వికీసోర్స్ tewikisource https://te.wikisource.org/wiki/%E0%B0%AE%E0%B1%8A%E0%B0%A6%E0%B0%9F%E0%B0%BF_%E0%B0%AA%E0%B1%87%E0%B0%9C%E0%B1%80 MediaWiki 1.47.0-wmf.1 first-letter మీడియా ప్రత్యేక చర్చ వాడుకరి వాడుకరి చర్చ వికీసోర్స్ వికీసోర్స్ చర్చ దస్త్రం దస్త్రంపై చర్చ మీడియావికీ మీడియావికీ చర్చ మూస మూస చర్చ సహాయం సహాయం చర్చ వర్గం వర్గం చర్చ ద్వారము ద్వారము చర్చ రచయిత రచయిత చర్చ పుట పుట చర్చ సూచిక సూచిక చర్చ TimedText TimedText talk మాడ్యూల్ మాడ్యూల్ చర్చ Event Event talk 102 11099 555755 503726 2026-05-10T13:46:53Z Rajasekhar1961 50 /* రచనలు */ 555755 wikitext text/x-wiki {{రచయిత |ఇంటిపేరు = కొమర్రాజు |అసలుపేరు = వెంకట లక్ష్మణరావు |పేరు_మొదటి_అక్షరం = క |పుట్టిన_యేడు = 1877 |గిట్టిన_యేడు = 1923 |వివరణ = తెలుగులో మొట్టమొదటి విజ్ఞాన సర్వస్వ నిర్మాత మరియు విజ్ఞాన చంద్రికా మండలి స్థాపకుడు - కొమర్రాజు వెంకట లక్ష్మణరావు. తెలుగువారికి చరిత్ర పరిశోధనలు పరిచయం చేసి, ఉన్నత ప్రమాణాలతో చరిత్ర, విజ్ఞాన రచనలను తెలుగులో అందించడానికి శ్రీకారం చుట్టిన ఉత్తమ విజ్ఞానవేత్త. అంతేకాదు, ఎందరో సాహితీమూర్తులకు ఆయన సహచరుడు, ప్రోత్సాహకుడు, స్ఫూర్తి ప్రదాత. అజ్ఞానాంధకారంలో నిద్రాణమైన తెలుగుజాతిని మేలుకొలిపిన మహాపురుషులలో లక్ష్మణరావు ఒకడు. |బొమ్మ= Komarraju Venkata Lakshmana Rao.jpg |వికీపీడియా_లంకె = కొమర్రాజు వెంకట లక్ష్మణరావు |వికీవ్యాఖ్య_లంకె = |కామన్సు లంకె= }} ===రచనలు=== # [[ఆంధ్ర విజ్ఞాన సర్వస్వం (ప్రథమ సంపుటం)]] (1932) {{small scan link|ఆంధ్ర-విజ్ఞాన-సర్వస్వము-1.pdf}} # [[ఆంధ్ర విజ్ఞాన సర్వస్వం (ద్వితీయ సంపుటం)]] (1934) {{small scan link|Andhravijnanasarvasvamupart2.pdf}} # [[విజ్ఞాన సర్వస్వం (నాల్గవ సంపుటం)]] # [[హిందూమహాయుగము]] (1910) [https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.491745] # [[దేశభాషలలో శాస్త్రపఠనము]] # [[ఢిల్లీ దర్బారు]] (1912) {{small scan link|Delhi-Darbaru.pdf}} # [[లక్ష్మణరాయ వ్యాసావళి]] {{small scan link|లక్ష్మణరాయ వ్యాసావళి.pdf}} ===వ్యాసములు=== # [[ఏబది వేల బేరము]] # [[ఆంధ్రపత్రిక సంవత్సరాది సంచిక 1910]] లో '' సువర్ణ దేవాలయము '' # [[గ్రంథాలయ సర్వస్వము/సంపుటము 2/సంచిక 1/శ్రీనాధుని గ్రంథముల కాలనిర్ణయము]] (1918) ==రచయిత గురించిన రచనలు== * [[సంగ్రహ ఆంధ్ర విజ్ఞాన కోశము/మూడవ సంపుటము/కొమఱ్ఱాజు వేంకట లక్ష్మణరావు]] * [[అమ్మనుడి/సంపుటి 4/జూలై 2018/'విజ్ఞాన సర్వస్వం' కొమర్రాజు లక్ష్మణరావు]] [[వర్గం:రచయితలు-క]] [[వర్గం:గ్రంథాలయ సర్వస్వము-రచయితలు]] 7rywyfuan2kpz0stulxk4nvn2w4o6sg 555757 555755 2026-05-10T13:49:22Z Rajasekhar1961 50 /* రచనలు */ 555757 wikitext text/x-wiki {{రచయిత |ఇంటిపేరు = కొమర్రాజు |అసలుపేరు = వెంకట లక్ష్మణరావు |పేరు_మొదటి_అక్షరం = క |పుట్టిన_యేడు = 1877 |గిట్టిన_యేడు = 1923 |వివరణ = తెలుగులో మొట్టమొదటి విజ్ఞాన సర్వస్వ నిర్మాత మరియు విజ్ఞాన చంద్రికా మండలి స్థాపకుడు - కొమర్రాజు వెంకట లక్ష్మణరావు. తెలుగువారికి చరిత్ర పరిశోధనలు పరిచయం చేసి, ఉన్నత ప్రమాణాలతో చరిత్ర, విజ్ఞాన రచనలను తెలుగులో అందించడానికి శ్రీకారం చుట్టిన ఉత్తమ విజ్ఞానవేత్త. అంతేకాదు, ఎందరో సాహితీమూర్తులకు ఆయన సహచరుడు, ప్రోత్సాహకుడు, స్ఫూర్తి ప్రదాత. అజ్ఞానాంధకారంలో నిద్రాణమైన తెలుగుజాతిని మేలుకొలిపిన మహాపురుషులలో లక్ష్మణరావు ఒకడు. |బొమ్మ= Komarraju Venkata Lakshmana Rao.jpg |వికీపీడియా_లంకె = కొమర్రాజు వెంకట లక్ష్మణరావు |వికీవ్యాఖ్య_లంకె = |కామన్సు లంకె= }} ===రచనలు=== # [[ఆంధ్ర విజ్ఞాన సర్వస్వం (ప్రథమ సంపుటం)]] (1932) {{small scan link|ఆంధ్ర-విజ్ఞాన-సర్వస్వము-1.pdf}} # [[ఆంధ్ర విజ్ఞాన సర్వస్వం (ద్వితీయ సంపుటం)]] (1934) {{small scan link|Andhravijnanasarvasvamupart2.pdf}} # [[విజ్ఞాన సర్వస్వం (నాల్గవ సంపుటం)]] # [[హిందూమహాయుగము]] (1910) {{small scan link|హిందూ మహాయుగము.djvu}} # [[దేశభాషలలో శాస్త్రపఠనము]] # [[ఢిల్లీ దర్బారు]] (1912) {{small scan link|Delhi-Darbaru.pdf}} # [[లక్ష్మణరాయ వ్యాసావళి]] {{small scan link|లక్ష్మణరాయ వ్యాసావళి.pdf}} ===వ్యాసములు=== # [[ఏబది వేల బేరము]] # [[ఆంధ్రపత్రిక సంవత్సరాది సంచిక 1910]] లో '' సువర్ణ దేవాలయము '' # [[గ్రంథాలయ సర్వస్వము/సంపుటము 2/సంచిక 1/శ్రీనాధుని గ్రంథముల కాలనిర్ణయము]] (1918) ==రచయిత గురించిన రచనలు== * [[సంగ్రహ ఆంధ్ర విజ్ఞాన కోశము/మూడవ సంపుటము/కొమఱ్ఱాజు వేంకట లక్ష్మణరావు]] * [[అమ్మనుడి/సంపుటి 4/జూలై 2018/'విజ్ఞాన సర్వస్వం' కొమర్రాజు లక్ష్మణరావు]] [[వర్గం:రచయితలు-క]] [[వర్గం:గ్రంథాలయ సర్వస్వము-రచయితలు]] rdi4xe6ovknsblxn0uxfxz036ra61jk 106 185581 555769 503746 2026-05-10T18:55:36Z Rajasekhar1961 50 555769 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |రకం=పుస్తకం |శీర్షిక=లక్ష్మణరాయ వ్యాసావళి |భాష=te |సంపుటి= |రచయిత=[[రచయిత:కొమర్రాజు వెంకట లక్ష్మణరావు]] |అనువాదకులు= |ఎడిటర్= |చిత్రకర్త= |పాఠశాల= |ప్రచురణకర్త= |చిరునామా= |సంవత్సరం= |ఆధారం= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |మూలం=pdf |బొమ్మ=1 |పురోగతి=X |పుటలు=<pagelist 1="ముఖచిత్రం" 5to6="విసూ" 7=1 /> |సంపుటాలు= |వ్యాఖ్యలు= |వెడల్పు= |సిఎస్ఎస్= |పేజీ మొదటి వరుస= |పేజీ చివరివరుస= }} c0i04qxhzr7qzql1x4nrkqvl3btlsxp 104 211803 555759 552175 2026-05-10T15:49:33Z A.Murali 3019 /* అచ్చుదిద్దారు */ 555759 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="A.Murali" /></noinclude> ధారిగా కుల వివక్ష, వద్దాంతర వివాహము మొదలైన సమస్యలను తన వాక్చాతుర్యముతో పరిష్కరించి ప్రణయ బంధములో నున్న నాయిక సుశీల, నాయకుడగు హరిహరులకు వివాహ బంధములో గూర్చుటయేకాక, తాను గూడా నాయకుని సోదరుడగు మురహరుని పెండ్లియాడి, చిత్రవిచిత్రమైన మలుపులతో గూడిన కథాంశమును సుఖాంతము జేసినది. తన 2వ అల్లుడగు శ్రీ బి. సుబ్బారావు గారు దీని ప్రచురణకు తోడ్పాడు నందించినారు. 4). మధుమంజరి: ఇది దాదాపు 21 ఖండికలతో కూర్చబడిన పద్య, గేయాత్మక ఖండకావ్యము. 1991 సంవత్సరంలో అప్పటి ఎం.పి శ్రీ.వి.రాజేశ్వరరావు గారు తమ తల్లి దండ్రుల జ్ఞాపకార్ధము దీనిని ప్రచురింపజేసినారు. “భగవానుడు కలడా-లేడా?" అను సంశయాత్మక శీర్షికతో ప్రారంభమై "కలడుకలడను వారి హృత్తమ మందు, కలిగియుండెడినెపుడు నా కన్నతండ్రి, లేడు లేడను వారికి లేమియం ఉండి లేనట్లు కన్పించు చుండునెపుడు” అనే తీర్పుతో ముగించి నాడు. "కలడుకలండనెడి వాడు కలడో? లోడో?” అను సందేహము ఆర్తితో నున్న గజరాజుకు కూడా కల్గి, ఆ విష్ణుమూర్తి వచ్చి రక్షించినట్లు భాగవతంలో పోతనగారు 'గజేంద్రమోక్షం"లో వివరించిన తీరుగా ఉన్నది ఈ శీర్షిక. అత్యంత సుందరమైన రచన. "ఉపాధ్యాయుడా?" అనే శీర్షికలో ఉపాధ్యాయ వృత్తి యొక్క పవిత్రత, ప్రాముఖ్యతలను, శిష్యుని ఉపాధ్యాయునిగా తీర్చిదిద్దు విధానమును చక్కగా వివరించి, తన వృత్తికి సార్ధకతను చేకూర్తినాడు". వితంతు బాలిక శీర్షికలో బాల వితంతు వివాహావశ్యకతను కరుగిర సారంగా వివరించినాడు. ఆంగ్లంలోని Thomos Grey యొక్క Elegyకి ఆంధ్రాను వాదంగా "రుద్రభూమి" అనే శీర్షికను గేయ, పద్యాలలో తనివిదీర వర్ణించి, మరణానంతర దృశ్యాన్ని కరుణ రసస్ఫోరకంగా రచించాడు. సుమారు 50 పద్యాలలో తన మొదటి ధర్మపత్ని రుక్మాబాయి మరణాన్ని "పత్నీవియోగము" అనే శీర్షికలో, సంసారబంధంలోని వివిధ అనుభవాలను వర్ణించి శ్రోతలకంట తడి పెట్టించినారు. రచయిత భావనాపటిమ ఇందులో పరాకాష్టనందు కొన్నది. అంతేకాక బాలురలో దైవత్యాన్నీ, మద్యపానం వల్ల కలుగు అనర్థాల్ని వివిధ శీర్షికలలో వర్ణించి తన విశ్వజనీనతను చాటినాడు కవి. సత్యనారాయణస్వామి మంగళహారతితో ఖండికలను ముగించినాడు. పదవీ విరమణానంతరం సుదీర్ఘ జీవితం గడిపి 1996 సంవత్సరంలో డిసెంబర్ 25వ తేదీన స్వగ్రామమైన మడికొండలో భగవదైక్యమును పోందినాడు.<noinclude><references/> {{rh|తెలంగాణ |334 | తేజోమూర్తులు}}</noinclude> rqc8ssfjknmbqnt8ez8gn3och20sju7 104 211804 555760 552176 2026-05-10T15:57:34Z A.Murali 3019 /* అచ్చుదిద్దారు */ 555760 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="A.Murali" /></noinclude> {{center|{{p|fs150}}'''95. ముకురాల రామారెడ్డి '''</p>}} {{right|- డా॥ జి. చెన్నకేశవరెడ్డి}} కీ. శే. ముకురాల రామారెడ్డి గారు తెలంగాణ ముద్దుబిడ్డలలో ఒకరు. అప్పటి మహబూబునగరం జిల్లా కల్వకుర్తి తాలూక ముకురాల గ్రామంలో 1929వ సంవత్సరంలో జన్మించారు. వారి చదువు ఒక బడిలోగాని, ఒక గురువు దగ్గరగాని స్థిరంగా సాగలేదు. వీధిబడి నుంచి విశ్వవిద్యాలయం చదువుదాకా చాలావరకు స్వయం కృషితోనే సాగింది. ఆంధ్ర (తెలంగాణ) సారస్వత పరిషత్తు నిర్వహించే 'విశారద' పాసై, ప్రాథమిక పాఠశాలలో ఉపాధ్యాయ వృత్తిని నిర్వర్తిస్తూ, ప్రైవేటుగా B.A., B.Ed., M.A. చదివి ఉన్నత పాఠశాల తెలుగు ఉపాధ్యాయుడై, మహబూబునగర్ డిగ్రీ కళాశాలలో తెలుగు ఉపన్యాసకులుగా పనిచేస్తూ, తెలుగు అకాడమిలో 1970వ సంవత్సరంలో చేరి 17 ఏళ్ళపాటు వివిధ హోదాలలో పనిచేసి, ఉప సంచాలకులుగా రిటైరైనారు. తెలుగు అకాడమిలో ఉద్యోగం చేస్తూ, ఆచార్య సి. నారాయణరెడ్డి గారి పర్యవేక్షణలో ప్రాచీనాంధ్ర కవిత్వం ఆదర్శాలు పరిణామాలు' అనే అంశంమీద పరిశోధన చేసి Ph.D. పట్టా పొందారు. 1946-48 ప్రాంతంలో విద్యార్థి దశలోనే గ్రంథాలయోద్యమం, నిజాం వ్యతిరేక పోరాటంవంటి ప్రజా ఉద్యమాలలో పాల్గొన్నారు. 'దుందుభి' మాస పత్రికకు గంగాపురం హనుమచర్మత్ కలిసి సంపాదక బాధ్యతలు నిర్వహించారు. ముకురాల స్వయం కృషితో తెలుగు, ఇంగ్లీషు, సంస్కృతం, హిందీ, ఉర్దూ భాషలను గట్టిగా చదువుకొన్న వ్యక్తి. ఉపాధ్యాయ వృత్తి నుంచే ఆయన కవితలు, విమర్శన వ్యాసాలు రాస్తూ వచ్చారు. ప్రచురితమైన వాటిలో ఆయన తొలికృతి దేవరకొండ దుర్గం ఈ గేయ కావ్యం 1957లో అచ్చయింది. దేవరకొండ దుర్గం 8 పేజీల లఘు కావ్యమైనా, ఆయనకు అమోఘమైన కీర్తిని తెచ్చిపెట్టింది. దేవరకొండ దుర్గం రాచకొండ రాజ్యంలోని భాగం, వెలమ ప్రభువులు పాలించిన ప్రాంతం. ఈ సీమను పాలించిన ప్రభువులలో సర్వజ్ఞ సింగభూపాలుడు ప్రసిద్ధుడు. ఈ కావ్యంలో కథ ఏమీలేదు. కేవలం వర్ణనాత్మకమైన, ప్రశంసాత్మకమైన కావ్యం. <poem> 'అరాచకొండలో తలిరాకు మొలబాకు నాజోకు భోగినిషోకు కవిరాజురాజు సింగమనీని దర్బారు కవులకే వాకట్టు గట్టు వాగ్యుద్ధములు తిరుగునా కలలో గిరగిరన నా అంతరంగమే ఒక చిత్రరంగమై భ్రమియించు ఒకనాడు వెలమలకు ఉనికిరా ఈ కొండ ఇదియే దేవరకొండ ఇదియె దేవరకొండ ఇదెకొండ, ఇదెకోట ఈ కొండ కిదిదండ ఇట ఎన్నడో ఎగిరెనటరా తెలుగుజెండ ఏనాటిదీ వీర ధాని దేవరకొండ' అని నాటి పురాణ</poem><noinclude><references/> {{rh|తెలంగాణ |335 | తేజోమూర్తులు}}</noinclude> rg12qy8ayau95ba33glwfli6vourt44 104 211805 555761 552177 2026-05-10T16:11:18Z A.Murali 3019 /* అచ్చుదిద్దారు */ 555761 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="A.Murali" /></noinclude> వైభవాన్ని వర్ణిస్తారు. <poem>'నేలతల్లి కెరుక నింగి సామి కెరుక నాటి కతలు వెతలు నాటి మాట మనసు రకగనేడు వినిపించు నొక్కటే గాలిపిల్ల వాని జీవి మాట' అని నేటి జీర్ణస్థితిని కళ్ళకు కట్టిస్తాడు.</poem> నవ్వేకత్తులు: ముకురాలా రెండో కావ్యం దీన్ని కవిగారే జాతీయ విప్లవ కావ్యం' అని పేర్కొన్నారు. ఇది 1971లో ప్రచురితమైంది. ఈ కావ్యంగా ఆధునిక సమాజానికి సంబంధించిన కావ్యం. (1) నీ కోసమె బ్రతికెదవా? (2) నీ జాతీయుల రక్షణతో జీవిక గడిపెదవా? (3) నీ నా నచ్చక. ఈ కావ్యాన్ని రెండు భాగాలుగా రాయడం జరిగింది. సంప్రదాయం చచ్చిపోతున్నదని ఏడుకొండలవాడికి వినతిపత్రం (దరఖాస్తు) ద్వారా విన్నవించడం మొదటి భాగం. రెండో భాగం ఎండార్స్మెంట్. కొత్త సమాజం కావలసిందేనని, అది కొత్తగా రూపొందవలసిందేనని, దానికి ముఖ్యంగా కావలసింది కొత్త వ్యవస్థేనని ఈ కావ్యంలో ప్రతిపాదించడం జరిగింది. మొదటి భాగాన్ని పద్యంలోను, రెండో భాగాన్ని గేయంలోను రచించడంలో కవికిగల ఉచితజ్ఞాత వెల్లడైంది. సంకుచిత స్వార్థాల కోసం రకరకాల ఆలోచనల్నే ఆయుధాలుగా వాడుతున్నవారిని కవి అధిక్షేపిస్తూ ప్రశ్నలనే కత్తులుగా నూరినాడు. 1962లో చైనా మన దేశంమీద దండయాత్ర జరిపింది. చైనాకు పాకిస్తాన్ వత్తాను నిచ్చింది. అలాగే పాకిస్తాన్ ఎప్పుడూ మనదేశం మీద కయ్యానికి కాలు దువ్వుతూ ఉంటుంది. ఈ రాజకీయ పరిణామాలను దృష్టిలో పెట్టుకొని ముకురాల ‘నవ్వేకత్తులు' కావ్యాన్ని రచించినాడు. <poem> "మార్కవాది వచ్చె మనిషికి శత్రువై కదల ఊర్లు వల్లకాడులయ్యె రజత గిరులు దాకె రక్త వసంతాలు - వీరభద్రుళ్ళు నిరువదేమి?</poem> అని అంటారు. దేశంమీద దండయాత్ర జరిగినపుడు ప్రతిదేశవాసి ఒళ్ళు విరిచిన వీరభద్రుడు కావాలని కవి ఉద్దేశం. <poem> "రక్తమును పంచుకొన్నవారంట- అన్నదమ్ములంట, ద్విజాతి సిద్ధాంతమంట జాతిపితయంతవాడె ఈ వైర మరణము మధ్య - తానె దుర్మరణమయ్య" అని అంటారు.</poem> దేశ విభజన సమయంలోను, ఆ తర్వాత జరిగిన, జరుగుతున్న మతకలహాలను, పాకిస్తాన్తో తోటి వైరాన్ని సూచిస్తున్నది. దీనికి మూలకారణం. "హేతుమతి పెరగని సంఘంలో - మతముంటుందీ మనిషిని మనిషినీ విడదీయిస్తూ" అని కవి భావం. భారత విదేశాంగ నీతిలోని లోటే చైనా దాడికే, పాకిస్తాన్ కోతి చేస్టలకూ కారణమైందని, లౌకిక రాజ్యాంగం అని చెప్పుకొంటూ, వివిధ మతాలకు స్వాతంత్య్రం ఉండటం దేశంలో మతకలహాలకు ద్విజాతి సిద్ధాంతాలకు మూలకారణమైందని ముకురాల నిశ్చితాభిప్రాయం. <poem> "ఒక జాతిది ఒక సత్యం - ఒక జెండా, ఒక్క పాట అడగవోయి సముద్రాల-అలలు తాకినంతమేర ఒక జాతిది ఒక తత్త్వం ఒక గమ్యం ఒక్క మాట అడుగు నేటి తత్త్వం హద్దులు ఏర్పడిన మేర </poem> అని తన జాతీయ తత్త్వమేమిటో తన కవిత ద్వారా వెల్లడిస్తాడు. 'నవ్వేకత్తులు' శీర్షికలాగే రచనా సంవిధానం కూడా విలక్షణతును సంతరించుకొన్నది. ఈ కావ్యాన్ని 'భారత జీతీయ ప్రతిష్ఠ కోసం, తన - మన - ధన సంపత్తులు అర్పించిన త్యాగమూర్తులకు అంకితం చేసి, తన జాతీయ భావాన్ని చాటుకొన్నాడు. హృదయశైలి: 1957 నుంచి 77 వరకు అప్పుడప్పుడు వివిధ అంశాలమీద రాసిన 36 కవితల సంపుటే 'హృదయశైలి'. 'శాంతి వచనమ్' అనే ఖండికలో <poem> "ఓ శాంతీ! ఎంతమెత్తని పేరు నీది నీ విలాసం పాతదే అయినా నీతో సంధి చేసుకొనే సమయం కొత్తది అన్ని దేశాల్లోనూ, అన్ని ఫొటోల్లోనూ నెగ్గిన విశ్వసుందరివిగా" అని ఛలోక్తి విసురుతారు.</poem> 'బుబమ్మకథ' అనే ఖండిక చక్కని హాస్యాన్ని, వ్యంగ్యాన్ని<noinclude><references/> {{rh|తెలంగాణ |336 | తేజోమూర్తులు}}</noinclude> ej54n8oyu9f7rym9e66h3fqsmookl84 104 211806 555762 552178 2026-05-10T16:16:17Z A.Murali 3019 555762 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="A.Murali" /></noinclude> మేళవించి సందేశాత్మకంగా రాసిన కవిత 'ఋణమ్మ' అంటే బువ్వా బట్టా అంటూ' 'బు. బ' కోసం రోజూ అరవంగా అరవంగా ఆమె పేరు బుబమ్మాయె. ఆ బుబమ్మ <poem>దట్టి ముడుపు కట్టలేదు దగ్గచుట్టు తిరగలేదు. అయినా ఏటా ఒక్కడు మైనాకుడుగా పుడతాడు. . ఇచ్చినవాడు మరిస్తే ఇంటినింద పిల్లలు బతికి బైటపడితె చాలు బలుసుకూర తింటరంట పెట్టబువ్వ చాలనపుడు కట్టబట్టలేనప్పుడు పుట్టిస్తే అంగట్లో తిరునాళ్ళో దొంగల చేస్తే పాపం</poem> అని ఈ విధంగా సాగిపోతుంది. 'పందికి పది, నందికి 'నాలుగు' అనేది పాత సామెత ఒకరు లేదా ఇద్దరు చాలు అంతేకాని 'ఋణములు' కావద్దని కవిగారిచ్చిన సందేశం. పాలమూరు జిల్లాను వలసల జిల్లా అంటారు. దేశంలో ఏ ప్రాజెక్టు కట్టినా, ఏ రోడ్డు వేసినా, పంట పొలాలకైనా పాలమూరు లేబరు తరలివెళ్ళవలసింది. వలస కూలీలుగా తూర్పు కోస్తాకు వెళ్ళిన పాలమూరు జాలర్లు కొందరు 1977 నాటి తుఫానులో చిక్కుకుని మరణించిన ఉదంతం ముకురాల రామారెడ్డి చేత 'పాలమూరు జాలరీ' అనే గొప్ప పాటను రాయించింది. ఆ పాట ఇది కూలి మస్తుగ దొరుకుతాదని కోస్తదేశం పోతివా ఎన్నడొస్తవు లేబరీ పాలమూరు జాలరీ కొత్త విస్త పడవలల్లో కూలివయ్యిన కర్మమెందుకు ఎగువ కృష్ణా ఆనకట్టను ఇంతవరకు వేయనందుకు ఏడ ఉంటివో లేబరీ ఎన్నడొస్తావు జాలరీ గుర్తు తెలియని పీనుగులతో గోతి పాలైపోతివా! ఎక్కడుంటివి లేబర్ - ఎన్నడొస్తవు మళ్ళెందుకొస్తవు జాలరీ అప్పటి ఆంధ్రప్రదేశ్లో కృష్ణానది తొలి అడుగు మోపేది పాలమూరు జిల్లాలోనే అయిన, ఈ పాట రాసేనాటికి కృష్ణానదిపై జూరాల ప్రాజెక్టు నిర్మితం కాలేదు. ఈ జిల్లాలో రెండు నదులు పారుతున్నా పాలకుల కుతంత్రాలవల్ల పాలమూరు జిల్లా వలసల జిల్లా అయిన దుస్థితిని ఈ పాటలో రాసి, కన్నీటి పాటను ఉబికించినాడు ముకురాల. అందుకే ప్రజల కష్టాలు చూసిన వాడుగానేకాక, స్వయంగా రైతుబిడ్డ అయిన ముకురాల 1969 నాటి తొలి తెలంగాణ ఉద్యమంలో ప్రముఖ కవులందరూ సమైక్యాన్ని కోరినా, కాళోజి లాగా ప్రత్యేక తెలంగాణాను కోరుతూ కవితలు రాశాను. పల్లెతమ్ములు పూట గడవక - వస్తువుంటే మొలకసీమన పూడుబావికి మోట తోల్తే - సాగినన్నల పొలాలకు సాగరం కాల్వ తమ్ముని కొడుకు 'ఎమ్మే' చదివి - అయిదరాష్ట్రకు నోచకపోతే 'బియ్యే తప్పిన అన్న కొడుకును 'పియే' హోదా? కోటి తమ్ముల చేతిముద్దకు నోటి బుక్కకు - ప్రణాళికయైనట్టి పోచంపాడు పాడా ఫైటులేందే రైటులేదని ప్రజాస్వామ్యం చెప్పుచున్నది. ఈ అసహనం, ఈ ద్వేషం - వెక్కిరింతలు విషపు చూపులు మనసు విరిగిన మాటలన్నీ మరచుటెన్నడు?" అని ఆక్రోశిస్తాడు. సమైక్య పాలనలో తెలంగాణవారికి నీటి పంపకంలో, ఉద్యోగ నియామకాలలోను జరుగుతున్న అన్యాయానికి, తెలంగాణ భాష, సంస్కృతిపట్ల అవహేళన, అవహామ్యం చూపుతున్న అన్నల ధోరణికి తీవ్రంగా స్పందించి ఎంతో ఆవేదనతో రాసిన కవిత. కాళిదాసు రచించిన 'మేఘ సందేశ' కావ్యాన్ని ముకురాల 'మేఘదూత' అనే పేరుతో గేయానువాదం చేశారు. కావ్యం చివరి ముగింపులో కాళిదాసు మేఘానికి మార్పు తీసుకొనిరావడం జరిగింది. దశేంద్రియ జీవితంకాని 'మేఘం' సందేశాన్ని ఎట్లా తీసుకొనిపోతుంది అని ప్రశ్నించిన కాళిదాసు, చివరికి సందేశాన్ని తీసుకొనిపోయి చెప్పినట్లు రచించడం యుక్తంచాడని, మార్వాకాలం కార్మికులు విమర్శించినందుకుగాను, రామారెడ్డి సహజమైన రీతిలో ముగించడానికి కొత్తగా సన్నివేశ కల్పన చేసినాడు. యక్షుని భార్య దీనావస్థను గురించి అనోటా అనోటా కుచేలుని తెలంగాణ (337) తేజోమూర్తులు మ<noinclude><references/> {{rh|తెలంగాణ |337 | తేజోమూర్తులు}}</noinclude> hlgocn3dlv7pe154t8a6hkbcm3gn97e 555763 555762 2026-05-10T16:39:22Z A.Murali 3019 /* అచ్చుదిద్దారు */ 555763 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="A.Murali" /></noinclude> మేళవించి సందేశాత్మకంగా రాసిన కవిత 'ఋణమ్మ' అంటే బువ్వా బట్టా అంటూ' 'బు. బ' కోసం రోజూ అరవంగా అరవంగా ఆమె పేరు బుబమ్మాయె. ఆ బుబమ్మ <poem>దట్టి ముడుపు కట్టలేదు దగ్గచుట్టు తిరగలేదు. అయినా ఏటా ఒక్కడు మైనాకుడుగా పుడతాడు. . ఇచ్చినవాడు మరిస్తే ఇంటినింద పిల్లలు బతికి బైటపడితె చాలు బలుసుకూర తింటరంట పెట్టబువ్వ చాలనపుడు కట్టబట్టలేనప్పుడు పుట్టిస్తే అంగట్లో తిరునాళ్ళో దొంగల చేస్తే పాపం</poem> అని ఈ విధంగా సాగిపోతుంది. 'పందికి పది, నందికి 'నాలుగు' అనేది పాత సామెత ఒకరు లేదా ఇద్దరు చాలు అంతేకాని 'ఋణములు' కావద్దని కవిగారిచ్చిన సందేశం. పాలమూరు జిల్లాను వలసల జిల్లా అంటారు. దేశంలో ఏ ప్రాజెక్టు కట్టినా, ఏ రోడ్డు వేసినా, పంట పొలాలకైనా పాలమూరు లేబరు తరలివెళ్ళవలసింది. వలస కూలీలుగా తూర్పు కోస్తాకు వెళ్ళిన పాలమూరు జాలర్లు కొందరు 1977 నాటి తుఫానులో చిక్కుకుని మరణించిన ఉదంతం ముకురాల రామారెడ్డి చేత 'పాలమూరు జాలరీ' అనే గొప్ప పాటను రాయించింది. ఆ పాట ఇది <poem> కూలి మస్తుగ దొరుకుతాదని కోస్తదేశం పోతివా ఎన్నడొస్తవు లేబరీ పాలమూరు జాలరీ కొత్త విస్త పడవలల్లో కూలివయ్యిన కర్మమెందుకు ఎగువ కృష్ణా ఆనకట్టను ఇంతవరకు వేయనందుకు ఏడ ఉంటివో లేబరీ ఎన్నడొస్తావు జాలరీ గుర్తు తెలియని పీనుగులతో గోతి పాలైపోతివా! ఎక్కడుంటివి లేబర్ - ఎన్నడొస్తవు మళ్ళెందుకొస్తవు జాలరీ</poem> అప్పటి ఆంధ్రప్రదేశ్లో కృష్ణానది తొలి అడుగు మోపేది పాలమూరు జిల్లాలోనే అయిన, ఈ పాట రాసేనాటికి కృష్ణానదిపై జూరాల ప్రాజెక్టు నిర్మితం కాలేదు. ఈ జిల్లాలో రెండు నదులు పారుతున్నా పాలకుల కుతంత్రాలవల్ల పాలమూరు జిల్లా వలసల జిల్లా అయిన దుస్థితిని ఈ పాటలో రాసి, కన్నీటి ఊటను ఉబికించినాడు ముకురాల. అందుకే ప్రజల కష్టాలు చూసిన వాడుగానేకాక, స్వయంగా రైతుబిడ్డ అయిన ముకురాల 1969 నాటి తొలి తెలంగాణ ఉద్యమంలో ప్రముఖ కవులందరూ సమైక్యాన్ని కోరినా, కాళోజి లాగా ప్రత్యేక తెలంగాణాను కోరుతూ కవితలు రాశాను. <poem> పల్లెతమ్ములు పూట గడవక - పస్తువుంటే మొలకసీమన పూడుబావికి మోట తోల్తే - సాగినన్నల పొలాలకు సాగరం కాల్వ తమ్ముని కొడుకు 'ఎమ్మే' చదివి - తయిదరొట్టెకు నోచకపోతే 'బియ్యే తప్పిన అన్న కొడుకును 'పియే' హోదా? కోటి తమ్ముల చేతిముద్దకు నోటి బుక్కకు - ప్రణాళికయైనట్టి పోచంపాడు పాడా ఫైటులేందే రైటులేదని ప్రజాస్వామ్యం చెప్పుచున్నది. ఈ అసహనం, ఈ ద్వేషం - వెక్కిరింతలు విషపు చూపులు మనసు విరిగిన మాటలన్నీ మరచుటెన్నడు?" అని ఆక్రోశిస్తాడు.</poem> సమైక్య పాలనలో తెలంగాణవారికి నీటి పంపకంలో, ఉద్యోగ నియామకాలలోను జరుగుతున్న అన్యాయానికి, తెలంగాణ భాష, సంస్కృతిపట్ల అవహేళన, అపహాస్యం చూపుతున్న అన్నల ధోరణికి తీవ్రంగా స్పందించి ఎంతో ఆవేదనతో రాసిన కవిత. కాళిదాసు రచించిన 'మేఘ సందేశ' కావ్యాన్ని ముకురాల 'మేఘదూత' అనే పేరుతో గేయానువాదం చేశారు. కావ్యం చివరి ముగింపులో కాళిదాసు మేఘానికి మార్పు తీసుకొనిరావడం జరిగింది. దశేంద్రియ జీవితంకాని 'మేఘం' సందేశాన్ని ఎట్లా తీసుకొనిపోతుంది అని ప్రశ్నించిన కాళిదాసు, చివరికి సందేశాన్ని తీసుకొనిపోయి చెప్పినట్లు రచించడం యుక్తంచాడని, మార్వాకాలం కార్మికులు విమర్శించినందుకుగాను, రామారెడ్డి సహజమైన రీతిలో ముగించడానికి కొత్తగా సన్నివేశ కల్పన చేసినాడు. యక్షుని భార్య దీనావస్థను గురించి అనోటా అనోటా కుచేలుని<noinclude><references/> {{rh|తెలంగాణ |337 | తేజోమూర్తులు}}</noinclude> htplt6tdpqwz3zy5ylkjc3shvkc08f0 104 211807 555764 552179 2026-05-10T16:50:07Z A.Murali 3019 /* అచ్చుదిద్దారు */ 555764 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="A.Murali" /></noinclude> భార్యకు అందంగా ఆమె భర్తతో చెప్పి యక్షుని శిక్ష తగ్గింపజేస్తుంది. <poem> “మనుషులుండేదిదాక - గగన భాగాల మేఘాలు మెదలెడిదాక విరహవీణలు మీటి వినగవచ్చునది - కాళిదాసుని విధురకలత కావ్యమిది” </poem> అని కాళిదాసుని ప్రశంసతో కావ్యాన్ని ముగిస్తాడు. ముకురాల 'పుట్ట గోచిలింగ పూలరంగా అనే మకుటంతో హాస్యపూరితమైన, వ్యూహాత్మకమైన శతకం కూడా రాశారు. మచ్చుకొక పద్యం <poem> "మూతిమీసమూడి ముష్టెత్తు కోవేడ పేడియయ్యు లక్ష్మి గూడవేడ మీసముండినంత రోసాలు సాగునో పుట్ట గోచిలింగ పూలరంగ”</poem> ముకురాల రాసిన 'రాక్షసజాతర' అనే దీర్ఘ కవిత అముద్రితం. మొత్తంమీద వీరి కవిత్వంలో ముకురప్రాయంగా కనిపించే ప్రధానలక్షణం వక్రోక్తి! సూటిగా దేన్ని చెప్పడు. తెనుగు నుడికారం. జాతీయాలు, తెలంగాణా పలుకుబడి భాష, ముఖ్యంగా పాలమూరు భాష ఆయన కవిత్వంలోని మౌమి గుణాలు. ముకురాల ఎంతటికవో అంతటి విమర్శకుడు, పరిశోధకుడు కూడా. వీరి సిద్ధాంత వ్యాసం "ప్రాచీనాంధ్ర కవిత ఆదర్శాలు, పరిణామాలు” ఒక మౌలికమైన, ప్రామాణికమైన పరిశోధనాగ్రంథంగా గణితి కెక్కింది. ప్రాచీన, ఆధునిక కవులమీద, ఇతర విషయాల మీద రాసిన విమర్శన వ్యాసాలు 'ఉపరిశోధన', 'సాహిత్య సులోచనాలు' అనే పేర్లతో వెలువడినాయి. ముకురాల కొన్ని కథలు కూడా రాశారు. అవి 4, 5 కథలకంటె మించవు. అయినా 'విడిజోడు' అనే కథకు కృష్ణాపత్రికవారు ద్వితీయ బహుమతి (1958) నిచ్చి తమ పత్రికలో ప్రచురించుకొన్నారు. ముకురాల పుంఖాను పుంకంగా రచనలు చేయకపోయినా, రాసిన ప్రతి రచన ఒక పుత్తడి రచనే. ఆయన కలం ఎంత బలమైనదో, కంఠం కూడా కంచుకంఠం కావడంవల్ల కవిసమ్మేళనాలలో శ్రోతలను ఆకట్టుకొన్నాడు. వక్తగా కూడా రాణించినాడు. ముకురాల రామారెడ్డి గారికి జరిగిన సన్మానాలలో ఆలిండియా రేడియో న్యూఢిల్లీ నుంచి జాతీయ కవిగా సన్మానం (1976), ఆధునిక పరిశోధకుడిగా తెలుగు విశ్వవిద్యాలయం ప్రత్యేక సన్మానం (1988), కవిరాజు సూతపురాణ వ్యాఖ్యను భారత ఉపరాష్ట్రపతి సన్మానం (1996), పద్యకవితకు మధునాపంతుల అవార్డు (1966) ముఖ్యమైనవి. తెలుగు అకాడమిలో ఉద్యోగిగా ఉంటూ తెలుగు భాషా సాహిత్యాలకు చేసిన సేవ కూడా ప్రస్తుతించదగినదే. ముఖ్యంగా 'పరిపాలన న్యాయపదకోశం తయారీ వీరి అధ్వర్యంలోనే కొనసాగింది. 'తెలుగు సాహిత్య పదకోశాన్ని మిరియాల రామకృష్ణగారితో కలిసి రచించారు. కార్యాలయ పదావళి, రెండో భాషగా తెలుగు బోధన కార్యక్రమాలు, వాచక రచనలు (తెలుగు), శబ్ద సంపద పరిశీలన మొదలైన ప్రాజెక్టులను ఎంతో దక్షతతో పర్యవేక్షించి, పని చేయించి తాము పనిచేస్తున్న సంస్థకు పేరుప్రతిష్ఠలను తెచ్చిన ఉన్నతోద్యోగి (వీరు మార్చి 3, 2003 నాడు కల్వకుర్తిలో మరణించినారు). తెలంగాణ కావ్యాలలో ముకురాల రామారెడ్డిది బలమైన గొంతుక, విశిష్టమైన కవిత్వం. వినూత్నమైన పరిశోధన చేసిన పరిశోధకుడు.<noinclude><references/> {{rh|తెలంగాణ |338 | తేజోమూర్తులు}}</noinclude> ijhg6aicbz4dltyggq8x7oe24oghdkp 104 211808 555765 552180 2026-05-10T17:02:55Z A.Murali 3019 /* అచ్చుదిద్దారు */ 555765 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="A.Murali" /></noinclude> {{center|{{p|fs150}}'''96. నల్లా నరసింహులు'''</p>}} {{right|- డా. రామా చంద్రమౌళి}} ఒక వీరుడు మరణిస్తేవేల కొలది ప్రభవింతురు ఒక నెత్తుటి చుక్కలోన ప్రళయాగ్నులు ప్రజ్వరిల్లు" ఇది 1945 నుండి 1951 వరకు నిజాం ప్రభుత్వ దన్నుతో రజాకార్లు, దేశ్ ముఖ్ లు, సర్ దేశ్ ముఖ్ు,దేశాయి, సర్ దేశాయిలు, జమీదార్లు, మత్తేదార్లు అమాయక లక్షలాది తెలంగాణా ప్రజలపై దశాబ్దాలుగా కొనసాగించినరాక్షస, పైశాచిక అణచివేత, హత్యాకాండ, దోపిడీకి వ్యతిరేకంగా, అప్పటిదాకా 'బాంచెను నీ కాళ్ళు మొక్కుత దొరా' అని బానిస బ్రతుకులనీడ్చిన లక్షలాది పేద రైతాంగ జనం తమ చేతులనే, శరీరాలనే ఆయుధాలుగా చేసుకుని జరిపిన ప్రపంచ ప్రసిద్ధి చెందిన 'తెలంగాణా రైతాంగ సాయుధ పోరాట' సందర్భంలో ప్రతి వ్యక్తి నినదించిన ప్రతిఘటనా నినాదం.. చేసిన సింహ గర్జన, పోరు ఉరుము... అప్పటి నిజాం పాలనలో ఉన్న హైదరాబాద్ రాష్ట్రంలోని గ్రామాల్లో ఆయన తన స్వంత ఖర్చులకోసం "సర్వేఖాస్" అని పిలువబడే దాదాపు 40% భూములుండేవి. ఇవి నిజాం స్వంతపాలనలో ఉంటే మిగిలిన 60% భూమి 'బాల్సా' లేక 'దివానీ' అని పిలువబడే భూమి ప్రభుత్వ దళారులైన పైన చెప్పిన ప్రైవేట్ దొరల అజమాయిషీలో నిజాం తరపున పన్నులు వసూలు చేసే అధికారాన్ని దఖల్ చేస్తూ పరిపాలించబడేది. ఆ అప్రత్యక్ష అధికారాన్ని చేజిక్కించుకుని కొందరు భూస్వాములు వేల లక్షల కొద్దీ ఎకరాల భూమిని తమ అజమాయిషీలో పెట్టుకుంటే.. ఆ భూములను సాగుచేసి పంటలను పండించే రైతులుమాత్రం ఒట్టి కౌలుదారై, కూలీలై, దొరల గడీల్లో వెట్టి బానిసలై బతుకులనీడుస్తున్న నిస్సహాయ దయనీయ కాలంలో.. ఉదాహరణకు మానుకోటకు చెందిన ఇన్నారెడ్డి ప్రతాపరెడ్డి కుటుంబం ఒక లక్షా యాభై వేల ఎకరాల భూమిని, విసునూరు దేశ్ ముఖ్ రాపాక రామచంద్రారెడ్డికి అరవై గ్రామాలను ఆవరించిన నలభై వేల ఎకరాల భూమి, సూర్యాపేట దేశముఖ్ కు ఇరవై వేల ఎకరాల భూమి.. ఇలా దున్నే వాళ్ళు లక్షలాది. దిక్కుమొక్కు లేని లక్షలాది పేద జనమైతే వాళ్ల మీద.. ఆ వ్యవసాయ ఫలాన్ని అనుభవిస్తూ సర్వాధికారాలను కలిగి తరతరాలుగా ప్రజలను హింసిస్తూ దోపిడీ చేస్తున్న పదుల సంఖ్యలో భూస్వాములు.. ఒక అసమసమాజంగా కునారిల్లుతున్న 1945 దశకంలో.. పెను ఉప్పెనై పోటెత్తిన తెలంగాణా సాయుధ విముక్తి పోరాట కెరటాల్లో ఒక మహిూత్తుంగ తరంగమై విప్లవించినవాడు శ్రీ నల్లా నరసింహులు, జనగామ ప్రాంత దళ నాయకుడు. చారిత్రాత్మక 'తెలంగాణా రైతాంగ సాయుధ పోరాటాని' కి నాయకత్వం వహించిన 'ఆంధ్ర మహాసభ లో అత్యంత కీలక పాత్ర వహించి వేలాది మంది యోధులతో నిజాం ప్రభుత్వాన్ని ప్రతిఘటిస్తూ వీరోచిత విముక్తి పోరాటంలో ఎన్నో త్యాగాలు చేసి, ఎన్నోసార్లు పోలీసులకు పట్టుబడి, చిత్ర హింసలకు గురై, కోర్ట్ కేసులనెదుర్కుని, మూడుసార్లు<noinclude><references/> {{rh|తెలంగాణ |339 | తేజోమూర్తులు}}</noinclude> 0s7olnamcrwo9i13qy6ix485j4k8mma 104 211809 555804 552181 2026-05-11T07:17:22Z A.Murali 3019 555804 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="A.Murali" /></noinclude>ఉరిశిక్షలు విధించబడి, కోర్టులో అత్యంత ధైర్యంగా తన వాదనలను వినిపించి న్యాయస్థానాల చేతనే 'తెలంగాణా 'టైగర్' అని కీర్తించబడ్డ సామాన్యుడే ఐన అసామాన్య వీరకిశోరం నల్లా నరసింహులు. 90 సంవత్సరాల సుదీర్ఘ భారత స్వాతంత్య్ర పోరాటం తర్వాత 1947 ఆగస్ట్ 15న బ్రిటిష్ పాలకులనుండి ఇండియా స్వేచ్ఛా స్వతంత్రాలను పొందితే నిజాం దుష్ట పాలనలో మగ్గిపోతూ స్థానిక భూస్వాముల, రజాకార్ల కబంద హస్తాల నుండి విముక్తికోసం తమ సాయుధ పోరాటాన్ని కొనసాగిస్తూ తన సహ భారత పౌరులతోపాటు స్వాతంత్య్రాన్ని పొందలేక తాను మాత్రం నిజాం హైదరాబాద్ పొలీస్ యాక్షన్ తర్వాతే నిజాం భారత యూనియన్ ప్రభుత్వానికి లొంగిపోయిన అనంతరమే సెప్టెంబర్ 17, 1948న భారతదేశంలో విలీనమై నిజమైన రెండవ స్వాతంత్య్రాన్ని పొందింది. ఇది తెలంగాణాకు సంబంధించి ఒక విచిత్రమైన ప్రత్యేక ఘటన. ఈ రెండు చిత్రమైన సందర్భాల మధ్య కాలంలో జరిగిన వేలాదిమంది మరణాలకూ, ఊచకోతలకూ, మాన భంగాలకూ, హత్యలకూ, పైశాచిక హింసకూ సాక్షమై నిలిచిన సంధి సమయానికీ, చారిత్రాత్మక పదిలక్షల ఎకరాల భూ విముక్తి తర్వాత దాన్ని పేదలకు పంచిన ప్రజా విజయ ఘటనకూ నడుమ గగనమెత్తు పోరుప్రతీకై నిలిచిన వాడు నల్లా నరసింహులు. నరసింహులుది తెలంగాణా సాయుధ పోరాటానికి తన వీరమరణంతో అంకురార్పణ చేసిన యోధుడు దొడ్డి కొమురయ్య పుట్టిన కడవెండి గ్రామం. అది అప్పటి జనగామ తాలూకాలో ఉంటూ నరరూప రాక్షసుడు విసునూరు దేశముఖ్ రాపాక రామచంద్రారెడ్డి ఏలుబడిలో ఉన్న అతని తల్లి జానమ్మ ప్రత్యక్ష పాలనలో మగ్గుతున్న ఊరు.. కడవెండి. నరసింహులుది అతి మామూలు పేద పద్మశాలి కుటుంబం. చేనేత పని చేసి జీవిస్తూ జానమ్మ గడీలోకి వెట్టికి వెళ్ళొచ్చే బీద కుంటుంబానికి చెంది ఉర్దూ మీడియంలో ఏడవ తరగతి వరకు మాత్రమే చదువుకున్నవాడు నరసింహులు, బక్కగా, నల్లగా, అతి మామూలుగా కనిపించే వ్యక్తిని కడివెండి పరిస్థితులు అనివార్యంగా దోపిడీకి వ్యతిరేకంగా ఉద్యమిస్తూ. ప్రాణాలను సైతం లెక్క చేయకుండా ఏండ్లకు ఏండ్లు అజ్ఞాతంలో ఉంటూ విప్లవించిన సాయుధ యోధుణ్ణి చరిత్రలో నిలిచిపోయే వీరునిగా రూపొందించాయి అప్పటి పరిస్థితులు. పరిస్థితులేమిటంటే.. గ్రామాలన్నింటిలోనూ ప్రజలకు భూములు లేవు.. అన్నీ దొరల భూములే. దాదాపు అందరూ కౌలు రైతులే. ఏ ఒక్కరిద్దరికో కొద్ది భూమి ఉన్నా దొర మనుషులు ఏదో రకంగా ఆ భూమిని జప్తు చేసుకునే నిరంతర ప్రయత్నాలే. ప్రజలను కులాలు కులాలుగా, మతాలు మతాలుగా విభజించి పాలిస్తూ, గడీలోకి వెట్టికి రప్పించు కుంటూ, ఎవరైనా ఎదురు తిరిగితే తమ గూండాలతో భయపెట్టి శారీరక హింసతో హడలగొడ్తూ, పోలీసుల సహకారంతో, రజాకార్ గూండాలతో, తామే స్వయంగా పోషించే మనుషులతో.. దాడులు జరుపుతూన్న స్థితిలో.. అస్సలే ఐకమత్యం లేని జనం.. జనాన్ని కూడగట్టి గడ్డిని తాడులా పేనగల నాయకత్వ లేమి, మనిషిని ప్రతిరోజూ చంపుతూ బతికే శవంగా మార్చేది భయం భయంతో తెలంగాణా అంతా వందలకొద్దీ గడీల కింద నలిగిపోతూ ప్రజలు కాలగర్భంలో కలిసిపోతున్న బీభత్స సందర్భంలో 'ఆంధ్ర మహా సభ రూపంలో ప్రవేశించిన కమ్యూనిస్ట్ ల ఆగమనం ఒక కొత్త వసంతాన్ని తెచ్చింది. తెలంగాణా నేలపైకి. పుచ్చలపల్లి సుందరయ్య, రావి నారాయణరెడ్డి, బద్దం ఎల్లారెడ్డి, ఆరుట్ల రామచంద్రారెడ్డి, దేవులపల్లి వెంకటేశ్వర రావు, భీమిరెడ్డి నరసింహారెడ్డి, నైతిక విలువలతో, మానవీయ ప్రవర్తనా పరిమళంతో, తమకున్న ఆస్తులను ప్రజల పరం చేసి, తమ భార్యా పిల్లలతో, కుటుంబ సభ్యులతో సహా ప్రకారంగంలోకి దూకి దిక్కుమొక్కు లేని జనానికి "మేమున్నాం.. మీకోసం మేమున్నాం' అని ప్రతి గ్రామీణున్నీ సంఘటిత పరుస్తూ, వరుసగా “ఆంధ్ర మహా సభలను” నిర్వహిస్తూ.. చైతన్యాన్నీ, ధైర్యాన్నీ, శాస్త్రీయమైన అవగాహనతో గ్రామ దళాలను నిర్మిస్తూ, 'సంఘం' పేరుతో మంట అంటుకున్న అడవిలా విస్తరిస్తూ వస్తున్న క్రమంలో. బీద చేనేత కార్మికుడైన తన తండ్రి కడివెండి ఊరి దొరసాని జానమ్మ దౌర్జన్యానికి బలై మరణిస్తే.. ఇక ప్రతిఘటనా రంగంలోకి భువనగిరిలో జరిగిన 11వ 'ఆంధ్ర మహాసభ ద్వారా గ్రామ దళ నిర్మాణంతో రంగంలోకి దూకిన నల్లా నరసింహులు మూడవ తరగతి చదువుకున్న తన భార్య<noinclude><references/></noinclude> n36bztvk9lp71fhn5gnkci6hukqq2br 555805 555804 2026-05-11T07:18:25Z A.Murali 3019 /* అచ్చుదిద్దారు */ 555805 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="A.Murali" /></noinclude>ఉరిశిక్షలు విధించబడి, కోర్టులో అత్యంత ధైర్యంగా తన వాదనలను వినిపించి న్యాయస్థానాల చేతనే 'తెలంగాణా 'టైగర్' అని కీర్తించబడ్డ సామాన్యుడే ఐన అసామాన్య వీరకిశోరం నల్లా నరసింహులు. 90 సంవత్సరాల సుదీర్ఘ భారత స్వాతంత్య్ర పోరాటం తర్వాత 1947 ఆగస్ట్ 15న బ్రిటిష్ పాలకులనుండి ఇండియా స్వేచ్ఛా స్వతంత్రాలను పొందితే నిజాం దుష్ట పాలనలో మగ్గిపోతూ స్థానిక భూస్వాముల, రజాకార్ల కబంద హస్తాల నుండి విముక్తికోసం తమ సాయుధ పోరాటాన్ని కొనసాగిస్తూ తన సహ భారత పౌరులతోపాటు స్వాతంత్య్రాన్ని పొందలేక తాను మాత్రం నిజాం హైదరాబాద్ పొలీస్ యాక్షన్ తర్వాతే నిజాం భారత యూనియన్ ప్రభుత్వానికి లొంగిపోయిన అనంతరమే సెప్టెంబర్ 17, 1948న భారతదేశంలో విలీనమై నిజమైన రెండవ స్వాతంత్య్రాన్ని పొందింది. ఇది తెలంగాణాకు సంబంధించి ఒక విచిత్రమైన ప్రత్యేక ఘటన. ఈ రెండు చిత్రమైన సందర్భాల మధ్య కాలంలో జరిగిన వేలాదిమంది మరణాలకూ, ఊచకోతలకూ, మాన భంగాలకూ, హత్యలకూ, పైశాచిక హింసకూ సాక్షమై నిలిచిన సంధి సమయానికీ, చారిత్రాత్మక పదిలక్షల ఎకరాల భూ విముక్తి తర్వాత దాన్ని పేదలకు పంచిన ప్రజా విజయ ఘటనకూ నడుమ గగనమెత్తు పోరుప్రతీకై నిలిచిన వాడు నల్లా నరసింహులు. నరసింహులుది తెలంగాణా సాయుధ పోరాటానికి తన వీరమరణంతో అంకురార్పణ చేసిన యోధుడు దొడ్డి కొమురయ్య పుట్టిన కడవెండి గ్రామం. అది అప్పటి జనగామ తాలూకాలో ఉంటూ నరరూప రాక్షసుడు విసునూరు దేశముఖ్ రాపాక రామచంద్రారెడ్డి ఏలుబడిలో ఉన్న అతని తల్లి జానమ్మ ప్రత్యక్ష పాలనలో మగ్గుతున్న ఊరు.. కడవెండి. నరసింహులుది అతి మామూలు పేద పద్మశాలి కుటుంబం. చేనేత పని చేసి జీవిస్తూ జానమ్మ గడీలోకి వెట్టికి వెళ్ళొచ్చే బీద కుంటుంబానికి చెంది ఉర్దూ మీడియంలో ఏడవ తరగతి వరకు మాత్రమే చదువుకున్నవాడు నరసింహులు, బక్కగా, నల్లగా, అతి మామూలుగా కనిపించే వ్యక్తిని కడివెండి పరిస్థితులు అనివార్యంగా దోపిడీకి వ్యతిరేకంగా ఉద్యమిస్తూ. ప్రాణాలను సైతం లెక్క చేయకుండా ఏండ్లకు ఏండ్లు అజ్ఞాతంలో ఉంటూ విప్లవించిన సాయుధ యోధుణ్ణి చరిత్రలో నిలిచిపోయే వీరునిగా రూపొందించాయి అప్పటి పరిస్థితులు. పరిస్థితులేమిటంటే.. గ్రామాలన్నింటిలోనూ ప్రజలకు భూములు లేవు.. అన్నీ దొరల భూములే. దాదాపు అందరూ కౌలు రైతులే. ఏ ఒక్కరిద్దరికో కొద్ది భూమి ఉన్నా దొర మనుషులు ఏదో రకంగా ఆ భూమిని జప్తు చేసుకునే నిరంతర ప్రయత్నాలే. ప్రజలను కులాలు కులాలుగా, మతాలు మతాలుగా విభజించి పాలిస్తూ, గడీలోకి వెట్టికి రప్పించు కుంటూ, ఎవరైనా ఎదురు తిరిగితే తమ గూండాలతో భయపెట్టి శారీరక హింసతో హడలగొడ్తూ, పోలీసుల సహకారంతో, రజాకార్ గూండాలతో, తామే స్వయంగా పోషించే మనుషులతో.. దాడులు జరుపుతూన్న స్థితిలో.. అస్సలే ఐకమత్యం లేని జనం.. జనాన్ని కూడగట్టి గడ్డిని తాడులా పేనగల నాయకత్వ లేమి, మనిషిని ప్రతిరోజూ చంపుతూ బతికే శవంగా మార్చేది భయం భయంతో తెలంగాణా అంతా వందలకొద్దీ గడీల కింద నలిగిపోతూ ప్రజలు కాలగర్భంలో కలిసిపోతున్న బీభత్స సందర్భంలో 'ఆంధ్ర మహా సభ రూపంలో ప్రవేశించిన కమ్యూనిస్ట్ ల ఆగమనం ఒక కొత్త వసంతాన్ని తెచ్చింది. తెలంగాణా నేలపైకి. పుచ్చలపల్లి సుందరయ్య, రావి నారాయణరెడ్డి, బద్దం ఎల్లారెడ్డి, ఆరుట్ల రామచంద్రారెడ్డి, దేవులపల్లి వెంకటేశ్వర రావు, భీమిరెడ్డి నరసింహారెడ్డి, నైతిక విలువలతో, మానవీయ ప్రవర్తనా పరిమళంతో, తమకున్న ఆస్తులను ప్రజల పరం చేసి, తమ భార్యా పిల్లలతో, కుటుంబ సభ్యులతో సహా ప్రకారంగంలోకి దూకి దిక్కుమొక్కు లేని జనానికి "మేమున్నాం.. మీకోసం మేమున్నాం' అని ప్రతి గ్రామీణున్నీ సంఘటిత పరుస్తూ, వరుసగా “ఆంధ్ర మహా సభలను” నిర్వహిస్తూ.. చైతన్యాన్నీ, ధైర్యాన్నీ, శాస్త్రీయమైన అవగాహనతో గ్రామ దళాలను నిర్మిస్తూ, 'సంఘం' పేరుతో మంట అంటుకున్న అడవిలా విస్తరిస్తూ వస్తున్న క్రమంలో. బీద చేనేత కార్మికుడైన తన తండ్రి కడివెండి ఊరి దొరసాని జానమ్మ దౌర్జన్యానికి బలై మరణిస్తే.. ఇక ప్రతిఘటనా రంగంలోకి భువనగిరిలో జరిగిన 11వ 'ఆంధ్ర మహాసభ ద్వారా గ్రామ దళ నిర్మాణంతో రంగంలోకి దూకిన నల్లా నరసింహులు మూడవ తరగతి చదువుకున్న తన భార్య<noinclude><references/> {{rh|తెలంగాణ |340 | తేజోమూర్తులు}}</noinclude> 8nuhrkibpfmzcyj2ruo2bk1ajyzrd75 104 211810 555807 552182 2026-05-11T07:35:18Z A.Murali 3019 /* అచ్చుదిద్దారు */ 555807 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="A.Murali" /></noinclude> వజ్రమ్మతో సహా అజ్ఞాతంలోకి వెళ్ళి, ఉద్యమ వ్యాప్తి, గెరిల్లా శిక్షణ .. దొరల గూండాలపై ప్రతిఘటన, దాడుల వ్యూహ రచన.. గ్రామ రక్షక దళాల ఏర్పాటు.. మహిళా కామ్రేడ్ల తయ్యార్.. వాళ్లలో కూడా పోరాట పటిమను నింపే శిక్షణా తరగతులు.. ఇదంతా ఒక ప్రజాశక్తి నిర్మాణ లోకమయ్యింది నరసింహులుకు. అగ్గి అంటుకున్న అరణ్యాన్ని ఆర్పడం అంత సులువు కాదు. జనగామ తాలుకా లోని ఎన్నో గ్రామాల్లో 'సంగం' దళాలను నిర్మించి, స్వయంగా నాయకత్వం వహించి, పార్టీ అగ్ర నాయకుల సమస్యయంతో విప్లవించిన కొదమ సింహం నరసింహులు. ఆయన తన పార్టీ విధేయునిగా అట్టడుగు కార్యకర్తలను సంఘటిత పరుస్తూ, చైతన్య వరుస్తూ, అటు అగ్ర నాయకత్వంతో పార్టీ బలోపేతానికి పాటుపడ్తూ దొరలకూ, రజాకార్లకూ సింహ స్వప్నమై నిద్రలేకుండా చేశాడు. మొట్టమొదటి తిరుగుబాటు తన స్వంత ఊరు కడివెండి నుండే మొదలుపెట్టి.. అనూహ్యంగా తన సహచరుదు, వీరుడు దొడ్డి కొమురయ్యను కోల్పోయాడు. అదే 'తెలంగాణా రైతాంగ సాయుధ పోరాటానికి’ అంకురార్పణయ్యింది. దరిమిలా 1947 సెప్టెంబర్ 11న నిజాం ప్రభుత్వానికి వ్యతిరేకంగా, దోపిడీ దారులైన భూస్వాములను తరిమికొట్టేందుకు 'సాయుధ పోరాటానికి పిలుపు ఇవ్వబడింది. ఇక అక్కడినుండి నిప్పుల కొలిమైన తెలంగాణా నేల నాలుగు చెరగులా .. ప్రత్యేకించి భూస్వామ్య వ్యవస్థ బలంగా పాతుకుపోయిన నల్గొండ, ఖమ్మం, వరంగల్లు, కరీంనగర్ జిల్లాలలో ఎర్ర జెండాల నీడలో లక్షలాది మంది నిరక్షరాస్య సుశిక్షిత ప్రజాసైన్యం ఎక్కడికక్కడ దొరల గడీలపై, భానం రజ్వీ నాయకత్వంలో పని చేసే రజాకార్ల, నిజాం పోలీసు క్యాంప్లపై మెరుపు దాడులు చేస్తూ, ప్రతీకార జ్వాలల్లో తరతరాలుగా బందీ ఐపోయిన ప్రజల అప్పుపత్రాలను కాలబెడ్తూ, గడీలను ధ్వంసం చేస్తూ, దొరలను ప్రజా కోర్టుల్లో నిలబెట్టి శిక్షిస్తూ వేలకొద్దీ ఎకరాల భూములను విముక్తం చేస్తూ, బహిరంగంగానే 'దున్నేవాడికే భూమి' ని పంచిపెడ్తూ ఆ క్రమంలో వందలు వేలమంది కర్కశ నిజాం సైన్యాలకూ, రజాకార్లకూ బలై ప్రాణాలను కోల్పోతూ 1951 వరకు అంతటా ఒక బీభత్స యుద్ధకాండ, అప్పుడే సంభవించిన ఘటనలు.. బందగీ వీరోచిత ప్రతిఘటన..దరిమిలా హత్య.. చాకలి ఐలమ్మ వీరోచిత పోరాటం.. ఆకునూరు, మాచిరెడ్డిపల్లి తిరుగుబాట్లు.. తిమ్మాపురం, అల్లిపురం.. బక్కవంతులగూడెం, మేళ్ళచెరువు ఊచకోతలు. అటు సుంకర సత్యనారాయణ, వాసిరెడ్డి భాస్కరరావు రాసిన 'మా భూమి' నాటకాన్ని 128 దళాలు 980 ప్రదర్శన లివ్వగా 18 లక్షల మంది తిలకించి ఉత్తేజితులవ్వడాలు.. జెండా పండుగ నాడు పర్కాలలో భయంకర సామూహిక హత్య, తర్వాత బైరాన్ పల్లి లో వందల మందిని చెట్లకు కట్టేసి, స్త్రీలను నగ్నంగా బతుకమ్మ ఆట ఆడించి, అమానుషంగా చెరిచి, 118 మందిని కాల్చి చంపడాలు.. ఉద్యమం హైదరాబాద్ నగరానికి కూడా వ్యాపించి అనేక డెన్ లు, కమ్యూనిస్టు కమ్యూన్లు ఏర్పాట్లు, అజ్ఞాత దళాల రహస్య కదలికలతో హింసా, ప్రతిహింసలత తెలంగాణా అగ్నిగుండమై ప్రజ్వరిల్లడాలు.. అంతా ఒక అఖండ కృంఖల చర్య దాదాపు నూట ఇరవై రెండు దళాలనూ, ఆత్మార్పణ గెరిల్లా సమూహాలనూ నిర్మించి, నాయకత్వం వహించి, కదనరంగంలో ముందుండి నడిపించి అనేకసార్లు పోలీసులను ముప్పుతిప్పలు పెట్టి, అప్పుడప్పుడు పట్టుబడి ఘోరాతిఘోరమైన హింసను సహించి, అనేక కేసుల్లో ఇరికించబడి, మూడుసార్లు ఉరిశిక్షలు విధించబడి.. అజేయంగా నిలిచిన నల్లా నరసింహులును ఒకసారి.. పోలీస్ చర్య అనంతరం యూనియన్ సైన్యాలు నిషిద్ధ కమ్యూనిస్ట్ పార్టీ సభ్యులను అడవుల్లోకి తరుముతూ వందలమందిని హత్య చేస్తున్నపుడు, అప్పటికి సికిందరాబాద్ జైల్లో 12 మందిలో ఒకడిగా ఇక రేపు ఉరితీయ బడ్డాడనగా అంతర్జాతీయ కమ్యూనిస్ట్ సంస్థల, భారత ట్రేడ్ యూనియన్ల ఆందోళన ఫలితంగా ఉరితీతకు 12 గంటలముందు ఉరిశిక్ష నిలిపివేయబడి.. అసలు ఈ నల్లా నరసింహులు ఎవడు.. అని అప్పటి యూనియన్ సైనిక జనరల్ జె.ఎస్. చౌదరి నల్లగొండ జైలుకు చూడ్డానికి వచ్చినపుడు, ఆ జిల్లా ఎస్.పి. ధన్ రాజ్ నాయుడు సంకెళ్ళతో ఉన్న నరసింహులునును "బైగర్ ఆఫ్ తెలంగాణా అని పరిచయం చేశాడు. నిరంతరం గర్జిస్తూ ఉరిమే పులి నరసింహులు.<noinclude><references/> {{rh|తెలంగాణ |341 | తేజోమూర్తులు}}</noinclude> lae2ey03k0htvi8bsa84wb6neatii69 104 211811 555808 552183 2026-05-11T07:40:57Z A.Murali 3019 /* అచ్చుదిద్దారు */ 555808 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="A.Murali" /></noinclude>అప్పటి హోం మంత్రి సర్దార్ వల్లభాయ్ పటేలు తెలంగాణాలో నిజాంకు వ్యతిరేకంగా విముక్తి పోరాటం చేస్తున్న కమ్యూనిస్ట్లు నెహ్రూ ప్రభుత్వాన్ని కూలదోయడానికి ప్రయత్నిస్తున్నారని స్టేట్ కాంగ్రెస్ ఇచ్చిన తప్పుడు నివేదికల వల్ల నిషేధానికి గురై, లక్షలాది కరపత్రాలను హెలికాప్టర్ల ద్వారా అజ్ఞాత నాయకులనూ,క్యాడర్నూ లొంగిపోవాల్సిందిగా హెచ్చరించిన నేపథ్యంలో.. నరసింహులు వంటి అనేకమంది యోధులు నల్లమల అడవుల్లోకి, రాచకొండ అరణ్యాల్లోకి నిష్క్రమించి.. మళ్ళీ ఒక ప్రతిఘటన. చివరికి విచిత్రమైన పరిస్థితుల్లో 1951 అక్టోబర్ 21న 'సాయుధ పోరాటాన్ని' విరమిస్తున్నట్టుగా జాతీయ కమ్యూనిస్ట్ పార్టీ ప్రకటన ఒకటి వెలువడి.. అభిండాగ్ని చప్పున చల్లారి పోయింది. అప్పటికి నరసింహులు భార్య వజ్రమ్మ అరెస్ట్ అయి జైళ్ళో ఉంటూ కటకటాల్లోనే ఒక ఆడ శిశువును ప్రసవించింది. తర్వాత 1952లో జరిగిన జనరల్ ఎన్నికల్లో నిషిద్ధ పార్టీ కావడంవల్ల కమ్యూనిస్ట్లు పీపుల్స్ డెమోక్రటిక్ ఫ్రంట్ పేర ఎన్నికల్లో పోటీ చేసి తెలంగాణాలోని మొత్తం 98 శాసన సభ, 15 పార్లమెంట్ స్థానాల్లో కాంగ్రెస్ 46 సీట్లు సాధిస్తే పి.డి.ఎఫ్. 35 స్థానాలనూ, 7 పార్లమెంట్ సీట్లనూ కైవసం చేసుకుని తన ప్రజాదరణను చాటి చెప్పింది. రాష్ట్ర నాయకుడు రావి నారాయణ రెడ్డి నల్లగొండ నుండి పొటీ చేసి నెహ్రూ కంటే, దేశంలోనే అందరికన్నా అత్యధిక మెజారిటీని సాధించాడు. నరసింహులు పోటీ చేయలేదు. ప్రజాస్వామ్యం పేరుతో భారతదేశంలో పరిపాలన ప్రారంభమైన తర్వాత కూడా తనపై ఉన్న అనేక కేసులతో సతమతమై.. కోర్డ్ చుట్టూ తిరిగి తిరిగి, చివరికి అప్పటి శాసనసభ ప్రతిపక్ష నాయకుడు పుచ్చలపల్లి సుందరయ్య చొరవతో చివరి ఉరిశిక్షనుండి బయటపడి.. అంతిమంగా 1959 జనవరి 26 న స్వేచ్ఛా ప్రపంచంలోకి వచ్చాడు. నరసింహులు. తర్వాత బొంబాయి, షోలాపూర్ లలో పార్టీ క్యాడర్ వేలమందితో ఘనంగా ఆదరించబడ్డా.. చివరికి శేష జీవితమంతా, మిగిలిన నిరంతర వీరోచిత అనంతమైన రక్తసిక్త పోరాట స్మృతులతో తానూ తన ధర్మపత్ని వజ్రమ్మ చారిత్రాత్మక తెలంగాణా రైతాంగ సాయుధ పోరాటంలో భూమికోసం, భుక్తికోసం, విముక్తి కోసం అసువులు బాసిన 4000 మంది వీరులనూ, పీడిత ప్రజలకు పది లక్షల ఎకరాల భూమి పంపక విజయాలనూ స్మరించుకుంటూ.. 'జీవితమే ఒక నిరంతర పోరాటం' అన్నతృప్తితో మిగిలి పోయారు. నరసింహులు 1993 నవంబర్ 5న అనంత వాయువుల్లో విలీనమై.. కడివెండి ప్రజలకు 'జీవితమంతా తను నమ్మిన సిద్ధాంతం కోసమే బతికిన మహా వీరునిగా ఒక పోరాట వారసత్వమై శాశ్వత సజీవుడయ్యాడు. వీరునికెన్నడూ మరణం లేదు. అతడు ఎప్పుడూ ప్రజల గుండెల్లో నిరంతర స్ఫూర్తయి ప్రజ్వలిస్తూనే ఉంటాడు.<noinclude><references/> {{rh|తెలంగాణ |342 | తేజోమూర్తులు}}</noinclude> cnk2x6o1rjf6xc8kvq8ziwt43dcejak 104 211812 555809 552184 2026-05-11T07:57:42Z A.Murali 3019 /* అచ్చుదిద్దారు */ 555809 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="A.Murali" /></noinclude> {{center|{{p|fs150}}'''97. నటరాజ రామకృష్ణ '''</p>}} {{right|-కళాకృష్ణ}} భావ రాగ తాళం తెలిసిన నాట్య కళా ప్రపూర్ణులు భరతకళాప్రపూర్ణ బిరుదాంకితులు నటరాజ రామకృష్ణ. ఆయన నాట్యయోగి. తన జీవితాన్నే నాట్యకళకి అంకితమిచ్చిన మహామనిషి. నాట్య గ్రంథాల రచయితగా మరో భరతముని నాట్యమే అతని శ్వాస నిశ్వాసలు. ఆయన నిలువెత్తు నిండైన విగ్రహమే నాట్య కళ. అంగ, ఉపంగ, ప్రత్యంగ స్వరూపం శాస్త్రంలో చెప్పిన లక్షణ లక్ష్యాల శరీరాకృతి నటరాజ రామకృష్ణ. చతుర్విదాభినయాలు ఆయన ఆకారాన్ని ఆసరా చేసుకున్నాయి. వారి మృదువైన హస్తవిన్యాసాలను 'ఆంగికాభినయం' ఆక్రమించుకొంటే చంద్రబింబంలాంటి ముఖ వర్చస్సును, విశాల నేత్రాలను 'సాత్వికాభినయం' స్వాధీన పరుచుకుంది. వెండికొండలాంటి తెల్లని వస్త్ర ధారణనను మిణుకు మిణుకు మనే అబ్రకము మెరుపులను 'ఆహార్యాభినయం' అలంకరించుకొంది. ఆయన సుస్వరాన్ని మృదుమధుర వాక్కులను 'వాచికాభినయం' వరించింది. ఉత్తముడు, సంస్కారవంతుడు, దయాశీలి, దానకర్ణుడు, కరుణా హృదయుడు, కళాకారుడు, కళా పోషకుడు, కళాప్రపూర్ణ రామకృష్ణ ఇన్ని సుగుణాలుండి తెలుగువారి నాట్యముద్దు బిడ్డగా జన్మించడం తన పూర్వజన్మ సుకృతమే. పూవు పుట్టగానే పరిమళిస్తుందంటారు పెద్దలు. ఆ పుష్పం, దైవారాధనకు, అలంకరణమే, సుగంధ ఘ్రాణానికి ఉపయోగపడుతుందంటారు. ఆ కోవకే చెందుతారు కీ.శే. నటరాజ రామకృష్ణగారు. నిశ్శబ్దం నుండి 'శబ్దమైన’ తరంగాలు సృష్ఠిలో లీనమై ఎన్ని రసాను భూతులను కలుగ చేస్తాయో అలాగే నాట్య శబ్దంగా జన్మించి నాట్యకళా చరిత్రలో లీనమై పరమాత్మ పద సన్నిధిని చేరిన పరమ పురుషుడు నాట్య కళా సవ్యసాచి నటరాజ రామకృష్ణ. శివపార్వతుల తాండవ, లాస్య పద్ధతులను అర్ధ నారీశ్వరుడివలె తన నృత్య యాత్రలో పునరుద్ధరించి పునః సృష్టిచేసిన పుణ్యమూర్తి. మనిషి, ఎక్కడపుట్టి పెరిగినా, తన దేశానికి తన ప్రాంతానికి ఏమి చేసాడనేది ముఖ్యం. ఆ కోణంలో చూసినట్లయితే రామకృష్ణగారు నృత్యకళా ప్రపంచంలో ప్రథమ వ్యక్తి అని చెప్పవచ్చు. తెలుగువారి స్త్రీల లాస్య నర్తనరీతులను "ఆంధ్ర నాట్యం”గా, పురుషుల పౌరుషేయ వీరరరస ప్రధాన్య 'పేరిణి'ని పునరుద్ధరించి ప్రచారంలోకి తెచ్చి ప్రపంచ నృత్య కళాచరిత్రలో శిఖరాగ్రాన్ని చేరుకున్నారు. ఒక్కమాటలో చెప్పాలంటే తెలుగువారి నృత్య కళా విధానాన్ని ప్రపంచానికి ఎలుగెత్తి చాటిన నాట్యకళా వైతాళికులు డా॥ నటరాజుగారు. '''బాల్యం గురించి ''' పుట్టింది బాలీ ద్వీపంలో అయినా బాల్యం అంతా సికింద్రాబాదు వారాసిగూడలోనే గడిచింది. కారణం తండ్రి<noinclude><references/> {{rh|తెలంగాణ |343 | తేజోమూర్తులు}}</noinclude> 2bvlk9tj4hxp1fv3cmh35sl4xg0rrgh 104 211813 555810 552185 2026-05-11T08:07:58Z A.Murali 3019 555810 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="A.Murali" /></noinclude> రైల్వే అధికారి కావడం, 8వ ఏటనే తల్లిని కోల్పోయిన రామకృష్ణ, తండ్రి, ఆయాల పెంపకములో పెరిగారు. తండ్రిగారు రామకృష్ణ పరమహంస భక్తుడైనందున వారి పిల్లలకు రామకృష్ణ. శారద అని పేర్లు పెట్టుకున్నారు. ఏలోటు లేకుండా కుమారుడిని, కూతురిని పెంచి పెద్దచేసారు. రామకృష్ణ గారి తల్లి వరంగల్లు జిల్లా కొలనుపాక వాస్తవ్యురాలు, సంగీతంలో ప్రావీణ్యమున్న విదుషీమణి. తండ్రి తూర్పుగోదావరి జిల్లా రాజోలు వాస్తవ్యులు. ఉద్యోగ రీత్య తెలంగాణ ప్రాంతములో నున్నందున కొలనుపాక వాస్తవ్యురాలిని పెళ్లి చేసుకొని హైదరాబాదులోనే స్థిరపడి రామకృష్ణ మిషన్తో సంబంధ బాంధవ్యాలు ఏర్పరుచుకున్నారు. బాల్యం నుండి రామకృష్ణ నృత్యం వైపు ఆసక్తి చూపుతున్నట్లు తెలుసుకొన్న తండ్రి మనం నాట్యం చెయ్యకూడదు మనం నాట్యకళా పోషకులం మాత్రమే అని హెచ్చరించారు. కాని రామకృష్ణగారు చాటు మాటున నృత్యకళాకారులను చూడడము, అనుకరించడము మొదలు పెట్టాడు. ఇవన్నీ సోదరి చూసి తండ్రికి ఫిర్యాదు చేసేది. ఆయన రామకృష్ణను దండించేవారు. అయినా పరిస్థితి యథాతథంగా ఉండేది. '''మద్రాసులో విద్యాభ్యాసముఁ ''' ప్రాథమిక విద్యను సికింద్రాబాదులో ముగించి మాధ్యమిక విద్యకు మద్రాసు మైలాపూర్ రామకృష్ణ మఠానికి చెందిన స్కూలుకు కూతురు శారదను, రామకృష్ణను పంపించారు. కారణము క్రమశిక్షణ, ఆధ్యాత్మిక చింతన ఏర్పడి విద్యావంతులవుతారని. ఆ బాధ్యతను స్వామి శాశ్వతానంద గారు స్వీకరించారు. రామకృష్ణను చూడగానే మరో వివేకానందుడు అవుతాడేమోనని ఆ ముఖ వర్చసు విశాల నేత్రాలను చూసి ఆశపడ్డారు స్వామి శాశ్వతానంద. (ఆయనను నేను చూసాను) ఆ మఠ గ్రంధాలయములోనే ఆధ్యాత్మిక ఆగమ గ్రంథాలను చదివి నాట్యకళలో అభిరుచిని పెంపొందించుకున్నారు. నాట్యాన్ని అభ్యసించాలని మీనాక్షి సుందరం పిళ్ళై వద్ద శిష్యునిగా చేరి భరత నాట్యం నేర్చుకున్నారు. నాట్యంపైగల అభిరుచిని ఆసక్తిని చూసి స్వామిజీ సంతోషించేవారు. రామకృష్ణను ప్రత్యేకంగా చూసేవారు. ఈ విషయం తెలుసుకున్న తండ్రి బాధపడి ఎంత చెప్పినా వినడము లేదని ప్రహ్లాదుని హరినామ స్మరణ వలె రామకృష్ణ నాట్య స్మరణ ఎక్కువైనదని భావించి ఎలాగైనా మాన్పించాలని నిశ్చయించుకొన్నాడు. నాగపూర్ - నటరాజ బిరుదు నాట్యం నుండి దృష్టి మరల్చాలనే ముఖ్య ఉద్దేశంతో ఉన్నత విద్యకొరకు నాగపూర్ పంపించడము జరిగినది. అక్కడ కూడా రామకృష్ణ మిషన్లో ఉండేవారు. రామకృష్ణగారు ఎట్టి పరిస్థితుల్లోను నాట్యం చేయడముగాని, నేర్చుకోవడము కాని జరుగకూడదని తండ్రిగారు గట్టిగా శాసించారు. అలా జరిగినట్లయితే నీకు నాకు మన కుటుంబముతో ఎలాంటి నంబంధముండదని హెచ్చరించారు. చివరికి ఎక్కడా మాపేరు కూడ ఉచ్చరించరాదని బెదిరించారు. తండ్రిగారి మాటకాదనలేక నాట్యకళపైనున్న మమకారం చంపుకోలేక ఏకాంతంగా ఎన్నోసార్లు దుఃఖించారట. అది చూసి స్వామిజీలు ఓదార్చేవారట. (ఇది స్వామి స్వరూపానంద గారి నుండి నేనువిన్న విషయం). పట్టువీడని విక్రమార్యునివలె తండ్రి వెదిరించి నాట్యకళపై మొగ్గు చూపుతూ విద్యలో కూడ ప్రథమ శ్రేణి నందుకున్నారు. యూనివర్శిటీలో బి.ఎ. చదువుతూ ఆ ప్రాంతముననున్న గురువులు సిద్ధాణీ, చంపాబాయిల వద్ద కథక్, టుమ్రీ, గజల్స్క అభినయం నేర్చుకొన్నారు. అప్పటికే నాయుడుపేట రాజమ్మవద్ద అభినయం నేర్చుకొన్నందున కొంత సులభతరమైంది. అదే సమయములో రామకృష్ణ మఠం వదిలి వేయడం తండ్రి సహాయాన్ని నిరాకరించడము రామకృష్ణకు ఆహారము సరిగా లేక బీదరికం ప్రారంభమైనది. బీదరికాన్ని ఆకలిని అధిగమించి నృత్య సాధన చేసి అందరిచే శభాష్ అనిపించుకున్నారు. నృత్య కళపై నున్న ఆసక్తిని గమనించి స్థానికులు తెలుగువారు సహాయ సహకారాలు అందించి నృత్య కళాసాధనకు తోడ్పడ్డారు. నాట్య కళా ప్రదర్శనలు, నాట్యకళలో కృషి, ఆ కళాసక్తిని వారి ద్వారా, వీరి ద్వారా తెలుసుకున్న బండారు సంస్థానాధీశులు శ్రీ గణపతిరావు పాండేగారు రామకృష్ణ స్నేహితులు రాంభావ్ సర్దేశ్ గారి ద్వారా ఆహ్వానాన్ని పంపి రామకృష్ణ నృత్య ప్రదర్శనను ఏర్పాటు చేసారు. అప్పటికే ఆ ఆస్థానంలో రామడ్కు చెందిన ఆస్థాన నర్తకులు డు తెలంగాణ 344 తేజోమూర్తులు<noinclude><references/> {{rh|తెలంగాణ |344 | తేజోమూర్తులు}}</noinclude> jlh2p2thix8pst050ubeq9biun5txal 104 212686 555786 555212 2026-05-11T04:16:44Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 555786 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>'''టీక'''. నవలక్రొందొడిమ = పూవులలేఁతతొడిమ; ఒత్తినన్ = ఒత్తుకొనఁగా; కంటగెలు మస్తకంబు = బాధపొందు తల; కఱకుజడలన్ = మోటుగానుండు జడలను; గాలివాఱినన్ = తడి యిగిరిపోఁగా; ఏర్చు = మండునట్టి; భసితమునకున్ = విభూతికి; ననిచెనో = ఇష్టపడెనో; వజ్రాలనూలున్ = వజ్రాలు తాపిన మొలత్రాటినిగూడ; ఓర్వని = సహింపలేని; కటీతటి = మొల; పటుదర్భదామకాంచిన్ = బిఱుసైన దర్భత్రాటిమొలనూలిని; తాళెనో = సహించెనో? జిలుగుదువ్వలువ = సన్ననిచీర; ఇంత = కొంచెము; బెళికినన్ = ఒరసికొన్నను; గురుదాల్చు తనువు = గగుర్పాటుపొందు దేహము; ధాతువస్త్రభరణమునకున్ = ఆ కావిగుడ్డను కట్టుటకు; అచ్చెరువు నొందన్ = ఆశ్చర్యపడఁగా; కొమ్మ = స్త్రీ - రాధ; తత్సమయ...... వాత్యన్ = ఆసమయమునఁబుట్టిన హేమంతర్తువునందలి దట్టమైన చలిగాలిచేత; కడలి, కంపించుక్రియన్ = సముద్రము గడగడలాడునట్లు; జగంబు = లోకము; అడలి = భయపడి; అట్టి క్రూరనిష్ఠన్ = మీఁదిరీతిని కఠినమగు నియమమున; తపము, కావించెన్ = తపస్సు చేసెను. '''అలం'''. విషమము. {{Telugu poem|type=శా.|lines=<poem>తత్తాదృఙ్మదజృంభమాణతరుణీతారుణ్యసంపద్దశా ప్రోత్తుంగస్తన<ref>క. నిస్తులోష్ణ, చ.ట. నిస్తులోష్మ</ref>నిస్తలోష్మకవచంబుల్ పూనఁగా నోఁ<ref>క. చుటల్</ref>చుటన్ <ref>క. చిత్తా</ref>జిత్తానందము కల్గు భోగులకు నిస్త్రింశోగ్రసంపాతమై యుత్తాలంబగు సీతుకందువ కరం బుద్వేగ మొందింపగన్.</poem>|ref=4}} '''టీక'''. తత్తాదృఙ్......కవచంబుల్ — తత్తాదృఙ్మద = సాటిలేని పొంకముచే; జృంభమాణ = విజృంభించుచున్న; ['తాదృఙ్మదజృంభమాణ = దానివంటిమదముచే విజృంభించుచున్న' అని పూర్వటీక.] తరుణీ = యువతులయొక్క; తారుణ్యసంపద్దశా = యౌవనసంపదచే; ప్రోత్తుంగ = మిక్కిలి యున్నతములైన; స్తన = కుచములపైని; నిస్తలోష్మకవచంబుల్ = గుండ్రఁదనము గలిగి, వేడిమిని కలిగించు ఱవికలను; '''పాముపక్షమున''' 'గుండ్రమై, వేడిమిని గలిగించు కుబుసములను; పూనఁగా, నోఁచుటన్ = ధరించిన కారణముచే; చిత్తానందము, కల్గు = (అంతకుమున్ను) మనస్సున నానందము పొందిన; భోగులకున్ = భోగపురుషులకు, పాములకును; ఉత్తాలంబగు = అధికమైన; సీతుకందువ = చలికాలము; సిస్త్రింశోగ్రసంపాతమై = గట్టి కత్తివ్రేటైనదై - కత్తివేటువంటి బాధను కలిగించునదై; కరంబు = మిక్కిలి; ఉద్వేగము, ఒందింపగన్ = ఆందోళనమును కల్గింపఁగా. భయముగా. "ఇంతకుఁబూర్వము స్త్రీలు చలి లేనందున కంచుకములను ధరించకపోఁగా, వారి ప్రియులు యువతుల స్తనములను కౌఁగిలించుకొని ఎక్కువ ఆనందమును పొందుచుండిరి. కాని యిప్పుడు శీతకాలమగుటఁ జలిచే యువతులు వెచ్చని ఱవికలను ధరింపఁగా, యువకులకు ప్రత్యక్షముగా వారి స్తనాలింగనభాగ్యము దొఱకలేదు" అని భావము. ఆఁడుపాములును పొరలతో నుండుటచే నాగములకును వానితో అనఁగి పెనఁగి యుండుట కవకాశము లేకపోయినదనియు భావము. '''అలం'''. కావ్యలింగము, శ్లేషము. {{Telugu poem|type=తే.|lines=<poem>చంద్రబింబాస్య కుచశైలజన్మభూమి గాన రా<ref>శ.ర. రూపువోలె, క .రూపుఁబోలె</ref>రూపువోలె నక్కడిఁదిచలికి నించుకంతయు గంపింప దివముకొనుచు ముజ్జగంబులు పచరింప మూటిలెక్క.</poem>|ref=5}} '''టీక'''. చంద్రబింబాస్య = చంద్రబింబమువంటి ముఖముకల రాధ; కుచశైలజన్మభూమి, కానన్ = స్తవములను కొండలకు పుట్టిన చోటు - భూమి యగుటచే; ఇసముకొనుచున్ = చలిఁగొనుచు; ముజ్జగంబులున్ = ముల్లోకములును; మూటిలెక్క, పచరింపన్ = మూడంకె వేసినట్లు ముడుచుకొని పరుండఁగా; రారూపువోలెన్ = ఱాతిబొమ్మవలె; ఇంచుకంతయున్ = కొంచెమైనను; కంపించదు = చలించదు. '''అలం'''. ఉపమ, రూపకము. {{left|}}<noinclude><references/></noinclude> l7d6dub2wuhf9yc0zelb6u5d26jgdtd 104 212687 555787 555215 2026-05-11T04:17:39Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 555787 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>{{Telugu poem|type=తే.|lines=<poem>పారదంబునఁ దోఁచిన పసిఁడితీగ పగిది రాజిల్లె రాధ చంపక<ref>క. సువర్ణ, చ.ట. సవర్ణ</ref>సవర్ణ వర్ణ మగుమేను కుముదధవళతుషార పటలకంచుకవేల్లనఘటనకలిమి.</poem>|ref=6}} '''టీక'''. చంపకసవర్ణవర్ణము = సంపంగిపూవుతో సమానకాంతి గలది; మేను = శరీరము; కుముద...కలిమిన్ = ఆ తెల్లకలువవలె తెల్లనైన మంచుసమూహ మను ఱవికను ధరించిన శోభచే; రాధ = రాధాదేవి; పారదంబునన్ = పాదరసమునందు; తోఁచిన = ముంచిన; పసిఁడితీగపగిదిన్ = బంగారుతీగవలె; రాజిల్లెన్ = ప్రకాశించెను. '''అలం'''. ఉపమ, రూపకము. {{Telugu poem|type=తే.|lines=<poem>నవ్యకాలాగరూద్వర్తనముల సతుల చన్నుఁగొండల <ref>క. నుష్ణాగ్ని, చ.ట. నూష్మాగ్ని</ref>నూష్మాగ్ని సంభవించె మతిసమగ్రులు ధూమానుమానకలన నగ్ని సాధింతు రచలంబులందు నెపుడు.</poem>|ref=7}} '''టీక'''. నవ్యకాలాగరూద్వర్తనములన్ = క్రొత్తకస్తూరిపూఁతవలన; ['ఉద్వర్తనము = నలఁగు' అని పూర్వటీక] సతులచన్నుఁగొండలన్ = ఆ కొండలఁబోలు స్త్రీలచన్నులమీఁద; ఊష్మాగ్ని = వేడిమియను నగ్ని; సంభవించెన్ = కలిగెను; మతిసమగ్రులు = బుద్ధిమంతులు - పండితులు; ధూమానుమానకలనన్ = పొగయొక్క అనుమానమువలన; అచలంబులందున్ = కొండలపయి; అగ్నిన్ = అగ్నిని; సాధింతురు = నిశ్చయింతురుకదా! పర్వతముపయి వ్యాపించియున్న పొగను చూచి తార్కికులు ఆ పర్వతముపయి అగ్ని యున్నదని నిశ్చయింతురు. అట్లు నిశ్చయించుటయే అనుమితి; అగ్ని లేనిచోట ఉండని ధూమము అక్కడ ఉండుటవలన పర్వతముపయి అగ్ని యుండితీరుననియే వారి యూహ. ఆ సిద్ధాంతము రాధవిషయమున రూపకమూలమున సిద్ధింపబడినది. ఇచట కాలాగరు ధూమముగాను, ఆమె స్తనములు కొండలుగను, వేఁడిమి అగ్నిగాను రూపింపఁబడినవి. '''అలం'''. రూపకము. {{Telugu poem|type=తే.|lines=<poem>సురలు కళలెల్లఁ గ్రోలిన సోము తనువు కప్పురము క్రుమ్మరించిన <ref>చ. కనప, ట. కనర</ref>కనకక్రోవి పువ్వుఁదేనియ చనిన యం<ref>క. భోరుహంబొయన, చ.ట. భోరుహంబునన</ref>భోరుహంబు ననఁగ మం చింకి బ్రహ్మాండ మగలెఁ జలిని.</poem>|ref=8}} '''టీక'''. సురలు = : దేవతలు; కళలెల్ల = సమస్తకళలకు; క్రోలిన = పీల్చివేసిన ['క్రోలి = త్రాగి' అని పూర్వటీక] సోముతనుపు = చంద్రబింబము; కప్పురము క్రుమ్మరించిన = ఎక్కువగా ఒలఁకఁబోసిన; కనకక్రోవి = బంగారు బరణి; [మిశ్రసమాసము] చనిన = పోయిన; అంభోరుహంబున్ = తామరపువ్వును; అనఁగన్ = అనునట్లుగా; మంచు; ఇంకి; బ్రహ్మండము = ప్రపంచము; చలిని = చలికాలమున; అగలెన్ = భేదిల్లెను. '''అలం'''. ఉత్ప్రేక్ష. {{Telugu poem|type=క.|lines=<poem><ref>క. అగయి, చ. అగరుం</ref>అగలుం గుంకుమవువ్వును దొగరుంజేలలును సీతుఁ ద్రోవంగలవే? పొగ లేని ముర్మురంబులు మగువల<ref>క. పాలిండ్లు, చ. పాలిండ్ల</ref>పాలిండ్లు భోగమహనీయంబుల్.</poem>|ref=9}} '''టీక'''. అగరుం = అగరును; తొగరుంజేలలును = ఎఱ్ఱనిచీరలును; సీతున్ = చలిని; త్రోవంగలవే! = పోఁగొట్టఁగలవా?, పొగలేని, ముర్మురంబులున్ = పొగలేనట్టి ఊకకుంపట్లును; మగువలపాలిండ్లున్; భోగమహనీయంబుల్ = (చలికాలమున) అనుభవింపఁదగినవి. 'హసంతీం చ హసంతీం చ హసంతీం వామలోచనాం, హేమన్తే యే నా సేవంతే తే నరా దైవవంచితాః' అని అభియుక్తోక్తి. {{Telugu poem|type=క.|lines=<poem>పైఁగురియు మంచు<ref>చ. తుంపర, ట. తుప్పర, శ.ర. మంచుఁదువ్వర</ref>తువ్వర వానలచేఁ దడిసి కమలవనలక్ష్మి హరి ధ్యాననిమీలితలోచన యౌ నలరాధావధూటి కనుగల మయ్యెన్.</poem>|ref=10}} '''టీక'''. కమలవనలక్ష్మి = (కొలఁకులలోని) తామరసంపద; మంచుతువ్వరవానలచేఁన్ = మంచుబిందువులవర్షముచే; తడిపి = (తడిసి - మూసికొనిపోయి) హరి.......లోచనయౌ = విష్ణుధ్యానమున<noinclude><references/></noinclude> 9qbhw535lqeddbul9jhk8cnao6ds88s 104 212688 555788 555217 2026-05-11T04:18:50Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 555788 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>కన్నులుమూసికొనియున్న; రాధావధూటికిన్ = రాధాదేవికి; అనుగలము, అయ్యెన్ = సమానమయ్యెను - ఆమెను పోలియుండెము. ['అనుగలము = అనుకూలము' అని పూర్వటీక.] '''అలం'''. ఉపమ. {{Telugu poem|type=తే.|lines=<poem>కాలుఁగాలును గేలునుగేలు మోవి మోవియును దార్చి భోగిసమూహ మమరె నూహ సేయంగ భోగిసమూహమునకుఁ బొసఁగ మసకంపుఁబెనకువ లెసఁగుఁగాదె.</poem>|ref=11}} '''టీక'''. తార్చి = దగ్గరగా కూర్చి - చేర్చి; భోగిసమూహము = యువతీయువకుల గుంపు; భోగిసమూహమునన్ = పాములగుంపునకు; మసకంపుఁబెనకువలు = సంభోగమునందలి యిచ్ఛచే పెనఁగులాటలు; ఎసఁగుఁగాదె! = కలుగును గదా! '''అలం'''. అనుప్రాసము, శ్లేషము. {{Telugu poem|type=క.|lines=<poem>శ్యామలకాలాగురు నవ ధూమ మెదకు సుఖ మొనర్పఁ దోరపుఁగన్నుల్ వే మొగుచుకరణి సౌధ స్తోమ మమరెఁ గప్పఁబడిన సోరణగండ్లన్.</poem>|ref=12}} '''టీక'''. శ్యామల......ధూమము = నల్లని కస్తూరిధూపపుఁబొగ; ఎదకున్ = హృదయమునకు; తోరపుకన్నుల్ = విశాలనేత్రములను; వే = వేగముగా; మొగుచుకరణిన్ = (సుఖపారవశ్యమున) మూయురీతిని; కప్పఁబడిన = మూయఁబడిన; సోరణగండ్లన్ = గవాక్షములచేత; సౌధస్తోమము = మేడలవరుస; అమరెన్ = ఒప్పెడు. '''అలం'''. ఉపమ. {{Telugu poem|type=క.|lines=<poem>అంత వసంతము జితహే మంతము దీపించి మత్తమధుకరకలభా క్రాంత మురుపుష్పరసవే శంతము సకలద్రువులఁ <ref>చ. లపిసాళము</ref>బిసాళము <ref>ట. చెలఁగున్</ref>చెలఁగన్.</poem>|ref=13}} '''టీక'''. జితహేమంతము = గెలువఁబడిన చలికాలముకలది - చలికాలమును త్రోసి, వచ్చినది; మత్త....క్రాంతము = మదించిన కొదమతుమ్మెదలచే ఆక్రమింపఁబడినది; ఉరుపుష్పరసవేశంతము = అధికమైన పూవుఁదేనెపడియలు కలది; అగు; వసంతము = వసంతర్తువు; సకలద్రువులన్ = అన్నివృక్షములందును; పిసాళము = వికాసము; చెలఁగన్ = అతిశయించఁగా; దీపించెన్ = ప్రకాశించెను. {{Telugu poem|type=ఉ.|lines=<poem>కెంజిగురాకుడాలు దులకించినధాతుపటంబు<ref>చ. చేతఁజాయం</ref>చాయఁ జే యం <ref>చ.ట. చదురెక్కు</ref>జదు కెక్కుపుప్పొడుల నంటిన<ref>చ. తేఁటుల</ref>తేఁటులు భూతిభృజ్జటా పుంజముఁ <ref>క. బోలెపద్మినీ</ref>బోలఁగా విపినభూములలో మధులక్ష్మి పొల్చె నీ లాంజనవర్ణుఁ గోరి తప మ ట్లొనరించు మృగాక్షికైవడిన్.</poem>|ref=14}} '''టీక'''. కెంజిగురాకుడాలు = ఎఱ్ఱని లేఁజిగురుకాంతి; తులకించిన ధాతుపటంబు చాయన్, చేయన్ = ప్రకాశించిన కావిబట్టకాంతిని పొందఁగా; చదుకెక్కు = రాలిన; ['బురదలు చేఱునట్టి' అని పూర్వటీక]; పుప్పొడులన్, అంటిన = పుప్పొళ్లను తాకిన - తమపైఁ బుప్పొడిని అంటించుకొన్న; తేఁటులు = తుమ్మెదలు; భూతిభృజ్జటాపుంజమున్, పోలఁగాన్ = బూడిద పూసికొనిన జడలగుంపువలె నుండఁగా; మధులక్ష్మి = వసంతశోభ; విపినభూములలోన్ = అడవినేలలందు; నీలాంజనవర్ణున్, కోరి = నల్లని కాటుకవన్నె కలవానిని = కృష్ణుని; మృగాక్షికైవడిన్ = రాధాదేవివలె; పొల్చెన్ = ప్రకాశించెను. వసంతశోభకు కెంజిగురాకుకాంతి కావివస్త్రమువలెను, పుప్పొడియంటిన తుమ్మెదలు విభూతి పూసికొన్న జడలవలెను ఉండుటవల్ల ఆ వసంతలక్ష్మి తపస్సు చేయుచున్న రాధతోఁ బోలుచున్నదని భావము. '''అలం'''. ఉపమ. {{Telugu poem|type=క.|lines=<poem>ఆవిర్భవించె నీల గ్రీవాలికకీలికీలకేవలసఖమై పూవులకా రుడివోవం గా వేసవి హాసవిపులఖరకర మగుచున్.</poem>|ref=15}}<noinclude><references/></noinclude> kviw8xnq6ae44uqherwlau8umthr502 104 212689 555789 555220 2026-05-11T04:19:45Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 555789 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>'''టీక'''. పూవులకారు = వసంతఋతువు; ఉడివోవంగాన్ = ఉడిగిపోగా - పోగా; నీల...సఖమై = శివునినొసటి యగ్నిజ్వాలలకు ముఖ్యమిత్రమయి - వానితో సమానమయి; హాసవిపుల ఖరకర మగుచున్ = ఆనందముచే అతిశయించిన సూర్యుఁడు కలదై; వేసవి; ఆవిర్భవించెన్ = వచ్చెను. {{Telugu poem|type=వ.|lines=<poem>అప్పు డప్పటుగభస్తి హస్తియుంబోలెఁ బద్మినీప్రమోదావహకరప్రచారుండై, దవదహనంబు కురుమహీవిభుండునుంబోలె స్వగోత్రనిర్భేదనిపుణంబై, మల్లి యలపెల్లు కన్నడకవితావితానంబునుంబోలె షట్పదవృత్తవిలాసభాసురంబై, సర సులు సరసులుంబోలె వనితావిహారమహనీయంబులై రహి వహించె. అంచలంచలఁ జంచలాచపలంబులును, విపులంబులు నగు పడమటిపవనంబులు పొరుగుల <ref>చ. యువవనంబులును పొరు, ట. లో ఈ పదములేదు.</ref>యుప వనంబులం బెరుగు కరువలివారువంబులకు గమనాధ్యయనగురువులుంబోలె వడి మెఱసి సుడిసి, యసిత యగు వసుధఁ గాఁడి, నెఱియలువాఱినం దదుదరవిస్ఫురి తాంత్రలతామతల్లికల<ref>క. పెల్లునం</ref>పెల్లనం బాతాళవ్యాళంబులు గానవచ్చె. పెచ్చుపెరుగు ఖరకరకరనిపాతంబుల <ref>చ. నతప్తం</ref>నాతప్తంబులగు నెలవులం దొరంగి <ref>చ. పరుగు</ref>పరఁగు వెలఁది <ref>క. వెన్నెల, చ. వెన్నెలల.</ref>వెన్నెలల నీర్వట్టువెన్నెలపిట్టలు పొట్టలు నిండ నాస్వాదించె <ref>చ. కక్కస</ref>రక్కెసజవ్వనులు మవ్వంపుమచ్చికల నిచ్చలు గ్రీడింప నా వ్రీడావతుల యతులనాభీవివరంబుల నింకినవియుంబోలె నదులయుదకంబు లింకె. విచికిలమాలికాలంకృతమౌళిభాగు లును, నారంజితధాతు<ref>క. పటల, చ. పట</ref>పటపరభాగులు నగు భోగులబాగున గ్రుడ్డు <ref>చ. మ్రోచు, ట. నోచు</ref>మోచు నెఱచీమలచాలు <ref>చ. చెమ్మల</ref>చెమ్మయిమ్ములం గ్రుమ్మరందొడం<ref>చ. గి</ref>గె. <ref>చ. వ్యాపహా</ref>వ్యావహారికసత్యంబు ప్రకటించు ప్రపంచంబుచేత వంచితులగు నెఱుక లేని కరటులకరణి హరిణంబులు మరీచికావీచికాపానవివశంబులై దిశలఁ పరిభ్రమించె. ముంచుకొను సంపెఁగల సౌరభంబునకుం <ref>ట. తాళక</ref>దాళని రోలంబులలీల వియోగి<ref>చ. లోకంబు</ref>లోకంబులు విషయవిము <ref>ఖంబయ్యె</ref>ఖంబు లయ్యె. ఇసుక <ref>చ. మెదవు, శ.ర. మెదువు</ref>మెదువునెలవులం బన్నిన పసుపుటాఁకుంజప్పరంబుల లోనం గుప్పళించిన కప్పురంబుతోడి <ref>చ. కును</ref>కురువేరుపరిమళంబు<ref>చ. బురు బాదిరి, ట. బురొదిరి</ref>లును, జాజివిరులవల పును, వట్టివేళ్ళవాసనలుం గల ప్రపాపాలికా<ref>చ. పవర్ణి</ref>పఘనవర్జితంబులగు కలశోదకంబులు గ్రోలి సేద దేఱి తెరువరులు తాలవృంతానిలంబుల బలుపు కొలిపి మున్ను పరిక్షీ ణంబులగు ప్రాణపవనంబులం <ref>చ. బొసరిం</ref>బోసరింపంజేసిరి; తత్కాలంబున. </poem>|ref=16}} '''టీక'''. పటుగభస్తి = వాఁడికిరణములు గల సూర్యుఁడు; హస్తియుంబోలెన్ = ఏనుఁగుపోలిక; పద్మినీ...ప్రచారుండై = పద్మలతకు సంతోషము కలుగఁజేయు కిరణముల వ్యాపనము కలవాఁడై [ఏనుఁగు పద్మినికి (ఆఁడుయేనుఁగునకు) సంతసమును కలిగించు తుండప్రసరణము కలదని క్లిష్టమగు నర్థము. ఈ యర్థము పూర్వటీకలో లేదు.]; దవదహనంబు = కాఱుచిచ్చు; కురుమహీవిభుండునుం బోలెన్ = దుర్యోధనునివలె; స్వగోత్రనిర్భేదననిపుణంబై = తనదగు వనమును (తా నాశ్రయించిన వనమును);<noinclude><references/></noinclude> 6hd5s1td6bi7r24lf9g43y7zdu8a9zb 104 212697 555790 555275 2026-05-11T04:22:42Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 555790 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>{{Telugu poem|type=క.|lines=<poem>చనుమొలకలు గల కన్యా, జనములఁ <ref>చ. బురణించె</ref>బురుడించెఁ బద్మ<ref>చ. సరసిజ</ref>సరసీరేఖల్ ననవిలుతు మిట్టకోలలు, వనరుహముకుళములు గానవచ్చుటకతనన్.</poem>|ref=38}} '''టీక'''. ననవిలుతు మిట్టకోలలు = పూవులు విండ్లుగాఁ గల మన్మథుని మిట్టకోలలయిన [చివఱ కొంచెము గుండ్రముగా, మొద్దుగా నుండు బాణములు మిట్టకోలలు; ఇచట పూర్వటీకాకారులు 'మిట్ట = తీక్ష్ణము' 'మిట్టకోల' అను శబ్దరత్నాకరము ననుసరించి 'కఱకుబాణములు' అను నర్థమును గ్రహించిరి. ఆది సరికాదు.]; వనరుహముకుళములు = తామరమొగ్గలు; కానవచ్చుటకతనన్ = కనఁబడుటచేత; పద్మసరసీరేఖల్ = తామరకొలఁకులు; చనుమొలకలు, గల = మొలకచన్నులు కల; పురుడించెన్ = అనుకరించెను - పోలెను. '''అలం'''. ఉపమ. చన్నులకు మిట్టకోలలతోడి సామ్యము ప్రథమాశ్వాసమునను చెప్పఁబడియున్నది. (ప. 126) {{Telugu poem|type=క.|lines=<poem>అలరాధికాధరాధర, <ref>చ. దళమున, క. దళముల</ref>దళమున యదుభర్త <ref>క. నిలుచు, చ. నినుచు</ref>నినుచు దంతక్షతరే <ref>క. ఖలుబోలె</ref>ఖలువోలెఁ గ్రొత్త మంకెన, యలరులపైఁ దేఁటు లమరె నాసమయమునన్.</poem>|ref=39}} '''టీక'''. అల = ప్రసిద్ధమైన; రాధికాధరాధరదళములు = రాధయొక్క క్రిందిపెదవిపయి; యదుభర్త = శ్రీకృష్ణుఁడు; నినుచు = నింపు - ఉంచు; దంతక్షతరేఖలువోలెన్ = పంటికాటుల చిహ్నములవలె; క్రొత్తమంకెన యలరున్ = అప్పుడు పూచిన మంకెనపూలపయి; తేఁటులు = తుమ్మెదలు; అమరెన్. '''అలం'''. ఉపమ. {{Telugu poem|type=తే.|lines=<poem>పాంచజన్యంబు రాధికాచంచలాక్షి, <ref>చ. కందరకు</ref>కంధరకు నోడి యెదటనో క్రాఁగిపోవఁ దద్గతధ్వని తద్భక్తదాయ యనియొ, చేరె వృషభంబుకంఠకుటీరవాటి.</poem>|ref=40}} '''టీక'''. పాంచజన్యంబు = విష్ణువుశంఖము; రాధికాచంచలాక్షికంధరకున్ = రాధయొక్క మెడకు; క్రాఁగిపోవన్ = క్రాఁగగా - నశించిపోఁగా ['క్రాఁగి = తపించి' అని పూర్వటీక.]; తద్గతధ్వని = పాంచజన్యపుధ్వని; తద్భర్తదాయ యనియొ = రాధభర్తయగు కృష్ణుని శత్రువగు కారణముచేతనో ఏమో; వృషభంబుకంఠకుటీరవాటి = వృషభముయొక్క కంఠమను గుడిసెచాటున; చేరెన్ = దాగుకొనెను. రాధకంఠము ఆకారమున పాంచజన్యము నోడించుటచే ఆ రెండిటికిని శత్రుత్వము ఏర్పడెను. కావున రాధమగఁడగు కృష్ణుఁడును శత్రు వయ్యెను. అందువలన కంఠముయొక్క ధ్వనియు కృష్ణునకు పగ యగుటచే అతని శత్రువు వృషభమును శరణుజొచ్చెను. [కృష్ణునకు వృషభాసురుఁడు పగవాడఁగుట ప్రసిద్ధము.] రాధమెడ పాంచజన్యమువలె నున్నదనియు, ఆ శరత్కాలములోని యెద్దులఱంకెలు పాంచజన్యధ్వనిని పోలుచున్నవనియు తాత్పర్యము. పగవానికోడిన దాయ, ఆ పగవానికి పగవాఁడగువానిని ఆశ్రయించుట రాజనీతి, శత్రువుయొక్క శత్రువు మిత్రుఁ డగునుకదా! {{Telugu poem|type=తే.|lines=<poem>పుండరీకుని రక్షింప భూమిభార, నణుప నవనీతలంబున నవతరిలిన యల్లునిగుఱించి వచ్చు దుగ్ధాబ్ధి యనఁగఁ, జంద్రికాపాండుజలధరచ్ఛాయ వొదలె.</poem>|ref=41}} '''టీక'''. అవనీతలంబునన్ = భూమిపై; అవతరిలిన = పుట్టిన; అల్లుని గురించి = అల్లుఁడగు విష్ణువుకొఱకయి; దుగ్ధాబ్ధి యనఁగన్ = పాలసముద్రమో యనునట్లు; చంద్రికా...చ్ఛాయ = వెన్నెలవలె తెల్లనైన మేఘములకాంతి; పొదలెన్ = వ్యాపించెను. శరదృతువున మేఘములు వెల్లనగుట స్వభావము. '''అలం'''. ఉత్ప్రేక్ష.<noinclude><references/></noinclude> o1dmqipweqvv9ur54lcm59ggrv7di35 104 212698 555791 555278 2026-05-11T04:23:16Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 555791 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>{{Telugu poem|type=సీ.|lines=<poem>కలుగకుండిన నేమి కడిమిపువ్వులతావి ననిచిన మరువ మెంతటికి నోప? దొదవకుండిన నేమి మదకేకినటనంబు చాలదె యంచలసంభ్రమంబు? <ref>చ.ట. మఱవ</ref>మెఱవకుండిన నేమి మెఱుఁగులపొలప మేతన్మాత్రములె శావిధళధళములు? సుడియకుండిన నేమి సోనవానలపెల్లు గజదానవృష్టికిఁ గడమ కలదె?</poem>|ref=}} {{Telugu poem|type=తే.|lines=<poem>కారుకాలానఁ గలిగిన గౌరవంబు, చౌకయై తోఁచె శరదృతుసౌష్ఠవమున <ref>చ. నురివి</ref>నురిలి తొల్లిటి యధికారి యోసరిలిన, వెనుక యధికారియవి కావె విభవకళలు.</poem>|ref=42}} '''టీక'''. ననిచిన = చిగిరించిన; ఎంతటికిన్ = దేనికి? ఓపదు? = తగదు? మదకేకినటనంబు = మదించిన నెమళ్ళనాట్యము; ఒదవకుండినన్, ఏమి? = కలుగకపోయిన (నష్టము) ఏమి? మెఱుఁగులపొలపము = మెఱుపులకాంతి; శాలిథళథళములు = శాలిధాన్యపుఁజేల తళతళకాంతులు; ఏతన్మాత్రములె? = సామాన్యమైనవా? (సాటిలేనివని భావము.) సోనవానలపెల్లు = జల్లువానలమొత్తము; సుడియకుండిన నేమి? = చుట్టిచుట్టి రాకున్న ఏమి నష్టము? గజదానవృష్టికిన్ = ఏనుఁగులమదజలవర్షమునకు; కడమ, కలదె? = హద్దు లేదు. శర...సమునన్ = శరత్కాలపుసంపదవలన; కారుకాలానన్ = వర్షర్తువున; గౌరవంబు = గొప్పతనము; చౌకయై = తేలికయై; తోఁచెన్; ఏలయన - శరదృతువు తనధర్మములను కలిగియుండియు, వర్షకాలపుధర్మములకుగూడ చూపజాలియుండుటచే ఈ ఋతువుముందు వర్షర్తువు తీసికట్టయ్యెనని భావము. ఉరిలి = (తనయధికారమును) విడిచి; ఓసరిలినన్ = తప్పుకొన్నచో - (అధికారమును విడిచి) పోఁగా; విభవకళలు = ఐశ్వర్యపుకళలు - అధికారములు; వెనుకయధికారియవికావె! = అతనిక్రింద నుండిన అధికారివేకదా! పెద్దయధికారి యొకఁడు విశ్రాంతి దీసికొని వివరింపఁగా అటుపైని అధికారమంతయును క్రిందియధికారిదే కదా! '''అలం'''. విభావన, అర్థాంతరన్యాసము. {{Telugu poem|type=ఉ.|lines=<poem>పాఁడియుఁ బంటయుం గలిగి పంకవిహీనమనోహరాంబువుల్ <ref>క. నెల్లచోట, చ.ట. చోటనెల్ల</ref>వేఁడినచోట నెల్లఁ బ్రభవింపఁగ, భానుఁడు శీతభానుఁడున్ గాఁడిన మేఘకాళిమవికారము దూరము సేయ నెంతయున్ నాఁడెము చూపె శారదదినంబులు నిర్మలమౌక్తికాకృతిన్.</poem>|ref=43}} '''టీక'''. పంకవిహీనమనోహరాంబువుల్ = బురద లేని స్వచ్ఛజలములు; వేఁడినచోట నెల్లన్ = కోరినస్థలములన్నింటను; ప్రభవింపఁగ = పుట్టఁగా - కలుగఁగా - ఊరఁగా; భానుఁడున్ = సూర్యుఁడును; శీతభానుఁడున్ = చంద్రుఁడును; కాఁడిన = నాఁటుకొన్న; మేఘకాళిమవికారమున్ = మేఘములయొక్క వికారపునల్లరూపును; శారదదినంబులు = శరత్కాలపురోజులు; నిర్మలమౌక్తికాకృతిన్ = స్వచ్ఛములగు ముత్యములవలె - నిర్మలములయి యనుట; నాఁడెము చూపెన్ = గొప్పతనమును చూపెను; [ముద్రితప్రతిలో ఇట 'వేఁడిననెల్లచోట' అనుపాఠము కలదు; టీకాకర్తలు 'వేఁడినన్ = కోరినను' అని అర్థమును వ్రాసిరి.] {{Telugu poem|type=సీ.|lines=<poem>రక్ష గట్టిరి మహీరమణు లశ్వములకు భూరినీరాజనపూర్వకముగ ఫలకగ్రహణముఁ జౌపదములగరిమంబుఁ బరఁగె బాలకులకు గురువులిండ్ల దుమికి చిచ్చఱతోరణములు దూఱినవారు దూఱరైరి కృతాంతుతోరణములు భుజియించెఁ బ్రజ భుజాభోజనంబులు సిగబంటిగాఁ <ref>క. తొలి, చ. తొలు</ref>దొలుక్రొత్తవంటకములు</poem>|ref=}} {{Telugu poem|type=తే.|lines=<poem>నఖిలదిగ్జయకాండఁ బుష్పాయుధుండు, వెలిగుడారంబులో వచ్చి విడిదిచేసె మురళి మ్రోయించెఁ ద్రిభువనమోహనముగ, రాధ కింపుగ నాదినారాయణుండు.</poem>|ref=44}}<noinclude><references/></noinclude> lu936thsq3196o8dqkto7ax68mynmuw 104 212700 555792 555292 2026-05-11T04:23:57Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 555792 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>ఎపుడును = ఎల్లపుడును; ఊడివోని తావిన్ = మానని - విడువని పరిమళముచేతను, పరమాత్మసాక్షాత్కారరూపపరిమళముచేతను; కనులవికాసంబు = తామరపూవులు వికసించుట, హృత్కమలము వికసించుటయును. '''అలం'''. శ్లేష. {{Telugu poem|type=క.|lines=<poem>ఆద్యశివాధిష్ఠితమై, యుద్యజ్జ్యోతిర్విలాసయుతమై స్వశిరః <ref>చ. ప్రద్యూద్భవమై</ref>పద్యోద్భవమై కడు నన, వద్యమునౌ దశశతారవనజమునందున్.</poem>|ref=47}} '''టీక'''. ఆద్యశివాధిష్ఠితమై = పరమాత్మకు ఉనికినట్టయి; ఉద్యత్...యుతమై = బయలుదేఱుచున్న కాంతుల విలాసముతో కూడినదై; ['ఉద్యత్ = వెలుఁగుచున్న' అని పూర్వటీక.] స్వశిరః...వమై = తనశిరోమార్గమునందు పుట్టినదయి; కడున్ = మిక్కిలి; అనవద్యమునౌ = దోషరహితమును అయిన; దశ...నందున్ = సహస్రదళపద్మమునందు; '''అలం'''. పరికరము. {{Telugu poem|type=చ.|lines=<poem>జొటజొట ధారగా వడియుచుం గడలెత్తు సుధారసంబు <ref>చ.ట. గ్రగ్గుటుకున</ref>గ్రుం గుటగుట నప్పటప్పటికిఁ గ్రోలుచు నాలుగురెండుమూలలన్ గుటిలత దాల్చు భోగిని గగుర్పొడవించుచు దక్షిణశ్రవ స్తటవిసరత్పయోదనినదంబునఁ జొక్కుచు నుబ్బు <ref>చ.ట. ప్రక్కుచున్</ref>గ్రక్కుచున్.</poem>|ref=48}} '''టీక'''. ధారగాన్ = ప్రవాహముగా; వడియుచున్ = కారుచు; కడలెత్తు = పొంగుచున్న; సుధారసంబున్ = అమృకరసమును; [క్రుంగుటగుట యనునది త్రాగుటయందలి అనుకరణము.] క్రోలుచున్ = త్రాగుచు; నాలుగురెండుమూలలన్ = ఎనిమిదిదిక్కులను; కుటిలతఁ దాల్చు = వంగియుండు - తిరుగుచుండు; భోగిని = కుండలిని; దక్షిణ...నన్, చొక్కుచున్ = కుడిచెవినుండి వ్యాపించు మేఘధ్వనికిఁ బరవశమగుచు; మబ్బుఁ గ్రక్కుచున్ = చైతన్యము కప్పుచు. {{Telugu poem|type=ఉ.|lines=<poem>విచ్చిన కమ్మదమ్ములకు విందులు పెట్టు వెడందకన్నులున్ బచ్చనిపట్టుఁబేరురముఁ బ్రాఁకిన మచ్చయుఁ బీలి నెట్టెమున్ బచ్చికచాయయుం జిఱుత<ref>ట. ప్రాయము</ref>పాయము గల్గువెలుంగు నిచ్చలో రచ్చ యొనర్ప నందలి పరాకునఁ దేలుచు వేడ్క నేలుచున్.</poem>|ref=49}} '''టీక'''. విచ్చిన = విప్పిన; కన్నుదమ్ములకున్ = పద్మములఁబోలు కన్నులకు; విందులు పెట్టు = ఆనందమును కలుగఁజేయు; వెడందకన్నులున్ = విశాలనేత్రములును; పచ్చనిపట్టున్ = పీతాంబరమును; పేరురమున్ = విశాలవక్షమును; ప్రాఁకిన = వ్యాపించిన; మచ్చయున్ = శ్రీవత్సాంకమును; పీలినెట్టెమున్ = పికిలిపిట్టయీఁకలతలపాగయును; పచ్చికచాయయున్ = పచ్చికవలె శ్యామలమైన రంగును; వెలుంగున్ = కాంతి - దివ్యజ్యోతియు; ఇచ్చలోన్ = మనస్సునందు; రచ్చ యొనర్పన్ = కొలువు తీర్చియుండఁగా - భగవంతుఁడు మనస్సున తోఁచగా; అందలిపరాకునన్ = అందలి ఆసక్తియందు; తత్పరత్వమునందు; '''అలం'''. పర్యాయోక్తము. {{Telugu poem|type=చ.|lines=<poem>గురుజనభక్తియుం గపటగోప<ref>చ. కుమారు</ref>కుమారపదాబ్జభక్తియున్ <ref>క. దరలఁగ. చ.శ.ర.ట. దరులుగ</ref>దరులుగఁ భూరుహవితానము <ref>వినీలము</ref>లీనముగాఁ జెలంగు భా స్వరతరయోగసింధువున సౌఖ్యము నొందుచుఁ జిద్బిసాంకురా హరణ మొనర్చి భూమిసురహంసము చాలఁ బ్రశంస నొందఁగన్.</poem>|ref=50}} '''టీక'''. కచట......సక్తియున్ = శ్రీకృష్ణావతారమెత్తిన భగవంతునిపాదములయెడఁ గల ఆసక్తియును; దరులుగన్ = ఒడ్డులుగను; [ఇచట పూర్వటీకలో 'తరలఁగన్ = చలించఁగా' అని<noinclude><references/></noinclude> 54fhk2xs4h0fccgfqytpvrrnq5xorxg 104 212707 555793 555329 2026-05-11T04:25:18Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 555793 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>'''టీక'''. కనద...గర్వము = ప్రకాశించు ఎఱ్ఱనికాంతిసంపదయొక్క అతిశయమును; అఖర్వముగాన్ = ఎక్కువగా (తక్కువగానిదానినిగా); ఒనర్చుచున్ = చేయుచును; తత్సరసీరుహపంక్తిపేరినిచ్చెనన్ = మీఁది కమలముల సమూహమనెడి నిచ్చెనను; నిజజిహ్వికన్ = తననాలుకను; లలాట...సుధన్ = నొసటిమధ్యమునఁ (సహస్రారమున) బుట్టిన చంద్రునియందలి అమృతమును; సర్పపురంధ్రిక = ఉత్తమజాతినాగుఁబాము; క్రోలి = త్రాగి; సోలగన్ = పరవశము కాఁగా. {{Telugu poem|type=క.|lines=<poem>హృన్మణి సూత్రాకృతి యగు, చిన్మూర్తిఁ బురాణపురుషు <ref>ట. చింతింపుచుఁదా</ref>శేషావాసుం గన్మొగిచి లోనిచూపున, సన్మాన్యుఁ డతండు చూచు సమయమునందున్.</poem>|ref=76}} '''టీక'''. సన్మాన్యుఁడు = గొప్పవారిచే పూజింపఁదగినవాఁడు; అతండు = పుండరీకుఁడు; హృన్మణిసూత్రాకృతి = హృదయమనుమణియందు సూత్రముయొక్క ఆకారముకలవానిని - సూత్రమైనదానిని; చిన్మూర్తిన్ = జ్ఞానస్వరూపుని; పురాణపురుషున్ = మిక్కిలి ప్రాచీనుఁడైన పురుషుని - ఆదిపురుషుని; శేషావాసున్ = శేషునిపై నుండువానిని - శేషతల్పమున శయనించువానిని; కన్మొగిచి = కన్ను మూసి; లోనిచూపునన్ = అంతర్దృష్టితో. {{Telugu poem|type=దండకము.|lines=<poem>కడిఁది <ref>క. యసురు, చ. ట. యసుర</ref>యసురుధేనుకున్ ధేనుకుత్కీలదంభోళి <ref>చ. వస్తాభ, ట. సస్తంభ</ref>సంస్తంభిదోస్స్తంభ సంభూతశౌర్యాగ్నిచేఁ గ్రాఁచి గోలోకముం గాచి గోవర్ధనక్షోణి భృత్కందర క్షోణి గ్రీడించు విన్నాణి - పెన్నాటకంబైన క్రాల్లన్నులు గల్గుపెందళ్కులన్ <ref>చ.ట, నల్గడం, క. నల్గడల్</ref>నల్గడం జిల్కు నెమ్మోముజాబిల్లి శోభిల్ల, నుత్ఫుల్లగల్లద్వయిన్ హత్తి మత్తిల్లి వర్తించుచు మాకరాకారరేఖాభిరామంబులౌ కుండలంబుల్ సమగ్రప్రభా మండలంబుల్ చలింపన్, నిలింపాశుగాసాకృతిన్ మాసరంబైన మాయూర పింఛంబుతో నైక్యముం బొందు చిక్కంబుచే గొప్పయై కొప్పు గన్పట్టఁ, గన్ప ట్టఁగా <ref>చ. గోరి</ref>రాని వేడ్కన్ మహాఫాలపట్టంబుపై నెట్టుకో నిగమకమలగంధముల్ సంధిలం జేయు నాసాపుటిన్ ప్రస్ఫుటస్ఫూర్తి వర్తింప దృప్యద్ధనుస్సంపదల్ పెంపుమీఱంగ, రంగద్రుచిన్ శాశ్వరస్కంధబంధుత్వగంధంబు రూపించు మూఁపుల్ పురాయింప, నింపారు రేఖత్రయీమైత్రి నేత్రప్రియం బిచ్చుడున్ గంబు <ref>క. లో మొదటి 'పాకంబు' లేదు. చ. ట. లలో ఉన్నది.</ref>పాకంబుపాకంబునన్ బంధురంబై వలత్కంధరం బొప్పఁ, గప్పెక్కు నీలం పుఁగంబంబులంబోలు బల్గేలు లీలావిభూషావళిం జాల భాసిల్ల, నుల్లోకసౌందర్య ధుర్యస్థితిన్ విస్తృతంబౌ సురస్సీమ జీమూతమై హారవర్షోపలశ్రేణి రాణించు మించుం బురాణింపఁగాఁ జేయు నచ్చోన యుచ్చూన<ref>క. జాను, చ.ట. భాను</ref>భానుచ్ఛవిం దుచ్ఛముం జేసి కంజాతవాసాంఘ్రికంజాతలాక్షాంకశంకావహంబైన పంకేజరాగం బిగుర్పంగ, శ్రీచరణ<ref>చ. యుగళి</ref>యుగళహాటకంబై కన<ref>చ. ధాటకో</ref>ద్ధాటకోద్యత్తులాకోటు లూటాడుచున్ జాటు వాచాటతన్ <ref>చ. జాటు</ref>జాటి ముప్పేటగాఁ జుట్టినన్ దీగచుట్టుల్ గటిన్ సంఘటిల్లన్, దటిల్లేఖ లేఖర్షభుం జేరి రంజిల్లునా నుల్లలత్కాంతిగోయష్టి యుత్కృష్టమై హెచ్చుగా నిచ్చకున్ వచ్చుచున్ గ్రచ్చకాయల్ కరాధిష్ఠితాజాండషండంబు</poem>|ref=}}<noinclude><references/></noinclude> 9qp6fei0p96pc2w305lak3dxacdvfqv 104 212710 555794 555346 2026-05-11T04:26:18Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 555794 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>టీక.] ఆసవా...చక్రాంకుఁడు — ఆసవామోద = మద్యపరిమళముయొక్క; మాధుర్య = తియ్యదనమును; ధుర్య = సహించిన; అసురస్త్రీ = రాక్షసస్త్రీలయొక్క; కపోలద్వయీ = రెండుచెక్కిళ్ళయందలి; పత్రరేఖా = మరికలకు; అపకారక్రియా = అపకారము చేయుటయందు; క్రూర = కఠినమైన; చక్రాంకుఁడు = చక్రాయుధము చిహ్నముగాఁగలవాఁడు, దుర్వ....గుర్విచేన్ = మోయరాని దేహముకాంతిచే బరువైన; ఉర్విచేన్ = భూమివలన; కన్న = కనఁజేసిన - సంపాదించిన; పృథ్వాఖ్యసృథ్వీశముఖ్యుండు = పృధువను పేరుగల రాజురూపమునఁ బుట్టినవాఁడు; పుండ్రేక్షకోదండలక్షాభుఁడు = లక్షమంది మన్మథులకు పోలినవాఁడు; అంచద్దరస్మేరసారుండు = ఒప్పిదమైన చిరునవ్వుసారము కలవాఁడు; దారోత్తమల్ = ఉత్తమభార్యలు; పక్ష్మలాక్షీశిరోరత్నమున్ = శ్రేష్ఠురాలయిన ఉవిదయు; పంచాబ్దుఁడు = ఐదేండ్లవయసువాఁడు; ప్రోడలు = ప్రౌఢులు; బోడలు = మునులు; పెన్నిక్క= గొప్ప ఆశ్రయము - ఆశ్రయమైనవాఁడు; ఆవిష్కృతిన్, చూసి = ప్రత్యక్షమయి. {{Telugu poem|type=క.|lines=<poem>కనుదెఱచి తనదు<ref>ట. లోలన్</ref>లోనం, గను<ref>క. దేజము</ref>తేజము మ్రోలఁ గాంచి కమలాసనుఁ డా డినయట్ల నిక్క మయ్యెన్, విన; గన నిది క్రొత్త యనుచు వెస నుత్థితుఁడై.</poem>|ref=78}} '''టీక'''. తనదులోనన్ = తనహృదయమునందు; మ్రోలన్ = ఎదుటను; వెసన్ = వేగముగా; ఉత్థితుఁడై = లేచినవాఁడై. {{Telugu poem|type=సీ.|lines=<poem>చామరధ్వజశంఖచాపప్రముఖచిహ్నలలితపదారణాలంకృతమహి దళితోపరిత్వగుజ్జ్వలదంశుమత్ఫలాస్తంభాభిరామోరుదండయుగళు వరదానముద్రాబ్జభరణభూషితకటిన్యస్తకుంచితసమున్నతభుజాఢ్యు సింహావలగ్నలక్ష్మీపరిహాసి<ref>చ. తోషిత</ref>తోయజగర్భగర్భవృత్తావలగ్ను</poem>|ref=}} {{Telugu poem|type=తే.|lines=<poem>జలదసంకాశునిర్వ్రీడజఘనదేశుఁ, గోటికందర్పలావణ్యగుణశరణ్యు విష్ణు నిజభక్తవర్ధిష్ణుఁ గృష్ణుఁ గాంచి, పఱచె సాక్రోశుఁ డగుచు నాబ్రాహ్మణుండు.</poem>|ref=79}} '''టీక'''. చామర...మహిన్ = చామరము, కేతువు, శంఖము, విల్లు మొదలగు చిహ్నములు కల పాదములుంచుటచే - (అట్టి పాదములతో నడచుటచే) (వానిచే) అలంకరింపఁబడిన భూమి కలవానిని; దళితో...యుగళున్ = ఒలువఁబడిన; ఉపరిత్వన్ = మీఁదితోలు కలదగుటవలన; ఉజ్జ్వలత్ = ప్రకాశించుచున్న; అంశుమత్ఫలాస్తంభ = అరఁటికంబములవలె; అభిరామ = మనోహరమైన; ఊరుదండయుగళున్ = దండములవంటి రెండుతొడలును కలవానిని; వర...భుజాఢ్యున్ = వరదానముద్రాబ్జధరణ = వరము, దానము, ముద్ర, పద్మము అను వానిని ధరించుటచే; భూషిత = అలంకరింపఁబడి; కటిన్యస్త = మొలయందుంచఁబడినదయి; కుంచిత = వంపఁబడిన; సమున్నతభుజాఢ్యున్ = మిక్కిలి పొడవైన భుజములు కలవానిని [శ్రీకృష్ణుఁడు వరాదులను ధరించి, ఒయ్యారముగ మొలపయి చేతులు వేసికొన్నాడని భావము.]; సింహా...వలగ్నున్ — సింహావలగ్నలక్ష్మీపరిహాసి = సింహమునడుమునందమును నవ్వుచున్నదయి; తోయజగర్భగర్భ = బ్రహ్మకు పుట్టువు కారణమయి; వృత్త = వర్తులమైన - గుండ్రమైన; అవలగ్నున్ = నడుము కలవానిని; జలదసంకాశున్ = మేఘమువంటివానిని - మేఘశ్యాముని; నిర్వ్రీఢజఘనదేశున్ = సిగ్గు లేని కటికలవానిని - దిగంబరుని; కోటికందర్పలావణ్యున్ = కోటిమంది మన్మథులచక్కఁదనము కలవానిని; గుణశరణ్యున్ = గొప్పగుణములు కలవానిని; విష్ణున్ = సర్వవ్యాపకుని; నిజభక్తవర్ధిష్ణున్ = తనభక్తులను వృద్ధి పొందించువానిని; ఆ బ్రాహ్మణుండు = ఆ పుండరీకుఁడు; సాక్రోశుఁ డగుచున్ = (రక్షణకొఱకు) అఱచుచున్నవాఁ డగుచు; పఱచెన్ = పరుగిడిపోయెను. [ఇట 'సాక్రోశుఁడు = తిట్టుటతో కూడినవాఁడు' అని వెనుకటి వ్యాఖ్య కలదు. అది అత్యంతాననుగుణము.] '''అలం'''. ఉదాత్తము, ఉపమ.<noinclude><references/></noinclude> om9o840z1xiisuc2umoe7s1krkh78jz 104 212725 555795 555412 2026-05-11T04:27:30Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 555795 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>{{Telugu poem|type=సీ.|lines=<poem>జగదధిష్టానంబు సచ్చిదానందాత్మకము <ref>చ. నందాంగకము</ref>నందనందనాత్మకము క్షేత్ర తీర్థస్థితము పృథగ్దీపితంబు నృసింహరామమత్స్యాదివిగ్రహము లెట్టి యవి యనఁదగియుండు నట్టిద యగు దాని <ref>చ. ద్వైతి, ట. హైతి. క. హేతి</ref>హైతుకు లఘతమఃప్రోతమతులు గాంచి యర్చలయం దొకటిగాఁగఁ దలఁచి వికత్థనం బొనరించి గరుసు లేక</poem>|ref=}} {{Telugu poem|type=తే.|lines=<poem>రౌరవంబుల డింది పారంబు లేక, వనరుదురు; గాని విజ్ఞానవంతులైన వారు శిలగాఁగఁ దలఁచ రెవ్వారు దృష్టి, గోచరబ్రహ్మ మని చూచి కొలిచియునికి.</poem>|ref=125}} '''టీక'''. జగదధిష్ఠానంబు = జగత్తు స్థానముగాఁ గలది - జగమంతటను వ్యాపించినది; సచ్చిదానందాత్మకము = సత్తు, చిత్తుల స్వరూపము ఆనందముగాఁ గలది; పృథగ్దీపితంబు = వేఱుగా ప్రకాశించునది; అఘ...మతులు = పాపములను చీఁకట్లచే కుట్టబడిన (ఆక్రమించఁబడిన) బుద్ధికలవారు - జ్ఞానహీనులు; హేతుకులు = హేతువాదులు [పూర్వటీకలో 'హేతికులు = ఆయుధములు పూనినవారు' అని కలదు; ఆ మూలము, వ్యాఖ్యానమును అసంగతములు.]; వికత్థనంబు = లేనిపోనిపొగడ్త; గరుసు = హద్దు; డింది = మునిగి; పారంబు = అంతము; వనరుదురు = దుఃఖింతురు; శిలగాఁగన్ = ఱాతినిఁగా; దృష్టిగోచరబ్రహ్మము = కనుల కగపడుచున్న పరమాత్మ. {{Telugu poem|type=శా.|lines=<poem>ఆ వాణీరమణుండు ప్రార్థనము సేయన్ దేవకీదేవియం దావిర్భానము నొంది యేరికి నలభ్యంబైన<ref>ట. సేవన్</ref>ఠేవన్ జగ జ్జీవాతుస్థితి నుండు నిండుదొర విస్మేరాననున్ నిత్యసం సేవం దెల్చు జితేంద్రియుండు తమముం జించుం గనుం దత్త్వమున్.</poem>|ref=126}} '''టీక'''. వాణీరమణుండు = బ్రహ్మ; ఆవిర్భావమును, ఒంది = జనించి; ఠేవన్ = సొబగుతో; ['ఠేవన్ = విధమున' అని పూర్వటీక.] జగజ్జీవాతుస్థితిన్ = లోకము నుజ్జీవింపఁజేయు జీవనౌషధవిధమున; నిండుదొరన్ = పరిపూర్ణుని; విస్మేరాననున్ = చిరునవ్వుతో గూడిన ముఖము కలవానిని; నిత్యసంసేవన్ = సదా - నిత్యము సేవించుటచే, తెల్బు = తృప్తి పొందించు; స్తుతించునట్టి; తమమున్ = అజ్ఞానమును; చించున్ = చెదరఁగొట్టును - నశింపఁజేయును. {{Telugu poem|type=తే.|lines=<poem>భక్తిగద్గదరీతివాగ్భరము <ref>చ. లొలియ</ref>లొలయ, నటనమునఁ <ref>చ. ట. గూడ</ref>గూడి గోపికానాథుమ్రోల నిలిచి కీర్తించుపుణ్యుండు నళిన<ref>చ. బంధ</ref>బంధు, దళన మొనరించి తత్త్వపదమున కరుగు.</poem>|ref=127}} '''టీక'''. భక్తి...రీతిన్ = భక్తిచే గొంతుక హీనమగురీతిని; వాగ్భరములు = మాటలు - స్తుతులు; ఒలయన్; నటనమునన్ = నాట్యమునందు; నళినబంధుదళనము, ఒనరించి = సూర్యుని భేదించుట నొనర్చి - సూర్యమండలమును బ్రవేశించి [ముక్తులయాత్మ సూర్యమండలమును భేదించుకొని విరజానదిని దాఁటి పిదప బ్రహ్మపదమును పొందునని శ్రుతి.] {{Telugu poem|type=క.|lines=<poem>హరి సోపహారు లక్ష్మీ, శ్వరు నెవ్వరు చూతు రట్టివారలు సకలా మరపూజ్యులు; వారందునఁ, బొరసిన పుణ్యము లగణ్యములు గుణజలధీ!</poem>|ref=128}} '''టీక'''. సోపహారున్ = కానుకతోఁ గూడినవానిని [ఏదేని కానుక నిచ్చి, హరిని జూడవలెనని భావము.]; పొరసిన = పొందిన; అగణ్యములు = లెక్కలేనివి. {{Telugu poem|type=క.|lines=<poem>ఇతిహాసపురాణకథా, <ref>చ. స్మృతి శ్రుతు</ref>శ్రుతిస్మృతులు నందగోపసుతుకట్టెదురన్ సతతము పఠియించు మహా, మతి పరమపదంబు నందు మతిమన్ముఖ్యా!</poem>|ref=129}}<noinclude><references/></noinclude> 2camtf55tyowqe1ggwyrtt8ti57k833 104 212749 555796 555619 2026-05-11T04:29:20Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 555796 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>{{Telugu poem|type=తే.|lines=<poem>శార్ఙ్గిసౌధప్రమాణకాసారసార సారసామోదమేదురవారిఁ దేలి వచ్చి యా యంద గుడిలోనఁ జొచ్చె నొక్క నాఁడు పవలింటి <ref>చ.ట. పేరెండ</ref>బీఱెండవేఁడిఁ దలఁకి.</poem>|ref=220}} '''టీక'''. ఆ యంచ, ఒక్కనాఁడు, మొన = చివఱిభాగము; రెండుగాఁగన్, త్రైవ్విన = రెండుగా చీలిన; విద్రుమద్రుమకందమును ఏలు = పగడపువృక్షముయొక్క దుంపను, పాలించు = అనఁగా చివఱ రెండుగా చీలిన పగడపుదుంపవలెనున్న; ముక్కునన్ = ముక్కుతో; మొగివచ్చు = మొత్తముగా విరిసిన ['మొగవిచ్చు = ముఖభాగము విరియునట్టి' అని పూర్వటీక]; పసిఁడిగేదఁగిఱేకుగమిన్ = బంగారువన్నెకల మొగలిఱేకులగుంపును; మించు = అతిశయించు; విశదచ్ఛదమ్ములన్ = అందమైన ఱెక్కలకు; విద్రిచి, విద్రిచి = విదలించి, విదలించి, నగుమొగంబులు = బాగుగా వికసించిన; నిద్దంపు = నునుపైన - తేటయైన; వెన్నెలగుత్తి = వెన్నెలగుంపును; కడకొత్తి = త్రోసివేసి; మలయు = విజృంభించు; మైన్ = దేహమును; ముంపులన్ = మునుఁగుటలచే; కలచి = చలింపజేసి; శార్ఙ్గి...వారిన్ = విష్ణుదేవుని దేవాలయపుమొగసాలయందలి కొలనిలోని చక్కని కమలముల పరిమళములతోఁ గూడిన నీటియందు; పవలింటిబీఱెండవేఁడిన్ = మధ్యాహ్నపు మిక్కుటపుటెండయొక్క వేఁడిమిచే; తలఁకి = భయపడి. '''అలం''' ఉపమ, స్వభావోక్తి. {{Telugu poem|type=క.|lines=<poem>అది తనదేహం బచ్చట, విదలింపం బక్షసలిలవిప్రుషములచేఁ జొదు కొదవించుచు గాడ్పులు, పొదవెట్టు <ref>చ. కపో</ref>రజోవికారములు దూరముగన్.</poem>|ref=221}} '''టీక'''. పక్షసలిలవిప్రుషములచేన్ = ఱెక్కలవలని నీటితుంపరలచే; చొదుకు, ఒదవించుచున్ = చలిని, పుట్టి౦చుచు; గాడ్పులు = గాలులు; రజోవికారములు, దూరముగన్ = దుమ్ముయొక్క వ్యాపించుటలు దూరము; అగునట్లుగా; పొదపెట్టున్ = కలిగించును - చేయును. ['పొదవెట్టు = కలుగఁజేయునట్టి' అని పూర్వటీక. ఈ టీకను గ్రహించుచో క్రియాపదము లుప్తమైపోవుచున్నది.] {{Telugu poem|type=తే.|lines=<poem>సలిలఖగమున కేతదాచరణమునన, గలిగె నాకస్మికంబుగఁ గంబుపాణి గర్భగేహోపలేపసంస్కారసార, సుకృతపరిపాకనిరపాయశోభనంబు.</poem>|ref=222}} '''టీక'''. సలిలఖగమునకున్ = నీటిపక్షికి - హంసకు; ఏతదాచరణమునన = ఇట్లు చేయఁటచేతనే - రెక్కలనీటితుంపరను విదలించినమాత్రమున; కంబుపాణి...శోభనంబు — కంబుపాణి = శ్రీకృష్ణునియొక్క; గర్భగేహ = గర్భాలయముయొక్క; ఉపలేపసంస్కార = అలుకుటవలని; సార = మేలైన; సుకృతపరిపాక = పుణ్యఫలమువలన; నిరపాయశోభనంబు = అపాయము లేని - నశింపని - శుభము; కలిగెన్ = లభించెను. {{Telugu poem|type=క.|lines=<poem>శుక మొకటి చంచుజితకిం, శుకమై హరిహయశరాససురుచిరవపురం శుకమై కుసుమాకరకిం, శుక <ref>చ.ట. మును పేరెసఁగనంద</ref>మానందమున నందసుతు గుడిఁ బెరుగున్.</poem>|ref=223}} '''టీక'''. శుకము, ఒకటి = ఒక్కచిలుక; చుంచుజితకింశుకమై = ముక్కుచే జయింపఁబడిన మోదుగుమొగ్గ కలదయి - మోదుగుమొగ్గవంటి యెఱ్ఱనిముక్కు కలదయి; హరిహయశరాస, సురుచిర, వపురంశుక మై = ఇంద్రధనుస్సువలె, చక్కని; శరీరముయొక్క, కాంతులు కలదయి; కుసుమాకరకింశుకము = వసంతఋతువునకు మోదుగు అయినది - ప్రధానమయినదనుట; నందసుతుగుడిన్ = పాండురంగని దేవాలయమున; పెరుగున్. '''అలం'''. ఉపమ, రూపకము.<noinclude><references/></noinclude> qgwnw5ecfo0y58ejys5yp0v3ddo8ue1 104 212755 555797 555637 2026-05-11T04:30:04Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 555797 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>చేయుటకు తగినదయి, ('''చిలుకపక్షమున''') దూరమునుండి చూచుటకు మాత్రము తగినదయి; కరువలిమురువునన్ = గాలిపోలికను; పొడమి, యడఁగుచున్ = పుట్టి, అణగిపోవుచు, ('''చిలుకపక్షమున''') కనఁబడి మాయమగుచు; పరబ్రహ్మచాడ్పునన్ = పరమాత్మవలె; తదీయమాయావిలసితంబు నెసకంబును = ఆ బ్రహ్మముయొక్క మాయారూపమగు ప్రకృతియొక్క కాంతివిలాసమను; నిజప్రతిభాసంబునన్ = తానను తోపికచేత; - తానను భ్రాంతిచేత; యాథార్థ్యభూమికను, అభినయించుచున్ = నిజమను వేషమును, అభినయించుచు - అనఁగా - నిజమను భ్రాంతిని కలిగించుచు [అని '''బ్రహ్మము పక్షమున''' అర్థము.] [ఇక '''చిలుకపక్షమున'''] ఆగోచరంబయ్యును = కనబడుకున్నను; మాయావిలసితంబు నెసకంబును = మోసముయొక్క వికాసము అనునట్టి; నిజప్రభావంబునన్ = తననీడచేత; యాథార్థ్యభూమికను, అభినయించుచున్ = యథార్థ మగు వేషమను - పక్షియే యను భ్రాంతిని గొలుపుచు. [పరబ్రహ్మము ఏరీతిని మాయారూపమగు ప్రకృతియందు నిక్యము, యథార్థము నను భ్రమకు కలిగించునో, ఆరీతినే ఈ చిలుకయును తననీడను చూచిన యితరులు ఆ నీడయే చిలుక యని భ్రాంతిపడునట్లు చేయుచున్నదని భావము.] శశాంకశిలాసౌధవిటంకంబులన్ = చలువఱాతిమేడల ముంజూరునందలి గూండ్లయందు; ఉనుకువఁగొన్నతఱిన్ = నిలిచియున్న సమయమున; శరన్నీరదవశంవదంబు, అగు = శరత్కాలపు (తెల్లని) మేఘమునం దణఁగియున్న; శునాసీరశరాసనశకలంబనన్ = ఇంద్రధనుస్సుయొక్క తునుకవలె - [ఈ చిలుక యింద్రధనువువలె చిత్రవర్ణములు కలదని తొలుతనే వర్ణితము.] మెలఁగుచున్ = వెలయుచు. [ఇచట పూర్వటీకాకారులు 'సునాసీరశిలాశకలంబు' అను పాఠమును గ్రహించి, దానికి 'ఇంద్రనీలమణిఖండము' అను నర్థములు వ్రాసిరి; ఆపాఠమును, టీకయును అసంగతములు.] అంతరిక్షమహాప్లక్షంబునకున్ = ఆకాశ మను గొప్ప జువ్విచెట్టునకు; ['ప్లక్షంబునకున్ = జువ్విపండునకు' అని పూర్వటీక. అది తప్పు.] అక్షామ...హిండనంబునన్ — అక్షామ = కృశము కాని - చక్కనిదైన; చంచూపుట = ముక్కు అనెడి; ప్రవాళఖండ = పగడపుఁబలుకుయొక్క; ప్రభాహిండనంబునన్ = కాంతియొక్క వ్యాపనముతో; దొరలి = కలసి; సఫలవిటపలక్ష్మిన్ = ఫలముతో గూడిన చిగురుయొక్క శోభను; ఆవహించుచున్ = ధరించుచు - పొందుచు. [ఇచట ఆకాశము జువ్విచెట్టుగాను, పచ్చనిచిలుక దాని చిగురుగాను, ముక్కు ఫలముగాను రూపించబడినవి. ఎఱ్ఱనిపండుతోఁ గూడిన పచ్చనిచిగురువలె ఎఱ్ఱని పగడపుకాంతిగల ముక్కుతోఁ గూడిన పచ్చనిచిలుక ప్రకాశించుచున్నదని భావము.] [పూర్వటీకలో ఈయెడ 'అక్షామచంచూపుట = తెల్లఁబాటు లేని ముక్కుపుటము అనెడి...దొరలిన = కలసిన; ఫలవిటపలక్ష్మిన్ = పండ్లతోడి కొమ్మకలిమిని' అని వ్రాయబడినది; మీఁదిపాఠములును, టీకయు ప్రస్తుతార్థాననుకూలములని సహృదయు లెఱుఁగకపోరు] ప్రమాదవిగళితంబగు = ప్రమాదముచేత జాలిపడిన; నగవిరోధికొలువు వీవనయచ్చరల = పర్వతభేదియగు ఇంద్రుని సేవించుచు, వీవనలను వీచు అప్సరసములయొక్క; పచ్చలకడియంబువడువునన్ = పచ్చలు తాపిన కడియమురీతిని, నిరాలంబనస్థలంబునన్ = నిలుచుటకు ఆధారము లేనిచోట; పలుమఱు = పెక్కుసారులు; చక్రచంక్రమణచమత్కారంబు = చక్రమురీతిని గిఱ్ఱున తిరుగుటలోని నేర్చును. [ఈ చిలుక నిరాలంబమగు ఆకాశమున చక్రమురీతిని గిఱ్ఱున పల్టీలు కొట్టుచుండఁగా, స్వర్గమునందలి యప్సరసల కాలినుండి జాఱి క్రిందఁ బడుచున్న పచ్చలకడియమువలె ప్రకాశించెనని భావము.] సమీపా...గర్భంబునందున్ = దగ్గఱితోఁటలయందలి ముదుఱుటాకుపచ్చరంగు గల ఆకులజొంపములయొక్క లోపలిభాగంబునందు; ముకుందవిగ్రహంబునందున్ = పరాత్పరుని దేహమునందు; భక్తిసమగ్రుండగు = పరమభాగవతుఁడగు; పురుషశ్రేష్ఠుండునుంబోలెన్ = గొప్పపురుషునివలె; డిందుచున్ = అణఁగుచున్ - కలిసిపోవుచు.<noinclude><references/></noinclude> 323ev99jv9bd10meimm8984z21bw8uh 104 212759 555798 555659 2026-05-11T04:33:17Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 555798 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>{{Telugu poem|type=చ.|lines=<poem>చరణసరోరుహప్రసవశైవలినీనివసద్బిసాంకురా హరణమనీషఁ జేరిన బిపాశనశాబమొ నాఁగఁ బొల్చు సా గరశయపూజనాచరణకైతకకోరకమున్ భజించె మ త్కరవరకంకణంబు మిహికాఘృణి రాహువు గప్పునొప్పునన్.</poem>|ref=247}} '''టీక'''. చరణ...మనీషన్ — చరణసరోరుహ = పద్మములవంటి పాదములపైనున్న - లేదా - పాదములబైఁ గల పద్మరూపమగు; ప్రసవ = పూవులనెడి; శైవలినీ = నదియందు; నివసత్ = ఉన్న; బిసాంకుర = తామరతూండ్లను; ఆహరణ = తీసికొనుటయందలి; మనీషన్ = కోరికతో; బిసాశనశాబమొనాఁగన్ = చిన్నహంసయో యనునట్లు; పొల్చు = ప్రకాశించు; సాగరశయపూజనాచరణకైతకకోరకమున్ = విష్ణునిపూజకొఱ కుంచఁబడిన గేదంగిని; మత్కరవరకంకణంబు = నా(శివునియొక్క)చేతికంకణమైన పాము; మిహికాఘృణిన్ = మంచుకిరణములందుఁగల చంద్రుని ['మిహికాఘృణిన్ = మంచువెలుఁగును - చంద్రుని' అని పూర్వటీక.] భజించెన్ = గ్రహించెను. ఇచట మొగలిపూవు హంసగా ఉత్ప్రేక్షింపబడినది. చంద్రుని రాహువు కప్పినట్లు పాము ఆ మొగలిపూవు నాక్రమించినదని ఉపమ.) '''అలం'''. ఉపమ, ఉత్ప్రేక్ష, రూపకము. {{Telugu poem|type=తే.|lines=<poem>మధురమదిరారసామోదమైత్రి నలరు, పొలఁతి నెమ్మోమువల పాను భోగిఁబోలె హరిపదాబ్జమధూళిమ<ref>చ. యందు</ref>యంబుఁ గ్రోలె, జాతిగేదంగితావి భుజంగభర్త.</poem>|ref=248}} '''టీక'''. మధురమదిరారసామోదమైత్రిన్ = మధురమైన మద్యముయొక్క రసముయొక్క పరిమళముతోడి కూడికచే; అలరు = ప్రకాశించునట్టి; సుదతినెమ్మోమువలపు = ప్రియురాలియొక్క ముఖపరిమళమును; ఆను = వాసన చూచు; భోగిఁబోలెన్ = విలాసపురుషునివలె; హరిపదాబ్జమధూళిమయంబు = శ్రీవిష్ణువుపాదపద్మములందలి తేనెతోఁ గూడినదైన; జాతిగేదంగితావిన్ = మేలిమొగలిపూవుపరిమళమును; భుజంగభర్త = సర్పరాజు; క్రోలెన్. '''అలం'''. ఉపమ. {{Telugu poem|type=క.|lines=<poem>అలరు నల రుచిరమత్కుం, డలముపయిన్ నిలిపె నవ్యనఖరపదము<ref>క. పై నలరు, చ.ట. పై నలరు</ref>లై యలరు నిజకంటకక్షత, విలసన<ref>క. మును, చ.ట. మున</ref>ముల విటునిమేన వేశ్యయుఁబోలెన్.</poem>|ref=249}} '''టీక'''. అలరున్ = ఆ మొగలిపూవునూడ; అల, రుచిరమత్కండలముపయిన్ = ప్రసిద్ధమగు (ఆ)చక్కని నా కుండలముగా ఉండు పాముపయిని; నవ్యనఖరపదములై, అలరు = క్రొత్తగా చేయఁబడిన గోటినొక్కులుగా ప్రకాశించునట్టి; నిజకంటకక్షతవిలసనములన్ = తన ముండ్లగీఱలయొక్క విలాసములను; నిలిపెన్ = ఉంచెను. [ఆమొగలిపూవును పాము భజించుటచే ఆపూవుముండ్లు దానికి తగిలి, గాయములు కాఁగా అవి నఖక్షతములవలె నున్నవని భావము. విటునిమేనిపయి వేశ్య నఖక్షతముల నుంచినట్లు మొగలిఱేకు పాముపయి గీఱులను ఏర్పఱచెనని భావము.] '''అలం'''. ఉపమ. {{Telugu poem|type=సీ.|lines=<poem>సరసిజాకల్యాణసమయార్హజతులక్ష్మి గలిగించుఁ బదనఖాగ్రమునఁ దవిలి దళుకొత్తుమిన్నేటి తెలినీటిదెమలున ముదురుచెందొవచాలు <ref>చ.ట. మొలువ</ref>మొలవఁబెట్ట సీమంతసీమాంతసిందూరరుచిఁ జేయు మ్రొక్కి లేవని సతుశ్శ్రుతిసతులకు బీఠరూపంబునఁ <ref>క. పెట్టిన శేషుని, శ.ర. పెట్టె పెట్టినశేషు</ref>బెట్టె పెట్టిన శేషుఫణరత్నఘృణులకుఁ బ్రాఁకు వెట్టుఁ</poem>|ref=}}<noinclude><references/></noinclude> iijznu2gs7ab2u3q2b7myfj14wualpu 104 212766 555799 555694 2026-05-11T04:35:04Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 555799 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>దృష్టిగతయుష్మత్{{ZWNJ}}క్షేమన్ = కన్నులఁ బడిన మీక్షేమములు కలదానిని - మీక్షేమమును కన్నులార చూచినదానిని; (ఇచట వెనుకటి టీకాకారులు 'దృష్టిగత'పదమును విడఁదీసి 'దృష్టిగతన్ = చూపున పొందినదానిని' అని అర్థము వ్రాయుట సరికాదు.] జీవత్పతిన్ = జీవించియున్న భర్త కలదానిని - ముత్తయిదువను; జనతామాన్యన్ = జనులసమూహముచే గౌరవింపఁబడినదానిని; అశీతివృద్ధిన్ = ఎనుఁబదియేండ్ల ముసలిదానిని; సంసార...నందున్ = అడ్డుకొనరాని సంసార మను బంధముయొక్క నిర్బంధమునుండి; పావుటకున్ = తప్పించుటకు. '''అలం'''. పరికరము. {{Telugu poem|type=క.|lines=<poem>సభవజ్జనకంబుగఁ జని, ప్రభవజ్జగదండషండపరిపూర్ణతనున్ శుభదాయిఁ బౌండరీక, ప్రభు నారాధించి శాంతుఁ బరమపదంబున్.</poem>|ref=271}} '''టీక'''. సభవజ్జనకంబుగన్ = మీతండ్రిగారితో కూడ; ప్రభవ...తనున్ = పుట్టుచున్న బ్రహ్మాండగోళసమూహముతోడి నిండుదేహము కలవానిని - పొట్టలో బ్రహ్మాండముల నిమిడ్చినవానిని; శుభదాయిన్ = శుభముల నొసఁగువానిని; పౌండరీకప్రభున్ = పాండురంగదేవుని; పరమపదంబున్ = మోక్షమును; కాంతున్. '''అలం'''. పరికరము. {{Telugu poem|type=క.|lines=<poem>ఒకబుద్ధి వినుం డొండా, డక సకలాగమమతంబు <ref>చ. దక్కి</ref>దక్కఁ దెలిసి మీ కకుటిలమతి నెఱిఁగింతు జ, నకసనకశుకాదు లెఱిఁగినతెరువుఁ దెలియన్.</poem>|ref=272}} '''టీక'''. ఒండు, ఆడక = ఎదురు పలుకక; ఒకబుద్ధి = ఒకమంచిమాట; వినుండు; సకలాగమమతంబున్ = సర్వవేదసిద్ధాంతములను; దక్కఁదెలిసి = అవగాహన చేసికొని - బోధపఱచుకొని; అకుటిలమతిన్ = తిన్ననిదారిని - స్పష్టమగురీతిని; జనక, సనక, శుకాదులు = జనకుఁడు, సనకుఁడు, శుకుఁడు మొదలగు యోగులు; ఎఱిఁగిన; తెఱువున్ = మార్గమును; తెలియన్, ఎఱిఁగింతున్ = బోధపడునట్లు చెప్పెదన్. {{Telugu poem|type=సీ.|lines=<poem>అమితభోగాయతనము దేహమనుసర్ప, ముగ్రకృత్యము లేల యుడిగియుండు? ధాతుమయంబు గాత్ర మనుధాీధరం, బదియేల రాగంబు నవలఁ ద్రోయు? నిచితనానాగుణప్రచుర మీ తనువను <ref>క. ఫల</ref>పట, మేల చిరుఁగక పదిల మొందు? నుర్మిపరంపరాయుత మంగమనువార్ధి యెడ, జీవనభ్రాంతి యేల యుడుగు?</poem>|ref=}} {{Telugu poem|type=ఆ.|lines=<poem>నార్జవంబు చాల దతికఠినాశయ, మెపుడు మైల విడువ దెందుఁ జివుకుఁ బటికిడొక్క దీనిఁ బాటింప రెప్పాట, లక్షయేనియును ముముక్షుజనులు.</poem>|ref=273}} '''టీక'''. దేహము, అను, సర్పము; అమితభోగాయతనము = ('''శరీరపక్షము''') ఎక్కువ సుఖముల కాకరమైనది - అమితసుఖములను కోరునది; ('''పాముపక్షము''') పెద్దపడగ కలది; ఉగ్రకృత్యములు = క్రూరకార్యములు; ఏల ఉడిగియుండు? = ఏల నశించి యుండును? నశింపవనుట; గాత్రము, అను, ధాత్రీదరంబు = శరీరము అను పర్వతము; ధాతుమయంబు = ('''శరీరపక్షమున''') పంచభూతాత్మకము, ('''పర్వతపక్షమున''') గైరికాది (జేగురు మొదలగు) ఖనిజములతోఁ గూడినది; రాగంబును = ('''శరీరపక్షమున''') అనురాగమును, ('''పర్వతపక్షమున''') ఎఱుపురంగును; ఏల, అవల, త్రోయున్? = ఏల విడుచును? విడువదని భావము. తనువు అను, పటము =- దేహ మను వస్త్రము; విరచితనానాగుణప్రచురము= ('''శరీరపక్షమున''') వ్యాపింపఁబడిన పెక్కుగుణములతో నిండినది, ('''వస్త్రపక్షమున''') ఎక్కువఁగా కూర్పఁబడిన దారములతో నిండినది; చిరుగక = చినిఁగిపోక - నశింపక; ఏల పదిలము, ఒందున్? = ఎందులకు భద్రముగా ఉండును? ఊర్మిపరంపరాయుతము = ('''శరీరపక్షమున''') జరామరణక్షుత్పిపాస =- శోకమోహము లను షడూర్ములతో కూడినది; ('''సముద్రపక్షము''') అలలతోఁ గూడినది; అంగము, అను, వార్థియెడన్ = శరీర<noinclude><references/></noinclude> b7g0jeptwtx4cpm61jry9p9oizjlzdm 104 212772 555800 555729 2026-05-11T04:35:50Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 555800 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>{{Telugu poem|type=ఉ.|lines=<poem>ఏధితయౌవనోత్థమతి నెద్దియు మీఁ దెఱుఁగంగలేక వి ద్యాధరుఁ డాతఁ డాత్మరుచి <ref>చ. కాకసమున్</ref>నాకసమున్ గగనప్రసూనరా జీధరణాభిరామముగఁ జేయుచుఁ ద్రిమ్మర క్షేత్రపాలుఁ డు త్క్రోధరసోగ్రమూర్తియయి కోయని యార్చె నభంబుఁ జూచుచున్.</poem>|ref=291}} '''టీక'''. అతఁడు, విద్యాధరుఁడు = ఆ విద్యాధరుఁడు; విధితయౌవనోత్థమతిన్ = వృద్ధిపొందిన యౌవనపదముచే; మీఁద ఎఱుఁగంగలేక = ముందు సంభవించుదానిని గుర్తెఱుఁగఁజాలక; ఆత్మరుచిన్ = తన(దేహ)కాంతిచే; ఆకసమున్ = దేవాలయముమీఁది గగనస్థలమును; కనక...రామముగన్ = బంగారుపూవుల సమూహమును (మాలను) ధరించుటను మనోహరమగునట్లుగ; త్రిమ్మరన్ = తిరుగఁగా; క్షేత్రపాలుఁడు = కాలభైరవుఁడు; ఉత్క్రోధరసోగ్రమూర్తి యయి = ఎక్కువైన కోపముచే భయంకరమగు రూపు కలవాఁడై; నభంబున్ = ఆకాశమును; చూచుచున్; కోయని; ఆర్చెన్. {{Telugu poem|type=సీ.|lines=<poem>కనువిచ్చి చూచుటగాక <ref>చ.ట. దిగ్గన</ref>దిగ్గున లేచె నమితసమాధి<ref>క. స్థిర చ.ట. స్థిత</ref>స్థితమునికులము గ్రుడ్డులఁ <ref>చ. బొడముమంకు</ref>బొదువు మక్కువలు దక్కుట గాక <ref>చ.ట. పొడవాడె</ref>పొదలాడెఁ జెట్లపైఁ బులుఁగుమూఁక పులుమేయు<ref>చ.ట. గమకంబు</ref>తమకంబు దొలఁగుట గాక విహ్వలబుద్ధియై దాఁటె హరిణకులము ప్రజ కేలఁ గర్ణరంధ్రములు మూయుట గాక పవిశంక నరనుతిప్రవణమయ్యెఁ</poem>|ref=}} {{Telugu poem|type=తే.|lines=<poem>బద్మనాభగృహోపరిభాగసంచ, రిష్ణుఖేచరదర్శనోద్రిక్తహృదయ కాలభైరవభైరవోద్వేలకంఠ, కుహరనిష్ఠ్యూతరోషనిర్ఘోష<ref>చ.ట. వికృతి</ref>విహృతి.</poem>|ref=292}} '''టీక'''. పద్మనాభ...విహృతిన్ — పద్మనాభ = విష్ణునియొక్క; గృహ = ఆలయముయొక్క; ఉపరిభాగ = మీఁదిభాగమున; సంచరిష్ణు = తిరుగుచున్న; ఖేచర = విద్యాధరుని; దర్శన = చూచుటచే; ఉద్రిక్తహృదయ = ఉద్రేకము పొందిన మనస్సుగల; కాలభైరవ = కాలభైరవునియొక్క; భైరవ = భయంకరమై; ఉద్వేల, కంఠకుహర = అతిశయించిన గుహవంటికంఠమునుండి; నిష్ఠ్యూత = వెడలింపఁబడిన - బయలుదేరిన; రోషనిర్ఘోషవిహృతిన్ = కోపముతోఁగూడిన ధ్వనియొక్క విహారముచే; అమిత...కులము = సాటిలేని యోగసమాధియందున్న మునుల సమూహము; కనువిచ్చి = కన్ను విప్పి; పులుఁగుమూఁక = పక్షుల సముదాయము; గ్రుడ్డులఁ బొదువు మక్కువలు = గ్రుడ్లను పొదుగుట యందలి యిష్టమును; దక్కుగాక = విడుచుటయేగాక; చెట్లపైన్; పొదలాడెన్ = ఎగురసాగెను; హరిణకులము = లేళ్లగుంపు; పులుమేయుతమకంబు = గడ్డి మేయుటయందలి ఆసక్తిని; తొలఁగుటగాక = విడుచుటయేగాక; విహ్వలబుద్ధియై = కలఁతపడిన మనస్సుగలదయి; దాఁటెన్ = గంతులిడెను. ప్రజ = జనసమూహము; కేలన్ = చేతితో; పవిశంకన్ = పిడుగు అను భ్రాంతితో; నరనుతిప్రవణము = అర్జునుని కొనియాడుటయం దాసక్తమయినది; అయ్యెన్. [పిడుగు పడినపుడు అర్జునుని పదిపేళ్ళను భజించినచో ఆ పిడుగు తమపైఁ బడదను నమ్మకము జనులకుఁ గలదనుట. ఆ శ్లోక మిది — శ్లో. 'అర్జునః ఫల్గుణః పార్థః కిరిటీ శ్వేతవాహనః, బీభత్సు ర్విజయః కృష్ణః సవ్యసాచీ ధనంజయః.'] '''అలం'''. ఉదాత్తము. {{Telugu poem|type=ఉ.|lines=<poem>మానని కోప మిట్లు మది మల్లఁడి గొల్పఁగ మింటికిన్ మహా శ్యేనముపోలె బిట్టెగసి యెక్కుడు నుక్కున నుగ్రవిగ్రహుం డై నెఱితగ్గ నగ్గగనయాయివిమానముఁ ద్రొక్కి భగ్నముం గా నొనరిం<ref>క. చుచున్, చ.ట. పుడున్</ref>పుడున్ ద్రిదశగాయకనాయకుఁ డుర్విఁ <ref>చ. కూలుడున్</ref>గూలినన్.</poem>|ref=293}}<noinclude><references/></noinclude> t0tkgsv0swsmb5r5s14y3ak9hwcwwcf 104 212777 555801 555736 2026-05-11T04:42:13Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 555801 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>'''టీక'''. వినయనయసముద్రా! = వినయమునకు, నీతికి సముద్రమైనవాఁడా! విస్తృతోల్లాసముద్రా! = ఎక్కువైన సంతోషముతోఁ గూడినవాఁడా! జన...జాలా! = జనులచే కొనియాడఁబడిన గుణములగుంపు కలవాఁడా! శత్రు...జాలా! = శత్రురాజు లను చేఁపలకు వలయైనవాఁడా! ధనధనదసమానా! = ధనమున కుబేరునితో సమానుఁడైనవాఁడా! ధన్యధీభాసమానా! = గొప్పబుద్ధిచే ప్రకాశించుచున్నవాఁడా! ఘనవపురినరాగా! = గొప్పశరీరమను సూర్యునివెలుగు కలవాఁడా! - సూర్యునితేజస్సువంటి తేజస్సు కలవాఁడా! కావ్యదత్తానురాగా! = కావ్యములయెడ ప్రేమ (ఇష్టము) కలవాడా! '''అలం'''. అనుప్రాసము, రూపకము. {{Telugu poem|type=గద్యము.|lines=<poem>ఇది శ్రీమత్పరమపదనాథ నిరవధికకృపాపరిపాకపరిచిత సరసకవితాసనాథ రామకృష్ణకవినాథప్రణీతంబైన పాండురంగమాహాత్మ్యంబను పరమభాగవత చరిత్రంబునందుఁ జతుర్థాశ్వాసము.</poem>|ref=}} '''టీక'''. ప్రథమాశ్వాసాంతగద్యమునకు వలెనే. ఇది శ్రీ గౌతమనగోత్రపవిత్ర బులుసూపనామక సీతారామస్వామ్యవధానిసుపుత్ర, సకలవిద్వజ్జనవిధేయ వేంకటరమణనామధేయగ్రథితంబైన పాండురంగమాహాత్మ్యటీకయందుఁ జతుర్థాశ్వాసము. {{Center|——౦——}}<noinclude><references/></noinclude> r0zt2jwf9ct8yalrqb799xhdux384id 104 212778 555803 555746 2026-05-11T04:58:29Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 555803 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>{{Center|శ్రీరస్తు}} {{p|ac|fs150}}పాండురంగమాహాత్మ్యము</p> {{p|ac|fs125}}పంచమాశ్వాసము</p> {{Telugu poem|type={{Css image crop |Image = పాండురంగమాహాత్మ్యము.pdf |Page = 333 |bSize = 450 |cWidth = 68 |cHeight = 196 |oTop = 54 |oLeft = 33 |Location = left |Description = }}|lines=<poem> షణ్ముఖజననీమహి భాషానిభనిజవధూశుభప్రదలీలా! భూషితకల్యాణోజ్జ్వల వేషా! రామా<ref>చ. నుజయ్య</ref>నుజేంద్ర వేదాద్రీశా!</poem>|ref=1}} '''టీక'''. శ్రీ...లీలా! — శ్రీషణ్ముఖజననీ = పార్వతీదేవితోను; మహి = భూదేవితోను; భాషా = సరస్వతీదేవితోను; నిభ = సమానమైన; నిజవధూ = ధర్మపత్నికి; శుభప్రదలీలా! = మేలొనర్చు విలాసము కలవాఁడా! భూషిత...వేషా! అలంకరింపఁబడిన చొక్కపుకాంతిగల అలంకారములు (ఆభరణాంబరాదులు) కలవాఁడా! ['కల్యాణోజ్జ్వల = చొక్కపుబంగారుచే వెలుఁగునట్టి' అని పూర్వటీక.] {{Telugu poem|type=వ.|lines=<poem>ఆకర్ణింపుము.</poem>|ref=2}} {{Telugu poem|type=క.|lines=<poem>అని యీక్రియ నానతి యి, చ్చిన హెచ్చిన సంతసంబు చిత్తముతోడం బెనఁగొన ననిమిషముని యి, ట్లను నజ్జగదేకనిధికిఁ బ్రాంజలి యగుచున్.</poem>|ref=3}} '''టీక'''. ఆనతి యిచ్చినన్ = తెలుపఁగా; సంతసంబు = సంతోషము; చిత్తముతోడన్ = మనస్సుతో; పెనఁగొనఁగాన్ = కలిసి పెనవేసికొనఁగా - మనస్సున ఎక్కువ సంతోషము కలుగఁగా; ప్రాంజలి = చేతులు జోడించినవాఁడు; అనిమిష ముని = దేవముని - నారదుఁడు; అజ్జగదేకనిధిన్ = ప్రపంచములకు ఒక్కటేయొక్క నిధియైనవానికి - శివునికి; (పరమేశ్వరునిగూర్చి యనుట.) ఇట్లనున్. {{Telugu poem|type=తే.|lines=<poem>క్షేత్రమాహాత్మ్యమును మహాక్షేత్రపాల, దివ్యచరితంబు నందుండు దేవదేవు గుణకలాపంబుఁ బుండరీకునిమహిమయు, వింటి భవబంధములు వీడుకొంటి దేవ!</poem>|ref=4}} '''టీక'''. అందుండు = ఆక్షేత్రమున నున్న; దేవదేవుగుణకలాపంబు = పాండురంగని గొప్పగుణములను; భవబంధములన్ = సంసారబంధములనుండి; వీడుకొంటిన్ = విడుపడితిని. [వానిని వినుటచే నాకు పునర్జన్మరాహిత్య మగునని నారదుఁడు తలఁచె ననుట.] {{Telugu poem|type=తే.|lines=<poem>ఎన్నిద్వారంబు <ref>చ. లయ్యయి</ref>లయ్యాయియెడ వసించు, ద్వారదేవత లెంద ఱాస్థలములందుఁ బ్రబలు<ref>చ. క్షేత్రాని</ref>క్షేత్రాదిపుణ్యవైభవము వేర, నొండు గలదేని యానతి యిండు మఱియు.</poem>|ref=5}} '''టీక'''. అయ్యాయియెడన్ = ఆయాద్వారములదగ్గఱ; ఆస్థలమునందున్ = ఆక్షేత్రమున; ప్రబలు = పేరుపొందు; క్షేత్రాది = క్షేత్రాదికము; ఒండు = వేఱైనది.<noinclude><references/></noinclude> 0n9y3oay3tnhohotp1abkp159xu1ocy 104 212780 555754 555017 2026-05-10T12:42:14Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దారు */ 555754 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>{{Telugu poem|type=చ.|lines=<poem>కలఁ డొకబోయ తన్నికట కాననభూమి; నతండు విల్లున మ్ములు ధరియించి కల్మషసమూహము లెత్తిన మేనుఁబోలెఁ బే రలుక వహించెనేని హృదయంబు గలంగు <ref>చ. దదోదర</ref>ధరాధరస్థలీ నిలయవసత్కరీంద్రులకు; నిక్కమ, తక్కుమృగంబు లోర్చునే?</poem>|ref=13}} '''టీక'''. తన్నికటకాననభూమిన్ = దాని చేరుననున్న అడవియందు; కల్మష...వేలెన్ = శరీరమును దాల్చిన పాపములగుంపులవలె; పేరలుక = ఎక్కువకోపమును; వహించెనేనిన్ = పొందినయెడల; ధరాధర...శరీంద్రులకున్ = కొండగుహలయందు నివసించుచున్న ఏనుఁగులకును; హృదయంబు; కలంగున్ = కలఁతపడును; నిక్కమ = ఇది యథార్థమే; ఓర్చునే? = సహింపగలవా? (లేవనుట.) '''అలం'''. ఉపమ, అర్థాపత్తి. {{Telugu poem|type=చ.|lines=<poem>అడవికి వేఁటమై నరిగి యాతఁ డొకానొకనాఁ డొకింతయున్ మెడ మలఁగింపలేక తన మేపొడ <ref>చ. లొడ్లును</ref>లొండును రెండు నేకమై పొడమఁగ <ref>చ. జీత</ref>బీఁదకన్ను పడి <ref>చ. బూడెదపన్ను</ref>బూడిదపండునుబోలె బూఁదుపా రెడు నొకదుప్పికిం గవియఁ బ్రేలి భయజ్వరతప్తచిత్తమై.</poem>|ref=14}} '''టీక'''. మెడ, మలఁగింపలేక = మెడను త్రిప్పలేక; తన, మేపొడలు = తనశరీరముమీఁది మచ్చలు; ఏకమై = కలసి; పొడమఁగన్ = గోచరము కాఁగా; బీదకన్ను పడి = బెదరుచూపులు గలిగి; బూఁదుపారెడు = బూజుపట్టిన; దుప్పికిన్, కవియన్ = దుప్పిని, ఎదుర్కొనఁగా; ప్రేలి = తపించి; భయజ్వరతప్తచిత్తయై = (దుప్పి) భయము అను రోగముచే తపింపఁబడిన మనస్సు కలదయి; (ముందున కన్వయము.) {{Telugu poem|type=తే.|lines=<poem>ఆ చమూరువు యూథంబుఁ ద్రోచిపఱచె, వింట నమ్మేర్చి బోయ <ref>చ. వెన్నంట</ref>వెన్వెంటఁ <ref>క. దఱుమ, చ. దఱమె</ref>దఱిమె లోలజిహ్వాకరాళ<ref>చ. విశాఖ</ref>విశాలముఖత, <ref>చ. నోవి</ref>నోలి భీతేందుమృగశాబమో యనంగ.</poem>|ref=15}} '''టీక'''. ఆ చమూరువు = ఆ దుప్పి; వింటన్, అమ్ము, ఏర్చి = ధనుస్సున బాణము సంధించి; బోయ; వెన్వెంటన్; తఱుమన్; లోల...ముఖతన్ = తీటుచున్న నాలుకలచే భయంకరమైన ముఖము కలుగుటను (రాహువున కనుట); ఓలిన్ = క్రమమున; భీతేంద్రుమృగశాబమో అనంగన్ = భయపడినట్టియు, చంద్రునియం దున్నట్టియు జింకపిల్లయో అనునట్లు; యూథంబుఁ ద్రోచి = మందను విడిచి; చనియెన్. '''అలం'''. ఉత్ప్రేక్ష. {{Telugu poem|type=ఉ.|lines=<poem>ఆ రురు వీగతిం బఱచి యగ్రమహిం బడి లేచి వెండియున్ భూరిరయంబునం జని వపుర్వ్యథ సంగమతీర్థతీరవి స్ఫారలతానికుంజములు బల్వడి దూఱునెడం గిరాతుఁడున్ గ్రూరశిలీముఖంబు దొడి గుండియ గాఁడఁగ నేసె; నేసినన్.</poem>|ref=16}} '''టీక'''. ఆ రురువు = ఆ దుప్పి; ఈగతిన్ = ఈరీతిగా; పఱచి = పరుగెత్తి; అగ్రమహిన్ = ముందున్న నేలపై; భూరిరయంబునన్ = ఎక్కువ వేగమున; వపుర్వ్యథన్ = శరీరమునందలి బాధచే; సంగమ...కుంజములు = సంగమతీర్థమునందలి విశాలములగు తీగలపొదలను; బల్వడిన్ = మిక్కిలి వేగముతో; క్రూరశిలీముఖంబు = వాఁడిబాణమును; తొడి = సంధించి, గుండియ గాడఁగన్ = గుండెలలో నాటుకొనునట్లు; ఏసెన్ = కొట్టెను.<noinclude><references/></noinclude> r506s615n5hkg9bur0wvqgz4150w6xt 104 212781 555770 555018 2026-05-10T21:18:19Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దారు */ 555770 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>{{Telugu poem|type=సీ.|lines=<poem>ఆశరముఖనిభం బా శర మటుదాఁకఁ బవనాభిహతిఁ దూలు బంధుజీవ కుంజంబు పువ్వులఁ <ref>చ. గూరించు</ref>గూలించువిధమున నవనవక్షతజబిందువులు <ref>చ.ట. దొరుగ</ref>దొరఁగఁ జేయుచు విసృతాస్యసీమఁ బ్రాణానిలప్రస్థానపటహోగ్రగవ మనంగ నార్తనాదము గ్రమ్మ నది యేటి తెలినీటితెమలున నుఱికి దేదీప్యమాన</poem>|ref=}} {{Telugu poem|type=తే.|lines=<poem>హాటకవిమాన మెక్కి విద్యాధరేంద్రుఁ డగుచు లావణ్యపుష్పాస్త్రుఁ డగుచుఁ జంద్ర సాంద్రతనుకాంతి యగుచు నతీంద్రమహిమ గగనమున కేఁగెఁ; దొలుమేను కానఁబడదు.</poem>|ref=17}} '''టీక'''. ఆశరముఖనిభంబు = అగ్నిజ్వాలతో సమానమైన; పవనాభిహతిన్ = గాలిదెబ్బచే; తూలు = తూలిపోవు - ఊఁగులాడు; బంధుజీవకుంజంబు = మంకెనచెట్లపొద; [కుంజము = చెట్టు' అని పూర్వటీక] కూలించువిధమునన్ = రాల్చురీతిని; నవ...వులు = క్రొంగ్రొత్తరక్తపుబిందువులు; తొరఁగఁజేయుచున్ = స్రవించుచు; వివృతాస్యసీమన్ = తెఱవఁబడిననోటినుండి; ప్రాణానిల...రవము, అనంగన్ = ప్రాణవాయువు బయలుదేఱునప్పటి డప్పుల గొప్పధ్వనులో యనునట్లు; ఆర్తనాదము = ఏడుపుధ్వని; క్రమ్మున్ = వ్యాపించగా; అది = ఆ దుప్పి; ఏటితెలినీటితెమలునన్ = నదియొక్క స్వచ్ఛమైన నీటిప్రవాహమునందు; దేదీప్యమానహాటకవిమానము = మిక్కిలి ప్రకాశించు బంగారువిమానమును; విధ్యాధరేంద్రుఁడు = విద్యాధరులను దేవగణమునకు ప్రభువు; లావణ్యపుష్పాస్త్రుఁడు = చక్కఁదనమున (తళుకున) మన్మథుఁడు; చంద్రసాంద్రతనుకాంతి = చంద్రునివలె దట్టమైన దేహప్రకాశము కలవాఁడు; అతీంద్రమహిమన్ = ఇంద్రుని గొప్పతనమును మీఱిన గొప్పతనముతో; గగనమునకు = స్వర్గమునకు; ఏఁగెన్; తొలిమేను = వెనుకటి (జింక)దేహము. '''అలం'''. ఉపమ. {{Telugu poem|type=శా.|lines=<poem>చిత్తం బద్భుత మంద నమ్మృగవధాజీవుండు లోలోనఁ ద ద్వృత్తం బలుమాఱు మెచ్చి నిజదుర్వృత్తిన్ విసర్జించుచున్ దత్తీరాంబువు నాడి క్రోలి విగతాతంకాత్ముఁడై శుద్ధి ద ళ్కొత్తన్ ముక్తశరీరుఁడై కనియె దివ్యుల్ మెచ్చ నుచ్చస్థితిన్.</poem>|ref=18}} '''టీక'''. ఆమృగవధాజీవుఁడు = ఆబోయవాఁడు; చిత్తంబు = మనస్సు; ఆద్భుతము, అందన్ = ఆశ్చర్యమును పొందఁగా; లోలోన = మనస్సునందే; తద్{{ZWNJ}}వృత్తంబున్ = ఆ జరిగినదానినంతటిని - [తాను దానిని చూచి వెంబడించి, కొట్టఁగా, అది విద్యాధరుఁడగుట మున్నగు దానిని] ['వృత్తంబు = వృత్తిని'అని పూర్వటీక.] నిజదుర్{{ZWNJ}}వృత్తిన్ = తనచెడ్డవృత్తిని = జంతువులను జంపుపనిని; విసర్జించుచున్ = విడుచుచు; తత్తీర్థాంబువులు, ఆడి = ఆతీర్థపుజలమున స్నానమాడి; క్రోలి = ఆ నీటిని త్రాగి; విగతాతంకాత్ముఁడై = నిర్విచారమైన మనస్సు కలవాఁడై; తళ్కోత్తన్ = ప్రకాశింపఁగా; ముక్తశరీరుఁడై = (విరువఁబడిన) ముక్తిని పొందిన దేహము కలవాఁడై; దివ్యుల్ = దేవతలు; ఉచ్చస్థితిన్ = గొప్పస్థితిని; పొందెన్. {{Telugu poem|type=క.|lines=<poem>కావునఁ దత్తీర్థంబున, నేవలనఁ బరాసులగు విహీనమతులకున్ కైవల్యసిద్ధి యగునన, నీవలె నతిశుద్ధమతుల నేటికి నెన్నన్!</poem>|ref=19}} '''టీక'''. ఏవలనన్ = ఏవైపునను - ఏవిధముననైననుసరే; పరాసులు = మరణించినవారు; విహీనమతులకున్ = బుద్ధి లేనివారికిని - మూర్ఖులకును; కైవల్యసిద్ధి = మోక్షసిద్ధి; అగున్ = కలుగును. '''అలం'''. అర్థాపత్తి.<noinclude><references/></noinclude> sgdjs6qffzz1e9v8a0fp8k9pjqqx4f1 104 212782 555777 555020 2026-05-11T00:06:23Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దారు */ 555777 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>{{Telugu poem|type=సీ.|lines=<poem>సంధ్యల <ref>మూఁడు</ref>మూఁట నిచ్చ <ref>చ. నివారువిచ్చు</ref>నివాళు లిచ్చుచు బిరుదాంకమాలికల్ పేరుకొనుచు లోచూపు దివుట నాలోకించి చొక్కుచుఁ బులశాశ్రుగాద్గద్యములఁ బొరయుచు శ్రుతు లెట్టు లట్ల సంస్తుతు లాచరించుచు <ref>చ. విష్ణునిం</ref>వీనులఁ దత్కథా<ref>చ. వినుతి</ref>వితతి వినుచుఁ గరతాళగతులఁ <ref>శ.ర. మిక్కుటము</ref>జొక్కటముగా నాడుచు <ref>చ. నావేళ</ref>నావేశమూర్ఛల నలఁతఁ గనుచు</poem>|ref=}} {{Telugu poem|type=తే.|lines=<poem>విష్ణు సేవింతు రచట నవ్విబుధవల్ల, భోజనంబులు తత్కృపాభాజనంబు లమ్మహాక్రీడనస్థలి నాచరించె, లంఘనాక్రీడనము దొల్లి లచ్చిమగఁడు.</poem>|ref=20}} '''టీక'''. సంధ్యల, మూటన్ = మూఁడుసంధ్యలయందును; నిచ్చ = ఎల్లప్పుడు; నివాళులు = హారతులు; పేరుకొనుచున్ = పఠించుచు; లోచూపున్ = అంతర్{{ZWNJ}}దృష్టిని; తివుటన్ = పూనికతో; చొక్కుచున్ = పరవశమగుచు; పులకాశ్రుగాద్గద్యములన్ = గగుర్పాటు, కన్నీరు. గొంతునుండి మాట రాకుండుటలను; పొరయున్ = పొందును. శ్రుతులు = వేదములు; ఎట్లు = ఎట్లు వర్ణించునో; సంస్తుతులు ఆచరించుచున్ = కొనియాడుచును; తత్కథావితతిన్ = ఆ విష్ణునికథలకు; కరతాళగతులన్ = చేతులతో తాళములను వేయుచు - చప్పట్లు చఱచుచు; చొక్కటముగాన్ = చక్కగా; ['చొక్కటము = స్వచ్ఛము' అని పూర్వటీక.] ఆవేశమూర్ఛలన్ = పరవశతచేతను తెలివితప్పుటచేతను; అలఁతన్, కనుచున్ = అలసట పొందుచు; ఆవ్విబుధవల్లభాజనంబులు = ఆదేవతాస్త్రీలు, తత్కృపాభాజనంబులు = ఆ విష్ణునిదయకు పాత్రము లగువారు; తొల్లి = పూర్వము; లచ్చిమగఁడు = విష్ణువు; అమ్మహాక్రీడనస్థలిన్ = ఆ గొప్పయాఁట లాడుచోట; లంఘనాక్రీడనమున్ = గంతులాఁటను; ఆచరించెన్ = చేసెను. {{Telugu poem|type=మ.|lines=<poem>విను, మున్ శౌరికి నోడి సంగమమరుద్విద్వేషి యెచ్చో<ref>చ. టికిం</ref>టికో చని వెండిం జనుదెంచి యచ్చట శిలాసంచ్ఛన్నదేహంబుతో డ నిలాగర్భమునందు డాఁగఁ గని <ref>చ. బాఢ</ref>గాఢక్రోధుఁడై దేవకీ తనయుం డా<ref>చ. సిల</ref>శిల గ్రొచ్చి వైచి <ref>మెదపెన్</ref>మెదిపెన్ దద్దైత్యుఁ జూర్ణంబుగన్.</poem>|ref=21}} '''టీక'''. సంగమమరుద్విద్వేషి = సంగముఁడను రాక్షసుఁడు; వెండిన్ = మఱల; శిలాసంఛన్నదేహంబుతోడన్ = ఱాతిచే కప్పఁబడిన దేహముతో; ఇలాగర్భమునందున్ = భూమిలోపలిభాగమున; గాఢక్రోధుఁడై = ఎక్కువ కోపము కలవాఁడై; గ్రొచ్చివైచి = తొలఁచి, పగులఁగొట్టివైచి; తద్దైత్యున్ = ఆ రాక్షసుని; చూర్ణంబుగాన్, మెదిపెన్ = పిండి యగునట్లుగా నలిపెను. {{Telugu poem|type=క.|lines=<poem>పువ్విలుతుతండ్రి యచ్చట, మువ్వంకమురువున మురళి మ్రోయించె మనం <ref>క. బువ్విళులూ, చ.ట.శ.ర. బువ్విళ్లూ</ref>బువ్విళ్లూరఁగ శ్రుతులకు, నవ్విధ<ref>శ.ర. ముఁదదీ</ref>ము తదీయపదయుగాంకము <ref>చ. దెలుపున్</ref>దెలుపన్.</poem>|ref=22}} '''టీక'''. పువ్విలుతుతండ్రి = మన్మథునితండ్రియగు విష్ణువు; మువ్వంకమురువునన్ = త్రిభంగిపద్ధతితో నుండి; శ్రుతులకున్ = చెవులకు; తదీయపదయుగాంకము = అతని రెండుపాదముల గుఱుతులు. {{Telugu poem|type=క.|lines=<poem>మహి నేవంవిధచిత్రా, వహమగు నద్దక్షిణంపువాకిట<ref>చ. మహితుల్</ref>మహిమల్ బహువిధముల వినుతింపఁగ, నహిపతియుం జాలఁ డనిన నన్యులవశమే!</poem>|ref=23}}<noinclude><references/></noinclude> ixow6su6fpudzju4lxp8qh0zjxr38a8 104 212783 555782 555021 2026-05-11T02:10:23Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దారు */ 555782 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>'''టీక'''. మహిన్ = భూమిపై; ఏవంవిధచిత్రావహము = ఇట్టి విచిత్రములు గల్గించునది - చిత్రవంతము; బహుముఖములన్ = పెక్కుగొంతుల; వినుతింపఁగన్ = కొనియాడుటకు; అహిపతియున్ = శేషుఁడును; చాలఁడు = తగఁడు; '''అలం'''. అర్థాపత్తి. {{Telugu poem|type=సీ.|lines=<poem>తనకటాక్షములు సంతానచింతారత్ననిర్మాణపరిమాణనికర మనఁగఁ దనవిలాసంబు మద్వైరిశంబరనిషూదనపాలితపురఃపతాక యనఁగఁ దన మనస్సరసి సంతతచిదానందవైభవమరాళము కున్కిప ట్టనంగఁ దనప్రసాదంబు భక్తవరేణ్యదుర్గతిక్షాళనోచితచంద్రగోళి యనఁగ</poem>|ref=}} {{Telugu poem|type=తే.|lines=<poem>వెలయు నేదేవి యాదేవి విద్రుమద్రు, కద్రునిర్ణిద్రతనుకాంతిభద్ర పరమమాయ భువనేశ్వరి <ref>చ. వసించు</ref>వసింప మధునిరోధి, <ref>చ. వామ</ref>ధామమునఁ గల్గు పశ్చిమద్వార మమరు.</poem>|ref=}} '''టీక'''. తనకటాక్షములు = తనకడకంటిచూపులు; సంతాన...నికరము = కల్పవృక్షముయొక్కయు, చింతామణియొక్కయు సృష్టికొఱకైన పరమాణుసమూహము; (భువనేశ్వరీదేవి కటాక్షములు కోరిన కోరికల నొసంగునవి యనుట.) మద్...పతాక = నా శత్రువైన మన్మథుఁడు పాలించుపతాక - బిరుదైనది; మనస్సరసి = మనస్సనెడి సరస్సు; సంతత...మరాళమునకున్ = శాశ్వతమగు చిదానందవిభవము హంసకు; ఉన్కిపట్టు = నివాసము; తనప్రసాదంబు = తన యనుగ్రహము; భక్త...చంద్రగోళి = ఉత్తమభక్తుల దుర్గతిని కడిగి వేయుటకుఁ దగిన వెన్నెల [వెన్నెలవలని మంచువలన కడుగఁబడినట్లు ఈ దుర్గవలన దుర్గతులు కడిగివేయఁబడుననుట.] విద్రుమ...కాంతి = పగడపుఁబెట్టుయొక్క పింగళవర్ణపుదేహకాంతి కలది; పరమమాయ = మహామాయాస్వరూపిణి; మధువిరోధిధామమునన్ = మధురాక్షసునికి శత్రువగు విష్ణునినివాసమగు పాండురంగక్షేత్రమున; అమరున్ = వెలయుచుండును. '''అలం'''. ఉత్ప్రేక్ష, రూపకము, ఉదాత్తము. {{Telugu poem|type=ఉ.|lines=<poem>పోర్మహిషున్ నిజాంఘ్రిగల బొట్టనవ్రేల్తుద <ref>చ. మట్ట</ref>మట్టి పట్టి మున్ బేర్మిఁ దదంగమున్ <ref>చ. మెదటి</ref>మెదిపి పెట్టిన నెత్తురుబొట్టుఁ<ref>చ. వోలె</ref>బోలె జ్యో తిర్మయవీక్షణం బలిక<ref>క. దేహము, చ. దేశము</ref>దేశమునం గల దుర్గస్వర్గదన్ <ref>క. వార్మణ, చ. వార్మణి</ref>వార్మణిధారి <ref>క. నుత్త, చ. యుత్త</ref>యుత్తరపువాకిట నిల్పినవాఁడు కాపు<ref>క. గన్, చ. గాన్</ref>గాన్.</poem>|ref=25}} '''టీక'''. పోర్ = పోరు - యుద్ధము చేయునట్టి; మహిషున్ = మహిషానురుని; నిజాంఘ్రిఁగల = తనపాదమునందున్న; మట్టి, పట్టి = త్రొక్కిపట్టి; మున్ = తొలుత; పేర్మిన్ = ప్రీతితో; తదంగమున్ = ఆ యసురునిదేహమును; మెదిపి = నలిపి; జ్యోతిర్మయవీక్షణంబు = తేజోమయమగు (అగ్నిరూపమగు) కన్ను; అలికదేశమునన్ = నొసటియందు; దుర్గన్ = కాళిని; స్వర్గదన్ = మోక్షము నిచ్చుదానిని; కాఁపుగన్ = రక్షణగా; వార్మణిధారి = నీటియందు పుట్టిన కొస్తుభమణిని ధరించిన విష్ణువు; ['వార్మణధారి = కవచసమూహములను ధరించినవాఁడు - విష్ణుఁడు' అని పూర్వటీక.] '''అలం'''. ఉపమ. {{Telugu poem|type=క.|lines=<poem>తరణియు భైమియును బర, స్పర మచ్చటఁ గూడి నిగుడఁ బావనమగు త త్సరిదంబువునం దాడిన, నరునకు నవ్వారి చరణనఖమున వెడలున్.</poem>|ref=26}} '''టీక'''. తరణియున్ = ఆ పేరుగల నదియును; నిగుడన్ = వ్యాపింపఁగా - ప్రవహింపఁగా; పావనమగు = పవిత్రమైన; తత్సరిదంబువునందు = ఆ నీటిలో; ఆడిన = స్నానము చేసిన; నరు<noinclude><references/></noinclude> fukj13nyrajoz5a4tvtoky1k0f3ew7k 555783 555782 2026-05-11T02:11:11Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 555783 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>'''టీక'''. మహిన్ = భూమిపై; ఏవంవిధచిత్రావహము = ఇట్టి విచిత్రములు గల్గించునది - చిత్రవంతము; బహుముఖములన్ = పెక్కుగొంతుల; వినుతింపఁగన్ = కొనియాడుటకు; అహిపతియున్ = శేషుఁడును; చాలఁడు = తగఁడు; '''అలం'''. అర్థాపత్తి. {{Telugu poem|type=సీ.|lines=<poem>తనకటాక్షములు సంతానచింతారత్ననిర్మాణపరిమాణనికర మనఁగఁ దనవిలాసంబు మద్వైరిశంబరనిషూదనపాలితపురఃపతాక యనఁగఁ దన మనస్సరసి సంతతచిదానందవైభవమరాళము కున్కిప ట్టనంగఁ దనప్రసాదంబు భక్తవరేణ్యదుర్గతిక్షాళనోచితచంద్రగోళి యనఁగ</poem>|ref=}} {{Telugu poem|type=తే.|lines=<poem>వెలయు నేదేవి యాదేవి విద్రుమద్రు, కద్రునిర్ణిద్రతనుకాంతిభద్ర పరమమాయ భువనేశ్వరి <ref>చ. వసించు</ref>వసింప మధునిరోధి, <ref>చ. వామ</ref>ధామమునఁ గల్గు పశ్చిమద్వార మమరు.</poem>|ref=}} '''టీక'''. తనకటాక్షములు = తనకడకంటిచూపులు; సంతాన...నికరము = కల్పవృక్షముయొక్కయు, చింతామణియొక్కయు సృష్టికొఱకైన పరమాణుసమూహము; (భువనేశ్వరీదేవి కటాక్షములు కోరిన కోరికల నొసంగునవి యనుట.) మద్...పతాక = నా శత్రువైన మన్మథుఁడు పాలించుపతాక - బిరుదైనది; మనస్సరసి = మనస్సనెడి సరస్సు; సంతత...మరాళమునకున్ = శాశ్వతమగు చిదానందవిభవము హంసకు; ఉన్కిపట్టు = నివాసము; తనప్రసాదంబు = తన యనుగ్రహము; భక్త...చంద్రగోళి = ఉత్తమభక్తుల దుర్గతిని కడిగి వేయుటకుఁ దగిన వెన్నెల [వెన్నెలవలని మంచువలన కడుగఁబడినట్లు ఈ దుర్గవలన దుర్గతులు కడిగివేయఁబడుననుట.] విద్రుమ...కాంతి = పగడపుఁబెట్టుయొక్క పింగళవర్ణపుదేహకాంతి కలది; పరమమాయ = మహామాయాస్వరూపిణి; మధువిరోధిధామమునన్ = మధురాక్షసునికి శత్రువగు విష్ణునినివాసమగు పాండురంగక్షేత్రమున; అమరున్ = వెలయుచుండును. '''అలం'''. ఉత్ప్రేక్ష, రూపకము, ఉదాత్తము. {{Telugu poem|type=ఉ.|lines=<poem>పోర్మహిషున్ నిజాంఘ్రిగల బొట్టనవ్రేల్తుద <ref>చ. మట్ట</ref>మట్టి పట్టి మున్ బేర్మిఁ దదంగమున్ <ref>చ. మెదటి</ref>మెదిపి పెట్టిన నెత్తురుబొట్టుఁ<ref>చ. వోలె</ref>బోలె జ్యో తిర్మయవీక్షణం బలిక<ref>క. దేహము, చ. దేశము</ref>దేశమునం గల దుర్గస్వర్గదన్ <ref>క. వార్మణ, చ. వార్మణి</ref>వార్మణిధారి <ref>క. నుత్త, చ. యుత్త</ref>యుత్తరపువాకిట నిల్పినవాఁడు కాపు<ref>క. గన్, చ. గాన్</ref>గాన్.</poem>|ref=25}} '''టీక'''. పోర్ = పోరు - యుద్ధము చేయునట్టి; మహిషున్ = మహిషానురుని; నిజాంఘ్రిఁగల = తనపాదమునందున్న; మట్టి, పట్టి = త్రొక్కిపట్టి; మున్ = తొలుత; పేర్మిన్ = ప్రీతితో; తదంగమున్ = ఆ యసురునిదేహమును; మెదిపి = నలిపి; జ్యోతిర్మయవీక్షణంబు = తేజోమయమగు (అగ్నిరూపమగు) కన్ను; అలికదేశమునన్ = నొసటియందు; దుర్గన్ = కాళిని; స్వర్గదన్ = మోక్షము నిచ్చుదానిని; కాఁపుగన్ = రక్షణగా; వార్మణిధారి = నీటియందు పుట్టిన కొస్తుభమణిని ధరించిన విష్ణువు; ['వార్మణధారి = కవచసమూహములను ధరించినవాఁడు - విష్ణుఁడు' అని పూర్వటీక.] '''అలం'''. ఉపమ. {{Telugu poem|type=క.|lines=<poem>తరణియు భైమియును బర, స్పర మచ్చటఁ గూడి నిగుడఁ బావనమగు త త్సరిదంబువునం దాడిన, నరునకు నవ్వారి చరణనఖమున వెడలున్.</poem>|ref=26}} '''టీక'''. తరణియున్ = ఆ పేరుగల నదియును; నిగుడన్ = వ్యాపింపఁగా - ప్రవహింపఁగా; పావనమగు = పవిత్రమైన; తత్సరిదంబువునందు = ఆ నీటిలో; ఆడిన = స్నానము చేసిన; నరు<noinclude><references/></noinclude> g93soet75icd4qd29bg6ijmrsyir26z 555784 555783 2026-05-11T02:13:03Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 555784 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>'''టీక'''. మహిన్ = భూమిపై; ఏవంవిధచిత్రావహము = ఇట్టి విచిత్రములు గల్గించునది - చిత్రవంతము; బహుముఖములన్ = పెక్కుగొంతుల; వినుతింపఁగన్ = కొనియాడుటకు; అహిపతియున్ = శేషుఁడును; చాలఁడు = తగఁడు; '''అలం'''. అర్థాపత్తి. {{Telugu poem|type=సీ.|lines=<poem>తనకటాక్షములు సంతానచింతారత్ననిర్మాణపరిమాణనికర మనఁగఁ దనవిలాసంబు మద్వైరిశంబరనిషూదనపాలితపురఃపతాక యనఁగఁ దన మనస్సరసి సంతతచిదానందవైభవమరాళము కున్కిప ట్టనంగఁ దనప్రసాదంబు భక్తవరేణ్యదుర్గతిక్షాళనోచితచంద్రగోళి యనఁగ</poem>|ref=}} {{Telugu poem|type=తే.|lines=<poem>వెలయు నేదేవి యాదేవి విద్రుమద్రు, కద్రునిర్ణిద్రతనుకాంతిభద్ర పరమమాయ భువనేశ్వరి <ref>చ. వసించు</ref>వసింప మధునిరోధి, <ref>చ. వామ</ref>ధామమునఁ గల్గు పశ్చిమద్వార మమరు.</poem>|ref=}} '''టీక'''. తనకటాక్షములు = తనకడకంటిచూపులు; సంతాన...నికరము = కల్పవృక్షముయొక్కయు, చింతామణియొక్కయు సృష్టికొఱకైన పరమాణుసమూహము; (భువనేశ్వరీదేవి కటాక్షములు కోరిన కోరికల నొసంగునవి యనుట.) మద్...పతాక = నా శత్రువైన మన్మథుఁడు పాలించుపతాక - బిరుదైనది; మనస్సరసి = మనస్సనెడి సరస్సు; సంతత...మరాళమునకున్ = శాశ్వతమగు చిదానందవిభవము హంసకు; ఉన్కిపట్టు = నివాసము; తనప్రసాదంబు = తన యనుగ్రహము; భక్త...చంద్రగోళి = ఉత్తమభక్తుల దుర్గతిని కడిగి వేయుటకుఁ దగిన వెన్నెల [వెన్నెలవలని మంచువలన కడుగఁబడినట్లు ఈ దుర్గవలన దుర్గతులు కడిగివేయఁబడుననుట.] విద్రుమ...కాంతి = పగడపుఁబెట్టుయొక్క పింగళవర్ణపుదేహకాంతి కలది; పరమమాయ = మహామాయాస్వరూపిణి; మధువిరోధిధామమునన్ = మధురాక్షసునికి శత్రువగు విష్ణునినివాసమగు పాండురంగక్షేత్రమున; అమరున్ = వెలయుచుండును. '''అలం'''. ఉత్ప్రేక్ష, రూపకము, ఉదాత్తము. {{Telugu poem|type=ఉ.|lines=<poem>పోర్మహిషున్ నిజాంఘ్రిగల బొట్టనవ్రేల్తుద <ref>చ. మట్ట</ref>మట్టి పట్టి మున్ బేర్మిఁ దదంగమున్ <ref>చ. మెదటి</ref>మెదిపి పెట్టిన నెత్తురుబొట్టుఁ<ref>చ. వోలె</ref>బోలె జ్యో తిర్మయవీక్షణం బలిక<ref>క. దేహము, చ. దేశము</ref>దేశమునం గల దుర్గస్వర్గదన్ <ref>క. వార్మణ, చ. వార్మణి</ref>వార్మణిధారి <ref>క. నుత్త, చ. యుత్త</ref>యుత్తరపువాకిట నిల్పినవాఁడు కాపు<ref>క. గన్, చ. గాన్</ref>గాన్.</poem>|ref=25}} '''టీక'''. పోర్ = పోరు - యుద్ధము చేయునట్టి; మహిషున్ = మహిషాసురుని; నిజాంఘ్రిఁగల = తనపాదమునందున్న; మట్టి, పట్టి = త్రొక్కిపట్టి; మున్ = తొలుత; పేర్మిన్ = ప్రీతితో; తదంగమున్ = ఆ యసురునిదేహమును; మెదిపి = నలిపి; జ్యోతిర్మయవీక్షణంబు = తేజోమయమగు (అగ్నిరూపమగు) కన్ను; అలికదేశమునన్ = నొసటియందు; దుర్గన్ = కాళిని; స్వర్గదన్ = మోక్షము నిచ్చుదానిని; కాఁపుగన్ = రక్షణగా; వార్మణిధారి = నీటియందు పుట్టిన కొస్తుభమణిని ధరించిన విష్ణువు; ['వార్మణధారి = కవచసమూహములను ధరించినవాఁడు - విష్ణుఁడు' అని పూర్వటీక.] '''అలం'''. ఉపమ. {{Telugu poem|type=క.|lines=<poem>తరణియు భైమియును బర, స్పర మచ్చటఁ గూడి నిగుడఁ బావనమగు త త్సరిదంబువునం దాడిన, నరునకు నవ్వారి చరణనఖమున వెడలున్.</poem>|ref=26}} '''టీక'''. తరణియున్ = ఆ పేరుగల నదియును; నిగుడన్ = వ్యాపింపఁగా - ప్రవహింపఁగా; పావనమగు = పవిత్రమైన; తత్సరిదంబువునందు = ఆ నీటిలో; ఆడిన = స్నానము చేసిన; నరు<noinclude><references/></noinclude> 6e0r8i8vl0tkl7bwusat688byc0zckp 104 212784 555785 555022 2026-05-11T04:03:48Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దారు */ 555785 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>నకున్; ఆవ్వారి = ఆ నదీజలము; చరణనఖనముకున్ = కాలిగోటియందు; [అందు స్నానము చేసినవారు విష్ణువు లగుదురు - అనఁగా వారికి విష్ణుసారూప్యము కలుగుననుట.] {{Telugu poem|type=క.|lines=<poem>ఎవ్వఁడు వ్యాధిగ్రస్తుం, డెవ్వఁడు భయవిహ్వలాత్ముఁ డెవ్వం <ref>క. డధముం, చ.ట. డధనుం</ref>డధనుం డవ్వాఁ డచ్చటి దుర్గం, బువ్వలఁ <ref>చ. బూజించు</ref>బూజించి యిష్టభోగము లొందున్.</poem>|ref=27}} '''టీక'''. భయవిహ్వలాత్ముఁడు = భయముచే చలించిన మనస్సు కలవాఁడు; ఇష్టభోగములు = కోరిన సుఖములను. {{Telugu poem|type=వ.|lines=<poem>ఇన్నాలుగు నంతర్ద్వారంబు లింక బహిర్ద్వారంబులప్రకారం బాకర్ణింపు మని గోకర్ణకుండలుం డాకర్ణనవశంవదాశయుండగు కుశేశయాసనసూతి కిట్లనియె.</poem>|ref=23}} '''టీక'''. అంతర్ద్వారంబులు = లోపలిద్వారములు; బహిర్{{ZWNJ}}ద్వారంబులు = బయటిద్వారములు; గోకర్ణకుండలుండు = శివుఁడు; ఆకర్ణనవశంసదాశయుండు = వినుటయందు ఆసక్తమగు మనస్సు కలవాఁడు; కుశేశయాసనసూతికిన్ = కమలాసనుఁడగు బ్రహ్మకుమారుఁడగు నారదునిఁగూర్చి. {{Telugu poem|type=సీ.|lines=<poem>కఱకురక్కసుని నొక్కరుని <ref>చ.ట. జక్కగ</ref>జక్కఁగఁ <ref>చ. ద్రొక్క</ref>ద్రొక్కి భద్రకాళిక <ref>చ.ట. యందు</ref>యెందుఁ బ్రస్ఫురించు నిందుండువిధమున నెందు నే వసియింతు నఱలేక కోటీశ్వరాహ్వయమునఁ బ్రవహించు నెందు నభ్రంకషోర్ములఁ బుణ్యజల యను జలధియోషామతల్లి నతజగత్త్రితయ శ్రీనారాయణీదేవి వర్తించు నెందేని వార్త కెక్కి</poem>|ref=}} {{Telugu poem|type=తే.|lines=<poem>యట్టి <ref>చ. యిటల</ref>యట్టాలతోరణ<ref>చ. పట్ట</ref>హట్టకుట్టి, మస్ఫురద్గోపురైడూకమణిమయోరు హర్మ్యరమ్యంబు కరవీరమను పురంబు, పశ్చిమద్వారమగు జగత్పతినగరికి.</poem>|ref=29}} '''టీక'''. కఱకురక్కసునిన్ = క్రూరరాక్షసుని; చక్కగన్ = బాగుగా; ప్రస్ఫురించున్ = ప్రకాశించునో; అఱ = భేదము ['కొఱఁత' అని పూర్వపుటీక.] అభ్రంకషోర్ములన్ = ఆకసము నంటు ఎత్తగు అలలతో; జలధియోషామతల్లి = సముద్రమునకు భార్యయగు గొప్పనది; నతజగత్త్రితయ = వంగియున్న (లొంగిన) మూఁడులోకములు - (స్వర్గ, మర్త్య, పాతాళములు) కలది; వార్తకున్, ఎక్కి = ప్రసిద్ధి కెక్కి; అట్టాల...రమ్యంబు = బురుజులు, తోరణములు, అంగడివీథులు, తిన్నెలు, ప్రకాశించు గోపురములు, దడిగోడలయిండ్లు, మణులు తాపిన మేడలు మున్నగువానిచే చక్కనిది; జగత్పతినగరికిన్ = పాండురంగక్షేత్రమునకు. ['ఏడూక = లోపల యెముకలు పేర్చి మెత్తినగోడ' అని పూర్వటీక. ఏడూకమన దడిగోడ - ఐడూకము దడిగోడల యిల్లు.] {{Telugu poem|type=తే.|lines=<poem>క్షోణిఁ గృష్ణానదీతీర శూర్పలాఖ్య, తీర్థరాజాధివాసినై తీర్థచరణ ధామమణి సౌధదక్షిణద్వార మేను, జాగరూకతఁ బాలింతు యోగివర్య!</poem>|ref=30}} '''టీక'''. క్షోణిన్ = భూమిపయి; కృష్ణా...వాసినై = కృష్ణానదీతీరమున నున్న శూర్పలమను ప్రధానక్షేత్రమున నివసించువాఁడనై; తీర్థచరణధామమణిసౌధదక్షిణద్వారము = తీర్థము పాదమునఁగల విష్ణుని నివాసమగు మణిసౌధముయొక్క దక్షిణద్వారమును. {{Telugu poem|type=శా.|lines=<poem>గర్వోద్రిక్తతరంగసంఘముల వీఁకన్ బుష్కరిణ్యాపగా వార్వేణుల్ దనయుత్తరంపుదెసఁ బర్వంగా గదాపాణియై సర్వాలంకృతశాలియై వెలయుఁ గంసధ్వంసనాగారరా ట్పూర్వద్వారమునం ద్రివిక్రముఁడు మై పొంగన్ బయోదచ్ఛవిన్.</poem>|ref=31}}<noinclude><references/></noinclude> hp7c00zilvlwsm91yel586d4v37lrcv 555802 555785 2026-05-11T04:43:11Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 555802 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>నకున్; ఆవ్వారి = ఆ నదీజలము; చరణనఖనముకున్ = కాలిగోటియందు; [అందు స్నానము చేసినవారు విష్ణువు లగుదురు - అనఁగా వారికి విష్ణుసారూప్యము కలుగుననుట.] {{Telugu poem|type=క.|lines=<poem>ఎవ్వఁడు వ్యాధిగ్రస్తుం, డెవ్వఁడు భయవిహ్వలాత్ముఁ డెవ్వం <ref>క. డధముం, చ.ట. డధనుం</ref>డధనుం డవ్వాఁ డచ్చటి దుర్గం, బువ్వులఁ <ref>చ. బూజించు</ref>బూజించి యిష్టభోగము లొందున్.</poem>|ref=27}} '''టీక'''. భయవిహ్వలాత్ముఁడు = భయముచే చలించిన మనస్సు కలవాఁడు; ఇష్టభోగములు = కోరిన సుఖములను. {{Telugu poem|type=వ.|lines=<poem>ఇన్నాలుగు నంతర్ద్వారంబు లింక బహిర్ద్వారంబులప్రకారం బాకర్ణింపు మని గోకర్ణకుండలుం డాకర్ణనవశంవదాశయుండగు కుశేశయాసనసూతి కిట్లనియె.</poem>|ref=23}} '''టీక'''. అంతర్ద్వారంబులు = లోపలిద్వారములు; బహిర్{{ZWNJ}}ద్వారంబులు = బయటిద్వారములు; గోకర్ణకుండలుండు = శివుఁడు; ఆకర్ణనవశంసదాశయుండు = వినుటయందు ఆసక్తమగు మనస్సు కలవాఁడు; కుశేశయాసనసూతికిన్ = కమలాసనుఁడగు బ్రహ్మకుమారుఁడగు నారదునిఁగూర్చి. {{Telugu poem|type=సీ.|lines=<poem>కఱకురక్కసుని నొక్కరుని <ref>చ.ట. జక్కగ</ref>జక్కఁగఁ <ref>చ. ద్రొక్క</ref>ద్రొక్కి భద్రకాళిక <ref>చ.ట. యందు</ref>యెందుఁ బ్రస్ఫురించు నిందుండువిధమున నెందు నే వసియింతు నఱలేక కోటీశ్వరాహ్వయమునఁ బ్రవహించు నెందు నభ్రంకషోర్ములఁ బుణ్యజల యను జలధియోషామతల్లి నతజగత్త్రితయ శ్రీనారాయణీదేవి వర్తించు నెందేని వార్త కెక్కి</poem>|ref=}} {{Telugu poem|type=తే.|lines=<poem>యట్టి <ref>చ. యిటల</ref>యట్టాలతోరణ<ref>చ. పట్ట</ref>హట్టకుట్టి, మస్ఫురద్గోపురైడూకమణిమయోరు హర్మ్యరమ్యంబు కరవీరమను పురంబు, పశ్చిమద్వారమగు జగత్పతినగరికి.</poem>|ref=29}} '''టీక'''. కఱకురక్కసునిన్ = క్రూరరాక్షసుని; చక్కగన్ = బాగుగా; ప్రస్ఫురించున్ = ప్రకాశించునో; అఱ = భేదము ['కొఱఁత' అని పూర్వపుటీక.] అభ్రంకషోర్ములన్ = ఆకసము నంటు ఎత్తగు అలలతో; జలధియోషామతల్లి = సముద్రమునకు భార్యయగు గొప్పనది; నతజగత్త్రితయ = వంగియున్న (లొంగిన) మూఁడులోకములు - (స్వర్గ, మర్త్య, పాతాళములు) కలది; వార్తకున్, ఎక్కి = ప్రసిద్ధి కెక్కి; అట్టాల...రమ్యంబు = బురుజులు, తోరణములు, అంగడివీథులు, తిన్నెలు, ప్రకాశించు గోపురములు, దడిగోడలయిండ్లు, మణులు తాపిన మేడలు మున్నగువానిచే చక్కనిది; జగత్పతినగరికిన్ = పాండురంగక్షేత్రమునకు. ['ఏడూక = లోపల యెముకలు పేర్చి మెత్తినగోడ' అని పూర్వటీక. ఏడూకమన దడిగోడ - ఐడూకము దడిగోడల యిల్లు.] {{Telugu poem|type=తే.|lines=<poem>క్షోణిఁ గృష్ణానదీతీర శూర్పలాఖ్య, తీర్థరాజాధివాసినై తీర్థచరణ ధామమణి సౌధదక్షిణద్వార మేను, జాగరూకతఁ బాలింతు యోగివర్య!</poem>|ref=30}} '''టీక'''. క్షోణిన్ = భూమిపయి; కృష్ణా...వాసినై = కృష్ణానదీతీరమున నున్న శూర్పలమను ప్రధానక్షేత్రమున నివసించువాఁడనై; తీర్థచరణధామమణిసౌధదక్షిణద్వారము = తీర్థము పాదమునఁగల విష్ణుని నివాసమగు మణిసౌధముయొక్క దక్షిణద్వారమును. {{Telugu poem|type=శా.|lines=<poem>గర్వోద్రిక్తతరంగసంఘముల వీఁకన్ బుష్కరిణ్యాపగా వార్వేణుల్ దనయుత్తరంపుదెసఁ బర్వంగా గదాపాణియై సర్వాలంకృతశాలియై వెలయుఁ గంసధ్వంసనాగారరా ట్పూర్వద్వారమునం ద్రివిక్రముఁడు మై పొంగన్ బయోదచ్ఛవిన్.</poem>|ref=31}}<noinclude><references/></noinclude> hmug7pbru0ma59t2zmk8quoqn9ibv6d 104 212785 555806 555023 2026-05-11T07:21:05Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దారు */ 555806 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>'''టీక'''. గర్వోద్రిక్తతరంగసంఘములవీఁకన్ = పొంగిపొరలుచున్న తరంగముల విజృంభణముచే; పుష్కరిణ్యాపగావార్వేణుల్ = పుష్కరిణి యను నదియొక్క నీటిప్రవాహములు; పర్వంగాన్ = ప్రవహింపఁగా; సర్వాలంకృతశాలియై = బాగుగ అలంకరింపఁబడినవాఁడై; కంస...ద్వారమునన్ = కంసుని చంపిన కృష్ణుని గొప్పసౌధముయొక్క తూర్పుద్వారమున; మై = దేహము; పయోదచ్ఛవిన్ = నీలమేఘకాంతితో; వెలయున్. {{Telugu poem|type=క.|lines=<poem><ref>క. కర, చ.ట. ఖర</ref>ఖరనఖరదళితకక్షః, పరివృఢవక్షో౽రుణాంబు పరిచితదీప్తా త్యురుకేసరదోహదుఁడగు, నరకేసరి యుత్తరంబున గవనిఁ గాచున్.</poem>|ref=32}} '''టీక'''. ఖర...దోహదుఁడు — ఖరనఖర = వాఁడిగోళ్లచే; దళిత = చీల్చఁబడిన; రక్షఃపరివృఢ = రాక్షసరాజైన హిరణ్యకశిపునియొక్క; వక్షః = ఱొమ్మునందలి; అరుణాంబు = రక్తద్రవముచే; పరిచిత = సంబంధము పొందిన; దీప్తాత్యురుకేసరదోహదుఁడు = ప్రకాశించుచు, మిక్కిలి గొప్పవైన వెండ్రుకల (జూలు) దోహదము (ఎరువు) కలవాఁడు; నరకేసరి = నరసింహుఁడు; ఉత్తరంబున గవనిన్ = ఉత్తరద్వారమును. {{Telugu poem|type=క.|lines=<poem>లోనాలుగు వెలినాలుగు, నైన మహాద్వారభూము లపవర్గశ్రీ నీనఁగ నీనగరాడ్ధరు, శ్రీనగరగణితవిభూతిఁ జెందు మునీంద్రా!</poem>|ref=33}} '''టీక'''. అపవర్గశ్రీన్ = మోక్షసంపదను; ఈనఁగన్ = కలుగఁజేయఁగా - ఇచ్చుటకు; ఈ, నగరాడ్ధరు = ఈకృష్ణునియొక్క; శ్రీనగరగణితవిభూతిన్ = క్షేత్రముయొక్క గొప్పసంపదకు. {{Telugu poem|type=వ.|lines=<poem>అని మఱియు నక్కఱియవేల్పు ననల్పగుణప్రకటనపరుండై హరుం డిట్లనియె.</poem>|ref=34}} '''టీక'''. కఱియవేల్పు ననల్పగుణప్రకటనపరుండై = ఆ కృష్ణుని గొప్పగుణములకు తెల్పుటయం దాసక్తుఁడై. {{p|ac|fwb}}ధర్మరాజు తమ్ములతోఁగూడఁ బాండురంగక్షేత్రమునకుఁ బోయినకథ</p> {{Telugu poem|type=చ.|lines=<poem>అభిముఖతత్త్వశాలి సుకృతాఢ్యుఁడునౌ చతురాస్యమానస ప్రభవుఁడు శిష్యసంఘము లపారము గొల్వఁగఁ దొల్లి యొక్కనాఁ డిభపురనాథుఁ గౌరవకులేశ్వరు ధర్మజుఁ గానఁబోవ భూ విభుఁ డతఁ డాతనిం <ref>చ. దలఁచె</ref>దెలిచె వేయివిధంబుల సాధుపూజలన్.</poem>|ref=35}} '''టీక'''. అభిముఖతత్త్వశాలి = అవగాహితమగు భగవత్తత్త్వము కలవాఁడు; సుకృతాఢ్యుఁడు = గొప్పపుణ్యాత్ముఁడు; చతురాస్యమానసప్రభవుఁడు = బ్రహ్మమానసపుత్రుఁడైన సనందనుఁడు; అపారములు = అంతము లేనివి; ఇభపురనాథున్ = హస్తినాపురాధిపతిని; భూవిభుఁడు, అతఁడు = ఆరాజు - ధర్మజుఁడు; అతనిన్ = మునిని; సాధుపూజలన్ = లెస్సగా నుండు పూజలచే - మర్యాదలచే; తెలచెన్ = తృప్తిపఱచెను. {{Telugu poem|type=క.|lines=<poem>అహితాహితకారణ<ref>చ. దుష్ప్రహులు</ref>వి, గ్రహులును సదనుగ్రహప్రగల్బులు <ref>చ. నగరా</ref>నగు నా గహనగృహవాసచర్యా, మహితతపోధనులసంగమము పొగడొందెన్.</poem>|ref=36}} '''టీక'''. అహితాహితకారణనిగ్రహులును = ('''రాజుపక్షమున''') శత్రువులకు అహితము నొనరించుటకునైన విరోధము కలవారు, ('''మునిపక్షమున''') హితము కానిదానికి (చెడ్డదానికి) అహితము నొనర్చు<noinclude><references/></noinclude> 1g2bifil7ifocpfnx8qu4s2n7cnazc0 104 212786 555811 555024 2026-05-11T08:47:16Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దారు */ 555811 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>టకునైన దేహము కలవారు; (అనిష్టములను నశింపఁజేయ నవతరించినవారనుట.) సదనుగ్రహప్రగల్బులు = ('''రాజుపక్షమున''') మంచివారిని ఏలుటయందు ప్రతిభ కలవారు, ('''మునిపక్షమున''') గొప్ప అనుగ్రహము (దయ) నందు ప్రతిభ కలవారు; గహన...సంగమము = గహనము నివాసముగా గల మునియొక్కయు, గృహము నివాసముగాఁ గలిగి తపస్సు చేయు (రాజయోగి) రాజుయొక్కయు కలిసికొనుట; పొగడొందెన్ = కీర్తింపఁబడెను. '''అలం'''. శ్లేష, క్రమము. {{Telugu poem|type=ఉ.|lines=<poem>తమ్ములుఁ దాను నప్పుడు పృథాప్రథమాత్మజుఁ డంతరంగమున్ గ్రమ్మినశోకవహ్నిహతిఁ గందుచుఁ గేలు మొగిడ్చి బ్రహ్మచి త్తమ్మునఁ గల్గు సంయమివతంసముఁ బల్కు ఖరాంశుతాపత ప్తమ్మగుతేనియం జినుకు తమ్ములఁబోల సబాష్పనేత్రముల్.</poem>|ref=37}} '''టీక'''. పృథాప్రథమాత్మజుఁడు = కుంతి పెద్దకొడుకు - ధర్మరాజు; అంతరంగమున్ = మనస్సును; క్రమ్మిన = వ్యాపించిన; శోకవహ్నిగతి = శోకాగ్నియొక్క దెబ్బచే; కందుచున్ = తపించుచు; కేలం, మొగిడ్చి = చేతులు జోడించి; సబాష్పనేత్రముల్ = నీళ్లతో నిండియున్న కన్నులు; ఖరాంశుకాపతప్తమ్ము = సూర్యునివేఁడిమిచే వాడినది; అగు = అయిన; తేనియం, జినుకు = తేనెను స్రవించుచున్న; తమ్ములన్ = పద్మములను; పోలన్ = పోలఁగా; బ్రహ్మచిత్తమ్మునఁ గల్గు = బ్రహ్మమనస్సునుండి పుట్టిన; సంయమివతంసమున్ = మునిశ్రేష్ఠునిఁ గూర్చి - బ్రహ్మమానసపుత్రుఁడగు సనందనుని గూర్చి. '''అలం'''. ఉపమ. {{Telugu poem|type=క.|lines=<poem>ఏ భీరువనై వేఁడెద, నోభద్రప్రద! ప్రసాద మొసఁగుము నాకున్ మీభావంబునఁ బొడమని, దీ భువనత్రయమునందు నింతయుఁ గలదే!</poem>|ref=38}} '''టీక'''. భీరువనై = భయస్వభావుఁడనయి; భద్రప్రద! = శుభము లొనఁగూర్చువాఁడా! ఇంతయున్ = కొంచెమును - అణుమాత్రమును. {{Telugu poem|type=శా.|lines=<poem>చింతాకంతయు వెన్కఁదియ్యక కురుక్షేత్రంబునన్ బాపసం క్రాంతస్వాంతుఁడనై సుహృత్సుతపితృభ్రాత్రాదులం జంపి య త్యంతద్రోహ మొనర్చియుం దిరిగెదన్ బ్రాణంబుతో మత్సముం డంతర్వాణివతంస! యెవ్వఁడు గలం డాహా! వితర్కింపఁగన్.</poem>|ref=39}} '''టీక'''. పాప...స్వాంతుఁడనై = పాపముచే ఆశ్రమింపఁబడిన మనస్సు కలవాఁడనై; మత్సముండు = నావంటివాఁడు; అంతర్వాణివతంస! = జ్ఞానిశ్రేష్ఠుఁడా! {{Telugu poem|type=క.|lines=<poem>వంగడపువెదురుఁ గోపపు, టింగలమున నేర్చి కనిన యీసిరి నిందా సంగతిఁ బొగ<ref>చ.ట. సూరిన</ref>చూరెను; ద, ద్భంగురమౌక్తికము; <ref>చ. దీని</ref>దీనఁ బసిమియుఁ గలదే?</poem>|ref=40}} '''టీక'''. వంగడపువెదురు = వంశము అను వెదురును; కోపపుటింగలమునన్ = కోపాగ్నిచే; ఏర్చి = కాల్చి; కనిన = సంపాదించిన; ఈ సిరి = ఈ రాజ్యసంపద - రాజ్యలక్ష్మి; నిందాసంగతి = నిందయొక్క సంపర్కముచే; తద్భంగురమౌక్తికము = భంగశీలమైన ఆ వెదురులోని ముత్యము; పొగ చూరెను = మలినమయ్యెను; దీనన్ = ఈ ముత్తియమువలన; పసిమియున్ = కాంతియు; '''అలం'''. రూపకము.<noinclude><references/></noinclude> is64fcxwr8u48zc7enm1bycutev0fkx 104 212787 555813 555025 2026-05-11T09:39:36Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దారు */ 555813 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>{{Telugu poem|type=మ.|lines=<poem>అసిధారా<ref>క. వధితా. శ.ర. దళితా</ref>దళితాత్మబంధుభుజమధ్యస్వైరనిర్య<ref>శ.ర. ధ్వనిన్</ref>ద్వసన్ మసటై పుట్టిన యిమ్మహాదురితమున్ <ref>క. మన్పెట్టి, చ.శ.ర. మన్వెట్టి</ref>మన్వెట్టియున్ <ref>చ. వాసి</ref>వాజిమే ధసమిద్ధానలభూతిచే నుసిమియున్ దప్పింపలేనైతి; నీ కస టె<ref>చ. పాల</ref>ప్పాటఁ దొలంగు! నెట్టు లగుదున్ గల్యాణకల్యాత్ముఁడన్?</poem>|ref=41}} '''టీక'''. అసి...వసన్ = వాఁడికత్తిచే సంహరింపఁబడిన స్వీయబంధువుల భుజమధ్యమున నుండి స్వేచ్ఛగాఁ (పెల్లుగా) కారుచున్న ద్రవరూపమైన క్రొవ్వుచేత; మనదై = మలినమై - ముఱికియై; ఇమ్మహాదురితమున్ = ఈ గొప్పపాపమును; మన్వెట్టియున్ = భూమిని దానము చేసియును; వాటజిమేధసమిద్ధానలభూతిచేన్ = అశ్వమేధయాగసమయమున ప్రజ్వలించు నగ్నియొక్క సంపదచేతను - గొప్ప అశ్వమేధయాగము నొనర్చియు; ఉసిమియున్ = తుడిచియును; తప్పింపలేనైతి = పోగొట్టఁజాలనైతిని. ఏదైనవస్తువుయొక్క ముఱికి పోవుటకు మన్ను పెట్టియు, బూడిద పెట్టియు తోముట సహజము; అట్లు తోమినయెడల ఆ ముఱికి పోవును. కాని యీ పాప మను ముఱికి ఎట్లు చేసినను పోలేదు. [మన్వెట్టుట = మన్ను పెట్టుట - భూమి దానము చేయటయు; భూతి = సంపద, బూడిదయు;] [పూర్వటీకలో 'అసిధారావధిత' అను పాఠము గ్రహింపఁబడి 'వధిత = చంపబడిన' అను నర్థము ఈయబడినది.] ఈకసటు = ఈ పాపము, ఈ ముఱికి; [పూర్వటీకలో 'పాపము' అనిమాత్ర మున్నది;] ఎప్పాటన్ = దేనివలన - ఏరీతిని; తొలంగున్? = నశించును? కల్యాణకల్యాత్ముఁడన్ = శుభములచే ఒప్పువాఁడను; ఎట్టులగుదున్? '''అలం'''. రూపకము, శ్లేష. {{Telugu poem|type=క.|lines=<poem>కర్మము కర్మాంతరహృ, త్కర్మఠ మగుదానిఁ బూనఁ గానము; నిరయాం తర్మజ్జనాభిముఖు నీ, దుర్మదుఁ బడనీక నిలువు ద్రుహిణప్రభవా!</poem>|ref=42}} '''టీక'''. కర్మాంతరహృత్కర్మఠము, అగు = వేరొక (చెడ్డదైన) కర్మమును నశింపఁజేయునట్టి పని కలది; అగుదానిన్ = అగునట్టి కర్మనాశకమగు; కర్మము = పనిని; పూనన్, కానము = పూనుటకు చూడలేకున్నాము; నిరయాంతర్మజ్జనాభిముఖున్ = నరకమునందు మునుఁగుటకు సిద్ధముగా ఉన్నవానిని; దుర్మదున్ = దురహంకారిని; పడనీక = నరకమున బడనీయక; నిలుపుము = నిలువఁబెట్టుము - ఉద్ధరింపుము. (పడనున్నవానిని పడకుండ నిలుపుట మేలని భావము.] ద్రుహిణప్రభవా! = బ్రహ్మకుమారుఁడా! {{Telugu poem|type=క.|lines=<poem>మావంటివారలకుఁ బా, పావిలదృక్కులకు ధర్మ మారయని యస ద్భావులకు భవాదృశులగు, శ్రీవైష్ణవపరులె దిక్కు చిత్పూర్ణమతీ!</poem>|ref=43}} '''టీక'''. పాపావిలదృక్కులకున్ = పాపముచేత కలఁగిన చూపు కలవారికి; ఆపద్భావులకున్ = సదభిప్రాయము లేనివారికి; శ్రీవైష్ణవపరులె = ఉత్తములగు విష్ణుభక్తులే; దిక్కు = శరణు; చిత్పూర్ణమతీ! = జ్ఞానముచే నిండిన బుద్ధి కలవాఁడా! {{Telugu poem|type=సీ.|lines=<poem>అని యుధిష్ఠిరుఁడు పల్కిన సనందనుఁ డాత్మ నలరి యిట్లను నమ్మహాత్ముతోడ 'నీపాల శాంబరీగోపాలుడు గలాఁడు పరమవైష్ణవధర్మపరత మెలఁగు నీమోముఁ గనుఁగొన్న నిఖిలాఘము<ref>క. లుఁబోవు, చ. లువోవు</ref>లు వోవు నెగదాఁకి యడఁగు <ref>క. తూలిక, చ. తూనిక, ట. మాలిక</ref>తూనిగలలీల హరిభక్తి యను గంగ కడ్డమే? కలుషపుటిసుకచేఁ గట్టిన యసదు<ref>క. గట్ట, చ. కట్ట</ref>కట్ట</poem>|ref=}}<noinclude><references/></noinclude> 195694x3f9zjkdmdc508xngt92vnhfr 106 212952 555756 2026-05-10T13:48:22Z Rajasekhar1961 50 [[WP:AES|←]]Created page with '' 555756 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |రకం=పుస్తకం |శీర్షిక=హిందూ మహాయుగము |భాష=te |సంపుటి= |రచయిత=[[రచయిత:కొమర్రాజు వెంకట లక్ష్మణరావు]] |అనువాదకులు= |ఎడిటర్= |చిత్రకర్త= |పాఠశాల= |ప్రచురణకర్త= |చిరునామా= |సంవత్సరం= |ఆధారం= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |మూలం=djvu |బొమ్మ=1 |పురోగతి=X |పుటలు=<pagelist /> |సంపుటాలు= |వ్యాఖ్యలు= |వెడల్పు= |సిఎస్ఎస్= |పేజీ మొదటి వరుస= |పేజీ చివరివరుస= }} j2zljju8tg487cmg7gs5q2ijukc8adk 555758 555756 2026-05-10T13:49:54Z Rajasekhar1961 50 555758 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |రకం=పుస్తకం |శీర్షిక=హిందూ మహాయుగము |భాష=te |సంపుటి= |రచయిత=[[రచయిత:కొమర్రాజు వెంకట లక్ష్మణరావు]] |అనువాదకులు= |ఎడిటర్= |చిత్రకర్త= |పాఠశాల= |ప్రచురణకర్త= |చిరునామా= |సంవత్సరం= |ఆధారం= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |మూలం=djvu |బొమ్మ=2 |పురోగతి=X |పుటలు=<pagelist /> |సంపుటాలు= |వ్యాఖ్యలు= |వెడల్పు= |సిఎస్ఎస్= |పేజీ మొదటి వరుస= |పేజీ చివరివరుస= }} 3q7ho7xjdyfgdf26bu8zranbrsvfoq3 104 212953 555766 2026-05-10T18:51:38Z Rajasekhar1961 50 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '{{Css image crop |Image = లక్ష్మణరాయ_వ్యాసావళి.pdf |Page = 1 |bSize = 377 |cWidth = 374 |cHeight = 599 |oTop = 0 |oLeft = 3 |Location = center |Description = }}' 555766 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Rajasekhar1961" /></noinclude>{{Css image crop |Image = లక్ష్మణరాయ_వ్యాసావళి.pdf |Page = 1 |bSize = 377 |cWidth = 374 |cHeight = 599 |oTop = 0 |oLeft = 3 |Location = center |Description = }}<noinclude><references/></noinclude> 4kafx1pi479dq1m4p8aojk0q5wbcutk 555776 555766 2026-05-10T23:29:42Z శ్రీరామమూర్తి 1517 /* అచ్చుదిద్దారు */ 555776 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="శ్రీరామమూర్తి" /></noinclude>{{Css image crop |Image = లక్ష్మణరాయ_వ్యాసావళి.pdf |Page = 1 |bSize = 377 |cWidth = 374 |cHeight = 599 |oTop = 0 |oLeft = 3 |Location = center |Description = }}<noinclude><references/></noinclude> r3usjsiqvw2tyb5kdad51zd1vkfwq5p 104 212954 555767 2026-05-10T18:53:00Z Rajasekhar1961 50 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with ' లక్ష్మణరాయ వ్యాసావళి (ప్రథమ సంపుటము) రచయిత: కీ. శే. కొమఱ్ఱాజు వేంకటలక్ష్మణరావు, ఎమ్.ఏ. ఆదర్శ గ్రంథమండలి విజయవాడ-2.' 555767 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Rajasekhar1961" /></noinclude> లక్ష్మణరాయ వ్యాసావళి (ప్రథమ సంపుటము) రచయిత: కీ. శే. కొమఱ్ఱాజు వేంకటలక్ష్మణరావు, ఎమ్.ఏ. ఆదర్శ గ్రంథమండలి విజయవాడ-2.<noinclude><references/></noinclude> tnump40v3fvve1qgh2158whg8tfhbgp 555780 555767 2026-05-11T01:19:14Z శ్రీరామమూర్తి 1517 /* అచ్చుదిద్దారు */ 555780 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="శ్రీరామమూర్తి" /></noinclude> {{p|fs200|ac}}లక్ష్మణరాయ వ్యాసావళి</p> {{p|fs125|ac}}(ప్రథమ సంపుటము)</p> {{c|రచయిత:}} {{p|fs125|ac}}కీ. శే. కొమఱ్ఱాజు వేంకటలక్ష్మణరావు, ఎమ్.ఏ.</p> {{Css image crop |Image = లక్ష్మణరాయ_వ్యాసావళి.pdf |Page = 3 |bSize = 377 |cWidth = 50 |cHeight = 51 |oTop = 435 |oLeft = 162 |Location = center |Description = }} {{p|fs200|ac}}ఆదర్శ గ్రంథమండలి</p> {{p|fs150|ac}}విజయవాడ-2.</p><noinclude><references/></noinclude> a6gla8nctk1rx4lqadk4tekxwgotmbb 104 212955 555768 2026-05-10T18:53:50Z Rajasekhar1961 50 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ఆదర్శ ప్రచురణ . ద్వితీయ ముద్రణ : ఫిబ్రవరి, 1985. వెల: రు 5-00 ముద్రణ : శ్రీ విజయలక్ష్మి ఆర్ట్ ప్రింటర్స్, విజయవాడ-2.' 555768 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Rajasekhar1961" /></noinclude>ఆదర్శ ప్రచురణ . ద్వితీయ ముద్రణ : ఫిబ్రవరి, 1985. వెల: రు 5-00 ముద్రణ : శ్రీ విజయలక్ష్మి ఆర్ట్ ప్రింటర్స్, విజయవాడ-2.<noinclude><references/></noinclude> egewle00m03apdc7ukiv0ait9xgcksf 555781 555768 2026-05-11T01:22:34Z శ్రీరామమూర్తి 1517 /* అచ్చుదిద్దారు */ 555781 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="శ్రీరామమూర్తి" /></noinclude> {{p|fs125|ac}}ఆదర్శ ప్రచురణ</p> {{p|fs125|ac}}ద్వితీయ ముద్రణ :</p> {{p|fs125|ac}}ఫిబ్రవరి. 1965.</p> {{p|fs150|ac}}వెల: రు 5-00</p> {{c|ముద్రణ :}} {{c|శ్రీ విజయలక్ష్మి ఆర్ట్ ప్రింటర్స్, విజయవాడ-2.}}<noinclude><references/></noinclude> oevia19rk2dp7nea9e7oeh31xnnww18 104 212956 555771 2026-05-10T22:55:44Z శ్రీరామమూర్తి 1517 /* అచ్చుదిద్దారు */ 555771 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="శ్రీరామమూర్తి" />{{rh||నిత్యకాండముఉషఃప్రకరణము|11}}</noinclude>ఎడమప్రక్కనుండు ఇడయనునాడి చంద్రనాడి యనియు, కుడిప్రక్కనుండు పింగళ యనునాడి సూర్యనాడి యనియుఁ జెప్పఁబడును. శరీరములోని మలరేణువు లీనాడులనుండి వెడలు శ్వాసములచే నాకర్షింపఁబడి వెలుపలికి ద్రోయంబడుచుండును. వెలుపలనుండు పరిశుద్ధము లగు నణువులు తిరుగ లోనికిఁబోవు నిశ్వాసములచేత శరీరమునఁ బ్రవేశించి గొప్పయారోగ్యమును గలిగించును. ఆ కారణముననే పర్వతాగ్రము, నదీతీరము, బిల్వమూలము మున్నగువానియందు పరిశుద్ధము లగునణువులు గలవాయు వుండునని యెంచి యందు తపశ్చర్య విధింపఁబడియె. అట్లే పరులశ్వాసము సోకునెడ స్నానము చేయవలయునని చెప్పఁబడియున్నది. ఈకారణముననే యౌవనవతు లగుస్త్రీలు మెడయందును, నాసికయందును నూలుతోచేరిన సువర్ణాభరణము ధరింపవలయునని యున్నది. గళమునం దున్ననూలు దారము గళమున సంచరించు శ్వాసదోషములను చర్మముగుండ వెలుపలికి ద్రోసి గుణమును గలిగించును. అందు నూలుదారము మాత్రముగాక సువర్ణాభరణంబును నారోగ్యము కొఱకే ధరింపఁబడుచున్నది. సురతాదులయందు స్త్రీలముఖమునుండి వెడలునమితమగుశ్వాసముచే పురుషున కనారోగ్యము కలుగునని యెంచి మునీంద్రులు సభర్తృక లగు యౌవనవతులు ముక్కున నత్తు<noinclude><references/></noinclude> la4dj3g761wfnkv60mc0t0tvoye6ovo 104 212957 555772 2026-05-10T23:03:42Z శ్రీరామమూర్తి 1517 /* అచ్చుదిద్దారు */ 555772 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="శ్రీరామమూర్తి" />{{rh|12|ఆర్యధర్మప్రత్యక్షఫలబోధిని|}}</noinclude>ధరించుట యావశ్యకమని వచించిరి. అటులేని నది పురుషుల కేల పనిలేదని యడుగుదురేమో స్త్రీపురుషులకు శరీరవ్యవస్థ భిన్నమై యున్నది. స్త్రీలమదరూప మగుబిందువు కాలము దప్పకుండ నివర్తింపఁదగినది. కాని పురుషుల కట్లుగాదు. ఆకారణముననే స్త్రీవీర్యము దోషముగానె కొందఱచే వాతాదులలో చేర్చఁబడియె. అట్టిమలసంబంధమువలన స్త్రీలశ్వాసంబునధికదుష్టంబై యుండు. ఈసందర్భములనుబట్టి స్త్రీలకు నాసామణిధరణము నిర్బంధముగా విధింపఁబడియె. అచట ధరింపఁబడిన కాంచనము శ్వాసదోషమును హరించును. మఱియు పురుషునిశ్వాసము స్త్రీలముఖముద్వారా లోపల ప్రవేశించి వారికి బాధక మగుటకువీలులేదు. స్త్రీలనాసానుణియే వారిశ్వాసదోషము నడచినట్లే నడుమనుండి వెలుపలినుండి లోనఁబ్రవేశించు పురుషునిశ్వాసదోషమునుగూడ హరించునుగాన బాధింపదు. ఈకారణముననే పురుషుల కది నిర్బంధవిధి కా దయ్యెను. ఇఁక ప్రకృతము విచారింతము. శ్వాసముచేత నాకర్షింపఁబడినమలములు వెలుపలికిబోవుట శ్వాసనాడియొక్క సంకోచవికాసములవలన గలుగునుగాని యింకొకవిధమున గలుగనేరదు. అపుడు నాడులచర్మము మిగులమార్దవము నొందిన గాని నాడులు ముడుచుకొనుట, వికసించుట సంభవింపదు. ఎపుడును వాయుసంచారముచే నెండి<noinclude><references/></noinclude> s1jv3wckkkdr7hiuhnm2md8fu0o6ttb 104 212958 555773 2026-05-10T23:10:26Z శ్రీరామమూర్తి 1517 /* అచ్చుదిద్దారు */ 555773 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="శ్రీరామమూర్తి" />{{rh||నిత్యకాండముఉషఃప్రకరణము|13}}</noinclude>యున్నశ్వాసనాళమునందు నీటిసంపర్కములేక మార్దవము సంభవింపదు. శ్వాసనాళము మెత్తదనము నొందకున్న మలములను విడువఁజాలదు. శ్వాసమలములఁ బోగొట్టుటకు ప్రాణాయామముకంటె నింకొకవ్యాపారము ప్రయోజనకారి కానేరదు. అందువల్లనే యాచమనము కొంచె ముదకముచే చేయవలయునని చెప్పఁబడియె. జలము నధికముగఁ బానము చేసిన నది బలకర మగుగాని యోగమునకు సాధకము గానేరదు. కావున నల్పముగా గ్రహింపవలయునని చెప్పఁబడియె. జలసంపర్కముచేత నాశ్వాసనాడి ముడిచికొనుటకును వికసించుటకును (సంకోచవికాసములకు) సౌలభ్యము గలిగి చల్లనిగాలి విడుచుచు నెమ్మదివహించి నాసాగ్రము పొంది యెచ్చట నడ్డునొందక పూర్వమునుండి యున్నవిగాని యప్పుడు సంక్రమించినవిగాని యగునన్నిమలములను నాకర్షించుచు వెలుపలికి వచ్చుచుండును అందువలన నాచమనము శ్వాసనాడుల శుద్ధికొఱకును మలములఁ బోగొట్టుటకును నుపయోగించుచున్నది. కావుననే ఆవుచెవినింబలె యరచేతిని ముడిచికొని మినుపగింజమునుగునంతజలమును త్రాగవలయును. అంత కెక్కువగాని, తక్కువగాని త్రాగునెడ సురాపానముతో సమాన మగునని చెప్పబడినది. చేతి నావుచెవినింబలె నేల ముడిచికొనవలయు? నని<noinclude><references/></noinclude> grc3emuhzvxjkv660bnyqoc4809zqef 104 212959 555774 2026-05-10T23:18:45Z శ్రీరామమూర్తి 1517 /* అచ్చుదిద్దారు */ 555774 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="శ్రీరామమూర్తి" />{{rh|14|ఆర్యధర్మప్రత్యక్షఫలబోధిని|}}</noinclude>యడుగుదురేని వినుడు. వాతపిత్తకఫలము లనుమూడుదోషములు శరీరమును వ్యాపించియుండుట పలువురకు దెలిసినయంశమే. వానినాడులు వ్రేళ్లకొనలవఱకు వ్యాపించియున్నవి. చేతి నావుచెవినింబలె ముడిచినప్పుడే త్రిదోషములకు సామ్యము సంభవించును. వాతాపిత్తకఫములు సమానముగ నుండు హస్తమున నేమాత్రము కాలమైన ధరింపఁబడినపిమ్మట పానము చేయఁబడినయుదకము శరీరమును సమదోషముగా నొనరించు ననుట నిర్వివాదము, 'దోషసామ్యమరోగతా, అనువచనమునుబట్టి దోషసామ్యావస్థయె యారోగ్యదశ యగును. కావున నారోగ్యమే ఫలమనుట ప్రసిద్ధము. మఱియు నాచమనమునకు ఉప్పునీరు, వేడినీరు, బురదనీరును కూడవు. ఇవ్విధ మగునీటియందు మలము లధికముగ నుండుటవలన నివి నిషేధింపఁబడినవి. నిర్మలముగను తేలికగనునుండు జలమే విహిత మయినది. ఆచమనము చేయగనే దవడలు, కన్నులు, ముక్కు, చెవులు, చేతులు, కడుపు, తల మున్నగునవయములు తాకవలయు. బొటనవ్రేలు మొదలగువ్రేళ్లచే తాకుట దేనికన నాయాప్రదేశములయందలి వాతాదిదోషముల శాంతికొఱకనియే గ్రహింపవలయు. వ్రేళ్లలో బొటనవ్రేలు ముఖ్యమైనది కాన దానిచేతనే తాకవచ్చును. దీనింబట్టి యాచమనము నిష్ప్ర<noinclude><references/></noinclude> 4sm40qj5rm97p73gdby69up6ax51j25 104 212960 555775 2026-05-10T23:25:02Z శ్రీరామమూర్తి 1517 /* అచ్చుదిద్దారు */ 555775 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="శ్రీరామమూర్తి" />{{rh||నిత్యకాండముఉషఃప్రకరణము|15}}</noinclude>యోజనమన వీలులేదుగదా. మఱియు మలముల బోఁగొట్టుటకును సాధన మగు. ఇంతియగాక శ్వాసముయొక్క శీఘ్రగతిని తగ్గించుటకును మూల మగునుగాన నాచమనము ఆయుర్వృద్ధికిని పరమసాధన మగుచున్నది. ఇయ్యది ప్రాణాయామమునకు పూర్వాంగము. మఱియు నిర్మలునకే కర్మములయందు ప్రవేశము గలదుగాన నైర్మల్యము గలిగించుటకే ఆచమనము సర్వకర్మాంగమగుచున్నది. మద్యపానము మున్నగువానియం దాసక్తిగలవారికి శ్వాసనాడులరంధ్రములు దుర్మలములచే నిండియుండునుగాన నట్టివారి కీయాచమనముతో ప్రయోజనము లేదనియెంచి తరుచుగ గర్మానుష్ఠానము చేయువానికి నడుమసంభవించు నశుద్ధిని పోగొట్టుటకై యిది విధింపబడియె. క్రమముగ నాచమనముచేసి శ్వాసమార్గమును శుద్ధిచేసికొనినవారికి ఎప్పుడును శ్వాసమార్గములయందు మలములుండకపోవుటచే దగ్గు, క్షయ మొదలగు శ్వాసరోగములు గలుగవు. ఆరోగములు శ్వాసదోషమువలనను శ్వాసనాడియం దుండుమలములవలనను గలుగుననునంశము తెలియునెడ నాచమనముకంటె సులభముగ మలములను పోగొట్టుకర్మము వేఱొక్కటి లేదని తెలిసెడిని. దీనిం జక్కగ ననుష్ఠించునెడ క్షయము న్నగుగొప్పవ్యాధులు పుట్టనేరవు. కావున మలసంబంధము కలిగినప్పుడును, కర్మమా<noinclude><references/></noinclude> lzwilncpoaph88e9q04dr2kl0l5hzri 104 212961 555778 2026-05-11T01:13:56Z శ్రీరామమూర్తి 1517 /* అచ్చుదిద్దారు */ 555778 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="శ్రీరామమూర్తి" /></noinclude>{{p|fs150|ac}}శ్రీ వేమన గ్రంథాలయము</p> {{rh|స్థాపితం : 1933||రిజిష్టరు : 1936ˌ {{p|fs125|ac}}తేలప్రోలు : కృష్ణాజిల్లా.</p> {{c|గ్రంథ నామము లక్ష్మణరాయ వ్యాసావళి}} {{c|గ్రంథము నంబరు 3265}} {{rh|లెటరు జౌ||విభజన నంబరు 142}} {{c|గ్రంథ దాత స్వంతం}} {{c|గ్రామము - }}<noinclude><references/></noinclude> inq60emuz31bixopfc1a4gxefaa7o6g 555779 555778 2026-05-11T01:14:29Z శ్రీరామమూర్తి 1517 555779 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="శ్రీరామమూర్తి" /></noinclude>{{p|fs150|ac}}శ్రీ వేమన గ్రంథాలయము</p> {{rh|స్థాపితం : 1933||రిజిష్టరు : 1936.}} {{p|fs125|ac}}తేలప్రోలు : కృష్ణాజిల్లా.</p> {{c|గ్రంథ నామము లక్ష్మణరాయ వ్యాసావళి}} {{c|గ్రంథము నంబరు 3265}} {{rh|లెటరు జౌ||విభజన నంబరు 142}} {{c|గ్రంథ దాత స్వంతం}} {{c|గ్రామము - }}<noinclude><references/></noinclude> seh6fxdu40th80f2neh3lkzh7wg7hdl 104 212962 555812 2026-05-11T09:16:05Z Brjswiki 6801 /* సమస్యాత్మకం */ 555812 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="2" user="Brjswiki" /></noinclude>చూచినయెడల ప్రాయశ్చిత్తమున్నరని తేటపడుచున్నది కాని నామమాత్రము, విధవావివాహవిషయమై సందేహము విడువనే లేదు. అని పాతిత్యహేతువే కాదనిచెప్పుటకు, అనేక హేతువులున్నవి. సంగ్రహముగా తెలియజేనెదను. ౧. మీరు కనపరచిన ప్రాయశ్చిత్త హెమాద్రిలోనున్న దేవలవచనములో విధవాపదమే లేదు. ప్రాయశ్చిత్తము లేదనీ చెప్పినది విధవావిషయమనుట న్యాయము కాదు. ౨. జాబాలివచనాదులలో ప్రాయశ్చిత్తమున్నదని కనబరిచినదియు, విధవావిషయము కాదు, ఆపదమే లేదు గనుక ఆవచనముల యుపయోగము ఈప్రకృత విషయమునకు లేశము లేదు. 3. పోనీపాతిత్య హేతువేనని యందమా - కృతత్రేతా ద్వాపరములయఁదును గూడ విధవావివాహములు పాతిత్యహేతువులే కావలెను. ఆట్లయినచో పరాశరస్మృతిలోని నష్టేమృతే ప్రప్రజితే - అనే శ్లోకమునకు వ్యాఖ్యానము వ్రాసినప్పుడు మాధవామాత్యులవారు అయంచ వివాహహోయుగాంతరవిషయః - అని చెప్పుటకు ప్రసక్తిలేదు యుగాంతరముల యందు విధవావివాహములు శాస్త్ర సమ్మతములని మాధవామాత్యువారు వ్రాయుట యసత్యమేనా? ౪. కానీ యేదియేలాగుననున్నను, గిలియాగమందు నిషి<noinclude><references/></noinclude> hqtamviffl9qn14wvnzzpkc2zpvbde2 104 212963 555814 2026-05-11T09:44:14Z Brjswiki 6801 /* సమస్యాత్మకం */ 555814 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="2" user="Brjswiki" /></noinclude>ద్దమనినయెడల కలియగమునకు ముఖ్యమయిన పరాకర్ స్మృతిలో నష్టమృతే ప్రప్రజితేక్లే బేధపతితేపతౌ పంచస్వాపత్సునా రీణం వతిగన్యూవిధీయతే - అని విధవావివాహమున కభ్యనుజ్ఞ యేలయిత్తురు. ౫. కలికజి౯తములను బూర్ణముగా వివరించిన వృద్ధవరాశరుడు, దత్తా - అక్షతా - ఇత్యాది పదప్రయోగముచేసినాడు. విధవా పదప్రయోగము చేయకుండుటయేమి? ఇందువలనజూడగా పయినజెప్పబడిన అయిదు విశేష కారణములేని ఊఢలకు బునర్వివాహము కలియుగమునందు వర్ణింపబడినట్లు తెలియబడుచున్నది. ౬. ఇదియునుంగాక మాధవామాత్యులవారు వ్రాసిన వ్యాఖ్యానములో నుదహరింపబడిన ఆదిత్య పురాణవచనము. ఊఛాయాః పునరుద్వాహం జ్యేష్టాంశంగోవదంతధాళకకా పంచనకుర్వీతభ్రాతృజాయాం కమండలుం౹౹ ఈశ్లోకములో ఒకసారి వివాహముయిన దానికి తిరిగి వివాహము చేయుట గలివర్జితమని చెప్పబడి యున్నదిగాని వైధవ్యమును నిమిత్తము, పునర్యవాహ యోగ్యతను తెచ్చునని పరాశరులవారు చెప్పిన నష్ఠమృతేల్లో కార్ధమునకు బాధ లేదే. ఇందులోను విధవా?ష్టము లేదే. నీవీలాగున జెప్పితివి గదా, అయంచ వివాహయుగాంతర విషయః - ఆని చెప్పిన దానిని సీవసత్యము నేనెదవాయసిన నేను చేయవలసిన యవసరము లేదు , ఇది యుగాంతర విషయమని భ్రాంతిం జెంగుడులో లోకులని, యు<noinclude><references/></noinclude> 2pfsrtxbqsn7jsdxx32xi8w8yvxchvo 555816 555814 2026-05-11T11:27:09Z Brjswiki 6801 555816 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="2" user="Brjswiki" /></noinclude>ద్దమనినయెడల కలియగమునకు ముఖ్యమయిన పరాకర్ స్మృతిలో నష్టమృతే ప్రప్రజితేక్లే బేధపతితేపతౌ పంచస్వాపత్సునా రీణం వతిగన్యూవిధీయతే - అని విధవావివాహమున కభ్యనుజ్ఞ యేలయిత్తురు. ౫. కలివజి౯తములను బూర్ణముగా వివరించిన వృద్ధవరాశరుడు, దత్తా - అక్షతా - ఇత్యాది పదప్రయోగముచేసినాడు. విధవా పదప్రయోగము చేయకుండుటయేమి? ఇందువలనజూడగా పయినజెప్పబడిన అయిదు విశేష కారణములేని ఊఢలకు బునర్వివాహము కలియుగమునందు వర్ణింపబడినట్లు తెలియబడుచున్నది. ౬. ఇదియునుంగాక మాధవామాత్యులవారు వ్రాసిన వ్యాఖ్యానములో నుదహరింపబడిన ఆదిత్య పురాణవచనము. ఊఛాయాః పునరుద్వాహం జ్యేష్టాంశంగోవదంతధాళకకా పంచనకుర్వీతభ్రాతృజాయాం కమండలుం౹౹ ఈశ్లోకములో ఒకసారి వివాహముయిన దానికి తిరిగి వివాహము చేయుట గలివర్జితమని చెప్పబడి యున్నదిగాని వైధవ్యమును నిమిత్తము, పునర్యవాహ యోగ్యతను తెచ్చునని పరాశరులవారు చెప్పిన నష్ఠమృతేల్లో కార్ధమునకు బాధ లేదే. ఇందులోను విధవా?ష్టము లేదే. నీవీలాగున జెప్పితివి గదా, అయంచ వివాహయుగాంతర విషయః - ఆని చెప్పిన దానిని సీవసత్యము నేనెదవాయసిన నేను చేయవలసిన యవసరము లేదు , ఇది యుగాంతర విషయమని భ్రాంతిం జెంగుడులో లోకులని, యు<noinclude><references/></noinclude> i4xrgxtifoskwm2r39yhfld18z1g1hf 104 212964 555815 2026-05-11T09:55:40Z శ్రీరామమూర్తి 1517 /* అచ్చుదిద్దారు */ 555815 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="శ్రీరామమూర్తి" /></noinclude>{{p|fs200|ac}}లక్ష్మణరాయ వ్యాసావళి</p> {{c|-[0]-}} {{c|చారిత్రక విషయములు}} {{rule|2cm}} {{c|ఆంధ్ర బ్రాహ్మణులలోని}} {{c|నియోగివైదికభేద కాలనిర్ణయము<ref>‘స్వధర్మప్రకాశిని' ప్లవంగ సం॥ కార్తిక, మార్గశిర మాసములు, సం 1. సం 4:5లు, పుట 1.</ref>}} భరతఖండములోని యితర దేశములలో లేని రెండువింతలు ఆంధ్ర బ్రాహ్మణులలోఁగలవు. అందొకటి బ్రాహ్మణులు లింగము పట్టుకొనుట. వీరిని మనదేశమున నారాధ్యబ్రాహ్మణు లనియెదరు. ఆఱువేల నియోగులలోను గొందఱు ఆరాధ్యులశిష్యులై లింగములు కట్టుకొనియున్నారు. ఇందుకుఁ గందుకూరివారు బుద్ధిరాజువారు మొదలగు నాఱువేలకుటుంబములు దృష్టాంతము. ఆంధ్రబ్రాహ్మణులలో వృత్తినిబట్టి నియోగులనియు, వైదికులనియు రెండుతెగలేర్పడుట రెండవవింత. మొదటివింతనుగుఱించి మఱియొక తడవ వ్రాయఁగలను. ప్రస్తుతము రెండవవింతను గుఱించి కొంత వివరింపఁ దలఁచితిని. ఆంధ్రదేశములోని బ్రాహ్మణులతెగలు వైదికులు, నియోగులు అని రెండు. ఈ రెండుతెగలవారును ఆంధ్రదేశంబునఁ గలసిమెలసి యసంఖ్య సంవత్సరములనుండియు నన్నదమ్ములవలె వాసముచేయు చున్నారు. ఇటీవల నేఁబదియఱువది యేండ్లక్రిందట ఆంధ్రదేశము యొక్క యొకానొకభాగమందు వీరికిఁ బరస్పరద్వేషము పుట్టెను. కాని<noinclude><references/></noinclude> 6oy3em1p5sjk6meo38rjua8rwc31waj