్ బాల్ (1843–1894) * డబ్ల్యూ. టి. బ్లాన్‌ఫోర్డ్ (1832–1905) * జె. కె. స్టాన్‌ఫోర్డ్ (1892–1971) * చార్లెస్ స్విన్‌హో (1836–1923) * రాబర్ట్ స్విన్‌హో (1836–1877) * సి. హెచ్. టి. మార్షల్ (1841–1927) * జి. ఎఫ్. ఎల్. మార్షల్ (1843–1934) * ఆర్. ఎస్. పి. బేట్స్ (1897–1961) * జేమ్స్ ఫ్రాంక్లిన్ (1783–1834) * సత్య చుర్న్ లా * ఆర్థర్ ఎడ్వర్డ్ ఓస్మాస్టన్ (1885–1961) * బెర్ట్రామ్ బెరెస్ఫోర్డ్ ఓస్మాస్టన్ (1868–1961) * వార్డ్‌లా రామ్సే (1852–1921) * శామ్యూల్ టికెల్ (1811–1875). జెర్డాన్, హ్యూమ్, మార్షల్, ఈ. సి. ఎస్. బేకర్ పలు సమగ్ర రచనలు చేశారు. ఫ్రాంక్ ఫిన్, డగ్లస్ దేవర్, హ్యూ విస్లర్ కూడా ప్రసిద్ధ రచనలు చేశారు. తరువాతి సంవత్సరాల్లో ఇండియన్ సివిల్ సర్వీసెస్‌లో చేరిన వారికి ఈ రచనలు అందుబాటులో ఉండేవి, బీఎన్‌హెచ్ఎస్, ఏషియాటిక్ సొసైటీ, బిఓయు లాంటి సంస్థలు ప్రచురించిన జర్నల్స్‌లో వారు రాసిన చిన్న గమనికలు ఈ కాలంలో ఎక్కువగా ఆధిపత్యం వహించాయి. === క్షీరదాలు === పక్షుల మాదిరిగానే, క్షీరదాల అధ్యయనం ఎక్కువగా వేటగాళ్లచే నడపబడింది, కొంతకాలం ఇది పతకాల కోసం వేటాడే పద్ధతికి మాత్రమే పరిమితమైంది. బాంబే నేచురల్ హిస్టరీ సొసైటీ సభ్యుల నెట్‌వర్క్ ద్వారా భారతదేశంలోని చిన్న క్షీరదాలపై అటవీ అధికారి ఆర్. సి. రోటన్ ఒక సమన్వయ అధ్యయనాన్ని ప్రారంభించినప్పుడు బహుశా భారతదేశంలో క్షీరద శాస్త్రం నిజంగా ప్రారంభమై ఉండవచ్చు. అతనికి ప్రారంభంలో హైమెనోప్టెరా, ముఖ్యంగా చీమలు, ఆ తర్వాత తేళ్లపై ఆసక్తి ఉండేది. తేళ్లపై అతనికున్న ఆసక్తి అతన్ని ఆర్. ఐ. పోకాక్ వైపు నడిపించింది. ఆ సమయంలో, పోకాక్ క్షీరదాలపై ఆసక్తి కనబరిచినప్పటికీ అరాక్నిడా విభాగానికి ఇన్‌చార్జిగా ఉండేవాడు. పెద్ద ఎత్తున సేకరణ ప్రయత్నం ప్రారంభించే ప్రయత్నాలు ముందుకు సాగలేదు. 1904 లో ఇండియన్ మెడికల్ సర్వీస్‌కు చెందిన కెప్టెన్ గ్లెన్ లిస్టన్ ఎలుకల గురించి సమాచారం లేకపోవడాన్ని ప్రస్తావిస్తూ 'ప్లేగు, ఎలుకలు, ఈగలు' అనే అంశంపై ఒక పత్రాన్ని చదివాడు. ప్లేగు విభాగానికి చెందిన డాక్టర్ హోసాక్ రాసిన మరో పత్రం వెలువడింది. ప్లేగుపై ఈ ఆసక్తి అకస్మాత్తుగా చిన్న క్షీరదాల సేకరణ కోసం నిధులు సేకరించడానికి బీఎన్‌హెచ్ఎస్ కి వీలు కల్పించింది.<ref>{{cite journal|author=Kinnear, N. B. |year=1951|title= The history of Indian Mammalogy and Ornithology. Part 1.|journal=Journal of the Bombay Natural History Society|volume= 50|pages=766–778|url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/48057406}}</ref> వేటగాళ్ళు గుర్తింపు కోసం అనేక నమూనాలను పంపినప్పటికీ, అడవిలో జాతుల అలవాట్లను అధ్యయనం చేసిన వారు కొందరు ఉన్నారు. వృత్తిరీత్యా వైద్యుడైన జార్జ్ ఎడ్వర్డ్ డాబ్సన్ (1848-1895) ఎలుకలు, గబ్బిలాలపై ఒక ప్రధాన అధ్యయనం నిర్వహించారు. రిచర్డ్ లైడెక్కర్ (1849-1915), రాబర్ట్ ఆర్మిటేజ్ స్టెర్న్‌డేల్, స్టాన్లీ హెన్రీ ప్రేటర్ (1890-1960), బ్రియాన్ హౌటన్ హాడ్గ్‌సన్ (1800-1894) తదితరులు ఇతర ప్రముఖ క్షీరద శాస్త్రవేత్తలు. రిచర్డ్ లైడెక్కర్ జియోలాజికల్ సర్వే ఆఫ్ ఇండియాతో కలిసి పనిచేశాడు, ఆ కాలంలో అతని ప్రాథమిక దృష్టి భారతదేశ శిలాజ క్షీరదాలపై ఉండేది.<ref>{{cite journal|author=Lydekker, R. |year=1886|title= The Fauna of Kurnool Caves.|journal= Palaeontologia Indica Series C. |volume=4|issue=2|pages= 23–58}}</ref> సజీవ జంతువులను భారతదేశం నుండి బ్రిటన్‌లోని సేకరణలకు పంపేవారు. ప్రసిద్ధ ఖడ్గమృగం క్లారా అస్సాం నుండి ఢాకా నవాబు ద్వారా జాన్ ఆల్బర్ట్ సిచ్టెర్మాన్ వద్దకు వచ్చింది. 1872 లో చిట్టగాంగ్ నుండి £1,250 ఖర్చుతో రెండు ఖడ్గమృగాలను పంపారు. సొంతంగా జంతుప్రదర్శనశాలలు నిర్వహించే భారతీయ కులీనులు ఇటువంటి సేకరణలకు తోడ్పడేవారు. కలకత్తాకు చెందిన రాజా రాజేంద్ర ముల్లిక్ 1860 ప్రాంతంలో జూలాజికల్ సొసైటీ ఆఫ్ లండన్ కరస్పాండింగ్ సభ్యుడిగా నియమితులయ్యారు. అవసరమైనప్పుడు భారతీయ ఏనుగులను సరఫరా చేస్తానని వాగ్దానం చేసిన బనారస్ మహారాజు హిజ్ హైనెస్ సర్ ప్రభు నారాయణ్ సింగ్, బహదూర్, జి.సి.ఐ.ఇ, 1901లో సొసైటీ గౌరవ సభ్యుడిగా ఎన్నికయ్యారు.<ref name=scherren>{{cite book|author=Scherren, Henry|year=1905|title=The Zoological Society of London|publisher=Cassell & Co.|url=https://archive.org/details/zoologicalsociet00scheuoft}}</ref> ఆనాటి కొన్ని జంతుప్రదర్శనశాలలలో బంధీగా ఉన్న జంతువులపై కూడా కొంత పని జరిగింది. ఈ జంతుప్రదర్శనశాలలలో అలీపోర్ జూలాజికల్ గార్డెన్స్ ప్రధానమైనది, జూ మొదటి సూపరింటెండెంట్ రామ్ బ్రహ్మ సన్యాల్ (1858-1908) ద్వారా క్యాప్టివ్ బ్రీడింగ్‌లో ముఖ్యమైన పని జరిగింది. <gallery> File:Wsmillardpicture.jpg|వాల్టర్ శామ్యూల్ మిల్లార్డ్ (1864–1952) File:Rambrahma.JPG|రామ్ బ్రహ్మ సన్యాల్ (1858–1908) </gallery> === సరీసృపాలు, ఉభయచరాలు === [[File:Thanatophidia.jpg|thumb|సర్ జోసెఫ్ ఫేరర్ విషపూరిత పాములపై రాసిన పుస్తకం ముఖచిత్రం]] సరీసృపాలు, ఉభయచరాల అధ్యయనం క్షీరదాలు, పక్షుల అధ్యయనం అంత అధునాతనమైనది కాదు. కేవలం విషపూరితమైన సరీసృపాలు మాత్రమే బ్రిటిష్ సైన్యానికి, అనుబంధ వైద్యులకు కొంత ఆసక్తిని కలిగించాయి. 'భారతీయ ఓఫియాలజీ పితామహుడు' పాట్రిక్ రస్సెల్ (1726-1805), కల్నల్ ఆర్. హెచ్. బెడ్డోమ్ (1830-1911), ఫ్రాంక్ వాల్ (1868-1950), జోసెఫ్ ఫేరర్ (1824-1907), హెచ్. ఎస్. ఫెర్గూసన్ (1852-1921) తదితరులు జాతులు, వాటి విస్తరణ అధ్యయనానికి ప్రధాన సహకారం అందించారు. <gallery> File:Russell_Patrick_1726-1805.png|పాట్రిక్ రస్సెల్ (1726–1805) File:Wall Frank 1868-1950.png|ఫ్రాంక్ వాల్ (1868–1950) </gallery> === అకశేరుకాలు === [[File:ThomasRDBell.jpg|thumb|టి. ఆర్. డి. బెల్ (1863–1948)]] భారతదేశంలో తొలి కీటక శాస్త్ర అధ్యయనాలు 1779లో కోనిగ్ చేత చెదలపై<ref>{{Cite journal |last=Hawes |first=Timothy C. |date=2023 |title=The first scientific collection of insects from Siam |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/00305316.2022.2088633 |journal=Oriental Insects |language=en |volume=57 |issue=2 |pages=433–490 |doi=10.1080/00305316.2022.2088633 |issn=0030-5316|url-access=subscription }}</ref>, 1781లో జేమ్స్ కెర్ చేత లాక్ కీటకాలపై జరిగాయి.<ref>{{cite journal |author=Raman, A. |year=2014 |title=Discovery of Kerria lacca (Insecta: Hemiptera: Coccoidea), the lac insect, in India in the late 18th century |url=https://researchoutput.csu.edu.au/ws/portalfiles/portal/8885992/Kerria%20lacca%20paper_%202014.pdf |journal=Current Science |volume=106 |issue=6 |pages=886-890}}</ref> ఇంగ్లాండ్‌లో సేకరణ క్రేజ్ కారణంగా భారతదేశంలో కీటకాల ఔత్సాహిక అధ్యయనం ప్రారంభంలో సీతాకోకచిలుకలకు మాత్రమే పరిమితమైంది. ఎడ్వర్డ్ డోనోవన్ రాసిన ''యాన్ ఎపిటోమ్ ఆఫ్ ది ఇన్‌సెక్ట్స్ ఆఫ్ ఇండియా'' దీనికి ఒక తొలి ఉదాహరణ. పెద్ద సంఖ్యలో ఆర్మీ అధికారులు, పౌర సేవకులు సేకరణలను నిర్వహించారు. ఉదాహరణకు సర్ విన్స్టన్ చర్చిల్ బెంగళూరులో కొద్దికాలం ఉన్నప్పుడు 65 సీతాకోకచిలుక జాతుల చిన్న సేకరణను రూపొందించారు.<ref>Guha, Ramachandra 2003. Churchill in Bangalore. The Hindu, Sunday 21 December 2003.[https://web.archive.org/web/20040112070630/http://www.hindu.com/mag/2003/12/21/stories/2003122100040300.htm]</ref> లెపిడోప్టెరిస్టులలో హెస్పెరిడేపై ఆసక్తి కనబరిచిన ఎడ్వర్డ్ యెర్బరీ వాట్సన్ (?-1897), మార్క్ అలెగ్జాండర్ వింటర్-బ్లైత్ (1906-1963), టి. ఆర్. బెల్ (1863-1948), చార్లెస్ బి. ఆంట్రామ్ (1864-1955) ఉన్నారు. అయితే వ్యవసాయం ఆర్థిక ప్రాముఖ్యత పెరగడం వల్ల సీతాకోకచిలుకల సేకరణకు మించి కీటక శాస్త్రం ప్రాముఖ్యతను సంతరించుకుంది. ఇంపీరియల్ అగ్రికల్చరల్ రీసెర్చ్ ఇన్స్టిట్యూట్ (తరువాత భారత వ్యవసాయ పరిశోధనా మండలి) లో ఇంపీరియల్ ఎంటమాలజిస్ట్ పదవిని సృష్టించారు. కీటక శాస్త్రవేత్తలలో విలియం స్టీఫెన్ అట్కిన్సన్ (1820-1876), ఈ. బ్రునెట్టి (1862-1927), థామస్ బైన్‌బ్రిడ్జ్ ఫ్లెచర్ (1878-1950), సర్ జార్జ్ హాంప్సన్ (1860-1936), హెచ్. ఈ. ఆండ్రూస్ (1863-1950), జి. ఎం. హెన్రీ (1891-1983), కల్నల్ సి. టి. బింగ్‌హామ్ (1848-1908), విలియం మొనాడ్ క్రాఫోర్డ్ (1872-1941), డబ్ల్యూ. హెచ్. ఇవాన్స్ (1876-1956), మైఖేల్ లాయిడ్ ఫెర్రార్, ఎఫ్. సి. ఫ్రేజర్ (1880-1963), హెరాల్డ్ మాక్స్‌వెల్-లెఫ్రాయ్ (1877-1925), ఫ్రెడెరిక్ మూర్ (1830-1907), సమరేంద్ర మౌలిక్ (1881-1950), లియోనెల్ డి నైస్‌విల్లే (1852-1901), రొనాల్డ్ ఎ. సీనియర్-వైట్ (1891-1954), ఎడ్విన్ ఫెలిక్స్ థామస్ అట్కిన్సన్ (1840-1890), చార్లెస్ స్విన్‌హో (1836-1923) తదితరులు తమదైన ముద్ర వేశారు. అడవులు ప్రధాన ఆర్థిక విలువను కలిగి ఉండటంతో, అటవీ కీటక శాస్త్రంపై ఆసక్తి ఏర్పడింది. అటవీ కీటక శాస్త్రం ఈ. పి. స్టెబ్బింగ్ (1870-1960) తో ప్రారంభమైంది, అతని తర్వాత ఎ. డి. ఇమ్స్ (1880-1949) తో సహా పలువురు దీనిని కొనసాగించారు, ఇమ్స్ తన ఎంటమాలజీ పాఠ్యపుస్తకానికి ప్రసిద్ధి చెందారు, ఇది కొత్త పునర్విమర్శలతో ప్రామాణిక సూచనగా కొనసాగుతోంది. అటవీ కీటక శాస్త్రంతో సంబంధం ఉన్న ఇతర కీటక శాస్త్రవేత్తలలో సి. ఎఫ్. సి. బీసన్ కూడా ఉన్నారు. మలేరియా విస్తృతంగా వ్యాపించిన వ్యాధి, దోమలపై అధ్యయనాలు ప్రత్యేక ప్రాముఖ్యతను సంతరించుకున్నాయి. రొనాల్డ్ రాస్ (1857-1932) బెంగళూరు, ఊటీ, సికింద్రాబాద్‌లలో ఉన్నప్పుడు తన పరిశోధనల సమయంలో దోమలకు, మలేరియాకు మధ్య సంబంధాన్ని ఏర్పరిచాడు. సర్ ఎస్. ఆర్. క్రిస్టోఫర్స్ (1873-1978) దోమల అధ్యయనానికి మార్గదర్శకత్వం వహించారు, 'మలేరియా సర్వే ఆఫ్ ఇండియా' ఏర్పాటులో పాలుపంచుకున్నారు. ఈ రంగంలో పాలుపంచుకున్న ఇతరులలో జె. ఎ. సింటన్ (1884-1956) ఉన్నారు.<ref>Rao, BR Subba (1998) History of entomology in India. Institution of Agricultural Technologists, Bangalore.</ref> నత్తల (మొలస్కా) పై కూడా గణనీయమైన ఆసక్తి ఉండేది, పాక్షికంగా శిలాజ శాస్త్రంలో వాటి ప్రాముఖ్యత కారణంగా, ఓడలకు అవి కలిగించే నష్టం ఆర్థిక ప్రాముఖ్యత కారణంగా ఈ ఆసక్తి ఏర్పడింది. ఈ రంగాలపై బైని ప్రసాద్ తో సహా పలువురు మలాకాలజిస్టులు పనిచేశారు. === చేపలు === [[File:RodInIndia.jpg|thumb|హెచ్ ఎస్ థామస్ రాసిన ''రాడ్ ఇన్ ఇండియా'' ముఖచిత్రం, 1897]] భారతదేశంలో చేపల అధ్యయనం కూడా మొదట్లో వాణిజ్య విలువ ఉన్నవాటికి మాత్రమే పరిమితమైంది. స్పోర్ట్ ఫిషింగ్ కూడా ప్రాచుర్యం పొందింది కానీ ప్రధాన కొండ ప్రాంతాలకు మాత్రమే పరిమితమైంది. జర్నల్ ఆఫ్ ది బాంబే నేచురల్ హిస్టరీ సొసైటీలో నివేదించబడిన రికార్డు క్యాచ్‌లకు మించి స్పోర్ట్ ఫిషింగ్ గురించి పెద్దగా నమోదు కాలేదు. భారతదేశ చేపలపై సర్ ఫ్రాన్సిస్ డే (1829-1889), కెప్టెన్ రాబర్ట్ సెసిల్ బీవన్ (1841-1870), ఫ్రాన్సిస్ బుకానన్-హామిల్టన్ (1762-1829) ప్రముఖ ప్రచురణలు చేశారు. స్పోర్ట్ ఫిషింగ్‌పై హెన్రీ సుల్లివన్ థామస్ రాసిన అనేక ముఖ్యమైన రచనలతో పాటు మరికొన్ని రచనలు కూడా ప్రచురించబడ్డాయి. === వృక్షజాలం, అడవులు === బ్రిటిష్ వలస రాజ్యాలలో భారతదేశ అడవులు అత్యంత సంపన్నమైన వనరులలో కొన్ని. అడవుల విలువను చాలా ముందుగానే గుర్తించారు, ఉపఖండంలో అటవీ నిర్వహణను ముందుగానే ప్రవేశపెట్టారు. నీరు, వాతావరణం, అటవీ విస్తీర్ణం మధ్య సంబంధాలను ముఖ్యంగా ముందుగానే గమనించారు, ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీలోని ఎడ్వర్డ్ బాల్ఫోర్ లాంటి సర్జన్లు 1840 నాటికే అటవీ నిర్మూలనపై హెచ్చరికలు జారీ చేశారు.<ref>Grove, Richard. 1995 Green Imperialism: Colonial Expansion, Tropical Island Edens and the Origins of Environmentalism, 1600–1860. Cambridge University Press. {{ISBN|0-521-56513-8}}</ref> ఇది అటవీ సంరక్షణ చర్యలకు దారితీసింది, అయితే అటవీ నిర్వహణకు సంబంధించిన తరువాతి విధానాలు టేకు కలప లాంటి వాణిజ్య ఉత్పత్తుల ఉత్పత్తిని లక్ష్యంగా చేసుకున్నాయి. 'సంరక్షకుడు' పదవిని సృష్టించారు, ఈ పదం వారు నిర్వహించే అటవీ ప్రాంతాలకు, అంటే ''కన్జర్వెన్సీస్''కు సంబంధించినది, ఇది జీవవైవిధ్య సంరక్షణకు సంబంధించినది కాదు. నేటికీ, భారతదేశంలోని విస్తారమైన అటవీ ప్రాంతాలు టేకు తోటలతో కప్పబడి ఉన్నాయి, వీటిలో జీవవైవిధ్యం తక్కువగా ఉంటుంది, కాలానుగుణంగా అటవీ మంటలతో నాశనం అవుతుంటాయి. భారతదేశంలోని తొలి అటవీ అధికారులు జర్మనీలోని అటవీ నిర్వహణ ద్వారా బాగా ప్రభావితమయ్యారు, భారతదేశంలోని చాలా మంది అటవీ అధికారులు 'ట్రాపికల్ ఫారెస్ట్రీ పితామహుడు' అయిన డైట్రిచ్ బ్రాండిస్ (1824-1907) భారతదేశంలోకి తీసుకువచ్చిన జర్మన్ ఆలోచనా విధానంలో శిక్షణ పొందారు.<ref>Barton, Gregory Allen (2002) Empire Forestry and the Origins of Environmentalism. Cambridge University Press {{ISBN|0-521-81417-0}}</ref> ఇండియన్ ఫారెస్ట్ సర్వీస్‌లోని జేమ్స్ సైక్స్ గాంబుల్ (1847-1925), అలెగ్జాండర్ గిబ్సన్, హ్యూ ఫ్రాన్సిస్ క్లెగ్‌హార్న్ లతో సహా అనేక మంది అధికారులు భారతదేశ వృక్షజాలంపై సమాచారాన్ని జోడించారు. ఇతర పౌర సర్వీసుల నుండి పలువురు 'ఔత్సాహికులు' కూడా కలిసి పనిచేశారు, వారికి జోసెఫ్ డాల్టన్ హుకర్ (1817-1911), జాన్ గెరార్డ్ కోనిగ్ (1728-1785), రాబర్ట్ వైట్ (1796-1872),<ref>{{cite web|url=http://rbg-web2.rbge.org.uk/wight/|title=Catalogue of Wight drawings and type specimens|website=rbg-web2.rbge.org.uk}}</ref> నథానియల్ వాలిచ్ (1786-1854), 'భారతీయ వృక్షశాస్త్ర పితామహుడు' విలియం రోక్స్‌బర్గ్ (1751-1815) లాంటి వృత్తిపరమైన వృక్షశాస్త్రవేత్తలు సహాయం చేశారు.<ref>Bole, P. V. 1976. Review of ''Flora Indica'' or Descriptions of Indian Plants by William Roxburgh, William Carey. The Quarterly Review of Biology. 51(3):442–443</ref> భారతదేశానికి ఆర్థిక ప్రాముఖ్యత ఉన్న మొక్కలను పరిచయం చేయడం ఆసక్తిని కలిగించే మరో రంగం. వీటిలో చాలా వరకు సిబ్పూర్, పూణే, మద్రాస్, సహరాన్‌పూర్ లలోని బొటానికల్ గార్డెన్స్ లో ప్రవేశపెట్టడానికి ప్రయత్నించారు.<ref>Sharma, Jayeeta (2006) British science, Chinese skill and Assam tea: Making empire's garden. Indian Economic and Social History Review 43; 429</ref> రాబర్ట్ ఫార్చ్యూన్ (1812-1880) కృషి ద్వారా డాజిలింగ్, శ్రీలంకలలో టీ ని ప్రవేశపెట్టడంతో టీ పై చైనా గుత్తాధిపత్యం ముగిసింది. కలకత్తాలోని సిబ్పూర్ బొటానికల్ గార్డెన్‌ను 1787 లో కల్నల్ రాబర్ట్ కిడ్ (1746-1793) ప్రారంభించాడు. 1871 నుండి గార్డెన్ ఇన్‌చార్జిగా ఉన్న సర్ జార్జ్ కింగ్ (1840-1904) తోటలో హెర్బేరియంను రూపొందించడంలో కీలక పాత్ర పోషించాడు, 1890 లో బొటానికల్ సర్వే ఆఫ్ ఇండియాను స్థాపించాడు. తరువాతి వృక్షశాస్త్ర కార్యకర్తలలో పాలియోబొటానిస్ట్ బీర్బల్ సాహ్ని (1891-1949) ఉన్నారు. వృక్షశాస్త్రం, భారతదేశ అడవులతో సంబంధం ఉన్న ఇతర ప్రముఖ పేర్లలో విలియం కారీ (1761-1834), సర్ హెన్రీ కొల్లెట్ (1836-1901), ఎథెల్బర్ట్ బ్లాటర్ (1877-1934), టి. ఎఫ్. బౌర్డిలాన్, సర్ హ్యారీ ఛాంపియన్, అతని సోదరుడు ఎఫ్. డబ్ల్యూ. ఛాంపియన్ (1893-1970), ఎ. ఎ. డన్‌బార్-బ్రాండర్ (సెంట్రల్ ప్రావిన్సెస్‌లో అడవుల సంరక్షకుడు), సర్ వాల్టర్ ఇలియట్ (1803-1887), హెన్రీ థామస్ కోల్‌బ్రూక్ (1765-1837), చార్లెస్ మెక్కాన్ (1899-1980), హ్యూ ఫాల్కనర్ (1808-1865), ఫిలిప్ ఫర్లీ ఫైసన్ (1877-1947), లెఫ్టినెంట్ కల్నల్ హెబెర్ డ్రూరీ, విలియం గ్రిఫిత్ (1810-1845), సర్ డేవిడ్ ప్రైన్ (1857-1944), జె. ఎఫ్. దుతీ, పి. డి. స్ట్రాసీ, రిచర్డ్ స్ట్రాచీ (1817-1908), థామస్ థామ్సన్ (1817-1878), జె. ఇ. వింటర్‌బాటమ్, డబ్ల్యూ. మూర్క్రాఫ్ట్, జె. ఎఫ్. రాయ్ల్ (1799-1858) ఉన్నారు. బాంబే నేచురల్ హిస్టరీ సొసైటీతో సంబంధం ఉన్న డబ్ల్యూ. ఎస్. మిల్లార్డ్ (1864-1952) లాంటి ప్రకృతి శాస్త్రవేత్తలు ''సమ్ బ్యూటిఫుల్ ఇండియన్ ట్రీస్'' (ఎథెల్బర్ట్ బ్లాటర్‌తో కలిసి రచించారు) లాంటి పుస్తకాలతో చెట్ల అధ్యయనాన్ని ప్రాచుర్యంలోకి తీసుకురావడానికి సహాయపడ్డారు. అలెగ్జాండర్ కిడ్ నైర్న్ తన ''ఫ్లవరింగ్ ప్లాంట్స్ ఆఫ్ వెస్ట్రన్ ఇండియా'' (1894) తో ఇలాంటి ప్రయత్నాలే చేశారు. ఈ కాలంలో అనేక హెర్బేరియా లను సృష్టించారు, వీటిలో అతిపెద్దది, ఇప్పటికీ మనుగడలో ఉన్న వాటిలో ఒకటి బ్లాటర్ హెర్బేరియం. === వేటగాళ్లు-ప్రకృతి శాస్త్రవేత్తలు === వలసపాలన కాలపు భారతదేశంలో వేట ఒక జీవన విధానంగా ఉండేది, వివిధ వర్గాల ప్రజలు అడవిలో తమ వేటలు, తమ పరిశీలనల గురించి రాశారు. వారిలో చాలా మంది ప్రతిభావంతులైన రచయితలు వివిధ ప్రచురణలలో తమ వేట విజ్ఞానాన్ని మిగిల్చారు. దక్షిణ భారతదేశంలో కెన్నెత్ ఆండర్సన్ (1910-1974), డగ్లస్ హామిల్టన్ (1818-1892), హిమాలయాలలో ఎఫ్. ఎం. బెయిలీ (1882-1967), మేజర్ ఆర్. డబ్ల్యూ. జి. హింగ్‌స్టన్ (1887-1966), హిమాలయాల పర్వత ప్రాంతాలలో జిమ్ కార్బెట్ (1875-1955), బిలిగిరిరంగన్ కొండలలో ఆర్. సి. మోరిస్ (1894-1977), మధ్య భారతదేశంలో జార్జ్ పి. శాండర్సన్ వీరిలో ఉన్నారు. లెఫ్టినెంట్ కల్నల్ ఆర్. డబ్ల్యూ. బర్టన్, కల్నల్ ఆర్. సి. మోరిస్‌తో కలిసి తరువాత అటవీ సంరక్షణలో పాలుపంచుకున్నారు, ఇండియన్ బోర్డ్ ఫర్ వైల్డ్ లైఫ్ తొలి చర్చలలో పాల్గొన్నారు. పక్షి శాస్త్రం లాంటి వివిధ ఇతర రంగాలులో సేవలు అందించిన రిచర్డ్ మైనెర్ట్‌జాగెన్ (1878-1967) లాంటి బాగా ప్రయాణించిన వేటగాళ్లు కూడా ఉన్నారు. అనేక మంది ఇతర వేటగాళ్ళు బీఎన్‌హెచ్ఎస్ జర్నల్‌కు రాశారు, వారి పరిశీలనలన్నీ కచ్చితమైనవి కావు. === ప్రయాణించే ప్రకృతి శాస్త్రవేత్తలు, సేకర్తలు === ఈ ప్రాంతంలోని అన్వేషకులకు, ప్రయాణికులకు భారతదేశం మార్గంలో ఉండేది, వివిధ దేశాల నుండి అనేక మంది సేకర్తలు భారతదేశం గుండా ప్రయాణించారు. వీరిలో జీన్ డి థెవెనాట్ (1633-1667), పియరీ సొన్నెరాట్ (1748-1814), జీన్ బాప్టిస్ట్ లెస్చెనాల్ట్ డి లా టూర్ (1773-1826), ఆల్ఫ్రెడ్ దువాసెల్ (1793-1825), విలియం డోహెర్టీ (1857-1901), విక్టర్ జాక్వెమాంట్ (1801-1832), ఫ్రాంక్ కింగ్‌డన్-వార్డ్ (1885-1958) లాంటి ప్రకృతి శాస్త్రవేత్తలు ఉన్నారు. === ప్రాచుర్యం కల్పించిన వారు === కొంతమంది ప్రకృతి శాస్త్రవేత్తలు అసాధారణమైన రచయితలుగా ఉన్నారు, ప్రకృతి చరిత్ర అధ్యయనాన్ని విశేషంగా ప్రాచుర్యంలోకి తీసుకువచ్చారు. ఈ రచయితలలో ఎహా అనే కలం పేరుతో రాసిన ఎడ్వర్డ్ హామిల్టన్ ఐట్కెన్ (1851-1909) అగ్రగణ్యుడు. నవలా రచయిత రుడ్యార్డ్ కిప్లింగ్ (1865-1936) కూడా తన ''ది జంగిల్ బుక్'' తో చాలా మంది ఊహలను ఆకర్షించాడు. హెచ్. ఎం. ఫిప్సన్ (1850-1936) లాంటి ఇతరులు బీఎన్‌హెచ్ఎస్ లాంటి సంస్థలను, పశ్చిమ భారతదేశంలోని ప్రిన్స్ ఆఫ్ వేల్స్ మ్యూజియం లాంటి మ్యూజియంలను నిర్మించడంలో సహాయపడ్డారు. <gallery> File:EHAitken.jpg|ఎడ్వర్డ్ హామిల్టన్ ఐట్కెన్ (1851–1909) File:HMPhipson.jpg|హెర్బర్ట్ ముస్గ్రేవ్ ఫిప్సన్ (1850–1936) </gallery> === మ్యూజియం కార్యకర్తలు === కలకత్తాలోని ఆసియాటిక్ సొసైటీతో సహా భారతదేశంలో అనేక మ్యూజియంలు ప్రారంభించబడ్డాయి. లండన్‌లోని బ్రిటిష్ మ్యూజియంలో పనిచేసిన వారు కూడా చాలా మంది ఉన్నారు, వీరు భారతదేశం నుండి సేకరించిన నమూనాలను స్వీకరించారు. వారు తమ ప్రచురణల ద్వారా విశేష కృషి చేశారు. ఆసియాటిక్ సొసైటీలో పనిచేస్తూ ఎడ్వర్డ్ బ్లైత్ (1810-1873), నెల్సన్ అన్నన్డేల్ (1876-1924) గొప్ప సహకారం అందించారు, సర్ నార్మన్ బోయ్డ్ కిన్నెర్ (1882-1957) బీఎన్‌హెచ్ఎస్ లో పనిచేశారు. ఇతర ప్రముఖ మ్యూజియం క్యూరేటర్లు, కార్యకర్తలలో ఆల్ఫ్రెడ్ విలియం ఆల్కాక్ (1859-1933), జాన్ ఆండర్సన్ (1833-1900), జార్జ్ ఆల్బర్ట్ బౌలెంగర్ (1858-1937), డబ్ల్యూ. ఎల్. డిస్టంట్ (1845-1922), ఫ్రెడెరిక్ హెన్రీ గ్రేవ్లీ (1885-?), జాన్ గౌల్డ్ (1804-1881), ఆల్బర్ట్ సి. ఎల్. జి. గుంథర్ (1830-1914), ఫ్రాంక్ ఫిన్ (1868-1932), చార్లెస్ మెక్ ఫార్లేన్ ఇంగ్లిస్ (1870-1954), స్టాన్లీ వెల్స్ కెంప్ (1882-1945), జేమ్స్ వుడ్-మాసన్ (1846-1893), రెజినాల్డ్ ఇన్నెస్ పోకాక్ (1863-1947), రిచర్డ్ బౌడ్లర్ షార్ప్ (1847-1909), మాల్కం ఎ. స్మిత్ (1875-1958), నథానియల్ వాలిచ్ (1786-1854) ఉన్నారు. == స్వాతంత్ర్యం తరువాత (1947–1970) == === పక్షి శాస్త్రవేత్తలు === [[File:Salim ali mns.jpg|thumb|సలీమ్ అలీ (1896–1987)]] స్వాతంత్ర్యం వచ్చిన తరువాత పక్షి శాస్త్రంపై బాంబే నేచురల్ హిస్టరీ సొసైటీతో కలిసి పనిచేసిన సలీమ్ అలీ, అతని దాయాది సోదరుడు హుమాయున్ అబ్దులాలీ ఆధిపత్యం వహించారు. సలీమ్ అలీ అమెరికన్ సహకారులైన సిడ్నీ డిల్లాన్ రిప్లీ, వాల్టర్ నార్మన్ కోయెల్జ్ లతో కలిసి నేటికీ భారతీయ పక్షి శాస్త్రానికి సంబంధించి అత్యంత సమగ్రమైన చేతి పుస్తకంగా ఉన్న దానిని రూపొందించారు. ఫీల్డ్ ఆర్నిథాలజీని ప్రవేశపెట్టడం మరొక ప్రధాన సహకారం, దీని మార్గదర్శకులలో హోరేస్ అలెగ్జాండర్ ఉన్నారు. జూలాజికల్ సర్వే ఆఫ్ ఇండియా కూడా సొంత సేకరణ సర్వేలను నిర్వహించింది, వీటికి బిశ్వమోయ్ బిస్వాస్ నాయకత్వం వహించారు. తూర్పు భారతదేశం, బర్మాను బెర్ట్రామ్ ఈ. స్మిథీస్ లాంటి పక్షి శాస్త్రవేత్తలు కవర్ చేశారు.<ref>{{cite journal|authorlink=Norman Boyd Kinnear|author=Kinnear, N.B.|year=1952|title= The history of Indian mammalogy and ornithology. Part II. Birds. |journal=J. Bombay Nat. Hist. Soc.|volume= 51|issue=1|pages= 104–110|url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/48202138}}</ref> === కీటక శాస్త్రవేత్తలు === వలసపాలన కాలంలో ప్రారంభమైన కీటక శాస్త్ర సంప్రదాయం కొనసాగింది, అనేక మంది కీటక శాస్త్రవేత్తలు ఆర్థికంగా ముఖ్యమైన కీటకాలపై (ఎక్కువగా తెగుళ్లు) ప్రత్యేకతను సాధించారు. ఈ కాలానికి చెందిన ప్రముఖ కీటక శాస్త్రవేత్తలలో ఎం. ఎస్. మణి, బి. కె. తికాడెర్ ఉన్నారు. బి. కె. తికాడెర్ భారతీయ అరాక్నాలజీకి గొప్ప సహకారం అందించారు. === ఇక్తియాలజిస్టులు (చేపల శాస్త్రవేత్తలు) === భారతదేశపు అగ్రగామి ఇక్తియాలజిస్టులలో సుందర్‌లాల్ హోరా ఒకరు, కొండ ప్రవాహాలలోని చేపల అనుసరణలపై అతని పరిశీలనల ఆధారంగా రూపొందించిన జీవభౌగోళిక పరికల్పన అయిన తన 'సాత్పురా పరికల్పన' కు ఆయన ప్రసిద్ధి చెందారు. పి. ఆర్. ఆవటి, డి. వి. బాల్ పశ్చిమ తీర మైదానాలలోని సముద్రపు చేపలపై పనిచేశారు. సి. వి. కులకర్ణి, ఎస్. బి. సెత్నా ఇతర ప్రముఖ ఇక్తియాలజిస్టులలో ఉన్నారు. === హెర్పెటాలజిస్టులు (సరీసృప శాస్త్రవేత్తలు) === సి. ఆర్. నారాయణ రావు దక్షిణ భారతదేశంలోని కప్పలపై పనిచేశారు. రోములస్ విటేకర్, జె. సి. డేనియల్ భారతదేశ సరీసృపాల జంతుజాలానికి సంబంధించిన వివిధ అంశాలను అధ్యయనం చేశారు. === ఇతర విభాగాలకు చెందిన శాస్త్రవేత్తలు === వివిధ ఇతర రంగాలకు చెందిన పెద్ద సంఖ్యలో శాస్త్రవేత్తలు భారతదేశంలో మొక్కలు, జంతువుల అధ్యయనానికి సహకారం అందించారు. వీరిలో ఇంటర్ డిసిప్లినరీ రంగాలలో పనిచేసిన కొందరు కూడా ఉన్నారు. విజ్ఞాన శాస్త్రంలోని ఇతర శాఖల వలె కాకుండా ఇది తక్కువ పెట్టుబడితో ఉపయోగకరంగా ఉంటుందనే ప్రాతిపదికన భారతదేశంలో ఫీల్డ్ బయాలజీని ప్రోత్సహించిన బ్రిటిష్ శాస్త్రవేత్త జె. బి. ఎస్. హాల్డేన్ వీరిలో అగ్రగణ్యుడు. భారతదేశంలో జీవశాస్త్రానికి పరిమాణాత్మక విధానాలను ప్రాచుర్యంలోకి తెచ్చిన వారిలో ఆయన మొదటి వ్యక్తి. === ప్రాచుర్యం కల్పించిన వారు === ప్రసార మాధ్యమాలలో ప్రచురణల ద్వారా భారతదేశంలో ప్రకృతి చరిత్ర మరింత ప్రాచుర్యం పొందింది. దక్షిణ భారతదేశంలో నలుపు-తెలుపు వన్యప్రాణి ఛాయాచిత్రకారుడు, కళాకారుడు అయిన ఎం. కృష్ణన్ తమిళం, ఆంగ్లంలో ప్రకృతి చరిత్రకు సంబంధించిన వివిధ అంశాలపై వ్యాసాలు రాశారు. అతని వ్యాసాలు అతని ఛాయాచిత్రాలు, కళాఖండాలతో అద్భుతంగా చిత్రీకరించబడ్డాయి. అతను తన ముందున్న ఎహా మాదిరిగానే హాస్యభరితమైన శైలిలో రాశాడు. ప్రొఫెసర్ కె. కె. నీలకంఠన్ మలయాళంలో పుస్తకాలు, వ్యాసాలు రాయడం ద్వారా కేరళలో పక్షుల అధ్యయనాన్ని ప్రాచుర్యంలోకి తెచ్చిన మరో రచయిత. హ్యారీ మిల్లర్ లాంటి ఇతరులు స్థానిక వార్తాపత్రికలలో ఆంగ్లంలో రాశారు. రస్కిన్ బాండ్ లాంటి కొందరు అరణ్యం, కొండలు, వన్యప్రాణుల గురించి మరింత రొమాంటిక్ శైలిలో రాశారు. జాఫర్ ఫ్యూటెహల్లీ 1950లలో మొదటి బర్డ్‌వాచర్స్ వార్తాలేఖను ప్రారంభించారు, ఇది భారతదేశమంతటా విస్తరించిన పక్షులను పరిశీలించే వారి సంఘాన్ని నెట్‌వర్క్ చేయడానికి సహాయపడింది. ఈ వార్తాలేఖ గురించి హోరేస్ అలెగ్జాండర్ ఇలా రాశారు:<ref>Wood, J. Duncan (2003). Horace Alexander: Birds and Binoculars. Sessions of York. {{ISBN|1-85072-289-7}}.</ref> {{blockquote|ఇప్పుడు, స్వాతంత్ర్యం వచ్చిన ఇరవై ఐదు సంవత్సరాల తరువాత, జాఫర్ ఫ్యూటెహల్లీ ప్రతి నెలా తయారుచేసే బర్డ్‌వాచర్ల కోసం అద్భుతమైన బులెటిన్ ప్రధానంగా భారతీయ పక్షి శాస్త్రవేత్తల చేత రాయబడింది: దానికి సహకరించిన వారిలో కనిపించే పాశ్చాత్య పేర్లు అన్నీ బ్రిటిష్ వారివి కావు.}} ప్రకృతి చరిత్రను ప్రాచుర్యంలోకి తీసుకురావడంలో వన్యప్రాణి ఫోటోగ్రఫీ కూడా సహాయపడింది. అనేక మంది ఛాయాచిత్రకారులు దీనికి తోడ్పడ్డారు, ప్రముఖ పేర్లలో లోక్ వాన్ థో, ఇ. హనుమంత రావు, ఎం. కృష్ణన్, టి. ఎన్. ఎ. పెరుమాళ్ ఉన్నారు. వారు ఈ. హెచ్. ఎన్. లోథర్, ఓ. సి. ఎడ్వర్డ్స్, ఎఫ్. డబ్ల్యూ. ఛాంపియన్ లాంటి తొలి ఫోటోగ్రఫీ మార్గదర్శకుల అడుగుజాడలను అనుసరించారు.<ref>Bates, R. S. P., & E. H. N. Lowther. 1952. The history of bird photography in India. Journal, Bombay natural history society 50:779–784</ref> === సంరక్షకులు === స్వాతంత్ర్యం వచ్చిన తరువాత, మిగిలి ఉన్న కొద్దిపాటి వన్యప్రాణులను రక్షించాల్సిన అవసరాన్ని ఆనాటి రాజకీయ నాయకులు గుర్తించారు. ప్రసిద్ధ సంరక్షకులలో ఇండియన్ బోర్డ్ ఆఫ్ వైల్డ్‌లైఫ్‌లో పనిచేసిన ఈ. పి. గీ (1904-1968) ఉన్నారు. తరువాతి కాలంలో శాస్త్రీయ, సామాజిక, చట్టపరమైన, రాజకీయ లాంటి వివిధ అంశాలలో పెద్ద సంఖ్యలో ప్రజలు అటవీ సంరక్షణలో పాలుపంచుకున్నారు. == మూలాలు == {{reflist}} == బయటి లింకులు == * [http://www.nhm.ac.uk/nature-online/online-ex/art-themes/india/more/lily_more_info.htm సహరాన్‌పూర్ తోటలు] * [https://web.archive.org/web/20070929134154/http://www.kew.org/data/floraIndicaStatic/htm/artists.htm భారతదేశంలో బొటానికల్ ఆర్ట్] {{DEFAULTSORT:భారతీయ ప్రకృతి చరిత్ర}} [[వర్గం:భారతదేశ ప్రకృతి చరిత్ర| ]] [[వర్గం:భారతదేశంలో ప్రకృతి సంరక్షణ]] [[వర్గం:భారత పర్యావరణం]] [[వర్గం:భారతదేశంలో అటవీశాస్త్రం]] [[వర్గం:భారతదేశ అటవీ చరిత్ర]] [[వర్గం:భారతదేశ పర్యావరణ చరిత్ర]] hqp7ogz0bpatvbbb2yth4xg9ytz6khg 0 503640 4908762 2026-07-20T11:56:59Z Kasyap 1606 "[[:en:Special:Redirect/revision/1355723679|Manmath Nath Gupta]]" పేజీని అనువదించి సృష్టించారు 4908762 wikitext text/x-wiki   మన్మథ్ నాథ్ గుప్తా (7 ఫిబ్రవరి 1908-26 అక్టోబర్ 2000) ఒక భారతీయ మార్క్సిస్ట్ విప్లవ రచయిత ఇంకా హిందీ, ఆంగ్లం ఇంకా [[బెంగాలీ]] భాషలలో స్వీయచరిత్ర, చారిత్రక ఇంకా కాల్పనిక పుస్తకాల రచయిత. ఆయన 13 సంవత్సరాల వయస్సులో [[భారత స్వాతంత్ర్యోద్యమం|భారత స్వాతంత్ర్య ఉద్యమం]] చేరారు ఇంకా హిందూస్తాన్ రిపబ్లికన్ అసోసియేషన్ చురుకైన సభ్యుడిగా ఉన్నారు. 1925లో జరిగిన ప్రసిద్ధ [[కాకోరీ కుట్ర|కాకోరి రైలు దోపిడీ]] పాల్గొని ఆయన 14 సంవత్సరాలు జైలులో ఉన్నారు. 1937లో జైలు నుండి విడుదలైన తర్వాత, ఆయన బ్రిటిష్ ప్రభుత్వానికి వ్యతిరేకంగా రాయడం ప్రారంభించారు. 1939లో ఆయనకు మళ్ళీ శిక్ష పడింది, 1947లో భారతదేశానికి స్వాతంత్ర్యం రావడానికి కేవలం ఒక సంవత్సరం ముందు, 1946లో విడుదలయ్యారు. ఆయన భారతదేశ స్వాతంత్ర్య పోరాట చరిత్రపై విప్లవాత్మక దృక్పథంతో అనేక పుస్తకాలు రాశారు, వాటిలో 'దే లివ్ డేంజరస్లీ-రెమినిసెన్సెస్ ఆఫ్ ఎ రెవల్యూషనరీ' కూడా ఒకటి. ఆయన 'ఆజ్‌కల్' అనే హిందీ సాహిత్య పత్రికకు సంపాదకుడిగా కూడా పనిచేశారు. == ప్రారంభ జీవితం == మన్మథ్ నాథ్ గుప్తా 1908 ఫిబ్రవరి 7న [[బ్రిటిషు భారతదేశం లోని ప్రెసిడెన్సీలు, ప్రావిన్సులు|బ్రిటిష్ ఇండియా]] [[కాశీ|బెనారస్]] రాష్ట్రంలోని బెనారస్లో వీరేశ్వర్ గుప్తాకు జన్మించారు. ఆయన తాతయ్య ఆద్యా ప్రసాద్ గుప్తా [[బెంగాల్ ప్రెసిడెన్సీ|బెంగాల్]] [[హుగ్లీ జిల్లా|హుగ్లీ]] జిల్లాలో అసలు నివాసి, ఆయన 1880లో అక్కడి నుండి వలస వెళ్లి ఉత్తర ప్రదేశ్‌లోని బెనారస్‌లో స్థిరపడ్డారు. మన్మత్ తన ప్రాథమిక విద్యను నేపాల్‌లోని బిరాట్‌నగర్‌లో అభ్యసించారు, అక్కడ ఆయన తండ్రి ఒక పాఠశాల ప్రధానోపాధ్యాయుడిగా పనిచేసేవారు. ఆ తర్వాత ఆయన తండ్రికి బెనారస్‌లో ఉద్యోగం రావడంతో, మన్మత్ తన తదుపరి చదువుల కోసం కాశీ విద్యాపీఠంలో చేరారు. == మొదటి జైలు == మన్మత్ నాథ్ గుప్తా 13 ఏళ్ల వయసులో భారత జాతీయవాద ఉద్యమంలో చేరారు. 1921లో, బెనారస్ మహారాజు వేల్స్ యువరాజు ఎడ్వర్డ్‌కు ఇచ్చే స్వాగత కార్యక్రమాన్ని బహిష్కరించాలని కోరుతూ బెనారస్‌లోని గడోలియా ప్రాంతంలో కరపత్రాలు పంపిణీ చేయబడ్డాయి. ఒక పోలీసు అధికారి అతని వద్దకు వచ్చినప్పుడు, అతను పారిపోకుండా నేలపై కూర్చుండిపోయాడు. కోర్టు విచారణ సమయంలో, అతను న్యాయమూర్తితో, "నేను మీకు సహకరించను" అని చెప్పాడు. అతనికి మూడు నెలల జైలు శిక్ష విధించబడింది. ఆ తర్వాత, కరపత్రాలు పంపిణీ చేసినందుకు జైలులో అతన్ని చిత్రహింసలకు గురిచేశారు. == చౌరి చౌరా == ఆయన స్వచ్ఛంద కార్యకర్తగా [[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్]] చేరి, ఆయన కాంగ్రెస్ సందేశాన్ని వ్యాప్తి చేయడానికి గ్రామం గ్రామం తిరిగారు. పనుల నెమ్మది వేగం, స్వల్పకాలిక ఫలితాలను ఇవ్వలేకపోవడం పట్ల ఆయన అసంతృప్తిగా ఉన్నారు.1922లో చౌరీ చౌరాలో జరిగిన సంఘటన తర్వాత [[మహాత్మా గాంధీ]] సహాయ నిరాకరణ ఉద్యమాన్ని విరమించుకున్నప్పుడు, గుప్తా కాంగ్రెస్, గాంధీ పట్ల తీవ్ర నిరాశకు గురయ్యారు. == హిందూస్తాన్ రిపబ్లికన్ అసోసియేషన్ == అవసరమైతే హింసాత్మక మార్గాల ద్వారా భారతదేశంలో బ్రిటిష్ పాలనను అంతం చేయడమే లక్ష్యంగా పెట్టుకున్న యువ విప్లవకారుల బృందమైన హిందుస్థాన్ రిపబ్లికన్ అసోసియేషన్‌లో ఆయన చేరారు. "మమ్మల్ని విప్లవకారులు అని పిలుస్తారు, కానీ మేము మా దేశం కోసం మా ప్రాణాలను త్యాగం చేయడానికి సిద్ధంగా ఉన్న సాధారణ ప్రజలం" అని ఆయన ఒకసారి అన్నారు. ఆయన [[చంద్రశేఖర్ అజాద్|చంద్రశేఖర్ ఆజాద్]] కూడా సంఘానికి పరిచయం చేశారు. తన పుస్తకం దే లివ్ డేంజరస్లీలో, ఆజాద్ తనను దాదాపు కాల్చి చంపిన సంఘటనను గుర్తు చేసుకున్నాడు.<blockquote>"చంద్రశేఖర్ ఆజాద్ మౌజర్ పిస్టల్‌లో గుండును లోడ్ చేయడం, అన్‌లోడ్ చేయడం నేర్చుకున్నాడు. అతను అంతకుముందే అనేక ఇతర బ్రాండ్ల రివాల్వర్లు, పిస్టల్స్‌లో గుండును లోడ్ చేయడం, అన్‌లోడ్ చేయడం నేర్చుకున్నాడు, కానీ ఇది కొత్త రకం. ఇతర బ్రాండ్ల కన్నా ఇది అతనికి బాగా నచ్చింది. అతను తన పని కొనసాగించాడు, నేను ఏదో చదవడం మొదలుపెట్టాను. అకస్మాత్తుగా, ఒక యంత్రం నుండి వచ్చే వెచ్చదనంతో, గత అరగంటలో తను అమితంగా ఇష్టపడిన ఆ ఖాళీ పిస్టల్‌ను—తనకు తెలియకుండానే అది ఖాళీగా ఉంది—నా వైపు తిప్పి, 'జాగ్రత్తగా ఉండు, నిన్ను కాల్చబోతున్నాను' అన్నాడు. నేను ఏదైనా అనేలోపే, అతనికి తెలియకుండానే బ్యారెల్‌లో మిగిలి ఉన్న గుండును పేల్చడానికి ట్రిగ్గర్ లాగడం నేర్చుకున్నాడు. మా అదృష్టం కొద్దీ, ఆజాద్ అప్పటికింకా తాను కాబోయే గొప్ప గురిగాడు కాలేదు. అతను దగ్గర నుండి గుండు పేల్చినా, నా తల గోడకు తగలకుండా తప్పిపోయింది, నేను గోడలోకి రెండు అంగుళాలు కూరుకుపోయి వెక్కి వెక్కి ఏడ్చాను. అతను నన్ను ఓదార్చాడు. కానీ నేను అతన్ని ఓదార్చాను. అతను అతన్ని సాంత్వన పరచలేదు. అతనికి చెప్పాడు"</blockquote> == కాకోరి కుట్ర == కాకోరి రైలు దోపిడీ అతని జీవితంలో మలుపు తిరిగింది.1925 ఆగస్టు 9న, మన్మత్ నాథ్ గుప్తాతో సహా పది మంది విప్లవకారులు కాకోరి సమీపంలో ఒక రైలును ఆపి, ప్రభుత్వ ఖజానాను దోచుకున్నారు. మన్మత్ పేల్చిన తూటా కారణంగా అహ్మద్ అలీ అనే ప్రయాణికుడు మరణించాడు. ఈ ఘటనకు సంబంధించి మిగతా విప్లవకారులందరితో పాటు అతడిని కూడా అరెస్టు చేసి కోర్టులో విచారించారు, కానీ అప్పటికి అతను కౌమార దశలో ఉన్నందున మరణశిక్ష విధించలేదు. దానికి బదులుగా, అతనికి 14 సంవత్సరాల కఠిన కారాగార శిక్ష విధించారు. 1937లో విడుదలైన తర్వాత, అతను బ్రిటిష్ ప్రభుత్వానికి వ్యతిరేకంగా రాయడం ప్రారంభించాడు. 1939లో అతడిని మళ్లీ అరెస్టు చేసి జీవిత ఖైదు విధించారు. . [[అండమాన్ దీవులు|అండమాన్]] లోని [[సెల్యులార్ జైల్|సెల్యులార్ జైలు]] కూడా కొంత సమయం గడిపాడు. [[దస్త్రం:Manmathnath_gupta.jpg|thumb|మన్మథనాథ్ గుప్తా]] == స్వాతంత్య్రం వచ్చిన తరువాత == 1947 ఆగస్టు 15న భారతదేశం స్వాతంత్ర్యం పొందడానికి కేవలం ఒక సంవత్సరం ముందు 1946లో ఆయన జైలు నుండి విడుదలయ్యారు. హిందీ, ఆంగ్లం, బెంగాలీ భాషలలో సుమారు 120 పుస్తకాలను రచించి ఆయన గొప్ప రచయితగా ఎదిగారు. [[భారత స్వాతంత్ర్యోద్యమం|భారత స్వాతంత్ర్య ఉద్యమం]] తన 'దే లివ్ డేంజరస్లీ' అనే పుస్తకంలో, జరిగిన వివిధ సంఘటనలను విప్లవకారులు ఎలా చూశారో, ఎలా స్పందించారో ఆయన వివరిస్తారు. ఇది తరచుగా సాధారణంగా ఆమోదించబడిన కథనానికి ప్రత్యామ్నాయ దృక్కోణాన్ని అందిస్తుంది. చౌరీ చౌరా సంఘటన గురించి మాట్లాడుతూ, ఆయన ఇలా అన్నారు, "చాలా మంది సమర్థులైన రచయితలు ఎత్తి చూపినట్లుగా, గాంధీ మోసం చేయకపోయి ఉంటే, 1922లో భారతదేశానికి స్వాతంత్ర్యం లభించి ఉండేది; ఈ విషయంలో గాంధీ ఘోరంగా విఫలమయ్యారనడంలో సందేహం లేదు". ఆయన భారత [[భారత సమాచార, ప్రసార మంత్రిత్వ శాఖ|సమాచార, ప్రసార మంత్రిత్వ శాఖ]] చేరి, ''యోజన'' సహా [[భారత ప్రణాళికా సంఘం|ప్రణాళికా సంఘం]] ప్రతిష్టాత్మక ప్రచురణలకు సంపాదకత్వం వహించారు. ఆయన బాలల పత్రిక 'బాలా భారతి', హిందీ సాహిత్య పత్రిక 'ఆజ్‌కల్' లకు సంపాదకుడిగా కూడా పనిచేశారు. ఢిల్లీ విశ్వవిద్యాలయం, ఆధునిక యూరోపియన్ భాషల విభాగం ఆధ్వర్యంలో 1985 ఫిబ్రవరి 27న న్యూఢిల్లీలోని విజ్ఞాన్ భవన్‌లో జరిగిన భారతీయ ఇంకా ప్రపంచ సాహిత్యంపై అంతర్జాతీయ సదస్సు (IWL)లో మన్మత్ నాథ్ గుప్తా భారత ప్రతినిధిగా కూడా పాల్గొన్నారు. ఆయన తన నాయకుడిపై ప్రశంసలు అందుకున్నారు. ఆయన రచించిన 'రామ్ ప్రసాద్ బిస్మిల్: కలం ఇంకా తుపాకీ యోధుడు' అనే పత్రాన్ని ప్రతినిధుల ముందు ఉంచినప్పుడు ఆయన చాలా సంతోషించారు. == దీపావళి నాడు మరణం == టెలివిజన్లో ఆయన చివరి ఇంటర్వ్యూ భారతదేశంలో డిడి నేషనల్ ఛానల్ నుండి 19 డిసెంబర్ 1997న ''సర్ఫరోషి కి తమన్నా'' అనే 20 నిమిషాల డాక్యుమెంటరీలో ప్రసారం చేయబడింది. ఈ ఇంటర్వ్యూలో మన్మత్ నాథ్ గుప్తా, 1925 ఆగస్టు 8న అనుకోకుండా మౌసర్పై కాల్పులు జరిపి [[కాకోరీ కుట్ర|కాకోరి రైలు దోపిడీ]] ఒక ప్రయాణీకుడు మరణించినప్పుడు తాను చేసిన తప్పును అంగీకరించాడు. ఆయన చేసిన పొరపాటు కారణంగా, ఆయన ప్రియమైన నాయకుడు [[రామ్ ప్రసాద్ బిస్మిల్|పండిట్ రామ్ ప్రసాద్ బిస్మిల్]] తో సహా నలుగురు విప్లవకారులను ఉరితీశారు. తన చిన్న వయస్సు కారణంగా మరణశిక్ష విధించకపోవడం పట్ల ఆయన విచారం కూడా వ్యక్తం చేశారు. మన్మథ్ నాథ్ గుప్తా 2000 అక్టోబరు 26న [[దీపావళి]] పండుగ రాత్రి నిజాముద్దీన్ తూర్పు .న్యూఢిల్లీలోని తన నివాసంలో మరణించారు. ఆయన వయస్సు 92 సంవత్సరాలు ఇంకా మరణించే వరకు చాలా చురుకుగా ఉన్నారు.yo == ఎంపిక చేసిన గ్రంథ పట్టిక == * Chandrasekhar Azad * They Lived Dangerously – Reminiscences of a Revolutionary (1969) * Bhartiya Krantikari Andolan Ka Itihas (Revised: 1993) * History of the Indian Revolutionary Movement (English version of above: 1972) * Gandhi and His Times (1982) * Bhagat Singh and His Times * Aadhi raat ke atithi (Guests at Midnight) * Congress ke sau varsh (Hundred Years of the Congress) * Din Dahare (In Broad Daylight) * Sar par kafan bandh kar (With My Funeral Shroud as My Turban) * Toram Phoram * Apane samaya ka surya Dinkar (The sun of his times: [[రామ్‌ధారీ సింగ్ దినకర్|Ramdhari Singh 'Dinkar']]) * Shahadatnama (Declaration of Martyrdom) == ఇవి కూడా చూడండి == * [[కాకోరీ కుట్ర|కాకోరి కుట్ర]] * [[రామ్ ప్రసాద్ బిస్మిల్]] * [[చంద్రశేఖర్ అజాద్|చంద్రశేఖర్ ఆజాద్]] [[వర్గం:2000 మరణాలు]] [[వర్గం:1908 జననాలు]] [[వర్గం:Articles with hCards]] [[వర్గం:సమీక్షించని అనువాదాలున్న పేజీలు]] tucnbsqafvb4ome31imzyczj4m0q6d2 14 503641 4908764 2026-07-20T11:57:31Z Kalasagary 107518 ఖాళీ పేజీని సృష్టించారు 4908764 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 1 503642 4908765 2026-07-20T11:57:43Z Kasyap 1606 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4908765 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 14 503643 4908766 2026-07-20T11:57:52Z Kalasagary 107518 ఖాళీ పేజీని సృష్టించారు 4908766 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 14 503644 4908767 2026-07-20T11:58:13Z Kalasagary 107518 ఖాళీ పేజీని సృష్టించారు 4908767 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 14 503645 4908768 2026-07-20T11:58:35Z Kalasagary 107518 ఖాళీ పేజీని సృష్టించారు 4908768 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1