Википедиа tgwiki https://tg.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%B0%D2%B3%D0%B8%D1%84%D0%B0%D0%B8_%D0%B0%D1%81%D0%BB%D3%A3 MediaWiki 1.47.0-wmf.24 first-letter Медиа Вижа Баҳс Корбар Баҳси корбар Википедиа Баҳси Википедиа Акс Баҳси акс Медиавики Баҳси медиавики Шаблон Баҳси шаблон Роҳнамо Баҳси роҳнамо Гурӯҳ Баҳси гурӯҳ Портал Баҳси портал Лоиҳа Баҳси Лоиҳа TimedText TimedText talk Модул Баҳси Модул Event Event talk 0 8304 1490669 564691 2026-10-22T13:40:11Z Kontributor 2K 59997 герб @свг 1490669 wikitext text/x-wiki {{Қуттии Департаменти Фаронса |Номи аслӣ=Ain |Номи тоҷикӣ=Эн |Дар харита=Ain-Position.svg |Нишона=Blason département fr Ain.svg |Пойтахт= |Аҳолӣ= |Масоҳат= }} '''Департаменти Эн''' ({{забон-фр|Ain}}) — яке аз [[департаментҳои Фаронса]] аст. == Инҷоро ҳам бингаред == {{Умуми}} {{Фаронса-ҷуғ-нопурра}} f81p4dt4ozni0y8qylgg14xf3mq5kvc 0 115118 1490910 1452390 2026-10-23T11:54:48Z VASHGIRD 8035 1490910 wikitext text/x-wiki {{Адиб |ном = |номи аслӣ = Тоҷӣ Усмон |тасвир = |тавсифи тасвир = |ном ҳангоми таваллуд = |номи пурра = |тахаллусҳо = |таърихи таваллуд = 12.06.1906 |зодгоҳ = [[Унҷӣ|деҳаи Унҷӣ]], {{Зодгоҳ|ноҳияи Хуҷанд}} |таърихи даргузашт = 23.10.1968 |маҳалли даргузашт = |шаҳрвандӣ = {{Парчамбандӣ|Тоҷикистон}} |навъи фаъолият = {{нависанда|Тоҷикистон|асри XX}} {{рӯзноманигор}} |солҳои фаъолият = |самт = |жанр = |забони осор = |дебют = |ҷоизаҳои адабӣ = |ҷоизаҳо = |Lib = |сайт = |викигуфтовард = |Аъзоёни оила Ашрапов Дадочон Фарходчонович Соли таваллуд 30.10.2003 Чойи таваллуд чамоати Унчи. Набераи шоир ва давом дихандаи кори шоир чамъоварандаи маълумоти мухтассар оиди хаёт ва фаолияти шоир. = }} '''Тоҷӣ Усмон''' ({{ВД-Дебоча}}) — [[нависанда]], {{рӯзноманигор}}, узви [[Иттифоқи нависандагони ИҶШС]] (1967), дорандаи ордени Нишони Фахрӣ, медалҳо, Ифтихорномаи Президиуми Совети Олии ҶШС Тоҷикистон доранда ҷоизаи ба номи Абуабдуллоҳ Рудакӣ. Бобои сароянда [[Манижа Сангин]] ва бобокалони Ашрапов Дадоҷон. Баъди марги шоир мазори он касро дар зодгоҳашон — деҳаи Унчии ноҳияи овозадори Бобоҷон Ғафуров ҷой медиханд. Дар бораи ҳаёт ва фаолияти ин марди бузург асарҳо ва ҳикояҳои зиёде навишта шудааст, ки аз ҳама калонтарини он аз тарафи набераи шоир — Ашрапов Дадоҷон бо номи «Муборизи роҳи озод» дар соли 2019 навишта, дар озмуни сатҳи ҷумҳуриявӣ ҷойи намоёнро ишғол кард.<ref>Алена Снежинская. [http://www.dailyshow.ru/articles/2008-01-30/rukola/14131 РуКола: Нежный колокольчик хранит целомудрие] // «DailyShow.Ru» 30.01.2008 17:36{{ref-ru}}</ref>. == Зиндагинома == Дастпарвари Донишгоҳи коммунистии шаҳри [[Самарқанд]] буда, аз соли 1933 дар идораи рӯзномаи «Тоҷикистони сурх» ба ҳайси мудири шӯъба ба хидмат пардохтааст. Аз соли 1953 дар муддати ҳашт сол котиби масъули маҷаллаи «Хорпуштак» буд. == Эҷодиёт == Муҳимтарини офаридаҳояш маҷмӯаи хикояҳои «Кашфи асрор» (1958), қиссаҳои «Духтари ниқобдор» (1969) ва «Муборакқадам» (1966, ҳамроҳи Ашӯр Муҳаммадҷонов), очерки таърихии «Лаънаткардаи халқ» (1967) ва «Шоира Маҳастӣ» (1969) мебошанд, ки гувоҳ аз табъи саршору маҳорати нотакрори муаллифашон медиҳанд. Ҳамчунин, мураттиби китобҳои «Бисту се адиба» (1957), «Дурдонаҳои назми тоҷик» (1960), «Шоираҳои боистеъдод» (1962), «Ханда ва истеҳзо»-ст (1962). «Кашфи асрор» ва «Лаънаткардаи халқ» ба забони русӣ тарҷума ва чоп шудаанд. Асарҳои Тоҷӣ Усмон дар заминаи истифодаи дақиқу устодонаи маводи таъриху зиндагӣ, эҳтирому эҳтиёти воқеияти таърихӣ, забони пухтаву ширадори тоҷикӣ ба қалам омада, муаллифашонро дар қатори муваффақтарин адибони чеҳраҳои таърихинигори тоҷик ҷою мақоми арзанда бахшидаанд.<ref>Адибони Тоҷикистон (маълумотномаи мухтасари шарҳиҳолӣ)./Таҳия ва танзими Асрори Сомонӣ ва Маҷид Салим. — Душанбе, «Адиб», 2014, — с. 246 ISBN 978-99947-2-379-9</ref> == Осор == * 23 шоира (1953) * Баргузидаи назми тоҷик (1960) * Шоира Маҳастӣ (1963) * Духтари ниқобдор (1965) * Муборакқадам (1966, якҷоя бо М.Ашӯрмамадов) * Лаънаткардаи халқ (1967) == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Сарчашма == * [http://jumhuriyat.tj/index.php?art_id=7627 Аз Тоҷӣ Усмон ёд оварданд] // [[Ҷумҳурият (рӯзнома)|Ҷумҳурият]] * [http://www.hakikati-sugd.tj/index.php/tahlil/77-whois/104-toji-usmon ТОҶӢ УСМОН] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20201123200255/http://www.hakikati-sugd.tj/index.php/tahlil/77-whois/104-toji-usmon |date=2020-11-23 }} // ҲАҚИҚАТИ СУҒД * [http://news.tj/ru/news/v-dushanbe-proidet-vecher-pamyati-todzhi-usmona В Душанбе пройдет вечер памяти Тоджи Усмона]{{Пайванди мурда|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // news.tj 12/07/2006 16:26 [[Гурӯҳ:Нависандагони Тоҷикистон аз рӯи алифбо]] [[Гурӯҳ:Аъзои Иттифоқи нависандагони Тоҷикистон]] d3yp80bq51ehdgfap8bpq736atkc53p 0 115144 1490686 1417399 2026-10-22T16:50:28Z VASHGIRD 8035 1490686 wikitext text/x-wiki {{Адиб | ном = Ӯринбойи Усмон |номи аслӣ = Ӯринбойи Усмон |тасвир = |таърихи таваллуд = 02.11.1952 |зодгоҳ = [[Ҷамоати Исфисор]]и [[ноҳияи Ғафуров|ноҳияи Хуҷанд]] |таърихи марг= |навъи фаъолият= [[нависанда]], {{рӯзноманигор}} |ҷоизаҳо= Ҷоизаи ба номи Хоҷӣ Содиқ, Ҷоизаи байналмилалӣ «Барои ҷасорати журналистӣ» |жанр= |забони осор=ӯзбакӣ ва тоҷикӣ |самт= |шаҳрвандӣ={{парчам|Тоҷикистон}} |имзо= }} '''Ӯринбойи Усмон''' — [[нависанда]]и ӯзбекзабон, {{рӯзноманигор}}. Узви [[Иттифоқи нависандагони Тоҷикистон]] (аз 2012). ==Зиндагинома== Ӯринбойи Усмон [[2 ноябр]]и соли [[1951]] дар ҷамоати [[деҳоти Исфисор|деҳоти Исфисори]] [[ноҳияи Ғафуров|ноҳияи Хуҷанд]] ба ҷаҳон омадааст. Соли 1968 мактаби миёнаи №6 ба номи Розия Озодро хатм кардааст. Дастпарвари факултаи журналистикаи Донишгоҳи давлатии Тошканд (1973). Аз июли соли 1973 фаъолияти кориро дар рӯзномаи «Ҳақиқати Ленинобод» оғоз карда, то январи 1991 дар вазифаҳои мухбир, мухбири калон, мудири шуъба кор кардааст. Ҳамзамон, директори Созмони ҷамъиятии «Ҳокимияти чаҳорум» буд. ==Эҷодиёт== Навиштаҳои Ӯрунбойи Усмон дар бораи табиати нотакрори Бадахшон (ҳудуди 40 акс, соли 2010) ва суҳбатҳо бо шахсиятҳои маъруфи Тоҷикистон, аз ҷумла, [[Фарзона]], [[Ҷӯрабек Муродов]], [[Сайрам Исоева]] ва диг., дар расонаҳои ахбори ҷумҳурӣ ба чоп расидаанд. Китобҳои «Спитаменнинг қотили» («Қотили Спитамен») (Тошканд), «Кӯргилик» ва «Тақдир» (Хуҷанд), «Синчли ӯй» («Хонаи синҷӣ») (Тошканд), «Анқонинг уруғи» («Тухми анқо») ва «Дарахтга дӯнган одам» («Одами ба дарахт табдилёфта») (Хуҷанд) зодаи табъи ӯстанд. Муаллифи романи «Таъқиб», драмаҳои «Пирдухтар», «Қулф», «Муқаддас» ва чандин қиссаву ҳикояҳост. Асарҳои алоҳидаи [[Ҳоҷӣ Содиқ]], [[Самад Ғанӣ]], [[Меҳмон Бахтӣ]], [[Маъруф Бобоҷон]], Ғайрат Ҳаким, [[Абдулҳамид Самад]], [[Хуршеди Атовулло]] ва дигаронро ба забони ӯзбекӣ тарҷума ва чоп кардааст. == Ҷоизаҳо == * Барандаи Ҷоизаи ба номи Ҳоҷӣ Содиқ * Ҷоизаи байналмилалии «Барои ҷасорати журналистӣ» мебошад.<ref>Адибони Тоҷикистон (маълумотномаи мухтасари шарҳиҳолӣ)./Таҳия ва танзими Асрори Сомонӣ ва Маҷид Салим. – {{Душ.}}, «Адиб», 2014, – с. 246 ISBN 978-99947-2-379-9</ref> == Сарчашма == {{эзоҳ}} [[Гурӯҳ:Нависандагон аз рӯи алифбо‎]] [[Гурӯҳ:Адибони Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Рӯзноманигорони Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Зодагони ноҳияи Ғафуров]] haxyhcbca0lpozif99l0sc60jzv1b9p 1490687 1490686 2026-10-22T16:50:48Z VASHGIRD 8035 1490687 wikitext text/x-wiki {{Адиб | ном = Ӯринбойи Усмон |номи аслӣ = Ӯринбойи Усмон |тасвир = |таърихи таваллуд = 02.11.1952 |зодгоҳ = [[Ҷамоати Исфисор]]и [[ноҳияи Ғафуров|ноҳияи Хуҷанд]] |таърихи марг= |навъи фаъолият= [[нависанда]], {{рӯзноманигор}} |ҷоизаҳо= Ҷоизаи ба номи Хоҷӣ Содиқ, Ҷоизаи байналмилалӣ «Барои ҷасорати журналистӣ» |жанр= |забони осор=ӯзбакӣ ва тоҷикӣ |самт= |шаҳрвандӣ={{парчам|Тоҷикистон}} |имзо= }} '''Ӯринбойи Усмон''' — [[нависанда]]и ӯзбекзабон, {{рӯзноманигор}}. Узви [[Иттифоқи нависандагони Тоҷикистон]] (аз 2012). ==Зиндагинома== Ӯринбойи Усмон [[2 ноябр]]и соли [[1951]] дар ҷамоати [[деҳоти Исфисор|деҳоти Исфисори]] [[ноҳияи Ғафуров|ноҳияи Хуҷанд]] ба ҷаҳон омадааст. Соли 1968 мактаби миёнаи №6 ба номи Розия Озодро хатм кардааст. Дастпарвари факултаи журналистикаи Донишгоҳи давлатии Тошканд (1973). Аз июли соли 1973 фаъолияти кориро дар рӯзномаи «Ҳақиқати Ленинобод» оғоз карда, то январи 1991 дар вазифаҳои мухбир, мухбири калон, мудири шуъба кор кардааст. Ҳамзамон, директори Созмони ҷамъиятии «Ҳокимияти чаҳорум» буд. ==Эҷодиёт== Навиштаҳои Ӯрунбойи Усмон дар бораи табиати нотакрори Бадахшон (ҳудуди 40 акс, соли 2010) ва суҳбатҳо бо шахсиятҳои маъруфи Тоҷикистон, аз ҷумла, [[Фарзона]], [[Ҷӯрабек Муродов]], [[Сайрам Исоева]] ва диг., дар расонаҳои ахбори ҷумҳурӣ ба чоп расидаанд. Китобҳои «Спитаменнинг қотили» («Қотили Спитамен») (Тошканд), «Кӯргилик» ва «Тақдир» (Хуҷанд), «Синчли ӯй» («Хонаи синҷӣ») (Тошканд), «Анқонинг уруғи» («Тухми анқо») ва «Дарахтга дӯнган одам» («Одами ба дарахт табдилёфта») (Хуҷанд) зодаи табъи ӯстанд. Муаллифи романи «Таъқиб», драмаҳои «Пирдухтар», «Қулф», «Муқаддас» ва чандин қиссаву ҳикояҳост. Асарҳои алоҳидаи [[Ҳоҷӣ Содиқ]], [[Самад Ғанӣ]], [[Меҳмон Бахтӣ]], [[Маъруф Бобоҷон]], [[Ғайрат Ҳаким]], [[Абдулҳамид Самад]], [[Хуршеди Атовулло]] ва дигаронро ба забони ӯзбекӣ тарҷума ва чоп кардааст. == Ҷоизаҳо == * Барандаи Ҷоизаи ба номи Ҳоҷӣ Содиқ * Ҷоизаи байналмилалии «Барои ҷасорати журналистӣ» мебошад.<ref>Адибони Тоҷикистон (маълумотномаи мухтасари шарҳиҳолӣ)./Таҳия ва танзими Асрори Сомонӣ ва Маҷид Салим. – {{Душ.}}, «Адиб», 2014, – с. 246 ISBN 978-99947-2-379-9</ref> == Сарчашма == {{эзоҳ}} [[Гурӯҳ:Нависандагон аз рӯи алифбо‎]] [[Гурӯҳ:Адибони Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Рӯзноманигорони Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Зодагони ноҳияи Ғафуров]] i3d9ob8ll6n3finlz97vsgy4uve3ml0 0 115704 1490705 1467512 2026-10-22T17:41:07Z Zosya95 54344 1490705 wikitext text/x-wiki {{Дигар маъноҳо|Хор (мазмунҳо)}} '''Хор''' ([[форсӣ]]: '''خار''') шохчаи нӯгдори халандаи [[рустаниҳо]], хасак. {{иқтибос|муаллиф=[[Саъдии Шерозӣ|Саъдӣ]]|Ба гӯшаи саҳрое ба ҳоҷате берун рафта будам, хоркашеро дидам, пуштаи '''хор''' фароҳам оварда.}} == Сарчашма == Фарҳанги забони тоҷикӣ (иборат аз 2 ҷилд) Ҷ. 2 П – Ҷ./Дар зери таҳрири М.Ш.Шукуров, В.А.Капранов, Р.Ҳошим, Н.А. Маъсумӣ. – Москва 1969, - c. 493 f7gw9543pxl6lowcs0jy8ztfbjxv74d 0 205989 1490678 1252170 2026-10-22T16:29:47Z VASHGIRD 8035 VASHGIRD moved page [[Акобир Мирзораҳимов]] to [[Акобир Мирзораҳимзода]] 1205363 wikitext text/x-wiki {{Олим |ном = |номи аслӣ = Акобир Каримович Мирзораҳимов |тасвир = |бар = |тавсифи тасвир = |таърихи таваллуд = 03.04.1963 |зодгоҳ = {{Зодгоҳ|ноҳияи Ваҳдат}}, [[ҶШС Тоҷикистон]] [[ИҶШС]] |таърихи даргузашт = |шаҳрвандӣ = {{Парчам| Тоҷикистон}} |маҳалли даргузашт = |фазои илмӣ = [[биология]] |ҷойҳои кор = [[Академияи илмҳои Тоҷикистон]], [[Донишгоҳи миллии Тоҷикистон|Донишгоҳи давлатии Тоҷикистон ба номи В.И. Ленин]] [[Донишгоҳи давлатии омӯзгории Тоҷикистон ба номи Садриддин Айнӣ]] |дараҷаи илмӣ = {{Дараҷаи илмӣ|доктор|илмҳои биология}} |унвонҳои илмӣ = {{Унвонҳои илмӣ||0}} |алма-матер = [[Донишгоҳи миллии Тоҷикистон|Донишгоҳи давлатии Тоҷикистон ба номи В.И. Ленин]] |роҳбари илмӣ = |шогирдони маъруф = |маъруф ба = |мукофоту ҷоизаҳо = {{медали «Хидмати шоиста»}} |имзо = |бари имзо = |сайт = |викитека = |викианбор = }} '''Акобир Каримович Мирзораҳимов''' (03.04.1963, н. Ваҳдат) — олим, доктори илмҳои биологӣ (2011). == Зиндагинома== Акобир Каримович Мирзораҳимов соли 1985 факултаи биологияи [[Донишгоҳи миллии Тоҷикистон|Донишгоҳи давлатии Тоҷикистон ба номи В.И. Ленин]]ро (ҳоло ДМТ) ба итмом расонда, дар аспирантураи Пажӯҳишгоҳи биофизика ва физиологияи рустаниҳои АИ Тоҷикистон хондааст. Аз соли 1989 ба сифати ходими илмӣ, ходими калони илмии Лабораторияи илмӣ-таҳқиқотии ДМТ заҳмат кашида, солҳои 1994-2008 дотсенти кафедраи физиологияи рустаниҳо буд, чанд соли охир вазифаи муовини декани факултаи биологияи [[Донишгоҳи миллии Тоҷикистон]]ро (2009-2015) иҷро кардааст. Аз апрели соли 2015 директори Пажӯҳишгоҳи зоология ва паразитологияи [[Академияи илмҳои Тоҷикистон]] ва аз апрели 2016 директори Пажӯҳишгоҳи ботаника, физиология ва генетикаи рустаниҳои [[Академияи илмҳои Тоҷикистон]] мебошад. Ӯ солҳои охир дар кафедраи физиологияи рустаниҳо ва биотехнологияи [[Донишгоҳи миллии Тоҷикистон]] ба тадриси илмҳои табиӣ машғул аст. Аз моҳи феврали соли 2019 то апрели соли 2019 профессори кафедраи физиологияи рустаниҳо ва биотехнологияи факултети биологияи Донишгоҳи миллии Тоҷикистон фаъолият кардааст. Аз моҳи апрели соли 2019 бо фармони Вазири маориф ва илми Ҷумҳурии Тоҷикистон Муовини ректори [[Донишгоҳи давлатии омӯзгории Тоҷикистон ба номи Садриддин Айнӣ]] оид ба илм таъйин гардида, то имрӯз фаъолияти меҳнатӣ карда истодааст.<ref>{{Cite web|url=https://tgpu.tj/index.php?option=com_content&view=article&id=2212%3Ailm&catid=5%3Ailm&Itemid=&lang=tj|title=Акобир Каримович Мирзораҳимов|publisher=tgpu.tj|accessdate=2020-06-04}}</ref>. Бобати тавсифи муқоисавии РБФ-карбоксилаза дар шаклҳои аз ҷиҳати ҳосилнокӣ гуногуни рустании пахта, шаклҳои молекулавии гуногуни фермент, танзими фаъолнокии маҷмӯаҳои мултиферментии озоди сикли Калвин дар рустаниҳои дараҷаи олӣ таҳқиқот анҷом додааст. Шумораи таълифоташ аз ҳаштод мегузарад. == Осор == * Намунаҳои тестӣ аз ботаника, зоология, анатомия ва биологияи умумӣ (Дастур барои дохилшавандагони мактабҳои олии ҷумҳурӣ). – Д., 1996; * Сравнительная характеристика РБФ – карбоксилазы различных по продуктивности форм хлопчатника. Мно-жественные молекулярные формы фермента. – Д., 1992; * Регуляция активности свободных мультиферментных комплексов цикла Кальвина ӯ высших растений: Дисс.. доктора биолог. наук. – Д., 2011; * Механизмы адабтации мультифер-ментных комплексов ӯ высших растений. LAMBERT, AcademucPublishind. – 2013 (соавтор); * Асосҳои энзимология. – Д., 2013 (ҳаммуаллиф).<ref>Арбобони илми тоҷик (асри ХХ-аввали асри ХХI) / Муаллиф-мураттиб [[Ёрмуҳаммади Сучонӣ]]. – Душанбе, 2017. – С. 348.</ref> == Мукофот == Бо медали «Хидмати шоиста» қадр шудааст. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} [[Гурӯҳ:Биологони Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Олимони Донишгоҳи славянии Русияву Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Олимони Донишгоҳи миллии Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Олимони Фарҳангистони улуми Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Олимони Донишгоҳи давлатии омӯзгории Тоҷикистон ба номи Садриддин Айнӣ]] 82yfkyi885sy7x17ko6xvixwwfnuldn 1490682 1490678 2026-10-22T16:31:19Z VASHGIRD 8035 1490682 wikitext text/x-wiki {{Олим |ном = |номи аслӣ = Акобир Каримович Мирзораҳимов |тасвир = |бар = |тавсифи тасвир = |таърихи таваллуд = 03.04.1963 |зодгоҳ = {{Зодгоҳ|ноҳияи Ваҳдат}}, [[ҶШС Тоҷикистон]] [[ИҶШС]] |таърихи даргузашт= |шаҳрвандӣ = {{Парчамбандӣ|Тоҷикистон}} |маҳалли даргузашт = |фазои илмӣ = [[биология]] |ҷойҳои кор = [[Академияи илмҳои Тоҷикистон]], [[Донишгоҳи миллии Тоҷикистон|Донишгоҳи давлатии Тоҷикистон ба номи В.И. Ленин]] [[Донишгоҳи давлатии омӯзгории Тоҷикистон ба номи Садриддин Айнӣ]] |дараҷаи илмӣ = {{Дараҷаи илмӣ|доктор|илмҳои биология}} |унвонҳои илмӣ = {{Унвонҳои илмӣ||0}} |алма-матер = [[Донишгоҳи миллии Тоҷикистон|Донишгоҳи давлатии Тоҷикистон ба номи В.И. Ленин]] |роҳбари илмӣ = |шогирдони маъруф = |маъруф ба = |ҷоизаҳо = медали Хидмати шоиста |имзо = |бари имзо = |сайт = |викитека = |викианбор = }} '''Акобир Каримович Мирзораҳимов''' (03.04.1963, н. Ваҳдат) — олим, доктори илмҳои биологӣ (2011). == Зиндагинома == Акобир Каримович Мирзораҳимов соли 1985 факултаи биологияи [[Донишгоҳи миллии Тоҷикистон|Донишгоҳи давлатии Тоҷикистон ба номи В. И. Ленин]]ро (ҳоло ДМТ) ба итмом расонда, дар аспирантураи Пажӯҳишгоҳи биофизика ва физиологияи рустаниҳои АИ Тоҷикистон хондааст. Аз соли 1989 ба сифати ходими илмӣ, ходими калони илмии Лабораторияи илмӣ-таҳқиқотии ДМТ заҳмат кашида, солҳои 1994—2008 дотсенти кафедраи физиологияи рустаниҳо буд, чанд соли охир вазифаи муовини декани факултаи биологияи [[Донишгоҳи миллии Тоҷикистон]]ро (2009—2015) иҷро кардааст. Аз апрели соли 2015 директори Пажӯҳишгоҳи зоология ва паразитологияи [[Академияи илмҳои Тоҷикистон]] ва аз апрели 2016 директори Пажӯҳишгоҳи ботаника, физиология ва генетикаи рустаниҳои [[Академияи илмҳои Тоҷикистон]] мебошад. Ӯ солҳои охир дар кафедраи физиологияи рустаниҳо ва биотехнологияи [[Донишгоҳи миллии Тоҷикистон]] ба тадриси илмҳои табиӣ машғул аст. Аз моҳи феврали соли 2019 то апрели соли 2019 профессори кафедраи физиологияи рустаниҳо ва биотехнологияи факултети биологияи Донишгоҳи миллии Тоҷикистон фаъолият кардааст. Аз моҳи апрели соли 2019 бо фармони Вазири маориф ва илми Ҷумҳурии Тоҷикистон Муовини ректори [[Донишгоҳи давлатии омӯзгории Тоҷикистон ба номи Садриддин Айнӣ]] оид ба илм таъйин гардида, то имрӯз фаъолияти меҳнатӣ карда истодааст.<ref>{{Cite web|url=https://tgpu.tj/index.php?option=com_content&view=article&id=2212%3Ailm&catid=5%3Ailm&Itemid=&lang=tj|title=Акобир Каримович Мирзораҳимов|publisher=tgpu.tj|accessdate=2020-06-04}}</ref>. Бобати тавсифи муқоисавии РБФ-карбоксилаза дар шаклҳои аз ҷиҳати ҳосилнокӣ гуногуни рустании пахта, шаклҳои молекулавии гуногуни фермент, танзими фаъолнокии маҷмӯаҳои мултиферментии озоди сикли Калвин дар рустаниҳои дараҷаи олӣ таҳқиқот анҷом додааст. Шумораи таълифоташ аз ҳаштод мегузарад. == Осор == * Намунаҳои тестӣ аз ботаника, зоология, анатомия ва биологияи умумӣ (Дастур барои дохилшавандагони мактабҳои олии ҷумҳурӣ). — Д., 1996; * Сравнительная характеристика РБФ — карбоксилазы различных по продуктивности форм хлопчатника. Мно-жественные молекулярные формы фермента. — Д., 1992; * Регуляция активности свободных мультиферментных комплексов цикла Кальвина ӯ высших растений: Дисс.. доктора биолог. наук. — Д., 2011; * Механизмы адабтации мультифер-ментных комплексов ӯ высших растений. LAMBERT, AcademucPublishind. — 2013 (соавтор); * Асосҳои энзимология. — Д., 2013 (ҳаммуаллиф).<ref>Арбобони илми тоҷик (асри ХХ-аввали асри ХХI) / Муаллиф-мураттиб [[Ёрмуҳаммади Сучонӣ]]. — Душанбе, 2017. — С. 348.</ref> == Ҷоизаву медалҳо== Бо медали «Хидмати шоиста» қадр шудааст. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} [[Гурӯҳ:Биологони Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Олимони Донишгоҳи славянии Русияву Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Олимони Донишгоҳи миллии Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Олимони Фарҳангистони улуми Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Олимони Донишгоҳи давлатии омӯзгории Тоҷикистон ба номи Садриддин Айнӣ]] fj44kf8mx7nfic6yeq5of671nhkp2zn 1490683 1490682 2026-10-22T16:33:22Z VASHGIRD 8035 1490683 wikitext text/x-wiki {{Олим |ном = |номи аслӣ = Акобир Каримович Мирзораҳимов |тасвир = |бар = |тавсифи тасвир = |таърихи таваллуд = 03.04.1963 |зодгоҳ = {{Зодгоҳ|ноҳияи Ваҳдат}}, [[ҶШС Тоҷикистон]] [[ИҶШС]] |таърихи даргузашт= |шаҳрвандӣ = {{Парчамбандӣ|Тоҷикистон}} |маҳалли даргузашт = |фазои илмӣ = [[биология]] |ҷойҳои кор = [[Академияи илмҳои Тоҷикистон]], [[Донишгоҳи миллии Тоҷикистон|Донишгоҳи давлатии Тоҷикистон ба номи В.И. Ленин]] [[Донишгоҳи давлатии омӯзгории Тоҷикистон ба номи Садриддин Айнӣ]] |дараҷаи илмӣ = {{Дараҷаи илмӣ|доктор|илмҳои биология}} |унвонҳои илмӣ = {{Унвонҳои илмӣ||0}} |алма-матер = [[Донишгоҳи миллии Тоҷикистон|Донишгоҳи давлатии Тоҷикистон ба номи В.И. Ленин]] |роҳбари илмӣ = |шогирдони маъруф = |маъруф ба = |ҷоизаҳо = медали Хидмати шоиста |имзо = |бари имзо = |сайт = |викитека = |викианбор = }} '''Акобир Мирзораҳимзода''' (''Акобир Каримович Мирзораҳимов''; зод. [[3 апрел|3 апрели]] [[Соли 1963|1963]], [[ноҳияи Орҷонкидзеобод]]) — зистшиноси тоҷик, доктори илмҳои биология (2011). == Зиндагинома == Акобир Каримович Мирзораҳимов соли 1985 факултаи биологияи [[Донишгоҳи миллии Тоҷикистон|Донишгоҳи давлатии Тоҷикистон ба номи В. И. Ленин]]ро (ҳоло ДМТ) ба итмом расонда, дар аспирантураи Пажӯҳишгоҳи биофизика ва физиологияи рустаниҳои АИ Тоҷикистон хондааст. == Корнома == Аз соли 1989 ба сифати ходими илмӣ, ходими калони илмии Лабораторияи илмӣ-таҳқиқотии ДМТ заҳмат кашида, солҳои 1994—2008 дотсенти кафедраи физиологияи рустаниҳо буд, чанд соли охир вазифаи муовини декани факултаи биологияи Донишгоҳи миллии Тоҷикистонро (2009—2015) иҷро кардааст. Аз апрели соли 2015 директори Пажӯҳишгоҳи зоология ва паразитологияи [[Академияи илмҳои Тоҷикистон]] ва аз апрели 2016 директори Пажӯҳишгоҳи ботаника, физиология ва генетикаи рустаниҳои Академияи илмҳои Тоҷикистон мебошад. Ӯ солҳои охир дар кафедраи физиологияи рустаниҳо ва биотехнологияи Донишгоҳи миллии Тоҷикистон ба тадриси илмҳои табиӣ машғул аст. Аз моҳи феврали соли 2019 то апрели соли 2019 профессори кафедраи физиологияи рустаниҳо ва биотехнологияи факултети биологияи Донишгоҳи миллии Тоҷикистон фаъолият кардааст. Аз моҳи апрели соли 2019 бо фармони Вазири маориф ва илми Ҷумҳурии Тоҷикистон Муовини ректори [[Донишгоҳи давлатии омӯзгории Тоҷикистон ба номи Садриддин Айнӣ]] оид ба илм таъйин гардида, то имрӯз фаъолияти меҳнатӣ карда истодааст.<ref>{{Cite web|url=https://tgpu.tj/index.php?option=com_content&view=article&id=2212%3Ailm&catid=5%3Ailm&Itemid=&lang=tj|title=Акобир Каримович Мирзораҳимов|publisher=tgpu.tj|accessdate=2020-06-04}}</ref>. Бобати тавсифи муқоисавии РБФ-карбоксилаза дар шаклҳои аз ҷиҳати ҳосилнокӣ гуногуни рустании пахта, шаклҳои молекулавии гуногуни фермент, танзими фаъолнокии маҷмӯаҳои мултиферментии озоди сикли Калвин дар рустаниҳои дараҷаи олӣ таҳқиқот анҷом додааст. Шумораи таълифоташ аз ҳаштод мегузарад. == Осор == * Намунаҳои тестӣ аз ботаника, зоология, анатомия ва биологияи умумӣ (Дастур барои дохилшавандагони мактабҳои олии ҷумҳурӣ). — Д., 1996; * Сравнительная характеристика РБФ — карбоксилазы различных по продуктивности форм хлопчатника. Мно-жественные молекулярные формы фермента. — Д., 1992; * Регуляция активности свободных мультиферментных комплексов цикла Кальвина ӯ высших растений: Дисс.. доктора биолог. наук. — Д., 2011; * Механизмы адабтации мультифер-ментных комплексов ӯ высших растений. LAMBERT, AcademucPublishind. — 2013 (соавтор); * Асосҳои энзимология. — Д., 2013 (ҳаммуаллиф).<ref>Арбобони илми тоҷик (асри ХХ-аввали асри ХХI) / Муаллиф-мураттиб [[Ёрмуҳаммади Сучонӣ]]. — Душанбе, 2017. — С. 348.</ref> == Ҷоизаву медалҳо== Бо медали «Хидмати шоиста» қадр шудааст. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} [[Гурӯҳ:Биологони Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Олимони Донишгоҳи славянии Русияву Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Олимони Донишгоҳи миллии Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Олимони Фарҳангистони улуми Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Олимони Донишгоҳи давлатии омӯзгории Тоҷикистон ба номи Садриддин Айнӣ]] 05l9lysbelxlol7f3zrqcjb5tuqshdu 0 207742 1490666 1413456 2026-10-22T12:44:27Z Ddjingjing 25700 /* Recent titleholders */ 1490666 wikitext text/x-wiki '''Miss Grand International''' унвони зебои зебо дорад. Он ҳамчунин ҳамчун озмун, ки ҳар сол онро ба тасвиб мерасонад ва он сол бо мақсади мусоидат ба сулҳ ва хотима додани ҷангҳо, доварӣ ба зебоии ҷудогона, шаъну шараф, шахсияти худ, таваллуд, муошират, амнияти номзадҳо аз кишварҳои гуногун (мустақил ё худ autonomous). Тавре ки дар сарлавҳаи "Miss World" ва Miss Universe, интиқолдиҳанда "зани зебои дунё" ном дорад. Ҳар як рақиби худро танҳо кишвари худ муаррифӣ мекунад ва ғолиби унвони он дар давоми як сол тақрибан як солро дар бар мегирад, ба он иловае, ки дар он ӯ пирӯз шуд. Miss Grand International 2017, ва маликаи имрӯзаи озмун, Мария Хосе Лора, аз Перу, ки 25 октябр дар ҷазираи Phu Quoc дар Ветнам шинохта шудааст. Miss Grand International аст, гарчанде, ки озмуни нав аст, хеле маъмул ва бо пайравӣ ба бисёр кишварҳои Осиё ва Африқо пайравӣ мекунад. Аз тарафи дигар, дар аксари Амрикоиҳо, Кариб ва Европа маълуманд, вале на ҳама вақт маълуманд.1. Роҳбарони кунунии озмун тими телевизионии Тайланд ва Тайланд ва Принтеражисилро соҳибанд. Якҷоя якҷоя созмони байналхалқии Miss Grand International (MGIO International, Moodle for English -), ки президенти он Нават Инарарборисил мебошад; Ширкати мазкур ин озмун ва озмоиши хоҳари он Мисри Гранд Таиландро ташкил медиҳад. Ин ташкилоти мазкур ташкилотҳо, феҳристҳо ва ҷадвалҳои фаъолият ва эҳтиёҷоти ду барандаи унвонҳоро нигоҳ медорад, ки он намунаи асосии Miss Grand International дар функсияҳо мебошад. == Recent titleholders == {| class="wikitable" style="font-size: 95%;" ! Edition ! Country ! Titleholder ! Venue ! Entrants |- | 2026 | {{Flagcountry|Tanzania}} | Jihan Dimack | rowspan="4" | {{flagicon|Thailand}}&nbsp;[[Бангкок]], [[Таиланд]] | 77 |- | 2025 | {{Flagcountry|Philippines}} | Emma Tiglao | 77 |- | rowspan="2"|2024 | {{Flagcountry|India}} | Rachel Gupta ''<small>(Dethroned)</small>'' | rowspan="2"|68 |- | {{Flagcountry|Philippines}} | Christine Juliane Opiaza ''<small>(Succeeded)</small>'' |- | 2023 | {{Flagcountry|Peru}} | Luciana Fuster | {{flagicon|Vietnam}}&nbsp;[[Хошимин]], [[Ветнам]] | 69 |- | 2022 | {{Flagcountry|Brazil}} | Isabella Menin | {{flagicon|Indonesia}}&nbsp;[[Ҷакарта]], [[Индонезия]] | 68 |- | 2021 | {{Flagcountry|Vietnam}} | Nguyễn Thúc Thùy Tiên | rowspan="2" | {{flagicon|Thailand}}&nbsp;[[Бангкок]], [[Таиланд]] | 59 |- | 2020 | {{Flagcountry|USA}} | Abena Appiah | 63 |- | 2019 | {{Flagcountry|Venezuela}} | Valentina Figuera | {{flagicon|Venezuela}}&nbsp;[[Каракас]], [[Венесуэла]] | 60 |- | 2018 | {{Flagcountry|Paraguay}} | Clara Sosa | {{flagicon|Myanmar}}&nbsp;[[Янгон]], [[Мянма]] | 75 |- | 2017 |{{Flagcountry|Peru}} |María José Lora | {{flagicon|Vietnam}}&nbsp;Фу Куок, [[Ветнам]] | 77 |- | 2016 |{{Flagcountry|Indonesia}} |Ariska Putri Pertiwi | {{flagicon|United States}}&nbsp;[[Лас Вегас]], [[Иёлоти Муттаҳидаи Амрико]] | 74 |- | rowspan="2"| 2015 |{{Flagcountry|Dominican Republic}} |Anea Garcia ''<small>(Dethroned)</small>'' | rowspan="4" | {{flagicon|Thailand}}&nbsp;[[Бангкок]], [[Таиланд]] | rowspan="2"| 77 |- |{{Flagcountry|Australia}} |Claire Elizabeth Parker ''<small>(Succeeded)</small>'' |- | 2014 |{{Flagcountry|Cuba}} |Lees Garcia | 85 |- | 2013 |{{Flagcountry|Puerto Rico}} |Janelee Chaparro | 71 |} === Countries/Territory by winning the title === {| class="wikitable" style= "text-align:left; font-size: 11pt; line-height:26px;" |- bgcolor="#787878" colspan=10 ali ! Country/Territory ! Titles ! Year(s) |- |{{Flagcountry|Philippines}} |rowspan="2" |<center>2</center> | 2024{{ref label|note01|↑}}, 2025 |- |{{Flagcountry|Peru}} | 2017, 2023 |- |{{Flagcountry|Tanzania}} | rowspan="12" |<center>1</center> | 2026 |- |{{Flagcountry|India}} | 2024{{ref label|note02|↓}} |- |{{Flagcountry|Brazil}} | 2022 |- |{{Flagcountry|Vietnam}} | 2021 |- |{{Flagcountry|USA}} | 2020 |- |{{Flagcountry|Venezuela}} | 2019 |- |{{Flagcountry|Paraguay}} | 2018 |- |{{Flagcountry|Indonesia}} | 2016 |- |{{Flagcountry|Australia}} | 2015{{ref label|note01|↑}} |- |{{Flagcountry|Dominican Republic}} | 2015{{ref label|note02|↓}} |- |{{Flagcountry|Cuba}} | 2014 |- |{{Flagcountry|Puerto Rico}} | 2013 |- |} == List of runners-up == {| class="wikitable" style= "text-align:left; font-size: 11pt; line-height:26px;" |- style="background:#efefef;" colspan=10 align="center" |width="10"|<span>'''Year'''</span>||width="200"|<span>'''1st Runner-up'''</span>||width="200"|<span>'''2nd Runner-up'''</span>||width="200"|<span>'''3rd Runner-up'''</span>||width="200"|<span>'''4th Runner-up'''</span> |-align="left" | <center>2019</center> | '''{{MEX}}'''<br>María Malo | '''{{THA}}'''<br>Arayha Suparurk | '''{{PAN}}''' <br>Carmen Drayton | '''{{BRA}}'''<br>Marjorie Marcelle |-align="left" | <center>2018</center> | '''{{IND}}'''<br>Meenakshi Chaudhary |'''{{Flag|Indonesia}}'''<br>Nadia Purwoko | '''{{Flag|Puerto Rico}}'''<br>Nicole Colón | '''{{Flag|Japan}}'''<br>Haruka Oda |-align="left" | <center>2017</center> | '''{{VEN}}'''<br>Tulia Alemán Ferrer | {{flagicon|PHI}} '''[[Pilipinas|Philippines]]'''<br>Elizabeth Durado Clenci | '''{{Flag|Puerto Rico}}'''<br>Brenda Azaria Jiménez | '''{{CZE}}'''<br>Nikola Ulirová |-align="left" | <center>2016</center> | {{flagicon|PHI}} [[Pilipinas|'''Philippines''']]<br>Nicole Cordoves | '''{{THA}}'''<br>Supaporn Malisorn | '''{{Flag|Puerto Rico}}'''<br>Madison Anderson | '''{{flagicon|United States}} [[United States of America]]''' <br>Michelle Leon |- align="left" | <center>2015</center> | '''{{Flag|Australia}}'''<br> ClaIre Elizabeth Parker{{ref label|note01|↑}} | '''{{IND}}'''<br> Vartika Singh | {{flagicon|PHI}} [[Pilipinas|'''Philippines''']]<br> Parul Shah | '''{{THA}}'''<br> Rattikorn Kunsom |- align="left" | <center>2014</center> |'''{{ETH}}'''<br> Hiwot Mamo{{ref label|note02|↓}} |'''{{CAN}}'''<br>Kathryn Kohut |'''{{Flag|Australia}}'''<br>Renera Thompson |'''{{COL}}'''<br>Mónica Castaño Agudelo |- align="left" | <center>2013</center> |'''{{DOM}}'''<br>Chantel Martínez |'''{{SVK}}'''<br>Denisa Paseciakova |{{flagicon|PHI}} [[Pilipinas|'''Philippines''']]<br>Annalie Forbes |'''{{Flag|Australia}}'''<br>Kelly Louise Maguire |- |} 85fgnxvbjp4qsyt4ega4lp41i93qrpl 1 253043 1490680 1086368 2026-10-22T16:29:48Z VASHGIRD 8035 VASHGIRD moved page [[Баҳс:Акобир Мирзораҳимов]] to [[Баҳс:Акобир Мирзораҳимзода]] 1086368 wikitext text/x-wiki {{Сарлавҳаи баҳс|arpol=yes}} dblicplmkfayol9ivafx7e2t3qf0rb0 0 277006 1490850 1490007 2026-10-23T07:04:09Z VASHGIRD 8035 1490850 wikitext text/x-wiki {{Олим |ном = Мушаррафа Ҷӯраева |номи аслӣ = Ҷӯраева Мушаррафа Рустамовна |тасвир = |бар = |тавсифи тасвир = Профессор Мушаррафа Ҷӯраева |таърихи таваллуд = 29.08.1965 |зодгоҳ = [[Душанбе]], [[ҶШС Тоҷикистон]] |таърихи даргузашт = 19.10.2026 |маҳалли даргузашт = [[Душанбе]], [[Тоҷикистон]] |шаҳрвандӣ = {{Парчамбандӣ|Тоҷикистон}} |фазои илмӣ = [[забоншиносӣ]], [[услубшиносӣ]], [[журналистика]] |ҷойҳои кор = [[Донишгоҳи миллии Тоҷикистон]] |дараҷаи илмӣ = {{дараҷаи илмӣ|доктор|илмҳои филология}} (2017) |унвонҳои илмӣ = {{унвонҳои илмӣ||1}} |алма-матер = [[Донишгоҳи миллии Тоҷикистон]] |роҳбари илмӣ = [[Баҳриддин Камолиддинов]] |шогирдони маъруф = |маъруф ба = |ҷоизаҳо = |имзо = |бари имзо = |сайт = |викитека = |викианбор = }} '''Мушаррафа Ҷӯраева''' (''Ҷӯраева Мушаррафа Рустамовна''; [[29 август]]и [[1965]], [[Душанбе]] — [[19 октябр]]и [[2026]], [[Душанбе]]) — [[забоншиносон|забоншиноси]] тоҷик, [[доктори илмҳои филология]] (2017), [[профессор]]. Мудири кафедраи услубшиносӣ ва таҳрири адабии факултети журналистикаи [[Донишгоҳи миллии Тоҷикистон]]<ref name="pressa">{{cite web |url=https://pressa.tj/professor-musharrafa-dzhuraeva-az-olam-guzasht/ |title=Профессор Мушаррафа Ҷӯраева аз олам гузашт |publisher=Pressa.tj |date=2026-10-19 |accessdate=2026-10-19}}</ref>. == Зиндагинома == Мушаррафа Ҷӯраева 29 августи соли 1965 дар шаҳри [[Душанбе]], дар оилаи забоншиноси маъруф [[Рустам Ҷӯраев]] ба дунё омадааст. Соли 1982 мактаби миёнаи №15-и шаҳри Душанберо бо баҳои аъло ва соли 1987 факултети филологияи Донишгоҳи давлатии Тоҷикистон ба номи В. И. Ленинро (ҳоло [[Донишгоҳи миллии Тоҷикистон]]) хатм намудааст. Солҳои 1987—1993 дар мактабҳои миёнаи №15 ва №55-и шаҳри Душанбе аз забон ва адабиёти тоҷик дарс гуфтааст. Аз соли 1993 фаъолияти омӯзгорӣ ва илмии худро дар ДМТ ҳамчун ассистент, аспирант ва омӯзгори кафедраи услубшиносӣ ва таҳрири адабӣ идома додааст. Солҳои 2000—2003 ба ҳайси ёвари калони сардори Раёсати равобити байналмилалии Вазорати мудофиаи Тоҷикистон ва солҳои 2003—2007 дар Донишкадаи иқтисоди Тоҷикистон фаъолият намудааст. Аз соли 2007 дубора ба факултети журналистикаи ДМТ баргашта, солҳои 2013—2015 докторант ва баъдан дотсент, профессор ва мудири кафедраи услубшиносӣ ва таҳрири адабӣ буд. Мавсуф 19 октябри соли 2026 дар шаҳри Душанбе бар асари бемории саратон аз олам гузашт<ref name="pressa" />. == Фаъолияти илмӣ == Соли 1998 зери роҳбарии профессор [[Баҳриддин Камолиддинов]] рисолаи номзадии худро дар мавзуи «Восита ва тарзҳои забонии ифодаи маънои эҳтиром ва хушмуомилагӣ дар забони тоҷикии асри XVI (дар асоси “Бадоеъ-ул-вақоеъ”-и Зайниддин Восифӣ)» ҳимоя кард. Соли 2017 рисолаи доктории худро дар мавзуи «Таҳлили коммуникативӣ-прагматикии формулаҳои устувори муошират дар воситаҳои ахбори оммаи Тоҷикистон (солҳои 2010–2016)» дифоъ намуда, соҳиби дараҷаи илмии [[доктори илмҳои филология]] гардид. Самтҳои асосии таҳқиқоти илмии ӯро масъалаҳои одоби муошират, прагматикаи забон, услубшиносии ВАО, медиалингвистика, медиариторика ва таҳрири адабии медиаматнҳо ташкил медоданд. == Осор == === Монография ва китобҳо === * «Воситаҳои ифодаи эҳтиром ва фурӯтанӣ дар забони тоҷикии асри XVI» (Душанбе, 2004) * «Теоретические основы лингвистического анализа речевого этикета и некоторых аспектов журналистского общения» (Душанбе, 2017) * «Коммуникативно-прагматический анализ устойчивых формул общения в СМИ Таджикистана» (Душанбе, 2017) * «Таджикский речевой этикет: лингвистический и методический аспекты (на материале текстов таджикских СМИ)» (Душанбе, 2023) * «Таҳрири адабии медиаматнҳо: назария ва амалия» (Душанбе, 2023) * «Одоби муҳоварати тоҷикӣ. Хрестоматияи мухтасари одоби муошират» (Душанбе, 2023) == Эзоҳ == {{эзоҳ}} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Забоншиносони Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Профессорони Донишгоҳи миллии Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Хатмкардагони Донишгоҳи миллии Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Олимони Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Филологони Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Омӯзгорони Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Олимони Донишгоҳи миллии Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Омӯзгорон аз рӯи алифбо]] [[Гурӯҳ:Занҳо-олимаҳо]] ru5m8o5bitfk9w4j96q2ydglqzjxjts 1490856 1490850 2026-10-23T07:22:03Z VASHGIRD 8035 1490856 wikitext text/x-wiki {{Олим |ном = Мушаррафа Ҷӯраева |номи аслӣ = Ҷӯраева Мушаррафа Рустамовна |тасвир = |бар = |тавсифи тасвир = Профессор Мушаррафа Ҷӯраева |таърихи таваллуд = 29.08.1965 |зодгоҳ = [[Душанбе]], [[ҶШС Тоҷикистон]] |таърихи даргузашт = 19.10.2026 |маҳалли даргузашт = [[Душанбе]], [[Тоҷикистон]] |шаҳрвандӣ = {{Парчамбандӣ|Тоҷикистон}} |фазои илмӣ = [[забоншиносӣ]], [[услубшиносӣ]], [[журналистика]] |ҷойҳои кор = [[Донишгоҳи миллии Тоҷикистон]] |дараҷаи илмӣ = {{дараҷаи илмӣ|доктор|илмҳои филология}} (2017) |унвонҳои илмӣ = {{унвонҳои илмӣ||0}} |алма-матер = [[Донишгоҳи миллии Тоҷикистон]] |роҳбари илмӣ = [[Баҳриддин Камолиддинов]] |шогирдони маъруф = |маъруф ба = |ҷоизаҳо = |имзо = |бари имзо = |сайт = |викитека = |викианбор = }} '''Мушаррафа Ҷӯраева''' (''Ҷӯраева Мушаррафа Рустамовна''; [[29 август]]и [[1965]], [[Душанбе]] — [[19 октябр]]и [[2026]], [[Душанбе]]) — [[забоншиносон|забоншиноси]] тоҷик, [[доктори илмҳои филология]] (2017), [[профессор]]. Мудири кафедраи услубшиносӣ ва таҳрири адабии факултети журналистикаи [[Донишгоҳи миллии Тоҷикистон]]<ref name="pressa">{{cite web |url=https://pressa.tj/professor-musharrafa-dzhuraeva-az-olam-guzasht/ |title=Профессор Мушаррафа Ҷӯраева аз олам гузашт |publisher=Pressa.tj |date=2026-10-19 |accessdate=2026-10-19}}</ref>. == Зиндагинома == Мушаррафа Ҷӯраева 29 августи соли 1965 дар шаҳри [[Душанбе]], дар оилаи забоншиноси маъруф [[Рустам Ҷӯраев]] ба дунё омадааст. Соли 1982 мактаби миёнаи №15-и шаҳри Душанберо бо баҳои аъло ва соли 1987 факултети филологияи Донишгоҳи давлатии Тоҷикистон ба номи В. И. Ленинро (ҳоло [[Донишгоҳи миллии Тоҷикистон]]) хатм намудааст. Солҳои 1987—1993 дар мактабҳои миёнаи №15 ва №55-и шаҳри Душанбе аз забон ва адабиёти тоҷик дарс гуфтааст. Аз соли 1993 фаъолияти омӯзгорӣ ва илмии худро дар ДМТ ҳамчун ассистент, аспирант ва омӯзгори кафедраи услубшиносӣ ва таҳрири адабӣ идома додааст. Солҳои 2000—2003 ба ҳайси ёвари калони сардори Раёсати равобити байналмилалии Вазорати мудофиаи Тоҷикистон ва солҳои 2003—2007 дар Донишкадаи иқтисоди Тоҷикистон фаъолият намудааст. Аз соли 2007 дубора ба факултети журналистикаи ДМТ баргашта, солҳои 2013—2015 докторант ва баъдан дотсент, профессор ва мудири кафедраи услубшиносӣ ва таҳрири адабӣ буд. Мавсуф 19 октябри соли 2026 дар шаҳри Душанбе бар асари бемории саратон аз олам гузашт<ref name="pressa" />. == Фаъолияти илмӣ == Соли 1998 зери роҳбарии профессор [[Баҳриддин Камолиддинов]] рисолаи номзадии худро дар мавзуи «Восита ва тарзҳои забонии ифодаи маънои эҳтиром ва хушмуомилагӣ дар забони тоҷикии асри XVI (дар асоси “Бадоеъ-ул-вақоеъ”-и Зайниддин Восифӣ)» ҳимоя кард. Соли 2017 рисолаи доктории худро дар мавзуи «Таҳлили коммуникативӣ-прагматикии формулаҳои устувори муошират дар воситаҳои ахбори оммаи Тоҷикистон (солҳои 2010–2016)» дифоъ намуда, соҳиби дараҷаи илмии [[доктори илмҳои филология]] гардид. Самтҳои асосии таҳқиқоти илмии ӯро масъалаҳои одоби муошират, прагматикаи забон, услубшиносии ВАО, медиалингвистика, медиариторика ва таҳрири адабии медиаматнҳо ташкил медоданд. == Осор == === Монография ва китобҳо === * «Воситаҳои ифодаи эҳтиром ва фурӯтанӣ дар забони тоҷикии асри XVI» (Душанбе, 2004) * «Теоретические основы лингвистического анализа речевого этикета и некоторых аспектов журналистского общения» (Душанбе, 2017) * «Коммуникативно-прагматический анализ устойчивых формул общения в СМИ Таджикистана» (Душанбе, 2017) * «Таджикский речевой этикет: лингвистический и методический аспекты (на материале текстов таджикских СМИ)» (Душанбе, 2023) * «Таҳрири адабии медиаматнҳо: назария ва амалия» (Душанбе, 2023) * «Одоби муҳоварати тоҷикӣ. Хрестоматияи мухтасари одоби муошират» (Душанбе, 2023) == Эзоҳ == {{эзоҳ}} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Забоншиносони Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Профессорони Донишгоҳи миллии Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Хатмкардагони Донишгоҳи миллии Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Олимони Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Филологони Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Омӯзгорони Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Олимони Донишгоҳи миллии Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Омӯзгорон аз рӯи алифбо]] [[Гурӯҳ:Занҳо-олимаҳо]] 8wkm7rpy9qdkm2r0zaig94mxtn5rxe6 0 290573 1490802 1489484 2026-10-23T03:39:21Z Stephan1000000 28486 468 1490802 wikitext text/x-wiki {{Телесериал |сайт= |num_episodes=468|num_seasons=23}} «'''Анатомияи Грей'''» ({{Lang-en|Grey's Anatomy}}) — як силсилаи телевизионии драмавии тиббии [[Иёлоти Муттаҳидаи Амрико|амрикоӣ]] мебошад, ки онро [[Шонда Римес]] офаридааст. Нахустнамоиши он 27 марти соли 2005 дар [[American Broadcasting Company|ABC]] баргузор шуд. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} [[Гурӯҳ:Силсилафилмҳои телевизионӣ ИМА]] {{ПБ}} eodt6aousz5044vppurpq4kyja36bp4 0 296981 1490866 1343281 2026-10-23T07:55:08Z VASHGIRD 8035 1490866 wikitext text/x-wiki {{Синамогар |ном = Муҳаммадраббӣ Исмоилов |номи аслӣ = Исмоилов Маҳмадраббӣ Гурезович |тасвир = |бар = |тавсифи тасвир = |ном ҳангоми таваллуд = |таърихи таваллуд = 07.02.1980 |зодгоҳ = {{Зодгоҳ|ноҳияи Ленин|ноҳияи Рӯдакӣ}}, [[ҶШС Тоҷикистон]] |таърихи даргузашт = |маҳалли даргузашт = |шаҳрвандӣ = {{парчамбандӣ|Тоҷикистон}} |касб = коргардони филм |солҳои фаъолият = |самт = <!-- только для кинорежиссёров --> |мукофотҳо = |imdb_id = |anim_id = |сайт = }} '''Муҳаммадраббии Исмоил''' (''Исмоилов Муҳаммадраббӣ Гурезович''; зод. [[7 феврал]]и [[1980]], [[ноҳияи Ленин]], [[ҶШС Тоҷикистон]]) — коргардони филм. Аълочии телевизион ва радиои Тоҷикистон. Аълочии фарҳанги Тоҷикистон. Узви Иттифоқи синамогарони Тоҷикистон. Узви Иттифоқи журналистони Тоҷикистон. == Зиндагинома == Муҳаммадраббии Исмоил 7 феврали соли 1980 дар ноҳияи Рӯдакӣ (собиқ Ленин) ба дунё омадааст. Соли 1997 мактаби миёнаи № 43 ҷамоати Сарикиштии ҳамин ноҳия ва соли 2001 Донишкадаи давлатии фарҳанг ва санъати Тоҷикистон ба номи Мирзо Турсунзодаро аз рӯи ихтисоси коргардони телевизион ва радио ба итмом расонидаст. == Корнома == Баъди хатми донишгоҳ, ҳамон сол ба Телевизиони Тоҷикистон ба ҳайси ёвари коргардон ба кор шурӯъ кард. То соли 2006 дар идораҳои иқтисодӣ ва «Субҳ»-и Телевизиони Тоҷикистон ҳамчун коргардони дараҷаи 1 кор кардааст. Соли 2006 ба телевизиони Симои мустақили Тоҷикистон ба ҳайси саркоргардон даъват шуда, соли 2010 ба ТВ Сафина мегузарад ва дар идораи «Эҷод» ба сифати саркоргардон фаъолият мекунад. Аз соли 2016 то ҳол Саркоргардони ТВ Синамо мебошад. == Филмҳо == === Филмҳои ҳунарӣ === * «Иштибоҳ», «СМТ», 2008 * «[[Сазои вафо]]», СМТ", 2009 * «Эҳзон», [[ТВ Сафина]], 2010 * «Сенздаҳ солу се моҳ» ТВ Сафина, 2011 * «Доғ», ТВ Сафина, 2012 * «Сарнавишт», ТВ Сафина, 2013 * «Фасли рӯъё», ТВ Сафина, 2014<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/tajik/news/2014/02/140214_zm_film_premieres|title=Нахустнамоиши филми 'Фасли рӯъё' аз Муҳаммадрабӣ Исмоилов|website=www.bbc.com|date=2014-02-14|publisher=BBC Tajik/Persian|lang=tg|accessdate=2023-03-19}}</ref> * «Муфаттиш», ТВ Сафина, 2015 * «Проектор», [[ТВ Синамо]], 2016 * «Бозии тақдир», ТВ Синамо, 2018 * «Дурахши алмос»,ТВ Синамо, 2020 * «[[Охирин сайди сайёд]]», [[Тоҷикфилм]], 2021<ref>{{Cite web|url=https://tojikfilm.tj/2021/07/%d0%bd%d0%b0%d1%85%d1%83%d1%81%d1%82%d0%bd%d0%b0%d0%bc%d0%be%d0%b8%d1%88%d0%b8-%d1%84%d0%b8%d0%bb%d0%bc%d0%b8-%d2%b3%d1%83%d0%bd%d0%b0%d1%80%d0%b8%d0%b8-%d0%be%d1%85%d0%b8%d1%80%d0%b8%d0%bd/|title=Нахустнамоиши филми ҳунарии «Охирин сайди Сайёд»|publisher=Тоҷикфилм|lang=|accessdate=2022-02-21}}</ref> == Ширкат дар ҷашнвораҳои синамоӣ == * Иштирокдори Ҷашновари байнулмилалии филми Душанбе — «Дидор»,: 2008, 2010, 2012, 2014, 2016, 2018. * Иштирокдори 6-умин Ҷашновари байнулмилалии филми ИДМ, Балтика ва Гурҷистон «Қирғизистон сарзамини филмҳои кӯтоҳ», 2016. * Иштирокдори 30-юмин Ҷашновари байнулмилалии филми Анапа «Киношок», 2021. == Ҷоизаҳо == * Ҷоизадори беҳтарин кори коргардонӣ дар маросими ҷоизасупории «Беҳтаринҳо» аз Муассисаи давлатии телевизиони «Сафина», соли 2017. * Ҷоизадори озмуни ТЭФИ — Академияи умумирусиягии телевизион, соли 2014 (шаҳри Бокуи Ҷумҳурии Озорбойҷон) барои филми телевизионии «Сиришт» дар бораи камонвар, қаҳрамони бозиҳои олимпӣ [[Зебуниссо Рустамова]]. * Барандаи ҷоизаи «ТОП-50» «Барои саҳми арзанда дар рушди ҷомеа», соли 2018. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Синамогарони Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Коргардонҳои киностудияи “Тоҷикфилм”]] [[Гурӯҳ:Коргардонҳои филми Тоҷикистон]] h5q7q9cmh4egz1b1xyd139wobzcypit 0 308129 1490861 1486593 2026-10-23T07:43:11Z VASHGIRD 8035 1490861 wikitext text/x-wiki {{Ходими давлатӣ |ном = Сатториён Матлубахон Амонзода |номи аслӣ = Сатторова Матлуба Амонҷоновна |тасвир = |бар = 280px |тавсифи тасвир = |вазифа = [[Вазири фарҳанги Ҷумҳурии Тоҷикистон]] |тартиб = |парчам = Flag of Tajikistan.svg |парчам2 = Coat of arms of Tajikistan.svg |нахуствазир = |аввалдавр = [[29 январ]]и [[2024]] |охирдавр = |пешгузашта = [[Зулфия Давлатзода]] |ҷонишин = |вазифа_2 = Муовини [[Сарвазири Ҷумҳурии Тоҷикистон]] |тартиб_2 = |парчам_2 = Flag of Tajikistan.svg |парчам2_2 = Coat of arms of Tajikistan.svg |нахуствазир_2 = |аввалдавр_2 = [[3 ноябр]]и [[2020]] |охирдавр_2 = [[29 январ]]и [[2024]] |пешгузашта_2 = [[Ширин Исматуллозода]] |ҷонишин_2 = [[Дилрабо Мансурӣ]] |зодгоҳ = |ҳизб = |таҳсилот = |касб = |фаъолият = |эътиқод = |ҷоизаҳо = |соядаст = |сайт = |викианбор = }} '''Матлубахон Сатториён''' (''Сатториён Матлубахон Амонзода'', пештар '''Сатторова Матлуба Амонҷоновна'''; {{ВД-Дебоча}}) — [[ходими давлатӣ]] ва [[Сиёсатмадор|сиёсатмадори]] тоҷик, номзади илмҳои филология (2004). Муовини Сарвазири Ҷумҳурии Тоҷикистон (2020—2024). [[Вазири фарҳанги Ҷумҳурии Тоҷикистон]] (аз январи 2024). == Зиндагинома == Матлубахон Сатториён 19 сентябри соли 1972 дар [[Ноҳияи Бобоҷон Ғафуров|ноҳияи Ғафуров]] таваллуд шудааст. [[Донишгоҳи давлатии Хуҷанд|Донишкадаи давлатии омӯзгории ба номи С. М. Кирови Хуҷандро]] бо ихтисоси муаллими забон ва адабиёти тоҷик дар соли 1994 хатм кардааст<ref name=":0" />. Соли 2004 дар мавзӯъи «Хусусиятҳои лексикографияи форсӣ-тоҷикии нимаи дуюми асри 19 ва ибтидои садаи 20: (Дар асоси маводи Фарҳанги Низом)» рисолаи номзадиашро дифоъ кардааст<ref>{{Cite web|url=https://www.dissercat.com/content/osobennosti-persidsko-tadzhikskoi-leksikografii-vtoroi-poloviny-xix-i-nachala-xx-vv-na-prime|title=Особенности персидско-таджикской лексикографии второй половины XIX и начала XX вв. (на примере "Фарханги Низом)"|date=2004|publisher=disserCat}}</ref>. === Хонавода === Оиладор, соҳиби ду фарзанд<ref name="bio">{{Cite web|url=http://sugdnews.com/2017/08/17/sattorien-matlubakhon-amonzoda/|title=Сатториён Матлубахон Амонзода|date=2017-08-17|publisher=SugdNEWS|accessdate=2020-11-04}}{{Пайванди мурда|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. == Корнома == Матлубахон Сатториён солҳои 1994—2002 танзимгар, муаллима, сармуаллимаи кафедраи забони тоҷикии факултети филологияи тоҷики Донишгоҳи давлатии Хуҷанд, солҳои 2002—2003 муовини декан, сармуаллимаи кафедраи забони тоҷикии факултети филологияи тоҷики Донишгоҳи давлатии Хуҷанд, солҳои 2003—2008 сармутахассис, муовини мудири шуъбаи илм, сармуаллими кафедраи забони тоҷикии Донишгоҳи давлатии Хуҷанд кор кардааст. Солҳои 2008—2011 раиси Кумитаи кор бо занон ва оилаи мақомоти иҷроияи ҳокимияти давлатии вилояти Суғд, аз январ то августи соли 2011 иҷрокунандаи вазифаи раиси шаҳри Табошар, солҳои 2011—2014 раиси шаҳри Истиқлол, солҳои 2014<ref>{{Cite web|url=http://www.president.tj/node/7973|title=Таъиноти кадрӣ|website=Президенти Тоҷикистон|date=2014-02-12}}</ref>—2018<ref>{{Cite web|url=http://www.president.tj/node/19019|title=Фармони Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон дар бораи аз вазифаи раиси шаҳри Гулистони вилояти Суғд озод намудани Сатториён М. А.|website=Президенти Тоҷикистон|date=2018-12-12}}</ref> раиси шаҳри Гулистон ва солҳои 2018—2020 раиси Кумитаи иҷроияи Ҳизби Халқии Демократи Тоҷикистон дар вилояти Суғд буд<ref name="pre">{{Cite web|url=http://www.sugd.tj/index.php/tj/navidi-sugd/11044-hhdt|title=Матлубахон Сатториён Раиси Кумитаи иҷроияи ҲХДТ дар вилояти Суғд интихоб карда шуд|date=2018-12-15|publisher=Мақомоти иҷроияи ҳокимияти давлатии вилояти Суғд|lang=tg|deadlink=no|accessdate=2020-11-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200218232711/http://sugd.tj/index.php/tj/navidi-sugd/11044-hhdt|archivedate=2020-02-18}}</ref>. Матлубахон Сатториён аз 3 ноябри соли 2020<ref>{{Cite web|url=http://www.president.tj/node/24459|title=Фармони Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон дар бораи муовини Сарвазири Ҷумҳурии Тоҷикистон таъин намудани Сатториён М. А.|website=Президенти Тоҷикистон|date=2020-11-03}}</ref><ref name="ozo">{{Cite web|url=https://rus.ozodi.org/a/30928132.html|title=В Таджикистане сформировано новое правительство: кто ушел и кто пришел|date=2020-11-03|publisher=[[Радио «Свобода»]]|deadlink=no|accessdate=2020-11-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201103210813/https://rus.ozodi.org/a/30928132.html|archivedate=2020-11-03}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://ia-centr.ru/publications/novye-litsa-v-pravitelstve-tadzhikistana-kto-oni/|title=Новые лица в Правительстве Таджикистана. Кто они?|date=2020-11-05|publisher=SugdNEWS|accessdate=2024-01-27|archivedate=2023-06-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230610151148/https://ia-centr.ru/publications/novye-litsa-v-pravitelstve-tadzhikistana-kto-oni/}}</ref> то 29 январи соли 2024 муовини Сарвазири Ҷумҳурии Тоҷикистон буд<ref>{{Cite web|url=http://www.president.tj/node/32448|title=Фармони Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон дар бораи аз вазифаи муовини Сарвазири Ҷумҳурии Тоҷикистон озод намудани Сатториён М. А.|website=Президенти Тоҷикистон|date=2024-01-29}}</ref>. Аз 29 январи соли 2024 вазири фарҳанги Ҷумҳурии Тоҷикистон таъйин шудааст<ref name=":0">{{Cite web|url=http://www.president.tj/node/32462|title=Фармони Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон Дар бораи вазири фарҳанги Ҷумҳурии Тоҷикистон таъин намудани Сатториён М. А.|website=Президенти Тоҷикистон|date=2024-01-29|publisher=}}</ref>. [[Акс:Суханрониии Матлубахон Амонзода, вазири фарҳанги Тоҷикистон.jpg|thumb|Суханрониии Матлубахон Амонзода, вазири фарҳанги Тоҷикистон дар Намоишгоҳи 12-уми байналмилалии «Китоби Душанбе»]] == Ҷоизаҳо == * Медали ҷашнии «20-солагии Истиқлолияти давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон» (2011); * Медали «Хидмати шоиста» (2017)<ref>{{Cite web|url=https://pressa.tj/matlubahon-sattoriyon-muovini-sarvaziri-%D2%B7um%D2%B3urii-to%D2%B7ikiston/|title=Матлубахон Сатториён, муовини Сарвазири Ҷумҳурии Тоҷикистон|date=2022-02-17|publisher=Ҳафтаномаи «Тоҷикистон»}}</ref>; * Медали ҷашнии «35-солагии Истиқлолияти давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон» (2026). == Эзоҳ == {{эзоҳ}} [[Гурӯҳ:Ходимони давлатӣ аз рӯи алифбо]] [[Гурӯҳ:Ҳайати Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Вазирони Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Ходимони давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Номзадҳои улуми филология]] [[Гурӯҳ:Занҳо-олимаҳо]] [[Гурӯҳ:Дорандагони медали ҷашнии «20-солагии Истиқлолияти давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон»]] [[Гурӯҳ:Дорандагони медали ҷашнии «35-солагии Истиқлолияти давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон»]] 3s3af4k7lgjim0kkyav8715u2tomwyb 1490862 1490861 2026-10-23T07:43:23Z VASHGIRD 8035 1490862 wikitext text/x-wiki {{Ходими давлатӣ |ном = Сатториён Матлубахон Амонзода |номи аслӣ = Сатторова Матлуба Амонҷоновна |тасвир = |бар = 280px |тавсифи тасвир = |вазифа = [[Вазири фарҳанги Ҷумҳурии Тоҷикистон]] |тартиб = |парчам = Flag of Tajikistan.svg |парчам2 = Coat of arms of Tajikistan.svg |нахуствазир = |аввалдавр = [[29 январ]]и [[2024]] |охирдавр = |пешгузашта = [[Зулфия Давлатзода]] |ҷонишин = |вазифа_2 = Муовини [[Сарвазири Ҷумҳурии Тоҷикистон]] |тартиб_2 = |парчам_2 = Flag of Tajikistan.svg |парчам2_2 = Coat of arms of Tajikistan.svg |нахуствазир_2 = |аввалдавр_2 = [[3 ноябр]]и [[2020]] |охирдавр_2 = [[29 январ]]и [[2024]] |пешгузашта_2 = [[Ширин Исматуллозода]] |ҷонишин_2 = [[Дилрабо Мансурӣ]] |зодгоҳ = |ҳизб = |таҳсилот = |касб = |фаъолият = |эътиқод = |ҷоизаҳо = |соядаст = |сайт = |викианбор = }} '''Матлубахон Сатториён''' (''Сатториён Матлубахон Амонзода'', пештар '''Сатторова Матлуба Амонҷоновна'''; {{ВД-Дебоча}}) — [[ходими давлатӣ]] ва [[Сиёсатмадор|сиёсатмадори]] тоҷик, номзади илмҳои филология (2004). Муовини Сарвазири Ҷумҳурии Тоҷикистон (2020—2024). [[Вазири фарҳанги Ҷумҳурии Тоҷикистон]] (аз январи 2024). == Зиндагинома == Матлубахон Сатториён 19 сентябри соли 1972 дар [[Ноҳияи Бобоҷон Ғафуров|ноҳияи Ғафуров]] таваллуд шудааст. [[Донишгоҳи давлатии Хуҷанд|Донишкадаи давлатии омӯзгории ба номи С. М. Кирови Хуҷандро]] бо ихтисоси муаллими забон ва адабиёти тоҷик дар соли 1994 хатм кардааст<ref name=":0" />. Соли 2004 дар мавзӯъи «Хусусиятҳои лексикографияи форсӣ-тоҷикии нимаи дуюми асри 19 ва ибтидои садаи 20: (Дар асоси маводи Фарҳанги Низом)» рисолаи номзадиашро дифоъ кардааст<ref>{{Cite web|url=https://www.dissercat.com/content/osobennosti-persidsko-tadzhikskoi-leksikografii-vtoroi-poloviny-xix-i-nachala-xx-vv-na-prime|title=Особенности персидско-таджикской лексикографии второй половины XIX и начала XX вв. (на примере "Фарханги Низом)"|date=2004|publisher=disserCat}}</ref>. === Хонавода === Оиладор, соҳиби ду фарзанд<ref name="bio">{{Cite web|url=http://sugdnews.com/2017/08/17/sattorien-matlubakhon-amonzoda/|title=Сатториён Матлубахон Амонзода|date=2017-08-17|publisher=SugdNEWS|accessdate=2020-11-04}}{{Пайванди мурда|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. == Корнома == Матлубахон Сатториён солҳои 1994—2002 танзимгар, муаллима, сармуаллимаи кафедраи забони тоҷикии факултети филологияи тоҷики Донишгоҳи давлатии Хуҷанд, солҳои 2002—2003 муовини декан, сармуаллимаи кафедраи забони тоҷикии факултети филологияи тоҷики Донишгоҳи давлатии Хуҷанд, солҳои 2003—2008 сармутахассис, муовини мудири шуъбаи илм, сармуаллими кафедраи забони тоҷикии Донишгоҳи давлатии Хуҷанд кор кардааст. Солҳои 2008—2011 раиси Кумитаи кор бо занон ва оилаи мақомоти иҷроияи ҳокимияти давлатии вилояти Суғд, аз январ то августи соли 2011 иҷрокунандаи вазифаи раиси шаҳри Табошар, солҳои 2011—2014 раиси шаҳри Истиқлол, солҳои 2014<ref>{{Cite web|url=http://www.president.tj/node/7973|title=Таъиноти кадрӣ|website=Президенти Тоҷикистон|date=2014-02-12}}</ref>—2018<ref>{{Cite web|url=http://www.president.tj/node/19019|title=Фармони Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон дар бораи аз вазифаи раиси шаҳри Гулистони вилояти Суғд озод намудани Сатториён М. А.|website=Президенти Тоҷикистон|date=2018-12-12}}</ref> раиси шаҳри Гулистон ва солҳои 2018—2020 раиси Кумитаи иҷроияи Ҳизби Халқии Демократи Тоҷикистон дар вилояти Суғд буд<ref name="pre">{{Cite web|url=http://www.sugd.tj/index.php/tj/navidi-sugd/11044-hhdt|title=Матлубахон Сатториён Раиси Кумитаи иҷроияи ҲХДТ дар вилояти Суғд интихоб карда шуд|date=2018-12-15|publisher=Мақомоти иҷроияи ҳокимияти давлатии вилояти Суғд|lang=tg|deadlink=no|accessdate=2020-11-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200218232711/http://sugd.tj/index.php/tj/navidi-sugd/11044-hhdt|archivedate=2020-02-18}}</ref>. Матлубахон Сатториён аз 3 ноябри соли 2020<ref>{{Cite web|url=http://www.president.tj/node/24459|title=Фармони Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон дар бораи муовини Сарвазири Ҷумҳурии Тоҷикистон таъин намудани Сатториён М. А.|website=Президенти Тоҷикистон|date=2020-11-03}}</ref><ref name="ozo">{{Cite web|url=https://rus.ozodi.org/a/30928132.html|title=В Таджикистане сформировано новое правительство: кто ушел и кто пришел|date=2020-11-03|publisher=[[Радио «Свобода»]]|deadlink=no|accessdate=2020-11-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201103210813/https://rus.ozodi.org/a/30928132.html|archivedate=2020-11-03}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://ia-centr.ru/publications/novye-litsa-v-pravitelstve-tadzhikistana-kto-oni/|title=Новые лица в Правительстве Таджикистана. Кто они?|date=2020-11-05|publisher=SugdNEWS|accessdate=2024-01-27|archivedate=2023-06-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230610151148/https://ia-centr.ru/publications/novye-litsa-v-pravitelstve-tadzhikistana-kto-oni/}}</ref> то 29 январи соли 2024 муовини Сарвазири Ҷумҳурии Тоҷикистон буд<ref>{{Cite web|url=http://www.president.tj/node/32448|title=Фармони Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон дар бораи аз вазифаи муовини Сарвазири Ҷумҳурии Тоҷикистон озод намудани Сатториён М. А.|website=Президенти Тоҷикистон|date=2024-01-29}}</ref>. Аз 29 январи соли 2024 вазири фарҳанги Ҷумҳурии Тоҷикистон таъйин шудааст<ref name=":0">{{Cite web|url=http://www.president.tj/node/32462|title=Фармони Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон Дар бораи вазири фарҳанги Ҷумҳурии Тоҷикистон таъин намудани Сатториён М. А.|website=Президенти Тоҷикистон|date=2024-01-29|publisher=}}</ref>. [[Акс:Суханрониии Матлубахон Амонзода, вазири фарҳанги Тоҷикистон.jpg|thumb|Суханрониии Матлубахон Амонзода, вазири фарҳанги Тоҷикистон дар Намоишгоҳи 12-уми байналмилалии «[[Китоби Душанбе]]»]] == Ҷоизаҳо == * Медали ҷашнии «20-солагии Истиқлолияти давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон» (2011); * Медали «Хидмати шоиста» (2017)<ref>{{Cite web|url=https://pressa.tj/matlubahon-sattoriyon-muovini-sarvaziri-%D2%B7um%D2%B3urii-to%D2%B7ikiston/|title=Матлубахон Сатториён, муовини Сарвазири Ҷумҳурии Тоҷикистон|date=2022-02-17|publisher=Ҳафтаномаи «Тоҷикистон»}}</ref>; * Медали ҷашнии «35-солагии Истиқлолияти давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон» (2026). == Эзоҳ == {{эзоҳ}} [[Гурӯҳ:Ходимони давлатӣ аз рӯи алифбо]] [[Гурӯҳ:Ҳайати Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Вазирони Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Ходимони давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Номзадҳои улуми филология]] [[Гурӯҳ:Занҳо-олимаҳо]] [[Гурӯҳ:Дорандагони медали ҷашнии «20-солагии Истиқлолияти давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон»]] [[Гурӯҳ:Дорандагони медали ҷашнии «35-солагии Истиқлолияти давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон»]] e0ovomc20jlnirm0t13qaajj3a3nvwv 0 315632 1490692 1484912 2026-10-22T17:00:58Z VASHGIRD 8035 1490692 wikitext text/x-wiki {{Ҳамномҳо|Бибӣ (Ҳамном)|Бибӣ}} {{Донишманд}} '''Бибӣ Мунаҷҷимаи Нишопурӣ''' ({{lang-fa|بی‌بی منجمه نیشابوری}}; ? — 1203, Нишопур — 1280, Қуния) — бонуи {{ахтаршинос}}<ref>{{Cite web|url=https://rch.ac.ir/article/Details/12590|title=بی بی منجمه|publisher=دایرة المعارف اسلامی|accessdate=2024-03-19|archivedate=2024-03-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240319080628/https://rch.ac.ir/article/Details/12590}}</ref> ва {{риёзидон}}<nowiki/>и форс-тоҷик, духтари Камолуддини Симнонӣ ва модари [[Носируддин ибни Бибӣ]]. == Зиндагинома == Бибӣ Мунаҷҷима соли 1204 (баробар бо 852-и хуршедӣ) дар шаҳри [[Нишопур]] дар оилаи донишманд ба дунё омадааст. Падараш Камолуддини Симнонӣ — раиси шофеъиёни Нишопур ва сармунаҷҷими Султон Муҳаммади Хоразмшоҳ буд, ва модараш аз наберагони Муҳаммад ибни Яҳё (фақеҳи маъруфи Хуросон) ба шумор мерафт. Бибӣ Мунаҷҷима илми нуҷум, ҳандаса ва риёзиётро назди падараш омӯхта, хеле зуд ба мақоми донишманди барҷаста расид. Ӯ бо сабаби дониши баланди худ дар ахтаршиносӣ ва аҳкоми нуҷум ба дарбори [[Султон Ҷалолуддини Хоразмшоҳ]] роҳ ёфта, дар сафарҳову ҷангҳо ӯро ҳамроҳӣ мекард. Ҳамсараш Маҷдуддин Муҳаммади Тарҷумон низ аз бузургону ашрофони даргоҳи Хоразмшоҳиён буд. Пас аз шикасти Хоразмшоҳиён дар баробари муғулҳо ва кушта шудани Султон Ҷалолуддин, Бибӣ Мунаҷҷима ҳамроҳи ҳамсар ва писараш аввал ба [[Димишқ]] (ба дарбори Аюбиён) ва сипас ба [[Қуния]] (ба дарбори [[Салҷуқиёни Рум]]) рафт. Ӯ мавриди эҳтироми фаровони Султон Алоуддини Кайқубод ва дарбориён қарор гирифта, боқимондаи умри худро дар он ҷо гузаронид. Писари ӯ, Амир Носируддини Ҳусайнӣ (маъруф ба [[Носируддин ибни Бибӣ]]), ки ба сабаби шуҳрати модараш бо ин ном шинохта мешуд, муаррихи барҷаста гардида, китоби маъруфи «Ал-Авомиру-л-ъалоийя фӣ-л-умури-л-ъалоийя»-ро дар бораи таърихи Салҷуқиён ба наслҳои оянда ба мерос гузошт. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} jo1iv0gf99gp5zlbejlw7hh8quc9zx6 0 318730 1490909 1489427 2026-10-23T11:01:34Z VASHGIRD 8035 1490909 wikitext text/x-wiki {{Олим |ном = Парвиз Шарифзода |номи аслӣ = Шарифзода Парвиз Одилшо |тасвир = Парвиз Шарифзода.jpg |бар = |тавсифи тасвир = |таърихи таваллуд = 3.06.1986 |зодгоҳ = {{Зодгоҳ|ноҳияи Файзобод}}, [[ҶШС Тоҷикистон]] |шаҳрвандӣ = {{flag|Тоҷикистон}} |фазои илмӣ = [[иқтисод]] |ҷойҳои кор = {{заъф|Тоҷиксодиротбонк}} <br>[[Бонки рушди Тоҷикистон]] |дараҷаи илмӣ = {{Дараҷаи илмӣ|номзад|илмҳои иқтисод}} |унвонҳои илмӣ = |алма-матер = [[Донишгоҳи миллии Тоҷикистон]] (2009) |роҳбари илмӣ = |шогирдони маъруф = |маъруф ба = |мукофоту ҷоизаҳо = |имзо = |бари имзо = |сайт = |викитека = |викианбор = }} '''Парвиз Шарифзода''' (''Шарифзода Парвиз Одилшо''; зод. [[3 июн]]и [[1986]]; деҳаи [[Сарисафедхок|Сари Сафедхок]], [[ноҳияи Файзобод]], [[Ҷумҳурии Шӯравии Сотсиалистии Тоҷикистон|ҶШС Тоҷикистон]]) — [[иқтисоддон]] ва бонкдори тоҷик, номзади илмҳои иқтисодӣ (2021)<ref>{{Cite web|url=https://tnu.tj/DisserPhD/6D.KOA-004/GazievMN//resh_o_dopuske.pdf|title=https://tnu.tj/DisserPhD/6D.KOA-004/GazievMN//resh_o_dopuske.pdf|accessdate=2024-08-06|archivedate=2024-08-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240806114139/https://tnu.tj/DisserPhD/6D.KOA-004/GazievMN//resh_o_dopuske.pdf}}</ref>. == Зиндагинома == Шарифзода Парвиз Одилшо 3 июни соли 1986 дар деҳаи Сари Сафедхоки ноҳияи Файзобод дар оилаи хизматчии давлатӣ таваллуд шудааст. Мактаби миёнаи № 24-и ноҳияи Файзободро соли 2004 ва соли 2009 [[Донишгоҳи миллии Тоҷикистон]]ро бо ихтисоси молия ва қарз хатм намудаст<ref>{{Cite web|url=https://brt.tj/about-us/Management/Sharifzoda|title=Шарифзода Парвиз Одилшо|website=brt.tj|publisher=Бонки рушди Тоҷикистон|lang=tg|accessdate=2026-10-15}}</ref>. == Корнома == Баъди хатми Донишгоҳ фаъолияти кориро дар вазифаи иқтисодчии дараҷаи 2-юми Дирексияи рушди минтақавӣ ва ҷалби сармояи [[Тоҷиксодиротбонк|ҶСК «Тоҷиксодиротбонк»]] оғоз намуда (2009) то вазифаи иқтисодчии дараҷаи 1-и ва иқтисодчии пешбари шуъбаи банақшагирии Идораи банақшагирӣ, таҳлили хавфҳо ва ҳисоботи иқтисодӣ, сардори шуъбаи мониторинг ва ояндабинии хавфҳо идораи БЭК-офис кор кардаст. Аз августи соли 2012 ба вазифаи муовини сардори Идораи банақшагирӣ ва таҳлили хавфҳо дар [[Бонки рушди Тоҷикистон|ҶСП «Бонки рушди Тоҷикистон»]] гузашта ва моҳи январи соли 2015 дар вазифаи сардори Идораи мазкур, аз Соли 2015 ба вазифаи директори филиали ҶСК «Тоҷиксодиротбонк» дар шаҳри Ваҳдат (2015—2017), соли 2017 ба тариқи гузариш ба вазифаи сардори Идораи қарздиҳии ҶСП «Бонки рушди Тоҷикистон» кор кардааст. Аз моҳи июли соли 2020 то ҳол дар вазифаи Раиси Раёсати ҶСП «Бонки рушди Тоҷикистон» кору фаъолият дорад<ref>{{Cite web|url=https://brt.tj/ru/structure|title=Наблюдательный совет ЗАО "Бонки рушди Тоджикистон"|website=brt.tj|accessdate=2024-08-06}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://nbt.tj/ru/banking_system/banks.php|title=Банки|website=nbt.tj|accessdate=2024-08-06}}</ref>. == Ҷоизаҳо == * Аълочии молияи Ҷумҳурии Тоҷикистон (2026); * Аълочии низоми бонкӣ (2026); * Аълочии ифтихории маориф ва илми Ҷумҳурии Тоҷикистон (2026); * Медали ҷашнии 30-солагии Қувваҳои мусаллаҳи Ҷумҳурии Тоҷикистон (2025). == Эзоҳ == [[Гурӯҳ:Зодагони ноҳияи Файзобод]] qjd7npby57r39qwz0xhdhw1xjtij328 0 319671 1490684 1488480 2026-10-22T16:43:32Z Farida Fari 126406 /* Сурудҳо */ 1490684 wikitext text/x-wiki {{Мусиқидон |ном = Фараҳноз Шарафова |номи аслӣ = Фараҳноз Шарафова |тасвир = Farahnoz Sharafova.png |бар = |тавсифи тасвир = |таърихи таваллуд = 01.01.2003 |зодгоҳ = {{зодгоҳ|ноҳияи Восеъ}}, [[Хатлон]], [[Тоҷикистон]] |маҳалли марг = |мамлакат = {{Парчам|Тоҷикистон}} |касб = [[овозхон]] |сабк = |номи мустаъор = }} '''Фараҳноз Шарафова''' (тав. [[1 январ]]и [[2003]]; [[ноҳияи Восеъ]], [[Хатлон]], [[Тоҷикистон]]) — [[овозхон]]и [[Тоҷикистон|тоҷик]].<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=FHn_jLQEfNM Фарахноз ( МЕДОНИ Ё НЕ ) - ДУРУГГУЙИ ФАРАХНОЗ ОШКОР ШУД]. Youtube. (ҷ. тоҷикӣ). — 2026.</ref> == Зиндагинома == '''Фараҳноз''' 1 январи соли 2003 дар оилаи соҳибкор таваллуд шудааст. Ӯ дар оила ягона духтар буда, се бародар дорад. Хешовандони модарии Фараҳноз санъаткор мебошанд ва ин сабаби ба ҳунар рӯ овардани ӯ шудааст. Фараҳноз баъди хатми синфи 9 ба коллеҷи санъати ба номи [[Акашариф Ҷураев]] дохил шуд, аммо пас аз як соли таҳсил онро тарк кард. Фараҳноз соҳаи тиббро дӯст медорад ва пас аз тарки таҳсил ҳуҷҷатҳояшро ба коллеҷи тиббӣ супурда онҷоро хатм кардааст. <ref>{{Cite web |title= Фараҳноз Шарафова: «Дар мактаб фақат ҷӯра доштам…» |url= https://pressa.tj/fara%D2%B3noz-sharafova-dar-maktab-fa%D2%9Bat-%D2%B7%D3%AFra-doshtam/ |website= Pressa.tj |access-date= 2026-05-22}}</ref><ref>[https://www.youtube.com/watch?v=H5UtGyOyuFw Ногуфтахо Фарахноз Шарафова]. ORZU ISO Youtube. (ҷ. тоҷикӣ). — 2026.</ref> Сабаби ба саҳна ворид шудани ӯ ин дӯсти ӯ Парвиз, ки ҳоло продюсераш мебошад аст. Бародаронаш ба касби интихобнамудаи хоҳарашон розӣ набуданд аммо дар охир пас аз иштирок дар барномаи телевизионии «'''Парвин'''», дигар зид набаромаданд. Баъдтар ӯ маълумоти мусиқӣ низ гирифт.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=g8ERIybxPXk&t=2878s Навори видеоӣ: Шоми Дидор бо Фараҳноз Шарафова]. Телевизиони Душанбе. (ҷ. тоҷикӣ). — 2026.</ref> Ҳоло Фараҳноз яке аз беҳтарин овозхонҳои [[Тоҷикистон]] ба ҳисоб меравад. Бо вуҷуди ҷавонии худ, ӯ ҳам дар шоу-бизнеси тоҷик ва ҳам дар шабакаҳои иҷтимоӣ машҳур ва таъсиргузор шудааст. Шӯҳрат ва овози Фараҳноз берун аз марзҳои кишвар паҳн шуда, ӯро на танҳо дар [[Осиёи Марказӣ]], балки дар якчанд кишварҳои [[Қафқоз]] низ маҳбуб гардонидааст. Илова бар кишвари худаш, консертҳои ӯ дар [[Русия]] ва [[Австралия]] низ баргузор шудаанд. <ref>{{Cite web |title= Фараҳноз Шарафова дар Австралия консерт медиҳад |url= https://pressa.tj/fara%D2%B3noz-sharafova-dar-avstraliya-konsert-medi%D2%B3ad/ |website= Pressa.tj |access-date= 2026-05-22}}</ref> == Ҳаёти шахсӣ == '''Фараҳноз Шарафова''' соли 2024 оиладор шудааст ва соҳиби як духтар аст. == Сурудҳо == * Куҷоӣ * Дӯстат дорам * То кай * Кӯлобибача * Биё * Қаҳрӣ накун * Адреста намедонам * Меравам * Ёвонибача * Нест ошиқ * Ишқи ту * Чорбоғи боло * Азизтарин * Нашавед мунтазирам * Ту ҳамонӣ * Рақами 2 * Саршӯён * Анор анор * Нозам * Нало кун булбул * Хабибӣ * Хоҳарум * Камар борик * Худо бувад * Каҷкуло * Нагӯ нагӯ * Нашнохтӣ маро * Ҷонам * Оча * Рамадар * Ишқи рафта * Хирманак * Ношинос * Медонам * Ғайбат мекнан == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Пайвандҳои беруна == * Саҳифаi [https://open.spotify.com/artist/3xy2j8LYfZbiKyjf5xT3Dx Фараҳноз Шарафова] дар Spotify * Саҳифаи расмии [https://www.instagram.com/farahnozmusic_official Фараҳноз Шарафова] дар Instagram * Канали расмии [https://www.youtube.com/@farahnozofficialmusic Фараҳноз Шарафова] дар YouTube * Профили [https://www.shazam.com/en-gb/artist/farahnoz-sharafova/1582343932/releases Фараҳноз Шарафова] дар Shazam [[Гурӯҳ:Овозхонҳои Тоҷикистон]] 84e2es2m1j8v8v04q2u93oqauv6kggv 0 323907 1490670 1429473 2026-10-22T13:58:28Z Ziv 53982 → File has been renamed on Commons ([[:c:GR]]) 1490670 wikitext text/x-wiki [[Акс:Moscow_05-2012_Kremlin_13.jpg|рост|мини|256x256пкс|Соат. [[Кремли Москва]]]] [[Акс:Greenwich_clock.jpg|рост|мини|477x477пкс|Соати Шеферд Гэйт дар [[расадхонаи Гринвич]]]] [[Акс:Image_taken_from_page_10_of_'Cycling_in_Bengal,_a_guide_to_practical_tours_..._The_official_handbook_of_the_Bengal_Cyclists_Association._(With_a_map.)'_(11150014673).jpg|рост|мини|256x256пкс|Соати дастӣ]] '''Соат'''<ref>{{ВТ-ЭСБЕ|Часы}}</ref>, '''Хронометр'''<ref>{{ВТ-ЭСБЕ|Хронометр}}</ref> ([[Забони юнонӣ|юнонӣ]] «timemeter») — [[Афзори назоратию андозкунанда|дастгоҳ]] барои муайян кардани вақти ҷории рӯз ва чен кардани давомнокии фосилаҳои замон дар воҳидҳои камтар аз як [[рӯз]]. Дақиқтарин соатҳо соатҳои атомӣ мебошанд. == Таърихи соатҳо == [[Акс:SuSongClock1.JPG|чап|мини|418x418пкс|Модели манораи соати [[Ахтаршиносӣ|астрономии]] Су Сонг, ки дар асри 11 сохта шудааст, Кайфэн, [[Ҷумҳурии Мардумии Чин|Чин]]. Онҳоро чархи калони обӣ, занҷиркашӣ ва механизми фирорӣ идора мекарданд.]] == Тасниф == {{Тасвири чандгона}} === Соати офтобӣ === [[Акс:Zvartnoc_2015_juj_pic_142.JPG|чап|мини|256x256пкс| Соати офтобӣ. 640-650, Звартнотс, [[Арманистон]]]] === Соати обӣ === [[Акс:Ancient_Chinese_Water_Clock1.gif|рост|мини|256x256пкс|Соати антиқаи обии чинӣ]] [[Акс:Al-jazari_elephant_clock.png|рост|мини|401x401пкс| Соати филӣ дар дастнависи [[Исмоили Ҷазарӣ]] (1206 милодӣ) аз ''китоби дониши дастгоҳҳои механикии боистеъдод''.]] === Соати регӣ === [[Акс:Wooden_hourglass_3.jpg|чап|мини|519x519пкс|Ҷараёни [[рег]] дар соати регӣ метавон барои пайгирии гузариши вақт истифода бурд.]] === Соати оташӣ === Соатҳои оташӣ бори аввал дар Чин пайдо шуданд. Онҳо аз чарх ё чӯби маводи оташгиранда бо тӯбҳои металлии овезон иборат буданд. Вақте ки то охир мавод сӯхт, тӯбҳо ба гулдони чинӣ афтода, садои занг ба вуҷуд меовард. === Соатҳои механикӣ === [[Акс:French_Empire_mantel_clock.jpg|рост|мини|343x343пкс|Соатҳои мантелии услуби империяи Фаронса бо тасвири Нереид Галатея (1822), Қасри Калони Кэтрин (деҳаи Шоҳӣ, Русия)]] === Соати электронӣ === [[Акс:MA-2.JPG|рост|мини|250x250пкс| Соати мизии зангдор]] [[Акс:Atomic_clock.jpg|рост|мини|256x256пкс|Соати электронии муосир бо тақвим ва термометр]] === Соати атомӣ === === Дигар навъҳо === <gallery class="center"> Акс:BILD0030.JPG|пайванд=Акс:BILD0030.JPG|алт=Спиртовые часы[нем.]| Соати спиртӣ Акс:Analog_timepiece_(Unsplash).jpg|пайванд=Акс:Analog_timepiece_(Unsplash).jpg|алт=Часы с перекидным циферблатом[пол.]| Соат Акс:Nixieuhr.jpg|пайванд=Акс:Nixieuhr.jpg|алт=Часы с газоразрядными ламповыми индикаторами цифр| Соатҳои лапаии индикаторӣ </gallery> == Шабакаҳои соат == {{Тасвири чандгона}} == Фактҳои аҷоиб == [[Акс:Цветочные_часы_(1).jpg|мини| Соати гул (туҳфаи шаҳри Женева ба 300-солагии таъсисёбии Санкт-Петербург дар моҳи майи соли 2003)]] == Галерея == <gallery class="center"> Акс:Face_of_parilament's_clock_tower.jpeg|пайванд=Файл:Face_of_parilament's_clock_tower.jpeg|Оригинальные часы Акс:Sony_Digimatic_8FC-59W_radio_alarm_clock_20060526.png|пайванд=Файл:Sony_Digimatic_8FC-59W_radio_alarm_clock_20060526.png|Цифровые радиочасы Акс:Horloge_musée_d'Orsay.jpg|пайванд=Файл:Horloge_musée_d'Orsay.jpg|Часы на фасаде изящных искусств {{iw|Вокзал Орсе||en|Gare d'Orsay}} из Парижа Акс:Garden_sundial_MN_2007.JPG|пайванд=Файл:Garden_sundial_MN_2007.JPG|Простые горизонтальные солнечные часы Акс:MandalayWaterClock.jpg|пайванд=Файл:MandalayWaterClock.jpg|Водяные часы для [[:en:Goldbeating|чеканки]] сусального золота в Мандалае ([[Мянма|Мьянма]]) Акс:Läckö_slott_interior_27.jpg|пайванд=Файл:Läckö_slott_interior_27.jpg|Часы с грузоподъёмным механизмом XVII века Акс:Abbot_Richard_Wallingford.jpg|пайванд=Файл:Abbot_Richard_Wallingford.jpg|Ричард Уоллингфордский указывает на часы, его подарок Сент-Олбанскому собору Акс:Clock_machine_16th_century-Convent_of_Christ,Tomar,_Portugal.jpg|пайванд=Файл:Clock_machine_16th_century-Convent_of_Christ,Tomar,_Portugal.jpg|Часы XVI века монастыря Христа, Томар, Португалия Акс:Renaissance_Turret_Clock.jpg|пайванд=Файл:Renaissance_Turret_Clock.jpg|Соат-фонар, Акс:Caspar Netscher - Christiaan Huygens, the astronomer, 1671.jpg|пайванд=Файл:Christiaan_Huygens-painting.jpeg|Ихтироъкори соати хронометражии аниқ олими ҳолландӣ Христиан Гюгенс <ref>Мейси, Сэмюэл Л. (пр.): ''Энциклопедия времени''. (Нью-Йорк: издательство Garland Publishing, 1994 г., {{ISBN|0-8153-0615-6}}); в ''Часах: прыжок к точности'' Уильяма Дж. Х. Эндрюса, стр. 123–127</ref> Акс:Vintage_Elgin_Gold-Filled_Pocket_Watch,_Hunter_Case,_Size_16s,_Pendant_Set,_15_Jewels,_Circa_1909_(15676168588).jpg|пайванд=Файл:Vintage_Elgin_Gold-Filled_Pocket_Watch,_Hunter_Case,_Size_16s,_Pendant_Set,_15_Jewels,_Circa_1909_(15676168588).jpg|Соати ҳамёнӣ Акс:Pendule_electrique_l_maitrier_05117.jpg|пайванд=Файл:Pendule_electrique_l_maitrier_05117.jpg|Ранние французские электромагнитные часы Акс:A_chiming_clock's_mechanism.jpg|пайванд=Файл:A_chiming_clock's_mechanism.jpg|Механизм курантов Акс:Mainspring_wind-up_keys.jpg|пайванд=Файл:Mainspring_wind-up_keys.jpg|Ключи разного размера для завода пружин на часах Акс:Split-flap_clock.jpg|пайванд=Файл:Split-flap_clock.jpg|Соат Акс:Greenwich_clock_1-manipulated.jpg|пайванд=Файл:Greenwich_clock_1-manipulated.jpg|Часы ''Шеферд Гейт'' получили сигнал синхронизации из обсерватории. Акс:Rew17h09_1977.jpg|пайванд=Файл:Rew17h09_1977.jpg|Современные кварцевые часы с 24-часовым циферблатом Акс:Picadillycircuslinearclock.jpg|пайванд=Файл:Picadillycircuslinearclock.jpg|Соат Акс:Word_clock_wallpaper_with_comic_speech_bubble_style.png|пайванд=Файл:Word_clock_wallpaper_with_comic_speech_bubble_style.png|Программное обеспечение ''Часы со словами'' Акс:Robbins_NC_Clock.jpg|пайванд=Файл:Robbins_NC_Clock.jpg|Во многих городах традиционно общественные часы находятся на видном месте, например, на городской площади или в [[:en:City center|центре города]]. Эти выставлены в центре города {{iw|Роббинс (Северная Каролина)|Роббинс, Северная Каролина|en|Robbins, North Carolina}}. Акс:Rellotge_al_museu_de_Belles_Arts_de_València.JPG|пайванд=Файл:Rellotge_al_museu_de_Belles_Arts_de_València.JPG|Каминные часы Наполеона III третьей четверти [[Садаи XIX|XIX века]] в Музее изящных искусств Валенсии из [[Испания|Испании]] Акс:Clock_sculpture_-_Drexel_University_-_IMG_7332.JPG|пайванд=Файл:Clock_sculpture_-_Drexel_University_-_IMG_7332.JPG|Монументальные конические маятниковые часы работы {{iw|Фарко, Эжен|Эжена Фарко|en|Eugène Farcot}}, 1867 г. Университет Дрекселя, Филадельфия, США Акс:Uhrturm_Arsenal_Venezia.JPG|пайванд=Файл:Uhrturm_Arsenal_Venezia.JPG|Часы в Венеции с написанием числа VIIII для 9-го часа </gallery> == Ҳамчунин нигаред == * [[Замон]] * [[Замонсанҷ]] == Эзоҳ == {{Эзоҳ}} == Адабиёт == * {{Книга|автор=Пипуныров В. Н.|заглавие=История часов с древнейших времён до наших дней|ответственный=[[Академия наук СССР]], [[Институт истории естествознания и техники]], отв. ред. Л. Е. Майстров|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|место=М.|год=1982|тираж=25000|ref=Пипуныров}} *   * [https://svyazepoh.ru/izdatelskie-proekty/kuchkovo-pole-muzeon/chasy-v-industrial-nom-stile-chudesa-mekhaniki-xix-nachalo-xx-veka.html Часы в индустриальном стиле: чудеса механики. XIX — начало XX века] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20230803040303/https://svyazepoh.ru/izdatelskie-proekty/kuchkovo-pole-muzeon/chasy-v-industrial-nom-stile-chudesa-mekhaniki-xix-nachalo-xx-veka.html |date=2023-08-03 }}: [текст парал. рус., англ.] / О. Н. Мельникова. — М.: Кучково поле Музеон, 2020. — 256 с.: ил. ISBN 978-5-907174-08-5 == Пайвандҳо == * [bse.sci-lib.com/article121589.html Мақола дар бораи соатҳо дар Энсиклопедияи бузурги шӯравӣ] * [http://www.vokrugsveta.ru/vs/article/300/ Мақола дар бораи таърихи соатҳо дар маҷаллаи "Around the World"] [[Гурӯҳ:Соат]] 7mjxxtikuooqnowmektqzetnkxefmbk 4 327789 1490667 1481321 2026-10-22T13:13:45Z Зебарниё Муллоаҳмадшоҳ Ҷурғосӣ 161601 1490667 wikitext text/x-wiki Зебарниё Муллоаҳмадшоҳ НОМУ КУНИЯ ВА ТАХАЛЛУСИ ФИРДАВСӢ Дар таҳқиқи рӯзгору осори Фирдавсӣ беҳтарин маъхаз «Шоҳнома» - и безаволи ӯ ба ҳисоб меравад. Ин ҳамосасарои бузург зимни сурудани абёти беназираш борҳо ривоятро қатъ карда, чанд сатреро дар бораи сину соли хеш қайд менамояд. Аммо дар асари мазкур номи шоир ба назар намерасад. Танҳо ӯ дар ду байти зерин тахалусашро чунин овардааст: Зи Фирдавсӣ акнун сухан ёд гир, Суханҳои покизаву дилпазир. Ва ё Ба Фирдавсӣ овоз доди, ки май, Махӯр ҷуз ба оини Ковуси кай.[8 - С. 1049 ] Ҳарчанд ки шоир вожаи Фирдавсиро дар «Шоҳнома» оварда аст, аммо сабаби баргузидани ин калимаро ҳамчун тахаллуси шоирии худ, дар ин шоҳасар зикр накардааст. Илова бар ин маъхазҳои дигар низ кунияи шоир, яъне Абулқосим ва унвон ё тахаллуси шоирии ӯро Фирдавсӣ ба қалам додаанд . Аз ҷумла Асадии Тусӣ дар асараш «Гаршоспнома” овардааст Ки Фирдавсии Тусии покмағз, Бидодаст доди суханҳои нағз. Ба «Шаҳнома» гетӣ биёростаст, Ба-дон нома номи накӯ сохтаст. Ту ҳамшаҳри ӯрову ҳампешаӣ, Ҳам андар сухан чобукандешаӣ. Ба «Шаҳнома» Фирдавсии нағзгӯй, Ки аз пеши гӯяндагон бурд гӯй. Басе ёди разми ялон карда буд. Аз ин достон ёд новарда буд. [1- С. 19-20] Лозим ба таъкид аст, ки куния ва тахаллуси шоир мавриди қабули аксари донишмандони ватаниву хориҷӣ гардида, аз дербоз шинохта шудааст ва имрӯз ба ҷойи номи шоир ба кор меравад. Ҳарчанд, ки шоир сабаби баргузидани тахаллуси шоирии худро дар шоҳасараш дарҷ накардааст, аммо тазкиранигорон дар ин бора андешаҳои гуногун иброз намудаанд. Давлатшоҳи Самарқандӣ дар «Тазкират-уш-шуаро» навиштааст, ки падари Фирдавсӣ боғбон будааст ва «муроқибат аз боғе ба номи Фирдавсро ба ӯҳда доштааст, ки мутаалиқ буд ба амири маҳаллӣ бо номи Саврӣ писари Муътаз (ва ё Муъаз) ва бинобар ин писараш ин тахаллусро ихтиёр кард.»[2 - С. 55] Бархилофи ин ақида Фасеҳи Хавофӣ дар асараш «Маҷма-ул-фасеҳӣ» қайд кардааст, ки Султон Маҳмуд маҳорати шеъргӯии Фирдавсиро таҳсин кард ва гуфт «Офарин бар ту дарбори маро боғи биҳишт кардӣ» ва ин тахаллуси шоир шуд.[5 -С. 129] Аммо андешаҳои тазкиранигорони мазкурро аксари фирдавсишиносони муосир рад кардаанд. Ба ҳар сурат тибқи фарҳангномаҳои муътамад вожаи фирдавсӣ форсӣ буда, маънояш биҳиштӣ мебошад. Ҳамчунин дигар маъхазҳое, ки перомуни аҳвол ва ашъори Фирдавсӣ маълумот додаанд, номи ӯро Мансур, Ҳасан, Аҳмад ва Муҳаммад қайд карда, номи падарашро Ҳасан, Аҳмад, Алӣ, Исҳоқ, Фахриддин ва номи бобояшро Шарафшоҳ ва ё Фаррух навиштаанд. Аз ҷумла Ҳамдуллоҳи Муставфӣ дар «Таърихи гузида» номи шоирро Ҳасан ибни Алии Тусӣ ва Давлатшоҳ дар «Тазкират-уш-шуаро» Ҳасан ибни Исҳоқ ибни Шарафшоҳ зикр менамояд. Нависандагони муқаддимаи Бойсунғурӣ зимни маълумоти муфассале дар бораи Фирдавсӣ номи ӯро Мансур ибни Фахруддин Аҳмад ибни Фаррух ба қалам додаанд. Тазкиранависони баъдӣ ному насаби Фирдавсӣ ва аҷдодонашро пайиҳам қайд кардаанд. Аз ҷумла Ризоқулихони Ҳидоят шоирро Ҳасан ибни Исҳоқ ибни Шарафшоҳ Муҳаммад ибни Мансур ибни Фахруддин ибни Ҳаким Мавлоно Фаррух номидааст. Аз миёни ин гуфтаҳо сухани Фатҳ Алии Бундорӣ, ки «Шоҳнома»-ро дар соли 620 қамарӣ ба арабӣ баргардонида аст ва аз шоир ба номи «Амири ҳаким маликулкалом сайидушшуаро Абулқосим Мансур бинил Ҳасан-ул- Фирдавсиюттуси» ёд кардааст, ба ҳақиқат наздиктар аст. «Ба вижа ин ки дар кӯҳантарин дастнависи мавҷуди «Шоҳнома», яъне дар дастнависи музеи Флоренс муваррахи 614 қамарӣ дар ду лавҳаи тазйини дар поении ду сафҳаи нахустин матни аслии «Шоҳнома» низ шоирро айнан монанди Бундорӣ Абулқосим Мансур бинил Ҳасан-ул-Фирдавсиюттуси» номида аст». [ 6 - С. 133] Ба ҳар сурат эҳтимоли қавӣ меравад, ки номи шоир Мансур писари Ҳасан бошад, зеро чунон ки дар боло зикр шуд ҳам дар кӯҳантарин дастнависи мавҷуди «Шоҳнома», яъне дар дастнависи музеи Флоренс муваррахи 614 қамарӣ ва ҳам Бундории Исфаҳонӣ ки «Шоҳнома»-ро тақрибан ду аср пас аз суруда шудан ба арабӣ тарҷума кардааст ба субут расонидаанд. Илова бар ин дар аксари манобеи таърихиву адабӣ, пеш аз куния ва тахаллус ба шоир унвони «ҳаким»-ро низ ҳамроҳ кардаанд ва муҳаққиқон дар ин бора ақидаҳои гуногун иброз намудаанд.Аз ҷумла адабиётшиноси маъруфи тоҷик Муллоаҳмад М дар китоби “Биё то ҷаҳонро ба бад наспарем” вожаи мазкурро ҳарҷониба баррасӣ намуда ба натиҷае мерасад, ки “..... ҳаким дар унвони Фирдавсӣ пеш аз ҳама ба маънии васеи донишманд ба кор рафтааст донишманде, ки аз илмҳои гуногуни замона, бахусус фалсафа, фиқҳ ва ҳикмати амалӣ огоҳ аст.” [3 – С. 43] Ҳамчунин тибқи фарҳангномаҳои муътамади форсӣ тоҷикӣ вожаи «ҳаким» бештар маънои «файласуф» ва «пизишк»-ро дошта, дар баъзе маврид мафҳумҳои «фарзона» ва «фарҳехта»-ро низ ифода мекунад. Дар “Шоҳнома” ёздаҳ маротиба аз шаҳри Тус ба муносибати рӯйдодҳое, ки дар ин шаҳристон ба вуқӯъ пайваста дарҷ гардидааст, вале ҳаким Абулқосими Фирдавсӣ дар ягон ҷойи ин шоҳасараш, дар мавриди дар ҳамин макон таваллуд шуданаш ишорае накардааст. Муаллифони тазкираҳо дар ин бора андешаҳои гуногун иброз намудаанд. Низомии Арӯзӣ навиштааст, ки “Устод Абулқосими Фирдавсӣ аз даҳоқини Тус буд, аз деҳе, ки он деҳро Бож хонанд ва аз ноҳияи Табарон аст . Бузургдеҳе аст ва аз вай ҳазор мард берун ояд. Фирдавсӣ дар он деҳ шавкати тамом дошт, чунон ки ба дахли он зиёъ аз амсоли худ бениёз буд». [ 4 - С.75] Муаллифи “Тазкират – уш- шуаро” Давлатшоҳи Самарқандӣ зодгоҳи шоирро қарияи «Разон» аз аъмоли Тус қаламдод кардааст. Бархе аз нависандагони дигар аз ҷумла нависандаи маъруфи тоҷик Сотим Улуғзода зодгоҳи шоирро қарияи Шодоб нигоштааст. Аксари фирдавсишиносон қавли Низомии Арӯзиро ҳамчун қадимтарин воқеанависи зиндагии ин шоири номвар пазируфта бо далелҳои муътамад ба субут расонидаанд, ки шоир маҳз дар рустои Бож ё Пож (имрӯза Фоз) дар наздикии шаҳри Тус, (шаҳри мазкур қариб 15- клометр дар шимоли шаҳри Машҳади кунуни ҷойгир шудааст) дар оилаи деҳқон чашм ба олами ҳастӣ кушудааст. Зеро чунон ки аз матолиби “Чаҳор мақола” бармеояд Низомии Арӯзӣ “ ...дар санаи ъашру хамсамоия”(пансаду даҳ) оромгоҳи Фирдавсиро, ки дар яке аз мавзеъҳои қадимии рустои Бож қарор дорад, зиёрат кардааст. Аксари муаллифони сарчашмаҳо ва осори тадқиқотие, ки дар бораи Абулқосим Фирдавсӣ маълумот додаанд, деҳқонзода будани ин шоири бузургро қайд кардаанд. Калимаи деҳқон ҳарчанд ба маънои кишоварз ба кор равад ҳам, аз даврони Сосониён то замони Фирдавсӣ ҳамчун унвон ба яке аз гурӯҳҳои иҷтимоӣ мансуб буд. Деҳқонон аз нигоҳи иқтисодӣ заминдорони миёнаҳол буданд. Онҳо ба ҳайси молики русто ё раиси шаҳр фаъолият доштанд. Ин табақа зиёдтар аз табақаҳои дигар расму анъанаҳои қадимии эронӣ, китобҳо,санадҳо ва ёдгориҳои деринаи ниёгонро ҳифз менамуданд. Бинобар ин вожаи деҳқон маҷозан ба ҷойи эронӣ (дар баробари турку тозӣ ) низ ба кор мерафт. Фирдавсӣ низ дар корбурдиин мафҳуми маҷозӣ эронро дар назар доштааст. Аз эрону турку зи тозиён, Нажоде падид ояд андар миён. На деҳқон на турку на тозӣ бувад, Суханҳо ба кирдори бозӣ бувад. [7 – С. 21] Ба ҳар сурат аз тадқиқоти фирдавсишиносон бармеояд, ки шоир дар хонаводаи деҳқон зода шудааст ва ин табақаи иҷтимоиро фарҳехтагону нухбагони эронӣ ташкил медоданд, ки барои ҳарҷониба дониш андӯхтани фарзандонашон кӯшишҳои фаровон ба харҷ медоданд. Шояд маҳз самараи кӯшишу талошҳои хастанопазири волидайни Фирдавсӣ буд, ки номи фарзандашон ҳамчун як ҳамосасароӣ бузурги ҷаҳон бо ҳарфҳои зарин дар авроқи таърих сабт гардид. Адабиёт: 1. Асадии Тусӣ. Гаршоспнома. Тасҳеҳи Ҳабиб Яғмоӣ. -Теҳрон, 1354 шамсӣ. 2. Давлатшоҳи Самарқандӣ. Тазкират-уш-шуаро. Бо тасҳеҳи Эдвар Браун. - Лондон, 1305. 3. Мирзо Муллоаҳмад. Биё, то ҷаҳонро ба бад наспарем. - Душанбе, 2011. Саҳ 43 4. Низомии Арӯзии Самарқандӣ. Чаҳор мақола. Бо тасҳеҳи Аллома Муҳаммад Қазвинӣ ва дуктур Муҳаммад Муъин. - Теҳрон, 1333 шамсӣ.с.45 5. Фасеҳи Хавофӣ. Маҷма-ул-фасеҳӣ. Бо кӯшиши Маҳмуди Фаррух. - Машҳад, 1341 шамсӣ, ҷил. 2. С. 129 6. Фирдавсӣ ва шоҳномасаройӣ (гузидае аз мақолоти донишномаи забон ва адабиёти форсӣ). Ба муносибати ҳамоиши байналмилалии ҳазораи «Шоҳнома»-и Фирдавсӣ. - Теҳрон, 1390. С. 133 7. Ҷалили Дӯстхоҳ. Шинохтномаи Фирдавсӣ ва «Шоҳнома». - Теҳрон, 1384. 8. Шоҳномаи Фирдавсӣ. Бар асоси нусхаи нӯҳҷилдаи чопи Москва (ҷилди шашум). Зери назари А.Нушин. - Теҳрон, 1380. n36gkp22ohlbq1rpre28r7uxxxv5yxv 1490668 1490667 2026-10-22T13:14:11Z Зебарниё Муллоаҳмадшоҳ Ҷурғосӣ 161601 1490668 wikitext text/x-wiki Зебарниё Муллоаҳмадшоҳ НОМУ КУНИЯ ВА ТАХАЛЛУСИ ФИРДАВСӢ Дар таҳқиқи рӯзгору осори Фирдавсӣ беҳтарин маъхаз «Шоҳнома» - и безаволи ӯ ба ҳисоб меравад. Ин ҳамосасарои бузург зимни сурудани абёти беназираш борҳо ривоятро қатъ карда, чанд сатреро дар бораи сину соли хеш қайд менамояд. Аммо дар асари мазкур номи шоир ба назар намерасад. Танҳо ӯ дар ду байти зерин тахалусашро чунин овардааст: Зи Фирдавсӣ акнун сухан ёд гир, Суханҳои покизаву дилпазир. Ва ё Ба Фирдавсӣ овоз доди, ки май, Махӯр ҷуз ба оини Ковуси кай.[8 - С. 1049 ] Ҳарчанд ки шоир вожаи Фирдавсиро дар «Шоҳнома» оварда аст, аммо сабаби баргузидани ин калимаро ҳамчун тахаллуси шоирии худ, дар ин шоҳасар зикр накардааст. Илова бар ин маъхазҳои дигар низ кунияи шоир, яъне Абулқосим ва унвон ё тахаллуси шоирии ӯро Фирдавсӣ ба қалам додаанд . Аз ҷумла Асадии Тусӣ дар асараш «Гаршоспнома” овардааст Ки Фирдавсии Тусии покмағз, Бидодаст доди суханҳои нағз. Ба «Шаҳнома» гетӣ биёростаст, Ба-дон нома номи накӯ сохтаст. Ту ҳамшаҳри ӯрову ҳампешаӣ, Ҳам андар сухан чобукандешаӣ. Ба «Шаҳнома» Фирдавсии нағзгӯй, Ки аз пеши гӯяндагон бурд гӯй. Басе ёди разми ялон карда буд. Аз ин достон ёд новарда буд. [1- С. 19-20] Лозим ба таъкид аст, ки куния ва тахаллуси шоир мавриди қабули аксари донишмандони ватаниву хориҷӣ гардида, аз дербоз шинохта шудааст ва имрӯз ба ҷойи номи шоир ба кор меравад. Ҳарчанд, ки шоир сабаби баргузидани тахаллуси шоирии худро дар шоҳасараш дарҷ накардааст, аммо тазкиранигорон дар ин бора андешаҳои гуногун иброз намудаанд. Давлатшоҳи Самарқандӣ дар «Тазкират-уш-шуаро» навиштааст, ки падари Фирдавсӣ боғбон будааст ва «муроқибат аз боғе ба номи Фирдавсро ба ӯҳда доштааст, ки мутаалиқ буд ба амири маҳаллӣ бо номи Саврӣ писари Муътаз (ва ё Муъаз) ва бинобар ин писараш ин тахаллусро ихтиёр кард.»[2 - С. 55] Бархилофи ин ақида Фасеҳи Хавофӣ дар асараш «Маҷма-ул-фасеҳӣ» қайд кардааст, ки Султон Маҳмуд маҳорати шеъргӯии Фирдавсиро таҳсин кард ва гуфт «Офарин бар ту дарбори маро боғи биҳишт кардӣ» ва ин тахаллуси шоир шуд.[5 -С. 129] Аммо андешаҳои тазкиранигорони мазкурро аксари фирдавсишиносони муосир рад кардаанд. Ба ҳар сурат тибқи фарҳангномаҳои муътамад вожаи фирдавсӣ форсӣ буда, маънояш биҳиштӣ мебошад. Ҳамчунин дигар маъхазҳое, ки перомуни аҳвол ва ашъори Фирдавсӣ маълумот додаанд, номи ӯро Мансур, Ҳасан, Аҳмад ва Муҳаммад қайд карда, номи падарашро Ҳасан, Аҳмад, Алӣ, Исҳоқ, Фахриддин ва номи бобояшро Шарафшоҳ ва ё Фаррух навиштаанд. Аз ҷумла Ҳамдуллоҳи Муставфӣ дар «Таърихи гузида» номи шоирро Ҳасан ибни Алии Тусӣ ва Давлатшоҳ дар «Тазкират-уш-шуаро» Ҳасан ибни Исҳоқ ибни Шарафшоҳ зикр менамояд. Нависандагони муқаддимаи Бойсунғурӣ зимни маълумоти муфассале дар бораи Фирдавсӣ номи ӯро Мансур ибни Фахруддин Аҳмад ибни Фаррух ба қалам додаанд. Тазкиранависони баъдӣ ному насаби Фирдавсӣ ва аҷдодонашро пайиҳам қайд кардаанд. Аз ҷумла Ризоқулихони Ҳидоят шоирро Ҳасан ибни Исҳоқ ибни Шарафшоҳ Муҳаммад ибни Мансур ибни Фахруддин ибни Ҳаким Мавлоно Фаррух номидааст. Аз миёни ин гуфтаҳо сухани Фатҳ Алии Бундорӣ, ки «Шоҳнома»-ро дар соли 620 қамарӣ ба арабӣ баргардонида аст ва аз шоир ба номи «Амири ҳаким маликулкалом сайидушшуаро Абулқосим Мансур бинил Ҳасан-ул- Фирдавсиюттуси» ёд кардааст, ба ҳақиқат наздиктар аст. «Ба вижа ин ки дар кӯҳантарин дастнависи мавҷуди «Шоҳнома», яъне дар дастнависи музеи Флоренс муваррахи 614 қамарӣ дар ду лавҳаи тазйини дар поении ду сафҳаи нахустин матни аслии «Шоҳнома» низ шоирро айнан монанди Бундорӣ Абулқосим Мансур бинил Ҳасан-ул-Фирдавсиюттуси» номида аст». [ 6 - С. 133] Ба ҳар сурат эҳтимоли қавӣ меравад, ки номи шоир Мансур писари Ҳасан бошад, зеро чунон ки дар боло зикр шуд ҳам дар кӯҳантарин дастнависи мавҷуди «Шоҳнома», яъне дар дастнависи музеи Флоренс муваррахи 614 қамарӣ ва ҳам Бундории Исфаҳонӣ ки «Шоҳнома»-ро тақрибан ду аср пас аз суруда шудан ба арабӣ тарҷума кардааст ба субут расонидаанд. Илова бар ин дар аксари манобеи таърихиву адабӣ, пеш аз куния ва тахаллус ба шоир унвони «ҳаким»-ро низ ҳамроҳ кардаанд ва муҳаққиқон дар ин бора ақидаҳои гуногун иброз намудаанд.Аз ҷумла адабиётшиноси маъруфи тоҷик Муллоаҳмад М дар китоби “Биё то ҷаҳонро ба бад наспарем” вожаи мазкурро ҳарҷониба баррасӣ намуда ба натиҷае мерасад, ки “..... ҳаким дар унвони Фирдавсӣ пеш аз ҳама ба маънии васеи донишманд ба кор рафтааст донишманде, ки аз илмҳои гуногуни замона, бахусус фалсафа, фиқҳ ва ҳикмати амалӣ огоҳ аст.” [3 – С. 43] Ҳамчунин тибқи фарҳангномаҳои муътамади форсӣ тоҷикӣ вожаи «ҳаким» бештар маънои «файласуф» ва «пизишк»-ро дошта, дар баъзе маврид мафҳумҳои «фарзона» ва «фарҳехта»-ро низ ифода мекунад. Дар “Шоҳнома” ёздаҳ маротиба аз шаҳри Тус ба муносибати рӯйдодҳое, ки дар ин шаҳристон ба вуқӯъ пайваста дарҷ гардидааст, вале ҳаким Абулқосими Фирдавсӣ дар ягон ҷойи ин шоҳасараш, дар мавриди дар ҳамин макон таваллуд шуданаш ишорае накардааст. Муаллифони тазкираҳо дар ин бора андешаҳои гуногун иброз намудаанд. Низомии Арӯзӣ навиштааст, ки “Устод Абулқосими Фирдавсӣ аз даҳоқини Тус буд, аз деҳе, ки он деҳро Бож хонанд ва аз ноҳияи Табарон аст . Бузургдеҳе аст ва аз вай ҳазор мард берун ояд. Фирдавсӣ дар он деҳ шавкати тамом дошт, чунон ки ба дахли он зиёъ аз амсоли худ бениёз буд». [ 4 - С.75] Муаллифи “Тазкират – уш- шуаро” Давлатшоҳи Самарқандӣ зодгоҳи шоирро қарияи «Разон» аз аъмоли Тус қаламдод кардааст. Бархе аз нависандагони дигар аз ҷумла нависандаи маъруфи тоҷик Сотим Улуғзода зодгоҳи шоирро қарияи Шодоб нигоштааст. Аксари фирдавсишиносон қавли Низомии Арӯзиро ҳамчун қадимтарин воқеанависи зиндагии ин шоири номвар пазируфта бо далелҳои муътамад ба субут расонидаанд, ки шоир маҳз дар рустои Бож ё Пож (имрӯза Фоз) дар наздикии шаҳри Тус, (шаҳри мазкур қариб 15- клометр дар шимоли шаҳри Машҳади кунуни ҷойгир шудааст) дар оилаи деҳқон чашм ба олами ҳастӣ кушудааст. Зеро чунон ки аз матолиби “Чаҳор мақола” бармеояд Низомии Арӯзӣ “ ...дар санаи ъашру хамсамоия”(пансаду даҳ) оромгоҳи Фирдавсиро, ки дар яке аз мавзеъҳои қадимии рустои Бож қарор дорад, зиёрат кардааст. Аксари муаллифони сарчашмаҳо ва осори тадқиқотие, ки дар бораи Абулқосим Фирдавсӣ маълумот додаанд, деҳқонзода будани ин шоири бузургро қайд кардаанд. Калимаи деҳқон ҳарчанд ба маънои кишоварз ба кор равад ҳам, аз даврони Сосониён то замони Фирдавсӣ ҳамчун унвон ба яке аз гурӯҳҳои иҷтимоӣ мансуб буд. Деҳқонон аз нигоҳи иқтисодӣ заминдорони миёнаҳол буданд. Онҳо ба ҳайси молики русто ё раиси шаҳр фаъолият доштанд. Ин табақа зиёдтар аз табақаҳои дигар расму анъанаҳои қадимии эронӣ, китобҳо,санадҳо ва ёдгориҳои деринаи ниёгонро ҳифз менамуданд. Бинобар ин вожаи деҳқон маҷозан ба ҷойи эронӣ (дар баробари турку тозӣ ) низ ба кор мерафт. Фирдавсӣ низ дар корбурдиин мафҳуми маҷозӣ эронро дар назар доштааст. Аз эрону турку зи тозиён, Нажоде падид ояд андар миён. На деҳқон на турку на тозӣ бувад, Суханҳо ба кирдори бозӣ бувад. [7 – С. 21] Ба ҳар сурат аз тадқиқоти фирдавсишиносон бармеояд, ки шоир дар хонаводаи деҳқон зода шудааст ва ин табақаи иҷтимоиро фарҳехтагону нухбагони эронӣ ташкил медоданд, ки барои ҳарҷониба дониш андӯхтани фарзандонашон кӯшишҳои фаровон ба харҷ медоданд. Шояд маҳз самараи кӯшишу талошҳои хастанопазири волидайни Фирдавсӣ буд, ки номи фарзандашон ҳамчун як ҳамосасароӣ бузурги ҷаҳон бо ҳарфҳои зарин дар авроқи таърих сабт гардид. Адабиёт: 1. Асадии Тусӣ. Гаршоспнома. Тасҳеҳи Ҳабиб Яғмоӣ. -Теҳрон, 1354 шамсӣ. 2. Давлатшоҳи Самарқандӣ. Тазкират-уш-шуаро. Бо тасҳеҳи Эдвар Браун. - Лондон, 1305. 3. Мирзо Муллоаҳмад. Биё, то ҷаҳонро ба бад наспарем. - Душанбе, 2011. Саҳ 43 4. Низомии Арӯзии Самарқандӣ. Чаҳор мақола. Бо тасҳеҳи Аллома Муҳаммад Қазвинӣ ва дуктур Муҳаммад Муъин. - Теҳрон, 1333 шамсӣ.с.45 5. Фасеҳи Хавофӣ. Маҷма-ул-фасеҳӣ. Бо кӯшиши Маҳмуди Фаррух. - Машҳад, 1341 шамсӣ, ҷил. 2. С. 129 6. Фирдавсӣ ва шоҳномасаройӣ (гузидае аз мақолоти донишномаи забон ва адабиёти форсӣ). Ба муносибати ҳамоиши байналмилалии ҳазораи «Шоҳнома»-и Фирдавсӣ. - Теҳрон, 1390. С. 133 7. Ҷалили Дӯстхоҳ. Шинохтномаи Фирдавсӣ ва «Шоҳнома». - Теҳрон, 1384. 8. Шоҳномаи Фирдавсӣ. Бар асоси нусхаи нӯҳҷилдаи чопи Москва (ҷилди шашум). Зери назари А.Нушин. - Теҳрон, 1380. ewmde7neu22u29dv48zrdkp83o0hkux 0 328401 1490867 1454795 2026-10-23T07:57:49Z VASHGIRD 8035 1490867 wikitext text/x-wiki {{Синамогар |ном = Манзаралӣ Шералӣ |номи аслӣ = Ҷалолов Манзаралӣ Шералиевич |тасвир = |бар = |тавсифи тасвир = |ном ҳангоми таваллуд = Ҷалолов Манзаралӣ Шералиевич |таърихи таваллуд = [[1 ноябр]]и [[1989]] |зодгоҳ = [[Ваҳдат (шаҳр)|Ваҳдат]], [[Тоҷикистон]] |таърихи даргузашт = |маҳалли даргузашт = |шаҳрвандӣ = {{Парчамбандӣ|Тоҷикистон}} |касб = [[коргардони синамо|коргардон]], [[ҳунарпеша]], [[филмноманавис]] |соли фаъолият = 2012 — то ҳол |самт = филми ҳунарӣ |мукофотҳо = Ҷоизаи «[[Тоҷи Сомон]]» (2024, 2026) }} '''Манзаралӣ Шералӣ''' (''Ҷалолов Манзаралӣ Шералиевич''; зод. [[1 ноябр]]и [[1989]], [[Ваҳдат (шаҳр)|Ваҳдат]]) — [[коргардони синамо|коргардон]], [[ҳунарпеша]] ва [[филмноманавис]]и тоҷик. Барандаи ҷоизаи «Беҳтарин филми ҳунарӣ» дар Синамоҷоизаи миллии «[[Тоҷи Сомон]]» (2024). == Зиндагинома == Манзаралӣ Шералӣ 1 ноябри соли 1989 дар шаҳри Ваҳдат ба дунё омадааст. Солҳои 1996—2007 дар мактаби миёнаи № 30-и шаҳри Ваҳдат таҳсил намудааст. Солҳои 2007—2015 дар [[Донишкадаи давлатии фарҳанг ва санъати Тоҷикистон ба номи Мирзо Турсунзода]] дар факултаи театрӣ-бадеӣ аз рӯи ихтисоси «Актёри драма ва кино» таҳсил карда, онро бо муваффақият хатм намудааст. == Фаъолияти ҳунарӣ == === Театр === Фаъолияти ҳунарии худро аз солҳои донишҷӯӣ дар фестивал-озмуни театрии «Нигоҳи Нав» (2012—2015) оғоз кардааст. Солҳои 2015—2017 ҳамчун ҳунарманд дар Театри давлатии таҷрибавии тамошобини ҷавон ба номи М. Қосимов «[[Аҳорун]]» фаъолият намудааст. === Синамо === Дар соҳаи синамо фаъолиятро аз ёрирасон ва ёрдамчии коргардон дар филмҳои «Хоби ҳамдуна» (2015) ва «Се хоби хурд» (Фаронса, 2016) оғоз кардааст. Баъдан ҳамчун коргардони дуюм дар филмҳои муваффақи тоҷикӣ, аз ҷумла «Таксӣ», «Бачаи обӣ» ва «[[Охирин сайди сайёд]]» таҷриба андӯхтааст. Соли 2021 филми кӯтоҳи ӯ бо номи «Сарбор» соҳиби зиёда аз 9 ҷоизаи байналмилалӣ гардид. Соли 2024 филми ҳунарии пурраи ӯ «Дар талоши ҳақиқат» соҳиби ҷоизаи миллии «Тоҷи Сомон» ва чандин ҷоизаҳои байналмилалӣ дар Беларус ва Чин шуд. == Филмшиносӣ == {| class="wikitable" |- ! Сол !! Номи филм !! Вазифа !! Коргардон |- | 2015 || «Хоби ҳамдуна» || Ёрдамчии коргардон || Румӣ Шоазимов |- | 2016 || «Се хоби хурд» || Ёрдамчии коргардон || Шопур Ҳақиқат (Фаронса) |- | 2017 || «Таксӣ» || Коргардони дуюм || Файзулло Файз |- | 2017 || «Бархез модар» || Коргардони дуюм || Абдулҳай Зокиров |- | 2018 || «Хушдоманҳо ва ё ман на манам» || Директори филм || Студияи «Симурғ» |- | 2019 || «Автобус» || Коргардони дуюм ва ҳунарпеша || Абдулҳай Зокиров |- | 2019 || «Бачаи обӣ» || Коргардони дуюм || Файзулло Файз |- | 2020 || «Сарбор» («Боркаш») || Муаллиф ва коргардон || Манзаралӣ Шералӣ |- | 2020 || «[[Охирин сайди сайёд]]» || Коргардони дуюм || [[Муҳаммадрабӣ Исмоилов]] |- | 2021 || «Додараки фариштаҳо» || Коргардони дуюм || Умедшо Мирзоширинов |- | 2024 || «Дар талоши ҳақиқат» || Коргардон || Манзаралӣ Шералӣ |- | 2026 || «Хуршеду моҳ» || Коргардон || Манзаралӣ Шералӣ |} == Ҷоизаҳо == * Ҷоизаи «Беҳтарин филми муштарак» (филми «Хуршеду моҳ») — III Синамоҷоизаи миллии «[[Тоҷи Сомон]]» (2026); * Ҷоизаи «Беҳтарин филми ҳунарӣ» — II Синамоҷоизаи миллии «[[Тоҷи Сомон]]» (2024); * Ҷоизаи махсуси ҳайати ҳакамони СҲШ «Камелияи тиллоӣ» (Чин, 2025); * Дипломи Синамоҷашнвораи «Листопад» (Минск, 2024); * Ҷоизаи махсуси ҳакамон «Барои ҷасорати гуфтан» — Ҷашнвораи «Нахустнамоиши Маскавӣ» (2021); * Ҷоизаи «Шаҳрванди сол — 2021» (Тоҷикистон). == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Пайвандҳо == * [https://khovar.tj/2024/07/filmi-dar-taloshi-a-i-at-avvalin-marotiba-dar-sinamo-ashnvorai-debyut-i-amriko-ishtirok-mekunad/ Саҳифаи филми «Дар талоши ҳақиқат» дар АМИТ «Ховар»] * [https://adab.tj/dar-justujui-hakikat/ Мусоҳиба дар ҳафтаномаи «Адабиёт ва санъат»] [[Гурӯҳ:Коргардонони Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Ҳунарпешагони Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Филмноманависони Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Хатмкардагони Донишкадаи давлатии фарҳанг ва санъати Тоҷикистон]] pv0fyrgeg0a7hosknupnypvi0k4emfs 1490873 1490867 2026-10-23T08:20:13Z VASHGIRD 8035 1490873 wikitext text/x-wiki {{Синамогар |ном = Манзаралӣ Шералӣ |номи аслӣ = Ҷалолов Манзаралӣ Шералиевич |тасвир = |бар = |тавсифи тасвир = |ном ҳангоми таваллуд = Ҷалолов Манзаралӣ Шералиевич |таърихи таваллуд = [[1 ноябр]]и [[1989]] |зодгоҳ = [[Ваҳдат (шаҳр)|Ваҳдат]], [[Тоҷикистон]] |таърихи даргузашт = |маҳалли даргузашт = |шаҳрвандӣ = {{Парчамбандӣ|Тоҷикистон}} |касб = [[коргардони синамо|коргардон]], [[ҳунарпеша]], [[филмноманавис]] |соли фаъолият = 2012 — то ҳол |самт = филми ҳунарӣ |мукофотҳо = Ҷоизаи «[[Тоҷи Сомон]]» (2024, 2026) }} '''Манзаралӣ Шералӣ''' (''Ҷалолов Манзаралӣ Шералиевич''; зод. [[1 ноябр]]и [[1989]], [[Ваҳдат (шаҳр)|Ваҳдат]]) — [[коргардони синамо|коргардон]], [[ҳунарпеша]] ва [[филмноманавис]]и тоҷик. Барандаи ҷоизаи «Беҳтарин филми ҳунарӣ» дар Синамоҷоизаи миллии «[[Тоҷи Сомон]]» (2024). == Зиндагинома == Манзаралӣ Шералӣ 1 ноябри соли 1989 дар шаҳри Ваҳдат ба дунё омадааст. Солҳои 1996—2007 дар мактаби миёнаи № 30-и шаҳри Ваҳдат таҳсил намудааст. Солҳои 2007—2015 дар [[Донишкадаи давлатии фарҳанг ва санъати Тоҷикистон ба номи Мирзо Турсунзода]] дар факултаи театрӣ-бадеӣ аз рӯи ихтисоси «Актёри драма ва кино» таҳсил карда, онро бо муваффақият хатм намудааст. == Фаъолияти ҳунарӣ == === Театр === Фаъолияти ҳунарии худро аз солҳои донишҷӯӣ дар фестивал-озмуни театрии «Нигоҳи Нав» (2012—2015) оғоз кардааст. Солҳои 2015—2017 ҳамчун ҳунарманд дар Театри давлатии таҷрибавии тамошобини ҷавон ба номи М. Қосимов «[[Аҳорун]]» фаъолият намудааст. === Синамо === Дар соҳаи синамо фаъолиятро аз ёрирасон ва ёрдамчии коргардон дар филмҳои «Хоби ҳамдуна» (2015) ва «Се хоби хурд» (Фаронса, 2016) оғоз кардааст. Баъдан ҳамчун коргардони дуюм дар филмҳои муваффақи тоҷикӣ, аз ҷумла «Таксӣ», «Бачаи обӣ» ва «[[Охирин сайди сайёд]]» таҷриба андӯхтааст. Соли 2021 филми кӯтоҳи ӯ бо номи «Сарбор» соҳиби зиёда аз 9 ҷоизаи байналмилалӣ гардид. Соли 2024 филми ҳунарии пурраи ӯ «Дар талоши ҳақиқат» соҳиби ҷоизаи миллии «Тоҷи Сомон» ва чандин ҷоизаҳои байналмилалӣ дар Беларус ва Чин шуд. == Филмшиносӣ == {| class="wikitable" |- ! Сол !! Номи филм !! Вазифа !! Коргардон |- | 2015 || «Хоби ҳамдуна» || Ёрдамчии коргардон || Румӣ Шоазимов |- | 2016 || «Се хоби хурд» || Ёрдамчии коргардон || Шопур Ҳақиқат (Фаронса) |- | 2017 || «Таксӣ» || Коргардони дуюм || Файзулло Файз |- | 2017 || «Бархез модар» || Коргардони дуюм || Абдулҳай Зокиров |- | 2018 || «Хушдоманҳо ва ё ман на манам» || Директори филм || Студияи «Симурғ» |- | 2019 || «Автобус» || Коргардони дуюм ва ҳунарпеша || Абдулҳай Зокиров |- | 2019 || «Бачаи обӣ» || Коргардони дуюм || Файзулло Файз |- | 2020 || «Сарбор» («Боркаш») || Муаллиф ва коргардон || Манзаралӣ Шералӣ |- | 2020 || «[[Охирин сайди сайёд]]» || Коргардони дуюм || [[Муҳаммадрабӣ Исмоилов]] |- | 2021 || «Додараки фариштаҳо» || Коргардони дуюм || Умедшо Мирзоширинов |- | 2024 || «Дар талоши ҳақиқат» || Коргардон || Манзаралӣ Шералӣ |- | 2026 || «[[Хуршеду Моҳ]]» || Коргардон || Манзаралӣ Шералӣ |} == Ҷоизаҳо == * Ҷоизаи «Беҳтарин филми муштарак» (филми «Хуршеду моҳ») — III Синамоҷоизаи миллии «[[Тоҷи Сомон]]» (2026); * Ҷоизаи «Беҳтарин филми ҳунарӣ» — II Синамоҷоизаи миллии «[[Тоҷи Сомон]]» (2024); * Ҷоизаи махсуси ҳайати ҳакамони СҲШ «Камелияи тиллоӣ» (Чин, 2025); * Дипломи Синамоҷашнвораи «Листопад» (Минск, 2024); * Ҷоизаи махсуси ҳакамон «Барои ҷасорати гуфтан» — Ҷашнвораи «Нахустнамоиши Маскавӣ» (2021); * Ҷоизаи «Шаҳрванди сол — 2021» (Тоҷикистон). == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Пайвандҳо == * [https://khovar.tj/2024/07/filmi-dar-taloshi-a-i-at-avvalin-marotiba-dar-sinamo-ashnvorai-debyut-i-amriko-ishtirok-mekunad/ Саҳифаи филми «Дар талоши ҳақиқат» дар АМИТ «Ховар»] * [https://adab.tj/dar-justujui-hakikat/ Мусоҳиба дар ҳафтаномаи «Адабиёт ва санъат»] [[Гурӯҳ:Коргардонони Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Ҳунарпешагони Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Филмноманависони Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Хатмкардагони Донишкадаи давлатии фарҳанг ва санъати Тоҷикистон]] 2x4369uyvx1pk08uvcu3ti9d8wji72a 0 329832 1490809 1490356 2026-10-23T03:51:16Z Zosya95 54344 1490809 wikitext text/x-wiki {{Таксон |image file = Ferula moschata (Flora of Tajikistan).png |regnum = Рустаниҳо |parent = Ferula |rang = Намуд |latin = Ferula moschata |author = (H.Reinsch) Koso-Pol. (1925) |syn = {{Collapsible list | title = '' |{{btname|Euryangium sumbul|(Kauffm.)}} |{{btname|Ferula sumbul|(Kauffm.) Hook.f.}} |{{btname|Ferula urceolata|(Korovin)}} |{{btname|Peucedanum sumbul|(Kauffm.) Baill.}} |{{btname|Sumbulus moschatus|(H.Reinsch)}} }} | iucnstatus = EN | range map = Ferula sumbul (Ferula moschata) range map Tajikistan.svg | range map caption = Паҳншавӣ }} '''Сунбулкаҳ''', '''сунбул''', '''сунбулкамол''' ё '''норд''' ({{lang-la|Ferula moschata}}) як [[Намуд (таксономия)|намуд]]и [[Рустаниҳои пӯшидатухм (гулдор)|рустании гулдор]] аз [[Оила (таксономия)|оила]]и [[Чатргулон|чатргулон]] ({{lang-la|Apiaceae}}) аст, ки дар [[Осиёи Миёна]] ва ғарби [[Ҷумҳурии Мардумии Чин|Чин]] бумӣ аст.<ref>{{cite POWO|id=842394-1 |title=''Ferula moschata'' (H.Reinsch) Koso-Pol. |access-date=9 январи 2022 }}</ref> Он дар Тоҷикистон, дар нишебиҳои кушоди шағалдор, дар тарқиши харсангҳои қаторкӯҳҳои [[Қаторкӯҳи Туркистон|Туркистон]], [[Қаторкӯҳи Зарафшон|Зарафшон]], [[Қаторкӯҳи Қаротегин|Қаротегин]] ва [[Қаторкӯҳи Ҳисор|Ҳисор]], дар баландии аз 1700 то 2500 м (аз сатҳи баҳр) мерӯяд. == Тавсиф == [[Рустаниҳои бисёрсола|Рустании бисёрсолаи]] поликарпӣ буда, то 1,5 м қад мекашад. Пояаш сершумор ва борик. Баргаш сахт ва зуд пажмурда намешавад. Чатрҳояш гуногун буда, чатри марказияш 6-10 шоха дорад. Моҳҳои июн гул карда, июл-август мева медиҳад. [[Акс:Bentley - Trimen 1880b.jpg|thumb|Тасвири гиёҳшиносӣ<ref>{{cite book | last1 = Bentley | first1 = Robert | last2 = Trimen | first2 = Henry | title = Medicinal Plants | publisher = J. & A. Churchill | location = London | year = 1880 | volume = 2 | url = https://archive.org/details/medicinalplantsb02bent/page/n452 }}</ref>]] == Корбурд == [[Акс:American journal of pharmacy (1829) (14796324063).jpg|thumb|Реша]] Решааш манбаи [[мушк]] буда, аз ба ҷои мушки аз ҳайвон гирифташуда дар тиб, хӯрокпазӣ ва атторӣ ба кор бурда мешавад.<ref>{{Cite web|url=https://www.medicinetraditions.com/ferula-sumbul-musk-root.html|title=''Ferula sumbul'', Musk root|author=<!--Not stated-->|website=medicinetraditions.com|date=2021|publisher=MedicineTradition|accessdate=9 январи 2022}}</ref> == Адабиёт == {{reflist}} [[Гурӯҳ:Гиёҳҳои доруӣ]] [[Гурӯҳ:Камол]] gopi28k7bgdduecfum7f3sfdwsfbcpm 0 330666 1490775 1467318 2026-10-23T01:58:19Z Zosya95 54344 1490775 wikitext text/x-wiki {{Таксон | image file = Echinoderm collage 2.jpg | image caption = Extant and extinct echinoderms of six classes: ''[[Fromia indica]]'' ([[Asteroidea]]); ''[[Ophiocoma scolopendrina]]'' ([[Ophiuroidea]]); ''[[Stomopneustes|Stomopneustes variolaris]]'' ([[Echinoidea]]); ''[[Oxycomanthus bennetti]]'' ([[Crinoid|Crinoidea]]); ''[[Actinopyga echinites]]'' ([[Sea cucumber|Holothuroidea]]); ''[[Ctenocystis]]'' ([[Ctenocystoidea]]). | regnum = Ҷонварон | rang = Тип | latin = Echinodermata | wikispecies = Echinodermata | author = [[Jean Guillaume Bruguière|Bruguière]], 1791 [ex [[Jacob Theodor Klein|Klein]], 1734] }} '''Сӯзанпӯстон''' ё '''хорпӯстон''' ({{lang-la|Echinodermata}}) ҳар гуна [[Ҷонварон|ҳайвони]] [[Тип (биология)|типи]] '''Echinodermata''' / / ɪˌ kaɪnoʊ ˈdɜːr mə tə / ), ки ба он ситораҳои баҳрӣ, ситораҳои шикаста, хорпуштони баҳрӣ, долларҳои регӣ ва бодирингҳои баҳрӣ, инчунин нилуфарҳои баҳрии нишаста ё "нилуфарҳои сангӣ"-ро дохил мешаванд. Гарчанде ки кирминаҳо дуҷониба симметрӣ ҳастанд, эхинодермаҳо дар [[Калонсол|калонсолон]] бо симметрияи радиалии одатан панҷгӯша (симметрияи панҷкунҷа) шинохта мешаванд ва дар қаъри баҳр дар ҳар як умқи уқёнус аз минтақаи байниҷазӣ то минтақаи абсалӣ пайдо мешаванд. Филум тақрибан 7600 намуди зинда дорад, ки онро дуввумин гурӯҳи калонтарини дейтеростомҳо пас аз [[Хордадорон|хордаҳо]], инчунин бузургтарин филуми танҳо баҳрӣ мегардонад. Аввалин эхинодермаҳои муайян дар наздикии аввали Кембрий пайдо шуданд. 5f2rnqo3b1r0otwsc747mv8bfekz7r4 0 332645 1490879 1481520 2026-10-23T08:43:53Z ~2026-56646-12 161934 1490879 wikitext text/x-wiki {{Адиб | ном = Бахтиёр Раҳмониён | номи аслӣ = Бахтиёр Раҳмонов | тасвир = Бахтиёр Рахмонов.jpg | тавсифи тасвир = | таърихи таваллуд = 29.5.1993 | зодгоҳ = {{зодгоҳ|ноҳияи Фархор}}, [[Тоҷикистон]] | таърихи даргузашт = | маҳалли даргузашт = | кишвар = {{Парчамбандӣ|Тоҷикистон}} | навъи фаъолият = {{шоир|Тоҷикистон}}, {{рӯзноманигор|Тоҷикистон}}, [[таронасаро]], [[таронанавис]] | солҳои фаъолият = [[2012]]—то ҳол | навъҳои эҷод = [[назм]], [[публисистика]] | ҷоизаҳо = Аълочии телевизион ва радиои Тоҷикистон (2024) | викианбор = | вебгоҳ = }} '''Бахтиёр Раҳмониён''' (''Бахтиёр Раҳмонов''; зод. [[29 май]]и [[1993]], [[ноҳияи Фархор]], Тоҷикистон) — [[рӯзноманигор]], [[шоир]], таронанавис, таронасаро ва ровии тоҷик. Узви [[Иттиҳодияи нависандагони Тоҷикистон]] (аз соли 2024). == Зиндагинома == Бахтиёр Раҳмониён 29 майи соли 1993 дар ноҳияи Фархор ба дунё омадааст. Пас аз хатми мактаби миёна ба факултети журналистикаи [[Донишгоҳи миллии Тоҷикистон]] дохил шуда, онро бо муваффақият хатм намудааст. Айни ҳол ба ҳайси корманди Донишгоҳи миллии Тоҷикистон фаъолият менамояд. == Корнома ва эҷод == Масири кори эҷодии Бахтиёр Раҳмониён соли 2012 аз радиои «Фарҳанг» оғоз ёфтааст. Ӯ муаллиф ва гӯяндаи як силсила барномаҳои маъруфи радиоӣ, аз қабили «Маърифатафрӯз», «Фарҳангоро», «Фарҳанги завқ», «Навосанҷ» ва «Матонат» мебошад. Муддате ба ҳайси сармуҳаррири маҷаллаи илмии «Мутриб»-и Консерваторияи миллии Тоҷикистон ба номи Т. Сатторов ва муовини сармуҳаррири рӯзномаи «Адабиёт ва санъат» кор кардааст.<ref name="adab_mahfil">{{cite web|url=https://adab.tj/mahfili-sarshor-az-javoni/|title=Маҳфили саршор аз ҷавонӣ|publisher=Адабиёт ва санъат|language=tg|access-date=2026-07-13}}</ref> Бо садои ӯ даҳҳо асарҳои адибони классик ва муосири тоҷику ҷаҳон сабт гардида, дар «Хазинаи тилоӣ»-и Радиои Тоҷикистон маҳфуз мебошанд. Инчунин, матолиби ӯ перомуни муҳтавиёти таронаҳои сарояндагон дар шакли мақолаҳо ва барномаҳои радиоии таҳлилӣ ва интиқодӣ пайваста интишор меёбанд.<ref name="cccp_article">{{cite web|url=https://cccp.tj/tj/ijtimo/item/9617-tojiki-man-dar-safar-e-6-erod-az-1-millat-dar-horij-az-kishvar.html?tmpl=component&print=1|title=Тоҷики ман дар сафар: 6 эрод аз 1 миллат дар хориҷ аз кишвар|publisher=СССР|language=tg|access-date=2026-07-13}}</ref><ref name="pressa_rov">{{cite web|url=https://pressa.tj/tag/rov/|title=Мақолаҳо ва таҳлилҳои Бахтиёр Раҳмониён|publisher=Pressa.tj|language=tg|access-date=2026-07-13}}</ref> Намунаҳои ашъораш дар маҷаллаи миллии адабии «[[Садои Шарқ]]», рӯзномаҳои «[[Адабиёт ва санъат (рӯзнома)|Адабиёт ва санъат]]», «[[Омӯзгор]]», «[[Ҷавонони Тоҷикистон]]», «Мароми пойтахт», «[[Паёми Душанбе]]» ва «[[Ба қуллаҳои дониш]]» ба чоп расидаанд.<ref name="javonon_news">{{cite web|url=https://www.javonon.tj/news/social/pish-pish-megum-pishkako-i-darara-|title=Намунаҳои эҷодӣ дар рӯзномаи «Ҷавонони Тоҷикистон»|publisher=Ҷавонони Тоҷикистон|language=tg|access-date=2026-07-13}}</ref> === Таронсароӣ === Дар заминаи эҷоди тарона барои овозхонҳо низ пуркор буда, барои сарояндагоне чун Иззат Шарифӣ, Сафаргул Юсупова, Фирӯз Расулов, [[Файзигул Юсуфӣ|Файзигули Юсуф]], Хиромон Қурбонзода, Ҷаҳонгири Рустам, Давлаталӣ Салимов, Комрон Ҳамидов, [[Фараҳноз Шарафова]], Дӯстмуроди Раҷаб, Шаҳроми Беҳзод ва дигарон тарона навиштааст. Инчунин худи ӯ низ ба овозхонӣ ва иҷрои таронаҳои лирикӣ машғул аст. == Китобҳо == Бахтиёр Раҳмониён муаллифи 4 маҷмӯаи шеърӣ ва 1 китоби марбут ба соҳаи фарҳанг мебошад:<ref name="kmt_review">{{cite web|url=https://kmt.tj/tg/nazari-hos-mehan-zi-lavhi-yod-naburdan-namurdan-ast/bahtiyor-rahmoniyon/|title=Назари хос: Меҳан зи лавҳи ёд набурдан намурдан аст|publisher=Китобхонаи миллии Тоҷикистон|language=tg|access-date=2026-07-13}}</ref> * «Меҳри Ватан» (2011) * «Бахтнома» (2013) * «Матни сукут» (2021)<ref name="khkt_sukut">{{cite web|url=https://www.khkt.tj/ru/fehrist/kitob/item/matni-sukut.html|title=Маҷмӯаи шеърии «Матни сукут»|publisher=Хонаи китоби Тоҷикистон|language=tg|access-date=2026-07-13}}</ref> * «Матни сукут» (нашри дуюм, 2026) * «Пайраҳаи эҷод» (муратиб, перомуни таърихи фаъолияти Ансамбли халқии «Наврӯз»-и Донишгоҳи миллии Тоҷикистон ва корномаи ҳунарии роҳбари мусиқии ин дастаи ҳунарӣ, Аълочии фарҳанги Ҷумҳурии Тоҷикистон, мутриб ва овозхон Ҳусайн Шарифов) (2026) == Ҷоизаҳо == * Барандаи Ҷоизаи Кумитаи кор бо ҷавонон ва варзиши назди Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон дар соҳаи рӯзноманигорӣ (2020); * Ғолиби ҷойи аввали Озмуни ҷумҳуриявии «[[Фурӯғи субҳи доноӣ китоб аст (озмун)|Фурӯғи субҳи доноӣ китоб аст]]» аз рӯйи номинатсияи «Эҷоди назм» (2023); * Барандаи ҷоизаи Озмуни ҷумҳуриявии «Тараннуми Ватан» (2024);<ref name="khovar_vatan">{{cite web|url=https://khovar.tj/2024/05/be-tarin-tarannumgaroni-vatan-muajyan-gardidand/|title=Беҳтарин тараннумгарони Ватан муайян гардиданд|publisher=АМИТ «Ховар»|language=tg|access-date=2026-07-13}}</ref> * Нишони «Аълочии телевизион ва радиои Тоҷикистон» (2024). == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Пайвандҳо == * [https://www.facebook.com/bahtier.ra.monien/ Саҳифаи расмии Бахтиёр Раҳмониён дар Facebook] * [https://www.youtube.com/watch?v=nlAjLZr1rOQ Клип-таронаи Бахтиёр Раҳмониён дар YouTube] * [https://sputnik.tj/20170816/matlab-dar-borai-aibdorii-eron-1023082687.html Назарҳои Бахтиёр Раҳмониён дар пойгоҳи хабарии «Sputnik»] * [https://www.tiktok.com/@baktiyar_rahmaniyan/video/7635261407705009416 Саҳифаи Бахтиёр Раҳмониён дар TikTok] {{ПБ}} 4n6h5td36pu6p4g81swqd4tqlrxm4a4 1490880 1490879 2026-10-23T08:51:23Z VASHGIRD 8035 1490880 wikitext text/x-wiki {{Адиб | ном = Бахтиёр Раҳмониён | номи аслӣ = Бахтиёр Раҳмонов | тасвир = Бахтиёр Рахмонов.jpg | тавсифи тасвир = | таърихи таваллуд = 29.5.1993 | зодгоҳ = {{зодгоҳ|ноҳияи Фархор}}, [[Тоҷикистон]] | таърихи даргузашт = | маҳалли даргузашт = | кишвар = {{Парчамбандӣ|Тоҷикистон}} | навъи фаъолият = {{шоир|Тоҷикистон}}, {{рӯзноманигор|Тоҷикистон}}, [[таронасаро]], [[таронанавис]] | солҳои фаъолият = [[2012]]—то ҳол | навъҳои эҷод = [[назм]], [[публисистика]] | ҷоизаҳо = Аълочии телевизион ва радиои Тоҷикистон (2024) | викианбор = | вебгоҳ = }} '''Бахтиёр Раҳмониён''' (''Бахтиёр Раҳмонов''; зод. [[29 май]]и [[1993]], [[ноҳияи Фархор]], Тоҷикистон) — [[рӯзноманигор]], [[шоир]], таронасаро ва ровии тоҷик. Узви [[Иттиҳодияи нависандагони Тоҷикистон]] (аз соли 2024). == Зиндагинома == Бахтиёр Раҳмониён 29 майи соли 1993 дар ноҳияи Фархор ба дунё омадааст. Пас аз хатми мактаби миёна ба факултети журналистикаи [[Донишгоҳи миллии Тоҷикистон]] дохил шуда, онро бо муваффақият хатм намудааст. Айни ҳол ба ҳайси корманди Донишгоҳи миллии Тоҷикистон фаъолият менамояд. == Корнома ва эҷод == Масири кори эҷодии Бахтиёр Раҳмониён соли 2012 аз радиои «Фарҳанг» оғоз ёфтааст. Ӯ муаллиф ва гӯяндаи як силсила барномаҳои маъруфи радиоӣ, аз қабили «Маърифатафрӯз», «Фарҳангоро», «Фарҳанги завқ», «Навосанҷ» ва «Матонат» мебошад. Муддате ба ҳайси сармуҳаррири маҷаллаи илмии «Мутриб»-и Консерваторияи миллии Тоҷикистон ба номи Т. Сатторов ва муовини сармуҳаррири рӯзномаи «Адабиёт ва санъат» кор кардааст.<ref name="adab_mahfil">{{cite web|url=https://adab.tj/mahfili-sarshor-az-javoni/|title=Маҳфили саршор аз ҷавонӣ|publisher=Адабиёт ва санъат|language=tg|access-date=2026-07-13}}</ref> Бо садои ӯ даҳҳо асарҳои адибони классик ва муосири тоҷику ҷаҳон сабт гардида, дар «Хазинаи тилоӣ»-и Радиои Тоҷикистон маҳфуз мебошанд. Инчунин, матолиби ӯ перомуни муҳтавиёти таронаҳои сарояндагон дар шакли мақолаҳо ва барномаҳои радиоии таҳлилӣ ва интиқодӣ пайваста интишор меёбанд.<ref name="cccp_article">{{cite web|url=https://cccp.tj/tj/ijtimo/item/9617-tojiki-man-dar-safar-e-6-erod-az-1-millat-dar-horij-az-kishvar.html?tmpl=component&print=1|title=Тоҷики ман дар сафар: 6 эрод аз 1 миллат дар хориҷ аз кишвар|publisher=СССР|language=tg|access-date=2026-07-13}}</ref><ref name="pressa_rov">{{cite web|url=https://pressa.tj/tag/rov/|title=Мақолаҳо ва таҳлилҳои Бахтиёр Раҳмониён|publisher=Pressa.tj|language=tg|access-date=2026-07-13}}</ref> Намунаҳои ашъораш дар маҷаллаи миллии адабии «[[Садои Шарқ]]», рӯзномаҳои «[[Адабиёт ва санъат (рӯзнома)|Адабиёт ва санъат]]», «[[Омӯзгор]]», «[[Ҷавонони Тоҷикистон]]», «Мароми пойтахт», «[[Паёми Душанбе]]» ва «[[Ба қуллаҳои дониш]]» ба чоп расидаанд.<ref name="javonon_news">{{cite web|url=https://www.javonon.tj/news/social/pish-pish-megum-pishkako-i-darara-|title=Намунаҳои эҷодӣ дар рӯзномаи «Ҷавонони Тоҷикистон»|publisher=Ҷавонони Тоҷикистон|language=tg|access-date=2026-07-13}}</ref> === Таронсароӣ === Дар заминаи эҷоди тарона барои овозхонҳо низ пуркор буда, барои сарояндагоне чун Иззат Шарифӣ, Сафаргул Юсупова, Фирӯз Расулов, [[Файзигул Юсуфӣ|Файзигули Юсуф]], Хиромон Қурбонзода, Ҷаҳонгири Рустам, Давлаталӣ Салимов, Комрон Ҳамидов, [[Фараҳноз Шарафова]], Дӯстмуроди Раҷаб, Шаҳроми Беҳзод ва дигарон тарона навиштааст. Инчунин худи ӯ низ ба овозхонӣ ва иҷрои таронаҳои лирикӣ машғул аст. == Китобҳо == Бахтиёр Раҳмониён муаллифи 4 маҷмӯаи шеърӣ ва 1 китоби марбут ба соҳаи фарҳанг мебошад:<ref name="kmt_review">{{cite web|url=https://kmt.tj/tg/nazari-hos-mehan-zi-lavhi-yod-naburdan-namurdan-ast/bahtiyor-rahmoniyon/|title=Назари хос: Меҳан зи лавҳи ёд набурдан намурдан аст|publisher=Китобхонаи миллии Тоҷикистон|language=tg|access-date=2026-07-13}}</ref> * «Меҳри Ватан» (2011) * «Бахтнома» (2013) * «Матни сукут» (2021)<ref name="khkt_sukut">{{cite web|url=https://www.khkt.tj/ru/fehrist/kitob/item/matni-sukut.html|title=Маҷмӯаи шеърии «Матни сукут»|publisher=Хонаи китоби Тоҷикистон|language=tg|access-date=2026-07-13}}</ref> * «Матни сукут» (нашри дуюм, 2026) * «Пайраҳаи эҷод» (муратиб, перомуни таърихи фаъолияти Ансамбли халқии «Наврӯз»-и Донишгоҳи миллии Тоҷикистон ва корномаи ҳунарии роҳбари мусиқии ин дастаи ҳунарӣ, Аълочии фарҳанги Ҷумҳурии Тоҷикистон, мутриб ва овозхон Ҳусайн Шарифов) (2026) == Ҷоизаҳо == * Барандаи Ҷоизаи Кумитаи кор бо ҷавонон ва варзиши назди Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон дар соҳаи рӯзноманигорӣ (2020); * Ғолиби ҷойи аввали Озмуни ҷумҳуриявии «[[Фурӯғи субҳи доноӣ китоб аст (озмун)|Фурӯғи субҳи доноӣ китоб аст]]» аз рӯйи номинатсияи «Эҷоди назм» (2023); * Барандаи ҷоизаи Озмуни ҷумҳуриявии «Тараннуми Ватан» (2024);<ref name="khovar_vatan">{{cite web|url=https://khovar.tj/2024/05/be-tarin-tarannumgaroni-vatan-muajyan-gardidand/|title=Беҳтарин тараннумгарони Ватан муайян гардиданд|publisher=АМИТ «Ховар»|language=tg|access-date=2026-07-13}}</ref> * Нишони «Аълочии телевизион ва радиои Тоҷикистон» (2024). == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Пайвандҳо == * [https://www.facebook.com/bahtier.ra.monien/ Саҳифаи расмии Бахтиёр Раҳмониён дар Facebook] * [https://www.youtube.com/watch?v=nlAjLZr1rOQ Клип-таронаи Бахтиёр Раҳмониён дар YouTube] * [https://sputnik.tj/20170816/matlab-dar-borai-aibdorii-eron-1023082687.html Назарҳои Бахтиёр Раҳмониён дар пойгоҳи хабарии «Sputnik»] * [https://www.tiktok.com/@baktiyar_rahmaniyan/video/7635261407705009416 Саҳифаи Бахтиёр Раҳмониён дар TikTok] {{ПБ}} tdvb7gv3vjfemx7orha50pw68pc9j4m 0 334346 1490673 1490609 2026-10-22T15:26:33Z Zosya95 54344 1490673 wikitext text/x-wiki {{Таксон | image file = Hystrix cristata qtl1.jpg | regnum = Ҷонварон | rang = Намуд | parent = Hystrix | latin = Hystrix cristata | wikispecies = Hystrix cristata | author = [[Linnaeus]], 1758 | range map = Hystrix cristata distribution map.png | range map caption = Паҳншавӣ | range legend = {{legend|#D59582|Паҳншавии [[Эндемизм|бумӣ]]}} }} '''Ҷайраи пӯпидор''' ({{lang-la|Hystrix cristata}}), инчунин '''ҷайраи пӯпидори африқоӣ''', як намуди [[ширхӯрон|ширхӯри]] [[хояндаҳо|хоянда]] аз [[Оила (таксономия)|оилаи]] [[ҷайраиҳо]] ({{lang-la|Hystricidae}}) мебошад. Ин [[Намуд (таксономия)|намуд]] дар минтақаҳои зиёди [[Африқо]] ва [[Итолиё]] паҳн шудааст. Ҷайраи пӯпидор яке аз калонтарин намояндагони оилаи ҷайраиҳо буда, бо [[Дук (зоология)|дукҳои]] дарозу ало ва "тоҷ"-и дукдор дар сару гарданаш фарқ мекунад.<ref name="ADW">McPhee, M. (2003). [https://animaldiversity.org/accounts/Hystrix_cristata/ Hystrix cristata]. Animal Diversity Web, University of Michigan.</ref><ref name="MDD2026">American Society of Mammalogists. [https://www.mammaldiversity.org/taxon/1001286/ Hystrix cristata (Linnaeus, 1758)]. Mammal Diversity Database.</ref> Ҷайраи пӯпидор асосан [[Шабгард|шабгард]] буда, бештари рӯзро дар [[Лона|лонаҳои]] зеризаминӣ мегузаронад. Хӯроки он асосан аз [[Реша|реша]], [[Бехмева|бехмева]], [[Пиёзак|пиёзак]] ва [[Мева|меваҳо]] иборат мебошад. {{clear}} == Решаи ном == [[File:African crested Porcupine -Hystrix cristata-.jpg|thumb|Пӯпии хеста]] Номи лотинии намуд — ''cristata'', ба [[Пӯпак|пӯпак]]и дукдори он ишора мекунад. Дукҳои дарози сару гардан ҳангоми эҳсоси хатар хеста, шакли тоҷро мегиранд. {{clear}} == Хусусиятҳои зоҳирӣ == [[File:Hystrix cristata 02 MWNH 157a.jpg|thumb|[[Косахонаи сар]]]][[File:Die vergleichende Osteologie (1821) Hystrix cristata.jpg|thumb|[[Устухонбандӣ]]]] Дарозии сару бадани ҷайраи пӯпидор тақрибан 60–93 см, дарозии думаш 8–17 см ва вазни он одатан 10–30 кг мебошад. Бадани он калон, пойҳояш кӯтоҳу мустаҳкам ва сараш нисбатан хурд аст. [[Чашм|Чашму]] гӯшҳои он хурд буда, дар атрофи [[Фук|фукаш]] [[Мӯйлаб|мӯйлабҳои]] дарози ҳассос ҷой гирифтаанд.<ref name="ADW"/> Қисми пеши бадан, аз ҷумла [[Сар|сар]], гардан, шонаҳо ва пойҳо, бо мӯйҳои дурушти [[Сиёҳ|сиёҳ]] ё [[Қаҳваранг|қаҳваранги]] тира пӯшида шудааст. Дар сару гардан ва қисми пештари пушт дукҳои дарозу нисбатан нарм дида мешаванд, ки ҳангоми барангехтагӣ рост шуда, пӯпиро ташкил медиҳанд. Қисми ақиби бадан ва паҳлӯҳо бо дукҳои сахту тез пӯшида шудаанд. Дарозии баъзе аз ин дукҳо ба 35 см мерасад. дукҳо аксаран рахҳои пайдарҳами сиёҳу сафед дошта, роҳи асосии муҳофизати ҷонвар ба шумор мераванд.<ref name="ADW"/> Дар нӯги [[Дум|думи]] кӯтоҳи ҷайра дукҳои махсуси ковок мавҷуданд. Ҳангоми ҷунбондани дум онҳо ба ҳам зада, садои тақ-тақ ё ғарғарамонанд мебароранд. Ин садо барои огоҳ кардани душманони атрофаш хизмат мекунад.<ref name="Rattle2025">Schianini, V., Gamba, M., Mori, E. & Palagi, E. (2025). [https://doi.org/10.1007/s42991-024-00454-y What do rattle quills tell? A morphological analysis of the rattling in the African crested porcupine]. Mammalian Biology, 105, 49–56.</ref> Пойҳои пеши он чор [[Ангушт|ангушти]] инкишофёфта ва пойҳои ақибаш панҷ ангушт доранд. Панҷаҳои пурқувват ва [[Нохун|нохунҳои]] сахт ба ҷайра барои кандани замин ва ҷустуҷӯи решаву бехмева кӯмак мекунанд.<ref name="ADW"/> == Паҳншавӣ == [[File:Hystrix_cristata_67414289.jpg|thumb|Ҷайраи пӯпидор дар Итолиё]] Ҷайраи пӯпидор дар [[Африқои Шимолӣ|Африқои Шимолӣ]], [[Африқои Ғарбӣ|Ғарбӣ]], [[Африқои Марказӣ|Марказӣ]] ва [[Африқои Шарқӣ|Шарқӣ]] паҳн шудааст. Он дар кишварҳое чун [[Марокаш]], [[Алҷазоир]], [[Тунис]], [[Либия]], [[Сенегал]], [[Гана]], [[Нигерия]], [[Ҳабашистон|Эфиопия]], [[Кения]], [[Танзания]] ва [[Уганда]] вомехӯрад.<ref name="IUCNglobal">Amori, G. & De Smet, K. (2016). [https://doi.org/10.2305/IUCN.UK.2016-2.RLTS.T10746A22232484.en Hystrix cristata]. The IUCN Red List of Threatened Species 2016.</ref> Дар [[Аврупо]] ин намуд танҳо дар [[Итолиё]] зиндагӣ мекунад. Он дар қисми асосии [[Нимҷазира|нимҷазираи]] Итолиё, [[Ҷазира|ҷазираи]] Ситсилия ва [[Сардиния]] мушоҳида шудааст. Дар даҳсолаҳои охир он ба шимоли Итолиё низ васеъ паҳн шудааст.<ref name="IUCNeurope">Gazzard, A. & Mori, E. (2024). [https://doi.org/10.2305/IUCN.UK.2024-2.RLTS.T10746A226926731.en Hystrix cristata (Europe assessment)]. The IUCN Red List of Threatened Species 2024.</ref><ref name="Range2013">Mori, E., Sforzi, A. & Di Febbraro, M. (2013). [https://doi.org/10.1080/11250003.2013.857729 From the Apennines to the Alps: recent range expansion of the crested porcupine Hystrix cristata L., 1758 (Mammalia: Rodentia: Hystricidae) in Italy]. Italian Journal of Zoology, 80(4), 469–480.</ref><ref name="Range2018">Mori, E., Sforzi, A., Bogliani, G. & Milanesi, P. (2018). [https://doi.org/10.1007/s10584-018-2261-8 Range expansion and redefinition of a crop-raiding rodent associated with global warming and temperature increase]. Climatic Change, 150, 319–331.</ref> == Муҳити зист == Ҷайраи пӯпидор қобилияти мутобиқшавӣ ба муҳитҳои гуногунро дорад.<ref name="IUCNglobal"/> Дар минтақаҳои [[баҳри Миёназамин]] ин ҷонвар бештар дар буттазорҳои хушк, ҷангалзорҳо, теппаҳои санглох ва заминҳои кишоварзии партофташуда вомехӯрад. Дар Африқо бошад, дар саваннаю ҷангалҳо зиндагӣ мекунад. Ин намуд аз сатҳи баҳр то баландиҳои тақрибан 2550 м дар кӯҳҳои Антиатласи Марокаш ба қайд гирифта шудааст.<ref name="IUCNglobal" /> Ҷайраҳо дар зери замин лонаҳои печ дар печ мекананд ё аз [[Ғор|ғорҳо]], шикофҳои санг ва лонаҳои партофташудаи дигар ҳайвонот истифода мебаранд. Лонаҳо метавонанд якчанд даромадгоҳ дошта бошанд ва солҳои зиёд истифода шаванд.<ref name="ADW" /><ref name="Den2005">Monetti, L., Massolo, A., Sforzi, A. & Lovari, S. (2005). [https://doi.org/10.1080/08927014.2005.9522604 Site selection and fidelity by crested porcupines for denning]. Ethology Ecology & Evolution, 17(2), 149–159.</ref> == Тарзи зиндагӣ == === Фаъолият ва рафтор === Ҷайраи пӯпидор асосан шабгард буда, рӯзона дар лона ё паноҳгоҳ истироҳат мекунад. Шабона барои ёфтани ғизо ба берун баромада, метавонад масофаи зиёдро тай кунад. Таҳқиқоти соли 2019 нишон дод, ки ин ҷонвар баъзан рӯзона низ фаъол мешавад. Муҳаққиқон дар баъзе ҷайраҳо рафтори махсуси офтобгириро мушоҳида карданд, ки бештар дар бачаҷайраҳо дида мешуд. Ин рафтор асосан дар моҳҳои апрел–июн ба қайд гирифта шудааст.<ref name="Coppola2019">Coppola, F., Vecchio, G. & Felicioli, A. (2019). [https://doi.org/10.1038/s41598-019-50784-y Diurnal motor activity and “sunbathing” behaviour in crested porcupine (Hystrix cristata L., 1758)]. Scientific Reports, 9, 14283.</ref> Ҷайраҳои пӯпидор одатан ҷуфтҳои устувор ташкил медиҳанд ва бо наслҳои худ дар гурӯҳҳои хурди оилавӣ зиндагӣ мекунанд. Аммо онҳо аксаран ғизоро танҳо ҷустуҷӯ мекунанд.<ref name="Coppola2021">Coppola, F. & Felicioli, A. (2021). [[doi:10.1038/s41598-021-99819-3|Reproductive behaviour in free-ranging crested porcupine Hystrix cristata L., 1758]]. Scientific Reports, 11, 20142.</ref><ref name="Social2025">Mori, E., Gallese, F. & Ancillotto, L. (2025). [https://doi.org/10.1007/s10211-025-00459-x Social behaviour of the crested porcupine in urban and rural areas]. Acta Ethologica, 28, 109–117.</ref> Таҳқиқоти соли 2022 нишон дод, ки як оилаи ҷайра метавонад ҳамзамон аз якчанд лона истифода барад. Дар панҷ оила аз шаш оилаи таҳқиқшуда, ҳар оила байни ду лонаи муайян ҷойивазкунӣ мекард. Дар баъзе ҳолатҳо ҷайраҳо бо қашқалдоқҳо аз як маҷмӯи лонаҳои зеризаминӣ истифода мебурданд.<ref name="Coppola2022">Coppola, F., Grignolio, S., Brivio, F. et al. (2022). [https://doi.org/10.1038/s41598-022-09501-5 Spatio-temporal inhabitation of settlements by Hystrix cristata L., 1758]. Scientific Reports, 12, 5426.</ref> === Муҳофизат аз душманон === Ҳангоми эҳсоси хатар ҷайра дукҳои пушташро рост карда, бадани худро калонтар нишон медиҳад. Агар душман наздик шавад, ҷайра метавонад пойҳояшро ба замин кӯфта, думашро ҷунбонад ва бо дукҳои худ садо бароварда, душманашро огоҳ кунад. Агар душманаш рӯ нагардонад, ҷайра қисми ақиби баданашро ба тарафи душман гардонда, ба сӯи вай ҳаракат мекунад.<ref name="ADW" /><ref name="Defense2014">Mori, E., Maggini, I. & Menchetti, M. (2014). [https://doi.org/10.1515/mammalia-2013-0126 When quills kill: the defence strategy of the crested porcupine Hystrix cristata L., 1758]. Mammalia, 78(2), 229–234.</ref> дукҳо ҳангоми расидан ба бадани душман метавонанд аз пӯсти ҷайра ҷудо шуда, ӯро захмин кунад. Дар табиат [[Шер (ҷонвар)|шерҳо]], [[Паланг|палангҳо]] ва [[Кафтор|кафторҳо]] аз ҷумлаи душманони ин ҷонвар мебошанд.<ref name="ADW"/> == Ғизо == Ҷайраи пӯпидор асосан [[Гиёҳхӯр|гиёҳхӯр]] аст. Ғизои он аз реша, бехмева, пиёзакҳо, [[Барг|баргҳо]], пӯстлохи дарахтон, меваҳои ба замин афтода ва қисмҳои дигари [[Рустанӣ|рустаниҳо]] иборат мебошад.<ref name="IUCNglobal"/> Таркиби ғизои ҷайра вобаста ба фасли сол вамуҳити зист тағйир меёбад. Онҳо қисмҳои зеризаминии рустаниҳоро тамоми сол истеъмол мекунанд. Дар фаслҳои хунук ҷайра бештар меваҳои дарахтон, аз ҷумла [[Ҷалғӯза|ҷалғӯза]] ва [[Булут|булутро]] мехӯрад, дар фаслҳои гарм бошад, метавонад аз [[Зироат|зироатҳои]] кишоварзӣ, аз ҷумла [[ғалладона]], [[Офтобпараст (гиёҳ)|офтобпараст]] ва [[Тарбуз|тарбуз]] ғизо гирад.<ref name="Mori2017">Mori, E., Bozzi, R. & Laurenzi, A. (2017). [https://doi.org/10.1080/24750263.2017.1329358 Feeding habits of the crested porcupine Hystrix cristata L. 1758 (Mammalia, Rodentia) in a Mediterranean area of Central Italy]. The European Zoological Journal, 84, 261–265.</ref> Ҷайраҳо инчунин устухонҳои ҳайвонотро мехоянд. Сабаби ин рафтор шояд барои ба даст овардани [[Калсий|калсий]] ва [[Фосфор|фосфор]] бошад, ҳарчанд сабаби дақиқи он ҳанӯз пурра муайян нашудааст.<ref name="Coppola2020">Coppola, F., Guerrieri, D., Simoncini, A. et al. (2020). [https://doi.org/10.1038/s41598-020-69252-z Evidence of scavenging behaviour in crested porcupine]. Scientific Reports, 10, 12297.</ref><ref name="Bone2018">Mori, E., Lovari, S. & Mazza, G. (2018). [https://doi.org/10.1007/s00265-018-2504-8 The bone collector: temporal patterns of bone-gnawing behaviour define osteophagia as a female prerogative in a large rodent]. Behavioral Ecology and Sociobiology, 72, 89.</ref> Гарчанде ҷайраи пӯпидор асосан гиёҳхӯр бошад ҳам, дар баъзе ҳолатҳо гӯшти ҳайвоноти мурдаро низ истеъмол мекунад.<ref name="Coppola2020"/> == Афзоиш ва инкишоф == Ҷайраҳои пӯпидор асосан [[Якҳамсарӣ|якҳамсар]] буда, ҷуфтҳои устувор ташкил медиҳанд.<ref name="Social2025" /> Давраи [[Ҳомиладорӣ|бордорӣ]] тақрибан се моҳ давом мекунад. Модина одатан дар лонаи зеризаминӣ як ё ду бача мезояд. Бачаҳо ҳангоми таваллуд нисбатан инкишофёфта буда, чашмонашон кушода ва баданашон бо мӯйҳои кӯтоҳ пӯшида аст. Дукҳои навзодон дар аввал нарм буда, баъдтар сахт мешаванд.<ref name="ADW"/> Онҳо метавонанд дар як сол аз як то се бор бача оваранд, ки ҳар бор аз як ё ду бача иборат бошад. Бачаҳо тақрибан 10–15 рӯз пас аз ба дунё омадан аз лона берун меоянд.<ref name="Coppola2021" /><ref name="Repro2016">Mori, E., Menchetti, M., Lucherini, M., Sforzi, A. & Lovari, S. (2016). [https://doi.org/10.1016/j.mambio.2016.03.004 Timing of reproduction and paternal cares in the crested porcupine]. Mammalian Biology, 81(4), 345–349.</ref> Дар нигоҳубини бачаҳо ҳам модина ва ҳам нарина иштирок мекунанд.<ref name="Repro2016" /> Ҷайраҳои ҷавони калонтар низ метавонанд дар нигоҳубини насли хурдсол саҳм гузоранд. Ҷавонҳо аксаран ҳадди ақал як сол бо оилаашон мемонанд<ref name="Coppola2021" /> ва чун ҷонвари болиғ паси ҷуфти худ мераванд. == Муносибат бо инсон == [[File:Hystrix_cristata.jpg|thumb|Дар боғи ҳайвоноти Кобе Оҷӣ]] Ҷайраи пӯпидор дар баъзе минтақаҳо метавонад ба кишоварзӣ зарар расонад. Он аз зироатҳо ғизо гирифта, баъзан реша ва пӯстлохи дарахтони мевадорро мехояд. Дар Итолиёи Марказӣ ҷайраҳо дар фаслҳои хунук бештар ба боғҳои мева, [[Токзор|токзорҳо]] ва боғҳои [[Зайтун|зайтунро]] ин зарар меоваранд.<ref name="Franchini2024">Franchini, M., Frangini, L., Viviano, A. et al. (2024). [https://doi.org/10.1007/s13364-024-00744-3 Get out from my field! The role of agricultural crops in shaping the habitat selection by and suitability for the crested porcupine in Central Italy]. Mammal Research, 69, 411–421.</ref><ref name="Range2018" /> Дар баъзе минтақаҳои Африқо ҷайраҳоро барои гӯшт ва дукҳояшон шикор мекунанд. дукҳои онҳо инчунин ҳамчун ашёи ороишӣ истифода мешаванд. Шикори зиёд сабаби асосии коҳиши шумораи онҳо дар баъзе маҳалҳо ба ҳисоб мераванд.<ref name="IUCNglobal" /> == Инчунин нигаред == * [[Ҷайраи ҳиндӣ]] * [[Ҷайраи думмӯйқалами африқоӣ]] {{clear}} == Адабиёт == {{reflist}} [[Гурӯҳ:Ҷайра]] [[Гурӯҳ:Ширхӯрони Африқо]] [[Гурӯҳ:Ширхӯрони Аврупо]] hh6zmnoanv22je81i4hiowf1g99kyz6 0 334444 1490707 1490607 2026-10-22T18:03:03Z Zosya95 54344 1490707 wikitext text/x-wiki {{Таксон | image file = Atherurus africanus - Royal Museum for Central Africa - DSC06768.JPG | regnum = Ҷонварон | rang = Намуд | parent = Atherurus | latin = Atherurus africanus | wikispecies = Atherurus africanus | author = [[J. E. Gray]], 1842 | range map = Atherurus africanus distribution map.png }} '''Ҷайраи думмӯйқалами африқоӣ''' ({{lang-la|Atherurus africanus}}) — як намуди [[ширхӯрон|ширхӯри]] [[хояндаҳо|хоянда]] аз оилаи [[ҷайраиҳо]] ({{lang-la|Hystricidae}}) мебошад. Ин ҷонвар дар [[Ҷангалҳои тропикӣ|ҷангалҳои тропикии]] [[Африқои Ғарбӣ|Африқои Ғарбӣ]] ва [[Африқои Марказӣ|Марказӣ]], инчунин дар баъзе минтақаҳои [[Африқои Шарқӣ|Африқои Шарқӣ]] паҳн шудааст. Он бо бадани дарозрӯя, пойҳои кӯтоҳ, хорҳои нисбатан борик ва думи дарозе фарқ мекунад, ки нӯгаш ба [[Мӯйқалам|мӯйқалам]] монанд аст.<ref name="ADW">Ellis, J. (2000). [https://animaldiversity.org/accounts/Atherurus_africanus/ Atherurus africanus]. Animal Diversity Web, University of Michigan.</ref> Ин намуд асосан [[Шабгард|шабгард]] ва [[Гиёҳхӯр|гиёҳхӯр]] буда, дар ҷангалҳои сернам зиндагӣ мекунад. Ҷайраҳои думмӯйқалами африқоӣ одатан танҳо ғизо меҷӯянд, вале ҳангоми истироҳат метавонанд гурӯҳҳои хурд ташкил диҳанд.<ref name="Emmons">Emmons, L. H. (1983). [https://doi.org/10.1515/mamm.1983.47.2.183 A field study of the African brush-tailed porcupine, Atherurus africanus, by radiotelemetry]. ''Mammalia'', 47(2), 183–194.</ref> == Гурӯҳбандӣ == Ин намудро соли 1842 табиатшиноси [[Инглисҳо|англис]] [[Ҷон Эдвард Грей]] (John Edward Gray) бори аввал бо номи илмии ''Atherura africana'' тавсиф кардааст. Номи илмии пазируфташудаи имрӯзаи он ''Atherurus africanus'' мебошад.<ref name="MDD">American Society of Mammalogists. [https://www.mammaldiversity.org/taxon/1001281 Atherurus africanus]. Mammal Diversity Database.</ref> Намунаи асосии илмие, ки барои муайян кардани ин намуд истифода шудааст, аз [[Сиерра-Леоне]] дар Африқои Ғарбӣ мебошад. Дар гурӯҳбандии муосир ''Atherurus africanus'' яке аз ду намуди зиндаи ҷинси ''[[Atherurus]]'' ба шумор меравад. Намуди дигари он [[Ҷайраи думмӯйқалами осиёӣ|ҷайраи думмӯйқалами осиёӣ]] ({{lang-la|Atherurus macrourus}}) мебошад, ки дар минтақаҳои ҷанубӣ ва ҷанубу шарқии [[Осиё]] зиндагӣ мекунад.<ref name="MDD"/> [[Ҷайраи думмӯйқалам|Ҷайраҳои думмӯйқалам]] аз намояндагони [[Авлод (таксономия)|авлоди]] [[Ҷайра|ҷайраҳои]] дигар хурдтар буда, бадани дарозрӯя ва нӯги думи махсус фарқ мекунанд. == Хусусиятҳои зоҳирӣ == Дарозии сару бадани ҷайраи думмӯйқалами африқоӣ тақрибан 36,5–60 см ва дарозии думаш 10–26 см мебошад. Вазни ҷонварони болиғ одатан аз 1 то 4 кг буда, вазни миёнаи онҳо тақрибан 3 кг аст.<ref name="ADW"/> Бадани он дарозрӯя ва нисбатан борик буда, аз ҷиҳати шакли умумӣ ба бадани [[Калламуш|калламуши]] калон монандӣ дорад. Пойҳояш кӯтоҳу мустаҳкам ва панҷаҳояш нисбатан васеъ мебошанд. Ангуштони пойҳо нохунҳои пурқувват дошта, байни баъзе ангуштон пардаҳои пӯстӣ мавҷуданд. [[File:Atherurus_africanus_Zoo_Berlin_01.jpg|thumb|Ҷайраи думмӯйқалами африқоӣ дар боғи ҳайвоноти Берлин]] Ранги қисми болоии бадан аз [[Қаҳваранг|қаҳваранги]] тира то сиёҳ тағйир меёбад, дар ҳоле ки қисми поёнӣ одатан равшантар, сафедтоб ё қаҳваранги равшан аст. Бадани ҷайра бо якчанд навъи хор пӯшида шудааст. Дар сару гардан ва қисми поёнии бадан хорҳо нисбатан нарм мебошанд. Дар канораҳои пушт хорҳои ҳамвору нӯгтез ва дар қисми миёнаи бадан хорҳои борики чандир ҷой гирифтаанд. Дар қисми ақиби пушт бошад, хорҳои дарозтару ғафс мавҷуданд.<ref name="ADW"/> === Дум === Хусусияти фарқкунандаи ин намуд думи дарозест, ки дар нӯги он дастаи хорҳои сахту ҳамвор ҷамъ шудаанд. Ин хорҳо аз ҷиҳати шакл ба мӯқалам ё хасу шабоҳат доранд ва сабаби пайдо шудани номи англисии ''brush-tailed porcupine'' гардидаанд. Ҳангоми эҳсоси хатар ҷайра метавонад думашро ҷунбонда, аз бархӯрди хорҳо садои тақ-тақ ё ғарғарамонанд ба вуҷуд орад. Ин садо яке аз роҳҳои огоҳ кардани душман мебошад.<ref name="ADW"/> Бар хилофи ҷайраҳои калони ҷинси ''Hystrix'', ки хорҳои ғафсу дароз ва пӯпаки назаррас доранд, хорҳои ин намуд нисбатан кӯтоҳтар ва камтар намоёнанд. Бо вуҷуди ин, онҳо низ воситаи муассири муҳофизат ба шумор мераванд. == Паҳншавӣ == Ҷайраи думмӯйқалами африқоӣ дар минтақаи васеи ҷангалҳои Африқои тропикӣ паҳн шудааст. Ҳудуди паҳншавии он аз [[Гвинея]], [[Сиерра-Леоне]] ва [[Гамбия]] дар ғарб то [[Кения]] ва [[Уганда]] дар шарқ тӯл мекашад. Дар баъзе пойгоҳҳои таксономӣ кишварҳои дигар, аз ҷумла Ангола ва Танзания низ ба ҳудуди паҳншавии намуд дохил карда шудаанд. Мавҷудияти он дар баъзе минтақаҳои канории ареал ҳанӯз ба таҳқиқоти иловагӣ ниёз дорад.<ref name="MDD"/> Ҷайраи думмӯйқалами африқоӣ ҳамчунин дар ҷазираи [[Биоко]], ки ба Гвинеяи Экваторӣ тааллуқ дорад, зиндагӣ мекунад.<ref name="IUCN"/> === Сабти намуд дар Сенегал === Дар арзёбии IUCN соли 2016 мавҷудияти ин намуд дар [[Сенегал]] номуайян ҳисобида мешуд. Аммо таҳқиқоти саҳроии солҳои 2017–2022 ҳузури онро дар мамнӯъгоҳи ҷамоавии Диндефело, воқеъ дар ҷанубу шарқи Сенегал, тасдиқ кард. Муҳаққиқон бо истифода аз камераҳои худкор дар ҳафт маҳалли мамнӯъгоҳ 58 навори видеоӣ ба даст оварданд, ки ин ҷайраро нишон медиҳанд. Ҳамчунин дар ғори Саҳо̀ро, дар шимоли Гвинея, 86 навори дигар сабт гардид. Натиҷаҳои таҳқиқот соли 2023 дар маҷаллаи ''African Journal of Ecology'' нашр шуданд. Ба андешаи муаллифон, эҳтимол ин намуд қаблан низ дар минтақа вуҷуд дошт, аммо ба сабаби шабгардӣ ва зичии нисбатан пасти саршумораш кам мушоҳида мешуд.<ref name="Mirghani2023">Mirghani, N., Dotras, L., Llana, M., Barciela, A., Hernandez-Aguilar, R. A. & Galbany, J. (2023). [https://doi.org/10.1111/aje.13125 New range record for the African brush-tailed porcupine, Atherurus africanus, in southeastern Senegal and northern Guinea]. ''African Journal of Ecology'', 61(2), 490–495.</ref> == Муҳити зист == Ҷайраи думмӯйқалами африқоӣ бештар дар ҷангалҳои тропикии сернам, ҷангалҳои канори дарёҳо ва минтақаҳои ҷангалии кӯҳӣ зиндагӣ мекунад. Ин намуд ҳам дар ҷангалҳои пастзамин ва ҳам дар минтақаҳои баландтар вомехӯрад. Мувофиқи маълумоти IUCN, он то баландии тақрибан 3000 метр аз сатҳи баҳр сабт шудааст.<ref name="IUCN"/> Ҷайраҳо рӯзона дар паноҳгоҳҳои табиӣ пинҳон мешаванд. Онҳо метавонанд аз ҷойҳои зерин истифода баранд: * ғорҳо ва шикофҳои санг; * ковокиҳои зери решаи дарахтони калон; * танаҳои пӯсида ё афтодаи дарахтон; * ковокиҳои теппаҳои термитӣ; * дигар паноҳгоҳҳои табиии ҷангал. Ин намуд, бар хилофи баъзе ҷайраҳои дигар, одатан худ лонаи мураккаби зеризаминӣ намеканад, балки аз ковокиҳои табиии мавҷуда истифода мебарад.<ref name="IUCN"/> Ҷайраҳои думмӯйқалами африқоӣ метавонанд ба муҳитҳои то андозае тағйирёфта низ мутобиқ шаванд. Онҳо баъзан ба заминҳои кишоварзӣ ва киштзорҳои наздики ҷангал ворид мешаванд. == Тарзи зиндагӣ == === Фаъолияти шабона === Ҷайраи думмӯйқалами африқоӣ асосан шабгард аст. Он рӯзона дар паноҳгоҳ истироҳат карда, баъди торик шудани ҳаво барои ҷустуҷӯи ғизо берун мебарояд. Дар таҳқиқоти соли 1983 зоолог Луиза Эммонс (Louise H. Emmons) фаъолияти ин намудро дар ҷангалҳои Габон тавассути радиопайгирӣ омӯхт. Натиҷаҳо нишон доданд, ки ҷайраҳо дар шабҳои торик фаъолтаранд. Дар шабҳои моҳтобӣ, махсусан дар нимаи аввали шаб, фаъолияти ҳаракатии онҳо коҳиш меёфт. Ҳангоми шабҳои торик се давраи асосии фаъолнокӣ мушоҳида шуд: оғози шаб, миёнаи шаб ва охири шаб.<ref name="Emmons"/> Мувофиқи таҳқиқоти мазкур, масоҳати миёнаи ҳудуди фаъолияти ҳафт ҷайраи пайгиришуда тақрибан 13,3 гектар буд. Наринаҳо одатан шабона дар масири нисбатан муайян ҳаракат мекарданд, дар ҳоле ки ҳаракатҳои модинаҳо камтар ва тағйирёбанда буданд. === Рафтори иҷтимоӣ === Ҷайраҳои думмӯйқалами африқоӣ бо вуҷуди танҳо ғизо ҷустанашон, ҳангоми истироҳат метавонанд дар гурӯҳҳо зиндагӣ кунанд. Гурӯҳҳои хурд одатан аз якчанд ҷонвари болиғ ва насли онҳо иборатанд. Дар манбаъҳои зоологӣ гурӯҳҳои аз ду то шаш ва баъзан аз шаш то ҳашт ҷонвар тавсиф шудаанд.<ref name="ADW"/><ref name="IUCN"/> Гурӯҳҳои гуногун метавонанд паноҳгоҳҳо, роҳҳои ҳаракат ва маҳалҳои ғизоҷӯии муштарак дошта бошанд. Мушоҳидаҳои радиопайгирӣ нишон доданд, ки ҷайраҳо аксаран ҳангоми ҷустуҷӯи ғизо аз ҳам ҷудо мешаванд, вале барои истироҳат ба паноҳгоҳҳои умумӣ бармегарданд.<ref name="Emmons"/> === Муҳофизат аз душманон === Ҳангоми эҳсоси хатар ҷайра хорҳои пушташро рост карда, кӯшиш мекунад бадани худро калонтар нишон диҳад. Он ҳамчунин метавонад пойҳояшро ба замин кӯфта, думашро ҷунбонад ва аз хорҳои нӯги он садо барорад. Агар душман наздик шавад, ҷайра метавонад қисми ақиби баданашро ба самти ӯ гардонда, бо ҳаракати ногаҳонии қафо ба воситаи хорҳои тезаш зарба занад. Хорҳо ҳангоми тамоси сахт метавонанд аз бадани ҷайра ҷудо шуда, ба пӯсти душман халанд. Аммо ҷайра хорҳои худро ба масофа партоб намекунад. Аз ҷумлаи душманони табиии он [[Паланг|палангҳо]] ва дигар ҳайвоноти даррандаи ҷангал мебошанд. Инсон низ яке аз омилҳои асосии марги ин намуд ба шумор меравад.<ref name="ADW"/> == Ғизо == Ҷайраи думмӯйқалами африқоӣ асосан гиёҳхӯр аст. Ғизои он бештар аз қисмҳои гуногуни растаниҳои ҷангалӣ иборат мебошад. Ба ғизои асосии он дохил мешаванд: * [[Реша|решаҳо]] ва [[Бехмева|бехмеваҳо]]; * [[Пиёзак|пиёзакҳои]] растаниҳо; * [[Барг|баргҳо]] ва гулҳо; * [[Мева|меваҳои]] ба замин афтода; * тухмҳо ва донаҳои сахти растаниҳо; * пӯстлох ва қисмҳои нарми дарахтон. Баъзан ин намуд аз боқимондаҳои ҳайвоноти мурда низ ғизо мегирад, гарчанде қисми асосии хӯрокаш растанӣ мебошад.<ref name="ADW"/> Ҷайра бо истифода аз ҳисси хуби бӯй реша ва дигар узвҳои зеризаминии растаниҳоро меёбад. Барои гирифтани онҳо хокро бо панҷаҳои пеши худ меканад. Ҳангоми ғизоҷӯӣ ҷайраҳо метавонанд ба киштзорҳои ҳамшафати ҷангал ворид шуда, аз [[Ҷуворимакка|ҷуворимакка]], [[Маниок|маниок]], [[Банан|банан]], картошкаи ширин ва дигар зироатҳо ғизо гиранд. === Нақш дар экосистема === Ҷайраи думмӯйқалами африқоӣ дар гардиши моддаҳои органикӣ ва муносибатҳои ғизоии ҷангал иштирок мекунад. Ҳангоми кандани реша ва бехмева он хокро ҷунбонда, дар сатҳи замин чуқуриҳои хурд ба вуҷуд меорад. Ғизогирии он аз меваҳо ва тухмҳо метавонад ба сарнавишти тухми растаниҳо таъсир расонад. Таҳқиқоти соли 2026 дар Камерун нақши хояндаҳо, аз ҷумла ''Atherurus africanus'', дар бардоштани меваҳои дарахти африқоии ''Coula edulis''-ро омӯхт. Муҳаққиқон дар ду минтақаи ҷангалӣ 288 қитъаи таҷрибавӣ ташкил карданд, ки 81-тои онҳо бо камераҳои худкор назорат мешуд. Дар маҷмӯъ 1605 ҳолати муносибати ҳайвонот бо меваҳои дарахт сабт гардид. Хояндаҳо, аз ҷумла ҷайраи думмӯйқалами африқоӣ, дар тақрибан 60 дарсади ин ҳолатҳо иштирок доштанд. Онҳо ҳам тухми растаниҳоро истеъмол мекарданд ва ҳам дар интиқоли баъзе меваҳо саҳм мегузоштанд. Натиҷаҳои таҳқиқот нишон медиҳанд, ки хояндаҳо метавонанд дар паҳншавии тухми баъзе дарахтони ҷангалӣ саҳм дошта бошанд, хусусан дар минтақаҳое, ки шумораи ҳайвоноти калонҷусса дар натиҷаи шикор кам шудааст.<ref name="Kamdem2026">Kamdem, N. G., Sonké, B., Deblauwe, V. et al. (2026). [https://doi.org/10.1186/s12870-026-08914-y Seed dispersal and predation of the African walnut tree, Coula edulis Baill. (Coulaceae): contrasting fates in intact and hunted rainforests]. ''BMC Plant Biology'', 26, 1173.</ref> == Афзоиш ва инкишоф == Ҷайраҳои думмӯйқалами африқоӣ пеш аз ҷуфтшавӣ метавонанд робитаи устувори байни нарина ва модина ташкил кунанд. Афзоиш ҳатман ба як фасли муайяни сол вобаста нест. Мушоҳидаҳои ҷонварони дар шароити асорат парваришёфта нишон медиҳанд, ки модинаҳо метавонанд дар давоми сол якчанд бор насл оваранд. Давраи ҳомиладорӣ дар манбаъҳои гуногун тақрибан 100–110 рӯз нишон дода шудааст, гарчанде дар баъзе таҷрибаҳои парвариш давраи каме кӯтоҳтар низ сабт гардидааст.<ref name="Jori1998">Jori, F., López-Béjar, M. & Houben, P. (1998). [https://doi.org/10.1023/A:1008853113835 The biology and use of the African brush-tailed porcupine (Atherurus africanus, Gray, 1842) as a food animal. A review]. ''Biodiversity and Conservation'', 7, 1417–1426.</ref> Модина одатан як бача мезояд. Бача ҳангоми таваллуд нисбатан инкишофёфта буда, чашмонаш кушода ва баданаш бо мӯй пӯшида аст. Хорҳои сахти муҳофизатӣ баъдтар инкишоф меёбанд. Бача дар ҳафтаҳои аввал аз шири модар ғизо мегирад ва тадриҷан ба хӯроки растанӣ мегузарад. === Таҳқиқоти афзоиш === Дар таҳқиқоти соли 2002 узвҳои афзоишии 22 модинаи ваҳшӣ, ки аз бозорҳои Габон ба даст оварда шуда буданд, омӯхта шуданд. Муҳаққиқон муайян карданд, ки дар ҳамаи модинаҳои ҳомиладори таҳқиқшуда танҳо як ҷанин мавҷуд буд. Бо вуҷуди ин, дар тухмдонҳои онҳо нишонаҳои озод шудани якчанд тухмҳуҷайра ба қайд гирифта шуданд. Ин хусусият нишон медиҳад, ки ҳангоми афзоиш танҳо қисми ками тухмҳуҷайраҳои озодшуда ба ҷанини инкишофёбанда табдил меёбанд. Аз ин сабаб қобилияти афзоиши ин намуд нисбатан паст аст.<ref name="Jori2002">Jori, F. et al. (2002). [https://doi.org/10.1017/S0952836902000055 Functional anatomy of the ovaries of wild brush-tailed porcupines (Atherurus africanus, Gray 1842) from Gabon]. ''Journal of Zoology'', 256(1), 35–43.</ref> Таҳқиқоти дигари соли 2003 нишон дод, ки давраи ҷинсии модинаҳо дар шароити асорат ба ҳисоби миёна 27,1 рӯз давом мекунад. Муаллифон дарозии давраро бо истифода аз нишонаҳои зоҳирии узвҳои ҷинсӣ ва тағйирёбии ҳуҷайраҳои онҳо муайян карданд.<ref name="Mayor2003">Mayor, P., López-Béjar, M., Jori, F., Fenech, M. & López-Gatius, F. (2003). [https://doi.org/10.1016/S0378-4320(03)00041-1 Reproductive functional anatomy and oestrous cycle pattern of the female brush-tailed porcupine (Atherurus africanus, Gray 1842) from Gabon]. ''Animal Reproduction Science'', 77(3–4), 247–259.</ref> Дар таҷрибаҳои парвариши ҷайраҳо дар Габон модинаҳо одатан як бача мезоиданд. Дар ин шароит ҷудо кардани бача аз шир дар тақрибан 45-рӯзагӣ имконпазир буд.<ref name="Edderai2001">Edderai, D. & Houben, P. (2001). [https://doi.org/10.19182/remvt.9819 Elevage et performances de reproduction et de croissance de l’athérure africain. Résultats sur l’étude de sa reproduction en captivité]. ''Revue d'élevage et de médecine vétérinaire des pays tropicaux''.</ref> Дар шароити асорат умри баъзе ҷайраҳои думмӯйқалами африқоӣ қариб ба 23 сол расидааст.<ref name="ADW"/> == Муносибат бо инсон == [[File:Porcupine bushmeat in Cameroon.jpg|thumb|Ҷайраи думмӯйқалами африқоӣ, ки дар Камерун барои гӯшт ба фурӯш гузошта шудааст]] Ҷайраи думмӯйқалами африқоӣ дар бисёр минтақаҳои Африқои Ғарбӣ ва Марказӣ аз ҳайвоноти шикории маъруф ба шумор меравад. Гӯшти он дар баъзе кишварҳо, аз ҷумла Габон, Нигерия, Камерун ва Ҷумҳурии Конго, истеъмол ва дар бозорҳои маҳаллӣ фурӯхта мешавад. Дар баррасии илмии соли 1998 таъкид шудааст, ки гӯшти ин ҷонвар дар баъзе шаҳрҳои Африқо аз гӯшти бисёр ҳайвоноти дигари шикорӣ ва ҳатто баъзе ҳайвоноти хонагӣ гаронтар буд.<ref name="Jori1998"/> Талаботи зиёд ба гӯшти ҷайра метавонад ба саршумори он таъсир расонад, зеро суръати афзоиши табиии намуд нисбатан паст мебошад. === Парвариш дар шароити асорат === Дар Габон имконияти парвариши ҷайраи думмӯйқалами африқоӣ ҳамчун манбаи гӯшт мавриди омӯзиш қарор гирифтааст. Таҳқиқоти Эддерай ва Ҳубен нишон дод, ки ин ҷонваронро дар шароити назоратшаванда парвариш кардан мумкин аст. Дар таҷрибаҳо ғизои онҳо асосан аз бехмева ва чормағзи заминӣ иборат буд. Ҷайраҳои тақрибан 10-моҳа дар шароити таҷрибавӣ ба вазни миёнаи 2,45 кг расиданд. Бо вуҷуди ин, таваллуди одатан як бача дар ҳар навбат ва давраи нисбатан дарози ҳомиладорӣ имкони афзоиши босуръати саршумори онҳоро маҳдуд мекунад.<ref name="Edderai2001"/> === Зарар ба кишоварзӣ === Ҷайраҳои думмӯйқалами африқоӣ баъзан ба киштзорҳо ворид шуда, аз реша, мева ва дигар қисмҳои растаниҳои кишоварзӣ ғизо мегиранд. Онҳо инчунин метавонанд пӯстлохи дарахтонро бихоянд. Дар сурати осеби зиёд ба пӯстлохи тана, фаъолияти муқаррарии дарахт халалдор шуда метавонад.<ref name="ADW"/> Дар баъзе минтақаҳо ҷайраҳоро ҳам барои гӯшт ва ҳам ба сабаби зарари эҳтимолӣ ба зироатҳо шикор мекунанд. == Вазъи ҳифз == Мувофиқи арзёбии ҷаҳонии IUCN дар соли 2016, ҷайраи думмӯйқалами африқоӣ ба гурӯҳи намудҳои дорои '''хатари ками нобудшавӣ''' (LC — Least Concern) дохил шудааст. Сабаби асосии чунин арзёбӣ ҳудуди васеи паҳншавӣ ва эҳтимоли зиёд будани саршумори умумии намуд мебошад. Бо вуҷуди ин, тамоюли ҷаҳонии тағйирёбии саршумор ҳанӯз номаълум аст.<ref name="IUCN"/> === Таҳдидҳо === Омилҳои асосие, ки метавонанд ба саршумори ин намуд таъсир расонанд, инҳоянд: * шикори зиёд барои гӯшт; * вайроншавӣ ва камшавии ҷангалҳои тропикӣ; * васеъшавии заминҳои кишоварзӣ; * куштани ҷайраҳо ба сабаби зарари зироатҳо; * тағйирёбии сохтори муҳити табиии зист. Ба сабаби таваллуди шумораи ками бачаҳо ва суръати нисбатан пасти афзоиш, саршумори маҳаллии ҷайраҳо метавонад дар шароити шикори шадид осебпазир бошад. IUCN таъкид мекунад, ки фаровон будани гӯшти ин намуд дар бозорҳои ҳайвоноти ваҳшӣ сабаби нигаронӣ буда, назорати мунтазами саршумори он зарур аст.<ref name="IUCN"/> === Муҳофизат === Ҷайраи думмӯйқалами африқоӣ дар якчанд минтақаҳои ҳифзшавандаи Африқо зиндагӣ мекунад. Аз ҷумла, мавҷудияти он дар Боғи миллии Комоэ дар Кот-д’Ивуар ва Боғи миллии Нигери Боло дар Гвинея ба қайд гирифта шудааст.<ref name="IUCN"/> Барои ҳифзи дарозмуддати намуд нигоҳдории ҷангалҳои табиӣ, назорати фишори шикор ва омӯзиши тағйирёбии саршумори маҳаллӣ аҳамият доранд. == Инчунин нигаред == * [[Ҷайраи ҳиндӣ]] * [[Ҷайраи пӯпидор]] == Адабиёт == {{reflist}} [[Гурӯҳ:Ҷайраи думмӯйқалам]] [[Гурӯҳ:Хояндаҳои Африқо]] [[Гурӯҳ:Ширхӯрони Африқо]] [[Гурӯҳ:Ҳайвоноте, ки соли 1842 тавсиф шудаанд]] ad5xiau0a1bwfaxc7gj9vu97gci4vjb 0 334474 1490659 2026-10-22T11:59:03Z Rabboni Hakimzoda 123692 Саҳифаи нав: '''Интишори пул,''' эмиссияи пул (фаронс. еmission – барориш, нашр) — ба муомилот баровардани [[пул]] ва коғазҳои қиматдор аз ҷониби давлат, [[Бонки миллии Тоҷикистон|бонки маркази]] (миллӣ)-и он ва иттиҳодияҳои коғазҳои қиматдор. == Қарори ҳукумат == Бо қарори ҳукумат... 1490659 wikitext text/x-wiki '''Интишори пул,''' эмиссияи пул (фаронс. еmission – барориш, нашр) — ба муомилот баровардани [[пул]] ва коғазҳои қиматдор аз ҷониби давлат, [[Бонки миллии Тоҷикистон|бонки маркази]] (миллӣ)-и он ва иттиҳодияҳои коғазҳои қиматдор. == Қарори ҳукумат == Бо қарори ҳукумат гурӯҳи махсус аз ҳисоби олимону рассомон ва мутахассисони молияву бонк созмон дода мешавад. Ин гурӯҳ сохтори пул, ҳаҷму миқдори пулҳои чопшаванда, қурби он нисбат ба пулҳои дар муомилотбуда ва асъори озод табдилшаванда, шакли пулҳо, муҳлати чопу ба муомилот баровардани онҳоро муайян карда, барои тасдиқ ба ҳукумат пешниҳод менамояд. Ҳукумат баъди тасдиқи пешниҳодот барои чопи пул ширкати заруриро интихоб мекунад. Ширкати интихобшуда пули миллиро дар шакли қабулшуда нашр мекунад. Баъдан ин пулҳо аз ҷониби бонки марказӣ ба муомилот бароварда мешаванд. То пайдо шудани пул тиҷорат дар минтақаҳои гуногуни ҷаҳон бо мубодилаи мол (садаф, марворид, пӯсти ҳайвонот) ва баъдан филиззот (сабикаҳои филиззии гуногунҳаҷм ва аз асри 7 то м. тангаҳои сикказадашуда) анҷом дода мешуд. Нахустин пули коғазӣ соли 812 дар Хитой нашр шуд. == Интишор дар Тоҷикистон == Дар Тоҷикистон бо мақсади рушди бомароми иқтисодиёти мамлакат [[соли 1995]] пули нав бо номи «рубли тоҷикӣ» интишор шуд, вале бо сабаби дар муддати кӯтоҳ хеле паст шудани қурби он ҳукумат аз 30 октябри 2000 пули навро бо номи «сомонӣ» ва «дирам» ба муомилот ворид намуд, ки айни замон мавриди истифода қарор дорад. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ||8|муаллиф=Б. Исомат.}} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Иқтисоди калон]] ohujtkucvqbaw8atm6qwoq3t705llhx 1490660 1490659 2026-10-22T11:59:36Z Rabboni Hakimzoda 123692 1490660 wikitext text/x-wiki '''Интишори пул''' — эмиссияи пул (фаронс. еmission – барориш, нашр) — ба муомилот баровардани [[пул]] ва коғазҳои қиматдор аз ҷониби давлат, [[Бонки миллии Тоҷикистон|бонки маркази]] (миллӣ)-и он ва иттиҳодияҳои коғазҳои қиматдор. == Қарори ҳукумат == Бо қарори ҳукумат гурӯҳи махсус аз ҳисоби олимону рассомон ва мутахассисони молияву бонк созмон дода мешавад. Ин гурӯҳ сохтори пул, ҳаҷму миқдори пулҳои чопшаванда, қурби он нисбат ба пулҳои дар муомилотбуда ва асъори озод табдилшаванда, шакли пулҳо, муҳлати чопу ба муомилот баровардани онҳоро муайян карда, барои тасдиқ ба ҳукумат пешниҳод менамояд. Ҳукумат баъди тасдиқи пешниҳодот барои чопи пул ширкати заруриро интихоб мекунад. Ширкати интихобшуда пули миллиро дар шакли қабулшуда нашр мекунад. Баъдан ин пулҳо аз ҷониби бонки марказӣ ба муомилот бароварда мешаванд. То пайдо шудани пул тиҷорат дар минтақаҳои гуногуни ҷаҳон бо мубодилаи мол (садаф, марворид, пӯсти ҳайвонот) ва баъдан филиззот (сабикаҳои филиззии гуногунҳаҷм ва аз асри 7 то м. тангаҳои сикказадашуда) анҷом дода мешуд. Нахустин пули коғазӣ соли 812 дар Хитой нашр шуд. == Интишор дар Тоҷикистон == Дар Тоҷикистон бо мақсади рушди бомароми иқтисодиёти мамлакат [[соли 1995]] пули нав бо номи «рубли тоҷикӣ» интишор шуд, вале бо сабаби дар муддати кӯтоҳ хеле паст шудани қурби он ҳукумат аз 30 октябри 2000 пули навро бо номи «сомонӣ» ва «дирам» ба муомилот ворид намуд, ки айни замон мавриди истифода қарор дорад. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ||8|муаллиф=Б. Исомат.}} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Иқтисоди калон]] lzuevix9tjuiljr6271xl4b7a6tfs90 1490665 1490660 2026-10-22T12:11:21Z Rabboni Hakimzoda 123692 1490665 wikitext text/x-wiki '''Интишори пул''' — эмиссияи пул ( {{lang-fr|еmission}} – барориш, нашр) — ба муомилот баровардани [[пул]] ва коғазҳои қиматдор аз ҷониби давлат, [[Бонки миллии Тоҷикистон|бонки маркази]] (миллӣ)-и он ва иттиҳодияҳои коғазҳои қиматдор. == Қарори ҳукумат == Бо қарори ҳукумат гурӯҳи махсус аз ҳисоби олимону рассомон ва мутахассисони молияву бонк созмон дода мешавад. Ин гурӯҳ сохтори пул, ҳаҷму миқдори пулҳои чопшаванда, қурби он нисбат ба пулҳои дар муомилотбуда ва асъори озод табдилшаванда, шакли пулҳо, муҳлати чопу ба муомилот баровардани онҳоро муайян карда, барои тасдиқ ба ҳукумат пешниҳод менамояд. Ҳукумат баъди тасдиқи пешниҳодот барои чопи пул ширкати заруриро интихоб мекунад. Ширкати интихобшуда пули миллиро дар шакли қабулшуда нашр мекунад. Баъдан ин пулҳо аз ҷониби бонки марказӣ ба муомилот бароварда мешаванд. То пайдо шудани пул тиҷорат дар минтақаҳои гуногуни ҷаҳон бо мубодилаи мол (садаф, марворид, пӯсти ҳайвонот) ва баъдан филиззот (сабикаҳои филиззии гуногунҳаҷм ва аз асри 7 то м. тангаҳои сикказадашуда) анҷом дода мешуд. Нахустин пули коғазӣ соли 812 дар Хитой нашр шуд. == Интишор дар Тоҷикистон == Дар Тоҷикистон бо мақсади рушди бомароми иқтисодиёти мамлакат [[соли 1995]] пули нав бо номи «рубли тоҷикӣ» интишор шуд, вале бо сабаби дар муддати кӯтоҳ хеле паст шудани қурби он ҳукумат аз 30 октябри 2000 пули навро бо номи «сомонӣ» ва «дирам» ба муомилот ворид намуд, ки айни замон мавриди истифода қарор дорад. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ||8|муаллиф=Б. Исомат.}} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Иқтисоди калон]] 3uwgphiofeq69vxg8lm5cumi4mbo8ss 0 334475 1490661 2026-10-22T12:04:29Z Rabboni Hakimzoda 123692 Саҳифаи нав: '''Интонатсия''' (лот. intonо – талаффузи баланди оҳанг) — яке аз воҳидҳои [[Овошиносӣ|фонетикӣ]]. == Мафҳум == Имонатсия оҳанги махсуси нутқ, оҳангҳо (садои сухан), лафз ва қисмҳои алоҳидаи онро, ки дар ҷумла ҳамчун воситаи ифодаи маънои синтаксисӣ ва ё ҷозибанокӣ (ҳ... 1490661 wikitext text/x-wiki '''Интонатсия''' (лот. intonо – талаффузи баланди оҳанг) — яке аз воҳидҳои [[Овошиносӣ|фонетикӣ]]. == Мафҳум == Имонатсия оҳанги махсуси нутқ, оҳангҳо (садои сухан), лафз ва қисмҳои алоҳидаи онро, ки дар ҷумла ҳамчун воситаи ифодаи маънои синтаксисӣ ва ё ҷозибанокӣ (ҳиссиёт) хидмат мекунанд, таъмин менамояд. Дар ҷумла Имонатсия маҷмӯи воситаҳои овозии забон аст, ки нутқро аз ҷиҳати фонетикӣ мураттаб месозад, таносуби маъноии ҷумларо устувор мекунад ва ба ҷумла тобишҳои хабарӣ, саволӣ ва амрӣ медиҳад. == Воситаҳои таркибӣ == Асоси воситаҳои таркибии Имонатсия инҳоянд: 1. Оҳанги нутқ, ки баробари баланд ё паст шудани овоз ҳис карда мешавад (Ҷумлаи хабарӣ: Ин китобро хондӣ. Дар муқоиса бо ҷумлаи саволӣ: Ин китобро хондӣ?); 2. Вазни нутқ, яъне баландшавии овозҳои ҷарангнок ва беҷаранг, ҳиҷоҳои дароз ва кӯтоҳ (фарқ дар назм бо дар назар доштани қоидаҳои илми арӯз ва дар наср); 3. Шиддатнокии нутқ, яъне паст ё баланд шудани тарзи талаффуз (гуфтугӯ дар дохили хона ва саҳни ҳавлӣ); 4. Суръати нутқ, яъне сустӣ ё тезии ба вуҷуд омадани нутқ (дар зарбулмасал, тезгӯяк; талаффузи тез ё сусти ибора ва ҷумла); 5. Оҳанги нутқ – таъсироти эҳсосотӣ (оҳанги шӯх, завқовар, ғамангез ва ғайра) расонидан; 6. Задаи мантиқӣ, калимагӣ ва ибораӣ, ки воситаи ҷудо ва фарқкунии қисмҳои нутқ ё калимаҳои алоҳидаи ҷумла (бештар дар матнҳои бадеӣ)-ро ташкил медиҳад. Имонатсия аломати махсуси ҷумла, аз назари дастурӣ яке аз роҳҳои ифода (ба охир расидан ва нотамом мондан, мувофиқати мубтадову хабар аз рӯи оҳанги талаффуз), модалият (тобишҳои маъноӣ) ва ба мақсад мувофиқ (хабарӣ, хитобӣ ё саволӣ: Шумо якум мешавед!; Шумо якум мешавед?; Шумо якум мешавед.) будани ҷумларо муайян мекунад. Овозҳои марказии тарҳи оҳанг дар ҷумлаҳои хитобӣ нисбат ба ҳамгунаҳои худ дар ҷумлаҳои саволӣ баландтаранд. Имонатсия дар нутқи хаттӣ ба воситаи аломатҳои китобат (нуқта, вергул, савол, хитоб ва ғайра) ифода меёбад. Ҳамчунин Имонатсия муносибати синтаксисии аъзои ҷумларо (Имонатсияи чида, Имонатсияи хилофӣ, Имонатсияи муайянӣ, Имонатсияи истисноӣ, мухотабӣ ва ғайра) нишон медиҳад. Яъне Имонатсия дар ҷумла воситаи муҳим буда, ба воситаи он паҳлуҳои гуногуни маъноии ҷумла бозтоб мешаванд ва дар лаҳн нақши муассир мегузоранд. Имонатсия дар забонҳои гуногун ҳар навъ хусусият дорад. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Имонатсия|8|муаллиф=С. Каримов.}} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Саҳифаҳои ибҳомзудоӣ аз рӯи алифбо]] 67pbwzayiqj4mr70a19jeq2p7acm73l 1490662 1490661 2026-10-22T12:05:39Z Rabboni Hakimzoda 123692 1490662 wikitext text/x-wiki '''Интонатсия''' ( {{lang-la|intonо}} – талаффузи баланди оҳанг) — яке аз воҳидҳои [[Овошиносӣ|фонетикӣ]]. == Мафҳум == Имонатсия оҳанги махсуси нутқ, оҳангҳо (садои сухан), лафз ва қисмҳои алоҳидаи онро, ки дар ҷумла ҳамчун воситаи ифодаи маънои синтаксисӣ ва ё ҷозибанокӣ (ҳиссиёт) хидмат мекунанд, таъмин менамояд. Дар ҷумла Имонатсия маҷмӯи воситаҳои овозии забон аст, ки нутқро аз ҷиҳати фонетикӣ мураттаб месозад, таносуби маъноии ҷумларо устувор мекунад ва ба ҷумла тобишҳои хабарӣ, саволӣ ва амрӣ медиҳад. == Воситаҳои таркибӣ == Асоси воситаҳои таркибии Имонатсия инҳоянд: 1. Оҳанги нутқ, ки баробари баланд ё паст шудани овоз ҳис карда мешавад (Ҷумлаи хабарӣ: Ин китобро хондӣ. Дар муқоиса бо ҷумлаи саволӣ: Ин китобро хондӣ?); 2. Вазни нутқ, яъне баландшавии овозҳои ҷарангнок ва беҷаранг, ҳиҷоҳои дароз ва кӯтоҳ (фарқ дар назм бо дар назар доштани қоидаҳои илми арӯз ва дар наср); 3. Шиддатнокии нутқ, яъне паст ё баланд шудани тарзи талаффуз (гуфтугӯ дар дохили хона ва саҳни ҳавлӣ); 4. Суръати нутқ, яъне сустӣ ё тезии ба вуҷуд омадани нутқ (дар зарбулмасал, тезгӯяк; талаффузи тез ё сусти ибора ва ҷумла); 5. Оҳанги нутқ – таъсироти эҳсосотӣ (оҳанги шӯх, завқовар, ғамангез ва ғайра) расонидан; 6. Задаи мантиқӣ, калимагӣ ва ибораӣ, ки воситаи ҷудо ва фарқкунии қисмҳои нутқ ё калимаҳои алоҳидаи ҷумла (бештар дар матнҳои бадеӣ)-ро ташкил медиҳад. Имонатсия аломати махсуси ҷумла, аз назари дастурӣ яке аз роҳҳои ифода (ба охир расидан ва нотамом мондан, мувофиқати мубтадову хабар аз рӯи оҳанги талаффуз), модалият (тобишҳои маъноӣ) ва ба мақсад мувофиқ (хабарӣ, хитобӣ ё саволӣ: Шумо якум мешавед!; Шумо якум мешавед?; Шумо якум мешавед.) будани ҷумларо муайян мекунад. Овозҳои марказии тарҳи оҳанг дар ҷумлаҳои хитобӣ нисбат ба ҳамгунаҳои худ дар ҷумлаҳои саволӣ баландтаранд. Имонатсия дар нутқи хаттӣ ба воситаи аломатҳои китобат (нуқта, вергул, савол, хитоб ва ғайра) ифода меёбад. Ҳамчунин Имонатсия муносибати синтаксисии аъзои ҷумларо (Имонатсияи чида, Имонатсияи хилофӣ, Имонатсияи муайянӣ, Имонатсияи истисноӣ, мухотабӣ ва ғайра) нишон медиҳад. Яъне Имонатсия дар ҷумла воситаи муҳим буда, ба воситаи он паҳлуҳои гуногуни маъноии ҷумла бозтоб мешаванд ва дар лаҳн нақши муассир мегузоранд. Имонатсия дар забонҳои гуногун ҳар навъ хусусият дорад. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Имонатсия|8|муаллиф=С. Каримов.}} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Саҳифаҳои ибҳомзудоӣ аз рӯи алифбо]] rghn32mkhslnz5mh060fz66kovpd4gr 0 334476 1490663 2026-10-22T12:09:26Z Rabboni Hakimzoda 123692 Саҳифаи нав: '''Интранет''' (англ. Intranet, интрашабака), шабакаи дохилии корхона ё муассиса. == Мафҳум == Маъмулан, Интранет ''Интернет''и хурд буда, дар асоси истифодаи протоколи IP барои мубодила ва истифодаи муштараки як қисми иттилоот (рӯйхатти кормандон, рӯйхатти телефонҳои... 1490663 wikitext text/x-wiki '''Интранет''' (англ. Intranet, интрашабака), шабакаи дохилии корхона ё муассиса. == Мафҳум == Маъмулан, Интранет ''Интернет''и хурд буда, дар асоси истифодаи протоколи IP барои мубодила ва истифодаи муштараки як қисми иттилоот (рӯйхатти кормандон, рӯйхатти телефонҳои шарикон ва фармоишгарон, нақшаҳои умумӣ ва ғайра) дар дохили корхона сохта мешавад, яъне Интранет Интернети «хусусӣ» мебошад. Истифодаи Интранетро бе Интернет низ анҷом додан мумкин аст. Интранет маҳсули меҳнатро дар дохили корхона баланд бардошта, барои сарфакорӣ муосидат мекунад. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Интранет|8|муаллиф= }} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Шабакаҳои роёнаӣ]] [[Гурӯҳ:Менеҷмент]] 2haojw5lvzulj00vri4xn2oz1zb6l98 1490664 1490663 2026-10-22T12:09:51Z Rabboni Hakimzoda 123692 1490664 wikitext text/x-wiki '''Интранет''' ({{lang-en|Intranet}}, интрашабака), шабакаи дохилии корхона ё муассиса. == Мафҳум == Маъмулан, Интранет ''Интернет''и хурд буда, дар асоси истифодаи протоколи IP барои мубодила ва истифодаи муштараки як қисми иттилоот (рӯйхатти кормандон, рӯйхатти телефонҳои шарикон ва фармоишгарон, нақшаҳои умумӣ ва ғайра) дар дохили корхона сохта мешавад, яъне Интранет Интернети «хусусӣ» мебошад. Истифодаи Интранетро бе Интернет низ анҷом додан мумкин аст. Интранет маҳсули меҳнатро дар дохили корхона баланд бардошта, барои сарфакорӣ муосидат мекунад. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Интранет|8|муаллиф= }} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Шабакаҳои роёнаӣ]] [[Гурӯҳ:Менеҷмент]] g66tehhv4pgemm67kq0rupntexvbfnw 0 334477 1490671 2026-10-22T14:54:34Z Zosya95 54344 Бо тарҷумаи саҳифаи "[[:en:Special:Redirect/revision/1375962255|Oregano]]" сохта шудааст 1490671 wikitext text/x-wiki == Тавсиф == === Кимиё === === Зернавъҳо === == Инчунин нигаред == == Адабиёт == [[Гурӯҳ:Набототи Осиё]] 208w5sy496cubvarooccjfvf3e27x41 0 334478 1490672 2026-10-22T15:02:44Z Zosya95 54344 Бо тарҷумаи саҳифаи "[[:en:Special:Redirect/revision/1375540427|Marjoram]]" сохта шудааст 1490672 wikitext text/x-wiki == Таърих == == Тавсиф == == Парвариш == == Корбурд == == Инчунин нигаред == == Адабиёт == [[Гурӯҳ:Гиёҳҳои доруӣ]] 86hq3ye7swou64y5wg2nc6m57j9w73j 0 334479 1490674 2026-10-22T15:54:31Z Zosya95 54344 Бо тарҷумаи саҳифаи "[[:en:Special:Redirect/revision/1378650050|Spine (zoology)]]" сохта шудааст 1490674 wikitext text/x-wiki === Ширхӯрон === d0hju2vr0lt9qaqfk1b68khokiwl0u7 1490675 1490674 2026-10-22T16:02:22Z Zosya95 54344 Zosya95 moved page [[Дук (зоология)]] to [[Хор (зоология)]] 1490674 wikitext text/x-wiki === Ширхӯрон === d0hju2vr0lt9qaqfk1b68khokiwl0u7 1490677 1490675 2026-10-22T16:12:00Z Zosya95 54344 1490677 wikitext text/x-wiki {{Дигар маъноҳо|Хор}} [[Акс:Ялтинский зоопарк 079.jpg|thumb|Хорҳои муҳофизатии [[ҷайра]].]] '''Хор''', '''дук''' ё '''дуг''' — сохтори сахт ва нӯгтези бадани баъзе [[ҳайвонот]] мебошад, ки бештар барои муҳофизат аз [[даранда]]ҳо хизмат мекунад. Хорҳо дар гурӯҳҳои гуногуни [[мӯҳрадорон]] ва [[бемӯҳраҳо]] вомехӯранд. Онҳо вобаста ба намуди ҳайвон аз ҷиҳати андоза, шакл ва сохт фарқ мекунанд.<ref name="Crofts">{{cite journal |last1=Crofts |first1=Stephanie B. |last2=Stankowich |first2=Theodore |title=Stabbing Spines: A Review of the Biomechanics and Evolution of Defensive Spines |journal=Integrative and Comparative Biology |year=2021 |volume=61 |issue=2 |pages=655–667 |doi=10.1093/icb/icab099}}</ref> Дар бисёр ширхӯрон, аз ҷумла [[ҷайра]]ҳо ва [[хорпушт]]ҳо, хорҳо мӯйҳои шаклдигаркарда мебошанд. Онҳо асосан аз [[кератин]] — сафедаи мустаҳкаме, ки дар таркиби мӯй ва нохунҳо низ мавҷуд аст, иборатанд. Дар дигар гурӯҳҳои ҳайвонот хорҳо метавонанд аз устухон, моддаҳои оҳакӣ ё қисмҳои сахти рӯйпӯши бадан ба вуҷуд омада бошанд.<ref name="Crofts"/> == Сохт == Хорҳо одатан шакли дарозрӯя ё сӯзанмонанд дошта, нӯгашон тез мебошад. Дар баъзе ҳайвонот онҳо кӯтоҳу борик ва дар баъзеи дигар дарозу ғафсанд. Рангашон низ гуногун буда, метавонанд [[Сафед|сафед]], [[Сиёҳ|сиёҳ]], [[Қаҳваранг|қаҳваранг]] ё рах-рах бошанд. Хорҳои ширхӯрон аз мӯйҳои сахтшуда ба вуҷуд омадаанд. Қисми берунии онҳо аз қабати ғафси кератин иборат буда, даруни баъзеашон ковок ё дорои сохтори исфанҷмонанд аст. Ин сохт хорҳоро нисбатан сабук нигоҳ дошта, ба онҳо устуворӣ мебахшад.<ref name="Vincent">{{cite journal |last1=Vincent |first1=J. F. V. |last2=Owers |first2=P. |title=Mechanical design of hedgehog spines and porcupine quills |journal=Journal of Zoology |year=1986 |volume=210 |issue=1 |pages=55–75 |doi=10.1111/j.1469-7998.1986.tb03620.x}}</ref> Дар баъзе намудҳои ҷайра нӯги хорҳо дорои хорчаҳои хурди ба ақиб нигаронидашуда мебошад. Ин хорчаҳо ба хори асосӣ имкон медиҳанд, ки ба пӯсти душман осонтар халад ва берун кашидани он душвортар гардад.<ref name="Cho">{{cite journal |last1=Cho |first1=Woo Kyung |last2=Ankrum |first2=James A. |last3=Guo |first3=Dagang |last4=Chester |first4=Shawn A. |last5=Yang |first5=Seung Yun |last6=Kashyap |first6=Anurag |last7=Campbell |first7=Georgina A. |last8=Wood |first8=Robert J. |last9=Rijal |first9=Ram K. |last10=Karnik |first10=Rohit |last11=Langer |first11=Robert |last12=Karp |first12=Jeffrey M. |title=Microstructured barbs on the North American porcupine quill enable easy tissue penetration and difficult removal |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |year=2012 |volume=109 |issue=52 |pages=21289–21294 |doi=10.1073/pnas.1216441109}}</ref> == Паҳншавӣ дар олами ҳайвонот == === Ширхӯрон === [[Акс:Ялтинский зоопарк 079.jpg|thumb|Хорҳои дарози [[Ҷайра|ҷайра]]]] Хорҳо дар як қатор ширхӯрон, аз ҷумла ҷайраҳо, хорпуштҳо, [[ехидна]]ҳо, баъзе хояндаҳо ва [[тенрек]]ҳо инкишоф ёфтаанд. Дар ҷайраҳо хорҳо асосан пушт, паҳлӯҳо ва қисми ақиби баданро мепӯшонанд. Ҳангоми хатар ҷайра хорҳои худро рост карда, баданашро калонтар нишон медиҳад. Агар даранда наздик шавад, хорҳо метавонанд ба бадани он халанд. Бар хилофи тасаввуроти маъмул, ҷайра хорҳои худро аз дур намепаронад. Онҳо танҳо ҳангоми тамос метавонанд аз бадан ҷудо шаванд.<ref name="Smithsonian">{{cite web |title=North American porcupine |url=https://nationalzoo.si.edu/animals/north-american-porcupine |publisher=Smithsonian's National Zoo and Conservation Biology Institute |language=en}}</ref> Дар хорпуштҳо хорҳо кӯтоҳтар буда, ба пӯст мустаҳкамтар пайвастанд. Ҳангоми таҳдид хорпушт худро ба шакли тӯб печонда, қисмҳои нарми баданашро дар зери хорҳо пинҳон мекунад. Дар Тоҷикистон хорпушти дарозхор ва хорпушти гӯшкалон аз намояндагони ширхӯрони хордор мебошанд. Дар як таҳқиқоти илмии тоҷикӣ зикр шудааст, ки мӯйҳои қисми болоии бадани хорпушт ба хорҳои сахт табдил ёфтаанд.<ref name="Badalova">{{cite journal |last=Бадалова |first=Солеҳа |title=Хусусиятҳои биологию экологӣ, паҳншавӣ ва ҳифзи ширхӯрони ҳашаротхӯри Тоҷикистон |journal=Муҳаққиқ |year=2023 |issue=3 (60) |url=https://www.tgpu.tj/images/stories/nav/%D0%9C%D0%A3%D2%B3%D0%B0%D2%9B%D2%9A%D0%B8%D2%9A/2023/Muhakik_%E2%84%963_%2860%29_2023.pdf |language=tg}}</ref> Ехиднаҳо, ки ширхӯрони тухмгузори Австралия ва Гвинеяи Нав мебошанд, низ бадани хордор доранд. Хорҳои онҳо ҳам аз мӯйҳои шаклдигаркарда ба вуҷуд омадаанд.<ref name="Echidna">{{cite web |title=Echidna research in the Mammalogy collection |url=https://australian.museum/learn/teachers/learning/echidna-research/ |publisher=Australian Museum |language=en}}</ref> === Моҳиҳо === [[Акс:MC Rotfeuerfisch.jpg|thumb|Моҳии шер (''Pterois'') бо хорҳои дароз ва заҳрнок.]] Дар бисёр [[моҳӣ]]ҳо хорҳои сахт дар таркиби [[болҳои моҳӣ|болҳо]] ҷойгир буда, онҳоро устувор нигоҳ медоранд ва аз душман муҳофизат мекунанд. Хорҳои болҳо одатан сахт, нӯгтез ва бебанд мебошанд. Онҳо аз шуоҳои нарми болҳо, ки чандир ва бисёр вақт ба қисмҳо ҷудо шудаанд, фарқ мекунанд.<ref name="Fish">{{cite web |title=Fish Glossary |url=https://seagrant.wisc.edu/our-work/fish-and-fisheries/fish-glossary/ |publisher=University of Wisconsin Sea Grant |language=en}}</ref> Дар баъзе моҳиҳо, аз ҷумла моҳии шер (''Pterois'') ва намояндагони оилаи каждуммоҳиҳо (''Scorpaenidae''), хорҳо бо ғадудҳои заҳр алоқаманданд. Ҳангоми халидани хор заҳр ба захм ворид шуда, метавонад дарди сахт ва дигар нишонаҳои заҳролудшавиро ба вуҷуд орад.<ref name="NOAA">{{cite web |title=What is a lionfish? |url=https://oceanservice.noaa.gov/facts/lionfish-facts.html |publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration |language=en}}</ref> === Бесутунмӯҳрагон === Хорҳо дар бисёр ҳайвоноти бесутунмӯҳра низ дида мешаванд. Онҳо махсусан дар [[хорпӯстҳо]] (''Echinodermata''), аз ҷумла [[хорпуштаки баҳрӣ|хорпуштакҳои баҳрӣ]], хуб инкишоф ёфтаанд. Дар китоби дарсии «Зоология» барои синфи 7 зикр шудааст, ки бадани хорпӯстҳо дорои баромадҳои хор ё сӯзанмонанд аст. Скелети онҳо аз лавҳачаҳои оҳакӣ иборат буда, хорҳо метавонанд ба муҳофизат ва ҳаракати ҳайвон ёрӣ расонанд.<ref name="Zoology">{{cite book |last1=Маҳмадзиёев |first1=Абдулло |last2=Исоев |first2=Комилшо |title=Зоология. Китоби дарсӣ барои синфи 7 |edition=4 |publisher=Полиграф групп |location=Душанбе |year=2018 |pages=227–229 |url=https://kitobkhon.net/book/zoologiya-7 |language=tg}}</ref> Хорҳои хорпуштакҳои баҳрӣ аз моддаҳои оҳакӣ, асосан карбонати калсий, сохта шудаанд. Онҳо аз ҷиҳати пайдоиш ва сохт аз хорҳои ширхӯрон фарқ мекунанд.<ref name="SeaUrchin">{{cite web |title=Echinoderms: Sea Stars, Urchins, Sand Dollars, and Relatives |url=https://ocean.si.edu/ocean-life/invertebrates/sea-stars-urchins-and-relatives |publisher=Smithsonian Ocean |language=en}}</ref> Дар баъзе [[ҳашарот]] ва дигар [[буғумпойҳо]] низ баромадҳои хоршакл мавҷуданд, ки барои муҳофизат хизмат мекунанд. == Вазифаҳо == Вазифаи асосии хорҳо муҳофизат аз душман мебошад. Нӯги тези онҳо метавонад ба пӯсти дарранда халад ва онро аз ҳамла боздорад. Дар баъзе ҳайвонот хорҳо вазифаҳои дигар низ доранд. Бисёр ширхӯрони хордор ҳангоми хатар хорҳои худро рост карда, калонтар менамоянд. Баъзе ҷайраҳо бо ҷунбондани хорҳои думи худ садои тақ-тақ мебароранд, ки барои огоҳ кардани душман хизмат мекунад.<ref name="Crofts"/> Дар хорпуштакҳои баҳрӣ хорҳо ғайр аз муҳофизат дар ҳаракат ва ҷойгиршавии бадан низ иштирок мекунанд. Дар баъзе моҳиҳо бошад, онҳо ҳам барои нигоҳ доштани шакли болҳо ва ҳам барои муҳофизат аҳамият доранд.<ref name="SeaUrchin"/><ref name="Fish"/> == Пайдоиш ва таҳаввул == Хорҳо дар гурӯҳҳои гуногуни ҳайвонот мустақилона ба вуҷуд омадаанд. Ҳарчанд аз ҷиҳати зоҳирӣ ба ҳам монанданд, онҳо на ҳамеша пайдоиши яксон доранд. Масалан, хорҳои ҷайраҳо, хорпуштҳо ва ехиднаҳо аз мӯйҳои шаклдигаркарда пайдо шудаанд, дар ҳоле ки хорҳои хорпуштакҳои баҳрӣ қисми скелети оҳакии онҳо мебошанд. Таҳқиқотҳо нишон медиҳанд, ки ин гуна воситаҳои муҳофизатӣ дар ҷараёни [[интихоби табиӣ]] ба вуҷуд омада, ба зинда мондани ҳайвонот дар муҳити хатарнок мусоидат кардаанд.<ref name="Stankowich">{{cite journal |last1=Stankowich |first1=Theodore |last2=Campbell |first2=Lisa A. |title=Living in the danger zone: Exposure to predators and the evolution of spines and body armor in mammals |journal=Evolution |year=2016 |volume=70 |issue=7 |pages=1501–1511 |doi=10.1111/evo.12961}}</ref> == Нигаред == * [[Ҷайраҳо]] * [[Хорпушт]] * [[Хорпӯстҳо]] * [[Кератин]] * [[Мӯй]] * [[Муҳофизати ҳайвонот]] * [[Анатомияи ҳайвонот]] == Эзоҳ == {{ПЭ}} == Адабиёт == * ''Фарҳанги тафсирии забони тоҷикӣ''. Ҷилди 1. — Душанбе: Пажӯҳишгоҳи забон ва адабиёти ба номи Рӯдакӣ, 2008. * Маҳмадзиёев А., Исоев К. ''Зоология''. Китоби дарсӣ барои синфи 7. — Душанбе: Полиграф групп, 2018. — С. 227–229. * Бадалова С. Хусусиятҳои биологию экологӣ, паҳншавӣ ва ҳифзи ширхӯрони ҳашаротхӯри Тоҷикистон // ''Муҳаққиқ''. — 2023. — № 3 (60). * Vincent J. F. V., Owers P. Mechanical design of hedgehog spines and porcupine quills // ''Journal of Zoology''. — 1986. — Vol. 210. — P. 55–75. * Crofts S. B., Stankowich T. Stabbing Spines: A Review of the Biomechanics and Evolution of Defensive Spines // ''Integrative and Comparative Biology''. — 2021. — Vol. 61. — P. 655–667. == Пайвандҳои берунӣ == * [https://vazhaju.tj/word/%D0%B4%D1%83%D0%B3/utnWmtm Калимаи «дуг» дар Вожаҷӯ] * [https://nationalzoo.si.edu/animals/north-american-porcupine Хорҳои ҷайра — Smithsonian National Zoo] * [https://ocean.si.edu/ocean-life/invertebrates/sea-stars-urchins-and-relatives Хорҳои хорпӯстҳои баҳрӣ — Smithsonian Ocean] {{Authority control}} [[Гурӯҳ:Анатомияи ҳайвонот]] [[Гурӯҳ:Муҳофизати ҳайвонот]] [[Гурӯҳ:Мӯй]] aa3t1jb08r5izeiuxmdsnqkpc0qz962 1490685 1490677 2026-10-22T16:45:05Z Zosya95 54344 1490685 wikitext text/x-wiki {{Дигар маъноҳо|Хор}} [[Акс:Ялтинский зоопарк 079.jpg|thumb|Хорҳои [[ҷайра]]]] '''Хор''', '''дук''' ё '''дуг''' — сохтори сахт ва нӯгтези бадани баъзе [[ҳайвонот]], ки бештар барои муҳофизат аз [[дарандаҳо]] хизмат мекунад. Хорҳо дар гурӯҳҳои гуногуни [[мӯҳрадорон]] ва [[бемӯҳраҳо]] дида мешаванд. Онҳо вобаста ба намуди ҳайвон аз ҷиҳати андоза, шакл, таркиб ва вазифа фарқ мекунанд.<ref name="Crofts">{{cite journal |last1=Crofts |first1=Stephanie B. |last2=Stankowich |first2=Theodore |title=Stabbing Spines: A Review of the Biomechanics and Evolution of Defensive Spines |journal=Integrative and Comparative Biology |year=2021 |volume=61 |issue=2 |pages=655–667 |doi=10.1093/icb/icab099}}</ref> Дар бисёр [[ширхӯрон]], аз ҷумла [[ҷайра]]ю [[хорпушт]]он, хорҳо мӯйҳои шаклдигаркарда мебошанд. Онҳо асосан аз [[кератин]] — [[Сафедаҳо|сафедае]], ки дар таркиби [[Мӯй|мӯй]] ва [[Нохун|нохунҳо]] низ мавҷуд аст, иборатанд. Дар дигар гурӯҳҳои ҳайвонот хорҳо метавонанд таркиби [[Устухон|устухонӣ]], [[Оҳак|оҳакӣ]] ё аз рӯйпӯши сахти бадан пайдошуда дошта бошанд.<ref name="Crofts"/> Хорҳо яке аз роҳҳои муҳофизатии ҳайвонот мебошанд. Нӯги тези онҳо метавонад ба пӯсти душман халад ва онро аз ҳамла боздорад. Дар баъзе намудҳо хорҳо инчунин барои ҳаракат, нигоҳ доштани шакли бадан ё огоҳ кардани дарандаҳо хизмат мекунанд. == Сохт == Хорҳо одатан шакли дарозрӯя ё сӯзанмонанд дошта, нӯгашон тез мебошад. Дар баъзе ҳайвонот онҳо кӯтоҳу борик ва дар баъзеи дигар дарозу ғафсанд. Рангашон низ гуногун буда, метавонанд [[Сафед|сафед]], [[Сиёҳ|сиёҳ]], [[Қаҳваранг|қаҳваранг]] ё рах-рах бошанд. Хорҳои ширхӯрон аз мӯйҳои сахтшуда ба вуҷуд омадаанд. Қисми берунии онҳо аз қабати мустаҳками кератин иборат буда, даруни баъзеашон ковок ё дорои сохтори исфанҷмонанд аст. Ин сохт хорҳоро нисбатан сабук нигоҳ дошта, ба онҳо устуворӣ ва чандирӣ мебахшад.<ref name="Vincent">{{cite journal |last1=Vincent |first1=J. F. V. |last2=Owers |first2=P. |title=Mechanical design of hedgehog spines and porcupine quills |journal=Journal of Zoology |year=1986 |volume=210 |issue=1 |pages=55–75 |doi=10.1111/j.1469-7998.1986.tb03620.x}}</ref> Дар баъзе намудҳои ҷайра, махсусан ҷайраи Амрикои Шимолӣ (''Erethizon dorsatum''), нӯги хорҳо дорои хорчаҳои хурди ба ақиб нигаронидашуда мебошад. Ин хорчаҳо ҳангоми тамос ба пӯст осонтар халидани хорро таъмин карда, берун кашидани онро душвортар мегардонанд. Таҳқиқоти соли 2012 нишон дод, ки чунин сохт барои ба бофтаҳо ворид шудани хор қувваи камтар талаб мекунад.<ref name="Cho">{{cite journal |last1=Cho |first1=Woo Kyung |last2=Ankrum |first2=James A. |last3=Guo |first3=Dagang |last4=Chester |first4=Shawn A. |last5=Yang |first5=Seung Yun |last6=Kashyap |first6=Anurag |last7=Campbell |first7=Georgina A. |last8=Wood |first8=Robert J. |last9=Rijal |first9=Ram K. |last10=Karnik |first10=Rohit |last11=Langer |first11=Robert |last12=Karp |first12=Jeffrey M. |title=Microstructured barbs on the North American porcupine quill enable easy tissue penetration and difficult removal |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |year=2012 |volume=109 |issue=52 |pages=21289–21294 |doi=10.1073/pnas.1216441109}}</ref> Хорҳои гурӯҳҳои гуногуни ҳайвонот аз якдигар фарқ мекунанд. Масалан, хорҳои хорпуштакҳои баҳрӣ аз моддаҳои оҳакӣ сохта шудаанд, дар ҳоле ки хорҳои баъзе моҳиҳо қисми сохтори устухонии болҳои онҳоро ташкил медиҳанд. == Паҳншавӣ дар олами ҳайвонот == === Ширхӯрон === [[Акс:Ялтинский зоопарк 079.jpg|thumb|Хорҳои дарози ҷайра.]] Хорҳо дар як қатор ширхӯрон, аз ҷумла ҷайраҳо, хорпуштҳо, [[ехидна]]ҳо, баъзе [[хояндаҳо]], [[тенрек]]ҳо ва мушҳои хордор инкишоф ёфтаанд. Гарчанде ин ҳайвонот ба гурӯҳҳои гуногуни зоологӣ мансубанд, хорҳои онҳо бештар аз мӯйҳои шаклдигаркарда пайдо шудаанд.<ref name="Crofts"/> Дар ҷайраҳо хорҳо асосан пушт, паҳлуҳо ва қисми ақиби баданро мепӯшонанд. Ҳангоми хатар ҷайра хорҳои худро рост карда, баданашро калонтар нишон медиҳад. Агар дарранда наздик шавад, хорҳо метавонанд ба бадани он халанд. Бар хилофи тасаввуроти маъмул, ҷайра хорҳои худро аз дур намепаронад. Онҳо танҳо ҳангоми тамос метавонанд аз бадан ҷудо шаванд.<ref name="Cornell">{{cite web |title=Porcupine quill injuries in dogs |url=https://www.vet.cornell.edu/departments-centers-and-institutes/riney-canine-health-center/canine-health-information/porcupine-quill-injuries-in-dogs |publisher=Cornell University College of Veterinary Medicine |language=en}}</ref> Дар хорпуштҳо хорҳо нисбатан кӯтоҳтар буда, ба пӯст мустаҳкамтар пайвастанд. Ҳангоми таҳдид хорпушт худро ба шакли тӯб печонда, сар, шикам ва дигар қисмҳои нарми баданашро дар зери хорҳо пинҳон мекунад. Ехиднаҳо, ки ширхӯрони тухмгузори Австралия ва Гвинеяи Нав мебошанд, низ бадани хордор доранд. Хорҳои онҳо, мисли хорҳои ҷайра ва хорпушт, аз мӯйҳои шаклдигаркарда ба вуҷуд омадаанд. === Моҳиҳо === [[Акс:MC Rotfeuerfisch.jpg|thumb|Моҳии шер (''Pterois'') бо хорҳои дароз ва заҳрнок.]] Дар бисёр [[моҳӣ]]ҳо хорҳои сахт дар таркиби [[болҳои моҳӣ|болҳо]] ҷойгир буда, барои нигоҳ доштани шакли онҳо ва муҳофизат аз душман хизмат мекунанд. Чунин сохторҳо махсусан дар моҳиҳои устухондор, аз ҷумла моҳиҳои болашуоъ, васеъ паҳн шудаанд. Хорҳои болҳои моҳӣ одатан сахт, нӯгтез ва бебанд мебошанд. Онҳо аз шуоҳои нарми болҳо, ки чандир ва ба қисмҳо ҷудошудаанд, фарқ мекунанд. Дар бисёр намудҳо хорҳо дар қисми пеши боли пушт ё зери шикам ҷойгиранд.<ref name="Fish">{{cite web |title=Glossary of fish terms |url=https://australian.museum/learn/animals/fishes/glossary-of-fish-terms/ |publisher=Australian Museum |language=en}}</ref> Дар баъзе моҳиҳо, аз ҷумла моҳии шер (''Pterois'') ва намояндагони оилаи каждуммоҳиҳо (''Scorpaenidae''), хорҳо бо ғадудҳои заҳр алоқаманданд. Ҳангоми халидани хор заҳр ба захм ворид шуда, метавонад дарди сахт, варам ва дигар нишонаҳои заҳролудшавиро ба вуҷуд орад.<ref name="NOAA">{{cite web |title=What is a lionfish? |url=https://oceanservice.noaa.gov/facts/lionfish-facts.html |publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration |language=en}}</ref> Дар думи баъзе [[скат]]ҳо низ хори дароз ва тез мавҷуд аст, ки барои муҳофизат хизмат мекунад. Ин хор аз сохторҳои сахти пӯст ба вуҷуд омада, дар баъзе намудҳо бо ғадудҳои заҳр алоқаманд мебошад. === Бесутунмӯҳрагон === Хорҳо дар бисёр ҳайвоноти бесутунмӯҳра, аз ҷумла [[хорпӯстҳо]], [[нармбаданҳо]] ва [[буғумпойҳо]] низ вомехӯранд. Онҳо махсусан дар [[хорпуштаки баҳрӣ|хорпуштакҳои баҳрӣ]] хуб инкишоф ёфтаанд. Бадани ин ҳайвонот бо хорҳои ҳаракаткунанда пӯшида шудааст, ки аз карбонати калсий иборатанд. Хорҳо ба скелети оҳакии бадан пайваст буда, ҳам барои муҳофизат ва ҳам барои ҳаракат дар қаъри баҳр хизмат мекунанд.<ref name="SmithsonianSea">{{cite web |title=Echinoderms: Sea Stars, Urchins, Sand Dollars, and Relatives |url=https://ocean.si.edu/ocean-life/invertebrates/sea-stars-urchins-and-relatives |publisher=Smithsonian Ocean |language=en}}</ref> Дар баъзе нармбаданҳо, аз ҷумла намудҳои гуногуни ҳалзунҳо ва дупаллаҳо, рӯйи садаф бо баромадҳои сахту хоршакл пӯшида шудааст. Ин баромадҳо қисми садаф буда, метавонанд дар муҳофизат аз даррандаҳо нақш дошта бошанд. Дар буғумпойҳо хорҳо бештар дар рӯйпӯши берунии бадан ҷойгиранд. Масалан, дар баъзе харчангшаклон ва майгуҳо қисми пеши сар ба баромади тезу хоршакл табдил ёфтааст. Бадани кирминаҳои баъзе шапалакҳо низ бо мӯякҳои хоршакл пӯшида шудааст. Дар баъзе намудҳо ин мӯякҳо ҳангоми расидан ба пӯст боиси хориш ва озурдагӣ мешаванд. Хорҳои кирминаҳои ҷинси ''[[Lonomia]]'', ки дар Амрикои Ҷанубӣ вомехӯранд, заҳрнок буда, метавонанд ихтилоли ҷиддии лахташавии хун ва хунравиро ба вуҷуд оранд.<ref name="Lonomia">{{cite journal |title=Lonomia obliqua Walker (Lepidoptera: Saturniidae): hemostasis implications |year=2015 |pmid=26248250 |url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/26248250/ |language=en}}</ref> Дар баъзе ҳайвоноти бесутунмӯҳра хорҳо на танҳо дар рӯйи бадан, балки дар узвҳои дохилӣ низ мавҷуданд. Масалан, дар узвҳои афзоишии баъзе кирмҳои паҳн сохторҳои хурди хоршакл дида мешаванд. == Вазифаҳо == Вазифаи асосии хорҳо муҳофизат аз душман мебошад. Нӯги тези онҳо метавонад ба пӯсти дарранда халад ва онро аз ҳамла боздорад. Дар баъзе ҳайвонот хорҳо вазифаҳои дигар низ доранд. Бисёр ширхӯрони хордор ҳангоми хатар хорҳои худро рост карда, калонтар менамоянд. Баъзе ҷайраҳо бо ҷунбондани хорҳои думи худ садои тақ-тақ мебароранд, ки барои огоҳ кардани душман хизмат мекунад.<ref name="Crofts"/> Хорҳои баъзе ҳайвонот метавонанд заҳрро ба захм ворид кунанд. Ин хусусият бештар дар моҳиҳои заҳрнок ва баъзе бесутунмӯҳрагон мушоҳида мешавад. Хорҳои ҷайраҳо ва хорпуштҳо бошанд, маъмулан заҳр надоранд. Дар хорпуштакҳои баҳрӣ хорҳо ғайр аз муҳофизат дар ҳаракат ва нигоҳ доштани мавқеи бадан низ иштирок мекунанд. Дар баъзе моҳиҳо онҳо ба устувории болҳо ёрӣ мерасонанд.<ref name="SmithsonianSea"/><ref name="Fish"/> === Рангҳои огоҳкунанда === Дар баъзе ҳайвоноти хордор хорҳо бо рангҳои намоён ё нақшҳои махсус ҳамроҳ мебошанд. Ин рангҳо метавонанд даррандаро аз хатари ҳамла огоҳ кунанд. Чунин хусусият дар биология '''апосематизм''' ё '''рангҳои огоҳкунанда''' ном дорад. Масалан, хорҳои сиёҳу сафеди баъзе ҷайраҳо ҳангоми рост шудан равшан намоён мегарданд. Дарранда метавонад ин аломатҳоро бо хатари осеб дидан алоқаманд кунад ва аз ҳамла худдорӣ намояд. Таҳқиқоти Майкл Спид ва Грэм Ракстон (2005) нишон медиҳад, ки рангҳо ва аломатҳои огоҳкунанда метавонанд дар баробари хорҳои муҳофизатӣ инкишоф ёбанд. Ин гуна аломатҳо ба дарранда имкон медиҳанд, ки хатари ҳамларо пеш аз тамоси бевосита муайян кунад.<ref name="Warning">{{cite journal |last1=Speed |first1=Michael P. |last2=Ruxton |first2=Graeme D. |title=Warning displays in spiny animals: One (more) evolutionary route to aposematism |journal=Evolution |year=2005 |volume=59 |issue=12 |pages=2499–2508 |doi=10.1111/j.0014-3820.2005.tb00963.x}}</ref> == Пайдоиш ва таҳаввул == Хорҳо дар гурӯҳҳои гуногуни ҳайвонот дар ҷараёни [[таҳаввул]] мустақилона ба вуҷуд омадаанд. Ҳарчанд онҳо аз ҷиҳати зоҳирӣ ба ҳам монанданд, пайдоиш ва сохти анатомии онҳо яксон нест. Масалан, хорҳои ҷайраҳо, хорпуштҳо ва ехиднаҳо аз мӯйҳои шаклдигаркарда пайдо шудаанд, дар ҳоле ки хорҳои хорпуштакҳои баҳрӣ қисми скелети оҳакии онҳо мебошанд. Пайдоиши хорҳо бештар бо зарурати муҳофизат аз даррандаҳо алоқаманд аст. Ин хусусият махсусан барои ҳайвоноте муҳим мебошад, ки суръати баланди ҳаракат надоранд ё дар муҳити кушод зиндагӣ мекунанд. Таҳқиқоти Теодор Станкович ва Лиза Кэмпбелл (2016) нишон дод, ки дар байни ширхӯрон воситаҳои муҳофизатии бадан, аз ҷумла хорҳо, бештар дар баъзе ҳайвоноти миёнаҷуссаи муҳити кушод инкишоф ёфтаанд. Ин гуна ҳайвонот барои аз дарранда пинҳон шудан аз ҳад калон ва барои муқовимати мустақим ба баъзе душманон нисбатан хурд мебошанд.<ref name="Stankowich">{{cite journal |last1=Stankowich |first1=Theodore |last2=Campbell |first2=Lisa A. |title=Living in the danger zone: Exposure to predators and the evolution of spines and body armor in mammals |journal=Evolution |year=2016 |volume=70 |issue=7 |pages=1501–1511 |doi=10.1111/evo.12961}}</ref> Боқимондаҳои сангшуда нишон медиҳанд, ки чунин сохторҳо дар ширхӯрони қадим низ вуҷуд доштанд. Дар як навъи ширхӯри нобудшуда бо номи ''[[Spinolestes xenarthrosus]]'', ки тақрибан 125 миллион сол пеш зиндагӣ мекард, сохторҳои пӯсти хоршакл ёфт шудаанд. Ин бозёфт нишон медиҳад, ки мӯйҳои хоршакл ҳанӯз дар давраи [[табошир]] дар баъзе ширхӯрон пайдо шуда буданд.<ref name="Spinolestes">{{cite journal |last1=Martin |first1=Thomas |last2=Marugán-Lobón |first2=Jesús |last3=Vullo |first3=Romain |last4=Martín-Abad |first4=Hugo |last5=Luo |first5=Zhe-Xi |last6=Buscalioni |first6=Angela D. |title=A Cretaceous eutriconodont and integument evolution in early mammals |journal=Nature |year=2015 |volume=526 |pages=380–384 |doi=10.1038/nature14905}}</ref> == Осебҳои аз хорҳо пайдошаванда == Хорҳои баъзе ҳайвонот ҳангоми тамос бо пӯст метавонанд захм ба вуҷуд оранд. Дараҷаи осеб аз шакл ва андозаи хор, чуқурии захм ва заҳрнок будани он вобаста аст. Хорҳои ҷайраҳо заҳрнок нестанд, вале метавонанд ба бофтаҳои бадан чуқур халанд. Дар баъзе намудҳо хорчаҳои хурди нӯги хор берун кашидани онро душвор мегардонанд. Агар хор дар бадан боқӣ монад, метавонад боиси дард, варам, сироят ё осеби бофтаҳо гардад.<ref name="Cornell"/> Хорҳои баъзе моҳиҳо ва бесутунмӯҳраҳои баҳрӣ заҳрнок мебошанд. Халидани онҳо метавонад дарди шадид, сурхшавӣ, варам ва дар ҳолатҳои вазнин дигар нишонаҳои заҳролудшавиро ба вуҷуд орад. Табобати чунин захмҳо ба навъи ҳайвон ва хусусияти осеб вобаста аст. Ҳангоми халидани хорҳои заҳрнок, пайдо шудани нишонаҳои шадид ё дар бофтаҳо боқӣ мондани хор муоинаи тиббӣ зарур мебошад.<ref name="CDC">{{cite web |title=Poisonings, Envenomations, and Toxic Exposures During Travel |url=https://www.cdc.gov/yellow-book/hcp/environmental-hazards-risks/poisonings-envenomations-and-toxic-exposures-during-travel.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |language=en}}</ref> == Истифодаи хорҳо аз ҷониби инсон == Хорҳои баъзе ҳайвонот аз замонҳои қадим барои сохтани ашёи ороишӣ ва ҳунарҳои дастӣ истифода шудаанд. Онҳо аз сабаби мустаҳкамӣ, сабукӣ ва шакли махсусашон ҳамчун маводи табиӣ аҳамият доранд. Дар байни баъзе халқҳои бумии Амрикои Шимолӣ хорҳои ҷайра барои ороиши либос, халта, пойафзол ва дигар ашё истифода мешуданд. Хорҳоро ранг карда, ба пӯст ё матоъ медӯхтанд ва бо онҳо нақшу нигор месохтанд. Ин навъи ҳунари анъанавӣ бо номи ''quillwork'' маълум аст.<ref name="Quillwork">{{cite book |last=Orchard |first=William C. |title=The Technique of Porcupine-Quill Decoration Among the North American Indians |publisher=Museum of the American Indian, Heye Foundation |year=1916 |doi=10.5479/sil.451243.39088016090201 |url=https://library.si.edu/digital-library/book/techniqueofporc00orch}}</ref> Хорҳои ҳайвонот дар таҳқиқоти муҳандисӣ низ аҳамият доранд. Олимон сохти хорҳои ҷайраҳоро барои таҳияи сӯзанҳои тиббӣ ва воситаҳои пайваст кардани бофтаҳо меомӯзанд. Хорчаҳои хурди нӯги онҳо метавонанд барои сохтани асбобҳое, ки бо қувваи камтар ба бофта ворид мешаванд, намуна бошанд.<ref name="Cho"/> Сохтори ковок ва мустаҳками хорҳои хорпуштакҳои баҳрӣ низ барои таҳияи маводи нави сунъӣ, аз ҷумла сафолҳои сабуку устувор, омӯхта мешавад.<ref name="Biomimetics">{{cite journal |last1=Klang |first1=Katharina |last2=Nickel |first2=Klaus G. |title=The Plant-Like Structure of Lance Sea Urchin Spines as Biomimetic Concept Generator for Freeze-Casted Structural Graded Ceramics |journal=Biomimetics |year=2021 |volume=6 |issue=2 |pages=36 |doi=10.3390/biomimetics6020036}}</ref> == Адабиёт == {{reflist}} [[Гурӯҳ:Анатомияи ҳайвонот]] [[Гурӯҳ:Муҳофизати ҳайвонот]] [[Гурӯҳ:Мӯй]] oyp2sv1b2uc44m32rfkt1nj92dvttpj 1490693 1490685 2026-10-22T17:06:51Z Zosya95 54344 1490693 wikitext text/x-wiki {{Short description|Сохтори сахт ва нӯгтези бадани ҳайвонот}} {{Дигар маъноҳо|Хор}} [[Акс:Ялтинский зоопарк 079.jpg|thumb|Хорҳои [[ҷайра]]]] '''Хор''', '''дук''' ё '''дуг''' — сохтори сахт ва нӯгтези бадани баъзе [[ҳайвонот]], ки бештар барои муҳофизат аз [[дарандаҳо]] хизмат мекунад. Хорҳо дар гурӯҳҳои гуногуни [[мӯҳрадорон]] ва [[бемӯҳраҳо]] вомехӯранд. Онҳо вобаста ба намуди ҳайвон аз ҷиҳати андоза, шакл, таркиб ва вазифа фарқ мекунанд. Ғайр аз муҳофизат, хорҳо метавонанд барои ҳаракат, нигоҳ доштани шакли бадан, огоҳ кардани дарандаҳо ё заҳр задан ёрӣ диҳанд.<ref name="Crofts">{{cite journal |last1=Crofts |first1=Stephanie B. |last2=Stankowich |first2=Theodore |title=Stabbing Spines: A Review of the Biomechanics and Evolution of Defensive Spines |journal=Integrative and Comparative Biology |year=2021 |volume=61 |issue=2 |pages=655–667 |doi=10.1093/icb/icab099}}</ref> == Сохт == Хорҳо одатан дарозрӯя ё сӯзанмонанд буда, нӯги тез доранд. Онҳо метавонанд кӯтоҳу борик ё дарозу ғафс бошанд. Ранги хорҳо низ гуногун буда, дар баъзе ҳайвонот нақшҳои сиёҳу сафед ё рах-рах доранд. Таркиби хорҳо дар гурӯҳҳои гуногуни ҳайвонот фарқ мекунад. Дар [[ширхӯрон]], аз ҷумла ҷайраҳо ва [[хорпушт]]ҳо, онҳо аз мӯйҳои шаклдигаркарда ба вуҷуд омада, асосан аз [[кератин]] иборатанд. Қисми дарунии баъзе хорҳо ковок ё исфанҷмонанд аст, ки ба онҳо сабукӣ ва устуворӣ мебахшад.<ref name="Vincent">{{cite journal |last1=Vincent |first1=J. F. V. |last2=Owers |first2=P. |title=Mechanical design of hedgehog spines and porcupine quills |journal=Journal of Zoology |year=1986 |volume=210 |issue=1 |pages=55–75 |doi=10.1111/j.1469-7998.1986.tb03620.x}}</ref> Дар [[моҳӣ]]ҳо хорҳо аксаран аз сохторҳои сахти устухонӣ иборатанд, дар ҳоле ки хорҳои [[хорпуштаки баҳрӣ|хорпуштакҳои баҳрӣ]] аз моддаҳои оҳакӣ, асосан карбонати калсий, сохта шудаанд. == Паҳншавӣ дар олами ҳайвонот == === Ширхӯрон === Хорҳо дар ҷайраҳо, хорпуштҳо, [[ехидна]]ҳо, [[тенрек]]ҳо ва баъзе [[хояндаҳо]], аз ҷумла мушҳои хордор, инкишоф ёфтаанд.<ref name="Crofts"/> Дар ҷайраҳо хорҳо асосан пушт, паҳлуҳо ва қисми ақиби баданро мепӯшонанд. Ҳангоми хатар ҷайра онҳоро рост карда, худро калонтар нишон медиҳад. Агар дарранда наздик шавад, ҷайра метавонад бо хорҳои худ ба он осеб расонад. Бар хилофи тасаввуроти маъмул, ҷайра хорҳояшро аз дур намепаронад; онҳо танҳо ҳангоми тамос метавонанд аз бадан ҷудо шаванд.<ref name="Cornell">{{cite web |title=Porcupine quill injuries in dogs |url=https://www.vet.cornell.edu/departments-centers-and-institutes/riney-canine-health-center/canine-health-information/porcupine-quill-injuries-in-dogs |publisher=Cornell University College of Veterinary Medicine |language=en}}</ref> Хорҳои хорпуштҳо нисбатан кӯтоҳ буда, ба пӯст мустаҳкамтар пайвастанд. Ҳангоми таҳдид хорпушт худро ба шакли тӯб печонда, сар, шикам ва дигар қисмҳои нарми баданашро пинҳон мекунад. Ехиднаҳо, ки ширхӯрони тухмгузори Австралия ва Гвинеяи Нав мебошанд, низ хорҳои кератинӣ доранд. Ҳарчанд ҷайраҳо, хорпуштҳо ва ехиднаҳо ба гурӯҳҳои гуногуни ширхӯрон мансубанд, хорҳои онҳо дар натиҷаи тағйир ёфтани мӯй пайдо шудаанд. === Моҳиҳо === [[Акс:MC Rotfeuerfisch.jpg|thumb|Моҳии шер (''Pterois'') бо хорҳои дароз ва заҳрнок]] Дар бисёр моҳиҳо хорҳои сахт дар таркиби [[болҳои моҳӣ|болҳо]] ҷойгир буда, барои устувории онҳо ва муҳофизат аз душман хизмат мекунанд. Ин хорҳо одатан сахт, нӯгтез ва бебанд буда, аз шуоъҳои нарму чандири болҳо фарқ мекунанд. Дар баъзе намудҳо, аз ҷумла моҳии шер (''Pterois'') ва намояндагони оилаи каждуммоҳиҳо (''Scorpaenidae''), хорҳо бо ғадудҳои заҳр алоқаманданд. Ҳангоми халидани хор заҳр ба захм ворид шуда, метавонад дарди шадид, варам ва дигар нишонаҳои заҳролудшавиро ба вуҷуд орад.<ref name="NOAA">{{cite web |title=What is a lionfish? |url=https://oceanservice.noaa.gov/facts/lionfish-facts.html |publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration |language=en}}</ref> Дар думи баъзе [[скат]]ҳо низ хори дарозу нӯгтез мавҷуд аст. Ин хор аз сохторҳои сахти пӯст ба вуҷуд омада, дар баъзе намудҳо бо ғадудҳои заҳр алоқаманд мебошад. === Бемӯҳраҳо === Хорҳо дар бисёр ҳайвоноти бемӯҳра, аз ҷумла [[хорпӯстҳо]], [[нармбаданҳо]] ва [[буғумпойҳо]] низ вомехӯранд. Дар хорпуштакҳои баҳрӣ хорҳои ҳаракаткунанда ба скелети оҳакии бадан пайваст буда, барои муҳофизат ва ҳаракат дар қаъри баҳр хизмат мекунанд. Дар баъзе намудҳо онҳо дарозу борик ва дар дигар намудҳо кӯтоҳу ғафс мебошанд.<ref name="SeaUrchin">{{cite web |title=Sea Stars, Urchins and Relatives |url=https://ocean.si.edu/ocean-life/invertebrates/sea-stars-urchins-and-relatives |publisher=Smithsonian Ocean |language=en}}</ref> Садафи баъзе ҳалзунҳо ва нармбаданҳои дупалла низ баромадҳои сахти хоршакл дорад. Дар як қатор харчангшаклон бошад, хорҳо қисми рӯйпӯши берунии баданро ташкил медиҳанд. Бадани кирминаҳои баъзе шапалакҳо бо мӯякҳои сахту хоршакл пӯшида шудааст, ки метавонанд боиси озурдагии пӯст шаванд. Хорҳои кирминаҳои ҷинси ''[[Lonomia]]'', ки дар Амрикои Ҷанубӣ зиндагӣ мекунанд, заҳрноканд. Тамос бо онҳо дар ҳолатҳои вазнин метавонад ихтилоли лахташавии хун, хунравӣ ва осеби гурдаҳоро ба вуҷуд орад.<ref name="Lonomia">{{cite journal |last1=Maggi |first1=Silviane |last2=Faulhaber |first2=Gustavo Adolpho Moreira |title=Lonomia obliqua Walker (Lepidoptera: Saturniidae): hemostasis implications |journal=Revista da Associação Médica Brasileira |year=2015 |volume=61 |issue=3 |pages=263–268 |doi=10.1590/1806-9282.61.03.263}}</ref> == Вазифаҳо == Вазифаи асосии хорҳо муҳофизат аз даррандаҳо мебошад. Нӯги тези онҳо метавонад ба пӯсти душман халад ва онро аз ҳамла боздорад. Баъзе ҳайвонот ҳангоми хатар хорҳояшонро рост карда, калонтар менамоянд. Ҷайраҳои баъзе намудҳо инчунин бо ҷунбондани хорҳои думи худ садои тақ-тақ мебароранд, ки ҳамчун огоҳӣ хизмат мекунад.<ref name="Crofts"/> Хорҳо на ҳамеша танҳо вазифаи муҳофизатӣ доранд. Дар хорпуштакҳои баҳрӣ онҳо ба ҳаракат ва нигоҳ доштани мавқеи бадан ёрӣ мерасонанд. Дар моҳиҳо бошад, хорҳои болҳо барои устувории онҳо аҳамият доранд. Дар баъзе намудҳои баҳрӣ хорҳо ҳамзамон воситаи ворид кардани заҳр мебошанд. === Рангҳои огоҳкунанда === Дар баъзе ҳайвоноти хордор рангҳои намоён ба даррандаҳо аз хатари ҳамла хабар медиҳанд. Ин падида '''[[апосематизм]]''' ё '''рангҳои огоҳкунанда''' ном дорад. Масалан, хорҳои сиёҳу сафеди баъзе ҷайраҳо ҳангоми рост шуданашон равшан намоён мегарданд ва метавонанд ҳамчун аломати огоҳкунанда хизмат кунанд. Даррандаҳое, ки қаблан аз чунин ҳайвонот осеб дидаанд, метавонанд аз ҳамлаи такрорӣ худдорӣ намоянд. Таҳқиқоти Майкл Спид ва Грэм Ракстон (2005) нишон дод, ки рангҳои огоҳкунанда метавонанд дар баробари хорҳои муҳофизатӣ инкишоф ёбанд. Чунин аломатҳо ба дарранда имкон медиҳанд, ки хатари осеб диданро пеш аз тамоси бевосита дарк кунад.<ref name="Warning">{{cite journal |last1=Speed |first1=Michael P. |last2=Ruxton |first2=Graeme D. |title=Warning displays in spiny animals: One (more) evolutionary route to aposematism |journal=Evolution |year=2005 |volume=59 |issue=12 |pages=2499–2508 |doi=10.1111/j.0014-3820.2005.tb00963.x}}</ref> == Пайдоиш ва таҳаввул == Хорҳо дар гурӯҳҳои гуногуни ҳайвонот дар ҷараёни [[таҳаввул]] мустақилона ба вуҷуд омадаанд. Ин падида намунае аз [[таҳаввули ҳамгаро]] мебошад, ки дар он гурӯҳҳои гуногуни организмҳо хусусиятҳои монанд пайдо мекунанд. Пайдоиши хорҳои муҳофизатӣ бештар бо хатари ҳамлаи даррандаҳо алоқаманд аст. Таҳқиқоти соли 2016 нишон дод, ки воситаҳои муҳофизатии бадан, аз ҷумла хорҳо, дар баъзе ширхӯрони миёнаҷуссае бештар инкишоф ёфтаанд, ки дар муҳити кушод зиндагӣ мекунанд ва барои пинҳон шудан ё гурехтан имконияти маҳдуд доранд. Бо вуҷуди ин, чунин хусусият дар ҳайвоноти ҷангалзӣ низ вомехӯрад.<ref name="Stankowich">{{cite journal |last1=Stankowich |first1=Theodore |last2=Campbell |first2=Lisa A. |title=Living in the danger zone: Exposure to predators and the evolution of spines and body armor in mammals |journal=Evolution |year=2016 |volume=70 |issue=7 |pages=1501–1511 |doi=10.1111/evo.12961}}</ref> Бозёфтҳои [[палеонтология|палеонтологӣ]] нишон медиҳанд, ки хорҳои мӯймонанд дар ширхӯрони қадим низ мавҷуд буданд. Аз ҷумла, дар боқимондаҳои сангшудаи ''[[Spinolestes xenarthrosus]]'', ки тақрибан 125 миллион сол пеш, дар давраи [[табошир]], зиндагӣ мекард, осори мӯй ва сохторҳои хоршакли пӯст ёфт шудаанд.<ref name="Spinolestes">{{cite journal |last1=Martin |first1=Thomas |last2=Marugán-Lobón |first2=Jesús |last3=Vullo |first3=Romain |last4=Martín-Abad |first4=Hugo |last5=Luo |first5=Zhe-Xi |last6=Buscalioni |first6=Angela D. |title=A Cretaceous eutriconodont and integument evolution in early mammals |journal=Nature |year=2015 |volume=526 |pages=380–384 |doi=10.1038/nature14905}}</ref> == Осебҳои хорҳо == Хорҳои баъзе ҳайвонот ҳангоми тамос бо пӯст метавонанд захм ба вуҷуд оранд. Дараҷаи осеб аз шакли хор, чуқурии захм ва заҳрнок будани он вобаста аст. Хорҳои ҷайра заҳрнок нестанд, вале метавонанд ба бофтаҳо чуқур халанд. Хорчаҳои хурди нӯги онҳо берун кашиданашонро душвор мегардонанд. Хорҳои дар бадан боқимонда метавонанд боиси дард, варам, сироят ва осеби узвҳои дохилӣ шаванд.<ref name="Cornell"/> Хорҳои заҳрноки баъзе моҳиҳо ва бемӯҳраҳои баҳрӣ метавонанд дарди шадид ва дигар нишонаҳои заҳролудшавиро ба вуҷуд оранд. Табобати чунин захмҳо ба навъи ҳайвон ва дараҷаи осеб вобаста аст. Ҳангоми халидани хорҳои заҳрнок ё дар бофтаҳо боқӣ мондани хор муроҷиат ба табиб зарур мебошад.<ref name="CDC">{{cite web |title=Poisonings, Envenomations, and Toxic Exposures During Travel |url=https://www.cdc.gov/yellow-book/hcp/environmental-hazards-risks/poisonings-envenomations-and-toxic-exposures-during-travel.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |language=en}}</ref> == Истифода аз ҷониби инсон == Хорҳои баъзе ҳайвонот аз замонҳои қадим барои сохтани ашёи ороишӣ ва ҳунарҳои дастӣ истифода шудаанд. Дар байни халқҳои бумии Амрикои Шимолӣ хорҳои ҷайраро ранг карда, барои ороиши либос, пойафзол, халта ва дигар ашё ба кор мебурданд. Ин ҳунари анъанавӣ бо номи ''quillwork'' маълум аст.<ref name="Quillwork">{{cite book |last=Orchard |first=William C. |title=The Technique of Porcupine-Quill Decoration Among the North American Indians |publisher=Museum of the American Indian, Heye Foundation |year=1916 |doi=10.5479/sil.451243.39088016090201}}</ref> Хорҳои ҳайвонот дар таҳқиқоти [[биомиметика]] низ мавриди омӯзиш қарор доранд. Олимон сохтори хорҳои ҷайраро барои таҳияи сӯзанҳои тиббӣ ва воситаҳои пайваст кардани бофтаҳо таҳқиқ мекунанд. Хорчаҳои хурди нӯги онҳо барои сохтани асбобҳое, ки бо қувваи камтар ба бофта ворид мешаванд, намуна шуда метавонанд.<ref name="Cho">{{cite journal |last1=Cho |first1=Woo Kyung |last2=Ankrum |first2=James A. |last3=Guo |first3=Dagang |last4=Chester |first4=Shawn A. |last5=Yang |first5=Seung Yun |last6=Kashyap |first6=Anurag |last7=Campbell |first7=Georgina A. |last8=Wood |first8=Robert J. |last9=Rijal |first9=Ram K. |last10=Karnik |first10=Rohit |last11=Langer |first11=Robert |last12=Karp |first12=Jeffrey M. |title=Microstructured barbs on the North American porcupine quill enable easy tissue penetration and difficult removal |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |year=2012 |volume=109 |issue=52 |pages=21289–21294 |doi=10.1073/pnas.1216441109}}</ref> Сохтори ковок ва мустаҳками хорҳои баъзе хорпуштакҳои баҳрӣ низ барои сохтани маводи сунъии сабуку устувор, аз ҷумла сафолҳои махсус, омӯхта мешавад.<ref name="Biomimetics">{{cite journal |last1=Klang |first1=Katharina |last2=Nickel |first2=Klaus G. |title=The Plant-Like Structure of Lance Sea Urchin Spines as Biomimetic Concept Generator for Freeze-Casted Structural Graded Ceramics |journal=Biomimetics |year=2021 |volume=6 |issue=2 |pages=36 |doi=10.3390/biomimetics6020036}}</ref> == Нигаред == * [[Ҷайраҳо]] * [[Хорпушт]] * [[Хорпӯстҳо]] * [[Кератин]] * [[Мӯй]] * [[Муҳофизати ҳайвонот]] * [[Анатомияи ҳайвонот]] == Эзоҳ == {{reflist}} == Пайвандҳои берунӣ == * [https://academic.oup.com/icb/article/61/2/655/6284966 Сохт ва таҳаввули хорҳои муҳофизатӣ — Integrative and Comparative Biology] * [https://nationalzoo.si.edu/animals/north-american-porcupine Ҷайраи Амрикои Шимолӣ — Smithsonian National Zoo] * [https://ocean.si.edu/ocean-life/invertebrates/sea-stars-urchins-and-relatives Хорпӯстҳои баҳрӣ — Smithsonian Ocean] {{Authority control}} [[Гурӯҳ:Анатомияи ҳайвонот]] [[Гурӯҳ:Муҳофизати ҳайвонот]] [[Гурӯҳ:Зоология]] 90sfmyqp5z2ax62q0txxx0kvx9efxs3 1490694 1490693 2026-10-22T17:07:22Z Zosya95 54344 /* Пайвандҳои берунӣ */ 1490694 wikitext text/x-wiki {{Short description|Сохтори сахт ва нӯгтези бадани ҳайвонот}} {{Дигар маъноҳо|Хор}} [[Акс:Ялтинский зоопарк 079.jpg|thumb|Хорҳои [[ҷайра]]]] '''Хор''', '''дук''' ё '''дуг''' — сохтори сахт ва нӯгтези бадани баъзе [[ҳайвонот]], ки бештар барои муҳофизат аз [[дарандаҳо]] хизмат мекунад. Хорҳо дар гурӯҳҳои гуногуни [[мӯҳрадорон]] ва [[бемӯҳраҳо]] вомехӯранд. Онҳо вобаста ба намуди ҳайвон аз ҷиҳати андоза, шакл, таркиб ва вазифа фарқ мекунанд. Ғайр аз муҳофизат, хорҳо метавонанд барои ҳаракат, нигоҳ доштани шакли бадан, огоҳ кардани дарандаҳо ё заҳр задан ёрӣ диҳанд.<ref name="Crofts">{{cite journal |last1=Crofts |first1=Stephanie B. |last2=Stankowich |first2=Theodore |title=Stabbing Spines: A Review of the Biomechanics and Evolution of Defensive Spines |journal=Integrative and Comparative Biology |year=2021 |volume=61 |issue=2 |pages=655–667 |doi=10.1093/icb/icab099}}</ref> == Сохт == Хорҳо одатан дарозрӯя ё сӯзанмонанд буда, нӯги тез доранд. Онҳо метавонанд кӯтоҳу борик ё дарозу ғафс бошанд. Ранги хорҳо низ гуногун буда, дар баъзе ҳайвонот нақшҳои сиёҳу сафед ё рах-рах доранд. Таркиби хорҳо дар гурӯҳҳои гуногуни ҳайвонот фарқ мекунад. Дар [[ширхӯрон]], аз ҷумла ҷайраҳо ва [[хорпушт]]ҳо, онҳо аз мӯйҳои шаклдигаркарда ба вуҷуд омада, асосан аз [[кератин]] иборатанд. Қисми дарунии баъзе хорҳо ковок ё исфанҷмонанд аст, ки ба онҳо сабукӣ ва устуворӣ мебахшад.<ref name="Vincent">{{cite journal |last1=Vincent |first1=J. F. V. |last2=Owers |first2=P. |title=Mechanical design of hedgehog spines and porcupine quills |journal=Journal of Zoology |year=1986 |volume=210 |issue=1 |pages=55–75 |doi=10.1111/j.1469-7998.1986.tb03620.x}}</ref> Дар [[моҳӣ]]ҳо хорҳо аксаран аз сохторҳои сахти устухонӣ иборатанд, дар ҳоле ки хорҳои [[хорпуштаки баҳрӣ|хорпуштакҳои баҳрӣ]] аз моддаҳои оҳакӣ, асосан карбонати калсий, сохта шудаанд. == Паҳншавӣ дар олами ҳайвонот == === Ширхӯрон === Хорҳо дар ҷайраҳо, хорпуштҳо, [[ехидна]]ҳо, [[тенрек]]ҳо ва баъзе [[хояндаҳо]], аз ҷумла мушҳои хордор, инкишоф ёфтаанд.<ref name="Crofts"/> Дар ҷайраҳо хорҳо асосан пушт, паҳлуҳо ва қисми ақиби баданро мепӯшонанд. Ҳангоми хатар ҷайра онҳоро рост карда, худро калонтар нишон медиҳад. Агар дарранда наздик шавад, ҷайра метавонад бо хорҳои худ ба он осеб расонад. Бар хилофи тасаввуроти маъмул, ҷайра хорҳояшро аз дур намепаронад; онҳо танҳо ҳангоми тамос метавонанд аз бадан ҷудо шаванд.<ref name="Cornell">{{cite web |title=Porcupine quill injuries in dogs |url=https://www.vet.cornell.edu/departments-centers-and-institutes/riney-canine-health-center/canine-health-information/porcupine-quill-injuries-in-dogs |publisher=Cornell University College of Veterinary Medicine |language=en}}</ref> Хорҳои хорпуштҳо нисбатан кӯтоҳ буда, ба пӯст мустаҳкамтар пайвастанд. Ҳангоми таҳдид хорпушт худро ба шакли тӯб печонда, сар, шикам ва дигар қисмҳои нарми баданашро пинҳон мекунад. Ехиднаҳо, ки ширхӯрони тухмгузори Австралия ва Гвинеяи Нав мебошанд, низ хорҳои кератинӣ доранд. Ҳарчанд ҷайраҳо, хорпуштҳо ва ехиднаҳо ба гурӯҳҳои гуногуни ширхӯрон мансубанд, хорҳои онҳо дар натиҷаи тағйир ёфтани мӯй пайдо шудаанд. === Моҳиҳо === [[Акс:MC Rotfeuerfisch.jpg|thumb|Моҳии шер (''Pterois'') бо хорҳои дароз ва заҳрнок]] Дар бисёр моҳиҳо хорҳои сахт дар таркиби [[болҳои моҳӣ|болҳо]] ҷойгир буда, барои устувории онҳо ва муҳофизат аз душман хизмат мекунанд. Ин хорҳо одатан сахт, нӯгтез ва бебанд буда, аз шуоъҳои нарму чандири болҳо фарқ мекунанд. Дар баъзе намудҳо, аз ҷумла моҳии шер (''Pterois'') ва намояндагони оилаи каждуммоҳиҳо (''Scorpaenidae''), хорҳо бо ғадудҳои заҳр алоқаманданд. Ҳангоми халидани хор заҳр ба захм ворид шуда, метавонад дарди шадид, варам ва дигар нишонаҳои заҳролудшавиро ба вуҷуд орад.<ref name="NOAA">{{cite web |title=What is a lionfish? |url=https://oceanservice.noaa.gov/facts/lionfish-facts.html |publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration |language=en}}</ref> Дар думи баъзе [[скат]]ҳо низ хори дарозу нӯгтез мавҷуд аст. Ин хор аз сохторҳои сахти пӯст ба вуҷуд омада, дар баъзе намудҳо бо ғадудҳои заҳр алоқаманд мебошад. === Бемӯҳраҳо === Хорҳо дар бисёр ҳайвоноти бемӯҳра, аз ҷумла [[хорпӯстҳо]], [[нармбаданҳо]] ва [[буғумпойҳо]] низ вомехӯранд. Дар хорпуштакҳои баҳрӣ хорҳои ҳаракаткунанда ба скелети оҳакии бадан пайваст буда, барои муҳофизат ва ҳаракат дар қаъри баҳр хизмат мекунанд. Дар баъзе намудҳо онҳо дарозу борик ва дар дигар намудҳо кӯтоҳу ғафс мебошанд.<ref name="SeaUrchin">{{cite web |title=Sea Stars, Urchins and Relatives |url=https://ocean.si.edu/ocean-life/invertebrates/sea-stars-urchins-and-relatives |publisher=Smithsonian Ocean |language=en}}</ref> Садафи баъзе ҳалзунҳо ва нармбаданҳои дупалла низ баромадҳои сахти хоршакл дорад. Дар як қатор харчангшаклон бошад, хорҳо қисми рӯйпӯши берунии баданро ташкил медиҳанд. Бадани кирминаҳои баъзе шапалакҳо бо мӯякҳои сахту хоршакл пӯшида шудааст, ки метавонанд боиси озурдагии пӯст шаванд. Хорҳои кирминаҳои ҷинси ''[[Lonomia]]'', ки дар Амрикои Ҷанубӣ зиндагӣ мекунанд, заҳрноканд. Тамос бо онҳо дар ҳолатҳои вазнин метавонад ихтилоли лахташавии хун, хунравӣ ва осеби гурдаҳоро ба вуҷуд орад.<ref name="Lonomia">{{cite journal |last1=Maggi |first1=Silviane |last2=Faulhaber |first2=Gustavo Adolpho Moreira |title=Lonomia obliqua Walker (Lepidoptera: Saturniidae): hemostasis implications |journal=Revista da Associação Médica Brasileira |year=2015 |volume=61 |issue=3 |pages=263–268 |doi=10.1590/1806-9282.61.03.263}}</ref> == Вазифаҳо == Вазифаи асосии хорҳо муҳофизат аз даррандаҳо мебошад. Нӯги тези онҳо метавонад ба пӯсти душман халад ва онро аз ҳамла боздорад. Баъзе ҳайвонот ҳангоми хатар хорҳояшонро рост карда, калонтар менамоянд. Ҷайраҳои баъзе намудҳо инчунин бо ҷунбондани хорҳои думи худ садои тақ-тақ мебароранд, ки ҳамчун огоҳӣ хизмат мекунад.<ref name="Crofts"/> Хорҳо на ҳамеша танҳо вазифаи муҳофизатӣ доранд. Дар хорпуштакҳои баҳрӣ онҳо ба ҳаракат ва нигоҳ доштани мавқеи бадан ёрӣ мерасонанд. Дар моҳиҳо бошад, хорҳои болҳо барои устувории онҳо аҳамият доранд. Дар баъзе намудҳои баҳрӣ хорҳо ҳамзамон воситаи ворид кардани заҳр мебошанд. === Рангҳои огоҳкунанда === Дар баъзе ҳайвоноти хордор рангҳои намоён ба даррандаҳо аз хатари ҳамла хабар медиҳанд. Ин падида '''[[апосематизм]]''' ё '''рангҳои огоҳкунанда''' ном дорад. Масалан, хорҳои сиёҳу сафеди баъзе ҷайраҳо ҳангоми рост шуданашон равшан намоён мегарданд ва метавонанд ҳамчун аломати огоҳкунанда хизмат кунанд. Даррандаҳое, ки қаблан аз чунин ҳайвонот осеб дидаанд, метавонанд аз ҳамлаи такрорӣ худдорӣ намоянд. Таҳқиқоти Майкл Спид ва Грэм Ракстон (2005) нишон дод, ки рангҳои огоҳкунанда метавонанд дар баробари хорҳои муҳофизатӣ инкишоф ёбанд. Чунин аломатҳо ба дарранда имкон медиҳанд, ки хатари осеб диданро пеш аз тамоси бевосита дарк кунад.<ref name="Warning">{{cite journal |last1=Speed |first1=Michael P. |last2=Ruxton |first2=Graeme D. |title=Warning displays in spiny animals: One (more) evolutionary route to aposematism |journal=Evolution |year=2005 |volume=59 |issue=12 |pages=2499–2508 |doi=10.1111/j.0014-3820.2005.tb00963.x}}</ref> == Пайдоиш ва таҳаввул == Хорҳо дар гурӯҳҳои гуногуни ҳайвонот дар ҷараёни [[таҳаввул]] мустақилона ба вуҷуд омадаанд. Ин падида намунае аз [[таҳаввули ҳамгаро]] мебошад, ки дар он гурӯҳҳои гуногуни организмҳо хусусиятҳои монанд пайдо мекунанд. Пайдоиши хорҳои муҳофизатӣ бештар бо хатари ҳамлаи даррандаҳо алоқаманд аст. Таҳқиқоти соли 2016 нишон дод, ки воситаҳои муҳофизатии бадан, аз ҷумла хорҳо, дар баъзе ширхӯрони миёнаҷуссае бештар инкишоф ёфтаанд, ки дар муҳити кушод зиндагӣ мекунанд ва барои пинҳон шудан ё гурехтан имконияти маҳдуд доранд. Бо вуҷуди ин, чунин хусусият дар ҳайвоноти ҷангалзӣ низ вомехӯрад.<ref name="Stankowich">{{cite journal |last1=Stankowich |first1=Theodore |last2=Campbell |first2=Lisa A. |title=Living in the danger zone: Exposure to predators and the evolution of spines and body armor in mammals |journal=Evolution |year=2016 |volume=70 |issue=7 |pages=1501–1511 |doi=10.1111/evo.12961}}</ref> Бозёфтҳои [[палеонтология|палеонтологӣ]] нишон медиҳанд, ки хорҳои мӯймонанд дар ширхӯрони қадим низ мавҷуд буданд. Аз ҷумла, дар боқимондаҳои сангшудаи ''[[Spinolestes xenarthrosus]]'', ки тақрибан 125 миллион сол пеш, дар давраи [[табошир]], зиндагӣ мекард, осори мӯй ва сохторҳои хоршакли пӯст ёфт шудаанд.<ref name="Spinolestes">{{cite journal |last1=Martin |first1=Thomas |last2=Marugán-Lobón |first2=Jesús |last3=Vullo |first3=Romain |last4=Martín-Abad |first4=Hugo |last5=Luo |first5=Zhe-Xi |last6=Buscalioni |first6=Angela D. |title=A Cretaceous eutriconodont and integument evolution in early mammals |journal=Nature |year=2015 |volume=526 |pages=380–384 |doi=10.1038/nature14905}}</ref> == Осебҳои хорҳо == Хорҳои баъзе ҳайвонот ҳангоми тамос бо пӯст метавонанд захм ба вуҷуд оранд. Дараҷаи осеб аз шакли хор, чуқурии захм ва заҳрнок будани он вобаста аст. Хорҳои ҷайра заҳрнок нестанд, вале метавонанд ба бофтаҳо чуқур халанд. Хорчаҳои хурди нӯги онҳо берун кашиданашонро душвор мегардонанд. Хорҳои дар бадан боқимонда метавонанд боиси дард, варам, сироят ва осеби узвҳои дохилӣ шаванд.<ref name="Cornell"/> Хорҳои заҳрноки баъзе моҳиҳо ва бемӯҳраҳои баҳрӣ метавонанд дарди шадид ва дигар нишонаҳои заҳролудшавиро ба вуҷуд оранд. Табобати чунин захмҳо ба навъи ҳайвон ва дараҷаи осеб вобаста аст. Ҳангоми халидани хорҳои заҳрнок ё дар бофтаҳо боқӣ мондани хор муроҷиат ба табиб зарур мебошад.<ref name="CDC">{{cite web |title=Poisonings, Envenomations, and Toxic Exposures During Travel |url=https://www.cdc.gov/yellow-book/hcp/environmental-hazards-risks/poisonings-envenomations-and-toxic-exposures-during-travel.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |language=en}}</ref> == Истифода аз ҷониби инсон == Хорҳои баъзе ҳайвонот аз замонҳои қадим барои сохтани ашёи ороишӣ ва ҳунарҳои дастӣ истифода шудаанд. Дар байни халқҳои бумии Амрикои Шимолӣ хорҳои ҷайраро ранг карда, барои ороиши либос, пойафзол, халта ва дигар ашё ба кор мебурданд. Ин ҳунари анъанавӣ бо номи ''quillwork'' маълум аст.<ref name="Quillwork">{{cite book |last=Orchard |first=William C. |title=The Technique of Porcupine-Quill Decoration Among the North American Indians |publisher=Museum of the American Indian, Heye Foundation |year=1916 |doi=10.5479/sil.451243.39088016090201}}</ref> Хорҳои ҳайвонот дар таҳқиқоти [[биомиметика]] низ мавриди омӯзиш қарор доранд. Олимон сохтори хорҳои ҷайраро барои таҳияи сӯзанҳои тиббӣ ва воситаҳои пайваст кардани бофтаҳо таҳқиқ мекунанд. Хорчаҳои хурди нӯги онҳо барои сохтани асбобҳое, ки бо қувваи камтар ба бофта ворид мешаванд, намуна шуда метавонанд.<ref name="Cho">{{cite journal |last1=Cho |first1=Woo Kyung |last2=Ankrum |first2=James A. |last3=Guo |first3=Dagang |last4=Chester |first4=Shawn A. |last5=Yang |first5=Seung Yun |last6=Kashyap |first6=Anurag |last7=Campbell |first7=Georgina A. |last8=Wood |first8=Robert J. |last9=Rijal |first9=Ram K. |last10=Karnik |first10=Rohit |last11=Langer |first11=Robert |last12=Karp |first12=Jeffrey M. |title=Microstructured barbs on the North American porcupine quill enable easy tissue penetration and difficult removal |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |year=2012 |volume=109 |issue=52 |pages=21289–21294 |doi=10.1073/pnas.1216441109}}</ref> Сохтори ковок ва мустаҳками хорҳои баъзе хорпуштакҳои баҳрӣ низ барои сохтани маводи сунъии сабуку устувор, аз ҷумла сафолҳои махсус, омӯхта мешавад.<ref name="Biomimetics">{{cite journal |last1=Klang |first1=Katharina |last2=Nickel |first2=Klaus G. |title=The Plant-Like Structure of Lance Sea Urchin Spines as Biomimetic Concept Generator for Freeze-Casted Structural Graded Ceramics |journal=Biomimetics |year=2021 |volume=6 |issue=2 |pages=36 |doi=10.3390/biomimetics6020036}}</ref> == Нигаред == * [[Ҷайраҳо]] * [[Хорпушт]] * [[Хорпӯстҳо]] * [[Кератин]] * [[Мӯй]] * [[Муҳофизати ҳайвонот]] * [[Анатомияи ҳайвонот]] == Эзоҳ == {{reflist}} [[Гурӯҳ:Анатомияи ҳайвонот]] [[Гурӯҳ:Муҳофизати ҳайвонот]] [[Гурӯҳ:Зоология]] iytq50nc5re5eqkwngneb5axhst4pjt 1490696 1490694 2026-10-22T17:10:51Z Zosya95 54344 /* Нигаред */ 1490696 wikitext text/x-wiki {{Short description|Сохтори сахт ва нӯгтези бадани ҳайвонот}} {{Дигар маъноҳо|Хор}} [[Акс:Ялтинский зоопарк 079.jpg|thumb|Хорҳои [[ҷайра]]]] '''Хор''', '''дук''' ё '''дуг''' — сохтори сахт ва нӯгтези бадани баъзе [[ҳайвонот]], ки бештар барои муҳофизат аз [[дарандаҳо]] хизмат мекунад. Хорҳо дар гурӯҳҳои гуногуни [[мӯҳрадорон]] ва [[бемӯҳраҳо]] вомехӯранд. Онҳо вобаста ба намуди ҳайвон аз ҷиҳати андоза, шакл, таркиб ва вазифа фарқ мекунанд. Ғайр аз муҳофизат, хорҳо метавонанд барои ҳаракат, нигоҳ доштани шакли бадан, огоҳ кардани дарандаҳо ё заҳр задан ёрӣ диҳанд.<ref name="Crofts">{{cite journal |last1=Crofts |first1=Stephanie B. |last2=Stankowich |first2=Theodore |title=Stabbing Spines: A Review of the Biomechanics and Evolution of Defensive Spines |journal=Integrative and Comparative Biology |year=2021 |volume=61 |issue=2 |pages=655–667 |doi=10.1093/icb/icab099}}</ref> == Сохт == Хорҳо одатан дарозрӯя ё сӯзанмонанд буда, нӯги тез доранд. Онҳо метавонанд кӯтоҳу борик ё дарозу ғафс бошанд. Ранги хорҳо низ гуногун буда, дар баъзе ҳайвонот нақшҳои сиёҳу сафед ё рах-рах доранд. Таркиби хорҳо дар гурӯҳҳои гуногуни ҳайвонот фарқ мекунад. Дар [[ширхӯрон]], аз ҷумла ҷайраҳо ва [[хорпушт]]ҳо, онҳо аз мӯйҳои шаклдигаркарда ба вуҷуд омада, асосан аз [[кератин]] иборатанд. Қисми дарунии баъзе хорҳо ковок ё исфанҷмонанд аст, ки ба онҳо сабукӣ ва устуворӣ мебахшад.<ref name="Vincent">{{cite journal |last1=Vincent |first1=J. F. V. |last2=Owers |first2=P. |title=Mechanical design of hedgehog spines and porcupine quills |journal=Journal of Zoology |year=1986 |volume=210 |issue=1 |pages=55–75 |doi=10.1111/j.1469-7998.1986.tb03620.x}}</ref> Дар [[моҳӣ]]ҳо хорҳо аксаран аз сохторҳои сахти устухонӣ иборатанд, дар ҳоле ки хорҳои [[хорпуштаки баҳрӣ|хорпуштакҳои баҳрӣ]] аз моддаҳои оҳакӣ, асосан карбонати калсий, сохта шудаанд. == Паҳншавӣ дар олами ҳайвонот == === Ширхӯрон === Хорҳо дар ҷайраҳо, хорпуштҳо, [[ехидна]]ҳо, [[тенрек]]ҳо ва баъзе [[хояндаҳо]], аз ҷумла мушҳои хордор, инкишоф ёфтаанд.<ref name="Crofts"/> Дар ҷайраҳо хорҳо асосан пушт, паҳлуҳо ва қисми ақиби баданро мепӯшонанд. Ҳангоми хатар ҷайра онҳоро рост карда, худро калонтар нишон медиҳад. Агар дарранда наздик шавад, ҷайра метавонад бо хорҳои худ ба он осеб расонад. Бар хилофи тасаввуроти маъмул, ҷайра хорҳояшро аз дур намепаронад; онҳо танҳо ҳангоми тамос метавонанд аз бадан ҷудо шаванд.<ref name="Cornell">{{cite web |title=Porcupine quill injuries in dogs |url=https://www.vet.cornell.edu/departments-centers-and-institutes/riney-canine-health-center/canine-health-information/porcupine-quill-injuries-in-dogs |publisher=Cornell University College of Veterinary Medicine |language=en}}</ref> Хорҳои хорпуштҳо нисбатан кӯтоҳ буда, ба пӯст мустаҳкамтар пайвастанд. Ҳангоми таҳдид хорпушт худро ба шакли тӯб печонда, сар, шикам ва дигар қисмҳои нарми баданашро пинҳон мекунад. Ехиднаҳо, ки ширхӯрони тухмгузори Австралия ва Гвинеяи Нав мебошанд, низ хорҳои кератинӣ доранд. Ҳарчанд ҷайраҳо, хорпуштҳо ва ехиднаҳо ба гурӯҳҳои гуногуни ширхӯрон мансубанд, хорҳои онҳо дар натиҷаи тағйир ёфтани мӯй пайдо шудаанд. === Моҳиҳо === [[Акс:MC Rotfeuerfisch.jpg|thumb|Моҳии шер (''Pterois'') бо хорҳои дароз ва заҳрнок]] Дар бисёр моҳиҳо хорҳои сахт дар таркиби [[болҳои моҳӣ|болҳо]] ҷойгир буда, барои устувории онҳо ва муҳофизат аз душман хизмат мекунанд. Ин хорҳо одатан сахт, нӯгтез ва бебанд буда, аз шуоъҳои нарму чандири болҳо фарқ мекунанд. Дар баъзе намудҳо, аз ҷумла моҳии шер (''Pterois'') ва намояндагони оилаи каждуммоҳиҳо (''Scorpaenidae''), хорҳо бо ғадудҳои заҳр алоқаманданд. Ҳангоми халидани хор заҳр ба захм ворид шуда, метавонад дарди шадид, варам ва дигар нишонаҳои заҳролудшавиро ба вуҷуд орад.<ref name="NOAA">{{cite web |title=What is a lionfish? |url=https://oceanservice.noaa.gov/facts/lionfish-facts.html |publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration |language=en}}</ref> Дар думи баъзе [[скат]]ҳо низ хори дарозу нӯгтез мавҷуд аст. Ин хор аз сохторҳои сахти пӯст ба вуҷуд омада, дар баъзе намудҳо бо ғадудҳои заҳр алоқаманд мебошад. === Бемӯҳраҳо === Хорҳо дар бисёр ҳайвоноти бемӯҳра, аз ҷумла [[хорпӯстҳо]], [[нармбаданҳо]] ва [[буғумпойҳо]] низ вомехӯранд. Дар хорпуштакҳои баҳрӣ хорҳои ҳаракаткунанда ба скелети оҳакии бадан пайваст буда, барои муҳофизат ва ҳаракат дар қаъри баҳр хизмат мекунанд. Дар баъзе намудҳо онҳо дарозу борик ва дар дигар намудҳо кӯтоҳу ғафс мебошанд.<ref name="SeaUrchin">{{cite web |title=Sea Stars, Urchins and Relatives |url=https://ocean.si.edu/ocean-life/invertebrates/sea-stars-urchins-and-relatives |publisher=Smithsonian Ocean |language=en}}</ref> Садафи баъзе ҳалзунҳо ва нармбаданҳои дупалла низ баромадҳои сахти хоршакл дорад. Дар як қатор харчангшаклон бошад, хорҳо қисми рӯйпӯши берунии баданро ташкил медиҳанд. Бадани кирминаҳои баъзе шапалакҳо бо мӯякҳои сахту хоршакл пӯшида шудааст, ки метавонанд боиси озурдагии пӯст шаванд. Хорҳои кирминаҳои ҷинси ''[[Lonomia]]'', ки дар Амрикои Ҷанубӣ зиндагӣ мекунанд, заҳрноканд. Тамос бо онҳо дар ҳолатҳои вазнин метавонад ихтилоли лахташавии хун, хунравӣ ва осеби гурдаҳоро ба вуҷуд орад.<ref name="Lonomia">{{cite journal |last1=Maggi |first1=Silviane |last2=Faulhaber |first2=Gustavo Adolpho Moreira |title=Lonomia obliqua Walker (Lepidoptera: Saturniidae): hemostasis implications |journal=Revista da Associação Médica Brasileira |year=2015 |volume=61 |issue=3 |pages=263–268 |doi=10.1590/1806-9282.61.03.263}}</ref> == Вазифаҳо == Вазифаи асосии хорҳо муҳофизат аз даррандаҳо мебошад. Нӯги тези онҳо метавонад ба пӯсти душман халад ва онро аз ҳамла боздорад. Баъзе ҳайвонот ҳангоми хатар хорҳояшонро рост карда, калонтар менамоянд. Ҷайраҳои баъзе намудҳо инчунин бо ҷунбондани хорҳои думи худ садои тақ-тақ мебароранд, ки ҳамчун огоҳӣ хизмат мекунад.<ref name="Crofts"/> Хорҳо на ҳамеша танҳо вазифаи муҳофизатӣ доранд. Дар хорпуштакҳои баҳрӣ онҳо ба ҳаракат ва нигоҳ доштани мавқеи бадан ёрӣ мерасонанд. Дар моҳиҳо бошад, хорҳои болҳо барои устувории онҳо аҳамият доранд. Дар баъзе намудҳои баҳрӣ хорҳо ҳамзамон воситаи ворид кардани заҳр мебошанд. === Рангҳои огоҳкунанда === Дар баъзе ҳайвоноти хордор рангҳои намоён ба даррандаҳо аз хатари ҳамла хабар медиҳанд. Ин падида '''[[апосематизм]]''' ё '''рангҳои огоҳкунанда''' ном дорад. Масалан, хорҳои сиёҳу сафеди баъзе ҷайраҳо ҳангоми рост шуданашон равшан намоён мегарданд ва метавонанд ҳамчун аломати огоҳкунанда хизмат кунанд. Даррандаҳое, ки қаблан аз чунин ҳайвонот осеб дидаанд, метавонанд аз ҳамлаи такрорӣ худдорӣ намоянд. Таҳқиқоти Майкл Спид ва Грэм Ракстон (2005) нишон дод, ки рангҳои огоҳкунанда метавонанд дар баробари хорҳои муҳофизатӣ инкишоф ёбанд. Чунин аломатҳо ба дарранда имкон медиҳанд, ки хатари осеб диданро пеш аз тамоси бевосита дарк кунад.<ref name="Warning">{{cite journal |last1=Speed |first1=Michael P. |last2=Ruxton |first2=Graeme D. |title=Warning displays in spiny animals: One (more) evolutionary route to aposematism |journal=Evolution |year=2005 |volume=59 |issue=12 |pages=2499–2508 |doi=10.1111/j.0014-3820.2005.tb00963.x}}</ref> == Пайдоиш ва таҳаввул == Хорҳо дар гурӯҳҳои гуногуни ҳайвонот дар ҷараёни [[таҳаввул]] мустақилона ба вуҷуд омадаанд. Ин падида намунае аз [[таҳаввули ҳамгаро]] мебошад, ки дар он гурӯҳҳои гуногуни организмҳо хусусиятҳои монанд пайдо мекунанд. Пайдоиши хорҳои муҳофизатӣ бештар бо хатари ҳамлаи даррандаҳо алоқаманд аст. Таҳқиқоти соли 2016 нишон дод, ки воситаҳои муҳофизатии бадан, аз ҷумла хорҳо, дар баъзе ширхӯрони миёнаҷуссае бештар инкишоф ёфтаанд, ки дар муҳити кушод зиндагӣ мекунанд ва барои пинҳон шудан ё гурехтан имконияти маҳдуд доранд. Бо вуҷуди ин, чунин хусусият дар ҳайвоноти ҷангалзӣ низ вомехӯрад.<ref name="Stankowich">{{cite journal |last1=Stankowich |first1=Theodore |last2=Campbell |first2=Lisa A. |title=Living in the danger zone: Exposure to predators and the evolution of spines and body armor in mammals |journal=Evolution |year=2016 |volume=70 |issue=7 |pages=1501–1511 |doi=10.1111/evo.12961}}</ref> Бозёфтҳои [[палеонтология|палеонтологӣ]] нишон медиҳанд, ки хорҳои мӯймонанд дар ширхӯрони қадим низ мавҷуд буданд. Аз ҷумла, дар боқимондаҳои сангшудаи ''[[Spinolestes xenarthrosus]]'', ки тақрибан 125 миллион сол пеш, дар давраи [[табошир]], зиндагӣ мекард, осори мӯй ва сохторҳои хоршакли пӯст ёфт шудаанд.<ref name="Spinolestes">{{cite journal |last1=Martin |first1=Thomas |last2=Marugán-Lobón |first2=Jesús |last3=Vullo |first3=Romain |last4=Martín-Abad |first4=Hugo |last5=Luo |first5=Zhe-Xi |last6=Buscalioni |first6=Angela D. |title=A Cretaceous eutriconodont and integument evolution in early mammals |journal=Nature |year=2015 |volume=526 |pages=380–384 |doi=10.1038/nature14905}}</ref> == Осебҳои хорҳо == Хорҳои баъзе ҳайвонот ҳангоми тамос бо пӯст метавонанд захм ба вуҷуд оранд. Дараҷаи осеб аз шакли хор, чуқурии захм ва заҳрнок будани он вобаста аст. Хорҳои ҷайра заҳрнок нестанд, вале метавонанд ба бофтаҳо чуқур халанд. Хорчаҳои хурди нӯги онҳо берун кашиданашонро душвор мегардонанд. Хорҳои дар бадан боқимонда метавонанд боиси дард, варам, сироят ва осеби узвҳои дохилӣ шаванд.<ref name="Cornell"/> Хорҳои заҳрноки баъзе моҳиҳо ва бемӯҳраҳои баҳрӣ метавонанд дарди шадид ва дигар нишонаҳои заҳролудшавиро ба вуҷуд оранд. Табобати чунин захмҳо ба навъи ҳайвон ва дараҷаи осеб вобаста аст. Ҳангоми халидани хорҳои заҳрнок ё дар бофтаҳо боқӣ мондани хор муроҷиат ба табиб зарур мебошад.<ref name="CDC">{{cite web |title=Poisonings, Envenomations, and Toxic Exposures During Travel |url=https://www.cdc.gov/yellow-book/hcp/environmental-hazards-risks/poisonings-envenomations-and-toxic-exposures-during-travel.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |language=en}}</ref> == Истифода аз ҷониби инсон == Хорҳои баъзе ҳайвонот аз замонҳои қадим барои сохтани ашёи ороишӣ ва ҳунарҳои дастӣ истифода шудаанд. Дар байни халқҳои бумии Амрикои Шимолӣ хорҳои ҷайраро ранг карда, барои ороиши либос, пойафзол, халта ва дигар ашё ба кор мебурданд. Ин ҳунари анъанавӣ бо номи ''quillwork'' маълум аст.<ref name="Quillwork">{{cite book |last=Orchard |first=William C. |title=The Technique of Porcupine-Quill Decoration Among the North American Indians |publisher=Museum of the American Indian, Heye Foundation |year=1916 |doi=10.5479/sil.451243.39088016090201}}</ref> Хорҳои ҳайвонот дар таҳқиқоти [[биомиметика]] низ мавриди омӯзиш қарор доранд. Олимон сохтори хорҳои ҷайраро барои таҳияи сӯзанҳои тиббӣ ва воситаҳои пайваст кардани бофтаҳо таҳқиқ мекунанд. Хорчаҳои хурди нӯги онҳо барои сохтани асбобҳое, ки бо қувваи камтар ба бофта ворид мешаванд, намуна шуда метавонанд.<ref name="Cho">{{cite journal |last1=Cho |first1=Woo Kyung |last2=Ankrum |first2=James A. |last3=Guo |first3=Dagang |last4=Chester |first4=Shawn A. |last5=Yang |first5=Seung Yun |last6=Kashyap |first6=Anurag |last7=Campbell |first7=Georgina A. |last8=Wood |first8=Robert J. |last9=Rijal |first9=Ram K. |last10=Karnik |first10=Rohit |last11=Langer |first11=Robert |last12=Karp |first12=Jeffrey M. |title=Microstructured barbs on the North American porcupine quill enable easy tissue penetration and difficult removal |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |year=2012 |volume=109 |issue=52 |pages=21289–21294 |doi=10.1073/pnas.1216441109}}</ref> Сохтори ковок ва мустаҳками хорҳои баъзе хорпуштакҳои баҳрӣ низ барои сохтани маводи сунъии сабуку устувор, аз ҷумла сафолҳои махсус, омӯхта мешавад.<ref name="Biomimetics">{{cite journal |last1=Klang |first1=Katharina |last2=Nickel |first2=Klaus G. |title=The Plant-Like Structure of Lance Sea Urchin Spines as Biomimetic Concept Generator for Freeze-Casted Structural Graded Ceramics |journal=Biomimetics |year=2021 |volume=6 |issue=2 |pages=36 |doi=10.3390/biomimetics6020036}}</ref> == Эзоҳ == {{reflist}} [[Гурӯҳ:Анатомияи ҳайвонот]] [[Гурӯҳ:Муҳофизати ҳайвонот]] [[Гурӯҳ:Зоология]] hmlc5pj9ofiaigv74phfjvfhx88kidi 1490697 1490696 2026-10-22T17:16:58Z Zosya95 54344 /* Осебҳои хорҳо */ 1490697 wikitext text/x-wiki {{Short description|Сохтори сахт ва нӯгтези бадани ҳайвонот}} {{Дигар маъноҳо|Хор}} [[Акс:Ялтинский зоопарк 079.jpg|thumb|Хорҳои [[ҷайра]]]] '''Хор''', '''дук''' ё '''дуг''' — сохтори сахт ва нӯгтези бадани баъзе [[ҳайвонот]], ки бештар барои муҳофизат аз [[дарандаҳо]] хизмат мекунад. Хорҳо дар гурӯҳҳои гуногуни [[мӯҳрадорон]] ва [[бемӯҳраҳо]] вомехӯранд. Онҳо вобаста ба намуди ҳайвон аз ҷиҳати андоза, шакл, таркиб ва вазифа фарқ мекунанд. Ғайр аз муҳофизат, хорҳо метавонанд барои ҳаракат, нигоҳ доштани шакли бадан, огоҳ кардани дарандаҳо ё заҳр задан ёрӣ диҳанд.<ref name="Crofts">{{cite journal |last1=Crofts |first1=Stephanie B. |last2=Stankowich |first2=Theodore |title=Stabbing Spines: A Review of the Biomechanics and Evolution of Defensive Spines |journal=Integrative and Comparative Biology |year=2021 |volume=61 |issue=2 |pages=655–667 |doi=10.1093/icb/icab099}}</ref> == Сохт == Хорҳо одатан дарозрӯя ё сӯзанмонанд буда, нӯги тез доранд. Онҳо метавонанд кӯтоҳу борик ё дарозу ғафс бошанд. Ранги хорҳо низ гуногун буда, дар баъзе ҳайвонот нақшҳои сиёҳу сафед ё рах-рах доранд. Таркиби хорҳо дар гурӯҳҳои гуногуни ҳайвонот фарқ мекунад. Дар [[ширхӯрон]], аз ҷумла ҷайраҳо ва [[хорпушт]]ҳо, онҳо аз мӯйҳои шаклдигаркарда ба вуҷуд омада, асосан аз [[кератин]] иборатанд. Қисми дарунии баъзе хорҳо ковок ё исфанҷмонанд аст, ки ба онҳо сабукӣ ва устуворӣ мебахшад.<ref name="Vincent">{{cite journal |last1=Vincent |first1=J. F. V. |last2=Owers |first2=P. |title=Mechanical design of hedgehog spines and porcupine quills |journal=Journal of Zoology |year=1986 |volume=210 |issue=1 |pages=55–75 |doi=10.1111/j.1469-7998.1986.tb03620.x}}</ref> Дар [[моҳӣ]]ҳо хорҳо аксаран аз сохторҳои сахти устухонӣ иборатанд, дар ҳоле ки хорҳои [[хорпуштаки баҳрӣ|хорпуштакҳои баҳрӣ]] аз моддаҳои оҳакӣ, асосан карбонати калсий, сохта шудаанд. == Паҳншавӣ дар олами ҳайвонот == === Ширхӯрон === Хорҳо дар ҷайраҳо, хорпуштҳо, [[ехидна]]ҳо, [[тенрек]]ҳо ва баъзе [[хояндаҳо]], аз ҷумла мушҳои хордор, инкишоф ёфтаанд.<ref name="Crofts"/> Дар ҷайраҳо хорҳо асосан пушт, паҳлуҳо ва қисми ақиби баданро мепӯшонанд. Ҳангоми хатар ҷайра онҳоро рост карда, худро калонтар нишон медиҳад. Агар дарранда наздик шавад, ҷайра метавонад бо хорҳои худ ба он осеб расонад. Бар хилофи тасаввуроти маъмул, ҷайра хорҳояшро аз дур намепаронад; онҳо танҳо ҳангоми тамос метавонанд аз бадан ҷудо шаванд.<ref name="Cornell">{{cite web |title=Porcupine quill injuries in dogs |url=https://www.vet.cornell.edu/departments-centers-and-institutes/riney-canine-health-center/canine-health-information/porcupine-quill-injuries-in-dogs |publisher=Cornell University College of Veterinary Medicine |language=en}}</ref> Хорҳои хорпуштҳо нисбатан кӯтоҳ буда, ба пӯст мустаҳкамтар пайвастанд. Ҳангоми таҳдид хорпушт худро ба шакли тӯб печонда, сар, шикам ва дигар қисмҳои нарми баданашро пинҳон мекунад. Ехиднаҳо, ки ширхӯрони тухмгузори Австралия ва Гвинеяи Нав мебошанд, низ хорҳои кератинӣ доранд. Ҳарчанд ҷайраҳо, хорпуштҳо ва ехиднаҳо ба гурӯҳҳои гуногуни ширхӯрон мансубанд, хорҳои онҳо дар натиҷаи тағйир ёфтани мӯй пайдо шудаанд. === Моҳиҳо === [[Акс:MC Rotfeuerfisch.jpg|thumb|Моҳии шер (''Pterois'') бо хорҳои дароз ва заҳрнок]] Дар бисёр моҳиҳо хорҳои сахт дар таркиби [[болҳои моҳӣ|болҳо]] ҷойгир буда, барои устувории онҳо ва муҳофизат аз душман хизмат мекунанд. Ин хорҳо одатан сахт, нӯгтез ва бебанд буда, аз шуоъҳои нарму чандири болҳо фарқ мекунанд. Дар баъзе намудҳо, аз ҷумла моҳии шер (''Pterois'') ва намояндагони оилаи каждуммоҳиҳо (''Scorpaenidae''), хорҳо бо ғадудҳои заҳр алоқаманданд. Ҳангоми халидани хор заҳр ба захм ворид шуда, метавонад дарди шадид, варам ва дигар нишонаҳои заҳролудшавиро ба вуҷуд орад.<ref name="NOAA">{{cite web |title=What is a lionfish? |url=https://oceanservice.noaa.gov/facts/lionfish-facts.html |publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration |language=en}}</ref> Дар думи баъзе [[скат]]ҳо низ хори дарозу нӯгтез мавҷуд аст. Ин хор аз сохторҳои сахти пӯст ба вуҷуд омада, дар баъзе намудҳо бо ғадудҳои заҳр алоқаманд мебошад. === Бемӯҳраҳо === Хорҳо дар бисёр ҳайвоноти бемӯҳра, аз ҷумла [[хорпӯстҳо]], [[нармбаданҳо]] ва [[буғумпойҳо]] низ вомехӯранд. Дар хорпуштакҳои баҳрӣ хорҳои ҳаракаткунанда ба скелети оҳакии бадан пайваст буда, барои муҳофизат ва ҳаракат дар қаъри баҳр хизмат мекунанд. Дар баъзе намудҳо онҳо дарозу борик ва дар дигар намудҳо кӯтоҳу ғафс мебошанд.<ref name="SeaUrchin">{{cite web |title=Sea Stars, Urchins and Relatives |url=https://ocean.si.edu/ocean-life/invertebrates/sea-stars-urchins-and-relatives |publisher=Smithsonian Ocean |language=en}}</ref> Садафи баъзе ҳалзунҳо ва нармбаданҳои дупалла низ баромадҳои сахти хоршакл дорад. Дар як қатор харчангшаклон бошад, хорҳо қисми рӯйпӯши берунии баданро ташкил медиҳанд. Бадани кирминаҳои баъзе шапалакҳо бо мӯякҳои сахту хоршакл пӯшида шудааст, ки метавонанд боиси озурдагии пӯст шаванд. Хорҳои кирминаҳои ҷинси ''[[Lonomia]]'', ки дар Амрикои Ҷанубӣ зиндагӣ мекунанд, заҳрноканд. Тамос бо онҳо дар ҳолатҳои вазнин метавонад ихтилоли лахташавии хун, хунравӣ ва осеби гурдаҳоро ба вуҷуд орад.<ref name="Lonomia">{{cite journal |last1=Maggi |first1=Silviane |last2=Faulhaber |first2=Gustavo Adolpho Moreira |title=Lonomia obliqua Walker (Lepidoptera: Saturniidae): hemostasis implications |journal=Revista da Associação Médica Brasileira |year=2015 |volume=61 |issue=3 |pages=263–268 |doi=10.1590/1806-9282.61.03.263}}</ref> == Вазифаҳо == Вазифаи асосии хорҳо муҳофизат аз даррандаҳо мебошад. Нӯги тези онҳо метавонад ба пӯсти душман халад ва онро аз ҳамла боздорад. Баъзе ҳайвонот ҳангоми хатар хорҳояшонро рост карда, калонтар менамоянд. Ҷайраҳои баъзе намудҳо инчунин бо ҷунбондани хорҳои думи худ садои тақ-тақ мебароранд, ки ҳамчун огоҳӣ хизмат мекунад.<ref name="Crofts"/> Хорҳо на ҳамеша танҳо вазифаи муҳофизатӣ доранд. Дар хорпуштакҳои баҳрӣ онҳо ба ҳаракат ва нигоҳ доштани мавқеи бадан ёрӣ мерасонанд. Дар моҳиҳо бошад, хорҳои болҳо барои устувории онҳо аҳамият доранд. Дар баъзе намудҳои баҳрӣ хорҳо ҳамзамон воситаи ворид кардани заҳр мебошанд. === Рангҳои огоҳкунанда === Дар баъзе ҳайвоноти хордор рангҳои намоён ба даррандаҳо аз хатари ҳамла хабар медиҳанд. Ин падида '''[[апосематизм]]''' ё '''рангҳои огоҳкунанда''' ном дорад. Масалан, хорҳои сиёҳу сафеди баъзе ҷайраҳо ҳангоми рост шуданашон равшан намоён мегарданд ва метавонанд ҳамчун аломати огоҳкунанда хизмат кунанд. Даррандаҳое, ки қаблан аз чунин ҳайвонот осеб дидаанд, метавонанд аз ҳамлаи такрорӣ худдорӣ намоянд. Таҳқиқоти Майкл Спид ва Грэм Ракстон (2005) нишон дод, ки рангҳои огоҳкунанда метавонанд дар баробари хорҳои муҳофизатӣ инкишоф ёбанд. Чунин аломатҳо ба дарранда имкон медиҳанд, ки хатари осеб диданро пеш аз тамоси бевосита дарк кунад.<ref name="Warning">{{cite journal |last1=Speed |first1=Michael P. |last2=Ruxton |first2=Graeme D. |title=Warning displays in spiny animals: One (more) evolutionary route to aposematism |journal=Evolution |year=2005 |volume=59 |issue=12 |pages=2499–2508 |doi=10.1111/j.0014-3820.2005.tb00963.x}}</ref> == Пайдоиш ва таҳаввул == Хорҳо дар гурӯҳҳои гуногуни ҳайвонот дар ҷараёни [[таҳаввул]] мустақилона ба вуҷуд омадаанд. Ин падида намунае аз [[таҳаввули ҳамгаро]] мебошад, ки дар он гурӯҳҳои гуногуни организмҳо хусусиятҳои монанд пайдо мекунанд. Пайдоиши хорҳои муҳофизатӣ бештар бо хатари ҳамлаи даррандаҳо алоқаманд аст. Таҳқиқоти соли 2016 нишон дод, ки воситаҳои муҳофизатии бадан, аз ҷумла хорҳо, дар баъзе ширхӯрони миёнаҷуссае бештар инкишоф ёфтаанд, ки дар муҳити кушод зиндагӣ мекунанд ва барои пинҳон шудан ё гурехтан имконияти маҳдуд доранд. Бо вуҷуди ин, чунин хусусият дар ҳайвоноти ҷангалзӣ низ вомехӯрад.<ref name="Stankowich">{{cite journal |last1=Stankowich |first1=Theodore |last2=Campbell |first2=Lisa A. |title=Living in the danger zone: Exposure to predators and the evolution of spines and body armor in mammals |journal=Evolution |year=2016 |volume=70 |issue=7 |pages=1501–1511 |doi=10.1111/evo.12961}}</ref> Бозёфтҳои [[палеонтология|палеонтологӣ]] нишон медиҳанд, ки хорҳои мӯймонанд дар ширхӯрони қадим низ мавҷуд буданд. Аз ҷумла, дар боқимондаҳои сангшудаи ''[[Spinolestes xenarthrosus]]'', ки тақрибан 125 миллион сол пеш, дар давраи [[табошир]], зиндагӣ мекард, осори мӯй ва сохторҳои хоршакли пӯст ёфт шудаанд.<ref name="Spinolestes">{{cite journal |last1=Martin |first1=Thomas |last2=Marugán-Lobón |first2=Jesús |last3=Vullo |first3=Romain |last4=Martín-Abad |first4=Hugo |last5=Luo |first5=Zhe-Xi |last6=Buscalioni |first6=Angela D. |title=A Cretaceous eutriconodont and integument evolution in early mammals |journal=Nature |year=2015 |volume=526 |pages=380–384 |doi=10.1038/nature14905}}</ref> == Осебрасонӣ == Хорҳо ба пӯст халида, онро шикоф мекунанд. Дараҷаи захминӣ аз шакли хор, чуқурии ҷои осеб ва заҳрнокии он вобаста аст. Хорҳои ҷайра заҳрнок нестанд, вале метавонанд пӯстро чуқур сӯрох кунанд. Хорҳои дар бадан боқимонда метавонанд боиси дард, варам, газак ва осебҳои ҷиддии узвҳои дохилӣ шаванд.<ref name="Cornell"/> Хорҳои заҳрноки баъзе моҳиҳо ва бемӯҳраҳои баҳрӣ метавонанд дарди шадид ва дигар нишонаҳои заҳролудшавиро ба вуҷуд оранд.<ref name="CDC">{{cite web |title=Poisonings, Envenomations, and Toxic Exposures During Travel |url=https://www.cdc.gov/yellow-book/hcp/environmental-hazards-risks/poisonings-envenomations-and-toxic-exposures-during-travel.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |language=en}}</ref> == Истифода аз ҷониби инсон == Хорҳои баъзе ҳайвонот аз замонҳои қадим барои сохтани ашёи ороишӣ ва ҳунарҳои дастӣ истифода шудаанд. Дар байни халқҳои бумии Амрикои Шимолӣ хорҳои ҷайраро ранг карда, барои ороиши либос, пойафзол, халта ва дигар ашё ба кор мебурданд. Ин ҳунари анъанавӣ бо номи ''quillwork'' маълум аст.<ref name="Quillwork">{{cite book |last=Orchard |first=William C. |title=The Technique of Porcupine-Quill Decoration Among the North American Indians |publisher=Museum of the American Indian, Heye Foundation |year=1916 |doi=10.5479/sil.451243.39088016090201}}</ref> Хорҳои ҳайвонот дар таҳқиқоти [[биомиметика]] низ мавриди омӯзиш қарор доранд. Олимон сохтори хорҳои ҷайраро барои таҳияи сӯзанҳои тиббӣ ва воситаҳои пайваст кардани бофтаҳо таҳқиқ мекунанд. Хорчаҳои хурди нӯги онҳо барои сохтани асбобҳое, ки бо қувваи камтар ба бофта ворид мешаванд, намуна шуда метавонанд.<ref name="Cho">{{cite journal |last1=Cho |first1=Woo Kyung |last2=Ankrum |first2=James A. |last3=Guo |first3=Dagang |last4=Chester |first4=Shawn A. |last5=Yang |first5=Seung Yun |last6=Kashyap |first6=Anurag |last7=Campbell |first7=Georgina A. |last8=Wood |first8=Robert J. |last9=Rijal |first9=Ram K. |last10=Karnik |first10=Rohit |last11=Langer |first11=Robert |last12=Karp |first12=Jeffrey M. |title=Microstructured barbs on the North American porcupine quill enable easy tissue penetration and difficult removal |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |year=2012 |volume=109 |issue=52 |pages=21289–21294 |doi=10.1073/pnas.1216441109}}</ref> Сохтори ковок ва мустаҳками хорҳои баъзе хорпуштакҳои баҳрӣ низ барои сохтани маводи сунъии сабуку устувор, аз ҷумла сафолҳои махсус, омӯхта мешавад.<ref name="Biomimetics">{{cite journal |last1=Klang |first1=Katharina |last2=Nickel |first2=Klaus G. |title=The Plant-Like Structure of Lance Sea Urchin Spines as Biomimetic Concept Generator for Freeze-Casted Structural Graded Ceramics |journal=Biomimetics |year=2021 |volume=6 |issue=2 |pages=36 |doi=10.3390/biomimetics6020036}}</ref> == Эзоҳ == {{reflist}} [[Гурӯҳ:Анатомияи ҳайвонот]] [[Гурӯҳ:Муҳофизати ҳайвонот]] [[Гурӯҳ:Зоология]] cpjp1rrtuwb3e7nqgy9ifcdy7bedga1 1490698 1490697 2026-10-22T17:17:12Z Zosya95 54344 /* Осебрасонӣ */ 1490698 wikitext text/x-wiki {{Short description|Сохтори сахт ва нӯгтези бадани ҳайвонот}} {{Дигар маъноҳо|Хор}} [[Акс:Ялтинский зоопарк 079.jpg|thumb|Хорҳои [[ҷайра]]]] '''Хор''', '''дук''' ё '''дуг''' — сохтори сахт ва нӯгтези бадани баъзе [[ҳайвонот]], ки бештар барои муҳофизат аз [[дарандаҳо]] хизмат мекунад. Хорҳо дар гурӯҳҳои гуногуни [[мӯҳрадорон]] ва [[бемӯҳраҳо]] вомехӯранд. Онҳо вобаста ба намуди ҳайвон аз ҷиҳати андоза, шакл, таркиб ва вазифа фарқ мекунанд. Ғайр аз муҳофизат, хорҳо метавонанд барои ҳаракат, нигоҳ доштани шакли бадан, огоҳ кардани дарандаҳо ё заҳр задан ёрӣ диҳанд.<ref name="Crofts">{{cite journal |last1=Crofts |first1=Stephanie B. |last2=Stankowich |first2=Theodore |title=Stabbing Spines: A Review of the Biomechanics and Evolution of Defensive Spines |journal=Integrative and Comparative Biology |year=2021 |volume=61 |issue=2 |pages=655–667 |doi=10.1093/icb/icab099}}</ref> == Сохт == Хорҳо одатан дарозрӯя ё сӯзанмонанд буда, нӯги тез доранд. Онҳо метавонанд кӯтоҳу борик ё дарозу ғафс бошанд. Ранги хорҳо низ гуногун буда, дар баъзе ҳайвонот нақшҳои сиёҳу сафед ё рах-рах доранд. Таркиби хорҳо дар гурӯҳҳои гуногуни ҳайвонот фарқ мекунад. Дар [[ширхӯрон]], аз ҷумла ҷайраҳо ва [[хорпушт]]ҳо, онҳо аз мӯйҳои шаклдигаркарда ба вуҷуд омада, асосан аз [[кератин]] иборатанд. Қисми дарунии баъзе хорҳо ковок ё исфанҷмонанд аст, ки ба онҳо сабукӣ ва устуворӣ мебахшад.<ref name="Vincent">{{cite journal |last1=Vincent |first1=J. F. V. |last2=Owers |first2=P. |title=Mechanical design of hedgehog spines and porcupine quills |journal=Journal of Zoology |year=1986 |volume=210 |issue=1 |pages=55–75 |doi=10.1111/j.1469-7998.1986.tb03620.x}}</ref> Дар [[моҳӣ]]ҳо хорҳо аксаран аз сохторҳои сахти устухонӣ иборатанд, дар ҳоле ки хорҳои [[хорпуштаки баҳрӣ|хорпуштакҳои баҳрӣ]] аз моддаҳои оҳакӣ, асосан карбонати калсий, сохта шудаанд. == Паҳншавӣ дар олами ҳайвонот == === Ширхӯрон === Хорҳо дар ҷайраҳо, хорпуштҳо, [[ехидна]]ҳо, [[тенрек]]ҳо ва баъзе [[хояндаҳо]], аз ҷумла мушҳои хордор, инкишоф ёфтаанд.<ref name="Crofts"/> Дар ҷайраҳо хорҳо асосан пушт, паҳлуҳо ва қисми ақиби баданро мепӯшонанд. Ҳангоми хатар ҷайра онҳоро рост карда, худро калонтар нишон медиҳад. Агар дарранда наздик шавад, ҷайра метавонад бо хорҳои худ ба он осеб расонад. Бар хилофи тасаввуроти маъмул, ҷайра хорҳояшро аз дур намепаронад; онҳо танҳо ҳангоми тамос метавонанд аз бадан ҷудо шаванд.<ref name="Cornell">{{cite web |title=Porcupine quill injuries in dogs |url=https://www.vet.cornell.edu/departments-centers-and-institutes/riney-canine-health-center/canine-health-information/porcupine-quill-injuries-in-dogs |publisher=Cornell University College of Veterinary Medicine |language=en}}</ref> Хорҳои хорпуштҳо нисбатан кӯтоҳ буда, ба пӯст мустаҳкамтар пайвастанд. Ҳангоми таҳдид хорпушт худро ба шакли тӯб печонда, сар, шикам ва дигар қисмҳои нарми баданашро пинҳон мекунад. Ехиднаҳо, ки ширхӯрони тухмгузори Австралия ва Гвинеяи Нав мебошанд, низ хорҳои кератинӣ доранд. Ҳарчанд ҷайраҳо, хорпуштҳо ва ехиднаҳо ба гурӯҳҳои гуногуни ширхӯрон мансубанд, хорҳои онҳо дар натиҷаи тағйир ёфтани мӯй пайдо шудаанд. === Моҳиҳо === [[Акс:MC Rotfeuerfisch.jpg|thumb|Моҳии шер (''Pterois'') бо хорҳои дароз ва заҳрнок]] Дар бисёр моҳиҳо хорҳои сахт дар таркиби [[болҳои моҳӣ|болҳо]] ҷойгир буда, барои устувории онҳо ва муҳофизат аз душман хизмат мекунанд. Ин хорҳо одатан сахт, нӯгтез ва бебанд буда, аз шуоъҳои нарму чандири болҳо фарқ мекунанд. Дар баъзе намудҳо, аз ҷумла моҳии шер (''Pterois'') ва намояндагони оилаи каждуммоҳиҳо (''Scorpaenidae''), хорҳо бо ғадудҳои заҳр алоқаманданд. Ҳангоми халидани хор заҳр ба захм ворид шуда, метавонад дарди шадид, варам ва дигар нишонаҳои заҳролудшавиро ба вуҷуд орад.<ref name="NOAA">{{cite web |title=What is a lionfish? |url=https://oceanservice.noaa.gov/facts/lionfish-facts.html |publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration |language=en}}</ref> Дар думи баъзе [[скат]]ҳо низ хори дарозу нӯгтез мавҷуд аст. Ин хор аз сохторҳои сахти пӯст ба вуҷуд омада, дар баъзе намудҳо бо ғадудҳои заҳр алоқаманд мебошад. === Бемӯҳраҳо === Хорҳо дар бисёр ҳайвоноти бемӯҳра, аз ҷумла [[хорпӯстҳо]], [[нармбаданҳо]] ва [[буғумпойҳо]] низ вомехӯранд. Дар хорпуштакҳои баҳрӣ хорҳои ҳаракаткунанда ба скелети оҳакии бадан пайваст буда, барои муҳофизат ва ҳаракат дар қаъри баҳр хизмат мекунанд. Дар баъзе намудҳо онҳо дарозу борик ва дар дигар намудҳо кӯтоҳу ғафс мебошанд.<ref name="SeaUrchin">{{cite web |title=Sea Stars, Urchins and Relatives |url=https://ocean.si.edu/ocean-life/invertebrates/sea-stars-urchins-and-relatives |publisher=Smithsonian Ocean |language=en}}</ref> Садафи баъзе ҳалзунҳо ва нармбаданҳои дупалла низ баромадҳои сахти хоршакл дорад. Дар як қатор харчангшаклон бошад, хорҳо қисми рӯйпӯши берунии баданро ташкил медиҳанд. Бадани кирминаҳои баъзе шапалакҳо бо мӯякҳои сахту хоршакл пӯшида шудааст, ки метавонанд боиси озурдагии пӯст шаванд. Хорҳои кирминаҳои ҷинси ''[[Lonomia]]'', ки дар Амрикои Ҷанубӣ зиндагӣ мекунанд, заҳрноканд. Тамос бо онҳо дар ҳолатҳои вазнин метавонад ихтилоли лахташавии хун, хунравӣ ва осеби гурдаҳоро ба вуҷуд орад.<ref name="Lonomia">{{cite journal |last1=Maggi |first1=Silviane |last2=Faulhaber |first2=Gustavo Adolpho Moreira |title=Lonomia obliqua Walker (Lepidoptera: Saturniidae): hemostasis implications |journal=Revista da Associação Médica Brasileira |year=2015 |volume=61 |issue=3 |pages=263–268 |doi=10.1590/1806-9282.61.03.263}}</ref> == Вазифаҳо == Вазифаи асосии хорҳо муҳофизат аз даррандаҳо мебошад. Нӯги тези онҳо метавонад ба пӯсти душман халад ва онро аз ҳамла боздорад. Баъзе ҳайвонот ҳангоми хатар хорҳояшонро рост карда, калонтар менамоянд. Ҷайраҳои баъзе намудҳо инчунин бо ҷунбондани хорҳои думи худ садои тақ-тақ мебароранд, ки ҳамчун огоҳӣ хизмат мекунад.<ref name="Crofts"/> Хорҳо на ҳамеша танҳо вазифаи муҳофизатӣ доранд. Дар хорпуштакҳои баҳрӣ онҳо ба ҳаракат ва нигоҳ доштани мавқеи бадан ёрӣ мерасонанд. Дар моҳиҳо бошад, хорҳои болҳо барои устувории онҳо аҳамият доранд. Дар баъзе намудҳои баҳрӣ хорҳо ҳамзамон воситаи ворид кардани заҳр мебошанд. === Рангҳои огоҳкунанда === Дар баъзе ҳайвоноти хордор рангҳои намоён ба даррандаҳо аз хатари ҳамла хабар медиҳанд. Ин падида '''[[апосематизм]]''' ё '''рангҳои огоҳкунанда''' ном дорад. Масалан, хорҳои сиёҳу сафеди баъзе ҷайраҳо ҳангоми рост шуданашон равшан намоён мегарданд ва метавонанд ҳамчун аломати огоҳкунанда хизмат кунанд. Даррандаҳое, ки қаблан аз чунин ҳайвонот осеб дидаанд, метавонанд аз ҳамлаи такрорӣ худдорӣ намоянд. Таҳқиқоти Майкл Спид ва Грэм Ракстон (2005) нишон дод, ки рангҳои огоҳкунанда метавонанд дар баробари хорҳои муҳофизатӣ инкишоф ёбанд. Чунин аломатҳо ба дарранда имкон медиҳанд, ки хатари осеб диданро пеш аз тамоси бевосита дарк кунад.<ref name="Warning">{{cite journal |last1=Speed |first1=Michael P. |last2=Ruxton |first2=Graeme D. |title=Warning displays in spiny animals: One (more) evolutionary route to aposematism |journal=Evolution |year=2005 |volume=59 |issue=12 |pages=2499–2508 |doi=10.1111/j.0014-3820.2005.tb00963.x}}</ref> == Пайдоиш ва таҳаввул == Хорҳо дар гурӯҳҳои гуногуни ҳайвонот дар ҷараёни [[таҳаввул]] мустақилона ба вуҷуд омадаанд. Ин падида намунае аз [[таҳаввули ҳамгаро]] мебошад, ки дар он гурӯҳҳои гуногуни организмҳо хусусиятҳои монанд пайдо мекунанд. Пайдоиши хорҳои муҳофизатӣ бештар бо хатари ҳамлаи даррандаҳо алоқаманд аст. Таҳқиқоти соли 2016 нишон дод, ки воситаҳои муҳофизатии бадан, аз ҷумла хорҳо, дар баъзе ширхӯрони миёнаҷуссае бештар инкишоф ёфтаанд, ки дар муҳити кушод зиндагӣ мекунанд ва барои пинҳон шудан ё гурехтан имконияти маҳдуд доранд. Бо вуҷуди ин, чунин хусусият дар ҳайвоноти ҷангалзӣ низ вомехӯрад.<ref name="Stankowich">{{cite journal |last1=Stankowich |first1=Theodore |last2=Campbell |first2=Lisa A. |title=Living in the danger zone: Exposure to predators and the evolution of spines and body armor in mammals |journal=Evolution |year=2016 |volume=70 |issue=7 |pages=1501–1511 |doi=10.1111/evo.12961}}</ref> Бозёфтҳои [[палеонтология|палеонтологӣ]] нишон медиҳанд, ки хорҳои мӯймонанд дар ширхӯрони қадим низ мавҷуд буданд. Аз ҷумла, дар боқимондаҳои сангшудаи ''[[Spinolestes xenarthrosus]]'', ки тақрибан 125 миллион сол пеш, дар давраи [[табошир]], зиндагӣ мекард, осори мӯй ва сохторҳои хоршакли пӯст ёфт шудаанд.<ref name="Spinolestes">{{cite journal |last1=Martin |first1=Thomas |last2=Marugán-Lobón |first2=Jesús |last3=Vullo |first3=Romain |last4=Martín-Abad |first4=Hugo |last5=Luo |first5=Zhe-Xi |last6=Buscalioni |first6=Angela D. |title=A Cretaceous eutriconodont and integument evolution in early mammals |journal=Nature |year=2015 |volume=526 |pages=380–384 |doi=10.1038/nature14905}}</ref> == Осебрасонӣ == Хорҳо ба пӯст халида, онро шикоф мекунанд. Дараҷаи захминӣ аз шакли хор, чуқурии ҷои осеб ва заҳрнокии он вобаста аст. Хорҳои ҷайра заҳрнок нестанд, вале метавонанд пӯстро чуқур сӯрох кунанд. Хорҳои дар бадан боқимонда метавонанд боиси дард, варам, газак ва осебҳои ҷиддии узвҳои дохилӣ шаванд.<ref name="Cornell"/> Хорҳои заҳрноки баъзе моҳиҳо ва бемӯҳраҳои баҳрӣ метавонанд дарди шадид ва дигар нишонаҳои заҳролудшавиро ба вуҷуд оранд.<ref name="CDC">{{cite web |title=Poisonings, Envenomations, and Toxic Exposures During Travel |url=https://www.cdc.gov/yellow-book/hcp/environmental-hazards-risks/poisonings-envenomations-and-toxic-exposures-during-travel.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |language=en}}</ref> == Истифода аз ҷониби инсон == Хорҳои баъзе ҳайвонот аз замонҳои қадим барои сохтани ашёи ороишӣ ва ҳунарҳои дастӣ истифода шудаанд. Дар байни халқҳои бумии Амрикои Шимолӣ хорҳои ҷайраро ранг карда, барои ороиши либос, пойафзол, халта ва дигар ашё ба кор мебурданд. Ин ҳунари анъанавӣ бо номи ''quillwork'' маълум аст.<ref name="Quillwork">{{cite book |last=Orchard |first=William C. |title=The Technique of Porcupine-Quill Decoration Among the North American Indians |publisher=Museum of the American Indian, Heye Foundation |year=1916 |doi=10.5479/sil.451243.39088016090201}}</ref> Хорҳои ҳайвонот дар таҳқиқоти [[биомиметика]] низ мавриди омӯзиш қарор доранд. Олимон сохтори хорҳои ҷайраро барои таҳияи сӯзанҳои тиббӣ ва воситаҳои пайваст кардани бофтаҳо таҳқиқ мекунанд. Хорчаҳои хурди нӯги онҳо барои сохтани асбобҳое, ки бо қувваи камтар ба бофта ворид мешаванд, намуна шуда метавонанд.<ref name="Cho">{{cite journal |last1=Cho |first1=Woo Kyung |last2=Ankrum |first2=James A. |last3=Guo |first3=Dagang |last4=Chester |first4=Shawn A. |last5=Yang |first5=Seung Yun |last6=Kashyap |first6=Anurag |last7=Campbell |first7=Georgina A. |last8=Wood |first8=Robert J. |last9=Rijal |first9=Ram K. |last10=Karnik |first10=Rohit |last11=Langer |first11=Robert |last12=Karp |first12=Jeffrey M. |title=Microstructured barbs on the North American porcupine quill enable easy tissue penetration and difficult removal |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |year=2012 |volume=109 |issue=52 |pages=21289–21294 |doi=10.1073/pnas.1216441109}}</ref> Сохтори ковок ва мустаҳками хорҳои баъзе хорпуштакҳои баҳрӣ низ барои сохтани маводи сунъии сабуку устувор, аз ҷумла сафолҳои махсус, омӯхта мешавад.<ref name="Biomimetics">{{cite journal |last1=Klang |first1=Katharina |last2=Nickel |first2=Klaus G. |title=The Plant-Like Structure of Lance Sea Urchin Spines as Biomimetic Concept Generator for Freeze-Casted Structural Graded Ceramics |journal=Biomimetics |year=2021 |volume=6 |issue=2 |pages=36 |doi=10.3390/biomimetics6020036}}</ref> == Эзоҳ == {{reflist}} [[Гурӯҳ:Анатомияи ҳайвонот]] [[Гурӯҳ:Муҳофизати ҳайвонот]] [[Гурӯҳ:Зоология]] dfcyua6wareatwdo76v13edi07ihezj 1490699 1490698 2026-10-22T17:25:11Z Zosya95 54344 /* Осебрасонӣ */ 1490699 wikitext text/x-wiki {{Short description|Сохтори сахт ва нӯгтези бадани ҳайвонот}} {{Дигар маъноҳо|Хор}} [[Акс:Ялтинский зоопарк 079.jpg|thumb|Хорҳои [[ҷайра]]]] '''Хор''', '''дук''' ё '''дуг''' — сохтори сахт ва нӯгтези бадани баъзе [[ҳайвонот]], ки бештар барои муҳофизат аз [[дарандаҳо]] хизмат мекунад. Хорҳо дар гурӯҳҳои гуногуни [[мӯҳрадорон]] ва [[бемӯҳраҳо]] вомехӯранд. Онҳо вобаста ба намуди ҳайвон аз ҷиҳати андоза, шакл, таркиб ва вазифа фарқ мекунанд. Ғайр аз муҳофизат, хорҳо метавонанд барои ҳаракат, нигоҳ доштани шакли бадан, огоҳ кардани дарандаҳо ё заҳр задан ёрӣ диҳанд.<ref name="Crofts">{{cite journal |last1=Crofts |first1=Stephanie B. |last2=Stankowich |first2=Theodore |title=Stabbing Spines: A Review of the Biomechanics and Evolution of Defensive Spines |journal=Integrative and Comparative Biology |year=2021 |volume=61 |issue=2 |pages=655–667 |doi=10.1093/icb/icab099}}</ref> == Сохт == Хорҳо одатан дарозрӯя ё сӯзанмонанд буда, нӯги тез доранд. Онҳо метавонанд кӯтоҳу борик ё дарозу ғафс бошанд. Ранги хорҳо низ гуногун буда, дар баъзе ҳайвонот нақшҳои сиёҳу сафед ё рах-рах доранд. Таркиби хорҳо дар гурӯҳҳои гуногуни ҳайвонот фарқ мекунад. Дар [[ширхӯрон]], аз ҷумла ҷайраҳо ва [[хорпушт]]ҳо, онҳо аз мӯйҳои шаклдигаркарда ба вуҷуд омада, асосан аз [[кератин]] иборатанд. Қисми дарунии баъзе хорҳо ковок ё исфанҷмонанд аст, ки ба онҳо сабукӣ ва устуворӣ мебахшад.<ref name="Vincent">{{cite journal |last1=Vincent |first1=J. F. V. |last2=Owers |first2=P. |title=Mechanical design of hedgehog spines and porcupine quills |journal=Journal of Zoology |year=1986 |volume=210 |issue=1 |pages=55–75 |doi=10.1111/j.1469-7998.1986.tb03620.x}}</ref> Дар [[моҳӣ]]ҳо хорҳо аксаран аз сохторҳои сахти устухонӣ иборатанд, дар ҳоле ки хорҳои [[хорпуштаки баҳрӣ|хорпуштакҳои баҳрӣ]] аз моддаҳои оҳакӣ, асосан карбонати калсий, сохта шудаанд. == Паҳншавӣ дар олами ҳайвонот == === Ширхӯрон === Хорҳо дар ҷайраҳо, хорпуштҳо, [[ехидна]]ҳо, [[тенрек]]ҳо ва баъзе [[хояндаҳо]], аз ҷумла мушҳои хордор, инкишоф ёфтаанд.<ref name="Crofts"/> Дар ҷайраҳо хорҳо асосан пушт, паҳлуҳо ва қисми ақиби баданро мепӯшонанд. Ҳангоми хатар ҷайра онҳоро рост карда, худро калонтар нишон медиҳад. Агар дарранда наздик шавад, ҷайра метавонад бо хорҳои худ ба он осеб расонад. Бар хилофи тасаввуроти маъмул, ҷайра хорҳояшро аз дур намепаронад; онҳо танҳо ҳангоми тамос метавонанд аз бадан ҷудо шаванд.<ref name="Cornell">{{cite web |title=Porcupine quill injuries in dogs |url=https://www.vet.cornell.edu/departments-centers-and-institutes/riney-canine-health-center/canine-health-information/porcupine-quill-injuries-in-dogs |publisher=Cornell University College of Veterinary Medicine |language=en}}</ref> Хорҳои хорпуштҳо нисбатан кӯтоҳ буда, ба пӯст мустаҳкамтар пайвастанд. Ҳангоми таҳдид хорпушт худро ба шакли тӯб печонда, сар, шикам ва дигар қисмҳои нарми баданашро пинҳон мекунад. Ехиднаҳо, ки ширхӯрони тухмгузори Австралия ва Гвинеяи Нав мебошанд, низ хорҳои кератинӣ доранд. Ҳарчанд ҷайраҳо, хорпуштҳо ва ехиднаҳо ба гурӯҳҳои гуногуни ширхӯрон мансубанд, хорҳои онҳо дар натиҷаи тағйир ёфтани мӯй пайдо шудаанд. === Моҳиҳо === [[Акс:MC Rotfeuerfisch.jpg|thumb|Моҳии шер (''Pterois'') бо хорҳои дароз ва заҳрнок]] Дар бисёр моҳиҳо хорҳои сахт дар таркиби [[болҳои моҳӣ|болҳо]] ҷойгир буда, барои устувории онҳо ва муҳофизат аз душман хизмат мекунанд. Ин хорҳо одатан сахт, нӯгтез ва бебанд буда, аз шуоъҳои нарму чандири болҳо фарқ мекунанд. Дар баъзе намудҳо, аз ҷумла моҳии шер (''Pterois'') ва намояндагони оилаи каждуммоҳиҳо (''Scorpaenidae''), хорҳо бо ғадудҳои заҳр алоқаманданд. Ҳангоми халидани хор заҳр ба захм ворид шуда, метавонад дарди шадид, варам ва дигар нишонаҳои заҳролудшавиро ба вуҷуд орад.<ref name="NOAA">{{cite web |title=What is a lionfish? |url=https://oceanservice.noaa.gov/facts/lionfish-facts.html |publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration |language=en}}</ref> Дар думи баъзе [[скат]]ҳо низ хори дарозу нӯгтез мавҷуд аст. Ин хор аз сохторҳои сахти пӯст ба вуҷуд омада, дар баъзе намудҳо бо ғадудҳои заҳр алоқаманд мебошад. === Бемӯҳраҳо === Хорҳо дар бисёр ҳайвоноти бемӯҳра, аз ҷумла [[хорпӯстҳо]], [[нармбаданҳо]] ва [[буғумпойҳо]] низ вомехӯранд. Дар хорпуштакҳои баҳрӣ хорҳои ҳаракаткунанда ба скелети оҳакии бадан пайваст буда, барои муҳофизат ва ҳаракат дар қаъри баҳр хизмат мекунанд. Дар баъзе намудҳо онҳо дарозу борик ва дар дигар намудҳо кӯтоҳу ғафс мебошанд.<ref name="SeaUrchin">{{cite web |title=Sea Stars, Urchins and Relatives |url=https://ocean.si.edu/ocean-life/invertebrates/sea-stars-urchins-and-relatives |publisher=Smithsonian Ocean |language=en}}</ref> Садафи баъзе ҳалзунҳо ва нармбаданҳои дупалла низ баромадҳои сахти хоршакл дорад. Дар як қатор харчангшаклон бошад, хорҳо қисми рӯйпӯши берунии баданро ташкил медиҳанд. Бадани кирминаҳои баъзе шапалакҳо бо мӯякҳои сахту хоршакл пӯшида шудааст, ки метавонанд боиси озурдагии пӯст шаванд. Хорҳои кирминаҳои ҷинси ''[[Lonomia]]'', ки дар Амрикои Ҷанубӣ зиндагӣ мекунанд, заҳрноканд. Тамос бо онҳо дар ҳолатҳои вазнин метавонад ихтилоли лахташавии хун, хунравӣ ва осеби гурдаҳоро ба вуҷуд орад.<ref name="Lonomia">{{cite journal |last1=Maggi |first1=Silviane |last2=Faulhaber |first2=Gustavo Adolpho Moreira |title=Lonomia obliqua Walker (Lepidoptera: Saturniidae): hemostasis implications |journal=Revista da Associação Médica Brasileira |year=2015 |volume=61 |issue=3 |pages=263–268 |doi=10.1590/1806-9282.61.03.263}}</ref> == Вазифаҳо == Вазифаи асосии хорҳо муҳофизат аз даррандаҳо мебошад. Нӯги тези онҳо метавонад ба пӯсти душман халад ва онро аз ҳамла боздорад. Баъзе ҳайвонот ҳангоми хатар хорҳояшонро рост карда, калонтар менамоянд. Ҷайраҳои баъзе намудҳо инчунин бо ҷунбондани хорҳои думи худ садои тақ-тақ мебароранд, ки ҳамчун огоҳӣ хизмат мекунад.<ref name="Crofts"/> Хорҳо на ҳамеша танҳо вазифаи муҳофизатӣ доранд. Дар хорпуштакҳои баҳрӣ онҳо ба ҳаракат ва нигоҳ доштани мавқеи бадан ёрӣ мерасонанд. Дар моҳиҳо бошад, хорҳои болҳо барои устувории онҳо аҳамият доранд. Дар баъзе намудҳои баҳрӣ хорҳо ҳамзамон воситаи ворид кардани заҳр мебошанд. === Рангҳои огоҳкунанда === Дар баъзе ҳайвоноти хордор рангҳои намоён ба даррандаҳо аз хатари ҳамла хабар медиҳанд. Ин падида '''[[апосематизм]]''' ё '''рангҳои огоҳкунанда''' ном дорад. Масалан, хорҳои сиёҳу сафеди баъзе ҷайраҳо ҳангоми рост шуданашон равшан намоён мегарданд ва метавонанд ҳамчун аломати огоҳкунанда хизмат кунанд. Даррандаҳое, ки қаблан аз чунин ҳайвонот осеб дидаанд, метавонанд аз ҳамлаи такрорӣ худдорӣ намоянд. Таҳқиқоти Майкл Спид ва Грэм Ракстон (2005) нишон дод, ки рангҳои огоҳкунанда метавонанд дар баробари хорҳои муҳофизатӣ инкишоф ёбанд. Чунин аломатҳо ба дарранда имкон медиҳанд, ки хатари осеб диданро пеш аз тамоси бевосита дарк кунад.<ref name="Warning">{{cite journal |last1=Speed |first1=Michael P. |last2=Ruxton |first2=Graeme D. |title=Warning displays in spiny animals: One (more) evolutionary route to aposematism |journal=Evolution |year=2005 |volume=59 |issue=12 |pages=2499–2508 |doi=10.1111/j.0014-3820.2005.tb00963.x}}</ref> == Пайдоиш ва таҳаввул == Хорҳо дар гурӯҳҳои гуногуни ҳайвонот дар ҷараёни [[таҳаввул]] мустақилона ба вуҷуд омадаанд. Ин падида намунае аз [[таҳаввули ҳамгаро]] мебошад, ки дар он гурӯҳҳои гуногуни организмҳо хусусиятҳои монанд пайдо мекунанд. Пайдоиши хорҳои муҳофизатӣ бештар бо хатари ҳамлаи даррандаҳо алоқаманд аст. Таҳқиқоти соли 2016 нишон дод, ки воситаҳои муҳофизатии бадан, аз ҷумла хорҳо, дар баъзе ширхӯрони миёнаҷуссае бештар инкишоф ёфтаанд, ки дар муҳити кушод зиндагӣ мекунанд ва барои пинҳон шудан ё гурехтан имконияти маҳдуд доранд. Бо вуҷуди ин, чунин хусусият дар ҳайвоноти ҷангалзӣ низ вомехӯрад.<ref name="Stankowich">{{cite journal |last1=Stankowich |first1=Theodore |last2=Campbell |first2=Lisa A. |title=Living in the danger zone: Exposure to predators and the evolution of spines and body armor in mammals |journal=Evolution |year=2016 |volume=70 |issue=7 |pages=1501–1511 |doi=10.1111/evo.12961}}</ref> Бозёфтҳои [[палеонтология|палеонтологӣ]] нишон медиҳанд, ки хорҳои мӯймонанд дар ширхӯрони қадим низ мавҷуд буданд. Аз ҷумла, дар боқимондаҳои сангшудаи ''[[Spinolestes xenarthrosus]]'', ки тақрибан 125 миллион сол пеш, дар давраи [[табошир]], зиндагӣ мекард, осори мӯй ва сохторҳои хоршакли пӯст ёфт шудаанд.<ref name="Spinolestes">{{cite journal |last1=Martin |first1=Thomas |last2=Marugán-Lobón |first2=Jesús |last3=Vullo |first3=Romain |last4=Martín-Abad |first4=Hugo |last5=Luo |first5=Zhe-Xi |last6=Buscalioni |first6=Angela D. |title=A Cretaceous eutriconodont and integument evolution in early mammals |journal=Nature |year=2015 |volume=526 |pages=380–384 |doi=10.1038/nature14905}}</ref> == Осебҳо ва табобати онҳо == Хорҳо ҳангоми ба пӯст халидан онро сӯрох карда, онро захмин мекунанд. Дараҷаи осеб аз шаклу андозаи хор, чуқурии захм ва заҳрнокии он вобаста аст. Хорҳои дар [[Бофта|бофтаҳо]] боқимонда метавонанд боиси [[Дард|дард]], варам, [[Газак|газак]] ва сироят шаванд. Хорҳои ҷайра заҳрнок нестанд, вале метавонанд ба бофтаҳо чуқур халанд. Хорчаҳои хурди нӯги онҳо берун кашиданро душвор мегардонанд. Агар хор дар бадан боқӣ монад, метавонад шикаста, ба бофтаҳои дарунтар кӯчад ва ба узвҳои дохилӣ осеб расонад. Аз ин рӯ, хорҳои чуқур фурӯрафтаро набояд худсарона берун кашид ва бояд фавран ба пизишк муроҷиат кард.<ref name="Cornell">{{cite web |title=Porcupine quill injuries in dogs |url=https://www.vet.cornell.edu/departments-centers-and-institutes/riney-canine-health-center/canine-health-information/porcupine-quill-injuries-in-dogs |publisher=Cornell University College of Veterinary Medicine |language=en}}</ref> Хорҳои баъзе моҳиҳо ва бемӯҳраҳои баҳрӣ заҳрнок буда, метавонанд дарди шадид, варам, беҳолӣ ва дигар нишонаҳои заҳролудшавиро ба вуҷуд оранд. Дар ҳолатҳои вазнин, заҳр метавонад ба кори дил ва роҳҳои нафас таъсир расонад ва ҳатто ба марг оварда расонад. Ҳангоми чунин осебҳо захм бояд тоза карда шуда, барои муоина ва табобат ба табиб муроҷиат карда шавад. Дар баъзе осебҳои аз хорҳои моҳиҳои заҳрнок пайдошуда, ба оби гарми насӯзон гузоштани қисми осебдида метавонад дардро кам кунад. Хорҳои дар захм боқимонда бояд аз ҷониби мутахассиси тиббӣ хориҷ карда шаванд.<ref name="CDC">{{cite web |title=Poisonings, Envenomations, and Toxic Exposures During Travel |url=https://www.cdc.gov/yellow-book/hcp/environmental-hazards-risks/poisonings-envenomations-and-toxic-exposures-during-travel.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |language=en}}</ref> == Истифода аз ҷониби инсон == Хорҳои баъзе ҳайвонот аз замонҳои қадим барои сохтани ашёи ороишӣ ва ҳунарҳои дастӣ истифода шудаанд. Дар байни халқҳои бумии Амрикои Шимолӣ хорҳои ҷайраро ранг карда, барои ороиши либос, пойафзол, халта ва дигар ашё ба кор мебурданд. Ин ҳунари анъанавӣ бо номи ''quillwork'' маълум аст.<ref name="Quillwork">{{cite book |last=Orchard |first=William C. |title=The Technique of Porcupine-Quill Decoration Among the North American Indians |publisher=Museum of the American Indian, Heye Foundation |year=1916 |doi=10.5479/sil.451243.39088016090201}}</ref> Хорҳои ҳайвонот дар таҳқиқоти [[биомиметика]] низ мавриди омӯзиш қарор доранд. Олимон сохтори хорҳои ҷайраро барои таҳияи сӯзанҳои тиббӣ ва воситаҳои пайваст кардани бофтаҳо таҳқиқ мекунанд. Хорчаҳои хурди нӯги онҳо барои сохтани асбобҳое, ки бо қувваи камтар ба бофта ворид мешаванд, намуна шуда метавонанд.<ref name="Cho">{{cite journal |last1=Cho |first1=Woo Kyung |last2=Ankrum |first2=James A. |last3=Guo |first3=Dagang |last4=Chester |first4=Shawn A. |last5=Yang |first5=Seung Yun |last6=Kashyap |first6=Anurag |last7=Campbell |first7=Georgina A. |last8=Wood |first8=Robert J. |last9=Rijal |first9=Ram K. |last10=Karnik |first10=Rohit |last11=Langer |first11=Robert |last12=Karp |first12=Jeffrey M. |title=Microstructured barbs on the North American porcupine quill enable easy tissue penetration and difficult removal |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |year=2012 |volume=109 |issue=52 |pages=21289–21294 |doi=10.1073/pnas.1216441109}}</ref> Сохтори ковок ва мустаҳками хорҳои баъзе хорпуштакҳои баҳрӣ низ барои сохтани маводи сунъии сабуку устувор, аз ҷумла сафолҳои махсус, омӯхта мешавад.<ref name="Biomimetics">{{cite journal |last1=Klang |first1=Katharina |last2=Nickel |first2=Klaus G. |title=The Plant-Like Structure of Lance Sea Urchin Spines as Biomimetic Concept Generator for Freeze-Casted Structural Graded Ceramics |journal=Biomimetics |year=2021 |volume=6 |issue=2 |pages=36 |doi=10.3390/biomimetics6020036}}</ref> == Эзоҳ == {{reflist}} [[Гурӯҳ:Анатомияи ҳайвонот]] [[Гурӯҳ:Муҳофизати ҳайвонот]] [[Гурӯҳ:Зоология]] n78utz21t4gnx7xiylg2tctoz4me9sy 1490700 1490699 2026-10-22T17:29:10Z Zosya95 54344 /* Сохт */ 1490700 wikitext text/x-wiki {{Short description|Сохтори сахт ва нӯгтези бадани ҳайвонот}} {{Дигар маъноҳо|Хор}} [[Акс:Ялтинский зоопарк 079.jpg|thumb|Хорҳои [[ҷайра]]]] '''Хор''', '''дук''' ё '''дуг''' — сохтори сахт ва нӯгтези бадани баъзе [[ҳайвонот]], ки бештар барои муҳофизат аз [[дарандаҳо]] хизмат мекунад. Хорҳо дар гурӯҳҳои гуногуни [[мӯҳрадорон]] ва [[бемӯҳраҳо]] вомехӯранд. Онҳо вобаста ба намуди ҳайвон аз ҷиҳати андоза, шакл, таркиб ва вазифа фарқ мекунанд. Ғайр аз муҳофизат, хорҳо метавонанд барои ҳаракат, нигоҳ доштани шакли бадан, огоҳ кардани дарандаҳо ё заҳр задан ёрӣ диҳанд.<ref name="Crofts">{{cite journal |last1=Crofts |first1=Stephanie B. |last2=Stankowich |first2=Theodore |title=Stabbing Spines: A Review of the Biomechanics and Evolution of Defensive Spines |journal=Integrative and Comparative Biology |year=2021 |volume=61 |issue=2 |pages=655–667 |doi=10.1093/icb/icab099}}</ref> == Сохт == Хорҳо одатан дарозрӯя ё сӯзанмонанд буда, нӯги тез доранд. Онҳо метавонанд кӯтоҳу борик ё дарозу ғафс бошанд. Ранги хорҳо низ гуногун буда, дар баъзе ҳайвонот нақшҳои сиёҳу сафед ё рах-рах доранд. Таркиби хорҳо низ ҳархела мешаванд. Дар [[ширхӯрон]], аз ҷумла ҷайраҳою [[хорпуштон]], онҳо аз мӯйҳои шаклдигаркарда ба вуҷуд омада, асосан аз [[кератин]] иборатанд. Қисми дарунии баъзеашон ковок ё исфанҷмонанд аст, ки ба онҳо сабукӣ ва устуворӣ мебахшад.<ref name="Vincent">{{cite journal |last1=Vincent |first1=J. F. V. |last2=Owers |first2=P. |title=Mechanical design of hedgehog spines and porcupine quills |journal=Journal of Zoology |year=1986 |volume=210 |issue=1 |pages=55–75 |doi=10.1111/j.1469-7998.1986.tb03620.x}}</ref> Дар [[Моҳиҳо|моҳиҳо]] хорҳо аксаран аз сохторҳои сахти устухонӣ иборатанд, дар ҳоле ки хорҳои [[хорпуштаки баҳрӣ|хорпуштакҳои баҳрӣ]] аз моддаҳои оҳакӣ, асосан карбонати калсий, сохта шудаанд. == Паҳншавӣ дар олами ҳайвонот == === Ширхӯрон === Хорҳо дар ҷайраҳо, хорпуштҳо, [[ехидна]]ҳо, [[тенрек]]ҳо ва баъзе [[хояндаҳо]], аз ҷумла мушҳои хордор, инкишоф ёфтаанд.<ref name="Crofts"/> Дар ҷайраҳо хорҳо асосан пушт, паҳлуҳо ва қисми ақиби баданро мепӯшонанд. Ҳангоми хатар ҷайра онҳоро рост карда, худро калонтар нишон медиҳад. Агар дарранда наздик шавад, ҷайра метавонад бо хорҳои худ ба он осеб расонад. Бар хилофи тасаввуроти маъмул, ҷайра хорҳояшро аз дур намепаронад; онҳо танҳо ҳангоми тамос метавонанд аз бадан ҷудо шаванд.<ref name="Cornell">{{cite web |title=Porcupine quill injuries in dogs |url=https://www.vet.cornell.edu/departments-centers-and-institutes/riney-canine-health-center/canine-health-information/porcupine-quill-injuries-in-dogs |publisher=Cornell University College of Veterinary Medicine |language=en}}</ref> Хорҳои хорпуштҳо нисбатан кӯтоҳ буда, ба пӯст мустаҳкамтар пайвастанд. Ҳангоми таҳдид хорпушт худро ба шакли тӯб печонда, сар, шикам ва дигар қисмҳои нарми баданашро пинҳон мекунад. Ехиднаҳо, ки ширхӯрони тухмгузори Австралия ва Гвинеяи Нав мебошанд, низ хорҳои кератинӣ доранд. Ҳарчанд ҷайраҳо, хорпуштҳо ва ехиднаҳо ба гурӯҳҳои гуногуни ширхӯрон мансубанд, хорҳои онҳо дар натиҷаи тағйир ёфтани мӯй пайдо шудаанд. === Моҳиҳо === [[Акс:MC Rotfeuerfisch.jpg|thumb|Моҳии шер (''Pterois'') бо хорҳои дароз ва заҳрнок]] Дар бисёр моҳиҳо хорҳои сахт дар таркиби [[болҳои моҳӣ|болҳо]] ҷойгир буда, барои устувории онҳо ва муҳофизат аз душман хизмат мекунанд. Ин хорҳо одатан сахт, нӯгтез ва бебанд буда, аз шуоъҳои нарму чандири болҳо фарқ мекунанд. Дар баъзе намудҳо, аз ҷумла моҳии шер (''Pterois'') ва намояндагони оилаи каждуммоҳиҳо (''Scorpaenidae''), хорҳо бо ғадудҳои заҳр алоқаманданд. Ҳангоми халидани хор заҳр ба захм ворид шуда, метавонад дарди шадид, варам ва дигар нишонаҳои заҳролудшавиро ба вуҷуд орад.<ref name="NOAA">{{cite web |title=What is a lionfish? |url=https://oceanservice.noaa.gov/facts/lionfish-facts.html |publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration |language=en}}</ref> Дар думи баъзе [[скат]]ҳо низ хори дарозу нӯгтез мавҷуд аст. Ин хор аз сохторҳои сахти пӯст ба вуҷуд омада, дар баъзе намудҳо бо ғадудҳои заҳр алоқаманд мебошад. === Бемӯҳраҳо === Хорҳо дар бисёр ҳайвоноти бемӯҳра, аз ҷумла [[хорпӯстҳо]], [[нармбаданҳо]] ва [[буғумпойҳо]] низ вомехӯранд. Дар хорпуштакҳои баҳрӣ хорҳои ҳаракаткунанда ба скелети оҳакии бадан пайваст буда, барои муҳофизат ва ҳаракат дар қаъри баҳр хизмат мекунанд. Дар баъзе намудҳо онҳо дарозу борик ва дар дигар намудҳо кӯтоҳу ғафс мебошанд.<ref name="SeaUrchin">{{cite web |title=Sea Stars, Urchins and Relatives |url=https://ocean.si.edu/ocean-life/invertebrates/sea-stars-urchins-and-relatives |publisher=Smithsonian Ocean |language=en}}</ref> Садафи баъзе ҳалзунҳо ва нармбаданҳои дупалла низ баромадҳои сахти хоршакл дорад. Дар як қатор харчангшаклон бошад, хорҳо қисми рӯйпӯши берунии баданро ташкил медиҳанд. Бадани кирминаҳои баъзе шапалакҳо бо мӯякҳои сахту хоршакл пӯшида шудааст, ки метавонанд боиси озурдагии пӯст шаванд. Хорҳои кирминаҳои ҷинси ''[[Lonomia]]'', ки дар Амрикои Ҷанубӣ зиндагӣ мекунанд, заҳрноканд. Тамос бо онҳо дар ҳолатҳои вазнин метавонад ихтилоли лахташавии хун, хунравӣ ва осеби гурдаҳоро ба вуҷуд орад.<ref name="Lonomia">{{cite journal |last1=Maggi |first1=Silviane |last2=Faulhaber |first2=Gustavo Adolpho Moreira |title=Lonomia obliqua Walker (Lepidoptera: Saturniidae): hemostasis implications |journal=Revista da Associação Médica Brasileira |year=2015 |volume=61 |issue=3 |pages=263–268 |doi=10.1590/1806-9282.61.03.263}}</ref> == Вазифаҳо == Вазифаи асосии хорҳо муҳофизат аз даррандаҳо мебошад. Нӯги тези онҳо метавонад ба пӯсти душман халад ва онро аз ҳамла боздорад. Баъзе ҳайвонот ҳангоми хатар хорҳояшонро рост карда, калонтар менамоянд. Ҷайраҳои баъзе намудҳо инчунин бо ҷунбондани хорҳои думи худ садои тақ-тақ мебароранд, ки ҳамчун огоҳӣ хизмат мекунад.<ref name="Crofts"/> Хорҳо на ҳамеша танҳо вазифаи муҳофизатӣ доранд. Дар хорпуштакҳои баҳрӣ онҳо ба ҳаракат ва нигоҳ доштани мавқеи бадан ёрӣ мерасонанд. Дар моҳиҳо бошад, хорҳои болҳо барои устувории онҳо аҳамият доранд. Дар баъзе намудҳои баҳрӣ хорҳо ҳамзамон воситаи ворид кардани заҳр мебошанд. === Рангҳои огоҳкунанда === Дар баъзе ҳайвоноти хордор рангҳои намоён ба даррандаҳо аз хатари ҳамла хабар медиҳанд. Ин падида '''[[апосематизм]]''' ё '''рангҳои огоҳкунанда''' ном дорад. Масалан, хорҳои сиёҳу сафеди баъзе ҷайраҳо ҳангоми рост шуданашон равшан намоён мегарданд ва метавонанд ҳамчун аломати огоҳкунанда хизмат кунанд. Даррандаҳое, ки қаблан аз чунин ҳайвонот осеб дидаанд, метавонанд аз ҳамлаи такрорӣ худдорӣ намоянд. Таҳқиқоти Майкл Спид ва Грэм Ракстон (2005) нишон дод, ки рангҳои огоҳкунанда метавонанд дар баробари хорҳои муҳофизатӣ инкишоф ёбанд. Чунин аломатҳо ба дарранда имкон медиҳанд, ки хатари осеб диданро пеш аз тамоси бевосита дарк кунад.<ref name="Warning">{{cite journal |last1=Speed |first1=Michael P. |last2=Ruxton |first2=Graeme D. |title=Warning displays in spiny animals: One (more) evolutionary route to aposematism |journal=Evolution |year=2005 |volume=59 |issue=12 |pages=2499–2508 |doi=10.1111/j.0014-3820.2005.tb00963.x}}</ref> == Пайдоиш ва таҳаввул == Хорҳо дар гурӯҳҳои гуногуни ҳайвонот дар ҷараёни [[таҳаввул]] мустақилона ба вуҷуд омадаанд. Ин падида намунае аз [[таҳаввули ҳамгаро]] мебошад, ки дар он гурӯҳҳои гуногуни организмҳо хусусиятҳои монанд пайдо мекунанд. Пайдоиши хорҳои муҳофизатӣ бештар бо хатари ҳамлаи даррандаҳо алоқаманд аст. Таҳқиқоти соли 2016 нишон дод, ки воситаҳои муҳофизатии бадан, аз ҷумла хорҳо, дар баъзе ширхӯрони миёнаҷуссае бештар инкишоф ёфтаанд, ки дар муҳити кушод зиндагӣ мекунанд ва барои пинҳон шудан ё гурехтан имконияти маҳдуд доранд. Бо вуҷуди ин, чунин хусусият дар ҳайвоноти ҷангалзӣ низ вомехӯрад.<ref name="Stankowich">{{cite journal |last1=Stankowich |first1=Theodore |last2=Campbell |first2=Lisa A. |title=Living in the danger zone: Exposure to predators and the evolution of spines and body armor in mammals |journal=Evolution |year=2016 |volume=70 |issue=7 |pages=1501–1511 |doi=10.1111/evo.12961}}</ref> Бозёфтҳои [[палеонтология|палеонтологӣ]] нишон медиҳанд, ки хорҳои мӯймонанд дар ширхӯрони қадим низ мавҷуд буданд. Аз ҷумла, дар боқимондаҳои сангшудаи ''[[Spinolestes xenarthrosus]]'', ки тақрибан 125 миллион сол пеш, дар давраи [[табошир]], зиндагӣ мекард, осори мӯй ва сохторҳои хоршакли пӯст ёфт шудаанд.<ref name="Spinolestes">{{cite journal |last1=Martin |first1=Thomas |last2=Marugán-Lobón |first2=Jesús |last3=Vullo |first3=Romain |last4=Martín-Abad |first4=Hugo |last5=Luo |first5=Zhe-Xi |last6=Buscalioni |first6=Angela D. |title=A Cretaceous eutriconodont and integument evolution in early mammals |journal=Nature |year=2015 |volume=526 |pages=380–384 |doi=10.1038/nature14905}}</ref> == Осебҳо ва табобати онҳо == Хорҳо ҳангоми ба пӯст халидан онро сӯрох карда, онро захмин мекунанд. Дараҷаи осеб аз шаклу андозаи хор, чуқурии захм ва заҳрнокии он вобаста аст. Хорҳои дар [[Бофта|бофтаҳо]] боқимонда метавонанд боиси [[Дард|дард]], варам, [[Газак|газак]] ва сироят шаванд. Хорҳои ҷайра заҳрнок нестанд, вале метавонанд ба бофтаҳо чуқур халанд. Хорчаҳои хурди нӯги онҳо берун кашиданро душвор мегардонанд. Агар хор дар бадан боқӣ монад, метавонад шикаста, ба бофтаҳои дарунтар кӯчад ва ба узвҳои дохилӣ осеб расонад. Аз ин рӯ, хорҳои чуқур фурӯрафтаро набояд худсарона берун кашид ва бояд фавран ба пизишк муроҷиат кард.<ref name="Cornell">{{cite web |title=Porcupine quill injuries in dogs |url=https://www.vet.cornell.edu/departments-centers-and-institutes/riney-canine-health-center/canine-health-information/porcupine-quill-injuries-in-dogs |publisher=Cornell University College of Veterinary Medicine |language=en}}</ref> Хорҳои баъзе моҳиҳо ва бемӯҳраҳои баҳрӣ заҳрнок буда, метавонанд дарди шадид, варам, беҳолӣ ва дигар нишонаҳои заҳролудшавиро ба вуҷуд оранд. Дар ҳолатҳои вазнин, заҳр метавонад ба кори дил ва роҳҳои нафас таъсир расонад ва ҳатто ба марг оварда расонад. Ҳангоми чунин осебҳо захм бояд тоза карда шуда, барои муоина ва табобат ба табиб муроҷиат карда шавад. Дар баъзе осебҳои аз хорҳои моҳиҳои заҳрнок пайдошуда, ба оби гарми насӯзон гузоштани қисми осебдида метавонад дардро кам кунад. Хорҳои дар захм боқимонда бояд аз ҷониби мутахассиси тиббӣ хориҷ карда шаванд.<ref name="CDC">{{cite web |title=Poisonings, Envenomations, and Toxic Exposures During Travel |url=https://www.cdc.gov/yellow-book/hcp/environmental-hazards-risks/poisonings-envenomations-and-toxic-exposures-during-travel.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |language=en}}</ref> == Истифода аз ҷониби инсон == Хорҳои баъзе ҳайвонот аз замонҳои қадим барои сохтани ашёи ороишӣ ва ҳунарҳои дастӣ истифода шудаанд. Дар байни халқҳои бумии Амрикои Шимолӣ хорҳои ҷайраро ранг карда, барои ороиши либос, пойафзол, халта ва дигар ашё ба кор мебурданд. Ин ҳунари анъанавӣ бо номи ''quillwork'' маълум аст.<ref name="Quillwork">{{cite book |last=Orchard |first=William C. |title=The Technique of Porcupine-Quill Decoration Among the North American Indians |publisher=Museum of the American Indian, Heye Foundation |year=1916 |doi=10.5479/sil.451243.39088016090201}}</ref> Хорҳои ҳайвонот дар таҳқиқоти [[биомиметика]] низ мавриди омӯзиш қарор доранд. Олимон сохтори хорҳои ҷайраро барои таҳияи сӯзанҳои тиббӣ ва воситаҳои пайваст кардани бофтаҳо таҳқиқ мекунанд. Хорчаҳои хурди нӯги онҳо барои сохтани асбобҳое, ки бо қувваи камтар ба бофта ворид мешаванд, намуна шуда метавонанд.<ref name="Cho">{{cite journal |last1=Cho |first1=Woo Kyung |last2=Ankrum |first2=James A. |last3=Guo |first3=Dagang |last4=Chester |first4=Shawn A. |last5=Yang |first5=Seung Yun |last6=Kashyap |first6=Anurag |last7=Campbell |first7=Georgina A. |last8=Wood |first8=Robert J. |last9=Rijal |first9=Ram K. |last10=Karnik |first10=Rohit |last11=Langer |first11=Robert |last12=Karp |first12=Jeffrey M. |title=Microstructured barbs on the North American porcupine quill enable easy tissue penetration and difficult removal |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |year=2012 |volume=109 |issue=52 |pages=21289–21294 |doi=10.1073/pnas.1216441109}}</ref> Сохтори ковок ва мустаҳками хорҳои баъзе хорпуштакҳои баҳрӣ низ барои сохтани маводи сунъии сабуку устувор, аз ҷумла сафолҳои махсус, омӯхта мешавад.<ref name="Biomimetics">{{cite journal |last1=Klang |first1=Katharina |last2=Nickel |first2=Klaus G. |title=The Plant-Like Structure of Lance Sea Urchin Spines as Biomimetic Concept Generator for Freeze-Casted Structural Graded Ceramics |journal=Biomimetics |year=2021 |volume=6 |issue=2 |pages=36 |doi=10.3390/biomimetics6020036}}</ref> == Эзоҳ == {{reflist}} [[Гурӯҳ:Анатомияи ҳайвонот]] [[Гурӯҳ:Муҳофизати ҳайвонот]] [[Гурӯҳ:Зоология]] 951tyzkfiaus365nvwamvvcelbnrhqj 1490701 1490700 2026-10-22T17:31:02Z Zosya95 54344 /* Сохт */ 1490701 wikitext text/x-wiki {{Short description|Сохтори сахт ва нӯгтези бадани ҳайвонот}} {{Дигар маъноҳо|Хор}} [[Акс:Ялтинский зоопарк 079.jpg|thumb|Хорҳои [[ҷайра]]]] '''Хор''', '''дук''' ё '''дуг''' — сохтори сахт ва нӯгтези бадани баъзе [[ҳайвонот]], ки бештар барои муҳофизат аз [[дарандаҳо]] хизмат мекунад. Хорҳо дар гурӯҳҳои гуногуни [[мӯҳрадорон]] ва [[бемӯҳраҳо]] вомехӯранд. Онҳо вобаста ба намуди ҳайвон аз ҷиҳати андоза, шакл, таркиб ва вазифа фарқ мекунанд. Ғайр аз муҳофизат, хорҳо метавонанд барои ҳаракат, нигоҳ доштани шакли бадан, огоҳ кардани дарандаҳо ё заҳр задан ёрӣ диҳанд.<ref name="Crofts">{{cite journal |last1=Crofts |first1=Stephanie B. |last2=Stankowich |first2=Theodore |title=Stabbing Spines: A Review of the Biomechanics and Evolution of Defensive Spines |journal=Integrative and Comparative Biology |year=2021 |volume=61 |issue=2 |pages=655–667 |doi=10.1093/icb/icab099}}</ref> == Сохт == Хорҳо одатан дарозрӯя ё сӯзанмонанд буда, нӯги тез доранд. Онҳо метавонанд кӯтоҳу борик ё дарозу ғафс бошанд. Ранги хорҳо низ гуногун буда, дар баъзе ҳайвонот нақшҳои сиёҳу сафед ё рах-рах доранд. Таркиби хорҳо низ ҳархела мешаванд. Дар [[ширхӯрон]], аз ҷумла ҷайраҳову [[Хорпуштак|хорпуштакон]], онҳо аз мӯйҳои шаклдигаркарда ба вуҷуд омада, асосан аз [[кератин]] иборатанд. Қисми дарунии баъзеашон ковок ё исфанҷмонанд мебошанд, ки онҳоро сабуку устувор мекунанд.<ref name="Vincent">{{cite journal |last1=Vincent |first1=J. F. V. |last2=Owers |first2=P. |title=Mechanical design of hedgehog spines and porcupine quills |journal=Journal of Zoology |year=1986 |volume=210 |issue=1 |pages=55–75 |doi=10.1111/j.1469-7998.1986.tb03620.x}}</ref> Дар [[Моҳиҳо|моҳиҳо]] хорҳо аксаран аз сохторҳои сахти устухонӣ иборатанд, дар ҳоле ки хорҳои [[хорпуштаки баҳрӣ|хорпуштакҳои баҳрӣ]] аз моддаҳои оҳакӣ, асосан [[Карбонати калсий|карбонати калсий]], сохта шудаанд. == Паҳншавӣ дар олами ҳайвонот == === Ширхӯрон === Хорҳо дар ҷайраҳо, хорпуштҳо, [[ехидна]]ҳо, [[тенрек]]ҳо ва баъзе [[хояндаҳо]], аз ҷумла мушҳои хордор, инкишоф ёфтаанд.<ref name="Crofts"/> Дар ҷайраҳо хорҳо асосан пушт, паҳлуҳо ва қисми ақиби баданро мепӯшонанд. Ҳангоми хатар ҷайра онҳоро рост карда, худро калонтар нишон медиҳад. Агар дарранда наздик шавад, ҷайра метавонад бо хорҳои худ ба он осеб расонад. Бар хилофи тасаввуроти маъмул, ҷайра хорҳояшро аз дур намепаронад; онҳо танҳо ҳангоми тамос метавонанд аз бадан ҷудо шаванд.<ref name="Cornell">{{cite web |title=Porcupine quill injuries in dogs |url=https://www.vet.cornell.edu/departments-centers-and-institutes/riney-canine-health-center/canine-health-information/porcupine-quill-injuries-in-dogs |publisher=Cornell University College of Veterinary Medicine |language=en}}</ref> Хорҳои хорпуштҳо нисбатан кӯтоҳ буда, ба пӯст мустаҳкамтар пайвастанд. Ҳангоми таҳдид хорпушт худро ба шакли тӯб печонда, сар, шикам ва дигар қисмҳои нарми баданашро пинҳон мекунад. Ехиднаҳо, ки ширхӯрони тухмгузори Австралия ва Гвинеяи Нав мебошанд, низ хорҳои кератинӣ доранд. Ҳарчанд ҷайраҳо, хорпуштҳо ва ехиднаҳо ба гурӯҳҳои гуногуни ширхӯрон мансубанд, хорҳои онҳо дар натиҷаи тағйир ёфтани мӯй пайдо шудаанд. === Моҳиҳо === [[Акс:MC Rotfeuerfisch.jpg|thumb|Моҳии шер (''Pterois'') бо хорҳои дароз ва заҳрнок]] Дар бисёр моҳиҳо хорҳои сахт дар таркиби [[болҳои моҳӣ|болҳо]] ҷойгир буда, барои устувории онҳо ва муҳофизат аз душман хизмат мекунанд. Ин хорҳо одатан сахт, нӯгтез ва бебанд буда, аз шуоъҳои нарму чандири болҳо фарқ мекунанд. Дар баъзе намудҳо, аз ҷумла моҳии шер (''Pterois'') ва намояндагони оилаи каждуммоҳиҳо (''Scorpaenidae''), хорҳо бо ғадудҳои заҳр алоқаманданд. Ҳангоми халидани хор заҳр ба захм ворид шуда, метавонад дарди шадид, варам ва дигар нишонаҳои заҳролудшавиро ба вуҷуд орад.<ref name="NOAA">{{cite web |title=What is a lionfish? |url=https://oceanservice.noaa.gov/facts/lionfish-facts.html |publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration |language=en}}</ref> Дар думи баъзе [[скат]]ҳо низ хори дарозу нӯгтез мавҷуд аст. Ин хор аз сохторҳои сахти пӯст ба вуҷуд омада, дар баъзе намудҳо бо ғадудҳои заҳр алоқаманд мебошад. === Бемӯҳраҳо === Хорҳо дар бисёр ҳайвоноти бемӯҳра, аз ҷумла [[хорпӯстҳо]], [[нармбаданҳо]] ва [[буғумпойҳо]] низ вомехӯранд. Дар хорпуштакҳои баҳрӣ хорҳои ҳаракаткунанда ба скелети оҳакии бадан пайваст буда, барои муҳофизат ва ҳаракат дар қаъри баҳр хизмат мекунанд. Дар баъзе намудҳо онҳо дарозу борик ва дар дигар намудҳо кӯтоҳу ғафс мебошанд.<ref name="SeaUrchin">{{cite web |title=Sea Stars, Urchins and Relatives |url=https://ocean.si.edu/ocean-life/invertebrates/sea-stars-urchins-and-relatives |publisher=Smithsonian Ocean |language=en}}</ref> Садафи баъзе ҳалзунҳо ва нармбаданҳои дупалла низ баромадҳои сахти хоршакл дорад. Дар як қатор харчангшаклон бошад, хорҳо қисми рӯйпӯши берунии баданро ташкил медиҳанд. Бадани кирминаҳои баъзе шапалакҳо бо мӯякҳои сахту хоршакл пӯшида шудааст, ки метавонанд боиси озурдагии пӯст шаванд. Хорҳои кирминаҳои ҷинси ''[[Lonomia]]'', ки дар Амрикои Ҷанубӣ зиндагӣ мекунанд, заҳрноканд. Тамос бо онҳо дар ҳолатҳои вазнин метавонад ихтилоли лахташавии хун, хунравӣ ва осеби гурдаҳоро ба вуҷуд орад.<ref name="Lonomia">{{cite journal |last1=Maggi |first1=Silviane |last2=Faulhaber |first2=Gustavo Adolpho Moreira |title=Lonomia obliqua Walker (Lepidoptera: Saturniidae): hemostasis implications |journal=Revista da Associação Médica Brasileira |year=2015 |volume=61 |issue=3 |pages=263–268 |doi=10.1590/1806-9282.61.03.263}}</ref> == Вазифаҳо == Вазифаи асосии хорҳо муҳофизат аз даррандаҳо мебошад. Нӯги тези онҳо метавонад ба пӯсти душман халад ва онро аз ҳамла боздорад. Баъзе ҳайвонот ҳангоми хатар хорҳояшонро рост карда, калонтар менамоянд. Ҷайраҳои баъзе намудҳо инчунин бо ҷунбондани хорҳои думи худ садои тақ-тақ мебароранд, ки ҳамчун огоҳӣ хизмат мекунад.<ref name="Crofts"/> Хорҳо на ҳамеша танҳо вазифаи муҳофизатӣ доранд. Дар хорпуштакҳои баҳрӣ онҳо ба ҳаракат ва нигоҳ доштани мавқеи бадан ёрӣ мерасонанд. Дар моҳиҳо бошад, хорҳои болҳо барои устувории онҳо аҳамият доранд. Дар баъзе намудҳои баҳрӣ хорҳо ҳамзамон воситаи ворид кардани заҳр мебошанд. === Рангҳои огоҳкунанда === Дар баъзе ҳайвоноти хордор рангҳои намоён ба даррандаҳо аз хатари ҳамла хабар медиҳанд. Ин падида '''[[апосематизм]]''' ё '''рангҳои огоҳкунанда''' ном дорад. Масалан, хорҳои сиёҳу сафеди баъзе ҷайраҳо ҳангоми рост шуданашон равшан намоён мегарданд ва метавонанд ҳамчун аломати огоҳкунанда хизмат кунанд. Даррандаҳое, ки қаблан аз чунин ҳайвонот осеб дидаанд, метавонанд аз ҳамлаи такрорӣ худдорӣ намоянд. Таҳқиқоти Майкл Спид ва Грэм Ракстон (2005) нишон дод, ки рангҳои огоҳкунанда метавонанд дар баробари хорҳои муҳофизатӣ инкишоф ёбанд. Чунин аломатҳо ба дарранда имкон медиҳанд, ки хатари осеб диданро пеш аз тамоси бевосита дарк кунад.<ref name="Warning">{{cite journal |last1=Speed |first1=Michael P. |last2=Ruxton |first2=Graeme D. |title=Warning displays in spiny animals: One (more) evolutionary route to aposematism |journal=Evolution |year=2005 |volume=59 |issue=12 |pages=2499–2508 |doi=10.1111/j.0014-3820.2005.tb00963.x}}</ref> == Пайдоиш ва таҳаввул == Хорҳо дар гурӯҳҳои гуногуни ҳайвонот дар ҷараёни [[таҳаввул]] мустақилона ба вуҷуд омадаанд. Ин падида намунае аз [[таҳаввули ҳамгаро]] мебошад, ки дар он гурӯҳҳои гуногуни организмҳо хусусиятҳои монанд пайдо мекунанд. Пайдоиши хорҳои муҳофизатӣ бештар бо хатари ҳамлаи даррандаҳо алоқаманд аст. Таҳқиқоти соли 2016 нишон дод, ки воситаҳои муҳофизатии бадан, аз ҷумла хорҳо, дар баъзе ширхӯрони миёнаҷуссае бештар инкишоф ёфтаанд, ки дар муҳити кушод зиндагӣ мекунанд ва барои пинҳон шудан ё гурехтан имконияти маҳдуд доранд. Бо вуҷуди ин, чунин хусусият дар ҳайвоноти ҷангалзӣ низ вомехӯрад.<ref name="Stankowich">{{cite journal |last1=Stankowich |first1=Theodore |last2=Campbell |first2=Lisa A. |title=Living in the danger zone: Exposure to predators and the evolution of spines and body armor in mammals |journal=Evolution |year=2016 |volume=70 |issue=7 |pages=1501–1511 |doi=10.1111/evo.12961}}</ref> Бозёфтҳои [[палеонтология|палеонтологӣ]] нишон медиҳанд, ки хорҳои мӯймонанд дар ширхӯрони қадим низ мавҷуд буданд. Аз ҷумла, дар боқимондаҳои сангшудаи ''[[Spinolestes xenarthrosus]]'', ки тақрибан 125 миллион сол пеш, дар давраи [[табошир]], зиндагӣ мекард, осори мӯй ва сохторҳои хоршакли пӯст ёфт шудаанд.<ref name="Spinolestes">{{cite journal |last1=Martin |first1=Thomas |last2=Marugán-Lobón |first2=Jesús |last3=Vullo |first3=Romain |last4=Martín-Abad |first4=Hugo |last5=Luo |first5=Zhe-Xi |last6=Buscalioni |first6=Angela D. |title=A Cretaceous eutriconodont and integument evolution in early mammals |journal=Nature |year=2015 |volume=526 |pages=380–384 |doi=10.1038/nature14905}}</ref> == Осебҳо ва табобати онҳо == Хорҳо ҳангоми ба пӯст халидан онро сӯрох карда, онро захмин мекунанд. Дараҷаи осеб аз шаклу андозаи хор, чуқурии захм ва заҳрнокии он вобаста аст. Хорҳои дар [[Бофта|бофтаҳо]] боқимонда метавонанд боиси [[Дард|дард]], варам, [[Газак|газак]] ва сироят шаванд. Хорҳои ҷайра заҳрнок нестанд, вале метавонанд ба бофтаҳо чуқур халанд. Хорчаҳои хурди нӯги онҳо берун кашиданро душвор мегардонанд. Агар хор дар бадан боқӣ монад, метавонад шикаста, ба бофтаҳои дарунтар кӯчад ва ба узвҳои дохилӣ осеб расонад. Аз ин рӯ, хорҳои чуқур фурӯрафтаро набояд худсарона берун кашид ва бояд фавран ба пизишк муроҷиат кард.<ref name="Cornell">{{cite web |title=Porcupine quill injuries in dogs |url=https://www.vet.cornell.edu/departments-centers-and-institutes/riney-canine-health-center/canine-health-information/porcupine-quill-injuries-in-dogs |publisher=Cornell University College of Veterinary Medicine |language=en}}</ref> Хорҳои баъзе моҳиҳо ва бемӯҳраҳои баҳрӣ заҳрнок буда, метавонанд дарди шадид, варам, беҳолӣ ва дигар нишонаҳои заҳролудшавиро ба вуҷуд оранд. Дар ҳолатҳои вазнин, заҳр метавонад ба кори дил ва роҳҳои нафас таъсир расонад ва ҳатто ба марг оварда расонад. Ҳангоми чунин осебҳо захм бояд тоза карда шуда, барои муоина ва табобат ба табиб муроҷиат карда шавад. Дар баъзе осебҳои аз хорҳои моҳиҳои заҳрнок пайдошуда, ба оби гарми насӯзон гузоштани қисми осебдида метавонад дардро кам кунад. Хорҳои дар захм боқимонда бояд аз ҷониби мутахассиси тиббӣ хориҷ карда шаванд.<ref name="CDC">{{cite web |title=Poisonings, Envenomations, and Toxic Exposures During Travel |url=https://www.cdc.gov/yellow-book/hcp/environmental-hazards-risks/poisonings-envenomations-and-toxic-exposures-during-travel.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |language=en}}</ref> == Истифода аз ҷониби инсон == Хорҳои баъзе ҳайвонот аз замонҳои қадим барои сохтани ашёи ороишӣ ва ҳунарҳои дастӣ истифода шудаанд. Дар байни халқҳои бумии Амрикои Шимолӣ хорҳои ҷайраро ранг карда, барои ороиши либос, пойафзол, халта ва дигар ашё ба кор мебурданд. Ин ҳунари анъанавӣ бо номи ''quillwork'' маълум аст.<ref name="Quillwork">{{cite book |last=Orchard |first=William C. |title=The Technique of Porcupine-Quill Decoration Among the North American Indians |publisher=Museum of the American Indian, Heye Foundation |year=1916 |doi=10.5479/sil.451243.39088016090201}}</ref> Хорҳои ҳайвонот дар таҳқиқоти [[биомиметика]] низ мавриди омӯзиш қарор доранд. Олимон сохтори хорҳои ҷайраро барои таҳияи сӯзанҳои тиббӣ ва воситаҳои пайваст кардани бофтаҳо таҳқиқ мекунанд. Хорчаҳои хурди нӯги онҳо барои сохтани асбобҳое, ки бо қувваи камтар ба бофта ворид мешаванд, намуна шуда метавонанд.<ref name="Cho">{{cite journal |last1=Cho |first1=Woo Kyung |last2=Ankrum |first2=James A. |last3=Guo |first3=Dagang |last4=Chester |first4=Shawn A. |last5=Yang |first5=Seung Yun |last6=Kashyap |first6=Anurag |last7=Campbell |first7=Georgina A. |last8=Wood |first8=Robert J. |last9=Rijal |first9=Ram K. |last10=Karnik |first10=Rohit |last11=Langer |first11=Robert |last12=Karp |first12=Jeffrey M. |title=Microstructured barbs on the North American porcupine quill enable easy tissue penetration and difficult removal |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |year=2012 |volume=109 |issue=52 |pages=21289–21294 |doi=10.1073/pnas.1216441109}}</ref> Сохтори ковок ва мустаҳками хорҳои баъзе хорпуштакҳои баҳрӣ низ барои сохтани маводи сунъии сабуку устувор, аз ҷумла сафолҳои махсус, омӯхта мешавад.<ref name="Biomimetics">{{cite journal |last1=Klang |first1=Katharina |last2=Nickel |first2=Klaus G. |title=The Plant-Like Structure of Lance Sea Urchin Spines as Biomimetic Concept Generator for Freeze-Casted Structural Graded Ceramics |journal=Biomimetics |year=2021 |volume=6 |issue=2 |pages=36 |doi=10.3390/biomimetics6020036}}</ref> == Эзоҳ == {{reflist}} [[Гурӯҳ:Анатомияи ҳайвонот]] [[Гурӯҳ:Муҳофизати ҳайвонот]] [[Гурӯҳ:Зоология]] qmpn1v05iku369j9pdwoxw4jajg755i 1490702 1490701 2026-10-22T17:39:08Z Zosya95 54344 1490702 wikitext text/x-wiki {{Дигар маъноҳо|Хор}} [[Акс:Ялтинский зоопарк 079.jpg|thumb|Хорҳои [[ҷайра]]]] '''Хор''', '''дук''' ё '''дуг''' — сохтори сахт ва нӯгтези бадани баъзе [[ҳайвонот]], ки бештар барои муҳофизат аз [[дарандаҳо]] хизмат мекунад. Хорҳо дар гурӯҳҳои гуногуни [[мӯҳрадорон]] ва [[бемӯҳраҳо]] вомехӯранд. Онҳо вобаста ба намуди ҳайвон аз ҷиҳати андоза, шакл, таркиб ва вазифа фарқ мекунанд. Ғайр аз муҳофизат, хорҳо метавонанд барои ҳаракат, нигоҳ доштани шакли бадан, огоҳ кардани дарандаҳо ё заҳр задан ёрӣ диҳанд.<ref name="Crofts">{{cite journal |last1=Crofts |first1=Stephanie B. |last2=Stankowich |first2=Theodore |title=Stabbing Spines: A Review of the Biomechanics and Evolution of Defensive Spines |journal=Integrative and Comparative Biology |year=2021 |volume=61 |issue=2 |pages=655–667 |doi=10.1093/icb/icab099}}</ref> == Сохт == Хорҳо одатан дарозрӯя ё сӯзанмонанд буда, нӯги тез доранд. Онҳо метавонанд кӯтоҳу борик ё дарозу ғафс бошанд. Ранги хорҳо низ гуногун буда, дар баъзе ҳайвонот нақшҳои сиёҳу сафед ё рах-рах доранд. Таркиби хорҳо низ ҳархела мешаванд. Дар [[ширхӯрон]], аз ҷумла ҷайраҳову [[Хорпуштак|хорпуштакон]], онҳо аз мӯйҳои шаклдигаркарда ба вуҷуд омада, асосан аз [[кератин]] иборатанд. Қисми дарунии баъзеашон ковок ё исфанҷмонанд мебошанд, ки онҳоро сабуку устувор мекунанд.<ref name="Vincent">{{cite journal |last1=Vincent |first1=J. F. V. |last2=Owers |first2=P. |title=Mechanical design of hedgehog spines and porcupine quills |journal=Journal of Zoology |year=1986 |volume=210 |issue=1 |pages=55–75 |doi=10.1111/j.1469-7998.1986.tb03620.x}}</ref> Дар [[Моҳиҳо|моҳиҳо]] хорҳо аксаран аз сохторҳои сахти устухонӣ иборатанд, дар ҳоле ки хорҳои [[хорпуштаки баҳрӣ|хорпуштакҳои баҳрӣ]] аз моддаҳои оҳакӣ, асосан [[Карбонати калсий|карбонати калсий]], сохта шудаанд. == Паҳншавӣ дар олами ҳайвонот == === Ширхӯрон === Хорҳо дар ҷайраҳои Дунёи Қадим ва Дунёи Нав, [[хорпушт]]ҳо, [[ехидна]]ҳо, [[тенрек]]ҳо ва баъзе [[хояндаҳо]] инкишоф ёфтаанд. Дар байни хояндаҳо, ғайр аз ҷайраҳо, мушҳои хордор, мушҳои халтачеҳдори ҷинси ''[[Heteromys]]'' ва баъзе калламушҳои хордор низ чунин сохтор доранд. Хорҳо инчунин дар баъзе [[бандикут]]ҳои Австралия ва Гвинеяи Нав вомехӯранд.<ref name="Crofts"/> Дар ҷайраҳо хорҳо асосан пушт, паҳлуҳо ва қисми ақиби баданро мепӯшонанд. Ҳангоми хатар ҷайра онҳоро рост карда, худро калонтар нишон медиҳад. Агар дарранда наздик шавад, ҷайра метавонад бо хорҳои худ ба он осеб расонад. Бар хилофи тасаввуроти маъмул, ҷайра хорҳояшро аз дур намепаронад; онҳо танҳо ҳангоми тамос метавонанд аз бадан ҷудо шаванд.<ref name="Cornell">{{cite web |title=Porcupine quill injuries in dogs |url=https://www.vet.cornell.edu/departments-centers-and-institutes/riney-canine-health-center/canine-health-information/porcupine-quill-injuries-in-dogs |publisher=Cornell University College of Veterinary Medicine |language=en}}</ref> Хорҳои хорпуштҳо нисбатан кӯтоҳ буда, ба пӯст мустаҳкамтар пайвастанд. Ҳангоми таҳдид хорпушт худро ба шакли тӯб печонда, сар, шикам ва дигар қисмҳои нарми баданашро пинҳон мекунад. Ехиднаҳо, ки ширхӯрони тухмгузори Австралия ва Гвинеяи Нав мебошанд, низ хорҳои кератинӣ доранд. Ҳарчанд ҷайраҳо, хорпуштҳо ва ехиднаҳо ба гурӯҳҳои гуногуни ширхӯрон мансубанд, хорҳои онҳо дар натиҷаи тағйир ёфтани мӯй пайдо шудаанд. === Моҳиҳо === [[Акс:MC Rotfeuerfisch.jpg|thumb|Моҳии шер (''Pterois'') бо хорҳои дароз ва заҳрнок]] Дар бисёр моҳиҳо хорҳои сахт дар таркиби [[болҳои моҳӣ|болҳо]] ҷойгир буда, барои устувории онҳо ва муҳофизат аз душман хизмат мекунанд. Ин хорҳо одатан сахт, нӯгтез ва бебанд буда, аз шуоъҳои нарму чандири болҳо фарқ мекунанд. Дар баъзе намудҳо, аз ҷумла моҳии шер (''Pterois'') ва намояндагони оилаи каждуммоҳиҳо (''Scorpaenidae''), хорҳо бо ғадудҳои заҳр алоқаманданд. Ҳангоми халидани хор заҳр ба захм ворид шуда, метавонад дарди шадид, варам ва дигар нишонаҳои заҳролудшавиро ба вуҷуд орад.<ref name="NOAA">{{cite web |title=What is a lionfish? |url=https://oceanservice.noaa.gov/facts/lionfish-facts.html |publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration |language=en}}</ref> Дар думи баъзе [[скат]]ҳо низ хори дарозу нӯгтез мавҷуд аст. Ин хор аз сохторҳои сахти пӯст ба вуҷуд омада, дар баъзе намудҳо бо ғадудҳои заҳр алоқаманд мебошад. === Бемӯҳраҳо === Хорҳо дар бисёр ҳайвоноти бемӯҳра, аз ҷумла [[хорпӯстҳо]], [[нармбаданҳо]] ва [[буғумпойҳо]] низ вомехӯранд. Дар хорпуштакҳои баҳрӣ хорҳои ҳаракаткунанда ба скелети оҳакии бадан пайваст буда, барои муҳофизат ва ҳаракат дар қаъри баҳр хизмат мекунанд. Дар баъзе намудҳо онҳо дарозу борик ва дар дигар намудҳо кӯтоҳу ғафс мебошанд.<ref name="SeaUrchin">{{cite web |title=Sea Stars, Urchins and Relatives |url=https://ocean.si.edu/ocean-life/invertebrates/sea-stars-urchins-and-relatives |publisher=Smithsonian Ocean |language=en}}</ref> Садафи баъзе ҳалзунҳо ва нармбаданҳои дупалла низ баромадҳои сахти хоршакл дорад. Дар як қатор харчангшаклон бошад, хорҳо қисми рӯйпӯши берунии баданро ташкил медиҳанд. Бадани кирминаҳои баъзе шапалакҳо бо мӯякҳои сахту хоршакл пӯшида шудааст, ки метавонанд боиси озурдагии пӯст шаванд. Хорҳои кирминаҳои ҷинси ''[[Lonomia]]'', ки дар Амрикои Ҷанубӣ зиндагӣ мекунанд, заҳрноканд. Тамос бо онҳо дар ҳолатҳои вазнин метавонад ихтилоли лахташавии хун, хунравӣ ва осеби гурдаҳоро ба вуҷуд орад.<ref name="Lonomia">{{cite journal |last1=Maggi |first1=Silviane |last2=Faulhaber |first2=Gustavo Adolpho Moreira |title=Lonomia obliqua Walker (Lepidoptera: Saturniidae): hemostasis implications |journal=Revista da Associação Médica Brasileira |year=2015 |volume=61 |issue=3 |pages=263–268 |doi=10.1590/1806-9282.61.03.263}}</ref> == Вазифаҳо == Вазифаи асосии хорҳо муҳофизат аз даррандаҳо мебошад. Нӯги тези онҳо метавонад ба пӯсти душман халад ва онро аз ҳамла боздорад. Баъзе ҳайвонот ҳангоми хатар хорҳояшонро рост карда, калонтар менамоянд. Ҷайраҳои баъзе намудҳо инчунин бо ҷунбондани хорҳои думи худ садои тақ-тақ мебароранд, ки ҳамчун огоҳӣ хизмат мекунад.<ref name="Crofts"/> Хорҳо на ҳамеша танҳо вазифаи муҳофизатӣ доранд. Дар хорпуштакҳои баҳрӣ онҳо ба ҳаракат ва нигоҳ доштани мавқеи бадан ёрӣ мерасонанд. Дар моҳиҳо бошад, хорҳои болҳо барои устувории онҳо аҳамият доранд. Дар баъзе намудҳои баҳрӣ хорҳо ҳамзамон воситаи ворид кардани заҳр мебошанд. === Рангҳои огоҳкунанда === Дар баъзе ҳайвоноти хордор рангҳои намоён ба даррандаҳо аз хатари ҳамла хабар медиҳанд. Ин падида '''[[апосематизм]]''' ё '''рангҳои огоҳкунанда''' ном дорад. Масалан, хорҳои сиёҳу сафеди баъзе ҷайраҳо ҳангоми рост шуданашон равшан намоён мегарданд ва метавонанд ҳамчун аломати огоҳкунанда хизмат кунанд. Даррандаҳое, ки қаблан аз чунин ҳайвонот осеб дидаанд, метавонанд аз ҳамлаи такрорӣ худдорӣ намоянд. Таҳқиқоти Майкл Спид ва Грэм Ракстон (2005) нишон дод, ки рангҳои огоҳкунанда метавонанд дар баробари хорҳои муҳофизатӣ инкишоф ёбанд. Чунин аломатҳо ба дарранда имкон медиҳанд, ки хатари осеб диданро пеш аз тамоси бевосита дарк кунад.<ref name="Warning">{{cite journal |last1=Speed |first1=Michael P. |last2=Ruxton |first2=Graeme D. |title=Warning displays in spiny animals: One (more) evolutionary route to aposematism |journal=Evolution |year=2005 |volume=59 |issue=12 |pages=2499–2508 |doi=10.1111/j.0014-3820.2005.tb00963.x}}</ref> == Пайдоиш ва таҳаввул == Хорҳо дар гурӯҳҳои гуногуни ҳайвонот дар ҷараёни [[таҳаввул]] мустақилона ба вуҷуд омадаанд. Ин падида намунае аз [[таҳаввули ҳамгаро]] мебошад, ки дар он гурӯҳҳои гуногуни организмҳо хусусиятҳои монанд пайдо мекунанд. Пайдоиши хорҳои муҳофизатӣ бештар бо хатари ҳамлаи даррандаҳо алоқаманд аст. Таҳқиқоти соли 2016 нишон дод, ки воситаҳои муҳофизатии бадан, аз ҷумла хорҳо, дар баъзе ширхӯрони миёнаҷуссае бештар инкишоф ёфтаанд, ки дар муҳити кушод зиндагӣ мекунанд ва барои пинҳон шудан ё гурехтан имконияти маҳдуд доранд. Бо вуҷуди ин, чунин хусусият дар ҳайвоноти ҷангалзӣ низ вомехӯрад.<ref name="Stankowich">{{cite journal |last1=Stankowich |first1=Theodore |last2=Campbell |first2=Lisa A. |title=Living in the danger zone: Exposure to predators and the evolution of spines and body armor in mammals |journal=Evolution |year=2016 |volume=70 |issue=7 |pages=1501–1511 |doi=10.1111/evo.12961}}</ref> Бозёфтҳои [[палеонтология|палеонтологӣ]] нишон медиҳанд, ки хорҳои мӯймонанд дар ширхӯрони қадим низ мавҷуд буданд. Аз ҷумла, дар боқимондаҳои сангшудаи ''[[Spinolestes xenarthrosus]]'', ки тақрибан 125 миллион сол пеш, дар давраи [[табошир]], зиндагӣ мекард, осори мӯй ва сохторҳои хоршакли пӯст ёфт шудаанд.<ref name="Spinolestes">{{cite journal |last1=Martin |first1=Thomas |last2=Marugán-Lobón |first2=Jesús |last3=Vullo |first3=Romain |last4=Martín-Abad |first4=Hugo |last5=Luo |first5=Zhe-Xi |last6=Buscalioni |first6=Angela D. |title=A Cretaceous eutriconodont and integument evolution in early mammals |journal=Nature |year=2015 |volume=526 |pages=380–384 |doi=10.1038/nature14905}}</ref> == Осебҳо ва табобати онҳо == Хорҳо ҳангоми ба пӯст халидан онро сӯрох карда, онро захмин мекунанд. Дараҷаи осеб аз шаклу андозаи хор, чуқурии захм ва заҳрнокии он вобаста аст. Хорҳои дар [[Бофта|бофтаҳо]] боқимонда метавонанд боиси [[Дард|дард]], варам, [[Газак|газак]] ва сироят шаванд. Хорҳои ҷайра заҳрнок нестанд, вале метавонанд ба бофтаҳо чуқур халанд. Хорчаҳои хурди нӯги онҳо берун кашиданро душвор мегардонанд. Агар хор дар бадан боқӣ монад, метавонад шикаста, ба бофтаҳои дарунтар кӯчад ва ба узвҳои дохилӣ осеб расонад. Аз ин рӯ, хорҳои чуқур фурӯрафтаро набояд худсарона берун кашид ва бояд фавран ба пизишк муроҷиат кард.<ref name="Cornell">{{cite web |title=Porcupine quill injuries in dogs |url=https://www.vet.cornell.edu/departments-centers-and-institutes/riney-canine-health-center/canine-health-information/porcupine-quill-injuries-in-dogs |publisher=Cornell University College of Veterinary Medicine |language=en}}</ref> Хорҳои баъзе моҳиҳо ва бемӯҳраҳои баҳрӣ заҳрнок буда, метавонанд дарди шадид, варам, беҳолӣ ва дигар нишонаҳои заҳролудшавиро ба вуҷуд оранд. Дар ҳолатҳои вазнин, заҳр метавонад ба кори дил ва роҳҳои нафас таъсир расонад ва ҳатто ба марг оварда расонад. Ҳангоми чунин осебҳо захм бояд тоза карда шуда, барои муоина ва табобат ба табиб муроҷиат карда шавад. Дар баъзе осебҳои аз хорҳои моҳиҳои заҳрнок пайдошуда, ба оби гарми насӯзон гузоштани қисми осебдида метавонад дардро кам кунад. Хорҳои дар захм боқимонда бояд аз ҷониби мутахассиси тиббӣ хориҷ карда шаванд.<ref name="CDC">{{cite web |title=Poisonings, Envenomations, and Toxic Exposures During Travel |url=https://www.cdc.gov/yellow-book/hcp/environmental-hazards-risks/poisonings-envenomations-and-toxic-exposures-during-travel.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |language=en}}</ref> == Истифода аз ҷониби инсон == Хорҳои баъзе ҳайвонот аз замонҳои қадим барои сохтани ашёи ороишӣ ва ҳунарҳои дастӣ истифода шудаанд. Дар байни халқҳои бумии Амрикои Шимолӣ хорҳои ҷайраро ранг карда, барои ороиши либос, пойафзол, халта ва дигар ашё ба кор мебурданд. Ин ҳунари анъанавӣ бо номи ''quillwork'' маълум аст.<ref name="Quillwork">{{cite book |last=Orchard |first=William C. |title=The Technique of Porcupine-Quill Decoration Among the North American Indians |publisher=Museum of the American Indian, Heye Foundation |year=1916 |doi=10.5479/sil.451243.39088016090201}}</ref> Хорҳои ҳайвонот дар таҳқиқоти [[биомиметика]] низ мавриди омӯзиш қарор доранд. Олимон сохтори хорҳои ҷайраро барои таҳияи сӯзанҳои тиббӣ ва воситаҳои пайваст кардани бофтаҳо таҳқиқ мекунанд. Хорчаҳои хурди нӯги онҳо барои сохтани асбобҳое, ки бо қувваи камтар ба бофта ворид мешаванд, намуна шуда метавонанд.<ref name="Cho">{{cite journal |last1=Cho |first1=Woo Kyung |last2=Ankrum |first2=James A. |last3=Guo |first3=Dagang |last4=Chester |first4=Shawn A. |last5=Yang |first5=Seung Yun |last6=Kashyap |first6=Anurag |last7=Campbell |first7=Georgina A. |last8=Wood |first8=Robert J. |last9=Rijal |first9=Ram K. |last10=Karnik |first10=Rohit |last11=Langer |first11=Robert |last12=Karp |first12=Jeffrey M. |title=Microstructured barbs on the North American porcupine quill enable easy tissue penetration and difficult removal |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |year=2012 |volume=109 |issue=52 |pages=21289–21294 |doi=10.1073/pnas.1216441109}}</ref> Сохтори ковок ва мустаҳками хорҳои баъзе хорпуштакҳои баҳрӣ низ барои сохтани маводи сунъии сабуку устувор, аз ҷумла сафолҳои махсус, омӯхта мешавад.<ref name="Biomimetics">{{cite journal |last1=Klang |first1=Katharina |last2=Nickel |first2=Klaus G. |title=The Plant-Like Structure of Lance Sea Urchin Spines as Biomimetic Concept Generator for Freeze-Casted Structural Graded Ceramics |journal=Biomimetics |year=2021 |volume=6 |issue=2 |pages=36 |doi=10.3390/biomimetics6020036}}</ref> == Эзоҳ == {{reflist}} [[Гурӯҳ:Анатомияи ҳайвонот]] [[Гурӯҳ:Муҳофизати ҳайвонот]] [[Гурӯҳ:Зоология]] of1l91s4wgxsl876cpj4rsuv8mcr432 1490703 1490702 2026-10-22T17:40:05Z Zosya95 54344 1490703 wikitext text/x-wiki {{Дигар маъноҳо|Хор (мазмунҳо)}} [[Акс:Ялтинский зоопарк 079.jpg|thumb|Хорҳои [[ҷайра]]]] '''Хор''', '''дук''' ё '''дуг''' — сохтори сахт ва нӯгтези бадани баъзе [[ҳайвонот]], ки бештар барои муҳофизат аз [[дарандаҳо]] хизмат мекунад. Хорҳо дар гурӯҳҳои гуногуни [[мӯҳрадорон]] ва [[бемӯҳраҳо]] вомехӯранд. Онҳо вобаста ба намуди ҳайвон аз ҷиҳати андоза, шакл, таркиб ва вазифа фарқ мекунанд. Ғайр аз муҳофизат, хорҳо метавонанд барои ҳаракат, нигоҳ доштани шакли бадан, огоҳ кардани дарандаҳо ё заҳр задан ёрӣ диҳанд.<ref name="Crofts">{{cite journal |last1=Crofts |first1=Stephanie B. |last2=Stankowich |first2=Theodore |title=Stabbing Spines: A Review of the Biomechanics and Evolution of Defensive Spines |journal=Integrative and Comparative Biology |year=2021 |volume=61 |issue=2 |pages=655–667 |doi=10.1093/icb/icab099}}</ref> == Сохт == Хорҳо одатан дарозрӯя ё сӯзанмонанд буда, нӯги тез доранд. Онҳо метавонанд кӯтоҳу борик ё дарозу ғафс бошанд. Ранги хорҳо низ гуногун буда, дар баъзе ҳайвонот нақшҳои сиёҳу сафед ё рах-рах доранд. Таркиби хорҳо низ ҳархела мешаванд. Дар [[ширхӯрон]], аз ҷумла ҷайраҳову [[Хорпуштак|хорпуштакон]], онҳо аз мӯйҳои шаклдигаркарда ба вуҷуд омада, асосан аз [[кератин]] иборатанд. Қисми дарунии баъзеашон ковок ё исфанҷмонанд мебошанд, ки онҳоро сабуку устувор мекунанд.<ref name="Vincent">{{cite journal |last1=Vincent |first1=J. F. V. |last2=Owers |first2=P. |title=Mechanical design of hedgehog spines and porcupine quills |journal=Journal of Zoology |year=1986 |volume=210 |issue=1 |pages=55–75 |doi=10.1111/j.1469-7998.1986.tb03620.x}}</ref> Дар [[Моҳиҳо|моҳиҳо]] хорҳо аксаран аз сохторҳои сахти устухонӣ иборатанд, дар ҳоле ки хорҳои [[хорпуштаки баҳрӣ|хорпуштакҳои баҳрӣ]] аз моддаҳои оҳакӣ, асосан [[Карбонати калсий|карбонати калсий]], сохта шудаанд. == Паҳншавӣ дар олами ҳайвонот == === Ширхӯрон === Хорҳо дар ҷайраҳои Дунёи Қадим ва Дунёи Нав, [[хорпушт]]ҳо, [[ехидна]]ҳо, [[тенрек]]ҳо ва баъзе [[хояндаҳо]] инкишоф ёфтаанд. Дар байни хояндаҳо, ғайр аз ҷайраҳо, мушҳои хордор, мушҳои халтачеҳдори ҷинси ''[[Heteromys]]'' ва баъзе калламушҳои хордор низ чунин сохтор доранд. Хорҳо инчунин дар баъзе [[бандикут]]ҳои Австралия ва Гвинеяи Нав вомехӯранд.<ref name="Crofts"/> Дар ҷайраҳо хорҳо асосан пушт, паҳлуҳо ва қисми ақиби баданро мепӯшонанд. Ҳангоми хатар ҷайра онҳоро рост карда, худро калонтар нишон медиҳад. Агар дарранда наздик шавад, ҷайра метавонад бо хорҳои худ ба он осеб расонад. Бар хилофи тасаввуроти маъмул, ҷайра хорҳояшро аз дур намепаронад; онҳо танҳо ҳангоми тамос метавонанд аз бадан ҷудо шаванд.<ref name="Cornell">{{cite web |title=Porcupine quill injuries in dogs |url=https://www.vet.cornell.edu/departments-centers-and-institutes/riney-canine-health-center/canine-health-information/porcupine-quill-injuries-in-dogs |publisher=Cornell University College of Veterinary Medicine |language=en}}</ref> Хорҳои хорпуштҳо нисбатан кӯтоҳ буда, ба пӯст мустаҳкамтар пайвастанд. Ҳангоми таҳдид хорпушт худро ба шакли тӯб печонда, сар, шикам ва дигар қисмҳои нарми баданашро пинҳон мекунад. Ехиднаҳо, ки ширхӯрони тухмгузори Австралия ва Гвинеяи Нав мебошанд, низ хорҳои кератинӣ доранд. Ҳарчанд ҷайраҳо, хорпуштҳо ва ехиднаҳо ба гурӯҳҳои гуногуни ширхӯрон мансубанд, хорҳои онҳо дар натиҷаи тағйир ёфтани мӯй пайдо шудаанд. === Моҳиҳо === [[Акс:MC Rotfeuerfisch.jpg|thumb|Моҳии шер (''Pterois'') бо хорҳои дароз ва заҳрнок]] Дар бисёр моҳиҳо хорҳои сахт дар таркиби [[болҳои моҳӣ|болҳо]] ҷойгир буда, барои устувории онҳо ва муҳофизат аз душман хизмат мекунанд. Ин хорҳо одатан сахт, нӯгтез ва бебанд буда, аз шуоъҳои нарму чандири болҳо фарқ мекунанд. Дар баъзе намудҳо, аз ҷумла моҳии шер (''Pterois'') ва намояндагони оилаи каждуммоҳиҳо (''Scorpaenidae''), хорҳо бо ғадудҳои заҳр алоқаманданд. Ҳангоми халидани хор заҳр ба захм ворид шуда, метавонад дарди шадид, варам ва дигар нишонаҳои заҳролудшавиро ба вуҷуд орад.<ref name="NOAA">{{cite web |title=What is a lionfish? |url=https://oceanservice.noaa.gov/facts/lionfish-facts.html |publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration |language=en}}</ref> Дар думи баъзе [[скат]]ҳо низ хори дарозу нӯгтез мавҷуд аст. Ин хор аз сохторҳои сахти пӯст ба вуҷуд омада, дар баъзе намудҳо бо ғадудҳои заҳр алоқаманд мебошад. === Бемӯҳраҳо === Хорҳо дар бисёр ҳайвоноти бемӯҳра, аз ҷумла [[хорпӯстҳо]], [[нармбаданҳо]] ва [[буғумпойҳо]] низ вомехӯранд. Дар хорпуштакҳои баҳрӣ хорҳои ҳаракаткунанда ба скелети оҳакии бадан пайваст буда, барои муҳофизат ва ҳаракат дар қаъри баҳр хизмат мекунанд. Дар баъзе намудҳо онҳо дарозу борик ва дар дигар намудҳо кӯтоҳу ғафс мебошанд.<ref name="SeaUrchin">{{cite web |title=Sea Stars, Urchins and Relatives |url=https://ocean.si.edu/ocean-life/invertebrates/sea-stars-urchins-and-relatives |publisher=Smithsonian Ocean |language=en}}</ref> Садафи баъзе ҳалзунҳо ва нармбаданҳои дупалла низ баромадҳои сахти хоршакл дорад. Дар як қатор харчангшаклон бошад, хорҳо қисми рӯйпӯши берунии баданро ташкил медиҳанд. Бадани кирминаҳои баъзе шапалакҳо бо мӯякҳои сахту хоршакл пӯшида шудааст, ки метавонанд боиси озурдагии пӯст шаванд. Хорҳои кирминаҳои ҷинси ''[[Lonomia]]'', ки дар Амрикои Ҷанубӣ зиндагӣ мекунанд, заҳрноканд. Тамос бо онҳо дар ҳолатҳои вазнин метавонад ихтилоли лахташавии хун, хунравӣ ва осеби гурдаҳоро ба вуҷуд орад.<ref name="Lonomia">{{cite journal |last1=Maggi |first1=Silviane |last2=Faulhaber |first2=Gustavo Adolpho Moreira |title=Lonomia obliqua Walker (Lepidoptera: Saturniidae): hemostasis implications |journal=Revista da Associação Médica Brasileira |year=2015 |volume=61 |issue=3 |pages=263–268 |doi=10.1590/1806-9282.61.03.263}}</ref> == Вазифаҳо == Вазифаи асосии хорҳо муҳофизат аз даррандаҳо мебошад. Нӯги тези онҳо метавонад ба пӯсти душман халад ва онро аз ҳамла боздорад. Баъзе ҳайвонот ҳангоми хатар хорҳояшонро рост карда, калонтар менамоянд. Ҷайраҳои баъзе намудҳо инчунин бо ҷунбондани хорҳои думи худ садои тақ-тақ мебароранд, ки ҳамчун огоҳӣ хизмат мекунад.<ref name="Crofts"/> Хорҳо на ҳамеша танҳо вазифаи муҳофизатӣ доранд. Дар хорпуштакҳои баҳрӣ онҳо ба ҳаракат ва нигоҳ доштани мавқеи бадан ёрӣ мерасонанд. Дар моҳиҳо бошад, хорҳои болҳо барои устувории онҳо аҳамият доранд. Дар баъзе намудҳои баҳрӣ хорҳо ҳамзамон воситаи ворид кардани заҳр мебошанд. === Рангҳои огоҳкунанда === Дар баъзе ҳайвоноти хордор рангҳои намоён ба даррандаҳо аз хатари ҳамла хабар медиҳанд. Ин падида '''[[апосематизм]]''' ё '''рангҳои огоҳкунанда''' ном дорад. Масалан, хорҳои сиёҳу сафеди баъзе ҷайраҳо ҳангоми рост шуданашон равшан намоён мегарданд ва метавонанд ҳамчун аломати огоҳкунанда хизмат кунанд. Даррандаҳое, ки қаблан аз чунин ҳайвонот осеб дидаанд, метавонанд аз ҳамлаи такрорӣ худдорӣ намоянд. Таҳқиқоти Майкл Спид ва Грэм Ракстон (2005) нишон дод, ки рангҳои огоҳкунанда метавонанд дар баробари хорҳои муҳофизатӣ инкишоф ёбанд. Чунин аломатҳо ба дарранда имкон медиҳанд, ки хатари осеб диданро пеш аз тамоси бевосита дарк кунад.<ref name="Warning">{{cite journal |last1=Speed |first1=Michael P. |last2=Ruxton |first2=Graeme D. |title=Warning displays in spiny animals: One (more) evolutionary route to aposematism |journal=Evolution |year=2005 |volume=59 |issue=12 |pages=2499–2508 |doi=10.1111/j.0014-3820.2005.tb00963.x}}</ref> == Пайдоиш ва таҳаввул == Хорҳо дар гурӯҳҳои гуногуни ҳайвонот дар ҷараёни [[таҳаввул]] мустақилона ба вуҷуд омадаанд. Ин падида намунае аз [[таҳаввули ҳамгаро]] мебошад, ки дар он гурӯҳҳои гуногуни организмҳо хусусиятҳои монанд пайдо мекунанд. Пайдоиши хорҳои муҳофизатӣ бештар бо хатари ҳамлаи даррандаҳо алоқаманд аст. Таҳқиқоти соли 2016 нишон дод, ки воситаҳои муҳофизатии бадан, аз ҷумла хорҳо, дар баъзе ширхӯрони миёнаҷуссае бештар инкишоф ёфтаанд, ки дар муҳити кушод зиндагӣ мекунанд ва барои пинҳон шудан ё гурехтан имконияти маҳдуд доранд. Бо вуҷуди ин, чунин хусусият дар ҳайвоноти ҷангалзӣ низ вомехӯрад.<ref name="Stankowich">{{cite journal |last1=Stankowich |first1=Theodore |last2=Campbell |first2=Lisa A. |title=Living in the danger zone: Exposure to predators and the evolution of spines and body armor in mammals |journal=Evolution |year=2016 |volume=70 |issue=7 |pages=1501–1511 |doi=10.1111/evo.12961}}</ref> Бозёфтҳои [[палеонтология|палеонтологӣ]] нишон медиҳанд, ки хорҳои мӯймонанд дар ширхӯрони қадим низ мавҷуд буданд. Аз ҷумла, дар боқимондаҳои сангшудаи ''[[Spinolestes xenarthrosus]]'', ки тақрибан 125 миллион сол пеш, дар давраи [[табошир]], зиндагӣ мекард, осори мӯй ва сохторҳои хоршакли пӯст ёфт шудаанд.<ref name="Spinolestes">{{cite journal |last1=Martin |first1=Thomas |last2=Marugán-Lobón |first2=Jesús |last3=Vullo |first3=Romain |last4=Martín-Abad |first4=Hugo |last5=Luo |first5=Zhe-Xi |last6=Buscalioni |first6=Angela D. |title=A Cretaceous eutriconodont and integument evolution in early mammals |journal=Nature |year=2015 |volume=526 |pages=380–384 |doi=10.1038/nature14905}}</ref> == Осебҳо ва табобати онҳо == Хорҳо ҳангоми ба пӯст халидан онро сӯрох карда, онро захмин мекунанд. Дараҷаи осеб аз шаклу андозаи хор, чуқурии захм ва заҳрнокии он вобаста аст. Хорҳои дар [[Бофта|бофтаҳо]] боқимонда метавонанд боиси [[Дард|дард]], варам, [[Газак|газак]] ва сироят шаванд. Хорҳои ҷайра заҳрнок нестанд, вале метавонанд ба бофтаҳо чуқур халанд. Хорчаҳои хурди нӯги онҳо берун кашиданро душвор мегардонанд. Агар хор дар бадан боқӣ монад, метавонад шикаста, ба бофтаҳои дарунтар кӯчад ва ба узвҳои дохилӣ осеб расонад. Аз ин рӯ, хорҳои чуқур фурӯрафтаро набояд худсарона берун кашид ва бояд фавран ба пизишк муроҷиат кард.<ref name="Cornell">{{cite web |title=Porcupine quill injuries in dogs |url=https://www.vet.cornell.edu/departments-centers-and-institutes/riney-canine-health-center/canine-health-information/porcupine-quill-injuries-in-dogs |publisher=Cornell University College of Veterinary Medicine |language=en}}</ref> Хорҳои баъзе моҳиҳо ва бемӯҳраҳои баҳрӣ заҳрнок буда, метавонанд дарди шадид, варам, беҳолӣ ва дигар нишонаҳои заҳролудшавиро ба вуҷуд оранд. Дар ҳолатҳои вазнин, заҳр метавонад ба кори дил ва роҳҳои нафас таъсир расонад ва ҳатто ба марг оварда расонад. Ҳангоми чунин осебҳо захм бояд тоза карда шуда, барои муоина ва табобат ба табиб муроҷиат карда шавад. Дар баъзе осебҳои аз хорҳои моҳиҳои заҳрнок пайдошуда, ба оби гарми насӯзон гузоштани қисми осебдида метавонад дардро кам кунад. Хорҳои дар захм боқимонда бояд аз ҷониби мутахассиси тиббӣ хориҷ карда шаванд.<ref name="CDC">{{cite web |title=Poisonings, Envenomations, and Toxic Exposures During Travel |url=https://www.cdc.gov/yellow-book/hcp/environmental-hazards-risks/poisonings-envenomations-and-toxic-exposures-during-travel.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |language=en}}</ref> == Истифода аз ҷониби инсон == Хорҳои баъзе ҳайвонот аз замонҳои қадим барои сохтани ашёи ороишӣ ва ҳунарҳои дастӣ истифода шудаанд. Дар байни халқҳои бумии Амрикои Шимолӣ хорҳои ҷайраро ранг карда, барои ороиши либос, пойафзол, халта ва дигар ашё ба кор мебурданд. Ин ҳунари анъанавӣ бо номи ''quillwork'' маълум аст.<ref name="Quillwork">{{cite book |last=Orchard |first=William C. |title=The Technique of Porcupine-Quill Decoration Among the North American Indians |publisher=Museum of the American Indian, Heye Foundation |year=1916 |doi=10.5479/sil.451243.39088016090201}}</ref> Хорҳои ҳайвонот дар таҳқиқоти [[биомиметика]] низ мавриди омӯзиш қарор доранд. Олимон сохтори хорҳои ҷайраро барои таҳияи сӯзанҳои тиббӣ ва воситаҳои пайваст кардани бофтаҳо таҳқиқ мекунанд. Хорчаҳои хурди нӯги онҳо барои сохтани асбобҳое, ки бо қувваи камтар ба бофта ворид мешаванд, намуна шуда метавонанд.<ref name="Cho">{{cite journal |last1=Cho |first1=Woo Kyung |last2=Ankrum |first2=James A. |last3=Guo |first3=Dagang |last4=Chester |first4=Shawn A. |last5=Yang |first5=Seung Yun |last6=Kashyap |first6=Anurag |last7=Campbell |first7=Georgina A. |last8=Wood |first8=Robert J. |last9=Rijal |first9=Ram K. |last10=Karnik |first10=Rohit |last11=Langer |first11=Robert |last12=Karp |first12=Jeffrey M. |title=Microstructured barbs on the North American porcupine quill enable easy tissue penetration and difficult removal |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |year=2012 |volume=109 |issue=52 |pages=21289–21294 |doi=10.1073/pnas.1216441109}}</ref> Сохтори ковок ва мустаҳками хорҳои баъзе хорпуштакҳои баҳрӣ низ барои сохтани маводи сунъии сабуку устувор, аз ҷумла сафолҳои махсус, омӯхта мешавад.<ref name="Biomimetics">{{cite journal |last1=Klang |first1=Katharina |last2=Nickel |first2=Klaus G. |title=The Plant-Like Structure of Lance Sea Urchin Spines as Biomimetic Concept Generator for Freeze-Casted Structural Graded Ceramics |journal=Biomimetics |year=2021 |volume=6 |issue=2 |pages=36 |doi=10.3390/biomimetics6020036}}</ref> == Эзоҳ == {{reflist}} [[Гурӯҳ:Анатомияи ҳайвонот]] [[Гурӯҳ:Муҳофизати ҳайвонот]] [[Гурӯҳ:Зоология]] 410hno396zythg0qyl02ooi158csl3s 1490708 1490703 2026-10-22T18:11:03Z Zosya95 54344 /* Сохт */ 1490708 wikitext text/x-wiki {{Дигар маъноҳо|Хор (мазмунҳо)}} [[Акс:Ялтинский зоопарк 079.jpg|thumb|Хорҳои [[ҷайра]]]] '''Хор''', '''дук''' ё '''дуг''' — сохтори сахт ва нӯгтези бадани баъзе [[ҳайвонот]], ки бештар барои муҳофизат аз [[дарандаҳо]] хизмат мекунад. Хорҳо дар гурӯҳҳои гуногуни [[мӯҳрадорон]] ва [[бемӯҳраҳо]] вомехӯранд. Онҳо вобаста ба намуди ҳайвон аз ҷиҳати андоза, шакл, таркиб ва вазифа фарқ мекунанд. Ғайр аз муҳофизат, хорҳо метавонанд барои ҳаракат, нигоҳ доштани шакли бадан, огоҳ кардани дарандаҳо ё заҳр задан ёрӣ диҳанд.<ref name="Crofts">{{cite journal |last1=Crofts |first1=Stephanie B. |last2=Stankowich |first2=Theodore |title=Stabbing Spines: A Review of the Biomechanics and Evolution of Defensive Spines |journal=Integrative and Comparative Biology |year=2021 |volume=61 |issue=2 |pages=655–667 |doi=10.1093/icb/icab099}}</ref> == Сохт == Хорҳо бештар дарозрӯя ё сӯзанмонанд буда, нӯги тез доранд. Онҳо аз ҷиҳати дарозӣ, ғафсӣ ва ранг ҳам фарқ мекунанд. Хорҳои баъзе ҳайвонот кӯтоҳу борик, баъзеи дигар дарозу ғафс буда, гоҳе рахҳои сиёҳу сафед доранд. Сохти хорҳо низ дар ҳайвоноти гуногун яксон нест. Дар [[ширхӯрон]], аз ҷумла ҷайраҳову [[Хорпуштак|хорпуштакон]], хорҳо аз мӯйҳои шаклдигарёфта ба вуҷуд омада, бештар аз [[кератин]] сохта шудаанд. Даруни баъзеашон ковок ё исфанҷмонанд мебошад, ки онҳоро сабуку устувор нигоҳ медорад.<ref name="Vincent">{{cite journal |last1=Vincent |first1=J. F. V. |last2=Owers |first2=P. |title=Mechanical design of hedgehog spines and porcupine quills |journal=Journal of Zoology |year=1986 |volume=210 |issue=1 |pages=55–75 |doi=10.1111/j.1469-7998.1986.tb03620.x}}</ref> Хорҳои [[Моҳиҳо|моҳиҳо]] бештар устухонӣ буда, хорҳои [[хорпуштаки баҳрӣ|хорпуштакҳои баҳрӣ]] аз моддаҳои оҳакӣ, бештар аз [[Карбонати калсий|карбонати калсий]], сохта шудаанд. == Паҳншавӣ дар олами ҳайвонот == === Ширхӯрон === Хорҳо дар ҷайраҳои Дунёи Қадим ва Дунёи Нав, [[хорпушт]]ҳо, [[ехидна]]ҳо, [[тенрек]]ҳо ва баъзе [[хояндаҳо]] инкишоф ёфтаанд. Дар байни хояндаҳо, ғайр аз ҷайраҳо, мушҳои хордор, мушҳои халтачеҳдори ҷинси ''[[Heteromys]]'' ва баъзе калламушҳои хордор низ чунин сохтор доранд. Хорҳо инчунин дар баъзе [[бандикут]]ҳои Австралия ва Гвинеяи Нав вомехӯранд.<ref name="Crofts"/> Дар ҷайраҳо хорҳо асосан пушт, паҳлуҳо ва қисми ақиби баданро мепӯшонанд. Ҳангоми хатар ҷайра онҳоро рост карда, худро калонтар нишон медиҳад. Агар дарранда наздик шавад, ҷайра метавонад бо хорҳои худ ба он осеб расонад. Бар хилофи тасаввуроти маъмул, ҷайра хорҳояшро аз дур намепаронад; онҳо танҳо ҳангоми тамос метавонанд аз бадан ҷудо шаванд.<ref name="Cornell">{{cite web |title=Porcupine quill injuries in dogs |url=https://www.vet.cornell.edu/departments-centers-and-institutes/riney-canine-health-center/canine-health-information/porcupine-quill-injuries-in-dogs |publisher=Cornell University College of Veterinary Medicine |language=en}}</ref> Хорҳои хорпуштҳо нисбатан кӯтоҳ буда, ба пӯст мустаҳкамтар пайвастанд. Ҳангоми таҳдид хорпушт худро ба шакли тӯб печонда, сар, шикам ва дигар қисмҳои нарми баданашро пинҳон мекунад. Ехиднаҳо, ки ширхӯрони тухмгузори Австралия ва Гвинеяи Нав мебошанд, низ хорҳои кератинӣ доранд. Ҳарчанд ҷайраҳо, хорпуштҳо ва ехиднаҳо ба гурӯҳҳои гуногуни ширхӯрон мансубанд, хорҳои онҳо дар натиҷаи тағйир ёфтани мӯй пайдо шудаанд. === Моҳиҳо === [[Акс:MC Rotfeuerfisch.jpg|thumb|Моҳии шер (''Pterois'') бо хорҳои дароз ва заҳрнок]] Дар бисёр моҳиҳо хорҳои сахт дар таркиби [[болҳои моҳӣ|болҳо]] ҷойгир буда, барои устувории онҳо ва муҳофизат аз душман хизмат мекунанд. Ин хорҳо одатан сахт, нӯгтез ва бебанд буда, аз шуоъҳои нарму чандири болҳо фарқ мекунанд. Дар баъзе намудҳо, аз ҷумла моҳии шер (''Pterois'') ва намояндагони оилаи каждуммоҳиҳо (''Scorpaenidae''), хорҳо бо ғадудҳои заҳр алоқаманданд. Ҳангоми халидани хор заҳр ба захм ворид шуда, метавонад дарди шадид, варам ва дигар нишонаҳои заҳролудшавиро ба вуҷуд орад.<ref name="NOAA">{{cite web |title=What is a lionfish? |url=https://oceanservice.noaa.gov/facts/lionfish-facts.html |publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration |language=en}}</ref> Дар думи баъзе [[скат]]ҳо низ хори дарозу нӯгтез мавҷуд аст. Ин хор аз сохторҳои сахти пӯст ба вуҷуд омада, дар баъзе намудҳо бо ғадудҳои заҳр алоқаманд мебошад. === Бемӯҳраҳо === Хорҳо дар бисёр ҳайвоноти бемӯҳра, аз ҷумла [[хорпӯстҳо]], [[нармбаданҳо]] ва [[буғумпойҳо]] низ вомехӯранд. Дар хорпуштакҳои баҳрӣ хорҳои ҳаракаткунанда ба скелети оҳакии бадан пайваст буда, барои муҳофизат ва ҳаракат дар қаъри баҳр хизмат мекунанд. Дар баъзе намудҳо онҳо дарозу борик ва дар дигар намудҳо кӯтоҳу ғафс мебошанд.<ref name="SeaUrchin">{{cite web |title=Sea Stars, Urchins and Relatives |url=https://ocean.si.edu/ocean-life/invertebrates/sea-stars-urchins-and-relatives |publisher=Smithsonian Ocean |language=en}}</ref> Садафи баъзе ҳалзунҳо ва нармбаданҳои дупалла низ баромадҳои сахти хоршакл дорад. Дар як қатор харчангшаклон бошад, хорҳо қисми рӯйпӯши берунии баданро ташкил медиҳанд. Бадани кирминаҳои баъзе шапалакҳо бо мӯякҳои сахту хоршакл пӯшида шудааст, ки метавонанд боиси озурдагии пӯст шаванд. Хорҳои кирминаҳои ҷинси ''[[Lonomia]]'', ки дар Амрикои Ҷанубӣ зиндагӣ мекунанд, заҳрноканд. Тамос бо онҳо дар ҳолатҳои вазнин метавонад ихтилоли лахташавии хун, хунравӣ ва осеби гурдаҳоро ба вуҷуд орад.<ref name="Lonomia">{{cite journal |last1=Maggi |first1=Silviane |last2=Faulhaber |first2=Gustavo Adolpho Moreira |title=Lonomia obliqua Walker (Lepidoptera: Saturniidae): hemostasis implications |journal=Revista da Associação Médica Brasileira |year=2015 |volume=61 |issue=3 |pages=263–268 |doi=10.1590/1806-9282.61.03.263}}</ref> == Вазифаҳо == Вазифаи асосии хорҳо муҳофизат аз даррандаҳо мебошад. Нӯги тези онҳо метавонад ба пӯсти душман халад ва онро аз ҳамла боздорад. Баъзе ҳайвонот ҳангоми хатар хорҳояшонро рост карда, калонтар менамоянд. Ҷайраҳои баъзе намудҳо инчунин бо ҷунбондани хорҳои думи худ садои тақ-тақ мебароранд, ки ҳамчун огоҳӣ хизмат мекунад.<ref name="Crofts"/> Хорҳо на ҳамеша танҳо вазифаи муҳофизатӣ доранд. Дар хорпуштакҳои баҳрӣ онҳо ба ҳаракат ва нигоҳ доштани мавқеи бадан ёрӣ мерасонанд. Дар моҳиҳо бошад, хорҳои болҳо барои устувории онҳо аҳамият доранд. Дар баъзе намудҳои баҳрӣ хорҳо ҳамзамон воситаи ворид кардани заҳр мебошанд. === Рангҳои огоҳкунанда === Дар баъзе ҳайвоноти хордор рангҳои намоён ба даррандаҳо аз хатари ҳамла хабар медиҳанд. Ин падида '''[[апосематизм]]''' ё '''рангҳои огоҳкунанда''' ном дорад. Масалан, хорҳои сиёҳу сафеди баъзе ҷайраҳо ҳангоми рост шуданашон равшан намоён мегарданд ва метавонанд ҳамчун аломати огоҳкунанда хизмат кунанд. Даррандаҳое, ки қаблан аз чунин ҳайвонот осеб дидаанд, метавонанд аз ҳамлаи такрорӣ худдорӣ намоянд. Таҳқиқоти Майкл Спид ва Грэм Ракстон (2005) нишон дод, ки рангҳои огоҳкунанда метавонанд дар баробари хорҳои муҳофизатӣ инкишоф ёбанд. Чунин аломатҳо ба дарранда имкон медиҳанд, ки хатари осеб диданро пеш аз тамоси бевосита дарк кунад.<ref name="Warning">{{cite journal |last1=Speed |first1=Michael P. |last2=Ruxton |first2=Graeme D. |title=Warning displays in spiny animals: One (more) evolutionary route to aposematism |journal=Evolution |year=2005 |volume=59 |issue=12 |pages=2499–2508 |doi=10.1111/j.0014-3820.2005.tb00963.x}}</ref> == Пайдоиш ва таҳаввул == Хорҳо дар гурӯҳҳои гуногуни ҳайвонот дар ҷараёни [[таҳаввул]] мустақилона ба вуҷуд омадаанд. Ин падида намунае аз [[таҳаввули ҳамгаро]] мебошад, ки дар он гурӯҳҳои гуногуни организмҳо хусусиятҳои монанд пайдо мекунанд. Пайдоиши хорҳои муҳофизатӣ бештар бо хатари ҳамлаи даррандаҳо алоқаманд аст. Таҳқиқоти соли 2016 нишон дод, ки воситаҳои муҳофизатии бадан, аз ҷумла хорҳо, дар баъзе ширхӯрони миёнаҷуссае бештар инкишоф ёфтаанд, ки дар муҳити кушод зиндагӣ мекунанд ва барои пинҳон шудан ё гурехтан имконияти маҳдуд доранд. Бо вуҷуди ин, чунин хусусият дар ҳайвоноти ҷангалзӣ низ вомехӯрад.<ref name="Stankowich">{{cite journal |last1=Stankowich |first1=Theodore |last2=Campbell |first2=Lisa A. |title=Living in the danger zone: Exposure to predators and the evolution of spines and body armor in mammals |journal=Evolution |year=2016 |volume=70 |issue=7 |pages=1501–1511 |doi=10.1111/evo.12961}}</ref> Бозёфтҳои [[палеонтология|палеонтологӣ]] нишон медиҳанд, ки хорҳои мӯймонанд дар ширхӯрони қадим низ мавҷуд буданд. Аз ҷумла, дар боқимондаҳои сангшудаи ''[[Spinolestes xenarthrosus]]'', ки тақрибан 125 миллион сол пеш, дар давраи [[табошир]], зиндагӣ мекард, осори мӯй ва сохторҳои хоршакли пӯст ёфт шудаанд.<ref name="Spinolestes">{{cite journal |last1=Martin |first1=Thomas |last2=Marugán-Lobón |first2=Jesús |last3=Vullo |first3=Romain |last4=Martín-Abad |first4=Hugo |last5=Luo |first5=Zhe-Xi |last6=Buscalioni |first6=Angela D. |title=A Cretaceous eutriconodont and integument evolution in early mammals |journal=Nature |year=2015 |volume=526 |pages=380–384 |doi=10.1038/nature14905}}</ref> == Осебҳо ва табобати онҳо == Хорҳо ҳангоми ба пӯст халидан онро сӯрох карда, онро захмин мекунанд. Дараҷаи осеб аз шаклу андозаи хор, чуқурии захм ва заҳрнокии он вобаста аст. Хорҳои дар [[Бофта|бофтаҳо]] боқимонда метавонанд боиси [[Дард|дард]], варам, [[Газак|газак]] ва сироят шаванд. Хорҳои ҷайра заҳрнок нестанд, вале метавонанд ба бофтаҳо чуқур халанд. Хорчаҳои хурди нӯги онҳо берун кашиданро душвор мегардонанд. Агар хор дар бадан боқӣ монад, метавонад шикаста, ба бофтаҳои дарунтар кӯчад ва ба узвҳои дохилӣ осеб расонад. Аз ин рӯ, хорҳои чуқур фурӯрафтаро набояд худсарона берун кашид ва бояд фавран ба пизишк муроҷиат кард.<ref name="Cornell">{{cite web |title=Porcupine quill injuries in dogs |url=https://www.vet.cornell.edu/departments-centers-and-institutes/riney-canine-health-center/canine-health-information/porcupine-quill-injuries-in-dogs |publisher=Cornell University College of Veterinary Medicine |language=en}}</ref> Хорҳои баъзе моҳиҳо ва бемӯҳраҳои баҳрӣ заҳрнок буда, метавонанд дарди шадид, варам, беҳолӣ ва дигар нишонаҳои заҳролудшавиро ба вуҷуд оранд. Дар ҳолатҳои вазнин, заҳр метавонад ба кори дил ва роҳҳои нафас таъсир расонад ва ҳатто ба марг оварда расонад. Ҳангоми чунин осебҳо захм бояд тоза карда шуда, барои муоина ва табобат ба табиб муроҷиат карда шавад. Дар баъзе осебҳои аз хорҳои моҳиҳои заҳрнок пайдошуда, ба оби гарми насӯзон гузоштани қисми осебдида метавонад дардро кам кунад. Хорҳои дар захм боқимонда бояд аз ҷониби мутахассиси тиббӣ хориҷ карда шаванд.<ref name="CDC">{{cite web |title=Poisonings, Envenomations, and Toxic Exposures During Travel |url=https://www.cdc.gov/yellow-book/hcp/environmental-hazards-risks/poisonings-envenomations-and-toxic-exposures-during-travel.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |language=en}}</ref> == Истифода аз ҷониби инсон == Хорҳои баъзе ҳайвонот аз замонҳои қадим барои сохтани ашёи ороишӣ ва ҳунарҳои дастӣ истифода шудаанд. Дар байни халқҳои бумии Амрикои Шимолӣ хорҳои ҷайраро ранг карда, барои ороиши либос, пойафзол, халта ва дигар ашё ба кор мебурданд. Ин ҳунари анъанавӣ бо номи ''quillwork'' маълум аст.<ref name="Quillwork">{{cite book |last=Orchard |first=William C. |title=The Technique of Porcupine-Quill Decoration Among the North American Indians |publisher=Museum of the American Indian, Heye Foundation |year=1916 |doi=10.5479/sil.451243.39088016090201}}</ref> Хорҳои ҳайвонот дар таҳқиқоти [[биомиметика]] низ мавриди омӯзиш қарор доранд. Олимон сохтори хорҳои ҷайраро барои таҳияи сӯзанҳои тиббӣ ва воситаҳои пайваст кардани бофтаҳо таҳқиқ мекунанд. Хорчаҳои хурди нӯги онҳо барои сохтани асбобҳое, ки бо қувваи камтар ба бофта ворид мешаванд, намуна шуда метавонанд.<ref name="Cho">{{cite journal |last1=Cho |first1=Woo Kyung |last2=Ankrum |first2=James A. |last3=Guo |first3=Dagang |last4=Chester |first4=Shawn A. |last5=Yang |first5=Seung Yun |last6=Kashyap |first6=Anurag |last7=Campbell |first7=Georgina A. |last8=Wood |first8=Robert J. |last9=Rijal |first9=Ram K. |last10=Karnik |first10=Rohit |last11=Langer |first11=Robert |last12=Karp |first12=Jeffrey M. |title=Microstructured barbs on the North American porcupine quill enable easy tissue penetration and difficult removal |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |year=2012 |volume=109 |issue=52 |pages=21289–21294 |doi=10.1073/pnas.1216441109}}</ref> Сохтори ковок ва мустаҳками хорҳои баъзе хорпуштакҳои баҳрӣ низ барои сохтани маводи сунъии сабуку устувор, аз ҷумла сафолҳои махсус, омӯхта мешавад.<ref name="Biomimetics">{{cite journal |last1=Klang |first1=Katharina |last2=Nickel |first2=Klaus G. |title=The Plant-Like Structure of Lance Sea Urchin Spines as Biomimetic Concept Generator for Freeze-Casted Structural Graded Ceramics |journal=Biomimetics |year=2021 |volume=6 |issue=2 |pages=36 |doi=10.3390/biomimetics6020036}}</ref> == Эзоҳ == {{reflist}} [[Гурӯҳ:Анатомияи ҳайвонот]] [[Гурӯҳ:Муҳофизати ҳайвонот]] [[Гурӯҳ:Зоология]] qpfrdsx2j9h9r6i0s81lfpsqkspuxqv 1490709 1490708 2026-10-22T18:17:51Z Zosya95 54344 /* Ширхӯрон */ 1490709 wikitext text/x-wiki {{Дигар маъноҳо|Хор (мазмунҳо)}} [[Акс:Ялтинский зоопарк 079.jpg|thumb|Хорҳои [[ҷайра]]]] '''Хор''', '''дук''' ё '''дуг''' — сохтори сахт ва нӯгтези бадани баъзе [[ҳайвонот]], ки бештар барои муҳофизат аз [[дарандаҳо]] хизмат мекунад. Хорҳо дар гурӯҳҳои гуногуни [[мӯҳрадорон]] ва [[бемӯҳраҳо]] вомехӯранд. Онҳо вобаста ба намуди ҳайвон аз ҷиҳати андоза, шакл, таркиб ва вазифа фарқ мекунанд. Ғайр аз муҳофизат, хорҳо метавонанд барои ҳаракат, нигоҳ доштани шакли бадан, огоҳ кардани дарандаҳо ё заҳр задан ёрӣ диҳанд.<ref name="Crofts">{{cite journal |last1=Crofts |first1=Stephanie B. |last2=Stankowich |first2=Theodore |title=Stabbing Spines: A Review of the Biomechanics and Evolution of Defensive Spines |journal=Integrative and Comparative Biology |year=2021 |volume=61 |issue=2 |pages=655–667 |doi=10.1093/icb/icab099}}</ref> == Сохт == Хорҳо бештар дарозрӯя ё сӯзанмонанд буда, нӯги тез доранд. Онҳо аз ҷиҳати дарозӣ, ғафсӣ ва ранг ҳам фарқ мекунанд. Хорҳои баъзе ҳайвонот кӯтоҳу борик, баъзеи дигар дарозу ғафс буда, гоҳе рахҳои сиёҳу сафед доранд. Сохти хорҳо низ дар ҳайвоноти гуногун яксон нест. Дар [[ширхӯрон]], аз ҷумла ҷайраҳову [[Хорпуштак|хорпуштакон]], хорҳо аз мӯйҳои шаклдигарёфта ба вуҷуд омада, бештар аз [[кератин]] сохта шудаанд. Даруни баъзеашон ковок ё исфанҷмонанд мебошад, ки онҳоро сабуку устувор нигоҳ медорад.<ref name="Vincent">{{cite journal |last1=Vincent |first1=J. F. V. |last2=Owers |first2=P. |title=Mechanical design of hedgehog spines and porcupine quills |journal=Journal of Zoology |year=1986 |volume=210 |issue=1 |pages=55–75 |doi=10.1111/j.1469-7998.1986.tb03620.x}}</ref> Хорҳои [[Моҳиҳо|моҳиҳо]] бештар устухонӣ буда, хорҳои [[хорпуштаки баҳрӣ|хорпуштакҳои баҳрӣ]] аз моддаҳои оҳакӣ, бештар аз [[Карбонати калсий|карбонати калсий]], сохта шудаанд. == Паҳншавӣ дар олами ҳайвонот == === Ширхӯрон === Хорҳо дар ҷайраҳо, [[хорпуштак]]он, [[ехидна]]ҳо, [[тенрек]]ҳо ва баъзе [[хояндаҳо]]и дигар, аз ҷумлаи [[Муши хордор|мушҳои хордор]], дида мешаванд.<ref name="Crofts"/> Дар ҷайраҳо хорҳо бештар паҳлӯҳо ва пушти баданро мепӯшонанд. Ҳангоми хатар ҷайра хорҳояшро рост хезонда, худро калонтар карда нишон медиҳад. Агар даранда наздик ояд, ҷайра метавонад бо хорҳояш ба он осеб расонад.<ref name="Cornell">{{cite web |title=Porcupine quill injuries in dogs |url=https://www.vet.cornell.edu/departments-centers-and-institutes/riney-canine-health-center/canine-health-information/porcupine-quill-injuries-in-dogs |publisher=Cornell University College of Veterinary Medicine |language=en}}</ref> Хорҳои хорпуштакҳо аз хорҳои ҷайраҳо кӯтоҳтар буда, аз пӯсташон ҷудо намешаванд. Ҳангоми хатар хорпушт худро лӯнда карда, сар, шикам ва дигар ҷойҳои нарми баданашро зери хорҳояш пинҳон мекунад. Ехиднаҳо низ хорҳои аз [[кератин]] сохташуда доранд. Гарчанде ҷайраҳо, хорпуштакҳо ва ехиднаҳо ба гурӯҳҳои гуногуни ширхӯрон дохил мешаванд, хорҳои ҳамаи онҳо аз мӯйҳои шаклдигаркарда ба вуҷуд омадаанд. === Моҳиҳо === [[Акс:MC Rotfeuerfisch.jpg|thumb|Моҳии шер (''Pterois'') бо хорҳои дароз ва заҳрнок]] Дар бисёр моҳиҳо хорҳои сахт дар таркиби [[болҳои моҳӣ|болҳо]] ҷойгир буда, барои устувории онҳо ва муҳофизат аз душман хизмат мекунанд. Ин хорҳо одатан сахт, нӯгтез ва бебанд буда, аз шуоъҳои нарму чандири болҳо фарқ мекунанд. Дар баъзе намудҳо, аз ҷумла моҳии шер (''Pterois'') ва намояндагони оилаи каждуммоҳиҳо (''Scorpaenidae''), хорҳо бо ғадудҳои заҳр алоқаманданд. Ҳангоми халидани хор заҳр ба захм ворид шуда, метавонад дарди шадид, варам ва дигар нишонаҳои заҳролудшавиро ба вуҷуд орад.<ref name="NOAA">{{cite web |title=What is a lionfish? |url=https://oceanservice.noaa.gov/facts/lionfish-facts.html |publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration |language=en}}</ref> Дар думи баъзе [[скат]]ҳо низ хори дарозу нӯгтез мавҷуд аст. Ин хор аз сохторҳои сахти пӯст ба вуҷуд омада, дар баъзе намудҳо бо ғадудҳои заҳр алоқаманд мебошад. === Бемӯҳраҳо === Хорҳо дар бисёр ҳайвоноти бемӯҳра, аз ҷумла [[хорпӯстҳо]], [[нармбаданҳо]] ва [[буғумпойҳо]] низ вомехӯранд. Дар хорпуштакҳои баҳрӣ хорҳои ҳаракаткунанда ба скелети оҳакии бадан пайваст буда, барои муҳофизат ва ҳаракат дар қаъри баҳр хизмат мекунанд. Дар баъзе намудҳо онҳо дарозу борик ва дар дигар намудҳо кӯтоҳу ғафс мебошанд.<ref name="SeaUrchin">{{cite web |title=Sea Stars, Urchins and Relatives |url=https://ocean.si.edu/ocean-life/invertebrates/sea-stars-urchins-and-relatives |publisher=Smithsonian Ocean |language=en}}</ref> Садафи баъзе ҳалзунҳо ва нармбаданҳои дупалла низ баромадҳои сахти хоршакл дорад. Дар як қатор харчангшаклон бошад, хорҳо қисми рӯйпӯши берунии баданро ташкил медиҳанд. Бадани кирминаҳои баъзе шапалакҳо бо мӯякҳои сахту хоршакл пӯшида шудааст, ки метавонанд боиси озурдагии пӯст шаванд. Хорҳои кирминаҳои ҷинси ''[[Lonomia]]'', ки дар Амрикои Ҷанубӣ зиндагӣ мекунанд, заҳрноканд. Тамос бо онҳо дар ҳолатҳои вазнин метавонад ихтилоли лахташавии хун, хунравӣ ва осеби гурдаҳоро ба вуҷуд орад.<ref name="Lonomia">{{cite journal |last1=Maggi |first1=Silviane |last2=Faulhaber |first2=Gustavo Adolpho Moreira |title=Lonomia obliqua Walker (Lepidoptera: Saturniidae): hemostasis implications |journal=Revista da Associação Médica Brasileira |year=2015 |volume=61 |issue=3 |pages=263–268 |doi=10.1590/1806-9282.61.03.263}}</ref> == Вазифаҳо == Вазифаи асосии хорҳо муҳофизат аз даррандаҳо мебошад. Нӯги тези онҳо метавонад ба пӯсти душман халад ва онро аз ҳамла боздорад. Баъзе ҳайвонот ҳангоми хатар хорҳояшонро рост карда, калонтар менамоянд. Ҷайраҳои баъзе намудҳо инчунин бо ҷунбондани хорҳои думи худ садои тақ-тақ мебароранд, ки ҳамчун огоҳӣ хизмат мекунад.<ref name="Crofts"/> Хорҳо на ҳамеша танҳо вазифаи муҳофизатӣ доранд. Дар хорпуштакҳои баҳрӣ онҳо ба ҳаракат ва нигоҳ доштани мавқеи бадан ёрӣ мерасонанд. Дар моҳиҳо бошад, хорҳои болҳо барои устувории онҳо аҳамият доранд. Дар баъзе намудҳои баҳрӣ хорҳо ҳамзамон воситаи ворид кардани заҳр мебошанд. === Рангҳои огоҳкунанда === Дар баъзе ҳайвоноти хордор рангҳои намоён ба даррандаҳо аз хатари ҳамла хабар медиҳанд. Ин падида '''[[апосематизм]]''' ё '''рангҳои огоҳкунанда''' ном дорад. Масалан, хорҳои сиёҳу сафеди баъзе ҷайраҳо ҳангоми рост шуданашон равшан намоён мегарданд ва метавонанд ҳамчун аломати огоҳкунанда хизмат кунанд. Даррандаҳое, ки қаблан аз чунин ҳайвонот осеб дидаанд, метавонанд аз ҳамлаи такрорӣ худдорӣ намоянд. Таҳқиқоти Майкл Спид ва Грэм Ракстон (2005) нишон дод, ки рангҳои огоҳкунанда метавонанд дар баробари хорҳои муҳофизатӣ инкишоф ёбанд. Чунин аломатҳо ба дарранда имкон медиҳанд, ки хатари осеб диданро пеш аз тамоси бевосита дарк кунад.<ref name="Warning">{{cite journal |last1=Speed |first1=Michael P. |last2=Ruxton |first2=Graeme D. |title=Warning displays in spiny animals: One (more) evolutionary route to aposematism |journal=Evolution |year=2005 |volume=59 |issue=12 |pages=2499–2508 |doi=10.1111/j.0014-3820.2005.tb00963.x}}</ref> == Пайдоиш ва таҳаввул == Хорҳо дар гурӯҳҳои гуногуни ҳайвонот дар ҷараёни [[таҳаввул]] мустақилона ба вуҷуд омадаанд. Ин падида намунае аз [[таҳаввули ҳамгаро]] мебошад, ки дар он гурӯҳҳои гуногуни организмҳо хусусиятҳои монанд пайдо мекунанд. Пайдоиши хорҳои муҳофизатӣ бештар бо хатари ҳамлаи даррандаҳо алоқаманд аст. Таҳқиқоти соли 2016 нишон дод, ки воситаҳои муҳофизатии бадан, аз ҷумла хорҳо, дар баъзе ширхӯрони миёнаҷуссае бештар инкишоф ёфтаанд, ки дар муҳити кушод зиндагӣ мекунанд ва барои пинҳон шудан ё гурехтан имконияти маҳдуд доранд. Бо вуҷуди ин, чунин хусусият дар ҳайвоноти ҷангалзӣ низ вомехӯрад.<ref name="Stankowich">{{cite journal |last1=Stankowich |first1=Theodore |last2=Campbell |first2=Lisa A. |title=Living in the danger zone: Exposure to predators and the evolution of spines and body armor in mammals |journal=Evolution |year=2016 |volume=70 |issue=7 |pages=1501–1511 |doi=10.1111/evo.12961}}</ref> Бозёфтҳои [[палеонтология|палеонтологӣ]] нишон медиҳанд, ки хорҳои мӯймонанд дар ширхӯрони қадим низ мавҷуд буданд. Аз ҷумла, дар боқимондаҳои сангшудаи ''[[Spinolestes xenarthrosus]]'', ки тақрибан 125 миллион сол пеш, дар давраи [[табошир]], зиндагӣ мекард, осори мӯй ва сохторҳои хоршакли пӯст ёфт шудаанд.<ref name="Spinolestes">{{cite journal |last1=Martin |first1=Thomas |last2=Marugán-Lobón |first2=Jesús |last3=Vullo |first3=Romain |last4=Martín-Abad |first4=Hugo |last5=Luo |first5=Zhe-Xi |last6=Buscalioni |first6=Angela D. |title=A Cretaceous eutriconodont and integument evolution in early mammals |journal=Nature |year=2015 |volume=526 |pages=380–384 |doi=10.1038/nature14905}}</ref> == Осебҳо ва табобати онҳо == Хорҳо ҳангоми ба пӯст халидан онро сӯрох карда, онро захмин мекунанд. Дараҷаи осеб аз шаклу андозаи хор, чуқурии захм ва заҳрнокии он вобаста аст. Хорҳои дар [[Бофта|бофтаҳо]] боқимонда метавонанд боиси [[Дард|дард]], варам, [[Газак|газак]] ва сироят шаванд. Хорҳои ҷайра заҳрнок нестанд, вале метавонанд ба бофтаҳо чуқур халанд. Хорчаҳои хурди нӯги онҳо берун кашиданро душвор мегардонанд. Агар хор дар бадан боқӣ монад, метавонад шикаста, ба бофтаҳои дарунтар кӯчад ва ба узвҳои дохилӣ осеб расонад. Аз ин рӯ, хорҳои чуқур фурӯрафтаро набояд худсарона берун кашид ва бояд фавран ба пизишк муроҷиат кард.<ref name="Cornell">{{cite web |title=Porcupine quill injuries in dogs |url=https://www.vet.cornell.edu/departments-centers-and-institutes/riney-canine-health-center/canine-health-information/porcupine-quill-injuries-in-dogs |publisher=Cornell University College of Veterinary Medicine |language=en}}</ref> Хорҳои баъзе моҳиҳо ва бемӯҳраҳои баҳрӣ заҳрнок буда, метавонанд дарди шадид, варам, беҳолӣ ва дигар нишонаҳои заҳролудшавиро ба вуҷуд оранд. Дар ҳолатҳои вазнин, заҳр метавонад ба кори дил ва роҳҳои нафас таъсир расонад ва ҳатто ба марг оварда расонад. Ҳангоми чунин осебҳо захм бояд тоза карда шуда, барои муоина ва табобат ба табиб муроҷиат карда шавад. Дар баъзе осебҳои аз хорҳои моҳиҳои заҳрнок пайдошуда, ба оби гарми насӯзон гузоштани қисми осебдида метавонад дардро кам кунад. Хорҳои дар захм боқимонда бояд аз ҷониби мутахассиси тиббӣ хориҷ карда шаванд.<ref name="CDC">{{cite web |title=Poisonings, Envenomations, and Toxic Exposures During Travel |url=https://www.cdc.gov/yellow-book/hcp/environmental-hazards-risks/poisonings-envenomations-and-toxic-exposures-during-travel.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |language=en}}</ref> == Истифода аз ҷониби инсон == Хорҳои баъзе ҳайвонот аз замонҳои қадим барои сохтани ашёи ороишӣ ва ҳунарҳои дастӣ истифода шудаанд. Дар байни халқҳои бумии Амрикои Шимолӣ хорҳои ҷайраро ранг карда, барои ороиши либос, пойафзол, халта ва дигар ашё ба кор мебурданд. Ин ҳунари анъанавӣ бо номи ''quillwork'' маълум аст.<ref name="Quillwork">{{cite book |last=Orchard |first=William C. |title=The Technique of Porcupine-Quill Decoration Among the North American Indians |publisher=Museum of the American Indian, Heye Foundation |year=1916 |doi=10.5479/sil.451243.39088016090201}}</ref> Хорҳои ҳайвонот дар таҳқиқоти [[биомиметика]] низ мавриди омӯзиш қарор доранд. Олимон сохтори хорҳои ҷайраро барои таҳияи сӯзанҳои тиббӣ ва воситаҳои пайваст кардани бофтаҳо таҳқиқ мекунанд. Хорчаҳои хурди нӯги онҳо барои сохтани асбобҳое, ки бо қувваи камтар ба бофта ворид мешаванд, намуна шуда метавонанд.<ref name="Cho">{{cite journal |last1=Cho |first1=Woo Kyung |last2=Ankrum |first2=James A. |last3=Guo |first3=Dagang |last4=Chester |first4=Shawn A. |last5=Yang |first5=Seung Yun |last6=Kashyap |first6=Anurag |last7=Campbell |first7=Georgina A. |last8=Wood |first8=Robert J. |last9=Rijal |first9=Ram K. |last10=Karnik |first10=Rohit |last11=Langer |first11=Robert |last12=Karp |first12=Jeffrey M. |title=Microstructured barbs on the North American porcupine quill enable easy tissue penetration and difficult removal |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |year=2012 |volume=109 |issue=52 |pages=21289–21294 |doi=10.1073/pnas.1216441109}}</ref> Сохтори ковок ва мустаҳками хорҳои баъзе хорпуштакҳои баҳрӣ низ барои сохтани маводи сунъии сабуку устувор, аз ҷумла сафолҳои махсус, омӯхта мешавад.<ref name="Biomimetics">{{cite journal |last1=Klang |first1=Katharina |last2=Nickel |first2=Klaus G. |title=The Plant-Like Structure of Lance Sea Urchin Spines as Biomimetic Concept Generator for Freeze-Casted Structural Graded Ceramics |journal=Biomimetics |year=2021 |volume=6 |issue=2 |pages=36 |doi=10.3390/biomimetics6020036}}</ref> == Эзоҳ == {{reflist}} [[Гурӯҳ:Анатомияи ҳайвонот]] [[Гурӯҳ:Муҳофизати ҳайвонот]] [[Гурӯҳ:Зоология]] eb77wqa5rdzxeib3qo19hkq8psafpye 1490710 1490709 2026-10-22T18:18:16Z Zosya95 54344 /* Сохт */ 1490710 wikitext text/x-wiki {{Дигар маъноҳо|Хор (мазмунҳо)}} [[Акс:Ялтинский зоопарк 079.jpg|thumb|Хорҳои [[ҷайра]]]] '''Хор''', '''дук''' ё '''дуг''' — сохтори сахт ва нӯгтези бадани баъзе [[ҳайвонот]], ки бештар барои муҳофизат аз [[дарандаҳо]] хизмат мекунад. Хорҳо дар гурӯҳҳои гуногуни [[мӯҳрадорон]] ва [[бемӯҳраҳо]] вомехӯранд. Онҳо вобаста ба намуди ҳайвон аз ҷиҳати андоза, шакл, таркиб ва вазифа фарқ мекунанд. Ғайр аз муҳофизат, хорҳо метавонанд барои ҳаракат, нигоҳ доштани шакли бадан, огоҳ кардани дарандаҳо ё заҳр задан ёрӣ диҳанд.<ref name="Crofts">{{cite journal |last1=Crofts |first1=Stephanie B. |last2=Stankowich |first2=Theodore |title=Stabbing Spines: A Review of the Biomechanics and Evolution of Defensive Spines |journal=Integrative and Comparative Biology |year=2021 |volume=61 |issue=2 |pages=655–667 |doi=10.1093/icb/icab099}}</ref> == Сохт == Хорҳо бештар дарозрӯя ё сӯзанмонанд буда, нӯги тез доранд. Онҳо аз ҷиҳати дарозӣ, ғафсӣ ва ранг ҳам фарқ мекунанд. Хорҳои баъзе ҳайвонот кӯтоҳу борик, баъзеи дигар дарозу ғафс буда, гоҳе рахҳои сиёҳу сафед доранд. Сохти хорҳо низ дар ҳайвоноти гуногун яксон нест. Дар [[ширхӯрон]], аз ҷумла ҷайраҳову [[Хорпуштак|хорпуштакон]], хорҳо аз мӯйҳои шаклдигаркарда ба вуҷуд омада, бештар аз [[кератин]] сохта шудаанд. Даруни баъзеашон ковок ё исфанҷмонанд мебошад, ки онҳоро сабуку устувор нигоҳ медорад.<ref name="Vincent">{{cite journal |last1=Vincent |first1=J. F. V. |last2=Owers |first2=P. |title=Mechanical design of hedgehog spines and porcupine quills |journal=Journal of Zoology |year=1986 |volume=210 |issue=1 |pages=55–75 |doi=10.1111/j.1469-7998.1986.tb03620.x}}</ref> Хорҳои [[Моҳиҳо|моҳиҳо]] бештар устухонӣ буда, хорҳои [[хорпуштаки баҳрӣ|хорпуштакҳои баҳрӣ]] аз моддаҳои оҳакӣ, бештар аз [[Карбонати калсий|карбонати калсий]], сохта шудаанд. == Паҳншавӣ дар олами ҳайвонот == === Ширхӯрон === Хорҳо дар ҷайраҳо, [[хорпуштак]]он, [[ехидна]]ҳо, [[тенрек]]ҳо ва баъзе [[хояндаҳо]]и дигар, аз ҷумлаи [[Муши хордор|мушҳои хордор]], дида мешаванд.<ref name="Crofts"/> Дар ҷайраҳо хорҳо бештар паҳлӯҳо ва пушти баданро мепӯшонанд. Ҳангоми хатар ҷайра хорҳояшро рост хезонда, худро калонтар карда нишон медиҳад. Агар даранда наздик ояд, ҷайра метавонад бо хорҳояш ба он осеб расонад.<ref name="Cornell">{{cite web |title=Porcupine quill injuries in dogs |url=https://www.vet.cornell.edu/departments-centers-and-institutes/riney-canine-health-center/canine-health-information/porcupine-quill-injuries-in-dogs |publisher=Cornell University College of Veterinary Medicine |language=en}}</ref> Хорҳои хорпуштакҳо аз хорҳои ҷайраҳо кӯтоҳтар буда, аз пӯсташон ҷудо намешаванд. Ҳангоми хатар хорпушт худро лӯнда карда, сар, шикам ва дигар ҷойҳои нарми баданашро зери хорҳояш пинҳон мекунад. Ехиднаҳо низ хорҳои аз [[кератин]] сохташуда доранд. Гарчанде ҷайраҳо, хорпуштакҳо ва ехиднаҳо ба гурӯҳҳои гуногуни ширхӯрон дохил мешаванд, хорҳои ҳамаи онҳо аз мӯйҳои шаклдигаркарда ба вуҷуд омадаанд. === Моҳиҳо === [[Акс:MC Rotfeuerfisch.jpg|thumb|Моҳии шер (''Pterois'') бо хорҳои дароз ва заҳрнок]] Дар бисёр моҳиҳо хорҳои сахт дар таркиби [[болҳои моҳӣ|болҳо]] ҷойгир буда, барои устувории онҳо ва муҳофизат аз душман хизмат мекунанд. Ин хорҳо одатан сахт, нӯгтез ва бебанд буда, аз шуоъҳои нарму чандири болҳо фарқ мекунанд. Дар баъзе намудҳо, аз ҷумла моҳии шер (''Pterois'') ва намояндагони оилаи каждуммоҳиҳо (''Scorpaenidae''), хорҳо бо ғадудҳои заҳр алоқаманданд. Ҳангоми халидани хор заҳр ба захм ворид шуда, метавонад дарди шадид, варам ва дигар нишонаҳои заҳролудшавиро ба вуҷуд орад.<ref name="NOAA">{{cite web |title=What is a lionfish? |url=https://oceanservice.noaa.gov/facts/lionfish-facts.html |publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration |language=en}}</ref> Дар думи баъзе [[скат]]ҳо низ хори дарозу нӯгтез мавҷуд аст. Ин хор аз сохторҳои сахти пӯст ба вуҷуд омада, дар баъзе намудҳо бо ғадудҳои заҳр алоқаманд мебошад. === Бемӯҳраҳо === Хорҳо дар бисёр ҳайвоноти бемӯҳра, аз ҷумла [[хорпӯстҳо]], [[нармбаданҳо]] ва [[буғумпойҳо]] низ вомехӯранд. Дар хорпуштакҳои баҳрӣ хорҳои ҳаракаткунанда ба скелети оҳакии бадан пайваст буда, барои муҳофизат ва ҳаракат дар қаъри баҳр хизмат мекунанд. Дар баъзе намудҳо онҳо дарозу борик ва дар дигар намудҳо кӯтоҳу ғафс мебошанд.<ref name="SeaUrchin">{{cite web |title=Sea Stars, Urchins and Relatives |url=https://ocean.si.edu/ocean-life/invertebrates/sea-stars-urchins-and-relatives |publisher=Smithsonian Ocean |language=en}}</ref> Садафи баъзе ҳалзунҳо ва нармбаданҳои дупалла низ баромадҳои сахти хоршакл дорад. Дар як қатор харчангшаклон бошад, хорҳо қисми рӯйпӯши берунии баданро ташкил медиҳанд. Бадани кирминаҳои баъзе шапалакҳо бо мӯякҳои сахту хоршакл пӯшида шудааст, ки метавонанд боиси озурдагии пӯст шаванд. Хорҳои кирминаҳои ҷинси ''[[Lonomia]]'', ки дар Амрикои Ҷанубӣ зиндагӣ мекунанд, заҳрноканд. Тамос бо онҳо дар ҳолатҳои вазнин метавонад ихтилоли лахташавии хун, хунравӣ ва осеби гурдаҳоро ба вуҷуд орад.<ref name="Lonomia">{{cite journal |last1=Maggi |first1=Silviane |last2=Faulhaber |first2=Gustavo Adolpho Moreira |title=Lonomia obliqua Walker (Lepidoptera: Saturniidae): hemostasis implications |journal=Revista da Associação Médica Brasileira |year=2015 |volume=61 |issue=3 |pages=263–268 |doi=10.1590/1806-9282.61.03.263}}</ref> == Вазифаҳо == Вазифаи асосии хорҳо муҳофизат аз даррандаҳо мебошад. Нӯги тези онҳо метавонад ба пӯсти душман халад ва онро аз ҳамла боздорад. Баъзе ҳайвонот ҳангоми хатар хорҳояшонро рост карда, калонтар менамоянд. Ҷайраҳои баъзе намудҳо инчунин бо ҷунбондани хорҳои думи худ садои тақ-тақ мебароранд, ки ҳамчун огоҳӣ хизмат мекунад.<ref name="Crofts"/> Хорҳо на ҳамеша танҳо вазифаи муҳофизатӣ доранд. Дар хорпуштакҳои баҳрӣ онҳо ба ҳаракат ва нигоҳ доштани мавқеи бадан ёрӣ мерасонанд. Дар моҳиҳо бошад, хорҳои болҳо барои устувории онҳо аҳамият доранд. Дар баъзе намудҳои баҳрӣ хорҳо ҳамзамон воситаи ворид кардани заҳр мебошанд. === Рангҳои огоҳкунанда === Дар баъзе ҳайвоноти хордор рангҳои намоён ба даррандаҳо аз хатари ҳамла хабар медиҳанд. Ин падида '''[[апосематизм]]''' ё '''рангҳои огоҳкунанда''' ном дорад. Масалан, хорҳои сиёҳу сафеди баъзе ҷайраҳо ҳангоми рост шуданашон равшан намоён мегарданд ва метавонанд ҳамчун аломати огоҳкунанда хизмат кунанд. Даррандаҳое, ки қаблан аз чунин ҳайвонот осеб дидаанд, метавонанд аз ҳамлаи такрорӣ худдорӣ намоянд. Таҳқиқоти Майкл Спид ва Грэм Ракстон (2005) нишон дод, ки рангҳои огоҳкунанда метавонанд дар баробари хорҳои муҳофизатӣ инкишоф ёбанд. Чунин аломатҳо ба дарранда имкон медиҳанд, ки хатари осеб диданро пеш аз тамоси бевосита дарк кунад.<ref name="Warning">{{cite journal |last1=Speed |first1=Michael P. |last2=Ruxton |first2=Graeme D. |title=Warning displays in spiny animals: One (more) evolutionary route to aposematism |journal=Evolution |year=2005 |volume=59 |issue=12 |pages=2499–2508 |doi=10.1111/j.0014-3820.2005.tb00963.x}}</ref> == Пайдоиш ва таҳаввул == Хорҳо дар гурӯҳҳои гуногуни ҳайвонот дар ҷараёни [[таҳаввул]] мустақилона ба вуҷуд омадаанд. Ин падида намунае аз [[таҳаввули ҳамгаро]] мебошад, ки дар он гурӯҳҳои гуногуни организмҳо хусусиятҳои монанд пайдо мекунанд. Пайдоиши хорҳои муҳофизатӣ бештар бо хатари ҳамлаи даррандаҳо алоқаманд аст. Таҳқиқоти соли 2016 нишон дод, ки воситаҳои муҳофизатии бадан, аз ҷумла хорҳо, дар баъзе ширхӯрони миёнаҷуссае бештар инкишоф ёфтаанд, ки дар муҳити кушод зиндагӣ мекунанд ва барои пинҳон шудан ё гурехтан имконияти маҳдуд доранд. Бо вуҷуди ин, чунин хусусият дар ҳайвоноти ҷангалзӣ низ вомехӯрад.<ref name="Stankowich">{{cite journal |last1=Stankowich |first1=Theodore |last2=Campbell |first2=Lisa A. |title=Living in the danger zone: Exposure to predators and the evolution of spines and body armor in mammals |journal=Evolution |year=2016 |volume=70 |issue=7 |pages=1501–1511 |doi=10.1111/evo.12961}}</ref> Бозёфтҳои [[палеонтология|палеонтологӣ]] нишон медиҳанд, ки хорҳои мӯймонанд дар ширхӯрони қадим низ мавҷуд буданд. Аз ҷумла, дар боқимондаҳои сангшудаи ''[[Spinolestes xenarthrosus]]'', ки тақрибан 125 миллион сол пеш, дар давраи [[табошир]], зиндагӣ мекард, осори мӯй ва сохторҳои хоршакли пӯст ёфт шудаанд.<ref name="Spinolestes">{{cite journal |last1=Martin |first1=Thomas |last2=Marugán-Lobón |first2=Jesús |last3=Vullo |first3=Romain |last4=Martín-Abad |first4=Hugo |last5=Luo |first5=Zhe-Xi |last6=Buscalioni |first6=Angela D. |title=A Cretaceous eutriconodont and integument evolution in early mammals |journal=Nature |year=2015 |volume=526 |pages=380–384 |doi=10.1038/nature14905}}</ref> == Осебҳо ва табобати онҳо == Хорҳо ҳангоми ба пӯст халидан онро сӯрох карда, онро захмин мекунанд. Дараҷаи осеб аз шаклу андозаи хор, чуқурии захм ва заҳрнокии он вобаста аст. Хорҳои дар [[Бофта|бофтаҳо]] боқимонда метавонанд боиси [[Дард|дард]], варам, [[Газак|газак]] ва сироят шаванд. Хорҳои ҷайра заҳрнок нестанд, вале метавонанд ба бофтаҳо чуқур халанд. Хорчаҳои хурди нӯги онҳо берун кашиданро душвор мегардонанд. Агар хор дар бадан боқӣ монад, метавонад шикаста, ба бофтаҳои дарунтар кӯчад ва ба узвҳои дохилӣ осеб расонад. Аз ин рӯ, хорҳои чуқур фурӯрафтаро набояд худсарона берун кашид ва бояд фавран ба пизишк муроҷиат кард.<ref name="Cornell">{{cite web |title=Porcupine quill injuries in dogs |url=https://www.vet.cornell.edu/departments-centers-and-institutes/riney-canine-health-center/canine-health-information/porcupine-quill-injuries-in-dogs |publisher=Cornell University College of Veterinary Medicine |language=en}}</ref> Хорҳои баъзе моҳиҳо ва бемӯҳраҳои баҳрӣ заҳрнок буда, метавонанд дарди шадид, варам, беҳолӣ ва дигар нишонаҳои заҳролудшавиро ба вуҷуд оранд. Дар ҳолатҳои вазнин, заҳр метавонад ба кори дил ва роҳҳои нафас таъсир расонад ва ҳатто ба марг оварда расонад. Ҳангоми чунин осебҳо захм бояд тоза карда шуда, барои муоина ва табобат ба табиб муроҷиат карда шавад. Дар баъзе осебҳои аз хорҳои моҳиҳои заҳрнок пайдошуда, ба оби гарми насӯзон гузоштани қисми осебдида метавонад дардро кам кунад. Хорҳои дар захм боқимонда бояд аз ҷониби мутахассиси тиббӣ хориҷ карда шаванд.<ref name="CDC">{{cite web |title=Poisonings, Envenomations, and Toxic Exposures During Travel |url=https://www.cdc.gov/yellow-book/hcp/environmental-hazards-risks/poisonings-envenomations-and-toxic-exposures-during-travel.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |language=en}}</ref> == Истифода аз ҷониби инсон == Хорҳои баъзе ҳайвонот аз замонҳои қадим барои сохтани ашёи ороишӣ ва ҳунарҳои дастӣ истифода шудаанд. Дар байни халқҳои бумии Амрикои Шимолӣ хорҳои ҷайраро ранг карда, барои ороиши либос, пойафзол, халта ва дигар ашё ба кор мебурданд. Ин ҳунари анъанавӣ бо номи ''quillwork'' маълум аст.<ref name="Quillwork">{{cite book |last=Orchard |first=William C. |title=The Technique of Porcupine-Quill Decoration Among the North American Indians |publisher=Museum of the American Indian, Heye Foundation |year=1916 |doi=10.5479/sil.451243.39088016090201}}</ref> Хорҳои ҳайвонот дар таҳқиқоти [[биомиметика]] низ мавриди омӯзиш қарор доранд. Олимон сохтори хорҳои ҷайраро барои таҳияи сӯзанҳои тиббӣ ва воситаҳои пайваст кардани бофтаҳо таҳқиқ мекунанд. Хорчаҳои хурди нӯги онҳо барои сохтани асбобҳое, ки бо қувваи камтар ба бофта ворид мешаванд, намуна шуда метавонанд.<ref name="Cho">{{cite journal |last1=Cho |first1=Woo Kyung |last2=Ankrum |first2=James A. |last3=Guo |first3=Dagang |last4=Chester |first4=Shawn A. |last5=Yang |first5=Seung Yun |last6=Kashyap |first6=Anurag |last7=Campbell |first7=Georgina A. |last8=Wood |first8=Robert J. |last9=Rijal |first9=Ram K. |last10=Karnik |first10=Rohit |last11=Langer |first11=Robert |last12=Karp |first12=Jeffrey M. |title=Microstructured barbs on the North American porcupine quill enable easy tissue penetration and difficult removal |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |year=2012 |volume=109 |issue=52 |pages=21289–21294 |doi=10.1073/pnas.1216441109}}</ref> Сохтори ковок ва мустаҳками хорҳои баъзе хорпуштакҳои баҳрӣ низ барои сохтани маводи сунъии сабуку устувор, аз ҷумла сафолҳои махсус, омӯхта мешавад.<ref name="Biomimetics">{{cite journal |last1=Klang |first1=Katharina |last2=Nickel |first2=Klaus G. |title=The Plant-Like Structure of Lance Sea Urchin Spines as Biomimetic Concept Generator for Freeze-Casted Structural Graded Ceramics |journal=Biomimetics |year=2021 |volume=6 |issue=2 |pages=36 |doi=10.3390/biomimetics6020036}}</ref> == Эзоҳ == {{reflist}} [[Гурӯҳ:Анатомияи ҳайвонот]] [[Гурӯҳ:Муҳофизати ҳайвонот]] [[Гурӯҳ:Зоология]] l7nu4iga8126pj68g184xjkdqq2lydc 1490711 1490710 2026-10-22T18:23:42Z Zosya95 54344 1490711 wikitext text/x-wiki {{Дигар маъноҳо|Хор (мазмунҳо)}} [[Акс:Ялтинский зоопарк 079.jpg|thumb|Хорҳои [[ҷайра]]]] '''Хор''', '''дук''' ё '''дуг''' — сохтори сахт ва нӯгтези бадани баъзе [[ҳайвонот]], ки бештар барои муҳофизат аз [[дарандаҳо]] хизмат мекунад. Хорҳо дар гурӯҳҳои гуногуни [[мӯҳрадорон]] ва [[бемӯҳраҳо]] вомехӯранд. Онҳо вобаста ба намуди ҳайвон аз ҷиҳати андоза, шакл, таркиб ва вазифа фарқ мекунанд. Ғайр аз муҳофизат, хорҳо метавонанд барои ҳаракат, нигоҳ доштани шакли бадан, огоҳ кардани дарандаҳо ё заҳр задан ёрӣ диҳанд.<ref name="Crofts">{{cite journal |last1=Crofts |first1=Stephanie B. |last2=Stankowich |first2=Theodore |title=Stabbing Spines: A Review of the Biomechanics and Evolution of Defensive Spines |journal=Integrative and Comparative Biology |year=2021 |volume=61 |issue=2 |pages=655–667 |doi=10.1093/icb/icab099}}</ref> == Сохт == Хорҳо бештар дарозрӯя ё сӯзанмонанд буда, нӯги тез доранд. Онҳо аз ҷиҳати дарозӣ, ғафсӣ ва ранг ҳам фарқ мекунанд. Хорҳои баъзе ҳайвонот кӯтоҳу борик, баъзеи дигар дарозу ғафс буда, гоҳе рахҳои сиёҳу сафед доранд. Сохти хорҳо низ дар ҳайвоноти гуногун яксон нест. Дар [[ширхӯрон]], аз ҷумла ҷайраҳову [[Хорпуштак|хорпуштакон]], хорҳо аз [[Мӯй|мӯйҳои]] шаклдигаркарда ба вуҷуд омада, бештар аз [[кератин]] сохта шудаанд. Даруни баъзеашон ковок ё исфанҷмонанд мебошад, ки онҳоро сабуку устувор нигоҳ медорад.<ref name="Vincent">{{cite journal |last1=Vincent |first1=J. F. V. |last2=Owers |first2=P. |title=Mechanical design of hedgehog spines and porcupine quills |journal=Journal of Zoology |year=1986 |volume=210 |issue=1 |pages=55–75 |doi=10.1111/j.1469-7998.1986.tb03620.x}}</ref> Хорҳои [[Моҳиҳо|моҳиҳо]] бештар [[Устухон|устухонӣ]] буда, хорҳои [[хорпуштаки баҳрӣ|хорпуштакҳои баҳрӣ]] аз моддаҳои [[Оҳак|оҳакӣ]], бештар аз [[Карбонати калсий|карбонати калсий]], сохта шудаанд. == Паҳншавӣ дар олами ҳайвонот == === Ширхӯрон === Хорҳо дар ҷайраҳо, [[хорпуштак]]он, [[ехидна]]ҳо, [[тенрек]]ҳо ва баъзе [[хояндаҳо]]и дигар, аз ҷумлаи [[Муши хордор|мушҳои хордор]], дида мешаванд.<ref name="Crofts"/> Дар ҷайраҳо хорҳо бештар паҳлӯҳо ва пушти баданро мепӯшонанд. Ҳангоми хатар ҷайра хорҳояшро рост хезонда, худро калонтар карда нишон медиҳад. Агар даранда наздик ояд, ҷайра метавонад бо хорҳояш ба он осеб расонад.<ref name="Cornell">{{cite web |title=Porcupine quill injuries in dogs |url=https://www.vet.cornell.edu/departments-centers-and-institutes/riney-canine-health-center/canine-health-information/porcupine-quill-injuries-in-dogs |publisher=Cornell University College of Veterinary Medicine |language=en}}</ref> Хорҳои хорпуштакҳо аз хорҳои ҷайраҳо кӯтоҳтар буда, аз пӯсташон ҷудо намешаванд. Ҳангоми хатар хорпушт худро лӯнда карда, [[Сар|сар]], [[Шикам|шикам]] ва дигар ҷойҳои нарми баданашро зери хорҳояш пинҳон мекунад. Ехиднаҳо низ хорҳои аз [[кератин]] сохташуда доранд. Гарчанде ҷайраҳо, хорпуштакҳо ва ехиднаҳо ба гурӯҳҳои гуногуни ширхӯрон дохил мешаванд, хорҳои ҳамаи онҳо аз мӯйҳои шаклдигаркарда ба вуҷуд омадаанд. === Моҳиҳо === [[Акс:MC Rotfeuerfisch.jpg|thumb|Моҳии шер (''Pterois'') бо хорҳои дароз ва заҳрнок]] Дар бисёр моҳиҳо хорҳои сахт дар таркиби [[болҳои моҳӣ|болҳо]] ҷойгир буда, барои устувории онҳо ва муҳофизат аз душман хизмат мекунанд. Ин хорҳо одатан сахт, нӯгтез ва бебанд буда, аз шуоъҳои нарму чандири болҳо фарқ мекунанд. Дар баъзе намудҳо, аз ҷумла моҳии шер (''Pterois'') ва намояндагони оилаи каждуммоҳиҳо (''Scorpaenidae''), хорҳо бо ғадудҳои заҳр алоқаманданд. Ҳангоми халидани хор заҳр ба захм ворид шуда, метавонад дарди шадид, варам ва дигар нишонаҳои заҳролудшавиро ба вуҷуд орад.<ref name="NOAA">{{cite web |title=What is a lionfish? |url=https://oceanservice.noaa.gov/facts/lionfish-facts.html |publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration |language=en}}</ref> Дар думи баъзе [[скат]]ҳо низ хори дарозу нӯгтез мавҷуд аст. Ин хор аз сохторҳои сахти пӯст ба вуҷуд омада, дар баъзе намудҳо бо ғадудҳои заҳр алоқаманд мебошад. === Бемӯҳраҳо === Хорҳо дар ҳайвоноти бемӯҳра, ба монанди [[хорпӯстҳо]], [[нармбаданҳо]] ва [[буғумпойҳо]] низ вомехӯранд. Дар хорпуштакҳои баҳрӣ хорҳои ҳаракаткунанда ба скелети оҳакии бадан пайваст буда, барои муҳофизат ва ҳаракат дар қаъри баҳр хизмат мекунанд. Дар баъзе намудҳо онҳо дарозу борик ва дар дигар намудҳо кӯтоҳу ғафс мебошанд.<ref name="SeaUrchin">{{cite web |title=Sea Stars, Urchins and Relatives |url=https://ocean.si.edu/ocean-life/invertebrates/sea-stars-urchins-and-relatives |publisher=Smithsonian Ocean |language=en}}</ref> Садафи баъзе ҳалзунҳо ва нармбаданҳои дупалла низ баромадҳои сахти хоршакл дорад. Дар як қатор харчангшаклон бошад, хорҳо қисми рӯйпӯши берунии баданро ташкил медиҳанд. Бадани кирминаҳои баъзе шапалакҳо бо мӯякҳои сахту хоршакл пӯшида шудааст, ки метавонанд боиси озурдагии пӯст шаванд. Хорҳои кирминаҳои ҷинси ''[[Lonomia]]'', ки дар Амрикои Ҷанубӣ зиндагӣ мекунанд, заҳрноканд. Тамос бо онҳо дар ҳолатҳои вазнин метавонад ихтилоли лахташавии хун, хунравӣ ва осеби гурдаҳоро ба вуҷуд орад.<ref name="Lonomia">{{cite journal |last1=Maggi |first1=Silviane |last2=Faulhaber |first2=Gustavo Adolpho Moreira |title=Lonomia obliqua Walker (Lepidoptera: Saturniidae): hemostasis implications |journal=Revista da Associação Médica Brasileira |year=2015 |volume=61 |issue=3 |pages=263–268 |doi=10.1590/1806-9282.61.03.263}}</ref> == Вазифаҳо == Вазифаи асосии хорҳо муҳофизат аз дарандаҳо мебошад. Нӯги тези онҳо метавонад ба пӯсти душман халида, онро ҳамла кардан намонад. Баъзе аз ҷайраҳо хорҳои думи худро ҷунбонида, садои тақ-тақ мебароранд, ки ҳамчун огоҳӣ ба атрофиёнаш хизмат мекунад.<ref name="Crofts"/> Хорҳо на ҳамеша танҳо вазифаи муҳофизатӣ доранд. Дар хорпуштакҳои баҳрӣ онҳо ба ҳаракат ва нигоҳ доштани мавқеи бадан ёрӣ мерасонанд. Дар моҳиҳо бошад, хорҳои болҳо барои устувории онҳо аҳамият доранд. Дар баъзе намудҳои баҳрӣ хорҳо ҳамзамон воситаи ворид кардани заҳр мебошанд. === Рангҳои огоҳкунанда === Дар баъзе ҳайвоноти хордор рангҳои намоён ба даррандаҳо аз хатари ҳамла хабар медиҳанд. Ин падида '''[[апосематизм]]''' ё '''рангҳои огоҳкунанда''' ном дорад. Масалан, хорҳои сиёҳу сафеди баъзе ҷайраҳо ҳангоми рост шуданашон равшан намоён мегарданд ва метавонанд ҳамчун аломати огоҳкунанда хизмат кунанд. Даррандаҳое, ки қаблан аз чунин ҳайвонот осеб дидаанд, метавонанд аз ҳамлаи такрорӣ худдорӣ намоянд. Таҳқиқоти Майкл Спид ва Грэм Ракстон (2005) нишон дод, ки рангҳои огоҳкунанда метавонанд дар баробари хорҳои муҳофизатӣ инкишоф ёбанд. Чунин аломатҳо ба дарранда имкон медиҳанд, ки хатари осеб диданро пеш аз тамоси бевосита дарк кунад.<ref name="Warning">{{cite journal |last1=Speed |first1=Michael P. |last2=Ruxton |first2=Graeme D. |title=Warning displays in spiny animals: One (more) evolutionary route to aposematism |journal=Evolution |year=2005 |volume=59 |issue=12 |pages=2499–2508 |doi=10.1111/j.0014-3820.2005.tb00963.x}}</ref> == Пайдоиш ва таҳаввул == Хорҳо дар гурӯҳҳои гуногуни ҳайвонот дар ҷараёни [[таҳаввул]] мустақилона ба вуҷуд омадаанд. Ин падида намунае аз [[таҳаввули ҳамгаро]] мебошад, ки дар он гурӯҳҳои гуногуни организмҳо хусусиятҳои монанд пайдо мекунанд. Пайдоиши хорҳои муҳофизатӣ бештар бо хатари ҳамлаи даррандаҳо алоқаманд аст. Таҳқиқоти соли 2016 нишон дод, ки воситаҳои муҳофизатии бадан, аз ҷумла хорҳо, дар баъзе ширхӯрони миёнаҷуссае бештар инкишоф ёфтаанд, ки дар муҳити кушод зиндагӣ мекунанд ва барои пинҳон шудан ё гурехтан имконияти маҳдуд доранд. Бо вуҷуди ин, чунин хусусият дар ҳайвоноти ҷангалзӣ низ вомехӯрад.<ref name="Stankowich">{{cite journal |last1=Stankowich |first1=Theodore |last2=Campbell |first2=Lisa A. |title=Living in the danger zone: Exposure to predators and the evolution of spines and body armor in mammals |journal=Evolution |year=2016 |volume=70 |issue=7 |pages=1501–1511 |doi=10.1111/evo.12961}}</ref> Бозёфтҳои [[палеонтология|палеонтологӣ]] нишон медиҳанд, ки хорҳои мӯймонанд дар ширхӯрони қадим низ мавҷуд буданд. Аз ҷумла, дар боқимондаҳои сангшудаи ''[[Spinolestes xenarthrosus]]'', ки тақрибан 125 миллион сол пеш, дар давраи [[табошир]], зиндагӣ мекард, осори мӯй ва сохторҳои хоршакли пӯст ёфт шудаанд.<ref name="Spinolestes">{{cite journal |last1=Martin |first1=Thomas |last2=Marugán-Lobón |first2=Jesús |last3=Vullo |first3=Romain |last4=Martín-Abad |first4=Hugo |last5=Luo |first5=Zhe-Xi |last6=Buscalioni |first6=Angela D. |title=A Cretaceous eutriconodont and integument evolution in early mammals |journal=Nature |year=2015 |volume=526 |pages=380–384 |doi=10.1038/nature14905}}</ref> == Осебҳо ва табобати онҳо == Хорҳо ҳангоми ба пӯст халидан онро сӯрох карда, онро захмин мекунанд. Дараҷаи осеб аз шаклу андозаи хор, чуқурии захм ва заҳрнокии он вобаста аст. Хорҳои дар [[Бофта|бофтаҳо]] боқимонда метавонанд боиси [[Дард|дард]], варам, [[Газак|газак]] ва сироят шаванд. Хорҳои ҷайра заҳрнок нестанд, вале метавонанд ба бофтаҳо чуқур халанд. Хорчаҳои хурди нӯги онҳо берун кашиданро душвор мегардонанд. Агар хор дар бадан боқӣ монад, метавонад шикаста, ба бофтаҳои дарунтар кӯчад ва ба узвҳои дохилӣ осеб расонад. Аз ин рӯ, хорҳои чуқур фурӯрафтаро набояд худсарона берун кашид ва бояд фавран ба пизишк муроҷиат кард.<ref name="Cornell">{{cite web |title=Porcupine quill injuries in dogs |url=https://www.vet.cornell.edu/departments-centers-and-institutes/riney-canine-health-center/canine-health-information/porcupine-quill-injuries-in-dogs |publisher=Cornell University College of Veterinary Medicine |language=en}}</ref> Хорҳои баъзе моҳиҳо ва бемӯҳраҳои баҳрӣ заҳрнок буда, метавонанд дарди шадид, варам, беҳолӣ ва дигар нишонаҳои заҳролудшавиро ба вуҷуд оранд. Дар ҳолатҳои вазнин, заҳр метавонад ба кори дил ва роҳҳои нафас таъсир расонад ва ҳатто ба марг оварда расонад. Ҳангоми чунин осебҳо захм бояд тоза карда шуда, барои муоина ва табобат ба табиб муроҷиат карда шавад. Дар баъзе осебҳои аз хорҳои моҳиҳои заҳрнок пайдошуда, ба оби гарми насӯзон гузоштани қисми осебдида метавонад дардро кам кунад. Хорҳои дар захм боқимонда бояд аз ҷониби мутахассиси тиббӣ хориҷ карда шаванд.<ref name="CDC">{{cite web |title=Poisonings, Envenomations, and Toxic Exposures During Travel |url=https://www.cdc.gov/yellow-book/hcp/environmental-hazards-risks/poisonings-envenomations-and-toxic-exposures-during-travel.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |language=en}}</ref> == Истифода аз ҷониби инсон == Хорҳои баъзе ҳайвонот аз замонҳои қадим барои сохтани ашёи ороишӣ ва ҳунарҳои дастӣ истифода шудаанд. Дар байни халқҳои бумии Амрикои Шимолӣ хорҳои ҷайраро ранг карда, барои ороиши либос, пойафзол, халта ва дигар ашё ба кор мебурданд. Ин ҳунари анъанавӣ бо номи ''quillwork'' маълум аст.<ref name="Quillwork">{{cite book |last=Orchard |first=William C. |title=The Technique of Porcupine-Quill Decoration Among the North American Indians |publisher=Museum of the American Indian, Heye Foundation |year=1916 |doi=10.5479/sil.451243.39088016090201}}</ref> Хорҳои ҳайвонот дар таҳқиқоти [[биомиметика]] низ мавриди омӯзиш қарор доранд. Олимон сохтори хорҳои ҷайраро барои таҳияи сӯзанҳои тиббӣ ва воситаҳои пайваст кардани бофтаҳо таҳқиқ мекунанд. Хорчаҳои хурди нӯги онҳо барои сохтани асбобҳое, ки бо қувваи камтар ба бофта ворид мешаванд, намуна шуда метавонанд.<ref name="Cho">{{cite journal |last1=Cho |first1=Woo Kyung |last2=Ankrum |first2=James A. |last3=Guo |first3=Dagang |last4=Chester |first4=Shawn A. |last5=Yang |first5=Seung Yun |last6=Kashyap |first6=Anurag |last7=Campbell |first7=Georgina A. |last8=Wood |first8=Robert J. |last9=Rijal |first9=Ram K. |last10=Karnik |first10=Rohit |last11=Langer |first11=Robert |last12=Karp |first12=Jeffrey M. |title=Microstructured barbs on the North American porcupine quill enable easy tissue penetration and difficult removal |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |year=2012 |volume=109 |issue=52 |pages=21289–21294 |doi=10.1073/pnas.1216441109}}</ref> Сохтори ковок ва мустаҳками хорҳои баъзе хорпуштакҳои баҳрӣ низ барои сохтани маводи сунъии сабуку устувор, аз ҷумла сафолҳои махсус, омӯхта мешавад.<ref name="Biomimetics">{{cite journal |last1=Klang |first1=Katharina |last2=Nickel |first2=Klaus G. |title=The Plant-Like Structure of Lance Sea Urchin Spines as Biomimetic Concept Generator for Freeze-Casted Structural Graded Ceramics |journal=Biomimetics |year=2021 |volume=6 |issue=2 |pages=36 |doi=10.3390/biomimetics6020036}}</ref> == Эзоҳ == {{reflist}} [[Гурӯҳ:Анатомияи ҳайвонот]] [[Гурӯҳ:Муҳофизати ҳайвонот]] [[Гурӯҳ:Зоология]] fp2m9o2wu2ki8huvzi47gfcg063bzvf 1490712 1490711 2026-10-22T18:31:11Z Zosya95 54344 /* Вазифаҳо */ 1490712 wikitext text/x-wiki {{Дигар маъноҳо|Хор (мазмунҳо)}} [[Акс:Ялтинский зоопарк 079.jpg|thumb|Хорҳои [[ҷайра]]]] '''Хор''', '''дук''' ё '''дуг''' — сохтори сахт ва нӯгтези бадани баъзе [[ҳайвонот]], ки бештар барои муҳофизат аз [[дарандаҳо]] хизмат мекунад. Хорҳо дар гурӯҳҳои гуногуни [[мӯҳрадорон]] ва [[бемӯҳраҳо]] вомехӯранд. Онҳо вобаста ба намуди ҳайвон аз ҷиҳати андоза, шакл, таркиб ва вазифа фарқ мекунанд. Ғайр аз муҳофизат, хорҳо метавонанд барои ҳаракат, нигоҳ доштани шакли бадан, огоҳ кардани дарандаҳо ё заҳр задан ёрӣ диҳанд.<ref name="Crofts">{{cite journal |last1=Crofts |first1=Stephanie B. |last2=Stankowich |first2=Theodore |title=Stabbing Spines: A Review of the Biomechanics and Evolution of Defensive Spines |journal=Integrative and Comparative Biology |year=2021 |volume=61 |issue=2 |pages=655–667 |doi=10.1093/icb/icab099}}</ref> == Сохт == Хорҳо бештар дарозрӯя ё сӯзанмонанд буда, нӯги тез доранд. Онҳо аз ҷиҳати дарозӣ, ғафсӣ ва ранг ҳам фарқ мекунанд. Хорҳои баъзе ҳайвонот кӯтоҳу борик, баъзеи дигар дарозу ғафс буда, гоҳе рахҳои сиёҳу сафед доранд. Сохти хорҳо низ дар ҳайвоноти гуногун яксон нест. Дар [[ширхӯрон]], аз ҷумла ҷайраҳову [[Хорпуштак|хорпуштакон]], хорҳо аз [[Мӯй|мӯйҳои]] шаклдигаркарда ба вуҷуд омада, бештар аз [[кератин]] сохта шудаанд. Даруни баъзеашон ковок ё исфанҷмонанд мебошад, ки онҳоро сабуку устувор нигоҳ медорад.<ref name="Vincent">{{cite journal |last1=Vincent |first1=J. F. V. |last2=Owers |first2=P. |title=Mechanical design of hedgehog spines and porcupine quills |journal=Journal of Zoology |year=1986 |volume=210 |issue=1 |pages=55–75 |doi=10.1111/j.1469-7998.1986.tb03620.x}}</ref> Хорҳои [[Моҳиҳо|моҳиҳо]] бештар [[Устухон|устухонӣ]] буда, хорҳои [[хорпуштаки баҳрӣ|хорпуштакҳои баҳрӣ]] аз моддаҳои [[Оҳак|оҳакӣ]], бештар аз [[Карбонати калсий|карбонати калсий]], сохта шудаанд. == Паҳншавӣ дар олами ҳайвонот == === Ширхӯрон === Хорҳо дар ҷайраҳо, [[хорпуштак]]он, [[ехидна]]ҳо, [[тенрек]]ҳо ва баъзе [[хояндаҳо]]и дигар, аз ҷумлаи [[Муши хордор|мушҳои хордор]], дида мешаванд.<ref name="Crofts"/> Дар ҷайраҳо хорҳо бештар паҳлӯҳо ва пушти баданро мепӯшонанд. Ҳангоми хатар ҷайра хорҳояшро рост хезонда, худро калонтар карда нишон медиҳад. Агар даранда наздик ояд, ҷайра метавонад бо хорҳояш ба он осеб расонад.<ref name="Cornell">{{cite web |title=Porcupine quill injuries in dogs |url=https://www.vet.cornell.edu/departments-centers-and-institutes/riney-canine-health-center/canine-health-information/porcupine-quill-injuries-in-dogs |publisher=Cornell University College of Veterinary Medicine |language=en}}</ref> Хорҳои хорпуштакҳо аз хорҳои ҷайраҳо кӯтоҳтар буда, аз пӯсташон ҷудо намешаванд. Ҳангоми хатар хорпушт худро лӯнда карда, [[Сар|сар]], [[Шикам|шикам]] ва дигар ҷойҳои нарми баданашро зери хорҳояш пинҳон мекунад. Ехиднаҳо низ хорҳои аз [[кератин]] сохташуда доранд. Гарчанде ҷайраҳо, хорпуштакҳо ва ехиднаҳо ба гурӯҳҳои гуногуни ширхӯрон дохил мешаванд, хорҳои ҳамаи онҳо аз мӯйҳои шаклдигаркарда ба вуҷуд омадаанд. === Моҳиҳо === [[Акс:MC Rotfeuerfisch.jpg|thumb|Моҳии шер (''Pterois'') бо хорҳои дароз ва заҳрнок]] Дар бисёр моҳиҳо хорҳои сахт дар таркиби [[болҳои моҳӣ|болҳо]] ҷойгир буда, барои устувории онҳо ва муҳофизат аз душман хизмат мекунанд. Ин хорҳо одатан сахт, нӯгтез ва бебанд буда, аз шуоъҳои нарму чандири болҳо фарқ мекунанд. Дар баъзе намудҳо, аз ҷумла моҳии шер (''Pterois'') ва намояндагони оилаи каждуммоҳиҳо (''Scorpaenidae''), хорҳо бо ғадудҳои заҳр алоқаманданд. Ҳангоми халидани хор заҳр ба захм ворид шуда, метавонад дарди шадид, варам ва дигар нишонаҳои заҳролудшавиро ба вуҷуд орад.<ref name="NOAA">{{cite web |title=What is a lionfish? |url=https://oceanservice.noaa.gov/facts/lionfish-facts.html |publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration |language=en}}</ref> Дар думи баъзе [[скат]]ҳо низ хори дарозу нӯгтез мавҷуд аст. Ин хор аз сохторҳои сахти пӯст ба вуҷуд омада, дар баъзе намудҳо бо ғадудҳои заҳр алоқаманд мебошад. === Бемӯҳраҳо === Хорҳо дар ҳайвоноти бемӯҳра, ба монанди [[хорпӯстҳо]], [[нармбаданҳо]] ва [[буғумпойҳо]] низ вомехӯранд. Дар хорпуштакҳои баҳрӣ хорҳои ҳаракаткунанда ба скелети оҳакии бадан пайваст буда, барои муҳофизат ва ҳаракат дар қаъри баҳр хизмат мекунанд. Дар баъзе намудҳо онҳо дарозу борик ва дар дигар намудҳо кӯтоҳу ғафс мебошанд.<ref name="SeaUrchin">{{cite web |title=Sea Stars, Urchins and Relatives |url=https://ocean.si.edu/ocean-life/invertebrates/sea-stars-urchins-and-relatives |publisher=Smithsonian Ocean |language=en}}</ref> Садафи баъзе ҳалзунҳо ва нармбаданҳои дупалла низ баромадҳои сахти хоршакл дорад. Дар як қатор харчангшаклон бошад, хорҳо қисми рӯйпӯши берунии баданро ташкил медиҳанд. Бадани кирминаҳои баъзе шапалакҳо бо мӯякҳои сахту хоршакл пӯшида шудааст, ки метавонанд боиси озурдагии пӯст шаванд. Хорҳои кирминаҳои ҷинси ''[[Lonomia]]'', ки дар Амрикои Ҷанубӣ зиндагӣ мекунанд, заҳрноканд. Тамос бо онҳо дар ҳолатҳои вазнин метавонад ихтилоли лахташавии хун, хунравӣ ва осеби гурдаҳоро ба вуҷуд орад.<ref name="Lonomia">{{cite journal |last1=Maggi |first1=Silviane |last2=Faulhaber |first2=Gustavo Adolpho Moreira |title=Lonomia obliqua Walker (Lepidoptera: Saturniidae): hemostasis implications |journal=Revista da Associação Médica Brasileira |year=2015 |volume=61 |issue=3 |pages=263–268 |doi=10.1590/1806-9282.61.03.263}}</ref> == Вазифаҳо == Вазифаи асосии хорҳо муҳофизат аз дарандаҳо мебошад. Нӯги тези онҳо метавонад ба [[Пӯст|пӯсти]] душман халида, онро ҳамла кардан намонад. Баъзе аз ҷайраҳо хорҳои думи худро ҷунбонида, садои тақ-тақ мебароранд, ки ҳамчун огоҳӣ ба атрофиёнаш хизмат мекунад.<ref name="Crofts"/> [[Хорпуштаки баҳрӣ|Хорпуштакҳои баҳрӣ]] хорҳояшонро барои ҳаракат ва нигоҳ доштани мавқеи бадан низ ба кор мебаранд. Дар моҳиҳо бошад, хорҳои болҳояшон барои устувории бадани онҳо лозим ҳастанд. Дар баъзе намудҳои баҳрӣ хорҳо ҳамзамон воситаи ворид кардани заҳр мебошанд. === Рангҳои огоҳкунанда === Дар баъзе ҳайвоноти хордор рангҳои намоён ба даррандаҳо аз хатари ҳамла хабар медиҳанд. Ин падида '''[[апосематизм]]''' ё '''рангҳои огоҳкунанда''' ном дорад. Масалан, хорҳои сиёҳу сафеди баъзе ҷайраҳо ҳангоми рост шуданашон равшан намоён мегарданд ва метавонанд ҳамчун аломати огоҳкунанда хизмат кунанд. Даррандаҳое, ки қаблан аз чунин ҳайвонот осеб дидаанд, метавонанд аз ҳамлаи такрорӣ худдорӣ намоянд. Таҳқиқоти Майкл Спид ва Грэм Ракстон (2005) нишон дод, ки рангҳои огоҳкунанда метавонанд дар баробари хорҳои муҳофизатӣ инкишоф ёбанд. Чунин аломатҳо ба дарранда имкон медиҳанд, ки хатари осеб диданро пеш аз тамоси бевосита дарк кунад.<ref name="Warning">{{cite journal |last1=Speed |first1=Michael P. |last2=Ruxton |first2=Graeme D. |title=Warning displays in spiny animals: One (more) evolutionary route to aposematism |journal=Evolution |year=2005 |volume=59 |issue=12 |pages=2499–2508 |doi=10.1111/j.0014-3820.2005.tb00963.x}}</ref> == Пайдоиш ва таҳаввул == Хорҳо дар гурӯҳҳои гуногуни ҳайвонот дар ҷараёни [[таҳаввул]] мустақилона ба вуҷуд омадаанд. Ин падида намунае аз [[таҳаввули ҳамгаро]] мебошад, ки дар он гурӯҳҳои гуногуни организмҳо хусусиятҳои монанд пайдо мекунанд. Пайдоиши хорҳои муҳофизатӣ бештар бо хатари ҳамлаи даррандаҳо алоқаманд аст. Таҳқиқоти соли 2016 нишон дод, ки воситаҳои муҳофизатии бадан, аз ҷумла хорҳо, дар баъзе ширхӯрони миёнаҷуссае бештар инкишоф ёфтаанд, ки дар муҳити кушод зиндагӣ мекунанд ва барои пинҳон шудан ё гурехтан имконияти маҳдуд доранд. Бо вуҷуди ин, чунин хусусият дар ҳайвоноти ҷангалзӣ низ вомехӯрад.<ref name="Stankowich">{{cite journal |last1=Stankowich |first1=Theodore |last2=Campbell |first2=Lisa A. |title=Living in the danger zone: Exposure to predators and the evolution of spines and body armor in mammals |journal=Evolution |year=2016 |volume=70 |issue=7 |pages=1501–1511 |doi=10.1111/evo.12961}}</ref> Бозёфтҳои [[палеонтология|палеонтологӣ]] нишон медиҳанд, ки хорҳои мӯймонанд дар ширхӯрони қадим низ мавҷуд буданд. Аз ҷумла, дар боқимондаҳои сангшудаи ''[[Spinolestes xenarthrosus]]'', ки тақрибан 125 миллион сол пеш, дар давраи [[табошир]], зиндагӣ мекард, осори мӯй ва сохторҳои хоршакли пӯст ёфт шудаанд.<ref name="Spinolestes">{{cite journal |last1=Martin |first1=Thomas |last2=Marugán-Lobón |first2=Jesús |last3=Vullo |first3=Romain |last4=Martín-Abad |first4=Hugo |last5=Luo |first5=Zhe-Xi |last6=Buscalioni |first6=Angela D. |title=A Cretaceous eutriconodont and integument evolution in early mammals |journal=Nature |year=2015 |volume=526 |pages=380–384 |doi=10.1038/nature14905}}</ref> == Осебҳо ва табобати онҳо == Хорҳо ҳангоми ба пӯст халидан онро сӯрох карда, захмин мекунанд. Дараҷаи осеб аз шаклу андозаи хор, чуқурии захм ва заҳрнокии он вобаста аст. Хорҳои дар [[Бофта|бофтаҳо]] боқимонда метавонанд боиси [[Дард|дард]], варам, [[Газак|газак]] ва сироят шаванд. Хорҳои ҷайра заҳрнок нестанд, вале метавонанд ба бофтаҳо чуқур халанд. Хорчаҳои хурди нӯги онҳо берун кашиданро душвор мегардонанд. Агар хор дар бадан боқӣ монад, метавонад шикаста, ба бофтаҳои дарунтар кӯчад ва ба узвҳои дохилӣ осеб расонад. Аз ин рӯ, хорҳои чуқур фурӯрафтаро набояд худсарона берун кашид ва бояд фавран ба пизишк муроҷиат кард.<ref name="Cornell">{{cite web |title=Porcupine quill injuries in dogs |url=https://www.vet.cornell.edu/departments-centers-and-institutes/riney-canine-health-center/canine-health-information/porcupine-quill-injuries-in-dogs |publisher=Cornell University College of Veterinary Medicine |language=en}}</ref> Хорҳои баъзе моҳиҳо ва бемӯҳраҳои баҳрӣ заҳрнок буда, метавонанд дарди шадид, варам, беҳолӣ ва дигар нишонаҳои заҳролудшавиро ба вуҷуд оранд. Дар ҳолатҳои вазнин, заҳр метавонад ба кори дил ва роҳҳои нафас таъсир расонад ва ҳатто ба марг оварда расонад. Ҳангоми чунин осебҳо захм бояд тоза карда шуда, барои муоина ва табобат ба табиб муроҷиат карда шавад.<ref name="CDC">{{cite web |title=Poisonings, Envenomations, and Toxic Exposures During Travel |url=https://www.cdc.gov/yellow-book/hcp/environmental-hazards-risks/poisonings-envenomations-and-toxic-exposures-during-travel.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |language=en}}</ref> == Истифода аз ҷониби инсон == Хорҳои баъзе ҳайвонот аз замонҳои қадим барои сохтани ашёи ороишӣ ва ҳунарҳои дастӣ истифода шудаанд. Дар байни халқҳои бумии Амрикои Шимолӣ хорҳои ҷайраро ранг карда, барои ороиши либос, пойафзол, халта ва дигар ашё ба кор мебурданд. Ин ҳунари анъанавӣ бо номи ''quillwork'' маълум аст.<ref name="Quillwork">{{cite book |last=Orchard |first=William C. |title=The Technique of Porcupine-Quill Decoration Among the North American Indians |publisher=Museum of the American Indian, Heye Foundation |year=1916 |doi=10.5479/sil.451243.39088016090201}}</ref> Хорҳои ҳайвонот дар таҳқиқоти [[биомиметика]] низ мавриди омӯзиш қарор доранд. Олимон сохтори хорҳои ҷайраро барои таҳияи сӯзанҳои тиббӣ ва воситаҳои пайваст кардани бофтаҳо таҳқиқ мекунанд. Хорчаҳои хурди нӯги онҳо барои сохтани асбобҳое, ки бо қувваи камтар ба бофта ворид мешаванд, намуна шуда метавонанд.<ref name="Cho">{{cite journal |last1=Cho |first1=Woo Kyung |last2=Ankrum |first2=James A. |last3=Guo |first3=Dagang |last4=Chester |first4=Shawn A. |last5=Yang |first5=Seung Yun |last6=Kashyap |first6=Anurag |last7=Campbell |first7=Georgina A. |last8=Wood |first8=Robert J. |last9=Rijal |first9=Ram K. |last10=Karnik |first10=Rohit |last11=Langer |first11=Robert |last12=Karp |first12=Jeffrey M. |title=Microstructured barbs on the North American porcupine quill enable easy tissue penetration and difficult removal |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |year=2012 |volume=109 |issue=52 |pages=21289–21294 |doi=10.1073/pnas.1216441109}}</ref> Сохтори ковок ва мустаҳками хорҳои баъзе хорпуштакҳои баҳрӣ низ барои сохтани маводи сунъии сабуку устувор, аз ҷумла сафолҳои махсус, омӯхта мешавад.<ref name="Biomimetics">{{cite journal |last1=Klang |first1=Katharina |last2=Nickel |first2=Klaus G. |title=The Plant-Like Structure of Lance Sea Urchin Spines as Biomimetic Concept Generator for Freeze-Casted Structural Graded Ceramics |journal=Biomimetics |year=2021 |volume=6 |issue=2 |pages=36 |doi=10.3390/biomimetics6020036}}</ref> == Эзоҳ == {{reflist}} [[Гурӯҳ:Анатомияи ҳайвонот]] [[Гурӯҳ:Муҳофизати ҳайвонот]] [[Гурӯҳ:Зоология]] 88ps2sxh6e9o7a0q4wj1dz7yijl591s 1490713 1490712 2026-10-22T18:36:48Z Zosya95 54344 /* Паҳншавӣ дар олами ҳайвонот */ 1490713 wikitext text/x-wiki {{Дигар маъноҳо|Хор (мазмунҳо)}} [[Акс:Ялтинский зоопарк 079.jpg|thumb|Хорҳои [[ҷайра]]]] '''Хор''', '''дук''' ё '''дуг''' — сохтори сахт ва нӯгтези бадани баъзе [[ҳайвонот]], ки бештар барои муҳофизат аз [[дарандаҳо]] хизмат мекунад. Хорҳо дар гурӯҳҳои гуногуни [[мӯҳрадорон]] ва [[бемӯҳраҳо]] вомехӯранд. Онҳо вобаста ба намуди ҳайвон аз ҷиҳати андоза, шакл, таркиб ва вазифа фарқ мекунанд. Ғайр аз муҳофизат, хорҳо метавонанд барои ҳаракат, нигоҳ доштани шакли бадан, огоҳ кардани дарандаҳо ё заҳр задан ёрӣ диҳанд.<ref name="Crofts">{{cite journal |last1=Crofts |first1=Stephanie B. |last2=Stankowich |first2=Theodore |title=Stabbing Spines: A Review of the Biomechanics and Evolution of Defensive Spines |journal=Integrative and Comparative Biology |year=2021 |volume=61 |issue=2 |pages=655–667 |doi=10.1093/icb/icab099}}</ref> == Сохт == Хорҳо бештар дарозрӯя ё сӯзанмонанд буда, нӯги тез доранд. Онҳо аз ҷиҳати дарозӣ, ғафсӣ ва ранг ҳам фарқ мекунанд. Хорҳои баъзе ҳайвонот кӯтоҳу борик, баъзеи дигар дарозу ғафс буда, гоҳе рахҳои сиёҳу сафед доранд. Сохти хорҳо низ дар ҳайвоноти гуногун яксон нест. Дар [[ширхӯрон]], аз ҷумла ҷайраҳову [[Хорпуштак|хорпуштакон]], хорҳо аз [[Мӯй|мӯйҳои]] шаклдигаркарда ба вуҷуд омада, бештар аз [[кератин]] сохта шудаанд. Даруни баъзеашон ковок ё исфанҷмонанд мебошад, ки онҳоро сабуку устувор нигоҳ медорад.<ref name="Vincent">{{cite journal |last1=Vincent |first1=J. F. V. |last2=Owers |first2=P. |title=Mechanical design of hedgehog spines and porcupine quills |journal=Journal of Zoology |year=1986 |volume=210 |issue=1 |pages=55–75 |doi=10.1111/j.1469-7998.1986.tb03620.x}}</ref> Хорҳои [[Моҳиҳо|моҳиҳо]] бештар [[Устухон|устухонӣ]] буда, хорҳои [[хорпуштаки баҳрӣ|хорпуштакҳои баҳрӣ]] аз моддаҳои [[Оҳак|оҳакӣ]], бештар аз [[Карбонати калсий|карбонати калсий]], сохта шудаанд. == Паҳншавӣ == === Ширхӯрон === Хорҳо дар ҷайраҳо, [[хорпуштак]]он, [[ехидна]]ҳо, [[тенрек]]ҳо ва баъзе [[хояндаҳо]]и дигар, аз ҷумлаи [[Муши хордор|мушҳои хордор]], дида мешаванд.<ref name="Crofts"/> Дар ҷайраҳо хорҳо бештар паҳлӯҳо ва пушти баданро мепӯшонанд. Ҳангоми хатар ҷайра хорҳояшро рост хезонда, худро калонтар карда нишон медиҳад. Агар даранда наздик ояд, ҷайра метавонад бо хорҳояш ба он осеб расонад.<ref name="Cornell">{{cite web |title=Porcupine quill injuries in dogs |url=https://www.vet.cornell.edu/departments-centers-and-institutes/riney-canine-health-center/canine-health-information/porcupine-quill-injuries-in-dogs |publisher=Cornell University College of Veterinary Medicine |language=en}}</ref> Хорҳои хорпуштакҳо аз хорҳои ҷайраҳо кӯтоҳтар буда, аз пӯсташон ҷудо намешаванд. Ҳангоми хатар, хорпуштак худро лӯнда карда, [[Сар|сар]], [[Шикам|шикам]] ва дигар ҷойҳои нарми баданашро зери хорҳояш пинҳон мекунад. Ехиднаҳо низ хорҳои аз [[кератин]] сохташуда доранд. Гарчанде ҷайраҳо, хорпуштакҳо ва ехиднаҳо ба гурӯҳҳои гуногуни ширхӯрон дохил мешаванд, хорҳои ҳамаи онҳо аз мӯйҳои шаклдигаркарда ба вуҷуд омадаанд. === Моҳиҳо === [[Акс:MC Rotfeuerfisch.jpg|thumb|Моҳии шер (''Pterois'') бо хорҳои дароз ва заҳрнок]] Дар бисёр моҳиҳо хорҳои сахт дар таркиби [[болҳои моҳӣ|болҳо]] ҷойгир буда, барои устувории онҳо ва муҳофизат аз душман хизмат мекунанд. Ин хорҳо одатан сахт, нӯгтез ва бебанд буда, аз шуоъҳои нарму чандири болҳо фарқ мекунанд. Дар баъзе намудҳо, аз ҷумла моҳии шер (''Pterois'') ва намояндагони оилаи каждуммоҳиҳо (''Scorpaenidae''), хорҳо бо ғадудҳои заҳр алоқаманданд. Ҳангоми халидани хор заҳр ба захм ворид шуда, метавонад дарди шадид, варам ва дигар нишонаҳои заҳролудшавиро ба вуҷуд орад.<ref name="NOAA">{{cite web |title=What is a lionfish? |url=https://oceanservice.noaa.gov/facts/lionfish-facts.html |publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration |language=en}}</ref> Дар думи баъзе [[скат]]ҳо низ хори дарозу нӯгтез мавҷуд аст. Ин хор аз сохторҳои сахти пӯст ба вуҷуд омада, дар баъзе намудҳо бо ғадудҳои заҳр алоқаманд мебошад. === Бемӯҳраҳо === Хорҳо дар ҳайвоноти бемӯҳра, ба монанди [[хорпӯстҳо]], [[нармбаданҳо]] ва [[буғумпойҳо]] низ вомехӯранд. Дар хорпуштакҳои баҳрӣ хорҳои ҳаракаткунанда ба скелети оҳакии бадан пайваст буда, барои муҳофизат ва ҳаракат дар қаъри баҳр хизмат мекунанд. Дар баъзе намудҳо онҳо дарозу борик ва дар дигар намудҳо кӯтоҳу ғафс мебошанд.<ref name="SeaUrchin">{{cite web |title=Sea Stars, Urchins and Relatives |url=https://ocean.si.edu/ocean-life/invertebrates/sea-stars-urchins-and-relatives |publisher=Smithsonian Ocean |language=en}}</ref> Садафи баъзе ҳалзунҳо ва нармбаданҳои дупалла низ баромадҳои сахти хоршакл дорад. Дар як қатор харчангшаклон бошад, хорҳо қисми рӯйпӯши берунии баданро ташкил медиҳанд. Бадани кирминаҳои баъзе шапалакҳо бо мӯякҳои сахту хоршакл пӯшида шудааст, ки метавонанд боиси озурдагии пӯст шаванд. Хорҳои кирминаҳои ҷинси ''[[Lonomia]]'', ки дар Амрикои Ҷанубӣ зиндагӣ мекунанд, заҳрноканд. Тамос бо онҳо дар ҳолатҳои вазнин метавонад ихтилоли лахташавии хун, хунравӣ ва осеби гурдаҳоро ба вуҷуд орад.<ref name="Lonomia">{{cite journal |last1=Maggi |first1=Silviane |last2=Faulhaber |first2=Gustavo Adolpho Moreira |title=Lonomia obliqua Walker (Lepidoptera: Saturniidae): hemostasis implications |journal=Revista da Associação Médica Brasileira |year=2015 |volume=61 |issue=3 |pages=263–268 |doi=10.1590/1806-9282.61.03.263}}</ref> == Вазифаҳо == Вазифаи асосии хорҳо муҳофизат аз дарандаҳо мебошад. Нӯги тези онҳо метавонад ба [[Пӯст|пӯсти]] душман халида, онро ҳамла кардан намонад. Баъзе аз ҷайраҳо хорҳои думи худро ҷунбонида, садои тақ-тақ мебароранд, ки ҳамчун огоҳӣ ба атрофиёнаш хизмат мекунад.<ref name="Crofts"/> [[Хорпуштаки баҳрӣ|Хорпуштакҳои баҳрӣ]] хорҳояшонро барои ҳаракат ва нигоҳ доштани мавқеи бадан низ ба кор мебаранд. Дар моҳиҳо бошад, хорҳои болҳояшон барои устувории бадани онҳо лозим ҳастанд. Дар баъзе намудҳои баҳрӣ хорҳо ҳамзамон воситаи ворид кардани заҳр мебошанд. === Рангҳои огоҳкунанда === Дар баъзе ҳайвоноти хордор рангҳои намоён ба даррандаҳо аз хатари ҳамла хабар медиҳанд. Ин падида '''[[апосематизм]]''' ё '''рангҳои огоҳкунанда''' ном дорад. Масалан, хорҳои сиёҳу сафеди баъзе ҷайраҳо ҳангоми рост шуданашон равшан намоён мегарданд ва метавонанд ҳамчун аломати огоҳкунанда хизмат кунанд. Даррандаҳое, ки қаблан аз чунин ҳайвонот осеб дидаанд, метавонанд аз ҳамлаи такрорӣ худдорӣ намоянд. Таҳқиқоти Майкл Спид ва Грэм Ракстон (2005) нишон дод, ки рангҳои огоҳкунанда метавонанд дар баробари хорҳои муҳофизатӣ инкишоф ёбанд. Чунин аломатҳо ба дарранда имкон медиҳанд, ки хатари осеб диданро пеш аз тамоси бевосита дарк кунад.<ref name="Warning">{{cite journal |last1=Speed |first1=Michael P. |last2=Ruxton |first2=Graeme D. |title=Warning displays in spiny animals: One (more) evolutionary route to aposematism |journal=Evolution |year=2005 |volume=59 |issue=12 |pages=2499–2508 |doi=10.1111/j.0014-3820.2005.tb00963.x}}</ref> == Пайдоиш ва таҳаввул == Хорҳо дар гурӯҳҳои гуногуни ҳайвонот дар ҷараёни [[таҳаввул]] мустақилона ба вуҷуд омадаанд. Ин падида намунае аз [[таҳаввули ҳамгаро]] мебошад, ки дар он гурӯҳҳои гуногуни организмҳо хусусиятҳои монанд пайдо мекунанд. Пайдоиши хорҳои муҳофизатӣ бештар бо хатари ҳамлаи даррандаҳо алоқаманд аст. Таҳқиқоти соли 2016 нишон дод, ки воситаҳои муҳофизатии бадан, аз ҷумла хорҳо, дар баъзе ширхӯрони миёнаҷуссае бештар инкишоф ёфтаанд, ки дар муҳити кушод зиндагӣ мекунанд ва барои пинҳон шудан ё гурехтан имконияти маҳдуд доранд. Бо вуҷуди ин, чунин хусусият дар ҳайвоноти ҷангалзӣ низ вомехӯрад.<ref name="Stankowich">{{cite journal |last1=Stankowich |first1=Theodore |last2=Campbell |first2=Lisa A. |title=Living in the danger zone: Exposure to predators and the evolution of spines and body armor in mammals |journal=Evolution |year=2016 |volume=70 |issue=7 |pages=1501–1511 |doi=10.1111/evo.12961}}</ref> Бозёфтҳои [[палеонтология|палеонтологӣ]] нишон медиҳанд, ки хорҳои мӯймонанд дар ширхӯрони қадим низ мавҷуд буданд. Аз ҷумла, дар боқимондаҳои сангшудаи ''[[Spinolestes xenarthrosus]]'', ки тақрибан 125 миллион сол пеш, дар давраи [[табошир]], зиндагӣ мекард, осори мӯй ва сохторҳои хоршакли пӯст ёфт шудаанд.<ref name="Spinolestes">{{cite journal |last1=Martin |first1=Thomas |last2=Marugán-Lobón |first2=Jesús |last3=Vullo |first3=Romain |last4=Martín-Abad |first4=Hugo |last5=Luo |first5=Zhe-Xi |last6=Buscalioni |first6=Angela D. |title=A Cretaceous eutriconodont and integument evolution in early mammals |journal=Nature |year=2015 |volume=526 |pages=380–384 |doi=10.1038/nature14905}}</ref> == Осебҳо ва табобати онҳо == Хорҳо ҳангоми ба пӯст халидан онро сӯрох карда, захмин мекунанд. Дараҷаи осеб аз шаклу андозаи хор, чуқурии захм ва заҳрнокии он вобаста аст. Хорҳои дар [[Бофта|бофтаҳо]] боқимонда метавонанд боиси [[Дард|дард]], варам, [[Газак|газак]] ва сироят шаванд. Хорҳои ҷайра заҳрнок нестанд, вале метавонанд ба бофтаҳо чуқур халанд. Хорчаҳои хурди нӯги онҳо берун кашиданро душвор мегардонанд. Агар хор дар бадан боқӣ монад, метавонад шикаста, ба бофтаҳои дарунтар кӯчад ва ба узвҳои дохилӣ осеб расонад. Аз ин рӯ, хорҳои чуқур фурӯрафтаро набояд худсарона берун кашид ва бояд фавран ба пизишк муроҷиат кард.<ref name="Cornell">{{cite web |title=Porcupine quill injuries in dogs |url=https://www.vet.cornell.edu/departments-centers-and-institutes/riney-canine-health-center/canine-health-information/porcupine-quill-injuries-in-dogs |publisher=Cornell University College of Veterinary Medicine |language=en}}</ref> Хорҳои баъзе моҳиҳо ва бемӯҳраҳои баҳрӣ заҳрнок буда, метавонанд дарди шадид, варам, беҳолӣ ва дигар нишонаҳои заҳролудшавиро ба вуҷуд оранд. Дар ҳолатҳои вазнин, заҳр метавонад ба кори дил ва роҳҳои нафас таъсир расонад ва ҳатто ба марг оварда расонад. Ҳангоми чунин осебҳо захм бояд тоза карда шуда, барои муоина ва табобат ба табиб муроҷиат карда шавад.<ref name="CDC">{{cite web |title=Poisonings, Envenomations, and Toxic Exposures During Travel |url=https://www.cdc.gov/yellow-book/hcp/environmental-hazards-risks/poisonings-envenomations-and-toxic-exposures-during-travel.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |language=en}}</ref> == Истифода аз ҷониби инсон == Хорҳои баъзе ҳайвонот аз замонҳои қадим барои сохтани ашёи ороишӣ ва ҳунарҳои дастӣ истифода шудаанд. Дар байни халқҳои бумии Амрикои Шимолӣ хорҳои ҷайраро ранг карда, барои ороиши либос, пойафзол, халта ва дигар ашё ба кор мебурданд. Ин ҳунари анъанавӣ бо номи ''quillwork'' маълум аст.<ref name="Quillwork">{{cite book |last=Orchard |first=William C. |title=The Technique of Porcupine-Quill Decoration Among the North American Indians |publisher=Museum of the American Indian, Heye Foundation |year=1916 |doi=10.5479/sil.451243.39088016090201}}</ref> Хорҳои ҳайвонот дар таҳқиқоти [[биомиметика]] низ мавриди омӯзиш қарор доранд. Олимон сохтори хорҳои ҷайраро барои таҳияи сӯзанҳои тиббӣ ва воситаҳои пайваст кардани бофтаҳо таҳқиқ мекунанд. Хорчаҳои хурди нӯги онҳо барои сохтани асбобҳое, ки бо қувваи камтар ба бофта ворид мешаванд, намуна шуда метавонанд.<ref name="Cho">{{cite journal |last1=Cho |first1=Woo Kyung |last2=Ankrum |first2=James A. |last3=Guo |first3=Dagang |last4=Chester |first4=Shawn A. |last5=Yang |first5=Seung Yun |last6=Kashyap |first6=Anurag |last7=Campbell |first7=Georgina A. |last8=Wood |first8=Robert J. |last9=Rijal |first9=Ram K. |last10=Karnik |first10=Rohit |last11=Langer |first11=Robert |last12=Karp |first12=Jeffrey M. |title=Microstructured barbs on the North American porcupine quill enable easy tissue penetration and difficult removal |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |year=2012 |volume=109 |issue=52 |pages=21289–21294 |doi=10.1073/pnas.1216441109}}</ref> Сохтори ковок ва мустаҳками хорҳои баъзе хорпуштакҳои баҳрӣ низ барои сохтани маводи сунъии сабуку устувор, аз ҷумла сафолҳои махсус, омӯхта мешавад.<ref name="Biomimetics">{{cite journal |last1=Klang |first1=Katharina |last2=Nickel |first2=Klaus G. |title=The Plant-Like Structure of Lance Sea Urchin Spines as Biomimetic Concept Generator for Freeze-Casted Structural Graded Ceramics |journal=Biomimetics |year=2021 |volume=6 |issue=2 |pages=36 |doi=10.3390/biomimetics6020036}}</ref> == Эзоҳ == {{reflist}} [[Гурӯҳ:Анатомияи ҳайвонот]] [[Гурӯҳ:Муҳофизати ҳайвонот]] [[Гурӯҳ:Зоология]] ed7v6bzh0u43imr7smxlpwyfflgtffz 1490714 1490713 2026-10-22T18:38:00Z Zosya95 54344 1490714 wikitext text/x-wiki {{Дигар маъноҳо|Хор (мазмунҳо)}} [[Акс:Ялтинский зоопарк 079.jpg|thumb|Хорҳои [[ҷайра]]]] '''Хор''', '''дук''' ё '''дуг''' — сохтори сахт ва нӯгтези бадани баъзе [[ҳайвонот]], ки бештар барои муҳофизат аз [[дарандаҳо]] хизмат мекунад. Хорҳо дар гурӯҳҳои гуногуни [[мӯҳрадорон]] ва [[бемӯҳраҳо]] вомехӯранд. Онҳо вобаста ба намуди ҳайвон аз ҷиҳати андоза, шакл, таркиб ва вазифа фарқ мекунанд. Ғайр аз муҳофизат, хорҳо метавонанд барои ҳаракат, нигоҳ доштани шакли бадан, огоҳ кардани дарандаҳо ё заҳр задан ёрӣ диҳанд.<ref name="Crofts">{{cite journal |last1=Crofts |first1=Stephanie B. |last2=Stankowich |first2=Theodore |title=Stabbing Spines: A Review of the Biomechanics and Evolution of Defensive Spines |journal=Integrative and Comparative Biology |year=2021 |volume=61 |issue=2 |pages=655–667 |doi=10.1093/icb/icab099}}</ref> == Сохт == Хорҳо бештар дарозрӯя ё сӯзанмонанд буда, нӯги тез доранд. Онҳо аз ҷиҳати дарозӣ, ғафсӣ ва ранг ҳам фарқ мекунанд. Хорҳои баъзе ҳайвонот кӯтоҳу борик, баъзеи дигар дарозу ғафс буда, гоҳе рахҳои сиёҳу сафед доранд. Сохти хорҳо низ дар ҳайвоноти гуногун яксон нест. Дар [[ширхӯрон]], аз ҷумла ҷайраҳову [[Хорпуштак|хорпуштакон]], хорҳо аз [[Мӯй|мӯйҳои]] шаклдигаркарда ба вуҷуд омада, бештар аз [[кератин]] сохта шудаанд. Даруни баъзеашон ковок ё исфанҷмонанд мебошад, ки онҳоро сабуку устувор нигоҳ медорад.<ref name="Vincent">{{cite journal |last1=Vincent |first1=J. F. V. |last2=Owers |first2=P. |title=Mechanical design of hedgehog spines and porcupine quills |journal=Journal of Zoology |year=1986 |volume=210 |issue=1 |pages=55–75 |doi=10.1111/j.1469-7998.1986.tb03620.x}}</ref> Хорҳои [[Моҳиҳо|моҳиҳо]] бештар [[Устухон|устухонӣ]] буда, хорҳои [[хорпуштаки баҳрӣ|хорпуштакҳои баҳрӣ]] аз моддаҳои [[Оҳак|оҳакӣ]], бештар аз [[Карбонати калсий|карбонати калсий]], сохта шудаанд. == Вазифаҳо == Вазифаи асосии хорҳо муҳофизат аз дарандаҳо мебошад. Нӯги тези онҳо метавонад ба [[Пӯст|пӯсти]] душман халида, онро ҳамла кардан намонад. Баъзе аз ҷайраҳо хорҳои думи худро ҷунбонида, садои тақ-тақ мебароранд, ки ҳамчун огоҳӣ ба атрофиёнаш хизмат мекунад.<ref name="Crofts"/> [[Хорпуштаки баҳрӣ|Хорпуштакҳои баҳрӣ]] хорҳояшонро барои ҳаракат ва нигоҳ доштани мавқеи бадан низ ба кор мебаранд. Дар моҳиҳо бошад, хорҳои болҳояшон барои устувории бадани онҳо лозим ҳастанд. Дар баъзе намудҳои баҳрӣ хорҳо ҳамзамон воситаи ворид кардани заҳр мебошанд. == Паҳншавӣ == === Ширхӯрон === Хорҳо дар ҷайраҳо, [[хорпуштак]]он, [[ехидна]]ҳо, [[тенрек]]ҳо ва баъзе [[хояндаҳо]]и дигар, аз ҷумлаи [[Муши хордор|мушҳои хордор]], дида мешаванд.<ref name="Crofts"/> Дар ҷайраҳо хорҳо бештар паҳлӯҳо ва пушти баданро мепӯшонанд. Ҳангоми хатар ҷайра хорҳояшро рост хезонда, худро калонтар карда нишон медиҳад. Агар даранда наздик ояд, ҷайра метавонад бо хорҳояш ба он осеб расонад.<ref name="Cornell">{{cite web |title=Porcupine quill injuries in dogs |url=https://www.vet.cornell.edu/departments-centers-and-institutes/riney-canine-health-center/canine-health-information/porcupine-quill-injuries-in-dogs |publisher=Cornell University College of Veterinary Medicine |language=en}}</ref> Хорҳои хорпуштакҳо аз хорҳои ҷайраҳо кӯтоҳтар буда, аз пӯсташон ҷудо намешаванд. Ҳангоми хатар, хорпуштак худро лӯнда карда, [[Сар|сар]], [[Шикам|шикам]] ва дигар ҷойҳои нарми баданашро зери хорҳояш пинҳон мекунад. Ехиднаҳо низ хорҳои аз [[кератин]] сохташуда доранд. Гарчанде ҷайраҳо, хорпуштакҳо ва ехиднаҳо ба гурӯҳҳои гуногуни ширхӯрон дохил мешаванд, хорҳои ҳамаи онҳо аз мӯйҳои шаклдигаркарда ба вуҷуд омадаанд. === Моҳиҳо === [[Акс:MC Rotfeuerfisch.jpg|thumb|Моҳии шер (''Pterois'') бо хорҳои дароз ва заҳрнок]] Дар бисёр моҳиҳо хорҳои сахт дар таркиби [[болҳои моҳӣ|болҳо]] ҷойгир буда, барои устувории онҳо ва муҳофизат аз душман хизмат мекунанд. Ин хорҳо одатан сахт, нӯгтез ва бебанд буда, аз шуоъҳои нарму чандири болҳо фарқ мекунанд. Дар баъзе намудҳо, аз ҷумла моҳии шер (''Pterois'') ва намояндагони оилаи каждуммоҳиҳо (''Scorpaenidae''), хорҳо бо ғадудҳои заҳр алоқаманданд. Ҳангоми халидани хор заҳр ба захм ворид шуда, метавонад дарди шадид, варам ва дигар нишонаҳои заҳролудшавиро ба вуҷуд орад.<ref name="NOAA">{{cite web |title=What is a lionfish? |url=https://oceanservice.noaa.gov/facts/lionfish-facts.html |publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration |language=en}}</ref> Дар думи баъзе [[скат]]ҳо низ хори дарозу нӯгтез мавҷуд аст. Ин хор аз сохторҳои сахти пӯст ба вуҷуд омада, дар баъзе намудҳо бо ғадудҳои заҳр алоқаманд мебошад. === Бемӯҳраҳо === Хорҳо дар ҳайвоноти бемӯҳра, ба монанди [[хорпӯстҳо]], [[нармбаданҳо]] ва [[буғумпойҳо]] низ вомехӯранд. Дар хорпуштакҳои баҳрӣ хорҳои ҳаракаткунанда ба скелети оҳакии бадан пайваст буда, барои муҳофизат ва ҳаракат дар қаъри баҳр хизмат мекунанд. Дар баъзе намудҳо онҳо дарозу борик ва дар дигар намудҳо кӯтоҳу ғафс мебошанд.<ref name="SeaUrchin">{{cite web |title=Sea Stars, Urchins and Relatives |url=https://ocean.si.edu/ocean-life/invertebrates/sea-stars-urchins-and-relatives |publisher=Smithsonian Ocean |language=en}}</ref> Садафи баъзе ҳалзунҳо ва нармбаданҳои дупалла низ баромадҳои сахти хоршакл дорад. Дар як қатор харчангшаклон бошад, хорҳо қисми рӯйпӯши берунии баданро ташкил медиҳанд. Бадани кирминаҳои баъзе шапалакҳо бо мӯякҳои сахту хоршакл пӯшида шудааст, ки метавонанд боиси озурдагии пӯст шаванд. Хорҳои кирминаҳои ҷинси ''[[Lonomia]]'', ки дар Амрикои Ҷанубӣ зиндагӣ мекунанд, заҳрноканд. Тамос бо онҳо дар ҳолатҳои вазнин метавонад ихтилоли лахташавии хун, хунравӣ ва осеби гурдаҳоро ба вуҷуд орад.<ref name="Lonomia">{{cite journal |last1=Maggi |first1=Silviane |last2=Faulhaber |first2=Gustavo Adolpho Moreira |title=Lonomia obliqua Walker (Lepidoptera: Saturniidae): hemostasis implications |journal=Revista da Associação Médica Brasileira |year=2015 |volume=61 |issue=3 |pages=263–268 |doi=10.1590/1806-9282.61.03.263}}</ref> === Рангҳои огоҳкунанда === Дар баъзе ҳайвоноти хордор рангҳои намоён ба даррандаҳо аз хатари ҳамла хабар медиҳанд. Ин падида '''[[апосематизм]]''' ё '''рангҳои огоҳкунанда''' ном дорад. Масалан, хорҳои сиёҳу сафеди баъзе ҷайраҳо ҳангоми рост шуданашон равшан намоён мегарданд ва метавонанд ҳамчун аломати огоҳкунанда хизмат кунанд. Даррандаҳое, ки қаблан аз чунин ҳайвонот осеб дидаанд, метавонанд аз ҳамлаи такрорӣ худдорӣ намоянд. Таҳқиқоти Майкл Спид ва Грэм Ракстон (2005) нишон дод, ки рангҳои огоҳкунанда метавонанд дар баробари хорҳои муҳофизатӣ инкишоф ёбанд. Чунин аломатҳо ба дарранда имкон медиҳанд, ки хатари осеб диданро пеш аз тамоси бевосита дарк кунад.<ref name="Warning">{{cite journal |last1=Speed |first1=Michael P. |last2=Ruxton |first2=Graeme D. |title=Warning displays in spiny animals: One (more) evolutionary route to aposematism |journal=Evolution |year=2005 |volume=59 |issue=12 |pages=2499–2508 |doi=10.1111/j.0014-3820.2005.tb00963.x}}</ref> == Пайдоиш ва таҳаввул == Хорҳо дар гурӯҳҳои гуногуни ҳайвонот дар ҷараёни [[таҳаввул]] мустақилона ба вуҷуд омадаанд. Ин падида намунае аз [[таҳаввули ҳамгаро]] мебошад, ки дар он гурӯҳҳои гуногуни организмҳо хусусиятҳои монанд пайдо мекунанд. Пайдоиши хорҳои муҳофизатӣ бештар бо хатари ҳамлаи даррандаҳо алоқаманд аст. Таҳқиқоти соли 2016 нишон дод, ки воситаҳои муҳофизатии бадан, аз ҷумла хорҳо, дар баъзе ширхӯрони миёнаҷуссае бештар инкишоф ёфтаанд, ки дар муҳити кушод зиндагӣ мекунанд ва барои пинҳон шудан ё гурехтан имконияти маҳдуд доранд. Бо вуҷуди ин, чунин хусусият дар ҳайвоноти ҷангалзӣ низ вомехӯрад.<ref name="Stankowich">{{cite journal |last1=Stankowich |first1=Theodore |last2=Campbell |first2=Lisa A. |title=Living in the danger zone: Exposure to predators and the evolution of spines and body armor in mammals |journal=Evolution |year=2016 |volume=70 |issue=7 |pages=1501–1511 |doi=10.1111/evo.12961}}</ref> Бозёфтҳои [[палеонтология|палеонтологӣ]] нишон медиҳанд, ки хорҳои мӯймонанд дар ширхӯрони қадим низ мавҷуд буданд. Аз ҷумла, дар боқимондаҳои сангшудаи ''[[Spinolestes xenarthrosus]]'', ки тақрибан 125 миллион сол пеш, дар давраи [[табошир]], зиндагӣ мекард, осори мӯй ва сохторҳои хоршакли пӯст ёфт шудаанд.<ref name="Spinolestes">{{cite journal |last1=Martin |first1=Thomas |last2=Marugán-Lobón |first2=Jesús |last3=Vullo |first3=Romain |last4=Martín-Abad |first4=Hugo |last5=Luo |first5=Zhe-Xi |last6=Buscalioni |first6=Angela D. |title=A Cretaceous eutriconodont and integument evolution in early mammals |journal=Nature |year=2015 |volume=526 |pages=380–384 |doi=10.1038/nature14905}}</ref> == Осебҳо ва табобати онҳо == Хорҳо ҳангоми ба пӯст халидан онро сӯрох карда, захмин мекунанд. Дараҷаи осеб аз шаклу андозаи хор, чуқурии захм ва заҳрнокии он вобаста аст. Хорҳои дар [[Бофта|бофтаҳо]] боқимонда метавонанд боиси [[Дард|дард]], варам, [[Газак|газак]] ва сироят шаванд. Хорҳои ҷайра заҳрнок нестанд, вале метавонанд ба бофтаҳо чуқур халанд. Хорчаҳои хурди нӯги онҳо берун кашиданро душвор мегардонанд. Агар хор дар бадан боқӣ монад, метавонад шикаста, ба бофтаҳои дарунтар кӯчад ва ба узвҳои дохилӣ осеб расонад. Аз ин рӯ, хорҳои чуқур фурӯрафтаро набояд худсарона берун кашид ва бояд фавран ба пизишк муроҷиат кард.<ref name="Cornell">{{cite web |title=Porcupine quill injuries in dogs |url=https://www.vet.cornell.edu/departments-centers-and-institutes/riney-canine-health-center/canine-health-information/porcupine-quill-injuries-in-dogs |publisher=Cornell University College of Veterinary Medicine |language=en}}</ref> Хорҳои баъзе моҳиҳо ва бемӯҳраҳои баҳрӣ заҳрнок буда, метавонанд дарди шадид, варам, беҳолӣ ва дигар нишонаҳои заҳролудшавиро ба вуҷуд оранд. Дар ҳолатҳои вазнин, заҳр метавонад ба кори дил ва роҳҳои нафас таъсир расонад ва ҳатто ба марг оварда расонад. Ҳангоми чунин осебҳо захм бояд тоза карда шуда, барои муоина ва табобат ба табиб муроҷиат карда шавад.<ref name="CDC">{{cite web |title=Poisonings, Envenomations, and Toxic Exposures During Travel |url=https://www.cdc.gov/yellow-book/hcp/environmental-hazards-risks/poisonings-envenomations-and-toxic-exposures-during-travel.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |language=en}}</ref> == Истифода аз ҷониби инсон == Хорҳои баъзе ҳайвонот аз замонҳои қадим барои сохтани ашёи ороишӣ ва ҳунарҳои дастӣ истифода шудаанд. Дар байни халқҳои бумии Амрикои Шимолӣ хорҳои ҷайраро ранг карда, барои ороиши либос, пойафзол, халта ва дигар ашё ба кор мебурданд. Ин ҳунари анъанавӣ бо номи ''quillwork'' маълум аст.<ref name="Quillwork">{{cite book |last=Orchard |first=William C. |title=The Technique of Porcupine-Quill Decoration Among the North American Indians |publisher=Museum of the American Indian, Heye Foundation |year=1916 |doi=10.5479/sil.451243.39088016090201}}</ref> Хорҳои ҳайвонот дар таҳқиқоти [[биомиметика]] низ мавриди омӯзиш қарор доранд. Олимон сохтори хорҳои ҷайраро барои таҳияи сӯзанҳои тиббӣ ва воситаҳои пайваст кардани бофтаҳо таҳқиқ мекунанд. Хорчаҳои хурди нӯги онҳо барои сохтани асбобҳое, ки бо қувваи камтар ба бофта ворид мешаванд, намуна шуда метавонанд.<ref name="Cho">{{cite journal |last1=Cho |first1=Woo Kyung |last2=Ankrum |first2=James A. |last3=Guo |first3=Dagang |last4=Chester |first4=Shawn A. |last5=Yang |first5=Seung Yun |last6=Kashyap |first6=Anurag |last7=Campbell |first7=Georgina A. |last8=Wood |first8=Robert J. |last9=Rijal |first9=Ram K. |last10=Karnik |first10=Rohit |last11=Langer |first11=Robert |last12=Karp |first12=Jeffrey M. |title=Microstructured barbs on the North American porcupine quill enable easy tissue penetration and difficult removal |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |year=2012 |volume=109 |issue=52 |pages=21289–21294 |doi=10.1073/pnas.1216441109}}</ref> Сохтори ковок ва мустаҳками хорҳои баъзе хорпуштакҳои баҳрӣ низ барои сохтани маводи сунъии сабуку устувор, аз ҷумла сафолҳои махсус, омӯхта мешавад.<ref name="Biomimetics">{{cite journal |last1=Klang |first1=Katharina |last2=Nickel |first2=Klaus G. |title=The Plant-Like Structure of Lance Sea Urchin Spines as Biomimetic Concept Generator for Freeze-Casted Structural Graded Ceramics |journal=Biomimetics |year=2021 |volume=6 |issue=2 |pages=36 |doi=10.3390/biomimetics6020036}}</ref> == Эзоҳ == {{reflist}} [[Гурӯҳ:Анатомияи ҳайвонот]] [[Гурӯҳ:Муҳофизати ҳайвонот]] [[Гурӯҳ:Зоология]] pttd1msqjo9xj22zto5ertm85hw0xhj 1490715 1490714 2026-10-22T18:54:43Z Zosya95 54344 /* Сохт */ 1490715 wikitext text/x-wiki {{Дигар маъноҳо|Хор (мазмунҳо)}} [[Акс:Ялтинский зоопарк 079.jpg|thumb|Хорҳои [[ҷайра]]]] '''Хор''', '''дук''' ё '''дуг''' — сохтори сахт ва нӯгтези бадани баъзе [[ҳайвонот]], ки бештар барои муҳофизат аз [[дарандаҳо]] хизмат мекунад. Хорҳо дар гурӯҳҳои гуногуни [[мӯҳрадорон]] ва [[бемӯҳраҳо]] вомехӯранд. Онҳо вобаста ба намуди ҳайвон аз ҷиҳати андоза, шакл, таркиб ва вазифа фарқ мекунанд. Ғайр аз муҳофизат, хорҳо метавонанд барои ҳаракат, нигоҳ доштани шакли бадан, огоҳ кардани дарандаҳо ё заҳр задан ёрӣ диҳанд.<ref name="Crofts">{{cite journal |last1=Crofts |first1=Stephanie B. |last2=Stankowich |first2=Theodore |title=Stabbing Spines: A Review of the Biomechanics and Evolution of Defensive Spines |journal=Integrative and Comparative Biology |year=2021 |volume=61 |issue=2 |pages=655–667 |doi=10.1093/icb/icab099}}</ref> == Сохт == Хорҳо асосан дарозрӯя ё сӯзанмонанд буда, аз ҷиҳати андоза ва ранг гуногунанд. Сохти онҳо вобаста ба гурӯҳи ҳайвонот фарқ мекунад: * '''Ширхӯрон''' (ҷайраҳо ва [[Хорпуштак|хорпуштакон]]): Хорҳо аз мӯйҳои тағйирёфта ва асосан аз [[кератин]] сохта шудаанд. Даруни баъзеи онҳо ковок ё исфанҷмонанд буда, барои сабук ва устувор мондани онҳо хидмат мекунад.<ref name="Vincent">{{cite journal |last1=Vincent |first1=J. F. V. |last2=Owers |first2=P. |title=Mechanical design of hedgehog spines and porcupine quills |journal=Journal of Zoology |year=1986 |volume=210 |issue=1 |pages=55–75 |doi=10.1111/j.1469-7998.1986.tb03620.x}}</ref> * [[Моҳиҳо|'''Моҳиҳо''']]: Хорҳо бештар [[Устухон|устухонӣ]] мебошанд. * [[Хорпуштаки баҳрӣ|'''Хорпуштакҳои баҳрӣ''']]: Хорҳо аз моддаҳои [[Оҳак|оҳакӣ]], асосан [[Карбонати калсий|карбонати калсий]] сохта шудаанд. == Вазифаҳо == Вазифаи асосии хорҳо муҳофизат аз дарандаҳо мебошад. Нӯги тези онҳо метавонад ба [[Пӯст|пӯсти]] душман халида, онро ҳамла кардан намонад. Баъзе аз ҷайраҳо хорҳои думи худро ҷунбонида, садои тақ-тақ мебароранд, ки ҳамчун огоҳӣ ба атрофиёнаш хизмат мекунад.<ref name="Crofts"/> [[Хорпуштаки баҳрӣ|Хорпуштакҳои баҳрӣ]] хорҳояшонро барои ҳаракат ва нигоҳ доштани мавқеи бадан низ ба кор мебаранд. Дар моҳиҳо бошад, хорҳои болҳояшон барои устувории бадани онҳо лозим ҳастанд. Дар баъзе намудҳои баҳрӣ хорҳо ҳамзамон воситаи ворид кардани заҳр мебошанд. == Паҳншавӣ == === Ширхӯрон === Хорҳо дар ҷайраҳо, [[хорпуштак]]он, [[ехидна]]ҳо, [[тенрек]]ҳо ва баъзе [[хояндаҳо]]и дигар, аз ҷумлаи [[Муши хордор|мушҳои хордор]], дида мешаванд.<ref name="Crofts"/> Дар ҷайраҳо хорҳо бештар паҳлӯҳо ва пушти баданро мепӯшонанд. Ҳангоми хатар ҷайра хорҳояшро рост хезонда, худро калонтар карда нишон медиҳад. Агар даранда наздик ояд, ҷайра метавонад бо хорҳояш ба он осеб расонад.<ref name="Cornell">{{cite web |title=Porcupine quill injuries in dogs |url=https://www.vet.cornell.edu/departments-centers-and-institutes/riney-canine-health-center/canine-health-information/porcupine-quill-injuries-in-dogs |publisher=Cornell University College of Veterinary Medicine |language=en}}</ref> Хорҳои хорпуштакҳо аз хорҳои ҷайраҳо кӯтоҳтар буда, аз пӯсташон ҷудо намешаванд. Ҳангоми хатар, хорпуштак худро лӯнда карда, [[Сар|сар]], [[Шикам|шикам]] ва дигар ҷойҳои нарми баданашро зери хорҳояш пинҳон мекунад. Ехиднаҳо низ хорҳои аз [[кератин]] сохташуда доранд. Гарчанде ҷайраҳо, хорпуштакҳо ва ехиднаҳо ба гурӯҳҳои гуногуни ширхӯрон дохил мешаванд, хорҳои ҳамаи онҳо аз мӯйҳои шаклдигаркарда ба вуҷуд омадаанд. === Моҳиҳо === [[Акс:MC Rotfeuerfisch.jpg|thumb|Моҳии шер (''Pterois'') бо хорҳои дароз ва заҳрнок]] Дар бисёр моҳиҳо хорҳои сахт дар таркиби [[болҳои моҳӣ|болҳо]] ҷойгир буда, барои устувории онҳо ва муҳофизат аз душман хизмат мекунанд. Ин хорҳо одатан сахт, нӯгтез ва бебанд буда, аз шуоъҳои нарму чандири болҳо фарқ мекунанд. Дар баъзе намудҳо, аз ҷумла моҳии шер (''Pterois'') ва намояндагони оилаи каждуммоҳиҳо (''Scorpaenidae''), хорҳо бо ғадудҳои заҳр алоқаманданд. Ҳангоми халидани хор заҳр ба захм ворид шуда, метавонад дарди шадид, варам ва дигар нишонаҳои заҳролудшавиро ба вуҷуд орад.<ref name="NOAA">{{cite web |title=What is a lionfish? |url=https://oceanservice.noaa.gov/facts/lionfish-facts.html |publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration |language=en}}</ref> Дар думи баъзе [[скат]]ҳо низ хори дарозу нӯгтез мавҷуд аст. Ин хор аз сохторҳои сахти пӯст ба вуҷуд омада, дар баъзе намудҳо бо ғадудҳои заҳр алоқаманд мебошад. === Бемӯҳраҳо === Хорҳо дар ҳайвоноти бемӯҳра, ба монанди [[хорпӯстҳо]], [[нармбаданҳо]] ва [[буғумпойҳо]] низ вомехӯранд. Дар хорпуштакҳои баҳрӣ хорҳои ҳаракаткунанда ба скелети оҳакии бадан пайваст буда, барои муҳофизат ва ҳаракат дар қаъри баҳр хизмат мекунанд. Дар баъзе намудҳо онҳо дарозу борик ва дар дигар намудҳо кӯтоҳу ғафс мебошанд.<ref name="SeaUrchin">{{cite web |title=Sea Stars, Urchins and Relatives |url=https://ocean.si.edu/ocean-life/invertebrates/sea-stars-urchins-and-relatives |publisher=Smithsonian Ocean |language=en}}</ref> Садафи баъзе ҳалзунҳо ва нармбаданҳои дупалла низ баромадҳои сахти хоршакл дорад. Дар як қатор харчангшаклон бошад, хорҳо қисми рӯйпӯши берунии баданро ташкил медиҳанд. Бадани кирминаҳои баъзе шапалакҳо бо мӯякҳои сахту хоршакл пӯшида шудааст, ки метавонанд боиси озурдагии пӯст шаванд. Хорҳои кирминаҳои ҷинси ''[[Lonomia]]'', ки дар Амрикои Ҷанубӣ зиндагӣ мекунанд, заҳрноканд. Тамос бо онҳо дар ҳолатҳои вазнин метавонад ихтилоли лахташавии хун, хунравӣ ва осеби гурдаҳоро ба вуҷуд орад.<ref name="Lonomia">{{cite journal |last1=Maggi |first1=Silviane |last2=Faulhaber |first2=Gustavo Adolpho Moreira |title=Lonomia obliqua Walker (Lepidoptera: Saturniidae): hemostasis implications |journal=Revista da Associação Médica Brasileira |year=2015 |volume=61 |issue=3 |pages=263–268 |doi=10.1590/1806-9282.61.03.263}}</ref> === Рангҳои огоҳкунанда === Дар баъзе ҳайвоноти хордор рангҳои намоён ба даррандаҳо аз хатари ҳамла хабар медиҳанд. Ин падида '''[[апосематизм]]''' ё '''рангҳои огоҳкунанда''' ном дорад. Масалан, хорҳои сиёҳу сафеди баъзе ҷайраҳо ҳангоми рост шуданашон равшан намоён мегарданд ва метавонанд ҳамчун аломати огоҳкунанда хизмат кунанд. Даррандаҳое, ки қаблан аз чунин ҳайвонот осеб дидаанд, метавонанд аз ҳамлаи такрорӣ худдорӣ намоянд. Таҳқиқоти Майкл Спид ва Грэм Ракстон (2005) нишон дод, ки рангҳои огоҳкунанда метавонанд дар баробари хорҳои муҳофизатӣ инкишоф ёбанд. Чунин аломатҳо ба дарранда имкон медиҳанд, ки хатари осеб диданро пеш аз тамоси бевосита дарк кунад.<ref name="Warning">{{cite journal |last1=Speed |first1=Michael P. |last2=Ruxton |first2=Graeme D. |title=Warning displays in spiny animals: One (more) evolutionary route to aposematism |journal=Evolution |year=2005 |volume=59 |issue=12 |pages=2499–2508 |doi=10.1111/j.0014-3820.2005.tb00963.x}}</ref> == Пайдоиш ва таҳаввул == Хорҳо дар гурӯҳҳои гуногуни ҳайвонот дар ҷараёни [[таҳаввул]] мустақилона ба вуҷуд омадаанд. Ин падида намунае аз [[таҳаввули ҳамгаро]] мебошад, ки дар он гурӯҳҳои гуногуни организмҳо хусусиятҳои монанд пайдо мекунанд. Пайдоиши хорҳои муҳофизатӣ бештар бо хатари ҳамлаи даррандаҳо алоқаманд аст. Таҳқиқоти соли 2016 нишон дод, ки воситаҳои муҳофизатии бадан, аз ҷумла хорҳо, дар баъзе ширхӯрони миёнаҷуссае бештар инкишоф ёфтаанд, ки дар муҳити кушод зиндагӣ мекунанд ва барои пинҳон шудан ё гурехтан имконияти маҳдуд доранд. Бо вуҷуди ин, чунин хусусият дар ҳайвоноти ҷангалзӣ низ вомехӯрад.<ref name="Stankowich">{{cite journal |last1=Stankowich |first1=Theodore |last2=Campbell |first2=Lisa A. |title=Living in the danger zone: Exposure to predators and the evolution of spines and body armor in mammals |journal=Evolution |year=2016 |volume=70 |issue=7 |pages=1501–1511 |doi=10.1111/evo.12961}}</ref> Бозёфтҳои [[палеонтология|палеонтологӣ]] нишон медиҳанд, ки хорҳои мӯймонанд дар ширхӯрони қадим низ мавҷуд буданд. Аз ҷумла, дар боқимондаҳои сангшудаи ''[[Spinolestes xenarthrosus]]'', ки тақрибан 125 миллион сол пеш, дар давраи [[табошир]], зиндагӣ мекард, осори мӯй ва сохторҳои хоршакли пӯст ёфт шудаанд.<ref name="Spinolestes">{{cite journal |last1=Martin |first1=Thomas |last2=Marugán-Lobón |first2=Jesús |last3=Vullo |first3=Romain |last4=Martín-Abad |first4=Hugo |last5=Luo |first5=Zhe-Xi |last6=Buscalioni |first6=Angela D. |title=A Cretaceous eutriconodont and integument evolution in early mammals |journal=Nature |year=2015 |volume=526 |pages=380–384 |doi=10.1038/nature14905}}</ref> == Осебҳо ва табобати онҳо == Хорҳо ҳангоми ба пӯст халидан онро сӯрох карда, захмин мекунанд. Дараҷаи осеб аз шаклу андозаи хор, чуқурии захм ва заҳрнокии он вобаста аст. Хорҳои дар [[Бофта|бофтаҳо]] боқимонда метавонанд боиси [[Дард|дард]], варам, [[Газак|газак]] ва сироят шаванд. Хорҳои ҷайра заҳрнок нестанд, вале метавонанд ба бофтаҳо чуқур халанд. Хорчаҳои хурди нӯги онҳо берун кашиданро душвор мегардонанд. Агар хор дар бадан боқӣ монад, метавонад шикаста, ба бофтаҳои дарунтар кӯчад ва ба узвҳои дохилӣ осеб расонад. Аз ин рӯ, хорҳои чуқур фурӯрафтаро набояд худсарона берун кашид ва бояд фавран ба пизишк муроҷиат кард.<ref name="Cornell">{{cite web |title=Porcupine quill injuries in dogs |url=https://www.vet.cornell.edu/departments-centers-and-institutes/riney-canine-health-center/canine-health-information/porcupine-quill-injuries-in-dogs |publisher=Cornell University College of Veterinary Medicine |language=en}}</ref> Хорҳои баъзе моҳиҳо ва бемӯҳраҳои баҳрӣ заҳрнок буда, метавонанд дарди шадид, варам, беҳолӣ ва дигар нишонаҳои заҳролудшавиро ба вуҷуд оранд. Дар ҳолатҳои вазнин, заҳр метавонад ба кори дил ва роҳҳои нафас таъсир расонад ва ҳатто ба марг оварда расонад. Ҳангоми чунин осебҳо захм бояд тоза карда шуда, барои муоина ва табобат ба табиб муроҷиат карда шавад.<ref name="CDC">{{cite web |title=Poisonings, Envenomations, and Toxic Exposures During Travel |url=https://www.cdc.gov/yellow-book/hcp/environmental-hazards-risks/poisonings-envenomations-and-toxic-exposures-during-travel.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |language=en}}</ref> == Истифода аз ҷониби инсон == Хорҳои баъзе ҳайвонот аз замонҳои қадим барои сохтани ашёи ороишӣ ва ҳунарҳои дастӣ истифода шудаанд. Дар байни халқҳои бумии Амрикои Шимолӣ хорҳои ҷайраро ранг карда, барои ороиши либос, пойафзол, халта ва дигар ашё ба кор мебурданд. Ин ҳунари анъанавӣ бо номи ''quillwork'' маълум аст.<ref name="Quillwork">{{cite book |last=Orchard |first=William C. |title=The Technique of Porcupine-Quill Decoration Among the North American Indians |publisher=Museum of the American Indian, Heye Foundation |year=1916 |doi=10.5479/sil.451243.39088016090201}}</ref> Хорҳои ҳайвонот дар таҳқиқоти [[биомиметика]] низ мавриди омӯзиш қарор доранд. Олимон сохтори хорҳои ҷайраро барои таҳияи сӯзанҳои тиббӣ ва воситаҳои пайваст кардани бофтаҳо таҳқиқ мекунанд. Хорчаҳои хурди нӯги онҳо барои сохтани асбобҳое, ки бо қувваи камтар ба бофта ворид мешаванд, намуна шуда метавонанд.<ref name="Cho">{{cite journal |last1=Cho |first1=Woo Kyung |last2=Ankrum |first2=James A. |last3=Guo |first3=Dagang |last4=Chester |first4=Shawn A. |last5=Yang |first5=Seung Yun |last6=Kashyap |first6=Anurag |last7=Campbell |first7=Georgina A. |last8=Wood |first8=Robert J. |last9=Rijal |first9=Ram K. |last10=Karnik |first10=Rohit |last11=Langer |first11=Robert |last12=Karp |first12=Jeffrey M. |title=Microstructured barbs on the North American porcupine quill enable easy tissue penetration and difficult removal |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |year=2012 |volume=109 |issue=52 |pages=21289–21294 |doi=10.1073/pnas.1216441109}}</ref> Сохтори ковок ва мустаҳками хорҳои баъзе хорпуштакҳои баҳрӣ низ барои сохтани маводи сунъии сабуку устувор, аз ҷумла сафолҳои махсус, омӯхта мешавад.<ref name="Biomimetics">{{cite journal |last1=Klang |first1=Katharina |last2=Nickel |first2=Klaus G. |title=The Plant-Like Structure of Lance Sea Urchin Spines as Biomimetic Concept Generator for Freeze-Casted Structural Graded Ceramics |journal=Biomimetics |year=2021 |volume=6 |issue=2 |pages=36 |doi=10.3390/biomimetics6020036}}</ref> == Эзоҳ == {{reflist}} [[Гурӯҳ:Анатомияи ҳайвонот]] [[Гурӯҳ:Муҳофизати ҳайвонот]] [[Гурӯҳ:Зоология]] f2eeuczy5z4bfvhtffkq3cth6owu2h7 1490716 1490715 2026-10-22T18:58:02Z Zosya95 54344 /* Вазифаҳо */ 1490716 wikitext text/x-wiki {{Дигар маъноҳо|Хор (мазмунҳо)}} [[Акс:Ялтинский зоопарк 079.jpg|thumb|Хорҳои [[ҷайра]]]] '''Хор''', '''дук''' ё '''дуг''' — сохтори сахт ва нӯгтези бадани баъзе [[ҳайвонот]], ки бештар барои муҳофизат аз [[дарандаҳо]] хизмат мекунад. Хорҳо дар гурӯҳҳои гуногуни [[мӯҳрадорон]] ва [[бемӯҳраҳо]] вомехӯранд. Онҳо вобаста ба намуди ҳайвон аз ҷиҳати андоза, шакл, таркиб ва вазифа фарқ мекунанд. Ғайр аз муҳофизат, хорҳо метавонанд барои ҳаракат, нигоҳ доштани шакли бадан, огоҳ кардани дарандаҳо ё заҳр задан ёрӣ диҳанд.<ref name="Crofts">{{cite journal |last1=Crofts |first1=Stephanie B. |last2=Stankowich |first2=Theodore |title=Stabbing Spines: A Review of the Biomechanics and Evolution of Defensive Spines |journal=Integrative and Comparative Biology |year=2021 |volume=61 |issue=2 |pages=655–667 |doi=10.1093/icb/icab099}}</ref> == Сохт == Хорҳо асосан дарозрӯя ё сӯзанмонанд буда, аз ҷиҳати андоза ва ранг гуногунанд. Сохти онҳо вобаста ба гурӯҳи ҳайвонот фарқ мекунад: * '''Ширхӯрон''' (ҷайраҳо ва [[Хорпуштак|хорпуштакон]]): Хорҳо аз мӯйҳои тағйирёфта ва асосан аз [[кератин]] сохта шудаанд. Даруни баъзеи онҳо ковок ё исфанҷмонанд буда, барои сабук ва устувор мондани онҳо хидмат мекунад.<ref name="Vincent">{{cite journal |last1=Vincent |first1=J. F. V. |last2=Owers |first2=P. |title=Mechanical design of hedgehog spines and porcupine quills |journal=Journal of Zoology |year=1986 |volume=210 |issue=1 |pages=55–75 |doi=10.1111/j.1469-7998.1986.tb03620.x}}</ref> * [[Моҳиҳо|'''Моҳиҳо''']]: Хорҳо бештар [[Устухон|устухонӣ]] мебошанд. * [[Хорпуштаки баҳрӣ|'''Хорпуштакҳои баҳрӣ''']]: Хорҳо аз моддаҳои [[Оҳак|оҳакӣ]], асосан [[Карбонати калсий|карбонати калсий]] сохта шудаанд. == Вазифаҳо == Вазифаи асосии хорҳо муҳофизат аз дарандаҳо мебошад. Нӯги тези онҳо ба пӯсти душман халида, аз ҳамла пешгирӣ мекунад. Аммо хорҳо вазифаҳои дигар низ доранд: * '''Огоҳсозӣ''': Баъзе ҷайраҳо бо ҷунбонидани хорҳои думи худ садои тақ-тақ бароварда, хатарро огоҳ мекунанд. * '''Ҳаракат''': [[Хорпуштаки баҳрӣ|Хорпуштакҳои баҳрӣ]] хорҳоро барои ҳаракат ва нигоҳ доштани бадан, ва [[Моҳиҳо|моҳиҳо]] хорҳои болҳояшонро барои устуворӣ дар об истифода мебаранд. * '''Устуворӣ''': [[Хорпуштаки баҳрӣ|Хорпуштакҳои баҳрӣ]] хорҳоро барои ҳаракат ва нигоҳ доштани бадан, ва [[Моҳиҳо|моҳиҳо]] хорҳои болҳояшонро барои устуворӣ дар об истифода мебаранд. * '''Заҳрзанӣ''': Дар баъзе намудҳои ҷонварони баҳрӣ хорҳо ҳамчун роҳи ворид кардани заҳр хизмат мекунанд. == Паҳншавӣ == === Ширхӯрон === Хорҳо дар ҷайраҳо, [[хорпуштак]]он, [[ехидна]]ҳо, [[тенрек]]ҳо ва баъзе [[хояндаҳо]]и дигар, аз ҷумлаи [[Муши хордор|мушҳои хордор]], дида мешаванд.<ref name="Crofts"/> Дар ҷайраҳо хорҳо бештар паҳлӯҳо ва пушти баданро мепӯшонанд. Ҳангоми хатар ҷайра хорҳояшро рост хезонда, худро калонтар карда нишон медиҳад. Агар даранда наздик ояд, ҷайра метавонад бо хорҳояш ба он осеб расонад.<ref name="Cornell">{{cite web |title=Porcupine quill injuries in dogs |url=https://www.vet.cornell.edu/departments-centers-and-institutes/riney-canine-health-center/canine-health-information/porcupine-quill-injuries-in-dogs |publisher=Cornell University College of Veterinary Medicine |language=en}}</ref> Хорҳои хорпуштакҳо аз хорҳои ҷайраҳо кӯтоҳтар буда, аз пӯсташон ҷудо намешаванд. Ҳангоми хатар, хорпуштак худро лӯнда карда, [[Сар|сар]], [[Шикам|шикам]] ва дигар ҷойҳои нарми баданашро зери хорҳояш пинҳон мекунад. Ехиднаҳо низ хорҳои аз [[кератин]] сохташуда доранд. Гарчанде ҷайраҳо, хорпуштакҳо ва ехиднаҳо ба гурӯҳҳои гуногуни ширхӯрон дохил мешаванд, хорҳои ҳамаи онҳо аз мӯйҳои шаклдигаркарда ба вуҷуд омадаанд. === Моҳиҳо === [[Акс:MC Rotfeuerfisch.jpg|thumb|Моҳии шер (''Pterois'') бо хорҳои дароз ва заҳрнок]] Дар бисёр моҳиҳо хорҳои сахт дар таркиби [[болҳои моҳӣ|болҳо]] ҷойгир буда, барои устувории онҳо ва муҳофизат аз душман хизмат мекунанд. Ин хорҳо одатан сахт, нӯгтез ва бебанд буда, аз шуоъҳои нарму чандири болҳо фарқ мекунанд. Дар баъзе намудҳо, аз ҷумла моҳии шер (''Pterois'') ва намояндагони оилаи каждуммоҳиҳо (''Scorpaenidae''), хорҳо бо ғадудҳои заҳр алоқаманданд. Ҳангоми халидани хор заҳр ба захм ворид шуда, метавонад дарди шадид, варам ва дигар нишонаҳои заҳролудшавиро ба вуҷуд орад.<ref name="NOAA">{{cite web |title=What is a lionfish? |url=https://oceanservice.noaa.gov/facts/lionfish-facts.html |publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration |language=en}}</ref> Дар думи баъзе [[скат]]ҳо низ хори дарозу нӯгтез мавҷуд аст. Ин хор аз сохторҳои сахти пӯст ба вуҷуд омада, дар баъзе намудҳо бо ғадудҳои заҳр алоқаманд мебошад. === Бемӯҳраҳо === Хорҳо дар ҳайвоноти бемӯҳра, ба монанди [[хорпӯстҳо]], [[нармбаданҳо]] ва [[буғумпойҳо]] низ вомехӯранд. Дар хорпуштакҳои баҳрӣ хорҳои ҳаракаткунанда ба скелети оҳакии бадан пайваст буда, барои муҳофизат ва ҳаракат дар қаъри баҳр хизмат мекунанд. Дар баъзе намудҳо онҳо дарозу борик ва дар дигар намудҳо кӯтоҳу ғафс мебошанд.<ref name="SeaUrchin">{{cite web |title=Sea Stars, Urchins and Relatives |url=https://ocean.si.edu/ocean-life/invertebrates/sea-stars-urchins-and-relatives |publisher=Smithsonian Ocean |language=en}}</ref> Садафи баъзе ҳалзунҳо ва нармбаданҳои дупалла низ баромадҳои сахти хоршакл дорад. Дар як қатор харчангшаклон бошад, хорҳо қисми рӯйпӯши берунии баданро ташкил медиҳанд. Бадани кирминаҳои баъзе шапалакҳо бо мӯякҳои сахту хоршакл пӯшида шудааст, ки метавонанд боиси озурдагии пӯст шаванд. Хорҳои кирминаҳои ҷинси ''[[Lonomia]]'', ки дар Амрикои Ҷанубӣ зиндагӣ мекунанд, заҳрноканд. Тамос бо онҳо дар ҳолатҳои вазнин метавонад ихтилоли лахташавии хун, хунравӣ ва осеби гурдаҳоро ба вуҷуд орад.<ref name="Lonomia">{{cite journal |last1=Maggi |first1=Silviane |last2=Faulhaber |first2=Gustavo Adolpho Moreira |title=Lonomia obliqua Walker (Lepidoptera: Saturniidae): hemostasis implications |journal=Revista da Associação Médica Brasileira |year=2015 |volume=61 |issue=3 |pages=263–268 |doi=10.1590/1806-9282.61.03.263}}</ref> === Рангҳои огоҳкунанда === Дар баъзе ҳайвоноти хордор рангҳои намоён ба даррандаҳо аз хатари ҳамла хабар медиҳанд. Ин падида '''[[апосематизм]]''' ё '''рангҳои огоҳкунанда''' ном дорад. Масалан, хорҳои сиёҳу сафеди баъзе ҷайраҳо ҳангоми рост шуданашон равшан намоён мегарданд ва метавонанд ҳамчун аломати огоҳкунанда хизмат кунанд. Даррандаҳое, ки қаблан аз чунин ҳайвонот осеб дидаанд, метавонанд аз ҳамлаи такрорӣ худдорӣ намоянд. Таҳқиқоти Майкл Спид ва Грэм Ракстон (2005) нишон дод, ки рангҳои огоҳкунанда метавонанд дар баробари хорҳои муҳофизатӣ инкишоф ёбанд. Чунин аломатҳо ба дарранда имкон медиҳанд, ки хатари осеб диданро пеш аз тамоси бевосита дарк кунад.<ref name="Warning">{{cite journal |last1=Speed |first1=Michael P. |last2=Ruxton |first2=Graeme D. |title=Warning displays in spiny animals: One (more) evolutionary route to aposematism |journal=Evolution |year=2005 |volume=59 |issue=12 |pages=2499–2508 |doi=10.1111/j.0014-3820.2005.tb00963.x}}</ref> == Пайдоиш ва таҳаввул == Хорҳо дар гурӯҳҳои гуногуни ҳайвонот дар ҷараёни [[таҳаввул]] мустақилона ба вуҷуд омадаанд. Ин падида намунае аз [[таҳаввули ҳамгаро]] мебошад, ки дар он гурӯҳҳои гуногуни организмҳо хусусиятҳои монанд пайдо мекунанд. Пайдоиши хорҳои муҳофизатӣ бештар бо хатари ҳамлаи даррандаҳо алоқаманд аст. Таҳқиқоти соли 2016 нишон дод, ки воситаҳои муҳофизатии бадан, аз ҷумла хорҳо, дар баъзе ширхӯрони миёнаҷуссае бештар инкишоф ёфтаанд, ки дар муҳити кушод зиндагӣ мекунанд ва барои пинҳон шудан ё гурехтан имконияти маҳдуд доранд. Бо вуҷуди ин, чунин хусусият дар ҳайвоноти ҷангалзӣ низ вомехӯрад.<ref name="Stankowich">{{cite journal |last1=Stankowich |first1=Theodore |last2=Campbell |first2=Lisa A. |title=Living in the danger zone: Exposure to predators and the evolution of spines and body armor in mammals |journal=Evolution |year=2016 |volume=70 |issue=7 |pages=1501–1511 |doi=10.1111/evo.12961}}</ref> Бозёфтҳои [[палеонтология|палеонтологӣ]] нишон медиҳанд, ки хорҳои мӯймонанд дар ширхӯрони қадим низ мавҷуд буданд. Аз ҷумла, дар боқимондаҳои сангшудаи ''[[Spinolestes xenarthrosus]]'', ки тақрибан 125 миллион сол пеш, дар давраи [[табошир]], зиндагӣ мекард, осори мӯй ва сохторҳои хоршакли пӯст ёфт шудаанд.<ref name="Spinolestes">{{cite journal |last1=Martin |first1=Thomas |last2=Marugán-Lobón |first2=Jesús |last3=Vullo |first3=Romain |last4=Martín-Abad |first4=Hugo |last5=Luo |first5=Zhe-Xi |last6=Buscalioni |first6=Angela D. |title=A Cretaceous eutriconodont and integument evolution in early mammals |journal=Nature |year=2015 |volume=526 |pages=380–384 |doi=10.1038/nature14905}}</ref> == Осебҳо ва табобати онҳо == Хорҳо ҳангоми ба пӯст халидан онро сӯрох карда, захмин мекунанд. Дараҷаи осеб аз шаклу андозаи хор, чуқурии захм ва заҳрнокии он вобаста аст. Хорҳои дар [[Бофта|бофтаҳо]] боқимонда метавонанд боиси [[Дард|дард]], варам, [[Газак|газак]] ва сироят шаванд. Хорҳои ҷайра заҳрнок нестанд, вале метавонанд ба бофтаҳо чуқур халанд. Хорчаҳои хурди нӯги онҳо берун кашиданро душвор мегардонанд. Агар хор дар бадан боқӣ монад, метавонад шикаста, ба бофтаҳои дарунтар кӯчад ва ба узвҳои дохилӣ осеб расонад. Аз ин рӯ, хорҳои чуқур фурӯрафтаро набояд худсарона берун кашид ва бояд фавран ба пизишк муроҷиат кард.<ref name="Cornell">{{cite web |title=Porcupine quill injuries in dogs |url=https://www.vet.cornell.edu/departments-centers-and-institutes/riney-canine-health-center/canine-health-information/porcupine-quill-injuries-in-dogs |publisher=Cornell University College of Veterinary Medicine |language=en}}</ref> Хорҳои баъзе моҳиҳо ва бемӯҳраҳои баҳрӣ заҳрнок буда, метавонанд дарди шадид, варам, беҳолӣ ва дигар нишонаҳои заҳролудшавиро ба вуҷуд оранд. Дар ҳолатҳои вазнин, заҳр метавонад ба кори дил ва роҳҳои нафас таъсир расонад ва ҳатто ба марг оварда расонад. Ҳангоми чунин осебҳо захм бояд тоза карда шуда, барои муоина ва табобат ба табиб муроҷиат карда шавад.<ref name="CDC">{{cite web |title=Poisonings, Envenomations, and Toxic Exposures During Travel |url=https://www.cdc.gov/yellow-book/hcp/environmental-hazards-risks/poisonings-envenomations-and-toxic-exposures-during-travel.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |language=en}}</ref> == Истифода аз ҷониби инсон == Хорҳои баъзе ҳайвонот аз замонҳои қадим барои сохтани ашёи ороишӣ ва ҳунарҳои дастӣ истифода шудаанд. Дар байни халқҳои бумии Амрикои Шимолӣ хорҳои ҷайраро ранг карда, барои ороиши либос, пойафзол, халта ва дигар ашё ба кор мебурданд. Ин ҳунари анъанавӣ бо номи ''quillwork'' маълум аст.<ref name="Quillwork">{{cite book |last=Orchard |first=William C. |title=The Technique of Porcupine-Quill Decoration Among the North American Indians |publisher=Museum of the American Indian, Heye Foundation |year=1916 |doi=10.5479/sil.451243.39088016090201}}</ref> Хорҳои ҳайвонот дар таҳқиқоти [[биомиметика]] низ мавриди омӯзиш қарор доранд. Олимон сохтори хорҳои ҷайраро барои таҳияи сӯзанҳои тиббӣ ва воситаҳои пайваст кардани бофтаҳо таҳқиқ мекунанд. Хорчаҳои хурди нӯги онҳо барои сохтани асбобҳое, ки бо қувваи камтар ба бофта ворид мешаванд, намуна шуда метавонанд.<ref name="Cho">{{cite journal |last1=Cho |first1=Woo Kyung |last2=Ankrum |first2=James A. |last3=Guo |first3=Dagang |last4=Chester |first4=Shawn A. |last5=Yang |first5=Seung Yun |last6=Kashyap |first6=Anurag |last7=Campbell |first7=Georgina A. |last8=Wood |first8=Robert J. |last9=Rijal |first9=Ram K. |last10=Karnik |first10=Rohit |last11=Langer |first11=Robert |last12=Karp |first12=Jeffrey M. |title=Microstructured barbs on the North American porcupine quill enable easy tissue penetration and difficult removal |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |year=2012 |volume=109 |issue=52 |pages=21289–21294 |doi=10.1073/pnas.1216441109}}</ref> Сохтори ковок ва мустаҳками хорҳои баъзе хорпуштакҳои баҳрӣ низ барои сохтани маводи сунъии сабуку устувор, аз ҷумла сафолҳои махсус, омӯхта мешавад.<ref name="Biomimetics">{{cite journal |last1=Klang |first1=Katharina |last2=Nickel |first2=Klaus G. |title=The Plant-Like Structure of Lance Sea Urchin Spines as Biomimetic Concept Generator for Freeze-Casted Structural Graded Ceramics |journal=Biomimetics |year=2021 |volume=6 |issue=2 |pages=36 |doi=10.3390/biomimetics6020036}}</ref> == Эзоҳ == {{reflist}} [[Гурӯҳ:Анатомияи ҳайвонот]] [[Гурӯҳ:Муҳофизати ҳайвонот]] [[Гурӯҳ:Зоология]] ghwu7vwl22zt5ax3zsgmzxeq3g6pmam 1490717 1490716 2026-10-22T19:03:44Z Zosya95 54344 /* Вазифаҳо */ 1490717 wikitext text/x-wiki {{Дигар маъноҳо|Хор (мазмунҳо)}} [[Акс:Ялтинский зоопарк 079.jpg|thumb|Хорҳои [[ҷайра]]]] '''Хор''', '''дук''' ё '''дуг''' — сохтори сахт ва нӯгтези бадани баъзе [[ҳайвонот]], ки бештар барои муҳофизат аз [[дарандаҳо]] хизмат мекунад. Хорҳо дар гурӯҳҳои гуногуни [[мӯҳрадорон]] ва [[бемӯҳраҳо]] вомехӯранд. Онҳо вобаста ба намуди ҳайвон аз ҷиҳати андоза, шакл, таркиб ва вазифа фарқ мекунанд. Ғайр аз муҳофизат, хорҳо метавонанд барои ҳаракат, нигоҳ доштани шакли бадан, огоҳ кардани дарандаҳо ё заҳр задан ёрӣ диҳанд.<ref name="Crofts">{{cite journal |last1=Crofts |first1=Stephanie B. |last2=Stankowich |first2=Theodore |title=Stabbing Spines: A Review of the Biomechanics and Evolution of Defensive Spines |journal=Integrative and Comparative Biology |year=2021 |volume=61 |issue=2 |pages=655–667 |doi=10.1093/icb/icab099}}</ref> == Сохт == Хорҳо асосан дарозрӯя ё сӯзанмонанд буда, аз ҷиҳати андоза ва ранг гуногунанд. Сохти онҳо вобаста ба гурӯҳи ҳайвонот фарқ мекунад: * '''Ширхӯрон''' (ҷайраҳо ва [[Хорпуштак|хорпуштакон]]): Хорҳо аз мӯйҳои тағйирёфта ва асосан аз [[кератин]] сохта шудаанд. Даруни баъзеи онҳо ковок ё исфанҷмонанд буда, барои сабук ва устувор мондани онҳо хидмат мекунад.<ref name="Vincent">{{cite journal |last1=Vincent |first1=J. F. V. |last2=Owers |first2=P. |title=Mechanical design of hedgehog spines and porcupine quills |journal=Journal of Zoology |year=1986 |volume=210 |issue=1 |pages=55–75 |doi=10.1111/j.1469-7998.1986.tb03620.x}}</ref> * [[Моҳиҳо|'''Моҳиҳо''']]: Хорҳо бештар [[Устухон|устухонӣ]] мебошанд. * [[Хорпуштаки баҳрӣ|'''Хорпуштакҳои баҳрӣ''']]: Хорҳо аз моддаҳои [[Оҳак|оҳакӣ]], асосан [[Карбонати калсий|карбонати калсий]] сохта шудаанд. == Вазифаҳо == Вазифаи асосии хорҳо муҳофизат аз дарандаҳо мебошад. Нӯги тези онҳо ба пӯсти душман халида, аз ҳамла пешгирӣ мекунад. Аммо хорҳо вазифаҳои дигар низ доранд: * '''Огоҳсозӣ''': Баъзе ҷайраҳо бо ҷунбонидани хорҳои думи худ садои тақ-тақ мебароранд. Ҳамчунин рангҳои намоёну баланди хорҳо ([[апосематизм]]) дарандаҳоро пеш аз ҳамла аз хатар огоҳ мекунанд.<ref name="Warning">{{cite journal |last1=Speed |first1=Michael P. |last2=Ruxton |first2=Graeme D. |title=Warning displays in spiny animals: One (more) evolutionary route to aposematism |journal=Evolution |year=2005 |volume=59 |issue=12 |pages=2499–2508 |doi=10.1111/j.0014-3820.2005.tb00963.x}}</ref> * '''Ҳаракат''': [[Хорпуштаки баҳрӣ|Хорпуштакҳои баҳрӣ]] хорҳоро барои ҳаракат ва нигоҳ доштани бадан, ва [[Моҳиҳо|моҳиҳо]] хорҳои болҳояшонро барои устуворӣ дар об истифода мебаранд. * '''Устуворӣ''': [[Хорпуштаки баҳрӣ|Хорпуштакҳои баҳрӣ]] хорҳоро барои ҳаракат ва нигоҳ доштани бадан, ва [[Моҳиҳо|моҳиҳо]] хорҳои болҳояшонро барои устуворӣ дар об истифода мебаранд. * '''Заҳрзанӣ''': Дар баъзе намудҳои ҷонварони баҳрӣ хорҳо ҳамчун роҳи ворид кардани заҳр хизмат мекунанд. == Паҳншавӣ == === Ширхӯрон === Хорҳо дар ҷайраҳо, [[хорпуштак]]он, [[ехидна]]ҳо, [[тенрек]]ҳо ва баъзе [[хояндаҳо]]и дигар, аз ҷумлаи [[Муши хордор|мушҳои хордор]], дида мешаванд.<ref name="Crofts"/> Дар ҷайраҳо хорҳо бештар паҳлӯҳо ва пушти баданро мепӯшонанд. Ҳангоми хатар ҷайра хорҳояшро рост хезонда, худро калонтар карда нишон медиҳад. Агар даранда наздик ояд, ҷайра метавонад бо хорҳояш ба он осеб расонад.<ref name="Cornell">{{cite web |title=Porcupine quill injuries in dogs |url=https://www.vet.cornell.edu/departments-centers-and-institutes/riney-canine-health-center/canine-health-information/porcupine-quill-injuries-in-dogs |publisher=Cornell University College of Veterinary Medicine |language=en}}</ref> Хорҳои хорпуштакҳо аз хорҳои ҷайраҳо кӯтоҳтар буда, аз пӯсташон ҷудо намешаванд. Ҳангоми хатар, хорпуштак худро лӯнда карда, [[Сар|сар]], [[Шикам|шикам]] ва дигар ҷойҳои нарми баданашро зери хорҳояш пинҳон мекунад. Ехиднаҳо низ хорҳои аз [[кератин]] сохташуда доранд. Гарчанде ҷайраҳо, хорпуштакҳо ва ехиднаҳо ба гурӯҳҳои гуногуни ширхӯрон дохил мешаванд, хорҳои ҳамаи онҳо аз мӯйҳои шаклдигаркарда ба вуҷуд омадаанд. === Моҳиҳо === [[Акс:MC Rotfeuerfisch.jpg|thumb|Моҳии шер (''Pterois'') бо хорҳои дароз ва заҳрнок]] Дар бисёр моҳиҳо хорҳои сахт дар таркиби [[болҳои моҳӣ|болҳо]] ҷойгир буда, барои устувории онҳо ва муҳофизат аз душман хизмат мекунанд. Ин хорҳо одатан сахт, нӯгтез ва бебанд буда, аз шуоъҳои нарму чандири болҳо фарқ мекунанд. Дар баъзе намудҳо, аз ҷумла моҳии шер (''Pterois'') ва намояндагони оилаи каждуммоҳиҳо (''Scorpaenidae''), хорҳо бо ғадудҳои заҳр алоқаманданд. Ҳангоми халидани хор заҳр ба захм ворид шуда, метавонад дарди шадид, варам ва дигар нишонаҳои заҳролудшавиро ба вуҷуд орад.<ref name="NOAA">{{cite web |title=What is a lionfish? |url=https://oceanservice.noaa.gov/facts/lionfish-facts.html |publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration |language=en}}</ref> Дар думи баъзе [[скат]]ҳо низ хори дарозу нӯгтез мавҷуд аст. Ин хор аз сохторҳои сахти пӯст ба вуҷуд омада, дар баъзе намудҳо бо ғадудҳои заҳр алоқаманд мебошад. === Бемӯҳраҳо === Хорҳо дар ҳайвоноти бемӯҳра, ба монанди [[хорпӯстҳо]], [[нармбаданҳо]] ва [[буғумпойҳо]] низ вомехӯранд. Дар хорпуштакҳои баҳрӣ хорҳои ҳаракаткунанда ба скелети оҳакии бадан пайваст буда, барои муҳофизат ва ҳаракат дар қаъри баҳр хизмат мекунанд. Дар баъзе намудҳо онҳо дарозу борик ва дар дигар намудҳо кӯтоҳу ғафс мебошанд.<ref name="SeaUrchin">{{cite web |title=Sea Stars, Urchins and Relatives |url=https://ocean.si.edu/ocean-life/invertebrates/sea-stars-urchins-and-relatives |publisher=Smithsonian Ocean |language=en}}</ref> Садафи баъзе ҳалзунҳо ва нармбаданҳои дупалла низ баромадҳои сахти хоршакл дорад. Дар як қатор харчангшаклон бошад, хорҳо қисми рӯйпӯши берунии баданро ташкил медиҳанд. Бадани кирминаҳои баъзе шапалакҳо бо мӯякҳои сахту хоршакл пӯшида шудааст, ки метавонанд боиси озурдагии пӯст шаванд. Хорҳои кирминаҳои ҷинси ''[[Lonomia]]'', ки дар Амрикои Ҷанубӣ зиндагӣ мекунанд, заҳрноканд. Тамос бо онҳо дар ҳолатҳои вазнин метавонад ихтилоли лахташавии хун, хунравӣ ва осеби гурдаҳоро ба вуҷуд орад.<ref name="Lonomia">{{cite journal |last1=Maggi |first1=Silviane |last2=Faulhaber |first2=Gustavo Adolpho Moreira |title=Lonomia obliqua Walker (Lepidoptera: Saturniidae): hemostasis implications |journal=Revista da Associação Médica Brasileira |year=2015 |volume=61 |issue=3 |pages=263–268 |doi=10.1590/1806-9282.61.03.263}}</ref> === Рангҳои огоҳкунанда === Дар баъзе ҳайвоноти хордор рангҳои намоён ба даррандаҳо аз хатари ҳамла хабар медиҳанд. Ин падида '''[[апосематизм]]''' ё '''рангҳои огоҳкунанда''' ном дорад. Масалан, хорҳои сиёҳу сафеди баъзе ҷайраҳо ҳангоми рост шуданашон равшан намоён мегарданд ва метавонанд ҳамчун аломати огоҳкунанда хизмат кунанд. Даррандаҳое, ки қаблан аз чунин ҳайвонот осеб дидаанд, метавонанд аз ҳамлаи такрорӣ худдорӣ намоянд. Таҳқиқоти Майкл Спид ва Грэм Ракстон (2005) нишон дод, ки рангҳои огоҳкунанда метавонанд дар баробари хорҳои муҳофизатӣ инкишоф ёбанд. Чунин аломатҳо ба дарранда имкон медиҳанд, ки хатари осеб диданро пеш аз тамоси бевосита дарк кунад.<ref name="Warning">{{cite journal |last1=Speed |first1=Michael P. |last2=Ruxton |first2=Graeme D. |title=Warning displays in spiny animals: One (more) evolutionary route to aposematism |journal=Evolution |year=2005 |volume=59 |issue=12 |pages=2499–2508 |doi=10.1111/j.0014-3820.2005.tb00963.x}}</ref> == Пайдоиш ва таҳаввул == Хорҳо дар гурӯҳҳои гуногуни ҳайвонот дар ҷараёни [[таҳаввул]] мустақилона ба вуҷуд омадаанд. Ин падида намунае аз [[таҳаввули ҳамгаро]] мебошад, ки дар он гурӯҳҳои гуногуни организмҳо хусусиятҳои монанд пайдо мекунанд. Пайдоиши хорҳои муҳофизатӣ бештар бо хатари ҳамлаи даррандаҳо алоқаманд аст. Таҳқиқоти соли 2016 нишон дод, ки воситаҳои муҳофизатии бадан, аз ҷумла хорҳо, дар баъзе ширхӯрони миёнаҷуссае бештар инкишоф ёфтаанд, ки дар муҳити кушод зиндагӣ мекунанд ва барои пинҳон шудан ё гурехтан имконияти маҳдуд доранд. Бо вуҷуди ин, чунин хусусият дар ҳайвоноти ҷангалзӣ низ вомехӯрад.<ref name="Stankowich">{{cite journal |last1=Stankowich |first1=Theodore |last2=Campbell |first2=Lisa A. |title=Living in the danger zone: Exposure to predators and the evolution of spines and body armor in mammals |journal=Evolution |year=2016 |volume=70 |issue=7 |pages=1501–1511 |doi=10.1111/evo.12961}}</ref> Бозёфтҳои [[палеонтология|палеонтологӣ]] нишон медиҳанд, ки хорҳои мӯймонанд дар ширхӯрони қадим низ мавҷуд буданд. Аз ҷумла, дар боқимондаҳои сангшудаи ''[[Spinolestes xenarthrosus]]'', ки тақрибан 125 миллион сол пеш, дар давраи [[табошир]], зиндагӣ мекард, осори мӯй ва сохторҳои хоршакли пӯст ёфт шудаанд.<ref name="Spinolestes">{{cite journal |last1=Martin |first1=Thomas |last2=Marugán-Lobón |first2=Jesús |last3=Vullo |first3=Romain |last4=Martín-Abad |first4=Hugo |last5=Luo |first5=Zhe-Xi |last6=Buscalioni |first6=Angela D. |title=A Cretaceous eutriconodont and integument evolution in early mammals |journal=Nature |year=2015 |volume=526 |pages=380–384 |doi=10.1038/nature14905}}</ref> == Осебҳо ва табобати онҳо == Хорҳо ҳангоми ба пӯст халидан онро сӯрох карда, захмин мекунанд. Дараҷаи осеб аз шаклу андозаи хор, чуқурии захм ва заҳрнокии он вобаста аст. Хорҳои дар [[Бофта|бофтаҳо]] боқимонда метавонанд боиси [[Дард|дард]], варам, [[Газак|газак]] ва сироят шаванд. Хорҳои ҷайра заҳрнок нестанд, вале метавонанд ба бофтаҳо чуқур халанд. Хорчаҳои хурди нӯги онҳо берун кашиданро душвор мегардонанд. Агар хор дар бадан боқӣ монад, метавонад шикаста, ба бофтаҳои дарунтар кӯчад ва ба узвҳои дохилӣ осеб расонад. Аз ин рӯ, хорҳои чуқур фурӯрафтаро набояд худсарона берун кашид ва бояд фавран ба пизишк муроҷиат кард.<ref name="Cornell">{{cite web |title=Porcupine quill injuries in dogs |url=https://www.vet.cornell.edu/departments-centers-and-institutes/riney-canine-health-center/canine-health-information/porcupine-quill-injuries-in-dogs |publisher=Cornell University College of Veterinary Medicine |language=en}}</ref> Хорҳои баъзе моҳиҳо ва бемӯҳраҳои баҳрӣ заҳрнок буда, метавонанд дарди шадид, варам, беҳолӣ ва дигар нишонаҳои заҳролудшавиро ба вуҷуд оранд. Дар ҳолатҳои вазнин, заҳр метавонад ба кори дил ва роҳҳои нафас таъсир расонад ва ҳатто ба марг оварда расонад. Ҳангоми чунин осебҳо захм бояд тоза карда шуда, барои муоина ва табобат ба табиб муроҷиат карда шавад.<ref name="CDC">{{cite web |title=Poisonings, Envenomations, and Toxic Exposures During Travel |url=https://www.cdc.gov/yellow-book/hcp/environmental-hazards-risks/poisonings-envenomations-and-toxic-exposures-during-travel.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |language=en}}</ref> == Истифода аз ҷониби инсон == Хорҳои баъзе ҳайвонот аз замонҳои қадим барои сохтани ашёи ороишӣ ва ҳунарҳои дастӣ истифода шудаанд. Дар байни халқҳои бумии Амрикои Шимолӣ хорҳои ҷайраро ранг карда, барои ороиши либос, пойафзол, халта ва дигар ашё ба кор мебурданд. Ин ҳунари анъанавӣ бо номи ''quillwork'' маълум аст.<ref name="Quillwork">{{cite book |last=Orchard |first=William C. |title=The Technique of Porcupine-Quill Decoration Among the North American Indians |publisher=Museum of the American Indian, Heye Foundation |year=1916 |doi=10.5479/sil.451243.39088016090201}}</ref> Хорҳои ҳайвонот дар таҳқиқоти [[биомиметика]] низ мавриди омӯзиш қарор доранд. Олимон сохтори хорҳои ҷайраро барои таҳияи сӯзанҳои тиббӣ ва воситаҳои пайваст кардани бофтаҳо таҳқиқ мекунанд. Хорчаҳои хурди нӯги онҳо барои сохтани асбобҳое, ки бо қувваи камтар ба бофта ворид мешаванд, намуна шуда метавонанд.<ref name="Cho">{{cite journal |last1=Cho |first1=Woo Kyung |last2=Ankrum |first2=James A. |last3=Guo |first3=Dagang |last4=Chester |first4=Shawn A. |last5=Yang |first5=Seung Yun |last6=Kashyap |first6=Anurag |last7=Campbell |first7=Georgina A. |last8=Wood |first8=Robert J. |last9=Rijal |first9=Ram K. |last10=Karnik |first10=Rohit |last11=Langer |first11=Robert |last12=Karp |first12=Jeffrey M. |title=Microstructured barbs on the North American porcupine quill enable easy tissue penetration and difficult removal |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |year=2012 |volume=109 |issue=52 |pages=21289–21294 |doi=10.1073/pnas.1216441109}}</ref> Сохтори ковок ва мустаҳками хорҳои баъзе хорпуштакҳои баҳрӣ низ барои сохтани маводи сунъии сабуку устувор, аз ҷумла сафолҳои махсус, омӯхта мешавад.<ref name="Biomimetics">{{cite journal |last1=Klang |first1=Katharina |last2=Nickel |first2=Klaus G. |title=The Plant-Like Structure of Lance Sea Urchin Spines as Biomimetic Concept Generator for Freeze-Casted Structural Graded Ceramics |journal=Biomimetics |year=2021 |volume=6 |issue=2 |pages=36 |doi=10.3390/biomimetics6020036}}</ref> == Эзоҳ == {{reflist}} [[Гурӯҳ:Анатомияи ҳайвонот]] [[Гурӯҳ:Муҳофизати ҳайвонот]] [[Гурӯҳ:Зоология]] 26gscpccus5aiy3gakygvxwmw0mybjq 1490718 1490717 2026-10-22T19:03:59Z Zosya95 54344 /* Рангҳои огоҳкунанда */ 1490718 wikitext text/x-wiki {{Дигар маъноҳо|Хор (мазмунҳо)}} [[Акс:Ялтинский зоопарк 079.jpg|thumb|Хорҳои [[ҷайра]]]] '''Хор''', '''дук''' ё '''дуг''' — сохтори сахт ва нӯгтези бадани баъзе [[ҳайвонот]], ки бештар барои муҳофизат аз [[дарандаҳо]] хизмат мекунад. Хорҳо дар гурӯҳҳои гуногуни [[мӯҳрадорон]] ва [[бемӯҳраҳо]] вомехӯранд. Онҳо вобаста ба намуди ҳайвон аз ҷиҳати андоза, шакл, таркиб ва вазифа фарқ мекунанд. Ғайр аз муҳофизат, хорҳо метавонанд барои ҳаракат, нигоҳ доштани шакли бадан, огоҳ кардани дарандаҳо ё заҳр задан ёрӣ диҳанд.<ref name="Crofts">{{cite journal |last1=Crofts |first1=Stephanie B. |last2=Stankowich |first2=Theodore |title=Stabbing Spines: A Review of the Biomechanics and Evolution of Defensive Spines |journal=Integrative and Comparative Biology |year=2021 |volume=61 |issue=2 |pages=655–667 |doi=10.1093/icb/icab099}}</ref> == Сохт == Хорҳо асосан дарозрӯя ё сӯзанмонанд буда, аз ҷиҳати андоза ва ранг гуногунанд. Сохти онҳо вобаста ба гурӯҳи ҳайвонот фарқ мекунад: * '''Ширхӯрон''' (ҷайраҳо ва [[Хорпуштак|хорпуштакон]]): Хорҳо аз мӯйҳои тағйирёфта ва асосан аз [[кератин]] сохта шудаанд. Даруни баъзеи онҳо ковок ё исфанҷмонанд буда, барои сабук ва устувор мондани онҳо хидмат мекунад.<ref name="Vincent">{{cite journal |last1=Vincent |first1=J. F. V. |last2=Owers |first2=P. |title=Mechanical design of hedgehog spines and porcupine quills |journal=Journal of Zoology |year=1986 |volume=210 |issue=1 |pages=55–75 |doi=10.1111/j.1469-7998.1986.tb03620.x}}</ref> * [[Моҳиҳо|'''Моҳиҳо''']]: Хорҳо бештар [[Устухон|устухонӣ]] мебошанд. * [[Хорпуштаки баҳрӣ|'''Хорпуштакҳои баҳрӣ''']]: Хорҳо аз моддаҳои [[Оҳак|оҳакӣ]], асосан [[Карбонати калсий|карбонати калсий]] сохта шудаанд. == Вазифаҳо == Вазифаи асосии хорҳо муҳофизат аз дарандаҳо мебошад. Нӯги тези онҳо ба пӯсти душман халида, аз ҳамла пешгирӣ мекунад. Аммо хорҳо вазифаҳои дигар низ доранд: * '''Огоҳсозӣ''': Баъзе ҷайраҳо бо ҷунбонидани хорҳои думи худ садои тақ-тақ мебароранд. Ҳамчунин рангҳои намоёну баланди хорҳо ([[апосематизм]]) дарандаҳоро пеш аз ҳамла аз хатар огоҳ мекунанд.<ref name="Warning">{{cite journal |last1=Speed |first1=Michael P. |last2=Ruxton |first2=Graeme D. |title=Warning displays in spiny animals: One (more) evolutionary route to aposematism |journal=Evolution |year=2005 |volume=59 |issue=12 |pages=2499–2508 |doi=10.1111/j.0014-3820.2005.tb00963.x}}</ref> * '''Ҳаракат''': [[Хорпуштаки баҳрӣ|Хорпуштакҳои баҳрӣ]] хорҳоро барои ҳаракат ва нигоҳ доштани бадан, ва [[Моҳиҳо|моҳиҳо]] хорҳои болҳояшонро барои устуворӣ дар об истифода мебаранд. * '''Устуворӣ''': [[Хорпуштаки баҳрӣ|Хорпуштакҳои баҳрӣ]] хорҳоро барои ҳаракат ва нигоҳ доштани бадан, ва [[Моҳиҳо|моҳиҳо]] хорҳои болҳояшонро барои устуворӣ дар об истифода мебаранд. * '''Заҳрзанӣ''': Дар баъзе намудҳои ҷонварони баҳрӣ хорҳо ҳамчун роҳи ворид кардани заҳр хизмат мекунанд. == Паҳншавӣ == === Ширхӯрон === Хорҳо дар ҷайраҳо, [[хорпуштак]]он, [[ехидна]]ҳо, [[тенрек]]ҳо ва баъзе [[хояндаҳо]]и дигар, аз ҷумлаи [[Муши хордор|мушҳои хордор]], дида мешаванд.<ref name="Crofts"/> Дар ҷайраҳо хорҳо бештар паҳлӯҳо ва пушти баданро мепӯшонанд. Ҳангоми хатар ҷайра хорҳояшро рост хезонда, худро калонтар карда нишон медиҳад. Агар даранда наздик ояд, ҷайра метавонад бо хорҳояш ба он осеб расонад.<ref name="Cornell">{{cite web |title=Porcupine quill injuries in dogs |url=https://www.vet.cornell.edu/departments-centers-and-institutes/riney-canine-health-center/canine-health-information/porcupine-quill-injuries-in-dogs |publisher=Cornell University College of Veterinary Medicine |language=en}}</ref> Хорҳои хорпуштакҳо аз хорҳои ҷайраҳо кӯтоҳтар буда, аз пӯсташон ҷудо намешаванд. Ҳангоми хатар, хорпуштак худро лӯнда карда, [[Сар|сар]], [[Шикам|шикам]] ва дигар ҷойҳои нарми баданашро зери хорҳояш пинҳон мекунад. Ехиднаҳо низ хорҳои аз [[кератин]] сохташуда доранд. Гарчанде ҷайраҳо, хорпуштакҳо ва ехиднаҳо ба гурӯҳҳои гуногуни ширхӯрон дохил мешаванд, хорҳои ҳамаи онҳо аз мӯйҳои шаклдигаркарда ба вуҷуд омадаанд. === Моҳиҳо === [[Акс:MC Rotfeuerfisch.jpg|thumb|Моҳии шер (''Pterois'') бо хорҳои дароз ва заҳрнок]] Дар бисёр моҳиҳо хорҳои сахт дар таркиби [[болҳои моҳӣ|болҳо]] ҷойгир буда, барои устувории онҳо ва муҳофизат аз душман хизмат мекунанд. Ин хорҳо одатан сахт, нӯгтез ва бебанд буда, аз шуоъҳои нарму чандири болҳо фарқ мекунанд. Дар баъзе намудҳо, аз ҷумла моҳии шер (''Pterois'') ва намояндагони оилаи каждуммоҳиҳо (''Scorpaenidae''), хорҳо бо ғадудҳои заҳр алоқаманданд. Ҳангоми халидани хор заҳр ба захм ворид шуда, метавонад дарди шадид, варам ва дигар нишонаҳои заҳролудшавиро ба вуҷуд орад.<ref name="NOAA">{{cite web |title=What is a lionfish? |url=https://oceanservice.noaa.gov/facts/lionfish-facts.html |publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration |language=en}}</ref> Дар думи баъзе [[скат]]ҳо низ хори дарозу нӯгтез мавҷуд аст. Ин хор аз сохторҳои сахти пӯст ба вуҷуд омада, дар баъзе намудҳо бо ғадудҳои заҳр алоқаманд мебошад. === Бемӯҳраҳо === Хорҳо дар ҳайвоноти бемӯҳра, ба монанди [[хорпӯстҳо]], [[нармбаданҳо]] ва [[буғумпойҳо]] низ вомехӯранд. Дар хорпуштакҳои баҳрӣ хорҳои ҳаракаткунанда ба скелети оҳакии бадан пайваст буда, барои муҳофизат ва ҳаракат дар қаъри баҳр хизмат мекунанд. Дар баъзе намудҳо онҳо дарозу борик ва дар дигар намудҳо кӯтоҳу ғафс мебошанд.<ref name="SeaUrchin">{{cite web |title=Sea Stars, Urchins and Relatives |url=https://ocean.si.edu/ocean-life/invertebrates/sea-stars-urchins-and-relatives |publisher=Smithsonian Ocean |language=en}}</ref> Садафи баъзе ҳалзунҳо ва нармбаданҳои дупалла низ баромадҳои сахти хоршакл дорад. Дар як қатор харчангшаклон бошад, хорҳо қисми рӯйпӯши берунии баданро ташкил медиҳанд. Бадани кирминаҳои баъзе шапалакҳо бо мӯякҳои сахту хоршакл пӯшида шудааст, ки метавонанд боиси озурдагии пӯст шаванд. Хорҳои кирминаҳои ҷинси ''[[Lonomia]]'', ки дар Амрикои Ҷанубӣ зиндагӣ мекунанд, заҳрноканд. Тамос бо онҳо дар ҳолатҳои вазнин метавонад ихтилоли лахташавии хун, хунравӣ ва осеби гурдаҳоро ба вуҷуд орад.<ref name="Lonomia">{{cite journal |last1=Maggi |first1=Silviane |last2=Faulhaber |first2=Gustavo Adolpho Moreira |title=Lonomia obliqua Walker (Lepidoptera: Saturniidae): hemostasis implications |journal=Revista da Associação Médica Brasileira |year=2015 |volume=61 |issue=3 |pages=263–268 |doi=10.1590/1806-9282.61.03.263}}</ref> == Пайдоиш ва таҳаввул == Хорҳо дар гурӯҳҳои гуногуни ҳайвонот дар ҷараёни [[таҳаввул]] мустақилона ба вуҷуд омадаанд. Ин падида намунае аз [[таҳаввули ҳамгаро]] мебошад, ки дар он гурӯҳҳои гуногуни организмҳо хусусиятҳои монанд пайдо мекунанд. Пайдоиши хорҳои муҳофизатӣ бештар бо хатари ҳамлаи даррандаҳо алоқаманд аст. Таҳқиқоти соли 2016 нишон дод, ки воситаҳои муҳофизатии бадан, аз ҷумла хорҳо, дар баъзе ширхӯрони миёнаҷуссае бештар инкишоф ёфтаанд, ки дар муҳити кушод зиндагӣ мекунанд ва барои пинҳон шудан ё гурехтан имконияти маҳдуд доранд. Бо вуҷуди ин, чунин хусусият дар ҳайвоноти ҷангалзӣ низ вомехӯрад.<ref name="Stankowich">{{cite journal |last1=Stankowich |first1=Theodore |last2=Campbell |first2=Lisa A. |title=Living in the danger zone: Exposure to predators and the evolution of spines and body armor in mammals |journal=Evolution |year=2016 |volume=70 |issue=7 |pages=1501–1511 |doi=10.1111/evo.12961}}</ref> Бозёфтҳои [[палеонтология|палеонтологӣ]] нишон медиҳанд, ки хорҳои мӯймонанд дар ширхӯрони қадим низ мавҷуд буданд. Аз ҷумла, дар боқимондаҳои сангшудаи ''[[Spinolestes xenarthrosus]]'', ки тақрибан 125 миллион сол пеш, дар давраи [[табошир]], зиндагӣ мекард, осори мӯй ва сохторҳои хоршакли пӯст ёфт шудаанд.<ref name="Spinolestes">{{cite journal |last1=Martin |first1=Thomas |last2=Marugán-Lobón |first2=Jesús |last3=Vullo |first3=Romain |last4=Martín-Abad |first4=Hugo |last5=Luo |first5=Zhe-Xi |last6=Buscalioni |first6=Angela D. |title=A Cretaceous eutriconodont and integument evolution in early mammals |journal=Nature |year=2015 |volume=526 |pages=380–384 |doi=10.1038/nature14905}}</ref> == Осебҳо ва табобати онҳо == Хорҳо ҳангоми ба пӯст халидан онро сӯрох карда, захмин мекунанд. Дараҷаи осеб аз шаклу андозаи хор, чуқурии захм ва заҳрнокии он вобаста аст. Хорҳои дар [[Бофта|бофтаҳо]] боқимонда метавонанд боиси [[Дард|дард]], варам, [[Газак|газак]] ва сироят шаванд. Хорҳои ҷайра заҳрнок нестанд, вале метавонанд ба бофтаҳо чуқур халанд. Хорчаҳои хурди нӯги онҳо берун кашиданро душвор мегардонанд. Агар хор дар бадан боқӣ монад, метавонад шикаста, ба бофтаҳои дарунтар кӯчад ва ба узвҳои дохилӣ осеб расонад. Аз ин рӯ, хорҳои чуқур фурӯрафтаро набояд худсарона берун кашид ва бояд фавран ба пизишк муроҷиат кард.<ref name="Cornell">{{cite web |title=Porcupine quill injuries in dogs |url=https://www.vet.cornell.edu/departments-centers-and-institutes/riney-canine-health-center/canine-health-information/porcupine-quill-injuries-in-dogs |publisher=Cornell University College of Veterinary Medicine |language=en}}</ref> Хорҳои баъзе моҳиҳо ва бемӯҳраҳои баҳрӣ заҳрнок буда, метавонанд дарди шадид, варам, беҳолӣ ва дигар нишонаҳои заҳролудшавиро ба вуҷуд оранд. Дар ҳолатҳои вазнин, заҳр метавонад ба кори дил ва роҳҳои нафас таъсир расонад ва ҳатто ба марг оварда расонад. Ҳангоми чунин осебҳо захм бояд тоза карда шуда, барои муоина ва табобат ба табиб муроҷиат карда шавад.<ref name="CDC">{{cite web |title=Poisonings, Envenomations, and Toxic Exposures During Travel |url=https://www.cdc.gov/yellow-book/hcp/environmental-hazards-risks/poisonings-envenomations-and-toxic-exposures-during-travel.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |language=en}}</ref> == Истифода аз ҷониби инсон == Хорҳои баъзе ҳайвонот аз замонҳои қадим барои сохтани ашёи ороишӣ ва ҳунарҳои дастӣ истифода шудаанд. Дар байни халқҳои бумии Амрикои Шимолӣ хорҳои ҷайраро ранг карда, барои ороиши либос, пойафзол, халта ва дигар ашё ба кор мебурданд. Ин ҳунари анъанавӣ бо номи ''quillwork'' маълум аст.<ref name="Quillwork">{{cite book |last=Orchard |first=William C. |title=The Technique of Porcupine-Quill Decoration Among the North American Indians |publisher=Museum of the American Indian, Heye Foundation |year=1916 |doi=10.5479/sil.451243.39088016090201}}</ref> Хорҳои ҳайвонот дар таҳқиқоти [[биомиметика]] низ мавриди омӯзиш қарор доранд. Олимон сохтори хорҳои ҷайраро барои таҳияи сӯзанҳои тиббӣ ва воситаҳои пайваст кардани бофтаҳо таҳқиқ мекунанд. Хорчаҳои хурди нӯги онҳо барои сохтани асбобҳое, ки бо қувваи камтар ба бофта ворид мешаванд, намуна шуда метавонанд.<ref name="Cho">{{cite journal |last1=Cho |first1=Woo Kyung |last2=Ankrum |first2=James A. |last3=Guo |first3=Dagang |last4=Chester |first4=Shawn A. |last5=Yang |first5=Seung Yun |last6=Kashyap |first6=Anurag |last7=Campbell |first7=Georgina A. |last8=Wood |first8=Robert J. |last9=Rijal |first9=Ram K. |last10=Karnik |first10=Rohit |last11=Langer |first11=Robert |last12=Karp |first12=Jeffrey M. |title=Microstructured barbs on the North American porcupine quill enable easy tissue penetration and difficult removal |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |year=2012 |volume=109 |issue=52 |pages=21289–21294 |doi=10.1073/pnas.1216441109}}</ref> Сохтори ковок ва мустаҳками хорҳои баъзе хорпуштакҳои баҳрӣ низ барои сохтани маводи сунъии сабуку устувор, аз ҷумла сафолҳои махсус, омӯхта мешавад.<ref name="Biomimetics">{{cite journal |last1=Klang |first1=Katharina |last2=Nickel |first2=Klaus G. |title=The Plant-Like Structure of Lance Sea Urchin Spines as Biomimetic Concept Generator for Freeze-Casted Structural Graded Ceramics |journal=Biomimetics |year=2021 |volume=6 |issue=2 |pages=36 |doi=10.3390/biomimetics6020036}}</ref> == Эзоҳ == {{reflist}} [[Гурӯҳ:Анатомияи ҳайвонот]] [[Гурӯҳ:Муҳофизати ҳайвонот]] [[Гурӯҳ:Зоология]] eqebre1y9636d121duxnsgmazy1geqh 1490719 1490718 2026-10-22T19:17:10Z Zosya95 54344 /* Вазифаҳо */ 1490719 wikitext text/x-wiki {{Дигар маъноҳо|Хор (мазмунҳо)}} [[Акс:Ялтинский зоопарк 079.jpg|thumb|Хорҳои [[ҷайра]]]] '''Хор''', '''дук''' ё '''дуг''' — сохтори сахт ва нӯгтези бадани баъзе [[ҳайвонот]], ки бештар барои муҳофизат аз [[дарандаҳо]] хизмат мекунад. Хорҳо дар гурӯҳҳои гуногуни [[мӯҳрадорон]] ва [[бемӯҳраҳо]] вомехӯранд. Онҳо вобаста ба намуди ҳайвон аз ҷиҳати андоза, шакл, таркиб ва вазифа фарқ мекунанд. Ғайр аз муҳофизат, хорҳо метавонанд барои ҳаракат, нигоҳ доштани шакли бадан, огоҳ кардани дарандаҳо ё заҳр задан ёрӣ диҳанд.<ref name="Crofts">{{cite journal |last1=Crofts |first1=Stephanie B. |last2=Stankowich |first2=Theodore |title=Stabbing Spines: A Review of the Biomechanics and Evolution of Defensive Spines |journal=Integrative and Comparative Biology |year=2021 |volume=61 |issue=2 |pages=655–667 |doi=10.1093/icb/icab099}}</ref> == Сохт == Хорҳо асосан дарозрӯя ё сӯзанмонанд буда, аз ҷиҳати андоза ва ранг гуногунанд. Сохти онҳо вобаста ба гурӯҳи ҳайвонот фарқ мекунад: * '''Ширхӯрон''' (ҷайраҳо ва [[Хорпуштак|хорпуштакон]]): Хорҳо аз мӯйҳои тағйирёфта ва асосан аз [[кератин]] сохта шудаанд. Даруни баъзеи онҳо ковок ё исфанҷмонанд буда, барои сабук ва устувор мондани онҳо хидмат мекунад.<ref name="Vincent">{{cite journal |last1=Vincent |first1=J. F. V. |last2=Owers |first2=P. |title=Mechanical design of hedgehog spines and porcupine quills |journal=Journal of Zoology |year=1986 |volume=210 |issue=1 |pages=55–75 |doi=10.1111/j.1469-7998.1986.tb03620.x}}</ref> * [[Моҳиҳо|'''Моҳиҳо''']]: Хорҳо бештар [[Устухон|устухонӣ]] мебошанд. * [[Хорпуштаки баҳрӣ|'''Хорпуштакҳои баҳрӣ''']]: Хорҳо аз моддаҳои [[Оҳак|оҳакӣ]], асосан [[Карбонати калсий|карбонати калсий]] сохта шудаанд. == Вазифаҳо == Хорҳо пеш аз ҳама ҷонваронро аз даррандаҳо муҳофизат мекунанд. Нӯги тези онҳо метавонад ба бадани ҳамлагар халида, ӯро аз ҳамла боздорад. Аммо хорҳо корбурдҳои дигар низ доранд: * '''Огоҳсозӣ''': Баъзе ҷайраҳо бо ҷунбонидани хорҳои думашон садои тақ-тақ бароварда, дарандаҳоро аз наздик шудан бозмедоранд. Ҳамчунин ранги равшану намоёни хорҳо ([[апосематизм]]) метавонад душманонашро аз дурӣ огоҳ кунад.<ref name="Warning">{{cite journal |last1=Speed |first1=Michael P. |last2=Ruxton |first2=Graeme D. |title=Warning displays in spiny animals: One (more) evolutionary route to aposematism |journal=Evolution |year=2005 |volume=59 |issue=12 |pages=2499–2508 |doi=10.1111/j.0014-3820.2005.tb00963.x}}</ref> * '''Ҳаракат''': [[Хорпуштаки баҳрӣ|Хорпуштакҳои баҳрӣ]] бо ёрии хорҳояшон дар қаъри баҳр ҳаракат мекунанд. * '''Устуворӣ''': Хорҳои хорпуштакҳои баҳрӣ ба нигоҳ доштани баданашон ёрӣ мерасонанд, дар ҳоле ки хорҳои болҳои [[Моҳиҳо|моҳиҳо]] ба устуворӣ ва нигоҳ доштани мувозинат дар об кумак мекунанд. * '''Заҳррасонӣ''': Дар баъзе ҷонварони баҳрӣ хорҳо барои ба бадани душман ворид кардани заҳр хизмат мекунанд. == Паҳншавӣ == === Ширхӯрон === Хорҳо дар ҷайраҳо, [[хорпуштак]]он, [[ехидна]]ҳо, [[тенрек]]ҳо ва баъзе [[хояндаҳо]]и дигар, аз ҷумлаи [[Муши хордор|мушҳои хордор]], дида мешаванд.<ref name="Crofts"/> Дар ҷайраҳо хорҳо бештар паҳлӯҳо ва пушти баданро мепӯшонанд. Ҳангоми хатар ҷайра хорҳояшро рост хезонда, худро калонтар карда нишон медиҳад. Агар даранда наздик ояд, ҷайра метавонад бо хорҳояш ба он осеб расонад.<ref name="Cornell">{{cite web |title=Porcupine quill injuries in dogs |url=https://www.vet.cornell.edu/departments-centers-and-institutes/riney-canine-health-center/canine-health-information/porcupine-quill-injuries-in-dogs |publisher=Cornell University College of Veterinary Medicine |language=en}}</ref> Хорҳои хорпуштакҳо аз хорҳои ҷайраҳо кӯтоҳтар буда, аз пӯсташон ҷудо намешаванд. Ҳангоми хатар, хорпуштак худро лӯнда карда, [[Сар|сар]], [[Шикам|шикам]] ва дигар ҷойҳои нарми баданашро зери хорҳояш пинҳон мекунад. Ехиднаҳо низ хорҳои аз [[кератин]] сохташуда доранд. Гарчанде ҷайраҳо, хорпуштакҳо ва ехиднаҳо ба гурӯҳҳои гуногуни ширхӯрон дохил мешаванд, хорҳои ҳамаи онҳо аз мӯйҳои шаклдигаркарда ба вуҷуд омадаанд. === Моҳиҳо === [[Акс:MC Rotfeuerfisch.jpg|thumb|Моҳии шер (''Pterois'') бо хорҳои дароз ва заҳрнок]] Дар бисёр моҳиҳо хорҳои сахт дар таркиби [[болҳои моҳӣ|болҳо]] ҷойгир буда, барои устувории онҳо ва муҳофизат аз душман хизмат мекунанд. Ин хорҳо одатан сахт, нӯгтез ва бебанд буда, аз шуоъҳои нарму чандири болҳо фарқ мекунанд. Дар баъзе намудҳо, аз ҷумла моҳии шер (''Pterois'') ва намояндагони оилаи каждуммоҳиҳо (''Scorpaenidae''), хорҳо бо ғадудҳои заҳр алоқаманданд. Ҳангоми халидани хор заҳр ба захм ворид шуда, метавонад дарди шадид, варам ва дигар нишонаҳои заҳролудшавиро ба вуҷуд орад.<ref name="NOAA">{{cite web |title=What is a lionfish? |url=https://oceanservice.noaa.gov/facts/lionfish-facts.html |publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration |language=en}}</ref> Дар думи баъзе [[скат]]ҳо низ хори дарозу нӯгтез мавҷуд аст. Ин хор аз сохторҳои сахти пӯст ба вуҷуд омада, дар баъзе намудҳо бо ғадудҳои заҳр алоқаманд мебошад. === Бемӯҳраҳо === Хорҳо дар ҳайвоноти бемӯҳра, ба монанди [[хорпӯстҳо]], [[нармбаданҳо]] ва [[буғумпойҳо]] низ вомехӯранд. Дар хорпуштакҳои баҳрӣ хорҳои ҳаракаткунанда ба скелети оҳакии бадан пайваст буда, барои муҳофизат ва ҳаракат дар қаъри баҳр хизмат мекунанд. Дар баъзе намудҳо онҳо дарозу борик ва дар дигар намудҳо кӯтоҳу ғафс мебошанд.<ref name="SeaUrchin">{{cite web |title=Sea Stars, Urchins and Relatives |url=https://ocean.si.edu/ocean-life/invertebrates/sea-stars-urchins-and-relatives |publisher=Smithsonian Ocean |language=en}}</ref> Садафи баъзе ҳалзунҳо ва нармбаданҳои дупалла низ баромадҳои сахти хоршакл дорад. Дар як қатор харчангшаклон бошад, хорҳо қисми рӯйпӯши берунии баданро ташкил медиҳанд. Бадани кирминаҳои баъзе шапалакҳо бо мӯякҳои сахту хоршакл пӯшида шудааст, ки метавонанд боиси озурдагии пӯст шаванд. Хорҳои кирминаҳои ҷинси ''[[Lonomia]]'', ки дар Амрикои Ҷанубӣ зиндагӣ мекунанд, заҳрноканд. Тамос бо онҳо дар ҳолатҳои вазнин метавонад ихтилоли лахташавии хун, хунравӣ ва осеби гурдаҳоро ба вуҷуд орад.<ref name="Lonomia">{{cite journal |last1=Maggi |first1=Silviane |last2=Faulhaber |first2=Gustavo Adolpho Moreira |title=Lonomia obliqua Walker (Lepidoptera: Saturniidae): hemostasis implications |journal=Revista da Associação Médica Brasileira |year=2015 |volume=61 |issue=3 |pages=263–268 |doi=10.1590/1806-9282.61.03.263}}</ref> == Пайдоиш ва таҳаввул == Хорҳо дар гурӯҳҳои гуногуни ҳайвонот дар ҷараёни [[таҳаввул]] мустақилона ба вуҷуд омадаанд. Ин падида намунае аз [[таҳаввули ҳамгаро]] мебошад, ки дар он гурӯҳҳои гуногуни организмҳо хусусиятҳои монанд пайдо мекунанд. Пайдоиши хорҳои муҳофизатӣ бештар бо хатари ҳамлаи даррандаҳо алоқаманд аст. Таҳқиқоти соли 2016 нишон дод, ки воситаҳои муҳофизатии бадан, аз ҷумла хорҳо, дар баъзе ширхӯрони миёнаҷуссае бештар инкишоф ёфтаанд, ки дар муҳити кушод зиндагӣ мекунанд ва барои пинҳон шудан ё гурехтан имконияти маҳдуд доранд. Бо вуҷуди ин, чунин хусусият дар ҳайвоноти ҷангалзӣ низ вомехӯрад.<ref name="Stankowich">{{cite journal |last1=Stankowich |first1=Theodore |last2=Campbell |first2=Lisa A. |title=Living in the danger zone: Exposure to predators and the evolution of spines and body armor in mammals |journal=Evolution |year=2016 |volume=70 |issue=7 |pages=1501–1511 |doi=10.1111/evo.12961}}</ref> Бозёфтҳои [[палеонтология|палеонтологӣ]] нишон медиҳанд, ки хорҳои мӯймонанд дар ширхӯрони қадим низ мавҷуд буданд. Аз ҷумла, дар боқимондаҳои сангшудаи ''[[Spinolestes xenarthrosus]]'', ки тақрибан 125 миллион сол пеш, дар давраи [[табошир]], зиндагӣ мекард, осори мӯй ва сохторҳои хоршакли пӯст ёфт шудаанд.<ref name="Spinolestes">{{cite journal |last1=Martin |first1=Thomas |last2=Marugán-Lobón |first2=Jesús |last3=Vullo |first3=Romain |last4=Martín-Abad |first4=Hugo |last5=Luo |first5=Zhe-Xi |last6=Buscalioni |first6=Angela D. |title=A Cretaceous eutriconodont and integument evolution in early mammals |journal=Nature |year=2015 |volume=526 |pages=380–384 |doi=10.1038/nature14905}}</ref> == Осебҳо ва табобати онҳо == Хорҳо ҳангоми ба пӯст халидан онро сӯрох карда, захмин мекунанд. Дараҷаи осеб аз шаклу андозаи хор, чуқурии захм ва заҳрнокии он вобаста аст. Хорҳои дар [[Бофта|бофтаҳо]] боқимонда метавонанд боиси [[Дард|дард]], варам, [[Газак|газак]] ва сироят шаванд. Хорҳои ҷайра заҳрнок нестанд, вале метавонанд ба бофтаҳо чуқур халанд. Хорчаҳои хурди нӯги онҳо берун кашиданро душвор мегардонанд. Агар хор дар бадан боқӣ монад, метавонад шикаста, ба бофтаҳои дарунтар кӯчад ва ба узвҳои дохилӣ осеб расонад. Аз ин рӯ, хорҳои чуқур фурӯрафтаро набояд худсарона берун кашид ва бояд фавран ба пизишк муроҷиат кард.<ref name="Cornell">{{cite web |title=Porcupine quill injuries in dogs |url=https://www.vet.cornell.edu/departments-centers-and-institutes/riney-canine-health-center/canine-health-information/porcupine-quill-injuries-in-dogs |publisher=Cornell University College of Veterinary Medicine |language=en}}</ref> Хорҳои баъзе моҳиҳо ва бемӯҳраҳои баҳрӣ заҳрнок буда, метавонанд дарди шадид, варам, беҳолӣ ва дигар нишонаҳои заҳролудшавиро ба вуҷуд оранд. Дар ҳолатҳои вазнин, заҳр метавонад ба кори дил ва роҳҳои нафас таъсир расонад ва ҳатто ба марг оварда расонад. Ҳангоми чунин осебҳо захм бояд тоза карда шуда, барои муоина ва табобат ба табиб муроҷиат карда шавад.<ref name="CDC">{{cite web |title=Poisonings, Envenomations, and Toxic Exposures During Travel |url=https://www.cdc.gov/yellow-book/hcp/environmental-hazards-risks/poisonings-envenomations-and-toxic-exposures-during-travel.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |language=en}}</ref> == Истифода аз ҷониби инсон == Хорҳои баъзе ҳайвонот аз замонҳои қадим барои сохтани ашёи ороишӣ ва ҳунарҳои дастӣ истифода шудаанд. Дар байни халқҳои бумии Амрикои Шимолӣ хорҳои ҷайраро ранг карда, барои ороиши либос, пойафзол, халта ва дигар ашё ба кор мебурданд. Ин ҳунари анъанавӣ бо номи ''quillwork'' маълум аст.<ref name="Quillwork">{{cite book |last=Orchard |first=William C. |title=The Technique of Porcupine-Quill Decoration Among the North American Indians |publisher=Museum of the American Indian, Heye Foundation |year=1916 |doi=10.5479/sil.451243.39088016090201}}</ref> Хорҳои ҳайвонот дар таҳқиқоти [[биомиметика]] низ мавриди омӯзиш қарор доранд. Олимон сохтори хорҳои ҷайраро барои таҳияи сӯзанҳои тиббӣ ва воситаҳои пайваст кардани бофтаҳо таҳқиқ мекунанд. Хорчаҳои хурди нӯги онҳо барои сохтани асбобҳое, ки бо қувваи камтар ба бофта ворид мешаванд, намуна шуда метавонанд.<ref name="Cho">{{cite journal |last1=Cho |first1=Woo Kyung |last2=Ankrum |first2=James A. |last3=Guo |first3=Dagang |last4=Chester |first4=Shawn A. |last5=Yang |first5=Seung Yun |last6=Kashyap |first6=Anurag |last7=Campbell |first7=Georgina A. |last8=Wood |first8=Robert J. |last9=Rijal |first9=Ram K. |last10=Karnik |first10=Rohit |last11=Langer |first11=Robert |last12=Karp |first12=Jeffrey M. |title=Microstructured barbs on the North American porcupine quill enable easy tissue penetration and difficult removal |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |year=2012 |volume=109 |issue=52 |pages=21289–21294 |doi=10.1073/pnas.1216441109}}</ref> Сохтори ковок ва мустаҳками хорҳои баъзе хорпуштакҳои баҳрӣ низ барои сохтани маводи сунъии сабуку устувор, аз ҷумла сафолҳои махсус, омӯхта мешавад.<ref name="Biomimetics">{{cite journal |last1=Klang |first1=Katharina |last2=Nickel |first2=Klaus G. |title=The Plant-Like Structure of Lance Sea Urchin Spines as Biomimetic Concept Generator for Freeze-Casted Structural Graded Ceramics |journal=Biomimetics |year=2021 |volume=6 |issue=2 |pages=36 |doi=10.3390/biomimetics6020036}}</ref> == Эзоҳ == {{reflist}} [[Гурӯҳ:Анатомияи ҳайвонот]] [[Гурӯҳ:Муҳофизати ҳайвонот]] [[Гурӯҳ:Зоология]] ljs65xn5f40jpeu1o64l7ry062mpn6f 1490720 1490719 2026-10-22T19:18:50Z Zosya95 54344 /* Вазифаҳо */ 1490720 wikitext text/x-wiki {{Дигар маъноҳо|Хор (мазмунҳо)}} [[Акс:Ялтинский зоопарк 079.jpg|thumb|Хорҳои [[ҷайра]]]] '''Хор''', '''дук''' ё '''дуг''' — сохтори сахт ва нӯгтези бадани баъзе [[ҳайвонот]], ки бештар барои муҳофизат аз [[дарандаҳо]] хизмат мекунад. Хорҳо дар гурӯҳҳои гуногуни [[мӯҳрадорон]] ва [[бемӯҳраҳо]] вомехӯранд. Онҳо вобаста ба намуди ҳайвон аз ҷиҳати андоза, шакл, таркиб ва вазифа фарқ мекунанд. Ғайр аз муҳофизат, хорҳо метавонанд барои ҳаракат, нигоҳ доштани шакли бадан, огоҳ кардани дарандаҳо ё заҳр задан ёрӣ диҳанд.<ref name="Crofts">{{cite journal |last1=Crofts |first1=Stephanie B. |last2=Stankowich |first2=Theodore |title=Stabbing Spines: A Review of the Biomechanics and Evolution of Defensive Spines |journal=Integrative and Comparative Biology |year=2021 |volume=61 |issue=2 |pages=655–667 |doi=10.1093/icb/icab099}}</ref> == Сохт == Хорҳо асосан дарозрӯя ё сӯзанмонанд буда, аз ҷиҳати андоза ва ранг гуногунанд. Сохти онҳо вобаста ба гурӯҳи ҳайвонот фарқ мекунад: * '''Ширхӯрон''' (ҷайраҳо ва [[Хорпуштак|хорпуштакон]]): Хорҳо аз мӯйҳои тағйирёфта ва асосан аз [[кератин]] сохта шудаанд. Даруни баъзеи онҳо ковок ё исфанҷмонанд буда, барои сабук ва устувор мондани онҳо хидмат мекунад.<ref name="Vincent">{{cite journal |last1=Vincent |first1=J. F. V. |last2=Owers |first2=P. |title=Mechanical design of hedgehog spines and porcupine quills |journal=Journal of Zoology |year=1986 |volume=210 |issue=1 |pages=55–75 |doi=10.1111/j.1469-7998.1986.tb03620.x}}</ref> * [[Моҳиҳо|'''Моҳиҳо''']]: Хорҳо бештар [[Устухон|устухонӣ]] мебошанд. * [[Хорпуштаки баҳрӣ|'''Хорпуштакҳои баҳрӣ''']]: Хорҳо аз моддаҳои [[Оҳак|оҳакӣ]], асосан [[Карбонати калсий|карбонати калсий]] сохта шудаанд. == Вазифаҳо == Хорҳо пеш аз ҳама ҷонваронро аз даррандаҳо муҳофизат мекунанд. Нӯги тези онҳо метавонад ба бадани ҳамлагар халида, ӯро аз ҳамла боздорад. Аммо хорҳо корбурдҳои дигар низ доранд: * '''Огоҳсозӣ''': Баъзе ҷайраҳо бо ҷунбонидани хорҳои думашон садои тақ-тақ бароварда, дарандаҳоро аз наздик шудан бозмедоранд. Ҳамчунин ранги равшану намоёни хорҳо ([[апосематизм]]) метавонад душманонашро аз дурӣ огоҳ кунад.<ref name="Warning">{{cite journal |last1=Speed |first1=Michael P. |last2=Ruxton |first2=Graeme D. |title=Warning displays in spiny animals: One (more) evolutionary route to aposematism |journal=Evolution |year=2005 |volume=59 |issue=12 |pages=2499–2508 |doi=10.1111/j.0014-3820.2005.tb00963.x}}</ref> * '''Ҳаракат''': [[Хорпуштаки баҳрӣ|Хорпуштакҳои баҳрӣ]] бо ёрии хорҳояшон дар қаъри баҳр ҳаракат мекунанд. * '''Устуворӣ''': Хорҳои хорпуштакҳои баҳрӣ ба нигоҳ доштани баданашон ёрӣ мерасонанд, дар ҳоле ки хорҳои болҳои [[Моҳиҳо|моҳиҳо]] ба устуворӣ ва нигоҳ доштани мувозинат дар об кумак мекунанд. * '''Заҳрзанӣ''': Дар баъзе ҷонварони баҳрӣ хорҳо барои ба бадани душман ворид кардани заҳр хизмат мекунанд. == Паҳншавӣ == === Ширхӯрон === Хорҳо дар ҷайраҳо, [[хорпуштак]]он, [[ехидна]]ҳо, [[тенрек]]ҳо ва баъзе [[хояндаҳо]]и дигар, аз ҷумлаи [[Муши хордор|мушҳои хордор]], дида мешаванд.<ref name="Crofts"/> Дар ҷайраҳо хорҳо бештар паҳлӯҳо ва пушти баданро мепӯшонанд. Ҳангоми хатар ҷайра хорҳояшро рост хезонда, худро калонтар карда нишон медиҳад. Агар даранда наздик ояд, ҷайра метавонад бо хорҳояш ба он осеб расонад.<ref name="Cornell">{{cite web |title=Porcupine quill injuries in dogs |url=https://www.vet.cornell.edu/departments-centers-and-institutes/riney-canine-health-center/canine-health-information/porcupine-quill-injuries-in-dogs |publisher=Cornell University College of Veterinary Medicine |language=en}}</ref> Хорҳои хорпуштакҳо аз хорҳои ҷайраҳо кӯтоҳтар буда, аз пӯсташон ҷудо намешаванд. Ҳангоми хатар, хорпуштак худро лӯнда карда, [[Сар|сар]], [[Шикам|шикам]] ва дигар ҷойҳои нарми баданашро зери хорҳояш пинҳон мекунад. Ехиднаҳо низ хорҳои аз [[кератин]] сохташуда доранд. Гарчанде ҷайраҳо, хорпуштакҳо ва ехиднаҳо ба гурӯҳҳои гуногуни ширхӯрон дохил мешаванд, хорҳои ҳамаи онҳо аз мӯйҳои шаклдигаркарда ба вуҷуд омадаанд. === Моҳиҳо === [[Акс:MC Rotfeuerfisch.jpg|thumb|Моҳии шер (''Pterois'') бо хорҳои дароз ва заҳрнок]] Дар бисёр моҳиҳо хорҳои сахт дар таркиби [[болҳои моҳӣ|болҳо]] ҷойгир буда, барои устувории онҳо ва муҳофизат аз душман хизмат мекунанд. Ин хорҳо одатан сахт, нӯгтез ва бебанд буда, аз шуоъҳои нарму чандири болҳо фарқ мекунанд. Дар баъзе намудҳо, аз ҷумла моҳии шер (''Pterois'') ва намояндагони оилаи каждуммоҳиҳо (''Scorpaenidae''), хорҳо бо ғадудҳои заҳр алоқаманданд. Ҳангоми халидани хор заҳр ба захм ворид шуда, метавонад дарди шадид, варам ва дигар нишонаҳои заҳролудшавиро ба вуҷуд орад.<ref name="NOAA">{{cite web |title=What is a lionfish? |url=https://oceanservice.noaa.gov/facts/lionfish-facts.html |publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration |language=en}}</ref> Дар думи баъзе [[скат]]ҳо низ хори дарозу нӯгтез мавҷуд аст. Ин хор аз сохторҳои сахти пӯст ба вуҷуд омада, дар баъзе намудҳо бо ғадудҳои заҳр алоқаманд мебошад. === Бемӯҳраҳо === Хорҳо дар ҳайвоноти бемӯҳра, ба монанди [[хорпӯстҳо]], [[нармбаданҳо]] ва [[буғумпойҳо]] низ вомехӯранд. Дар хорпуштакҳои баҳрӣ хорҳои ҳаракаткунанда ба скелети оҳакии бадан пайваст буда, барои муҳофизат ва ҳаракат дар қаъри баҳр хизмат мекунанд. Дар баъзе намудҳо онҳо дарозу борик ва дар дигар намудҳо кӯтоҳу ғафс мебошанд.<ref name="SeaUrchin">{{cite web |title=Sea Stars, Urchins and Relatives |url=https://ocean.si.edu/ocean-life/invertebrates/sea-stars-urchins-and-relatives |publisher=Smithsonian Ocean |language=en}}</ref> Садафи баъзе ҳалзунҳо ва нармбаданҳои дупалла низ баромадҳои сахти хоршакл дорад. Дар як қатор харчангшаклон бошад, хорҳо қисми рӯйпӯши берунии баданро ташкил медиҳанд. Бадани кирминаҳои баъзе шапалакҳо бо мӯякҳои сахту хоршакл пӯшида шудааст, ки метавонанд боиси озурдагии пӯст шаванд. Хорҳои кирминаҳои ҷинси ''[[Lonomia]]'', ки дар Амрикои Ҷанубӣ зиндагӣ мекунанд, заҳрноканд. Тамос бо онҳо дар ҳолатҳои вазнин метавонад ихтилоли лахташавии хун, хунравӣ ва осеби гурдаҳоро ба вуҷуд орад.<ref name="Lonomia">{{cite journal |last1=Maggi |first1=Silviane |last2=Faulhaber |first2=Gustavo Adolpho Moreira |title=Lonomia obliqua Walker (Lepidoptera: Saturniidae): hemostasis implications |journal=Revista da Associação Médica Brasileira |year=2015 |volume=61 |issue=3 |pages=263–268 |doi=10.1590/1806-9282.61.03.263}}</ref> == Пайдоиш ва таҳаввул == Хорҳо дар гурӯҳҳои гуногуни ҳайвонот дар ҷараёни [[таҳаввул]] мустақилона ба вуҷуд омадаанд. Ин падида намунае аз [[таҳаввули ҳамгаро]] мебошад, ки дар он гурӯҳҳои гуногуни организмҳо хусусиятҳои монанд пайдо мекунанд. Пайдоиши хорҳои муҳофизатӣ бештар бо хатари ҳамлаи даррандаҳо алоқаманд аст. Таҳқиқоти соли 2016 нишон дод, ки воситаҳои муҳофизатии бадан, аз ҷумла хорҳо, дар баъзе ширхӯрони миёнаҷуссае бештар инкишоф ёфтаанд, ки дар муҳити кушод зиндагӣ мекунанд ва барои пинҳон шудан ё гурехтан имконияти маҳдуд доранд. Бо вуҷуди ин, чунин хусусият дар ҳайвоноти ҷангалзӣ низ вомехӯрад.<ref name="Stankowich">{{cite journal |last1=Stankowich |first1=Theodore |last2=Campbell |first2=Lisa A. |title=Living in the danger zone: Exposure to predators and the evolution of spines and body armor in mammals |journal=Evolution |year=2016 |volume=70 |issue=7 |pages=1501–1511 |doi=10.1111/evo.12961}}</ref> Бозёфтҳои [[палеонтология|палеонтологӣ]] нишон медиҳанд, ки хорҳои мӯймонанд дар ширхӯрони қадим низ мавҷуд буданд. Аз ҷумла, дар боқимондаҳои сангшудаи ''[[Spinolestes xenarthrosus]]'', ки тақрибан 125 миллион сол пеш, дар давраи [[табошир]], зиндагӣ мекард, осори мӯй ва сохторҳои хоршакли пӯст ёфт шудаанд.<ref name="Spinolestes">{{cite journal |last1=Martin |first1=Thomas |last2=Marugán-Lobón |first2=Jesús |last3=Vullo |first3=Romain |last4=Martín-Abad |first4=Hugo |last5=Luo |first5=Zhe-Xi |last6=Buscalioni |first6=Angela D. |title=A Cretaceous eutriconodont and integument evolution in early mammals |journal=Nature |year=2015 |volume=526 |pages=380–384 |doi=10.1038/nature14905}}</ref> == Осебҳо ва табобати онҳо == Хорҳо ҳангоми ба пӯст халидан онро сӯрох карда, захмин мекунанд. Дараҷаи осеб аз шаклу андозаи хор, чуқурии захм ва заҳрнокии он вобаста аст. Хорҳои дар [[Бофта|бофтаҳо]] боқимонда метавонанд боиси [[Дард|дард]], варам, [[Газак|газак]] ва сироят шаванд. Хорҳои ҷайра заҳрнок нестанд, вале метавонанд ба бофтаҳо чуқур халанд. Хорчаҳои хурди нӯги онҳо берун кашиданро душвор мегардонанд. Агар хор дар бадан боқӣ монад, метавонад шикаста, ба бофтаҳои дарунтар кӯчад ва ба узвҳои дохилӣ осеб расонад. Аз ин рӯ, хорҳои чуқур фурӯрафтаро набояд худсарона берун кашид ва бояд фавран ба пизишк муроҷиат кард.<ref name="Cornell">{{cite web |title=Porcupine quill injuries in dogs |url=https://www.vet.cornell.edu/departments-centers-and-institutes/riney-canine-health-center/canine-health-information/porcupine-quill-injuries-in-dogs |publisher=Cornell University College of Veterinary Medicine |language=en}}</ref> Хорҳои баъзе моҳиҳо ва бемӯҳраҳои баҳрӣ заҳрнок буда, метавонанд дарди шадид, варам, беҳолӣ ва дигар нишонаҳои заҳролудшавиро ба вуҷуд оранд. Дар ҳолатҳои вазнин, заҳр метавонад ба кори дил ва роҳҳои нафас таъсир расонад ва ҳатто ба марг оварда расонад. Ҳангоми чунин осебҳо захм бояд тоза карда шуда, барои муоина ва табобат ба табиб муроҷиат карда шавад.<ref name="CDC">{{cite web |title=Poisonings, Envenomations, and Toxic Exposures During Travel |url=https://www.cdc.gov/yellow-book/hcp/environmental-hazards-risks/poisonings-envenomations-and-toxic-exposures-during-travel.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |language=en}}</ref> == Истифода аз ҷониби инсон == Хорҳои баъзе ҳайвонот аз замонҳои қадим барои сохтани ашёи ороишӣ ва ҳунарҳои дастӣ истифода шудаанд. Дар байни халқҳои бумии Амрикои Шимолӣ хорҳои ҷайраро ранг карда, барои ороиши либос, пойафзол, халта ва дигар ашё ба кор мебурданд. Ин ҳунари анъанавӣ бо номи ''quillwork'' маълум аст.<ref name="Quillwork">{{cite book |last=Orchard |first=William C. |title=The Technique of Porcupine-Quill Decoration Among the North American Indians |publisher=Museum of the American Indian, Heye Foundation |year=1916 |doi=10.5479/sil.451243.39088016090201}}</ref> Хорҳои ҳайвонот дар таҳқиқоти [[биомиметика]] низ мавриди омӯзиш қарор доранд. Олимон сохтори хорҳои ҷайраро барои таҳияи сӯзанҳои тиббӣ ва воситаҳои пайваст кардани бофтаҳо таҳқиқ мекунанд. Хорчаҳои хурди нӯги онҳо барои сохтани асбобҳое, ки бо қувваи камтар ба бофта ворид мешаванд, намуна шуда метавонанд.<ref name="Cho">{{cite journal |last1=Cho |first1=Woo Kyung |last2=Ankrum |first2=James A. |last3=Guo |first3=Dagang |last4=Chester |first4=Shawn A. |last5=Yang |first5=Seung Yun |last6=Kashyap |first6=Anurag |last7=Campbell |first7=Georgina A. |last8=Wood |first8=Robert J. |last9=Rijal |first9=Ram K. |last10=Karnik |first10=Rohit |last11=Langer |first11=Robert |last12=Karp |first12=Jeffrey M. |title=Microstructured barbs on the North American porcupine quill enable easy tissue penetration and difficult removal |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |year=2012 |volume=109 |issue=52 |pages=21289–21294 |doi=10.1073/pnas.1216441109}}</ref> Сохтори ковок ва мустаҳками хорҳои баъзе хорпуштакҳои баҳрӣ низ барои сохтани маводи сунъии сабуку устувор, аз ҷумла сафолҳои махсус, омӯхта мешавад.<ref name="Biomimetics">{{cite journal |last1=Klang |first1=Katharina |last2=Nickel |first2=Klaus G. |title=The Plant-Like Structure of Lance Sea Urchin Spines as Biomimetic Concept Generator for Freeze-Casted Structural Graded Ceramics |journal=Biomimetics |year=2021 |volume=6 |issue=2 |pages=36 |doi=10.3390/biomimetics6020036}}</ref> == Эзоҳ == {{reflist}} [[Гурӯҳ:Анатомияи ҳайвонот]] [[Гурӯҳ:Муҳофизати ҳайвонот]] [[Гурӯҳ:Зоология]] m2dmyb3151c1gy796wcd0dhx89j9u1f 1490721 1490720 2026-10-22T19:19:17Z Zosya95 54344 1490721 wikitext text/x-wiki {{Дигар маъноҳо|Хор (мазмунҳо)}} [[Акс:Ялтинский зоопарк 079.jpg|thumb|Хорҳои [[ҷайра]]]] '''Хор''', '''дук''' ё '''дуг''' — сохтори сахт ва нӯгтези бадани баъзе [[ҳайвонот]], ки бештар барои муҳофизат аз [[дарандаҳо]] хизмат мекунад. Хорҳо дар гурӯҳҳои гуногуни [[мӯҳрадорон]] ва [[бемӯҳраҳо]] вомехӯранд. Онҳо вобаста ба намуди ҳайвон аз ҷиҳати андоза, шакл, таркиб ва вазифа фарқ мекунанд. Ғайр аз муҳофизат, хорҳо метавонанд барои ҳаракат, нигоҳ доштани шакли бадан, огоҳ кардани дарандаҳо ё заҳр задан ёрӣ диҳанд.<ref name="Crofts">{{cite journal |last1=Crofts |first1=Stephanie B. |last2=Stankowich |first2=Theodore |title=Stabbing Spines: A Review of the Biomechanics and Evolution of Defensive Spines |journal=Integrative and Comparative Biology |year=2021 |volume=61 |issue=2 |pages=655–667 |doi=10.1093/icb/icab099}}</ref> == Сохт == Хорҳо асосан дарозрӯя ё сӯзанмонанд буда, аз ҷиҳати андоза ва ранг гуногунанд. Сохти онҳо вобаста ба гурӯҳи ҳайвонот фарқ мекунад: * '''Ширхӯрон''' (ҷайраҳо ва [[Хорпуштак|хорпуштакон]]): Хорҳо аз мӯйҳои тағйирёфта ва асосан аз [[кератин]] сохта шудаанд. Даруни баъзеи онҳо ковок ё исфанҷмонанд буда, барои сабук ва устувор мондани онҳо хидмат мекунад.<ref name="Vincent">{{cite journal |last1=Vincent |first1=J. F. V. |last2=Owers |first2=P. |title=Mechanical design of hedgehog spines and porcupine quills |journal=Journal of Zoology |year=1986 |volume=210 |issue=1 |pages=55–75 |doi=10.1111/j.1469-7998.1986.tb03620.x}}</ref> * [[Моҳиҳо|'''Моҳиҳо''']]: Хорҳо бештар [[Устухон|устухонӣ]] мебошанд. * [[Хорпуштаки баҳрӣ|'''Хорпуштакҳои баҳрӣ''']]: Хорҳо аз моддаҳои [[Оҳак|оҳакӣ]], асосан [[Карбонати калсий|карбонати калсий]] сохта шудаанд. == Вазифаҳо == Хорҳо пеш аз ҳама ҷонваронро аз даррандаҳо муҳофизат мекунанд. Нӯги тези онҳо метавонад ба бадани ҳамлагар халида, ӯро аз ҳамла боздорад. Аммо хорҳо корбурдҳои дигар низ доранд: * '''Огоҳсозӣ''': Баъзе ҷайраҳо бо ҷунбонидани хорҳои думашон садои тақ-тақ бароварда, дарандаҳоро аз наздик шудан бозмедоранд. Ҳамчунин ранги равшану намоёни хорҳо ([[апосематизм]]) метавонад душманонашро аз дурӣ огоҳ кунад.<ref name="Warning">{{cite journal |last1=Speed |first1=Michael P. |last2=Ruxton |first2=Graeme D. |title=Warning displays in spiny animals: One (more) evolutionary route to aposematism |journal=Evolution |year=2005 |volume=59 |issue=12 |pages=2499–2508 |doi=10.1111/j.0014-3820.2005.tb00963.x}}</ref> * '''Ҳаракат''': [[Хорпуштаки баҳрӣ|Хорпуштакҳои баҳрӣ]] бо ёрии хорҳояшон дар қаъри баҳр ҳаракат мекунанд. * '''Устуворӣ''': Хорҳои хорпуштакҳои баҳрӣ ба нигоҳ доштани баданашон ёрӣ мерасонанд, дар ҳоле ки хорҳои болҳои [[Моҳиҳо|моҳиҳо]] ба устуворӣ ва нигоҳ доштани мувозинат дар об кумак мекунанд. * '''Заҳрзанӣ''': Дар баъзе ҷонварони баҳрӣ хорҳо барои ба бадани душман ворид кардани заҳр хизмат мекунанд. == Паҳншавӣ == === Ширхӯрон === Хорҳо дар ҷайраҳо, [[хорпуштак]]он, [[ехидна]]ҳо, [[тенрек]]ҳо ва баъзе [[хояндаҳо]]и дигар, аз ҷумлаи [[Муши хордор|мушҳои хордор]], дида мешаванд.<ref name="Crofts"/> Дар ҷайраҳо хорҳо бештар паҳлӯҳо ва пушти баданро мепӯшонанд. Ҳангоми хатар ҷайра хорҳояшро рост хезонда, худро калонтар карда нишон медиҳад. Агар даранда наздик ояд, ҷайра метавонад бо хорҳояш ба он осеб расонад.<ref name="Cornell">{{cite web |title=Porcupine quill injuries in dogs |url=https://www.vet.cornell.edu/departments-centers-and-institutes/riney-canine-health-center/canine-health-information/porcupine-quill-injuries-in-dogs |publisher=Cornell University College of Veterinary Medicine |language=en}}</ref> Хорҳои хорпуштакҳо аз хорҳои ҷайраҳо кӯтоҳтар буда, аз пӯсташон ҷудо намешаванд. Ҳангоми хатар, хорпуштак худро лӯнда карда, [[Сар|сар]], [[Шикам|шикам]] ва дигар ҷойҳои нарми баданашро зери хорҳояш пинҳон мекунад. Ехиднаҳо низ хорҳои аз [[кератин]] сохташуда доранд. Гарчанде ҷайраҳо, хорпуштакҳо ва ехиднаҳо ба гурӯҳҳои гуногуни ширхӯрон дохил мешаванд, хорҳои ҳамаи онҳо аз мӯйҳои шаклдигаркарда ба вуҷуд омадаанд. === Моҳиҳо === [[Акс:MC Rotfeuerfisch.jpg|thumb|Моҳии шер (''Pterois'') бо хорҳои дароз ва заҳрнок]] Дар бисёр моҳиҳо хорҳои сахт дар таркиби [[болҳои моҳӣ|болҳо]] ҷойгир буда, барои устувории онҳо ва муҳофизат аз душман хизмат мекунанд. Ин хорҳо одатан сахт, нӯгтез ва бебанд буда, аз шуоъҳои нарму чандири болҳо фарқ мекунанд. Дар баъзе намудҳо, аз ҷумла моҳии шер (''Pterois'') ва намояндагони оилаи каждуммоҳиҳо (''Scorpaenidae''), хорҳо бо ғадудҳои заҳр алоқаманданд. Ҳангоми халидани хор заҳр ба захм ворид шуда, метавонад дарди шадид, варам ва дигар нишонаҳои заҳролудшавиро ба вуҷуд орад.<ref name="NOAA">{{cite web |title=What is a lionfish? |url=https://oceanservice.noaa.gov/facts/lionfish-facts.html |publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration |language=en}}</ref> Дар думи баъзе [[скат]]ҳо низ хори дарозу нӯгтез мавҷуд аст. Ин хор аз сохторҳои сахти пӯст ба вуҷуд омада, дар баъзе намудҳо бо ғадудҳои заҳр алоқаманд мебошад. === Бемӯҳраҳо === Хорҳо дар ҳайвоноти бемӯҳра, ба монанди [[хорпӯстҳо]], [[нармбаданҳо]] ва [[буғумпойҳо]] низ вомехӯранд. Дар хорпуштакҳои баҳрӣ хорҳои ҳаракаткунанда ба скелети оҳакии бадан пайваст буда, барои муҳофизат ва ҳаракат дар қаъри баҳр хизмат мекунанд. Дар баъзе намудҳо онҳо дарозу борик ва дар дигар намудҳо кӯтоҳу ғафс мебошанд.<ref name="SeaUrchin">{{cite web |title=Sea Stars, Urchins and Relatives |url=https://ocean.si.edu/ocean-life/invertebrates/sea-stars-urchins-and-relatives |publisher=Smithsonian Ocean |language=en}}</ref> Садафи баъзе ҳалзунҳо ва нармбаданҳои дупалла низ баромадҳои сахти хоршакл дорад. Дар як қатор харчангшаклон бошад, хорҳо қисми рӯйпӯши берунии баданро ташкил медиҳанд. Бадани кирминаҳои баъзе шапалакҳо бо мӯякҳои сахту хоршакл пӯшида шудааст, ки метавонанд боиси озурдагии пӯст шаванд. Хорҳои кирминаҳои ҷинси ''[[Lonomia]]'', ки дар Амрикои Ҷанубӣ зиндагӣ мекунанд, заҳрноканд. Тамос бо онҳо дар ҳолатҳои вазнин метавонад ихтилоли лахташавии хун, хунравӣ ва осеби гурдаҳоро ба вуҷуд орад.<ref name="Lonomia">{{cite journal |last1=Maggi |first1=Silviane |last2=Faulhaber |first2=Gustavo Adolpho Moreira |title=Lonomia obliqua Walker (Lepidoptera: Saturniidae): hemostasis implications |journal=Revista da Associação Médica Brasileira |year=2015 |volume=61 |issue=3 |pages=263–268 |doi=10.1590/1806-9282.61.03.263}}</ref> == Пайдоиш == Хорҳо дар гурӯҳҳои гуногуни ҳайвонот дар ҷараёни [[таҳаввул]] мустақилона ба вуҷуд омадаанд. Ин падида намунае аз [[таҳаввули ҳамгаро]] мебошад, ки дар он гурӯҳҳои гуногуни организмҳо хусусиятҳои монанд пайдо мекунанд. Пайдоиши хорҳои муҳофизатӣ бештар бо хатари ҳамлаи даррандаҳо алоқаманд аст. Таҳқиқоти соли 2016 нишон дод, ки воситаҳои муҳофизатии бадан, аз ҷумла хорҳо, дар баъзе ширхӯрони миёнаҷуссае бештар инкишоф ёфтаанд, ки дар муҳити кушод зиндагӣ мекунанд ва барои пинҳон шудан ё гурехтан имконияти маҳдуд доранд. Бо вуҷуди ин, чунин хусусият дар ҳайвоноти ҷангалзӣ низ вомехӯрад.<ref name="Stankowich">{{cite journal |last1=Stankowich |first1=Theodore |last2=Campbell |first2=Lisa A. |title=Living in the danger zone: Exposure to predators and the evolution of spines and body armor in mammals |journal=Evolution |year=2016 |volume=70 |issue=7 |pages=1501–1511 |doi=10.1111/evo.12961}}</ref> Бозёфтҳои [[палеонтология|палеонтологӣ]] нишон медиҳанд, ки хорҳои мӯймонанд дар ширхӯрони қадим низ мавҷуд буданд. Аз ҷумла, дар боқимондаҳои сангшудаи ''[[Spinolestes xenarthrosus]]'', ки тақрибан 125 миллион сол пеш, дар давраи [[табошир]], зиндагӣ мекард, осори мӯй ва сохторҳои хоршакли пӯст ёфт шудаанд.<ref name="Spinolestes">{{cite journal |last1=Martin |first1=Thomas |last2=Marugán-Lobón |first2=Jesús |last3=Vullo |first3=Romain |last4=Martín-Abad |first4=Hugo |last5=Luo |first5=Zhe-Xi |last6=Buscalioni |first6=Angela D. |title=A Cretaceous eutriconodont and integument evolution in early mammals |journal=Nature |year=2015 |volume=526 |pages=380–384 |doi=10.1038/nature14905}}</ref> == Осебҳо ва табобати онҳо == Хорҳо ҳангоми ба пӯст халидан онро сӯрох карда, захмин мекунанд. Дараҷаи осеб аз шаклу андозаи хор, чуқурии захм ва заҳрнокии он вобаста аст. Хорҳои дар [[Бофта|бофтаҳо]] боқимонда метавонанд боиси [[Дард|дард]], варам, [[Газак|газак]] ва сироят шаванд. Хорҳои ҷайра заҳрнок нестанд, вале метавонанд ба бофтаҳо чуқур халанд. Хорчаҳои хурди нӯги онҳо берун кашиданро душвор мегардонанд. Агар хор дар бадан боқӣ монад, метавонад шикаста, ба бофтаҳои дарунтар кӯчад ва ба узвҳои дохилӣ осеб расонад. Аз ин рӯ, хорҳои чуқур фурӯрафтаро набояд худсарона берун кашид ва бояд фавран ба пизишк муроҷиат кард.<ref name="Cornell">{{cite web |title=Porcupine quill injuries in dogs |url=https://www.vet.cornell.edu/departments-centers-and-institutes/riney-canine-health-center/canine-health-information/porcupine-quill-injuries-in-dogs |publisher=Cornell University College of Veterinary Medicine |language=en}}</ref> Хорҳои баъзе моҳиҳо ва бемӯҳраҳои баҳрӣ заҳрнок буда, метавонанд дарди шадид, варам, беҳолӣ ва дигар нишонаҳои заҳролудшавиро ба вуҷуд оранд. Дар ҳолатҳои вазнин, заҳр метавонад ба кори дил ва роҳҳои нафас таъсир расонад ва ҳатто ба марг оварда расонад. Ҳангоми чунин осебҳо захм бояд тоза карда шуда, барои муоина ва табобат ба табиб муроҷиат карда шавад.<ref name="CDC">{{cite web |title=Poisonings, Envenomations, and Toxic Exposures During Travel |url=https://www.cdc.gov/yellow-book/hcp/environmental-hazards-risks/poisonings-envenomations-and-toxic-exposures-during-travel.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |language=en}}</ref> == Истифода аз ҷониби инсон == Хорҳои баъзе ҳайвонот аз замонҳои қадим барои сохтани ашёи ороишӣ ва ҳунарҳои дастӣ истифода шудаанд. Дар байни халқҳои бумии Амрикои Шимолӣ хорҳои ҷайраро ранг карда, барои ороиши либос, пойафзол, халта ва дигар ашё ба кор мебурданд. Ин ҳунари анъанавӣ бо номи ''quillwork'' маълум аст.<ref name="Quillwork">{{cite book |last=Orchard |first=William C. |title=The Technique of Porcupine-Quill Decoration Among the North American Indians |publisher=Museum of the American Indian, Heye Foundation |year=1916 |doi=10.5479/sil.451243.39088016090201}}</ref> Хорҳои ҳайвонот дар таҳқиқоти [[биомиметика]] низ мавриди омӯзиш қарор доранд. Олимон сохтори хорҳои ҷайраро барои таҳияи сӯзанҳои тиббӣ ва воситаҳои пайваст кардани бофтаҳо таҳқиқ мекунанд. Хорчаҳои хурди нӯги онҳо барои сохтани асбобҳое, ки бо қувваи камтар ба бофта ворид мешаванд, намуна шуда метавонанд.<ref name="Cho">{{cite journal |last1=Cho |first1=Woo Kyung |last2=Ankrum |first2=James A. |last3=Guo |first3=Dagang |last4=Chester |first4=Shawn A. |last5=Yang |first5=Seung Yun |last6=Kashyap |first6=Anurag |last7=Campbell |first7=Georgina A. |last8=Wood |first8=Robert J. |last9=Rijal |first9=Ram K. |last10=Karnik |first10=Rohit |last11=Langer |first11=Robert |last12=Karp |first12=Jeffrey M. |title=Microstructured barbs on the North American porcupine quill enable easy tissue penetration and difficult removal |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |year=2012 |volume=109 |issue=52 |pages=21289–21294 |doi=10.1073/pnas.1216441109}}</ref> Сохтори ковок ва мустаҳками хорҳои баъзе хорпуштакҳои баҳрӣ низ барои сохтани маводи сунъии сабуку устувор, аз ҷумла сафолҳои махсус, омӯхта мешавад.<ref name="Biomimetics">{{cite journal |last1=Klang |first1=Katharina |last2=Nickel |first2=Klaus G. |title=The Plant-Like Structure of Lance Sea Urchin Spines as Biomimetic Concept Generator for Freeze-Casted Structural Graded Ceramics |journal=Biomimetics |year=2021 |volume=6 |issue=2 |pages=36 |doi=10.3390/biomimetics6020036}}</ref> == Эзоҳ == {{reflist}} [[Гурӯҳ:Анатомияи ҳайвонот]] [[Гурӯҳ:Муҳофизати ҳайвонот]] [[Гурӯҳ:Зоология]] 8r96o51cmm1lac065n5dwa4c4qnq7nv 1490722 1490721 2026-10-22T19:20:21Z Zosya95 54344 1490722 wikitext text/x-wiki {{Дигар маъноҳо|Хор (мазмунҳо)}} [[Акс:Ялтинский зоопарк 079.jpg|thumb|Хорҳои [[ҷайра]]]] '''Хор''', '''дук''' ё '''дуг''' — сохтори сахт ва нӯгтези бадани баъзе [[ҳайвонот]], ки бештар барои муҳофизат аз [[дарандаҳо]] хизмат мекунад. Хорҳо дар гурӯҳҳои гуногуни [[мӯҳрадорон]] ва [[бемӯҳраҳо]] вомехӯранд. Онҳо вобаста ба намуди ҳайвон аз ҷиҳати андоза, шакл, таркиб ва вазифа фарқ мекунанд. Ғайр аз муҳофизат, хорҳо метавонанд барои ҳаракат, нигоҳ доштани шакли бадан, огоҳ кардани дарандаҳо ё заҳр задан ёрӣ диҳанд.<ref name="Crofts">{{cite journal |last1=Crofts |first1=Stephanie B. |last2=Stankowich |first2=Theodore |title=Stabbing Spines: A Review of the Biomechanics and Evolution of Defensive Spines |journal=Integrative and Comparative Biology |year=2021 |volume=61 |issue=2 |pages=655–667 |doi=10.1093/icb/icab099}}</ref> == Сохт == Хорҳо асосан дарозрӯя ё сӯзанмонанд буда, аз ҷиҳати андоза ва ранг гуногунанд. Сохти онҳо вобаста ба гурӯҳи ҳайвонот фарқ мекунад: * '''[[Ширхӯрон]]''' (ҷайраҳо ва [[Хорпуштак|хорпуштакон]]): Хорҳо аз мӯйҳои тағйирёфта ва асосан аз [[кератин]] сохта шудаанд. Даруни баъзеи онҳо ковок ё исфанҷмонанд буда, барои сабук ва устувор мондани онҳо хидмат мекунад.<ref name="Vincent">{{cite journal |last1=Vincent |first1=J. F. V. |last2=Owers |first2=P. |title=Mechanical design of hedgehog spines and porcupine quills |journal=Journal of Zoology |year=1986 |volume=210 |issue=1 |pages=55–75 |doi=10.1111/j.1469-7998.1986.tb03620.x}}</ref> * [[Моҳиҳо|'''Моҳиҳо''']]: Хорҳо бештар [[Устухон|устухонӣ]] мебошанд. * [[Хорпуштаки баҳрӣ|'''Хорпуштакҳои баҳрӣ''']]: Хорҳо аз моддаҳои [[Оҳак|оҳакӣ]], асосан [[Карбонати калсий|карбонати калсий]] сохта шудаанд. == Вазифаҳо == Хорҳо пеш аз ҳама ҷонваронро аз даррандаҳо муҳофизат мекунанд. Нӯги тези онҳо метавонад ба бадани ҳамлагар халида, ӯро аз ҳамла боздорад. Аммо хорҳо корбурдҳои дигар низ доранд: * '''Огоҳсозӣ''': Баъзе ҷайраҳо бо ҷунбонидани хорҳои думашон садои тақ-тақ бароварда, дарандаҳоро аз наздик шудан бозмедоранд. Ҳамчунин ранги равшану намоёни хорҳо ([[апосематизм]]) метавонад душманонашро аз дурӣ огоҳ кунад.<ref name="Warning">{{cite journal |last1=Speed |first1=Michael P. |last2=Ruxton |first2=Graeme D. |title=Warning displays in spiny animals: One (more) evolutionary route to aposematism |journal=Evolution |year=2005 |volume=59 |issue=12 |pages=2499–2508 |doi=10.1111/j.0014-3820.2005.tb00963.x}}</ref> * '''Ҳаракат''': [[Хорпуштаки баҳрӣ|Хорпуштакҳои баҳрӣ]] бо ёрии хорҳояшон дар қаъри баҳр ҳаракат мекунанд. * '''Устуворӣ''': Хорҳои хорпуштакҳои баҳрӣ ба нигоҳ доштани баданашон ёрӣ мерасонанд, дар ҳоле ки хорҳои болҳои [[Моҳиҳо|моҳиҳо]] ба устуворӣ ва нигоҳ доштани мувозинат дар об кумак мекунанд. * '''Заҳрзанӣ''': Дар баъзе ҷонварони баҳрӣ хорҳо барои ба бадани душман ворид кардани заҳр хизмат мекунанд. == Паҳншавӣ == === Ширхӯрон === Хорҳо дар ҷайраҳо, [[хорпуштак]]он, [[ехидна]]ҳо, [[тенрек]]ҳо ва баъзе [[хояндаҳо]]и дигар, аз ҷумлаи [[Муши хордор|мушҳои хордор]], дида мешаванд.<ref name="Crofts"/> Дар ҷайраҳо хорҳо бештар паҳлӯҳо ва пушти баданро мепӯшонанд. Ҳангоми хатар ҷайра хорҳояшро рост хезонда, худро калонтар карда нишон медиҳад. Агар даранда наздик ояд, ҷайра метавонад бо хорҳояш ба он осеб расонад.<ref name="Cornell">{{cite web |title=Porcupine quill injuries in dogs |url=https://www.vet.cornell.edu/departments-centers-and-institutes/riney-canine-health-center/canine-health-information/porcupine-quill-injuries-in-dogs |publisher=Cornell University College of Veterinary Medicine |language=en}}</ref> Хорҳои хорпуштакҳо аз хорҳои ҷайраҳо кӯтоҳтар буда, аз пӯсташон ҷудо намешаванд. Ҳангоми хатар, хорпуштак худро лӯнда карда, [[Сар|сар]], [[Шикам|шикам]] ва дигар ҷойҳои нарми баданашро зери хорҳояш пинҳон мекунад. Ехиднаҳо низ хорҳои аз [[кератин]] сохташуда доранд. Гарчанде ҷайраҳо, хорпуштакҳо ва ехиднаҳо ба гурӯҳҳои гуногуни ширхӯрон дохил мешаванд, хорҳои ҳамаи онҳо аз мӯйҳои шаклдигаркарда ба вуҷуд омадаанд. === Моҳиҳо === [[Акс:MC Rotfeuerfisch.jpg|thumb|Моҳии шер (''Pterois'') бо хорҳои дароз ва заҳрнок]] Дар бисёр моҳиҳо хорҳои сахт дар таркиби [[болҳои моҳӣ|болҳо]] ҷойгир буда, барои устувории онҳо ва муҳофизат аз душман хизмат мекунанд. Ин хорҳо одатан сахт, нӯгтез ва бебанд буда, аз шуоъҳои нарму чандири болҳо фарқ мекунанд. Дар баъзе намудҳо, аз ҷумла моҳии шер (''Pterois'') ва намояндагони оилаи каждуммоҳиҳо (''Scorpaenidae''), хорҳо бо ғадудҳои заҳр алоқаманданд. Ҳангоми халидани хор заҳр ба захм ворид шуда, метавонад дарди шадид, варам ва дигар нишонаҳои заҳролудшавиро ба вуҷуд орад.<ref name="NOAA">{{cite web |title=What is a lionfish? |url=https://oceanservice.noaa.gov/facts/lionfish-facts.html |publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration |language=en}}</ref> Дар думи баъзе [[скат]]ҳо низ хори дарозу нӯгтез мавҷуд аст. Ин хор аз сохторҳои сахти пӯст ба вуҷуд омада, дар баъзе намудҳо бо ғадудҳои заҳр алоқаманд мебошад. === Бемӯҳраҳо === Хорҳо дар ҳайвоноти бемӯҳра, ба монанди [[хорпӯстҳо]], [[нармбаданҳо]] ва [[буғумпойҳо]] низ вомехӯранд. Дар хорпуштакҳои баҳрӣ хорҳои ҳаракаткунанда ба скелети оҳакии бадан пайваст буда, барои муҳофизат ва ҳаракат дар қаъри баҳр хизмат мекунанд. Дар баъзе намудҳо онҳо дарозу борик ва дар дигар намудҳо кӯтоҳу ғафс мебошанд.<ref name="SeaUrchin">{{cite web |title=Sea Stars, Urchins and Relatives |url=https://ocean.si.edu/ocean-life/invertebrates/sea-stars-urchins-and-relatives |publisher=Smithsonian Ocean |language=en}}</ref> Садафи баъзе ҳалзунҳо ва нармбаданҳои дупалла низ баромадҳои сахти хоршакл дорад. Дар як қатор харчангшаклон бошад, хорҳо қисми рӯйпӯши берунии баданро ташкил медиҳанд. Бадани кирминаҳои баъзе шапалакҳо бо мӯякҳои сахту хоршакл пӯшида шудааст, ки метавонанд боиси озурдагии пӯст шаванд. Хорҳои кирминаҳои ҷинси ''[[Lonomia]]'', ки дар Амрикои Ҷанубӣ зиндагӣ мекунанд, заҳрноканд. Тамос бо онҳо дар ҳолатҳои вазнин метавонад ихтилоли лахташавии хун, хунравӣ ва осеби гурдаҳоро ба вуҷуд орад.<ref name="Lonomia">{{cite journal |last1=Maggi |first1=Silviane |last2=Faulhaber |first2=Gustavo Adolpho Moreira |title=Lonomia obliqua Walker (Lepidoptera: Saturniidae): hemostasis implications |journal=Revista da Associação Médica Brasileira |year=2015 |volume=61 |issue=3 |pages=263–268 |doi=10.1590/1806-9282.61.03.263}}</ref> == Пайдоиш == Хорҳо дар гурӯҳҳои гуногуни ҳайвонот дар ҷараёни [[таҳаввул]] мустақилона ба вуҷуд омадаанд. Ин падида намунае аз [[таҳаввули ҳамгаро]] мебошад, ки дар он гурӯҳҳои гуногуни организмҳо хусусиятҳои монанд пайдо мекунанд. Пайдоиши хорҳои муҳофизатӣ бештар бо хатари ҳамлаи даррандаҳо алоқаманд аст. Таҳқиқоти соли 2016 нишон дод, ки воситаҳои муҳофизатии бадан, аз ҷумла хорҳо, дар баъзе ширхӯрони миёнаҷуссае бештар инкишоф ёфтаанд, ки дар муҳити кушод зиндагӣ мекунанд ва барои пинҳон шудан ё гурехтан имконияти маҳдуд доранд. Бо вуҷуди ин, чунин хусусият дар ҳайвоноти ҷангалзӣ низ вомехӯрад.<ref name="Stankowich">{{cite journal |last1=Stankowich |first1=Theodore |last2=Campbell |first2=Lisa A. |title=Living in the danger zone: Exposure to predators and the evolution of spines and body armor in mammals |journal=Evolution |year=2016 |volume=70 |issue=7 |pages=1501–1511 |doi=10.1111/evo.12961}}</ref> Бозёфтҳои [[палеонтология|палеонтологӣ]] нишон медиҳанд, ки хорҳои мӯймонанд дар ширхӯрони қадим низ мавҷуд буданд. Аз ҷумла, дар боқимондаҳои сангшудаи ''[[Spinolestes xenarthrosus]]'', ки тақрибан 125 миллион сол пеш, дар давраи [[табошир]], зиндагӣ мекард, осори мӯй ва сохторҳои хоршакли пӯст ёфт шудаанд.<ref name="Spinolestes">{{cite journal |last1=Martin |first1=Thomas |last2=Marugán-Lobón |first2=Jesús |last3=Vullo |first3=Romain |last4=Martín-Abad |first4=Hugo |last5=Luo |first5=Zhe-Xi |last6=Buscalioni |first6=Angela D. |title=A Cretaceous eutriconodont and integument evolution in early mammals |journal=Nature |year=2015 |volume=526 |pages=380–384 |doi=10.1038/nature14905}}</ref> == Осебҳо ва табобати онҳо == Хорҳо ҳангоми ба пӯст халидан онро сӯрох карда, захмин мекунанд. Дараҷаи осеб аз шаклу андозаи хор, чуқурии захм ва заҳрнокии он вобаста аст. Хорҳои дар [[Бофта|бофтаҳо]] боқимонда метавонанд боиси [[Дард|дард]], варам, [[Газак|газак]] ва сироят шаванд. Хорҳои ҷайра заҳрнок нестанд, вале метавонанд ба бофтаҳо чуқур халанд. Хорчаҳои хурди нӯги онҳо берун кашиданро душвор мегардонанд. Агар хор дар бадан боқӣ монад, метавонад шикаста, ба бофтаҳои дарунтар кӯчад ва ба узвҳои дохилӣ осеб расонад. Аз ин рӯ, хорҳои чуқур фурӯрафтаро набояд худсарона берун кашид ва бояд фавран ба пизишк муроҷиат кард.<ref name="Cornell">{{cite web |title=Porcupine quill injuries in dogs |url=https://www.vet.cornell.edu/departments-centers-and-institutes/riney-canine-health-center/canine-health-information/porcupine-quill-injuries-in-dogs |publisher=Cornell University College of Veterinary Medicine |language=en}}</ref> Хорҳои баъзе моҳиҳо ва бемӯҳраҳои баҳрӣ заҳрнок буда, метавонанд дарди шадид, варам, беҳолӣ ва дигар нишонаҳои заҳролудшавиро ба вуҷуд оранд. Дар ҳолатҳои вазнин, заҳр метавонад ба кори дил ва роҳҳои нафас таъсир расонад ва ҳатто ба марг оварда расонад. Ҳангоми чунин осебҳо захм бояд тоза карда шуда, барои муоина ва табобат ба табиб муроҷиат карда шавад.<ref name="CDC">{{cite web |title=Poisonings, Envenomations, and Toxic Exposures During Travel |url=https://www.cdc.gov/yellow-book/hcp/environmental-hazards-risks/poisonings-envenomations-and-toxic-exposures-during-travel.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |language=en}}</ref> == Истифода аз ҷониби инсон == Хорҳои баъзе ҳайвонот аз замонҳои қадим барои сохтани ашёи ороишӣ ва ҳунарҳои дастӣ истифода шудаанд. Дар байни халқҳои бумии Амрикои Шимолӣ хорҳои ҷайраро ранг карда, барои ороиши либос, пойафзол, халта ва дигар ашё ба кор мебурданд. Ин ҳунари анъанавӣ бо номи ''quillwork'' маълум аст.<ref name="Quillwork">{{cite book |last=Orchard |first=William C. |title=The Technique of Porcupine-Quill Decoration Among the North American Indians |publisher=Museum of the American Indian, Heye Foundation |year=1916 |doi=10.5479/sil.451243.39088016090201}}</ref> Хорҳои ҳайвонот дар таҳқиқоти [[биомиметика]] низ мавриди омӯзиш қарор доранд. Олимон сохтори хорҳои ҷайраро барои таҳияи сӯзанҳои тиббӣ ва воситаҳои пайваст кардани бофтаҳо таҳқиқ мекунанд. Хорчаҳои хурди нӯги онҳо барои сохтани асбобҳое, ки бо қувваи камтар ба бофта ворид мешаванд, намуна шуда метавонанд.<ref name="Cho">{{cite journal |last1=Cho |first1=Woo Kyung |last2=Ankrum |first2=James A. |last3=Guo |first3=Dagang |last4=Chester |first4=Shawn A. |last5=Yang |first5=Seung Yun |last6=Kashyap |first6=Anurag |last7=Campbell |first7=Georgina A. |last8=Wood |first8=Robert J. |last9=Rijal |first9=Ram K. |last10=Karnik |first10=Rohit |last11=Langer |first11=Robert |last12=Karp |first12=Jeffrey M. |title=Microstructured barbs on the North American porcupine quill enable easy tissue penetration and difficult removal |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |year=2012 |volume=109 |issue=52 |pages=21289–21294 |doi=10.1073/pnas.1216441109}}</ref> Сохтори ковок ва мустаҳками хорҳои баъзе хорпуштакҳои баҳрӣ низ барои сохтани маводи сунъии сабуку устувор, аз ҷумла сафолҳои махсус, омӯхта мешавад.<ref name="Biomimetics">{{cite journal |last1=Klang |first1=Katharina |last2=Nickel |first2=Klaus G. |title=The Plant-Like Structure of Lance Sea Urchin Spines as Biomimetic Concept Generator for Freeze-Casted Structural Graded Ceramics |journal=Biomimetics |year=2021 |volume=6 |issue=2 |pages=36 |doi=10.3390/biomimetics6020036}}</ref> == Эзоҳ == {{reflist}} [[Гурӯҳ:Анатомияи ҳайвонот]] [[Гурӯҳ:Муҳофизати ҳайвонот]] [[Гурӯҳ:Зоология]] 3alvxbcqucsoufdual1yx3fcj606obe 1490723 1490722 2026-10-22T20:14:09Z Zosya95 54344 1490723 wikitext text/x-wiki {{Дигар маъноҳо|Хор (мазмунҳо)}} [[Акс:Ялтинский зоопарк 079.jpg|thumb|Хорҳои [[ҷайра]]]] '''Хор''', '''дук''' ё '''дуг''' — сохтори сахт ва нӯгтези бадани баъзе [[ҳайвонот]], ки бештар барои муҳофизат аз [[дарандаҳо]] хизмат мекунад. Хорҳо дар гурӯҳҳои гуногуни [[мӯҳрадорон]] ва [[бемӯҳраҳо]] вомехӯранд. Онҳо вобаста ба намуди ҳайвон аз ҷиҳати андоза, шакл, таркиб ва вазифа фарқ мекунанд. Ғайр аз муҳофизат, хорҳо метавонанд барои ҳаракат, нигоҳ доштани шакли бадан, огоҳ кардани дарандаҳо ё заҳр задан ёрӣ диҳанд.<ref name="Crofts">{{cite journal |last1=Crofts |first1=Stephanie B. |last2=Stankowich |first2=Theodore |title=Stabbing Spines: A Review of the Biomechanics and Evolution of Defensive Spines |journal=Integrative and Comparative Biology |year=2021 |volume=61 |issue=2 |pages=655–667 |doi=10.1093/icb/icab099}}</ref> == Сохт == Хорҳо асосан дарозрӯя ё сӯзанмонанд буда, аз ҷиҳати андоза ва ранг гуногунанд. Сохти онҳо вобаста ба гурӯҳи ҳайвонот фарқ мекунад: * '''[[Ширхӯрон]]''' (ҷайраҳо ва [[Хорпуштак|хорпуштакон]]): Хорҳо аз мӯйҳои тағйирёфта ва асосан аз [[кератин]] сохта шудаанд. Даруни баъзеи онҳо ковок ё исфанҷмонанд буда, барои сабук ва устувор мондани онҳо хидмат мекунад.<ref name="Vincent">{{cite journal |last1=Vincent |first1=J. F. V. |last2=Owers |first2=P. |title=Mechanical design of hedgehog spines and porcupine quills |journal=Journal of Zoology |year=1986 |volume=210 |issue=1 |pages=55–75 |doi=10.1111/j.1469-7998.1986.tb03620.x}}</ref> * [[Моҳиҳо|'''Моҳиҳо''']]: Хорҳо бештар [[Устухон|устухонӣ]] мебошанд. * [[Хорпуштаки баҳрӣ|'''Хорпуштакҳои баҳрӣ''']]: Хорҳо аз моддаҳои [[Оҳак|оҳакӣ]], асосан [[Карбонати калсий|карбонати калсий]] сохта шудаанд. == Вазифаҳо == Хорҳо пеш аз ҳама ҷонваронро аз даррандаҳо муҳофизат мекунанд. Нӯги тези онҳо метавонад ба бадани ҳамлагар халида, ӯро аз ҳамла боздорад. Аммо хорҳо корбурдҳои дигар низ доранд: * '''Огоҳсозӣ''': Баъзе ҷайраҳо бо ҷунбонидани хорҳои думашон садои тақ-тақ бароварда, дарандаҳоро аз наздик шудан бозмедоранд. Ҳамчунин ранги равшану намоёни хорҳо ([[апосематизм]]) метавонад душманонашро аз дурӣ огоҳ кунад.<ref name="Warning">{{cite journal |last1=Speed |first1=Michael P. |last2=Ruxton |first2=Graeme D. |title=Warning displays in spiny animals: One (more) evolutionary route to aposematism |journal=Evolution |year=2005 |volume=59 |issue=12 |pages=2499–2508 |doi=10.1111/j.0014-3820.2005.tb00963.x}}</ref> * '''Ҳаракат''': [[Хорпуштаки баҳрӣ|Хорпуштакҳои баҳрӣ]] бо ёрии хорҳояшон дар қаъри баҳр ҳаракат мекунанд. * '''Устуворӣ''': Хорҳои хорпуштакҳои баҳрӣ ба нигоҳ доштани баданашон ёрӣ мерасонанд, дар ҳоле ки хорҳои болҳои [[Моҳиҳо|моҳиҳо]] ба устуворӣ ва нигоҳ доштани мувозинат дар об кумак мекунанд. * '''Заҳрзанӣ''': Дар баъзе ҷонварони баҳрӣ хорҳо барои ба бадани душман ворид кардани заҳр хизмат мекунанд. == Паҳншавӣ == === Ширхӯрон === Хорҳо дар ҷайраҳо, [[хорпуштак]]он, [[ехидна]]ҳо, [[тенрек]]ҳо ва баъзе [[хояндаҳо]]и дигар, аз ҷумлаи [[Муши хордор|мушҳои хордор]], дида мешаванд.<ref name="Crofts"/> Дар ҷайраҳо хорҳо бештар паҳлӯҳо ва пушти баданро мепӯшонанд. Ҳангоми хатар ҷайра хорҳояшро рост хезонда, худро калонтар карда нишон медиҳад. Агар даранда наздик ояд, ҷайра метавонад бо хорҳояш ба он осеб расонад.<ref name="Cornell">{{cite web |title=Porcupine quill injuries in dogs |url=https://www.vet.cornell.edu/departments-centers-and-institutes/riney-canine-health-center/canine-health-information/porcupine-quill-injuries-in-dogs |publisher=Cornell University College of Veterinary Medicine |language=en}}</ref> Хорҳои хорпуштакҳо аз хорҳои ҷайраҳо кӯтоҳтар буда, аз пӯсташон ҷудо намешаванд. Ҳангоми хатар, хорпуштак худро лӯнда карда, [[Сар|сар]], [[Шикам|шикам]] ва дигар ҷойҳои нарми баданашро зери хорҳояш пинҳон мекунад. Ехиднаҳо низ хорҳои аз [[кератин]] сохташуда доранд. Гарчанде ҷайраҳо, хорпуштакҳо ва ехиднаҳо ба гурӯҳҳои гуногуни ширхӯрон дохил мешаванд, хорҳои ҳамаи онҳо аз мӯйҳои шаклдигаркарда ба вуҷуд омадаанд. === Моҳиҳо === [[Акс:MC Rotfeuerfisch.jpg|thumb|Моҳии шер (''Pterois'') бо хорҳои дароз ва заҳрнок]] Дар бисёр моҳиҳо хорҳои сахт дар таркиби [[болҳои моҳӣ|болҳо]] ҷойгир буда, барои устувории онҳо ва муҳофизат аз душман хизмат мекунанд. Ин хорҳо одатан сахт, нӯгтез ва бебанд буда, аз шуоъҳои нарму чандири болҳо фарқ мекунанд. Дар баъзе намудҳо, аз ҷумла моҳии шер (''Pterois'') ва намояндагони оилаи каждуммоҳиҳо (''Scorpaenidae''), хорҳо бо ғадудҳои заҳр алоқаманданд. Ҳангоми халидани хор заҳр ба захм ворид шуда, метавонад дарди шадид, варам ва дигар нишонаҳои заҳролудшавиро ба вуҷуд орад.<ref name="NOAA">{{cite web |title=What is a lionfish? |url=https://oceanservice.noaa.gov/facts/lionfish-facts.html |publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration |language=en}}</ref> Дар думи баъзе [[скат]]ҳо низ хори дарозу нӯгтез мавҷуд аст. Ин хор аз сохторҳои сахти пӯст ба вуҷуд омада, дар баъзе намудҳо бо ғадудҳои заҳр алоқаманд мебошад. === Бемӯҳраҳо === Хорҳо дар ҳайвоноти бемӯҳра, ба монанди [[сӯзанпӯстон]], [[нармбаданҳо]] ва [[буғумпойҳо]] низ вомехӯранд. Дар хорпуштҳои баҳрӣ хорҳои ҳаракаткунанда ба скелети оҳакии бадан пайваст буда, барои муҳофизат ва ҳаракат дар қаъри баҳр хизмат мекунанд. Дар баъзе намудҳо онҳо дарозу борик ва дар дигар намудҳо кӯтоҳу ғафс мебошанд.<ref name="SeaUrchin">{{cite web |title=Sea Stars, Urchins and Relatives |url=https://ocean.si.edu/ocean-life/invertebrates/sea-stars-urchins-and-relatives |publisher=Smithsonian Ocean |language=en}}</ref> Садафи баъзе ҳалзунҳо ва нармбаданҳои дупалла низ баромадҳои сахти хоршакл дорад. Дар як қатор харчангшаклон бошад, хорҳо қисми рӯйпӯши берунии баданро ташкил медиҳанд. Бадани кирминаҳои баъзе шапалакҳо бо мӯякҳои сахту хоршакл пӯшида шудааст, ки метавонанд боиси озурдагии пӯст шаванд. Хорҳои кирминаҳои ҷинси ''[[Lonomia]]'', ки дар Амрикои Ҷанубӣ зиндагӣ мекунанд, заҳрноканд. Тамос бо онҳо дар ҳолатҳои вазнин метавонад ихтилоли лахташавии хун, хунравӣ ва осеби гурдаҳоро ба вуҷуд орад.<ref name="Lonomia">{{cite journal |last1=Maggi |first1=Silviane |last2=Faulhaber |first2=Gustavo Adolpho Moreira |title=Lonomia obliqua Walker (Lepidoptera: Saturniidae): hemostasis implications |journal=Revista da Associação Médica Brasileira |year=2015 |volume=61 |issue=3 |pages=263–268 |doi=10.1590/1806-9282.61.03.263}}</ref> == Пайдоиш == Хорҳо дар гурӯҳҳои гуногуни ҳайвонот дар ҷараёни [[таҳаввул]] мустақилона ба вуҷуд омадаанд. Ин падида намунае аз [[таҳаввули ҳамгаро]] мебошад, ки дар он гурӯҳҳои гуногуни организмҳо хусусиятҳои монанд пайдо мекунанд. Пайдоиши хорҳои муҳофизатӣ бештар бо хатари ҳамлаи даррандаҳо алоқаманд аст. Таҳқиқоти соли 2016 нишон дод, ки воситаҳои муҳофизатии бадан, аз ҷумла хорҳо, дар баъзе ширхӯрони миёнаҷуссае бештар инкишоф ёфтаанд, ки дар муҳити кушод зиндагӣ мекунанд ва барои пинҳон шудан ё гурехтан имконияти маҳдуд доранд. Бо вуҷуди ин, чунин хусусият дар ҳайвоноти ҷангалзӣ низ вомехӯрад.<ref name="Stankowich">{{cite journal |last1=Stankowich |first1=Theodore |last2=Campbell |first2=Lisa A. |title=Living in the danger zone: Exposure to predators and the evolution of spines and body armor in mammals |journal=Evolution |year=2016 |volume=70 |issue=7 |pages=1501–1511 |doi=10.1111/evo.12961}}</ref> Бозёфтҳои [[палеонтология|палеонтологӣ]] нишон медиҳанд, ки хорҳои мӯймонанд дар ширхӯрони қадим низ мавҷуд буданд. Аз ҷумла, дар боқимондаҳои сангшудаи ''[[Spinolestes xenarthrosus]]'', ки тақрибан 125 миллион сол пеш, дар давраи [[табошир]], зиндагӣ мекард, осори мӯй ва сохторҳои хоршакли пӯст ёфт шудаанд.<ref name="Spinolestes">{{cite journal |last1=Martin |first1=Thomas |last2=Marugán-Lobón |first2=Jesús |last3=Vullo |first3=Romain |last4=Martín-Abad |first4=Hugo |last5=Luo |first5=Zhe-Xi |last6=Buscalioni |first6=Angela D. |title=A Cretaceous eutriconodont and integument evolution in early mammals |journal=Nature |year=2015 |volume=526 |pages=380–384 |doi=10.1038/nature14905}}</ref> == Осебҳо ва табобати онҳо == Хорҳо ҳангоми ба пӯст халидан онро сӯрох карда, захмин мекунанд. Дараҷаи осеб аз шаклу андозаи хор, чуқурии захм ва заҳрнокии он вобаста аст. Хорҳои дар [[Бофта|бофтаҳо]] боқимонда метавонанд боиси [[Дард|дард]], варам, [[Газак|газак]] ва сироят шаванд. Хорҳои ҷайра заҳрнок нестанд, вале метавонанд ба бофтаҳо чуқур халанд. Хорчаҳои хурди нӯги онҳо берун кашиданро душвор мегардонанд. Агар хор дар бадан боқӣ монад, метавонад шикаста, ба бофтаҳои дарунтар кӯчад ва ба узвҳои дохилӣ осеб расонад. Аз ин рӯ, хорҳои чуқур фурӯрафтаро набояд худсарона берун кашид ва бояд фавран ба пизишк муроҷиат кард.<ref name="Cornell">{{cite web |title=Porcupine quill injuries in dogs |url=https://www.vet.cornell.edu/departments-centers-and-institutes/riney-canine-health-center/canine-health-information/porcupine-quill-injuries-in-dogs |publisher=Cornell University College of Veterinary Medicine |language=en}}</ref> Хорҳои баъзе моҳиҳо ва бемӯҳраҳои баҳрӣ заҳрнок буда, метавонанд дарди шадид, варам, беҳолӣ ва дигар нишонаҳои заҳролудшавиро ба вуҷуд оранд. Дар ҳолатҳои вазнин, заҳр метавонад ба кори дил ва роҳҳои нафас таъсир расонад ва ҳатто ба марг оварда расонад. Ҳангоми чунин осебҳо захм бояд тоза карда шуда, барои муоина ва табобат ба табиб муроҷиат карда шавад.<ref name="CDC">{{cite web |title=Poisonings, Envenomations, and Toxic Exposures During Travel |url=https://www.cdc.gov/yellow-book/hcp/environmental-hazards-risks/poisonings-envenomations-and-toxic-exposures-during-travel.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |language=en}}</ref> == Истифода аз ҷониби инсон == Хорҳои баъзе ҳайвонот аз замонҳои қадим барои сохтани ашёи ороишӣ ва ҳунарҳои дастӣ истифода шудаанд. Дар байни халқҳои бумии Амрикои Шимолӣ хорҳои ҷайраро ранг карда, барои ороиши либос, пойафзол, халта ва дигар ашё ба кор мебурданд. Ин ҳунари анъанавӣ бо номи ''quillwork'' маълум аст.<ref name="Quillwork">{{cite book |last=Orchard |first=William C. |title=The Technique of Porcupine-Quill Decoration Among the North American Indians |publisher=Museum of the American Indian, Heye Foundation |year=1916 |doi=10.5479/sil.451243.39088016090201}}</ref> Хорҳои ҳайвонот дар таҳқиқоти [[биомиметика]] низ мавриди омӯзиш қарор доранд. Олимон сохтори хорҳои ҷайраро барои таҳияи сӯзанҳои тиббӣ ва воситаҳои пайваст кардани бофтаҳо таҳқиқ мекунанд. Хорчаҳои хурди нӯги онҳо барои сохтани асбобҳое, ки бо қувваи камтар ба бофта ворид мешаванд, намуна шуда метавонанд.<ref name="Cho">{{cite journal |last1=Cho |first1=Woo Kyung |last2=Ankrum |first2=James A. |last3=Guo |first3=Dagang |last4=Chester |first4=Shawn A. |last5=Yang |first5=Seung Yun |last6=Kashyap |first6=Anurag |last7=Campbell |first7=Georgina A. |last8=Wood |first8=Robert J. |last9=Rijal |first9=Ram K. |last10=Karnik |first10=Rohit |last11=Langer |first11=Robert |last12=Karp |first12=Jeffrey M. |title=Microstructured barbs on the North American porcupine quill enable easy tissue penetration and difficult removal |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |year=2012 |volume=109 |issue=52 |pages=21289–21294 |doi=10.1073/pnas.1216441109}}</ref> Сохтори ковок ва мустаҳками хорҳои баъзе хорпуштакҳои баҳрӣ низ барои сохтани маводи сунъии сабуку устувор, аз ҷумла сафолҳои махсус, омӯхта мешавад.<ref name="Biomimetics">{{cite journal |last1=Klang |first1=Katharina |last2=Nickel |first2=Klaus G. |title=The Plant-Like Structure of Lance Sea Urchin Spines as Biomimetic Concept Generator for Freeze-Casted Structural Graded Ceramics |journal=Biomimetics |year=2021 |volume=6 |issue=2 |pages=36 |doi=10.3390/biomimetics6020036}}</ref> == Эзоҳ == {{reflist}} [[Гурӯҳ:Анатомияи ҳайвонот]] [[Гурӯҳ:Муҳофизати ҳайвонот]] [[Гурӯҳ:Зоология]] q9p7hhbj2lqcc8hpbyjva2lnt58f3as 1490724 1490723 2026-10-22T20:14:32Z Zosya95 54344 /* Сохт */ 1490724 wikitext text/x-wiki {{Дигар маъноҳо|Хор (мазмунҳо)}} [[Акс:Ялтинский зоопарк 079.jpg|thumb|Хорҳои [[ҷайра]]]] '''Хор''', '''дук''' ё '''дуг''' — сохтори сахт ва нӯгтези бадани баъзе [[ҳайвонот]], ки бештар барои муҳофизат аз [[дарандаҳо]] хизмат мекунад. Хорҳо дар гурӯҳҳои гуногуни [[мӯҳрадорон]] ва [[бемӯҳраҳо]] вомехӯранд. Онҳо вобаста ба намуди ҳайвон аз ҷиҳати андоза, шакл, таркиб ва вазифа фарқ мекунанд. Ғайр аз муҳофизат, хорҳо метавонанд барои ҳаракат, нигоҳ доштани шакли бадан, огоҳ кардани дарандаҳо ё заҳр задан ёрӣ диҳанд.<ref name="Crofts">{{cite journal |last1=Crofts |first1=Stephanie B. |last2=Stankowich |first2=Theodore |title=Stabbing Spines: A Review of the Biomechanics and Evolution of Defensive Spines |journal=Integrative and Comparative Biology |year=2021 |volume=61 |issue=2 |pages=655–667 |doi=10.1093/icb/icab099}}</ref> == Сохт == Хорҳо асосан дарозрӯя ё сӯзанмонанд буда, аз ҷиҳати андоза ва ранг гуногунанд. Сохти онҳо вобаста ба гурӯҳи ҳайвонот фарқ мекунад: * '''[[Ширхӯрон]]''' (ҷайраҳо ва [[Хорпуштак|хорпуштакон]]): Хорҳо аз мӯйҳои тағйирёфта ва асосан аз [[кератин]] сохта шудаанд. Даруни баъзеи онҳо ковок ё исфанҷмонанд буда, барои сабук ва устувор мондани онҳо хидмат мекунад.<ref name="Vincent">{{cite journal |last1=Vincent |first1=J. F. V. |last2=Owers |first2=P. |title=Mechanical design of hedgehog spines and porcupine quills |journal=Journal of Zoology |year=1986 |volume=210 |issue=1 |pages=55–75 |doi=10.1111/j.1469-7998.1986.tb03620.x}}</ref> * [[Моҳиҳо|'''Моҳиҳо''']]: Хорҳо бештар [[Устухон|устухонӣ]] мебошанд. * [[Хорпушти баҳрӣ|'''Хорпуштҳои баҳрӣ''']]: Хорҳо аз моддаҳои [[Оҳак|оҳакӣ]], асосан [[Карбонати калсий|карбонати калсий]] сохта шудаанд. == Вазифаҳо == Хорҳо пеш аз ҳама ҷонваронро аз даррандаҳо муҳофизат мекунанд. Нӯги тези онҳо метавонад ба бадани ҳамлагар халида, ӯро аз ҳамла боздорад. Аммо хорҳо корбурдҳои дигар низ доранд: * '''Огоҳсозӣ''': Баъзе ҷайраҳо бо ҷунбонидани хорҳои думашон садои тақ-тақ бароварда, дарандаҳоро аз наздик шудан бозмедоранд. Ҳамчунин ранги равшану намоёни хорҳо ([[апосематизм]]) метавонад душманонашро аз дурӣ огоҳ кунад.<ref name="Warning">{{cite journal |last1=Speed |first1=Michael P. |last2=Ruxton |first2=Graeme D. |title=Warning displays in spiny animals: One (more) evolutionary route to aposematism |journal=Evolution |year=2005 |volume=59 |issue=12 |pages=2499–2508 |doi=10.1111/j.0014-3820.2005.tb00963.x}}</ref> * '''Ҳаракат''': [[Хорпуштаки баҳрӣ|Хорпуштакҳои баҳрӣ]] бо ёрии хорҳояшон дар қаъри баҳр ҳаракат мекунанд. * '''Устуворӣ''': Хорҳои хорпуштакҳои баҳрӣ ба нигоҳ доштани баданашон ёрӣ мерасонанд, дар ҳоле ки хорҳои болҳои [[Моҳиҳо|моҳиҳо]] ба устуворӣ ва нигоҳ доштани мувозинат дар об кумак мекунанд. * '''Заҳрзанӣ''': Дар баъзе ҷонварони баҳрӣ хорҳо барои ба бадани душман ворид кардани заҳр хизмат мекунанд. == Паҳншавӣ == === Ширхӯрон === Хорҳо дар ҷайраҳо, [[хорпуштак]]он, [[ехидна]]ҳо, [[тенрек]]ҳо ва баъзе [[хояндаҳо]]и дигар, аз ҷумлаи [[Муши хордор|мушҳои хордор]], дида мешаванд.<ref name="Crofts"/> Дар ҷайраҳо хорҳо бештар паҳлӯҳо ва пушти баданро мепӯшонанд. Ҳангоми хатар ҷайра хорҳояшро рост хезонда, худро калонтар карда нишон медиҳад. Агар даранда наздик ояд, ҷайра метавонад бо хорҳояш ба он осеб расонад.<ref name="Cornell">{{cite web |title=Porcupine quill injuries in dogs |url=https://www.vet.cornell.edu/departments-centers-and-institutes/riney-canine-health-center/canine-health-information/porcupine-quill-injuries-in-dogs |publisher=Cornell University College of Veterinary Medicine |language=en}}</ref> Хорҳои хорпуштакҳо аз хорҳои ҷайраҳо кӯтоҳтар буда, аз пӯсташон ҷудо намешаванд. Ҳангоми хатар, хорпуштак худро лӯнда карда, [[Сар|сар]], [[Шикам|шикам]] ва дигар ҷойҳои нарми баданашро зери хорҳояш пинҳон мекунад. Ехиднаҳо низ хорҳои аз [[кератин]] сохташуда доранд. Гарчанде ҷайраҳо, хорпуштакҳо ва ехиднаҳо ба гурӯҳҳои гуногуни ширхӯрон дохил мешаванд, хорҳои ҳамаи онҳо аз мӯйҳои шаклдигаркарда ба вуҷуд омадаанд. === Моҳиҳо === [[Акс:MC Rotfeuerfisch.jpg|thumb|Моҳии шер (''Pterois'') бо хорҳои дароз ва заҳрнок]] Дар бисёр моҳиҳо хорҳои сахт дар таркиби [[болҳои моҳӣ|болҳо]] ҷойгир буда, барои устувории онҳо ва муҳофизат аз душман хизмат мекунанд. Ин хорҳо одатан сахт, нӯгтез ва бебанд буда, аз шуоъҳои нарму чандири болҳо фарқ мекунанд. Дар баъзе намудҳо, аз ҷумла моҳии шер (''Pterois'') ва намояндагони оилаи каждуммоҳиҳо (''Scorpaenidae''), хорҳо бо ғадудҳои заҳр алоқаманданд. Ҳангоми халидани хор заҳр ба захм ворид шуда, метавонад дарди шадид, варам ва дигар нишонаҳои заҳролудшавиро ба вуҷуд орад.<ref name="NOAA">{{cite web |title=What is a lionfish? |url=https://oceanservice.noaa.gov/facts/lionfish-facts.html |publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration |language=en}}</ref> Дар думи баъзе [[скат]]ҳо низ хори дарозу нӯгтез мавҷуд аст. Ин хор аз сохторҳои сахти пӯст ба вуҷуд омада, дар баъзе намудҳо бо ғадудҳои заҳр алоқаманд мебошад. === Бемӯҳраҳо === Хорҳо дар ҳайвоноти бемӯҳра, ба монанди [[сӯзанпӯстон]], [[нармбаданҳо]] ва [[буғумпойҳо]] низ вомехӯранд. Дар хорпуштҳои баҳрӣ хорҳои ҳаракаткунанда ба скелети оҳакии бадан пайваст буда, барои муҳофизат ва ҳаракат дар қаъри баҳр хизмат мекунанд. Дар баъзе намудҳо онҳо дарозу борик ва дар дигар намудҳо кӯтоҳу ғафс мебошанд.<ref name="SeaUrchin">{{cite web |title=Sea Stars, Urchins and Relatives |url=https://ocean.si.edu/ocean-life/invertebrates/sea-stars-urchins-and-relatives |publisher=Smithsonian Ocean |language=en}}</ref> Садафи баъзе ҳалзунҳо ва нармбаданҳои дупалла низ баромадҳои сахти хоршакл дорад. Дар як қатор харчангшаклон бошад, хорҳо қисми рӯйпӯши берунии баданро ташкил медиҳанд. Бадани кирминаҳои баъзе шапалакҳо бо мӯякҳои сахту хоршакл пӯшида шудааст, ки метавонанд боиси озурдагии пӯст шаванд. Хорҳои кирминаҳои ҷинси ''[[Lonomia]]'', ки дар Амрикои Ҷанубӣ зиндагӣ мекунанд, заҳрноканд. Тамос бо онҳо дар ҳолатҳои вазнин метавонад ихтилоли лахташавии хун, хунравӣ ва осеби гурдаҳоро ба вуҷуд орад.<ref name="Lonomia">{{cite journal |last1=Maggi |first1=Silviane |last2=Faulhaber |first2=Gustavo Adolpho Moreira |title=Lonomia obliqua Walker (Lepidoptera: Saturniidae): hemostasis implications |journal=Revista da Associação Médica Brasileira |year=2015 |volume=61 |issue=3 |pages=263–268 |doi=10.1590/1806-9282.61.03.263}}</ref> == Пайдоиш == Хорҳо дар гурӯҳҳои гуногуни ҳайвонот дар ҷараёни [[таҳаввул]] мустақилона ба вуҷуд омадаанд. Ин падида намунае аз [[таҳаввули ҳамгаро]] мебошад, ки дар он гурӯҳҳои гуногуни организмҳо хусусиятҳои монанд пайдо мекунанд. Пайдоиши хорҳои муҳофизатӣ бештар бо хатари ҳамлаи даррандаҳо алоқаманд аст. Таҳқиқоти соли 2016 нишон дод, ки воситаҳои муҳофизатии бадан, аз ҷумла хорҳо, дар баъзе ширхӯрони миёнаҷуссае бештар инкишоф ёфтаанд, ки дар муҳити кушод зиндагӣ мекунанд ва барои пинҳон шудан ё гурехтан имконияти маҳдуд доранд. Бо вуҷуди ин, чунин хусусият дар ҳайвоноти ҷангалзӣ низ вомехӯрад.<ref name="Stankowich">{{cite journal |last1=Stankowich |first1=Theodore |last2=Campbell |first2=Lisa A. |title=Living in the danger zone: Exposure to predators and the evolution of spines and body armor in mammals |journal=Evolution |year=2016 |volume=70 |issue=7 |pages=1501–1511 |doi=10.1111/evo.12961}}</ref> Бозёфтҳои [[палеонтология|палеонтологӣ]] нишон медиҳанд, ки хорҳои мӯймонанд дар ширхӯрони қадим низ мавҷуд буданд. Аз ҷумла, дар боқимондаҳои сангшудаи ''[[Spinolestes xenarthrosus]]'', ки тақрибан 125 миллион сол пеш, дар давраи [[табошир]], зиндагӣ мекард, осори мӯй ва сохторҳои хоршакли пӯст ёфт шудаанд.<ref name="Spinolestes">{{cite journal |last1=Martin |first1=Thomas |last2=Marugán-Lobón |first2=Jesús |last3=Vullo |first3=Romain |last4=Martín-Abad |first4=Hugo |last5=Luo |first5=Zhe-Xi |last6=Buscalioni |first6=Angela D. |title=A Cretaceous eutriconodont and integument evolution in early mammals |journal=Nature |year=2015 |volume=526 |pages=380–384 |doi=10.1038/nature14905}}</ref> == Осебҳо ва табобати онҳо == Хорҳо ҳангоми ба пӯст халидан онро сӯрох карда, захмин мекунанд. Дараҷаи осеб аз шаклу андозаи хор, чуқурии захм ва заҳрнокии он вобаста аст. Хорҳои дар [[Бофта|бофтаҳо]] боқимонда метавонанд боиси [[Дард|дард]], варам, [[Газак|газак]] ва сироят шаванд. Хорҳои ҷайра заҳрнок нестанд, вале метавонанд ба бофтаҳо чуқур халанд. Хорчаҳои хурди нӯги онҳо берун кашиданро душвор мегардонанд. Агар хор дар бадан боқӣ монад, метавонад шикаста, ба бофтаҳои дарунтар кӯчад ва ба узвҳои дохилӣ осеб расонад. Аз ин рӯ, хорҳои чуқур фурӯрафтаро набояд худсарона берун кашид ва бояд фавран ба пизишк муроҷиат кард.<ref name="Cornell">{{cite web |title=Porcupine quill injuries in dogs |url=https://www.vet.cornell.edu/departments-centers-and-institutes/riney-canine-health-center/canine-health-information/porcupine-quill-injuries-in-dogs |publisher=Cornell University College of Veterinary Medicine |language=en}}</ref> Хорҳои баъзе моҳиҳо ва бемӯҳраҳои баҳрӣ заҳрнок буда, метавонанд дарди шадид, варам, беҳолӣ ва дигар нишонаҳои заҳролудшавиро ба вуҷуд оранд. Дар ҳолатҳои вазнин, заҳр метавонад ба кори дил ва роҳҳои нафас таъсир расонад ва ҳатто ба марг оварда расонад. Ҳангоми чунин осебҳо захм бояд тоза карда шуда, барои муоина ва табобат ба табиб муроҷиат карда шавад.<ref name="CDC">{{cite web |title=Poisonings, Envenomations, and Toxic Exposures During Travel |url=https://www.cdc.gov/yellow-book/hcp/environmental-hazards-risks/poisonings-envenomations-and-toxic-exposures-during-travel.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |language=en}}</ref> == Истифода аз ҷониби инсон == Хорҳои баъзе ҳайвонот аз замонҳои қадим барои сохтани ашёи ороишӣ ва ҳунарҳои дастӣ истифода шудаанд. Дар байни халқҳои бумии Амрикои Шимолӣ хорҳои ҷайраро ранг карда, барои ороиши либос, пойафзол, халта ва дигар ашё ба кор мебурданд. Ин ҳунари анъанавӣ бо номи ''quillwork'' маълум аст.<ref name="Quillwork">{{cite book |last=Orchard |first=William C. |title=The Technique of Porcupine-Quill Decoration Among the North American Indians |publisher=Museum of the American Indian, Heye Foundation |year=1916 |doi=10.5479/sil.451243.39088016090201}}</ref> Хорҳои ҳайвонот дар таҳқиқоти [[биомиметика]] низ мавриди омӯзиш қарор доранд. Олимон сохтори хорҳои ҷайраро барои таҳияи сӯзанҳои тиббӣ ва воситаҳои пайваст кардани бофтаҳо таҳқиқ мекунанд. Хорчаҳои хурди нӯги онҳо барои сохтани асбобҳое, ки бо қувваи камтар ба бофта ворид мешаванд, намуна шуда метавонанд.<ref name="Cho">{{cite journal |last1=Cho |first1=Woo Kyung |last2=Ankrum |first2=James A. |last3=Guo |first3=Dagang |last4=Chester |first4=Shawn A. |last5=Yang |first5=Seung Yun |last6=Kashyap |first6=Anurag |last7=Campbell |first7=Georgina A. |last8=Wood |first8=Robert J. |last9=Rijal |first9=Ram K. |last10=Karnik |first10=Rohit |last11=Langer |first11=Robert |last12=Karp |first12=Jeffrey M. |title=Microstructured barbs on the North American porcupine quill enable easy tissue penetration and difficult removal |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |year=2012 |volume=109 |issue=52 |pages=21289–21294 |doi=10.1073/pnas.1216441109}}</ref> Сохтори ковок ва мустаҳками хорҳои баъзе хорпуштакҳои баҳрӣ низ барои сохтани маводи сунъии сабуку устувор, аз ҷумла сафолҳои махсус, омӯхта мешавад.<ref name="Biomimetics">{{cite journal |last1=Klang |first1=Katharina |last2=Nickel |first2=Klaus G. |title=The Plant-Like Structure of Lance Sea Urchin Spines as Biomimetic Concept Generator for Freeze-Casted Structural Graded Ceramics |journal=Biomimetics |year=2021 |volume=6 |issue=2 |pages=36 |doi=10.3390/biomimetics6020036}}</ref> == Эзоҳ == {{reflist}} [[Гурӯҳ:Анатомияи ҳайвонот]] [[Гурӯҳ:Муҳофизати ҳайвонот]] [[Гурӯҳ:Зоология]] o4pynyi04jry4qbfkdot422oc5x558p 1490725 1490724 2026-10-22T20:39:43Z Zosya95 54344 1490725 wikitext text/x-wiki {{Дигар маъноҳо|Хор (мазмунҳо)}} [[Акс:Ялтинский зоопарк 079.jpg|thumb|Хорҳои [[ҷайра]]]] '''Хор''', '''дук''' ё '''дуг''' — сохти сахту нӯгтез дар бадани баъзе [[ҷонварон]], ки бештар барои муҳофизат аз [[дарандаҳо]] хизмат мекунад. Хорҳо дар гурӯҳҳои гуногуни [[мӯҳрадорон]] ва [[бемӯҳраҳо]] дида мешаванд. Онҳо вобаста аз ҷонвар аз ҷиҳати андоза, шакл, таркиб ва корбурд фарқ мекунанд. Хорҳо ғайр аз муҳофизат барои ҳаракат, устувор нигоҳ доштани бадан, огоҳ кардани душман ва заҳрзанӣ низ ба кор мераванд.<ref name="Crofts">{{cite journal |last1=Crofts |first1=Stephanie B. |last2=Stankowich |first2=Theodore |title=Stabbing Spines: A Review of the Biomechanics and Evolution of Defensive Spines |journal=Integrative and Comparative Biology |year=2021 |volume=61 |issue=2 |pages=655–667 |doi=10.1093/icb/icab099}}</ref> == Сохт == Хорҳо бештар дарозрӯя ё сӯзанмонанд буда, аз ҷиҳати андоза, шакл ва ранг гуногунанд. Сохти онҳо дар гурӯҳҳои гуногуни ҷонварон яксон нест: * '''[[Ширхӯрон]]''' (ҷайраҳо ва [[Хорпуштак|хорпуштакҳо]]): Хорҳо аз мӯйҳои шаклдигаркарда ба вуҷуд омада, бештар аз [[кератин]] сохта шудаанд. Даруни баъзе хорҳо ковок ё исфанҷмонанд буда, ин сохтор онҳоро сабук ва ҳамзамон устувор мегардонад.<ref name="Vincent">{{cite journal |last1=Vincent |first1=J. F. V. |last2=Owers |first2=P. |title=Mechanical design of hedgehog spines and porcupine quills |journal=Journal of Zoology |year=1986 |volume=210 |issue=1 |pages=55–75 |doi=10.1111/j.1469-7998.1986.tb03620.x}}</ref> * '''[[Моҳиҳо]]''': Хорҳо бештар аз бофтаи [[Устухон|устухонӣ]] сохта шудаанд.<ref name="FishGlossary">{{cite web |title=Glossary of fish terms |url=https://australian.museum/learn/animals/fishes/glossary-of-fish-terms/ |publisher=Australian Museum |language=en}}</ref> * '''[[Хорпушти баҳрӣ|Хорпуштҳои баҳрӣ]]''': Хорҳо аз моддаҳои оҳакӣ, бештар аз [[Карбонати калсий|карбонати калсий]], сохта шудаанд.<ref name="UrchinCalcite">{{cite journal |last1=Politi |first1=Yael |last2=Arad |first2=Talmon |last3=Klein |first3=Eugenia |last4=Weiner |first4=Steve |last5=Addadi |first5=Lia |title=Sea urchin spine calcite forms via a transient amorphous calcium carbonate phase |journal=Science |year=2004 |volume=306 |issue=5699 |pages=1161–1164 |doi=10.1126/science.1102289}}</ref> == Вазифаҳо == Хорҳо пеш аз ҳама ҷонваронро аз шикор шудан муҳофизат мекунанд. Нӯги тези онҳо метавонад ба бадани ҳамлагар халида, ӯро захмин кунад. Аммо хорҳо вазифаҳои дигар низ доранд: * '''Огоҳсозӣ''': Баъзе ҷайраҳо бо ҷунбонидани хорҳои думашон садои тақ-тақ бароварда, дарандаҳоро аз наздик шудан бозмедоранд. Ҳамчунин рангҳои баланду чашмнамои хорҳо ([[апосематизм]]) метавонанд дарандаҳоро аз дур огоҳ кунанд.<ref name="Warning">{{cite journal |last1=Speed |first1=Michael P. |last2=Ruxton |first2=Graeme D. |title=Warning displays in spiny animals: One (more) evolutionary route to aposematism |journal=Evolution |year=2005 |volume=59 |issue=12 |pages=2499–2508 |doi=10.1111/j.0014-3820.2005.tb00963.x}}</ref><ref name="PorcupineZoo">{{cite web |title=Porcupine |url=https://animals.sandiegozoo.org/animals/porcupine |publisher=San Diego Zoo Wildlife Alliance |language=en}}</ref> * '''Ҳаракат''': [[Хорпушти баҳрӣ|Хорпуштҳои баҳрӣ]] бо ёрии хорҳояшон дар қаъри баҳр ҳаракат мекунанд.<ref name="UrchinMovement">{{cite web |title=Sea urchins: Strange and spiny wonders of the ocean |url=https://www.nhm.ac.uk/discover/sea-urchins-strange-and-spiny-wonders-of-the-ocean.html |publisher=Natural History Museum |language=en}}</ref> * '''Устуворӣ''': Хорҳои хорпуштҳои баҳрӣ барои устувор нигоҳ доштани баданашон ёрӣ мерасонанд. Дар моҳиҳо бошад, хорҳои болҳо ба нигоҳ доштани мувозинат дар об кӯмак мекунанд.<ref name="FinFunction">{{cite web |title=Living in Water: Chapter 4 |url=https://tpwd.texas.gov/education/resources/aquatic-science/tas/chapters/chapter-4/ |publisher=Texas Parks and Wildlife Department |language=en}}</ref> * '''Заҳрзанӣ''': Дар баъзе ҷонварони баҳрӣ хорҳо барои ба бадани ҳамлагар ворид кардани заҳр хизмат мекунанд.<ref name="StingraySmithsonian">{{cite web |title=Freshwater stingray |url=https://nationalzoo.si.edu/animals/freshwater-stingray |publisher=Smithsonian’s National Zoo and Conservation Biology Institute |language=en}}</ref> == Паҳншавӣ == === Ширхӯрон === Хорҳо дар ҷайраҳо, [[хорпуштак]]ҳо, [[ехидна]]ҳо, [[тенрек]]ҳо ва баъзе [[хояндаҳо]]и дигар, аз ҷумлаи [[Муши хордор|мушҳои хордор]], дида мешаванд.<ref name="Crofts"/><ref name="EchidnaMuseum">{{cite web |title=Echidna research in the Mammalogy collection |url=https://australian.museum/learn/teachers/learning/echidna-research/ |publisher=Australian Museum |language=en}}</ref> Дар ҷайраҳо хорҳо бештар паҳлӯҳо ва пушти баданро мепӯшонанд. Ҳангоми хатар ҷайра хорҳояшро рост карда, худро калонтар нишон медиҳад. Агар даранда наздик ояд, ҷайра метавонад бо хорҳояш ба он осеб расонад.<ref name="Cornell">{{cite web |title=Porcupine quill injuries in dogs |url=https://www.vet.cornell.edu/departments-centers-and-institutes/riney-canine-health-center/canine-health-information/porcupine-quill-injuries-in-dogs |publisher=Cornell University College of Veterinary Medicine |language=en}}</ref><ref name="PorcupineTPWD">{{cite web |title=Porcupines — Introducing Mammals to Young Naturalists |url=https://tpwd.texas.gov/publications/nonpwdpubs/introducing_mammals/porcupines/ |publisher=Texas Parks and Wildlife Department |language=en}}</ref> Хорҳои хорпуштакҳо аз хорҳои ҷайраҳо кӯтоҳтар буда, ба пӯсташон сахт часпидаанд. Ҳангоми хатар хорпуштак худро лӯнда карда, [[Сар|сар]], [[Шикам|шикам]] ва дигар ҷойҳои нарми баданашро зери хорҳояш пинҳон мекунад.<ref name="HedgehogRSPCA">{{cite web |title=Hedgehogs in the UK |url=https://www.rspca.org.uk/adviceandwelfare/wildlife/hedgehogs |publisher=RSPCA |language=en}}</ref><ref name="HedgehogCalgary">{{cite web |title=Hedgehog Anatomy |url=https://vet.ucalgary.ca/summercamps/anatomy/wednesday/exotics |publisher=University of Calgary Faculty of Veterinary Medicine |language=en}}</ref> Ехиднаҳо низ хорҳои аз [[кератин]] сохташуда доранд. Гарчанде ҷайраҳо, хорпуштакҳо ва ехиднаҳо ба гурӯҳҳои гуногуни ширхӯрон дохил мешаванд ҳам, хорҳои ҳамаи онҳо аз мӯйҳои шаклдигаркарда ба вуҷуд омадаанд.<ref name="EchidnaCSIRO">{{cite web |title=The echidna (or spiny ant-eater) (1969) |url=https://csiropedia.csiro.au/echidna-spiny-ant-eater-1969/ |publisher=CSIROpedia |language=en}}</ref> === Моҳиҳо === [[Акс:MC Rotfeuerfisch.jpg|thumb|Моҳии шер (''Pterois'') бо хорҳои дарозу заҳрнок]] Дар бисёр моҳиҳо хорҳои сахту нӯгтез дар [[болҳои моҳӣ|болҳо]] ҷойгир буда, барои устуворӣ ва муҳофизат аз даррандаҳо хизмат мекунанд. Ин хорҳо сахт ва бебанд буда, аз шуоъҳои нарму чандири болҳо фарқ мекунанд.<ref name="FishAnatomy">{{cite web |title=Structure and Function — Fish |url=https://manoa.hawaii.edu/exploringourfluidearth/biological/fish/structure-and-function-fish |publisher=University of Hawaiʻi at Mānoa |language=en}}</ref> Дар баъзе намудҳо, аз ҷумла моҳии шер (''Pterois'') ва моҳиҳои хонаводаи каждуммоҳиҳо (''Scorpaenidae''), хорҳо бо ғадудҳои заҳрбарор пайвастанд. Ҳангоми халидани хор заҳр ба захм ворид шуда, метавонад дарди сахт, варам ва дигар нишонаҳои заҳролудшавиро ба вуҷуд орад.<ref name="NOAA">{{cite web |title=What is a lionfish? |url=https://oceanservice.noaa.gov/facts/lionfish-facts.html |publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration |language=en}}</ref> Дар думи баъзе [[скат]]ҳо низ хори дарозу нӯгтез ҷой дорад. Ин хор аз сохторҳои сахти пӯст ба вуҷуд омада, дар баъзе намудҳо бо ғадудҳои заҳрбарор пайваст аст.<ref name="StingrayFlorida">{{cite web |title=Atlantic Stingray |url=https://www.floridamuseum.ufl.edu/discover-fish/species-profiles/atlantic-stingray/ |publisher=Florida Museum of Natural History |language=en}}</ref> === Бемӯҳраҳо === Хорҳо дар гурӯҳҳои гуногуни бемӯҳраҳо, аз ҷумла [[хорпӯстҳо]], [[нармбаданҳо]] ва [[буғумпойҳо]] низ вомехӯранд. Дар хорпуштакҳои баҳрӣ хорҳои ҳаракаткунанда ба скелети оҳакии бадан пайваста буда, барои муҳофизат ва ҳаракат дар қаъри баҳр хизмат мекунанд. Хорҳои баъзе намудҳо дарозу борик ва хорҳои баъзеи дигар кӯтоҳу ғафс мебошанд.<ref name="SeaUrchin">{{cite web |title=Sea Stars, Urchins and Relatives |url=https://ocean.si.edu/ocean-life/invertebrates/sea-stars-urchins-and-relatives |publisher=Smithsonian Ocean |language=en}}</ref> Садафи баъзе ҳалзунҳо ва нармбаданҳои дупалла низ баромадҳои сахти хоршакл дорад. Дар баъзе харчангшаклон бошад, хорҳо бахше аз рӯйпӯши берунии баданро ташкил медиҳанд.<ref name="ShellSpines">{{cite web |last=Leal |first=José H. |title=A Coat of Sharp Spines |url=https://www.shellmuseum.org/post/a-coat-of-sharp-spines |publisher=Bailey-Matthews National Shell Museum |date=2019-11-15 |language=en}}</ref><ref name="ThornyOyster">{{cite web |title=Pacific Thorny Oyster |url=https://qrius.si.edu/browse/object/10010589 |publisher=Smithsonian Institution |language=en}}</ref><ref name="CrabSpines">{{cite web |title=Alaskan King Crab |url=https://www.aquariumofpacific.org/onlinelearningcenter/species/alaskan_king_crab |publisher=Aquarium of the Pacific |language=en}}</ref> Бадани кирминаҳои баъзе шапалакҳо бо мӯякҳои сахту хоршакл пӯшида шудааст, ки метавонанд пӯстро озурда кунанд. Хорҳои кирминаҳои ҷинси ''[[Lonomia]]'', ки дар Амрикои Ҷанубӣ зиндагӣ мекунанд, заҳрноканд. Тамос бо онҳо дар ҳолатҳои вазнин метавонад ба лахташавии хун халал расонда, боиси хунравӣ ва осеби гурдаҳо гардад.<ref name="Lonomia">{{cite journal |last1=Maggi |first1=Silviane |last2=Faulhaber |first2=Gustavo Adolpho Moreira |title=Lonomia obliqua Walker (Lepidoptera: Saturniidae): hemostasis implications |journal=Revista da Associação Médica Brasileira |year=2015 |volume=61 |issue=3 |pages=263–268 |doi=10.1590/1806-9282.61.03.263}}</ref><ref name="LonomiaToxin">{{cite journal |last1=Veiga |first1=A. B. |last2=Blochtein |first2=B. |last3=Guimarães |first3=J. A. |title=Structures involved in production, secretion and injection of the venom produced by the caterpillar Lonomia obliqua (Lepidoptera, Saturniidae) |journal=Toxicon |year=2001 |volume=39 |issue=9 |pages=1343–1351 |doi=10.1016/S0041-0101(01)00086-1}}</ref><ref name="LonomiaReview">{{cite journal |last1=Carrijo-Carvalho |first1=Linda Christian |last2=Chudzinski-Tavassi |first2=Ana Marisa |title=The venom of the Lonomia caterpillar: an overview |journal=Toxicon |year=2007 |volume=49 |issue=6 |pages=741–757 |doi=10.1016/j.toxicon.2006.11.033}}</ref> == Пайдоиш == Хорҳо дар гурӯҳҳои гуногуни ҷонварон дар раванди [[таҳаввул|эволютсия]] ҷудогона ба вуҷуд омадаанд. Ин падида намунаи [[таҳаввули ҳамгаро|эволютсияи ҳамгаро]] мебошад, ки дар он гурӯҳҳои гуногуни ҷонварон новобаста аз ҳамдигар хусусиятҳои монанд пайдо мекунанд.<ref name="Crofts"/> Пайдоиши хорҳои муҳофизатӣ бештар бо хатари ҳамлаи даррандаҳо пайванд дорад. Як пажӯҳиши соли 2016 нишон дод, ки хорҳо ва дигар сохторҳои муҳофизатӣ бештар дар баъзе ширхӯрони миёнаҷуссае пайдо шудаанд, ки дар ҷойҳои кушод зиндагӣ мекунанд ва барои пинҳон шудан ё гурехтан роҳҳои камтар доранд. Бо вуҷуди ин, чунин сохторҳо дар ҷонварони ҷангалзӣ низ дида мешаванд.<ref name="Stankowich">{{cite journal |last1=Stankowich |first1=Theodore |last2=Campbell |first2=Lisa A. |title=Living in the danger zone: Exposure to predators and the evolution of spines and body armor in mammals |journal=Evolution |year=2016 |volume=70 |issue=7 |pages=1501–1511 |doi=10.1111/evo.12961}}</ref> Бозёфтҳои [[палеонтология|палеонтологӣ]] нишон медиҳанд, ки ширхӯрони қадим низ хорҳои мӯймонанд доштаанд. Аз ҷумла, дар боқимондаҳои сангшудаи ''[[Spinolestes xenarthrosus]]'', ки тақрибан 125 миллион сол пеш, дар давраи [[табошир]], зиндагӣ мекард, осори мӯй ва сохторҳои хоршакли пӯст ёфт шудаанд.<ref name="Spinolestes">{{cite journal |last1=Martin |first1=Thomas |last2=Marugán-Lobón |first2=Jesús |last3=Vullo |first3=Romain |last4=Martín-Abad |first4=Hugo |last5=Luo |first5=Zhe-Xi |last6=Buscalioni |first6=Angela D. |title=A Cretaceous eutriconodont and integument evolution in early mammals |journal=Nature |year=2015 |volume=526 |pages=380–384 |doi=10.1038/nature14905}}</ref> == Осебҳо ва дармони онҳо == Хорҳо ҳангоми халидан пӯстро сӯрох карда, захм ба вуҷуд меоранд. Сахтии осеб ба шаклу андозаи хор, чуқурии захм ва заҳрнокии он вобаста аст. Хорҳои дар [[Бофта|бофтаҳои бадан]] боқимонда метавонанд боиси [[Дард|дард]], варам, [[Газак|газак]] ва сироят шаванд.<ref name="UrchinNPS">{{cite web |title=Sea Urchin |url=https://www.nps.gov/places/sea-urchin.htm |publisher=U.S. National Park Service |language=en}}</ref> Хорҳои ҷайра заҳрнок нестанд, вале метавонанд ба бофтаҳои бадан чуқур халанд. Хорчаҳои майдаи нӯги онҳо берун кашидани хорро душвор мегардонанд. Агар хор дар бадан боқӣ монад, метавонад шикаста, ба бофтаҳои дарунтар кӯчад ва ба узвҳои дарунӣ осеб расонад. Аз ин рӯ, хорҳои чуқур фурӯрафтаро набояд худсарона берун кашид ва барои дармон бояд ба пизишк муроҷиат кард.<ref name="Cornell"/> Хорҳои баъзе моҳиҳо ва бемуҳрагони баҳрӣ заҳрнок буда, метавонанд дарди сахт, варам, беҳолӣ ва дигар нишонаҳои заҳролудшавиро ба вуҷуд оранд. Дар ҳолатҳои вазнин заҳр метавонад ба кори дил ва роҳҳои нафаскашӣ осеб расонда, ҳатто боиси марг гардад. Ҳангоми чунин осебҳо бояд захмро тоза карда, барои муоина ва дармон ба пизишк муроҷиат кард.<ref name="CDC">{{cite web |title=Poisonings, Envenomations, and Toxic Exposures During Travel |url=https://www.cdc.gov/yellow-book/hcp/environmental-hazards-risks/poisonings-envenomations-and-toxic-exposures-during-travel.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |language=en}}</ref> == Корбурди хорҳо аз ҷониби одамон == Хорҳои баъзе ҷонварон аз замонҳои қадим барои сохтани зеварҳо ва дигар дастсохтҳо ба кор мерафтанд. Мардуми бумии Амрикои Шимолӣ хорҳои ҷайраро ранг карда, барои оростани либос, пойафзол, халта ва дигар ашё истифода мебурданд. Ин ҳунари бостонӣ бо номи ''quillwork'' шинохта мешавад.<ref name="Quillwork">{{cite book |last=Orchard |first=William C. |title=The Technique of Porcupine-Quill Decoration Among the North American Indians |publisher=Museum of the American Indian, Heye Foundation |year=1916 |doi=10.5479/sil.451243.39088016090201}}</ref><ref name="QuillworkMuseum">{{cite web |title=Porcupine quills and bag |url=https://americanindian.si.edu/collections-search/object/NMAI_105547 |publisher=Smithsonian National Museum of the American Indian |language=en}}</ref> Хорҳои ҷонварон дар пажӯҳишҳои [[биомиметика]] низ омӯхта мешаванд. Донишмандон сохти хорҳои ҷайраро барои сохтани сӯзанҳои пизишкӣ ва абзорҳои пайваст кардани бофтаҳо меомӯзанд. Хорчаҳои майдаи нӯги онҳо метавонанд барои сохтани абзорҳое намуна бошанд, ки бо нерӯи камтар ба бофтаҳои бадан ворид мешаванд.<ref name="Cho">{{cite journal |last1=Cho |first1=Woo Kyung |last2=Ankrum |first2=James A. |last3=Guo |first3=Dagang |last4=Chester |first4=Shawn A. |last5=Yang |first5=Seung Yun |last6=Kashyap |first6=Anurag |last7=Campbell |first7=Georgina A. |last8=Wood |first8=Robert J. |last9=Rijal |first9=Ram K. |last10=Karnik |first10=Rohit |last11=Langer |first11=Robert |last12=Karp |first12=Jeffrey M. |title=Microstructured barbs on the North American porcupine quill enable easy tissue penetration and difficult removal |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |year=2012 |volume=109 |issue=52 |pages=21289–21294 |doi=10.1073/pnas.1216441109}}</ref> Сохти ковоку устувори хорҳои баъзе хорпуштакҳои баҳрӣ низ барои сохтани маводи сунъии сабуку устувор, аз ҷумла сафолҳои махсус, омӯхта мешавад.<ref name="Biomimetics">{{cite journal |last1=Klang |first1=Katharina |last2=Nickel |first2=Klaus G. |title=The Plant-Like Structure of Lance Sea Urchin Spines as Biomimetic Concept Generator for Freeze-Casted Structural Graded Ceramics |journal=Biomimetics |year=2021 |volume=6 |issue=2 |pages=36 |doi=10.3390/biomimetics6020036}}</ref> == Эзоҳ == {{reflist}} [[Гурӯҳ:Анатомияи ҳайвонот]] [[Гурӯҳ:Муҳофизати ҳайвонот]] [[Гурӯҳ:Зоология]] 8742monghrscksf5fl36xj5i67ve0xp 1490726 1490725 2026-10-22T20:40:29Z Zosya95 54344 /* Эзоҳ */ 1490726 wikitext text/x-wiki {{Дигар маъноҳо|Хор (мазмунҳо)}} [[Акс:Ялтинский зоопарк 079.jpg|thumb|Хорҳои [[ҷайра]]]] '''Хор''', '''дук''' ё '''дуг''' — сохти сахту нӯгтез дар бадани баъзе [[ҷонварон]], ки бештар барои муҳофизат аз [[дарандаҳо]] хизмат мекунад. Хорҳо дар гурӯҳҳои гуногуни [[мӯҳрадорон]] ва [[бемӯҳраҳо]] дида мешаванд. Онҳо вобаста аз ҷонвар аз ҷиҳати андоза, шакл, таркиб ва корбурд фарқ мекунанд. Хорҳо ғайр аз муҳофизат барои ҳаракат, устувор нигоҳ доштани бадан, огоҳ кардани душман ва заҳрзанӣ низ ба кор мераванд.<ref name="Crofts">{{cite journal |last1=Crofts |first1=Stephanie B. |last2=Stankowich |first2=Theodore |title=Stabbing Spines: A Review of the Biomechanics and Evolution of Defensive Spines |journal=Integrative and Comparative Biology |year=2021 |volume=61 |issue=2 |pages=655–667 |doi=10.1093/icb/icab099}}</ref> == Сохт == Хорҳо бештар дарозрӯя ё сӯзанмонанд буда, аз ҷиҳати андоза, шакл ва ранг гуногунанд. Сохти онҳо дар гурӯҳҳои гуногуни ҷонварон яксон нест: * '''[[Ширхӯрон]]''' (ҷайраҳо ва [[Хорпуштак|хорпуштакҳо]]): Хорҳо аз мӯйҳои шаклдигаркарда ба вуҷуд омада, бештар аз [[кератин]] сохта шудаанд. Даруни баъзе хорҳо ковок ё исфанҷмонанд буда, ин сохтор онҳоро сабук ва ҳамзамон устувор мегардонад.<ref name="Vincent">{{cite journal |last1=Vincent |first1=J. F. V. |last2=Owers |first2=P. |title=Mechanical design of hedgehog spines and porcupine quills |journal=Journal of Zoology |year=1986 |volume=210 |issue=1 |pages=55–75 |doi=10.1111/j.1469-7998.1986.tb03620.x}}</ref> * '''[[Моҳиҳо]]''': Хорҳо бештар аз бофтаи [[Устухон|устухонӣ]] сохта шудаанд.<ref name="FishGlossary">{{cite web |title=Glossary of fish terms |url=https://australian.museum/learn/animals/fishes/glossary-of-fish-terms/ |publisher=Australian Museum |language=en}}</ref> * '''[[Хорпушти баҳрӣ|Хорпуштҳои баҳрӣ]]''': Хорҳо аз моддаҳои оҳакӣ, бештар аз [[Карбонати калсий|карбонати калсий]], сохта шудаанд.<ref name="UrchinCalcite">{{cite journal |last1=Politi |first1=Yael |last2=Arad |first2=Talmon |last3=Klein |first3=Eugenia |last4=Weiner |first4=Steve |last5=Addadi |first5=Lia |title=Sea urchin spine calcite forms via a transient amorphous calcium carbonate phase |journal=Science |year=2004 |volume=306 |issue=5699 |pages=1161–1164 |doi=10.1126/science.1102289}}</ref> == Вазифаҳо == Хорҳо пеш аз ҳама ҷонваронро аз шикор шудан муҳофизат мекунанд. Нӯги тези онҳо метавонад ба бадани ҳамлагар халида, ӯро захмин кунад. Аммо хорҳо вазифаҳои дигар низ доранд: * '''Огоҳсозӣ''': Баъзе ҷайраҳо бо ҷунбонидани хорҳои думашон садои тақ-тақ бароварда, дарандаҳоро аз наздик шудан бозмедоранд. Ҳамчунин рангҳои баланду чашмнамои хорҳо ([[апосематизм]]) метавонанд дарандаҳоро аз дур огоҳ кунанд.<ref name="Warning">{{cite journal |last1=Speed |first1=Michael P. |last2=Ruxton |first2=Graeme D. |title=Warning displays in spiny animals: One (more) evolutionary route to aposematism |journal=Evolution |year=2005 |volume=59 |issue=12 |pages=2499–2508 |doi=10.1111/j.0014-3820.2005.tb00963.x}}</ref><ref name="PorcupineZoo">{{cite web |title=Porcupine |url=https://animals.sandiegozoo.org/animals/porcupine |publisher=San Diego Zoo Wildlife Alliance |language=en}}</ref> * '''Ҳаракат''': [[Хорпушти баҳрӣ|Хорпуштҳои баҳрӣ]] бо ёрии хорҳояшон дар қаъри баҳр ҳаракат мекунанд.<ref name="UrchinMovement">{{cite web |title=Sea urchins: Strange and spiny wonders of the ocean |url=https://www.nhm.ac.uk/discover/sea-urchins-strange-and-spiny-wonders-of-the-ocean.html |publisher=Natural History Museum |language=en}}</ref> * '''Устуворӣ''': Хорҳои хорпуштҳои баҳрӣ барои устувор нигоҳ доштани баданашон ёрӣ мерасонанд. Дар моҳиҳо бошад, хорҳои болҳо ба нигоҳ доштани мувозинат дар об кӯмак мекунанд.<ref name="FinFunction">{{cite web |title=Living in Water: Chapter 4 |url=https://tpwd.texas.gov/education/resources/aquatic-science/tas/chapters/chapter-4/ |publisher=Texas Parks and Wildlife Department |language=en}}</ref> * '''Заҳрзанӣ''': Дар баъзе ҷонварони баҳрӣ хорҳо барои ба бадани ҳамлагар ворид кардани заҳр хизмат мекунанд.<ref name="StingraySmithsonian">{{cite web |title=Freshwater stingray |url=https://nationalzoo.si.edu/animals/freshwater-stingray |publisher=Smithsonian’s National Zoo and Conservation Biology Institute |language=en}}</ref> == Паҳншавӣ == === Ширхӯрон === Хорҳо дар ҷайраҳо, [[хорпуштак]]ҳо, [[ехидна]]ҳо, [[тенрек]]ҳо ва баъзе [[хояндаҳо]]и дигар, аз ҷумлаи [[Муши хордор|мушҳои хордор]], дида мешаванд.<ref name="Crofts"/><ref name="EchidnaMuseum">{{cite web |title=Echidna research in the Mammalogy collection |url=https://australian.museum/learn/teachers/learning/echidna-research/ |publisher=Australian Museum |language=en}}</ref> Дар ҷайраҳо хорҳо бештар паҳлӯҳо ва пушти баданро мепӯшонанд. Ҳангоми хатар ҷайра хорҳояшро рост карда, худро калонтар нишон медиҳад. Агар даранда наздик ояд, ҷайра метавонад бо хорҳояш ба он осеб расонад.<ref name="Cornell">{{cite web |title=Porcupine quill injuries in dogs |url=https://www.vet.cornell.edu/departments-centers-and-institutes/riney-canine-health-center/canine-health-information/porcupine-quill-injuries-in-dogs |publisher=Cornell University College of Veterinary Medicine |language=en}}</ref><ref name="PorcupineTPWD">{{cite web |title=Porcupines — Introducing Mammals to Young Naturalists |url=https://tpwd.texas.gov/publications/nonpwdpubs/introducing_mammals/porcupines/ |publisher=Texas Parks and Wildlife Department |language=en}}</ref> Хорҳои хорпуштакҳо аз хорҳои ҷайраҳо кӯтоҳтар буда, ба пӯсташон сахт часпидаанд. Ҳангоми хатар хорпуштак худро лӯнда карда, [[Сар|сар]], [[Шикам|шикам]] ва дигар ҷойҳои нарми баданашро зери хорҳояш пинҳон мекунад.<ref name="HedgehogRSPCA">{{cite web |title=Hedgehogs in the UK |url=https://www.rspca.org.uk/adviceandwelfare/wildlife/hedgehogs |publisher=RSPCA |language=en}}</ref><ref name="HedgehogCalgary">{{cite web |title=Hedgehog Anatomy |url=https://vet.ucalgary.ca/summercamps/anatomy/wednesday/exotics |publisher=University of Calgary Faculty of Veterinary Medicine |language=en}}</ref> Ехиднаҳо низ хорҳои аз [[кератин]] сохташуда доранд. Гарчанде ҷайраҳо, хорпуштакҳо ва ехиднаҳо ба гурӯҳҳои гуногуни ширхӯрон дохил мешаванд ҳам, хорҳои ҳамаи онҳо аз мӯйҳои шаклдигаркарда ба вуҷуд омадаанд.<ref name="EchidnaCSIRO">{{cite web |title=The echidna (or spiny ant-eater) (1969) |url=https://csiropedia.csiro.au/echidna-spiny-ant-eater-1969/ |publisher=CSIROpedia |language=en}}</ref> === Моҳиҳо === [[Акс:MC Rotfeuerfisch.jpg|thumb|Моҳии шер (''Pterois'') бо хорҳои дарозу заҳрнок]] Дар бисёр моҳиҳо хорҳои сахту нӯгтез дар [[болҳои моҳӣ|болҳо]] ҷойгир буда, барои устуворӣ ва муҳофизат аз даррандаҳо хизмат мекунанд. Ин хорҳо сахт ва бебанд буда, аз шуоъҳои нарму чандири болҳо фарқ мекунанд.<ref name="FishAnatomy">{{cite web |title=Structure and Function — Fish |url=https://manoa.hawaii.edu/exploringourfluidearth/biological/fish/structure-and-function-fish |publisher=University of Hawaiʻi at Mānoa |language=en}}</ref> Дар баъзе намудҳо, аз ҷумла моҳии шер (''Pterois'') ва моҳиҳои хонаводаи каждуммоҳиҳо (''Scorpaenidae''), хорҳо бо ғадудҳои заҳрбарор пайвастанд. Ҳангоми халидани хор заҳр ба захм ворид шуда, метавонад дарди сахт, варам ва дигар нишонаҳои заҳролудшавиро ба вуҷуд орад.<ref name="NOAA">{{cite web |title=What is a lionfish? |url=https://oceanservice.noaa.gov/facts/lionfish-facts.html |publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration |language=en}}</ref> Дар думи баъзе [[скат]]ҳо низ хори дарозу нӯгтез ҷой дорад. Ин хор аз сохторҳои сахти пӯст ба вуҷуд омада, дар баъзе намудҳо бо ғадудҳои заҳрбарор пайваст аст.<ref name="StingrayFlorida">{{cite web |title=Atlantic Stingray |url=https://www.floridamuseum.ufl.edu/discover-fish/species-profiles/atlantic-stingray/ |publisher=Florida Museum of Natural History |language=en}}</ref> === Бемӯҳраҳо === Хорҳо дар гурӯҳҳои гуногуни бемӯҳраҳо, аз ҷумла [[хорпӯстҳо]], [[нармбаданҳо]] ва [[буғумпойҳо]] низ вомехӯранд. Дар хорпуштакҳои баҳрӣ хорҳои ҳаракаткунанда ба скелети оҳакии бадан пайваста буда, барои муҳофизат ва ҳаракат дар қаъри баҳр хизмат мекунанд. Хорҳои баъзе намудҳо дарозу борик ва хорҳои баъзеи дигар кӯтоҳу ғафс мебошанд.<ref name="SeaUrchin">{{cite web |title=Sea Stars, Urchins and Relatives |url=https://ocean.si.edu/ocean-life/invertebrates/sea-stars-urchins-and-relatives |publisher=Smithsonian Ocean |language=en}}</ref> Садафи баъзе ҳалзунҳо ва нармбаданҳои дупалла низ баромадҳои сахти хоршакл дорад. Дар баъзе харчангшаклон бошад, хорҳо бахше аз рӯйпӯши берунии баданро ташкил медиҳанд.<ref name="ShellSpines">{{cite web |last=Leal |first=José H. |title=A Coat of Sharp Spines |url=https://www.shellmuseum.org/post/a-coat-of-sharp-spines |publisher=Bailey-Matthews National Shell Museum |date=2019-11-15 |language=en}}</ref><ref name="ThornyOyster">{{cite web |title=Pacific Thorny Oyster |url=https://qrius.si.edu/browse/object/10010589 |publisher=Smithsonian Institution |language=en}}</ref><ref name="CrabSpines">{{cite web |title=Alaskan King Crab |url=https://www.aquariumofpacific.org/onlinelearningcenter/species/alaskan_king_crab |publisher=Aquarium of the Pacific |language=en}}</ref> Бадани кирминаҳои баъзе шапалакҳо бо мӯякҳои сахту хоршакл пӯшида шудааст, ки метавонанд пӯстро озурда кунанд. Хорҳои кирминаҳои ҷинси ''[[Lonomia]]'', ки дар Амрикои Ҷанубӣ зиндагӣ мекунанд, заҳрноканд. Тамос бо онҳо дар ҳолатҳои вазнин метавонад ба лахташавии хун халал расонда, боиси хунравӣ ва осеби гурдаҳо гардад.<ref name="Lonomia">{{cite journal |last1=Maggi |first1=Silviane |last2=Faulhaber |first2=Gustavo Adolpho Moreira |title=Lonomia obliqua Walker (Lepidoptera: Saturniidae): hemostasis implications |journal=Revista da Associação Médica Brasileira |year=2015 |volume=61 |issue=3 |pages=263–268 |doi=10.1590/1806-9282.61.03.263}}</ref><ref name="LonomiaToxin">{{cite journal |last1=Veiga |first1=A. B. |last2=Blochtein |first2=B. |last3=Guimarães |first3=J. A. |title=Structures involved in production, secretion and injection of the venom produced by the caterpillar Lonomia obliqua (Lepidoptera, Saturniidae) |journal=Toxicon |year=2001 |volume=39 |issue=9 |pages=1343–1351 |doi=10.1016/S0041-0101(01)00086-1}}</ref><ref name="LonomiaReview">{{cite journal |last1=Carrijo-Carvalho |first1=Linda Christian |last2=Chudzinski-Tavassi |first2=Ana Marisa |title=The venom of the Lonomia caterpillar: an overview |journal=Toxicon |year=2007 |volume=49 |issue=6 |pages=741–757 |doi=10.1016/j.toxicon.2006.11.033}}</ref> == Пайдоиш == Хорҳо дар гурӯҳҳои гуногуни ҷонварон дар раванди [[таҳаввул|эволютсия]] ҷудогона ба вуҷуд омадаанд. Ин падида намунаи [[таҳаввули ҳамгаро|эволютсияи ҳамгаро]] мебошад, ки дар он гурӯҳҳои гуногуни ҷонварон новобаста аз ҳамдигар хусусиятҳои монанд пайдо мекунанд.<ref name="Crofts"/> Пайдоиши хорҳои муҳофизатӣ бештар бо хатари ҳамлаи даррандаҳо пайванд дорад. Як пажӯҳиши соли 2016 нишон дод, ки хорҳо ва дигар сохторҳои муҳофизатӣ бештар дар баъзе ширхӯрони миёнаҷуссае пайдо шудаанд, ки дар ҷойҳои кушод зиндагӣ мекунанд ва барои пинҳон шудан ё гурехтан роҳҳои камтар доранд. Бо вуҷуди ин, чунин сохторҳо дар ҷонварони ҷангалзӣ низ дида мешаванд.<ref name="Stankowich">{{cite journal |last1=Stankowich |first1=Theodore |last2=Campbell |first2=Lisa A. |title=Living in the danger zone: Exposure to predators and the evolution of spines and body armor in mammals |journal=Evolution |year=2016 |volume=70 |issue=7 |pages=1501–1511 |doi=10.1111/evo.12961}}</ref> Бозёфтҳои [[палеонтология|палеонтологӣ]] нишон медиҳанд, ки ширхӯрони қадим низ хорҳои мӯймонанд доштаанд. Аз ҷумла, дар боқимондаҳои сангшудаи ''[[Spinolestes xenarthrosus]]'', ки тақрибан 125 миллион сол пеш, дар давраи [[табошир]], зиндагӣ мекард, осори мӯй ва сохторҳои хоршакли пӯст ёфт шудаанд.<ref name="Spinolestes">{{cite journal |last1=Martin |first1=Thomas |last2=Marugán-Lobón |first2=Jesús |last3=Vullo |first3=Romain |last4=Martín-Abad |first4=Hugo |last5=Luo |first5=Zhe-Xi |last6=Buscalioni |first6=Angela D. |title=A Cretaceous eutriconodont and integument evolution in early mammals |journal=Nature |year=2015 |volume=526 |pages=380–384 |doi=10.1038/nature14905}}</ref> == Осебҳо ва дармони онҳо == Хорҳо ҳангоми халидан пӯстро сӯрох карда, захм ба вуҷуд меоранд. Сахтии осеб ба шаклу андозаи хор, чуқурии захм ва заҳрнокии он вобаста аст. Хорҳои дар [[Бофта|бофтаҳои бадан]] боқимонда метавонанд боиси [[Дард|дард]], варам, [[Газак|газак]] ва сироят шаванд.<ref name="UrchinNPS">{{cite web |title=Sea Urchin |url=https://www.nps.gov/places/sea-urchin.htm |publisher=U.S. National Park Service |language=en}}</ref> Хорҳои ҷайра заҳрнок нестанд, вале метавонанд ба бофтаҳои бадан чуқур халанд. Хорчаҳои майдаи нӯги онҳо берун кашидани хорро душвор мегардонанд. Агар хор дар бадан боқӣ монад, метавонад шикаста, ба бофтаҳои дарунтар кӯчад ва ба узвҳои дарунӣ осеб расонад. Аз ин рӯ, хорҳои чуқур фурӯрафтаро набояд худсарона берун кашид ва барои дармон бояд ба пизишк муроҷиат кард.<ref name="Cornell"/> Хорҳои баъзе моҳиҳо ва бемуҳрагони баҳрӣ заҳрнок буда, метавонанд дарди сахт, варам, беҳолӣ ва дигар нишонаҳои заҳролудшавиро ба вуҷуд оранд. Дар ҳолатҳои вазнин заҳр метавонад ба кори дил ва роҳҳои нафаскашӣ осеб расонда, ҳатто боиси марг гардад. Ҳангоми чунин осебҳо бояд захмро тоза карда, барои муоина ва дармон ба пизишк муроҷиат кард.<ref name="CDC">{{cite web |title=Poisonings, Envenomations, and Toxic Exposures During Travel |url=https://www.cdc.gov/yellow-book/hcp/environmental-hazards-risks/poisonings-envenomations-and-toxic-exposures-during-travel.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |language=en}}</ref> == Корбурди хорҳо аз ҷониби одамон == Хорҳои баъзе ҷонварон аз замонҳои қадим барои сохтани зеварҳо ва дигар дастсохтҳо ба кор мерафтанд. Мардуми бумии Амрикои Шимолӣ хорҳои ҷайраро ранг карда, барои оростани либос, пойафзол, халта ва дигар ашё истифода мебурданд. Ин ҳунари бостонӣ бо номи ''quillwork'' шинохта мешавад.<ref name="Quillwork">{{cite book |last=Orchard |first=William C. |title=The Technique of Porcupine-Quill Decoration Among the North American Indians |publisher=Museum of the American Indian, Heye Foundation |year=1916 |doi=10.5479/sil.451243.39088016090201}}</ref><ref name="QuillworkMuseum">{{cite web |title=Porcupine quills and bag |url=https://americanindian.si.edu/collections-search/object/NMAI_105547 |publisher=Smithsonian National Museum of the American Indian |language=en}}</ref> Хорҳои ҷонварон дар пажӯҳишҳои [[биомиметика]] низ омӯхта мешаванд. Донишмандон сохти хорҳои ҷайраро барои сохтани сӯзанҳои пизишкӣ ва абзорҳои пайваст кардани бофтаҳо меомӯзанд. Хорчаҳои майдаи нӯги онҳо метавонанд барои сохтани абзорҳое намуна бошанд, ки бо нерӯи камтар ба бофтаҳои бадан ворид мешаванд.<ref name="Cho">{{cite journal |last1=Cho |first1=Woo Kyung |last2=Ankrum |first2=James A. |last3=Guo |first3=Dagang |last4=Chester |first4=Shawn A. |last5=Yang |first5=Seung Yun |last6=Kashyap |first6=Anurag |last7=Campbell |first7=Georgina A. |last8=Wood |first8=Robert J. |last9=Rijal |first9=Ram K. |last10=Karnik |first10=Rohit |last11=Langer |first11=Robert |last12=Karp |first12=Jeffrey M. |title=Microstructured barbs on the North American porcupine quill enable easy tissue penetration and difficult removal |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |year=2012 |volume=109 |issue=52 |pages=21289–21294 |doi=10.1073/pnas.1216441109}}</ref> Сохти ковоку устувори хорҳои баъзе хорпуштакҳои баҳрӣ низ барои сохтани маводи сунъии сабуку устувор, аз ҷумла сафолҳои махсус, омӯхта мешавад.<ref name="Biomimetics">{{cite journal |last1=Klang |first1=Katharina |last2=Nickel |first2=Klaus G. |title=The Plant-Like Structure of Lance Sea Urchin Spines as Biomimetic Concept Generator for Freeze-Casted Structural Graded Ceramics |journal=Biomimetics |year=2021 |volume=6 |issue=2 |pages=36 |doi=10.3390/biomimetics6020036}}</ref> == Адабиёт == {{reflist}} [[Гурӯҳ:Анатомияи ҳайвонот]] [[Гурӯҳ:Муҳофизати ҳайвонот]] [[Гурӯҳ:Зоология]] gvacuj4e8hd496z59sn8zfqdypjrqf4 1490727 1490726 2026-10-22T20:42:02Z Zosya95 54344 /* Вазифаҳо */ 1490727 wikitext text/x-wiki {{Дигар маъноҳо|Хор (мазмунҳо)}} [[Акс:Ялтинский зоопарк 079.jpg|thumb|Хорҳои [[ҷайра]]]] '''Хор''', '''дук''' ё '''дуг''' — сохти сахту нӯгтез дар бадани баъзе [[ҷонварон]], ки бештар барои муҳофизат аз [[дарандаҳо]] хизмат мекунад. Хорҳо дар гурӯҳҳои гуногуни [[мӯҳрадорон]] ва [[бемӯҳраҳо]] дида мешаванд. Онҳо вобаста аз ҷонвар аз ҷиҳати андоза, шакл, таркиб ва корбурд фарқ мекунанд. Хорҳо ғайр аз муҳофизат барои ҳаракат, устувор нигоҳ доштани бадан, огоҳ кардани душман ва заҳрзанӣ низ ба кор мераванд.<ref name="Crofts">{{cite journal |last1=Crofts |first1=Stephanie B. |last2=Stankowich |first2=Theodore |title=Stabbing Spines: A Review of the Biomechanics and Evolution of Defensive Spines |journal=Integrative and Comparative Biology |year=2021 |volume=61 |issue=2 |pages=655–667 |doi=10.1093/icb/icab099}}</ref> == Сохт == Хорҳо бештар дарозрӯя ё сӯзанмонанд буда, аз ҷиҳати андоза, шакл ва ранг гуногунанд. Сохти онҳо дар гурӯҳҳои гуногуни ҷонварон яксон нест: * '''[[Ширхӯрон]]''' (ҷайраҳо ва [[Хорпуштак|хорпуштакҳо]]): Хорҳо аз мӯйҳои шаклдигаркарда ба вуҷуд омада, бештар аз [[кератин]] сохта шудаанд. Даруни баъзе хорҳо ковок ё исфанҷмонанд буда, ин сохтор онҳоро сабук ва ҳамзамон устувор мегардонад.<ref name="Vincent">{{cite journal |last1=Vincent |first1=J. F. V. |last2=Owers |first2=P. |title=Mechanical design of hedgehog spines and porcupine quills |journal=Journal of Zoology |year=1986 |volume=210 |issue=1 |pages=55–75 |doi=10.1111/j.1469-7998.1986.tb03620.x}}</ref> * '''[[Моҳиҳо]]''': Хорҳо бештар аз бофтаи [[Устухон|устухонӣ]] сохта шудаанд.<ref name="FishGlossary">{{cite web |title=Glossary of fish terms |url=https://australian.museum/learn/animals/fishes/glossary-of-fish-terms/ |publisher=Australian Museum |language=en}}</ref> * '''[[Хорпушти баҳрӣ|Хорпуштҳои баҳрӣ]]''': Хорҳо аз моддаҳои оҳакӣ, бештар аз [[Карбонати калсий|карбонати калсий]], сохта шудаанд.<ref name="UrchinCalcite">{{cite journal |last1=Politi |first1=Yael |last2=Arad |first2=Talmon |last3=Klein |first3=Eugenia |last4=Weiner |first4=Steve |last5=Addadi |first5=Lia |title=Sea urchin spine calcite forms via a transient amorphous calcium carbonate phase |journal=Science |year=2004 |volume=306 |issue=5699 |pages=1161–1164 |doi=10.1126/science.1102289}}</ref> == Вазифаҳо == Хорҳо пеш аз ҳама ҷонваронро аз шикор шудан муҳофизат мекунанд. Нӯги тези онҳо метавонад ба бадани ҳамлагар халида, ӯро захмин кунад. Аммо хорҳо вазифаҳои дигар низ доранд: * '''Огоҳсозӣ''': Баъзе ҷайраҳо бо ҷунбонидани хорҳои думашон садои тақ-тақ бароварда, дарандаҳоро аз наздик шудан бозмедоранд. Ҳамчунин рангҳои баланду чашмнамои хорҳо ([[апосематизм]]) метавонанд дарандаҳоро аз дур огоҳ кунанд.<ref name="Warning">{{cite journal |last1=Speed |first1=Michael P. |last2=Ruxton |first2=Graeme D. |title=Warning displays in spiny animals: One (more) evolutionary route to aposematism |journal=Evolution |year=2005 |volume=59 |issue=12 |pages=2499–2508 |doi=10.1111/j.0014-3820.2005.tb00963.x}}</ref><ref name="PorcupineZoo">{{cite web |title=Porcupine |url=https://animals.sandiegozoo.org/animals/porcupine |publisher=San Diego Zoo Wildlife Alliance |language=en}}</ref> * '''Ҳаракат''': [[Хорпушти баҳрӣ|Хорпуштҳои баҳрӣ]] бо ёрии хорҳояшон дар таги баҳр ҳаракат мекунанд.<ref name="UrchinMovement">{{cite web |title=Sea urchins: Strange and spiny wonders of the ocean |url=https://www.nhm.ac.uk/discover/sea-urchins-strange-and-spiny-wonders-of-the-ocean.html |publisher=Natural History Museum |language=en}}</ref> * '''Устуворӣ''': Хорҳои хорпуштҳои баҳрӣ барои устувор нигоҳ доштани баданашон низ ёрӣ мерасонанд. Дар моҳиҳо бошад, хорҳои болҳо ба нигоҳ доштани мувозинат дар об кӯмак мекунанд.<ref name="FinFunction">{{cite web |title=Living in Water: Chapter 4 |url=https://tpwd.texas.gov/education/resources/aquatic-science/tas/chapters/chapter-4/ |publisher=Texas Parks and Wildlife Department |language=en}}</ref> * '''Заҳрзанӣ''': Дар баъзе ҷонварони баҳрӣ хорҳо барои ба бадани ҳамлагар ворид кардани заҳр хизмат мекунанд.<ref name="StingraySmithsonian">{{cite web |title=Freshwater stingray |url=https://nationalzoo.si.edu/animals/freshwater-stingray |publisher=Smithsonian’s National Zoo and Conservation Biology Institute |language=en}}</ref> == Паҳншавӣ == === Ширхӯрон === Хорҳо дар ҷайраҳо, [[хорпуштак]]ҳо, [[ехидна]]ҳо, [[тенрек]]ҳо ва баъзе [[хояндаҳо]]и дигар, аз ҷумлаи [[Муши хордор|мушҳои хордор]], дида мешаванд.<ref name="Crofts"/><ref name="EchidnaMuseum">{{cite web |title=Echidna research in the Mammalogy collection |url=https://australian.museum/learn/teachers/learning/echidna-research/ |publisher=Australian Museum |language=en}}</ref> Дар ҷайраҳо хорҳо бештар паҳлӯҳо ва пушти баданро мепӯшонанд. Ҳангоми хатар ҷайра хорҳояшро рост карда, худро калонтар нишон медиҳад. Агар даранда наздик ояд, ҷайра метавонад бо хорҳояш ба он осеб расонад.<ref name="Cornell">{{cite web |title=Porcupine quill injuries in dogs |url=https://www.vet.cornell.edu/departments-centers-and-institutes/riney-canine-health-center/canine-health-information/porcupine-quill-injuries-in-dogs |publisher=Cornell University College of Veterinary Medicine |language=en}}</ref><ref name="PorcupineTPWD">{{cite web |title=Porcupines — Introducing Mammals to Young Naturalists |url=https://tpwd.texas.gov/publications/nonpwdpubs/introducing_mammals/porcupines/ |publisher=Texas Parks and Wildlife Department |language=en}}</ref> Хорҳои хорпуштакҳо аз хорҳои ҷайраҳо кӯтоҳтар буда, ба пӯсташон сахт часпидаанд. Ҳангоми хатар хорпуштак худро лӯнда карда, [[Сар|сар]], [[Шикам|шикам]] ва дигар ҷойҳои нарми баданашро зери хорҳояш пинҳон мекунад.<ref name="HedgehogRSPCA">{{cite web |title=Hedgehogs in the UK |url=https://www.rspca.org.uk/adviceandwelfare/wildlife/hedgehogs |publisher=RSPCA |language=en}}</ref><ref name="HedgehogCalgary">{{cite web |title=Hedgehog Anatomy |url=https://vet.ucalgary.ca/summercamps/anatomy/wednesday/exotics |publisher=University of Calgary Faculty of Veterinary Medicine |language=en}}</ref> Ехиднаҳо низ хорҳои аз [[кератин]] сохташуда доранд. Гарчанде ҷайраҳо, хорпуштакҳо ва ехиднаҳо ба гурӯҳҳои гуногуни ширхӯрон дохил мешаванд ҳам, хорҳои ҳамаи онҳо аз мӯйҳои шаклдигаркарда ба вуҷуд омадаанд.<ref name="EchidnaCSIRO">{{cite web |title=The echidna (or spiny ant-eater) (1969) |url=https://csiropedia.csiro.au/echidna-spiny-ant-eater-1969/ |publisher=CSIROpedia |language=en}}</ref> === Моҳиҳо === [[Акс:MC Rotfeuerfisch.jpg|thumb|Моҳии шер (''Pterois'') бо хорҳои дарозу заҳрнок]] Дар бисёр моҳиҳо хорҳои сахту нӯгтез дар [[болҳои моҳӣ|болҳо]] ҷойгир буда, барои устуворӣ ва муҳофизат аз даррандаҳо хизмат мекунанд. Ин хорҳо сахт ва бебанд буда, аз шуоъҳои нарму чандири болҳо фарқ мекунанд.<ref name="FishAnatomy">{{cite web |title=Structure and Function — Fish |url=https://manoa.hawaii.edu/exploringourfluidearth/biological/fish/structure-and-function-fish |publisher=University of Hawaiʻi at Mānoa |language=en}}</ref> Дар баъзе намудҳо, аз ҷумла моҳии шер (''Pterois'') ва моҳиҳои хонаводаи каждуммоҳиҳо (''Scorpaenidae''), хорҳо бо ғадудҳои заҳрбарор пайвастанд. Ҳангоми халидани хор заҳр ба захм ворид шуда, метавонад дарди сахт, варам ва дигар нишонаҳои заҳролудшавиро ба вуҷуд орад.<ref name="NOAA">{{cite web |title=What is a lionfish? |url=https://oceanservice.noaa.gov/facts/lionfish-facts.html |publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration |language=en}}</ref> Дар думи баъзе [[скат]]ҳо низ хори дарозу нӯгтез ҷой дорад. Ин хор аз сохторҳои сахти пӯст ба вуҷуд омада, дар баъзе намудҳо бо ғадудҳои заҳрбарор пайваст аст.<ref name="StingrayFlorida">{{cite web |title=Atlantic Stingray |url=https://www.floridamuseum.ufl.edu/discover-fish/species-profiles/atlantic-stingray/ |publisher=Florida Museum of Natural History |language=en}}</ref> === Бемӯҳраҳо === Хорҳо дар гурӯҳҳои гуногуни бемӯҳраҳо, аз ҷумла [[хорпӯстҳо]], [[нармбаданҳо]] ва [[буғумпойҳо]] низ вомехӯранд. Дар хорпуштакҳои баҳрӣ хорҳои ҳаракаткунанда ба скелети оҳакии бадан пайваста буда, барои муҳофизат ва ҳаракат дар қаъри баҳр хизмат мекунанд. Хорҳои баъзе намудҳо дарозу борик ва хорҳои баъзеи дигар кӯтоҳу ғафс мебошанд.<ref name="SeaUrchin">{{cite web |title=Sea Stars, Urchins and Relatives |url=https://ocean.si.edu/ocean-life/invertebrates/sea-stars-urchins-and-relatives |publisher=Smithsonian Ocean |language=en}}</ref> Садафи баъзе ҳалзунҳо ва нармбаданҳои дупалла низ баромадҳои сахти хоршакл дорад. Дар баъзе харчангшаклон бошад, хорҳо бахше аз рӯйпӯши берунии баданро ташкил медиҳанд.<ref name="ShellSpines">{{cite web |last=Leal |first=José H. |title=A Coat of Sharp Spines |url=https://www.shellmuseum.org/post/a-coat-of-sharp-spines |publisher=Bailey-Matthews National Shell Museum |date=2019-11-15 |language=en}}</ref><ref name="ThornyOyster">{{cite web |title=Pacific Thorny Oyster |url=https://qrius.si.edu/browse/object/10010589 |publisher=Smithsonian Institution |language=en}}</ref><ref name="CrabSpines">{{cite web |title=Alaskan King Crab |url=https://www.aquariumofpacific.org/onlinelearningcenter/species/alaskan_king_crab |publisher=Aquarium of the Pacific |language=en}}</ref> Бадани кирминаҳои баъзе шапалакҳо бо мӯякҳои сахту хоршакл пӯшида шудааст, ки метавонанд пӯстро озурда кунанд. Хорҳои кирминаҳои ҷинси ''[[Lonomia]]'', ки дар Амрикои Ҷанубӣ зиндагӣ мекунанд, заҳрноканд. Тамос бо онҳо дар ҳолатҳои вазнин метавонад ба лахташавии хун халал расонда, боиси хунравӣ ва осеби гурдаҳо гардад.<ref name="Lonomia">{{cite journal |last1=Maggi |first1=Silviane |last2=Faulhaber |first2=Gustavo Adolpho Moreira |title=Lonomia obliqua Walker (Lepidoptera: Saturniidae): hemostasis implications |journal=Revista da Associação Médica Brasileira |year=2015 |volume=61 |issue=3 |pages=263–268 |doi=10.1590/1806-9282.61.03.263}}</ref><ref name="LonomiaToxin">{{cite journal |last1=Veiga |first1=A. B. |last2=Blochtein |first2=B. |last3=Guimarães |first3=J. A. |title=Structures involved in production, secretion and injection of the venom produced by the caterpillar Lonomia obliqua (Lepidoptera, Saturniidae) |journal=Toxicon |year=2001 |volume=39 |issue=9 |pages=1343–1351 |doi=10.1016/S0041-0101(01)00086-1}}</ref><ref name="LonomiaReview">{{cite journal |last1=Carrijo-Carvalho |first1=Linda Christian |last2=Chudzinski-Tavassi |first2=Ana Marisa |title=The venom of the Lonomia caterpillar: an overview |journal=Toxicon |year=2007 |volume=49 |issue=6 |pages=741–757 |doi=10.1016/j.toxicon.2006.11.033}}</ref> == Пайдоиш == Хорҳо дар гурӯҳҳои гуногуни ҷонварон дар раванди [[таҳаввул|эволютсия]] ҷудогона ба вуҷуд омадаанд. Ин падида намунаи [[таҳаввули ҳамгаро|эволютсияи ҳамгаро]] мебошад, ки дар он гурӯҳҳои гуногуни ҷонварон новобаста аз ҳамдигар хусусиятҳои монанд пайдо мекунанд.<ref name="Crofts"/> Пайдоиши хорҳои муҳофизатӣ бештар бо хатари ҳамлаи даррандаҳо пайванд дорад. Як пажӯҳиши соли 2016 нишон дод, ки хорҳо ва дигар сохторҳои муҳофизатӣ бештар дар баъзе ширхӯрони миёнаҷуссае пайдо шудаанд, ки дар ҷойҳои кушод зиндагӣ мекунанд ва барои пинҳон шудан ё гурехтан роҳҳои камтар доранд. Бо вуҷуди ин, чунин сохторҳо дар ҷонварони ҷангалзӣ низ дида мешаванд.<ref name="Stankowich">{{cite journal |last1=Stankowich |first1=Theodore |last2=Campbell |first2=Lisa A. |title=Living in the danger zone: Exposure to predators and the evolution of spines and body armor in mammals |journal=Evolution |year=2016 |volume=70 |issue=7 |pages=1501–1511 |doi=10.1111/evo.12961}}</ref> Бозёфтҳои [[палеонтология|палеонтологӣ]] нишон медиҳанд, ки ширхӯрони қадим низ хорҳои мӯймонанд доштаанд. Аз ҷумла, дар боқимондаҳои сангшудаи ''[[Spinolestes xenarthrosus]]'', ки тақрибан 125 миллион сол пеш, дар давраи [[табошир]], зиндагӣ мекард, осори мӯй ва сохторҳои хоршакли пӯст ёфт шудаанд.<ref name="Spinolestes">{{cite journal |last1=Martin |first1=Thomas |last2=Marugán-Lobón |first2=Jesús |last3=Vullo |first3=Romain |last4=Martín-Abad |first4=Hugo |last5=Luo |first5=Zhe-Xi |last6=Buscalioni |first6=Angela D. |title=A Cretaceous eutriconodont and integument evolution in early mammals |journal=Nature |year=2015 |volume=526 |pages=380–384 |doi=10.1038/nature14905}}</ref> == Осебҳо ва дармони онҳо == Хорҳо ҳангоми халидан пӯстро сӯрох карда, захм ба вуҷуд меоранд. Сахтии осеб ба шаклу андозаи хор, чуқурии захм ва заҳрнокии он вобаста аст. Хорҳои дар [[Бофта|бофтаҳои бадан]] боқимонда метавонанд боиси [[Дард|дард]], варам, [[Газак|газак]] ва сироят шаванд.<ref name="UrchinNPS">{{cite web |title=Sea Urchin |url=https://www.nps.gov/places/sea-urchin.htm |publisher=U.S. National Park Service |language=en}}</ref> Хорҳои ҷайра заҳрнок нестанд, вале метавонанд ба бофтаҳои бадан чуқур халанд. Хорчаҳои майдаи нӯги онҳо берун кашидани хорро душвор мегардонанд. Агар хор дар бадан боқӣ монад, метавонад шикаста, ба бофтаҳои дарунтар кӯчад ва ба узвҳои дарунӣ осеб расонад. Аз ин рӯ, хорҳои чуқур фурӯрафтаро набояд худсарона берун кашид ва барои дармон бояд ба пизишк муроҷиат кард.<ref name="Cornell"/> Хорҳои баъзе моҳиҳо ва бемуҳрагони баҳрӣ заҳрнок буда, метавонанд дарди сахт, варам, беҳолӣ ва дигар нишонаҳои заҳролудшавиро ба вуҷуд оранд. Дар ҳолатҳои вазнин заҳр метавонад ба кори дил ва роҳҳои нафаскашӣ осеб расонда, ҳатто боиси марг гардад. Ҳангоми чунин осебҳо бояд захмро тоза карда, барои муоина ва дармон ба пизишк муроҷиат кард.<ref name="CDC">{{cite web |title=Poisonings, Envenomations, and Toxic Exposures During Travel |url=https://www.cdc.gov/yellow-book/hcp/environmental-hazards-risks/poisonings-envenomations-and-toxic-exposures-during-travel.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |language=en}}</ref> == Корбурди хорҳо аз ҷониби одамон == Хорҳои баъзе ҷонварон аз замонҳои қадим барои сохтани зеварҳо ва дигар дастсохтҳо ба кор мерафтанд. Мардуми бумии Амрикои Шимолӣ хорҳои ҷайраро ранг карда, барои оростани либос, пойафзол, халта ва дигар ашё истифода мебурданд. Ин ҳунари бостонӣ бо номи ''quillwork'' шинохта мешавад.<ref name="Quillwork">{{cite book |last=Orchard |first=William C. |title=The Technique of Porcupine-Quill Decoration Among the North American Indians |publisher=Museum of the American Indian, Heye Foundation |year=1916 |doi=10.5479/sil.451243.39088016090201}}</ref><ref name="QuillworkMuseum">{{cite web |title=Porcupine quills and bag |url=https://americanindian.si.edu/collections-search/object/NMAI_105547 |publisher=Smithsonian National Museum of the American Indian |language=en}}</ref> Хорҳои ҷонварон дар пажӯҳишҳои [[биомиметика]] низ омӯхта мешаванд. Донишмандон сохти хорҳои ҷайраро барои сохтани сӯзанҳои пизишкӣ ва абзорҳои пайваст кардани бофтаҳо меомӯзанд. Хорчаҳои майдаи нӯги онҳо метавонанд барои сохтани абзорҳое намуна бошанд, ки бо нерӯи камтар ба бофтаҳои бадан ворид мешаванд.<ref name="Cho">{{cite journal |last1=Cho |first1=Woo Kyung |last2=Ankrum |first2=James A. |last3=Guo |first3=Dagang |last4=Chester |first4=Shawn A. |last5=Yang |first5=Seung Yun |last6=Kashyap |first6=Anurag |last7=Campbell |first7=Georgina A. |last8=Wood |first8=Robert J. |last9=Rijal |first9=Ram K. |last10=Karnik |first10=Rohit |last11=Langer |first11=Robert |last12=Karp |first12=Jeffrey M. |title=Microstructured barbs on the North American porcupine quill enable easy tissue penetration and difficult removal |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |year=2012 |volume=109 |issue=52 |pages=21289–21294 |doi=10.1073/pnas.1216441109}}</ref> Сохти ковоку устувори хорҳои баъзе хорпуштакҳои баҳрӣ низ барои сохтани маводи сунъии сабуку устувор, аз ҷумла сафолҳои махсус, омӯхта мешавад.<ref name="Biomimetics">{{cite journal |last1=Klang |first1=Katharina |last2=Nickel |first2=Klaus G. |title=The Plant-Like Structure of Lance Sea Urchin Spines as Biomimetic Concept Generator for Freeze-Casted Structural Graded Ceramics |journal=Biomimetics |year=2021 |volume=6 |issue=2 |pages=36 |doi=10.3390/biomimetics6020036}}</ref> == Адабиёт == {{reflist}} [[Гурӯҳ:Анатомияи ҳайвонот]] [[Гурӯҳ:Муҳофизати ҳайвонот]] [[Гурӯҳ:Зоология]] mezppo95018prfb7ctdgm0v3lc2lbzo 1490728 1490727 2026-10-22T20:43:31Z Zosya95 54344 /* Вазифаҳо */ 1490728 wikitext text/x-wiki {{Дигар маъноҳо|Хор (мазмунҳо)}} [[Акс:Ялтинский зоопарк 079.jpg|thumb|Хорҳои [[ҷайра]]]] '''Хор''', '''дук''' ё '''дуг''' — сохти сахту нӯгтез дар бадани баъзе [[ҷонварон]], ки бештар барои муҳофизат аз [[дарандаҳо]] хизмат мекунад. Хорҳо дар гурӯҳҳои гуногуни [[мӯҳрадорон]] ва [[бемӯҳраҳо]] дида мешаванд. Онҳо вобаста аз ҷонвар аз ҷиҳати андоза, шакл, таркиб ва корбурд фарқ мекунанд. Хорҳо ғайр аз муҳофизат барои ҳаракат, устувор нигоҳ доштани бадан, огоҳ кардани душман ва заҳрзанӣ низ ба кор мераванд.<ref name="Crofts">{{cite journal |last1=Crofts |first1=Stephanie B. |last2=Stankowich |first2=Theodore |title=Stabbing Spines: A Review of the Biomechanics and Evolution of Defensive Spines |journal=Integrative and Comparative Biology |year=2021 |volume=61 |issue=2 |pages=655–667 |doi=10.1093/icb/icab099}}</ref> == Сохт == Хорҳо бештар дарозрӯя ё сӯзанмонанд буда, аз ҷиҳати андоза, шакл ва ранг гуногунанд. Сохти онҳо дар гурӯҳҳои гуногуни ҷонварон яксон нест: * '''[[Ширхӯрон]]''' (ҷайраҳо ва [[Хорпуштак|хорпуштакҳо]]): Хорҳо аз мӯйҳои шаклдигаркарда ба вуҷуд омада, бештар аз [[кератин]] сохта шудаанд. Даруни баъзе хорҳо ковок ё исфанҷмонанд буда, ин сохтор онҳоро сабук ва ҳамзамон устувор мегардонад.<ref name="Vincent">{{cite journal |last1=Vincent |first1=J. F. V. |last2=Owers |first2=P. |title=Mechanical design of hedgehog spines and porcupine quills |journal=Journal of Zoology |year=1986 |volume=210 |issue=1 |pages=55–75 |doi=10.1111/j.1469-7998.1986.tb03620.x}}</ref> * '''[[Моҳиҳо]]''': Хорҳо бештар аз бофтаи [[Устухон|устухонӣ]] сохта шудаанд.<ref name="FishGlossary">{{cite web |title=Glossary of fish terms |url=https://australian.museum/learn/animals/fishes/glossary-of-fish-terms/ |publisher=Australian Museum |language=en}}</ref> * '''[[Хорпушти баҳрӣ|Хорпуштҳои баҳрӣ]]''': Хорҳо аз моддаҳои оҳакӣ, бештар аз [[Карбонати калсий|карбонати калсий]], сохта шудаанд.<ref name="UrchinCalcite">{{cite journal |last1=Politi |first1=Yael |last2=Arad |first2=Talmon |last3=Klein |first3=Eugenia |last4=Weiner |first4=Steve |last5=Addadi |first5=Lia |title=Sea urchin spine calcite forms via a transient amorphous calcium carbonate phase |journal=Science |year=2004 |volume=306 |issue=5699 |pages=1161–1164 |doi=10.1126/science.1102289}}</ref> == Вазифаҳо == Хорҳо пеш аз ҳама ҷонваронро аз шикор шудан муҳофизат мекунанд. Нӯги тези онҳо метавонад ба бадани ҳамлагар халида, ӯро захмин кунад. Аммо хорҳо вазифаҳои дигар низ доранд: * '''Огоҳсозӣ''': Баъзе ҷайраҳо бо ҷунбонидани хорҳои думашон садои тақ-тақ бароварда, дарандаҳоро аз наздик шудан бозмедоранд. Ҳамчунин рангҳои баланду чашмнамои хорҳо ([[апосематизм]]) метавонанд дарандаҳоро аз дур огоҳ кунанд.<ref name="Warning">{{cite journal |last1=Speed |first1=Michael P. |last2=Ruxton |first2=Graeme D. |title=Warning displays in spiny animals: One (more) evolutionary route to aposematism |journal=Evolution |year=2005 |volume=59 |issue=12 |pages=2499–2508 |doi=10.1111/j.0014-3820.2005.tb00963.x}}</ref><ref name="PorcupineZoo">{{cite web |title=Porcupine |url=https://animals.sandiegozoo.org/animals/porcupine |publisher=San Diego Zoo Wildlife Alliance |language=en}}</ref> * '''Ҳаракат''': [[Хорпушти баҳрӣ|Хорпуштҳои баҳрӣ]] бо ёрии хорҳояшон дар таги баҳр ҳаракат мекунанд.<ref name="UrchinMovement">{{cite web |title=Sea urchins: Strange and spiny wonders of the ocean |url=https://www.nhm.ac.uk/discover/sea-urchins-strange-and-spiny-wonders-of-the-ocean.html |publisher=Natural History Museum |language=en}}</ref> * '''Устуворӣ''': Хорҳои хорпуштҳои баҳрӣ барои устувор нигоҳ доштани баданашон низ ёрӣ мерасонанд. Дар моҳиҳо бошад, хорҳои болҳо онҳоро устувор нигоҳ дошта, ба рост мондани бадан (баланс) ҳангоми шиноварӣ кӯмак мекунанд.<ref name="FinFunction">{{cite web |title=Living in Water: Chapter 4 |url=https://tpwd.texas.gov/education/resources/aquatic-science/tas/chapters/chapter-4/ |publisher=Texas Parks and Wildlife Department |language=en}}</ref> * '''Заҳрзанӣ''': Дар баъзе ҷонварони баҳрӣ хорҳо барои ба бадани ҳамлагар ворид кардани заҳр хизмат мекунанд.<ref name="StingraySmithsonian">{{cite web |title=Freshwater stingray |url=https://nationalzoo.si.edu/animals/freshwater-stingray |publisher=Smithsonian’s National Zoo and Conservation Biology Institute |language=en}}</ref> == Паҳншавӣ == === Ширхӯрон === Хорҳо дар ҷайраҳо, [[хорпуштак]]ҳо, [[ехидна]]ҳо, [[тенрек]]ҳо ва баъзе [[хояндаҳо]]и дигар, аз ҷумлаи [[Муши хордор|мушҳои хордор]], дида мешаванд.<ref name="Crofts"/><ref name="EchidnaMuseum">{{cite web |title=Echidna research in the Mammalogy collection |url=https://australian.museum/learn/teachers/learning/echidna-research/ |publisher=Australian Museum |language=en}}</ref> Дар ҷайраҳо хорҳо бештар паҳлӯҳо ва пушти баданро мепӯшонанд. Ҳангоми хатар ҷайра хорҳояшро рост карда, худро калонтар нишон медиҳад. Агар даранда наздик ояд, ҷайра метавонад бо хорҳояш ба он осеб расонад.<ref name="Cornell">{{cite web |title=Porcupine quill injuries in dogs |url=https://www.vet.cornell.edu/departments-centers-and-institutes/riney-canine-health-center/canine-health-information/porcupine-quill-injuries-in-dogs |publisher=Cornell University College of Veterinary Medicine |language=en}}</ref><ref name="PorcupineTPWD">{{cite web |title=Porcupines — Introducing Mammals to Young Naturalists |url=https://tpwd.texas.gov/publications/nonpwdpubs/introducing_mammals/porcupines/ |publisher=Texas Parks and Wildlife Department |language=en}}</ref> Хорҳои хорпуштакҳо аз хорҳои ҷайраҳо кӯтоҳтар буда, ба пӯсташон сахт часпидаанд. Ҳангоми хатар хорпуштак худро лӯнда карда, [[Сар|сар]], [[Шикам|шикам]] ва дигар ҷойҳои нарми баданашро зери хорҳояш пинҳон мекунад.<ref name="HedgehogRSPCA">{{cite web |title=Hedgehogs in the UK |url=https://www.rspca.org.uk/adviceandwelfare/wildlife/hedgehogs |publisher=RSPCA |language=en}}</ref><ref name="HedgehogCalgary">{{cite web |title=Hedgehog Anatomy |url=https://vet.ucalgary.ca/summercamps/anatomy/wednesday/exotics |publisher=University of Calgary Faculty of Veterinary Medicine |language=en}}</ref> Ехиднаҳо низ хорҳои аз [[кератин]] сохташуда доранд. Гарчанде ҷайраҳо, хорпуштакҳо ва ехиднаҳо ба гурӯҳҳои гуногуни ширхӯрон дохил мешаванд ҳам, хорҳои ҳамаи онҳо аз мӯйҳои шаклдигаркарда ба вуҷуд омадаанд.<ref name="EchidnaCSIRO">{{cite web |title=The echidna (or spiny ant-eater) (1969) |url=https://csiropedia.csiro.au/echidna-spiny-ant-eater-1969/ |publisher=CSIROpedia |language=en}}</ref> === Моҳиҳо === [[Акс:MC Rotfeuerfisch.jpg|thumb|Моҳии шер (''Pterois'') бо хорҳои дарозу заҳрнок]] Дар бисёр моҳиҳо хорҳои сахту нӯгтез дар [[болҳои моҳӣ|болҳо]] ҷойгир буда, барои устуворӣ ва муҳофизат аз даррандаҳо хизмат мекунанд. Ин хорҳо сахт ва бебанд буда, аз шуоъҳои нарму чандири болҳо фарқ мекунанд.<ref name="FishAnatomy">{{cite web |title=Structure and Function — Fish |url=https://manoa.hawaii.edu/exploringourfluidearth/biological/fish/structure-and-function-fish |publisher=University of Hawaiʻi at Mānoa |language=en}}</ref> Дар баъзе намудҳо, аз ҷумла моҳии шер (''Pterois'') ва моҳиҳои хонаводаи каждуммоҳиҳо (''Scorpaenidae''), хорҳо бо ғадудҳои заҳрбарор пайвастанд. Ҳангоми халидани хор заҳр ба захм ворид шуда, метавонад дарди сахт, варам ва дигар нишонаҳои заҳролудшавиро ба вуҷуд орад.<ref name="NOAA">{{cite web |title=What is a lionfish? |url=https://oceanservice.noaa.gov/facts/lionfish-facts.html |publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration |language=en}}</ref> Дар думи баъзе [[скат]]ҳо низ хори дарозу нӯгтез ҷой дорад. Ин хор аз сохторҳои сахти пӯст ба вуҷуд омада, дар баъзе намудҳо бо ғадудҳои заҳрбарор пайваст аст.<ref name="StingrayFlorida">{{cite web |title=Atlantic Stingray |url=https://www.floridamuseum.ufl.edu/discover-fish/species-profiles/atlantic-stingray/ |publisher=Florida Museum of Natural History |language=en}}</ref> === Бемӯҳраҳо === Хорҳо дар гурӯҳҳои гуногуни бемӯҳраҳо, аз ҷумла [[хорпӯстҳо]], [[нармбаданҳо]] ва [[буғумпойҳо]] низ вомехӯранд. Дар хорпуштакҳои баҳрӣ хорҳои ҳаракаткунанда ба скелети оҳакии бадан пайваста буда, барои муҳофизат ва ҳаракат дар қаъри баҳр хизмат мекунанд. Хорҳои баъзе намудҳо дарозу борик ва хорҳои баъзеи дигар кӯтоҳу ғафс мебошанд.<ref name="SeaUrchin">{{cite web |title=Sea Stars, Urchins and Relatives |url=https://ocean.si.edu/ocean-life/invertebrates/sea-stars-urchins-and-relatives |publisher=Smithsonian Ocean |language=en}}</ref> Садафи баъзе ҳалзунҳо ва нармбаданҳои дупалла низ баромадҳои сахти хоршакл дорад. Дар баъзе харчангшаклон бошад, хорҳо бахше аз рӯйпӯши берунии баданро ташкил медиҳанд.<ref name="ShellSpines">{{cite web |last=Leal |first=José H. |title=A Coat of Sharp Spines |url=https://www.shellmuseum.org/post/a-coat-of-sharp-spines |publisher=Bailey-Matthews National Shell Museum |date=2019-11-15 |language=en}}</ref><ref name="ThornyOyster">{{cite web |title=Pacific Thorny Oyster |url=https://qrius.si.edu/browse/object/10010589 |publisher=Smithsonian Institution |language=en}}</ref><ref name="CrabSpines">{{cite web |title=Alaskan King Crab |url=https://www.aquariumofpacific.org/onlinelearningcenter/species/alaskan_king_crab |publisher=Aquarium of the Pacific |language=en}}</ref> Бадани кирминаҳои баъзе шапалакҳо бо мӯякҳои сахту хоршакл пӯшида шудааст, ки метавонанд пӯстро озурда кунанд. Хорҳои кирминаҳои ҷинси ''[[Lonomia]]'', ки дар Амрикои Ҷанубӣ зиндагӣ мекунанд, заҳрноканд. Тамос бо онҳо дар ҳолатҳои вазнин метавонад ба лахташавии хун халал расонда, боиси хунравӣ ва осеби гурдаҳо гардад.<ref name="Lonomia">{{cite journal |last1=Maggi |first1=Silviane |last2=Faulhaber |first2=Gustavo Adolpho Moreira |title=Lonomia obliqua Walker (Lepidoptera: Saturniidae): hemostasis implications |journal=Revista da Associação Médica Brasileira |year=2015 |volume=61 |issue=3 |pages=263–268 |doi=10.1590/1806-9282.61.03.263}}</ref><ref name="LonomiaToxin">{{cite journal |last1=Veiga |first1=A. B. |last2=Blochtein |first2=B. |last3=Guimarães |first3=J. A. |title=Structures involved in production, secretion and injection of the venom produced by the caterpillar Lonomia obliqua (Lepidoptera, Saturniidae) |journal=Toxicon |year=2001 |volume=39 |issue=9 |pages=1343–1351 |doi=10.1016/S0041-0101(01)00086-1}}</ref><ref name="LonomiaReview">{{cite journal |last1=Carrijo-Carvalho |first1=Linda Christian |last2=Chudzinski-Tavassi |first2=Ana Marisa |title=The venom of the Lonomia caterpillar: an overview |journal=Toxicon |year=2007 |volume=49 |issue=6 |pages=741–757 |doi=10.1016/j.toxicon.2006.11.033}}</ref> == Пайдоиш == Хорҳо дар гурӯҳҳои гуногуни ҷонварон дар раванди [[таҳаввул|эволютсия]] ҷудогона ба вуҷуд омадаанд. Ин падида намунаи [[таҳаввули ҳамгаро|эволютсияи ҳамгаро]] мебошад, ки дар он гурӯҳҳои гуногуни ҷонварон новобаста аз ҳамдигар хусусиятҳои монанд пайдо мекунанд.<ref name="Crofts"/> Пайдоиши хорҳои муҳофизатӣ бештар бо хатари ҳамлаи даррандаҳо пайванд дорад. Як пажӯҳиши соли 2016 нишон дод, ки хорҳо ва дигар сохторҳои муҳофизатӣ бештар дар баъзе ширхӯрони миёнаҷуссае пайдо шудаанд, ки дар ҷойҳои кушод зиндагӣ мекунанд ва барои пинҳон шудан ё гурехтан роҳҳои камтар доранд. Бо вуҷуди ин, чунин сохторҳо дар ҷонварони ҷангалзӣ низ дида мешаванд.<ref name="Stankowich">{{cite journal |last1=Stankowich |first1=Theodore |last2=Campbell |first2=Lisa A. |title=Living in the danger zone: Exposure to predators and the evolution of spines and body armor in mammals |journal=Evolution |year=2016 |volume=70 |issue=7 |pages=1501–1511 |doi=10.1111/evo.12961}}</ref> Бозёфтҳои [[палеонтология|палеонтологӣ]] нишон медиҳанд, ки ширхӯрони қадим низ хорҳои мӯймонанд доштаанд. Аз ҷумла, дар боқимондаҳои сангшудаи ''[[Spinolestes xenarthrosus]]'', ки тақрибан 125 миллион сол пеш, дар давраи [[табошир]], зиндагӣ мекард, осори мӯй ва сохторҳои хоршакли пӯст ёфт шудаанд.<ref name="Spinolestes">{{cite journal |last1=Martin |first1=Thomas |last2=Marugán-Lobón |first2=Jesús |last3=Vullo |first3=Romain |last4=Martín-Abad |first4=Hugo |last5=Luo |first5=Zhe-Xi |last6=Buscalioni |first6=Angela D. |title=A Cretaceous eutriconodont and integument evolution in early mammals |journal=Nature |year=2015 |volume=526 |pages=380–384 |doi=10.1038/nature14905}}</ref> == Осебҳо ва дармони онҳо == Хорҳо ҳангоми халидан пӯстро сӯрох карда, захм ба вуҷуд меоранд. Сахтии осеб ба шаклу андозаи хор, чуқурии захм ва заҳрнокии он вобаста аст. Хорҳои дар [[Бофта|бофтаҳои бадан]] боқимонда метавонанд боиси [[Дард|дард]], варам, [[Газак|газак]] ва сироят шаванд.<ref name="UrchinNPS">{{cite web |title=Sea Urchin |url=https://www.nps.gov/places/sea-urchin.htm |publisher=U.S. National Park Service |language=en}}</ref> Хорҳои ҷайра заҳрнок нестанд, вале метавонанд ба бофтаҳои бадан чуқур халанд. Хорчаҳои майдаи нӯги онҳо берун кашидани хорро душвор мегардонанд. Агар хор дар бадан боқӣ монад, метавонад шикаста, ба бофтаҳои дарунтар кӯчад ва ба узвҳои дарунӣ осеб расонад. Аз ин рӯ, хорҳои чуқур фурӯрафтаро набояд худсарона берун кашид ва барои дармон бояд ба пизишк муроҷиат кард.<ref name="Cornell"/> Хорҳои баъзе моҳиҳо ва бемуҳрагони баҳрӣ заҳрнок буда, метавонанд дарди сахт, варам, беҳолӣ ва дигар нишонаҳои заҳролудшавиро ба вуҷуд оранд. Дар ҳолатҳои вазнин заҳр метавонад ба кори дил ва роҳҳои нафаскашӣ осеб расонда, ҳатто боиси марг гардад. Ҳангоми чунин осебҳо бояд захмро тоза карда, барои муоина ва дармон ба пизишк муроҷиат кард.<ref name="CDC">{{cite web |title=Poisonings, Envenomations, and Toxic Exposures During Travel |url=https://www.cdc.gov/yellow-book/hcp/environmental-hazards-risks/poisonings-envenomations-and-toxic-exposures-during-travel.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |language=en}}</ref> == Корбурди хорҳо аз ҷониби одамон == Хорҳои баъзе ҷонварон аз замонҳои қадим барои сохтани зеварҳо ва дигар дастсохтҳо ба кор мерафтанд. Мардуми бумии Амрикои Шимолӣ хорҳои ҷайраро ранг карда, барои оростани либос, пойафзол, халта ва дигар ашё истифода мебурданд. Ин ҳунари бостонӣ бо номи ''quillwork'' шинохта мешавад.<ref name="Quillwork">{{cite book |last=Orchard |first=William C. |title=The Technique of Porcupine-Quill Decoration Among the North American Indians |publisher=Museum of the American Indian, Heye Foundation |year=1916 |doi=10.5479/sil.451243.39088016090201}}</ref><ref name="QuillworkMuseum">{{cite web |title=Porcupine quills and bag |url=https://americanindian.si.edu/collections-search/object/NMAI_105547 |publisher=Smithsonian National Museum of the American Indian |language=en}}</ref> Хорҳои ҷонварон дар пажӯҳишҳои [[биомиметика]] низ омӯхта мешаванд. Донишмандон сохти хорҳои ҷайраро барои сохтани сӯзанҳои пизишкӣ ва абзорҳои пайваст кардани бофтаҳо меомӯзанд. Хорчаҳои майдаи нӯги онҳо метавонанд барои сохтани абзорҳое намуна бошанд, ки бо нерӯи камтар ба бофтаҳои бадан ворид мешаванд.<ref name="Cho">{{cite journal |last1=Cho |first1=Woo Kyung |last2=Ankrum |first2=James A. |last3=Guo |first3=Dagang |last4=Chester |first4=Shawn A. |last5=Yang |first5=Seung Yun |last6=Kashyap |first6=Anurag |last7=Campbell |first7=Georgina A. |last8=Wood |first8=Robert J. |last9=Rijal |first9=Ram K. |last10=Karnik |first10=Rohit |last11=Langer |first11=Robert |last12=Karp |first12=Jeffrey M. |title=Microstructured barbs on the North American porcupine quill enable easy tissue penetration and difficult removal |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |year=2012 |volume=109 |issue=52 |pages=21289–21294 |doi=10.1073/pnas.1216441109}}</ref> Сохти ковоку устувори хорҳои баъзе хорпуштакҳои баҳрӣ низ барои сохтани маводи сунъии сабуку устувор, аз ҷумла сафолҳои махсус, омӯхта мешавад.<ref name="Biomimetics">{{cite journal |last1=Klang |first1=Katharina |last2=Nickel |first2=Klaus G. |title=The Plant-Like Structure of Lance Sea Urchin Spines as Biomimetic Concept Generator for Freeze-Casted Structural Graded Ceramics |journal=Biomimetics |year=2021 |volume=6 |issue=2 |pages=36 |doi=10.3390/biomimetics6020036}}</ref> == Адабиёт == {{reflist}} [[Гурӯҳ:Анатомияи ҳайвонот]] [[Гурӯҳ:Муҳофизати ҳайвонот]] [[Гурӯҳ:Зоология]] 2meuwz2o97nhwtum0zzqn25w6u314ti 1490729 1490728 2026-10-22T20:50:09Z Zosya95 54344 /* Вазифаҳо */ 1490729 wikitext text/x-wiki {{Дигар маъноҳо|Хор (мазмунҳо)}} [[Акс:Ялтинский зоопарк 079.jpg|thumb|Хорҳои [[ҷайра]]]] '''Хор''', '''дук''' ё '''дуг''' — сохти сахту нӯгтез дар бадани баъзе [[ҷонварон]], ки бештар барои муҳофизат аз [[дарандаҳо]] хизмат мекунад. Хорҳо дар гурӯҳҳои гуногуни [[мӯҳрадорон]] ва [[бемӯҳраҳо]] дида мешаванд. Онҳо вобаста аз ҷонвар аз ҷиҳати андоза, шакл, таркиб ва корбурд фарқ мекунанд. Хорҳо ғайр аз муҳофизат барои ҳаракат, устувор нигоҳ доштани бадан, огоҳ кардани душман ва заҳрзанӣ низ ба кор мераванд.<ref name="Crofts">{{cite journal |last1=Crofts |first1=Stephanie B. |last2=Stankowich |first2=Theodore |title=Stabbing Spines: A Review of the Biomechanics and Evolution of Defensive Spines |journal=Integrative and Comparative Biology |year=2021 |volume=61 |issue=2 |pages=655–667 |doi=10.1093/icb/icab099}}</ref> == Сохт == Хорҳо бештар дарозрӯя ё сӯзанмонанд буда, аз ҷиҳати андоза, шакл ва ранг гуногунанд. Сохти онҳо дар гурӯҳҳои гуногуни ҷонварон яксон нест: * '''[[Ширхӯрон]]''' (ҷайраҳо ва [[Хорпуштак|хорпуштакҳо]]): Хорҳо аз мӯйҳои шаклдигаркарда ба вуҷуд омада, бештар аз [[кератин]] сохта шудаанд. Даруни баъзе хорҳо ковок ё исфанҷмонанд буда, ин сохтор онҳоро сабук ва ҳамзамон устувор мегардонад.<ref name="Vincent">{{cite journal |last1=Vincent |first1=J. F. V. |last2=Owers |first2=P. |title=Mechanical design of hedgehog spines and porcupine quills |journal=Journal of Zoology |year=1986 |volume=210 |issue=1 |pages=55–75 |doi=10.1111/j.1469-7998.1986.tb03620.x}}</ref> * '''[[Моҳиҳо]]''': Хорҳо бештар аз бофтаи [[Устухон|устухонӣ]] сохта шудаанд.<ref name="FishGlossary">{{cite web |title=Glossary of fish terms |url=https://australian.museum/learn/animals/fishes/glossary-of-fish-terms/ |publisher=Australian Museum |language=en}}</ref> * '''[[Хорпушти баҳрӣ|Хорпуштҳои баҳрӣ]]''': Хорҳо аз моддаҳои оҳакӣ, бештар аз [[Карбонати калсий|карбонати калсий]], сохта шудаанд.<ref name="UrchinCalcite">{{cite journal |last1=Politi |first1=Yael |last2=Arad |first2=Talmon |last3=Klein |first3=Eugenia |last4=Weiner |first4=Steve |last5=Addadi |first5=Lia |title=Sea urchin spine calcite forms via a transient amorphous calcium carbonate phase |journal=Science |year=2004 |volume=306 |issue=5699 |pages=1161–1164 |doi=10.1126/science.1102289}}</ref> == Вазифаҳо == Хорҳо пеш аз ҳама ҷонваронро аз шикор шудан муҳофизат мекунанд. Нӯги тези онҳо метавонад ба бадани ҳамлагар халида, ӯро захмин кунад. Аммо хорҳо вазифаҳои дигар низ доранд: * '''Огоҳсозӣ''': Баъзе ҷайраҳо бо ҷунбонидани хорҳои думашон садои тақ-тақ бароварда, дарандаҳоро аз наздик шудан бозмедоранд. Ҳамчунин рангҳои баланду чашмнамои хорҳо ([[апосематизм]]) метавонанд дарандаҳоро аз дур огоҳ кунанд.<ref name="Warning">{{cite journal |last1=Speed |first1=Michael P. |last2=Ruxton |first2=Graeme D. |title=Warning displays in spiny animals: One (more) evolutionary route to aposematism |journal=Evolution |year=2005 |volume=59 |issue=12 |pages=2499–2508 |doi=10.1111/j.0014-3820.2005.tb00963.x}}</ref><ref name="PorcupineZoo">{{cite web |title=Porcupine |url=https://animals.sandiegozoo.org/animals/porcupine |publisher=San Diego Zoo Wildlife Alliance |language=en}}</ref> * '''Ҳаракат''': [[Хорпушти баҳрӣ|Хорпуштҳои баҳрӣ]] бо ёрии хорҳояшон дар таги баҳр ҳаракат мекунанд.<ref name="UrchinMovement">{{cite web |title=Sea urchins: Strange and spiny wonders of the ocean |url=https://www.nhm.ac.uk/discover/sea-urchins-strange-and-spiny-wonders-of-the-ocean.html |publisher=Natural History Museum |language=en}}</ref> * '''Устуворӣ''': Хорҳои хорпуштҳои баҳрӣ барои устувор нигоҳ доштани баданашон низ ёрӣ мерасонанд. Дар моҳиҳо бошад, хорҳои болҳо онҳоро устувор нигоҳ дошта, ба рост мондани бадан (баланс) ҳангоми шино кӯмак мекунанд.<ref name="FinFunction">{{cite web |title=Living in Water: Chapter 4 |url=https://tpwd.texas.gov/education/resources/aquatic-science/tas/chapters/chapter-4/ |publisher=Texas Parks and Wildlife Department |language=en}}</ref> * '''Заҳрзанӣ''': Дар баъзе ҷонварони баҳрӣ хорҳо барои ба бадани ҳамлагар ворид кардани заҳр хизмат мекунанд.<ref name="StingraySmithsonian">{{cite web |title=Freshwater stingray |url=https://nationalzoo.si.edu/animals/freshwater-stingray |publisher=Smithsonian’s National Zoo and Conservation Biology Institute |language=en}}</ref> == Паҳншавӣ == === Ширхӯрон === Хорҳо дар ҷайраҳо, [[хорпуштак]]ҳо, [[ехидна]]ҳо, [[тенрек]]ҳо ва баъзе [[хояндаҳо]]и дигар, аз ҷумлаи [[Муши хордор|мушҳои хордор]], дида мешаванд.<ref name="Crofts"/><ref name="EchidnaMuseum">{{cite web |title=Echidna research in the Mammalogy collection |url=https://australian.museum/learn/teachers/learning/echidna-research/ |publisher=Australian Museum |language=en}}</ref> Дар ҷайраҳо хорҳо бештар паҳлӯҳо ва пушти баданро мепӯшонанд. Ҳангоми хатар ҷайра хорҳояшро рост карда, худро калонтар нишон медиҳад. Агар даранда наздик ояд, бо хорҳояш ба он осеб мерасонад.<ref name="Cornell">{{cite web |title=Porcupine quill injuries in dogs |url=https://www.vet.cornell.edu/departments-centers-and-institutes/riney-canine-health-center/canine-health-information/porcupine-quill-injuries-in-dogs |publisher=Cornell University College of Veterinary Medicine |language=en}}</ref><ref name="PorcupineTPWD">{{cite web |title=Porcupines — Introducing Mammals to Young Naturalists |url=https://tpwd.texas.gov/publications/nonpwdpubs/introducing_mammals/porcupines/ |publisher=Texas Parks and Wildlife Department |language=en}}</ref> Хорҳои хорпуштакҳо аз хорҳои ҷайраҳо кӯтоҳтар буда, ба пӯсташон сахт часпидаанд. Ҳангоми хатар хорпуштак худро лӯнда карда, [[Сар|сар]], [[Шикам|шикам]] ва дигар ҷойҳои нарми баданашро зери хорҳояш пинҳон мекунад.<ref name="HedgehogRSPCA">{{cite web |title=Hedgehogs in the UK |url=https://www.rspca.org.uk/adviceandwelfare/wildlife/hedgehogs |publisher=RSPCA |language=en}}</ref><ref name="HedgehogCalgary">{{cite web |title=Hedgehog Anatomy |url=https://vet.ucalgary.ca/summercamps/anatomy/wednesday/exotics |publisher=University of Calgary Faculty of Veterinary Medicine |language=en}}</ref> Ехиднаҳо низ хорҳои аз [[кератин]] сохташуда доранд. Гарчанде ҷайраҳо, хорпуштакҳо ва ехиднаҳо ба гурӯҳҳои гуногуни ширхӯрон дохил мешаванд ҳам, хорҳои ҳамаи онҳо аз мӯйҳои шаклдигаркарда ба вуҷуд омадаанд.<ref name="EchidnaCSIRO">{{cite web |title=The echidna (or spiny ant-eater) (1969) |url=https://csiropedia.csiro.au/echidna-spiny-ant-eater-1969/ |publisher=CSIROpedia |language=en}}</ref> === Моҳиҳо === [[Акс:MC Rotfeuerfisch.jpg|thumb|Моҳии шер (''Pterois'') бо хорҳои дарозу заҳрнок]] Дар бисёр моҳиҳо хорҳои сахту нӯгтез дар [[болҳои моҳӣ|болҳо]] ҷойгир буда, барои устуворӣ ва муҳофизат аз даррандаҳо хизмат мекунанд. Ин хорҳо сахт ва бебанд буда, аз шуоъҳои нарму чандири болҳо фарқ мекунанд.<ref name="FishAnatomy">{{cite web |title=Structure and Function — Fish |url=https://manoa.hawaii.edu/exploringourfluidearth/biological/fish/structure-and-function-fish |publisher=University of Hawaiʻi at Mānoa |language=en}}</ref> Дар баъзе намудҳо, аз ҷумла моҳии шер (''Pterois'') ва моҳиҳои хонаводаи каждуммоҳиҳо (''Scorpaenidae''), хорҳо бо ғадудҳои заҳрбарор пайвастанд. Ҳангоми халидани хор заҳр ба захм ворид шуда, метавонад дарди сахт, варам ва дигар нишонаҳои заҳролудшавиро ба вуҷуд орад.<ref name="NOAA">{{cite web |title=What is a lionfish? |url=https://oceanservice.noaa.gov/facts/lionfish-facts.html |publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration |language=en}}</ref> Дар думи баъзе [[скат]]ҳо низ хори дарозу нӯгтез ҷой дорад. Ин хор аз сохторҳои сахти пӯст ба вуҷуд омада, дар баъзе намудҳо бо ғадудҳои заҳрбарор пайваст аст.<ref name="StingrayFlorida">{{cite web |title=Atlantic Stingray |url=https://www.floridamuseum.ufl.edu/discover-fish/species-profiles/atlantic-stingray/ |publisher=Florida Museum of Natural History |language=en}}</ref> === Бемӯҳраҳо === Хорҳо дар гурӯҳҳои гуногуни бемӯҳраҳо, аз ҷумла [[хорпӯстҳо]], [[нармбаданҳо]] ва [[буғумпойҳо]] низ вомехӯранд. Дар хорпуштакҳои баҳрӣ хорҳои ҳаракаткунанда ба скелети оҳакии бадан пайваста буда, барои муҳофизат ва ҳаракат дар қаъри баҳр хизмат мекунанд. Хорҳои баъзе намудҳо дарозу борик ва хорҳои баъзеи дигар кӯтоҳу ғафс мебошанд.<ref name="SeaUrchin">{{cite web |title=Sea Stars, Urchins and Relatives |url=https://ocean.si.edu/ocean-life/invertebrates/sea-stars-urchins-and-relatives |publisher=Smithsonian Ocean |language=en}}</ref> Садафи баъзе ҳалзунҳо ва нармбаданҳои дупалла низ баромадҳои сахти хоршакл дорад. Дар баъзе харчангшаклон бошад, хорҳо бахше аз рӯйпӯши берунии баданро ташкил медиҳанд.<ref name="ShellSpines">{{cite web |last=Leal |first=José H. |title=A Coat of Sharp Spines |url=https://www.shellmuseum.org/post/a-coat-of-sharp-spines |publisher=Bailey-Matthews National Shell Museum |date=2019-11-15 |language=en}}</ref><ref name="ThornyOyster">{{cite web |title=Pacific Thorny Oyster |url=https://qrius.si.edu/browse/object/10010589 |publisher=Smithsonian Institution |language=en}}</ref><ref name="CrabSpines">{{cite web |title=Alaskan King Crab |url=https://www.aquariumofpacific.org/onlinelearningcenter/species/alaskan_king_crab |publisher=Aquarium of the Pacific |language=en}}</ref> Бадани кирминаҳои баъзе шапалакҳо бо мӯякҳои сахту хоршакл пӯшида шудааст, ки метавонанд пӯстро озурда кунанд. Хорҳои кирминаҳои ҷинси ''[[Lonomia]]'', ки дар Амрикои Ҷанубӣ зиндагӣ мекунанд, заҳрноканд. Тамос бо онҳо дар ҳолатҳои вазнин метавонад ба лахташавии хун халал расонда, боиси хунравӣ ва осеби гурдаҳо гардад.<ref name="Lonomia">{{cite journal |last1=Maggi |first1=Silviane |last2=Faulhaber |first2=Gustavo Adolpho Moreira |title=Lonomia obliqua Walker (Lepidoptera: Saturniidae): hemostasis implications |journal=Revista da Associação Médica Brasileira |year=2015 |volume=61 |issue=3 |pages=263–268 |doi=10.1590/1806-9282.61.03.263}}</ref><ref name="LonomiaToxin">{{cite journal |last1=Veiga |first1=A. B. |last2=Blochtein |first2=B. |last3=Guimarães |first3=J. A. |title=Structures involved in production, secretion and injection of the venom produced by the caterpillar Lonomia obliqua (Lepidoptera, Saturniidae) |journal=Toxicon |year=2001 |volume=39 |issue=9 |pages=1343–1351 |doi=10.1016/S0041-0101(01)00086-1}}</ref><ref name="LonomiaReview">{{cite journal |last1=Carrijo-Carvalho |first1=Linda Christian |last2=Chudzinski-Tavassi |first2=Ana Marisa |title=The venom of the Lonomia caterpillar: an overview |journal=Toxicon |year=2007 |volume=49 |issue=6 |pages=741–757 |doi=10.1016/j.toxicon.2006.11.033}}</ref> == Пайдоиш == Хорҳо дар гурӯҳҳои гуногуни ҷонварон дар раванди [[таҳаввул|эволютсия]] ҷудогона ба вуҷуд омадаанд. Ин падида намунаи [[таҳаввули ҳамгаро|эволютсияи ҳамгаро]] мебошад, ки дар он гурӯҳҳои гуногуни ҷонварон новобаста аз ҳамдигар хусусиятҳои монанд пайдо мекунанд.<ref name="Crofts"/> Пайдоиши хорҳои муҳофизатӣ бештар бо хатари ҳамлаи даррандаҳо пайванд дорад. Як пажӯҳиши соли 2016 нишон дод, ки хорҳо ва дигар сохторҳои муҳофизатӣ бештар дар баъзе ширхӯрони миёнаҷуссае пайдо шудаанд, ки дар ҷойҳои кушод зиндагӣ мекунанд ва барои пинҳон шудан ё гурехтан роҳҳои камтар доранд. Бо вуҷуди ин, чунин сохторҳо дар ҷонварони ҷангалзӣ низ дида мешаванд.<ref name="Stankowich">{{cite journal |last1=Stankowich |first1=Theodore |last2=Campbell |first2=Lisa A. |title=Living in the danger zone: Exposure to predators and the evolution of spines and body armor in mammals |journal=Evolution |year=2016 |volume=70 |issue=7 |pages=1501–1511 |doi=10.1111/evo.12961}}</ref> Бозёфтҳои [[палеонтология|палеонтологӣ]] нишон медиҳанд, ки ширхӯрони қадим низ хорҳои мӯймонанд доштаанд. Аз ҷумла, дар боқимондаҳои сангшудаи ''[[Spinolestes xenarthrosus]]'', ки тақрибан 125 миллион сол пеш, дар давраи [[табошир]], зиндагӣ мекард, осори мӯй ва сохторҳои хоршакли пӯст ёфт шудаанд.<ref name="Spinolestes">{{cite journal |last1=Martin |first1=Thomas |last2=Marugán-Lobón |first2=Jesús |last3=Vullo |first3=Romain |last4=Martín-Abad |first4=Hugo |last5=Luo |first5=Zhe-Xi |last6=Buscalioni |first6=Angela D. |title=A Cretaceous eutriconodont and integument evolution in early mammals |journal=Nature |year=2015 |volume=526 |pages=380–384 |doi=10.1038/nature14905}}</ref> == Осебҳо ва дармони онҳо == Хорҳо ҳангоми халидан пӯстро сӯрох карда, захм ба вуҷуд меоранд. Сахтии осеб ба шаклу андозаи хор, чуқурии захм ва заҳрнокии он вобаста аст. Хорҳои дар [[Бофта|бофтаҳои бадан]] боқимонда метавонанд боиси [[Дард|дард]], варам, [[Газак|газак]] ва сироят шаванд.<ref name="UrchinNPS">{{cite web |title=Sea Urchin |url=https://www.nps.gov/places/sea-urchin.htm |publisher=U.S. National Park Service |language=en}}</ref> Хорҳои ҷайра заҳрнок нестанд, вале метавонанд ба бофтаҳои бадан чуқур халанд. Хорчаҳои майдаи нӯги онҳо берун кашидани хорро душвор мегардонанд. Агар хор дар бадан боқӣ монад, метавонад шикаста, ба бофтаҳои дарунтар кӯчад ва ба узвҳои дарунӣ осеб расонад. Аз ин рӯ, хорҳои чуқур фурӯрафтаро набояд худсарона берун кашид ва барои дармон бояд ба пизишк муроҷиат кард.<ref name="Cornell"/> Хорҳои баъзе моҳиҳо ва бемуҳрагони баҳрӣ заҳрнок буда, метавонанд дарди сахт, варам, беҳолӣ ва дигар нишонаҳои заҳролудшавиро ба вуҷуд оранд. Дар ҳолатҳои вазнин заҳр метавонад ба кори дил ва роҳҳои нафаскашӣ осеб расонда, ҳатто боиси марг гардад. Ҳангоми чунин осебҳо бояд захмро тоза карда, барои муоина ва дармон ба пизишк муроҷиат кард.<ref name="CDC">{{cite web |title=Poisonings, Envenomations, and Toxic Exposures During Travel |url=https://www.cdc.gov/yellow-book/hcp/environmental-hazards-risks/poisonings-envenomations-and-toxic-exposures-during-travel.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |language=en}}</ref> == Корбурд == Хорҳои баъзе ҷонварон аз замонҳои қадим барои сохтани ҳар гуна зевару дастсозҳо ба кор мерафтанд. Мардуми бумии [[Амрикои Шимолӣ]] хорҳои ҷайраро ранг карда, барои оростани [[пӯшок]], [[пойафзор]], [[халта]] ва дигар ашёҳо истифода мебурданд. Ин ҳунари бостонӣ бо номи ''quillwork'' шинохта мешавад.<ref name="Quillwork">{{cite book |last=Orchard |first=William C. |title=The Technique of Porcupine-Quill Decoration Among the North American Indians |publisher=Museum of the American Indian, Heye Foundation |year=1916 |doi=10.5479/sil.451243.39088016090201}}</ref><ref name="QuillworkMuseum">{{cite web |title=Porcupine quills and bag |url=https://americanindian.si.edu/collections-search/object/NMAI_105547 |publisher=Smithsonian National Museum of the American Indian |language=en}}</ref> Хорҳои ҷонварон дар [[Пажӯҳиш|пажӯҳишҳои]] [[биомиметика]] низ омӯхта мешаванд. Донишмандон сохти хорҳои ҷайраро барои тайёр кардани сӯзанҳои пизишкӣ ва абзорҳои пайваст кардани бофтаҳо меомӯзанд. Хорчаҳои майдаи нӯги онҳо метавонанд барои сохтани абзорҳое намуна бошанд, ки бо нерӯи камтар ба бофтаҳои бадан ворид мешаванд.<ref name="Cho">{{cite journal |last1=Cho |first1=Woo Kyung |last2=Ankrum |first2=James A. |last3=Guo |first3=Dagang |last4=Chester |first4=Shawn A. |last5=Yang |first5=Seung Yun |last6=Kashyap |first6=Anurag |last7=Campbell |first7=Georgina A. |last8=Wood |first8=Robert J. |last9=Rijal |first9=Ram K. |last10=Karnik |first10=Rohit |last11=Langer |first11=Robert |last12=Karp |first12=Jeffrey M. |title=Microstructured barbs on the North American porcupine quill enable easy tissue penetration and difficult removal |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |year=2012 |volume=109 |issue=52 |pages=21289–21294 |doi=10.1073/pnas.1216441109}}</ref> Сохти ковоку устувори хорҳои баъзе хорпуштҳои баҳрӣ низ барои сохтани маводи сунъии сабуку устувор, аз ҷумла сафолҳои махсус, омӯхта мешавад.<ref name="Biomimetics">{{cite journal |last1=Klang |first1=Katharina |last2=Nickel |first2=Klaus G. |title=The Plant-Like Structure of Lance Sea Urchin Spines as Biomimetic Concept Generator for Freeze-Casted Structural Graded Ceramics |journal=Biomimetics |year=2021 |volume=6 |issue=2 |pages=36 |doi=10.3390/biomimetics6020036}}</ref> == Адабиёт == {{reflist}} [[Гурӯҳ:Анатомияи ҳайвонот]] [[Гурӯҳ:Муҳофизати ҳайвонот]] [[Гурӯҳ:Зоология]] 0yh2mheuhnbblc8nf8662cchn77a6t6 1490730 1490729 2026-10-22T21:06:37Z Zosya95 54344 1490730 wikitext text/x-wiki {{Дигар маъноҳо|Хор (мазмунҳо)}} [[Акс:Stekelvarken Aiguilles Porc-épic.jpg|thumb|Хорҳои [[ҷайра]]]] '''Хор''', '''дук''' ё '''дуг''' — сохти сахту нӯгтез дар бадани баъзе [[ҷонварон]], ки бештар барои муҳофизат аз [[дарандаҳо]] хизмат мекунад. Хорҳо дар гурӯҳҳои гуногуни [[мӯҳрадорон]] ва [[бемӯҳраҳо]] дида мешаванд. Онҳо вобаста аз ҷонвар аз ҷиҳати андоза, шакл, таркиб ва корбурд фарқ мекунанд. Хорҳо ғайр аз муҳофизат барои ҳаракат, устувор нигоҳ доштани бадан, огоҳ кардани душман ва заҳрзанӣ низ ба кор мераванд.<ref name="Crofts">{{cite journal |last1=Crofts |first1=Stephanie B. |last2=Stankowich |first2=Theodore |title=Stabbing Spines: A Review of the Biomechanics and Evolution of Defensive Spines |journal=Integrative and Comparative Biology |year=2021 |volume=61 |issue=2 |pages=655–667 |doi=10.1093/icb/icab099}}</ref> == Сохт == Хорҳо бештар дарозрӯя ё сӯзанмонанд буда, аз ҷиҳати андоза, шакл ва ранг гуногунанд. Сохти онҳо дар гурӯҳҳои гуногуни ҷонварон яксон нест: * '''[[Ширхӯрон]]''' (ҷайраҳо ва [[Хорпуштак|хорпуштакҳо]]): Хорҳо аз мӯйҳои шаклдигаркарда ба вуҷуд омада, бештар аз [[кератин]] сохта шудаанд. Даруни баъзе хорҳо ковок ё исфанҷмонанд буда, ин сохтор онҳоро сабук ва ҳамзамон устувор мегардонад.<ref name="Vincent">{{cite journal |last1=Vincent |first1=J. F. V. |last2=Owers |first2=P. |title=Mechanical design of hedgehog spines and porcupine quills |journal=Journal of Zoology |year=1986 |volume=210 |issue=1 |pages=55–75 |doi=10.1111/j.1469-7998.1986.tb03620.x}}</ref> * '''[[Моҳиҳо]]''': Хорҳо бештар аз бофтаи [[Устухон|устухонӣ]] сохта шудаанд.<ref name="FishGlossary">{{cite web |title=Glossary of fish terms |url=https://australian.museum/learn/animals/fishes/glossary-of-fish-terms/ |publisher=Australian Museum |language=en}}</ref> * '''[[Хорпушти баҳрӣ|Хорпуштҳои баҳрӣ]]''': Хорҳо аз моддаҳои оҳакӣ, бештар аз [[Карбонати калсий|карбонати калсий]], сохта шудаанд.<ref name="UrchinCalcite">{{cite journal |last1=Politi |first1=Yael |last2=Arad |first2=Talmon |last3=Klein |first3=Eugenia |last4=Weiner |first4=Steve |last5=Addadi |first5=Lia |title=Sea urchin spine calcite forms via a transient amorphous calcium carbonate phase |journal=Science |year=2004 |volume=306 |issue=5699 |pages=1161–1164 |doi=10.1126/science.1102289}}</ref> == Вазифаҳо == Хорҳо пеш аз ҳама ҷонваронро аз шикор шудан муҳофизат мекунанд. Нӯги тези онҳо метавонад ба бадани ҳамлагар халида, ӯро захмин кунад. Аммо хорҳо вазифаҳои дигар низ доранд: * '''Огоҳсозӣ''': Баъзе ҷайраҳо бо ҷунбонидани хорҳои думашон садои тақ-тақ бароварда, дарандаҳоро аз наздик шудан бозмедоранд. Ҳамчунин рангҳои баланду чашмнамои хорҳо ([[апосематизм]]) метавонанд дарандаҳоро аз дур огоҳ кунанд.<ref name="Warning">{{cite journal |last1=Speed |first1=Michael P. |last2=Ruxton |first2=Graeme D. |title=Warning displays in spiny animals: One (more) evolutionary route to aposematism |journal=Evolution |year=2005 |volume=59 |issue=12 |pages=2499–2508 |doi=10.1111/j.0014-3820.2005.tb00963.x}}</ref><ref name="PorcupineZoo">{{cite web |title=Porcupine |url=https://animals.sandiegozoo.org/animals/porcupine |publisher=San Diego Zoo Wildlife Alliance |language=en}}</ref> * '''Ҳаракат''': [[Хорпушти баҳрӣ|Хорпуштҳои баҳрӣ]] бо ёрии хорҳояшон дар таги баҳр ҳаракат мекунанд.<ref name="UrchinMovement">{{cite web |title=Sea urchins: Strange and spiny wonders of the ocean |url=https://www.nhm.ac.uk/discover/sea-urchins-strange-and-spiny-wonders-of-the-ocean.html |publisher=Natural History Museum |language=en}}</ref> * '''Устуворӣ''': Хорҳои хорпуштҳои баҳрӣ барои устувор нигоҳ доштани баданашон низ ёрӣ мерасонанд. Дар моҳиҳо бошад, хорҳои болҳо онҳоро устувор нигоҳ дошта, ба рост мондани бадан (баланс) ҳангоми шино кӯмак мекунанд.<ref name="FinFunction">{{cite web |title=Living in Water: Chapter 4 |url=https://tpwd.texas.gov/education/resources/aquatic-science/tas/chapters/chapter-4/ |publisher=Texas Parks and Wildlife Department |language=en}}</ref> * '''Заҳрзанӣ''': Дар баъзе ҷонварони баҳрӣ хорҳо барои ба бадани ҳамлагар ворид кардани заҳр хизмат мекунанд.<ref name="StingraySmithsonian">{{cite web |title=Freshwater stingray |url=https://nationalzoo.si.edu/animals/freshwater-stingray |publisher=Smithsonian’s National Zoo and Conservation Biology Institute |language=en}}</ref> == Паҳншавӣ == === Ширхӯрон === Хорҳо дар ҷайраҳо, [[хорпуштак]]ҳо, [[ехидна]]ҳо, [[тенрек]]ҳо ва баъзе [[хояндаҳо]]и дигар, аз ҷумлаи [[Муши хордор|мушҳои хордор]], дида мешаванд.<ref name="Crofts"/><ref name="EchidnaMuseum">{{cite web |title=Echidna research in the Mammalogy collection |url=https://australian.museum/learn/teachers/learning/echidna-research/ |publisher=Australian Museum |language=en}}</ref> Дар ҷайраҳо хорҳо бештар паҳлӯҳо ва пушти баданро мепӯшонанд. Ҳангоми хатар ҷайра хорҳояшро рост карда, худро калонтар нишон медиҳад. Агар даранда наздик ояд, бо хорҳояш ба он осеб мерасонад.<ref name="Cornell">{{cite web |title=Porcupine quill injuries in dogs |url=https://www.vet.cornell.edu/departments-centers-and-institutes/riney-canine-health-center/canine-health-information/porcupine-quill-injuries-in-dogs |publisher=Cornell University College of Veterinary Medicine |language=en}}</ref><ref name="PorcupineTPWD">{{cite web |title=Porcupines — Introducing Mammals to Young Naturalists |url=https://tpwd.texas.gov/publications/nonpwdpubs/introducing_mammals/porcupines/ |publisher=Texas Parks and Wildlife Department |language=en}}</ref> Хорҳои хорпуштакҳо аз хорҳои ҷайраҳо кӯтоҳтар буда, ба пӯсташон сахт часпидаанд. Ҳангоми хатар хорпуштак худро лӯнда карда, [[Сар|сар]], [[Шикам|шикам]] ва дигар ҷойҳои нарми баданашро зери хорҳояш пинҳон мекунад.<ref name="HedgehogRSPCA">{{cite web |title=Hedgehogs in the UK |url=https://www.rspca.org.uk/adviceandwelfare/wildlife/hedgehogs |publisher=RSPCA |language=en}}</ref><ref name="HedgehogCalgary">{{cite web |title=Hedgehog Anatomy |url=https://vet.ucalgary.ca/summercamps/anatomy/wednesday/exotics |publisher=University of Calgary Faculty of Veterinary Medicine |language=en}}</ref> Ехиднаҳо низ хорҳои аз [[кератин]] сохташуда доранд. Гарчанде ҷайраҳо, хорпуштакҳо ва ехиднаҳо ба гурӯҳҳои гуногуни ширхӯрон дохил мешаванд ҳам, хорҳои ҳамаи онҳо аз мӯйҳои шаклдигаркарда ба вуҷуд омадаанд.<ref name="EchidnaCSIRO">{{cite web |title=The echidna (or spiny ant-eater) (1969) |url=https://csiropedia.csiro.au/echidna-spiny-ant-eater-1969/ |publisher=CSIROpedia |language=en}}</ref> === Моҳиҳо === [[Акс:MC Rotfeuerfisch.jpg|thumb|Моҳии шер (''Pterois'') бо хорҳои дарозу заҳрнок]] Дар бисёр моҳиҳо хорҳои сахту нӯгтез дар [[болҳои моҳӣ|болҳо]] ҷойгир буда, барои устуворӣ ва муҳофизат аз даррандаҳо хизмат мекунанд. Ин хорҳо сахт ва бебанд буда, аз шуоъҳои нарму чандири болҳо фарқ мекунанд.<ref name="FishAnatomy">{{cite web |title=Structure and Function — Fish |url=https://manoa.hawaii.edu/exploringourfluidearth/biological/fish/structure-and-function-fish |publisher=University of Hawaiʻi at Mānoa |language=en}}</ref> Дар баъзе намудҳо, аз ҷумла моҳии шер (''Pterois'') ва моҳиҳои хонаводаи каждуммоҳиҳо (''Scorpaenidae''), хорҳо бо ғадудҳои заҳрбарор пайвастанд. Ҳангоми халидани хор заҳр ба захм ворид шуда, метавонад дарди сахт, варам ва дигар нишонаҳои заҳролудшавиро ба вуҷуд орад.<ref name="NOAA">{{cite web |title=What is a lionfish? |url=https://oceanservice.noaa.gov/facts/lionfish-facts.html |publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration |language=en}}</ref> Дар думи баъзе [[скат]]ҳо низ хори дарозу нӯгтез ҷой дорад. Ин хор аз сохторҳои сахти пӯст ба вуҷуд омада, дар баъзе намудҳо бо ғадудҳои заҳрбарор пайваст аст.<ref name="StingrayFlorida">{{cite web |title=Atlantic Stingray |url=https://www.floridamuseum.ufl.edu/discover-fish/species-profiles/atlantic-stingray/ |publisher=Florida Museum of Natural History |language=en}}</ref> === Бемӯҳраҳо === Хорҳо дар гурӯҳҳои гуногуни бемӯҳраҳо, аз ҷумла [[хорпӯстҳо]], [[нармбаданҳо]] ва [[буғумпойҳо]] низ вомехӯранд. Дар хорпуштакҳои баҳрӣ хорҳои ҳаракаткунанда ба скелети оҳакии бадан пайваста буда, барои муҳофизат ва ҳаракат дар қаъри баҳр хизмат мекунанд. Хорҳои баъзе намудҳо дарозу борик ва хорҳои баъзеи дигар кӯтоҳу ғафс мебошанд.<ref name="SeaUrchin">{{cite web |title=Sea Stars, Urchins and Relatives |url=https://ocean.si.edu/ocean-life/invertebrates/sea-stars-urchins-and-relatives |publisher=Smithsonian Ocean |language=en}}</ref> Садафи баъзе ҳалзунҳо ва нармбаданҳои дупалла низ баромадҳои сахти хоршакл дорад. Дар баъзе харчангшаклон бошад, хорҳо бахше аз рӯйпӯши берунии баданро ташкил медиҳанд.<ref name="ShellSpines">{{cite web |last=Leal |first=José H. |title=A Coat of Sharp Spines |url=https://www.shellmuseum.org/post/a-coat-of-sharp-spines |publisher=Bailey-Matthews National Shell Museum |date=2019-11-15 |language=en}}</ref><ref name="ThornyOyster">{{cite web |title=Pacific Thorny Oyster |url=https://qrius.si.edu/browse/object/10010589 |publisher=Smithsonian Institution |language=en}}</ref><ref name="CrabSpines">{{cite web |title=Alaskan King Crab |url=https://www.aquariumofpacific.org/onlinelearningcenter/species/alaskan_king_crab |publisher=Aquarium of the Pacific |language=en}}</ref> Бадани кирминаҳои баъзе шапалакҳо бо мӯякҳои сахту хоршакл пӯшида шудааст, ки метавонанд пӯстро озурда кунанд. Хорҳои кирминаҳои ҷинси ''[[Lonomia]]'', ки дар Амрикои Ҷанубӣ зиндагӣ мекунанд, заҳрноканд. Тамос бо онҳо дар ҳолатҳои вазнин метавонад ба лахташавии хун халал расонда, боиси хунравӣ ва осеби гурдаҳо гардад.<ref name="Lonomia">{{cite journal |last1=Maggi |first1=Silviane |last2=Faulhaber |first2=Gustavo Adolpho Moreira |title=Lonomia obliqua Walker (Lepidoptera: Saturniidae): hemostasis implications |journal=Revista da Associação Médica Brasileira |year=2015 |volume=61 |issue=3 |pages=263–268 |doi=10.1590/1806-9282.61.03.263}}</ref><ref name="LonomiaToxin">{{cite journal |last1=Veiga |first1=A. B. |last2=Blochtein |first2=B. |last3=Guimarães |first3=J. A. |title=Structures involved in production, secretion and injection of the venom produced by the caterpillar Lonomia obliqua (Lepidoptera, Saturniidae) |journal=Toxicon |year=2001 |volume=39 |issue=9 |pages=1343–1351 |doi=10.1016/S0041-0101(01)00086-1}}</ref><ref name="LonomiaReview">{{cite journal |last1=Carrijo-Carvalho |first1=Linda Christian |last2=Chudzinski-Tavassi |first2=Ana Marisa |title=The venom of the Lonomia caterpillar: an overview |journal=Toxicon |year=2007 |volume=49 |issue=6 |pages=741–757 |doi=10.1016/j.toxicon.2006.11.033}}</ref> == Пайдоиш == Хорҳо дар гурӯҳҳои гуногуни ҷонварон дар раванди [[таҳаввул|эволютсия]] ҷудогона ба вуҷуд омадаанд. Ин падида намунаи [[таҳаввули ҳамгаро|эволютсияи ҳамгаро]] мебошад, ки дар он гурӯҳҳои гуногуни ҷонварон новобаста аз ҳамдигар хусусиятҳои монанд пайдо мекунанд.<ref name="Crofts"/> Пайдоиши хорҳои муҳофизатӣ бештар бо хатари ҳамлаи даррандаҳо пайванд дорад. Як пажӯҳиши соли 2016 нишон дод, ки хорҳо ва дигар сохторҳои муҳофизатӣ бештар дар баъзе ширхӯрони миёнаҷуссае пайдо шудаанд, ки дар ҷойҳои кушод зиндагӣ мекунанд ва барои пинҳон шудан ё гурехтан роҳҳои камтар доранд. Бо вуҷуди ин, чунин сохторҳо дар ҷонварони ҷангалзӣ низ дида мешаванд.<ref name="Stankowich">{{cite journal |last1=Stankowich |first1=Theodore |last2=Campbell |first2=Lisa A. |title=Living in the danger zone: Exposure to predators and the evolution of spines and body armor in mammals |journal=Evolution |year=2016 |volume=70 |issue=7 |pages=1501–1511 |doi=10.1111/evo.12961}}</ref> Бозёфтҳои [[палеонтология|палеонтологӣ]] нишон медиҳанд, ки ширхӯрони қадим низ хорҳои мӯймонанд доштаанд. Аз ҷумла, дар боқимондаҳои сангшудаи ''[[Spinolestes xenarthrosus]]'', ки тақрибан 125 миллион сол пеш, дар давраи [[табошир]], зиндагӣ мекард, осори мӯй ва сохторҳои хоршакли пӯст ёфт шудаанд.<ref name="Spinolestes">{{cite journal |last1=Martin |first1=Thomas |last2=Marugán-Lobón |first2=Jesús |last3=Vullo |first3=Romain |last4=Martín-Abad |first4=Hugo |last5=Luo |first5=Zhe-Xi |last6=Buscalioni |first6=Angela D. |title=A Cretaceous eutriconodont and integument evolution in early mammals |journal=Nature |year=2015 |volume=526 |pages=380–384 |doi=10.1038/nature14905}}</ref> == Осебҳо ва дармони онҳо == Хорҳо ҳангоми халидан пӯстро сӯрох карда, захм ба вуҷуд меоранд. Сахтии осеб ба шаклу андозаи хор, чуқурии захм ва заҳрнокии он вобаста аст. Хорҳои дар [[Бофта|бофтаҳои бадан]] боқимонда метавонанд боиси [[Дард|дард]], варам, [[Газак|газак]] ва сироят шаванд.<ref name="UrchinNPS">{{cite web |title=Sea Urchin |url=https://www.nps.gov/places/sea-urchin.htm |publisher=U.S. National Park Service |language=en}}</ref> Хорҳои ҷайра заҳрнок нестанд, вале метавонанд ба бофтаҳои бадан чуқур халанд. Хорчаҳои майдаи нӯги онҳо берун кашидани хорро душвор мегардонанд. Агар хор дар бадан боқӣ монад, метавонад шикаста, ба бофтаҳои дарунтар кӯчад ва ба узвҳои дарунӣ осеб расонад. Аз ин рӯ, хорҳои чуқур фурӯрафтаро набояд худсарона берун кашид ва барои дармон бояд ба пизишк муроҷиат кард.<ref name="Cornell"/> Хорҳои баъзе моҳиҳо ва бемуҳрагони баҳрӣ заҳрнок буда, метавонанд дарди сахт, варам, беҳолӣ ва дигар нишонаҳои заҳролудшавиро ба вуҷуд оранд. Дар ҳолатҳои вазнин заҳр метавонад ба кори дил ва роҳҳои нафаскашӣ осеб расонда, ҳатто боиси марг гардад. Ҳангоми чунин осебҳо бояд захмро тоза карда, барои муоина ва дармон ба пизишк муроҷиат кард.<ref name="CDC">{{cite web |title=Poisonings, Envenomations, and Toxic Exposures During Travel |url=https://www.cdc.gov/yellow-book/hcp/environmental-hazards-risks/poisonings-envenomations-and-toxic-exposures-during-travel.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |language=en}}</ref> == Корбурд == [[File:Porcupine quill box (12268979095).jpg|thumb|Қуттие, ки аз дукҳои ҷайра сохта шудааст]] Хорҳои баъзе ҷонварон аз замонҳои қадим барои сохтани зевару ашёҳои ороишӣ истифода мешуданд. Мардуми бумии [[Амрикои Шимолӣ]] хорҳои ҷайраро ранг карда, бо онҳо [[пӯшок]], [[пойафзор]], [[халта]] ва дигар чизҳоро оро медоданд. Ин ҳунарро ''quillwork'' меноманд.<ref name="Quillwork">{{cite book |last=Orchard |first=William C. |title=The Technique of Porcupine-Quill Decoration Among the North American Indians |publisher=Museum of the American Indian, Heye Foundation |year=1916 |doi=10.5479/sil.451243.39088016090201}}</ref><ref name="QuillworkMuseum">{{cite web |title=Moccasins |url=https://americanindian.si.edu/collections-search/object/NMAI_132259 |publisher=National Museum of the American Indian, Smithsonian Institution |language=en}}</ref> Донишмандон сохти хорҳои ҷайраро меомӯзанд, то дар асоси онҳо сӯзанҳои пизишкӣ ва дигар асбобҳои ҷарроҳии навро созанд.<ref name="Cho">{{cite journal |last1=Cho |first1=Woo Kyung |last2=Ankrum |first2=James A. |last3=Guo |first3=Dagang |last4=Chester |first4=Shawn A. |last5=Yang |first5=Seung Yun |last6=Kashyap |first6=Anurag |last7=Campbell |first7=Georgina A. |last8=Wood |first8=Robert J. |last9=Rijal |first9=Ram K. |last10=Karnik |first10=Rohit |last11=Langer |first11=Robert |last12=Karp |first12=Jeffrey M. |title=Microstructured barbs on the North American porcupine quill enable easy tissue penetration and difficult removal |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |year=2012 |volume=109 |issue=52 |pages=21289–21294 |doi=10.1073/pnas.1216441109}}</ref> == Адабиёт == {{reflist}} [[Гурӯҳ:Анатомияи ҳайвонот]] [[Гурӯҳ:Муҳофизати ҳайвонот]] [[Гурӯҳ:Зоология]] 7i5ugrkkpjy0wp414sedj8ijabu1w3e 1490731 1490730 2026-10-22T21:08:10Z Zosya95 54344 /* Сохт */ 1490731 wikitext text/x-wiki {{Дигар маъноҳо|Хор (мазмунҳо)}} [[Акс:Stekelvarken Aiguilles Porc-épic.jpg|thumb|Хорҳои [[ҷайра]]]] '''Хор''', '''дук''' ё '''дуг''' — сохти сахту нӯгтез дар бадани баъзе [[ҷонварон]], ки бештар барои муҳофизат аз [[дарандаҳо]] хизмат мекунад. Хорҳо дар гурӯҳҳои гуногуни [[мӯҳрадорон]] ва [[бемӯҳраҳо]] дида мешаванд. Онҳо вобаста аз ҷонвар аз ҷиҳати андоза, шакл, таркиб ва корбурд фарқ мекунанд. Хорҳо ғайр аз муҳофизат барои ҳаракат, устувор нигоҳ доштани бадан, огоҳ кардани душман ва заҳрзанӣ низ ба кор мераванд.<ref name="Crofts">{{cite journal |last1=Crofts |first1=Stephanie B. |last2=Stankowich |first2=Theodore |title=Stabbing Spines: A Review of the Biomechanics and Evolution of Defensive Spines |journal=Integrative and Comparative Biology |year=2021 |volume=61 |issue=2 |pages=655–667 |doi=10.1093/icb/icab099}}</ref> == Сохт == [[File:S. purp Sea urchin spines 1505.jpg|thumb|Хорҳои сӯзанмонанди хорпушти баҳрӣ]] Хорҳо бештар дарозрӯя ё сӯзанмонанд буда, аз ҷиҳати андоза, шакл ва ранг гуногунанд. Сохти онҳо дар гурӯҳҳои гуногуни ҷонварон яксон нест: * '''[[Ширхӯрон]]''' (ҷайраҳо ва [[Хорпуштак|хорпуштакҳо]]): Хорҳо аз мӯйҳои шаклдигаркарда ба вуҷуд омада, бештар аз [[кератин]] сохта шудаанд. Даруни баъзе хорҳо ковок ё исфанҷмонанд буда, ин сохтор онҳоро сабук ва ҳамзамон устувор мегардонад.<ref name="Vincent">{{cite journal |last1=Vincent |first1=J. F. V. |last2=Owers |first2=P. |title=Mechanical design of hedgehog spines and porcupine quills |journal=Journal of Zoology |year=1986 |volume=210 |issue=1 |pages=55–75 |doi=10.1111/j.1469-7998.1986.tb03620.x}}</ref> * '''[[Моҳиҳо]]''': Хорҳо бештар аз бофтаи [[Устухон|устухонӣ]] сохта шудаанд.<ref name="FishGlossary">{{cite web |title=Glossary of fish terms |url=https://australian.museum/learn/animals/fishes/glossary-of-fish-terms/ |publisher=Australian Museum |language=en}}</ref> * '''[[Хорпушти баҳрӣ|Хорпуштҳои баҳрӣ]]''': Хорҳо аз моддаҳои оҳакӣ, бештар аз [[Карбонати калсий|карбонати калсий]], сохта шудаанд.<ref name="UrchinCalcite">{{cite journal |last1=Politi |first1=Yael |last2=Arad |first2=Talmon |last3=Klein |first3=Eugenia |last4=Weiner |first4=Steve |last5=Addadi |first5=Lia |title=Sea urchin spine calcite forms via a transient amorphous calcium carbonate phase |journal=Science |year=2004 |volume=306 |issue=5699 |pages=1161–1164 |doi=10.1126/science.1102289}}</ref> == Вазифаҳо == Хорҳо пеш аз ҳама ҷонваронро аз шикор шудан муҳофизат мекунанд. Нӯги тези онҳо метавонад ба бадани ҳамлагар халида, ӯро захмин кунад. Аммо хорҳо вазифаҳои дигар низ доранд: * '''Огоҳсозӣ''': Баъзе ҷайраҳо бо ҷунбонидани хорҳои думашон садои тақ-тақ бароварда, дарандаҳоро аз наздик шудан бозмедоранд. Ҳамчунин рангҳои баланду чашмнамои хорҳо ([[апосематизм]]) метавонанд дарандаҳоро аз дур огоҳ кунанд.<ref name="Warning">{{cite journal |last1=Speed |first1=Michael P. |last2=Ruxton |first2=Graeme D. |title=Warning displays in spiny animals: One (more) evolutionary route to aposematism |journal=Evolution |year=2005 |volume=59 |issue=12 |pages=2499–2508 |doi=10.1111/j.0014-3820.2005.tb00963.x}}</ref><ref name="PorcupineZoo">{{cite web |title=Porcupine |url=https://animals.sandiegozoo.org/animals/porcupine |publisher=San Diego Zoo Wildlife Alliance |language=en}}</ref> * '''Ҳаракат''': [[Хорпушти баҳрӣ|Хорпуштҳои баҳрӣ]] бо ёрии хорҳояшон дар таги баҳр ҳаракат мекунанд.<ref name="UrchinMovement">{{cite web |title=Sea urchins: Strange and spiny wonders of the ocean |url=https://www.nhm.ac.uk/discover/sea-urchins-strange-and-spiny-wonders-of-the-ocean.html |publisher=Natural History Museum |language=en}}</ref> * '''Устуворӣ''': Хорҳои хорпуштҳои баҳрӣ барои устувор нигоҳ доштани баданашон низ ёрӣ мерасонанд. Дар моҳиҳо бошад, хорҳои болҳо онҳоро устувор нигоҳ дошта, ба рост мондани бадан (баланс) ҳангоми шино кӯмак мекунанд.<ref name="FinFunction">{{cite web |title=Living in Water: Chapter 4 |url=https://tpwd.texas.gov/education/resources/aquatic-science/tas/chapters/chapter-4/ |publisher=Texas Parks and Wildlife Department |language=en}}</ref> * '''Заҳрзанӣ''': Дар баъзе ҷонварони баҳрӣ хорҳо барои ба бадани ҳамлагар ворид кардани заҳр хизмат мекунанд.<ref name="StingraySmithsonian">{{cite web |title=Freshwater stingray |url=https://nationalzoo.si.edu/animals/freshwater-stingray |publisher=Smithsonian’s National Zoo and Conservation Biology Institute |language=en}}</ref> == Паҳншавӣ == === Ширхӯрон === Хорҳо дар ҷайраҳо, [[хорпуштак]]ҳо, [[ехидна]]ҳо, [[тенрек]]ҳо ва баъзе [[хояндаҳо]]и дигар, аз ҷумлаи [[Муши хордор|мушҳои хордор]], дида мешаванд.<ref name="Crofts"/><ref name="EchidnaMuseum">{{cite web |title=Echidna research in the Mammalogy collection |url=https://australian.museum/learn/teachers/learning/echidna-research/ |publisher=Australian Museum |language=en}}</ref> Дар ҷайраҳо хорҳо бештар паҳлӯҳо ва пушти баданро мепӯшонанд. Ҳангоми хатар ҷайра хорҳояшро рост карда, худро калонтар нишон медиҳад. Агар даранда наздик ояд, бо хорҳояш ба он осеб мерасонад.<ref name="Cornell">{{cite web |title=Porcupine quill injuries in dogs |url=https://www.vet.cornell.edu/departments-centers-and-institutes/riney-canine-health-center/canine-health-information/porcupine-quill-injuries-in-dogs |publisher=Cornell University College of Veterinary Medicine |language=en}}</ref><ref name="PorcupineTPWD">{{cite web |title=Porcupines — Introducing Mammals to Young Naturalists |url=https://tpwd.texas.gov/publications/nonpwdpubs/introducing_mammals/porcupines/ |publisher=Texas Parks and Wildlife Department |language=en}}</ref> Хорҳои хорпуштакҳо аз хорҳои ҷайраҳо кӯтоҳтар буда, ба пӯсташон сахт часпидаанд. Ҳангоми хатар хорпуштак худро лӯнда карда, [[Сар|сар]], [[Шикам|шикам]] ва дигар ҷойҳои нарми баданашро зери хорҳояш пинҳон мекунад.<ref name="HedgehogRSPCA">{{cite web |title=Hedgehogs in the UK |url=https://www.rspca.org.uk/adviceandwelfare/wildlife/hedgehogs |publisher=RSPCA |language=en}}</ref><ref name="HedgehogCalgary">{{cite web |title=Hedgehog Anatomy |url=https://vet.ucalgary.ca/summercamps/anatomy/wednesday/exotics |publisher=University of Calgary Faculty of Veterinary Medicine |language=en}}</ref> Ехиднаҳо низ хорҳои аз [[кератин]] сохташуда доранд. Гарчанде ҷайраҳо, хорпуштакҳо ва ехиднаҳо ба гурӯҳҳои гуногуни ширхӯрон дохил мешаванд ҳам, хорҳои ҳамаи онҳо аз мӯйҳои шаклдигаркарда ба вуҷуд омадаанд.<ref name="EchidnaCSIRO">{{cite web |title=The echidna (or spiny ant-eater) (1969) |url=https://csiropedia.csiro.au/echidna-spiny-ant-eater-1969/ |publisher=CSIROpedia |language=en}}</ref> === Моҳиҳо === [[Акс:MC Rotfeuerfisch.jpg|thumb|Моҳии шер (''Pterois'') бо хорҳои дарозу заҳрнок]] Дар бисёр моҳиҳо хорҳои сахту нӯгтез дар [[болҳои моҳӣ|болҳо]] ҷойгир буда, барои устуворӣ ва муҳофизат аз даррандаҳо хизмат мекунанд. Ин хорҳо сахт ва бебанд буда, аз шуоъҳои нарму чандири болҳо фарқ мекунанд.<ref name="FishAnatomy">{{cite web |title=Structure and Function — Fish |url=https://manoa.hawaii.edu/exploringourfluidearth/biological/fish/structure-and-function-fish |publisher=University of Hawaiʻi at Mānoa |language=en}}</ref> Дар баъзе намудҳо, аз ҷумла моҳии шер (''Pterois'') ва моҳиҳои хонаводаи каждуммоҳиҳо (''Scorpaenidae''), хорҳо бо ғадудҳои заҳрбарор пайвастанд. Ҳангоми халидани хор заҳр ба захм ворид шуда, метавонад дарди сахт, варам ва дигар нишонаҳои заҳролудшавиро ба вуҷуд орад.<ref name="NOAA">{{cite web |title=What is a lionfish? |url=https://oceanservice.noaa.gov/facts/lionfish-facts.html |publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration |language=en}}</ref> Дар думи баъзе [[скат]]ҳо низ хори дарозу нӯгтез ҷой дорад. Ин хор аз сохторҳои сахти пӯст ба вуҷуд омада, дар баъзе намудҳо бо ғадудҳои заҳрбарор пайваст аст.<ref name="StingrayFlorida">{{cite web |title=Atlantic Stingray |url=https://www.floridamuseum.ufl.edu/discover-fish/species-profiles/atlantic-stingray/ |publisher=Florida Museum of Natural History |language=en}}</ref> === Бемӯҳраҳо === Хорҳо дар гурӯҳҳои гуногуни бемӯҳраҳо, аз ҷумла [[хорпӯстҳо]], [[нармбаданҳо]] ва [[буғумпойҳо]] низ вомехӯранд. Дар хорпуштакҳои баҳрӣ хорҳои ҳаракаткунанда ба скелети оҳакии бадан пайваста буда, барои муҳофизат ва ҳаракат дар қаъри баҳр хизмат мекунанд. Хорҳои баъзе намудҳо дарозу борик ва хорҳои баъзеи дигар кӯтоҳу ғафс мебошанд.<ref name="SeaUrchin">{{cite web |title=Sea Stars, Urchins and Relatives |url=https://ocean.si.edu/ocean-life/invertebrates/sea-stars-urchins-and-relatives |publisher=Smithsonian Ocean |language=en}}</ref> Садафи баъзе ҳалзунҳо ва нармбаданҳои дупалла низ баромадҳои сахти хоршакл дорад. Дар баъзе харчангшаклон бошад, хорҳо бахше аз рӯйпӯши берунии баданро ташкил медиҳанд.<ref name="ShellSpines">{{cite web |last=Leal |first=José H. |title=A Coat of Sharp Spines |url=https://www.shellmuseum.org/post/a-coat-of-sharp-spines |publisher=Bailey-Matthews National Shell Museum |date=2019-11-15 |language=en}}</ref><ref name="ThornyOyster">{{cite web |title=Pacific Thorny Oyster |url=https://qrius.si.edu/browse/object/10010589 |publisher=Smithsonian Institution |language=en}}</ref><ref name="CrabSpines">{{cite web |title=Alaskan King Crab |url=https://www.aquariumofpacific.org/onlinelearningcenter/species/alaskan_king_crab |publisher=Aquarium of the Pacific |language=en}}</ref> Бадани кирминаҳои баъзе шапалакҳо бо мӯякҳои сахту хоршакл пӯшида шудааст, ки метавонанд пӯстро озурда кунанд. Хорҳои кирминаҳои ҷинси ''[[Lonomia]]'', ки дар Амрикои Ҷанубӣ зиндагӣ мекунанд, заҳрноканд. Тамос бо онҳо дар ҳолатҳои вазнин метавонад ба лахташавии хун халал расонда, боиси хунравӣ ва осеби гурдаҳо гардад.<ref name="Lonomia">{{cite journal |last1=Maggi |first1=Silviane |last2=Faulhaber |first2=Gustavo Adolpho Moreira |title=Lonomia obliqua Walker (Lepidoptera: Saturniidae): hemostasis implications |journal=Revista da Associação Médica Brasileira |year=2015 |volume=61 |issue=3 |pages=263–268 |doi=10.1590/1806-9282.61.03.263}}</ref><ref name="LonomiaToxin">{{cite journal |last1=Veiga |first1=A. B. |last2=Blochtein |first2=B. |last3=Guimarães |first3=J. A. |title=Structures involved in production, secretion and injection of the venom produced by the caterpillar Lonomia obliqua (Lepidoptera, Saturniidae) |journal=Toxicon |year=2001 |volume=39 |issue=9 |pages=1343–1351 |doi=10.1016/S0041-0101(01)00086-1}}</ref><ref name="LonomiaReview">{{cite journal |last1=Carrijo-Carvalho |first1=Linda Christian |last2=Chudzinski-Tavassi |first2=Ana Marisa |title=The venom of the Lonomia caterpillar: an overview |journal=Toxicon |year=2007 |volume=49 |issue=6 |pages=741–757 |doi=10.1016/j.toxicon.2006.11.033}}</ref> == Пайдоиш == Хорҳо дар гурӯҳҳои гуногуни ҷонварон дар раванди [[таҳаввул|эволютсия]] ҷудогона ба вуҷуд омадаанд. Ин падида намунаи [[таҳаввули ҳамгаро|эволютсияи ҳамгаро]] мебошад, ки дар он гурӯҳҳои гуногуни ҷонварон новобаста аз ҳамдигар хусусиятҳои монанд пайдо мекунанд.<ref name="Crofts"/> Пайдоиши хорҳои муҳофизатӣ бештар бо хатари ҳамлаи даррандаҳо пайванд дорад. Як пажӯҳиши соли 2016 нишон дод, ки хорҳо ва дигар сохторҳои муҳофизатӣ бештар дар баъзе ширхӯрони миёнаҷуссае пайдо шудаанд, ки дар ҷойҳои кушод зиндагӣ мекунанд ва барои пинҳон шудан ё гурехтан роҳҳои камтар доранд. Бо вуҷуди ин, чунин сохторҳо дар ҷонварони ҷангалзӣ низ дида мешаванд.<ref name="Stankowich">{{cite journal |last1=Stankowich |first1=Theodore |last2=Campbell |first2=Lisa A. |title=Living in the danger zone: Exposure to predators and the evolution of spines and body armor in mammals |journal=Evolution |year=2016 |volume=70 |issue=7 |pages=1501–1511 |doi=10.1111/evo.12961}}</ref> Бозёфтҳои [[палеонтология|палеонтологӣ]] нишон медиҳанд, ки ширхӯрони қадим низ хорҳои мӯймонанд доштаанд. Аз ҷумла, дар боқимондаҳои сангшудаи ''[[Spinolestes xenarthrosus]]'', ки тақрибан 125 миллион сол пеш, дар давраи [[табошир]], зиндагӣ мекард, осори мӯй ва сохторҳои хоршакли пӯст ёфт шудаанд.<ref name="Spinolestes">{{cite journal |last1=Martin |first1=Thomas |last2=Marugán-Lobón |first2=Jesús |last3=Vullo |first3=Romain |last4=Martín-Abad |first4=Hugo |last5=Luo |first5=Zhe-Xi |last6=Buscalioni |first6=Angela D. |title=A Cretaceous eutriconodont and integument evolution in early mammals |journal=Nature |year=2015 |volume=526 |pages=380–384 |doi=10.1038/nature14905}}</ref> == Осебҳо ва дармони онҳо == Хорҳо ҳангоми халидан пӯстро сӯрох карда, захм ба вуҷуд меоранд. Сахтии осеб ба шаклу андозаи хор, чуқурии захм ва заҳрнокии он вобаста аст. Хорҳои дар [[Бофта|бофтаҳои бадан]] боқимонда метавонанд боиси [[Дард|дард]], варам, [[Газак|газак]] ва сироят шаванд.<ref name="UrchinNPS">{{cite web |title=Sea Urchin |url=https://www.nps.gov/places/sea-urchin.htm |publisher=U.S. National Park Service |language=en}}</ref> Хорҳои ҷайра заҳрнок нестанд, вале метавонанд ба бофтаҳои бадан чуқур халанд. Хорчаҳои майдаи нӯги онҳо берун кашидани хорро душвор мегардонанд. Агар хор дар бадан боқӣ монад, метавонад шикаста, ба бофтаҳои дарунтар кӯчад ва ба узвҳои дарунӣ осеб расонад. Аз ин рӯ, хорҳои чуқур фурӯрафтаро набояд худсарона берун кашид ва барои дармон бояд ба пизишк муроҷиат кард.<ref name="Cornell"/> Хорҳои баъзе моҳиҳо ва бемуҳрагони баҳрӣ заҳрнок буда, метавонанд дарди сахт, варам, беҳолӣ ва дигар нишонаҳои заҳролудшавиро ба вуҷуд оранд. Дар ҳолатҳои вазнин заҳр метавонад ба кори дил ва роҳҳои нафаскашӣ осеб расонда, ҳатто боиси марг гардад. Ҳангоми чунин осебҳо бояд захмро тоза карда, барои муоина ва дармон ба пизишк муроҷиат кард.<ref name="CDC">{{cite web |title=Poisonings, Envenomations, and Toxic Exposures During Travel |url=https://www.cdc.gov/yellow-book/hcp/environmental-hazards-risks/poisonings-envenomations-and-toxic-exposures-during-travel.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |language=en}}</ref> == Корбурд == [[File:Porcupine quill box (12268979095).jpg|thumb|Қуттие, ки аз дукҳои ҷайра сохта шудааст]] Хорҳои баъзе ҷонварон аз замонҳои қадим барои сохтани зевару ашёҳои ороишӣ истифода мешуданд. Мардуми бумии [[Амрикои Шимолӣ]] хорҳои ҷайраро ранг карда, бо онҳо [[пӯшок]], [[пойафзор]], [[халта]] ва дигар чизҳоро оро медоданд. Ин ҳунарро ''quillwork'' меноманд.<ref name="Quillwork">{{cite book |last=Orchard |first=William C. |title=The Technique of Porcupine-Quill Decoration Among the North American Indians |publisher=Museum of the American Indian, Heye Foundation |year=1916 |doi=10.5479/sil.451243.39088016090201}}</ref><ref name="QuillworkMuseum">{{cite web |title=Moccasins |url=https://americanindian.si.edu/collections-search/object/NMAI_132259 |publisher=National Museum of the American Indian, Smithsonian Institution |language=en}}</ref> Донишмандон сохти хорҳои ҷайраро меомӯзанд, то дар асоси онҳо сӯзанҳои пизишкӣ ва дигар асбобҳои ҷарроҳии навро созанд.<ref name="Cho">{{cite journal |last1=Cho |first1=Woo Kyung |last2=Ankrum |first2=James A. |last3=Guo |first3=Dagang |last4=Chester |first4=Shawn A. |last5=Yang |first5=Seung Yun |last6=Kashyap |first6=Anurag |last7=Campbell |first7=Georgina A. |last8=Wood |first8=Robert J. |last9=Rijal |first9=Ram K. |last10=Karnik |first10=Rohit |last11=Langer |first11=Robert |last12=Karp |first12=Jeffrey M. |title=Microstructured barbs on the North American porcupine quill enable easy tissue penetration and difficult removal |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |year=2012 |volume=109 |issue=52 |pages=21289–21294 |doi=10.1073/pnas.1216441109}}</ref> == Адабиёт == {{reflist}} [[Гурӯҳ:Анатомияи ҳайвонот]] [[Гурӯҳ:Муҳофизати ҳайвонот]] [[Гурӯҳ:Зоология]] lu4u3ifuyha9dfjma2bzibss0bzkxq7 1490732 1490731 2026-10-22T21:12:29Z Zosya95 54344 /* Паҳншавӣ */ 1490732 wikitext text/x-wiki {{Дигар маъноҳо|Хор (мазмунҳо)}} [[Акс:Stekelvarken Aiguilles Porc-épic.jpg|thumb|Хорҳои [[ҷайра]]]] '''Хор''', '''дук''' ё '''дуг''' — сохти сахту нӯгтез дар бадани баъзе [[ҷонварон]], ки бештар барои муҳофизат аз [[дарандаҳо]] хизмат мекунад. Хорҳо дар гурӯҳҳои гуногуни [[мӯҳрадорон]] ва [[бемӯҳраҳо]] дида мешаванд. Онҳо вобаста аз ҷонвар аз ҷиҳати андоза, шакл, таркиб ва корбурд фарқ мекунанд. Хорҳо ғайр аз муҳофизат барои ҳаракат, устувор нигоҳ доштани бадан, огоҳ кардани душман ва заҳрзанӣ низ ба кор мераванд.<ref name="Crofts">{{cite journal |last1=Crofts |first1=Stephanie B. |last2=Stankowich |first2=Theodore |title=Stabbing Spines: A Review of the Biomechanics and Evolution of Defensive Spines |journal=Integrative and Comparative Biology |year=2021 |volume=61 |issue=2 |pages=655–667 |doi=10.1093/icb/icab099}}</ref> == Сохт == [[File:S. purp Sea urchin spines 1505.jpg|thumb|Хорҳои сӯзанмонанди хорпушти баҳрӣ]] Хорҳо бештар дарозрӯя ё сӯзанмонанд буда, аз ҷиҳати андоза, шакл ва ранг гуногунанд. Сохти онҳо дар гурӯҳҳои гуногуни ҷонварон яксон нест: * '''[[Ширхӯрон]]''' (ҷайраҳо ва [[Хорпуштак|хорпуштакҳо]]): Хорҳо аз мӯйҳои шаклдигаркарда ба вуҷуд омада, бештар аз [[кератин]] сохта шудаанд. Даруни баъзе хорҳо ковок ё исфанҷмонанд буда, ин сохтор онҳоро сабук ва ҳамзамон устувор мегардонад.<ref name="Vincent">{{cite journal |last1=Vincent |first1=J. F. V. |last2=Owers |first2=P. |title=Mechanical design of hedgehog spines and porcupine quills |journal=Journal of Zoology |year=1986 |volume=210 |issue=1 |pages=55–75 |doi=10.1111/j.1469-7998.1986.tb03620.x}}</ref> * '''[[Моҳиҳо]]''': Хорҳо бештар аз бофтаи [[Устухон|устухонӣ]] сохта шудаанд.<ref name="FishGlossary">{{cite web |title=Glossary of fish terms |url=https://australian.museum/learn/animals/fishes/glossary-of-fish-terms/ |publisher=Australian Museum |language=en}}</ref> * '''[[Хорпушти баҳрӣ|Хорпуштҳои баҳрӣ]]''': Хорҳо аз моддаҳои оҳакӣ, бештар аз [[Карбонати калсий|карбонати калсий]], сохта шудаанд.<ref name="UrchinCalcite">{{cite journal |last1=Politi |first1=Yael |last2=Arad |first2=Talmon |last3=Klein |first3=Eugenia |last4=Weiner |first4=Steve |last5=Addadi |first5=Lia |title=Sea urchin spine calcite forms via a transient amorphous calcium carbonate phase |journal=Science |year=2004 |volume=306 |issue=5699 |pages=1161–1164 |doi=10.1126/science.1102289}}</ref> == Вазифаҳо == Хорҳо пеш аз ҳама ҷонваронро аз шикор шудан муҳофизат мекунанд. Нӯги тези онҳо метавонад ба бадани ҳамлагар халида, ӯро захмин кунад. Аммо хорҳо вазифаҳои дигар низ доранд: * '''Огоҳсозӣ''': Баъзе ҷайраҳо бо ҷунбонидани хорҳои думашон садои тақ-тақ бароварда, дарандаҳоро аз наздик шудан бозмедоранд. Ҳамчунин рангҳои баланду чашмнамои хорҳо ([[апосематизм]]) метавонанд дарандаҳоро аз дур огоҳ кунанд.<ref name="Warning">{{cite journal |last1=Speed |first1=Michael P. |last2=Ruxton |first2=Graeme D. |title=Warning displays in spiny animals: One (more) evolutionary route to aposematism |journal=Evolution |year=2005 |volume=59 |issue=12 |pages=2499–2508 |doi=10.1111/j.0014-3820.2005.tb00963.x}}</ref><ref name="PorcupineZoo">{{cite web |title=Porcupine |url=https://animals.sandiegozoo.org/animals/porcupine |publisher=San Diego Zoo Wildlife Alliance |language=en}}</ref> * '''Ҳаракат''': [[Хорпушти баҳрӣ|Хорпуштҳои баҳрӣ]] бо ёрии хорҳояшон дар таги баҳр ҳаракат мекунанд.<ref name="UrchinMovement">{{cite web |title=Sea urchins: Strange and spiny wonders of the ocean |url=https://www.nhm.ac.uk/discover/sea-urchins-strange-and-spiny-wonders-of-the-ocean.html |publisher=Natural History Museum |language=en}}</ref> * '''Устуворӣ''': Хорҳои хорпуштҳои баҳрӣ барои устувор нигоҳ доштани баданашон низ ёрӣ мерасонанд. Дар моҳиҳо бошад, хорҳои болҳо онҳоро устувор нигоҳ дошта, ба рост мондани бадан (баланс) ҳангоми шино кӯмак мекунанд.<ref name="FinFunction">{{cite web |title=Living in Water: Chapter 4 |url=https://tpwd.texas.gov/education/resources/aquatic-science/tas/chapters/chapter-4/ |publisher=Texas Parks and Wildlife Department |language=en}}</ref> * '''Заҳрзанӣ''': Дар баъзе ҷонварони баҳрӣ хорҳо барои ба бадани ҳамлагар ворид кардани заҳр хизмат мекунанд.<ref name="StingraySmithsonian">{{cite web |title=Freshwater stingray |url=https://nationalzoo.si.edu/animals/freshwater-stingray |publisher=Smithsonian’s National Zoo and Conservation Biology Institute |language=en}}</ref> == Паҳншавӣ == === Ширхӯрон === [[File:Irish hedgehog.jpg|thumb|Ба лӯнда печидани хорпуштак]] Хорҳо дар ҷайраҳо, [[хорпуштак]]ҳо, [[ехидна]]ҳо, [[тенрек]]ҳо ва баъзе [[хояндаҳо]]и дигар, аз ҷумлаи [[Муши хордор|мушҳои хордор]], дида мешаванд.<ref name="Crofts"/><ref name="EchidnaMuseum">{{cite web |title=Echidna research in the Mammalogy collection |url=https://australian.museum/learn/teachers/learning/echidna-research/ |publisher=Australian Museum |language=en}}</ref> Дар ҷайраҳо хорҳо бештар паҳлӯҳо ва пушти баданро мепӯшонанд. Ҳангоми хатар ҷайра хорҳояшро рост карда, худро калонтар нишон медиҳад. Агар даранда наздик ояд, бо хорҳояш ба он осеб мерасонад.<ref name="Cornell">{{cite web |title=Porcupine quill injuries in dogs |url=https://www.vet.cornell.edu/departments-centers-and-institutes/riney-canine-health-center/canine-health-information/porcupine-quill-injuries-in-dogs |publisher=Cornell University College of Veterinary Medicine |language=en}}</ref><ref name="PorcupineTPWD">{{cite web |title=Porcupines — Introducing Mammals to Young Naturalists |url=https://tpwd.texas.gov/publications/nonpwdpubs/introducing_mammals/porcupines/ |publisher=Texas Parks and Wildlife Department |language=en}}</ref> Хорҳои хорпуштакҳо аз хорҳои ҷайраҳо кӯтоҳтар буда, ба пӯсташон сахт часпидаанд. Ҳангоми хатар хорпуштак худро лӯнда карда, [[Сар|сар]], [[Шикам|шикам]] ва дигар ҷойҳои нарми баданашро зери хорҳояш пинҳон мекунад.<ref name="HedgehogRSPCA">{{cite web |title=Hedgehogs in the UK |url=https://www.rspca.org.uk/adviceandwelfare/wildlife/hedgehogs |publisher=RSPCA |language=en}}</ref><ref name="HedgehogCalgary">{{cite web |title=Hedgehog Anatomy |url=https://vet.ucalgary.ca/summercamps/anatomy/wednesday/exotics |publisher=University of Calgary Faculty of Veterinary Medicine |language=en}}</ref> Ехиднаҳо низ хорҳои аз [[кератин]] сохташуда доранд. Гарчанде ҷайраҳо, хорпуштакҳо ва ехиднаҳо ба гурӯҳҳои гуногуни ширхӯрон дохил мешаванд ҳам, хорҳои ҳамаи онҳо аз мӯйҳои шаклдигаркарда ба вуҷуд омадаанд.<ref name="EchidnaCSIRO">{{cite web |title=The echidna (or spiny ant-eater) (1969) |url=https://csiropedia.csiro.au/echidna-spiny-ant-eater-1969/ |publisher=CSIROpedia |language=en}}</ref> === Моҳиҳо === [[Акс:MC Rotfeuerfisch.jpg|thumb|Моҳии шер (''Pterois'') бо хорҳои дарозу заҳрнок]] Дар бисёр моҳиҳо хорҳои сахту нӯгтез дар [[болҳои моҳӣ|болҳо]] ҷойгир буда, барои устуворӣ ва муҳофизат аз даррандаҳо хизмат мекунанд. Ин хорҳо сахт ва бебанд буда, аз шуоъҳои нарму чандири болҳо фарқ мекунанд.<ref name="FishAnatomy">{{cite web |title=Structure and Function — Fish |url=https://manoa.hawaii.edu/exploringourfluidearth/biological/fish/structure-and-function-fish |publisher=University of Hawaiʻi at Mānoa |language=en}}</ref> Дар баъзе намудҳо, аз ҷумла моҳии шер (''Pterois'') ва моҳиҳои хонаводаи каждуммоҳиҳо (''Scorpaenidae''), хорҳо бо ғадудҳои заҳрбарор пайвастанд. Ҳангоми халидани хор заҳр ба захм ворид шуда, метавонад дарди сахт, варам ва дигар нишонаҳои заҳролудшавиро ба вуҷуд орад.<ref name="NOAA">{{cite web |title=What is a lionfish? |url=https://oceanservice.noaa.gov/facts/lionfish-facts.html |publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration |language=en}}</ref> Дар думи баъзе [[скат]]ҳо низ хори дарозу нӯгтез ҷой дорад. Ин хор аз сохторҳои сахти пӯст ба вуҷуд омада, дар баъзе намудҳо бо ғадудҳои заҳрбарор пайваст аст.<ref name="StingrayFlorida">{{cite web |title=Atlantic Stingray |url=https://www.floridamuseum.ufl.edu/discover-fish/species-profiles/atlantic-stingray/ |publisher=Florida Museum of Natural History |language=en}}</ref> === Бемӯҳраҳо === Хорҳо дар гурӯҳҳои гуногуни бемӯҳраҳо, аз ҷумла [[хорпӯстҳо]], [[нармбаданҳо]] ва [[буғумпойҳо]] низ вомехӯранд. Дар хорпуштакҳои баҳрӣ хорҳои ҳаракаткунанда ба скелети оҳакии бадан пайваста буда, барои муҳофизат ва ҳаракат дар қаъри баҳр хизмат мекунанд. Хорҳои баъзе намудҳо дарозу борик ва хорҳои баъзеи дигар кӯтоҳу ғафс мебошанд.<ref name="SeaUrchin">{{cite web |title=Sea Stars, Urchins and Relatives |url=https://ocean.si.edu/ocean-life/invertebrates/sea-stars-urchins-and-relatives |publisher=Smithsonian Ocean |language=en}}</ref> Садафи баъзе ҳалзунҳо ва нармбаданҳои дупалла низ баромадҳои сахти хоршакл дорад. Дар баъзе харчангшаклон бошад, хорҳо бахше аз рӯйпӯши берунии баданро ташкил медиҳанд.<ref name="ShellSpines">{{cite web |last=Leal |first=José H. |title=A Coat of Sharp Spines |url=https://www.shellmuseum.org/post/a-coat-of-sharp-spines |publisher=Bailey-Matthews National Shell Museum |date=2019-11-15 |language=en}}</ref><ref name="ThornyOyster">{{cite web |title=Pacific Thorny Oyster |url=https://qrius.si.edu/browse/object/10010589 |publisher=Smithsonian Institution |language=en}}</ref><ref name="CrabSpines">{{cite web |title=Alaskan King Crab |url=https://www.aquariumofpacific.org/onlinelearningcenter/species/alaskan_king_crab |publisher=Aquarium of the Pacific |language=en}}</ref> Бадани кирминаҳои баъзе шапалакҳо бо мӯякҳои сахту хоршакл пӯшида шудааст, ки метавонанд пӯстро озурда кунанд. Хорҳои кирминаҳои ҷинси ''[[Lonomia]]'', ки дар Амрикои Ҷанубӣ зиндагӣ мекунанд, заҳрноканд. Тамос бо онҳо дар ҳолатҳои вазнин метавонад ба лахташавии хун халал расонда, боиси хунравӣ ва осеби гурдаҳо гардад.<ref name="Lonomia">{{cite journal |last1=Maggi |first1=Silviane |last2=Faulhaber |first2=Gustavo Adolpho Moreira |title=Lonomia obliqua Walker (Lepidoptera: Saturniidae): hemostasis implications |journal=Revista da Associação Médica Brasileira |year=2015 |volume=61 |issue=3 |pages=263–268 |doi=10.1590/1806-9282.61.03.263}}</ref><ref name="LonomiaToxin">{{cite journal |last1=Veiga |first1=A. B. |last2=Blochtein |first2=B. |last3=Guimarães |first3=J. A. |title=Structures involved in production, secretion and injection of the venom produced by the caterpillar Lonomia obliqua (Lepidoptera, Saturniidae) |journal=Toxicon |year=2001 |volume=39 |issue=9 |pages=1343–1351 |doi=10.1016/S0041-0101(01)00086-1}}</ref><ref name="LonomiaReview">{{cite journal |last1=Carrijo-Carvalho |first1=Linda Christian |last2=Chudzinski-Tavassi |first2=Ana Marisa |title=The venom of the Lonomia caterpillar: an overview |journal=Toxicon |year=2007 |volume=49 |issue=6 |pages=741–757 |doi=10.1016/j.toxicon.2006.11.033}}</ref> == Пайдоиш == Хорҳо дар гурӯҳҳои гуногуни ҷонварон дар раванди [[таҳаввул|эволютсия]] ҷудогона ба вуҷуд омадаанд. Ин падида намунаи [[таҳаввули ҳамгаро|эволютсияи ҳамгаро]] мебошад, ки дар он гурӯҳҳои гуногуни ҷонварон новобаста аз ҳамдигар хусусиятҳои монанд пайдо мекунанд.<ref name="Crofts"/> Пайдоиши хорҳои муҳофизатӣ бештар бо хатари ҳамлаи даррандаҳо пайванд дорад. Як пажӯҳиши соли 2016 нишон дод, ки хорҳо ва дигар сохторҳои муҳофизатӣ бештар дар баъзе ширхӯрони миёнаҷуссае пайдо шудаанд, ки дар ҷойҳои кушод зиндагӣ мекунанд ва барои пинҳон шудан ё гурехтан роҳҳои камтар доранд. Бо вуҷуди ин, чунин сохторҳо дар ҷонварони ҷангалзӣ низ дида мешаванд.<ref name="Stankowich">{{cite journal |last1=Stankowich |first1=Theodore |last2=Campbell |first2=Lisa A. |title=Living in the danger zone: Exposure to predators and the evolution of spines and body armor in mammals |journal=Evolution |year=2016 |volume=70 |issue=7 |pages=1501–1511 |doi=10.1111/evo.12961}}</ref> Бозёфтҳои [[палеонтология|палеонтологӣ]] нишон медиҳанд, ки ширхӯрони қадим низ хорҳои мӯймонанд доштаанд. Аз ҷумла, дар боқимондаҳои сангшудаи ''[[Spinolestes xenarthrosus]]'', ки тақрибан 125 миллион сол пеш, дар давраи [[табошир]], зиндагӣ мекард, осори мӯй ва сохторҳои хоршакли пӯст ёфт шудаанд.<ref name="Spinolestes">{{cite journal |last1=Martin |first1=Thomas |last2=Marugán-Lobón |first2=Jesús |last3=Vullo |first3=Romain |last4=Martín-Abad |first4=Hugo |last5=Luo |first5=Zhe-Xi |last6=Buscalioni |first6=Angela D. |title=A Cretaceous eutriconodont and integument evolution in early mammals |journal=Nature |year=2015 |volume=526 |pages=380–384 |doi=10.1038/nature14905}}</ref> == Осебҳо ва дармони онҳо == Хорҳо ҳангоми халидан пӯстро сӯрох карда, захм ба вуҷуд меоранд. Сахтии осеб ба шаклу андозаи хор, чуқурии захм ва заҳрнокии он вобаста аст. Хорҳои дар [[Бофта|бофтаҳои бадан]] боқимонда метавонанд боиси [[Дард|дард]], варам, [[Газак|газак]] ва сироят шаванд.<ref name="UrchinNPS">{{cite web |title=Sea Urchin |url=https://www.nps.gov/places/sea-urchin.htm |publisher=U.S. National Park Service |language=en}}</ref> Хорҳои ҷайра заҳрнок нестанд, вале метавонанд ба бофтаҳои бадан чуқур халанд. Хорчаҳои майдаи нӯги онҳо берун кашидани хорро душвор мегардонанд. Агар хор дар бадан боқӣ монад, метавонад шикаста, ба бофтаҳои дарунтар кӯчад ва ба узвҳои дарунӣ осеб расонад. Аз ин рӯ, хорҳои чуқур фурӯрафтаро набояд худсарона берун кашид ва барои дармон бояд ба пизишк муроҷиат кард.<ref name="Cornell"/> Хорҳои баъзе моҳиҳо ва бемуҳрагони баҳрӣ заҳрнок буда, метавонанд дарди сахт, варам, беҳолӣ ва дигар нишонаҳои заҳролудшавиро ба вуҷуд оранд. Дар ҳолатҳои вазнин заҳр метавонад ба кори дил ва роҳҳои нафаскашӣ осеб расонда, ҳатто боиси марг гардад. Ҳангоми чунин осебҳо бояд захмро тоза карда, барои муоина ва дармон ба пизишк муроҷиат кард.<ref name="CDC">{{cite web |title=Poisonings, Envenomations, and Toxic Exposures During Travel |url=https://www.cdc.gov/yellow-book/hcp/environmental-hazards-risks/poisonings-envenomations-and-toxic-exposures-during-travel.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |language=en}}</ref> == Корбурд == [[File:Porcupine quill box (12268979095).jpg|thumb|Қуттие, ки аз дукҳои ҷайра сохта шудааст]] Хорҳои баъзе ҷонварон аз замонҳои қадим барои сохтани зевару ашёҳои ороишӣ истифода мешуданд. Мардуми бумии [[Амрикои Шимолӣ]] хорҳои ҷайраро ранг карда, бо онҳо [[пӯшок]], [[пойафзор]], [[халта]] ва дигар чизҳоро оро медоданд. Ин ҳунарро ''quillwork'' меноманд.<ref name="Quillwork">{{cite book |last=Orchard |first=William C. |title=The Technique of Porcupine-Quill Decoration Among the North American Indians |publisher=Museum of the American Indian, Heye Foundation |year=1916 |doi=10.5479/sil.451243.39088016090201}}</ref><ref name="QuillworkMuseum">{{cite web |title=Moccasins |url=https://americanindian.si.edu/collections-search/object/NMAI_132259 |publisher=National Museum of the American Indian, Smithsonian Institution |language=en}}</ref> Донишмандон сохти хорҳои ҷайраро меомӯзанд, то дар асоси онҳо сӯзанҳои пизишкӣ ва дигар асбобҳои ҷарроҳии навро созанд.<ref name="Cho">{{cite journal |last1=Cho |first1=Woo Kyung |last2=Ankrum |first2=James A. |last3=Guo |first3=Dagang |last4=Chester |first4=Shawn A. |last5=Yang |first5=Seung Yun |last6=Kashyap |first6=Anurag |last7=Campbell |first7=Georgina A. |last8=Wood |first8=Robert J. |last9=Rijal |first9=Ram K. |last10=Karnik |first10=Rohit |last11=Langer |first11=Robert |last12=Karp |first12=Jeffrey M. |title=Microstructured barbs on the North American porcupine quill enable easy tissue penetration and difficult removal |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |year=2012 |volume=109 |issue=52 |pages=21289–21294 |doi=10.1073/pnas.1216441109}}</ref> == Адабиёт == {{reflist}} [[Гурӯҳ:Анатомияи ҳайвонот]] [[Гурӯҳ:Муҳофизати ҳайвонот]] [[Гурӯҳ:Зоология]] 06rcll1djnq7h5mwf498wq06796apg6 1490733 1490732 2026-10-22T21:15:02Z Zosya95 54344 /* Осебҳо ва дармони онҳо */ 1490733 wikitext text/x-wiki {{Дигар маъноҳо|Хор (мазмунҳо)}} [[Акс:Stekelvarken Aiguilles Porc-épic.jpg|thumb|Хорҳои [[ҷайра]]]] '''Хор''', '''дук''' ё '''дуг''' — сохти сахту нӯгтез дар бадани баъзе [[ҷонварон]], ки бештар барои муҳофизат аз [[дарандаҳо]] хизмат мекунад. Хорҳо дар гурӯҳҳои гуногуни [[мӯҳрадорон]] ва [[бемӯҳраҳо]] дида мешаванд. Онҳо вобаста аз ҷонвар аз ҷиҳати андоза, шакл, таркиб ва корбурд фарқ мекунанд. Хорҳо ғайр аз муҳофизат барои ҳаракат, устувор нигоҳ доштани бадан, огоҳ кардани душман ва заҳрзанӣ низ ба кор мераванд.<ref name="Crofts">{{cite journal |last1=Crofts |first1=Stephanie B. |last2=Stankowich |first2=Theodore |title=Stabbing Spines: A Review of the Biomechanics and Evolution of Defensive Spines |journal=Integrative and Comparative Biology |year=2021 |volume=61 |issue=2 |pages=655–667 |doi=10.1093/icb/icab099}}</ref> == Сохт == [[File:S. purp Sea urchin spines 1505.jpg|thumb|Хорҳои сӯзанмонанди хорпушти баҳрӣ]] Хорҳо бештар дарозрӯя ё сӯзанмонанд буда, аз ҷиҳати андоза, шакл ва ранг гуногунанд. Сохти онҳо дар гурӯҳҳои гуногуни ҷонварон яксон нест: * '''[[Ширхӯрон]]''' (ҷайраҳо ва [[Хорпуштак|хорпуштакҳо]]): Хорҳо аз мӯйҳои шаклдигаркарда ба вуҷуд омада, бештар аз [[кератин]] сохта шудаанд. Даруни баъзе хорҳо ковок ё исфанҷмонанд буда, ин сохтор онҳоро сабук ва ҳамзамон устувор мегардонад.<ref name="Vincent">{{cite journal |last1=Vincent |first1=J. F. V. |last2=Owers |first2=P. |title=Mechanical design of hedgehog spines and porcupine quills |journal=Journal of Zoology |year=1986 |volume=210 |issue=1 |pages=55–75 |doi=10.1111/j.1469-7998.1986.tb03620.x}}</ref> * '''[[Моҳиҳо]]''': Хорҳо бештар аз бофтаи [[Устухон|устухонӣ]] сохта шудаанд.<ref name="FishGlossary">{{cite web |title=Glossary of fish terms |url=https://australian.museum/learn/animals/fishes/glossary-of-fish-terms/ |publisher=Australian Museum |language=en}}</ref> * '''[[Хорпушти баҳрӣ|Хорпуштҳои баҳрӣ]]''': Хорҳо аз моддаҳои оҳакӣ, бештар аз [[Карбонати калсий|карбонати калсий]], сохта шудаанд.<ref name="UrchinCalcite">{{cite journal |last1=Politi |first1=Yael |last2=Arad |first2=Talmon |last3=Klein |first3=Eugenia |last4=Weiner |first4=Steve |last5=Addadi |first5=Lia |title=Sea urchin spine calcite forms via a transient amorphous calcium carbonate phase |journal=Science |year=2004 |volume=306 |issue=5699 |pages=1161–1164 |doi=10.1126/science.1102289}}</ref> == Вазифаҳо == Хорҳо пеш аз ҳама ҷонваронро аз шикор шудан муҳофизат мекунанд. Нӯги тези онҳо метавонад ба бадани ҳамлагар халида, ӯро захмин кунад. Аммо хорҳо вазифаҳои дигар низ доранд: * '''Огоҳсозӣ''': Баъзе ҷайраҳо бо ҷунбонидани хорҳои думашон садои тақ-тақ бароварда, дарандаҳоро аз наздик шудан бозмедоранд. Ҳамчунин рангҳои баланду чашмнамои хорҳо ([[апосематизм]]) метавонанд дарандаҳоро аз дур огоҳ кунанд.<ref name="Warning">{{cite journal |last1=Speed |first1=Michael P. |last2=Ruxton |first2=Graeme D. |title=Warning displays in spiny animals: One (more) evolutionary route to aposematism |journal=Evolution |year=2005 |volume=59 |issue=12 |pages=2499–2508 |doi=10.1111/j.0014-3820.2005.tb00963.x}}</ref><ref name="PorcupineZoo">{{cite web |title=Porcupine |url=https://animals.sandiegozoo.org/animals/porcupine |publisher=San Diego Zoo Wildlife Alliance |language=en}}</ref> * '''Ҳаракат''': [[Хорпушти баҳрӣ|Хорпуштҳои баҳрӣ]] бо ёрии хорҳояшон дар таги баҳр ҳаракат мекунанд.<ref name="UrchinMovement">{{cite web |title=Sea urchins: Strange and spiny wonders of the ocean |url=https://www.nhm.ac.uk/discover/sea-urchins-strange-and-spiny-wonders-of-the-ocean.html |publisher=Natural History Museum |language=en}}</ref> * '''Устуворӣ''': Хорҳои хорпуштҳои баҳрӣ барои устувор нигоҳ доштани баданашон низ ёрӣ мерасонанд. Дар моҳиҳо бошад, хорҳои болҳо онҳоро устувор нигоҳ дошта, ба рост мондани бадан (баланс) ҳангоми шино кӯмак мекунанд.<ref name="FinFunction">{{cite web |title=Living in Water: Chapter 4 |url=https://tpwd.texas.gov/education/resources/aquatic-science/tas/chapters/chapter-4/ |publisher=Texas Parks and Wildlife Department |language=en}}</ref> * '''Заҳрзанӣ''': Дар баъзе ҷонварони баҳрӣ хорҳо барои ба бадани ҳамлагар ворид кардани заҳр хизмат мекунанд.<ref name="StingraySmithsonian">{{cite web |title=Freshwater stingray |url=https://nationalzoo.si.edu/animals/freshwater-stingray |publisher=Smithsonian’s National Zoo and Conservation Biology Institute |language=en}}</ref> == Паҳншавӣ == === Ширхӯрон === [[File:Irish hedgehog.jpg|thumb|Ба лӯнда печидани хорпуштак]] Хорҳо дар ҷайраҳо, [[хорпуштак]]ҳо, [[ехидна]]ҳо, [[тенрек]]ҳо ва баъзе [[хояндаҳо]]и дигар, аз ҷумлаи [[Муши хордор|мушҳои хордор]], дида мешаванд.<ref name="Crofts"/><ref name="EchidnaMuseum">{{cite web |title=Echidna research in the Mammalogy collection |url=https://australian.museum/learn/teachers/learning/echidna-research/ |publisher=Australian Museum |language=en}}</ref> Дар ҷайраҳо хорҳо бештар паҳлӯҳо ва пушти баданро мепӯшонанд. Ҳангоми хатар ҷайра хорҳояшро рост карда, худро калонтар нишон медиҳад. Агар даранда наздик ояд, бо хорҳояш ба он осеб мерасонад.<ref name="Cornell">{{cite web |title=Porcupine quill injuries in dogs |url=https://www.vet.cornell.edu/departments-centers-and-institutes/riney-canine-health-center/canine-health-information/porcupine-quill-injuries-in-dogs |publisher=Cornell University College of Veterinary Medicine |language=en}}</ref><ref name="PorcupineTPWD">{{cite web |title=Porcupines — Introducing Mammals to Young Naturalists |url=https://tpwd.texas.gov/publications/nonpwdpubs/introducing_mammals/porcupines/ |publisher=Texas Parks and Wildlife Department |language=en}}</ref> Хорҳои хорпуштакҳо аз хорҳои ҷайраҳо кӯтоҳтар буда, ба пӯсташон сахт часпидаанд. Ҳангоми хатар хорпуштак худро лӯнда карда, [[Сар|сар]], [[Шикам|шикам]] ва дигар ҷойҳои нарми баданашро зери хорҳояш пинҳон мекунад.<ref name="HedgehogRSPCA">{{cite web |title=Hedgehogs in the UK |url=https://www.rspca.org.uk/adviceandwelfare/wildlife/hedgehogs |publisher=RSPCA |language=en}}</ref><ref name="HedgehogCalgary">{{cite web |title=Hedgehog Anatomy |url=https://vet.ucalgary.ca/summercamps/anatomy/wednesday/exotics |publisher=University of Calgary Faculty of Veterinary Medicine |language=en}}</ref> Ехиднаҳо низ хорҳои аз [[кератин]] сохташуда доранд. Гарчанде ҷайраҳо, хорпуштакҳо ва ехиднаҳо ба гурӯҳҳои гуногуни ширхӯрон дохил мешаванд ҳам, хорҳои ҳамаи онҳо аз мӯйҳои шаклдигаркарда ба вуҷуд омадаанд.<ref name="EchidnaCSIRO">{{cite web |title=The echidna (or spiny ant-eater) (1969) |url=https://csiropedia.csiro.au/echidna-spiny-ant-eater-1969/ |publisher=CSIROpedia |language=en}}</ref> === Моҳиҳо === [[Акс:MC Rotfeuerfisch.jpg|thumb|Моҳии шер (''Pterois'') бо хорҳои дарозу заҳрнок]] Дар бисёр моҳиҳо хорҳои сахту нӯгтез дар [[болҳои моҳӣ|болҳо]] ҷойгир буда, барои устуворӣ ва муҳофизат аз даррандаҳо хизмат мекунанд. Ин хорҳо сахт ва бебанд буда, аз шуоъҳои нарму чандири болҳо фарқ мекунанд.<ref name="FishAnatomy">{{cite web |title=Structure and Function — Fish |url=https://manoa.hawaii.edu/exploringourfluidearth/biological/fish/structure-and-function-fish |publisher=University of Hawaiʻi at Mānoa |language=en}}</ref> Дар баъзе намудҳо, аз ҷумла моҳии шер (''Pterois'') ва моҳиҳои хонаводаи каждуммоҳиҳо (''Scorpaenidae''), хорҳо бо ғадудҳои заҳрбарор пайвастанд. Ҳангоми халидани хор заҳр ба захм ворид шуда, метавонад дарди сахт, варам ва дигар нишонаҳои заҳролудшавиро ба вуҷуд орад.<ref name="NOAA">{{cite web |title=What is a lionfish? |url=https://oceanservice.noaa.gov/facts/lionfish-facts.html |publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration |language=en}}</ref> Дар думи баъзе [[скат]]ҳо низ хори дарозу нӯгтез ҷой дорад. Ин хор аз сохторҳои сахти пӯст ба вуҷуд омада, дар баъзе намудҳо бо ғадудҳои заҳрбарор пайваст аст.<ref name="StingrayFlorida">{{cite web |title=Atlantic Stingray |url=https://www.floridamuseum.ufl.edu/discover-fish/species-profiles/atlantic-stingray/ |publisher=Florida Museum of Natural History |language=en}}</ref> === Бемӯҳраҳо === Хорҳо дар гурӯҳҳои гуногуни бемӯҳраҳо, аз ҷумла [[хорпӯстҳо]], [[нармбаданҳо]] ва [[буғумпойҳо]] низ вомехӯранд. Дар хорпуштакҳои баҳрӣ хорҳои ҳаракаткунанда ба скелети оҳакии бадан пайваста буда, барои муҳофизат ва ҳаракат дар қаъри баҳр хизмат мекунанд. Хорҳои баъзе намудҳо дарозу борик ва хорҳои баъзеи дигар кӯтоҳу ғафс мебошанд.<ref name="SeaUrchin">{{cite web |title=Sea Stars, Urchins and Relatives |url=https://ocean.si.edu/ocean-life/invertebrates/sea-stars-urchins-and-relatives |publisher=Smithsonian Ocean |language=en}}</ref> Садафи баъзе ҳалзунҳо ва нармбаданҳои дупалла низ баромадҳои сахти хоршакл дорад. Дар баъзе харчангшаклон бошад, хорҳо бахше аз рӯйпӯши берунии баданро ташкил медиҳанд.<ref name="ShellSpines">{{cite web |last=Leal |first=José H. |title=A Coat of Sharp Spines |url=https://www.shellmuseum.org/post/a-coat-of-sharp-spines |publisher=Bailey-Matthews National Shell Museum |date=2019-11-15 |language=en}}</ref><ref name="ThornyOyster">{{cite web |title=Pacific Thorny Oyster |url=https://qrius.si.edu/browse/object/10010589 |publisher=Smithsonian Institution |language=en}}</ref><ref name="CrabSpines">{{cite web |title=Alaskan King Crab |url=https://www.aquariumofpacific.org/onlinelearningcenter/species/alaskan_king_crab |publisher=Aquarium of the Pacific |language=en}}</ref> Бадани кирминаҳои баъзе шапалакҳо бо мӯякҳои сахту хоршакл пӯшида шудааст, ки метавонанд пӯстро озурда кунанд. Хорҳои кирминаҳои ҷинси ''[[Lonomia]]'', ки дар Амрикои Ҷанубӣ зиндагӣ мекунанд, заҳрноканд. Тамос бо онҳо дар ҳолатҳои вазнин метавонад ба лахташавии хун халал расонда, боиси хунравӣ ва осеби гурдаҳо гардад.<ref name="Lonomia">{{cite journal |last1=Maggi |first1=Silviane |last2=Faulhaber |first2=Gustavo Adolpho Moreira |title=Lonomia obliqua Walker (Lepidoptera: Saturniidae): hemostasis implications |journal=Revista da Associação Médica Brasileira |year=2015 |volume=61 |issue=3 |pages=263–268 |doi=10.1590/1806-9282.61.03.263}}</ref><ref name="LonomiaToxin">{{cite journal |last1=Veiga |first1=A. B. |last2=Blochtein |first2=B. |last3=Guimarães |first3=J. A. |title=Structures involved in production, secretion and injection of the venom produced by the caterpillar Lonomia obliqua (Lepidoptera, Saturniidae) |journal=Toxicon |year=2001 |volume=39 |issue=9 |pages=1343–1351 |doi=10.1016/S0041-0101(01)00086-1}}</ref><ref name="LonomiaReview">{{cite journal |last1=Carrijo-Carvalho |first1=Linda Christian |last2=Chudzinski-Tavassi |first2=Ana Marisa |title=The venom of the Lonomia caterpillar: an overview |journal=Toxicon |year=2007 |volume=49 |issue=6 |pages=741–757 |doi=10.1016/j.toxicon.2006.11.033}}</ref> == Пайдоиш == Хорҳо дар гурӯҳҳои гуногуни ҷонварон дар раванди [[таҳаввул|эволютсия]] ҷудогона ба вуҷуд омадаанд. Ин падида намунаи [[таҳаввули ҳамгаро|эволютсияи ҳамгаро]] мебошад, ки дар он гурӯҳҳои гуногуни ҷонварон новобаста аз ҳамдигар хусусиятҳои монанд пайдо мекунанд.<ref name="Crofts"/> Пайдоиши хорҳои муҳофизатӣ бештар бо хатари ҳамлаи даррандаҳо пайванд дорад. Як пажӯҳиши соли 2016 нишон дод, ки хорҳо ва дигар сохторҳои муҳофизатӣ бештар дар баъзе ширхӯрони миёнаҷуссае пайдо шудаанд, ки дар ҷойҳои кушод зиндагӣ мекунанд ва барои пинҳон шудан ё гурехтан роҳҳои камтар доранд. Бо вуҷуди ин, чунин сохторҳо дар ҷонварони ҷангалзӣ низ дида мешаванд.<ref name="Stankowich">{{cite journal |last1=Stankowich |first1=Theodore |last2=Campbell |first2=Lisa A. |title=Living in the danger zone: Exposure to predators and the evolution of spines and body armor in mammals |journal=Evolution |year=2016 |volume=70 |issue=7 |pages=1501–1511 |doi=10.1111/evo.12961}}</ref> Бозёфтҳои [[палеонтология|палеонтологӣ]] нишон медиҳанд, ки ширхӯрони қадим низ хорҳои мӯймонанд доштаанд. Аз ҷумла, дар боқимондаҳои сангшудаи ''[[Spinolestes xenarthrosus]]'', ки тақрибан 125 миллион сол пеш, дар давраи [[табошир]], зиндагӣ мекард, осори мӯй ва сохторҳои хоршакли пӯст ёфт шудаанд.<ref name="Spinolestes">{{cite journal |last1=Martin |first1=Thomas |last2=Marugán-Lobón |first2=Jesús |last3=Vullo |first3=Romain |last4=Martín-Abad |first4=Hugo |last5=Luo |first5=Zhe-Xi |last6=Buscalioni |first6=Angela D. |title=A Cretaceous eutriconodont and integument evolution in early mammals |journal=Nature |year=2015 |volume=526 |pages=380–384 |doi=10.1038/nature14905}}</ref> == Осебҳо ва дармони онҳо == [[File:Sea urchin injury.jpg|thumb|Пое, ки ба он хорҳои хорпушти баҳрӣ халидааст]] Хорҳо ҳангоми халидан пӯстро сӯрох карда, захм ба вуҷуд меоранд. Сахтии осеб ба шаклу андозаи хор, чуқурии захм ва заҳрнокии он вобаста аст. Хорҳои дар [[Бофта|бофтаҳои бадан]] боқимонда метавонанд боиси [[Дард|дард]], варам, [[Газак|газак]] ва сироят шаванд.<ref name="UrchinNPS">{{cite web |title=Sea Urchin |url=https://www.nps.gov/places/sea-urchin.htm |publisher=U.S. National Park Service |language=en}}</ref> Хорҳои ҷайра заҳрнок нестанд, вале метавонанд ба бофтаҳои бадан чуқур халанд. Хорчаҳои майдаи нӯги онҳо берун кашидани хорро душвор мегардонанд. Агар хор дар бадан боқӣ монад, метавонад шикаста, ба бофтаҳои дарунтар кӯчад ва ба узвҳои дарунӣ осеб расонад. Аз ин рӯ, хорҳои чуқур фурӯрафтаро набояд худсарона берун кашид ва барои дармон бояд ба пизишк муроҷиат кард.<ref name="Cornell"/> Хорҳои баъзе моҳиҳо ва бемуҳрагони баҳрӣ заҳрнок буда, метавонанд дарди сахт, варам, беҳолӣ ва дигар нишонаҳои заҳролудшавиро ба вуҷуд оранд. Дар ҳолатҳои вазнин заҳр метавонад ба кори дил ва роҳҳои нафаскашӣ осеб расонда, ҳатто боиси марг гардад. Ҳангоми чунин осебҳо бояд захмро тоза карда, барои муоина ва дармон ба пизишк муроҷиат кард.<ref name="CDC">{{cite web |title=Poisonings, Envenomations, and Toxic Exposures During Travel |url=https://www.cdc.gov/yellow-book/hcp/environmental-hazards-risks/poisonings-envenomations-and-toxic-exposures-during-travel.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |language=en}}</ref> == Корбурд == [[File:Porcupine quill box (12268979095).jpg|thumb|Қуттие, ки аз дукҳои ҷайра сохта шудааст]] Хорҳои баъзе ҷонварон аз замонҳои қадим барои сохтани зевару ашёҳои ороишӣ истифода мешуданд. Мардуми бумии [[Амрикои Шимолӣ]] хорҳои ҷайраро ранг карда, бо онҳо [[пӯшок]], [[пойафзор]], [[халта]] ва дигар чизҳоро оро медоданд. Ин ҳунарро ''quillwork'' меноманд.<ref name="Quillwork">{{cite book |last=Orchard |first=William C. |title=The Technique of Porcupine-Quill Decoration Among the North American Indians |publisher=Museum of the American Indian, Heye Foundation |year=1916 |doi=10.5479/sil.451243.39088016090201}}</ref><ref name="QuillworkMuseum">{{cite web |title=Moccasins |url=https://americanindian.si.edu/collections-search/object/NMAI_132259 |publisher=National Museum of the American Indian, Smithsonian Institution |language=en}}</ref> Донишмандон сохти хорҳои ҷайраро меомӯзанд, то дар асоси онҳо сӯзанҳои пизишкӣ ва дигар асбобҳои ҷарроҳии навро созанд.<ref name="Cho">{{cite journal |last1=Cho |first1=Woo Kyung |last2=Ankrum |first2=James A. |last3=Guo |first3=Dagang |last4=Chester |first4=Shawn A. |last5=Yang |first5=Seung Yun |last6=Kashyap |first6=Anurag |last7=Campbell |first7=Georgina A. |last8=Wood |first8=Robert J. |last9=Rijal |first9=Ram K. |last10=Karnik |first10=Rohit |last11=Langer |first11=Robert |last12=Karp |first12=Jeffrey M. |title=Microstructured barbs on the North American porcupine quill enable easy tissue penetration and difficult removal |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |year=2012 |volume=109 |issue=52 |pages=21289–21294 |doi=10.1073/pnas.1216441109}}</ref> == Адабиёт == {{reflist}} [[Гурӯҳ:Анатомияи ҳайвонот]] [[Гурӯҳ:Муҳофизати ҳайвонот]] [[Гурӯҳ:Зоология]] gylda94ri38nso0m384zpod16xvuaz4 1490734 1490733 2026-10-22T21:15:20Z Zosya95 54344 /* Осебҳо ва дармони онҳо */ 1490734 wikitext text/x-wiki {{Дигар маъноҳо|Хор (мазмунҳо)}} [[Акс:Stekelvarken Aiguilles Porc-épic.jpg|thumb|Хорҳои [[ҷайра]]]] '''Хор''', '''дук''' ё '''дуг''' — сохти сахту нӯгтез дар бадани баъзе [[ҷонварон]], ки бештар барои муҳофизат аз [[дарандаҳо]] хизмат мекунад. Хорҳо дар гурӯҳҳои гуногуни [[мӯҳрадорон]] ва [[бемӯҳраҳо]] дида мешаванд. Онҳо вобаста аз ҷонвар аз ҷиҳати андоза, шакл, таркиб ва корбурд фарқ мекунанд. Хорҳо ғайр аз муҳофизат барои ҳаракат, устувор нигоҳ доштани бадан, огоҳ кардани душман ва заҳрзанӣ низ ба кор мераванд.<ref name="Crofts">{{cite journal |last1=Crofts |first1=Stephanie B. |last2=Stankowich |first2=Theodore |title=Stabbing Spines: A Review of the Biomechanics and Evolution of Defensive Spines |journal=Integrative and Comparative Biology |year=2021 |volume=61 |issue=2 |pages=655–667 |doi=10.1093/icb/icab099}}</ref> == Сохт == [[File:S. purp Sea urchin spines 1505.jpg|thumb|Хорҳои сӯзанмонанди хорпушти баҳрӣ]] Хорҳо бештар дарозрӯя ё сӯзанмонанд буда, аз ҷиҳати андоза, шакл ва ранг гуногунанд. Сохти онҳо дар гурӯҳҳои гуногуни ҷонварон яксон нест: * '''[[Ширхӯрон]]''' (ҷайраҳо ва [[Хорпуштак|хорпуштакҳо]]): Хорҳо аз мӯйҳои шаклдигаркарда ба вуҷуд омада, бештар аз [[кератин]] сохта шудаанд. Даруни баъзе хорҳо ковок ё исфанҷмонанд буда, ин сохтор онҳоро сабук ва ҳамзамон устувор мегардонад.<ref name="Vincent">{{cite journal |last1=Vincent |first1=J. F. V. |last2=Owers |first2=P. |title=Mechanical design of hedgehog spines and porcupine quills |journal=Journal of Zoology |year=1986 |volume=210 |issue=1 |pages=55–75 |doi=10.1111/j.1469-7998.1986.tb03620.x}}</ref> * '''[[Моҳиҳо]]''': Хорҳо бештар аз бофтаи [[Устухон|устухонӣ]] сохта шудаанд.<ref name="FishGlossary">{{cite web |title=Glossary of fish terms |url=https://australian.museum/learn/animals/fishes/glossary-of-fish-terms/ |publisher=Australian Museum |language=en}}</ref> * '''[[Хорпушти баҳрӣ|Хорпуштҳои баҳрӣ]]''': Хорҳо аз моддаҳои оҳакӣ, бештар аз [[Карбонати калсий|карбонати калсий]], сохта шудаанд.<ref name="UrchinCalcite">{{cite journal |last1=Politi |first1=Yael |last2=Arad |first2=Talmon |last3=Klein |first3=Eugenia |last4=Weiner |first4=Steve |last5=Addadi |first5=Lia |title=Sea urchin spine calcite forms via a transient amorphous calcium carbonate phase |journal=Science |year=2004 |volume=306 |issue=5699 |pages=1161–1164 |doi=10.1126/science.1102289}}</ref> == Вазифаҳо == Хорҳо пеш аз ҳама ҷонваронро аз шикор шудан муҳофизат мекунанд. Нӯги тези онҳо метавонад ба бадани ҳамлагар халида, ӯро захмин кунад. Аммо хорҳо вазифаҳои дигар низ доранд: * '''Огоҳсозӣ''': Баъзе ҷайраҳо бо ҷунбонидани хорҳои думашон садои тақ-тақ бароварда, дарандаҳоро аз наздик шудан бозмедоранд. Ҳамчунин рангҳои баланду чашмнамои хорҳо ([[апосематизм]]) метавонанд дарандаҳоро аз дур огоҳ кунанд.<ref name="Warning">{{cite journal |last1=Speed |first1=Michael P. |last2=Ruxton |first2=Graeme D. |title=Warning displays in spiny animals: One (more) evolutionary route to aposematism |journal=Evolution |year=2005 |volume=59 |issue=12 |pages=2499–2508 |doi=10.1111/j.0014-3820.2005.tb00963.x}}</ref><ref name="PorcupineZoo">{{cite web |title=Porcupine |url=https://animals.sandiegozoo.org/animals/porcupine |publisher=San Diego Zoo Wildlife Alliance |language=en}}</ref> * '''Ҳаракат''': [[Хорпушти баҳрӣ|Хорпуштҳои баҳрӣ]] бо ёрии хорҳояшон дар таги баҳр ҳаракат мекунанд.<ref name="UrchinMovement">{{cite web |title=Sea urchins: Strange and spiny wonders of the ocean |url=https://www.nhm.ac.uk/discover/sea-urchins-strange-and-spiny-wonders-of-the-ocean.html |publisher=Natural History Museum |language=en}}</ref> * '''Устуворӣ''': Хорҳои хорпуштҳои баҳрӣ барои устувор нигоҳ доштани баданашон низ ёрӣ мерасонанд. Дар моҳиҳо бошад, хорҳои болҳо онҳоро устувор нигоҳ дошта, ба рост мондани бадан (баланс) ҳангоми шино кӯмак мекунанд.<ref name="FinFunction">{{cite web |title=Living in Water: Chapter 4 |url=https://tpwd.texas.gov/education/resources/aquatic-science/tas/chapters/chapter-4/ |publisher=Texas Parks and Wildlife Department |language=en}}</ref> * '''Заҳрзанӣ''': Дар баъзе ҷонварони баҳрӣ хорҳо барои ба бадани ҳамлагар ворид кардани заҳр хизмат мекунанд.<ref name="StingraySmithsonian">{{cite web |title=Freshwater stingray |url=https://nationalzoo.si.edu/animals/freshwater-stingray |publisher=Smithsonian’s National Zoo and Conservation Biology Institute |language=en}}</ref> == Паҳншавӣ == === Ширхӯрон === [[File:Irish hedgehog.jpg|thumb|Ба лӯнда печидани хорпуштак]] Хорҳо дар ҷайраҳо, [[хорпуштак]]ҳо, [[ехидна]]ҳо, [[тенрек]]ҳо ва баъзе [[хояндаҳо]]и дигар, аз ҷумлаи [[Муши хордор|мушҳои хордор]], дида мешаванд.<ref name="Crofts"/><ref name="EchidnaMuseum">{{cite web |title=Echidna research in the Mammalogy collection |url=https://australian.museum/learn/teachers/learning/echidna-research/ |publisher=Australian Museum |language=en}}</ref> Дар ҷайраҳо хорҳо бештар паҳлӯҳо ва пушти баданро мепӯшонанд. Ҳангоми хатар ҷайра хорҳояшро рост карда, худро калонтар нишон медиҳад. Агар даранда наздик ояд, бо хорҳояш ба он осеб мерасонад.<ref name="Cornell">{{cite web |title=Porcupine quill injuries in dogs |url=https://www.vet.cornell.edu/departments-centers-and-institutes/riney-canine-health-center/canine-health-information/porcupine-quill-injuries-in-dogs |publisher=Cornell University College of Veterinary Medicine |language=en}}</ref><ref name="PorcupineTPWD">{{cite web |title=Porcupines — Introducing Mammals to Young Naturalists |url=https://tpwd.texas.gov/publications/nonpwdpubs/introducing_mammals/porcupines/ |publisher=Texas Parks and Wildlife Department |language=en}}</ref> Хорҳои хорпуштакҳо аз хорҳои ҷайраҳо кӯтоҳтар буда, ба пӯсташон сахт часпидаанд. Ҳангоми хатар хорпуштак худро лӯнда карда, [[Сар|сар]], [[Шикам|шикам]] ва дигар ҷойҳои нарми баданашро зери хорҳояш пинҳон мекунад.<ref name="HedgehogRSPCA">{{cite web |title=Hedgehogs in the UK |url=https://www.rspca.org.uk/adviceandwelfare/wildlife/hedgehogs |publisher=RSPCA |language=en}}</ref><ref name="HedgehogCalgary">{{cite web |title=Hedgehog Anatomy |url=https://vet.ucalgary.ca/summercamps/anatomy/wednesday/exotics |publisher=University of Calgary Faculty of Veterinary Medicine |language=en}}</ref> Ехиднаҳо низ хорҳои аз [[кератин]] сохташуда доранд. Гарчанде ҷайраҳо, хорпуштакҳо ва ехиднаҳо ба гурӯҳҳои гуногуни ширхӯрон дохил мешаванд ҳам, хорҳои ҳамаи онҳо аз мӯйҳои шаклдигаркарда ба вуҷуд омадаанд.<ref name="EchidnaCSIRO">{{cite web |title=The echidna (or spiny ant-eater) (1969) |url=https://csiropedia.csiro.au/echidna-spiny-ant-eater-1969/ |publisher=CSIROpedia |language=en}}</ref> === Моҳиҳо === [[Акс:MC Rotfeuerfisch.jpg|thumb|Моҳии шер (''Pterois'') бо хорҳои дарозу заҳрнок]] Дар бисёр моҳиҳо хорҳои сахту нӯгтез дар [[болҳои моҳӣ|болҳо]] ҷойгир буда, барои устуворӣ ва муҳофизат аз даррандаҳо хизмат мекунанд. Ин хорҳо сахт ва бебанд буда, аз шуоъҳои нарму чандири болҳо фарқ мекунанд.<ref name="FishAnatomy">{{cite web |title=Structure and Function — Fish |url=https://manoa.hawaii.edu/exploringourfluidearth/biological/fish/structure-and-function-fish |publisher=University of Hawaiʻi at Mānoa |language=en}}</ref> Дар баъзе намудҳо, аз ҷумла моҳии шер (''Pterois'') ва моҳиҳои хонаводаи каждуммоҳиҳо (''Scorpaenidae''), хорҳо бо ғадудҳои заҳрбарор пайвастанд. Ҳангоми халидани хор заҳр ба захм ворид шуда, метавонад дарди сахт, варам ва дигар нишонаҳои заҳролудшавиро ба вуҷуд орад.<ref name="NOAA">{{cite web |title=What is a lionfish? |url=https://oceanservice.noaa.gov/facts/lionfish-facts.html |publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration |language=en}}</ref> Дар думи баъзе [[скат]]ҳо низ хори дарозу нӯгтез ҷой дорад. Ин хор аз сохторҳои сахти пӯст ба вуҷуд омада, дар баъзе намудҳо бо ғадудҳои заҳрбарор пайваст аст.<ref name="StingrayFlorida">{{cite web |title=Atlantic Stingray |url=https://www.floridamuseum.ufl.edu/discover-fish/species-profiles/atlantic-stingray/ |publisher=Florida Museum of Natural History |language=en}}</ref> === Бемӯҳраҳо === Хорҳо дар гурӯҳҳои гуногуни бемӯҳраҳо, аз ҷумла [[хорпӯстҳо]], [[нармбаданҳо]] ва [[буғумпойҳо]] низ вомехӯранд. Дар хорпуштакҳои баҳрӣ хорҳои ҳаракаткунанда ба скелети оҳакии бадан пайваста буда, барои муҳофизат ва ҳаракат дар қаъри баҳр хизмат мекунанд. Хорҳои баъзе намудҳо дарозу борик ва хорҳои баъзеи дигар кӯтоҳу ғафс мебошанд.<ref name="SeaUrchin">{{cite web |title=Sea Stars, Urchins and Relatives |url=https://ocean.si.edu/ocean-life/invertebrates/sea-stars-urchins-and-relatives |publisher=Smithsonian Ocean |language=en}}</ref> Садафи баъзе ҳалзунҳо ва нармбаданҳои дупалла низ баромадҳои сахти хоршакл дорад. Дар баъзе харчангшаклон бошад, хорҳо бахше аз рӯйпӯши берунии баданро ташкил медиҳанд.<ref name="ShellSpines">{{cite web |last=Leal |first=José H. |title=A Coat of Sharp Spines |url=https://www.shellmuseum.org/post/a-coat-of-sharp-spines |publisher=Bailey-Matthews National Shell Museum |date=2019-11-15 |language=en}}</ref><ref name="ThornyOyster">{{cite web |title=Pacific Thorny Oyster |url=https://qrius.si.edu/browse/object/10010589 |publisher=Smithsonian Institution |language=en}}</ref><ref name="CrabSpines">{{cite web |title=Alaskan King Crab |url=https://www.aquariumofpacific.org/onlinelearningcenter/species/alaskan_king_crab |publisher=Aquarium of the Pacific |language=en}}</ref> Бадани кирминаҳои баъзе шапалакҳо бо мӯякҳои сахту хоршакл пӯшида шудааст, ки метавонанд пӯстро озурда кунанд. Хорҳои кирминаҳои ҷинси ''[[Lonomia]]'', ки дар Амрикои Ҷанубӣ зиндагӣ мекунанд, заҳрноканд. Тамос бо онҳо дар ҳолатҳои вазнин метавонад ба лахташавии хун халал расонда, боиси хунравӣ ва осеби гурдаҳо гардад.<ref name="Lonomia">{{cite journal |last1=Maggi |first1=Silviane |last2=Faulhaber |first2=Gustavo Adolpho Moreira |title=Lonomia obliqua Walker (Lepidoptera: Saturniidae): hemostasis implications |journal=Revista da Associação Médica Brasileira |year=2015 |volume=61 |issue=3 |pages=263–268 |doi=10.1590/1806-9282.61.03.263}}</ref><ref name="LonomiaToxin">{{cite journal |last1=Veiga |first1=A. B. |last2=Blochtein |first2=B. |last3=Guimarães |first3=J. A. |title=Structures involved in production, secretion and injection of the venom produced by the caterpillar Lonomia obliqua (Lepidoptera, Saturniidae) |journal=Toxicon |year=2001 |volume=39 |issue=9 |pages=1343–1351 |doi=10.1016/S0041-0101(01)00086-1}}</ref><ref name="LonomiaReview">{{cite journal |last1=Carrijo-Carvalho |first1=Linda Christian |last2=Chudzinski-Tavassi |first2=Ana Marisa |title=The venom of the Lonomia caterpillar: an overview |journal=Toxicon |year=2007 |volume=49 |issue=6 |pages=741–757 |doi=10.1016/j.toxicon.2006.11.033}}</ref> == Пайдоиш == Хорҳо дар гурӯҳҳои гуногуни ҷонварон дар раванди [[таҳаввул|эволютсия]] ҷудогона ба вуҷуд омадаанд. Ин падида намунаи [[таҳаввули ҳамгаро|эволютсияи ҳамгаро]] мебошад, ки дар он гурӯҳҳои гуногуни ҷонварон новобаста аз ҳамдигар хусусиятҳои монанд пайдо мекунанд.<ref name="Crofts"/> Пайдоиши хорҳои муҳофизатӣ бештар бо хатари ҳамлаи даррандаҳо пайванд дорад. Як пажӯҳиши соли 2016 нишон дод, ки хорҳо ва дигар сохторҳои муҳофизатӣ бештар дар баъзе ширхӯрони миёнаҷуссае пайдо шудаанд, ки дар ҷойҳои кушод зиндагӣ мекунанд ва барои пинҳон шудан ё гурехтан роҳҳои камтар доранд. Бо вуҷуди ин, чунин сохторҳо дар ҷонварони ҷангалзӣ низ дида мешаванд.<ref name="Stankowich">{{cite journal |last1=Stankowich |first1=Theodore |last2=Campbell |first2=Lisa A. |title=Living in the danger zone: Exposure to predators and the evolution of spines and body armor in mammals |journal=Evolution |year=2016 |volume=70 |issue=7 |pages=1501–1511 |doi=10.1111/evo.12961}}</ref> Бозёфтҳои [[палеонтология|палеонтологӣ]] нишон медиҳанд, ки ширхӯрони қадим низ хорҳои мӯймонанд доштаанд. Аз ҷумла, дар боқимондаҳои сангшудаи ''[[Spinolestes xenarthrosus]]'', ки тақрибан 125 миллион сол пеш, дар давраи [[табошир]], зиндагӣ мекард, осори мӯй ва сохторҳои хоршакли пӯст ёфт шудаанд.<ref name="Spinolestes">{{cite journal |last1=Martin |first1=Thomas |last2=Marugán-Lobón |first2=Jesús |last3=Vullo |first3=Romain |last4=Martín-Abad |first4=Hugo |last5=Luo |first5=Zhe-Xi |last6=Buscalioni |first6=Angela D. |title=A Cretaceous eutriconodont and integument evolution in early mammals |journal=Nature |year=2015 |volume=526 |pages=380–384 |doi=10.1038/nature14905}}</ref> == Осебҳо ва дармони онҳо == [[File:Sea urchin injury.jpg|thumb|200px|Пое, ки ба он хорҳои хорпушти баҳрӣ халидааст]] Хорҳо ҳангоми халидан пӯстро сӯрох карда, захм ба вуҷуд меоранд. Сахтии осеб ба шаклу андозаи хор, чуқурии захм ва заҳрнокии он вобаста аст. Хорҳои дар [[Бофта|бофтаҳои бадан]] боқимонда метавонанд боиси [[Дард|дард]], варам, [[Газак|газак]] ва сироят шаванд.<ref name="UrchinNPS">{{cite web |title=Sea Urchin |url=https://www.nps.gov/places/sea-urchin.htm |publisher=U.S. National Park Service |language=en}}</ref> Хорҳои ҷайра заҳрнок нестанд, вале метавонанд ба бофтаҳои бадан чуқур халанд. Хорчаҳои майдаи нӯги онҳо берун кашидани хорро душвор мегардонанд. Агар хор дар бадан боқӣ монад, метавонад шикаста, ба бофтаҳои дарунтар кӯчад ва ба узвҳои дарунӣ осеб расонад. Аз ин рӯ, хорҳои чуқур фурӯрафтаро набояд худсарона берун кашид ва барои дармон бояд ба пизишк муроҷиат кард.<ref name="Cornell"/> Хорҳои баъзе моҳиҳо ва бемуҳрагони баҳрӣ заҳрнок буда, метавонанд дарди сахт, варам, беҳолӣ ва дигар нишонаҳои заҳролудшавиро ба вуҷуд оранд. Дар ҳолатҳои вазнин заҳр метавонад ба кори дил ва роҳҳои нафаскашӣ осеб расонда, ҳатто боиси марг гардад. Ҳангоми чунин осебҳо бояд захмро тоза карда, барои муоина ва дармон ба пизишк муроҷиат кард.<ref name="CDC">{{cite web |title=Poisonings, Envenomations, and Toxic Exposures During Travel |url=https://www.cdc.gov/yellow-book/hcp/environmental-hazards-risks/poisonings-envenomations-and-toxic-exposures-during-travel.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |language=en}}</ref> == Корбурд == [[File:Porcupine quill box (12268979095).jpg|thumb|Қуттие, ки аз дукҳои ҷайра сохта шудааст]] Хорҳои баъзе ҷонварон аз замонҳои қадим барои сохтани зевару ашёҳои ороишӣ истифода мешуданд. Мардуми бумии [[Амрикои Шимолӣ]] хорҳои ҷайраро ранг карда, бо онҳо [[пӯшок]], [[пойафзор]], [[халта]] ва дигар чизҳоро оро медоданд. Ин ҳунарро ''quillwork'' меноманд.<ref name="Quillwork">{{cite book |last=Orchard |first=William C. |title=The Technique of Porcupine-Quill Decoration Among the North American Indians |publisher=Museum of the American Indian, Heye Foundation |year=1916 |doi=10.5479/sil.451243.39088016090201}}</ref><ref name="QuillworkMuseum">{{cite web |title=Moccasins |url=https://americanindian.si.edu/collections-search/object/NMAI_132259 |publisher=National Museum of the American Indian, Smithsonian Institution |language=en}}</ref> Донишмандон сохти хорҳои ҷайраро меомӯзанд, то дар асоси онҳо сӯзанҳои пизишкӣ ва дигар асбобҳои ҷарроҳии навро созанд.<ref name="Cho">{{cite journal |last1=Cho |first1=Woo Kyung |last2=Ankrum |first2=James A. |last3=Guo |first3=Dagang |last4=Chester |first4=Shawn A. |last5=Yang |first5=Seung Yun |last6=Kashyap |first6=Anurag |last7=Campbell |first7=Georgina A. |last8=Wood |first8=Robert J. |last9=Rijal |first9=Ram K. |last10=Karnik |first10=Rohit |last11=Langer |first11=Robert |last12=Karp |first12=Jeffrey M. |title=Microstructured barbs on the North American porcupine quill enable easy tissue penetration and difficult removal |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |year=2012 |volume=109 |issue=52 |pages=21289–21294 |doi=10.1073/pnas.1216441109}}</ref> == Адабиёт == {{reflist}} [[Гурӯҳ:Анатомияи ҳайвонот]] [[Гурӯҳ:Муҳофизати ҳайвонот]] [[Гурӯҳ:Зоология]] sl8zb54yxwd9u74wy9sjmcv8rngtid8 1490735 1490734 2026-10-22T21:50:22Z Zosya95 54344 /* Моҳиҳо */ 1490735 wikitext text/x-wiki {{Дигар маъноҳо|Хор (мазмунҳо)}} [[Акс:Stekelvarken Aiguilles Porc-épic.jpg|thumb|Хорҳои [[ҷайра]]]] '''Хор''', '''дук''' ё '''дуг''' — сохти сахту нӯгтез дар бадани баъзе [[ҷонварон]], ки бештар барои муҳофизат аз [[дарандаҳо]] хизмат мекунад. Хорҳо дар гурӯҳҳои гуногуни [[мӯҳрадорон]] ва [[бемӯҳраҳо]] дида мешаванд. Онҳо вобаста аз ҷонвар аз ҷиҳати андоза, шакл, таркиб ва корбурд фарқ мекунанд. Хорҳо ғайр аз муҳофизат барои ҳаракат, устувор нигоҳ доштани бадан, огоҳ кардани душман ва заҳрзанӣ низ ба кор мераванд.<ref name="Crofts">{{cite journal |last1=Crofts |first1=Stephanie B. |last2=Stankowich |first2=Theodore |title=Stabbing Spines: A Review of the Biomechanics and Evolution of Defensive Spines |journal=Integrative and Comparative Biology |year=2021 |volume=61 |issue=2 |pages=655–667 |doi=10.1093/icb/icab099}}</ref> == Сохт == [[File:S. purp Sea urchin spines 1505.jpg|thumb|Хорҳои сӯзанмонанди хорпушти баҳрӣ]] Хорҳо бештар дарозрӯя ё сӯзанмонанд буда, аз ҷиҳати андоза, шакл ва ранг гуногунанд. Сохти онҳо дар гурӯҳҳои гуногуни ҷонварон яксон нест: * '''[[Ширхӯрон]]''' (ҷайраҳо ва [[Хорпуштак|хорпуштакҳо]]): Хорҳо аз мӯйҳои шаклдигаркарда ба вуҷуд омада, бештар аз [[кератин]] сохта шудаанд. Даруни баъзе хорҳо ковок ё исфанҷмонанд буда, ин сохтор онҳоро сабук ва ҳамзамон устувор мегардонад.<ref name="Vincent">{{cite journal |last1=Vincent |first1=J. F. V. |last2=Owers |first2=P. |title=Mechanical design of hedgehog spines and porcupine quills |journal=Journal of Zoology |year=1986 |volume=210 |issue=1 |pages=55–75 |doi=10.1111/j.1469-7998.1986.tb03620.x}}</ref> * '''[[Моҳиҳо]]''': Хорҳо бештар аз бофтаи [[Устухон|устухонӣ]] сохта шудаанд.<ref name="FishGlossary">{{cite web |title=Glossary of fish terms |url=https://australian.museum/learn/animals/fishes/glossary-of-fish-terms/ |publisher=Australian Museum |language=en}}</ref> * '''[[Хорпушти баҳрӣ|Хорпуштҳои баҳрӣ]]''': Хорҳо аз моддаҳои оҳакӣ, бештар аз [[Карбонати калсий|карбонати калсий]], сохта шудаанд.<ref name="UrchinCalcite">{{cite journal |last1=Politi |first1=Yael |last2=Arad |first2=Talmon |last3=Klein |first3=Eugenia |last4=Weiner |first4=Steve |last5=Addadi |first5=Lia |title=Sea urchin spine calcite forms via a transient amorphous calcium carbonate phase |journal=Science |year=2004 |volume=306 |issue=5699 |pages=1161–1164 |doi=10.1126/science.1102289}}</ref> == Вазифаҳо == Хорҳо пеш аз ҳама ҷонваронро аз шикор шудан муҳофизат мекунанд. Нӯги тези онҳо метавонад ба бадани ҳамлагар халида, ӯро захмин кунад. Аммо хорҳо вазифаҳои дигар низ доранд: * '''Огоҳсозӣ''': Баъзе ҷайраҳо бо ҷунбонидани хорҳои думашон садои тақ-тақ бароварда, дарандаҳоро аз наздик шудан бозмедоранд. Ҳамчунин рангҳои баланду чашмнамои хорҳо ([[апосематизм]]) метавонанд дарандаҳоро аз дур огоҳ кунанд.<ref name="Warning">{{cite journal |last1=Speed |first1=Michael P. |last2=Ruxton |first2=Graeme D. |title=Warning displays in spiny animals: One (more) evolutionary route to aposematism |journal=Evolution |year=2005 |volume=59 |issue=12 |pages=2499–2508 |doi=10.1111/j.0014-3820.2005.tb00963.x}}</ref><ref name="PorcupineZoo">{{cite web |title=Porcupine |url=https://animals.sandiegozoo.org/animals/porcupine |publisher=San Diego Zoo Wildlife Alliance |language=en}}</ref> * '''Ҳаракат''': [[Хорпушти баҳрӣ|Хорпуштҳои баҳрӣ]] бо ёрии хорҳояшон дар таги баҳр ҳаракат мекунанд.<ref name="UrchinMovement">{{cite web |title=Sea urchins: Strange and spiny wonders of the ocean |url=https://www.nhm.ac.uk/discover/sea-urchins-strange-and-spiny-wonders-of-the-ocean.html |publisher=Natural History Museum |language=en}}</ref> * '''Устуворӣ''': Хорҳои хорпуштҳои баҳрӣ барои устувор нигоҳ доштани баданашон низ ёрӣ мерасонанд. Дар моҳиҳо бошад, хорҳои болҳо онҳоро устувор нигоҳ дошта, ба рост мондани бадан (баланс) ҳангоми шино кӯмак мекунанд.<ref name="FinFunction">{{cite web |title=Living in Water: Chapter 4 |url=https://tpwd.texas.gov/education/resources/aquatic-science/tas/chapters/chapter-4/ |publisher=Texas Parks and Wildlife Department |language=en}}</ref> * '''Заҳрзанӣ''': Дар баъзе ҷонварони баҳрӣ хорҳо барои ба бадани ҳамлагар ворид кардани заҳр хизмат мекунанд.<ref name="StingraySmithsonian">{{cite web |title=Freshwater stingray |url=https://nationalzoo.si.edu/animals/freshwater-stingray |publisher=Smithsonian’s National Zoo and Conservation Biology Institute |language=en}}</ref> == Паҳншавӣ == === Ширхӯрон === [[File:Irish hedgehog.jpg|thumb|Ба лӯнда печидани хорпуштак]] Хорҳо дар ҷайраҳо, [[хорпуштак]]ҳо, [[ехидна]]ҳо, [[тенрек]]ҳо ва баъзе [[хояндаҳо]]и дигар, аз ҷумлаи [[Муши хордор|мушҳои хордор]], дида мешаванд.<ref name="Crofts"/><ref name="EchidnaMuseum">{{cite web |title=Echidna research in the Mammalogy collection |url=https://australian.museum/learn/teachers/learning/echidna-research/ |publisher=Australian Museum |language=en}}</ref> Дар ҷайраҳо хорҳо бештар паҳлӯҳо ва пушти баданро мепӯшонанд. Ҳангоми хатар ҷайра хорҳояшро рост карда, худро калонтар нишон медиҳад. Агар даранда наздик ояд, бо хорҳояш ба он осеб мерасонад.<ref name="Cornell">{{cite web |title=Porcupine quill injuries in dogs |url=https://www.vet.cornell.edu/departments-centers-and-institutes/riney-canine-health-center/canine-health-information/porcupine-quill-injuries-in-dogs |publisher=Cornell University College of Veterinary Medicine |language=en}}</ref><ref name="PorcupineTPWD">{{cite web |title=Porcupines — Introducing Mammals to Young Naturalists |url=https://tpwd.texas.gov/publications/nonpwdpubs/introducing_mammals/porcupines/ |publisher=Texas Parks and Wildlife Department |language=en}}</ref> Хорҳои хорпуштакҳо аз хорҳои ҷайраҳо кӯтоҳтар буда, ба пӯсташон сахт часпидаанд. Ҳангоми хатар хорпуштак худро лӯнда карда, [[Сар|сар]], [[Шикам|шикам]] ва дигар ҷойҳои нарми баданашро зери хорҳояш пинҳон мекунад.<ref name="HedgehogRSPCA">{{cite web |title=Hedgehogs in the UK |url=https://www.rspca.org.uk/adviceandwelfare/wildlife/hedgehogs |publisher=RSPCA |language=en}}</ref><ref name="HedgehogCalgary">{{cite web |title=Hedgehog Anatomy |url=https://vet.ucalgary.ca/summercamps/anatomy/wednesday/exotics |publisher=University of Calgary Faculty of Veterinary Medicine |language=en}}</ref> Ехиднаҳо низ хорҳои аз [[кератин]] сохташуда доранд. Гарчанде ҷайраҳо, хорпуштакҳо ва ехиднаҳо ба гурӯҳҳои гуногуни ширхӯрон дохил мешаванд ҳам, хорҳои ҳамаи онҳо аз мӯйҳои шаклдигаркарда ба вуҷуд омадаанд.<ref name="EchidnaCSIRO">{{cite web |title=The echidna (or spiny ant-eater) (1969) |url=https://csiropedia.csiro.au/echidna-spiny-ant-eater-1969/ |publisher=CSIROpedia |language=en}}</ref> === Моҳиҳо === [[Акс:MC Rotfeuerfisch.jpg|thumb|Моҳии шер (''Pterois'') бо хорҳои дарозу заҳрнок]] Дар бисёр моҳиҳо хорҳои сахту нӯгтез дар [[боли шиноварӣ|болҳои шиноварӣ]] ҷойгир буда, барои устуворӣ ва муҳофизати бадани моҳӣ хизмат мекунанд. Ин хорҳо дурушт ва бебуғум буда, аз шуоъҳои нарму чандири болҳо фарқ мекунанд.<ref name="FishAnatomy">{{cite web |title=Structure and Function — Fish |url=https://manoa.hawaii.edu/exploringourfluidearth/biological/fish/structure-and-function-fish |publisher=University of Hawaiʻi at Mānoa |language=en}}</ref> Дар баъзе намудҳо, аз ҷумла моҳии шер (''Pterois'') ва моҳиҳои [[Оила (таксономия)|оилаи]] каждуммоҳиҳо (''Scorpaenidae''), хорҳо ба ғадудҳои заҳрбарор пайвастанд. Ҳангоми халидан, заҳр ба захм ворид шуда, метавонад дарди сахт, варам ва дигар нишонаҳои заҳролудшавиро ба вуҷуд орад.<ref name="NOAA">{{cite web |title=What is a lionfish? |url=https://oceanservice.noaa.gov/facts/lionfish-facts.html |publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration |language=en}}</ref> Дар думи баъзе [[скат]]ҳо низ хори дарозу нӯгтез ҷой дорад. Ин хор аз сохторҳои сахти пӯст ба вуҷуд омада, дар баъзе намудҳо бо ғадудҳои заҳрбарор пайваст аст.<ref name="StingrayFlorida">{{cite web |title=Atlantic Stingray |url=https://www.floridamuseum.ufl.edu/discover-fish/species-profiles/atlantic-stingray/ |publisher=Florida Museum of Natural History |language=en}}</ref> === Бемӯҳраҳо === Хорҳо дар гурӯҳҳои гуногуни бемӯҳраҳо, аз ҷумла [[хорпӯстҳо]], [[нармбаданҳо]] ва [[буғумпойҳо]] низ вомехӯранд. Дар хорпуштакҳои баҳрӣ хорҳои ҳаракаткунанда ба скелети оҳакии бадан пайваста буда, барои муҳофизат ва ҳаракат дар қаъри баҳр хизмат мекунанд. Хорҳои баъзе намудҳо дарозу борик ва хорҳои баъзеи дигар кӯтоҳу ғафс мебошанд.<ref name="SeaUrchin">{{cite web |title=Sea Stars, Urchins and Relatives |url=https://ocean.si.edu/ocean-life/invertebrates/sea-stars-urchins-and-relatives |publisher=Smithsonian Ocean |language=en}}</ref> Садафи баъзе ҳалзунҳо ва нармбаданҳои дупалла низ баромадҳои сахти хоршакл дорад. Дар баъзе харчангшаклон бошад, хорҳо бахше аз рӯйпӯши берунии баданро ташкил медиҳанд.<ref name="ShellSpines">{{cite web |last=Leal |first=José H. |title=A Coat of Sharp Spines |url=https://www.shellmuseum.org/post/a-coat-of-sharp-spines |publisher=Bailey-Matthews National Shell Museum |date=2019-11-15 |language=en}}</ref><ref name="ThornyOyster">{{cite web |title=Pacific Thorny Oyster |url=https://qrius.si.edu/browse/object/10010589 |publisher=Smithsonian Institution |language=en}}</ref><ref name="CrabSpines">{{cite web |title=Alaskan King Crab |url=https://www.aquariumofpacific.org/onlinelearningcenter/species/alaskan_king_crab |publisher=Aquarium of the Pacific |language=en}}</ref> Бадани кирминаҳои баъзе шапалакҳо бо мӯякҳои сахту хоршакл пӯшида шудааст, ки метавонанд пӯстро озурда кунанд. Хорҳои кирминаҳои ҷинси ''[[Lonomia]]'', ки дар Амрикои Ҷанубӣ зиндагӣ мекунанд, заҳрноканд. Тамос бо онҳо дар ҳолатҳои вазнин метавонад ба лахташавии хун халал расонда, боиси хунравӣ ва осеби гурдаҳо гардад.<ref name="Lonomia">{{cite journal |last1=Maggi |first1=Silviane |last2=Faulhaber |first2=Gustavo Adolpho Moreira |title=Lonomia obliqua Walker (Lepidoptera: Saturniidae): hemostasis implications |journal=Revista da Associação Médica Brasileira |year=2015 |volume=61 |issue=3 |pages=263–268 |doi=10.1590/1806-9282.61.03.263}}</ref><ref name="LonomiaToxin">{{cite journal |last1=Veiga |first1=A. B. |last2=Blochtein |first2=B. |last3=Guimarães |first3=J. A. |title=Structures involved in production, secretion and injection of the venom produced by the caterpillar Lonomia obliqua (Lepidoptera, Saturniidae) |journal=Toxicon |year=2001 |volume=39 |issue=9 |pages=1343–1351 |doi=10.1016/S0041-0101(01)00086-1}}</ref><ref name="LonomiaReview">{{cite journal |last1=Carrijo-Carvalho |first1=Linda Christian |last2=Chudzinski-Tavassi |first2=Ana Marisa |title=The venom of the Lonomia caterpillar: an overview |journal=Toxicon |year=2007 |volume=49 |issue=6 |pages=741–757 |doi=10.1016/j.toxicon.2006.11.033}}</ref> == Пайдоиш == Хорҳо дар гурӯҳҳои гуногуни ҷонварон дар раванди [[таҳаввул|эволютсия]] ҷудогона ба вуҷуд омадаанд. Ин падида намунаи [[таҳаввули ҳамгаро|эволютсияи ҳамгаро]] мебошад, ки дар он гурӯҳҳои гуногуни ҷонварон новобаста аз ҳамдигар хусусиятҳои монанд пайдо мекунанд.<ref name="Crofts"/> Пайдоиши хорҳои муҳофизатӣ бештар бо хатари ҳамлаи даррандаҳо пайванд дорад. Як пажӯҳиши соли 2016 нишон дод, ки хорҳо ва дигар сохторҳои муҳофизатӣ бештар дар баъзе ширхӯрони миёнаҷуссае пайдо шудаанд, ки дар ҷойҳои кушод зиндагӣ мекунанд ва барои пинҳон шудан ё гурехтан роҳҳои камтар доранд. Бо вуҷуди ин, чунин сохторҳо дар ҷонварони ҷангалзӣ низ дида мешаванд.<ref name="Stankowich">{{cite journal |last1=Stankowich |first1=Theodore |last2=Campbell |first2=Lisa A. |title=Living in the danger zone: Exposure to predators and the evolution of spines and body armor in mammals |journal=Evolution |year=2016 |volume=70 |issue=7 |pages=1501–1511 |doi=10.1111/evo.12961}}</ref> Бозёфтҳои [[палеонтология|палеонтологӣ]] нишон медиҳанд, ки ширхӯрони қадим низ хорҳои мӯймонанд доштаанд. Аз ҷумла, дар боқимондаҳои сангшудаи ''[[Spinolestes xenarthrosus]]'', ки тақрибан 125 миллион сол пеш, дар давраи [[табошир]], зиндагӣ мекард, осори мӯй ва сохторҳои хоршакли пӯст ёфт шудаанд.<ref name="Spinolestes">{{cite journal |last1=Martin |first1=Thomas |last2=Marugán-Lobón |first2=Jesús |last3=Vullo |first3=Romain |last4=Martín-Abad |first4=Hugo |last5=Luo |first5=Zhe-Xi |last6=Buscalioni |first6=Angela D. |title=A Cretaceous eutriconodont and integument evolution in early mammals |journal=Nature |year=2015 |volume=526 |pages=380–384 |doi=10.1038/nature14905}}</ref> == Осебҳо ва дармони онҳо == [[File:Sea urchin injury.jpg|thumb|200px|Пое, ки ба он хорҳои хорпушти баҳрӣ халидааст]] Хорҳо ҳангоми халидан пӯстро сӯрох карда, захм ба вуҷуд меоранд. Сахтии осеб ба шаклу андозаи хор, чуқурии захм ва заҳрнокии он вобаста аст. Хорҳои дар [[Бофта|бофтаҳои бадан]] боқимонда метавонанд боиси [[Дард|дард]], варам, [[Газак|газак]] ва сироят шаванд.<ref name="UrchinNPS">{{cite web |title=Sea Urchin |url=https://www.nps.gov/places/sea-urchin.htm |publisher=U.S. National Park Service |language=en}}</ref> Хорҳои ҷайра заҳрнок нестанд, вале метавонанд ба бофтаҳои бадан чуқур халанд. Хорчаҳои майдаи нӯги онҳо берун кашидани хорро душвор мегардонанд. Агар хор дар бадан боқӣ монад, метавонад шикаста, ба бофтаҳои дарунтар кӯчад ва ба узвҳои дарунӣ осеб расонад. Аз ин рӯ, хорҳои чуқур фурӯрафтаро набояд худсарона берун кашид ва барои дармон бояд ба пизишк муроҷиат кард.<ref name="Cornell"/> Хорҳои баъзе моҳиҳо ва бемуҳрагони баҳрӣ заҳрнок буда, метавонанд дарди сахт, варам, беҳолӣ ва дигар нишонаҳои заҳролудшавиро ба вуҷуд оранд. Дар ҳолатҳои вазнин заҳр метавонад ба кори дил ва роҳҳои нафаскашӣ осеб расонда, ҳатто боиси марг гардад. Ҳангоми чунин осебҳо бояд захмро тоза карда, барои муоина ва дармон ба пизишк муроҷиат кард.<ref name="CDC">{{cite web |title=Poisonings, Envenomations, and Toxic Exposures During Travel |url=https://www.cdc.gov/yellow-book/hcp/environmental-hazards-risks/poisonings-envenomations-and-toxic-exposures-during-travel.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |language=en}}</ref> == Корбурд == [[File:Porcupine quill box (12268979095).jpg|thumb|Қуттие, ки аз дукҳои ҷайра сохта шудааст]] Хорҳои баъзе ҷонварон аз замонҳои қадим барои сохтани зевару ашёҳои ороишӣ истифода мешуданд. Мардуми бумии [[Амрикои Шимолӣ]] хорҳои ҷайраро ранг карда, бо онҳо [[пӯшок]], [[пойафзор]], [[халта]] ва дигар чизҳоро оро медоданд. Ин ҳунарро ''quillwork'' меноманд.<ref name="Quillwork">{{cite book |last=Orchard |first=William C. |title=The Technique of Porcupine-Quill Decoration Among the North American Indians |publisher=Museum of the American Indian, Heye Foundation |year=1916 |doi=10.5479/sil.451243.39088016090201}}</ref><ref name="QuillworkMuseum">{{cite web |title=Moccasins |url=https://americanindian.si.edu/collections-search/object/NMAI_132259 |publisher=National Museum of the American Indian, Smithsonian Institution |language=en}}</ref> Донишмандон сохти хорҳои ҷайраро меомӯзанд, то дар асоси онҳо сӯзанҳои пизишкӣ ва дигар асбобҳои ҷарроҳии навро созанд.<ref name="Cho">{{cite journal |last1=Cho |first1=Woo Kyung |last2=Ankrum |first2=James A. |last3=Guo |first3=Dagang |last4=Chester |first4=Shawn A. |last5=Yang |first5=Seung Yun |last6=Kashyap |first6=Anurag |last7=Campbell |first7=Georgina A. |last8=Wood |first8=Robert J. |last9=Rijal |first9=Ram K. |last10=Karnik |first10=Rohit |last11=Langer |first11=Robert |last12=Karp |first12=Jeffrey M. |title=Microstructured barbs on the North American porcupine quill enable easy tissue penetration and difficult removal |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |year=2012 |volume=109 |issue=52 |pages=21289–21294 |doi=10.1073/pnas.1216441109}}</ref> == Адабиёт == {{reflist}} [[Гурӯҳ:Анатомияи ҳайвонот]] [[Гурӯҳ:Муҳофизати ҳайвонот]] [[Гурӯҳ:Зоология]] rxdjxsw43vw9nwai0x0yl9zzkoowmvh 1490737 1490735 2026-10-22T22:04:31Z Zosya95 54344 /* Моҳиҳо */ 1490737 wikitext text/x-wiki {{Дигар маъноҳо|Хор (мазмунҳо)}} [[Акс:Stekelvarken Aiguilles Porc-épic.jpg|thumb|Хорҳои [[ҷайра]]]] '''Хор''', '''дук''' ё '''дуг''' — сохти сахту нӯгтез дар бадани баъзе [[ҷонварон]], ки бештар барои муҳофизат аз [[дарандаҳо]] хизмат мекунад. Хорҳо дар гурӯҳҳои гуногуни [[мӯҳрадорон]] ва [[бемӯҳраҳо]] дида мешаванд. Онҳо вобаста аз ҷонвар аз ҷиҳати андоза, шакл, таркиб ва корбурд фарқ мекунанд. Хорҳо ғайр аз муҳофизат барои ҳаракат, устувор нигоҳ доштани бадан, огоҳ кардани душман ва заҳрзанӣ низ ба кор мераванд.<ref name="Crofts">{{cite journal |last1=Crofts |first1=Stephanie B. |last2=Stankowich |first2=Theodore |title=Stabbing Spines: A Review of the Biomechanics and Evolution of Defensive Spines |journal=Integrative and Comparative Biology |year=2021 |volume=61 |issue=2 |pages=655–667 |doi=10.1093/icb/icab099}}</ref> == Сохт == [[File:S. purp Sea urchin spines 1505.jpg|thumb|Хорҳои сӯзанмонанди хорпушти баҳрӣ]] Хорҳо бештар дарозрӯя ё сӯзанмонанд буда, аз ҷиҳати андоза, шакл ва ранг гуногунанд. Сохти онҳо дар гурӯҳҳои гуногуни ҷонварон яксон нест: * '''[[Ширхӯрон]]''' (ҷайраҳо ва [[Хорпуштак|хорпуштакҳо]]): Хорҳо аз мӯйҳои шаклдигаркарда ба вуҷуд омада, бештар аз [[кератин]] сохта шудаанд. Даруни баъзе хорҳо ковок ё исфанҷмонанд буда, ин сохтор онҳоро сабук ва ҳамзамон устувор мегардонад.<ref name="Vincent">{{cite journal |last1=Vincent |first1=J. F. V. |last2=Owers |first2=P. |title=Mechanical design of hedgehog spines and porcupine quills |journal=Journal of Zoology |year=1986 |volume=210 |issue=1 |pages=55–75 |doi=10.1111/j.1469-7998.1986.tb03620.x}}</ref> * '''[[Моҳиҳо]]''': Хорҳо бештар аз бофтаи [[Устухон|устухонӣ]] сохта шудаанд.<ref name="FishGlossary">{{cite web |title=Glossary of fish terms |url=https://australian.museum/learn/animals/fishes/glossary-of-fish-terms/ |publisher=Australian Museum |language=en}}</ref> * '''[[Хорпушти баҳрӣ|Хорпуштҳои баҳрӣ]]''': Хорҳо аз моддаҳои оҳакӣ, бештар аз [[Карбонати калсий|карбонати калсий]], сохта шудаанд.<ref name="UrchinCalcite">{{cite journal |last1=Politi |first1=Yael |last2=Arad |first2=Talmon |last3=Klein |first3=Eugenia |last4=Weiner |first4=Steve |last5=Addadi |first5=Lia |title=Sea urchin spine calcite forms via a transient amorphous calcium carbonate phase |journal=Science |year=2004 |volume=306 |issue=5699 |pages=1161–1164 |doi=10.1126/science.1102289}}</ref> == Вазифаҳо == Хорҳо пеш аз ҳама ҷонваронро аз шикор шудан муҳофизат мекунанд. Нӯги тези онҳо метавонад ба бадани ҳамлагар халида, ӯро захмин кунад. Аммо хорҳо вазифаҳои дигар низ доранд: * '''Огоҳсозӣ''': Баъзе ҷайраҳо бо ҷунбонидани хорҳои думашон садои тақ-тақ бароварда, дарандаҳоро аз наздик шудан бозмедоранд. Ҳамчунин рангҳои баланду чашмнамои хорҳо ([[апосематизм]]) метавонанд дарандаҳоро аз дур огоҳ кунанд.<ref name="Warning">{{cite journal |last1=Speed |first1=Michael P. |last2=Ruxton |first2=Graeme D. |title=Warning displays in spiny animals: One (more) evolutionary route to aposematism |journal=Evolution |year=2005 |volume=59 |issue=12 |pages=2499–2508 |doi=10.1111/j.0014-3820.2005.tb00963.x}}</ref><ref name="PorcupineZoo">{{cite web |title=Porcupine |url=https://animals.sandiegozoo.org/animals/porcupine |publisher=San Diego Zoo Wildlife Alliance |language=en}}</ref> * '''Ҳаракат''': [[Хорпушти баҳрӣ|Хорпуштҳои баҳрӣ]] бо ёрии хорҳояшон дар таги баҳр ҳаракат мекунанд.<ref name="UrchinMovement">{{cite web |title=Sea urchins: Strange and spiny wonders of the ocean |url=https://www.nhm.ac.uk/discover/sea-urchins-strange-and-spiny-wonders-of-the-ocean.html |publisher=Natural History Museum |language=en}}</ref> * '''Устуворӣ''': Хорҳои хорпуштҳои баҳрӣ барои устувор нигоҳ доштани баданашон низ ёрӣ мерасонанд. Дар моҳиҳо бошад, хорҳои болҳо онҳоро устувор нигоҳ дошта, ба рост мондани бадан (баланс) ҳангоми шино кӯмак мекунанд.<ref name="FinFunction">{{cite web |title=Living in Water: Chapter 4 |url=https://tpwd.texas.gov/education/resources/aquatic-science/tas/chapters/chapter-4/ |publisher=Texas Parks and Wildlife Department |language=en}}</ref> * '''Заҳрзанӣ''': Дар баъзе ҷонварони баҳрӣ хорҳо барои ба бадани ҳамлагар ворид кардани заҳр хизмат мекунанд.<ref name="StingraySmithsonian">{{cite web |title=Freshwater stingray |url=https://nationalzoo.si.edu/animals/freshwater-stingray |publisher=Smithsonian’s National Zoo and Conservation Biology Institute |language=en}}</ref> == Паҳншавӣ == === Ширхӯрон === [[File:Irish hedgehog.jpg|thumb|Ба лӯнда печидани хорпуштак]] Хорҳо дар ҷайраҳо, [[хорпуштак]]ҳо, [[ехидна]]ҳо, [[тенрек]]ҳо ва баъзе [[хояндаҳо]]и дигар, аз ҷумлаи [[Муши хордор|мушҳои хордор]], дида мешаванд.<ref name="Crofts"/><ref name="EchidnaMuseum">{{cite web |title=Echidna research in the Mammalogy collection |url=https://australian.museum/learn/teachers/learning/echidna-research/ |publisher=Australian Museum |language=en}}</ref> Дар ҷайраҳо хорҳо бештар паҳлӯҳо ва пушти баданро мепӯшонанд. Ҳангоми хатар ҷайра хорҳояшро рост карда, худро калонтар нишон медиҳад. Агар даранда наздик ояд, бо хорҳояш ба он осеб мерасонад.<ref name="Cornell">{{cite web |title=Porcupine quill injuries in dogs |url=https://www.vet.cornell.edu/departments-centers-and-institutes/riney-canine-health-center/canine-health-information/porcupine-quill-injuries-in-dogs |publisher=Cornell University College of Veterinary Medicine |language=en}}</ref><ref name="PorcupineTPWD">{{cite web |title=Porcupines — Introducing Mammals to Young Naturalists |url=https://tpwd.texas.gov/publications/nonpwdpubs/introducing_mammals/porcupines/ |publisher=Texas Parks and Wildlife Department |language=en}}</ref> Хорҳои хорпуштакҳо аз хорҳои ҷайраҳо кӯтоҳтар буда, ба пӯсташон сахт часпидаанд. Ҳангоми хатар хорпуштак худро лӯнда карда, [[Сар|сар]], [[Шикам|шикам]] ва дигар ҷойҳои нарми баданашро зери хорҳояш пинҳон мекунад.<ref name="HedgehogRSPCA">{{cite web |title=Hedgehogs in the UK |url=https://www.rspca.org.uk/adviceandwelfare/wildlife/hedgehogs |publisher=RSPCA |language=en}}</ref><ref name="HedgehogCalgary">{{cite web |title=Hedgehog Anatomy |url=https://vet.ucalgary.ca/summercamps/anatomy/wednesday/exotics |publisher=University of Calgary Faculty of Veterinary Medicine |language=en}}</ref> Ехиднаҳо низ хорҳои аз [[кератин]] сохташуда доранд. Гарчанде ҷайраҳо, хорпуштакҳо ва ехиднаҳо ба гурӯҳҳои гуногуни ширхӯрон дохил мешаванд ҳам, хорҳои ҳамаи онҳо аз мӯйҳои шаклдигаркарда ба вуҷуд омадаанд.<ref name="EchidnaCSIRO">{{cite web |title=The echidna (or spiny ant-eater) (1969) |url=https://csiropedia.csiro.au/echidna-spiny-ant-eater-1969/ |publisher=CSIROpedia |language=en}}</ref> === Моҳиҳо === [[Акс:MC Rotfeuerfisch.jpg|thumb|Моҳии шер (''Pterois'') бо хорҳои дарозу заҳрнок]] Дар бисёр моҳиҳо хорҳои сахту нӯгтез дар [[боли шиноварӣ|болҳои шиноварӣ]] ҷойгир буда, барои устуворӣ ва муҳофизати бадани моҳӣ хизмат мекунанд. Ин хорҳо дурушт ва бебуғум буда, аз устухонҳои нарму чандири болҳо фарқ мекунанд.<ref name="FishAnatomy">{{cite web |title=Structure and Function — Fish |url=https://manoa.hawaii.edu/exploringourfluidearth/biological/fish/structure-and-function-fish |publisher=University of Hawaiʻi at Mānoa |language=en}}</ref> Дар баъзе намудҳо, аз ҷумла моҳии шер (''Pterois'') ва моҳиҳои [[Оила (таксономия)|оилаи]] каждуммоҳиҳо (''Scorpaenidae''), хорҳо ба ғадудҳои заҳрбарор пайвастанд. Хор ба пӯст халида, онро шикоф мекунад ва аз он сӯрохӣ заҳр ворид шуда, метавонад дарди сахт, варам ва дигар нишонаҳои заҳролудшавиро ба вуҷуд орад.<ref name="NOAA">{{cite web |title=What is a lionfish? |url=https://oceanservice.noaa.gov/facts/lionfish-facts.html |publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration |language=en}}</ref> === Бемӯҳраҳо === Хорҳо дар гурӯҳҳои гуногуни бемӯҳраҳо, аз ҷумла [[хорпӯстҳо]], [[нармбаданҳо]] ва [[буғумпойҳо]] низ вомехӯранд. Дар хорпуштакҳои баҳрӣ хорҳои ҳаракаткунанда ба скелети оҳакии бадан пайваста буда, барои муҳофизат ва ҳаракат дар қаъри баҳр хизмат мекунанд. Хорҳои баъзе намудҳо дарозу борик ва хорҳои баъзеи дигар кӯтоҳу ғафс мебошанд.<ref name="SeaUrchin">{{cite web |title=Sea Stars, Urchins and Relatives |url=https://ocean.si.edu/ocean-life/invertebrates/sea-stars-urchins-and-relatives |publisher=Smithsonian Ocean |language=en}}</ref> Садафи баъзе ҳалзунҳо ва нармбаданҳои дупалла низ баромадҳои сахти хоршакл дорад. Дар баъзе харчангшаклон бошад, хорҳо бахше аз рӯйпӯши берунии баданро ташкил медиҳанд.<ref name="ShellSpines">{{cite web |last=Leal |first=José H. |title=A Coat of Sharp Spines |url=https://www.shellmuseum.org/post/a-coat-of-sharp-spines |publisher=Bailey-Matthews National Shell Museum |date=2019-11-15 |language=en}}</ref><ref name="ThornyOyster">{{cite web |title=Pacific Thorny Oyster |url=https://qrius.si.edu/browse/object/10010589 |publisher=Smithsonian Institution |language=en}}</ref><ref name="CrabSpines">{{cite web |title=Alaskan King Crab |url=https://www.aquariumofpacific.org/onlinelearningcenter/species/alaskan_king_crab |publisher=Aquarium of the Pacific |language=en}}</ref> Бадани кирминаҳои баъзе шапалакҳо бо мӯякҳои сахту хоршакл пӯшида шудааст, ки метавонанд пӯстро озурда кунанд. Хорҳои кирминаҳои ҷинси ''[[Lonomia]]'', ки дар Амрикои Ҷанубӣ зиндагӣ мекунанд, заҳрноканд. Тамос бо онҳо дар ҳолатҳои вазнин метавонад ба лахташавии хун халал расонда, боиси хунравӣ ва осеби гурдаҳо гардад.<ref name="Lonomia">{{cite journal |last1=Maggi |first1=Silviane |last2=Faulhaber |first2=Gustavo Adolpho Moreira |title=Lonomia obliqua Walker (Lepidoptera: Saturniidae): hemostasis implications |journal=Revista da Associação Médica Brasileira |year=2015 |volume=61 |issue=3 |pages=263–268 |doi=10.1590/1806-9282.61.03.263}}</ref><ref name="LonomiaToxin">{{cite journal |last1=Veiga |first1=A. B. |last2=Blochtein |first2=B. |last3=Guimarães |first3=J. A. |title=Structures involved in production, secretion and injection of the venom produced by the caterpillar Lonomia obliqua (Lepidoptera, Saturniidae) |journal=Toxicon |year=2001 |volume=39 |issue=9 |pages=1343–1351 |doi=10.1016/S0041-0101(01)00086-1}}</ref><ref name="LonomiaReview">{{cite journal |last1=Carrijo-Carvalho |first1=Linda Christian |last2=Chudzinski-Tavassi |first2=Ana Marisa |title=The venom of the Lonomia caterpillar: an overview |journal=Toxicon |year=2007 |volume=49 |issue=6 |pages=741–757 |doi=10.1016/j.toxicon.2006.11.033}}</ref> == Пайдоиш == Хорҳо дар гурӯҳҳои гуногуни ҷонварон дар раванди [[таҳаввул|эволютсия]] ҷудогона ба вуҷуд омадаанд. Ин падида намунаи [[таҳаввули ҳамгаро|эволютсияи ҳамгаро]] мебошад, ки дар он гурӯҳҳои гуногуни ҷонварон новобаста аз ҳамдигар хусусиятҳои монанд пайдо мекунанд.<ref name="Crofts"/> Пайдоиши хорҳои муҳофизатӣ бештар бо хатари ҳамлаи даррандаҳо пайванд дорад. Як пажӯҳиши соли 2016 нишон дод, ки хорҳо ва дигар сохторҳои муҳофизатӣ бештар дар баъзе ширхӯрони миёнаҷуссае пайдо шудаанд, ки дар ҷойҳои кушод зиндагӣ мекунанд ва барои пинҳон шудан ё гурехтан роҳҳои камтар доранд. Бо вуҷуди ин, чунин сохторҳо дар ҷонварони ҷангалзӣ низ дида мешаванд.<ref name="Stankowich">{{cite journal |last1=Stankowich |first1=Theodore |last2=Campbell |first2=Lisa A. |title=Living in the danger zone: Exposure to predators and the evolution of spines and body armor in mammals |journal=Evolution |year=2016 |volume=70 |issue=7 |pages=1501–1511 |doi=10.1111/evo.12961}}</ref> Бозёфтҳои [[палеонтология|палеонтологӣ]] нишон медиҳанд, ки ширхӯрони қадим низ хорҳои мӯймонанд доштаанд. Аз ҷумла, дар боқимондаҳои сангшудаи ''[[Spinolestes xenarthrosus]]'', ки тақрибан 125 миллион сол пеш, дар давраи [[табошир]], зиндагӣ мекард, осори мӯй ва сохторҳои хоршакли пӯст ёфт шудаанд.<ref name="Spinolestes">{{cite journal |last1=Martin |first1=Thomas |last2=Marugán-Lobón |first2=Jesús |last3=Vullo |first3=Romain |last4=Martín-Abad |first4=Hugo |last5=Luo |first5=Zhe-Xi |last6=Buscalioni |first6=Angela D. |title=A Cretaceous eutriconodont and integument evolution in early mammals |journal=Nature |year=2015 |volume=526 |pages=380–384 |doi=10.1038/nature14905}}</ref> == Осебҳо ва дармони онҳо == [[File:Sea urchin injury.jpg|thumb|200px|Пое, ки ба он хорҳои хорпушти баҳрӣ халидааст]] Хорҳо ҳангоми халидан пӯстро сӯрох карда, захм ба вуҷуд меоранд. Сахтии осеб ба шаклу андозаи хор, чуқурии захм ва заҳрнокии он вобаста аст. Хорҳои дар [[Бофта|бофтаҳои бадан]] боқимонда метавонанд боиси [[Дард|дард]], варам, [[Газак|газак]] ва сироят шаванд.<ref name="UrchinNPS">{{cite web |title=Sea Urchin |url=https://www.nps.gov/places/sea-urchin.htm |publisher=U.S. National Park Service |language=en}}</ref> Хорҳои ҷайра заҳрнок нестанд, вале метавонанд ба бофтаҳои бадан чуқур халанд. Хорчаҳои майдаи нӯги онҳо берун кашидани хорро душвор мегардонанд. Агар хор дар бадан боқӣ монад, метавонад шикаста, ба бофтаҳои дарунтар кӯчад ва ба узвҳои дарунӣ осеб расонад. Аз ин рӯ, хорҳои чуқур фурӯрафтаро набояд худсарона берун кашид ва барои дармон бояд ба пизишк муроҷиат кард.<ref name="Cornell"/> Хорҳои баъзе моҳиҳо ва бемуҳрагони баҳрӣ заҳрнок буда, метавонанд дарди сахт, варам, беҳолӣ ва дигар нишонаҳои заҳролудшавиро ба вуҷуд оранд. Дар ҳолатҳои вазнин заҳр метавонад ба кори дил ва роҳҳои нафаскашӣ осеб расонда, ҳатто боиси марг гардад. Ҳангоми чунин осебҳо бояд захмро тоза карда, барои муоина ва дармон ба пизишк муроҷиат кард.<ref name="CDC">{{cite web |title=Poisonings, Envenomations, and Toxic Exposures During Travel |url=https://www.cdc.gov/yellow-book/hcp/environmental-hazards-risks/poisonings-envenomations-and-toxic-exposures-during-travel.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |language=en}}</ref> == Корбурд == [[File:Porcupine quill box (12268979095).jpg|thumb|Қуттие, ки аз дукҳои ҷайра сохта шудааст]] Хорҳои баъзе ҷонварон аз замонҳои қадим барои сохтани зевару ашёҳои ороишӣ истифода мешуданд. Мардуми бумии [[Амрикои Шимолӣ]] хорҳои ҷайраро ранг карда, бо онҳо [[пӯшок]], [[пойафзор]], [[халта]] ва дигар чизҳоро оро медоданд. Ин ҳунарро ''quillwork'' меноманд.<ref name="Quillwork">{{cite book |last=Orchard |first=William C. |title=The Technique of Porcupine-Quill Decoration Among the North American Indians |publisher=Museum of the American Indian, Heye Foundation |year=1916 |doi=10.5479/sil.451243.39088016090201}}</ref><ref name="QuillworkMuseum">{{cite web |title=Moccasins |url=https://americanindian.si.edu/collections-search/object/NMAI_132259 |publisher=National Museum of the American Indian, Smithsonian Institution |language=en}}</ref> Донишмандон сохти хорҳои ҷайраро меомӯзанд, то дар асоси онҳо сӯзанҳои пизишкӣ ва дигар асбобҳои ҷарроҳии навро созанд.<ref name="Cho">{{cite journal |last1=Cho |first1=Woo Kyung |last2=Ankrum |first2=James A. |last3=Guo |first3=Dagang |last4=Chester |first4=Shawn A. |last5=Yang |first5=Seung Yun |last6=Kashyap |first6=Anurag |last7=Campbell |first7=Georgina A. |last8=Wood |first8=Robert J. |last9=Rijal |first9=Ram K. |last10=Karnik |first10=Rohit |last11=Langer |first11=Robert |last12=Karp |first12=Jeffrey M. |title=Microstructured barbs on the North American porcupine quill enable easy tissue penetration and difficult removal |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |year=2012 |volume=109 |issue=52 |pages=21289–21294 |doi=10.1073/pnas.1216441109}}</ref> == Адабиёт == {{reflist}} [[Гурӯҳ:Анатомияи ҳайвонот]] [[Гурӯҳ:Муҳофизати ҳайвонот]] [[Гурӯҳ:Зоология]] r62smlesvb6oe0durgpgno6jw0uy9qa 1490738 1490737 2026-10-22T22:05:11Z Zosya95 54344 /* Сохт */ 1490738 wikitext text/x-wiki {{Дигар маъноҳо|Хор (мазмунҳо)}} [[Акс:Stekelvarken Aiguilles Porc-épic.jpg|thumb|Хорҳои [[ҷайра]]]] '''Хор''', '''дук''' ё '''дуг''' — сохти сахту нӯгтез дар бадани баъзе [[ҷонварон]], ки бештар барои муҳофизат аз [[дарандаҳо]] хизмат мекунад. Хорҳо дар гурӯҳҳои гуногуни [[мӯҳрадорон]] ва [[бемӯҳраҳо]] дида мешаванд. Онҳо вобаста аз ҷонвар аз ҷиҳати андоза, шакл, таркиб ва корбурд фарқ мекунанд. Хорҳо ғайр аз муҳофизат барои ҳаракат, устувор нигоҳ доштани бадан, огоҳ кардани душман ва заҳрзанӣ низ ба кор мераванд.<ref name="Crofts">{{cite journal |last1=Crofts |first1=Stephanie B. |last2=Stankowich |first2=Theodore |title=Stabbing Spines: A Review of the Biomechanics and Evolution of Defensive Spines |journal=Integrative and Comparative Biology |year=2021 |volume=61 |issue=2 |pages=655–667 |doi=10.1093/icb/icab099}}</ref> == Сохт == [[File:S. purp Sea urchin spines 1505.jpg|thumb|Хорҳои сӯзанмонанди хорпушти баҳрӣ]] Хорҳо бештар дарозрӯя ё сӯзанмонанд буда, аз ҷиҳати андоза, шакл ва ранг гуногунанд. Сохти онҳо дар ҳама ҷонварон яксон нест: * '''[[Ширхӯрон]]''' (ҷайраҳо ва [[Хорпуштак|хорпуштакҳо]]): Хорҳо аз мӯйҳои шаклдигаркарда ба вуҷуд омада, бештар аз [[кератин]] сохта шудаанд. Даруни баъзе хорҳо ковок ё исфанҷмонанд буда, ин сохтор онҳоро сабук ва ҳамзамон устувор мегардонад.<ref name="Vincent">{{cite journal |last1=Vincent |first1=J. F. V. |last2=Owers |first2=P. |title=Mechanical design of hedgehog spines and porcupine quills |journal=Journal of Zoology |year=1986 |volume=210 |issue=1 |pages=55–75 |doi=10.1111/j.1469-7998.1986.tb03620.x}}</ref> * '''[[Моҳиҳо]]''': Хорҳо бештар аз бофтаи [[Устухон|устухонӣ]] сохта шудаанд.<ref name="FishGlossary">{{cite web |title=Glossary of fish terms |url=https://australian.museum/learn/animals/fishes/glossary-of-fish-terms/ |publisher=Australian Museum |language=en}}</ref> * '''[[Хорпушти баҳрӣ|Хорпуштҳои баҳрӣ]]''': Хорҳо аз моддаҳои оҳакӣ, бештар аз [[Карбонати калсий|карбонати калсий]], сохта шудаанд.<ref name="UrchinCalcite">{{cite journal |last1=Politi |first1=Yael |last2=Arad |first2=Talmon |last3=Klein |first3=Eugenia |last4=Weiner |first4=Steve |last5=Addadi |first5=Lia |title=Sea urchin spine calcite forms via a transient amorphous calcium carbonate phase |journal=Science |year=2004 |volume=306 |issue=5699 |pages=1161–1164 |doi=10.1126/science.1102289}}</ref> == Вазифаҳо == Хорҳо пеш аз ҳама ҷонваронро аз шикор шудан муҳофизат мекунанд. Нӯги тези онҳо метавонад ба бадани ҳамлагар халида, ӯро захмин кунад. Аммо хорҳо вазифаҳои дигар низ доранд: * '''Огоҳсозӣ''': Баъзе ҷайраҳо бо ҷунбонидани хорҳои думашон садои тақ-тақ бароварда, дарандаҳоро аз наздик шудан бозмедоранд. Ҳамчунин рангҳои баланду чашмнамои хорҳо ([[апосематизм]]) метавонанд дарандаҳоро аз дур огоҳ кунанд.<ref name="Warning">{{cite journal |last1=Speed |first1=Michael P. |last2=Ruxton |first2=Graeme D. |title=Warning displays in spiny animals: One (more) evolutionary route to aposematism |journal=Evolution |year=2005 |volume=59 |issue=12 |pages=2499–2508 |doi=10.1111/j.0014-3820.2005.tb00963.x}}</ref><ref name="PorcupineZoo">{{cite web |title=Porcupine |url=https://animals.sandiegozoo.org/animals/porcupine |publisher=San Diego Zoo Wildlife Alliance |language=en}}</ref> * '''Ҳаракат''': [[Хорпушти баҳрӣ|Хорпуштҳои баҳрӣ]] бо ёрии хорҳояшон дар таги баҳр ҳаракат мекунанд.<ref name="UrchinMovement">{{cite web |title=Sea urchins: Strange and spiny wonders of the ocean |url=https://www.nhm.ac.uk/discover/sea-urchins-strange-and-spiny-wonders-of-the-ocean.html |publisher=Natural History Museum |language=en}}</ref> * '''Устуворӣ''': Хорҳои хорпуштҳои баҳрӣ барои устувор нигоҳ доштани баданашон низ ёрӣ мерасонанд. Дар моҳиҳо бошад, хорҳои болҳо онҳоро устувор нигоҳ дошта, ба рост мондани бадан (баланс) ҳангоми шино кӯмак мекунанд.<ref name="FinFunction">{{cite web |title=Living in Water: Chapter 4 |url=https://tpwd.texas.gov/education/resources/aquatic-science/tas/chapters/chapter-4/ |publisher=Texas Parks and Wildlife Department |language=en}}</ref> * '''Заҳрзанӣ''': Дар баъзе ҷонварони баҳрӣ хорҳо барои ба бадани ҳамлагар ворид кардани заҳр хизмат мекунанд.<ref name="StingraySmithsonian">{{cite web |title=Freshwater stingray |url=https://nationalzoo.si.edu/animals/freshwater-stingray |publisher=Smithsonian’s National Zoo and Conservation Biology Institute |language=en}}</ref> == Паҳншавӣ == === Ширхӯрон === [[File:Irish hedgehog.jpg|thumb|Ба лӯнда печидани хорпуштак]] Хорҳо дар ҷайраҳо, [[хорпуштак]]ҳо, [[ехидна]]ҳо, [[тенрек]]ҳо ва баъзе [[хояндаҳо]]и дигар, аз ҷумлаи [[Муши хордор|мушҳои хордор]], дида мешаванд.<ref name="Crofts"/><ref name="EchidnaMuseum">{{cite web |title=Echidna research in the Mammalogy collection |url=https://australian.museum/learn/teachers/learning/echidna-research/ |publisher=Australian Museum |language=en}}</ref> Дар ҷайраҳо хорҳо бештар паҳлӯҳо ва пушти баданро мепӯшонанд. Ҳангоми хатар ҷайра хорҳояшро рост карда, худро калонтар нишон медиҳад. Агар даранда наздик ояд, бо хорҳояш ба он осеб мерасонад.<ref name="Cornell">{{cite web |title=Porcupine quill injuries in dogs |url=https://www.vet.cornell.edu/departments-centers-and-institutes/riney-canine-health-center/canine-health-information/porcupine-quill-injuries-in-dogs |publisher=Cornell University College of Veterinary Medicine |language=en}}</ref><ref name="PorcupineTPWD">{{cite web |title=Porcupines — Introducing Mammals to Young Naturalists |url=https://tpwd.texas.gov/publications/nonpwdpubs/introducing_mammals/porcupines/ |publisher=Texas Parks and Wildlife Department |language=en}}</ref> Хорҳои хорпуштакҳо аз хорҳои ҷайраҳо кӯтоҳтар буда, ба пӯсташон сахт часпидаанд. Ҳангоми хатар хорпуштак худро лӯнда карда, [[Сар|сар]], [[Шикам|шикам]] ва дигар ҷойҳои нарми баданашро зери хорҳояш пинҳон мекунад.<ref name="HedgehogRSPCA">{{cite web |title=Hedgehogs in the UK |url=https://www.rspca.org.uk/adviceandwelfare/wildlife/hedgehogs |publisher=RSPCA |language=en}}</ref><ref name="HedgehogCalgary">{{cite web |title=Hedgehog Anatomy |url=https://vet.ucalgary.ca/summercamps/anatomy/wednesday/exotics |publisher=University of Calgary Faculty of Veterinary Medicine |language=en}}</ref> Ехиднаҳо низ хорҳои аз [[кератин]] сохташуда доранд. Гарчанде ҷайраҳо, хорпуштакҳо ва ехиднаҳо ба гурӯҳҳои гуногуни ширхӯрон дохил мешаванд ҳам, хорҳои ҳамаи онҳо аз мӯйҳои шаклдигаркарда ба вуҷуд омадаанд.<ref name="EchidnaCSIRO">{{cite web |title=The echidna (or spiny ant-eater) (1969) |url=https://csiropedia.csiro.au/echidna-spiny-ant-eater-1969/ |publisher=CSIROpedia |language=en}}</ref> === Моҳиҳо === [[Акс:MC Rotfeuerfisch.jpg|thumb|Моҳии шер (''Pterois'') бо хорҳои дарозу заҳрнок]] Дар бисёр моҳиҳо хорҳои сахту нӯгтез дар [[боли шиноварӣ|болҳои шиноварӣ]] ҷойгир буда, барои устуворӣ ва муҳофизати бадани моҳӣ хизмат мекунанд. Ин хорҳо дурушт ва бебуғум буда, аз устухонҳои нарму чандири болҳо фарқ мекунанд.<ref name="FishAnatomy">{{cite web |title=Structure and Function — Fish |url=https://manoa.hawaii.edu/exploringourfluidearth/biological/fish/structure-and-function-fish |publisher=University of Hawaiʻi at Mānoa |language=en}}</ref> Дар баъзе намудҳо, аз ҷумла моҳии шер (''Pterois'') ва моҳиҳои [[Оила (таксономия)|оилаи]] каждуммоҳиҳо (''Scorpaenidae''), хорҳо ба ғадудҳои заҳрбарор пайвастанд. Хор ба пӯст халида, онро шикоф мекунад ва аз он сӯрохӣ заҳр ворид шуда, метавонад дарди сахт, варам ва дигар нишонаҳои заҳролудшавиро ба вуҷуд орад.<ref name="NOAA">{{cite web |title=What is a lionfish? |url=https://oceanservice.noaa.gov/facts/lionfish-facts.html |publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration |language=en}}</ref> === Бемӯҳраҳо === Хорҳо дар гурӯҳҳои гуногуни бемӯҳраҳо, аз ҷумла [[хорпӯстҳо]], [[нармбаданҳо]] ва [[буғумпойҳо]] низ вомехӯранд. Дар хорпуштакҳои баҳрӣ хорҳои ҳаракаткунанда ба скелети оҳакии бадан пайваста буда, барои муҳофизат ва ҳаракат дар қаъри баҳр хизмат мекунанд. Хорҳои баъзе намудҳо дарозу борик ва хорҳои баъзеи дигар кӯтоҳу ғафс мебошанд.<ref name="SeaUrchin">{{cite web |title=Sea Stars, Urchins and Relatives |url=https://ocean.si.edu/ocean-life/invertebrates/sea-stars-urchins-and-relatives |publisher=Smithsonian Ocean |language=en}}</ref> Садафи баъзе ҳалзунҳо ва нармбаданҳои дупалла низ баромадҳои сахти хоршакл дорад. Дар баъзе харчангшаклон бошад, хорҳо бахше аз рӯйпӯши берунии баданро ташкил медиҳанд.<ref name="ShellSpines">{{cite web |last=Leal |first=José H. |title=A Coat of Sharp Spines |url=https://www.shellmuseum.org/post/a-coat-of-sharp-spines |publisher=Bailey-Matthews National Shell Museum |date=2019-11-15 |language=en}}</ref><ref name="ThornyOyster">{{cite web |title=Pacific Thorny Oyster |url=https://qrius.si.edu/browse/object/10010589 |publisher=Smithsonian Institution |language=en}}</ref><ref name="CrabSpines">{{cite web |title=Alaskan King Crab |url=https://www.aquariumofpacific.org/onlinelearningcenter/species/alaskan_king_crab |publisher=Aquarium of the Pacific |language=en}}</ref> Бадани кирминаҳои баъзе шапалакҳо бо мӯякҳои сахту хоршакл пӯшида шудааст, ки метавонанд пӯстро озурда кунанд. Хорҳои кирминаҳои ҷинси ''[[Lonomia]]'', ки дар Амрикои Ҷанубӣ зиндагӣ мекунанд, заҳрноканд. Тамос бо онҳо дар ҳолатҳои вазнин метавонад ба лахташавии хун халал расонда, боиси хунравӣ ва осеби гурдаҳо гардад.<ref name="Lonomia">{{cite journal |last1=Maggi |first1=Silviane |last2=Faulhaber |first2=Gustavo Adolpho Moreira |title=Lonomia obliqua Walker (Lepidoptera: Saturniidae): hemostasis implications |journal=Revista da Associação Médica Brasileira |year=2015 |volume=61 |issue=3 |pages=263–268 |doi=10.1590/1806-9282.61.03.263}}</ref><ref name="LonomiaToxin">{{cite journal |last1=Veiga |first1=A. B. |last2=Blochtein |first2=B. |last3=Guimarães |first3=J. A. |title=Structures involved in production, secretion and injection of the venom produced by the caterpillar Lonomia obliqua (Lepidoptera, Saturniidae) |journal=Toxicon |year=2001 |volume=39 |issue=9 |pages=1343–1351 |doi=10.1016/S0041-0101(01)00086-1}}</ref><ref name="LonomiaReview">{{cite journal |last1=Carrijo-Carvalho |first1=Linda Christian |last2=Chudzinski-Tavassi |first2=Ana Marisa |title=The venom of the Lonomia caterpillar: an overview |journal=Toxicon |year=2007 |volume=49 |issue=6 |pages=741–757 |doi=10.1016/j.toxicon.2006.11.033}}</ref> == Пайдоиш == Хорҳо дар гурӯҳҳои гуногуни ҷонварон дар раванди [[таҳаввул|эволютсия]] ҷудогона ба вуҷуд омадаанд. Ин падида намунаи [[таҳаввули ҳамгаро|эволютсияи ҳамгаро]] мебошад, ки дар он гурӯҳҳои гуногуни ҷонварон новобаста аз ҳамдигар хусусиятҳои монанд пайдо мекунанд.<ref name="Crofts"/> Пайдоиши хорҳои муҳофизатӣ бештар бо хатари ҳамлаи даррандаҳо пайванд дорад. Як пажӯҳиши соли 2016 нишон дод, ки хорҳо ва дигар сохторҳои муҳофизатӣ бештар дар баъзе ширхӯрони миёнаҷуссае пайдо шудаанд, ки дар ҷойҳои кушод зиндагӣ мекунанд ва барои пинҳон шудан ё гурехтан роҳҳои камтар доранд. Бо вуҷуди ин, чунин сохторҳо дар ҷонварони ҷангалзӣ низ дида мешаванд.<ref name="Stankowich">{{cite journal |last1=Stankowich |first1=Theodore |last2=Campbell |first2=Lisa A. |title=Living in the danger zone: Exposure to predators and the evolution of spines and body armor in mammals |journal=Evolution |year=2016 |volume=70 |issue=7 |pages=1501–1511 |doi=10.1111/evo.12961}}</ref> Бозёфтҳои [[палеонтология|палеонтологӣ]] нишон медиҳанд, ки ширхӯрони қадим низ хорҳои мӯймонанд доштаанд. Аз ҷумла, дар боқимондаҳои сангшудаи ''[[Spinolestes xenarthrosus]]'', ки тақрибан 125 миллион сол пеш, дар давраи [[табошир]], зиндагӣ мекард, осори мӯй ва сохторҳои хоршакли пӯст ёфт шудаанд.<ref name="Spinolestes">{{cite journal |last1=Martin |first1=Thomas |last2=Marugán-Lobón |first2=Jesús |last3=Vullo |first3=Romain |last4=Martín-Abad |first4=Hugo |last5=Luo |first5=Zhe-Xi |last6=Buscalioni |first6=Angela D. |title=A Cretaceous eutriconodont and integument evolution in early mammals |journal=Nature |year=2015 |volume=526 |pages=380–384 |doi=10.1038/nature14905}}</ref> == Осебҳо ва дармони онҳо == [[File:Sea urchin injury.jpg|thumb|200px|Пое, ки ба он хорҳои хорпушти баҳрӣ халидааст]] Хорҳо ҳангоми халидан пӯстро сӯрох карда, захм ба вуҷуд меоранд. Сахтии осеб ба шаклу андозаи хор, чуқурии захм ва заҳрнокии он вобаста аст. Хорҳои дар [[Бофта|бофтаҳои бадан]] боқимонда метавонанд боиси [[Дард|дард]], варам, [[Газак|газак]] ва сироят шаванд.<ref name="UrchinNPS">{{cite web |title=Sea Urchin |url=https://www.nps.gov/places/sea-urchin.htm |publisher=U.S. National Park Service |language=en}}</ref> Хорҳои ҷайра заҳрнок нестанд, вале метавонанд ба бофтаҳои бадан чуқур халанд. Хорчаҳои майдаи нӯги онҳо берун кашидани хорро душвор мегардонанд. Агар хор дар бадан боқӣ монад, метавонад шикаста, ба бофтаҳои дарунтар кӯчад ва ба узвҳои дарунӣ осеб расонад. Аз ин рӯ, хорҳои чуқур фурӯрафтаро набояд худсарона берун кашид ва барои дармон бояд ба пизишк муроҷиат кард.<ref name="Cornell"/> Хорҳои баъзе моҳиҳо ва бемуҳрагони баҳрӣ заҳрнок буда, метавонанд дарди сахт, варам, беҳолӣ ва дигар нишонаҳои заҳролудшавиро ба вуҷуд оранд. Дар ҳолатҳои вазнин заҳр метавонад ба кори дил ва роҳҳои нафаскашӣ осеб расонда, ҳатто боиси марг гардад. Ҳангоми чунин осебҳо бояд захмро тоза карда, барои муоина ва дармон ба пизишк муроҷиат кард.<ref name="CDC">{{cite web |title=Poisonings, Envenomations, and Toxic Exposures During Travel |url=https://www.cdc.gov/yellow-book/hcp/environmental-hazards-risks/poisonings-envenomations-and-toxic-exposures-during-travel.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |language=en}}</ref> == Корбурд == [[File:Porcupine quill box (12268979095).jpg|thumb|Қуттие, ки аз дукҳои ҷайра сохта шудааст]] Хорҳои баъзе ҷонварон аз замонҳои қадим барои сохтани зевару ашёҳои ороишӣ истифода мешуданд. Мардуми бумии [[Амрикои Шимолӣ]] хорҳои ҷайраро ранг карда, бо онҳо [[пӯшок]], [[пойафзор]], [[халта]] ва дигар чизҳоро оро медоданд. Ин ҳунарро ''quillwork'' меноманд.<ref name="Quillwork">{{cite book |last=Orchard |first=William C. |title=The Technique of Porcupine-Quill Decoration Among the North American Indians |publisher=Museum of the American Indian, Heye Foundation |year=1916 |doi=10.5479/sil.451243.39088016090201}}</ref><ref name="QuillworkMuseum">{{cite web |title=Moccasins |url=https://americanindian.si.edu/collections-search/object/NMAI_132259 |publisher=National Museum of the American Indian, Smithsonian Institution |language=en}}</ref> Донишмандон сохти хорҳои ҷайраро меомӯзанд, то дар асоси онҳо сӯзанҳои пизишкӣ ва дигар асбобҳои ҷарроҳии навро созанд.<ref name="Cho">{{cite journal |last1=Cho |first1=Woo Kyung |last2=Ankrum |first2=James A. |last3=Guo |first3=Dagang |last4=Chester |first4=Shawn A. |last5=Yang |first5=Seung Yun |last6=Kashyap |first6=Anurag |last7=Campbell |first7=Georgina A. |last8=Wood |first8=Robert J. |last9=Rijal |first9=Ram K. |last10=Karnik |first10=Rohit |last11=Langer |first11=Robert |last12=Karp |first12=Jeffrey M. |title=Microstructured barbs on the North American porcupine quill enable easy tissue penetration and difficult removal |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |year=2012 |volume=109 |issue=52 |pages=21289–21294 |doi=10.1073/pnas.1216441109}}</ref> == Адабиёт == {{reflist}} [[Гурӯҳ:Анатомияи ҳайвонот]] [[Гурӯҳ:Муҳофизати ҳайвонот]] [[Гурӯҳ:Зоология]] f42fz6c0d9d42ncrqgiwrvj5t8mk0m9 1490739 1490738 2026-10-22T22:13:14Z Zosya95 54344 /* Пайдоиш */ 1490739 wikitext text/x-wiki {{Дигар маъноҳо|Хор (мазмунҳо)}} [[Акс:Stekelvarken Aiguilles Porc-épic.jpg|thumb|Хорҳои [[ҷайра]]]] '''Хор''', '''дук''' ё '''дуг''' — сохти сахту нӯгтез дар бадани баъзе [[ҷонварон]], ки бештар барои муҳофизат аз [[дарандаҳо]] хизмат мекунад. Хорҳо дар гурӯҳҳои гуногуни [[мӯҳрадорон]] ва [[бемӯҳраҳо]] дида мешаванд. Онҳо вобаста аз ҷонвар аз ҷиҳати андоза, шакл, таркиб ва корбурд фарқ мекунанд. Хорҳо ғайр аз муҳофизат барои ҳаракат, устувор нигоҳ доштани бадан, огоҳ кардани душман ва заҳрзанӣ низ ба кор мераванд.<ref name="Crofts">{{cite journal |last1=Crofts |first1=Stephanie B. |last2=Stankowich |first2=Theodore |title=Stabbing Spines: A Review of the Biomechanics and Evolution of Defensive Spines |journal=Integrative and Comparative Biology |year=2021 |volume=61 |issue=2 |pages=655–667 |doi=10.1093/icb/icab099}}</ref> == Сохт == [[File:S. purp Sea urchin spines 1505.jpg|thumb|Хорҳои сӯзанмонанди хорпушти баҳрӣ]] Хорҳо бештар дарозрӯя ё сӯзанмонанд буда, аз ҷиҳати андоза, шакл ва ранг гуногунанд. Сохти онҳо дар ҳама ҷонварон яксон нест: * '''[[Ширхӯрон]]''' (ҷайраҳо ва [[Хорпуштак|хорпуштакҳо]]): Хорҳо аз мӯйҳои шаклдигаркарда ба вуҷуд омада, бештар аз [[кератин]] сохта шудаанд. Даруни баъзе хорҳо ковок ё исфанҷмонанд буда, ин сохтор онҳоро сабук ва ҳамзамон устувор мегардонад.<ref name="Vincent">{{cite journal |last1=Vincent |first1=J. F. V. |last2=Owers |first2=P. |title=Mechanical design of hedgehog spines and porcupine quills |journal=Journal of Zoology |year=1986 |volume=210 |issue=1 |pages=55–75 |doi=10.1111/j.1469-7998.1986.tb03620.x}}</ref> * '''[[Моҳиҳо]]''': Хорҳо бештар аз бофтаи [[Устухон|устухонӣ]] сохта шудаанд.<ref name="FishGlossary">{{cite web |title=Glossary of fish terms |url=https://australian.museum/learn/animals/fishes/glossary-of-fish-terms/ |publisher=Australian Museum |language=en}}</ref> * '''[[Хорпушти баҳрӣ|Хорпуштҳои баҳрӣ]]''': Хорҳо аз моддаҳои оҳакӣ, бештар аз [[Карбонати калсий|карбонати калсий]], сохта шудаанд.<ref name="UrchinCalcite">{{cite journal |last1=Politi |first1=Yael |last2=Arad |first2=Talmon |last3=Klein |first3=Eugenia |last4=Weiner |first4=Steve |last5=Addadi |first5=Lia |title=Sea urchin spine calcite forms via a transient amorphous calcium carbonate phase |journal=Science |year=2004 |volume=306 |issue=5699 |pages=1161–1164 |doi=10.1126/science.1102289}}</ref> == Вазифаҳо == Хорҳо пеш аз ҳама ҷонваронро аз шикор шудан муҳофизат мекунанд. Нӯги тези онҳо метавонад ба бадани ҳамлагар халида, ӯро захмин кунад. Аммо хорҳо вазифаҳои дигар низ доранд: * '''Огоҳсозӣ''': Баъзе ҷайраҳо бо ҷунбонидани хорҳои думашон садои тақ-тақ бароварда, дарандаҳоро аз наздик шудан бозмедоранд. Ҳамчунин рангҳои баланду чашмнамои хорҳо ([[апосематизм]]) метавонанд дарандаҳоро аз дур огоҳ кунанд.<ref name="Warning">{{cite journal |last1=Speed |first1=Michael P. |last2=Ruxton |first2=Graeme D. |title=Warning displays in spiny animals: One (more) evolutionary route to aposematism |journal=Evolution |year=2005 |volume=59 |issue=12 |pages=2499–2508 |doi=10.1111/j.0014-3820.2005.tb00963.x}}</ref><ref name="PorcupineZoo">{{cite web |title=Porcupine |url=https://animals.sandiegozoo.org/animals/porcupine |publisher=San Diego Zoo Wildlife Alliance |language=en}}</ref> * '''Ҳаракат''': [[Хорпушти баҳрӣ|Хорпуштҳои баҳрӣ]] бо ёрии хорҳояшон дар таги баҳр ҳаракат мекунанд.<ref name="UrchinMovement">{{cite web |title=Sea urchins: Strange and spiny wonders of the ocean |url=https://www.nhm.ac.uk/discover/sea-urchins-strange-and-spiny-wonders-of-the-ocean.html |publisher=Natural History Museum |language=en}}</ref> * '''Устуворӣ''': Хорҳои хорпуштҳои баҳрӣ барои устувор нигоҳ доштани баданашон низ ёрӣ мерасонанд. Дар моҳиҳо бошад, хорҳои болҳо онҳоро устувор нигоҳ дошта, ба рост мондани бадан (баланс) ҳангоми шино кӯмак мекунанд.<ref name="FinFunction">{{cite web |title=Living in Water: Chapter 4 |url=https://tpwd.texas.gov/education/resources/aquatic-science/tas/chapters/chapter-4/ |publisher=Texas Parks and Wildlife Department |language=en}}</ref> * '''Заҳрзанӣ''': Дар баъзе ҷонварони баҳрӣ хорҳо барои ба бадани ҳамлагар ворид кардани заҳр хизмат мекунанд.<ref name="StingraySmithsonian">{{cite web |title=Freshwater stingray |url=https://nationalzoo.si.edu/animals/freshwater-stingray |publisher=Smithsonian’s National Zoo and Conservation Biology Institute |language=en}}</ref> == Паҳншавӣ == === Ширхӯрон === [[File:Irish hedgehog.jpg|thumb|Ба лӯнда печидани хорпуштак]] Хорҳо дар ҷайраҳо, [[хорпуштак]]ҳо, [[ехидна]]ҳо, [[тенрек]]ҳо ва баъзе [[хояндаҳо]]и дигар, аз ҷумлаи [[Муши хордор|мушҳои хордор]], дида мешаванд.<ref name="Crofts"/><ref name="EchidnaMuseum">{{cite web |title=Echidna research in the Mammalogy collection |url=https://australian.museum/learn/teachers/learning/echidna-research/ |publisher=Australian Museum |language=en}}</ref> Дар ҷайраҳо хорҳо бештар паҳлӯҳо ва пушти баданро мепӯшонанд. Ҳангоми хатар ҷайра хорҳояшро рост карда, худро калонтар нишон медиҳад. Агар даранда наздик ояд, бо хорҳояш ба он осеб мерасонад.<ref name="Cornell">{{cite web |title=Porcupine quill injuries in dogs |url=https://www.vet.cornell.edu/departments-centers-and-institutes/riney-canine-health-center/canine-health-information/porcupine-quill-injuries-in-dogs |publisher=Cornell University College of Veterinary Medicine |language=en}}</ref><ref name="PorcupineTPWD">{{cite web |title=Porcupines — Introducing Mammals to Young Naturalists |url=https://tpwd.texas.gov/publications/nonpwdpubs/introducing_mammals/porcupines/ |publisher=Texas Parks and Wildlife Department |language=en}}</ref> Хорҳои хорпуштакҳо аз хорҳои ҷайраҳо кӯтоҳтар буда, ба пӯсташон сахт часпидаанд. Ҳангоми хатар хорпуштак худро лӯнда карда, [[Сар|сар]], [[Шикам|шикам]] ва дигар ҷойҳои нарми баданашро зери хорҳояш пинҳон мекунад.<ref name="HedgehogRSPCA">{{cite web |title=Hedgehogs in the UK |url=https://www.rspca.org.uk/adviceandwelfare/wildlife/hedgehogs |publisher=RSPCA |language=en}}</ref><ref name="HedgehogCalgary">{{cite web |title=Hedgehog Anatomy |url=https://vet.ucalgary.ca/summercamps/anatomy/wednesday/exotics |publisher=University of Calgary Faculty of Veterinary Medicine |language=en}}</ref> Ехиднаҳо низ хорҳои аз [[кератин]] сохташуда доранд. Гарчанде ҷайраҳо, хорпуштакҳо ва ехиднаҳо ба гурӯҳҳои гуногуни ширхӯрон дохил мешаванд ҳам, хорҳои ҳамаи онҳо аз мӯйҳои шаклдигаркарда ба вуҷуд омадаанд.<ref name="EchidnaCSIRO">{{cite web |title=The echidna (or spiny ant-eater) (1969) |url=https://csiropedia.csiro.au/echidna-spiny-ant-eater-1969/ |publisher=CSIROpedia |language=en}}</ref> === Моҳиҳо === [[Акс:MC Rotfeuerfisch.jpg|thumb|Моҳии шер (''Pterois'') бо хорҳои дарозу заҳрнок]] Дар бисёр моҳиҳо хорҳои сахту нӯгтез дар [[боли шиноварӣ|болҳои шиноварӣ]] ҷойгир буда, барои устуворӣ ва муҳофизати бадани моҳӣ хизмат мекунанд. Ин хорҳо дурушт ва бебуғум буда, аз устухонҳои нарму чандири болҳо фарқ мекунанд.<ref name="FishAnatomy">{{cite web |title=Structure and Function — Fish |url=https://manoa.hawaii.edu/exploringourfluidearth/biological/fish/structure-and-function-fish |publisher=University of Hawaiʻi at Mānoa |language=en}}</ref> Дар баъзе намудҳо, аз ҷумла моҳии шер (''Pterois'') ва моҳиҳои [[Оила (таксономия)|оилаи]] каждуммоҳиҳо (''Scorpaenidae''), хорҳо ба ғадудҳои заҳрбарор пайвастанд. Хор ба пӯст халида, онро шикоф мекунад ва аз он сӯрохӣ заҳр ворид шуда, метавонад дарди сахт, варам ва дигар нишонаҳои заҳролудшавиро ба вуҷуд орад.<ref name="NOAA">{{cite web |title=What is a lionfish? |url=https://oceanservice.noaa.gov/facts/lionfish-facts.html |publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration |language=en}}</ref> === Бемӯҳраҳо === Хорҳо дар гурӯҳҳои гуногуни бемӯҳраҳо, аз ҷумла [[хорпӯстҳо]], [[нармбаданҳо]] ва [[буғумпойҳо]] низ вомехӯранд. Дар хорпуштакҳои баҳрӣ хорҳои ҳаракаткунанда ба скелети оҳакии бадан пайваста буда, барои муҳофизат ва ҳаракат дар қаъри баҳр хизмат мекунанд. Хорҳои баъзе намудҳо дарозу борик ва хорҳои баъзеи дигар кӯтоҳу ғафс мебошанд.<ref name="SeaUrchin">{{cite web |title=Sea Stars, Urchins and Relatives |url=https://ocean.si.edu/ocean-life/invertebrates/sea-stars-urchins-and-relatives |publisher=Smithsonian Ocean |language=en}}</ref> Садафи баъзе ҳалзунҳо ва нармбаданҳои дупалла низ баромадҳои сахти хоршакл дорад. Дар баъзе харчангшаклон бошад, хорҳо бахше аз рӯйпӯши берунии баданро ташкил медиҳанд.<ref name="ShellSpines">{{cite web |last=Leal |first=José H. |title=A Coat of Sharp Spines |url=https://www.shellmuseum.org/post/a-coat-of-sharp-spines |publisher=Bailey-Matthews National Shell Museum |date=2019-11-15 |language=en}}</ref><ref name="ThornyOyster">{{cite web |title=Pacific Thorny Oyster |url=https://qrius.si.edu/browse/object/10010589 |publisher=Smithsonian Institution |language=en}}</ref><ref name="CrabSpines">{{cite web |title=Alaskan King Crab |url=https://www.aquariumofpacific.org/onlinelearningcenter/species/alaskan_king_crab |publisher=Aquarium of the Pacific |language=en}}</ref> Бадани кирминаҳои баъзе шапалакҳо бо мӯякҳои сахту хоршакл пӯшида шудааст, ки метавонанд пӯстро озурда кунанд. Хорҳои кирминаҳои ҷинси ''[[Lonomia]]'', ки дар Амрикои Ҷанубӣ зиндагӣ мекунанд, заҳрноканд. Тамос бо онҳо дар ҳолатҳои вазнин метавонад ба лахташавии хун халал расонда, боиси хунравӣ ва осеби гурдаҳо гардад.<ref name="Lonomia">{{cite journal |last1=Maggi |first1=Silviane |last2=Faulhaber |first2=Gustavo Adolpho Moreira |title=Lonomia obliqua Walker (Lepidoptera: Saturniidae): hemostasis implications |journal=Revista da Associação Médica Brasileira |year=2015 |volume=61 |issue=3 |pages=263–268 |doi=10.1590/1806-9282.61.03.263}}</ref><ref name="LonomiaToxin">{{cite journal |last1=Veiga |first1=A. B. |last2=Blochtein |first2=B. |last3=Guimarães |first3=J. A. |title=Structures involved in production, secretion and injection of the venom produced by the caterpillar Lonomia obliqua (Lepidoptera, Saturniidae) |journal=Toxicon |year=2001 |volume=39 |issue=9 |pages=1343–1351 |doi=10.1016/S0041-0101(01)00086-1}}</ref><ref name="LonomiaReview">{{cite journal |last1=Carrijo-Carvalho |first1=Linda Christian |last2=Chudzinski-Tavassi |first2=Ana Marisa |title=The venom of the Lonomia caterpillar: an overview |journal=Toxicon |year=2007 |volume=49 |issue=6 |pages=741–757 |doi=10.1016/j.toxicon.2006.11.033}}</ref> == Пайдоиш == Хорҳо дар ҳар гурӯҳи ҷонварон дар раванди [[таҳаввул|эволютсия]] ҷудогона ба вуҷуд омадаанд. Ин падида намунаи [[таҳаввули ҳамгаро|эволютсияи ҳамгаро]] мебошад, ки дар он [[Ҷондор (биология)|организмҳои]] ҳархела новобаста аз ҳамдигар хусусиятҳои монанд пайдо мекунанд.<ref name="Crofts"/> Пайдоиши хорҳо бештар бо муҳофизат аз даррандаҳо пайванд дорад. Хору дигар сохторҳои муҳофизатӣ бештар дар ширхӯроне пайдо шудаанд, ки дар ҷойҳои кушод зиндагӣ мекунанд ва имкони пинҳон шудан ё гурехтанашон кам аст.<ref name="Stankowich">{{cite journal |last1=Stankowich |first1=Theodore |last2=Campbell |first2=Lisa A. |title=Living in the danger zone: Exposure to predators and the evolution of spines and body armor in mammals |journal=Evolution |year=2016 |volume=70 |issue=7 |pages=1501–1511 |doi=10.1111/evo.12961}}</ref> == Осебҳо ва дармони онҳо == [[File:Sea urchin injury.jpg|thumb|200px|Пое, ки ба он хорҳои хорпушти баҳрӣ халидааст]] Хорҳо ҳангоми халидан пӯстро сӯрох мекунанд. Сахтии осеб ба шаклу андозаи хор, чуқурии захм ва заҳрнокии он вобаста аст. Хорҳои дар [[Бофта|бофтаҳои бадан]] боқимонда метавонанд боиси [[Дард|дард]], варам, [[Газак|газак]] ва сироят шаванд.<ref name="UrchinNPS">{{cite web |title=Sea Urchin |url=https://www.nps.gov/places/sea-urchin.htm |publisher=U.S. National Park Service |language=en}}</ref> Хорҳои ҷайра заҳрнок нестанд, вале метавонанд ба бофтаҳои бадан чуқур халанд. Хорчаҳои майдаи нӯги онҳо берун кашидани хорро душвор мегардонанд. Агар хор дар бадан боқӣ монад, метавонад шикаста, ба бофтаҳои дарунтар кӯчад ва ба узвҳои дарунӣ осеб расонад. Аз ин рӯ, хорҳои чуқур фурӯрафтаро набояд худсарона берун кашид ва барои дармон бояд ба пизишк муроҷиат кард.<ref name="Cornell"/> Хорҳои баъзе моҳиҳо ва бемуҳрагони баҳрӣ заҳрнок буда, метавонанд дарди сахт, варам, беҳолӣ ва дигар нишонаҳои заҳролудшавиро ба вуҷуд оранд. Дар ҳолатҳои вазнин заҳр метавонад ба кори дил ва роҳҳои нафаскашӣ осеб расонда, ҳатто боиси марг гардад. Ҳангоми чунин осебҳо бояд захмро тоза карда, барои муоина ва дармон ба пизишк муроҷиат кард.<ref name="CDC">{{cite web |title=Poisonings, Envenomations, and Toxic Exposures During Travel |url=https://www.cdc.gov/yellow-book/hcp/environmental-hazards-risks/poisonings-envenomations-and-toxic-exposures-during-travel.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |language=en}}</ref> == Корбурд == [[File:Porcupine quill box (12268979095).jpg|thumb|Қуттие, ки аз дукҳои ҷайра сохта шудааст]] Хорҳои баъзе ҷонварон аз замонҳои қадим барои сохтани зевару ашёҳои ороишӣ истифода мешуданд. Мардуми бумии [[Амрикои Шимолӣ]] хорҳои ҷайраро ранг карда, бо онҳо [[пӯшок]], [[пойафзор]], [[халта]] ва дигар чизҳоро оро медоданд. Ин ҳунарро ''quillwork'' меноманд.<ref name="Quillwork">{{cite book |last=Orchard |first=William C. |title=The Technique of Porcupine-Quill Decoration Among the North American Indians |publisher=Museum of the American Indian, Heye Foundation |year=1916 |doi=10.5479/sil.451243.39088016090201}}</ref><ref name="QuillworkMuseum">{{cite web |title=Moccasins |url=https://americanindian.si.edu/collections-search/object/NMAI_132259 |publisher=National Museum of the American Indian, Smithsonian Institution |language=en}}</ref> Донишмандон сохти хорҳои ҷайраро меомӯзанд, то дар асоси онҳо сӯзанҳои пизишкӣ ва дигар асбобҳои ҷарроҳии навро созанд.<ref name="Cho">{{cite journal |last1=Cho |first1=Woo Kyung |last2=Ankrum |first2=James A. |last3=Guo |first3=Dagang |last4=Chester |first4=Shawn A. |last5=Yang |first5=Seung Yun |last6=Kashyap |first6=Anurag |last7=Campbell |first7=Georgina A. |last8=Wood |first8=Robert J. |last9=Rijal |first9=Ram K. |last10=Karnik |first10=Rohit |last11=Langer |first11=Robert |last12=Karp |first12=Jeffrey M. |title=Microstructured barbs on the North American porcupine quill enable easy tissue penetration and difficult removal |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |year=2012 |volume=109 |issue=52 |pages=21289–21294 |doi=10.1073/pnas.1216441109}}</ref> == Адабиёт == {{reflist}} [[Гурӯҳ:Анатомияи ҳайвонот]] [[Гурӯҳ:Муҳофизати ҳайвонот]] [[Гурӯҳ:Зоология]] m5aom886dg5y85nihjvwypy7p1tr3p4 1490740 1490739 2026-10-22T22:37:33Z Zosya95 54344 /* Моҳиҳо */ 1490740 wikitext text/x-wiki {{Дигар маъноҳо|Хор (мазмунҳо)}} [[Акс:Stekelvarken Aiguilles Porc-épic.jpg|thumb|Хорҳои [[ҷайра]]]] '''Хор''', '''дук''' ё '''дуг''' — сохти сахту нӯгтез дар бадани баъзе [[ҷонварон]], ки бештар барои муҳофизат аз [[дарандаҳо]] хизмат мекунад. Хорҳо дар гурӯҳҳои гуногуни [[мӯҳрадорон]] ва [[бемӯҳраҳо]] дида мешаванд. Онҳо вобаста аз ҷонвар аз ҷиҳати андоза, шакл, таркиб ва корбурд фарқ мекунанд. Хорҳо ғайр аз муҳофизат барои ҳаракат, устувор нигоҳ доштани бадан, огоҳ кардани душман ва заҳрзанӣ низ ба кор мераванд.<ref name="Crofts">{{cite journal |last1=Crofts |first1=Stephanie B. |last2=Stankowich |first2=Theodore |title=Stabbing Spines: A Review of the Biomechanics and Evolution of Defensive Spines |journal=Integrative and Comparative Biology |year=2021 |volume=61 |issue=2 |pages=655–667 |doi=10.1093/icb/icab099}}</ref> == Сохт == [[File:S. purp Sea urchin spines 1505.jpg|thumb|Хорҳои сӯзанмонанди хорпушти баҳрӣ]] Хорҳо бештар дарозрӯя ё сӯзанмонанд буда, аз ҷиҳати андоза, шакл ва ранг гуногунанд. Сохти онҳо дар ҳама ҷонварон яксон нест: * '''[[Ширхӯрон]]''' (ҷайраҳо ва [[Хорпуштак|хорпуштакҳо]]): Хорҳо аз мӯйҳои шаклдигаркарда ба вуҷуд омада, бештар аз [[кератин]] сохта шудаанд. Даруни баъзе хорҳо ковок ё исфанҷмонанд буда, ин сохтор онҳоро сабук ва ҳамзамон устувор мегардонад.<ref name="Vincent">{{cite journal |last1=Vincent |first1=J. F. V. |last2=Owers |first2=P. |title=Mechanical design of hedgehog spines and porcupine quills |journal=Journal of Zoology |year=1986 |volume=210 |issue=1 |pages=55–75 |doi=10.1111/j.1469-7998.1986.tb03620.x}}</ref> * '''[[Моҳиҳо]]''': Хорҳо бештар аз бофтаи [[Устухон|устухонӣ]] сохта шудаанд.<ref name="FishGlossary">{{cite web |title=Glossary of fish terms |url=https://australian.museum/learn/animals/fishes/glossary-of-fish-terms/ |publisher=Australian Museum |language=en}}</ref> * '''[[Хорпушти баҳрӣ|Хорпуштҳои баҳрӣ]]''': Хорҳо аз моддаҳои оҳакӣ, бештар аз [[Карбонати калсий|карбонати калсий]], сохта шудаанд.<ref name="UrchinCalcite">{{cite journal |last1=Politi |first1=Yael |last2=Arad |first2=Talmon |last3=Klein |first3=Eugenia |last4=Weiner |first4=Steve |last5=Addadi |first5=Lia |title=Sea urchin spine calcite forms via a transient amorphous calcium carbonate phase |journal=Science |year=2004 |volume=306 |issue=5699 |pages=1161–1164 |doi=10.1126/science.1102289}}</ref> == Вазифаҳо == Хорҳо пеш аз ҳама ҷонваронро аз шикор шудан муҳофизат мекунанд. Нӯги тези онҳо метавонад ба бадани ҳамлагар халида, ӯро захмин кунад. Аммо хорҳо вазифаҳои дигар низ доранд: * '''Огоҳсозӣ''': Баъзе ҷайраҳо бо ҷунбонидани хорҳои думашон садои тақ-тақ бароварда, дарандаҳоро аз наздик шудан бозмедоранд. Ҳамчунин рангҳои баланду чашмнамои хорҳо ([[апосематизм]]) метавонанд дарандаҳоро аз дур низ огоҳ кунанд.<ref name="Warning">{{cite journal |last1=Speed |first1=Michael P. |last2=Ruxton |first2=Graeme D. |title=Warning displays in spiny animals: One (more) evolutionary route to aposematism |journal=Evolution |year=2005 |volume=59 |issue=12 |pages=2499–2508 |doi=10.1111/j.0014-3820.2005.tb00963.x}}</ref><ref name="PorcupineZoo">{{cite web |title=Porcupine |url=https://animals.sandiegozoo.org/animals/porcupine |publisher=San Diego Zoo Wildlife Alliance |language=en}}</ref> * '''Ҳаракат''': [[Хорпушти баҳрӣ|Хорпуштҳои баҳрӣ]] бо ёрии хорҳояшон дар таги баҳр ҳаракат мекунанд.<ref name="UrchinMovement">{{cite web |title=Sea urchins: Strange and spiny wonders of the ocean |url=https://www.nhm.ac.uk/discover/sea-urchins-strange-and-spiny-wonders-of-the-ocean.html |publisher=Natural History Museum |language=en}}</ref> * '''Устуворӣ''': Хорҳои хорпуштҳои баҳрӣ барои устувор нигоҳ доштани баданашон низ ёрӣ мерасонанд. Дар моҳиҳо бошад, хорҳои болҳо онҳоро устувор нигоҳ дошта, ба рост мондани бадан (баланс) ҳангоми шино кӯмак мекунанд.<ref name="FinFunction">{{cite web |title=Living in Water: Chapter 4 |url=https://tpwd.texas.gov/education/resources/aquatic-science/tas/chapters/chapter-4/ |publisher=Texas Parks and Wildlife Department |language=en}}</ref> * '''Заҳрзанӣ''': Дар баъзе ҷонварони баҳрӣ хорҳо барои ба бадани ҳамлагар ворид кардани заҳр хизмат мекунанд.<ref name="StingraySmithsonian">{{cite web |title=Freshwater stingray |url=https://nationalzoo.si.edu/animals/freshwater-stingray |publisher=Smithsonian’s National Zoo and Conservation Biology Institute |language=en}}</ref> == Паҳншавӣ == === Ширхӯрон === [[File:Irish hedgehog.jpg|thumb|Ба лӯнда печидани хорпуштак]] Хорҳо дар ҷайраҳо, [[хорпуштак]]ҳо, [[ехидна]]ҳо, [[тенрек]]ҳо ва баъзе [[хояндаҳо]]и дигар, аз ҷумлаи [[Муши хордор|мушҳои хордор]], дида мешаванд.<ref name="Crofts"/><ref name="EchidnaMuseum">{{cite web |title=Echidna research in the Mammalogy collection |url=https://australian.museum/learn/teachers/learning/echidna-research/ |publisher=Australian Museum |language=en}}</ref> Дар ҷайраҳо хорҳо бештар паҳлӯҳо ва пушти баданро мепӯшонанд. Ҳангоми хатар ҷайра хорҳояшро рост карда, худро калонтар нишон медиҳад. Агар даранда наздик ояд, бо хорҳояш ба он осеб мерасонад.<ref name="Cornell">{{cite web |title=Porcupine quill injuries in dogs |url=https://www.vet.cornell.edu/departments-centers-and-institutes/riney-canine-health-center/canine-health-information/porcupine-quill-injuries-in-dogs |publisher=Cornell University College of Veterinary Medicine |language=en}}</ref><ref name="PorcupineTPWD">{{cite web |title=Porcupines — Introducing Mammals to Young Naturalists |url=https://tpwd.texas.gov/publications/nonpwdpubs/introducing_mammals/porcupines/ |publisher=Texas Parks and Wildlife Department |language=en}}</ref> Хорҳои хорпуштакҳо аз хорҳои ҷайраҳо кӯтоҳтар буда, ба пӯсташон сахт часпидаанд. Ҳангоми хатар хорпуштак худро лӯнда карда, [[Сар|сар]], [[Шикам|шикам]] ва дигар ҷойҳои нарми баданашро зери хорҳояш пинҳон мекунад.<ref name="HedgehogRSPCA">{{cite web |title=Hedgehogs in the UK |url=https://www.rspca.org.uk/adviceandwelfare/wildlife/hedgehogs |publisher=RSPCA |language=en}}</ref><ref name="HedgehogCalgary">{{cite web |title=Hedgehog Anatomy |url=https://vet.ucalgary.ca/summercamps/anatomy/wednesday/exotics |publisher=University of Calgary Faculty of Veterinary Medicine |language=en}}</ref> Ехиднаҳо низ хорҳои аз [[кератин]] сохташуда доранд. Гарчанде ҷайраҳо, хорпуштакҳо ва ехиднаҳо ба гурӯҳҳои гуногуни ширхӯрон дохил мешаванд ҳам, хорҳои ҳамаи онҳо аз мӯйҳои шаклдигаркарда ба вуҷуд омадаанд.<ref name="EchidnaCSIRO">{{cite web |title=The echidna (or spiny ant-eater) (1969) |url=https://csiropedia.csiro.au/echidna-spiny-ant-eater-1969/ |publisher=CSIROpedia |language=en}}</ref> === Моҳиҳо === [[Акс:MC Rotfeuerfisch.jpg|thumb|Моҳии шер (''Pterois'') бо хорҳои дарозу заҳрнок]] Дар бисёр моҳиҳо хорҳои сахту нӯгтез дар [[боли шиноварӣ|болҳои шиноварӣ]] ҷойгир буда, барои устуворӣ ва муҳофизати бадани моҳӣ хизмат мекунанд. Ин хорҳо дурушт ва бебуғум буда, аз устухонҳои нарму чандири болҳо фарқ мекунанд.<ref name="FishAnatomy">{{cite web |title=Structure and Function — Fish |url=https://manoa.hawaii.edu/exploringourfluidearth/biological/fish/structure-and-function-fish |publisher=University of Hawaiʻi at Mānoa |language=en}}</ref> Дар баъзе намудҳо, аз ҷумла моҳии шер (''Pterois'') ва моҳиҳои [[Оила (таксономия)|оилаи]] каждуммоҳиҳо (''Scorpaenidae''), хорҳо ба [[Ғадуди заҳрбарор|ғадудҳои заҳрбарор]] пайвастанд. Хор ба пӯст халида, онро шикоф мекунад ва аз он сӯрохӣ заҳр ворид шуда, сабаби заҳролудшавӣ гардад.<ref name="NOAA">{{cite web |title=What is a lionfish? |url=https://oceanservice.noaa.gov/facts/lionfish-facts.html |publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration |language=en}}</ref> === Бемӯҳраҳо === Хорҳо дар гурӯҳҳои гуногуни бемӯҳраҳо, аз ҷумла [[хорпӯстҳо]], [[нармбаданҳо]] ва [[буғумпойҳо]] низ вомехӯранд. Дар хорпуштакҳои баҳрӣ хорҳои ҳаракаткунанда ба скелети оҳакии бадан пайваста буда, барои муҳофизат ва ҳаракат дар қаъри баҳр хизмат мекунанд. Хорҳои баъзе намудҳо дарозу борик ва хорҳои баъзеи дигар кӯтоҳу ғафс мебошанд.<ref name="SeaUrchin">{{cite web |title=Sea Stars, Urchins and Relatives |url=https://ocean.si.edu/ocean-life/invertebrates/sea-stars-urchins-and-relatives |publisher=Smithsonian Ocean |language=en}}</ref> Садафи баъзе ҳалзунҳо ва нармбаданҳои дупалла низ баромадҳои сахти хоршакл дорад. Дар баъзе харчангшаклон бошад, хорҳо бахше аз рӯйпӯши берунии баданро ташкил медиҳанд.<ref name="ShellSpines">{{cite web |last=Leal |first=José H. |title=A Coat of Sharp Spines |url=https://www.shellmuseum.org/post/a-coat-of-sharp-spines |publisher=Bailey-Matthews National Shell Museum |date=2019-11-15 |language=en}}</ref><ref name="ThornyOyster">{{cite web |title=Pacific Thorny Oyster |url=https://qrius.si.edu/browse/object/10010589 |publisher=Smithsonian Institution |language=en}}</ref><ref name="CrabSpines">{{cite web |title=Alaskan King Crab |url=https://www.aquariumofpacific.org/onlinelearningcenter/species/alaskan_king_crab |publisher=Aquarium of the Pacific |language=en}}</ref> Бадани кирминаҳои баъзе шапалакҳо бо мӯякҳои сахту хоршакл пӯшида шудааст, ки метавонанд пӯстро озурда кунанд. Хорҳои кирминаҳои ҷинси ''[[Lonomia]]'', ки дар Амрикои Ҷанубӣ зиндагӣ мекунанд, заҳрноканд. Тамос бо онҳо дар ҳолатҳои вазнин метавонад ба лахташавии хун халал расонда, боиси хунравӣ ва осеби гурдаҳо гардад.<ref name="Lonomia">{{cite journal |last1=Maggi |first1=Silviane |last2=Faulhaber |first2=Gustavo Adolpho Moreira |title=Lonomia obliqua Walker (Lepidoptera: Saturniidae): hemostasis implications |journal=Revista da Associação Médica Brasileira |year=2015 |volume=61 |issue=3 |pages=263–268 |doi=10.1590/1806-9282.61.03.263}}</ref><ref name="LonomiaToxin">{{cite journal |last1=Veiga |first1=A. B. |last2=Blochtein |first2=B. |last3=Guimarães |first3=J. A. |title=Structures involved in production, secretion and injection of the venom produced by the caterpillar Lonomia obliqua (Lepidoptera, Saturniidae) |journal=Toxicon |year=2001 |volume=39 |issue=9 |pages=1343–1351 |doi=10.1016/S0041-0101(01)00086-1}}</ref><ref name="LonomiaReview">{{cite journal |last1=Carrijo-Carvalho |first1=Linda Christian |last2=Chudzinski-Tavassi |first2=Ana Marisa |title=The venom of the Lonomia caterpillar: an overview |journal=Toxicon |year=2007 |volume=49 |issue=6 |pages=741–757 |doi=10.1016/j.toxicon.2006.11.033}}</ref> == Пайдоиш == Хорҳо дар ҳар гурӯҳи ҷонварон дар раванди [[таҳаввул|эволютсия]] ҷудогона ба вуҷуд омадаанд. Ин падида намунаи [[таҳаввули ҳамгаро|эволютсияи ҳамгаро]] мебошад, ки дар он [[Ҷондор (биология)|организмҳои]] ҳархела новобаста аз ҳамдигар хусусиятҳои монанд пайдо мекунанд.<ref name="Crofts"/> Пайдоиши хорҳо ба хатари [[Тӯъма|тӯъмаи]] дарандаҳо шудан пайванд дорад. Хору дигар сохторҳои муҳофизатӣ бештар дар ширхӯроне пайдо шудаанд, ки дар ҷойҳои кушод зиндагӣ мекунанд ва имкони пинҳон шудан ё гурехтанашон кам аст.<ref name="Stankowich">{{cite journal |last1=Stankowich |first1=Theodore |last2=Campbell |first2=Lisa A. |title=Living in the danger zone: Exposure to predators and the evolution of spines and body armor in mammals |journal=Evolution |year=2016 |volume=70 |issue=7 |pages=1501–1511 |doi=10.1111/evo.12961}}</ref> == Осебҳо ва дармони онҳо == [[File:Sea urchin injury.jpg|thumb|200px|Пое, ки ба он хорҳои хорпушти баҳрӣ халидааст]] Хорҳо ба пӯст халида, онро захмӣ мекунанд. Сахтии осеб ба шаклу андозаи хор, чуқурии захм ва заҳрнокии он вобаста аст. Хорҳое, ки дар [[Бофта|бофтаҳои бадан]] мемонанд, метавонанд боиси [[дард]], варам, [[газак]] ва [[сироят]] шаванд.<ref name="UrchinNPS">{{cite web |title=Sea Urchin |url=https://www.nps.gov/places/sea-urchin.htm |publisher=U.S. National Park Service |language=en}}</ref> Хорҳои ҷайра ҳарчанд заҳрнок набошанд ҳам, онҳо метавонанд ба пӯст чуқур халанд. Агар хор дар бадан монад, метавонад шикаста, ба ҷойҳои дарунтар равад ва ба [[Узв|узвҳо]] осеб расонад. Аз ин рӯ, хорҳои чуқур халидаро набояд худсарона берун кашид. Дар чунин ҳолат бояд ба пизишк муроҷиат кард.<ref name="Cornell"/> Хорҳои баъзе моҳиҳо заҳрнок буда, заҳрашон метавонад ба кори [[Дил|дилу]] роҳҳои нафаскашӣ осеб расонанд ва ҳатто боиси [[марг]] гардад.<ref name="CDC">{{cite web |title=Poisonings, Envenomations, and Toxic Exposures During Travel |url=https://www.cdc.gov/yellow-book/hcp/environmental-hazards-risks/poisonings-envenomations-and-toxic-exposures-during-travel.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |language=en}}</ref> == Корбурд == [[File:Porcupine quill box (12268979095).jpg|thumb|Қуттие, ки аз дукҳои ҷайра сохта шудааст]] Хорҳои баъзе ҷонварон аз замонҳои қадим барои сохтани зевару ашёҳои ороишӣ истифода мешуданд. Мардуми бумии [[Амрикои Шимолӣ]] хорҳои ҷайраро ранг карда, бо онҳо [[пӯшок]], [[пойафзор]], [[халта]] ва дигар чизҳоро оро медоданд. Ин ҳунарро ''quillwork'' меноманд.<ref name="Quillwork">{{cite book |last=Orchard |first=William C. |title=The Technique of Porcupine-Quill Decoration Among the North American Indians |publisher=Museum of the American Indian, Heye Foundation |year=1916 |doi=10.5479/sil.451243.39088016090201}}</ref><ref name="QuillworkMuseum">{{cite web |title=Moccasins |url=https://americanindian.si.edu/collections-search/object/NMAI_132259 |publisher=National Museum of the American Indian, Smithsonian Institution |language=en}}</ref> Донишмандон сохти хорҳои ҷайраро меомӯзанд, то дар асоси онҳо сӯзанҳои пизишкӣ ва дигар асбобҳои [[Ҷарроҳӣ|ҷарроҳии]] навро созанд.<ref name="Cho">{{cite journal |last1=Cho |first1=Woo Kyung |last2=Ankrum |first2=James A. |last3=Guo |first3=Dagang |last4=Chester |first4=Shawn A. |last5=Yang |first5=Seung Yun |last6=Kashyap |first6=Anurag |last7=Campbell |first7=Georgina A. |last8=Wood |first8=Robert J. |last9=Rijal |first9=Ram K. |last10=Karnik |first10=Rohit |last11=Langer |first11=Robert |last12=Karp |first12=Jeffrey M. |title=Microstructured barbs on the North American porcupine quill enable easy tissue penetration and difficult removal |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |year=2012 |volume=109 |issue=52 |pages=21289–21294 |doi=10.1073/pnas.1216441109}}</ref> == Адабиёт == {{reflist}} [[Гурӯҳ:Анатомияи ҳайвонот]] [[Гурӯҳ:Муҳофизати ҳайвонот]] [[Гурӯҳ:Зоология]] de70x7so7r2wmmbiviyuoh4gp7vpm4x 1490741 1490740 2026-10-22T22:49:40Z Zosya95 54344 1490741 wikitext text/x-wiki {{Дигар маъноҳо|Хор (мазмунҳо)}} [[Акс:Stekelvarken Aiguilles Porc-épic.jpg|thumb|Хорҳои [[ҷайра]]]] '''Хор''', '''дук''' ё '''дуг''' — сохти сахту нӯгтез дар бадани баъзе [[ҷонварон]], ки бештар барои муҳофизат аз [[дарандаҳо]] хизмат мекунад. Хорҳо дар гурӯҳҳои гуногуни [[мӯҳрадорон]] ва [[бемӯҳраҳо]] дида мешаванд. Онҳо вобаста аз ҷонвар аз ҷиҳати андоза, шакл, таркиб ва корбурд фарқ мекунанд. Хорҳо ғайр аз муҳофизат, барои ҳаракат, устувор нигоҳ доштани бадан, огоҳ кардани душман ва заҳрзанӣ низ ба кор мераванд.<ref name="Crofts">{{cite journal |last1=Crofts |first1=Stephanie B. |last2=Stankowich |first2=Theodore |title=Stabbing Spines: A Review of the Biomechanics and Evolution of Defensive Spines |journal=Integrative and Comparative Biology |year=2021 |volume=61 |issue=2 |pages=655–667 |doi=10.1093/icb/icab099}}</ref> == Сохт == [[File:S. purp Sea urchin spines 1505.jpg|thumb|Хорҳои сӯзанмонанди хорпушти баҳрӣ]] Хорҳо бештар дарозрӯя ё сӯзанмонанд буда, аз ҷиҳати андоза, шакл ва ранг гуногунанд. Сохти онҳо дар ҳама ҷонварон яксон нест: * '''[[Ширхӯрон]]''' (ҷайраҳо ва [[Хорпуштак|хорпуштакҳо]]): Хорҳо аз мӯйҳои шаклдигаркарда ба вуҷуд омада, бештар аз [[кератин]] сохта шудаанд. Даруни баъзе хорҳо ковок ё исфанҷмонанд буда, ин сохтор онҳоро сабук ва ҳамзамон устувор мегардонад.<ref name="Vincent">{{cite journal |last1=Vincent |first1=J. F. V. |last2=Owers |first2=P. |title=Mechanical design of hedgehog spines and porcupine quills |journal=Journal of Zoology |year=1986 |volume=210 |issue=1 |pages=55–75 |doi=10.1111/j.1469-7998.1986.tb03620.x}}</ref> * '''[[Моҳиҳо]]''': Хорҳо бештар аз бофтаи [[Устухон|устухонӣ]] сохта шудаанд.<ref name="FishGlossary">{{cite web |title=Glossary of fish terms |url=https://australian.museum/learn/animals/fishes/glossary-of-fish-terms/ |publisher=Australian Museum |language=en}}</ref> * '''[[Хорпушти баҳрӣ|Хорпуштҳои баҳрӣ]]''': Хорҳо аз моддаҳои оҳакӣ, бештар аз [[Карбонати калсий|карбонати калсий]], сохта шудаанд.<ref name="UrchinCalcite">{{cite journal |last1=Politi |first1=Yael |last2=Arad |first2=Talmon |last3=Klein |first3=Eugenia |last4=Weiner |first4=Steve |last5=Addadi |first5=Lia |title=Sea urchin spine calcite forms via a transient amorphous calcium carbonate phase |journal=Science |year=2004 |volume=306 |issue=5699 |pages=1161–1164 |doi=10.1126/science.1102289}}</ref> == Вазифаҳо == Хорҳо пеш аз ҳама ҷонваронро аз шикор шудан муҳофизат мекунанд. Нӯги тези онҳо метавонад ба бадани ҳамлагар халида, ӯро захмин кунад. Аммо хорҳо вазифаҳои дигар низ доранд: * '''Огоҳсозӣ''': Баъзе ҷайраҳо бо ҷунбонидани хорҳои думашон садои тақ-тақ бароварда, дарандаҳоро аз наздик шудан бозмедоранд. Ҳамчунин рангҳои баланду чашмнамои хорҳо ([[апосематизм]]) метавонанд дарандаҳоро аз дур низ огоҳ кунанд.<ref name="Warning">{{cite journal |last1=Speed |first1=Michael P. |last2=Ruxton |first2=Graeme D. |title=Warning displays in spiny animals: One (more) evolutionary route to aposematism |journal=Evolution |year=2005 |volume=59 |issue=12 |pages=2499–2508 |doi=10.1111/j.0014-3820.2005.tb00963.x}}</ref><ref name="PorcupineZoo">{{cite web |title=Porcupine |url=https://animals.sandiegozoo.org/animals/porcupine |publisher=San Diego Zoo Wildlife Alliance |language=en}}</ref> * '''Ҳаракат''': [[Хорпушти баҳрӣ|Хорпуштҳои баҳрӣ]] бо ёрии хорҳояшон дар таги баҳр ҳаракат мекунанд.<ref name="UrchinMovement">{{cite web |title=Sea urchins: Strange and spiny wonders of the ocean |url=https://www.nhm.ac.uk/discover/sea-urchins-strange-and-spiny-wonders-of-the-ocean.html |publisher=Natural History Museum |language=en}}</ref> * '''Устуворӣ''': Хорҳои хорпуштҳои баҳрӣ барои устувор нигоҳ доштани баданашон низ ёрӣ мерасонанд. Дар моҳиҳо бошад, хорҳои болҳо онҳоро устувор нигоҳ дошта, ба рост мондани бадан (баланс) ҳангоми шино кӯмак мекунанд.<ref name="FinFunction">{{cite web |title=Living in Water: Chapter 4 |url=https://tpwd.texas.gov/education/resources/aquatic-science/tas/chapters/chapter-4/ |publisher=Texas Parks and Wildlife Department |language=en}}</ref> * '''Заҳрзанӣ''': Дар баъзе ҷонварони баҳрӣ хорҳо барои ба бадани ҳамлагар ворид кардани заҳр хизмат мекунанд.<ref name="StingraySmithsonian">{{cite web |title=Freshwater stingray |url=https://nationalzoo.si.edu/animals/freshwater-stingray |publisher=Smithsonian’s National Zoo and Conservation Biology Institute |language=en}}</ref> == Паҳншавӣ == === Ширхӯрон === [[File:Irish hedgehog.jpg|thumb|Ба лӯнда печидани хорпуштак]] Хорҳо дар ҷайраҳо, [[хорпуштак]]ҳо, [[ехидна]]ҳо, [[тенрек]]ҳо ва баъзе [[хояндаҳо]]и дигар, аз ҷумлаи [[Муши хордор|мушҳои хордор]], дида мешаванд.<ref name="Crofts"/><ref name="EchidnaMuseum">{{cite web |title=Echidna research in the Mammalogy collection |url=https://australian.museum/learn/teachers/learning/echidna-research/ |publisher=Australian Museum |language=en}}</ref> Дар ҷайраҳо хорҳо бештар паҳлӯҳо ва пушти баданро мепӯшонанд. Ҳангоми хатар ҷайра хорҳояшро рост карда, худро калонтар нишон медиҳад. Агар даранда наздик ояд, бо хорҳояш ба он осеб мерасонад.<ref name="Cornell">{{cite web |title=Porcupine quill injuries in dogs |url=https://www.vet.cornell.edu/departments-centers-and-institutes/riney-canine-health-center/canine-health-information/porcupine-quill-injuries-in-dogs |publisher=Cornell University College of Veterinary Medicine |language=en}}</ref><ref name="PorcupineTPWD">{{cite web |title=Porcupines — Introducing Mammals to Young Naturalists |url=https://tpwd.texas.gov/publications/nonpwdpubs/introducing_mammals/porcupines/ |publisher=Texas Parks and Wildlife Department |language=en}}</ref> Хорҳои хорпуштакҳо аз хорҳои ҷайраҳо кӯтоҳтар буда, ба пӯсташон сахт часпидаанд. Ҳангоми хатар хорпуштак худро лӯнда карда, [[Сар|сар]], [[Шикам|шикам]] ва дигар ҷойҳои нарми баданашро зери хорҳояш пинҳон мекунад.<ref name="HedgehogRSPCA">{{cite web |title=Hedgehogs in the UK |url=https://www.rspca.org.uk/adviceandwelfare/wildlife/hedgehogs |publisher=RSPCA |language=en}}</ref><ref name="HedgehogCalgary">{{cite web |title=Hedgehog Anatomy |url=https://vet.ucalgary.ca/summercamps/anatomy/wednesday/exotics |publisher=University of Calgary Faculty of Veterinary Medicine |language=en}}</ref> Ехиднаҳо низ хорҳои аз [[кератин]] сохташуда доранд. Гарчанде ҷайраҳо, хорпуштакҳо ва ехиднаҳо ба гурӯҳҳои гуногуни ширхӯрон дохил мешаванд ҳам, хорҳои ҳамаи онҳо аз мӯйҳои шаклдигаркарда ба вуҷуд омадаанд.<ref name="EchidnaCSIRO">{{cite web |title=The echidna (or spiny ant-eater) (1969) |url=https://csiropedia.csiro.au/echidna-spiny-ant-eater-1969/ |publisher=CSIROpedia |language=en}}</ref> === Моҳиҳо === [[Акс:MC Rotfeuerfisch.jpg|thumb|Моҳии шер (''Pterois'') бо хорҳои дарозу заҳрнок]] Дар бисёр моҳиҳо хорҳои сахту нӯгтез дар [[боли шиноварӣ|болҳои шиноварӣ]] ҷойгир буда, барои устуворӣ ва муҳофизати бадани моҳӣ хизмат мекунанд. Ин хорҳо дурушт ва бебуғум буда, аз устухонҳои нарму чандири болҳо фарқ мекунанд.<ref name="FishAnatomy">{{cite web |title=Structure and Function — Fish |url=https://manoa.hawaii.edu/exploringourfluidearth/biological/fish/structure-and-function-fish |publisher=University of Hawaiʻi at Mānoa |language=en}}</ref> Дар баъзе намудҳо, аз ҷумла моҳии шер (''Pterois'') ва моҳиҳои [[Оила (таксономия)|оилаи]] каждуммоҳиҳо (''Scorpaenidae''), хорҳо ба [[Ғадуди заҳрбарор|ғадудҳои заҳрбарор]] пайвастанд. Хор ба пӯст халида, онро шикоф мекунад ва аз он сӯрохӣ заҳр ворид шуда, сабаби заҳролудшавӣ гардад.<ref name="NOAA">{{cite web |title=What is a lionfish? |url=https://oceanservice.noaa.gov/facts/lionfish-facts.html |publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration |language=en}}</ref> === Бемӯҳраҳо === Хорҳо дар гурӯҳҳои гуногуни бемӯҳраҳо, аз ҷумла [[хорпӯстҳо]], [[нармбаданҳо]] ва [[буғумпойҳо]] низ вомехӯранд. Дар хорпуштҳои баҳрӣ хорҳои ҳаракаткунанда ба скелети оҳакии бадан пайваста буда, барои муҳофизат ва ҳаракат дар қаъри баҳр хизмат мекунанд.<ref name="SeaUrchin">{{cite web |title=Sea Stars, Urchins and Relatives |url=https://ocean.si.edu/ocean-life/invertebrates/sea-stars-urchins-and-relatives |publisher=Smithsonian Ocean |language=en}}</ref> Садафи баъзе ҳалзунҳо ва нармбаданҳои дупалла низ баромадҳои сахти хоршакл дорад. Дар баъзе харчангшаклон бошад, хорҳо бахше аз рӯйпӯши берунии баданро ташкил медиҳанд.<ref name="ShellSpines">{{cite web |last=Leal |first=José H. |title=A Coat of Sharp Spines |url=https://www.shellmuseum.org/post/a-coat-of-sharp-spines |publisher=Bailey-Matthews National Shell Museum |date=2019-11-15 |language=en}}</ref><ref name="ThornyOyster">{{cite web |title=Pacific Thorny Oyster |url=https://qrius.si.edu/browse/object/10010589 |publisher=Smithsonian Institution |language=en}}</ref><ref name="CrabSpines">{{cite web |title=Alaskan King Crab |url=https://www.aquariumofpacific.org/onlinelearningcenter/species/alaskan_king_crab |publisher=Aquarium of the Pacific |language=en}}</ref> Бадани кирминаҳои баъзе шапалакҳо бо мӯякҳои сахту хоршакл пӯшида шудааст, ки метавонанд пӯстро озурда кунанд. Хорҳои кирминаҳои ҷинси ''[[Lonomia]]'', ки дар Амрикои Ҷанубӣ зиндагӣ мекунанд, заҳрноканд. Тамос бо онҳо дар ҳолатҳои вазнин метавонад ба лахташавии хун халал расонда, боиси хунравӣ ва осеби гурдаҳо гардад.<ref name="Lonomia">{{cite journal |last1=Maggi |first1=Silviane |last2=Faulhaber |first2=Gustavo Adolpho Moreira |title=Lonomia obliqua Walker (Lepidoptera: Saturniidae): hemostasis implications |journal=Revista da Associação Médica Brasileira |year=2015 |volume=61 |issue=3 |pages=263–268 |doi=10.1590/1806-9282.61.03.263}}</ref><ref name="LonomiaToxin">{{cite journal |last1=Veiga |first1=A. B. |last2=Blochtein |first2=B. |last3=Guimarães |first3=J. A. |title=Structures involved in production, secretion and injection of the venom produced by the caterpillar Lonomia obliqua (Lepidoptera, Saturniidae) |journal=Toxicon |year=2001 |volume=39 |issue=9 |pages=1343–1351 |doi=10.1016/S0041-0101(01)00086-1}}</ref><ref name="LonomiaReview">{{cite journal |last1=Carrijo-Carvalho |first1=Linda Christian |last2=Chudzinski-Tavassi |first2=Ana Marisa |title=The venom of the Lonomia caterpillar: an overview |journal=Toxicon |year=2007 |volume=49 |issue=6 |pages=741–757 |doi=10.1016/j.toxicon.2006.11.033}}</ref> == Пайдоиш == Хорҳо дар ҳар гурӯҳи ҷонварон дар раванди [[таҳаввул|эволютсия]] ҷудогона ба вуҷуд омадаанд. Ин падида намунаи [[таҳаввули ҳамгаро|эволютсияи ҳамгаро]] мебошад, ки дар он [[Ҷондор (биология)|организмҳои]] ҳархела новобаста аз ҳамдигар хусусиятҳои монанд пайдо мекунанд.<ref name="Crofts"/> Пайдоиши хорҳо ба хатари [[Тӯъма|тӯъмаи]] дарандаҳо шудан пайванд дорад. Хору дигар сохторҳои муҳофизатӣ бештар дар ширхӯроне пайдо шудаанд, ки дар ҷойҳои кушод зиндагӣ мекунанд ва имкони пинҳон шудан ё гурехтанашон кам аст.<ref name="Stankowich">{{cite journal |last1=Stankowich |first1=Theodore |last2=Campbell |first2=Lisa A. |title=Living in the danger zone: Exposure to predators and the evolution of spines and body armor in mammals |journal=Evolution |year=2016 |volume=70 |issue=7 |pages=1501–1511 |doi=10.1111/evo.12961}}</ref> == Осебҳо ва дармони онҳо == [[File:Sea urchin injury.jpg|thumb|200px|Пое, ки ба он хорҳои хорпушти баҳрӣ халидааст]] Хорҳо ба пӯст халида, онро захмӣ мекунанд. Ҷиддияти осеб ба шаклу андозаи хор, чуқурии захм ва заҳрнокии он вобаста аст. Хорҳое, ки дар [[Бофта|бофтаҳои бадан]] мемонанд, метавонанд боиси [[дард]], варам, [[газак]] ва [[сироят]] шаванд.<ref name="UrchinNPS">{{cite web |title=Sea Urchin |url=https://www.nps.gov/places/sea-urchin.htm |publisher=U.S. National Park Service |language=en}}</ref> Хорҳои ҷайра ҳарчанд заҳрнок набошанд ҳам, онҳо метавонанд ба пӯст чуқур халанд. Агар хор дар бадан монад, метавонад шикаста, ба ҷойҳои дарунтар кӯчад ва ба [[Узв|узвҳо]] осеб расонад. Аз ин рӯ, хорҳои халидаро набояд худсарона берун кашид. Дар чунин ҳолат бояд ҳатман ба [[пизишк]] муроҷиат кард.<ref name="Cornell"/> Хорҳои баъзе моҳиҳо заҳрноканд. [[Заҳр|Заҳри]] онҳо метавонад ба кори [[дил]] ва нафаскашӣ таъсир расонад ва ҳатто боиси [[марг]] гардад.<ref name="CDC">{{cite web |title=Poisonings, Envenomations, and Toxic Exposures During Travel |url=https://www.cdc.gov/yellow-book/hcp/environmental-hazards-risks/poisonings-envenomations-and-toxic-exposures-during-travel.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |language=en}}</ref> == Корбурд == [[File:Porcupine quill box (12268979095).jpg|thumb|Қуттие, ки аз дукҳои ҷайра сохта шудааст]] Хорҳои баъзе ҷонварон аз замонҳои қадим барои сохтани зевару ашёҳои ороишӣ истифода мешуданд. Мардуми бумии [[Амрикои Шимолӣ]] хорҳои ҷайраро ранг карда, бо онҳо [[пӯшок]], [[пойафзор]], [[халта]] ва дигар чизҳоро оро медоданд. Ин ҳунарро ''quillwork'' меноманд.<ref name="Quillwork">{{cite book |last=Orchard |first=William C. |title=The Technique of Porcupine-Quill Decoration Among the North American Indians |publisher=Museum of the American Indian, Heye Foundation |year=1916 |doi=10.5479/sil.451243.39088016090201}}</ref><ref name="QuillworkMuseum">{{cite web |title=Moccasins |url=https://americanindian.si.edu/collections-search/object/NMAI_132259 |publisher=National Museum of the American Indian, Smithsonian Institution |language=en}}</ref> Донишмандон сохти хорҳои ҷайраро меомӯзанд, то дар асоси онҳо сӯзанҳои пизишкӣ ва дигар асбобҳои [[Ҷарроҳӣ|ҷарроҳии]] навро созанд.<ref name="Cho">{{cite journal |last1=Cho |first1=Woo Kyung |last2=Ankrum |first2=James A. |last3=Guo |first3=Dagang |last4=Chester |first4=Shawn A. |last5=Yang |first5=Seung Yun |last6=Kashyap |first6=Anurag |last7=Campbell |first7=Georgina A. |last8=Wood |first8=Robert J. |last9=Rijal |first9=Ram K. |last10=Karnik |first10=Rohit |last11=Langer |first11=Robert |last12=Karp |first12=Jeffrey M. |title=Microstructured barbs on the North American porcupine quill enable easy tissue penetration and difficult removal |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |year=2012 |volume=109 |issue=52 |pages=21289–21294 |doi=10.1073/pnas.1216441109}}</ref> == Адабиёт == {{reflist}} [[Гурӯҳ:Анатомияи ҳайвонот]] [[Гурӯҳ:Муҳофизати ҳайвонот]] [[Гурӯҳ:Зоология]] cta48xx1ni4cq184riq25ja2htuooqc 1490742 1490741 2026-10-22T22:49:57Z Zosya95 54344 /* Осебҳо ва дармони онҳо */ 1490742 wikitext text/x-wiki {{Дигар маъноҳо|Хор (мазмунҳо)}} [[Акс:Stekelvarken Aiguilles Porc-épic.jpg|thumb|Хорҳои [[ҷайра]]]] '''Хор''', '''дук''' ё '''дуг''' — сохти сахту нӯгтез дар бадани баъзе [[ҷонварон]], ки бештар барои муҳофизат аз [[дарандаҳо]] хизмат мекунад. Хорҳо дар гурӯҳҳои гуногуни [[мӯҳрадорон]] ва [[бемӯҳраҳо]] дида мешаванд. Онҳо вобаста аз ҷонвар аз ҷиҳати андоза, шакл, таркиб ва корбурд фарқ мекунанд. Хорҳо ғайр аз муҳофизат, барои ҳаракат, устувор нигоҳ доштани бадан, огоҳ кардани душман ва заҳрзанӣ низ ба кор мераванд.<ref name="Crofts">{{cite journal |last1=Crofts |first1=Stephanie B. |last2=Stankowich |first2=Theodore |title=Stabbing Spines: A Review of the Biomechanics and Evolution of Defensive Spines |journal=Integrative and Comparative Biology |year=2021 |volume=61 |issue=2 |pages=655–667 |doi=10.1093/icb/icab099}}</ref> == Сохт == [[File:S. purp Sea urchin spines 1505.jpg|thumb|Хорҳои сӯзанмонанди хорпушти баҳрӣ]] Хорҳо бештар дарозрӯя ё сӯзанмонанд буда, аз ҷиҳати андоза, шакл ва ранг гуногунанд. Сохти онҳо дар ҳама ҷонварон яксон нест: * '''[[Ширхӯрон]]''' (ҷайраҳо ва [[Хорпуштак|хорпуштакҳо]]): Хорҳо аз мӯйҳои шаклдигаркарда ба вуҷуд омада, бештар аз [[кератин]] сохта шудаанд. Даруни баъзе хорҳо ковок ё исфанҷмонанд буда, ин сохтор онҳоро сабук ва ҳамзамон устувор мегардонад.<ref name="Vincent">{{cite journal |last1=Vincent |first1=J. F. V. |last2=Owers |first2=P. |title=Mechanical design of hedgehog spines and porcupine quills |journal=Journal of Zoology |year=1986 |volume=210 |issue=1 |pages=55–75 |doi=10.1111/j.1469-7998.1986.tb03620.x}}</ref> * '''[[Моҳиҳо]]''': Хорҳо бештар аз бофтаи [[Устухон|устухонӣ]] сохта шудаанд.<ref name="FishGlossary">{{cite web |title=Glossary of fish terms |url=https://australian.museum/learn/animals/fishes/glossary-of-fish-terms/ |publisher=Australian Museum |language=en}}</ref> * '''[[Хорпушти баҳрӣ|Хорпуштҳои баҳрӣ]]''': Хорҳо аз моддаҳои оҳакӣ, бештар аз [[Карбонати калсий|карбонати калсий]], сохта шудаанд.<ref name="UrchinCalcite">{{cite journal |last1=Politi |first1=Yael |last2=Arad |first2=Talmon |last3=Klein |first3=Eugenia |last4=Weiner |first4=Steve |last5=Addadi |first5=Lia |title=Sea urchin spine calcite forms via a transient amorphous calcium carbonate phase |journal=Science |year=2004 |volume=306 |issue=5699 |pages=1161–1164 |doi=10.1126/science.1102289}}</ref> == Вазифаҳо == Хорҳо пеш аз ҳама ҷонваронро аз шикор шудан муҳофизат мекунанд. Нӯги тези онҳо метавонад ба бадани ҳамлагар халида, ӯро захмин кунад. Аммо хорҳо вазифаҳои дигар низ доранд: * '''Огоҳсозӣ''': Баъзе ҷайраҳо бо ҷунбонидани хорҳои думашон садои тақ-тақ бароварда, дарандаҳоро аз наздик шудан бозмедоранд. Ҳамчунин рангҳои баланду чашмнамои хорҳо ([[апосематизм]]) метавонанд дарандаҳоро аз дур низ огоҳ кунанд.<ref name="Warning">{{cite journal |last1=Speed |first1=Michael P. |last2=Ruxton |first2=Graeme D. |title=Warning displays in spiny animals: One (more) evolutionary route to aposematism |journal=Evolution |year=2005 |volume=59 |issue=12 |pages=2499–2508 |doi=10.1111/j.0014-3820.2005.tb00963.x}}</ref><ref name="PorcupineZoo">{{cite web |title=Porcupine |url=https://animals.sandiegozoo.org/animals/porcupine |publisher=San Diego Zoo Wildlife Alliance |language=en}}</ref> * '''Ҳаракат''': [[Хорпушти баҳрӣ|Хорпуштҳои баҳрӣ]] бо ёрии хорҳояшон дар таги баҳр ҳаракат мекунанд.<ref name="UrchinMovement">{{cite web |title=Sea urchins: Strange and spiny wonders of the ocean |url=https://www.nhm.ac.uk/discover/sea-urchins-strange-and-spiny-wonders-of-the-ocean.html |publisher=Natural History Museum |language=en}}</ref> * '''Устуворӣ''': Хорҳои хорпуштҳои баҳрӣ барои устувор нигоҳ доштани баданашон низ ёрӣ мерасонанд. Дар моҳиҳо бошад, хорҳои болҳо онҳоро устувор нигоҳ дошта, ба рост мондани бадан (баланс) ҳангоми шино кӯмак мекунанд.<ref name="FinFunction">{{cite web |title=Living in Water: Chapter 4 |url=https://tpwd.texas.gov/education/resources/aquatic-science/tas/chapters/chapter-4/ |publisher=Texas Parks and Wildlife Department |language=en}}</ref> * '''Заҳрзанӣ''': Дар баъзе ҷонварони баҳрӣ хорҳо барои ба бадани ҳамлагар ворид кардани заҳр хизмат мекунанд.<ref name="StingraySmithsonian">{{cite web |title=Freshwater stingray |url=https://nationalzoo.si.edu/animals/freshwater-stingray |publisher=Smithsonian’s National Zoo and Conservation Biology Institute |language=en}}</ref> == Паҳншавӣ == === Ширхӯрон === [[File:Irish hedgehog.jpg|thumb|Ба лӯнда печидани хорпуштак]] Хорҳо дар ҷайраҳо, [[хорпуштак]]ҳо, [[ехидна]]ҳо, [[тенрек]]ҳо ва баъзе [[хояндаҳо]]и дигар, аз ҷумлаи [[Муши хордор|мушҳои хордор]], дида мешаванд.<ref name="Crofts"/><ref name="EchidnaMuseum">{{cite web |title=Echidna research in the Mammalogy collection |url=https://australian.museum/learn/teachers/learning/echidna-research/ |publisher=Australian Museum |language=en}}</ref> Дар ҷайраҳо хорҳо бештар паҳлӯҳо ва пушти баданро мепӯшонанд. Ҳангоми хатар ҷайра хорҳояшро рост карда, худро калонтар нишон медиҳад. Агар даранда наздик ояд, бо хорҳояш ба он осеб мерасонад.<ref name="Cornell">{{cite web |title=Porcupine quill injuries in dogs |url=https://www.vet.cornell.edu/departments-centers-and-institutes/riney-canine-health-center/canine-health-information/porcupine-quill-injuries-in-dogs |publisher=Cornell University College of Veterinary Medicine |language=en}}</ref><ref name="PorcupineTPWD">{{cite web |title=Porcupines — Introducing Mammals to Young Naturalists |url=https://tpwd.texas.gov/publications/nonpwdpubs/introducing_mammals/porcupines/ |publisher=Texas Parks and Wildlife Department |language=en}}</ref> Хорҳои хорпуштакҳо аз хорҳои ҷайраҳо кӯтоҳтар буда, ба пӯсташон сахт часпидаанд. Ҳангоми хатар хорпуштак худро лӯнда карда, [[Сар|сар]], [[Шикам|шикам]] ва дигар ҷойҳои нарми баданашро зери хорҳояш пинҳон мекунад.<ref name="HedgehogRSPCA">{{cite web |title=Hedgehogs in the UK |url=https://www.rspca.org.uk/adviceandwelfare/wildlife/hedgehogs |publisher=RSPCA |language=en}}</ref><ref name="HedgehogCalgary">{{cite web |title=Hedgehog Anatomy |url=https://vet.ucalgary.ca/summercamps/anatomy/wednesday/exotics |publisher=University of Calgary Faculty of Veterinary Medicine |language=en}}</ref> Ехиднаҳо низ хорҳои аз [[кератин]] сохташуда доранд. Гарчанде ҷайраҳо, хорпуштакҳо ва ехиднаҳо ба гурӯҳҳои гуногуни ширхӯрон дохил мешаванд ҳам, хорҳои ҳамаи онҳо аз мӯйҳои шаклдигаркарда ба вуҷуд омадаанд.<ref name="EchidnaCSIRO">{{cite web |title=The echidna (or spiny ant-eater) (1969) |url=https://csiropedia.csiro.au/echidna-spiny-ant-eater-1969/ |publisher=CSIROpedia |language=en}}</ref> === Моҳиҳо === [[Акс:MC Rotfeuerfisch.jpg|thumb|Моҳии шер (''Pterois'') бо хорҳои дарозу заҳрнок]] Дар бисёр моҳиҳо хорҳои сахту нӯгтез дар [[боли шиноварӣ|болҳои шиноварӣ]] ҷойгир буда, барои устуворӣ ва муҳофизати бадани моҳӣ хизмат мекунанд. Ин хорҳо дурушт ва бебуғум буда, аз устухонҳои нарму чандири болҳо фарқ мекунанд.<ref name="FishAnatomy">{{cite web |title=Structure and Function — Fish |url=https://manoa.hawaii.edu/exploringourfluidearth/biological/fish/structure-and-function-fish |publisher=University of Hawaiʻi at Mānoa |language=en}}</ref> Дар баъзе намудҳо, аз ҷумла моҳии шер (''Pterois'') ва моҳиҳои [[Оила (таксономия)|оилаи]] каждуммоҳиҳо (''Scorpaenidae''), хорҳо ба [[Ғадуди заҳрбарор|ғадудҳои заҳрбарор]] пайвастанд. Хор ба пӯст халида, онро шикоф мекунад ва аз он сӯрохӣ заҳр ворид шуда, сабаби заҳролудшавӣ гардад.<ref name="NOAA">{{cite web |title=What is a lionfish? |url=https://oceanservice.noaa.gov/facts/lionfish-facts.html |publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration |language=en}}</ref> === Бемӯҳраҳо === Хорҳо дар гурӯҳҳои гуногуни бемӯҳраҳо, аз ҷумла [[хорпӯстҳо]], [[нармбаданҳо]] ва [[буғумпойҳо]] низ вомехӯранд. Дар хорпуштҳои баҳрӣ хорҳои ҳаракаткунанда ба скелети оҳакии бадан пайваста буда, барои муҳофизат ва ҳаракат дар қаъри баҳр хизмат мекунанд.<ref name="SeaUrchin">{{cite web |title=Sea Stars, Urchins and Relatives |url=https://ocean.si.edu/ocean-life/invertebrates/sea-stars-urchins-and-relatives |publisher=Smithsonian Ocean |language=en}}</ref> Садафи баъзе ҳалзунҳо ва нармбаданҳои дупалла низ баромадҳои сахти хоршакл дорад. Дар баъзе харчангшаклон бошад, хорҳо бахше аз рӯйпӯши берунии баданро ташкил медиҳанд.<ref name="ShellSpines">{{cite web |last=Leal |first=José H. |title=A Coat of Sharp Spines |url=https://www.shellmuseum.org/post/a-coat-of-sharp-spines |publisher=Bailey-Matthews National Shell Museum |date=2019-11-15 |language=en}}</ref><ref name="ThornyOyster">{{cite web |title=Pacific Thorny Oyster |url=https://qrius.si.edu/browse/object/10010589 |publisher=Smithsonian Institution |language=en}}</ref><ref name="CrabSpines">{{cite web |title=Alaskan King Crab |url=https://www.aquariumofpacific.org/onlinelearningcenter/species/alaskan_king_crab |publisher=Aquarium of the Pacific |language=en}}</ref> Бадани кирминаҳои баъзе шапалакҳо бо мӯякҳои сахту хоршакл пӯшида шудааст, ки метавонанд пӯстро озурда кунанд. Хорҳои кирминаҳои ҷинси ''[[Lonomia]]'', ки дар Амрикои Ҷанубӣ зиндагӣ мекунанд, заҳрноканд. Тамос бо онҳо дар ҳолатҳои вазнин метавонад ба лахташавии хун халал расонда, боиси хунравӣ ва осеби гурдаҳо гардад.<ref name="Lonomia">{{cite journal |last1=Maggi |first1=Silviane |last2=Faulhaber |first2=Gustavo Adolpho Moreira |title=Lonomia obliqua Walker (Lepidoptera: Saturniidae): hemostasis implications |journal=Revista da Associação Médica Brasileira |year=2015 |volume=61 |issue=3 |pages=263–268 |doi=10.1590/1806-9282.61.03.263}}</ref><ref name="LonomiaToxin">{{cite journal |last1=Veiga |first1=A. B. |last2=Blochtein |first2=B. |last3=Guimarães |first3=J. A. |title=Structures involved in production, secretion and injection of the venom produced by the caterpillar Lonomia obliqua (Lepidoptera, Saturniidae) |journal=Toxicon |year=2001 |volume=39 |issue=9 |pages=1343–1351 |doi=10.1016/S0041-0101(01)00086-1}}</ref><ref name="LonomiaReview">{{cite journal |last1=Carrijo-Carvalho |first1=Linda Christian |last2=Chudzinski-Tavassi |first2=Ana Marisa |title=The venom of the Lonomia caterpillar: an overview |journal=Toxicon |year=2007 |volume=49 |issue=6 |pages=741–757 |doi=10.1016/j.toxicon.2006.11.033}}</ref> == Пайдоиш == Хорҳо дар ҳар гурӯҳи ҷонварон дар раванди [[таҳаввул|эволютсия]] ҷудогона ба вуҷуд омадаанд. Ин падида намунаи [[таҳаввули ҳамгаро|эволютсияи ҳамгаро]] мебошад, ки дар он [[Ҷондор (биология)|организмҳои]] ҳархела новобаста аз ҳамдигар хусусиятҳои монанд пайдо мекунанд.<ref name="Crofts"/> Пайдоиши хорҳо ба хатари [[Тӯъма|тӯъмаи]] дарандаҳо шудан пайванд дорад. Хору дигар сохторҳои муҳофизатӣ бештар дар ширхӯроне пайдо шудаанд, ки дар ҷойҳои кушод зиндагӣ мекунанд ва имкони пинҳон шудан ё гурехтанашон кам аст.<ref name="Stankowich">{{cite journal |last1=Stankowich |first1=Theodore |last2=Campbell |first2=Lisa A. |title=Living in the danger zone: Exposure to predators and the evolution of spines and body armor in mammals |journal=Evolution |year=2016 |volume=70 |issue=7 |pages=1501–1511 |doi=10.1111/evo.12961}}</ref> == Осебҳо ва дармони онҳо == [[File:Sea urchin injury.jpg|thumb|150px|Пое, ки ба он хорҳои хорпушти баҳрӣ халидааст]] Хорҳо ба пӯст халида, онро захмӣ мекунанд. Ҷиддияти осеб ба шаклу андозаи хор, чуқурии захм ва заҳрнокии он вобаста аст. Хорҳое, ки дар [[Бофта|бофтаҳои бадан]] мемонанд, метавонанд боиси [[дард]], варам, [[газак]] ва [[сироят]] шаванд.<ref name="UrchinNPS">{{cite web |title=Sea Urchin |url=https://www.nps.gov/places/sea-urchin.htm |publisher=U.S. National Park Service |language=en}}</ref> Хорҳои ҷайра ҳарчанд заҳрнок набошанд ҳам, онҳо метавонанд ба пӯст чуқур халанд. Агар хор дар бадан монад, метавонад шикаста, ба ҷойҳои дарунтар кӯчад ва ба [[Узв|узвҳо]] осеб расонад. Аз ин рӯ, хорҳои халидаро набояд худсарона берун кашид. Дар чунин ҳолат бояд ҳатман ба [[пизишк]] муроҷиат кард.<ref name="Cornell"/> Хорҳои баъзе моҳиҳо заҳрноканд. [[Заҳр|Заҳри]] онҳо метавонад ба кори [[дил]] ва нафаскашӣ таъсир расонад ва ҳатто боиси [[марг]] гардад.<ref name="CDC">{{cite web |title=Poisonings, Envenomations, and Toxic Exposures During Travel |url=https://www.cdc.gov/yellow-book/hcp/environmental-hazards-risks/poisonings-envenomations-and-toxic-exposures-during-travel.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |language=en}}</ref> == Корбурд == [[File:Porcupine quill box (12268979095).jpg|thumb|Қуттие, ки аз дукҳои ҷайра сохта шудааст]] Хорҳои баъзе ҷонварон аз замонҳои қадим барои сохтани зевару ашёҳои ороишӣ истифода мешуданд. Мардуми бумии [[Амрикои Шимолӣ]] хорҳои ҷайраро ранг карда, бо онҳо [[пӯшок]], [[пойафзор]], [[халта]] ва дигар чизҳоро оро медоданд. Ин ҳунарро ''quillwork'' меноманд.<ref name="Quillwork">{{cite book |last=Orchard |first=William C. |title=The Technique of Porcupine-Quill Decoration Among the North American Indians |publisher=Museum of the American Indian, Heye Foundation |year=1916 |doi=10.5479/sil.451243.39088016090201}}</ref><ref name="QuillworkMuseum">{{cite web |title=Moccasins |url=https://americanindian.si.edu/collections-search/object/NMAI_132259 |publisher=National Museum of the American Indian, Smithsonian Institution |language=en}}</ref> Донишмандон сохти хорҳои ҷайраро меомӯзанд, то дар асоси онҳо сӯзанҳои пизишкӣ ва дигар асбобҳои [[Ҷарроҳӣ|ҷарроҳии]] навро созанд.<ref name="Cho">{{cite journal |last1=Cho |first1=Woo Kyung |last2=Ankrum |first2=James A. |last3=Guo |first3=Dagang |last4=Chester |first4=Shawn A. |last5=Yang |first5=Seung Yun |last6=Kashyap |first6=Anurag |last7=Campbell |first7=Georgina A. |last8=Wood |first8=Robert J. |last9=Rijal |first9=Ram K. |last10=Karnik |first10=Rohit |last11=Langer |first11=Robert |last12=Karp |first12=Jeffrey M. |title=Microstructured barbs on the North American porcupine quill enable easy tissue penetration and difficult removal |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |year=2012 |volume=109 |issue=52 |pages=21289–21294 |doi=10.1073/pnas.1216441109}}</ref> == Адабиёт == {{reflist}} [[Гурӯҳ:Анатомияи ҳайвонот]] [[Гурӯҳ:Муҳофизати ҳайвонот]] [[Гурӯҳ:Зоология]] s7ykfo8w7ptilg0mn4u3z8syol2xs5e 1490743 1490742 2026-10-22T22:51:49Z Zosya95 54344 /* Бемӯҳраҳо */ 1490743 wikitext text/x-wiki {{Дигар маъноҳо|Хор (мазмунҳо)}} [[Акс:Stekelvarken Aiguilles Porc-épic.jpg|thumb|Хорҳои [[ҷайра]]]] '''Хор''', '''дук''' ё '''дуг''' — сохти сахту нӯгтез дар бадани баъзе [[ҷонварон]], ки бештар барои муҳофизат аз [[дарандаҳо]] хизмат мекунад. Хорҳо дар гурӯҳҳои гуногуни [[мӯҳрадорон]] ва [[бемӯҳраҳо]] дида мешаванд. Онҳо вобаста аз ҷонвар аз ҷиҳати андоза, шакл, таркиб ва корбурд фарқ мекунанд. Хорҳо ғайр аз муҳофизат, барои ҳаракат, устувор нигоҳ доштани бадан, огоҳ кардани душман ва заҳрзанӣ низ ба кор мераванд.<ref name="Crofts">{{cite journal |last1=Crofts |first1=Stephanie B. |last2=Stankowich |first2=Theodore |title=Stabbing Spines: A Review of the Biomechanics and Evolution of Defensive Spines |journal=Integrative and Comparative Biology |year=2021 |volume=61 |issue=2 |pages=655–667 |doi=10.1093/icb/icab099}}</ref> == Сохт == [[File:S. purp Sea urchin spines 1505.jpg|thumb|Хорҳои сӯзанмонанди хорпушти баҳрӣ]] Хорҳо бештар дарозрӯя ё сӯзанмонанд буда, аз ҷиҳати андоза, шакл ва ранг гуногунанд. Сохти онҳо дар ҳама ҷонварон яксон нест: * '''[[Ширхӯрон]]''' (ҷайраҳо ва [[Хорпуштак|хорпуштакҳо]]): Хорҳо аз мӯйҳои шаклдигаркарда ба вуҷуд омада, бештар аз [[кератин]] сохта шудаанд. Даруни баъзе хорҳо ковок ё исфанҷмонанд буда, ин сохтор онҳоро сабук ва ҳамзамон устувор мегардонад.<ref name="Vincent">{{cite journal |last1=Vincent |first1=J. F. V. |last2=Owers |first2=P. |title=Mechanical design of hedgehog spines and porcupine quills |journal=Journal of Zoology |year=1986 |volume=210 |issue=1 |pages=55–75 |doi=10.1111/j.1469-7998.1986.tb03620.x}}</ref> * '''[[Моҳиҳо]]''': Хорҳо бештар аз бофтаи [[Устухон|устухонӣ]] сохта шудаанд.<ref name="FishGlossary">{{cite web |title=Glossary of fish terms |url=https://australian.museum/learn/animals/fishes/glossary-of-fish-terms/ |publisher=Australian Museum |language=en}}</ref> * '''[[Хорпушти баҳрӣ|Хорпуштҳои баҳрӣ]]''': Хорҳо аз моддаҳои оҳакӣ, бештар аз [[Карбонати калсий|карбонати калсий]], сохта шудаанд.<ref name="UrchinCalcite">{{cite journal |last1=Politi |first1=Yael |last2=Arad |first2=Talmon |last3=Klein |first3=Eugenia |last4=Weiner |first4=Steve |last5=Addadi |first5=Lia |title=Sea urchin spine calcite forms via a transient amorphous calcium carbonate phase |journal=Science |year=2004 |volume=306 |issue=5699 |pages=1161–1164 |doi=10.1126/science.1102289}}</ref> == Вазифаҳо == Хорҳо пеш аз ҳама ҷонваронро аз шикор шудан муҳофизат мекунанд. Нӯги тези онҳо метавонад ба бадани ҳамлагар халида, ӯро захмин кунад. Аммо хорҳо вазифаҳои дигар низ доранд: * '''Огоҳсозӣ''': Баъзе ҷайраҳо бо ҷунбонидани хорҳои думашон садои тақ-тақ бароварда, дарандаҳоро аз наздик шудан бозмедоранд. Ҳамчунин рангҳои баланду чашмнамои хорҳо ([[апосематизм]]) метавонанд дарандаҳоро аз дур низ огоҳ кунанд.<ref name="Warning">{{cite journal |last1=Speed |first1=Michael P. |last2=Ruxton |first2=Graeme D. |title=Warning displays in spiny animals: One (more) evolutionary route to aposematism |journal=Evolution |year=2005 |volume=59 |issue=12 |pages=2499–2508 |doi=10.1111/j.0014-3820.2005.tb00963.x}}</ref><ref name="PorcupineZoo">{{cite web |title=Porcupine |url=https://animals.sandiegozoo.org/animals/porcupine |publisher=San Diego Zoo Wildlife Alliance |language=en}}</ref> * '''Ҳаракат''': [[Хорпушти баҳрӣ|Хорпуштҳои баҳрӣ]] бо ёрии хорҳояшон дар таги баҳр ҳаракат мекунанд.<ref name="UrchinMovement">{{cite web |title=Sea urchins: Strange and spiny wonders of the ocean |url=https://www.nhm.ac.uk/discover/sea-urchins-strange-and-spiny-wonders-of-the-ocean.html |publisher=Natural History Museum |language=en}}</ref> * '''Устуворӣ''': Хорҳои хорпуштҳои баҳрӣ барои устувор нигоҳ доштани баданашон низ ёрӣ мерасонанд. Дар моҳиҳо бошад, хорҳои болҳо онҳоро устувор нигоҳ дошта, ба рост мондани бадан (баланс) ҳангоми шино кӯмак мекунанд.<ref name="FinFunction">{{cite web |title=Living in Water: Chapter 4 |url=https://tpwd.texas.gov/education/resources/aquatic-science/tas/chapters/chapter-4/ |publisher=Texas Parks and Wildlife Department |language=en}}</ref> * '''Заҳрзанӣ''': Дар баъзе ҷонварони баҳрӣ хорҳо барои ба бадани ҳамлагар ворид кардани заҳр хизмат мекунанд.<ref name="StingraySmithsonian">{{cite web |title=Freshwater stingray |url=https://nationalzoo.si.edu/animals/freshwater-stingray |publisher=Smithsonian’s National Zoo and Conservation Biology Institute |language=en}}</ref> == Паҳншавӣ == === Ширхӯрон === [[File:Irish hedgehog.jpg|thumb|Ба лӯнда печидани хорпуштак]] Хорҳо дар ҷайраҳо, [[хорпуштак]]ҳо, [[ехидна]]ҳо, [[тенрек]]ҳо ва баъзе [[хояндаҳо]]и дигар, аз ҷумлаи [[Муши хордор|мушҳои хордор]], дида мешаванд.<ref name="Crofts"/><ref name="EchidnaMuseum">{{cite web |title=Echidna research in the Mammalogy collection |url=https://australian.museum/learn/teachers/learning/echidna-research/ |publisher=Australian Museum |language=en}}</ref> Дар ҷайраҳо хорҳо бештар паҳлӯҳо ва пушти баданро мепӯшонанд. Ҳангоми хатар ҷайра хорҳояшро рост карда, худро калонтар нишон медиҳад. Агар даранда наздик ояд, бо хорҳояш ба он осеб мерасонад.<ref name="Cornell">{{cite web |title=Porcupine quill injuries in dogs |url=https://www.vet.cornell.edu/departments-centers-and-institutes/riney-canine-health-center/canine-health-information/porcupine-quill-injuries-in-dogs |publisher=Cornell University College of Veterinary Medicine |language=en}}</ref><ref name="PorcupineTPWD">{{cite web |title=Porcupines — Introducing Mammals to Young Naturalists |url=https://tpwd.texas.gov/publications/nonpwdpubs/introducing_mammals/porcupines/ |publisher=Texas Parks and Wildlife Department |language=en}}</ref> Хорҳои хорпуштакҳо аз хорҳои ҷайраҳо кӯтоҳтар буда, ба пӯсташон сахт часпидаанд. Ҳангоми хатар хорпуштак худро лӯнда карда, [[Сар|сар]], [[Шикам|шикам]] ва дигар ҷойҳои нарми баданашро зери хорҳояш пинҳон мекунад.<ref name="HedgehogRSPCA">{{cite web |title=Hedgehogs in the UK |url=https://www.rspca.org.uk/adviceandwelfare/wildlife/hedgehogs |publisher=RSPCA |language=en}}</ref><ref name="HedgehogCalgary">{{cite web |title=Hedgehog Anatomy |url=https://vet.ucalgary.ca/summercamps/anatomy/wednesday/exotics |publisher=University of Calgary Faculty of Veterinary Medicine |language=en}}</ref> Ехиднаҳо низ хорҳои аз [[кератин]] сохташуда доранд. Гарчанде ҷайраҳо, хорпуштакҳо ва ехиднаҳо ба гурӯҳҳои гуногуни ширхӯрон дохил мешаванд ҳам, хорҳои ҳамаи онҳо аз мӯйҳои шаклдигаркарда ба вуҷуд омадаанд.<ref name="EchidnaCSIRO">{{cite web |title=The echidna (or spiny ant-eater) (1969) |url=https://csiropedia.csiro.au/echidna-spiny-ant-eater-1969/ |publisher=CSIROpedia |language=en}}</ref> === Моҳиҳо === [[Акс:MC Rotfeuerfisch.jpg|thumb|Моҳии шер (''Pterois'') бо хорҳои дарозу заҳрнок]] Дар бисёр моҳиҳо хорҳои сахту нӯгтез дар [[боли шиноварӣ|болҳои шиноварӣ]] ҷойгир буда, барои устуворӣ ва муҳофизати бадани моҳӣ хизмат мекунанд. Ин хорҳо дурушт ва бебуғум буда, аз устухонҳои нарму чандири болҳо фарқ мекунанд.<ref name="FishAnatomy">{{cite web |title=Structure and Function — Fish |url=https://manoa.hawaii.edu/exploringourfluidearth/biological/fish/structure-and-function-fish |publisher=University of Hawaiʻi at Mānoa |language=en}}</ref> Дар баъзе намудҳо, аз ҷумла моҳии шер (''Pterois'') ва моҳиҳои [[Оила (таксономия)|оилаи]] каждуммоҳиҳо (''Scorpaenidae''), хорҳо ба [[Ғадуди заҳрбарор|ғадудҳои заҳрбарор]] пайвастанд. Хор ба пӯст халида, онро шикоф мекунад ва аз он сӯрохӣ заҳр ворид шуда, сабаби заҳролудшавӣ гардад.<ref name="NOAA">{{cite web |title=What is a lionfish? |url=https://oceanservice.noaa.gov/facts/lionfish-facts.html |publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration |language=en}}</ref> === Бемӯҳраҳо === Хорҳо дар бемӯҳраҳо, ба монанди [[хорпӯстҳо]], [[нармбаданҳо]] ва [[буғумпойҳо]] низ дида мешаванд. Дар хорпуштҳои баҳрӣ, хорҳои ҳаракаткунанда ба скелети оҳакии бадан пайваста буда, барои муҳофизат ва ҳаракат дар қаъри баҳр хизмат мекунанд.<ref name="SeaUrchin">{{cite web |title=Sea Stars, Urchins and Relatives |url=https://ocean.si.edu/ocean-life/invertebrates/sea-stars-urchins-and-relatives |publisher=Smithsonian Ocean |language=en}}</ref> Садафи баъзе ҳалзунҳо ва нармбаданҳои дупалла низ баромадҳои сахти хоршакл дорад. Дар баъзе харчангшаклон бошад, хорҳо бахше аз рӯйпӯши берунии баданро ташкил медиҳанд.<ref name="ShellSpines">{{cite web |last=Leal |first=José H. |title=A Coat of Sharp Spines |url=https://www.shellmuseum.org/post/a-coat-of-sharp-spines |publisher=Bailey-Matthews National Shell Museum |date=2019-11-15 |language=en}}</ref><ref name="ThornyOyster">{{cite web |title=Pacific Thorny Oyster |url=https://qrius.si.edu/browse/object/10010589 |publisher=Smithsonian Institution |language=en}}</ref><ref name="CrabSpines">{{cite web |title=Alaskan King Crab |url=https://www.aquariumofpacific.org/onlinelearningcenter/species/alaskan_king_crab |publisher=Aquarium of the Pacific |language=en}}</ref> Бадани кирминаҳои баъзе шапалакҳо бо мӯякҳои сахту хоршакл пӯшида шудааст, ки метавонанд пӯстро озурда кунанд. Хорҳои кирминаҳои ҷинси ''[[Lonomia]]'', ки дар Амрикои Ҷанубӣ зиндагӣ мекунанд, заҳрноканд. Тамос бо онҳо дар ҳолатҳои вазнин метавонад ба лахташавии хун халал расонда, боиси хунравӣ ва осеби гурдаҳо гардад.<ref name="Lonomia">{{cite journal |last1=Maggi |first1=Silviane |last2=Faulhaber |first2=Gustavo Adolpho Moreira |title=Lonomia obliqua Walker (Lepidoptera: Saturniidae): hemostasis implications |journal=Revista da Associação Médica Brasileira |year=2015 |volume=61 |issue=3 |pages=263–268 |doi=10.1590/1806-9282.61.03.263}}</ref><ref name="LonomiaToxin">{{cite journal |last1=Veiga |first1=A. B. |last2=Blochtein |first2=B. |last3=Guimarães |first3=J. A. |title=Structures involved in production, secretion and injection of the venom produced by the caterpillar Lonomia obliqua (Lepidoptera, Saturniidae) |journal=Toxicon |year=2001 |volume=39 |issue=9 |pages=1343–1351 |doi=10.1016/S0041-0101(01)00086-1}}</ref><ref name="LonomiaReview">{{cite journal |last1=Carrijo-Carvalho |first1=Linda Christian |last2=Chudzinski-Tavassi |first2=Ana Marisa |title=The venom of the Lonomia caterpillar: an overview |journal=Toxicon |year=2007 |volume=49 |issue=6 |pages=741–757 |doi=10.1016/j.toxicon.2006.11.033}}</ref> == Пайдоиш == Хорҳо дар ҳар гурӯҳи ҷонварон дар раванди [[таҳаввул|эволютсия]] ҷудогона ба вуҷуд омадаанд. Ин падида намунаи [[таҳаввули ҳамгаро|эволютсияи ҳамгаро]] мебошад, ки дар он [[Ҷондор (биология)|организмҳои]] ҳархела новобаста аз ҳамдигар хусусиятҳои монанд пайдо мекунанд.<ref name="Crofts"/> Пайдоиши хорҳо ба хатари [[Тӯъма|тӯъмаи]] дарандаҳо шудан пайванд дорад. Хору дигар сохторҳои муҳофизатӣ бештар дар ширхӯроне пайдо шудаанд, ки дар ҷойҳои кушод зиндагӣ мекунанд ва имкони пинҳон шудан ё гурехтанашон кам аст.<ref name="Stankowich">{{cite journal |last1=Stankowich |first1=Theodore |last2=Campbell |first2=Lisa A. |title=Living in the danger zone: Exposure to predators and the evolution of spines and body armor in mammals |journal=Evolution |year=2016 |volume=70 |issue=7 |pages=1501–1511 |doi=10.1111/evo.12961}}</ref> == Осебҳо ва дармони онҳо == [[File:Sea urchin injury.jpg|thumb|150px|Пое, ки ба он хорҳои хорпушти баҳрӣ халидааст]] Хорҳо ба пӯст халида, онро захмӣ мекунанд. Ҷиддияти осеб ба шаклу андозаи хор, чуқурии захм ва заҳрнокии он вобаста аст. Хорҳое, ки дар [[Бофта|бофтаҳои бадан]] мемонанд, метавонанд боиси [[дард]], варам, [[газак]] ва [[сироят]] шаванд.<ref name="UrchinNPS">{{cite web |title=Sea Urchin |url=https://www.nps.gov/places/sea-urchin.htm |publisher=U.S. National Park Service |language=en}}</ref> Хорҳои ҷайра ҳарчанд заҳрнок набошанд ҳам, онҳо метавонанд ба пӯст чуқур халанд. Агар хор дар бадан монад, метавонад шикаста, ба ҷойҳои дарунтар кӯчад ва ба [[Узв|узвҳо]] осеб расонад. Аз ин рӯ, хорҳои халидаро набояд худсарона берун кашид. Дар чунин ҳолат бояд ҳатман ба [[пизишк]] муроҷиат кард.<ref name="Cornell"/> Хорҳои баъзе моҳиҳо заҳрноканд. [[Заҳр|Заҳри]] онҳо метавонад ба кори [[дил]] ва нафаскашӣ таъсир расонад ва ҳатто боиси [[марг]] гардад.<ref name="CDC">{{cite web |title=Poisonings, Envenomations, and Toxic Exposures During Travel |url=https://www.cdc.gov/yellow-book/hcp/environmental-hazards-risks/poisonings-envenomations-and-toxic-exposures-during-travel.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |language=en}}</ref> == Корбурд == [[File:Porcupine quill box (12268979095).jpg|thumb|Қуттие, ки аз дукҳои ҷайра сохта шудааст]] Хорҳои баъзе ҷонварон аз замонҳои қадим барои сохтани зевару ашёҳои ороишӣ истифода мешуданд. Мардуми бумии [[Амрикои Шимолӣ]] хорҳои ҷайраро ранг карда, бо онҳо [[пӯшок]], [[пойафзор]], [[халта]] ва дигар чизҳоро оро медоданд. Ин ҳунарро ''quillwork'' меноманд.<ref name="Quillwork">{{cite book |last=Orchard |first=William C. |title=The Technique of Porcupine-Quill Decoration Among the North American Indians |publisher=Museum of the American Indian, Heye Foundation |year=1916 |doi=10.5479/sil.451243.39088016090201}}</ref><ref name="QuillworkMuseum">{{cite web |title=Moccasins |url=https://americanindian.si.edu/collections-search/object/NMAI_132259 |publisher=National Museum of the American Indian, Smithsonian Institution |language=en}}</ref> Донишмандон сохти хорҳои ҷайраро меомӯзанд, то дар асоси онҳо сӯзанҳои пизишкӣ ва дигар асбобҳои [[Ҷарроҳӣ|ҷарроҳии]] навро созанд.<ref name="Cho">{{cite journal |last1=Cho |first1=Woo Kyung |last2=Ankrum |first2=James A. |last3=Guo |first3=Dagang |last4=Chester |first4=Shawn A. |last5=Yang |first5=Seung Yun |last6=Kashyap |first6=Anurag |last7=Campbell |first7=Georgina A. |last8=Wood |first8=Robert J. |last9=Rijal |first9=Ram K. |last10=Karnik |first10=Rohit |last11=Langer |first11=Robert |last12=Karp |first12=Jeffrey M. |title=Microstructured barbs on the North American porcupine quill enable easy tissue penetration and difficult removal |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |year=2012 |volume=109 |issue=52 |pages=21289–21294 |doi=10.1073/pnas.1216441109}}</ref> == Адабиёт == {{reflist}} [[Гурӯҳ:Анатомияи ҳайвонот]] [[Гурӯҳ:Муҳофизати ҳайвонот]] [[Гурӯҳ:Зоология]] 6mszlf49gpvctpwe8226ndy6joqpoli 1490744 1490743 2026-10-23T00:00:35Z Zosya95 54344 /* Паҳншавӣ */ 1490744 wikitext text/x-wiki {{Дигар маъноҳо|Хор (мазмунҳо)}} [[Акс:Stekelvarken Aiguilles Porc-épic.jpg|thumb|Хорҳои [[ҷайра]]]] '''Хор''', '''дук''' ё '''дуг''' — сохти сахту нӯгтез дар бадани баъзе [[ҷонварон]], ки бештар барои муҳофизат аз [[дарандаҳо]] хизмат мекунад. Хорҳо дар гурӯҳҳои гуногуни [[мӯҳрадорон]] ва [[бемӯҳраҳо]] дида мешаванд. Онҳо вобаста аз ҷонвар аз ҷиҳати андоза, шакл, таркиб ва корбурд фарқ мекунанд. Хорҳо ғайр аз муҳофизат, барои ҳаракат, устувор нигоҳ доштани бадан, огоҳ кардани душман ва заҳрзанӣ низ ба кор мераванд.<ref name="Crofts">{{cite journal |last1=Crofts |first1=Stephanie B. |last2=Stankowich |first2=Theodore |title=Stabbing Spines: A Review of the Biomechanics and Evolution of Defensive Spines |journal=Integrative and Comparative Biology |year=2021 |volume=61 |issue=2 |pages=655–667 |doi=10.1093/icb/icab099}}</ref> == Сохт == [[File:S. purp Sea urchin spines 1505.jpg|thumb|Хорҳои сӯзанмонанди хорпушти баҳрӣ]] Хорҳо бештар дарозрӯя ё сӯзанмонанд буда, аз ҷиҳати андоза, шакл ва ранг гуногунанд. Сохти онҳо дар ҳама ҷонварон яксон нест: * '''[[Ширхӯрон]]''' (ҷайраҳо ва [[Хорпуштак|хорпуштакҳо]]): Хорҳо аз мӯйҳои шаклдигаркарда ба вуҷуд омада, бештар аз [[кератин]] сохта шудаанд. Даруни баъзе хорҳо ковок ё исфанҷмонанд буда, ин сохтор онҳоро сабук ва ҳамзамон устувор мегардонад.<ref name="Vincent">{{cite journal |last1=Vincent |first1=J. F. V. |last2=Owers |first2=P. |title=Mechanical design of hedgehog spines and porcupine quills |journal=Journal of Zoology |year=1986 |volume=210 |issue=1 |pages=55–75 |doi=10.1111/j.1469-7998.1986.tb03620.x}}</ref> * '''[[Моҳиҳо]]''': Хорҳо бештар аз бофтаи [[Устухон|устухонӣ]] сохта шудаанд.<ref name="FishGlossary">{{cite web |title=Glossary of fish terms |url=https://australian.museum/learn/animals/fishes/glossary-of-fish-terms/ |publisher=Australian Museum |language=en}}</ref> * '''[[Хорпушти баҳрӣ|Хорпуштҳои баҳрӣ]]''': Хорҳо аз моддаҳои оҳакӣ, бештар аз [[Карбонати калсий|карбонати калсий]], сохта шудаанд.<ref name="UrchinCalcite">{{cite journal |last1=Politi |first1=Yael |last2=Arad |first2=Talmon |last3=Klein |first3=Eugenia |last4=Weiner |first4=Steve |last5=Addadi |first5=Lia |title=Sea urchin spine calcite forms via a transient amorphous calcium carbonate phase |journal=Science |year=2004 |volume=306 |issue=5699 |pages=1161–1164 |doi=10.1126/science.1102289}}</ref> == Вазифаҳо == Хорҳо пеш аз ҳама ҷонваронро аз шикор шудан муҳофизат мекунанд. Нӯги тези онҳо метавонад ба бадани ҳамлагар халида, ӯро захмин кунад. Аммо хорҳо вазифаҳои дигар низ доранд: * '''Огоҳсозӣ''': Баъзе ҷайраҳо бо ҷунбонидани хорҳои думашон садои тақ-тақ бароварда, дарандаҳоро аз наздик шудан бозмедоранд. Ҳамчунин рангҳои баланду чашмнамои хорҳо ([[апосематизм]]) метавонанд дарандаҳоро аз дур низ огоҳ кунанд.<ref name="Warning">{{cite journal |last1=Speed |first1=Michael P. |last2=Ruxton |first2=Graeme D. |title=Warning displays in spiny animals: One (more) evolutionary route to aposematism |journal=Evolution |year=2005 |volume=59 |issue=12 |pages=2499–2508 |doi=10.1111/j.0014-3820.2005.tb00963.x}}</ref><ref name="PorcupineZoo">{{cite web |title=Porcupine |url=https://animals.sandiegozoo.org/animals/porcupine |publisher=San Diego Zoo Wildlife Alliance |language=en}}</ref> * '''Ҳаракат''': [[Хорпушти баҳрӣ|Хорпуштҳои баҳрӣ]] бо ёрии хорҳояшон дар таги баҳр ҳаракат мекунанд.<ref name="UrchinMovement">{{cite web |title=Sea urchins: Strange and spiny wonders of the ocean |url=https://www.nhm.ac.uk/discover/sea-urchins-strange-and-spiny-wonders-of-the-ocean.html |publisher=Natural History Museum |language=en}}</ref> * '''Устуворӣ''': Хорҳои хорпуштҳои баҳрӣ барои устувор нигоҳ доштани баданашон низ ёрӣ мерасонанд. Дар моҳиҳо бошад, хорҳои болҳо онҳоро устувор нигоҳ дошта, ба рост мондани бадан (баланс) ҳангоми шино кӯмак мекунанд.<ref name="FinFunction">{{cite web |title=Living in Water: Chapter 4 |url=https://tpwd.texas.gov/education/resources/aquatic-science/tas/chapters/chapter-4/ |publisher=Texas Parks and Wildlife Department |language=en}}</ref> * '''Заҳрзанӣ''': Дар баъзе ҷонварони баҳрӣ хорҳо барои ба бадани ҳамлагар ворид кардани заҳр хизмат мекунанд.<ref name="StingraySmithsonian">{{cite web |title=Freshwater stingray |url=https://nationalzoo.si.edu/animals/freshwater-stingray |publisher=Smithsonian’s National Zoo and Conservation Biology Institute |language=en}}</ref> == Паҳншавӣ == === Ширхӯрон === [[File:Irish hedgehog.jpg|thumb|Ба лӯнда печидани хорпуштак]] Хорҳо дар ҷайраҳо, [[хорпуштак]]ҳо, [[ехидна]]ҳо, [[тенрек]]ҳо ва баъзе [[хояндаҳо]]и дигар, аз ҷумлаи [[Муши хордор|мушҳои хордор]], дида мешаванд.<ref name="Crofts"/><ref name="EchidnaMuseum">{{cite web |title=Echidna research in the Mammalogy collection |url=https://australian.museum/learn/teachers/learning/echidna-research/ |publisher=Australian Museum |language=en}}</ref> Дар ҷайраҳо хорҳо бештар паҳлӯҳо ва пушти баданро мепӯшонанд. Ҳангоми хатар ҷайра хорҳояшро рост карда, худро калонтар нишон медиҳад. Агар даранда наздик ояд, бо хорҳояш ба он осеб мерасонад.<ref name="Cornell">{{cite web |title=Porcupine quill injuries in dogs |url=https://www.vet.cornell.edu/departments-centers-and-institutes/riney-canine-health-center/canine-health-information/porcupine-quill-injuries-in-dogs |publisher=Cornell University College of Veterinary Medicine |language=en}}</ref><ref name="PorcupineTPWD">{{cite web |title=Porcupines — Introducing Mammals to Young Naturalists |url=https://tpwd.texas.gov/publications/nonpwdpubs/introducing_mammals/porcupines/ |publisher=Texas Parks and Wildlife Department |language=en}}</ref> Хорҳои хорпуштакҳо аз хорҳои ҷайраҳо кӯтоҳтар буда, ба пӯсташон сахт часпидаанд. Ҳангоми хатар хорпуштак худро лӯнда карда, [[Сар|сар]], [[Шикам|шикам]] ва дигар ҷойҳои нарми баданашро зери хорҳояш пинҳон мекунад.<ref name="HedgehogRSPCA">{{cite web |title=Hedgehogs in the UK |url=https://www.rspca.org.uk/adviceandwelfare/wildlife/hedgehogs |publisher=RSPCA |language=en}}</ref><ref name="HedgehogCalgary">{{cite web |title=Hedgehog Anatomy |url=https://vet.ucalgary.ca/summercamps/anatomy/wednesday/exotics |publisher=University of Calgary Faculty of Veterinary Medicine |language=en}}</ref> Ехиднаҳо низ хорҳои [[кератин]]ӣ доранд. Гарчанде ҷайраҳо, хорпуштакҳо ва ехиднаҳо ба гурӯҳҳои гуногуни ширхӯрон дохил мешаванд ҳам, хорҳои ҳамаи онҳо аз мӯйҳои шаклдигаркарда ба вуҷуд омадаанд.<ref name="EchidnaCSIRO">{{cite web |title=The echidna (or spiny ant-eater) (1969) |url=https://csiropedia.csiro.au/echidna-spiny-ant-eater-1969/ |publisher=CSIROpedia |language=en}}</ref> === Моҳиҳо === [[Акс:MC Rotfeuerfisch.jpg|thumb|Моҳии шер (''Pterois'') бо хорҳои дарозу заҳрнок]] Дар бисёр моҳиҳо хорҳои сахту нӯгтез дар [[боли шиноварӣ|болҳои шиноварӣ]] ҷойгир буда, барои устуворӣ ва муҳофизати бадани моҳӣ хизмат мекунанд. Ин хорҳо дурушт ва бебуғум буда, аз устухонҳои нарму чандири болҳо фарқ мекунанд.<ref name="FishAnatomy">{{cite web |title=Structure and Function — Fish |url=https://manoa.hawaii.edu/exploringourfluidearth/biological/fish/structure-and-function-fish |publisher=University of Hawaiʻi at Mānoa |language=en}}</ref> Дар баъзе намудҳо, аз ҷумла моҳии шер (''Pterois'') ва моҳиҳои [[Оила (таксономия)|оилаи]] каждуммоҳиҳо (''Scorpaenidae''), хорҳо ба [[Ғадуди заҳрбарор|ғадудҳои заҳрбарор]] пайвастанд. Хор ба пӯст халида, онро шикоф мекунад ва аз он сӯрохӣ заҳр ворид шуда, сабаби заҳролудшавӣ гардад.<ref name="NOAA">{{cite web |title=What is a lionfish? |url=https://oceanservice.noaa.gov/facts/lionfish-facts.html |publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration |language=en}}</ref> === Бемӯҳраҳо === [[File:Spondylus.jpg|thumb|[[Чинсадафи хордори шоҳӣ]]]] Хорҳо дар бемӯҳраҳо, ба монанди [[сӯзанпӯстон]], [[нармбаданҳо]] ва [[буғумпойҳо]] низ дида мешаванд. Дар хорпуштҳои баҳрӣ, хорҳои ҳаракаткунанда ба [[Скелет|скелети]] оҳакияш пайваст буда, вазифаи муҳофизат ва ҳаракаткуниро иҷро мекунанд.<ref name="SeaUrchin">{{cite web |title=Sea Stars, Urchins and Relatives |url=https://ocean.si.edu/ocean-life/invertebrates/sea-stars-urchins-and-relatives |publisher=Smithsonian Ocean |language=en}}</ref> [[Садаф|Садафи]] баъзе [[Шикампойҳо|шикампойҳо]] ва [[Нармбаданҳо|нармбаданҳои]] [[Дуғалсамадорон|дуғалсамадорон]] низ барҷастагиҳои хоршакл дорад. Дар баъзе харчангшаклон бошад, хорҳо бахше аз рӯйпӯши берунии баданро ташкил медиҳанд.<ref name="ShellSpines">{{cite web |last=Leal |first=José H. |title=A Coat of Sharp Spines |url=https://www.shellmuseum.org/post/a-coat-of-sharp-spines |publisher=Bailey-Matthews National Shell Museum |date=2019-11-15 |language=en}}</ref><ref name="ThornyOyster">{{cite web |title=Pacific Thorny Oyster |url=https://qrius.si.edu/browse/object/10010589 |publisher=Smithsonian Institution |language=en}}</ref><ref name="CrabSpines">{{cite web |title=Alaskan King Crab |url=https://www.aquariumofpacific.org/onlinelearningcenter/species/alaskan_king_crab |publisher=Aquarium of the Pacific |language=en}}</ref> Бадани кирминаҳои баъзе шапалакҳо бо мӯякҳои сахту хоршакл пӯшида шудааст, ки метавонанд пӯстро озурда кунанд. Хорҳои кирминаҳои ҷинси ''[[Lonomia]]'', ки дар Амрикои Ҷанубӣ зиндагӣ мекунанд, заҳрноканд. Тамос бо онҳо дар ҳолатҳои вазнин метавонад ба лахташавии хун халал расонда, боиси хунравӣ ва осеби гурдаҳо гардад.<ref name="Lonomia">{{cite journal |last1=Maggi |first1=Silviane |last2=Faulhaber |first2=Gustavo Adolpho Moreira |title=Lonomia obliqua Walker (Lepidoptera: Saturniidae): hemostasis implications |journal=Revista da Associação Médica Brasileira |year=2015 |volume=61 |issue=3 |pages=263–268 |doi=10.1590/1806-9282.61.03.263}}</ref><ref name="LonomiaToxin">{{cite journal |last1=Veiga |first1=A. B. |last2=Blochtein |first2=B. |last3=Guimarães |first3=J. A. |title=Structures involved in production, secretion and injection of the venom produced by the caterpillar Lonomia obliqua (Lepidoptera, Saturniidae) |journal=Toxicon |year=2001 |volume=39 |issue=9 |pages=1343–1351 |doi=10.1016/S0041-0101(01)00086-1}}</ref><ref name="LonomiaReview">{{cite journal |last1=Carrijo-Carvalho |first1=Linda Christian |last2=Chudzinski-Tavassi |first2=Ana Marisa |title=The venom of the Lonomia caterpillar: an overview |journal=Toxicon |year=2007 |volume=49 |issue=6 |pages=741–757 |doi=10.1016/j.toxicon.2006.11.033}}</ref> == Пайдоиш == Хорҳо дар ҳар гурӯҳи ҷонварон дар раванди [[таҳаввул|эволютсия]] ҷудогона ба вуҷуд омадаанд. Ин падида намунаи [[таҳаввули ҳамгаро|эволютсияи ҳамгаро]] мебошад, ки дар он [[Ҷондор (биология)|организмҳои]] ҳархела новобаста аз ҳамдигар хусусиятҳои монанд пайдо мекунанд.<ref name="Crofts"/> Пайдоиши хорҳо ба хатари [[Тӯъма|тӯъмаи]] дарандаҳо шудан пайванд дорад. Хору дигар сохторҳои муҳофизатӣ бештар дар ширхӯроне пайдо шудаанд, ки дар ҷойҳои кушод зиндагӣ мекунанд ва имкони пинҳон шудан ё гурехтанашон кам аст.<ref name="Stankowich">{{cite journal |last1=Stankowich |first1=Theodore |last2=Campbell |first2=Lisa A. |title=Living in the danger zone: Exposure to predators and the evolution of spines and body armor in mammals |journal=Evolution |year=2016 |volume=70 |issue=7 |pages=1501–1511 |doi=10.1111/evo.12961}}</ref> == Осебҳо ва дармони онҳо == [[File:Sea urchin injury.jpg|thumb|150px|Пое, ки ба он хорҳои хорпушти баҳрӣ халидааст]] Хорҳо ба пӯст халида, онро захмӣ мекунанд. Ҷиддияти осеб ба шаклу андозаи хор, чуқурии захм ва заҳрнокии он вобаста аст. Хорҳое, ки дар [[Бофта|бофтаҳои бадан]] мемонанд, метавонанд боиси [[дард]], варам, [[газак]] ва [[сироят]] шаванд.<ref name="UrchinNPS">{{cite web |title=Sea Urchin |url=https://www.nps.gov/places/sea-urchin.htm |publisher=U.S. National Park Service |language=en}}</ref> Хорҳои ҷайра ҳарчанд заҳрнок набошанд ҳам, онҳо метавонанд ба пӯст чуқур халанд. Агар хор дар бадан монад, метавонад шикаста, ба ҷойҳои дарунтар кӯчад ва ба [[Узв|узвҳо]] осеб расонад. Аз ин рӯ, хорҳои халидаро набояд худсарона берун кашид. Дар чунин ҳолат бояд ҳатман ба [[пизишк]] муроҷиат кард.<ref name="Cornell"/> Хорҳои баъзе моҳиҳо заҳрноканд. [[Заҳр|Заҳри]] онҳо метавонад ба кори [[дил]] ва нафаскашӣ таъсир расонад ва ҳатто боиси [[марг]] гардад.<ref name="CDC">{{cite web |title=Poisonings, Envenomations, and Toxic Exposures During Travel |url=https://www.cdc.gov/yellow-book/hcp/environmental-hazards-risks/poisonings-envenomations-and-toxic-exposures-during-travel.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |language=en}}</ref> == Корбурд == [[File:Porcupine quill box (12268979095).jpg|thumb|Қуттие, ки аз дукҳои ҷайра сохта шудааст]] Хорҳои баъзе ҷонварон аз замонҳои қадим барои сохтани зевару ашёҳои ороишӣ истифода мешуданд. Мардуми бумии [[Амрикои Шимолӣ]] хорҳои ҷайраро ранг карда, бо онҳо [[пӯшок]], [[пойафзор]], [[халта]] ва дигар чизҳоро оро медоданд. Ин ҳунарро ''quillwork'' меноманд.<ref name="Quillwork">{{cite book |last=Orchard |first=William C. |title=The Technique of Porcupine-Quill Decoration Among the North American Indians |publisher=Museum of the American Indian, Heye Foundation |year=1916 |doi=10.5479/sil.451243.39088016090201}}</ref><ref name="QuillworkMuseum">{{cite web |title=Moccasins |url=https://americanindian.si.edu/collections-search/object/NMAI_132259 |publisher=National Museum of the American Indian, Smithsonian Institution |language=en}}</ref> Донишмандон сохти хорҳои ҷайраро меомӯзанд, то дар асоси онҳо сӯзанҳои пизишкӣ ва дигар асбобҳои [[Ҷарроҳӣ|ҷарроҳии]] навро созанд.<ref name="Cho">{{cite journal |last1=Cho |first1=Woo Kyung |last2=Ankrum |first2=James A. |last3=Guo |first3=Dagang |last4=Chester |first4=Shawn A. |last5=Yang |first5=Seung Yun |last6=Kashyap |first6=Anurag |last7=Campbell |first7=Georgina A. |last8=Wood |first8=Robert J. |last9=Rijal |first9=Ram K. |last10=Karnik |first10=Rohit |last11=Langer |first11=Robert |last12=Karp |first12=Jeffrey M. |title=Microstructured barbs on the North American porcupine quill enable easy tissue penetration and difficult removal |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |year=2012 |volume=109 |issue=52 |pages=21289–21294 |doi=10.1073/pnas.1216441109}}</ref> == Адабиёт == {{reflist}} [[Гурӯҳ:Анатомияи ҳайвонот]] [[Гурӯҳ:Муҳофизати ҳайвонот]] [[Гурӯҳ:Зоология]] 8awtmvpih43mqaijcxph4akmj6c3qdr 1490745 1490744 2026-10-23T00:07:53Z Zosya95 54344 /* Ширхӯрон */ 1490745 wikitext text/x-wiki {{Дигар маъноҳо|Хор (мазмунҳо)}} [[Акс:Stekelvarken Aiguilles Porc-épic.jpg|thumb|Хорҳои [[ҷайра]]]] '''Хор''', '''дук''' ё '''дуг''' — сохти сахту нӯгтез дар бадани баъзе [[ҷонварон]], ки бештар барои муҳофизат аз [[дарандаҳо]] хизмат мекунад. Хорҳо дар гурӯҳҳои гуногуни [[мӯҳрадорон]] ва [[бемӯҳраҳо]] дида мешаванд. Онҳо вобаста аз ҷонвар аз ҷиҳати андоза, шакл, таркиб ва корбурд фарқ мекунанд. Хорҳо ғайр аз муҳофизат, барои ҳаракат, устувор нигоҳ доштани бадан, огоҳ кардани душман ва заҳрзанӣ низ ба кор мераванд.<ref name="Crofts">{{cite journal |last1=Crofts |first1=Stephanie B. |last2=Stankowich |first2=Theodore |title=Stabbing Spines: A Review of the Biomechanics and Evolution of Defensive Spines |journal=Integrative and Comparative Biology |year=2021 |volume=61 |issue=2 |pages=655–667 |doi=10.1093/icb/icab099}}</ref> == Сохт == [[File:S. purp Sea urchin spines 1505.jpg|thumb|Хорҳои сӯзанмонанди хорпушти баҳрӣ]] Хорҳо бештар дарозрӯя ё сӯзанмонанд буда, аз ҷиҳати андоза, шакл ва ранг гуногунанд. Сохти онҳо дар ҳама ҷонварон яксон нест: * '''[[Ширхӯрон]]''' (ҷайраҳо ва [[Хорпуштак|хорпуштакҳо]]): Хорҳо аз мӯйҳои шаклдигаркарда ба вуҷуд омада, бештар аз [[кератин]] сохта шудаанд. Даруни баъзе хорҳо ковок ё исфанҷмонанд буда, ин сохтор онҳоро сабук ва ҳамзамон устувор мегардонад.<ref name="Vincent">{{cite journal |last1=Vincent |first1=J. F. V. |last2=Owers |first2=P. |title=Mechanical design of hedgehog spines and porcupine quills |journal=Journal of Zoology |year=1986 |volume=210 |issue=1 |pages=55–75 |doi=10.1111/j.1469-7998.1986.tb03620.x}}</ref> * '''[[Моҳиҳо]]''': Хорҳо бештар аз бофтаи [[Устухон|устухонӣ]] сохта шудаанд.<ref name="FishGlossary">{{cite web |title=Glossary of fish terms |url=https://australian.museum/learn/animals/fishes/glossary-of-fish-terms/ |publisher=Australian Museum |language=en}}</ref> * '''[[Хорпушти баҳрӣ|Хорпуштҳои баҳрӣ]]''': Хорҳо аз моддаҳои оҳакӣ, бештар аз [[Карбонати калсий|карбонати калсий]], сохта шудаанд.<ref name="UrchinCalcite">{{cite journal |last1=Politi |first1=Yael |last2=Arad |first2=Talmon |last3=Klein |first3=Eugenia |last4=Weiner |first4=Steve |last5=Addadi |first5=Lia |title=Sea urchin spine calcite forms via a transient amorphous calcium carbonate phase |journal=Science |year=2004 |volume=306 |issue=5699 |pages=1161–1164 |doi=10.1126/science.1102289}}</ref> == Вазифаҳо == Хорҳо пеш аз ҳама ҷонваронро аз шикор шудан муҳофизат мекунанд. Нӯги тези онҳо метавонад ба бадани ҳамлагар халида, ӯро захмин кунад. Аммо хорҳо вазифаҳои дигар низ доранд: * '''Огоҳсозӣ''': Баъзе ҷайраҳо бо ҷунбонидани хорҳои думашон садои тақ-тақ бароварда, дарандаҳоро аз наздик шудан бозмедоранд. Ҳамчунин рангҳои баланду чашмнамои хорҳо ([[апосематизм]]) метавонанд дарандаҳоро аз дур низ огоҳ кунанд.<ref name="Warning">{{cite journal |last1=Speed |first1=Michael P. |last2=Ruxton |first2=Graeme D. |title=Warning displays in spiny animals: One (more) evolutionary route to aposematism |journal=Evolution |year=2005 |volume=59 |issue=12 |pages=2499–2508 |doi=10.1111/j.0014-3820.2005.tb00963.x}}</ref><ref name="PorcupineZoo">{{cite web |title=Porcupine |url=https://animals.sandiegozoo.org/animals/porcupine |publisher=San Diego Zoo Wildlife Alliance |language=en}}</ref> * '''Ҳаракат''': [[Хорпушти баҳрӣ|Хорпуштҳои баҳрӣ]] бо ёрии хорҳояшон дар таги баҳр ҳаракат мекунанд.<ref name="UrchinMovement">{{cite web |title=Sea urchins: Strange and spiny wonders of the ocean |url=https://www.nhm.ac.uk/discover/sea-urchins-strange-and-spiny-wonders-of-the-ocean.html |publisher=Natural History Museum |language=en}}</ref> * '''Устуворӣ''': Хорҳои хорпуштҳои баҳрӣ барои устувор нигоҳ доштани баданашон низ ёрӣ мерасонанд. Дар моҳиҳо бошад, хорҳои болҳо онҳоро устувор нигоҳ дошта, ба рост мондани бадан (баланс) ҳангоми шино кӯмак мекунанд.<ref name="FinFunction">{{cite web |title=Living in Water: Chapter 4 |url=https://tpwd.texas.gov/education/resources/aquatic-science/tas/chapters/chapter-4/ |publisher=Texas Parks and Wildlife Department |language=en}}</ref> * '''Заҳрзанӣ''': Дар баъзе ҷонварони баҳрӣ хорҳо барои ба бадани ҳамлагар ворид кардани заҳр хизмат мекунанд.<ref name="StingraySmithsonian">{{cite web |title=Freshwater stingray |url=https://nationalzoo.si.edu/animals/freshwater-stingray |publisher=Smithsonian’s National Zoo and Conservation Biology Institute |language=en}}</ref> == Паҳншавӣ == === Ширхӯрон === [[File:Irish hedgehog.jpg|thumb|Ба лӯнда печидани хорпуштак]] Хорҳо дар ҷайраҳо, [[хорпуштак]]ҳо, [[ехидна]]ҳо, [[тенрек]]ҳо ва баъзе [[хояндаҳо]]и дигар, аз ҷумлаи [[Муши хордор|мушҳои хордор]], дида мешаванд.<ref name="Crofts"/><ref name="EchidnaMuseum">{{cite web |title=Echidna research in the Mammalogy collection |url=https://australian.museum/learn/teachers/learning/echidna-research/ |publisher=Australian Museum |language=en}}</ref> Дар ҷайраҳо хорҳо бештар паҳлӯҳо ва пушти баданро мепӯшонанд. Ҳангоми хатар ҷайра хорҳояшро рост карда, худро калонтар нишон медиҳад. Агар даранда наздик ояд, бо хорҳояш ба он осеб мерасонад.<ref name="Cornell">{{cite web |title=Porcupine quill injuries in dogs |url=https://www.vet.cornell.edu/departments-centers-and-institutes/riney-canine-health-center/canine-health-information/porcupine-quill-injuries-in-dogs |publisher=Cornell University College of Veterinary Medicine |language=en}}</ref><ref name="PorcupineTPWD">{{cite web |title=Porcupines — Introducing Mammals to Young Naturalists |url=https://tpwd.texas.gov/publications/nonpwdpubs/introducing_mammals/porcupines/ |publisher=Texas Parks and Wildlife Department |language=en}}</ref> Хорҳои хорпуштакҳо аз хорҳои ҷайраҳо кӯтоҳтар буда, ба пӯсташон сахт часпидаанд. Ҳангоми хатар хорпуштак худро лӯнда карда, [[Сар|сар]], [[Шикам|шикам]] ва дигар ҷойҳои нарми баданашро зери хорҳояш пинҳон мекунад.<ref name="HedgehogRSPCA">{{cite web |title=Hedgehogs in the UK |url=https://www.rspca.org.uk/adviceandwelfare/wildlife/hedgehogs |publisher=RSPCA |language=en}}</ref><ref name="HedgehogCalgary">{{cite web |title=Hedgehog Anatomy |url=https://vet.ucalgary.ca/summercamps/anatomy/wednesday/exotics |publisher=University of Calgary Faculty of Veterinary Medicine |language=en}}</ref> Ехиднаҳо низ хорҳои [[кератин]]ӣ доранд. Гарчанде ҷайраҳо, хорпуштакҳо ва ехиднаҳо ба гурӯҳҳои гуногуни ширхӯрон дохил мешаванд ҳам, хорҳои ҳамаи онҳо аз мӯйҳои шаклдигаркарда ба вуҷуд омадаанд.<ref name="EchidnaCSIRO">{{cite web |title=The echidna (or spiny ant-eater) (1969) |url=https://csiropedia.csiro.au/echidna-spiny-ant-eater-1969/ |publisher=CSIROpedia |language=en}}</ref> === Моҳиҳо === [[Акс:MC Rotfeuerfisch.jpg|thumb|Моҳии шер (''Pterois'') бо хорҳои дарозу заҳрнок]] Дар бисёр моҳиҳо хорҳои сахту нӯгтез дар [[боли шиноварӣ|болҳои шиноварӣ]] ҷойгир буда, барои устуворӣ ва муҳофизати бадани моҳӣ хизмат мекунанд. Ин хорҳо дурушт ва бебуғум буда, аз устухонҳои нарму чандири болҳо фарқ мекунанд.<ref name="FishAnatomy">{{cite web |title=Structure and Function — Fish |url=https://manoa.hawaii.edu/exploringourfluidearth/biological/fish/structure-and-function-fish |publisher=University of Hawaiʻi at Mānoa |language=en}}</ref> Дар баъзе намудҳо, аз ҷумла моҳии шер (''Pterois'') ва моҳиҳои [[Оила (таксономия)|оилаи]] каждуммоҳиҳо (''Scorpaenidae''), хорҳо ба [[Ғадуди заҳрбарор|ғадудҳои заҳрбарор]] пайвастанд. Хор ба пӯст халида, онро шикоф мекунад ва аз он сӯрохӣ заҳр ворид шуда, сабаби заҳролудшавӣ гардад.<ref name="NOAA">{{cite web |title=What is a lionfish? |url=https://oceanservice.noaa.gov/facts/lionfish-facts.html |publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration |language=en}}</ref> === Бемӯҳраҳо === [[File:Spondylus.jpg|thumb|[[Чинсадафи хордори шоҳӣ]]]] Хорҳо дар бемӯҳраҳо, ба монанди [[сӯзанпӯстон]], [[нармбаданҳо]] ва [[буғумпойҳо]] низ дида мешаванд. Дар хорпуштҳои баҳрӣ, хорҳои ҳаракаткунанда ба [[Скелет|скелети]] оҳакияш пайваст буда, вазифаи муҳофизат ва ҳаракаткуниро иҷро мекунанд.<ref name="SeaUrchin">{{cite web |title=Sea Stars, Urchins and Relatives |url=https://ocean.si.edu/ocean-life/invertebrates/sea-stars-urchins-and-relatives |publisher=Smithsonian Ocean |language=en}}</ref> [[Садаф|Садафи]] баъзе [[Шикампойҳо|шикампойҳо]] ва [[Нармбаданҳо|нармбаданҳои]] [[Дуғалсамадорон|дуғалсамадорон]] низ барҷастагиҳои хоршакл дорад. Синфи [[харчангшаклон]] ҳам намояндагоне дорад, ки [[Скелети берунӣ|скелети берунии]] онҳо хорпӯш ҳастанд.<ref name="ShellSpines">{{cite web |last=Leal |first=José H. |title=A Coat of Sharp Spines |url=https://www.shellmuseum.org/post/a-coat-of-sharp-spines |publisher=Bailey-Matthews National Shell Museum |date=2019-11-15 |language=en}}</ref><ref name="ThornyOyster">{{cite web |title=Pacific Thorny Oyster |url=https://qrius.si.edu/browse/object/10010589 |publisher=Smithsonian Institution |language=en}}</ref><ref name="CrabSpines">{{cite web |title=Alaskan King Crab |url=https://www.aquariumofpacific.org/onlinelearningcenter/species/alaskan_king_crab |publisher=Aquarium of the Pacific |language=en}}</ref> Бадани кирминаҳои баъзе шапалакҳо бо мӯякҳои сахту хоршакл пӯшида шудааст, ки метавонанд пӯстро озурда кунанд. Хорҳои кирминаҳои ҷинси ''[[Lonomia]]'', ки дар Амрикои Ҷанубӣ зиндагӣ мекунанд, заҳрноканд. Тамос бо онҳо дар ҳолатҳои вазнин метавонад ба лахташавии хун халал расонда, боиси хунравӣ ва осеби гурдаҳо гардад.<ref name="Lonomia">{{cite journal |last1=Maggi |first1=Silviane |last2=Faulhaber |first2=Gustavo Adolpho Moreira |title=Lonomia obliqua Walker (Lepidoptera: Saturniidae): hemostasis implications |journal=Revista da Associação Médica Brasileira |year=2015 |volume=61 |issue=3 |pages=263–268 |doi=10.1590/1806-9282.61.03.263}}</ref><ref name="LonomiaToxin">{{cite journal |last1=Veiga |first1=A. B. |last2=Blochtein |first2=B. |last3=Guimarães |first3=J. A. |title=Structures involved in production, secretion and injection of the venom produced by the caterpillar Lonomia obliqua (Lepidoptera, Saturniidae) |journal=Toxicon |year=2001 |volume=39 |issue=9 |pages=1343–1351 |doi=10.1016/S0041-0101(01)00086-1}}</ref><ref name="LonomiaReview">{{cite journal |last1=Carrijo-Carvalho |first1=Linda Christian |last2=Chudzinski-Tavassi |first2=Ana Marisa |title=The venom of the Lonomia caterpillar: an overview |journal=Toxicon |year=2007 |volume=49 |issue=6 |pages=741–757 |doi=10.1016/j.toxicon.2006.11.033}}</ref> == Пайдоиш == Хорҳо дар ҳар гурӯҳи ҷонварон дар раванди [[таҳаввул|эволютсия]] ҷудогона ба вуҷуд омадаанд. Ин падида намунаи [[таҳаввули ҳамгаро|эволютсияи ҳамгаро]] мебошад, ки дар он [[Ҷондор (биология)|организмҳои]] ҳархела новобаста аз ҳамдигар хусусиятҳои монанд пайдо мекунанд.<ref name="Crofts"/> Пайдоиши хорҳо ба хатари [[Тӯъма|тӯъмаи]] дарандаҳо шудан пайванд дорад. Хору дигар сохторҳои муҳофизатӣ бештар дар ширхӯроне пайдо шудаанд, ки дар ҷойҳои кушод зиндагӣ мекунанд ва имкони пинҳон шудан ё гурехтанашон кам аст.<ref name="Stankowich">{{cite journal |last1=Stankowich |first1=Theodore |last2=Campbell |first2=Lisa A. |title=Living in the danger zone: Exposure to predators and the evolution of spines and body armor in mammals |journal=Evolution |year=2016 |volume=70 |issue=7 |pages=1501–1511 |doi=10.1111/evo.12961}}</ref> == Осебҳо ва дармони онҳо == [[File:Sea urchin injury.jpg|thumb|150px|Пое, ки ба он хорҳои хорпушти баҳрӣ халидааст]] Хорҳо ба пӯст халида, онро захмӣ мекунанд. Ҷиддияти осеб ба шаклу андозаи хор, чуқурии захм ва заҳрнокии он вобаста аст. Хорҳое, ки дар [[Бофта|бофтаҳои бадан]] мемонанд, метавонанд боиси [[дард]], варам, [[газак]] ва [[сироят]] шаванд.<ref name="UrchinNPS">{{cite web |title=Sea Urchin |url=https://www.nps.gov/places/sea-urchin.htm |publisher=U.S. National Park Service |language=en}}</ref> Хорҳои ҷайра ҳарчанд заҳрнок набошанд ҳам, онҳо метавонанд ба пӯст чуқур халанд. Агар хор дар бадан монад, метавонад шикаста, ба ҷойҳои дарунтар кӯчад ва ба [[Узв|узвҳо]] осеб расонад. Аз ин рӯ, хорҳои халидаро набояд худсарона берун кашид. Дар чунин ҳолат бояд ҳатман ба [[пизишк]] муроҷиат кард.<ref name="Cornell"/> Хорҳои баъзе моҳиҳо заҳрноканд. [[Заҳр|Заҳри]] онҳо метавонад ба кори [[дил]] ва нафаскашӣ таъсир расонад ва ҳатто боиси [[марг]] гардад.<ref name="CDC">{{cite web |title=Poisonings, Envenomations, and Toxic Exposures During Travel |url=https://www.cdc.gov/yellow-book/hcp/environmental-hazards-risks/poisonings-envenomations-and-toxic-exposures-during-travel.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |language=en}}</ref> == Корбурд == [[File:Porcupine quill box (12268979095).jpg|thumb|Қуттие, ки аз дукҳои ҷайра сохта шудааст]] Хорҳои баъзе ҷонварон аз замонҳои қадим барои сохтани зевару ашёҳои ороишӣ истифода мешуданд. Мардуми бумии [[Амрикои Шимолӣ]] хорҳои ҷайраро ранг карда, бо онҳо [[пӯшок]], [[пойафзор]], [[халта]] ва дигар чизҳоро оро медоданд. Ин ҳунарро ''quillwork'' меноманд.<ref name="Quillwork">{{cite book |last=Orchard |first=William C. |title=The Technique of Porcupine-Quill Decoration Among the North American Indians |publisher=Museum of the American Indian, Heye Foundation |year=1916 |doi=10.5479/sil.451243.39088016090201}}</ref><ref name="QuillworkMuseum">{{cite web |title=Moccasins |url=https://americanindian.si.edu/collections-search/object/NMAI_132259 |publisher=National Museum of the American Indian, Smithsonian Institution |language=en}}</ref> Донишмандон сохти хорҳои ҷайраро меомӯзанд, то дар асоси онҳо сӯзанҳои пизишкӣ ва дигар асбобҳои [[Ҷарроҳӣ|ҷарроҳии]] навро созанд.<ref name="Cho">{{cite journal |last1=Cho |first1=Woo Kyung |last2=Ankrum |first2=James A. |last3=Guo |first3=Dagang |last4=Chester |first4=Shawn A. |last5=Yang |first5=Seung Yun |last6=Kashyap |first6=Anurag |last7=Campbell |first7=Georgina A. |last8=Wood |first8=Robert J. |last9=Rijal |first9=Ram K. |last10=Karnik |first10=Rohit |last11=Langer |first11=Robert |last12=Karp |first12=Jeffrey M. |title=Microstructured barbs on the North American porcupine quill enable easy tissue penetration and difficult removal |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |year=2012 |volume=109 |issue=52 |pages=21289–21294 |doi=10.1073/pnas.1216441109}}</ref> == Адабиёт == {{reflist}} [[Гурӯҳ:Анатомияи ҳайвонот]] [[Гурӯҳ:Муҳофизати ҳайвонот]] [[Гурӯҳ:Зоология]] 5scuil85tpsfr22gjr82xliyk51xnra 1490746 1490745 2026-10-23T00:08:24Z Zosya95 54344 /* Моҳиҳо */ 1490746 wikitext text/x-wiki {{Дигар маъноҳо|Хор (мазмунҳо)}} [[Акс:Stekelvarken Aiguilles Porc-épic.jpg|thumb|Хорҳои [[ҷайра]]]] '''Хор''', '''дук''' ё '''дуг''' — сохти сахту нӯгтез дар бадани баъзе [[ҷонварон]], ки бештар барои муҳофизат аз [[дарандаҳо]] хизмат мекунад. Хорҳо дар гурӯҳҳои гуногуни [[мӯҳрадорон]] ва [[бемӯҳраҳо]] дида мешаванд. Онҳо вобаста аз ҷонвар аз ҷиҳати андоза, шакл, таркиб ва корбурд фарқ мекунанд. Хорҳо ғайр аз муҳофизат, барои ҳаракат, устувор нигоҳ доштани бадан, огоҳ кардани душман ва заҳрзанӣ низ ба кор мераванд.<ref name="Crofts">{{cite journal |last1=Crofts |first1=Stephanie B. |last2=Stankowich |first2=Theodore |title=Stabbing Spines: A Review of the Biomechanics and Evolution of Defensive Spines |journal=Integrative and Comparative Biology |year=2021 |volume=61 |issue=2 |pages=655–667 |doi=10.1093/icb/icab099}}</ref> == Сохт == [[File:S. purp Sea urchin spines 1505.jpg|thumb|Хорҳои сӯзанмонанди хорпушти баҳрӣ]] Хорҳо бештар дарозрӯя ё сӯзанмонанд буда, аз ҷиҳати андоза, шакл ва ранг гуногунанд. Сохти онҳо дар ҳама ҷонварон яксон нест: * '''[[Ширхӯрон]]''' (ҷайраҳо ва [[Хорпуштак|хорпуштакҳо]]): Хорҳо аз мӯйҳои шаклдигаркарда ба вуҷуд омада, бештар аз [[кератин]] сохта шудаанд. Даруни баъзе хорҳо ковок ё исфанҷмонанд буда, ин сохтор онҳоро сабук ва ҳамзамон устувор мегардонад.<ref name="Vincent">{{cite journal |last1=Vincent |first1=J. F. V. |last2=Owers |first2=P. |title=Mechanical design of hedgehog spines and porcupine quills |journal=Journal of Zoology |year=1986 |volume=210 |issue=1 |pages=55–75 |doi=10.1111/j.1469-7998.1986.tb03620.x}}</ref> * '''[[Моҳиҳо]]''': Хорҳо бештар аз бофтаи [[Устухон|устухонӣ]] сохта шудаанд.<ref name="FishGlossary">{{cite web |title=Glossary of fish terms |url=https://australian.museum/learn/animals/fishes/glossary-of-fish-terms/ |publisher=Australian Museum |language=en}}</ref> * '''[[Хорпушти баҳрӣ|Хорпуштҳои баҳрӣ]]''': Хорҳо аз моддаҳои оҳакӣ, бештар аз [[Карбонати калсий|карбонати калсий]], сохта шудаанд.<ref name="UrchinCalcite">{{cite journal |last1=Politi |first1=Yael |last2=Arad |first2=Talmon |last3=Klein |first3=Eugenia |last4=Weiner |first4=Steve |last5=Addadi |first5=Lia |title=Sea urchin spine calcite forms via a transient amorphous calcium carbonate phase |journal=Science |year=2004 |volume=306 |issue=5699 |pages=1161–1164 |doi=10.1126/science.1102289}}</ref> == Вазифаҳо == Хорҳо пеш аз ҳама ҷонваронро аз шикор шудан муҳофизат мекунанд. Нӯги тези онҳо метавонад ба бадани ҳамлагар халида, ӯро захмин кунад. Аммо хорҳо вазифаҳои дигар низ доранд: * '''Огоҳсозӣ''': Баъзе ҷайраҳо бо ҷунбонидани хорҳои думашон садои тақ-тақ бароварда, дарандаҳоро аз наздик шудан бозмедоранд. Ҳамчунин рангҳои баланду чашмнамои хорҳо ([[апосематизм]]) метавонанд дарандаҳоро аз дур низ огоҳ кунанд.<ref name="Warning">{{cite journal |last1=Speed |first1=Michael P. |last2=Ruxton |first2=Graeme D. |title=Warning displays in spiny animals: One (more) evolutionary route to aposematism |journal=Evolution |year=2005 |volume=59 |issue=12 |pages=2499–2508 |doi=10.1111/j.0014-3820.2005.tb00963.x}}</ref><ref name="PorcupineZoo">{{cite web |title=Porcupine |url=https://animals.sandiegozoo.org/animals/porcupine |publisher=San Diego Zoo Wildlife Alliance |language=en}}</ref> * '''Ҳаракат''': [[Хорпушти баҳрӣ|Хорпуштҳои баҳрӣ]] бо ёрии хорҳояшон дар таги баҳр ҳаракат мекунанд.<ref name="UrchinMovement">{{cite web |title=Sea urchins: Strange and spiny wonders of the ocean |url=https://www.nhm.ac.uk/discover/sea-urchins-strange-and-spiny-wonders-of-the-ocean.html |publisher=Natural History Museum |language=en}}</ref> * '''Устуворӣ''': Хорҳои хорпуштҳои баҳрӣ барои устувор нигоҳ доштани баданашон низ ёрӣ мерасонанд. Дар моҳиҳо бошад, хорҳои болҳо онҳоро устувор нигоҳ дошта, ба рост мондани бадан (баланс) ҳангоми шино кӯмак мекунанд.<ref name="FinFunction">{{cite web |title=Living in Water: Chapter 4 |url=https://tpwd.texas.gov/education/resources/aquatic-science/tas/chapters/chapter-4/ |publisher=Texas Parks and Wildlife Department |language=en}}</ref> * '''Заҳрзанӣ''': Дар баъзе ҷонварони баҳрӣ хорҳо барои ба бадани ҳамлагар ворид кардани заҳр хизмат мекунанд.<ref name="StingraySmithsonian">{{cite web |title=Freshwater stingray |url=https://nationalzoo.si.edu/animals/freshwater-stingray |publisher=Smithsonian’s National Zoo and Conservation Biology Institute |language=en}}</ref> == Паҳншавӣ == === Ширхӯрон === [[File:Irish hedgehog.jpg|thumb|Ба лӯнда печидани хорпуштак]] Хорҳо дар ҷайраҳо, [[хорпуштак]]ҳо, [[ехидна]]ҳо, [[тенрек]]ҳо ва баъзе [[хояндаҳо]]и дигар, аз ҷумлаи [[Муши хордор|мушҳои хордор]], дида мешаванд.<ref name="Crofts"/><ref name="EchidnaMuseum">{{cite web |title=Echidna research in the Mammalogy collection |url=https://australian.museum/learn/teachers/learning/echidna-research/ |publisher=Australian Museum |language=en}}</ref> Дар ҷайраҳо хорҳо бештар паҳлӯҳо ва пушти баданро мепӯшонанд. Ҳангоми хатар ҷайра хорҳояшро рост карда, худро калонтар нишон медиҳад. Агар даранда наздик ояд, бо хорҳояш ба он осеб мерасонад.<ref name="Cornell">{{cite web |title=Porcupine quill injuries in dogs |url=https://www.vet.cornell.edu/departments-centers-and-institutes/riney-canine-health-center/canine-health-information/porcupine-quill-injuries-in-dogs |publisher=Cornell University College of Veterinary Medicine |language=en}}</ref><ref name="PorcupineTPWD">{{cite web |title=Porcupines — Introducing Mammals to Young Naturalists |url=https://tpwd.texas.gov/publications/nonpwdpubs/introducing_mammals/porcupines/ |publisher=Texas Parks and Wildlife Department |language=en}}</ref> Хорҳои хорпуштакҳо аз хорҳои ҷайраҳо кӯтоҳтар буда, ба пӯсташон сахт часпидаанд. Ҳангоми хатар хорпуштак худро лӯнда карда, [[Сар|сар]], [[Шикам|шикам]] ва дигар ҷойҳои нарми баданашро зери хорҳояш пинҳон мекунад.<ref name="HedgehogRSPCA">{{cite web |title=Hedgehogs in the UK |url=https://www.rspca.org.uk/adviceandwelfare/wildlife/hedgehogs |publisher=RSPCA |language=en}}</ref><ref name="HedgehogCalgary">{{cite web |title=Hedgehog Anatomy |url=https://vet.ucalgary.ca/summercamps/anatomy/wednesday/exotics |publisher=University of Calgary Faculty of Veterinary Medicine |language=en}}</ref> Ехиднаҳо низ хорҳои [[кератин]]ӣ доранд. Гарчанде ҷайраҳо, хорпуштакҳо ва ехиднаҳо ба гурӯҳҳои гуногуни ширхӯрон дохил мешаванд ҳам, хорҳои ҳамаи онҳо аз мӯйҳои шаклдигаркарда ба вуҷуд омадаанд.<ref name="EchidnaCSIRO">{{cite web |title=The echidna (or spiny ant-eater) (1969) |url=https://csiropedia.csiro.au/echidna-spiny-ant-eater-1969/ |publisher=CSIROpedia |language=en}}</ref> === Моҳиҳо === [[Акс:MC Rotfeuerfisch.jpg|thumb|Моҳии шер (''Pterois'') бо хорҳои дарозу заҳрнок]] Дар бисёр моҳиҳо хорҳои сахту нӯгтез дар [[боли шиноварӣ|болҳои шиноварӣ]] ҷойгир буда, барои устуворӣ ва муҳофизати бадани моҳӣ хизмат мекунанд. Ин хорҳо дурушт ва бебуғум буда, аз устухонҳои нарму чандири болҳо фарқ мекунанд.<ref name="FishAnatomy">{{cite web |title=Structure and Function — Fish |url=https://manoa.hawaii.edu/exploringourfluidearth/biological/fish/structure-and-function-fish |publisher=University of Hawaiʻi at Mānoa |language=en}}</ref> Дар баъзе намудҳо, аз ҷумла моҳии шер (''Pterois'') ва моҳиҳои [[Оила (таксономия)|оилаи]] каждуммоҳиҳо (''Scorpaenidae''), хорҳо ба [[Ғадуди заҳрбарор|ғадудҳои заҳрбарор]] пайвастанд. Хор ба пӯст халида, онро шикоф мекунад ва аз он сӯрохӣ заҳр ворид шуда, сабаби заҳролудшавӣ гардад.<ref name="NOAA">{{cite web |title=What is a lionfish? |url=https://oceanservice.noaa.gov/facts/lionfish-facts.html |publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration |language=en}}</ref> {{clear}} === Бемӯҳраҳо === [[File:Spondylus.jpg|thumb|[[Чинсадафи хордори шоҳӣ]]]] Хорҳо дар бемӯҳраҳо, ба монанди [[сӯзанпӯстон]], [[нармбаданҳо]] ва [[буғумпойҳо]] низ дида мешаванд. Дар хорпуштҳои баҳрӣ, хорҳои ҳаракаткунанда ба [[Скелет|скелети]] оҳакияш пайваст буда, вазифаи муҳофизат ва ҳаракаткуниро иҷро мекунанд.<ref name="SeaUrchin">{{cite web |title=Sea Stars, Urchins and Relatives |url=https://ocean.si.edu/ocean-life/invertebrates/sea-stars-urchins-and-relatives |publisher=Smithsonian Ocean |language=en}}</ref> [[Садаф|Садафи]] баъзе [[Шикампойҳо|шикампойҳо]] ва [[Нармбаданҳо|нармбаданҳои]] [[Дуғалсамадорон|дуғалсамадорон]] низ барҷастагиҳои хоршакл дорад. Синфи [[харчангшаклон]] ҳам намояндагоне дорад, ки [[Скелети берунӣ|скелети берунии]] онҳо хорпӯш ҳастанд.<ref name="ShellSpines">{{cite web |last=Leal |first=José H. |title=A Coat of Sharp Spines |url=https://www.shellmuseum.org/post/a-coat-of-sharp-spines |publisher=Bailey-Matthews National Shell Museum |date=2019-11-15 |language=en}}</ref><ref name="ThornyOyster">{{cite web |title=Pacific Thorny Oyster |url=https://qrius.si.edu/browse/object/10010589 |publisher=Smithsonian Institution |language=en}}</ref><ref name="CrabSpines">{{cite web |title=Alaskan King Crab |url=https://www.aquariumofpacific.org/onlinelearningcenter/species/alaskan_king_crab |publisher=Aquarium of the Pacific |language=en}}</ref> Бадани кирминаҳои баъзе шапалакҳо бо мӯякҳои сахту хоршакл пӯшида шудааст, ки метавонанд пӯстро озурда кунанд. Хорҳои кирминаҳои ҷинси ''[[Lonomia]]'', ки дар Амрикои Ҷанубӣ зиндагӣ мекунанд, заҳрноканд. Тамос бо онҳо дар ҳолатҳои вазнин метавонад ба лахташавии хун халал расонда, боиси хунравӣ ва осеби гурдаҳо гардад.<ref name="Lonomia">{{cite journal |last1=Maggi |first1=Silviane |last2=Faulhaber |first2=Gustavo Adolpho Moreira |title=Lonomia obliqua Walker (Lepidoptera: Saturniidae): hemostasis implications |journal=Revista da Associação Médica Brasileira |year=2015 |volume=61 |issue=3 |pages=263–268 |doi=10.1590/1806-9282.61.03.263}}</ref><ref name="LonomiaToxin">{{cite journal |last1=Veiga |first1=A. B. |last2=Blochtein |first2=B. |last3=Guimarães |first3=J. A. |title=Structures involved in production, secretion and injection of the venom produced by the caterpillar Lonomia obliqua (Lepidoptera, Saturniidae) |journal=Toxicon |year=2001 |volume=39 |issue=9 |pages=1343–1351 |doi=10.1016/S0041-0101(01)00086-1}}</ref><ref name="LonomiaReview">{{cite journal |last1=Carrijo-Carvalho |first1=Linda Christian |last2=Chudzinski-Tavassi |first2=Ana Marisa |title=The venom of the Lonomia caterpillar: an overview |journal=Toxicon |year=2007 |volume=49 |issue=6 |pages=741–757 |doi=10.1016/j.toxicon.2006.11.033}}</ref> == Пайдоиш == Хорҳо дар ҳар гурӯҳи ҷонварон дар раванди [[таҳаввул|эволютсия]] ҷудогона ба вуҷуд омадаанд. Ин падида намунаи [[таҳаввули ҳамгаро|эволютсияи ҳамгаро]] мебошад, ки дар он [[Ҷондор (биология)|организмҳои]] ҳархела новобаста аз ҳамдигар хусусиятҳои монанд пайдо мекунанд.<ref name="Crofts"/> Пайдоиши хорҳо ба хатари [[Тӯъма|тӯъмаи]] дарандаҳо шудан пайванд дорад. Хору дигар сохторҳои муҳофизатӣ бештар дар ширхӯроне пайдо шудаанд, ки дар ҷойҳои кушод зиндагӣ мекунанд ва имкони пинҳон шудан ё гурехтанашон кам аст.<ref name="Stankowich">{{cite journal |last1=Stankowich |first1=Theodore |last2=Campbell |first2=Lisa A. |title=Living in the danger zone: Exposure to predators and the evolution of spines and body armor in mammals |journal=Evolution |year=2016 |volume=70 |issue=7 |pages=1501–1511 |doi=10.1111/evo.12961}}</ref> == Осебҳо ва дармони онҳо == [[File:Sea urchin injury.jpg|thumb|150px|Пое, ки ба он хорҳои хорпушти баҳрӣ халидааст]] Хорҳо ба пӯст халида, онро захмӣ мекунанд. Ҷиддияти осеб ба шаклу андозаи хор, чуқурии захм ва заҳрнокии он вобаста аст. Хорҳое, ки дар [[Бофта|бофтаҳои бадан]] мемонанд, метавонанд боиси [[дард]], варам, [[газак]] ва [[сироят]] шаванд.<ref name="UrchinNPS">{{cite web |title=Sea Urchin |url=https://www.nps.gov/places/sea-urchin.htm |publisher=U.S. National Park Service |language=en}}</ref> Хорҳои ҷайра ҳарчанд заҳрнок набошанд ҳам, онҳо метавонанд ба пӯст чуқур халанд. Агар хор дар бадан монад, метавонад шикаста, ба ҷойҳои дарунтар кӯчад ва ба [[Узв|узвҳо]] осеб расонад. Аз ин рӯ, хорҳои халидаро набояд худсарона берун кашид. Дар чунин ҳолат бояд ҳатман ба [[пизишк]] муроҷиат кард.<ref name="Cornell"/> Хорҳои баъзе моҳиҳо заҳрноканд. [[Заҳр|Заҳри]] онҳо метавонад ба кори [[дил]] ва нафаскашӣ таъсир расонад ва ҳатто боиси [[марг]] гардад.<ref name="CDC">{{cite web |title=Poisonings, Envenomations, and Toxic Exposures During Travel |url=https://www.cdc.gov/yellow-book/hcp/environmental-hazards-risks/poisonings-envenomations-and-toxic-exposures-during-travel.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |language=en}}</ref> == Корбурд == [[File:Porcupine quill box (12268979095).jpg|thumb|Қуттие, ки аз дукҳои ҷайра сохта шудааст]] Хорҳои баъзе ҷонварон аз замонҳои қадим барои сохтани зевару ашёҳои ороишӣ истифода мешуданд. Мардуми бумии [[Амрикои Шимолӣ]] хорҳои ҷайраро ранг карда, бо онҳо [[пӯшок]], [[пойафзор]], [[халта]] ва дигар чизҳоро оро медоданд. Ин ҳунарро ''quillwork'' меноманд.<ref name="Quillwork">{{cite book |last=Orchard |first=William C. |title=The Technique of Porcupine-Quill Decoration Among the North American Indians |publisher=Museum of the American Indian, Heye Foundation |year=1916 |doi=10.5479/sil.451243.39088016090201}}</ref><ref name="QuillworkMuseum">{{cite web |title=Moccasins |url=https://americanindian.si.edu/collections-search/object/NMAI_132259 |publisher=National Museum of the American Indian, Smithsonian Institution |language=en}}</ref> Донишмандон сохти хорҳои ҷайраро меомӯзанд, то дар асоси онҳо сӯзанҳои пизишкӣ ва дигар асбобҳои [[Ҷарроҳӣ|ҷарроҳии]] навро созанд.<ref name="Cho">{{cite journal |last1=Cho |first1=Woo Kyung |last2=Ankrum |first2=James A. |last3=Guo |first3=Dagang |last4=Chester |first4=Shawn A. |last5=Yang |first5=Seung Yun |last6=Kashyap |first6=Anurag |last7=Campbell |first7=Georgina A. |last8=Wood |first8=Robert J. |last9=Rijal |first9=Ram K. |last10=Karnik |first10=Rohit |last11=Langer |first11=Robert |last12=Karp |first12=Jeffrey M. |title=Microstructured barbs on the North American porcupine quill enable easy tissue penetration and difficult removal |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |year=2012 |volume=109 |issue=52 |pages=21289–21294 |doi=10.1073/pnas.1216441109}}</ref> == Адабиёт == {{reflist}} [[Гурӯҳ:Анатомияи ҳайвонот]] [[Гурӯҳ:Муҳофизати ҳайвонот]] [[Гурӯҳ:Зоология]] t9wvxpxbe6eptnoe43h727jtczmqpuk 1490747 1490746 2026-10-23T00:12:07Z Zosya95 54344 /* Бемӯҳраҳо */ 1490747 wikitext text/x-wiki {{Дигар маъноҳо|Хор (мазмунҳо)}} [[Акс:Stekelvarken Aiguilles Porc-épic.jpg|thumb|Хорҳои [[ҷайра]]]] '''Хор''', '''дук''' ё '''дуг''' — сохти сахту нӯгтез дар бадани баъзе [[ҷонварон]], ки бештар барои муҳофизат аз [[дарандаҳо]] хизмат мекунад. Хорҳо дар гурӯҳҳои гуногуни [[мӯҳрадорон]] ва [[бемӯҳраҳо]] дида мешаванд. Онҳо вобаста аз ҷонвар аз ҷиҳати андоза, шакл, таркиб ва корбурд фарқ мекунанд. Хорҳо ғайр аз муҳофизат, барои ҳаракат, устувор нигоҳ доштани бадан, огоҳ кардани душман ва заҳрзанӣ низ ба кор мераванд.<ref name="Crofts">{{cite journal |last1=Crofts |first1=Stephanie B. |last2=Stankowich |first2=Theodore |title=Stabbing Spines: A Review of the Biomechanics and Evolution of Defensive Spines |journal=Integrative and Comparative Biology |year=2021 |volume=61 |issue=2 |pages=655–667 |doi=10.1093/icb/icab099}}</ref> == Сохт == [[File:S. purp Sea urchin spines 1505.jpg|thumb|Хорҳои сӯзанмонанди хорпушти баҳрӣ]] Хорҳо бештар дарозрӯя ё сӯзанмонанд буда, аз ҷиҳати андоза, шакл ва ранг гуногунанд. Сохти онҳо дар ҳама ҷонварон яксон нест: * '''[[Ширхӯрон]]''' (ҷайраҳо ва [[Хорпуштак|хорпуштакҳо]]): Хорҳо аз мӯйҳои шаклдигаркарда ба вуҷуд омада, бештар аз [[кератин]] сохта шудаанд. Даруни баъзе хорҳо ковок ё исфанҷмонанд буда, ин сохтор онҳоро сабук ва ҳамзамон устувор мегардонад.<ref name="Vincent">{{cite journal |last1=Vincent |first1=J. F. V. |last2=Owers |first2=P. |title=Mechanical design of hedgehog spines and porcupine quills |journal=Journal of Zoology |year=1986 |volume=210 |issue=1 |pages=55–75 |doi=10.1111/j.1469-7998.1986.tb03620.x}}</ref> * '''[[Моҳиҳо]]''': Хорҳо бештар аз бофтаи [[Устухон|устухонӣ]] сохта шудаанд.<ref name="FishGlossary">{{cite web |title=Glossary of fish terms |url=https://australian.museum/learn/animals/fishes/glossary-of-fish-terms/ |publisher=Australian Museum |language=en}}</ref> * '''[[Хорпушти баҳрӣ|Хорпуштҳои баҳрӣ]]''': Хорҳо аз моддаҳои оҳакӣ, бештар аз [[Карбонати калсий|карбонати калсий]], сохта шудаанд.<ref name="UrchinCalcite">{{cite journal |last1=Politi |first1=Yael |last2=Arad |first2=Talmon |last3=Klein |first3=Eugenia |last4=Weiner |first4=Steve |last5=Addadi |first5=Lia |title=Sea urchin spine calcite forms via a transient amorphous calcium carbonate phase |journal=Science |year=2004 |volume=306 |issue=5699 |pages=1161–1164 |doi=10.1126/science.1102289}}</ref> == Вазифаҳо == Хорҳо пеш аз ҳама ҷонваронро аз шикор шудан муҳофизат мекунанд. Нӯги тези онҳо метавонад ба бадани ҳамлагар халида, ӯро захмин кунад. Аммо хорҳо вазифаҳои дигар низ доранд: * '''Огоҳсозӣ''': Баъзе ҷайраҳо бо ҷунбонидани хорҳои думашон садои тақ-тақ бароварда, дарандаҳоро аз наздик шудан бозмедоранд. Ҳамчунин рангҳои баланду чашмнамои хорҳо ([[апосематизм]]) метавонанд дарандаҳоро аз дур низ огоҳ кунанд.<ref name="Warning">{{cite journal |last1=Speed |first1=Michael P. |last2=Ruxton |first2=Graeme D. |title=Warning displays in spiny animals: One (more) evolutionary route to aposematism |journal=Evolution |year=2005 |volume=59 |issue=12 |pages=2499–2508 |doi=10.1111/j.0014-3820.2005.tb00963.x}}</ref><ref name="PorcupineZoo">{{cite web |title=Porcupine |url=https://animals.sandiegozoo.org/animals/porcupine |publisher=San Diego Zoo Wildlife Alliance |language=en}}</ref> * '''Ҳаракат''': [[Хорпушти баҳрӣ|Хорпуштҳои баҳрӣ]] бо ёрии хорҳояшон дар таги баҳр ҳаракат мекунанд.<ref name="UrchinMovement">{{cite web |title=Sea urchins: Strange and spiny wonders of the ocean |url=https://www.nhm.ac.uk/discover/sea-urchins-strange-and-spiny-wonders-of-the-ocean.html |publisher=Natural History Museum |language=en}}</ref> * '''Устуворӣ''': Хорҳои хорпуштҳои баҳрӣ барои устувор нигоҳ доштани баданашон низ ёрӣ мерасонанд. Дар моҳиҳо бошад, хорҳои болҳо онҳоро устувор нигоҳ дошта, ба рост мондани бадан (баланс) ҳангоми шино кӯмак мекунанд.<ref name="FinFunction">{{cite web |title=Living in Water: Chapter 4 |url=https://tpwd.texas.gov/education/resources/aquatic-science/tas/chapters/chapter-4/ |publisher=Texas Parks and Wildlife Department |language=en}}</ref> * '''Заҳрзанӣ''': Дар баъзе ҷонварони баҳрӣ хорҳо барои ба бадани ҳамлагар ворид кардани заҳр хизмат мекунанд.<ref name="StingraySmithsonian">{{cite web |title=Freshwater stingray |url=https://nationalzoo.si.edu/animals/freshwater-stingray |publisher=Smithsonian’s National Zoo and Conservation Biology Institute |language=en}}</ref> == Паҳншавӣ == === Ширхӯрон === [[File:Irish hedgehog.jpg|thumb|Ба лӯнда печидани хорпуштак]] Хорҳо дар ҷайраҳо, [[хорпуштак]]ҳо, [[ехидна]]ҳо, [[тенрек]]ҳо ва баъзе [[хояндаҳо]]и дигар, аз ҷумлаи [[Муши хордор|мушҳои хордор]], дида мешаванд.<ref name="Crofts"/><ref name="EchidnaMuseum">{{cite web |title=Echidna research in the Mammalogy collection |url=https://australian.museum/learn/teachers/learning/echidna-research/ |publisher=Australian Museum |language=en}}</ref> Дар ҷайраҳо хорҳо бештар паҳлӯҳо ва пушти баданро мепӯшонанд. Ҳангоми хатар ҷайра хорҳояшро рост карда, худро калонтар нишон медиҳад. Агар даранда наздик ояд, бо хорҳояш ба он осеб мерасонад.<ref name="Cornell">{{cite web |title=Porcupine quill injuries in dogs |url=https://www.vet.cornell.edu/departments-centers-and-institutes/riney-canine-health-center/canine-health-information/porcupine-quill-injuries-in-dogs |publisher=Cornell University College of Veterinary Medicine |language=en}}</ref><ref name="PorcupineTPWD">{{cite web |title=Porcupines — Introducing Mammals to Young Naturalists |url=https://tpwd.texas.gov/publications/nonpwdpubs/introducing_mammals/porcupines/ |publisher=Texas Parks and Wildlife Department |language=en}}</ref> Хорҳои хорпуштакҳо аз хорҳои ҷайраҳо кӯтоҳтар буда, ба пӯсташон сахт часпидаанд. Ҳангоми хатар хорпуштак худро лӯнда карда, [[Сар|сар]], [[Шикам|шикам]] ва дигар ҷойҳои нарми баданашро зери хорҳояш пинҳон мекунад.<ref name="HedgehogRSPCA">{{cite web |title=Hedgehogs in the UK |url=https://www.rspca.org.uk/adviceandwelfare/wildlife/hedgehogs |publisher=RSPCA |language=en}}</ref><ref name="HedgehogCalgary">{{cite web |title=Hedgehog Anatomy |url=https://vet.ucalgary.ca/summercamps/anatomy/wednesday/exotics |publisher=University of Calgary Faculty of Veterinary Medicine |language=en}}</ref> Ехиднаҳо низ хорҳои [[кератин]]ӣ доранд. Гарчанде ҷайраҳо, хорпуштакҳо ва ехиднаҳо ба гурӯҳҳои гуногуни ширхӯрон дохил мешаванд ҳам, хорҳои ҳамаи онҳо аз мӯйҳои шаклдигаркарда ба вуҷуд омадаанд.<ref name="EchidnaCSIRO">{{cite web |title=The echidna (or spiny ant-eater) (1969) |url=https://csiropedia.csiro.au/echidna-spiny-ant-eater-1969/ |publisher=CSIROpedia |language=en}}</ref> === Моҳиҳо === [[Акс:MC Rotfeuerfisch.jpg|thumb|Моҳии шер (''Pterois'') бо хорҳои дарозу заҳрнок]] Дар бисёр моҳиҳо хорҳои сахту нӯгтез дар [[боли шиноварӣ|болҳои шиноварӣ]] ҷойгир буда, барои устуворӣ ва муҳофизати бадани моҳӣ хизмат мекунанд. Ин хорҳо дурушт ва бебуғум буда, аз устухонҳои нарму чандири болҳо фарқ мекунанд.<ref name="FishAnatomy">{{cite web |title=Structure and Function — Fish |url=https://manoa.hawaii.edu/exploringourfluidearth/biological/fish/structure-and-function-fish |publisher=University of Hawaiʻi at Mānoa |language=en}}</ref> Дар баъзе намудҳо, аз ҷумла моҳии шер (''Pterois'') ва моҳиҳои [[Оила (таксономия)|оилаи]] каждуммоҳиҳо (''Scorpaenidae''), хорҳо ба [[Ғадуди заҳрбарор|ғадудҳои заҳрбарор]] пайвастанд. Хор ба пӯст халида, онро шикоф мекунад ва аз он сӯрохӣ заҳр ворид шуда, сабаби заҳролудшавӣ гардад.<ref name="NOAA">{{cite web |title=What is a lionfish? |url=https://oceanservice.noaa.gov/facts/lionfish-facts.html |publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration |language=en}}</ref> {{clear}} === Бемӯҳраҳо === [[File:Spondylus.jpg|thumb|150px|[[Чинсадафи хордори шоҳӣ]]]] [[File:Spiny king crab md.jpg|thumb|150px|[[Чинсадафи хордори шоҳӣ]]]] [[File:Spondylus.jpg|thumb|150px|[[Харчанги хордори калифорнӣ]]]] Хорҳо дар бемӯҳраҳо, ба монанди [[сӯзанпӯстон]], [[нармбаданҳо]] ва [[буғумпойҳо]] низ дида мешаванд. Дар хорпуштҳои баҳрӣ, хорҳои ҳаракаткунанда ба [[Скелет|скелети]] оҳакияш пайваст буда, вазифаи муҳофизат ва ҳаракаткуниро иҷро мекунанд.<ref name="SeaUrchin">{{cite web |title=Sea Stars, Urchins and Relatives |url=https://ocean.si.edu/ocean-life/invertebrates/sea-stars-urchins-and-relatives |publisher=Smithsonian Ocean |language=en}}</ref> [[Садаф|Садафи]] баъзе [[Шикампойҳо|шикампойҳо]] ва [[Нармбаданҳо|нармбаданҳои]] [[Дуғалсамадорон|дуғалсамадорон]] низ барҷастагиҳои хоршакл дорад. Синфи [[харчангшаклон]] ҳам намояндагоне дорад, ки [[Скелети берунӣ|скелети берунии]] онҳо хорпӯш ҳастанд.<ref name="ShellSpines">{{cite web |last=Leal |first=José H. |title=A Coat of Sharp Spines |url=https://www.shellmuseum.org/post/a-coat-of-sharp-spines |publisher=Bailey-Matthews National Shell Museum |date=2019-11-15 |language=en}}</ref><ref name="ThornyOyster">{{cite web |title=Pacific Thorny Oyster |url=https://qrius.si.edu/browse/object/10010589 |publisher=Smithsonian Institution |language=en}}</ref><ref name="CrabSpines">{{cite web |title=Alaskan King Crab |url=https://www.aquariumofpacific.org/onlinelearningcenter/species/alaskan_king_crab |publisher=Aquarium of the Pacific |language=en}}</ref> Бадани кирминаҳои баъзе шапалакҳо бо мӯякҳои сахту хоршакл пӯшида шудааст, ки метавонанд пӯстро озурда кунанд. Хорҳои кирминаҳои ҷинси ''[[Lonomia]]'', ки дар Амрикои Ҷанубӣ зиндагӣ мекунанд, заҳрноканд. Тамос бо онҳо дар ҳолатҳои вазнин метавонад ба лахташавии хун халал расонда, боиси хунравӣ ва осеби гурдаҳо гардад.<ref name="Lonomia">{{cite journal |last1=Maggi |first1=Silviane |last2=Faulhaber |first2=Gustavo Adolpho Moreira |title=Lonomia obliqua Walker (Lepidoptera: Saturniidae): hemostasis implications |journal=Revista da Associação Médica Brasileira |year=2015 |volume=61 |issue=3 |pages=263–268 |doi=10.1590/1806-9282.61.03.263}}</ref><ref name="LonomiaToxin">{{cite journal |last1=Veiga |first1=A. B. |last2=Blochtein |first2=B. |last3=Guimarães |first3=J. A. |title=Structures involved in production, secretion and injection of the venom produced by the caterpillar Lonomia obliqua (Lepidoptera, Saturniidae) |journal=Toxicon |year=2001 |volume=39 |issue=9 |pages=1343–1351 |doi=10.1016/S0041-0101(01)00086-1}}</ref><ref name="LonomiaReview">{{cite journal |last1=Carrijo-Carvalho |first1=Linda Christian |last2=Chudzinski-Tavassi |first2=Ana Marisa |title=The venom of the Lonomia caterpillar: an overview |journal=Toxicon |year=2007 |volume=49 |issue=6 |pages=741–757 |doi=10.1016/j.toxicon.2006.11.033}}</ref> {{clear}} == Пайдоиш == Хорҳо дар ҳар гурӯҳи ҷонварон дар раванди [[таҳаввул|эволютсия]] ҷудогона ба вуҷуд омадаанд. Ин падида намунаи [[таҳаввули ҳамгаро|эволютсияи ҳамгаро]] мебошад, ки дар он [[Ҷондор (биология)|организмҳои]] ҳархела новобаста аз ҳамдигар хусусиятҳои монанд пайдо мекунанд.<ref name="Crofts"/> Пайдоиши хорҳо ба хатари [[Тӯъма|тӯъмаи]] дарандаҳо шудан пайванд дорад. Хору дигар сохторҳои муҳофизатӣ бештар дар ширхӯроне пайдо шудаанд, ки дар ҷойҳои кушод зиндагӣ мекунанд ва имкони пинҳон шудан ё гурехтанашон кам аст.<ref name="Stankowich">{{cite journal |last1=Stankowich |first1=Theodore |last2=Campbell |first2=Lisa A. |title=Living in the danger zone: Exposure to predators and the evolution of spines and body armor in mammals |journal=Evolution |year=2016 |volume=70 |issue=7 |pages=1501–1511 |doi=10.1111/evo.12961}}</ref> == Осебҳо ва дармони онҳо == [[File:Sea urchin injury.jpg|thumb|150px|Пое, ки ба он хорҳои хорпушти баҳрӣ халидааст]] Хорҳо ба пӯст халида, онро захмӣ мекунанд. Ҷиддияти осеб ба шаклу андозаи хор, чуқурии захм ва заҳрнокии он вобаста аст. Хорҳое, ки дар [[Бофта|бофтаҳои бадан]] мемонанд, метавонанд боиси [[дард]], варам, [[газак]] ва [[сироят]] шаванд.<ref name="UrchinNPS">{{cite web |title=Sea Urchin |url=https://www.nps.gov/places/sea-urchin.htm |publisher=U.S. National Park Service |language=en}}</ref> Хорҳои ҷайра ҳарчанд заҳрнок набошанд ҳам, онҳо метавонанд ба пӯст чуқур халанд. Агар хор дар бадан монад, метавонад шикаста, ба ҷойҳои дарунтар кӯчад ва ба [[Узв|узвҳо]] осеб расонад. Аз ин рӯ, хорҳои халидаро набояд худсарона берун кашид. Дар чунин ҳолат бояд ҳатман ба [[пизишк]] муроҷиат кард.<ref name="Cornell"/> Хорҳои баъзе моҳиҳо заҳрноканд. [[Заҳр|Заҳри]] онҳо метавонад ба кори [[дил]] ва нафаскашӣ таъсир расонад ва ҳатто боиси [[марг]] гардад.<ref name="CDC">{{cite web |title=Poisonings, Envenomations, and Toxic Exposures During Travel |url=https://www.cdc.gov/yellow-book/hcp/environmental-hazards-risks/poisonings-envenomations-and-toxic-exposures-during-travel.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |language=en}}</ref> == Корбурд == [[File:Porcupine quill box (12268979095).jpg|thumb|Қуттие, ки аз дукҳои ҷайра сохта шудааст]] Хорҳои баъзе ҷонварон аз замонҳои қадим барои сохтани зевару ашёҳои ороишӣ истифода мешуданд. Мардуми бумии [[Амрикои Шимолӣ]] хорҳои ҷайраро ранг карда, бо онҳо [[пӯшок]], [[пойафзор]], [[халта]] ва дигар чизҳоро оро медоданд. Ин ҳунарро ''quillwork'' меноманд.<ref name="Quillwork">{{cite book |last=Orchard |first=William C. |title=The Technique of Porcupine-Quill Decoration Among the North American Indians |publisher=Museum of the American Indian, Heye Foundation |year=1916 |doi=10.5479/sil.451243.39088016090201}}</ref><ref name="QuillworkMuseum">{{cite web |title=Moccasins |url=https://americanindian.si.edu/collections-search/object/NMAI_132259 |publisher=National Museum of the American Indian, Smithsonian Institution |language=en}}</ref> Донишмандон сохти хорҳои ҷайраро меомӯзанд, то дар асоси онҳо сӯзанҳои пизишкӣ ва дигар асбобҳои [[Ҷарроҳӣ|ҷарроҳии]] навро созанд.<ref name="Cho">{{cite journal |last1=Cho |first1=Woo Kyung |last2=Ankrum |first2=James A. |last3=Guo |first3=Dagang |last4=Chester |first4=Shawn A. |last5=Yang |first5=Seung Yun |last6=Kashyap |first6=Anurag |last7=Campbell |first7=Georgina A. |last8=Wood |first8=Robert J. |last9=Rijal |first9=Ram K. |last10=Karnik |first10=Rohit |last11=Langer |first11=Robert |last12=Karp |first12=Jeffrey M. |title=Microstructured barbs on the North American porcupine quill enable easy tissue penetration and difficult removal |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |year=2012 |volume=109 |issue=52 |pages=21289–21294 |doi=10.1073/pnas.1216441109}}</ref> == Адабиёт == {{reflist}} [[Гурӯҳ:Анатомияи ҳайвонот]] [[Гурӯҳ:Муҳофизати ҳайвонот]] [[Гурӯҳ:Зоология]] e8hauyn5gsn4fh834mo5ju162q0nyck 1490748 1490747 2026-10-23T00:35:39Z Zosya95 54344 /* Бемӯҳраҳо */ 1490748 wikitext text/x-wiki {{Дигар маъноҳо|Хор (мазмунҳо)}} [[Акс:Stekelvarken Aiguilles Porc-épic.jpg|thumb|Хорҳои [[ҷайра]]]] '''Хор''', '''дук''' ё '''дуг''' — сохти сахту нӯгтез дар бадани баъзе [[ҷонварон]], ки бештар барои муҳофизат аз [[дарандаҳо]] хизмат мекунад. Хорҳо дар гурӯҳҳои гуногуни [[мӯҳрадорон]] ва [[бемӯҳраҳо]] дида мешаванд. Онҳо вобаста аз ҷонвар аз ҷиҳати андоза, шакл, таркиб ва корбурд фарқ мекунанд. Хорҳо ғайр аз муҳофизат, барои ҳаракат, устувор нигоҳ доштани бадан, огоҳ кардани душман ва заҳрзанӣ низ ба кор мераванд.<ref name="Crofts">{{cite journal |last1=Crofts |first1=Stephanie B. |last2=Stankowich |first2=Theodore |title=Stabbing Spines: A Review of the Biomechanics and Evolution of Defensive Spines |journal=Integrative and Comparative Biology |year=2021 |volume=61 |issue=2 |pages=655–667 |doi=10.1093/icb/icab099}}</ref> == Сохт == [[File:S. purp Sea urchin spines 1505.jpg|thumb|Хорҳои сӯзанмонанди хорпушти баҳрӣ]] Хорҳо бештар дарозрӯя ё сӯзанмонанд буда, аз ҷиҳати андоза, шакл ва ранг гуногунанд. Сохти онҳо дар ҳама ҷонварон яксон нест: * '''[[Ширхӯрон]]''' (ҷайраҳо ва [[Хорпуштак|хорпуштакҳо]]): Хорҳо аз мӯйҳои шаклдигаркарда ба вуҷуд омада, бештар аз [[кератин]] сохта шудаанд. Даруни баъзе хорҳо ковок ё исфанҷмонанд буда, ин сохтор онҳоро сабук ва ҳамзамон устувор мегардонад.<ref name="Vincent">{{cite journal |last1=Vincent |first1=J. F. V. |last2=Owers |first2=P. |title=Mechanical design of hedgehog spines and porcupine quills |journal=Journal of Zoology |year=1986 |volume=210 |issue=1 |pages=55–75 |doi=10.1111/j.1469-7998.1986.tb03620.x}}</ref> * '''[[Моҳиҳо]]''': Хорҳо бештар аз бофтаи [[Устухон|устухонӣ]] сохта шудаанд.<ref name="FishGlossary">{{cite web |title=Glossary of fish terms |url=https://australian.museum/learn/animals/fishes/glossary-of-fish-terms/ |publisher=Australian Museum |language=en}}</ref> * '''[[Хорпушти баҳрӣ|Хорпуштҳои баҳрӣ]]''': Хорҳо аз моддаҳои оҳакӣ, бештар аз [[Карбонати калсий|карбонати калсий]], сохта шудаанд.<ref name="UrchinCalcite">{{cite journal |last1=Politi |first1=Yael |last2=Arad |first2=Talmon |last3=Klein |first3=Eugenia |last4=Weiner |first4=Steve |last5=Addadi |first5=Lia |title=Sea urchin spine calcite forms via a transient amorphous calcium carbonate phase |journal=Science |year=2004 |volume=306 |issue=5699 |pages=1161–1164 |doi=10.1126/science.1102289}}</ref> == Вазифаҳо == Хорҳо пеш аз ҳама ҷонваронро аз шикор шудан муҳофизат мекунанд. Нӯги тези онҳо метавонад ба бадани ҳамлагар халида, ӯро захмин кунад. Аммо хорҳо вазифаҳои дигар низ доранд: * '''Огоҳсозӣ''': Баъзе ҷайраҳо бо ҷунбонидани хорҳои думашон садои тақ-тақ бароварда, дарандаҳоро аз наздик шудан бозмедоранд. Ҳамчунин рангҳои баланду чашмнамои хорҳо ([[апосематизм]]) метавонанд дарандаҳоро аз дур низ огоҳ кунанд.<ref name="Warning">{{cite journal |last1=Speed |first1=Michael P. |last2=Ruxton |first2=Graeme D. |title=Warning displays in spiny animals: One (more) evolutionary route to aposematism |journal=Evolution |year=2005 |volume=59 |issue=12 |pages=2499–2508 |doi=10.1111/j.0014-3820.2005.tb00963.x}}</ref><ref name="PorcupineZoo">{{cite web |title=Porcupine |url=https://animals.sandiegozoo.org/animals/porcupine |publisher=San Diego Zoo Wildlife Alliance |language=en}}</ref> * '''Ҳаракат''': [[Хорпушти баҳрӣ|Хорпуштҳои баҳрӣ]] бо ёрии хорҳояшон дар таги баҳр ҳаракат мекунанд.<ref name="UrchinMovement">{{cite web |title=Sea urchins: Strange and spiny wonders of the ocean |url=https://www.nhm.ac.uk/discover/sea-urchins-strange-and-spiny-wonders-of-the-ocean.html |publisher=Natural History Museum |language=en}}</ref> * '''Устуворӣ''': Хорҳои хорпуштҳои баҳрӣ барои устувор нигоҳ доштани баданашон низ ёрӣ мерасонанд. Дар моҳиҳо бошад, хорҳои болҳо онҳоро устувор нигоҳ дошта, ба рост мондани бадан (баланс) ҳангоми шино кӯмак мекунанд.<ref name="FinFunction">{{cite web |title=Living in Water: Chapter 4 |url=https://tpwd.texas.gov/education/resources/aquatic-science/tas/chapters/chapter-4/ |publisher=Texas Parks and Wildlife Department |language=en}}</ref> * '''Заҳрзанӣ''': Дар баъзе ҷонварони баҳрӣ хорҳо барои ба бадани ҳамлагар ворид кардани заҳр хизмат мекунанд.<ref name="StingraySmithsonian">{{cite web |title=Freshwater stingray |url=https://nationalzoo.si.edu/animals/freshwater-stingray |publisher=Smithsonian’s National Zoo and Conservation Biology Institute |language=en}}</ref> == Паҳншавӣ == === Ширхӯрон === [[File:Irish hedgehog.jpg|thumb|Ба лӯнда печидани хорпуштак]] Хорҳо дар ҷайраҳо, [[хорпуштак]]ҳо, [[ехидна]]ҳо, [[тенрек]]ҳо ва баъзе [[хояндаҳо]]и дигар, аз ҷумлаи [[Муши хордор|мушҳои хордор]], дида мешаванд.<ref name="Crofts"/><ref name="EchidnaMuseum">{{cite web |title=Echidna research in the Mammalogy collection |url=https://australian.museum/learn/teachers/learning/echidna-research/ |publisher=Australian Museum |language=en}}</ref> Дар ҷайраҳо хорҳо бештар паҳлӯҳо ва пушти баданро мепӯшонанд. Ҳангоми хатар ҷайра хорҳояшро рост карда, худро калонтар нишон медиҳад. Агар даранда наздик ояд, бо хорҳояш ба он осеб мерасонад.<ref name="Cornell">{{cite web |title=Porcupine quill injuries in dogs |url=https://www.vet.cornell.edu/departments-centers-and-institutes/riney-canine-health-center/canine-health-information/porcupine-quill-injuries-in-dogs |publisher=Cornell University College of Veterinary Medicine |language=en}}</ref><ref name="PorcupineTPWD">{{cite web |title=Porcupines — Introducing Mammals to Young Naturalists |url=https://tpwd.texas.gov/publications/nonpwdpubs/introducing_mammals/porcupines/ |publisher=Texas Parks and Wildlife Department |language=en}}</ref> Хорҳои хорпуштакҳо аз хорҳои ҷайраҳо кӯтоҳтар буда, ба пӯсташон сахт часпидаанд. Ҳангоми хатар хорпуштак худро лӯнда карда, [[Сар|сар]], [[Шикам|шикам]] ва дигар ҷойҳои нарми баданашро зери хорҳояш пинҳон мекунад.<ref name="HedgehogRSPCA">{{cite web |title=Hedgehogs in the UK |url=https://www.rspca.org.uk/adviceandwelfare/wildlife/hedgehogs |publisher=RSPCA |language=en}}</ref><ref name="HedgehogCalgary">{{cite web |title=Hedgehog Anatomy |url=https://vet.ucalgary.ca/summercamps/anatomy/wednesday/exotics |publisher=University of Calgary Faculty of Veterinary Medicine |language=en}}</ref> Ехиднаҳо низ хорҳои [[кератин]]ӣ доранд. Гарчанде ҷайраҳо, хорпуштакҳо ва ехиднаҳо ба гурӯҳҳои гуногуни ширхӯрон дохил мешаванд ҳам, хорҳои ҳамаи онҳо аз мӯйҳои шаклдигаркарда ба вуҷуд омадаанд.<ref name="EchidnaCSIRO">{{cite web |title=The echidna (or spiny ant-eater) (1969) |url=https://csiropedia.csiro.au/echidna-spiny-ant-eater-1969/ |publisher=CSIROpedia |language=en}}</ref> === Моҳиҳо === [[Акс:MC Rotfeuerfisch.jpg|thumb|Моҳии шер (''Pterois'') бо хорҳои дарозу заҳрнок]] Дар бисёр моҳиҳо хорҳои сахту нӯгтез дар [[боли шиноварӣ|болҳои шиноварӣ]] ҷойгир буда, барои устуворӣ ва муҳофизати бадани моҳӣ хизмат мекунанд. Ин хорҳо дурушт ва бебуғум буда, аз устухонҳои нарму чандири болҳо фарқ мекунанд.<ref name="FishAnatomy">{{cite web |title=Structure and Function — Fish |url=https://manoa.hawaii.edu/exploringourfluidearth/biological/fish/structure-and-function-fish |publisher=University of Hawaiʻi at Mānoa |language=en}}</ref> Дар баъзе намудҳо, аз ҷумла моҳии шер (''Pterois'') ва моҳиҳои [[Оила (таксономия)|оилаи]] каждуммоҳиҳо (''Scorpaenidae''), хорҳо ба [[Ғадуди заҳрбарор|ғадудҳои заҳрбарор]] пайвастанд. Хор ба пӯст халида, онро шикоф мекунад ва аз он сӯрохӣ заҳр ворид шуда, сабаби заҳролудшавӣ гардад.<ref name="NOAA">{{cite web |title=What is a lionfish? |url=https://oceanservice.noaa.gov/facts/lionfish-facts.html |publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration |language=en}}</ref> {{clear}} === Бемӯҳраҳо === [[File:Spondylus.jpg|thumb|150px|[[Чинсадафи хордори шоҳӣ]]]] [[File:Spiny king crab md.jpg|thumb|150px|[[Харчанги хордори калифорнӣ]]]] [[File:Lonomia-obliqua-citsc-1.jpg|thumb|150px|Кирминаи [[Лономияи каҷ|лономияи каҷ]]]] Хорҳо дар бемӯҳраҳо, ба монанди [[сӯзанпӯстон]], [[нармбаданҳо]] ва [[буғумпойҳо]] низ дида мешаванд. Дар хорпуштҳои баҳрӣ, хорҳои ҳаракаткунанда ба [[Скелет|скелети]] оҳакияш пайваст буда, вазифаи муҳофизат ва ҳаракаткуниро иҷро мекунанд.<ref name="SeaUrchin">{{cite web |title=Sea Stars, Urchins and Relatives |url=https://ocean.si.edu/ocean-life/invertebrates/sea-stars-urchins-and-relatives |publisher=Smithsonian Ocean |language=en}}</ref> [[Садаф]]и баъзе [[Шикампойҳо|шикампойҳо]] ва [[Нармбаданҳо|нармбаданҳои]] [[Дуғалсамадорон|дуғалсамадорон]] низ барҷастагиҳои хоршакл дорад. Синфи [[харчангшаклон]] ҳам намояндагоне дорад, ки [[Скелети берунӣ|скелети берунии]] онҳо хорпӯш ҳастанд.<ref name="ShellSpines">{{cite web |last=Leal |first=José H. |title=A Coat of Sharp Spines |url=https://www.shellmuseum.org/post/a-coat-of-sharp-spines |publisher=Bailey-Matthews National Shell Museum |date=2019-11-15 |language=en}}</ref><ref name="ThornyOyster">{{cite web |title=Pacific Thorny Oyster |url=https://qrius.si.edu/browse/object/10010589 |publisher=Smithsonian Institution |language=en}}</ref><ref name="CrabSpines">{{cite web |title=Alaskan King Crab |url=https://www.aquariumofpacific.org/onlinelearningcenter/species/alaskan_king_crab |publisher=Aquarium of the Pacific |language=en}}</ref> [[Кирмина|Кирминаҳои]] баъзе [[Шабпарак|шабпаракҳо]] бо мӯякҳои сахту хоршакл пӯшида шудаанд. Кирминаҳои шабпаракҳои [[Авлод (таксономия)|авлоди]] [[Лономия|лономия]], ки дар [[Амрикои Ҷанубӣ]] зиндагӣ мекунанд, хорҳои бисёр заҳрнок доранд. Агар хорҳои онҳо ба пӯст халанд, заҳр метавонад ба [[лахташавӣ|лахташавии]] хун халал расонад ва дар ҳолатҳои вазнин боиси [[Хунравӣ|хунравӣ]] ва осеби [[Гурда|гурдаҳо]] шавад.<ref name="Lonomia">{{cite journal |last1=Maggi |first1=Silviane |last2=Faulhaber |first2=Gustavo Adolpho Moreira |title=Lonomia obliqua Walker (Lepidoptera: Saturniidae): hemostasis implications |journal=Revista da Associação Médica Brasileira |year=2015 |volume=61 |issue=3 |pages=263–268 |doi=10.1590/1806-9282.61.03.263}}</ref><ref name="LonomiaToxin">{{cite journal |last1=Veiga |first1=A. B. |last2=Blochtein |first2=B. |last3=Guimarães |first3=J. A. |title=Structures involved in production, secretion and injection of the venom produced by the caterpillar Lonomia obliqua (Lepidoptera, Saturniidae) |journal=Toxicon |year=2001 |volume=39 |issue=9 |pages=1343–1351 |doi=10.1016/S0041-0101(01)00086-1}}</ref><ref name="LonomiaReview">{{cite journal |last1=Carrijo-Carvalho |first1=Linda Christian |last2=Chudzinski-Tavassi |first2=Ana Marisa |title=The venom of the Lonomia caterpillar: an overview |journal=Toxicon |year=2007 |volume=49 |issue=6 |pages=741–757 |doi=10.1016/j.toxicon.2006.11.033}}</ref> {{clear}} == Пайдоиш == Хорҳо дар ҳар гурӯҳи ҷонварон дар раванди [[таҳаввул|эволютсия]] ҷудогона ба вуҷуд омадаанд. Ин падида намунаи [[таҳаввули ҳамгаро|эволютсияи ҳамгаро]] мебошад, ки дар он [[Ҷондор (биология)|организмҳои]] ҳархела новобаста аз ҳамдигар хусусиятҳои монанд пайдо мекунанд.<ref name="Crofts"/> Пайдоиши хорҳо ба хатари [[Тӯъма|тӯъмаи]] дарандаҳо шудан пайванд дорад. Хору дигар сохторҳои муҳофизатӣ бештар дар ширхӯроне пайдо шудаанд, ки дар ҷойҳои кушод зиндагӣ мекунанд ва имкони пинҳон шудан ё гурехтанашон кам аст.<ref name="Stankowich">{{cite journal |last1=Stankowich |first1=Theodore |last2=Campbell |first2=Lisa A. |title=Living in the danger zone: Exposure to predators and the evolution of spines and body armor in mammals |journal=Evolution |year=2016 |volume=70 |issue=7 |pages=1501–1511 |doi=10.1111/evo.12961}}</ref> == Осебҳо ва дармони онҳо == [[File:Sea urchin injury.jpg|thumb|150px|Пое, ки ба он хорҳои хорпушти баҳрӣ халидааст]] Хорҳо ба пӯст халида, онро захмӣ мекунанд. Ҷиддияти осеб ба шаклу андозаи хор, чуқурии захм ва заҳрнокии он вобаста аст. Хорҳое, ки дар [[Бофта|бофтаҳои бадан]] мемонанд, метавонанд боиси [[дард]], варам, [[газак]] ва [[сироят]] шаванд.<ref name="UrchinNPS">{{cite web |title=Sea Urchin |url=https://www.nps.gov/places/sea-urchin.htm |publisher=U.S. National Park Service |language=en}}</ref> Хорҳои ҷайра ҳарчанд заҳрнок набошанд ҳам, онҳо метавонанд ба пӯст чуқур халанд. Агар хор дар бадан монад, метавонад шикаста, ба ҷойҳои дарунтар кӯчад ва ба [[Узв|узвҳо]] осеб расонад. Аз ин рӯ, хорҳои халидаро набояд худсарона берун кашид. Дар чунин ҳолат бояд ҳатман ба [[пизишк]] муроҷиат кард.<ref name="Cornell"/> Хорҳои баъзе моҳиҳо заҳрноканд. [[Заҳр|Заҳри]] онҳо метавонад ба кори [[дил]] ва нафаскашӣ таъсир расонад ва ҳатто боиси [[марг]] гардад.<ref name="CDC">{{cite web |title=Poisonings, Envenomations, and Toxic Exposures During Travel |url=https://www.cdc.gov/yellow-book/hcp/environmental-hazards-risks/poisonings-envenomations-and-toxic-exposures-during-travel.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |language=en}}</ref> == Корбурд == [[File:Porcupine quill box (12268979095).jpg|thumb|Қуттие, ки аз дукҳои ҷайра сохта шудааст]] Хорҳои баъзе ҷонварон аз замонҳои қадим барои сохтани зевару ашёҳои ороишӣ истифода мешуданд. Мардуми бумии [[Амрикои Шимолӣ]] хорҳои ҷайраро ранг карда, бо онҳо [[пӯшок]], [[пойафзор]], [[халта]] ва дигар чизҳоро оро медоданд. Ин ҳунарро ''quillwork'' меноманд.<ref name="Quillwork">{{cite book |last=Orchard |first=William C. |title=The Technique of Porcupine-Quill Decoration Among the North American Indians |publisher=Museum of the American Indian, Heye Foundation |year=1916 |doi=10.5479/sil.451243.39088016090201}}</ref><ref name="QuillworkMuseum">{{cite web |title=Moccasins |url=https://americanindian.si.edu/collections-search/object/NMAI_132259 |publisher=National Museum of the American Indian, Smithsonian Institution |language=en}}</ref> Донишмандон сохти хорҳои ҷайраро меомӯзанд, то дар асоси онҳо сӯзанҳои пизишкӣ ва дигар асбобҳои [[Ҷарроҳӣ|ҷарроҳии]] навро созанд.<ref name="Cho">{{cite journal |last1=Cho |first1=Woo Kyung |last2=Ankrum |first2=James A. |last3=Guo |first3=Dagang |last4=Chester |first4=Shawn A. |last5=Yang |first5=Seung Yun |last6=Kashyap |first6=Anurag |last7=Campbell |first7=Georgina A. |last8=Wood |first8=Robert J. |last9=Rijal |first9=Ram K. |last10=Karnik |first10=Rohit |last11=Langer |first11=Robert |last12=Karp |first12=Jeffrey M. |title=Microstructured barbs on the North American porcupine quill enable easy tissue penetration and difficult removal |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |year=2012 |volume=109 |issue=52 |pages=21289–21294 |doi=10.1073/pnas.1216441109}}</ref> == Адабиёт == {{reflist}} [[Гурӯҳ:Анатомияи ҳайвонот]] [[Гурӯҳ:Муҳофизати ҳайвонот]] [[Гурӯҳ:Зоология]] q5jvfb30e1ot7ad7bl2xa5xr6a42h7u 1490749 1490748 2026-10-23T00:37:48Z Zosya95 54344 /* Бемӯҳраҳо */ 1490749 wikitext text/x-wiki {{Дигар маъноҳо|Хор (мазмунҳо)}} [[Акс:Stekelvarken Aiguilles Porc-épic.jpg|thumb|Хорҳои [[ҷайра]]]] '''Хор''', '''дук''' ё '''дуг''' — сохти сахту нӯгтез дар бадани баъзе [[ҷонварон]], ки бештар барои муҳофизат аз [[дарандаҳо]] хизмат мекунад. Хорҳо дар гурӯҳҳои гуногуни [[мӯҳрадорон]] ва [[бемӯҳраҳо]] дида мешаванд. Онҳо вобаста аз ҷонвар аз ҷиҳати андоза, шакл, таркиб ва корбурд фарқ мекунанд. Хорҳо ғайр аз муҳофизат, барои ҳаракат, устувор нигоҳ доштани бадан, огоҳ кардани душман ва заҳрзанӣ низ ба кор мераванд.<ref name="Crofts">{{cite journal |last1=Crofts |first1=Stephanie B. |last2=Stankowich |first2=Theodore |title=Stabbing Spines: A Review of the Biomechanics and Evolution of Defensive Spines |journal=Integrative and Comparative Biology |year=2021 |volume=61 |issue=2 |pages=655–667 |doi=10.1093/icb/icab099}}</ref> == Сохт == [[File:S. purp Sea urchin spines 1505.jpg|thumb|Хорҳои сӯзанмонанди хорпушти баҳрӣ]] Хорҳо бештар дарозрӯя ё сӯзанмонанд буда, аз ҷиҳати андоза, шакл ва ранг гуногунанд. Сохти онҳо дар ҳама ҷонварон яксон нест: * '''[[Ширхӯрон]]''' (ҷайраҳо ва [[Хорпуштак|хорпуштакҳо]]): Хорҳо аз мӯйҳои шаклдигаркарда ба вуҷуд омада, бештар аз [[кератин]] сохта шудаанд. Даруни баъзе хорҳо ковок ё исфанҷмонанд буда, ин сохтор онҳоро сабук ва ҳамзамон устувор мегардонад.<ref name="Vincent">{{cite journal |last1=Vincent |first1=J. F. V. |last2=Owers |first2=P. |title=Mechanical design of hedgehog spines and porcupine quills |journal=Journal of Zoology |year=1986 |volume=210 |issue=1 |pages=55–75 |doi=10.1111/j.1469-7998.1986.tb03620.x}}</ref> * '''[[Моҳиҳо]]''': Хорҳо бештар аз бофтаи [[Устухон|устухонӣ]] сохта шудаанд.<ref name="FishGlossary">{{cite web |title=Glossary of fish terms |url=https://australian.museum/learn/animals/fishes/glossary-of-fish-terms/ |publisher=Australian Museum |language=en}}</ref> * '''[[Хорпушти баҳрӣ|Хорпуштҳои баҳрӣ]]''': Хорҳо аз моддаҳои оҳакӣ, бештар аз [[Карбонати калсий|карбонати калсий]], сохта шудаанд.<ref name="UrchinCalcite">{{cite journal |last1=Politi |first1=Yael |last2=Arad |first2=Talmon |last3=Klein |first3=Eugenia |last4=Weiner |first4=Steve |last5=Addadi |first5=Lia |title=Sea urchin spine calcite forms via a transient amorphous calcium carbonate phase |journal=Science |year=2004 |volume=306 |issue=5699 |pages=1161–1164 |doi=10.1126/science.1102289}}</ref> == Вазифаҳо == Хорҳо пеш аз ҳама ҷонваронро аз шикор шудан муҳофизат мекунанд. Нӯги тези онҳо метавонад ба бадани ҳамлагар халида, ӯро захмин кунад. Аммо хорҳо вазифаҳои дигар низ доранд: * '''Огоҳсозӣ''': Баъзе ҷайраҳо бо ҷунбонидани хорҳои думашон садои тақ-тақ бароварда, дарандаҳоро аз наздик шудан бозмедоранд. Ҳамчунин рангҳои баланду чашмнамои хорҳо ([[апосематизм]]) метавонанд дарандаҳоро аз дур низ огоҳ кунанд.<ref name="Warning">{{cite journal |last1=Speed |first1=Michael P. |last2=Ruxton |first2=Graeme D. |title=Warning displays in spiny animals: One (more) evolutionary route to aposematism |journal=Evolution |year=2005 |volume=59 |issue=12 |pages=2499–2508 |doi=10.1111/j.0014-3820.2005.tb00963.x}}</ref><ref name="PorcupineZoo">{{cite web |title=Porcupine |url=https://animals.sandiegozoo.org/animals/porcupine |publisher=San Diego Zoo Wildlife Alliance |language=en}}</ref> * '''Ҳаракат''': [[Хорпушти баҳрӣ|Хорпуштҳои баҳрӣ]] бо ёрии хорҳояшон дар таги баҳр ҳаракат мекунанд.<ref name="UrchinMovement">{{cite web |title=Sea urchins: Strange and spiny wonders of the ocean |url=https://www.nhm.ac.uk/discover/sea-urchins-strange-and-spiny-wonders-of-the-ocean.html |publisher=Natural History Museum |language=en}}</ref> * '''Устуворӣ''': Хорҳои хорпуштҳои баҳрӣ барои устувор нигоҳ доштани баданашон низ ёрӣ мерасонанд. Дар моҳиҳо бошад, хорҳои болҳо онҳоро устувор нигоҳ дошта, ба рост мондани бадан (баланс) ҳангоми шино кӯмак мекунанд.<ref name="FinFunction">{{cite web |title=Living in Water: Chapter 4 |url=https://tpwd.texas.gov/education/resources/aquatic-science/tas/chapters/chapter-4/ |publisher=Texas Parks and Wildlife Department |language=en}}</ref> * '''Заҳрзанӣ''': Дар баъзе ҷонварони баҳрӣ хорҳо барои ба бадани ҳамлагар ворид кардани заҳр хизмат мекунанд.<ref name="StingraySmithsonian">{{cite web |title=Freshwater stingray |url=https://nationalzoo.si.edu/animals/freshwater-stingray |publisher=Smithsonian’s National Zoo and Conservation Biology Institute |language=en}}</ref> == Паҳншавӣ == === Ширхӯрон === [[File:Irish hedgehog.jpg|thumb|Ба лӯнда печидани хорпуштак]] Хорҳо дар ҷайраҳо, [[хорпуштак]]ҳо, [[ехидна]]ҳо, [[тенрек]]ҳо ва баъзе [[хояндаҳо]]и дигар, аз ҷумлаи [[Муши хордор|мушҳои хордор]], дида мешаванд.<ref name="Crofts"/><ref name="EchidnaMuseum">{{cite web |title=Echidna research in the Mammalogy collection |url=https://australian.museum/learn/teachers/learning/echidna-research/ |publisher=Australian Museum |language=en}}</ref> Дар ҷайраҳо хорҳо бештар паҳлӯҳо ва пушти баданро мепӯшонанд. Ҳангоми хатар ҷайра хорҳояшро рост карда, худро калонтар нишон медиҳад. Агар даранда наздик ояд, бо хорҳояш ба он осеб мерасонад.<ref name="Cornell">{{cite web |title=Porcupine quill injuries in dogs |url=https://www.vet.cornell.edu/departments-centers-and-institutes/riney-canine-health-center/canine-health-information/porcupine-quill-injuries-in-dogs |publisher=Cornell University College of Veterinary Medicine |language=en}}</ref><ref name="PorcupineTPWD">{{cite web |title=Porcupines — Introducing Mammals to Young Naturalists |url=https://tpwd.texas.gov/publications/nonpwdpubs/introducing_mammals/porcupines/ |publisher=Texas Parks and Wildlife Department |language=en}}</ref> Хорҳои хорпуштакҳо аз хорҳои ҷайраҳо кӯтоҳтар буда, ба пӯсташон сахт часпидаанд. Ҳангоми хатар хорпуштак худро лӯнда карда, [[Сар|сар]], [[Шикам|шикам]] ва дигар ҷойҳои нарми баданашро зери хорҳояш пинҳон мекунад.<ref name="HedgehogRSPCA">{{cite web |title=Hedgehogs in the UK |url=https://www.rspca.org.uk/adviceandwelfare/wildlife/hedgehogs |publisher=RSPCA |language=en}}</ref><ref name="HedgehogCalgary">{{cite web |title=Hedgehog Anatomy |url=https://vet.ucalgary.ca/summercamps/anatomy/wednesday/exotics |publisher=University of Calgary Faculty of Veterinary Medicine |language=en}}</ref> Ехиднаҳо низ хорҳои [[кератин]]ӣ доранд. Гарчанде ҷайраҳо, хорпуштакҳо ва ехиднаҳо ба гурӯҳҳои гуногуни ширхӯрон дохил мешаванд ҳам, хорҳои ҳамаи онҳо аз мӯйҳои шаклдигаркарда ба вуҷуд омадаанд.<ref name="EchidnaCSIRO">{{cite web |title=The echidna (or spiny ant-eater) (1969) |url=https://csiropedia.csiro.au/echidna-spiny-ant-eater-1969/ |publisher=CSIROpedia |language=en}}</ref> === Моҳиҳо === [[Акс:MC Rotfeuerfisch.jpg|thumb|Моҳии шер (''Pterois'') бо хорҳои дарозу заҳрнок]] Дар бисёр моҳиҳо хорҳои сахту нӯгтез дар [[боли шиноварӣ|болҳои шиноварӣ]] ҷойгир буда, барои устуворӣ ва муҳофизати бадани моҳӣ хизмат мекунанд. Ин хорҳо дурушт ва бебуғум буда, аз устухонҳои нарму чандири болҳо фарқ мекунанд.<ref name="FishAnatomy">{{cite web |title=Structure and Function — Fish |url=https://manoa.hawaii.edu/exploringourfluidearth/biological/fish/structure-and-function-fish |publisher=University of Hawaiʻi at Mānoa |language=en}}</ref> Дар баъзе намудҳо, аз ҷумла моҳии шер (''Pterois'') ва моҳиҳои [[Оила (таксономия)|оилаи]] каждуммоҳиҳо (''Scorpaenidae''), хорҳо ба [[Ғадуди заҳрбарор|ғадудҳои заҳрбарор]] пайвастанд. Хор ба пӯст халида, онро шикоф мекунад ва аз он сӯрохӣ заҳр ворид шуда, сабаби заҳролудшавӣ гардад.<ref name="NOAA">{{cite web |title=What is a lionfish? |url=https://oceanservice.noaa.gov/facts/lionfish-facts.html |publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration |language=en}}</ref> {{clear}} === Бемӯҳраҳо === Хорҳо дар бемӯҳраҳо, ба монанди [[сӯзанпӯстон]], [[нармбаданҳо]] ва [[буғумпойҳо]] низ дида мешаванд. Дар хорпуштҳои баҳрӣ, хорҳои ҳаракаткунанда ба [[Скелет|скелети]] оҳакияш пайваст буда, вазифаи муҳофизат ва ҳаракаткуниро иҷро мекунанд.<ref name="SeaUrchin">{{cite web |title=Sea Stars, Urchins and Relatives |url=https://ocean.si.edu/ocean-life/invertebrates/sea-stars-urchins-and-relatives |publisher=Smithsonian Ocean |language=en}}</ref> [[Садаф]]и баъзе [[Шикампойҳо|шикампойҳо]] ва [[Нармбаданҳо|нармбаданҳои]] [[Дуғалсамадорон|дуғалсамадорон]] низ барҷастагиҳои хоршакл дорад. Синфи [[харчангшаклон]] ҳам намояндагоне дорад, ки [[Скелети берунӣ|скелети берунии]] онҳо хорпӯш ҳастанд.<ref name="ShellSpines">{{cite web |last=Leal |first=José H. |title=A Coat of Sharp Spines |url=https://www.shellmuseum.org/post/a-coat-of-sharp-spines |publisher=Bailey-Matthews National Shell Museum |date=2019-11-15 |language=en}}</ref><ref name="ThornyOyster">{{cite web |title=Pacific Thorny Oyster |url=https://qrius.si.edu/browse/object/10010589 |publisher=Smithsonian Institution |language=en}}</ref><ref name="CrabSpines">{{cite web |title=Alaskan King Crab |url=https://www.aquariumofpacific.org/onlinelearningcenter/species/alaskan_king_crab |publisher=Aquarium of the Pacific |language=en}}</ref> [[Кирмина|Кирминаҳои]] баъзе [[Шабпарак|шабпаракҳо]] бо мӯякҳои сахту хоршакл пӯшида шудаанд. Кирминаҳои шабпаракҳои [[Авлод (таксономия)|авлоди]] [[Лономия|лономия]], ки дар [[Амрикои Ҷанубӣ]] зиндагӣ мекунанд, хорҳои бисёр заҳрнок доранд. Агар хорҳои онҳо ба пӯст халанд, заҳр метавонад ба [[лахташавӣ|лахташавии]] хун халал расонад ва дар ҳолатҳои вазнин боиси [[Хунравӣ|хунравӣ]] ва осеби [[Гурда|гурдаҳо]] шавад.<ref name="Lonomia">{{cite journal |last1=Maggi |first1=Silviane |last2=Faulhaber |first2=Gustavo Adolpho Moreira |title=Lonomia obliqua Walker (Lepidoptera: Saturniidae): hemostasis implications |journal=Revista da Associação Médica Brasileira |year=2015 |volume=61 |issue=3 |pages=263–268 |doi=10.1590/1806-9282.61.03.263}}</ref><ref name="LonomiaToxin">{{cite journal |last1=Veiga |first1=A. B. |last2=Blochtein |first2=B. |last3=Guimarães |first3=J. A. |title=Structures involved in production, secretion and injection of the venom produced by the caterpillar Lonomia obliqua (Lepidoptera, Saturniidae) |journal=Toxicon |year=2001 |volume=39 |issue=9 |pages=1343–1351 |doi=10.1016/S0041-0101(01)00086-1}}</ref><ref name="LonomiaReview">{{cite journal |last1=Carrijo-Carvalho |first1=Linda Christian |last2=Chudzinski-Tavassi |first2=Ana Marisa |title=The venom of the Lonomia caterpillar: an overview |journal=Toxicon |year=2007 |volume=49 |issue=6 |pages=741–757 |doi=10.1016/j.toxicon.2006.11.033}}</ref> <gallery mode="packed"> File:Spondylus.jpg|[[Чинсадафи хордори шоҳӣ]] File:Spiny king crab md.jpg|[[Харчанги хордори калифорнӣ]] File:Lonomia-obliqua-citsc-1.jpg|Кирминаи [[Лономияи каҷ|лономияи каҷ]] </gallery> == Пайдоиш == Хорҳо дар ҳар гурӯҳи ҷонварон дар раванди [[таҳаввул|эволютсия]] ҷудогона ба вуҷуд омадаанд. Ин падида намунаи [[таҳаввули ҳамгаро|эволютсияи ҳамгаро]] мебошад, ки дар он [[Ҷондор (биология)|организмҳои]] ҳархела новобаста аз ҳамдигар хусусиятҳои монанд пайдо мекунанд.<ref name="Crofts"/> Пайдоиши хорҳо ба хатари [[Тӯъма|тӯъмаи]] дарандаҳо шудан пайванд дорад. Хору дигар сохторҳои муҳофизатӣ бештар дар ширхӯроне пайдо шудаанд, ки дар ҷойҳои кушод зиндагӣ мекунанд ва имкони пинҳон шудан ё гурехтанашон кам аст.<ref name="Stankowich">{{cite journal |last1=Stankowich |first1=Theodore |last2=Campbell |first2=Lisa A. |title=Living in the danger zone: Exposure to predators and the evolution of spines and body armor in mammals |journal=Evolution |year=2016 |volume=70 |issue=7 |pages=1501–1511 |doi=10.1111/evo.12961}}</ref> == Осебҳо ва дармони онҳо == [[File:Sea urchin injury.jpg|thumb|150px|Пое, ки ба он хорҳои хорпушти баҳрӣ халидааст]] Хорҳо ба пӯст халида, онро захмӣ мекунанд. Ҷиддияти осеб ба шаклу андозаи хор, чуқурии захм ва заҳрнокии он вобаста аст. Хорҳое, ки дар [[Бофта|бофтаҳои бадан]] мемонанд, метавонанд боиси [[дард]], варам, [[газак]] ва [[сироят]] шаванд.<ref name="UrchinNPS">{{cite web |title=Sea Urchin |url=https://www.nps.gov/places/sea-urchin.htm |publisher=U.S. National Park Service |language=en}}</ref> Хорҳои ҷайра ҳарчанд заҳрнок набошанд ҳам, онҳо метавонанд ба пӯст чуқур халанд. Агар хор дар бадан монад, метавонад шикаста, ба ҷойҳои дарунтар кӯчад ва ба [[Узв|узвҳо]] осеб расонад. Аз ин рӯ, хорҳои халидаро набояд худсарона берун кашид. Дар чунин ҳолат бояд ҳатман ба [[пизишк]] муроҷиат кард.<ref name="Cornell"/> Хорҳои баъзе моҳиҳо заҳрноканд. [[Заҳр|Заҳри]] онҳо метавонад ба кори [[дил]] ва нафаскашӣ таъсир расонад ва ҳатто боиси [[марг]] гардад.<ref name="CDC">{{cite web |title=Poisonings, Envenomations, and Toxic Exposures During Travel |url=https://www.cdc.gov/yellow-book/hcp/environmental-hazards-risks/poisonings-envenomations-and-toxic-exposures-during-travel.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |language=en}}</ref> == Корбурд == [[File:Porcupine quill box (12268979095).jpg|thumb|Қуттие, ки аз дукҳои ҷайра сохта шудааст]] Хорҳои баъзе ҷонварон аз замонҳои қадим барои сохтани зевару ашёҳои ороишӣ истифода мешуданд. Мардуми бумии [[Амрикои Шимолӣ]] хорҳои ҷайраро ранг карда, бо онҳо [[пӯшок]], [[пойафзор]], [[халта]] ва дигар чизҳоро оро медоданд. Ин ҳунарро ''quillwork'' меноманд.<ref name="Quillwork">{{cite book |last=Orchard |first=William C. |title=The Technique of Porcupine-Quill Decoration Among the North American Indians |publisher=Museum of the American Indian, Heye Foundation |year=1916 |doi=10.5479/sil.451243.39088016090201}}</ref><ref name="QuillworkMuseum">{{cite web |title=Moccasins |url=https://americanindian.si.edu/collections-search/object/NMAI_132259 |publisher=National Museum of the American Indian, Smithsonian Institution |language=en}}</ref> Донишмандон сохти хорҳои ҷайраро меомӯзанд, то дар асоси онҳо сӯзанҳои пизишкӣ ва дигар асбобҳои [[Ҷарроҳӣ|ҷарроҳии]] навро созанд.<ref name="Cho">{{cite journal |last1=Cho |first1=Woo Kyung |last2=Ankrum |first2=James A. |last3=Guo |first3=Dagang |last4=Chester |first4=Shawn A. |last5=Yang |first5=Seung Yun |last6=Kashyap |first6=Anurag |last7=Campbell |first7=Georgina A. |last8=Wood |first8=Robert J. |last9=Rijal |first9=Ram K. |last10=Karnik |first10=Rohit |last11=Langer |first11=Robert |last12=Karp |first12=Jeffrey M. |title=Microstructured barbs on the North American porcupine quill enable easy tissue penetration and difficult removal |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |year=2012 |volume=109 |issue=52 |pages=21289–21294 |doi=10.1073/pnas.1216441109}}</ref> == Адабиёт == {{reflist}} [[Гурӯҳ:Анатомияи ҳайвонот]] [[Гурӯҳ:Муҳофизати ҳайвонот]] [[Гурӯҳ:Зоология]] 6l7ejerbv8i5wpl8eahmjlt45ymv92u 1490750 1490749 2026-10-23T00:39:19Z Zosya95 54344 /* Бемӯҳраҳо */ 1490750 wikitext text/x-wiki {{Дигар маъноҳо|Хор (мазмунҳо)}} [[Акс:Stekelvarken Aiguilles Porc-épic.jpg|thumb|Хорҳои [[ҷайра]]]] '''Хор''', '''дук''' ё '''дуг''' — сохти сахту нӯгтез дар бадани баъзе [[ҷонварон]], ки бештар барои муҳофизат аз [[дарандаҳо]] хизмат мекунад. Хорҳо дар гурӯҳҳои гуногуни [[мӯҳрадорон]] ва [[бемӯҳраҳо]] дида мешаванд. Онҳо вобаста аз ҷонвар аз ҷиҳати андоза, шакл, таркиб ва корбурд фарқ мекунанд. Хорҳо ғайр аз муҳофизат, барои ҳаракат, устувор нигоҳ доштани бадан, огоҳ кардани душман ва заҳрзанӣ низ ба кор мераванд.<ref name="Crofts">{{cite journal |last1=Crofts |first1=Stephanie B. |last2=Stankowich |first2=Theodore |title=Stabbing Spines: A Review of the Biomechanics and Evolution of Defensive Spines |journal=Integrative and Comparative Biology |year=2021 |volume=61 |issue=2 |pages=655–667 |doi=10.1093/icb/icab099}}</ref> == Сохт == [[File:S. purp Sea urchin spines 1505.jpg|thumb|Хорҳои сӯзанмонанди хорпушти баҳрӣ]] Хорҳо бештар дарозрӯя ё сӯзанмонанд буда, аз ҷиҳати андоза, шакл ва ранг гуногунанд. Сохти онҳо дар ҳама ҷонварон яксон нест: * '''[[Ширхӯрон]]''' (ҷайраҳо ва [[Хорпуштак|хорпуштакҳо]]): Хорҳо аз мӯйҳои шаклдигаркарда ба вуҷуд омада, бештар аз [[кератин]] сохта шудаанд. Даруни баъзе хорҳо ковок ё исфанҷмонанд буда, ин сохтор онҳоро сабук ва ҳамзамон устувор мегардонад.<ref name="Vincent">{{cite journal |last1=Vincent |first1=J. F. V. |last2=Owers |first2=P. |title=Mechanical design of hedgehog spines and porcupine quills |journal=Journal of Zoology |year=1986 |volume=210 |issue=1 |pages=55–75 |doi=10.1111/j.1469-7998.1986.tb03620.x}}</ref> * '''[[Моҳиҳо]]''': Хорҳо бештар аз бофтаи [[Устухон|устухонӣ]] сохта шудаанд.<ref name="FishGlossary">{{cite web |title=Glossary of fish terms |url=https://australian.museum/learn/animals/fishes/glossary-of-fish-terms/ |publisher=Australian Museum |language=en}}</ref> * '''[[Хорпушти баҳрӣ|Хорпуштҳои баҳрӣ]]''': Хорҳо аз моддаҳои оҳакӣ, бештар аз [[Карбонати калсий|карбонати калсий]], сохта шудаанд.<ref name="UrchinCalcite">{{cite journal |last1=Politi |first1=Yael |last2=Arad |first2=Talmon |last3=Klein |first3=Eugenia |last4=Weiner |first4=Steve |last5=Addadi |first5=Lia |title=Sea urchin spine calcite forms via a transient amorphous calcium carbonate phase |journal=Science |year=2004 |volume=306 |issue=5699 |pages=1161–1164 |doi=10.1126/science.1102289}}</ref> == Вазифаҳо == Хорҳо пеш аз ҳама ҷонваронро аз шикор шудан муҳофизат мекунанд. Нӯги тези онҳо метавонад ба бадани ҳамлагар халида, ӯро захмин кунад. Аммо хорҳо вазифаҳои дигар низ доранд: * '''Огоҳсозӣ''': Баъзе ҷайраҳо бо ҷунбонидани хорҳои думашон садои тақ-тақ бароварда, дарандаҳоро аз наздик шудан бозмедоранд. Ҳамчунин рангҳои баланду чашмнамои хорҳо ([[апосематизм]]) метавонанд дарандаҳоро аз дур низ огоҳ кунанд.<ref name="Warning">{{cite journal |last1=Speed |first1=Michael P. |last2=Ruxton |first2=Graeme D. |title=Warning displays in spiny animals: One (more) evolutionary route to aposematism |journal=Evolution |year=2005 |volume=59 |issue=12 |pages=2499–2508 |doi=10.1111/j.0014-3820.2005.tb00963.x}}</ref><ref name="PorcupineZoo">{{cite web |title=Porcupine |url=https://animals.sandiegozoo.org/animals/porcupine |publisher=San Diego Zoo Wildlife Alliance |language=en}}</ref> * '''Ҳаракат''': [[Хорпушти баҳрӣ|Хорпуштҳои баҳрӣ]] бо ёрии хорҳояшон дар таги баҳр ҳаракат мекунанд.<ref name="UrchinMovement">{{cite web |title=Sea urchins: Strange and spiny wonders of the ocean |url=https://www.nhm.ac.uk/discover/sea-urchins-strange-and-spiny-wonders-of-the-ocean.html |publisher=Natural History Museum |language=en}}</ref> * '''Устуворӣ''': Хорҳои хорпуштҳои баҳрӣ барои устувор нигоҳ доштани баданашон низ ёрӣ мерасонанд. Дар моҳиҳо бошад, хорҳои болҳо онҳоро устувор нигоҳ дошта, ба рост мондани бадан (баланс) ҳангоми шино кӯмак мекунанд.<ref name="FinFunction">{{cite web |title=Living in Water: Chapter 4 |url=https://tpwd.texas.gov/education/resources/aquatic-science/tas/chapters/chapter-4/ |publisher=Texas Parks and Wildlife Department |language=en}}</ref> * '''Заҳрзанӣ''': Дар баъзе ҷонварони баҳрӣ хорҳо барои ба бадани ҳамлагар ворид кардани заҳр хизмат мекунанд.<ref name="StingraySmithsonian">{{cite web |title=Freshwater stingray |url=https://nationalzoo.si.edu/animals/freshwater-stingray |publisher=Smithsonian’s National Zoo and Conservation Biology Institute |language=en}}</ref> == Паҳншавӣ == === Ширхӯрон === [[File:Irish hedgehog.jpg|thumb|Ба лӯнда печидани хорпуштак]] Хорҳо дар ҷайраҳо, [[хорпуштак]]ҳо, [[ехидна]]ҳо, [[тенрек]]ҳо ва баъзе [[хояндаҳо]]и дигар, аз ҷумлаи [[Муши хордор|мушҳои хордор]], дида мешаванд.<ref name="Crofts"/><ref name="EchidnaMuseum">{{cite web |title=Echidna research in the Mammalogy collection |url=https://australian.museum/learn/teachers/learning/echidna-research/ |publisher=Australian Museum |language=en}}</ref> Дар ҷайраҳо хорҳо бештар паҳлӯҳо ва пушти баданро мепӯшонанд. Ҳангоми хатар ҷайра хорҳояшро рост карда, худро калонтар нишон медиҳад. Агар даранда наздик ояд, бо хорҳояш ба он осеб мерасонад.<ref name="Cornell">{{cite web |title=Porcupine quill injuries in dogs |url=https://www.vet.cornell.edu/departments-centers-and-institutes/riney-canine-health-center/canine-health-information/porcupine-quill-injuries-in-dogs |publisher=Cornell University College of Veterinary Medicine |language=en}}</ref><ref name="PorcupineTPWD">{{cite web |title=Porcupines — Introducing Mammals to Young Naturalists |url=https://tpwd.texas.gov/publications/nonpwdpubs/introducing_mammals/porcupines/ |publisher=Texas Parks and Wildlife Department |language=en}}</ref> Хорҳои хорпуштакҳо аз хорҳои ҷайраҳо кӯтоҳтар буда, ба пӯсташон сахт часпидаанд. Ҳангоми хатар хорпуштак худро лӯнда карда, [[Сар|сар]], [[Шикам|шикам]] ва дигар ҷойҳои нарми баданашро зери хорҳояш пинҳон мекунад.<ref name="HedgehogRSPCA">{{cite web |title=Hedgehogs in the UK |url=https://www.rspca.org.uk/adviceandwelfare/wildlife/hedgehogs |publisher=RSPCA |language=en}}</ref><ref name="HedgehogCalgary">{{cite web |title=Hedgehog Anatomy |url=https://vet.ucalgary.ca/summercamps/anatomy/wednesday/exotics |publisher=University of Calgary Faculty of Veterinary Medicine |language=en}}</ref> Ехиднаҳо низ хорҳои [[кератин]]ӣ доранд. Гарчанде ҷайраҳо, хорпуштакҳо ва ехиднаҳо ба гурӯҳҳои гуногуни ширхӯрон дохил мешаванд ҳам, хорҳои ҳамаи онҳо аз мӯйҳои шаклдигаркарда ба вуҷуд омадаанд.<ref name="EchidnaCSIRO">{{cite web |title=The echidna (or spiny ant-eater) (1969) |url=https://csiropedia.csiro.au/echidna-spiny-ant-eater-1969/ |publisher=CSIROpedia |language=en}}</ref> === Моҳиҳо === [[Акс:MC Rotfeuerfisch.jpg|thumb|Моҳии шер (''Pterois'') бо хорҳои дарозу заҳрнок]] Дар бисёр моҳиҳо хорҳои сахту нӯгтез дар [[боли шиноварӣ|болҳои шиноварӣ]] ҷойгир буда, барои устуворӣ ва муҳофизати бадани моҳӣ хизмат мекунанд. Ин хорҳо дурушт ва бебуғум буда, аз устухонҳои нарму чандири болҳо фарқ мекунанд.<ref name="FishAnatomy">{{cite web |title=Structure and Function — Fish |url=https://manoa.hawaii.edu/exploringourfluidearth/biological/fish/structure-and-function-fish |publisher=University of Hawaiʻi at Mānoa |language=en}}</ref> Дар баъзе намудҳо, аз ҷумла моҳии шер (''Pterois'') ва моҳиҳои [[Оила (таксономия)|оилаи]] каждуммоҳиҳо (''Scorpaenidae''), хорҳо ба [[Ғадуди заҳрбарор|ғадудҳои заҳрбарор]] пайвастанд. Хор ба пӯст халида, онро шикоф мекунад ва аз он сӯрохӣ заҳр ворид шуда, сабаби заҳролудшавӣ гардад.<ref name="NOAA">{{cite web |title=What is a lionfish? |url=https://oceanservice.noaa.gov/facts/lionfish-facts.html |publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration |language=en}}</ref> {{clear}} === Бемӯҳраҳо === Хорҳо дар бемӯҳраҳо, ба монанди [[сӯзанпӯстон]], [[нармбаданҳо]] ва [[буғумпойҳо]] низ дида мешаванд. Дар хорпуштҳои баҳрӣ, хорҳои ҳаракаткунанда ба [[Скелет|скелети]] оҳакияш пайваст буда, вазифаи муҳофизат ва ҳаракаткуниро иҷро мекунанд.<ref name="SeaUrchin">{{cite web |title=Sea Stars, Urchins and Relatives |url=https://ocean.si.edu/ocean-life/invertebrates/sea-stars-urchins-and-relatives |publisher=Smithsonian Ocean |language=en}}</ref> [[Садаф]]и баъзе [[Шикампойҳо|шикампойҳо]] ва [[Нармбаданҳо|нармбаданҳои]] [[Дуғалсамадорон|дуғалсамадорон]] низ барҷастагиҳои хоршакл дорад. Синфи [[харчангшаклон]] ҳам намояндагоне дорад, ки [[Скелети берунӣ|скелети берунии]] онҳо хорпӯш ҳастанд.<ref name="ShellSpines">{{cite web |last=Leal |first=José H. |title=A Coat of Sharp Spines |url=https://www.shellmuseum.org/post/a-coat-of-sharp-spines |publisher=Bailey-Matthews National Shell Museum |date=2019-11-15 |language=en}}</ref><ref name="ThornyOyster">{{cite web |title=Pacific Thorny Oyster |url=https://qrius.si.edu/browse/object/10010589 |publisher=Smithsonian Institution |language=en}}</ref><ref name="CrabSpines">{{cite web |title=Alaskan King Crab |url=https://www.aquariumofpacific.org/onlinelearningcenter/species/alaskan_king_crab |publisher=Aquarium of the Pacific |language=en}}</ref> [[Кирмина|Кирминаҳои]] баъзе [[Шабпарак|шабпаракҳо]] бо мӯякҳои сахту хоршакл пӯшида шудаанд. Кирминаҳои шабпаракҳои [[Авлод (таксономия)|авлоди]] [[Лономия|лономия]], ки дар [[Амрикои Ҷанубӣ]] зиндагӣ мекунанд, хорҳои бисёр заҳрнок доранд. Агар хорҳои онҳо ба пӯст халанд, заҳр метавонад ба [[лахташавӣ|лахташавии]] хун халал расонад ва дар ҳолатҳои вазнин боиси [[Хунравӣ|хунравӣ]] ва осеби [[Гурда|гурдаҳо]] шавад.<ref name="Lonomia">{{cite journal |last1=Maggi |first1=Silviane |last2=Faulhaber |first2=Gustavo Adolpho Moreira |title=Lonomia obliqua Walker (Lepidoptera: Saturniidae): hemostasis implications |journal=Revista da Associação Médica Brasileira |year=2015 |volume=61 |issue=3 |pages=263–268 |doi=10.1590/1806-9282.61.03.263}}</ref><ref name="LonomiaToxin">{{cite journal |last1=Veiga |first1=A. B. |last2=Blochtein |first2=B. |last3=Guimarães |first3=J. A. |title=Structures involved in production, secretion and injection of the venom produced by the caterpillar Lonomia obliqua (Lepidoptera, Saturniidae) |journal=Toxicon |year=2001 |volume=39 |issue=9 |pages=1343–1351 |doi=10.1016/S0041-0101(01)00086-1}}</ref><ref name="LonomiaReview">{{cite journal |last1=Carrijo-Carvalho |first1=Linda Christian |last2=Chudzinski-Tavassi |first2=Ana Marisa |title=The venom of the Lonomia caterpillar: an overview |journal=Toxicon |year=2007 |volume=49 |issue=6 |pages=741–757 |doi=10.1016/j.toxicon.2006.11.033}}</ref> <gallery mode="packed" heights="120px"> File:Spondylus.jpg|[[Чинсадафи хордори шоҳӣ]] File:Spiny king crab md.jpg|[[Харчанги хордори калифорнӣ]] File:Lonomia-obliqua-citsc-1.jpg|Кирминаи [[Лономияи каҷ|лономияи каҷ]] </gallery> == Пайдоиш == Хорҳо дар ҳар гурӯҳи ҷонварон дар раванди [[таҳаввул|эволютсия]] ҷудогона ба вуҷуд омадаанд. Ин падида намунаи [[таҳаввули ҳамгаро|эволютсияи ҳамгаро]] мебошад, ки дар он [[Ҷондор (биология)|организмҳои]] ҳархела новобаста аз ҳамдигар хусусиятҳои монанд пайдо мекунанд.<ref name="Crofts"/> Пайдоиши хорҳо ба хатари [[Тӯъма|тӯъмаи]] дарандаҳо шудан пайванд дорад. Хору дигар сохторҳои муҳофизатӣ бештар дар ширхӯроне пайдо шудаанд, ки дар ҷойҳои кушод зиндагӣ мекунанд ва имкони пинҳон шудан ё гурехтанашон кам аст.<ref name="Stankowich">{{cite journal |last1=Stankowich |first1=Theodore |last2=Campbell |first2=Lisa A. |title=Living in the danger zone: Exposure to predators and the evolution of spines and body armor in mammals |journal=Evolution |year=2016 |volume=70 |issue=7 |pages=1501–1511 |doi=10.1111/evo.12961}}</ref> == Осебҳо ва дармони онҳо == [[File:Sea urchin injury.jpg|thumb|150px|Пое, ки ба он хорҳои хорпушти баҳрӣ халидааст]] Хорҳо ба пӯст халида, онро захмӣ мекунанд. Ҷиддияти осеб ба шаклу андозаи хор, чуқурии захм ва заҳрнокии он вобаста аст. Хорҳое, ки дар [[Бофта|бофтаҳои бадан]] мемонанд, метавонанд боиси [[дард]], варам, [[газак]] ва [[сироят]] шаванд.<ref name="UrchinNPS">{{cite web |title=Sea Urchin |url=https://www.nps.gov/places/sea-urchin.htm |publisher=U.S. National Park Service |language=en}}</ref> Хорҳои ҷайра ҳарчанд заҳрнок набошанд ҳам, онҳо метавонанд ба пӯст чуқур халанд. Агар хор дар бадан монад, метавонад шикаста, ба ҷойҳои дарунтар кӯчад ва ба [[Узв|узвҳо]] осеб расонад. Аз ин рӯ, хорҳои халидаро набояд худсарона берун кашид. Дар чунин ҳолат бояд ҳатман ба [[пизишк]] муроҷиат кард.<ref name="Cornell"/> Хорҳои баъзе моҳиҳо заҳрноканд. [[Заҳр|Заҳри]] онҳо метавонад ба кори [[дил]] ва нафаскашӣ таъсир расонад ва ҳатто боиси [[марг]] гардад.<ref name="CDC">{{cite web |title=Poisonings, Envenomations, and Toxic Exposures During Travel |url=https://www.cdc.gov/yellow-book/hcp/environmental-hazards-risks/poisonings-envenomations-and-toxic-exposures-during-travel.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |language=en}}</ref> == Корбурд == [[File:Porcupine quill box (12268979095).jpg|thumb|Қуттие, ки аз дукҳои ҷайра сохта шудааст]] Хорҳои баъзе ҷонварон аз замонҳои қадим барои сохтани зевару ашёҳои ороишӣ истифода мешуданд. Мардуми бумии [[Амрикои Шимолӣ]] хорҳои ҷайраро ранг карда, бо онҳо [[пӯшок]], [[пойафзор]], [[халта]] ва дигар чизҳоро оро медоданд. Ин ҳунарро ''quillwork'' меноманд.<ref name="Quillwork">{{cite book |last=Orchard |first=William C. |title=The Technique of Porcupine-Quill Decoration Among the North American Indians |publisher=Museum of the American Indian, Heye Foundation |year=1916 |doi=10.5479/sil.451243.39088016090201}}</ref><ref name="QuillworkMuseum">{{cite web |title=Moccasins |url=https://americanindian.si.edu/collections-search/object/NMAI_132259 |publisher=National Museum of the American Indian, Smithsonian Institution |language=en}}</ref> Донишмандон сохти хорҳои ҷайраро меомӯзанд, то дар асоси онҳо сӯзанҳои пизишкӣ ва дигар асбобҳои [[Ҷарроҳӣ|ҷарроҳии]] навро созанд.<ref name="Cho">{{cite journal |last1=Cho |first1=Woo Kyung |last2=Ankrum |first2=James A. |last3=Guo |first3=Dagang |last4=Chester |first4=Shawn A. |last5=Yang |first5=Seung Yun |last6=Kashyap |first6=Anurag |last7=Campbell |first7=Georgina A. |last8=Wood |first8=Robert J. |last9=Rijal |first9=Ram K. |last10=Karnik |first10=Rohit |last11=Langer |first11=Robert |last12=Karp |first12=Jeffrey M. |title=Microstructured barbs on the North American porcupine quill enable easy tissue penetration and difficult removal |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |year=2012 |volume=109 |issue=52 |pages=21289–21294 |doi=10.1073/pnas.1216441109}}</ref> == Адабиёт == {{reflist}} [[Гурӯҳ:Анатомияи ҳайвонот]] [[Гурӯҳ:Муҳофизати ҳайвонот]] [[Гурӯҳ:Зоология]] ohp8aktw8h9ww9rend7no9z57d9ug2b 1490751 1490750 2026-10-23T00:41:03Z Zosya95 54344 /* Бемӯҳраҳо */ 1490751 wikitext text/x-wiki {{Дигар маъноҳо|Хор (мазмунҳо)}} [[Акс:Stekelvarken Aiguilles Porc-épic.jpg|thumb|Хорҳои [[ҷайра]]]] '''Хор''', '''дук''' ё '''дуг''' — сохти сахту нӯгтез дар бадани баъзе [[ҷонварон]], ки бештар барои муҳофизат аз [[дарандаҳо]] хизмат мекунад. Хорҳо дар гурӯҳҳои гуногуни [[мӯҳрадорон]] ва [[бемӯҳраҳо]] дида мешаванд. Онҳо вобаста аз ҷонвар аз ҷиҳати андоза, шакл, таркиб ва корбурд фарқ мекунанд. Хорҳо ғайр аз муҳофизат, барои ҳаракат, устувор нигоҳ доштани бадан, огоҳ кардани душман ва заҳрзанӣ низ ба кор мераванд.<ref name="Crofts">{{cite journal |last1=Crofts |first1=Stephanie B. |last2=Stankowich |first2=Theodore |title=Stabbing Spines: A Review of the Biomechanics and Evolution of Defensive Spines |journal=Integrative and Comparative Biology |year=2021 |volume=61 |issue=2 |pages=655–667 |doi=10.1093/icb/icab099}}</ref> == Сохт == [[File:S. purp Sea urchin spines 1505.jpg|thumb|Хорҳои сӯзанмонанди хорпушти баҳрӣ]] Хорҳо бештар дарозрӯя ё сӯзанмонанд буда, аз ҷиҳати андоза, шакл ва ранг гуногунанд. Сохти онҳо дар ҳама ҷонварон яксон нест: * '''[[Ширхӯрон]]''' (ҷайраҳо ва [[Хорпуштак|хорпуштакҳо]]): Хорҳо аз мӯйҳои шаклдигаркарда ба вуҷуд омада, бештар аз [[кератин]] сохта шудаанд. Даруни баъзе хорҳо ковок ё исфанҷмонанд буда, ин сохтор онҳоро сабук ва ҳамзамон устувор мегардонад.<ref name="Vincent">{{cite journal |last1=Vincent |first1=J. F. V. |last2=Owers |first2=P. |title=Mechanical design of hedgehog spines and porcupine quills |journal=Journal of Zoology |year=1986 |volume=210 |issue=1 |pages=55–75 |doi=10.1111/j.1469-7998.1986.tb03620.x}}</ref> * '''[[Моҳиҳо]]''': Хорҳо бештар аз бофтаи [[Устухон|устухонӣ]] сохта шудаанд.<ref name="FishGlossary">{{cite web |title=Glossary of fish terms |url=https://australian.museum/learn/animals/fishes/glossary-of-fish-terms/ |publisher=Australian Museum |language=en}}</ref> * '''[[Хорпушти баҳрӣ|Хорпуштҳои баҳрӣ]]''': Хорҳо аз моддаҳои оҳакӣ, бештар аз [[Карбонати калсий|карбонати калсий]], сохта шудаанд.<ref name="UrchinCalcite">{{cite journal |last1=Politi |first1=Yael |last2=Arad |first2=Talmon |last3=Klein |first3=Eugenia |last4=Weiner |first4=Steve |last5=Addadi |first5=Lia |title=Sea urchin spine calcite forms via a transient amorphous calcium carbonate phase |journal=Science |year=2004 |volume=306 |issue=5699 |pages=1161–1164 |doi=10.1126/science.1102289}}</ref> == Вазифаҳо == Хорҳо пеш аз ҳама ҷонваронро аз шикор шудан муҳофизат мекунанд. Нӯги тези онҳо метавонад ба бадани ҳамлагар халида, ӯро захмин кунад. Аммо хорҳо вазифаҳои дигар низ доранд: * '''Огоҳсозӣ''': Баъзе ҷайраҳо бо ҷунбонидани хорҳои думашон садои тақ-тақ бароварда, дарандаҳоро аз наздик шудан бозмедоранд. Ҳамчунин рангҳои баланду чашмнамои хорҳо ([[апосематизм]]) метавонанд дарандаҳоро аз дур низ огоҳ кунанд.<ref name="Warning">{{cite journal |last1=Speed |first1=Michael P. |last2=Ruxton |first2=Graeme D. |title=Warning displays in spiny animals: One (more) evolutionary route to aposematism |journal=Evolution |year=2005 |volume=59 |issue=12 |pages=2499–2508 |doi=10.1111/j.0014-3820.2005.tb00963.x}}</ref><ref name="PorcupineZoo">{{cite web |title=Porcupine |url=https://animals.sandiegozoo.org/animals/porcupine |publisher=San Diego Zoo Wildlife Alliance |language=en}}</ref> * '''Ҳаракат''': [[Хорпушти баҳрӣ|Хорпуштҳои баҳрӣ]] бо ёрии хорҳояшон дар таги баҳр ҳаракат мекунанд.<ref name="UrchinMovement">{{cite web |title=Sea urchins: Strange and spiny wonders of the ocean |url=https://www.nhm.ac.uk/discover/sea-urchins-strange-and-spiny-wonders-of-the-ocean.html |publisher=Natural History Museum |language=en}}</ref> * '''Устуворӣ''': Хорҳои хорпуштҳои баҳрӣ барои устувор нигоҳ доштани баданашон низ ёрӣ мерасонанд. Дар моҳиҳо бошад, хорҳои болҳо онҳоро устувор нигоҳ дошта, ба рост мондани бадан (баланс) ҳангоми шино кӯмак мекунанд.<ref name="FinFunction">{{cite web |title=Living in Water: Chapter 4 |url=https://tpwd.texas.gov/education/resources/aquatic-science/tas/chapters/chapter-4/ |publisher=Texas Parks and Wildlife Department |language=en}}</ref> * '''Заҳрзанӣ''': Дар баъзе ҷонварони баҳрӣ хорҳо барои ба бадани ҳамлагар ворид кардани заҳр хизмат мекунанд.<ref name="StingraySmithsonian">{{cite web |title=Freshwater stingray |url=https://nationalzoo.si.edu/animals/freshwater-stingray |publisher=Smithsonian’s National Zoo and Conservation Biology Institute |language=en}}</ref> == Паҳншавӣ == === Ширхӯрон === [[File:Irish hedgehog.jpg|thumb|Ба лӯнда печидани хорпуштак]] Хорҳо дар ҷайраҳо, [[хорпуштак]]ҳо, [[ехидна]]ҳо, [[тенрек]]ҳо ва баъзе [[хояндаҳо]]и дигар, аз ҷумлаи [[Муши хордор|мушҳои хордор]], дида мешаванд.<ref name="Crofts"/><ref name="EchidnaMuseum">{{cite web |title=Echidna research in the Mammalogy collection |url=https://australian.museum/learn/teachers/learning/echidna-research/ |publisher=Australian Museum |language=en}}</ref> Дар ҷайраҳо хорҳо бештар паҳлӯҳо ва пушти баданро мепӯшонанд. Ҳангоми хатар ҷайра хорҳояшро рост карда, худро калонтар нишон медиҳад. Агар даранда наздик ояд, бо хорҳояш ба он осеб мерасонад.<ref name="Cornell">{{cite web |title=Porcupine quill injuries in dogs |url=https://www.vet.cornell.edu/departments-centers-and-institutes/riney-canine-health-center/canine-health-information/porcupine-quill-injuries-in-dogs |publisher=Cornell University College of Veterinary Medicine |language=en}}</ref><ref name="PorcupineTPWD">{{cite web |title=Porcupines — Introducing Mammals to Young Naturalists |url=https://tpwd.texas.gov/publications/nonpwdpubs/introducing_mammals/porcupines/ |publisher=Texas Parks and Wildlife Department |language=en}}</ref> Хорҳои хорпуштакҳо аз хорҳои ҷайраҳо кӯтоҳтар буда, ба пӯсташон сахт часпидаанд. Ҳангоми хатар хорпуштак худро лӯнда карда, [[Сар|сар]], [[Шикам|шикам]] ва дигар ҷойҳои нарми баданашро зери хорҳояш пинҳон мекунад.<ref name="HedgehogRSPCA">{{cite web |title=Hedgehogs in the UK |url=https://www.rspca.org.uk/adviceandwelfare/wildlife/hedgehogs |publisher=RSPCA |language=en}}</ref><ref name="HedgehogCalgary">{{cite web |title=Hedgehog Anatomy |url=https://vet.ucalgary.ca/summercamps/anatomy/wednesday/exotics |publisher=University of Calgary Faculty of Veterinary Medicine |language=en}}</ref> Ехиднаҳо низ хорҳои [[кератин]]ӣ доранд. Гарчанде ҷайраҳо, хорпуштакҳо ва ехиднаҳо ба гурӯҳҳои гуногуни ширхӯрон дохил мешаванд ҳам, хорҳои ҳамаи онҳо аз мӯйҳои шаклдигаркарда ба вуҷуд омадаанд.<ref name="EchidnaCSIRO">{{cite web |title=The echidna (or spiny ant-eater) (1969) |url=https://csiropedia.csiro.au/echidna-spiny-ant-eater-1969/ |publisher=CSIROpedia |language=en}}</ref> === Моҳиҳо === [[Акс:MC Rotfeuerfisch.jpg|thumb|Моҳии шер (''Pterois'') бо хорҳои дарозу заҳрнок]] Дар бисёр моҳиҳо хорҳои сахту нӯгтез дар [[боли шиноварӣ|болҳои шиноварӣ]] ҷойгир буда, барои устуворӣ ва муҳофизати бадани моҳӣ хизмат мекунанд. Ин хорҳо дурушт ва бебуғум буда, аз устухонҳои нарму чандири болҳо фарқ мекунанд.<ref name="FishAnatomy">{{cite web |title=Structure and Function — Fish |url=https://manoa.hawaii.edu/exploringourfluidearth/biological/fish/structure-and-function-fish |publisher=University of Hawaiʻi at Mānoa |language=en}}</ref> Дар баъзе намудҳо, аз ҷумла моҳии шер (''Pterois'') ва моҳиҳои [[Оила (таксономия)|оилаи]] каждуммоҳиҳо (''Scorpaenidae''), хорҳо ба [[Ғадуди заҳрбарор|ғадудҳои заҳрбарор]] пайвастанд. Хор ба пӯст халида, онро шикоф мекунад ва аз он сӯрохӣ заҳр ворид шуда, сабаби заҳролудшавӣ гардад.<ref name="NOAA">{{cite web |title=What is a lionfish? |url=https://oceanservice.noaa.gov/facts/lionfish-facts.html |publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration |language=en}}</ref> {{clear}} === Бемӯҳраҳо === Хорҳо дар бемӯҳраҳо, ба монанди [[сӯзанпӯстон]], [[нармбаданҳо]] ва [[буғумпойҳо]] низ дида мешаванд. Дар хорпуштҳои баҳрӣ, хорҳои ҳаракаткунанда ба [[Скелет|скелети]] оҳакияш пайваст буда, вазифаи муҳофизат ва ҳаракаткуниро иҷро мекунанд.<ref name="SeaUrchin">{{cite web |title=Sea Stars, Urchins and Relatives |url=https://ocean.si.edu/ocean-life/invertebrates/sea-stars-urchins-and-relatives |publisher=Smithsonian Ocean |language=en}}</ref> [[Садаф]]и баъзе [[Шикампойҳо|шикампойҳо]] ва [[Нармбаданҳо|нармбаданҳои]] [[Дуғалсамадорон|дуғалсамадорон]] низ барҷастагиҳои хоршакл дорад. Синфи [[харчангшаклон]] ҳам намояндагоне дорад, ки [[Скелети берунӣ|скелети берунии]] онҳо хорпӯш ҳастанд.<ref name="ShellSpines">{{cite web |last=Leal |first=José H. |title=A Coat of Sharp Spines |url=https://www.shellmuseum.org/post/a-coat-of-sharp-spines |publisher=Bailey-Matthews National Shell Museum |date=2019-11-15 |language=en}}</ref><ref name="ThornyOyster">{{cite web |title=Pacific Thorny Oyster |url=https://qrius.si.edu/browse/object/10010589 |publisher=Smithsonian Institution |language=en}}</ref><ref name="CrabSpines">{{cite web |title=Alaskan King Crab |url=https://www.aquariumofpacific.org/onlinelearningcenter/species/alaskan_king_crab |publisher=Aquarium of the Pacific |language=en}}</ref> [[Кирмина|Кирминаҳои]] баъзе [[Шабпарак|шабпаракҳо]] бо мӯякҳои сахту хоршакл пӯшида шудаанд. Кирминаҳои шабпаракҳои [[Авлод (таксономия)|авлоди]] [[Лономия|лономия]], ки дар [[Амрикои Ҷанубӣ]] зиндагӣ мекунанд, хорҳои бисёр заҳрнок доранд. Агар хорҳои онҳо ба пӯст халанд, заҳр метавонад ба [[лахташавӣ|лахташавии]] хун халал расонад ва дар ҳолатҳои вазнин боиси [[Хунравӣ|хунравӣ]] ва осеби [[Гурда|гурдаҳо]] шавад.<ref name="Lonomia">{{cite journal |last1=Maggi |first1=Silviane |last2=Faulhaber |first2=Gustavo Adolpho Moreira |title=Lonomia obliqua Walker (Lepidoptera: Saturniidae): hemostasis implications |journal=Revista da Associação Médica Brasileira |year=2015 |volume=61 |issue=3 |pages=263–268 |doi=10.1590/1806-9282.61.03.263}}</ref><ref name="LonomiaToxin">{{cite journal |last1=Veiga |first1=A. B. |last2=Blochtein |first2=B. |last3=Guimarães |first3=J. A. |title=Structures involved in production, secretion and injection of the venom produced by the caterpillar Lonomia obliqua (Lepidoptera, Saturniidae) |journal=Toxicon |year=2001 |volume=39 |issue=9 |pages=1343–1351 |doi=10.1016/S0041-0101(01)00086-1}}</ref><ref name="LonomiaReview">{{cite journal |last1=Carrijo-Carvalho |first1=Linda Christian |last2=Chudzinski-Tavassi |first2=Ana Marisa |title=The venom of the Lonomia caterpillar: an overview |journal=Toxicon |year=2007 |volume=49 |issue=6 |pages=741–757 |doi=10.1016/j.toxicon.2006.11.033}}</ref> <gallery mode="nolines" widths="150" heights="150" perrow="3" style="text-align:center"> File:Spondylus.jpg|[[Чинсадафи хордори шоҳӣ]] File:Spiny king crab md.jpg|[[Харчанги хордори калифорнӣ]] File:Lonomia-obliqua-citsc-1.jpg|Кирминаи [[Лономияи каҷ|лономияи каҷ]] </gallery> == Пайдоиш == Хорҳо дар ҳар гурӯҳи ҷонварон дар раванди [[таҳаввул|эволютсия]] ҷудогона ба вуҷуд омадаанд. Ин падида намунаи [[таҳаввули ҳамгаро|эволютсияи ҳамгаро]] мебошад, ки дар он [[Ҷондор (биология)|организмҳои]] ҳархела новобаста аз ҳамдигар хусусиятҳои монанд пайдо мекунанд.<ref name="Crofts"/> Пайдоиши хорҳо ба хатари [[Тӯъма|тӯъмаи]] дарандаҳо шудан пайванд дорад. Хору дигар сохторҳои муҳофизатӣ бештар дар ширхӯроне пайдо шудаанд, ки дар ҷойҳои кушод зиндагӣ мекунанд ва имкони пинҳон шудан ё гурехтанашон кам аст.<ref name="Stankowich">{{cite journal |last1=Stankowich |first1=Theodore |last2=Campbell |first2=Lisa A. |title=Living in the danger zone: Exposure to predators and the evolution of spines and body armor in mammals |journal=Evolution |year=2016 |volume=70 |issue=7 |pages=1501–1511 |doi=10.1111/evo.12961}}</ref> == Осебҳо ва дармони онҳо == [[File:Sea urchin injury.jpg|thumb|150px|Пое, ки ба он хорҳои хорпушти баҳрӣ халидааст]] Хорҳо ба пӯст халида, онро захмӣ мекунанд. Ҷиддияти осеб ба шаклу андозаи хор, чуқурии захм ва заҳрнокии он вобаста аст. Хорҳое, ки дар [[Бофта|бофтаҳои бадан]] мемонанд, метавонанд боиси [[дард]], варам, [[газак]] ва [[сироят]] шаванд.<ref name="UrchinNPS">{{cite web |title=Sea Urchin |url=https://www.nps.gov/places/sea-urchin.htm |publisher=U.S. National Park Service |language=en}}</ref> Хорҳои ҷайра ҳарчанд заҳрнок набошанд ҳам, онҳо метавонанд ба пӯст чуқур халанд. Агар хор дар бадан монад, метавонад шикаста, ба ҷойҳои дарунтар кӯчад ва ба [[Узв|узвҳо]] осеб расонад. Аз ин рӯ, хорҳои халидаро набояд худсарона берун кашид. Дар чунин ҳолат бояд ҳатман ба [[пизишк]] муроҷиат кард.<ref name="Cornell"/> Хорҳои баъзе моҳиҳо заҳрноканд. [[Заҳр|Заҳри]] онҳо метавонад ба кори [[дил]] ва нафаскашӣ таъсир расонад ва ҳатто боиси [[марг]] гардад.<ref name="CDC">{{cite web |title=Poisonings, Envenomations, and Toxic Exposures During Travel |url=https://www.cdc.gov/yellow-book/hcp/environmental-hazards-risks/poisonings-envenomations-and-toxic-exposures-during-travel.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |language=en}}</ref> == Корбурд == [[File:Porcupine quill box (12268979095).jpg|thumb|Қуттие, ки аз дукҳои ҷайра сохта шудааст]] Хорҳои баъзе ҷонварон аз замонҳои қадим барои сохтани зевару ашёҳои ороишӣ истифода мешуданд. Мардуми бумии [[Амрикои Шимолӣ]] хорҳои ҷайраро ранг карда, бо онҳо [[пӯшок]], [[пойафзор]], [[халта]] ва дигар чизҳоро оро медоданд. Ин ҳунарро ''quillwork'' меноманд.<ref name="Quillwork">{{cite book |last=Orchard |first=William C. |title=The Technique of Porcupine-Quill Decoration Among the North American Indians |publisher=Museum of the American Indian, Heye Foundation |year=1916 |doi=10.5479/sil.451243.39088016090201}}</ref><ref name="QuillworkMuseum">{{cite web |title=Moccasins |url=https://americanindian.si.edu/collections-search/object/NMAI_132259 |publisher=National Museum of the American Indian, Smithsonian Institution |language=en}}</ref> Донишмандон сохти хорҳои ҷайраро меомӯзанд, то дар асоси онҳо сӯзанҳои пизишкӣ ва дигар асбобҳои [[Ҷарроҳӣ|ҷарроҳии]] навро созанд.<ref name="Cho">{{cite journal |last1=Cho |first1=Woo Kyung |last2=Ankrum |first2=James A. |last3=Guo |first3=Dagang |last4=Chester |first4=Shawn A. |last5=Yang |first5=Seung Yun |last6=Kashyap |first6=Anurag |last7=Campbell |first7=Georgina A. |last8=Wood |first8=Robert J. |last9=Rijal |first9=Ram K. |last10=Karnik |first10=Rohit |last11=Langer |first11=Robert |last12=Karp |first12=Jeffrey M. |title=Microstructured barbs on the North American porcupine quill enable easy tissue penetration and difficult removal |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |year=2012 |volume=109 |issue=52 |pages=21289–21294 |doi=10.1073/pnas.1216441109}}</ref> == Адабиёт == {{reflist}} [[Гурӯҳ:Анатомияи ҳайвонот]] [[Гурӯҳ:Муҳофизати ҳайвонот]] [[Гурӯҳ:Зоология]] 1oxvl35p7b97fgqs9re51ktg7sg3r4w 1490752 1490751 2026-10-23T00:41:28Z Zosya95 54344 /* Бемӯҳраҳо */ 1490752 wikitext text/x-wiki {{Дигар маъноҳо|Хор (мазмунҳо)}} [[Акс:Stekelvarken Aiguilles Porc-épic.jpg|thumb|Хорҳои [[ҷайра]]]] '''Хор''', '''дук''' ё '''дуг''' — сохти сахту нӯгтез дар бадани баъзе [[ҷонварон]], ки бештар барои муҳофизат аз [[дарандаҳо]] хизмат мекунад. Хорҳо дар гурӯҳҳои гуногуни [[мӯҳрадорон]] ва [[бемӯҳраҳо]] дида мешаванд. Онҳо вобаста аз ҷонвар аз ҷиҳати андоза, шакл, таркиб ва корбурд фарқ мекунанд. Хорҳо ғайр аз муҳофизат, барои ҳаракат, устувор нигоҳ доштани бадан, огоҳ кардани душман ва заҳрзанӣ низ ба кор мераванд.<ref name="Crofts">{{cite journal |last1=Crofts |first1=Stephanie B. |last2=Stankowich |first2=Theodore |title=Stabbing Spines: A Review of the Biomechanics and Evolution of Defensive Spines |journal=Integrative and Comparative Biology |year=2021 |volume=61 |issue=2 |pages=655–667 |doi=10.1093/icb/icab099}}</ref> == Сохт == [[File:S. purp Sea urchin spines 1505.jpg|thumb|Хорҳои сӯзанмонанди хорпушти баҳрӣ]] Хорҳо бештар дарозрӯя ё сӯзанмонанд буда, аз ҷиҳати андоза, шакл ва ранг гуногунанд. Сохти онҳо дар ҳама ҷонварон яксон нест: * '''[[Ширхӯрон]]''' (ҷайраҳо ва [[Хорпуштак|хорпуштакҳо]]): Хорҳо аз мӯйҳои шаклдигаркарда ба вуҷуд омада, бештар аз [[кератин]] сохта шудаанд. Даруни баъзе хорҳо ковок ё исфанҷмонанд буда, ин сохтор онҳоро сабук ва ҳамзамон устувор мегардонад.<ref name="Vincent">{{cite journal |last1=Vincent |first1=J. F. V. |last2=Owers |first2=P. |title=Mechanical design of hedgehog spines and porcupine quills |journal=Journal of Zoology |year=1986 |volume=210 |issue=1 |pages=55–75 |doi=10.1111/j.1469-7998.1986.tb03620.x}}</ref> * '''[[Моҳиҳо]]''': Хорҳо бештар аз бофтаи [[Устухон|устухонӣ]] сохта шудаанд.<ref name="FishGlossary">{{cite web |title=Glossary of fish terms |url=https://australian.museum/learn/animals/fishes/glossary-of-fish-terms/ |publisher=Australian Museum |language=en}}</ref> * '''[[Хорпушти баҳрӣ|Хорпуштҳои баҳрӣ]]''': Хорҳо аз моддаҳои оҳакӣ, бештар аз [[Карбонати калсий|карбонати калсий]], сохта шудаанд.<ref name="UrchinCalcite">{{cite journal |last1=Politi |first1=Yael |last2=Arad |first2=Talmon |last3=Klein |first3=Eugenia |last4=Weiner |first4=Steve |last5=Addadi |first5=Lia |title=Sea urchin spine calcite forms via a transient amorphous calcium carbonate phase |journal=Science |year=2004 |volume=306 |issue=5699 |pages=1161–1164 |doi=10.1126/science.1102289}}</ref> == Вазифаҳо == Хорҳо пеш аз ҳама ҷонваронро аз шикор шудан муҳофизат мекунанд. Нӯги тези онҳо метавонад ба бадани ҳамлагар халида, ӯро захмин кунад. Аммо хорҳо вазифаҳои дигар низ доранд: * '''Огоҳсозӣ''': Баъзе ҷайраҳо бо ҷунбонидани хорҳои думашон садои тақ-тақ бароварда, дарандаҳоро аз наздик шудан бозмедоранд. Ҳамчунин рангҳои баланду чашмнамои хорҳо ([[апосематизм]]) метавонанд дарандаҳоро аз дур низ огоҳ кунанд.<ref name="Warning">{{cite journal |last1=Speed |first1=Michael P. |last2=Ruxton |first2=Graeme D. |title=Warning displays in spiny animals: One (more) evolutionary route to aposematism |journal=Evolution |year=2005 |volume=59 |issue=12 |pages=2499–2508 |doi=10.1111/j.0014-3820.2005.tb00963.x}}</ref><ref name="PorcupineZoo">{{cite web |title=Porcupine |url=https://animals.sandiegozoo.org/animals/porcupine |publisher=San Diego Zoo Wildlife Alliance |language=en}}</ref> * '''Ҳаракат''': [[Хорпушти баҳрӣ|Хорпуштҳои баҳрӣ]] бо ёрии хорҳояшон дар таги баҳр ҳаракат мекунанд.<ref name="UrchinMovement">{{cite web |title=Sea urchins: Strange and spiny wonders of the ocean |url=https://www.nhm.ac.uk/discover/sea-urchins-strange-and-spiny-wonders-of-the-ocean.html |publisher=Natural History Museum |language=en}}</ref> * '''Устуворӣ''': Хорҳои хорпуштҳои баҳрӣ барои устувор нигоҳ доштани баданашон низ ёрӣ мерасонанд. Дар моҳиҳо бошад, хорҳои болҳо онҳоро устувор нигоҳ дошта, ба рост мондани бадан (баланс) ҳангоми шино кӯмак мекунанд.<ref name="FinFunction">{{cite web |title=Living in Water: Chapter 4 |url=https://tpwd.texas.gov/education/resources/aquatic-science/tas/chapters/chapter-4/ |publisher=Texas Parks and Wildlife Department |language=en}}</ref> * '''Заҳрзанӣ''': Дар баъзе ҷонварони баҳрӣ хорҳо барои ба бадани ҳамлагар ворид кардани заҳр хизмат мекунанд.<ref name="StingraySmithsonian">{{cite web |title=Freshwater stingray |url=https://nationalzoo.si.edu/animals/freshwater-stingray |publisher=Smithsonian’s National Zoo and Conservation Biology Institute |language=en}}</ref> == Паҳншавӣ == === Ширхӯрон === [[File:Irish hedgehog.jpg|thumb|Ба лӯнда печидани хорпуштак]] Хорҳо дар ҷайраҳо, [[хорпуштак]]ҳо, [[ехидна]]ҳо, [[тенрек]]ҳо ва баъзе [[хояндаҳо]]и дигар, аз ҷумлаи [[Муши хордор|мушҳои хордор]], дида мешаванд.<ref name="Crofts"/><ref name="EchidnaMuseum">{{cite web |title=Echidna research in the Mammalogy collection |url=https://australian.museum/learn/teachers/learning/echidna-research/ |publisher=Australian Museum |language=en}}</ref> Дар ҷайраҳо хорҳо бештар паҳлӯҳо ва пушти баданро мепӯшонанд. Ҳангоми хатар ҷайра хорҳояшро рост карда, худро калонтар нишон медиҳад. Агар даранда наздик ояд, бо хорҳояш ба он осеб мерасонад.<ref name="Cornell">{{cite web |title=Porcupine quill injuries in dogs |url=https://www.vet.cornell.edu/departments-centers-and-institutes/riney-canine-health-center/canine-health-information/porcupine-quill-injuries-in-dogs |publisher=Cornell University College of Veterinary Medicine |language=en}}</ref><ref name="PorcupineTPWD">{{cite web |title=Porcupines — Introducing Mammals to Young Naturalists |url=https://tpwd.texas.gov/publications/nonpwdpubs/introducing_mammals/porcupines/ |publisher=Texas Parks and Wildlife Department |language=en}}</ref> Хорҳои хорпуштакҳо аз хорҳои ҷайраҳо кӯтоҳтар буда, ба пӯсташон сахт часпидаанд. Ҳангоми хатар хорпуштак худро лӯнда карда, [[Сар|сар]], [[Шикам|шикам]] ва дигар ҷойҳои нарми баданашро зери хорҳояш пинҳон мекунад.<ref name="HedgehogRSPCA">{{cite web |title=Hedgehogs in the UK |url=https://www.rspca.org.uk/adviceandwelfare/wildlife/hedgehogs |publisher=RSPCA |language=en}}</ref><ref name="HedgehogCalgary">{{cite web |title=Hedgehog Anatomy |url=https://vet.ucalgary.ca/summercamps/anatomy/wednesday/exotics |publisher=University of Calgary Faculty of Veterinary Medicine |language=en}}</ref> Ехиднаҳо низ хорҳои [[кератин]]ӣ доранд. Гарчанде ҷайраҳо, хорпуштакҳо ва ехиднаҳо ба гурӯҳҳои гуногуни ширхӯрон дохил мешаванд ҳам, хорҳои ҳамаи онҳо аз мӯйҳои шаклдигаркарда ба вуҷуд омадаанд.<ref name="EchidnaCSIRO">{{cite web |title=The echidna (or spiny ant-eater) (1969) |url=https://csiropedia.csiro.au/echidna-spiny-ant-eater-1969/ |publisher=CSIROpedia |language=en}}</ref> === Моҳиҳо === [[Акс:MC Rotfeuerfisch.jpg|thumb|Моҳии шер (''Pterois'') бо хорҳои дарозу заҳрнок]] Дар бисёр моҳиҳо хорҳои сахту нӯгтез дар [[боли шиноварӣ|болҳои шиноварӣ]] ҷойгир буда, барои устуворӣ ва муҳофизати бадани моҳӣ хизмат мекунанд. Ин хорҳо дурушт ва бебуғум буда, аз устухонҳои нарму чандири болҳо фарқ мекунанд.<ref name="FishAnatomy">{{cite web |title=Structure and Function — Fish |url=https://manoa.hawaii.edu/exploringourfluidearth/biological/fish/structure-and-function-fish |publisher=University of Hawaiʻi at Mānoa |language=en}}</ref> Дар баъзе намудҳо, аз ҷумла моҳии шер (''Pterois'') ва моҳиҳои [[Оила (таксономия)|оилаи]] каждуммоҳиҳо (''Scorpaenidae''), хорҳо ба [[Ғадуди заҳрбарор|ғадудҳои заҳрбарор]] пайвастанд. Хор ба пӯст халида, онро шикоф мекунад ва аз он сӯрохӣ заҳр ворид шуда, сабаби заҳролудшавӣ гардад.<ref name="NOAA">{{cite web |title=What is a lionfish? |url=https://oceanservice.noaa.gov/facts/lionfish-facts.html |publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration |language=en}}</ref> {{clear}} === Бемӯҳраҳо === Хорҳо дар бемӯҳраҳо, ба монанди [[сӯзанпӯстон]], [[нармбаданҳо]] ва [[буғумпойҳо]] низ дида мешаванд. Дар хорпуштҳои баҳрӣ, хорҳои ҳаракаткунанда ба [[Скелет|скелети]] оҳакияш пайваст буда, вазифаи муҳофизат ва ҳаракаткуниро иҷро мекунанд.<ref name="SeaUrchin">{{cite web |title=Sea Stars, Urchins and Relatives |url=https://ocean.si.edu/ocean-life/invertebrates/sea-stars-urchins-and-relatives |publisher=Smithsonian Ocean |language=en}}</ref> [[Садаф]]и баъзе [[Шикампойҳо|шикампойҳо]] ва [[Нармбаданҳо|нармбаданҳои]] [[Дуғалсамадорон|дуғалсамадорон]] низ барҷастагиҳои хоршакл дорад. Синфи [[харчангшаклон]] ҳам намояндагоне дорад, ки [[Скелети берунӣ|скелети берунии]] онҳо хорпӯш ҳастанд.<ref name="ShellSpines">{{cite web |last=Leal |first=José H. |title=A Coat of Sharp Spines |url=https://www.shellmuseum.org/post/a-coat-of-sharp-spines |publisher=Bailey-Matthews National Shell Museum |date=2019-11-15 |language=en}}</ref><ref name="ThornyOyster">{{cite web |title=Pacific Thorny Oyster |url=https://qrius.si.edu/browse/object/10010589 |publisher=Smithsonian Institution |language=en}}</ref><ref name="CrabSpines">{{cite web |title=Alaskan King Crab |url=https://www.aquariumofpacific.org/onlinelearningcenter/species/alaskan_king_crab |publisher=Aquarium of the Pacific |language=en}}</ref> [[Кирмина|Кирминаҳои]] баъзе [[Шабпарак|шабпаракҳо]] бо мӯякҳои сахту хоршакл пӯшида шудаанд. Кирминаҳои шабпаракҳои [[Авлод (таксономия)|авлоди]] [[Лономия|лономия]], ки дар [[Амрикои Ҷанубӣ]] зиндагӣ мекунанд, хорҳои бисёр заҳрнок доранд. Агар хорҳои онҳо ба пӯст халанд, заҳр метавонад ба [[лахташавӣ|лахташавии]] хун халал расонад ва дар ҳолатҳои вазнин боиси [[Хунравӣ|хунравӣ]] ва осеби [[Гурда|гурдаҳо]] шавад.<ref name="Lonomia">{{cite journal |last1=Maggi |first1=Silviane |last2=Faulhaber |first2=Gustavo Adolpho Moreira |title=Lonomia obliqua Walker (Lepidoptera: Saturniidae): hemostasis implications |journal=Revista da Associação Médica Brasileira |year=2015 |volume=61 |issue=3 |pages=263–268 |doi=10.1590/1806-9282.61.03.263}}</ref><ref name="LonomiaToxin">{{cite journal |last1=Veiga |first1=A. B. |last2=Blochtein |first2=B. |last3=Guimarães |first3=J. A. |title=Structures involved in production, secretion and injection of the venom produced by the caterpillar Lonomia obliqua (Lepidoptera, Saturniidae) |journal=Toxicon |year=2001 |volume=39 |issue=9 |pages=1343–1351 |doi=10.1016/S0041-0101(01)00086-1}}</ref><ref name="LonomiaReview">{{cite journal |last1=Carrijo-Carvalho |first1=Linda Christian |last2=Chudzinski-Tavassi |first2=Ana Marisa |title=The venom of the Lonomia caterpillar: an overview |journal=Toxicon |year=2007 |volume=49 |issue=6 |pages=741–757 |doi=10.1016/j.toxicon.2006.11.033}}</ref> <gallery mode="nolines" widths="220" heights="150" perrow="3" style="text-align:center"> File:Spondylus.jpg|[[Чинсадафи хордори шоҳӣ]] File:Spiny king crab md.jpg|[[Харчанги хордори калифорнӣ]] File:Lonomia-obliqua-citsc-1.jpg|Кирминаи [[Лономияи каҷ|лономияи каҷ]] </gallery> == Пайдоиш == Хорҳо дар ҳар гурӯҳи ҷонварон дар раванди [[таҳаввул|эволютсия]] ҷудогона ба вуҷуд омадаанд. Ин падида намунаи [[таҳаввули ҳамгаро|эволютсияи ҳамгаро]] мебошад, ки дар он [[Ҷондор (биология)|организмҳои]] ҳархела новобаста аз ҳамдигар хусусиятҳои монанд пайдо мекунанд.<ref name="Crofts"/> Пайдоиши хорҳо ба хатари [[Тӯъма|тӯъмаи]] дарандаҳо шудан пайванд дорад. Хору дигар сохторҳои муҳофизатӣ бештар дар ширхӯроне пайдо шудаанд, ки дар ҷойҳои кушод зиндагӣ мекунанд ва имкони пинҳон шудан ё гурехтанашон кам аст.<ref name="Stankowich">{{cite journal |last1=Stankowich |first1=Theodore |last2=Campbell |first2=Lisa A. |title=Living in the danger zone: Exposure to predators and the evolution of spines and body armor in mammals |journal=Evolution |year=2016 |volume=70 |issue=7 |pages=1501–1511 |doi=10.1111/evo.12961}}</ref> == Осебҳо ва дармони онҳо == [[File:Sea urchin injury.jpg|thumb|150px|Пое, ки ба он хорҳои хорпушти баҳрӣ халидааст]] Хорҳо ба пӯст халида, онро захмӣ мекунанд. Ҷиддияти осеб ба шаклу андозаи хор, чуқурии захм ва заҳрнокии он вобаста аст. Хорҳое, ки дар [[Бофта|бофтаҳои бадан]] мемонанд, метавонанд боиси [[дард]], варам, [[газак]] ва [[сироят]] шаванд.<ref name="UrchinNPS">{{cite web |title=Sea Urchin |url=https://www.nps.gov/places/sea-urchin.htm |publisher=U.S. National Park Service |language=en}}</ref> Хорҳои ҷайра ҳарчанд заҳрнок набошанд ҳам, онҳо метавонанд ба пӯст чуқур халанд. Агар хор дар бадан монад, метавонад шикаста, ба ҷойҳои дарунтар кӯчад ва ба [[Узв|узвҳо]] осеб расонад. Аз ин рӯ, хорҳои халидаро набояд худсарона берун кашид. Дар чунин ҳолат бояд ҳатман ба [[пизишк]] муроҷиат кард.<ref name="Cornell"/> Хорҳои баъзе моҳиҳо заҳрноканд. [[Заҳр|Заҳри]] онҳо метавонад ба кори [[дил]] ва нафаскашӣ таъсир расонад ва ҳатто боиси [[марг]] гардад.<ref name="CDC">{{cite web |title=Poisonings, Envenomations, and Toxic Exposures During Travel |url=https://www.cdc.gov/yellow-book/hcp/environmental-hazards-risks/poisonings-envenomations-and-toxic-exposures-during-travel.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |language=en}}</ref> == Корбурд == [[File:Porcupine quill box (12268979095).jpg|thumb|Қуттие, ки аз дукҳои ҷайра сохта шудааст]] Хорҳои баъзе ҷонварон аз замонҳои қадим барои сохтани зевару ашёҳои ороишӣ истифода мешуданд. Мардуми бумии [[Амрикои Шимолӣ]] хорҳои ҷайраро ранг карда, бо онҳо [[пӯшок]], [[пойафзор]], [[халта]] ва дигар чизҳоро оро медоданд. Ин ҳунарро ''quillwork'' меноманд.<ref name="Quillwork">{{cite book |last=Orchard |first=William C. |title=The Technique of Porcupine-Quill Decoration Among the North American Indians |publisher=Museum of the American Indian, Heye Foundation |year=1916 |doi=10.5479/sil.451243.39088016090201}}</ref><ref name="QuillworkMuseum">{{cite web |title=Moccasins |url=https://americanindian.si.edu/collections-search/object/NMAI_132259 |publisher=National Museum of the American Indian, Smithsonian Institution |language=en}}</ref> Донишмандон сохти хорҳои ҷайраро меомӯзанд, то дар асоси онҳо сӯзанҳои пизишкӣ ва дигар асбобҳои [[Ҷарроҳӣ|ҷарроҳии]] навро созанд.<ref name="Cho">{{cite journal |last1=Cho |first1=Woo Kyung |last2=Ankrum |first2=James A. |last3=Guo |first3=Dagang |last4=Chester |first4=Shawn A. |last5=Yang |first5=Seung Yun |last6=Kashyap |first6=Anurag |last7=Campbell |first7=Georgina A. |last8=Wood |first8=Robert J. |last9=Rijal |first9=Ram K. |last10=Karnik |first10=Rohit |last11=Langer |first11=Robert |last12=Karp |first12=Jeffrey M. |title=Microstructured barbs on the North American porcupine quill enable easy tissue penetration and difficult removal |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |year=2012 |volume=109 |issue=52 |pages=21289–21294 |doi=10.1073/pnas.1216441109}}</ref> == Адабиёт == {{reflist}} [[Гурӯҳ:Анатомияи ҳайвонот]] [[Гурӯҳ:Муҳофизати ҳайвонот]] [[Гурӯҳ:Зоология]] 1prlzbsc04juj9wnnkrf0xmul4pe0wl 1490753 1490752 2026-10-23T00:43:10Z Zosya95 54344 /* Бемӯҳраҳо */ 1490753 wikitext text/x-wiki {{Дигар маъноҳо|Хор (мазмунҳо)}} [[Акс:Stekelvarken Aiguilles Porc-épic.jpg|thumb|Хорҳои [[ҷайра]]]] '''Хор''', '''дук''' ё '''дуг''' — сохти сахту нӯгтез дар бадани баъзе [[ҷонварон]], ки бештар барои муҳофизат аз [[дарандаҳо]] хизмат мекунад. Хорҳо дар гурӯҳҳои гуногуни [[мӯҳрадорон]] ва [[бемӯҳраҳо]] дида мешаванд. Онҳо вобаста аз ҷонвар аз ҷиҳати андоза, шакл, таркиб ва корбурд фарқ мекунанд. Хорҳо ғайр аз муҳофизат, барои ҳаракат, устувор нигоҳ доштани бадан, огоҳ кардани душман ва заҳрзанӣ низ ба кор мераванд.<ref name="Crofts">{{cite journal |last1=Crofts |first1=Stephanie B. |last2=Stankowich |first2=Theodore |title=Stabbing Spines: A Review of the Biomechanics and Evolution of Defensive Spines |journal=Integrative and Comparative Biology |year=2021 |volume=61 |issue=2 |pages=655–667 |doi=10.1093/icb/icab099}}</ref> == Сохт == [[File:S. purp Sea urchin spines 1505.jpg|thumb|Хорҳои сӯзанмонанди хорпушти баҳрӣ]] Хорҳо бештар дарозрӯя ё сӯзанмонанд буда, аз ҷиҳати андоза, шакл ва ранг гуногунанд. Сохти онҳо дар ҳама ҷонварон яксон нест: * '''[[Ширхӯрон]]''' (ҷайраҳо ва [[Хорпуштак|хорпуштакҳо]]): Хорҳо аз мӯйҳои шаклдигаркарда ба вуҷуд омада, бештар аз [[кератин]] сохта шудаанд. Даруни баъзе хорҳо ковок ё исфанҷмонанд буда, ин сохтор онҳоро сабук ва ҳамзамон устувор мегардонад.<ref name="Vincent">{{cite journal |last1=Vincent |first1=J. F. V. |last2=Owers |first2=P. |title=Mechanical design of hedgehog spines and porcupine quills |journal=Journal of Zoology |year=1986 |volume=210 |issue=1 |pages=55–75 |doi=10.1111/j.1469-7998.1986.tb03620.x}}</ref> * '''[[Моҳиҳо]]''': Хорҳо бештар аз бофтаи [[Устухон|устухонӣ]] сохта шудаанд.<ref name="FishGlossary">{{cite web |title=Glossary of fish terms |url=https://australian.museum/learn/animals/fishes/glossary-of-fish-terms/ |publisher=Australian Museum |language=en}}</ref> * '''[[Хорпушти баҳрӣ|Хорпуштҳои баҳрӣ]]''': Хорҳо аз моддаҳои оҳакӣ, бештар аз [[Карбонати калсий|карбонати калсий]], сохта шудаанд.<ref name="UrchinCalcite">{{cite journal |last1=Politi |first1=Yael |last2=Arad |first2=Talmon |last3=Klein |first3=Eugenia |last4=Weiner |first4=Steve |last5=Addadi |first5=Lia |title=Sea urchin spine calcite forms via a transient amorphous calcium carbonate phase |journal=Science |year=2004 |volume=306 |issue=5699 |pages=1161–1164 |doi=10.1126/science.1102289}}</ref> == Вазифаҳо == Хорҳо пеш аз ҳама ҷонваронро аз шикор шудан муҳофизат мекунанд. Нӯги тези онҳо метавонад ба бадани ҳамлагар халида, ӯро захмин кунад. Аммо хорҳо вазифаҳои дигар низ доранд: * '''Огоҳсозӣ''': Баъзе ҷайраҳо бо ҷунбонидани хорҳои думашон садои тақ-тақ бароварда, дарандаҳоро аз наздик шудан бозмедоранд. Ҳамчунин рангҳои баланду чашмнамои хорҳо ([[апосематизм]]) метавонанд дарандаҳоро аз дур низ огоҳ кунанд.<ref name="Warning">{{cite journal |last1=Speed |first1=Michael P. |last2=Ruxton |first2=Graeme D. |title=Warning displays in spiny animals: One (more) evolutionary route to aposematism |journal=Evolution |year=2005 |volume=59 |issue=12 |pages=2499–2508 |doi=10.1111/j.0014-3820.2005.tb00963.x}}</ref><ref name="PorcupineZoo">{{cite web |title=Porcupine |url=https://animals.sandiegozoo.org/animals/porcupine |publisher=San Diego Zoo Wildlife Alliance |language=en}}</ref> * '''Ҳаракат''': [[Хорпушти баҳрӣ|Хорпуштҳои баҳрӣ]] бо ёрии хорҳояшон дар таги баҳр ҳаракат мекунанд.<ref name="UrchinMovement">{{cite web |title=Sea urchins: Strange and spiny wonders of the ocean |url=https://www.nhm.ac.uk/discover/sea-urchins-strange-and-spiny-wonders-of-the-ocean.html |publisher=Natural History Museum |language=en}}</ref> * '''Устуворӣ''': Хорҳои хорпуштҳои баҳрӣ барои устувор нигоҳ доштани баданашон низ ёрӣ мерасонанд. Дар моҳиҳо бошад, хорҳои болҳо онҳоро устувор нигоҳ дошта, ба рост мондани бадан (баланс) ҳангоми шино кӯмак мекунанд.<ref name="FinFunction">{{cite web |title=Living in Water: Chapter 4 |url=https://tpwd.texas.gov/education/resources/aquatic-science/tas/chapters/chapter-4/ |publisher=Texas Parks and Wildlife Department |language=en}}</ref> * '''Заҳрзанӣ''': Дар баъзе ҷонварони баҳрӣ хорҳо барои ба бадани ҳамлагар ворид кардани заҳр хизмат мекунанд.<ref name="StingraySmithsonian">{{cite web |title=Freshwater stingray |url=https://nationalzoo.si.edu/animals/freshwater-stingray |publisher=Smithsonian’s National Zoo and Conservation Biology Institute |language=en}}</ref> == Паҳншавӣ == === Ширхӯрон === [[File:Irish hedgehog.jpg|thumb|Ба лӯнда печидани хорпуштак]] Хорҳо дар ҷайраҳо, [[хорпуштак]]ҳо, [[ехидна]]ҳо, [[тенрек]]ҳо ва баъзе [[хояндаҳо]]и дигар, аз ҷумлаи [[Муши хордор|мушҳои хордор]], дида мешаванд.<ref name="Crofts"/><ref name="EchidnaMuseum">{{cite web |title=Echidna research in the Mammalogy collection |url=https://australian.museum/learn/teachers/learning/echidna-research/ |publisher=Australian Museum |language=en}}</ref> Дар ҷайраҳо хорҳо бештар паҳлӯҳо ва пушти баданро мепӯшонанд. Ҳангоми хатар ҷайра хорҳояшро рост карда, худро калонтар нишон медиҳад. Агар даранда наздик ояд, бо хорҳояш ба он осеб мерасонад.<ref name="Cornell">{{cite web |title=Porcupine quill injuries in dogs |url=https://www.vet.cornell.edu/departments-centers-and-institutes/riney-canine-health-center/canine-health-information/porcupine-quill-injuries-in-dogs |publisher=Cornell University College of Veterinary Medicine |language=en}}</ref><ref name="PorcupineTPWD">{{cite web |title=Porcupines — Introducing Mammals to Young Naturalists |url=https://tpwd.texas.gov/publications/nonpwdpubs/introducing_mammals/porcupines/ |publisher=Texas Parks and Wildlife Department |language=en}}</ref> Хорҳои хорпуштакҳо аз хорҳои ҷайраҳо кӯтоҳтар буда, ба пӯсташон сахт часпидаанд. Ҳангоми хатар хорпуштак худро лӯнда карда, [[Сар|сар]], [[Шикам|шикам]] ва дигар ҷойҳои нарми баданашро зери хорҳояш пинҳон мекунад.<ref name="HedgehogRSPCA">{{cite web |title=Hedgehogs in the UK |url=https://www.rspca.org.uk/adviceandwelfare/wildlife/hedgehogs |publisher=RSPCA |language=en}}</ref><ref name="HedgehogCalgary">{{cite web |title=Hedgehog Anatomy |url=https://vet.ucalgary.ca/summercamps/anatomy/wednesday/exotics |publisher=University of Calgary Faculty of Veterinary Medicine |language=en}}</ref> Ехиднаҳо низ хорҳои [[кератин]]ӣ доранд. Гарчанде ҷайраҳо, хорпуштакҳо ва ехиднаҳо ба гурӯҳҳои гуногуни ширхӯрон дохил мешаванд ҳам, хорҳои ҳамаи онҳо аз мӯйҳои шаклдигаркарда ба вуҷуд омадаанд.<ref name="EchidnaCSIRO">{{cite web |title=The echidna (or spiny ant-eater) (1969) |url=https://csiropedia.csiro.au/echidna-spiny-ant-eater-1969/ |publisher=CSIROpedia |language=en}}</ref> === Моҳиҳо === [[Акс:MC Rotfeuerfisch.jpg|thumb|Моҳии шер (''Pterois'') бо хорҳои дарозу заҳрнок]] Дар бисёр моҳиҳо хорҳои сахту нӯгтез дар [[боли шиноварӣ|болҳои шиноварӣ]] ҷойгир буда, барои устуворӣ ва муҳофизати бадани моҳӣ хизмат мекунанд. Ин хорҳо дурушт ва бебуғум буда, аз устухонҳои нарму чандири болҳо фарқ мекунанд.<ref name="FishAnatomy">{{cite web |title=Structure and Function — Fish |url=https://manoa.hawaii.edu/exploringourfluidearth/biological/fish/structure-and-function-fish |publisher=University of Hawaiʻi at Mānoa |language=en}}</ref> Дар баъзе намудҳо, аз ҷумла моҳии шер (''Pterois'') ва моҳиҳои [[Оила (таксономия)|оилаи]] каждуммоҳиҳо (''Scorpaenidae''), хорҳо ба [[Ғадуди заҳрбарор|ғадудҳои заҳрбарор]] пайвастанд. Хор ба пӯст халида, онро шикоф мекунад ва аз он сӯрохӣ заҳр ворид шуда, сабаби заҳролудшавӣ гардад.<ref name="NOAA">{{cite web |title=What is a lionfish? |url=https://oceanservice.noaa.gov/facts/lionfish-facts.html |publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration |language=en}}</ref> {{clear}} === Бемӯҳраҳо === Хорҳо дар бемӯҳраҳо, ба монанди [[сӯзанпӯстон]], [[нармбаданҳо]] ва [[буғумпойҳо]] низ дида мешаванд. Дар хорпуштҳои баҳрӣ, хорҳои ҳаракаткунанда ба [[Скелет|скелети]] оҳакияш пайваст буда, вазифаи муҳофизат ва ҳаракаткуниро иҷро мекунанд.<ref name="SeaUrchin">{{cite web |title=Sea Stars, Urchins and Relatives |url=https://ocean.si.edu/ocean-life/invertebrates/sea-stars-urchins-and-relatives |publisher=Smithsonian Ocean |language=en}}</ref> [[Садаф]]и баъзе [[Шикампойҳо|шикампойҳо]] ва [[Нармбаданҳо|нармбаданҳои]] [[Дуғалсамадорон|дуғалсамадорон]] низ барҷастагиҳои хоршакл дорад. Синфи [[харчангшаклон]] ҳам намояндагоне дорад, ки [[Скелети берунӣ|скелети берунии]] онҳо хорпӯш ҳастанд.<ref name="ShellSpines">{{cite web |last=Leal |first=José H. |title=A Coat of Sharp Spines |url=https://www.shellmuseum.org/post/a-coat-of-sharp-spines |publisher=Bailey-Matthews National Shell Museum |date=2019-11-15 |language=en}}</ref><ref name="ThornyOyster">{{cite web |title=Pacific Thorny Oyster |url=https://qrius.si.edu/browse/object/10010589 |publisher=Smithsonian Institution |language=en}}</ref><ref name="CrabSpines">{{cite web |title=Alaskan King Crab |url=https://www.aquariumofpacific.org/onlinelearningcenter/species/alaskan_king_crab |publisher=Aquarium of the Pacific |language=en}}</ref> [[Кирмина|Кирминаҳои]] баъзе [[Шабпарак|шабпаракҳо]] бо мӯякҳои сахту хоршакл пӯшида шудаанд. Кирминаҳои шабпаракҳои [[Авлод (таксономия)|авлоди]] [[Лономия|лономия]], ки дар [[Амрикои Ҷанубӣ]] зиндагӣ мекунанд, хорҳои бисёр заҳрнок доранд. Агар хорҳои онҳо ба пӯст халанд, заҳр метавонад ба [[лахташавӣ|лахташавии]] хун халал расонад ва дар ҳолатҳои вазнин боиси [[Хунравӣ|хунравӣ]] ва осеби [[Гурда|гурдаҳо]] шавад.<ref name="Lonomia">{{cite journal |last1=Maggi |first1=Silviane |last2=Faulhaber |first2=Gustavo Adolpho Moreira |title=Lonomia obliqua Walker (Lepidoptera: Saturniidae): hemostasis implications |journal=Revista da Associação Médica Brasileira |year=2015 |volume=61 |issue=3 |pages=263–268 |doi=10.1590/1806-9282.61.03.263}}</ref><ref name="LonomiaToxin">{{cite journal |last1=Veiga |first1=A. B. |last2=Blochtein |first2=B. |last3=Guimarães |first3=J. A. |title=Structures involved in production, secretion and injection of the venom produced by the caterpillar Lonomia obliqua (Lepidoptera, Saturniidae) |journal=Toxicon |year=2001 |volume=39 |issue=9 |pages=1343–1351 |doi=10.1016/S0041-0101(01)00086-1}}</ref><ref name="LonomiaReview">{{cite journal |last1=Carrijo-Carvalho |first1=Linda Christian |last2=Chudzinski-Tavassi |first2=Ana Marisa |title=The venom of the Lonomia caterpillar: an overview |journal=Toxicon |year=2007 |volume=49 |issue=6 |pages=741–757 |doi=10.1016/j.toxicon.2006.11.033}}</ref> <gallery mode="nolines" widths="220" heights="150" perrow="3" style="text-align:center"> File:Sea urchin with brittle stars Puerto Rico April 2015.png|[[]] File:Spondylus.jpg|[[Чинсадафи хордори шоҳӣ]] File:Spiny king crab md.jpg|[[Харчанги хордори калифорнӣ]] File:Lonomia-obliqua-citsc-1.jpg|Кирминаи [[Лономияи каҷ|лономияи каҷ]] </gallery> == Пайдоиш == Хорҳо дар ҳар гурӯҳи ҷонварон дар раванди [[таҳаввул|эволютсия]] ҷудогона ба вуҷуд омадаанд. Ин падида намунаи [[таҳаввули ҳамгаро|эволютсияи ҳамгаро]] мебошад, ки дар он [[Ҷондор (биология)|организмҳои]] ҳархела новобаста аз ҳамдигар хусусиятҳои монанд пайдо мекунанд.<ref name="Crofts"/> Пайдоиши хорҳо ба хатари [[Тӯъма|тӯъмаи]] дарандаҳо шудан пайванд дорад. Хору дигар сохторҳои муҳофизатӣ бештар дар ширхӯроне пайдо шудаанд, ки дар ҷойҳои кушод зиндагӣ мекунанд ва имкони пинҳон шудан ё гурехтанашон кам аст.<ref name="Stankowich">{{cite journal |last1=Stankowich |first1=Theodore |last2=Campbell |first2=Lisa A. |title=Living in the danger zone: Exposure to predators and the evolution of spines and body armor in mammals |journal=Evolution |year=2016 |volume=70 |issue=7 |pages=1501–1511 |doi=10.1111/evo.12961}}</ref> == Осебҳо ва дармони онҳо == [[File:Sea urchin injury.jpg|thumb|150px|Пое, ки ба он хорҳои хорпушти баҳрӣ халидааст]] Хорҳо ба пӯст халида, онро захмӣ мекунанд. Ҷиддияти осеб ба шаклу андозаи хор, чуқурии захм ва заҳрнокии он вобаста аст. Хорҳое, ки дар [[Бофта|бофтаҳои бадан]] мемонанд, метавонанд боиси [[дард]], варам, [[газак]] ва [[сироят]] шаванд.<ref name="UrchinNPS">{{cite web |title=Sea Urchin |url=https://www.nps.gov/places/sea-urchin.htm |publisher=U.S. National Park Service |language=en}}</ref> Хорҳои ҷайра ҳарчанд заҳрнок набошанд ҳам, онҳо метавонанд ба пӯст чуқур халанд. Агар хор дар бадан монад, метавонад шикаста, ба ҷойҳои дарунтар кӯчад ва ба [[Узв|узвҳо]] осеб расонад. Аз ин рӯ, хорҳои халидаро набояд худсарона берун кашид. Дар чунин ҳолат бояд ҳатман ба [[пизишк]] муроҷиат кард.<ref name="Cornell"/> Хорҳои баъзе моҳиҳо заҳрноканд. [[Заҳр|Заҳри]] онҳо метавонад ба кори [[дил]] ва нафаскашӣ таъсир расонад ва ҳатто боиси [[марг]] гардад.<ref name="CDC">{{cite web |title=Poisonings, Envenomations, and Toxic Exposures During Travel |url=https://www.cdc.gov/yellow-book/hcp/environmental-hazards-risks/poisonings-envenomations-and-toxic-exposures-during-travel.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |language=en}}</ref> == Корбурд == [[File:Porcupine quill box (12268979095).jpg|thumb|Қуттие, ки аз дукҳои ҷайра сохта шудааст]] Хорҳои баъзе ҷонварон аз замонҳои қадим барои сохтани зевару ашёҳои ороишӣ истифода мешуданд. Мардуми бумии [[Амрикои Шимолӣ]] хорҳои ҷайраро ранг карда, бо онҳо [[пӯшок]], [[пойафзор]], [[халта]] ва дигар чизҳоро оро медоданд. Ин ҳунарро ''quillwork'' меноманд.<ref name="Quillwork">{{cite book |last=Orchard |first=William C. |title=The Technique of Porcupine-Quill Decoration Among the North American Indians |publisher=Museum of the American Indian, Heye Foundation |year=1916 |doi=10.5479/sil.451243.39088016090201}}</ref><ref name="QuillworkMuseum">{{cite web |title=Moccasins |url=https://americanindian.si.edu/collections-search/object/NMAI_132259 |publisher=National Museum of the American Indian, Smithsonian Institution |language=en}}</ref> Донишмандон сохти хорҳои ҷайраро меомӯзанд, то дар асоси онҳо сӯзанҳои пизишкӣ ва дигар асбобҳои [[Ҷарроҳӣ|ҷарроҳии]] навро созанд.<ref name="Cho">{{cite journal |last1=Cho |first1=Woo Kyung |last2=Ankrum |first2=James A. |last3=Guo |first3=Dagang |last4=Chester |first4=Shawn A. |last5=Yang |first5=Seung Yun |last6=Kashyap |first6=Anurag |last7=Campbell |first7=Georgina A. |last8=Wood |first8=Robert J. |last9=Rijal |first9=Ram K. |last10=Karnik |first10=Rohit |last11=Langer |first11=Robert |last12=Karp |first12=Jeffrey M. |title=Microstructured barbs on the North American porcupine quill enable easy tissue penetration and difficult removal |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |year=2012 |volume=109 |issue=52 |pages=21289–21294 |doi=10.1073/pnas.1216441109}}</ref> == Адабиёт == {{reflist}} [[Гурӯҳ:Анатомияи ҳайвонот]] [[Гурӯҳ:Муҳофизати ҳайвонот]] [[Гурӯҳ:Зоология]] a634lkiq5gd668a94hqv1xn5yufn7eb 1490754 1490753 2026-10-23T00:43:25Z Zosya95 54344 /* Бемӯҳраҳо */ 1490754 wikitext text/x-wiki {{Дигар маъноҳо|Хор (мазмунҳо)}} [[Акс:Stekelvarken Aiguilles Porc-épic.jpg|thumb|Хорҳои [[ҷайра]]]] '''Хор''', '''дук''' ё '''дуг''' — сохти сахту нӯгтез дар бадани баъзе [[ҷонварон]], ки бештар барои муҳофизат аз [[дарандаҳо]] хизмат мекунад. Хорҳо дар гурӯҳҳои гуногуни [[мӯҳрадорон]] ва [[бемӯҳраҳо]] дида мешаванд. Онҳо вобаста аз ҷонвар аз ҷиҳати андоза, шакл, таркиб ва корбурд фарқ мекунанд. Хорҳо ғайр аз муҳофизат, барои ҳаракат, устувор нигоҳ доштани бадан, огоҳ кардани душман ва заҳрзанӣ низ ба кор мераванд.<ref name="Crofts">{{cite journal |last1=Crofts |first1=Stephanie B. |last2=Stankowich |first2=Theodore |title=Stabbing Spines: A Review of the Biomechanics and Evolution of Defensive Spines |journal=Integrative and Comparative Biology |year=2021 |volume=61 |issue=2 |pages=655–667 |doi=10.1093/icb/icab099}}</ref> == Сохт == [[File:S. purp Sea urchin spines 1505.jpg|thumb|Хорҳои сӯзанмонанди хорпушти баҳрӣ]] Хорҳо бештар дарозрӯя ё сӯзанмонанд буда, аз ҷиҳати андоза, шакл ва ранг гуногунанд. Сохти онҳо дар ҳама ҷонварон яксон нест: * '''[[Ширхӯрон]]''' (ҷайраҳо ва [[Хорпуштак|хорпуштакҳо]]): Хорҳо аз мӯйҳои шаклдигаркарда ба вуҷуд омада, бештар аз [[кератин]] сохта шудаанд. Даруни баъзе хорҳо ковок ё исфанҷмонанд буда, ин сохтор онҳоро сабук ва ҳамзамон устувор мегардонад.<ref name="Vincent">{{cite journal |last1=Vincent |first1=J. F. V. |last2=Owers |first2=P. |title=Mechanical design of hedgehog spines and porcupine quills |journal=Journal of Zoology |year=1986 |volume=210 |issue=1 |pages=55–75 |doi=10.1111/j.1469-7998.1986.tb03620.x}}</ref> * '''[[Моҳиҳо]]''': Хорҳо бештар аз бофтаи [[Устухон|устухонӣ]] сохта шудаанд.<ref name="FishGlossary">{{cite web |title=Glossary of fish terms |url=https://australian.museum/learn/animals/fishes/glossary-of-fish-terms/ |publisher=Australian Museum |language=en}}</ref> * '''[[Хорпушти баҳрӣ|Хорпуштҳои баҳрӣ]]''': Хорҳо аз моддаҳои оҳакӣ, бештар аз [[Карбонати калсий|карбонати калсий]], сохта шудаанд.<ref name="UrchinCalcite">{{cite journal |last1=Politi |first1=Yael |last2=Arad |first2=Talmon |last3=Klein |first3=Eugenia |last4=Weiner |first4=Steve |last5=Addadi |first5=Lia |title=Sea urchin spine calcite forms via a transient amorphous calcium carbonate phase |journal=Science |year=2004 |volume=306 |issue=5699 |pages=1161–1164 |doi=10.1126/science.1102289}}</ref> == Вазифаҳо == Хорҳо пеш аз ҳама ҷонваронро аз шикор шудан муҳофизат мекунанд. Нӯги тези онҳо метавонад ба бадани ҳамлагар халида, ӯро захмин кунад. Аммо хорҳо вазифаҳои дигар низ доранд: * '''Огоҳсозӣ''': Баъзе ҷайраҳо бо ҷунбонидани хорҳои думашон садои тақ-тақ бароварда, дарандаҳоро аз наздик шудан бозмедоранд. Ҳамчунин рангҳои баланду чашмнамои хорҳо ([[апосематизм]]) метавонанд дарандаҳоро аз дур низ огоҳ кунанд.<ref name="Warning">{{cite journal |last1=Speed |first1=Michael P. |last2=Ruxton |first2=Graeme D. |title=Warning displays in spiny animals: One (more) evolutionary route to aposematism |journal=Evolution |year=2005 |volume=59 |issue=12 |pages=2499–2508 |doi=10.1111/j.0014-3820.2005.tb00963.x}}</ref><ref name="PorcupineZoo">{{cite web |title=Porcupine |url=https://animals.sandiegozoo.org/animals/porcupine |publisher=San Diego Zoo Wildlife Alliance |language=en}}</ref> * '''Ҳаракат''': [[Хорпушти баҳрӣ|Хорпуштҳои баҳрӣ]] бо ёрии хорҳояшон дар таги баҳр ҳаракат мекунанд.<ref name="UrchinMovement">{{cite web |title=Sea urchins: Strange and spiny wonders of the ocean |url=https://www.nhm.ac.uk/discover/sea-urchins-strange-and-spiny-wonders-of-the-ocean.html |publisher=Natural History Museum |language=en}}</ref> * '''Устуворӣ''': Хорҳои хорпуштҳои баҳрӣ барои устувор нигоҳ доштани баданашон низ ёрӣ мерасонанд. Дар моҳиҳо бошад, хорҳои болҳо онҳоро устувор нигоҳ дошта, ба рост мондани бадан (баланс) ҳангоми шино кӯмак мекунанд.<ref name="FinFunction">{{cite web |title=Living in Water: Chapter 4 |url=https://tpwd.texas.gov/education/resources/aquatic-science/tas/chapters/chapter-4/ |publisher=Texas Parks and Wildlife Department |language=en}}</ref> * '''Заҳрзанӣ''': Дар баъзе ҷонварони баҳрӣ хорҳо барои ба бадани ҳамлагар ворид кардани заҳр хизмат мекунанд.<ref name="StingraySmithsonian">{{cite web |title=Freshwater stingray |url=https://nationalzoo.si.edu/animals/freshwater-stingray |publisher=Smithsonian’s National Zoo and Conservation Biology Institute |language=en}}</ref> == Паҳншавӣ == === Ширхӯрон === [[File:Irish hedgehog.jpg|thumb|Ба лӯнда печидани хорпуштак]] Хорҳо дар ҷайраҳо, [[хорпуштак]]ҳо, [[ехидна]]ҳо, [[тенрек]]ҳо ва баъзе [[хояндаҳо]]и дигар, аз ҷумлаи [[Муши хордор|мушҳои хордор]], дида мешаванд.<ref name="Crofts"/><ref name="EchidnaMuseum">{{cite web |title=Echidna research in the Mammalogy collection |url=https://australian.museum/learn/teachers/learning/echidna-research/ |publisher=Australian Museum |language=en}}</ref> Дар ҷайраҳо хорҳо бештар паҳлӯҳо ва пушти баданро мепӯшонанд. Ҳангоми хатар ҷайра хорҳояшро рост карда, худро калонтар нишон медиҳад. Агар даранда наздик ояд, бо хорҳояш ба он осеб мерасонад.<ref name="Cornell">{{cite web |title=Porcupine quill injuries in dogs |url=https://www.vet.cornell.edu/departments-centers-and-institutes/riney-canine-health-center/canine-health-information/porcupine-quill-injuries-in-dogs |publisher=Cornell University College of Veterinary Medicine |language=en}}</ref><ref name="PorcupineTPWD">{{cite web |title=Porcupines — Introducing Mammals to Young Naturalists |url=https://tpwd.texas.gov/publications/nonpwdpubs/introducing_mammals/porcupines/ |publisher=Texas Parks and Wildlife Department |language=en}}</ref> Хорҳои хорпуштакҳо аз хорҳои ҷайраҳо кӯтоҳтар буда, ба пӯсташон сахт часпидаанд. Ҳангоми хатар хорпуштак худро лӯнда карда, [[Сар|сар]], [[Шикам|шикам]] ва дигар ҷойҳои нарми баданашро зери хорҳояш пинҳон мекунад.<ref name="HedgehogRSPCA">{{cite web |title=Hedgehogs in the UK |url=https://www.rspca.org.uk/adviceandwelfare/wildlife/hedgehogs |publisher=RSPCA |language=en}}</ref><ref name="HedgehogCalgary">{{cite web |title=Hedgehog Anatomy |url=https://vet.ucalgary.ca/summercamps/anatomy/wednesday/exotics |publisher=University of Calgary Faculty of Veterinary Medicine |language=en}}</ref> Ехиднаҳо низ хорҳои [[кератин]]ӣ доранд. Гарчанде ҷайраҳо, хорпуштакҳо ва ехиднаҳо ба гурӯҳҳои гуногуни ширхӯрон дохил мешаванд ҳам, хорҳои ҳамаи онҳо аз мӯйҳои шаклдигаркарда ба вуҷуд омадаанд.<ref name="EchidnaCSIRO">{{cite web |title=The echidna (or spiny ant-eater) (1969) |url=https://csiropedia.csiro.au/echidna-spiny-ant-eater-1969/ |publisher=CSIROpedia |language=en}}</ref> === Моҳиҳо === [[Акс:MC Rotfeuerfisch.jpg|thumb|Моҳии шер (''Pterois'') бо хорҳои дарозу заҳрнок]] Дар бисёр моҳиҳо хорҳои сахту нӯгтез дар [[боли шиноварӣ|болҳои шиноварӣ]] ҷойгир буда, барои устуворӣ ва муҳофизати бадани моҳӣ хизмат мекунанд. Ин хорҳо дурушт ва бебуғум буда, аз устухонҳои нарму чандири болҳо фарқ мекунанд.<ref name="FishAnatomy">{{cite web |title=Structure and Function — Fish |url=https://manoa.hawaii.edu/exploringourfluidearth/biological/fish/structure-and-function-fish |publisher=University of Hawaiʻi at Mānoa |language=en}}</ref> Дар баъзе намудҳо, аз ҷумла моҳии шер (''Pterois'') ва моҳиҳои [[Оила (таксономия)|оилаи]] каждуммоҳиҳо (''Scorpaenidae''), хорҳо ба [[Ғадуди заҳрбарор|ғадудҳои заҳрбарор]] пайвастанд. Хор ба пӯст халида, онро шикоф мекунад ва аз он сӯрохӣ заҳр ворид шуда, сабаби заҳролудшавӣ гардад.<ref name="NOAA">{{cite web |title=What is a lionfish? |url=https://oceanservice.noaa.gov/facts/lionfish-facts.html |publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration |language=en}}</ref> {{clear}} === Бемӯҳраҳо === Хорҳо дар бемӯҳраҳо, ба монанди [[сӯзанпӯстон]], [[нармбаданҳо]] ва [[буғумпойҳо]] низ дида мешаванд. Дар хорпуштҳои баҳрӣ, хорҳои ҳаракаткунанда ба [[Скелет|скелети]] оҳакияш пайваст буда, вазифаи муҳофизат ва ҳаракаткуниро иҷро мекунанд.<ref name="SeaUrchin">{{cite web |title=Sea Stars, Urchins and Relatives |url=https://ocean.si.edu/ocean-life/invertebrates/sea-stars-urchins-and-relatives |publisher=Smithsonian Ocean |language=en}}</ref> [[Садаф]]и баъзе [[Шикампойҳо|шикампойҳо]] ва [[Нармбаданҳо|нармбаданҳои]] [[Дуғалсамадорон|дуғалсамадорон]] низ барҷастагиҳои хоршакл дорад. Синфи [[харчангшаклон]] ҳам намояндагоне дорад, ки [[Скелети берунӣ|скелети берунии]] онҳо хорпӯш ҳастанд.<ref name="ShellSpines">{{cite web |last=Leal |first=José H. |title=A Coat of Sharp Spines |url=https://www.shellmuseum.org/post/a-coat-of-sharp-spines |publisher=Bailey-Matthews National Shell Museum |date=2019-11-15 |language=en}}</ref><ref name="ThornyOyster">{{cite web |title=Pacific Thorny Oyster |url=https://qrius.si.edu/browse/object/10010589 |publisher=Smithsonian Institution |language=en}}</ref><ref name="CrabSpines">{{cite web |title=Alaskan King Crab |url=https://www.aquariumofpacific.org/onlinelearningcenter/species/alaskan_king_crab |publisher=Aquarium of the Pacific |language=en}}</ref> [[Кирмина|Кирминаҳои]] баъзе [[Шабпарак|шабпаракҳо]] бо мӯякҳои сахту хоршакл пӯшида шудаанд. Кирминаҳои шабпаракҳои [[Авлод (таксономия)|авлоди]] [[Лономия|лономия]], ки дар [[Амрикои Ҷанубӣ]] зиндагӣ мекунанд, хорҳои бисёр заҳрнок доранд. Агар хорҳои онҳо ба пӯст халанд, заҳр метавонад ба [[лахташавӣ|лахташавии]] хун халал расонад ва дар ҳолатҳои вазнин боиси [[Хунравӣ|хунравӣ]] ва осеби [[Гурда|гурдаҳо]] шавад.<ref name="Lonomia">{{cite journal |last1=Maggi |first1=Silviane |last2=Faulhaber |first2=Gustavo Adolpho Moreira |title=Lonomia obliqua Walker (Lepidoptera: Saturniidae): hemostasis implications |journal=Revista da Associação Médica Brasileira |year=2015 |volume=61 |issue=3 |pages=263–268 |doi=10.1590/1806-9282.61.03.263}}</ref><ref name="LonomiaToxin">{{cite journal |last1=Veiga |first1=A. B. |last2=Blochtein |first2=B. |last3=Guimarães |first3=J. A. |title=Structures involved in production, secretion and injection of the venom produced by the caterpillar Lonomia obliqua (Lepidoptera, Saturniidae) |journal=Toxicon |year=2001 |volume=39 |issue=9 |pages=1343–1351 |doi=10.1016/S0041-0101(01)00086-1}}</ref><ref name="LonomiaReview">{{cite journal |last1=Carrijo-Carvalho |first1=Linda Christian |last2=Chudzinski-Tavassi |first2=Ana Marisa |title=The venom of the Lonomia caterpillar: an overview |journal=Toxicon |year=2007 |volume=49 |issue=6 |pages=741–757 |doi=10.1016/j.toxicon.2006.11.033}}</ref> <gallery mode="nolines" widths="200" heights="150" perrow="3" style="text-align:center"> File:Sea urchin with brittle stars Puerto Rico April 2015.png|[[]] File:Spondylus.jpg|[[Чинсадафи хордори шоҳӣ]] File:Spiny king crab md.jpg|[[Харчанги хордори калифорнӣ]] File:Lonomia-obliqua-citsc-1.jpg|Кирминаи [[Лономияи каҷ|лономияи каҷ]] </gallery> == Пайдоиш == Хорҳо дар ҳар гурӯҳи ҷонварон дар раванди [[таҳаввул|эволютсия]] ҷудогона ба вуҷуд омадаанд. Ин падида намунаи [[таҳаввули ҳамгаро|эволютсияи ҳамгаро]] мебошад, ки дар он [[Ҷондор (биология)|организмҳои]] ҳархела новобаста аз ҳамдигар хусусиятҳои монанд пайдо мекунанд.<ref name="Crofts"/> Пайдоиши хорҳо ба хатари [[Тӯъма|тӯъмаи]] дарандаҳо шудан пайванд дорад. Хору дигар сохторҳои муҳофизатӣ бештар дар ширхӯроне пайдо шудаанд, ки дар ҷойҳои кушод зиндагӣ мекунанд ва имкони пинҳон шудан ё гурехтанашон кам аст.<ref name="Stankowich">{{cite journal |last1=Stankowich |first1=Theodore |last2=Campbell |first2=Lisa A. |title=Living in the danger zone: Exposure to predators and the evolution of spines and body armor in mammals |journal=Evolution |year=2016 |volume=70 |issue=7 |pages=1501–1511 |doi=10.1111/evo.12961}}</ref> == Осебҳо ва дармони онҳо == [[File:Sea urchin injury.jpg|thumb|150px|Пое, ки ба он хорҳои хорпушти баҳрӣ халидааст]] Хорҳо ба пӯст халида, онро захмӣ мекунанд. Ҷиддияти осеб ба шаклу андозаи хор, чуқурии захм ва заҳрнокии он вобаста аст. Хорҳое, ки дар [[Бофта|бофтаҳои бадан]] мемонанд, метавонанд боиси [[дард]], варам, [[газак]] ва [[сироят]] шаванд.<ref name="UrchinNPS">{{cite web |title=Sea Urchin |url=https://www.nps.gov/places/sea-urchin.htm |publisher=U.S. National Park Service |language=en}}</ref> Хорҳои ҷайра ҳарчанд заҳрнок набошанд ҳам, онҳо метавонанд ба пӯст чуқур халанд. Агар хор дар бадан монад, метавонад шикаста, ба ҷойҳои дарунтар кӯчад ва ба [[Узв|узвҳо]] осеб расонад. Аз ин рӯ, хорҳои халидаро набояд худсарона берун кашид. Дар чунин ҳолат бояд ҳатман ба [[пизишк]] муроҷиат кард.<ref name="Cornell"/> Хорҳои баъзе моҳиҳо заҳрноканд. [[Заҳр|Заҳри]] онҳо метавонад ба кори [[дил]] ва нафаскашӣ таъсир расонад ва ҳатто боиси [[марг]] гардад.<ref name="CDC">{{cite web |title=Poisonings, Envenomations, and Toxic Exposures During Travel |url=https://www.cdc.gov/yellow-book/hcp/environmental-hazards-risks/poisonings-envenomations-and-toxic-exposures-during-travel.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |language=en}}</ref> == Корбурд == [[File:Porcupine quill box (12268979095).jpg|thumb|Қуттие, ки аз дукҳои ҷайра сохта шудааст]] Хорҳои баъзе ҷонварон аз замонҳои қадим барои сохтани зевару ашёҳои ороишӣ истифода мешуданд. Мардуми бумии [[Амрикои Шимолӣ]] хорҳои ҷайраро ранг карда, бо онҳо [[пӯшок]], [[пойафзор]], [[халта]] ва дигар чизҳоро оро медоданд. Ин ҳунарро ''quillwork'' меноманд.<ref name="Quillwork">{{cite book |last=Orchard |first=William C. |title=The Technique of Porcupine-Quill Decoration Among the North American Indians |publisher=Museum of the American Indian, Heye Foundation |year=1916 |doi=10.5479/sil.451243.39088016090201}}</ref><ref name="QuillworkMuseum">{{cite web |title=Moccasins |url=https://americanindian.si.edu/collections-search/object/NMAI_132259 |publisher=National Museum of the American Indian, Smithsonian Institution |language=en}}</ref> Донишмандон сохти хорҳои ҷайраро меомӯзанд, то дар асоси онҳо сӯзанҳои пизишкӣ ва дигар асбобҳои [[Ҷарроҳӣ|ҷарроҳии]] навро созанд.<ref name="Cho">{{cite journal |last1=Cho |first1=Woo Kyung |last2=Ankrum |first2=James A. |last3=Guo |first3=Dagang |last4=Chester |first4=Shawn A. |last5=Yang |first5=Seung Yun |last6=Kashyap |first6=Anurag |last7=Campbell |first7=Georgina A. |last8=Wood |first8=Robert J. |last9=Rijal |first9=Ram K. |last10=Karnik |first10=Rohit |last11=Langer |first11=Robert |last12=Karp |first12=Jeffrey M. |title=Microstructured barbs on the North American porcupine quill enable easy tissue penetration and difficult removal |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |year=2012 |volume=109 |issue=52 |pages=21289–21294 |doi=10.1073/pnas.1216441109}}</ref> == Адабиёт == {{reflist}} [[Гурӯҳ:Анатомияи ҳайвонот]] [[Гурӯҳ:Муҳофизати ҳайвонот]] [[Гурӯҳ:Зоология]] m10llxm2s68xa2cmue608j5xlyzq6g2 1490755 1490754 2026-10-23T00:43:48Z Zosya95 54344 /* Бемӯҳраҳо */ 1490755 wikitext text/x-wiki {{Дигар маъноҳо|Хор (мазмунҳо)}} [[Акс:Stekelvarken Aiguilles Porc-épic.jpg|thumb|Хорҳои [[ҷайра]]]] '''Хор''', '''дук''' ё '''дуг''' — сохти сахту нӯгтез дар бадани баъзе [[ҷонварон]], ки бештар барои муҳофизат аз [[дарандаҳо]] хизмат мекунад. Хорҳо дар гурӯҳҳои гуногуни [[мӯҳрадорон]] ва [[бемӯҳраҳо]] дида мешаванд. Онҳо вобаста аз ҷонвар аз ҷиҳати андоза, шакл, таркиб ва корбурд фарқ мекунанд. Хорҳо ғайр аз муҳофизат, барои ҳаракат, устувор нигоҳ доштани бадан, огоҳ кардани душман ва заҳрзанӣ низ ба кор мераванд.<ref name="Crofts">{{cite journal |last1=Crofts |first1=Stephanie B. |last2=Stankowich |first2=Theodore |title=Stabbing Spines: A Review of the Biomechanics and Evolution of Defensive Spines |journal=Integrative and Comparative Biology |year=2021 |volume=61 |issue=2 |pages=655–667 |doi=10.1093/icb/icab099}}</ref> == Сохт == [[File:S. purp Sea urchin spines 1505.jpg|thumb|Хорҳои сӯзанмонанди хорпушти баҳрӣ]] Хорҳо бештар дарозрӯя ё сӯзанмонанд буда, аз ҷиҳати андоза, шакл ва ранг гуногунанд. Сохти онҳо дар ҳама ҷонварон яксон нест: * '''[[Ширхӯрон]]''' (ҷайраҳо ва [[Хорпуштак|хорпуштакҳо]]): Хорҳо аз мӯйҳои шаклдигаркарда ба вуҷуд омада, бештар аз [[кератин]] сохта шудаанд. Даруни баъзе хорҳо ковок ё исфанҷмонанд буда, ин сохтор онҳоро сабук ва ҳамзамон устувор мегардонад.<ref name="Vincent">{{cite journal |last1=Vincent |first1=J. F. V. |last2=Owers |first2=P. |title=Mechanical design of hedgehog spines and porcupine quills |journal=Journal of Zoology |year=1986 |volume=210 |issue=1 |pages=55–75 |doi=10.1111/j.1469-7998.1986.tb03620.x}}</ref> * '''[[Моҳиҳо]]''': Хорҳо бештар аз бофтаи [[Устухон|устухонӣ]] сохта шудаанд.<ref name="FishGlossary">{{cite web |title=Glossary of fish terms |url=https://australian.museum/learn/animals/fishes/glossary-of-fish-terms/ |publisher=Australian Museum |language=en}}</ref> * '''[[Хорпушти баҳрӣ|Хорпуштҳои баҳрӣ]]''': Хорҳо аз моддаҳои оҳакӣ, бештар аз [[Карбонати калсий|карбонати калсий]], сохта шудаанд.<ref name="UrchinCalcite">{{cite journal |last1=Politi |first1=Yael |last2=Arad |first2=Talmon |last3=Klein |first3=Eugenia |last4=Weiner |first4=Steve |last5=Addadi |first5=Lia |title=Sea urchin spine calcite forms via a transient amorphous calcium carbonate phase |journal=Science |year=2004 |volume=306 |issue=5699 |pages=1161–1164 |doi=10.1126/science.1102289}}</ref> == Вазифаҳо == Хорҳо пеш аз ҳама ҷонваронро аз шикор шудан муҳофизат мекунанд. Нӯги тези онҳо метавонад ба бадани ҳамлагар халида, ӯро захмин кунад. Аммо хорҳо вазифаҳои дигар низ доранд: * '''Огоҳсозӣ''': Баъзе ҷайраҳо бо ҷунбонидани хорҳои думашон садои тақ-тақ бароварда, дарандаҳоро аз наздик шудан бозмедоранд. Ҳамчунин рангҳои баланду чашмнамои хорҳо ([[апосематизм]]) метавонанд дарандаҳоро аз дур низ огоҳ кунанд.<ref name="Warning">{{cite journal |last1=Speed |first1=Michael P. |last2=Ruxton |first2=Graeme D. |title=Warning displays in spiny animals: One (more) evolutionary route to aposematism |journal=Evolution |year=2005 |volume=59 |issue=12 |pages=2499–2508 |doi=10.1111/j.0014-3820.2005.tb00963.x}}</ref><ref name="PorcupineZoo">{{cite web |title=Porcupine |url=https://animals.sandiegozoo.org/animals/porcupine |publisher=San Diego Zoo Wildlife Alliance |language=en}}</ref> * '''Ҳаракат''': [[Хорпушти баҳрӣ|Хорпуштҳои баҳрӣ]] бо ёрии хорҳояшон дар таги баҳр ҳаракат мекунанд.<ref name="UrchinMovement">{{cite web |title=Sea urchins: Strange and spiny wonders of the ocean |url=https://www.nhm.ac.uk/discover/sea-urchins-strange-and-spiny-wonders-of-the-ocean.html |publisher=Natural History Museum |language=en}}</ref> * '''Устуворӣ''': Хорҳои хорпуштҳои баҳрӣ барои устувор нигоҳ доштани баданашон низ ёрӣ мерасонанд. Дар моҳиҳо бошад, хорҳои болҳо онҳоро устувор нигоҳ дошта, ба рост мондани бадан (баланс) ҳангоми шино кӯмак мекунанд.<ref name="FinFunction">{{cite web |title=Living in Water: Chapter 4 |url=https://tpwd.texas.gov/education/resources/aquatic-science/tas/chapters/chapter-4/ |publisher=Texas Parks and Wildlife Department |language=en}}</ref> * '''Заҳрзанӣ''': Дар баъзе ҷонварони баҳрӣ хорҳо барои ба бадани ҳамлагар ворид кардани заҳр хизмат мекунанд.<ref name="StingraySmithsonian">{{cite web |title=Freshwater stingray |url=https://nationalzoo.si.edu/animals/freshwater-stingray |publisher=Smithsonian’s National Zoo and Conservation Biology Institute |language=en}}</ref> == Паҳншавӣ == === Ширхӯрон === [[File:Irish hedgehog.jpg|thumb|Ба лӯнда печидани хорпуштак]] Хорҳо дар ҷайраҳо, [[хорпуштак]]ҳо, [[ехидна]]ҳо, [[тенрек]]ҳо ва баъзе [[хояндаҳо]]и дигар, аз ҷумлаи [[Муши хордор|мушҳои хордор]], дида мешаванд.<ref name="Crofts"/><ref name="EchidnaMuseum">{{cite web |title=Echidna research in the Mammalogy collection |url=https://australian.museum/learn/teachers/learning/echidna-research/ |publisher=Australian Museum |language=en}}</ref> Дар ҷайраҳо хорҳо бештар паҳлӯҳо ва пушти баданро мепӯшонанд. Ҳангоми хатар ҷайра хорҳояшро рост карда, худро калонтар нишон медиҳад. Агар даранда наздик ояд, бо хорҳояш ба он осеб мерасонад.<ref name="Cornell">{{cite web |title=Porcupine quill injuries in dogs |url=https://www.vet.cornell.edu/departments-centers-and-institutes/riney-canine-health-center/canine-health-information/porcupine-quill-injuries-in-dogs |publisher=Cornell University College of Veterinary Medicine |language=en}}</ref><ref name="PorcupineTPWD">{{cite web |title=Porcupines — Introducing Mammals to Young Naturalists |url=https://tpwd.texas.gov/publications/nonpwdpubs/introducing_mammals/porcupines/ |publisher=Texas Parks and Wildlife Department |language=en}}</ref> Хорҳои хорпуштакҳо аз хорҳои ҷайраҳо кӯтоҳтар буда, ба пӯсташон сахт часпидаанд. Ҳангоми хатар хорпуштак худро лӯнда карда, [[Сар|сар]], [[Шикам|шикам]] ва дигар ҷойҳои нарми баданашро зери хорҳояш пинҳон мекунад.<ref name="HedgehogRSPCA">{{cite web |title=Hedgehogs in the UK |url=https://www.rspca.org.uk/adviceandwelfare/wildlife/hedgehogs |publisher=RSPCA |language=en}}</ref><ref name="HedgehogCalgary">{{cite web |title=Hedgehog Anatomy |url=https://vet.ucalgary.ca/summercamps/anatomy/wednesday/exotics |publisher=University of Calgary Faculty of Veterinary Medicine |language=en}}</ref> Ехиднаҳо низ хорҳои [[кератин]]ӣ доранд. Гарчанде ҷайраҳо, хорпуштакҳо ва ехиднаҳо ба гурӯҳҳои гуногуни ширхӯрон дохил мешаванд ҳам, хорҳои ҳамаи онҳо аз мӯйҳои шаклдигаркарда ба вуҷуд омадаанд.<ref name="EchidnaCSIRO">{{cite web |title=The echidna (or spiny ant-eater) (1969) |url=https://csiropedia.csiro.au/echidna-spiny-ant-eater-1969/ |publisher=CSIROpedia |language=en}}</ref> === Моҳиҳо === [[Акс:MC Rotfeuerfisch.jpg|thumb|Моҳии шер (''Pterois'') бо хорҳои дарозу заҳрнок]] Дар бисёр моҳиҳо хорҳои сахту нӯгтез дар [[боли шиноварӣ|болҳои шиноварӣ]] ҷойгир буда, барои устуворӣ ва муҳофизати бадани моҳӣ хизмат мекунанд. Ин хорҳо дурушт ва бебуғум буда, аз устухонҳои нарму чандири болҳо фарқ мекунанд.<ref name="FishAnatomy">{{cite web |title=Structure and Function — Fish |url=https://manoa.hawaii.edu/exploringourfluidearth/biological/fish/structure-and-function-fish |publisher=University of Hawaiʻi at Mānoa |language=en}}</ref> Дар баъзе намудҳо, аз ҷумла моҳии шер (''Pterois'') ва моҳиҳои [[Оила (таксономия)|оилаи]] каждуммоҳиҳо (''Scorpaenidae''), хорҳо ба [[Ғадуди заҳрбарор|ғадудҳои заҳрбарор]] пайвастанд. Хор ба пӯст халида, онро шикоф мекунад ва аз он сӯрохӣ заҳр ворид шуда, сабаби заҳролудшавӣ гардад.<ref name="NOAA">{{cite web |title=What is a lionfish? |url=https://oceanservice.noaa.gov/facts/lionfish-facts.html |publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration |language=en}}</ref> {{clear}} === Бемӯҳраҳо === Хорҳо дар бемӯҳраҳо, ба монанди [[сӯзанпӯстон]], [[нармбаданҳо]] ва [[буғумпойҳо]] низ дида мешаванд. Дар хорпуштҳои баҳрӣ, хорҳои ҳаракаткунанда ба [[Скелет|скелети]] оҳакияш пайваст буда, вазифаи муҳофизат ва ҳаракаткуниро иҷро мекунанд.<ref name="SeaUrchin">{{cite web |title=Sea Stars, Urchins and Relatives |url=https://ocean.si.edu/ocean-life/invertebrates/sea-stars-urchins-and-relatives |publisher=Smithsonian Ocean |language=en}}</ref> [[Садаф]]и баъзе [[Шикампойҳо|шикампойҳо]] ва [[Нармбаданҳо|нармбаданҳои]] [[Дуғалсамадорон|дуғалсамадорон]] низ барҷастагиҳои хоршакл дорад. Синфи [[харчангшаклон]] ҳам намояндагоне дорад, ки [[Скелети берунӣ|скелети берунии]] онҳо хорпӯш ҳастанд.<ref name="ShellSpines">{{cite web |last=Leal |first=José H. |title=A Coat of Sharp Spines |url=https://www.shellmuseum.org/post/a-coat-of-sharp-spines |publisher=Bailey-Matthews National Shell Museum |date=2019-11-15 |language=en}}</ref><ref name="ThornyOyster">{{cite web |title=Pacific Thorny Oyster |url=https://qrius.si.edu/browse/object/10010589 |publisher=Smithsonian Institution |language=en}}</ref><ref name="CrabSpines">{{cite web |title=Alaskan King Crab |url=https://www.aquariumofpacific.org/onlinelearningcenter/species/alaskan_king_crab |publisher=Aquarium of the Pacific |language=en}}</ref> [[Кирмина|Кирминаҳои]] баъзе [[Шабпарак|шабпаракҳо]] бо мӯякҳои сахту хоршакл пӯшида шудаанд. Кирминаҳои шабпаракҳои [[Авлод (таксономия)|авлоди]] [[Лономия|лономия]], ки дар [[Амрикои Ҷанубӣ]] зиндагӣ мекунанд, хорҳои бисёр заҳрнок доранд. Агар хорҳои онҳо ба пӯст халанд, заҳр метавонад ба [[лахташавӣ|лахташавии]] хун халал расонад ва дар ҳолатҳои вазнин боиси [[Хунравӣ|хунравӣ]] ва осеби [[Гурда|гурдаҳо]] шавад.<ref name="Lonomia">{{cite journal |last1=Maggi |first1=Silviane |last2=Faulhaber |first2=Gustavo Adolpho Moreira |title=Lonomia obliqua Walker (Lepidoptera: Saturniidae): hemostasis implications |journal=Revista da Associação Médica Brasileira |year=2015 |volume=61 |issue=3 |pages=263–268 |doi=10.1590/1806-9282.61.03.263}}</ref><ref name="LonomiaToxin">{{cite journal |last1=Veiga |first1=A. B. |last2=Blochtein |first2=B. |last3=Guimarães |first3=J. A. |title=Structures involved in production, secretion and injection of the venom produced by the caterpillar Lonomia obliqua (Lepidoptera, Saturniidae) |journal=Toxicon |year=2001 |volume=39 |issue=9 |pages=1343–1351 |doi=10.1016/S0041-0101(01)00086-1}}</ref><ref name="LonomiaReview">{{cite journal |last1=Carrijo-Carvalho |first1=Linda Christian |last2=Chudzinski-Tavassi |first2=Ana Marisa |title=The venom of the Lonomia caterpillar: an overview |journal=Toxicon |year=2007 |volume=49 |issue=6 |pages=741–757 |doi=10.1016/j.toxicon.2006.11.033}}</ref> <gallery mode="nolines"> File:Spondylus.jpg|[[Чинсадафи хордори шоҳӣ]] File:Spiny king crab md.jpg|[[Харчанги хордори калифорнӣ]] File:Lonomia-obliqua-citsc-1.jpg|Кирминаи [[Лономияи каҷ|лономияи каҷ]] </gallery> == Пайдоиш == Хорҳо дар ҳар гурӯҳи ҷонварон дар раванди [[таҳаввул|эволютсия]] ҷудогона ба вуҷуд омадаанд. Ин падида намунаи [[таҳаввули ҳамгаро|эволютсияи ҳамгаро]] мебошад, ки дар он [[Ҷондор (биология)|организмҳои]] ҳархела новобаста аз ҳамдигар хусусиятҳои монанд пайдо мекунанд.<ref name="Crofts"/> Пайдоиши хорҳо ба хатари [[Тӯъма|тӯъмаи]] дарандаҳо шудан пайванд дорад. Хору дигар сохторҳои муҳофизатӣ бештар дар ширхӯроне пайдо шудаанд, ки дар ҷойҳои кушод зиндагӣ мекунанд ва имкони пинҳон шудан ё гурехтанашон кам аст.<ref name="Stankowich">{{cite journal |last1=Stankowich |first1=Theodore |last2=Campbell |first2=Lisa A. |title=Living in the danger zone: Exposure to predators and the evolution of spines and body armor in mammals |journal=Evolution |year=2016 |volume=70 |issue=7 |pages=1501–1511 |doi=10.1111/evo.12961}}</ref> == Осебҳо ва дармони онҳо == [[File:Sea urchin injury.jpg|thumb|150px|Пое, ки ба он хорҳои хорпушти баҳрӣ халидааст]] Хорҳо ба пӯст халида, онро захмӣ мекунанд. Ҷиддияти осеб ба шаклу андозаи хор, чуқурии захм ва заҳрнокии он вобаста аст. Хорҳое, ки дар [[Бофта|бофтаҳои бадан]] мемонанд, метавонанд боиси [[дард]], варам, [[газак]] ва [[сироят]] шаванд.<ref name="UrchinNPS">{{cite web |title=Sea Urchin |url=https://www.nps.gov/places/sea-urchin.htm |publisher=U.S. National Park Service |language=en}}</ref> Хорҳои ҷайра ҳарчанд заҳрнок набошанд ҳам, онҳо метавонанд ба пӯст чуқур халанд. Агар хор дар бадан монад, метавонад шикаста, ба ҷойҳои дарунтар кӯчад ва ба [[Узв|узвҳо]] осеб расонад. Аз ин рӯ, хорҳои халидаро набояд худсарона берун кашид. Дар чунин ҳолат бояд ҳатман ба [[пизишк]] муроҷиат кард.<ref name="Cornell"/> Хорҳои баъзе моҳиҳо заҳрноканд. [[Заҳр|Заҳри]] онҳо метавонад ба кори [[дил]] ва нафаскашӣ таъсир расонад ва ҳатто боиси [[марг]] гардад.<ref name="CDC">{{cite web |title=Poisonings, Envenomations, and Toxic Exposures During Travel |url=https://www.cdc.gov/yellow-book/hcp/environmental-hazards-risks/poisonings-envenomations-and-toxic-exposures-during-travel.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |language=en}}</ref> == Корбурд == [[File:Porcupine quill box (12268979095).jpg|thumb|Қуттие, ки аз дукҳои ҷайра сохта шудааст]] Хорҳои баъзе ҷонварон аз замонҳои қадим барои сохтани зевару ашёҳои ороишӣ истифода мешуданд. Мардуми бумии [[Амрикои Шимолӣ]] хорҳои ҷайраро ранг карда, бо онҳо [[пӯшок]], [[пойафзор]], [[халта]] ва дигар чизҳоро оро медоданд. Ин ҳунарро ''quillwork'' меноманд.<ref name="Quillwork">{{cite book |last=Orchard |first=William C. |title=The Technique of Porcupine-Quill Decoration Among the North American Indians |publisher=Museum of the American Indian, Heye Foundation |year=1916 |doi=10.5479/sil.451243.39088016090201}}</ref><ref name="QuillworkMuseum">{{cite web |title=Moccasins |url=https://americanindian.si.edu/collections-search/object/NMAI_132259 |publisher=National Museum of the American Indian, Smithsonian Institution |language=en}}</ref> Донишмандон сохти хорҳои ҷайраро меомӯзанд, то дар асоси онҳо сӯзанҳои пизишкӣ ва дигар асбобҳои [[Ҷарроҳӣ|ҷарроҳии]] навро созанд.<ref name="Cho">{{cite journal |last1=Cho |first1=Woo Kyung |last2=Ankrum |first2=James A. |last3=Guo |first3=Dagang |last4=Chester |first4=Shawn A. |last5=Yang |first5=Seung Yun |last6=Kashyap |first6=Anurag |last7=Campbell |first7=Georgina A. |last8=Wood |first8=Robert J. |last9=Rijal |first9=Ram K. |last10=Karnik |first10=Rohit |last11=Langer |first11=Robert |last12=Karp |first12=Jeffrey M. |title=Microstructured barbs on the North American porcupine quill enable easy tissue penetration and difficult removal |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |year=2012 |volume=109 |issue=52 |pages=21289–21294 |doi=10.1073/pnas.1216441109}}</ref> == Адабиёт == {{reflist}} [[Гурӯҳ:Анатомияи ҳайвонот]] [[Гурӯҳ:Муҳофизати ҳайвонот]] [[Гурӯҳ:Зоология]] 7e2j4wiw693wp2tp9gcxg435xcf5aw7 1490756 1490755 2026-10-23T00:44:10Z Zosya95 54344 /* Бемӯҳраҳо */ 1490756 wikitext text/x-wiki {{Дигар маъноҳо|Хор (мазмунҳо)}} [[Акс:Stekelvarken Aiguilles Porc-épic.jpg|thumb|Хорҳои [[ҷайра]]]] '''Хор''', '''дук''' ё '''дуг''' — сохти сахту нӯгтез дар бадани баъзе [[ҷонварон]], ки бештар барои муҳофизат аз [[дарандаҳо]] хизмат мекунад. Хорҳо дар гурӯҳҳои гуногуни [[мӯҳрадорон]] ва [[бемӯҳраҳо]] дида мешаванд. Онҳо вобаста аз ҷонвар аз ҷиҳати андоза, шакл, таркиб ва корбурд фарқ мекунанд. Хорҳо ғайр аз муҳофизат, барои ҳаракат, устувор нигоҳ доштани бадан, огоҳ кардани душман ва заҳрзанӣ низ ба кор мераванд.<ref name="Crofts">{{cite journal |last1=Crofts |first1=Stephanie B. |last2=Stankowich |first2=Theodore |title=Stabbing Spines: A Review of the Biomechanics and Evolution of Defensive Spines |journal=Integrative and Comparative Biology |year=2021 |volume=61 |issue=2 |pages=655–667 |doi=10.1093/icb/icab099}}</ref> == Сохт == [[File:S. purp Sea urchin spines 1505.jpg|thumb|Хорҳои сӯзанмонанди хорпушти баҳрӣ]] Хорҳо бештар дарозрӯя ё сӯзанмонанд буда, аз ҷиҳати андоза, шакл ва ранг гуногунанд. Сохти онҳо дар ҳама ҷонварон яксон нест: * '''[[Ширхӯрон]]''' (ҷайраҳо ва [[Хорпуштак|хорпуштакҳо]]): Хорҳо аз мӯйҳои шаклдигаркарда ба вуҷуд омада, бештар аз [[кератин]] сохта шудаанд. Даруни баъзе хорҳо ковок ё исфанҷмонанд буда, ин сохтор онҳоро сабук ва ҳамзамон устувор мегардонад.<ref name="Vincent">{{cite journal |last1=Vincent |first1=J. F. V. |last2=Owers |first2=P. |title=Mechanical design of hedgehog spines and porcupine quills |journal=Journal of Zoology |year=1986 |volume=210 |issue=1 |pages=55–75 |doi=10.1111/j.1469-7998.1986.tb03620.x}}</ref> * '''[[Моҳиҳо]]''': Хорҳо бештар аз бофтаи [[Устухон|устухонӣ]] сохта шудаанд.<ref name="FishGlossary">{{cite web |title=Glossary of fish terms |url=https://australian.museum/learn/animals/fishes/glossary-of-fish-terms/ |publisher=Australian Museum |language=en}}</ref> * '''[[Хорпушти баҳрӣ|Хорпуштҳои баҳрӣ]]''': Хорҳо аз моддаҳои оҳакӣ, бештар аз [[Карбонати калсий|карбонати калсий]], сохта шудаанд.<ref name="UrchinCalcite">{{cite journal |last1=Politi |first1=Yael |last2=Arad |first2=Talmon |last3=Klein |first3=Eugenia |last4=Weiner |first4=Steve |last5=Addadi |first5=Lia |title=Sea urchin spine calcite forms via a transient amorphous calcium carbonate phase |journal=Science |year=2004 |volume=306 |issue=5699 |pages=1161–1164 |doi=10.1126/science.1102289}}</ref> == Вазифаҳо == Хорҳо пеш аз ҳама ҷонваронро аз шикор шудан муҳофизат мекунанд. Нӯги тези онҳо метавонад ба бадани ҳамлагар халида, ӯро захмин кунад. Аммо хорҳо вазифаҳои дигар низ доранд: * '''Огоҳсозӣ''': Баъзе ҷайраҳо бо ҷунбонидани хорҳои думашон садои тақ-тақ бароварда, дарандаҳоро аз наздик шудан бозмедоранд. Ҳамчунин рангҳои баланду чашмнамои хорҳо ([[апосематизм]]) метавонанд дарандаҳоро аз дур низ огоҳ кунанд.<ref name="Warning">{{cite journal |last1=Speed |first1=Michael P. |last2=Ruxton |first2=Graeme D. |title=Warning displays in spiny animals: One (more) evolutionary route to aposematism |journal=Evolution |year=2005 |volume=59 |issue=12 |pages=2499–2508 |doi=10.1111/j.0014-3820.2005.tb00963.x}}</ref><ref name="PorcupineZoo">{{cite web |title=Porcupine |url=https://animals.sandiegozoo.org/animals/porcupine |publisher=San Diego Zoo Wildlife Alliance |language=en}}</ref> * '''Ҳаракат''': [[Хорпушти баҳрӣ|Хорпуштҳои баҳрӣ]] бо ёрии хорҳояшон дар таги баҳр ҳаракат мекунанд.<ref name="UrchinMovement">{{cite web |title=Sea urchins: Strange and spiny wonders of the ocean |url=https://www.nhm.ac.uk/discover/sea-urchins-strange-and-spiny-wonders-of-the-ocean.html |publisher=Natural History Museum |language=en}}</ref> * '''Устуворӣ''': Хорҳои хорпуштҳои баҳрӣ барои устувор нигоҳ доштани баданашон низ ёрӣ мерасонанд. Дар моҳиҳо бошад, хорҳои болҳо онҳоро устувор нигоҳ дошта, ба рост мондани бадан (баланс) ҳангоми шино кӯмак мекунанд.<ref name="FinFunction">{{cite web |title=Living in Water: Chapter 4 |url=https://tpwd.texas.gov/education/resources/aquatic-science/tas/chapters/chapter-4/ |publisher=Texas Parks and Wildlife Department |language=en}}</ref> * '''Заҳрзанӣ''': Дар баъзе ҷонварони баҳрӣ хорҳо барои ба бадани ҳамлагар ворид кардани заҳр хизмат мекунанд.<ref name="StingraySmithsonian">{{cite web |title=Freshwater stingray |url=https://nationalzoo.si.edu/animals/freshwater-stingray |publisher=Smithsonian’s National Zoo and Conservation Biology Institute |language=en}}</ref> == Паҳншавӣ == === Ширхӯрон === [[File:Irish hedgehog.jpg|thumb|Ба лӯнда печидани хорпуштак]] Хорҳо дар ҷайраҳо, [[хорпуштак]]ҳо, [[ехидна]]ҳо, [[тенрек]]ҳо ва баъзе [[хояндаҳо]]и дигар, аз ҷумлаи [[Муши хордор|мушҳои хордор]], дида мешаванд.<ref name="Crofts"/><ref name="EchidnaMuseum">{{cite web |title=Echidna research in the Mammalogy collection |url=https://australian.museum/learn/teachers/learning/echidna-research/ |publisher=Australian Museum |language=en}}</ref> Дар ҷайраҳо хорҳо бештар паҳлӯҳо ва пушти баданро мепӯшонанд. Ҳангоми хатар ҷайра хорҳояшро рост карда, худро калонтар нишон медиҳад. Агар даранда наздик ояд, бо хорҳояш ба он осеб мерасонад.<ref name="Cornell">{{cite web |title=Porcupine quill injuries in dogs |url=https://www.vet.cornell.edu/departments-centers-and-institutes/riney-canine-health-center/canine-health-information/porcupine-quill-injuries-in-dogs |publisher=Cornell University College of Veterinary Medicine |language=en}}</ref><ref name="PorcupineTPWD">{{cite web |title=Porcupines — Introducing Mammals to Young Naturalists |url=https://tpwd.texas.gov/publications/nonpwdpubs/introducing_mammals/porcupines/ |publisher=Texas Parks and Wildlife Department |language=en}}</ref> Хорҳои хорпуштакҳо аз хорҳои ҷайраҳо кӯтоҳтар буда, ба пӯсташон сахт часпидаанд. Ҳангоми хатар хорпуштак худро лӯнда карда, [[Сар|сар]], [[Шикам|шикам]] ва дигар ҷойҳои нарми баданашро зери хорҳояш пинҳон мекунад.<ref name="HedgehogRSPCA">{{cite web |title=Hedgehogs in the UK |url=https://www.rspca.org.uk/adviceandwelfare/wildlife/hedgehogs |publisher=RSPCA |language=en}}</ref><ref name="HedgehogCalgary">{{cite web |title=Hedgehog Anatomy |url=https://vet.ucalgary.ca/summercamps/anatomy/wednesday/exotics |publisher=University of Calgary Faculty of Veterinary Medicine |language=en}}</ref> Ехиднаҳо низ хорҳои [[кератин]]ӣ доранд. Гарчанде ҷайраҳо, хорпуштакҳо ва ехиднаҳо ба гурӯҳҳои гуногуни ширхӯрон дохил мешаванд ҳам, хорҳои ҳамаи онҳо аз мӯйҳои шаклдигаркарда ба вуҷуд омадаанд.<ref name="EchidnaCSIRO">{{cite web |title=The echidna (or spiny ant-eater) (1969) |url=https://csiropedia.csiro.au/echidna-spiny-ant-eater-1969/ |publisher=CSIROpedia |language=en}}</ref> === Моҳиҳо === [[Акс:MC Rotfeuerfisch.jpg|thumb|Моҳии шер (''Pterois'') бо хорҳои дарозу заҳрнок]] Дар бисёр моҳиҳо хорҳои сахту нӯгтез дар [[боли шиноварӣ|болҳои шиноварӣ]] ҷойгир буда, барои устуворӣ ва муҳофизати бадани моҳӣ хизмат мекунанд. Ин хорҳо дурушт ва бебуғум буда, аз устухонҳои нарму чандири болҳо фарқ мекунанд.<ref name="FishAnatomy">{{cite web |title=Structure and Function — Fish |url=https://manoa.hawaii.edu/exploringourfluidearth/biological/fish/structure-and-function-fish |publisher=University of Hawaiʻi at Mānoa |language=en}}</ref> Дар баъзе намудҳо, аз ҷумла моҳии шер (''Pterois'') ва моҳиҳои [[Оила (таксономия)|оилаи]] каждуммоҳиҳо (''Scorpaenidae''), хорҳо ба [[Ғадуди заҳрбарор|ғадудҳои заҳрбарор]] пайвастанд. Хор ба пӯст халида, онро шикоф мекунад ва аз он сӯрохӣ заҳр ворид шуда, сабаби заҳролудшавӣ гардад.<ref name="NOAA">{{cite web |title=What is a lionfish? |url=https://oceanservice.noaa.gov/facts/lionfish-facts.html |publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration |language=en}}</ref> {{clear}} === Бемӯҳраҳо === Хорҳо дар бемӯҳраҳо, ба монанди [[сӯзанпӯстон]], [[нармбаданҳо]] ва [[буғумпойҳо]] низ дида мешаванд. Дар хорпуштҳои баҳрӣ, хорҳои ҳаракаткунанда ба [[Скелет|скелети]] оҳакияш пайваст буда, вазифаи муҳофизат ва ҳаракаткуниро иҷро мекунанд.<ref name="SeaUrchin">{{cite web |title=Sea Stars, Urchins and Relatives |url=https://ocean.si.edu/ocean-life/invertebrates/sea-stars-urchins-and-relatives |publisher=Smithsonian Ocean |language=en}}</ref> [[Садаф]]и баъзе [[Шикампойҳо|шикампойҳо]] ва [[Нармбаданҳо|нармбаданҳои]] [[Дуғалсамадорон|дуғалсамадорон]] низ барҷастагиҳои хоршакл дорад. Синфи [[харчангшаклон]] ҳам намояндагоне дорад, ки [[Скелети берунӣ|скелети берунии]] онҳо хорпӯш ҳастанд.<ref name="ShellSpines">{{cite web |last=Leal |first=José H. |title=A Coat of Sharp Spines |url=https://www.shellmuseum.org/post/a-coat-of-sharp-spines |publisher=Bailey-Matthews National Shell Museum |date=2019-11-15 |language=en}}</ref><ref name="ThornyOyster">{{cite web |title=Pacific Thorny Oyster |url=https://qrius.si.edu/browse/object/10010589 |publisher=Smithsonian Institution |language=en}}</ref><ref name="CrabSpines">{{cite web |title=Alaskan King Crab |url=https://www.aquariumofpacific.org/onlinelearningcenter/species/alaskan_king_crab |publisher=Aquarium of the Pacific |language=en}}</ref> [[Кирмина|Кирминаҳои]] баъзе [[Шабпарак|шабпаракҳо]] бо мӯякҳои сахту хоршакл пӯшида шудаанд. Кирминаҳои шабпаракҳои [[Авлод (таксономия)|авлоди]] [[Лономия|лономия]], ки дар [[Амрикои Ҷанубӣ]] зиндагӣ мекунанд, хорҳои бисёр заҳрнок доранд. Агар хорҳои онҳо ба пӯст халанд, заҳр метавонад ба [[лахташавӣ|лахташавии]] хун халал расонад ва дар ҳолатҳои вазнин боиси [[Хунравӣ|хунравӣ]] ва осеби [[Гурда|гурдаҳо]] шавад.<ref name="Lonomia">{{cite journal |last1=Maggi |first1=Silviane |last2=Faulhaber |first2=Gustavo Adolpho Moreira |title=Lonomia obliqua Walker (Lepidoptera: Saturniidae): hemostasis implications |journal=Revista da Associação Médica Brasileira |year=2015 |volume=61 |issue=3 |pages=263–268 |doi=10.1590/1806-9282.61.03.263}}</ref><ref name="LonomiaToxin">{{cite journal |last1=Veiga |first1=A. B. |last2=Blochtein |first2=B. |last3=Guimarães |first3=J. A. |title=Structures involved in production, secretion and injection of the venom produced by the caterpillar Lonomia obliqua (Lepidoptera, Saturniidae) |journal=Toxicon |year=2001 |volume=39 |issue=9 |pages=1343–1351 |doi=10.1016/S0041-0101(01)00086-1}}</ref><ref name="LonomiaReview">{{cite journal |last1=Carrijo-Carvalho |first1=Linda Christian |last2=Chudzinski-Tavassi |first2=Ana Marisa |title=The venom of the Lonomia caterpillar: an overview |journal=Toxicon |year=2007 |volume=49 |issue=6 |pages=741–757 |doi=10.1016/j.toxicon.2006.11.033}}</ref> <gallery> File:Spondylus.jpg|[[Чинсадафи хордори шоҳӣ]] File:Spiny king crab md.jpg|[[Харчанги хордори калифорнӣ]] File:Lonomia-obliqua-citsc-1.jpg|Кирминаи [[Лономияи каҷ|лономияи каҷ]] </gallery> == Пайдоиш == Хорҳо дар ҳар гурӯҳи ҷонварон дар раванди [[таҳаввул|эволютсия]] ҷудогона ба вуҷуд омадаанд. Ин падида намунаи [[таҳаввули ҳамгаро|эволютсияи ҳамгаро]] мебошад, ки дар он [[Ҷондор (биология)|организмҳои]] ҳархела новобаста аз ҳамдигар хусусиятҳои монанд пайдо мекунанд.<ref name="Crofts"/> Пайдоиши хорҳо ба хатари [[Тӯъма|тӯъмаи]] дарандаҳо шудан пайванд дорад. Хору дигар сохторҳои муҳофизатӣ бештар дар ширхӯроне пайдо шудаанд, ки дар ҷойҳои кушод зиндагӣ мекунанд ва имкони пинҳон шудан ё гурехтанашон кам аст.<ref name="Stankowich">{{cite journal |last1=Stankowich |first1=Theodore |last2=Campbell |first2=Lisa A. |title=Living in the danger zone: Exposure to predators and the evolution of spines and body armor in mammals |journal=Evolution |year=2016 |volume=70 |issue=7 |pages=1501–1511 |doi=10.1111/evo.12961}}</ref> == Осебҳо ва дармони онҳо == [[File:Sea urchin injury.jpg|thumb|150px|Пое, ки ба он хорҳои хорпушти баҳрӣ халидааст]] Хорҳо ба пӯст халида, онро захмӣ мекунанд. Ҷиддияти осеб ба шаклу андозаи хор, чуқурии захм ва заҳрнокии он вобаста аст. Хорҳое, ки дар [[Бофта|бофтаҳои бадан]] мемонанд, метавонанд боиси [[дард]], варам, [[газак]] ва [[сироят]] шаванд.<ref name="UrchinNPS">{{cite web |title=Sea Urchin |url=https://www.nps.gov/places/sea-urchin.htm |publisher=U.S. National Park Service |language=en}}</ref> Хорҳои ҷайра ҳарчанд заҳрнок набошанд ҳам, онҳо метавонанд ба пӯст чуқур халанд. Агар хор дар бадан монад, метавонад шикаста, ба ҷойҳои дарунтар кӯчад ва ба [[Узв|узвҳо]] осеб расонад. Аз ин рӯ, хорҳои халидаро набояд худсарона берун кашид. Дар чунин ҳолат бояд ҳатман ба [[пизишк]] муроҷиат кард.<ref name="Cornell"/> Хорҳои баъзе моҳиҳо заҳрноканд. [[Заҳр|Заҳри]] онҳо метавонад ба кори [[дил]] ва нафаскашӣ таъсир расонад ва ҳатто боиси [[марг]] гардад.<ref name="CDC">{{cite web |title=Poisonings, Envenomations, and Toxic Exposures During Travel |url=https://www.cdc.gov/yellow-book/hcp/environmental-hazards-risks/poisonings-envenomations-and-toxic-exposures-during-travel.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |language=en}}</ref> == Корбурд == [[File:Porcupine quill box (12268979095).jpg|thumb|Қуттие, ки аз дукҳои ҷайра сохта шудааст]] Хорҳои баъзе ҷонварон аз замонҳои қадим барои сохтани зевару ашёҳои ороишӣ истифода мешуданд. Мардуми бумии [[Амрикои Шимолӣ]] хорҳои ҷайраро ранг карда, бо онҳо [[пӯшок]], [[пойафзор]], [[халта]] ва дигар чизҳоро оро медоданд. Ин ҳунарро ''quillwork'' меноманд.<ref name="Quillwork">{{cite book |last=Orchard |first=William C. |title=The Technique of Porcupine-Quill Decoration Among the North American Indians |publisher=Museum of the American Indian, Heye Foundation |year=1916 |doi=10.5479/sil.451243.39088016090201}}</ref><ref name="QuillworkMuseum">{{cite web |title=Moccasins |url=https://americanindian.si.edu/collections-search/object/NMAI_132259 |publisher=National Museum of the American Indian, Smithsonian Institution |language=en}}</ref> Донишмандон сохти хорҳои ҷайраро меомӯзанд, то дар асоси онҳо сӯзанҳои пизишкӣ ва дигар асбобҳои [[Ҷарроҳӣ|ҷарроҳии]] навро созанд.<ref name="Cho">{{cite journal |last1=Cho |first1=Woo Kyung |last2=Ankrum |first2=James A. |last3=Guo |first3=Dagang |last4=Chester |first4=Shawn A. |last5=Yang |first5=Seung Yun |last6=Kashyap |first6=Anurag |last7=Campbell |first7=Georgina A. |last8=Wood |first8=Robert J. |last9=Rijal |first9=Ram K. |last10=Karnik |first10=Rohit |last11=Langer |first11=Robert |last12=Karp |first12=Jeffrey M. |title=Microstructured barbs on the North American porcupine quill enable easy tissue penetration and difficult removal |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |year=2012 |volume=109 |issue=52 |pages=21289–21294 |doi=10.1073/pnas.1216441109}}</ref> == Адабиёт == {{reflist}} [[Гурӯҳ:Анатомияи ҳайвонот]] [[Гурӯҳ:Муҳофизати ҳайвонот]] [[Гурӯҳ:Зоология]] ney1r79ht93jk4c99eylzfhdqijx46h 1490757 1490756 2026-10-23T00:46:04Z Zosya95 54344 /* Бемӯҳраҳо */ 1490757 wikitext text/x-wiki {{Дигар маъноҳо|Хор (мазмунҳо)}} [[Акс:Stekelvarken Aiguilles Porc-épic.jpg|thumb|Хорҳои [[ҷайра]]]] '''Хор''', '''дук''' ё '''дуг''' — сохти сахту нӯгтез дар бадани баъзе [[ҷонварон]], ки бештар барои муҳофизат аз [[дарандаҳо]] хизмат мекунад. Хорҳо дар гурӯҳҳои гуногуни [[мӯҳрадорон]] ва [[бемӯҳраҳо]] дида мешаванд. Онҳо вобаста аз ҷонвар аз ҷиҳати андоза, шакл, таркиб ва корбурд фарқ мекунанд. Хорҳо ғайр аз муҳофизат, барои ҳаракат, устувор нигоҳ доштани бадан, огоҳ кардани душман ва заҳрзанӣ низ ба кор мераванд.<ref name="Crofts">{{cite journal |last1=Crofts |first1=Stephanie B. |last2=Stankowich |first2=Theodore |title=Stabbing Spines: A Review of the Biomechanics and Evolution of Defensive Spines |journal=Integrative and Comparative Biology |year=2021 |volume=61 |issue=2 |pages=655–667 |doi=10.1093/icb/icab099}}</ref> == Сохт == [[File:S. purp Sea urchin spines 1505.jpg|thumb|Хорҳои сӯзанмонанди хорпушти баҳрӣ]] Хорҳо бештар дарозрӯя ё сӯзанмонанд буда, аз ҷиҳати андоза, шакл ва ранг гуногунанд. Сохти онҳо дар ҳама ҷонварон яксон нест: * '''[[Ширхӯрон]]''' (ҷайраҳо ва [[Хорпуштак|хорпуштакҳо]]): Хорҳо аз мӯйҳои шаклдигаркарда ба вуҷуд омада, бештар аз [[кератин]] сохта шудаанд. Даруни баъзе хорҳо ковок ё исфанҷмонанд буда, ин сохтор онҳоро сабук ва ҳамзамон устувор мегардонад.<ref name="Vincent">{{cite journal |last1=Vincent |first1=J. F. V. |last2=Owers |first2=P. |title=Mechanical design of hedgehog spines and porcupine quills |journal=Journal of Zoology |year=1986 |volume=210 |issue=1 |pages=55–75 |doi=10.1111/j.1469-7998.1986.tb03620.x}}</ref> * '''[[Моҳиҳо]]''': Хорҳо бештар аз бофтаи [[Устухон|устухонӣ]] сохта шудаанд.<ref name="FishGlossary">{{cite web |title=Glossary of fish terms |url=https://australian.museum/learn/animals/fishes/glossary-of-fish-terms/ |publisher=Australian Museum |language=en}}</ref> * '''[[Хорпушти баҳрӣ|Хорпуштҳои баҳрӣ]]''': Хорҳо аз моддаҳои оҳакӣ, бештар аз [[Карбонати калсий|карбонати калсий]], сохта шудаанд.<ref name="UrchinCalcite">{{cite journal |last1=Politi |first1=Yael |last2=Arad |first2=Talmon |last3=Klein |first3=Eugenia |last4=Weiner |first4=Steve |last5=Addadi |first5=Lia |title=Sea urchin spine calcite forms via a transient amorphous calcium carbonate phase |journal=Science |year=2004 |volume=306 |issue=5699 |pages=1161–1164 |doi=10.1126/science.1102289}}</ref> == Вазифаҳо == Хорҳо пеш аз ҳама ҷонваронро аз шикор шудан муҳофизат мекунанд. Нӯги тези онҳо метавонад ба бадани ҳамлагар халида, ӯро захмин кунад. Аммо хорҳо вазифаҳои дигар низ доранд: * '''Огоҳсозӣ''': Баъзе ҷайраҳо бо ҷунбонидани хорҳои думашон садои тақ-тақ бароварда, дарандаҳоро аз наздик шудан бозмедоранд. Ҳамчунин рангҳои баланду чашмнамои хорҳо ([[апосематизм]]) метавонанд дарандаҳоро аз дур низ огоҳ кунанд.<ref name="Warning">{{cite journal |last1=Speed |first1=Michael P. |last2=Ruxton |first2=Graeme D. |title=Warning displays in spiny animals: One (more) evolutionary route to aposematism |journal=Evolution |year=2005 |volume=59 |issue=12 |pages=2499–2508 |doi=10.1111/j.0014-3820.2005.tb00963.x}}</ref><ref name="PorcupineZoo">{{cite web |title=Porcupine |url=https://animals.sandiegozoo.org/animals/porcupine |publisher=San Diego Zoo Wildlife Alliance |language=en}}</ref> * '''Ҳаракат''': [[Хорпушти баҳрӣ|Хорпуштҳои баҳрӣ]] бо ёрии хорҳояшон дар таги баҳр ҳаракат мекунанд.<ref name="UrchinMovement">{{cite web |title=Sea urchins: Strange and spiny wonders of the ocean |url=https://www.nhm.ac.uk/discover/sea-urchins-strange-and-spiny-wonders-of-the-ocean.html |publisher=Natural History Museum |language=en}}</ref> * '''Устуворӣ''': Хорҳои хорпуштҳои баҳрӣ барои устувор нигоҳ доштани баданашон низ ёрӣ мерасонанд. Дар моҳиҳо бошад, хорҳои болҳо онҳоро устувор нигоҳ дошта, ба рост мондани бадан (баланс) ҳангоми шино кӯмак мекунанд.<ref name="FinFunction">{{cite web |title=Living in Water: Chapter 4 |url=https://tpwd.texas.gov/education/resources/aquatic-science/tas/chapters/chapter-4/ |publisher=Texas Parks and Wildlife Department |language=en}}</ref> * '''Заҳрзанӣ''': Дар баъзе ҷонварони баҳрӣ хорҳо барои ба бадани ҳамлагар ворид кардани заҳр хизмат мекунанд.<ref name="StingraySmithsonian">{{cite web |title=Freshwater stingray |url=https://nationalzoo.si.edu/animals/freshwater-stingray |publisher=Smithsonian’s National Zoo and Conservation Biology Institute |language=en}}</ref> == Паҳншавӣ == === Ширхӯрон === [[File:Irish hedgehog.jpg|thumb|Ба лӯнда печидани хорпуштак]] Хорҳо дар ҷайраҳо, [[хорпуштак]]ҳо, [[ехидна]]ҳо, [[тенрек]]ҳо ва баъзе [[хояндаҳо]]и дигар, аз ҷумлаи [[Муши хордор|мушҳои хордор]], дида мешаванд.<ref name="Crofts"/><ref name="EchidnaMuseum">{{cite web |title=Echidna research in the Mammalogy collection |url=https://australian.museum/learn/teachers/learning/echidna-research/ |publisher=Australian Museum |language=en}}</ref> Дар ҷайраҳо хорҳо бештар паҳлӯҳо ва пушти баданро мепӯшонанд. Ҳангоми хатар ҷайра хорҳояшро рост карда, худро калонтар нишон медиҳад. Агар даранда наздик ояд, бо хорҳояш ба он осеб мерасонад.<ref name="Cornell">{{cite web |title=Porcupine quill injuries in dogs |url=https://www.vet.cornell.edu/departments-centers-and-institutes/riney-canine-health-center/canine-health-information/porcupine-quill-injuries-in-dogs |publisher=Cornell University College of Veterinary Medicine |language=en}}</ref><ref name="PorcupineTPWD">{{cite web |title=Porcupines — Introducing Mammals to Young Naturalists |url=https://tpwd.texas.gov/publications/nonpwdpubs/introducing_mammals/porcupines/ |publisher=Texas Parks and Wildlife Department |language=en}}</ref> Хорҳои хорпуштакҳо аз хорҳои ҷайраҳо кӯтоҳтар буда, ба пӯсташон сахт часпидаанд. Ҳангоми хатар хорпуштак худро лӯнда карда, [[Сар|сар]], [[Шикам|шикам]] ва дигар ҷойҳои нарми баданашро зери хорҳояш пинҳон мекунад.<ref name="HedgehogRSPCA">{{cite web |title=Hedgehogs in the UK |url=https://www.rspca.org.uk/adviceandwelfare/wildlife/hedgehogs |publisher=RSPCA |language=en}}</ref><ref name="HedgehogCalgary">{{cite web |title=Hedgehog Anatomy |url=https://vet.ucalgary.ca/summercamps/anatomy/wednesday/exotics |publisher=University of Calgary Faculty of Veterinary Medicine |language=en}}</ref> Ехиднаҳо низ хорҳои [[кератин]]ӣ доранд. Гарчанде ҷайраҳо, хорпуштакҳо ва ехиднаҳо ба гурӯҳҳои гуногуни ширхӯрон дохил мешаванд ҳам, хорҳои ҳамаи онҳо аз мӯйҳои шаклдигаркарда ба вуҷуд омадаанд.<ref name="EchidnaCSIRO">{{cite web |title=The echidna (or spiny ant-eater) (1969) |url=https://csiropedia.csiro.au/echidna-spiny-ant-eater-1969/ |publisher=CSIROpedia |language=en}}</ref> === Моҳиҳо === [[Акс:MC Rotfeuerfisch.jpg|thumb|Моҳии шер (''Pterois'') бо хорҳои дарозу заҳрнок]] Дар бисёр моҳиҳо хорҳои сахту нӯгтез дар [[боли шиноварӣ|болҳои шиноварӣ]] ҷойгир буда, барои устуворӣ ва муҳофизати бадани моҳӣ хизмат мекунанд. Ин хорҳо дурушт ва бебуғум буда, аз устухонҳои нарму чандири болҳо фарқ мекунанд.<ref name="FishAnatomy">{{cite web |title=Structure and Function — Fish |url=https://manoa.hawaii.edu/exploringourfluidearth/biological/fish/structure-and-function-fish |publisher=University of Hawaiʻi at Mānoa |language=en}}</ref> Дар баъзе намудҳо, аз ҷумла моҳии шер (''Pterois'') ва моҳиҳои [[Оила (таксономия)|оилаи]] каждуммоҳиҳо (''Scorpaenidae''), хорҳо ба [[Ғадуди заҳрбарор|ғадудҳои заҳрбарор]] пайвастанд. Хор ба пӯст халида, онро шикоф мекунад ва аз он сӯрохӣ заҳр ворид шуда, сабаби заҳролудшавӣ гардад.<ref name="NOAA">{{cite web |title=What is a lionfish? |url=https://oceanservice.noaa.gov/facts/lionfish-facts.html |publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration |language=en}}</ref> {{clear}} === Бемӯҳраҳо === Хорҳо дар бемӯҳраҳо, ба монанди [[сӯзанпӯстон]], [[нармбаданҳо]] ва [[буғумпойҳо]] низ дида мешаванд. Дар хорпуштҳои баҳрӣ, хорҳои ҳаракаткунанда ба [[Скелет|скелети]] оҳакияш пайваст буда, вазифаи муҳофизат ва ҳаракаткуниро иҷро мекунанд.<ref name="SeaUrchin">{{cite web |title=Sea Stars, Urchins and Relatives |url=https://ocean.si.edu/ocean-life/invertebrates/sea-stars-urchins-and-relatives |publisher=Smithsonian Ocean |language=en}}</ref> [[Садаф]]и баъзе [[Шикампойҳо|шикампойҳо]] ва [[Нармбаданҳо|нармбаданҳои]] [[Дуғалсамадорон|дуғалсамадорон]] низ барҷастагиҳои хоршакл дорад. Синфи [[харчангшаклон]] ҳам намояндагоне дорад, ки [[Скелети берунӣ|скелети берунии]] онҳо хорпӯш ҳастанд.<ref name="ShellSpines">{{cite web |last=Leal |first=José H. |title=A Coat of Sharp Spines |url=https://www.shellmuseum.org/post/a-coat-of-sharp-spines |publisher=Bailey-Matthews National Shell Museum |date=2019-11-15 |language=en}}</ref><ref name="ThornyOyster">{{cite web |title=Pacific Thorny Oyster |url=https://qrius.si.edu/browse/object/10010589 |publisher=Smithsonian Institution |language=en}}</ref><ref name="CrabSpines">{{cite web |title=Alaskan King Crab |url=https://www.aquariumofpacific.org/onlinelearningcenter/species/alaskan_king_crab |publisher=Aquarium of the Pacific |language=en}}</ref> [[Кирмина|Кирминаҳои]] баъзе [[Шабпарак|шабпаракҳо]] бо мӯякҳои сахту хоршакл пӯшида шудаанд. Кирминаҳои шабпаракҳои [[Авлод (таксономия)|авлоди]] [[Лономия|лономия]], ки дар [[Амрикои Ҷанубӣ]] зиндагӣ мекунанд, хорҳои бисёр заҳрнок доранд. Агар хорҳои онҳо ба пӯст халанд, заҳр метавонад ба [[лахташавӣ|лахташавии]] хун халал расонад ва дар ҳолатҳои вазнин боиси [[Хунравӣ|хунравӣ]] ва осеби [[Гурда|гурдаҳо]] шавад.<ref name="Lonomia">{{cite journal |last1=Maggi |first1=Silviane |last2=Faulhaber |first2=Gustavo Adolpho Moreira |title=Lonomia obliqua Walker (Lepidoptera: Saturniidae): hemostasis implications |journal=Revista da Associação Médica Brasileira |year=2015 |volume=61 |issue=3 |pages=263–268 |doi=10.1590/1806-9282.61.03.263}}</ref><ref name="LonomiaToxin">{{cite journal |last1=Veiga |first1=A. B. |last2=Blochtein |first2=B. |last3=Guimarães |first3=J. A. |title=Structures involved in production, secretion and injection of the venom produced by the caterpillar Lonomia obliqua (Lepidoptera, Saturniidae) |journal=Toxicon |year=2001 |volume=39 |issue=9 |pages=1343–1351 |doi=10.1016/S0041-0101(01)00086-1}}</ref><ref name="LonomiaReview">{{cite journal |last1=Carrijo-Carvalho |first1=Linda Christian |last2=Chudzinski-Tavassi |first2=Ana Marisa |title=The venom of the Lonomia caterpillar: an overview |journal=Toxicon |year=2007 |volume=49 |issue=6 |pages=741–757 |doi=10.1016/j.toxicon.2006.11.033}}</ref> <gallery mode="packed" heights="200"> File:Spondylus.jpg|[[Чинсадафи хордори шоҳӣ]] File:Spiny king crab md.jpg|[[Харчанги хордори калифорнӣ]] File:Lonomia-obliqua-citsc-1.jpg|Кирминаи [[Лономияи каҷ|лономияи каҷ]] </gallery> == Пайдоиш == Хорҳо дар ҳар гурӯҳи ҷонварон дар раванди [[таҳаввул|эволютсия]] ҷудогона ба вуҷуд омадаанд. Ин падида намунаи [[таҳаввули ҳамгаро|эволютсияи ҳамгаро]] мебошад, ки дар он [[Ҷондор (биология)|организмҳои]] ҳархела новобаста аз ҳамдигар хусусиятҳои монанд пайдо мекунанд.<ref name="Crofts"/> Пайдоиши хорҳо ба хатари [[Тӯъма|тӯъмаи]] дарандаҳо шудан пайванд дорад. Хору дигар сохторҳои муҳофизатӣ бештар дар ширхӯроне пайдо шудаанд, ки дар ҷойҳои кушод зиндагӣ мекунанд ва имкони пинҳон шудан ё гурехтанашон кам аст.<ref name="Stankowich">{{cite journal |last1=Stankowich |first1=Theodore |last2=Campbell |first2=Lisa A. |title=Living in the danger zone: Exposure to predators and the evolution of spines and body armor in mammals |journal=Evolution |year=2016 |volume=70 |issue=7 |pages=1501–1511 |doi=10.1111/evo.12961}}</ref> == Осебҳо ва дармони онҳо == [[File:Sea urchin injury.jpg|thumb|150px|Пое, ки ба он хорҳои хорпушти баҳрӣ халидааст]] Хорҳо ба пӯст халида, онро захмӣ мекунанд. Ҷиддияти осеб ба шаклу андозаи хор, чуқурии захм ва заҳрнокии он вобаста аст. Хорҳое, ки дар [[Бофта|бофтаҳои бадан]] мемонанд, метавонанд боиси [[дард]], варам, [[газак]] ва [[сироят]] шаванд.<ref name="UrchinNPS">{{cite web |title=Sea Urchin |url=https://www.nps.gov/places/sea-urchin.htm |publisher=U.S. National Park Service |language=en}}</ref> Хорҳои ҷайра ҳарчанд заҳрнок набошанд ҳам, онҳо метавонанд ба пӯст чуқур халанд. Агар хор дар бадан монад, метавонад шикаста, ба ҷойҳои дарунтар кӯчад ва ба [[Узв|узвҳо]] осеб расонад. Аз ин рӯ, хорҳои халидаро набояд худсарона берун кашид. Дар чунин ҳолат бояд ҳатман ба [[пизишк]] муроҷиат кард.<ref name="Cornell"/> Хорҳои баъзе моҳиҳо заҳрноканд. [[Заҳр|Заҳри]] онҳо метавонад ба кори [[дил]] ва нафаскашӣ таъсир расонад ва ҳатто боиси [[марг]] гардад.<ref name="CDC">{{cite web |title=Poisonings, Envenomations, and Toxic Exposures During Travel |url=https://www.cdc.gov/yellow-book/hcp/environmental-hazards-risks/poisonings-envenomations-and-toxic-exposures-during-travel.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |language=en}}</ref> == Корбурд == [[File:Porcupine quill box (12268979095).jpg|thumb|Қуттие, ки аз дукҳои ҷайра сохта шудааст]] Хорҳои баъзе ҷонварон аз замонҳои қадим барои сохтани зевару ашёҳои ороишӣ истифода мешуданд. Мардуми бумии [[Амрикои Шимолӣ]] хорҳои ҷайраро ранг карда, бо онҳо [[пӯшок]], [[пойафзор]], [[халта]] ва дигар чизҳоро оро медоданд. Ин ҳунарро ''quillwork'' меноманд.<ref name="Quillwork">{{cite book |last=Orchard |first=William C. |title=The Technique of Porcupine-Quill Decoration Among the North American Indians |publisher=Museum of the American Indian, Heye Foundation |year=1916 |doi=10.5479/sil.451243.39088016090201}}</ref><ref name="QuillworkMuseum">{{cite web |title=Moccasins |url=https://americanindian.si.edu/collections-search/object/NMAI_132259 |publisher=National Museum of the American Indian, Smithsonian Institution |language=en}}</ref> Донишмандон сохти хорҳои ҷайраро меомӯзанд, то дар асоси онҳо сӯзанҳои пизишкӣ ва дигар асбобҳои [[Ҷарроҳӣ|ҷарроҳии]] навро созанд.<ref name="Cho">{{cite journal |last1=Cho |first1=Woo Kyung |last2=Ankrum |first2=James A. |last3=Guo |first3=Dagang |last4=Chester |first4=Shawn A. |last5=Yang |first5=Seung Yun |last6=Kashyap |first6=Anurag |last7=Campbell |first7=Georgina A. |last8=Wood |first8=Robert J. |last9=Rijal |first9=Ram K. |last10=Karnik |first10=Rohit |last11=Langer |first11=Robert |last12=Karp |first12=Jeffrey M. |title=Microstructured barbs on the North American porcupine quill enable easy tissue penetration and difficult removal |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |year=2012 |volume=109 |issue=52 |pages=21289–21294 |doi=10.1073/pnas.1216441109}}</ref> == Адабиёт == {{reflist}} [[Гурӯҳ:Анатомияи ҳайвонот]] [[Гурӯҳ:Муҳофизати ҳайвонот]] [[Гурӯҳ:Зоология]] o16wd11939ehvpaelj0lskqexzc1c1x 1490758 1490757 2026-10-23T00:46:29Z Zosya95 54344 /* Бемӯҳраҳо */ 1490758 wikitext text/x-wiki {{Дигар маъноҳо|Хор (мазмунҳо)}} [[Акс:Stekelvarken Aiguilles Porc-épic.jpg|thumb|Хорҳои [[ҷайра]]]] '''Хор''', '''дук''' ё '''дуг''' — сохти сахту нӯгтез дар бадани баъзе [[ҷонварон]], ки бештар барои муҳофизат аз [[дарандаҳо]] хизмат мекунад. Хорҳо дар гурӯҳҳои гуногуни [[мӯҳрадорон]] ва [[бемӯҳраҳо]] дида мешаванд. Онҳо вобаста аз ҷонвар аз ҷиҳати андоза, шакл, таркиб ва корбурд фарқ мекунанд. Хорҳо ғайр аз муҳофизат, барои ҳаракат, устувор нигоҳ доштани бадан, огоҳ кардани душман ва заҳрзанӣ низ ба кор мераванд.<ref name="Crofts">{{cite journal |last1=Crofts |first1=Stephanie B. |last2=Stankowich |first2=Theodore |title=Stabbing Spines: A Review of the Biomechanics and Evolution of Defensive Spines |journal=Integrative and Comparative Biology |year=2021 |volume=61 |issue=2 |pages=655–667 |doi=10.1093/icb/icab099}}</ref> == Сохт == [[File:S. purp Sea urchin spines 1505.jpg|thumb|Хорҳои сӯзанмонанди хорпушти баҳрӣ]] Хорҳо бештар дарозрӯя ё сӯзанмонанд буда, аз ҷиҳати андоза, шакл ва ранг гуногунанд. Сохти онҳо дар ҳама ҷонварон яксон нест: * '''[[Ширхӯрон]]''' (ҷайраҳо ва [[Хорпуштак|хорпуштакҳо]]): Хорҳо аз мӯйҳои шаклдигаркарда ба вуҷуд омада, бештар аз [[кератин]] сохта шудаанд. Даруни баъзе хорҳо ковок ё исфанҷмонанд буда, ин сохтор онҳоро сабук ва ҳамзамон устувор мегардонад.<ref name="Vincent">{{cite journal |last1=Vincent |first1=J. F. V. |last2=Owers |first2=P. |title=Mechanical design of hedgehog spines and porcupine quills |journal=Journal of Zoology |year=1986 |volume=210 |issue=1 |pages=55–75 |doi=10.1111/j.1469-7998.1986.tb03620.x}}</ref> * '''[[Моҳиҳо]]''': Хорҳо бештар аз бофтаи [[Устухон|устухонӣ]] сохта шудаанд.<ref name="FishGlossary">{{cite web |title=Glossary of fish terms |url=https://australian.museum/learn/animals/fishes/glossary-of-fish-terms/ |publisher=Australian Museum |language=en}}</ref> * '''[[Хорпушти баҳрӣ|Хорпуштҳои баҳрӣ]]''': Хорҳо аз моддаҳои оҳакӣ, бештар аз [[Карбонати калсий|карбонати калсий]], сохта шудаанд.<ref name="UrchinCalcite">{{cite journal |last1=Politi |first1=Yael |last2=Arad |first2=Talmon |last3=Klein |first3=Eugenia |last4=Weiner |first4=Steve |last5=Addadi |first5=Lia |title=Sea urchin spine calcite forms via a transient amorphous calcium carbonate phase |journal=Science |year=2004 |volume=306 |issue=5699 |pages=1161–1164 |doi=10.1126/science.1102289}}</ref> == Вазифаҳо == Хорҳо пеш аз ҳама ҷонваронро аз шикор шудан муҳофизат мекунанд. Нӯги тези онҳо метавонад ба бадани ҳамлагар халида, ӯро захмин кунад. Аммо хорҳо вазифаҳои дигар низ доранд: * '''Огоҳсозӣ''': Баъзе ҷайраҳо бо ҷунбонидани хорҳои думашон садои тақ-тақ бароварда, дарандаҳоро аз наздик шудан бозмедоранд. Ҳамчунин рангҳои баланду чашмнамои хорҳо ([[апосематизм]]) метавонанд дарандаҳоро аз дур низ огоҳ кунанд.<ref name="Warning">{{cite journal |last1=Speed |first1=Michael P. |last2=Ruxton |first2=Graeme D. |title=Warning displays in spiny animals: One (more) evolutionary route to aposematism |journal=Evolution |year=2005 |volume=59 |issue=12 |pages=2499–2508 |doi=10.1111/j.0014-3820.2005.tb00963.x}}</ref><ref name="PorcupineZoo">{{cite web |title=Porcupine |url=https://animals.sandiegozoo.org/animals/porcupine |publisher=San Diego Zoo Wildlife Alliance |language=en}}</ref> * '''Ҳаракат''': [[Хорпушти баҳрӣ|Хорпуштҳои баҳрӣ]] бо ёрии хорҳояшон дар таги баҳр ҳаракат мекунанд.<ref name="UrchinMovement">{{cite web |title=Sea urchins: Strange and spiny wonders of the ocean |url=https://www.nhm.ac.uk/discover/sea-urchins-strange-and-spiny-wonders-of-the-ocean.html |publisher=Natural History Museum |language=en}}</ref> * '''Устуворӣ''': Хорҳои хорпуштҳои баҳрӣ барои устувор нигоҳ доштани баданашон низ ёрӣ мерасонанд. Дар моҳиҳо бошад, хорҳои болҳо онҳоро устувор нигоҳ дошта, ба рост мондани бадан (баланс) ҳангоми шино кӯмак мекунанд.<ref name="FinFunction">{{cite web |title=Living in Water: Chapter 4 |url=https://tpwd.texas.gov/education/resources/aquatic-science/tas/chapters/chapter-4/ |publisher=Texas Parks and Wildlife Department |language=en}}</ref> * '''Заҳрзанӣ''': Дар баъзе ҷонварони баҳрӣ хорҳо барои ба бадани ҳамлагар ворид кардани заҳр хизмат мекунанд.<ref name="StingraySmithsonian">{{cite web |title=Freshwater stingray |url=https://nationalzoo.si.edu/animals/freshwater-stingray |publisher=Smithsonian’s National Zoo and Conservation Biology Institute |language=en}}</ref> == Паҳншавӣ == === Ширхӯрон === [[File:Irish hedgehog.jpg|thumb|Ба лӯнда печидани хорпуштак]] Хорҳо дар ҷайраҳо, [[хорпуштак]]ҳо, [[ехидна]]ҳо, [[тенрек]]ҳо ва баъзе [[хояндаҳо]]и дигар, аз ҷумлаи [[Муши хордор|мушҳои хордор]], дида мешаванд.<ref name="Crofts"/><ref name="EchidnaMuseum">{{cite web |title=Echidna research in the Mammalogy collection |url=https://australian.museum/learn/teachers/learning/echidna-research/ |publisher=Australian Museum |language=en}}</ref> Дар ҷайраҳо хорҳо бештар паҳлӯҳо ва пушти баданро мепӯшонанд. Ҳангоми хатар ҷайра хорҳояшро рост карда, худро калонтар нишон медиҳад. Агар даранда наздик ояд, бо хорҳояш ба он осеб мерасонад.<ref name="Cornell">{{cite web |title=Porcupine quill injuries in dogs |url=https://www.vet.cornell.edu/departments-centers-and-institutes/riney-canine-health-center/canine-health-information/porcupine-quill-injuries-in-dogs |publisher=Cornell University College of Veterinary Medicine |language=en}}</ref><ref name="PorcupineTPWD">{{cite web |title=Porcupines — Introducing Mammals to Young Naturalists |url=https://tpwd.texas.gov/publications/nonpwdpubs/introducing_mammals/porcupines/ |publisher=Texas Parks and Wildlife Department |language=en}}</ref> Хорҳои хорпуштакҳо аз хорҳои ҷайраҳо кӯтоҳтар буда, ба пӯсташон сахт часпидаанд. Ҳангоми хатар хорпуштак худро лӯнда карда, [[Сар|сар]], [[Шикам|шикам]] ва дигар ҷойҳои нарми баданашро зери хорҳояш пинҳон мекунад.<ref name="HedgehogRSPCA">{{cite web |title=Hedgehogs in the UK |url=https://www.rspca.org.uk/adviceandwelfare/wildlife/hedgehogs |publisher=RSPCA |language=en}}</ref><ref name="HedgehogCalgary">{{cite web |title=Hedgehog Anatomy |url=https://vet.ucalgary.ca/summercamps/anatomy/wednesday/exotics |publisher=University of Calgary Faculty of Veterinary Medicine |language=en}}</ref> Ехиднаҳо низ хорҳои [[кератин]]ӣ доранд. Гарчанде ҷайраҳо, хорпуштакҳо ва ехиднаҳо ба гурӯҳҳои гуногуни ширхӯрон дохил мешаванд ҳам, хорҳои ҳамаи онҳо аз мӯйҳои шаклдигаркарда ба вуҷуд омадаанд.<ref name="EchidnaCSIRO">{{cite web |title=The echidna (or spiny ant-eater) (1969) |url=https://csiropedia.csiro.au/echidna-spiny-ant-eater-1969/ |publisher=CSIROpedia |language=en}}</ref> === Моҳиҳо === [[Акс:MC Rotfeuerfisch.jpg|thumb|Моҳии шер (''Pterois'') бо хорҳои дарозу заҳрнок]] Дар бисёр моҳиҳо хорҳои сахту нӯгтез дар [[боли шиноварӣ|болҳои шиноварӣ]] ҷойгир буда, барои устуворӣ ва муҳофизати бадани моҳӣ хизмат мекунанд. Ин хорҳо дурушт ва бебуғум буда, аз устухонҳои нарму чандири болҳо фарқ мекунанд.<ref name="FishAnatomy">{{cite web |title=Structure and Function — Fish |url=https://manoa.hawaii.edu/exploringourfluidearth/biological/fish/structure-and-function-fish |publisher=University of Hawaiʻi at Mānoa |language=en}}</ref> Дар баъзе намудҳо, аз ҷумла моҳии шер (''Pterois'') ва моҳиҳои [[Оила (таксономия)|оилаи]] каждуммоҳиҳо (''Scorpaenidae''), хорҳо ба [[Ғадуди заҳрбарор|ғадудҳои заҳрбарор]] пайвастанд. Хор ба пӯст халида, онро шикоф мекунад ва аз он сӯрохӣ заҳр ворид шуда, сабаби заҳролудшавӣ гардад.<ref name="NOAA">{{cite web |title=What is a lionfish? |url=https://oceanservice.noaa.gov/facts/lionfish-facts.html |publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration |language=en}}</ref> {{clear}} === Бемӯҳраҳо === Хорҳо дар бемӯҳраҳо, ба монанди [[сӯзанпӯстон]], [[нармбаданҳо]] ва [[буғумпойҳо]] низ дида мешаванд. Дар хорпуштҳои баҳрӣ, хорҳои ҳаракаткунанда ба [[Скелет|скелети]] оҳакияш пайваст буда, вазифаи муҳофизат ва ҳаракаткуниро иҷро мекунанд.<ref name="SeaUrchin">{{cite web |title=Sea Stars, Urchins and Relatives |url=https://ocean.si.edu/ocean-life/invertebrates/sea-stars-urchins-and-relatives |publisher=Smithsonian Ocean |language=en}}</ref> [[Садаф]]и баъзе [[Шикампойҳо|шикампойҳо]] ва [[Нармбаданҳо|нармбаданҳои]] [[Дуғалсамадорон|дуғалсамадорон]] низ барҷастагиҳои хоршакл дорад. Синфи [[харчангшаклон]] ҳам намояндагоне дорад, ки [[Скелети берунӣ|скелети берунии]] онҳо хорпӯш ҳастанд.<ref name="ShellSpines">{{cite web |last=Leal |first=José H. |title=A Coat of Sharp Spines |url=https://www.shellmuseum.org/post/a-coat-of-sharp-spines |publisher=Bailey-Matthews National Shell Museum |date=2019-11-15 |language=en}}</ref><ref name="ThornyOyster">{{cite web |title=Pacific Thorny Oyster |url=https://qrius.si.edu/browse/object/10010589 |publisher=Smithsonian Institution |language=en}}</ref><ref name="CrabSpines">{{cite web |title=Alaskan King Crab |url=https://www.aquariumofpacific.org/onlinelearningcenter/species/alaskan_king_crab |publisher=Aquarium of the Pacific |language=en}}</ref> [[Кирмина|Кирминаҳои]] баъзе [[Шабпарак|шабпаракҳо]] бо мӯякҳои сахту хоршакл пӯшида шудаанд. Кирминаҳои шабпаракҳои [[Авлод (таксономия)|авлоди]] [[Лономия|лономия]], ки дар [[Амрикои Ҷанубӣ]] зиндагӣ мекунанд, хорҳои бисёр заҳрнок доранд. Агар хорҳои онҳо ба пӯст халанд, заҳр метавонад ба [[лахташавӣ|лахташавии]] хун халал расонад ва дар ҳолатҳои вазнин боиси [[Хунравӣ|хунравӣ]] ва осеби [[Гурда|гурдаҳо]] шавад.<ref name="Lonomia">{{cite journal |last1=Maggi |first1=Silviane |last2=Faulhaber |first2=Gustavo Adolpho Moreira |title=Lonomia obliqua Walker (Lepidoptera: Saturniidae): hemostasis implications |journal=Revista da Associação Médica Brasileira |year=2015 |volume=61 |issue=3 |pages=263–268 |doi=10.1590/1806-9282.61.03.263}}</ref><ref name="LonomiaToxin">{{cite journal |last1=Veiga |first1=A. B. |last2=Blochtein |first2=B. |last3=Guimarães |first3=J. A. |title=Structures involved in production, secretion and injection of the venom produced by the caterpillar Lonomia obliqua (Lepidoptera, Saturniidae) |journal=Toxicon |year=2001 |volume=39 |issue=9 |pages=1343–1351 |doi=10.1016/S0041-0101(01)00086-1}}</ref><ref name="LonomiaReview">{{cite journal |last1=Carrijo-Carvalho |first1=Linda Christian |last2=Chudzinski-Tavassi |first2=Ana Marisa |title=The venom of the Lonomia caterpillar: an overview |journal=Toxicon |year=2007 |volume=49 |issue=6 |pages=741–757 |doi=10.1016/j.toxicon.2006.11.033}}</ref> <gallery mode="packed" heights="180"> File:Spondylus.jpg|[[Чинсадафи хордори шоҳӣ]] File:Spiny king crab md.jpg|[[Харчанги хордори калифорнӣ]] File:Lonomia-obliqua-citsc-1.jpg|Кирминаи [[Лономияи каҷ|лономияи каҷ]] </gallery> == Пайдоиш == Хорҳо дар ҳар гурӯҳи ҷонварон дар раванди [[таҳаввул|эволютсия]] ҷудогона ба вуҷуд омадаанд. Ин падида намунаи [[таҳаввули ҳамгаро|эволютсияи ҳамгаро]] мебошад, ки дар он [[Ҷондор (биология)|организмҳои]] ҳархела новобаста аз ҳамдигар хусусиятҳои монанд пайдо мекунанд.<ref name="Crofts"/> Пайдоиши хорҳо ба хатари [[Тӯъма|тӯъмаи]] дарандаҳо шудан пайванд дорад. Хору дигар сохторҳои муҳофизатӣ бештар дар ширхӯроне пайдо шудаанд, ки дар ҷойҳои кушод зиндагӣ мекунанд ва имкони пинҳон шудан ё гурехтанашон кам аст.<ref name="Stankowich">{{cite journal |last1=Stankowich |first1=Theodore |last2=Campbell |first2=Lisa A. |title=Living in the danger zone: Exposure to predators and the evolution of spines and body armor in mammals |journal=Evolution |year=2016 |volume=70 |issue=7 |pages=1501–1511 |doi=10.1111/evo.12961}}</ref> == Осебҳо ва дармони онҳо == [[File:Sea urchin injury.jpg|thumb|150px|Пое, ки ба он хорҳои хорпушти баҳрӣ халидааст]] Хорҳо ба пӯст халида, онро захмӣ мекунанд. Ҷиддияти осеб ба шаклу андозаи хор, чуқурии захм ва заҳрнокии он вобаста аст. Хорҳое, ки дар [[Бофта|бофтаҳои бадан]] мемонанд, метавонанд боиси [[дард]], варам, [[газак]] ва [[сироят]] шаванд.<ref name="UrchinNPS">{{cite web |title=Sea Urchin |url=https://www.nps.gov/places/sea-urchin.htm |publisher=U.S. National Park Service |language=en}}</ref> Хорҳои ҷайра ҳарчанд заҳрнок набошанд ҳам, онҳо метавонанд ба пӯст чуқур халанд. Агар хор дар бадан монад, метавонад шикаста, ба ҷойҳои дарунтар кӯчад ва ба [[Узв|узвҳо]] осеб расонад. Аз ин рӯ, хорҳои халидаро набояд худсарона берун кашид. Дар чунин ҳолат бояд ҳатман ба [[пизишк]] муроҷиат кард.<ref name="Cornell"/> Хорҳои баъзе моҳиҳо заҳрноканд. [[Заҳр|Заҳри]] онҳо метавонад ба кори [[дил]] ва нафаскашӣ таъсир расонад ва ҳатто боиси [[марг]] гардад.<ref name="CDC">{{cite web |title=Poisonings, Envenomations, and Toxic Exposures During Travel |url=https://www.cdc.gov/yellow-book/hcp/environmental-hazards-risks/poisonings-envenomations-and-toxic-exposures-during-travel.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |language=en}}</ref> == Корбурд == [[File:Porcupine quill box (12268979095).jpg|thumb|Қуттие, ки аз дукҳои ҷайра сохта шудааст]] Хорҳои баъзе ҷонварон аз замонҳои қадим барои сохтани зевару ашёҳои ороишӣ истифода мешуданд. Мардуми бумии [[Амрикои Шимолӣ]] хорҳои ҷайраро ранг карда, бо онҳо [[пӯшок]], [[пойафзор]], [[халта]] ва дигар чизҳоро оро медоданд. Ин ҳунарро ''quillwork'' меноманд.<ref name="Quillwork">{{cite book |last=Orchard |first=William C. |title=The Technique of Porcupine-Quill Decoration Among the North American Indians |publisher=Museum of the American Indian, Heye Foundation |year=1916 |doi=10.5479/sil.451243.39088016090201}}</ref><ref name="QuillworkMuseum">{{cite web |title=Moccasins |url=https://americanindian.si.edu/collections-search/object/NMAI_132259 |publisher=National Museum of the American Indian, Smithsonian Institution |language=en}}</ref> Донишмандон сохти хорҳои ҷайраро меомӯзанд, то дар асоси онҳо сӯзанҳои пизишкӣ ва дигар асбобҳои [[Ҷарроҳӣ|ҷарроҳии]] навро созанд.<ref name="Cho">{{cite journal |last1=Cho |first1=Woo Kyung |last2=Ankrum |first2=James A. |last3=Guo |first3=Dagang |last4=Chester |first4=Shawn A. |last5=Yang |first5=Seung Yun |last6=Kashyap |first6=Anurag |last7=Campbell |first7=Georgina A. |last8=Wood |first8=Robert J. |last9=Rijal |first9=Ram K. |last10=Karnik |first10=Rohit |last11=Langer |first11=Robert |last12=Karp |first12=Jeffrey M. |title=Microstructured barbs on the North American porcupine quill enable easy tissue penetration and difficult removal |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |year=2012 |volume=109 |issue=52 |pages=21289–21294 |doi=10.1073/pnas.1216441109}}</ref> == Адабиёт == {{reflist}} [[Гурӯҳ:Анатомияи ҳайвонот]] [[Гурӯҳ:Муҳофизати ҳайвонот]] [[Гурӯҳ:Зоология]] 9f2ksdj0j2sfn4s322k996gsebfxyf9 1490759 1490758 2026-10-23T00:46:44Z Zosya95 54344 /* Бемӯҳраҳо */ 1490759 wikitext text/x-wiki {{Дигар маъноҳо|Хор (мазмунҳо)}} [[Акс:Stekelvarken Aiguilles Porc-épic.jpg|thumb|Хорҳои [[ҷайра]]]] '''Хор''', '''дук''' ё '''дуг''' — сохти сахту нӯгтез дар бадани баъзе [[ҷонварон]], ки бештар барои муҳофизат аз [[дарандаҳо]] хизмат мекунад. Хорҳо дар гурӯҳҳои гуногуни [[мӯҳрадорон]] ва [[бемӯҳраҳо]] дида мешаванд. Онҳо вобаста аз ҷонвар аз ҷиҳати андоза, шакл, таркиб ва корбурд фарқ мекунанд. Хорҳо ғайр аз муҳофизат, барои ҳаракат, устувор нигоҳ доштани бадан, огоҳ кардани душман ва заҳрзанӣ низ ба кор мераванд.<ref name="Crofts">{{cite journal |last1=Crofts |first1=Stephanie B. |last2=Stankowich |first2=Theodore |title=Stabbing Spines: A Review of the Biomechanics and Evolution of Defensive Spines |journal=Integrative and Comparative Biology |year=2021 |volume=61 |issue=2 |pages=655–667 |doi=10.1093/icb/icab099}}</ref> == Сохт == [[File:S. purp Sea urchin spines 1505.jpg|thumb|Хорҳои сӯзанмонанди хорпушти баҳрӣ]] Хорҳо бештар дарозрӯя ё сӯзанмонанд буда, аз ҷиҳати андоза, шакл ва ранг гуногунанд. Сохти онҳо дар ҳама ҷонварон яксон нест: * '''[[Ширхӯрон]]''' (ҷайраҳо ва [[Хорпуштак|хорпуштакҳо]]): Хорҳо аз мӯйҳои шаклдигаркарда ба вуҷуд омада, бештар аз [[кератин]] сохта шудаанд. Даруни баъзе хорҳо ковок ё исфанҷмонанд буда, ин сохтор онҳоро сабук ва ҳамзамон устувор мегардонад.<ref name="Vincent">{{cite journal |last1=Vincent |first1=J. F. V. |last2=Owers |first2=P. |title=Mechanical design of hedgehog spines and porcupine quills |journal=Journal of Zoology |year=1986 |volume=210 |issue=1 |pages=55–75 |doi=10.1111/j.1469-7998.1986.tb03620.x}}</ref> * '''[[Моҳиҳо]]''': Хорҳо бештар аз бофтаи [[Устухон|устухонӣ]] сохта шудаанд.<ref name="FishGlossary">{{cite web |title=Glossary of fish terms |url=https://australian.museum/learn/animals/fishes/glossary-of-fish-terms/ |publisher=Australian Museum |language=en}}</ref> * '''[[Хорпушти баҳрӣ|Хорпуштҳои баҳрӣ]]''': Хорҳо аз моддаҳои оҳакӣ, бештар аз [[Карбонати калсий|карбонати калсий]], сохта шудаанд.<ref name="UrchinCalcite">{{cite journal |last1=Politi |first1=Yael |last2=Arad |first2=Talmon |last3=Klein |first3=Eugenia |last4=Weiner |first4=Steve |last5=Addadi |first5=Lia |title=Sea urchin spine calcite forms via a transient amorphous calcium carbonate phase |journal=Science |year=2004 |volume=306 |issue=5699 |pages=1161–1164 |doi=10.1126/science.1102289}}</ref> == Вазифаҳо == Хорҳо пеш аз ҳама ҷонваронро аз шикор шудан муҳофизат мекунанд. Нӯги тези онҳо метавонад ба бадани ҳамлагар халида, ӯро захмин кунад. Аммо хорҳо вазифаҳои дигар низ доранд: * '''Огоҳсозӣ''': Баъзе ҷайраҳо бо ҷунбонидани хорҳои думашон садои тақ-тақ бароварда, дарандаҳоро аз наздик шудан бозмедоранд. Ҳамчунин рангҳои баланду чашмнамои хорҳо ([[апосематизм]]) метавонанд дарандаҳоро аз дур низ огоҳ кунанд.<ref name="Warning">{{cite journal |last1=Speed |first1=Michael P. |last2=Ruxton |first2=Graeme D. |title=Warning displays in spiny animals: One (more) evolutionary route to aposematism |journal=Evolution |year=2005 |volume=59 |issue=12 |pages=2499–2508 |doi=10.1111/j.0014-3820.2005.tb00963.x}}</ref><ref name="PorcupineZoo">{{cite web |title=Porcupine |url=https://animals.sandiegozoo.org/animals/porcupine |publisher=San Diego Zoo Wildlife Alliance |language=en}}</ref> * '''Ҳаракат''': [[Хорпушти баҳрӣ|Хорпуштҳои баҳрӣ]] бо ёрии хорҳояшон дар таги баҳр ҳаракат мекунанд.<ref name="UrchinMovement">{{cite web |title=Sea urchins: Strange and spiny wonders of the ocean |url=https://www.nhm.ac.uk/discover/sea-urchins-strange-and-spiny-wonders-of-the-ocean.html |publisher=Natural History Museum |language=en}}</ref> * '''Устуворӣ''': Хорҳои хорпуштҳои баҳрӣ барои устувор нигоҳ доштани баданашон низ ёрӣ мерасонанд. Дар моҳиҳо бошад, хорҳои болҳо онҳоро устувор нигоҳ дошта, ба рост мондани бадан (баланс) ҳангоми шино кӯмак мекунанд.<ref name="FinFunction">{{cite web |title=Living in Water: Chapter 4 |url=https://tpwd.texas.gov/education/resources/aquatic-science/tas/chapters/chapter-4/ |publisher=Texas Parks and Wildlife Department |language=en}}</ref> * '''Заҳрзанӣ''': Дар баъзе ҷонварони баҳрӣ хорҳо барои ба бадани ҳамлагар ворид кардани заҳр хизмат мекунанд.<ref name="StingraySmithsonian">{{cite web |title=Freshwater stingray |url=https://nationalzoo.si.edu/animals/freshwater-stingray |publisher=Smithsonian’s National Zoo and Conservation Biology Institute |language=en}}</ref> == Паҳншавӣ == === Ширхӯрон === [[File:Irish hedgehog.jpg|thumb|Ба лӯнда печидани хорпуштак]] Хорҳо дар ҷайраҳо, [[хорпуштак]]ҳо, [[ехидна]]ҳо, [[тенрек]]ҳо ва баъзе [[хояндаҳо]]и дигар, аз ҷумлаи [[Муши хордор|мушҳои хордор]], дида мешаванд.<ref name="Crofts"/><ref name="EchidnaMuseum">{{cite web |title=Echidna research in the Mammalogy collection |url=https://australian.museum/learn/teachers/learning/echidna-research/ |publisher=Australian Museum |language=en}}</ref> Дар ҷайраҳо хорҳо бештар паҳлӯҳо ва пушти баданро мепӯшонанд. Ҳангоми хатар ҷайра хорҳояшро рост карда, худро калонтар нишон медиҳад. Агар даранда наздик ояд, бо хорҳояш ба он осеб мерасонад.<ref name="Cornell">{{cite web |title=Porcupine quill injuries in dogs |url=https://www.vet.cornell.edu/departments-centers-and-institutes/riney-canine-health-center/canine-health-information/porcupine-quill-injuries-in-dogs |publisher=Cornell University College of Veterinary Medicine |language=en}}</ref><ref name="PorcupineTPWD">{{cite web |title=Porcupines — Introducing Mammals to Young Naturalists |url=https://tpwd.texas.gov/publications/nonpwdpubs/introducing_mammals/porcupines/ |publisher=Texas Parks and Wildlife Department |language=en}}</ref> Хорҳои хорпуштакҳо аз хорҳои ҷайраҳо кӯтоҳтар буда, ба пӯсташон сахт часпидаанд. Ҳангоми хатар хорпуштак худро лӯнда карда, [[Сар|сар]], [[Шикам|шикам]] ва дигар ҷойҳои нарми баданашро зери хорҳояш пинҳон мекунад.<ref name="HedgehogRSPCA">{{cite web |title=Hedgehogs in the UK |url=https://www.rspca.org.uk/adviceandwelfare/wildlife/hedgehogs |publisher=RSPCA |language=en}}</ref><ref name="HedgehogCalgary">{{cite web |title=Hedgehog Anatomy |url=https://vet.ucalgary.ca/summercamps/anatomy/wednesday/exotics |publisher=University of Calgary Faculty of Veterinary Medicine |language=en}}</ref> Ехиднаҳо низ хорҳои [[кератин]]ӣ доранд. Гарчанде ҷайраҳо, хорпуштакҳо ва ехиднаҳо ба гурӯҳҳои гуногуни ширхӯрон дохил мешаванд ҳам, хорҳои ҳамаи онҳо аз мӯйҳои шаклдигаркарда ба вуҷуд омадаанд.<ref name="EchidnaCSIRO">{{cite web |title=The echidna (or spiny ant-eater) (1969) |url=https://csiropedia.csiro.au/echidna-spiny-ant-eater-1969/ |publisher=CSIROpedia |language=en}}</ref> === Моҳиҳо === [[Акс:MC Rotfeuerfisch.jpg|thumb|Моҳии шер (''Pterois'') бо хорҳои дарозу заҳрнок]] Дар бисёр моҳиҳо хорҳои сахту нӯгтез дар [[боли шиноварӣ|болҳои шиноварӣ]] ҷойгир буда, барои устуворӣ ва муҳофизати бадани моҳӣ хизмат мекунанд. Ин хорҳо дурушт ва бебуғум буда, аз устухонҳои нарму чандири болҳо фарқ мекунанд.<ref name="FishAnatomy">{{cite web |title=Structure and Function — Fish |url=https://manoa.hawaii.edu/exploringourfluidearth/biological/fish/structure-and-function-fish |publisher=University of Hawaiʻi at Mānoa |language=en}}</ref> Дар баъзе намудҳо, аз ҷумла моҳии шер (''Pterois'') ва моҳиҳои [[Оила (таксономия)|оилаи]] каждуммоҳиҳо (''Scorpaenidae''), хорҳо ба [[Ғадуди заҳрбарор|ғадудҳои заҳрбарор]] пайвастанд. Хор ба пӯст халида, онро шикоф мекунад ва аз он сӯрохӣ заҳр ворид шуда, сабаби заҳролудшавӣ гардад.<ref name="NOAA">{{cite web |title=What is a lionfish? |url=https://oceanservice.noaa.gov/facts/lionfish-facts.html |publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration |language=en}}</ref> {{clear}} === Бемӯҳраҳо === Хорҳо дар бемӯҳраҳо, ба монанди [[сӯзанпӯстон]], [[нармбаданҳо]] ва [[буғумпойҳо]] низ дида мешаванд. Дар хорпуштҳои баҳрӣ, хорҳои ҳаракаткунанда ба [[Скелет|скелети]] оҳакияш пайваст буда, вазифаи муҳофизат ва ҳаракаткуниро иҷро мекунанд.<ref name="SeaUrchin">{{cite web |title=Sea Stars, Urchins and Relatives |url=https://ocean.si.edu/ocean-life/invertebrates/sea-stars-urchins-and-relatives |publisher=Smithsonian Ocean |language=en}}</ref> [[Садаф]]и баъзе [[Шикампойҳо|шикампойҳо]] ва [[Нармбаданҳо|нармбаданҳои]] [[Дуғалсамадорон|дуғалсамадорон]] низ барҷастагиҳои хоршакл дорад. Синфи [[харчангшаклон]] ҳам намояндагоне дорад, ки [[Скелети берунӣ|скелети берунии]] онҳо хорпӯш ҳастанд.<ref name="ShellSpines">{{cite web |last=Leal |first=José H. |title=A Coat of Sharp Spines |url=https://www.shellmuseum.org/post/a-coat-of-sharp-spines |publisher=Bailey-Matthews National Shell Museum |date=2019-11-15 |language=en}}</ref><ref name="ThornyOyster">{{cite web |title=Pacific Thorny Oyster |url=https://qrius.si.edu/browse/object/10010589 |publisher=Smithsonian Institution |language=en}}</ref><ref name="CrabSpines">{{cite web |title=Alaskan King Crab |url=https://www.aquariumofpacific.org/onlinelearningcenter/species/alaskan_king_crab |publisher=Aquarium of the Pacific |language=en}}</ref> [[Кирмина|Кирминаҳои]] баъзе [[Шабпарак|шабпаракҳо]] бо мӯякҳои сахту хоршакл пӯшида шудаанд. Кирминаҳои шабпаракҳои [[Авлод (таксономия)|авлоди]] [[Лономия|лономия]], ки дар [[Амрикои Ҷанубӣ]] зиндагӣ мекунанд, хорҳои бисёр заҳрнок доранд. Агар хорҳои онҳо ба пӯст халанд, заҳр метавонад ба [[лахташавӣ|лахташавии]] хун халал расонад ва дар ҳолатҳои вазнин боиси [[Хунравӣ|хунравӣ]] ва осеби [[Гурда|гурдаҳо]] шавад.<ref name="Lonomia">{{cite journal |last1=Maggi |first1=Silviane |last2=Faulhaber |first2=Gustavo Adolpho Moreira |title=Lonomia obliqua Walker (Lepidoptera: Saturniidae): hemostasis implications |journal=Revista da Associação Médica Brasileira |year=2015 |volume=61 |issue=3 |pages=263–268 |doi=10.1590/1806-9282.61.03.263}}</ref><ref name="LonomiaToxin">{{cite journal |last1=Veiga |first1=A. B. |last2=Blochtein |first2=B. |last3=Guimarães |first3=J. A. |title=Structures involved in production, secretion and injection of the venom produced by the caterpillar Lonomia obliqua (Lepidoptera, Saturniidae) |journal=Toxicon |year=2001 |volume=39 |issue=9 |pages=1343–1351 |doi=10.1016/S0041-0101(01)00086-1}}</ref><ref name="LonomiaReview">{{cite journal |last1=Carrijo-Carvalho |first1=Linda Christian |last2=Chudzinski-Tavassi |first2=Ana Marisa |title=The venom of the Lonomia caterpillar: an overview |journal=Toxicon |year=2007 |volume=49 |issue=6 |pages=741–757 |doi=10.1016/j.toxicon.2006.11.033}}</ref> <gallery mode="packed" heights="180"> File:Spondylus.jpg|[[Чинсадафи хордори шоҳӣ]] File:Spiny king crab md.jpg|[[Харчанги хордори калифорнӣ]] File:Lonomia-obliqua-citsc-1.jpg|Кирминаи [[Лономияи каҷак|лономияи каҷак]] </gallery> == Пайдоиш == Хорҳо дар ҳар гурӯҳи ҷонварон дар раванди [[таҳаввул|эволютсия]] ҷудогона ба вуҷуд омадаанд. Ин падида намунаи [[таҳаввули ҳамгаро|эволютсияи ҳамгаро]] мебошад, ки дар он [[Ҷондор (биология)|организмҳои]] ҳархела новобаста аз ҳамдигар хусусиятҳои монанд пайдо мекунанд.<ref name="Crofts"/> Пайдоиши хорҳо ба хатари [[Тӯъма|тӯъмаи]] дарандаҳо шудан пайванд дорад. Хору дигар сохторҳои муҳофизатӣ бештар дар ширхӯроне пайдо шудаанд, ки дар ҷойҳои кушод зиндагӣ мекунанд ва имкони пинҳон шудан ё гурехтанашон кам аст.<ref name="Stankowich">{{cite journal |last1=Stankowich |first1=Theodore |last2=Campbell |first2=Lisa A. |title=Living in the danger zone: Exposure to predators and the evolution of spines and body armor in mammals |journal=Evolution |year=2016 |volume=70 |issue=7 |pages=1501–1511 |doi=10.1111/evo.12961}}</ref> == Осебҳо ва дармони онҳо == [[File:Sea urchin injury.jpg|thumb|150px|Пое, ки ба он хорҳои хорпушти баҳрӣ халидааст]] Хорҳо ба пӯст халида, онро захмӣ мекунанд. Ҷиддияти осеб ба шаклу андозаи хор, чуқурии захм ва заҳрнокии он вобаста аст. Хорҳое, ки дар [[Бофта|бофтаҳои бадан]] мемонанд, метавонанд боиси [[дард]], варам, [[газак]] ва [[сироят]] шаванд.<ref name="UrchinNPS">{{cite web |title=Sea Urchin |url=https://www.nps.gov/places/sea-urchin.htm |publisher=U.S. National Park Service |language=en}}</ref> Хорҳои ҷайра ҳарчанд заҳрнок набошанд ҳам, онҳо метавонанд ба пӯст чуқур халанд. Агар хор дар бадан монад, метавонад шикаста, ба ҷойҳои дарунтар кӯчад ва ба [[Узв|узвҳо]] осеб расонад. Аз ин рӯ, хорҳои халидаро набояд худсарона берун кашид. Дар чунин ҳолат бояд ҳатман ба [[пизишк]] муроҷиат кард.<ref name="Cornell"/> Хорҳои баъзе моҳиҳо заҳрноканд. [[Заҳр|Заҳри]] онҳо метавонад ба кори [[дил]] ва нафаскашӣ таъсир расонад ва ҳатто боиси [[марг]] гардад.<ref name="CDC">{{cite web |title=Poisonings, Envenomations, and Toxic Exposures During Travel |url=https://www.cdc.gov/yellow-book/hcp/environmental-hazards-risks/poisonings-envenomations-and-toxic-exposures-during-travel.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |language=en}}</ref> == Корбурд == [[File:Porcupine quill box (12268979095).jpg|thumb|Қуттие, ки аз дукҳои ҷайра сохта шудааст]] Хорҳои баъзе ҷонварон аз замонҳои қадим барои сохтани зевару ашёҳои ороишӣ истифода мешуданд. Мардуми бумии [[Амрикои Шимолӣ]] хорҳои ҷайраро ранг карда, бо онҳо [[пӯшок]], [[пойафзор]], [[халта]] ва дигар чизҳоро оро медоданд. Ин ҳунарро ''quillwork'' меноманд.<ref name="Quillwork">{{cite book |last=Orchard |first=William C. |title=The Technique of Porcupine-Quill Decoration Among the North American Indians |publisher=Museum of the American Indian, Heye Foundation |year=1916 |doi=10.5479/sil.451243.39088016090201}}</ref><ref name="QuillworkMuseum">{{cite web |title=Moccasins |url=https://americanindian.si.edu/collections-search/object/NMAI_132259 |publisher=National Museum of the American Indian, Smithsonian Institution |language=en}}</ref> Донишмандон сохти хорҳои ҷайраро меомӯзанд, то дар асоси онҳо сӯзанҳои пизишкӣ ва дигар асбобҳои [[Ҷарроҳӣ|ҷарроҳии]] навро созанд.<ref name="Cho">{{cite journal |last1=Cho |first1=Woo Kyung |last2=Ankrum |first2=James A. |last3=Guo |first3=Dagang |last4=Chester |first4=Shawn A. |last5=Yang |first5=Seung Yun |last6=Kashyap |first6=Anurag |last7=Campbell |first7=Georgina A. |last8=Wood |first8=Robert J. |last9=Rijal |first9=Ram K. |last10=Karnik |first10=Rohit |last11=Langer |first11=Robert |last12=Karp |first12=Jeffrey M. |title=Microstructured barbs on the North American porcupine quill enable easy tissue penetration and difficult removal |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |year=2012 |volume=109 |issue=52 |pages=21289–21294 |doi=10.1073/pnas.1216441109}}</ref> == Адабиёт == {{reflist}} [[Гурӯҳ:Анатомияи ҳайвонот]] [[Гурӯҳ:Муҳофизати ҳайвонот]] [[Гурӯҳ:Зоология]] g1snc61w25exgxo8cpr87bjsdpzrbew 1490760 1490759 2026-10-23T00:47:00Z Zosya95 54344 /* Бемӯҳраҳо */ 1490760 wikitext text/x-wiki {{Дигар маъноҳо|Хор (мазмунҳо)}} [[Акс:Stekelvarken Aiguilles Porc-épic.jpg|thumb|Хорҳои [[ҷайра]]]] '''Хор''', '''дук''' ё '''дуг''' — сохти сахту нӯгтез дар бадани баъзе [[ҷонварон]], ки бештар барои муҳофизат аз [[дарандаҳо]] хизмат мекунад. Хорҳо дар гурӯҳҳои гуногуни [[мӯҳрадорон]] ва [[бемӯҳраҳо]] дида мешаванд. Онҳо вобаста аз ҷонвар аз ҷиҳати андоза, шакл, таркиб ва корбурд фарқ мекунанд. Хорҳо ғайр аз муҳофизат, барои ҳаракат, устувор нигоҳ доштани бадан, огоҳ кардани душман ва заҳрзанӣ низ ба кор мераванд.<ref name="Crofts">{{cite journal |last1=Crofts |first1=Stephanie B. |last2=Stankowich |first2=Theodore |title=Stabbing Spines: A Review of the Biomechanics and Evolution of Defensive Spines |journal=Integrative and Comparative Biology |year=2021 |volume=61 |issue=2 |pages=655–667 |doi=10.1093/icb/icab099}}</ref> == Сохт == [[File:S. purp Sea urchin spines 1505.jpg|thumb|Хорҳои сӯзанмонанди хорпушти баҳрӣ]] Хорҳо бештар дарозрӯя ё сӯзанмонанд буда, аз ҷиҳати андоза, шакл ва ранг гуногунанд. Сохти онҳо дар ҳама ҷонварон яксон нест: * '''[[Ширхӯрон]]''' (ҷайраҳо ва [[Хорпуштак|хорпуштакҳо]]): Хорҳо аз мӯйҳои шаклдигаркарда ба вуҷуд омада, бештар аз [[кератин]] сохта шудаанд. Даруни баъзе хорҳо ковок ё исфанҷмонанд буда, ин сохтор онҳоро сабук ва ҳамзамон устувор мегардонад.<ref name="Vincent">{{cite journal |last1=Vincent |first1=J. F. V. |last2=Owers |first2=P. |title=Mechanical design of hedgehog spines and porcupine quills |journal=Journal of Zoology |year=1986 |volume=210 |issue=1 |pages=55–75 |doi=10.1111/j.1469-7998.1986.tb03620.x}}</ref> * '''[[Моҳиҳо]]''': Хорҳо бештар аз бофтаи [[Устухон|устухонӣ]] сохта шудаанд.<ref name="FishGlossary">{{cite web |title=Glossary of fish terms |url=https://australian.museum/learn/animals/fishes/glossary-of-fish-terms/ |publisher=Australian Museum |language=en}}</ref> * '''[[Хорпушти баҳрӣ|Хорпуштҳои баҳрӣ]]''': Хорҳо аз моддаҳои оҳакӣ, бештар аз [[Карбонати калсий|карбонати калсий]], сохта шудаанд.<ref name="UrchinCalcite">{{cite journal |last1=Politi |first1=Yael |last2=Arad |first2=Talmon |last3=Klein |first3=Eugenia |last4=Weiner |first4=Steve |last5=Addadi |first5=Lia |title=Sea urchin spine calcite forms via a transient amorphous calcium carbonate phase |journal=Science |year=2004 |volume=306 |issue=5699 |pages=1161–1164 |doi=10.1126/science.1102289}}</ref> == Вазифаҳо == Хорҳо пеш аз ҳама ҷонваронро аз шикор шудан муҳофизат мекунанд. Нӯги тези онҳо метавонад ба бадани ҳамлагар халида, ӯро захмин кунад. Аммо хорҳо вазифаҳои дигар низ доранд: * '''Огоҳсозӣ''': Баъзе ҷайраҳо бо ҷунбонидани хорҳои думашон садои тақ-тақ бароварда, дарандаҳоро аз наздик шудан бозмедоранд. Ҳамчунин рангҳои баланду чашмнамои хорҳо ([[апосематизм]]) метавонанд дарандаҳоро аз дур низ огоҳ кунанд.<ref name="Warning">{{cite journal |last1=Speed |first1=Michael P. |last2=Ruxton |first2=Graeme D. |title=Warning displays in spiny animals: One (more) evolutionary route to aposematism |journal=Evolution |year=2005 |volume=59 |issue=12 |pages=2499–2508 |doi=10.1111/j.0014-3820.2005.tb00963.x}}</ref><ref name="PorcupineZoo">{{cite web |title=Porcupine |url=https://animals.sandiegozoo.org/animals/porcupine |publisher=San Diego Zoo Wildlife Alliance |language=en}}</ref> * '''Ҳаракат''': [[Хорпушти баҳрӣ|Хорпуштҳои баҳрӣ]] бо ёрии хорҳояшон дар таги баҳр ҳаракат мекунанд.<ref name="UrchinMovement">{{cite web |title=Sea urchins: Strange and spiny wonders of the ocean |url=https://www.nhm.ac.uk/discover/sea-urchins-strange-and-spiny-wonders-of-the-ocean.html |publisher=Natural History Museum |language=en}}</ref> * '''Устуворӣ''': Хорҳои хорпуштҳои баҳрӣ барои устувор нигоҳ доштани баданашон низ ёрӣ мерасонанд. Дар моҳиҳо бошад, хорҳои болҳо онҳоро устувор нигоҳ дошта, ба рост мондани бадан (баланс) ҳангоми шино кӯмак мекунанд.<ref name="FinFunction">{{cite web |title=Living in Water: Chapter 4 |url=https://tpwd.texas.gov/education/resources/aquatic-science/tas/chapters/chapter-4/ |publisher=Texas Parks and Wildlife Department |language=en}}</ref> * '''Заҳрзанӣ''': Дар баъзе ҷонварони баҳрӣ хорҳо барои ба бадани ҳамлагар ворид кардани заҳр хизмат мекунанд.<ref name="StingraySmithsonian">{{cite web |title=Freshwater stingray |url=https://nationalzoo.si.edu/animals/freshwater-stingray |publisher=Smithsonian’s National Zoo and Conservation Biology Institute |language=en}}</ref> == Паҳншавӣ == === Ширхӯрон === [[File:Irish hedgehog.jpg|thumb|Ба лӯнда печидани хорпуштак]] Хорҳо дар ҷайраҳо, [[хорпуштак]]ҳо, [[ехидна]]ҳо, [[тенрек]]ҳо ва баъзе [[хояндаҳо]]и дигар, аз ҷумлаи [[Муши хордор|мушҳои хордор]], дида мешаванд.<ref name="Crofts"/><ref name="EchidnaMuseum">{{cite web |title=Echidna research in the Mammalogy collection |url=https://australian.museum/learn/teachers/learning/echidna-research/ |publisher=Australian Museum |language=en}}</ref> Дар ҷайраҳо хорҳо бештар паҳлӯҳо ва пушти баданро мепӯшонанд. Ҳангоми хатар ҷайра хорҳояшро рост карда, худро калонтар нишон медиҳад. Агар даранда наздик ояд, бо хорҳояш ба он осеб мерасонад.<ref name="Cornell">{{cite web |title=Porcupine quill injuries in dogs |url=https://www.vet.cornell.edu/departments-centers-and-institutes/riney-canine-health-center/canine-health-information/porcupine-quill-injuries-in-dogs |publisher=Cornell University College of Veterinary Medicine |language=en}}</ref><ref name="PorcupineTPWD">{{cite web |title=Porcupines — Introducing Mammals to Young Naturalists |url=https://tpwd.texas.gov/publications/nonpwdpubs/introducing_mammals/porcupines/ |publisher=Texas Parks and Wildlife Department |language=en}}</ref> Хорҳои хорпуштакҳо аз хорҳои ҷайраҳо кӯтоҳтар буда, ба пӯсташон сахт часпидаанд. Ҳангоми хатар хорпуштак худро лӯнда карда, [[Сар|сар]], [[Шикам|шикам]] ва дигар ҷойҳои нарми баданашро зери хорҳояш пинҳон мекунад.<ref name="HedgehogRSPCA">{{cite web |title=Hedgehogs in the UK |url=https://www.rspca.org.uk/adviceandwelfare/wildlife/hedgehogs |publisher=RSPCA |language=en}}</ref><ref name="HedgehogCalgary">{{cite web |title=Hedgehog Anatomy |url=https://vet.ucalgary.ca/summercamps/anatomy/wednesday/exotics |publisher=University of Calgary Faculty of Veterinary Medicine |language=en}}</ref> Ехиднаҳо низ хорҳои [[кератин]]ӣ доранд. Гарчанде ҷайраҳо, хорпуштакҳо ва ехиднаҳо ба гурӯҳҳои гуногуни ширхӯрон дохил мешаванд ҳам, хорҳои ҳамаи онҳо аз мӯйҳои шаклдигаркарда ба вуҷуд омадаанд.<ref name="EchidnaCSIRO">{{cite web |title=The echidna (or spiny ant-eater) (1969) |url=https://csiropedia.csiro.au/echidna-spiny-ant-eater-1969/ |publisher=CSIROpedia |language=en}}</ref> === Моҳиҳо === [[Акс:MC Rotfeuerfisch.jpg|thumb|Моҳии шер (''Pterois'') бо хорҳои дарозу заҳрнок]] Дар бисёр моҳиҳо хорҳои сахту нӯгтез дар [[боли шиноварӣ|болҳои шиноварӣ]] ҷойгир буда, барои устуворӣ ва муҳофизати бадани моҳӣ хизмат мекунанд. Ин хорҳо дурушт ва бебуғум буда, аз устухонҳои нарму чандири болҳо фарқ мекунанд.<ref name="FishAnatomy">{{cite web |title=Structure and Function — Fish |url=https://manoa.hawaii.edu/exploringourfluidearth/biological/fish/structure-and-function-fish |publisher=University of Hawaiʻi at Mānoa |language=en}}</ref> Дар баъзе намудҳо, аз ҷумла моҳии шер (''Pterois'') ва моҳиҳои [[Оила (таксономия)|оилаи]] каждуммоҳиҳо (''Scorpaenidae''), хорҳо ба [[Ғадуди заҳрбарор|ғадудҳои заҳрбарор]] пайвастанд. Хор ба пӯст халида, онро шикоф мекунад ва аз он сӯрохӣ заҳр ворид шуда, сабаби заҳролудшавӣ гардад.<ref name="NOAA">{{cite web |title=What is a lionfish? |url=https://oceanservice.noaa.gov/facts/lionfish-facts.html |publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration |language=en}}</ref> {{clear}} === Бемӯҳраҳо === Хорҳо дар бемӯҳраҳо, ба монанди [[сӯзанпӯстон]], [[нармбаданҳо]] ва [[буғумпойҳо]] низ дида мешаванд. Дар хорпуштҳои баҳрӣ, хорҳои ҳаракаткунанда ба [[Скелет|скелети]] оҳакияш пайваст буда, вазифаи муҳофизат ва ҳаракаткуниро иҷро мекунанд.<ref name="SeaUrchin">{{cite web |title=Sea Stars, Urchins and Relatives |url=https://ocean.si.edu/ocean-life/invertebrates/sea-stars-urchins-and-relatives |publisher=Smithsonian Ocean |language=en}}</ref> [[Садаф]]и баъзе [[Шикампойҳо|шикампойҳо]] ва [[Нармбаданҳо|нармбаданҳои]] [[Дуғалсамадорон|дуғалсамадорон]] низ барҷастагиҳои хоршакл дорад. Синфи [[харчангшаклон]] ҳам намояндагоне дорад, ки [[Скелети берунӣ|скелети берунии]] онҳо хорпӯш ҳастанд.<ref name="ShellSpines">{{cite web |last=Leal |first=José H. |title=A Coat of Sharp Spines |url=https://www.shellmuseum.org/post/a-coat-of-sharp-spines |publisher=Bailey-Matthews National Shell Museum |date=2019-11-15 |language=en}}</ref><ref name="ThornyOyster">{{cite web |title=Pacific Thorny Oyster |url=https://qrius.si.edu/browse/object/10010589 |publisher=Smithsonian Institution |language=en}}</ref><ref name="CrabSpines">{{cite web |title=Alaskan King Crab |url=https://www.aquariumofpacific.org/onlinelearningcenter/species/alaskan_king_crab |publisher=Aquarium of the Pacific |language=en}}</ref> [[Кирмина|Кирминаҳои]] баъзе [[Шабпарак|шабпаракҳо]] бо мӯякҳои сахту хоршакл пӯшида шудаанд. Кирминаҳои шабпаракҳои [[Авлод (таксономия)|авлоди]] [[Лономия|лономия]], ки дар [[Амрикои Ҷанубӣ]] зиндагӣ мекунанд, хорҳои бисёр заҳрнок доранд. Агар хорҳои онҳо ба пӯст халанд, заҳр метавонад ба [[лахташавӣ|лахташавии]] хун халал расонад ва дар ҳолатҳои вазнин боиси [[Хунравӣ|хунравӣ]] ва осеби [[Гурда|гурдаҳо]] шавад.<ref name="Lonomia">{{cite journal |last1=Maggi |first1=Silviane |last2=Faulhaber |first2=Gustavo Adolpho Moreira |title=Lonomia obliqua Walker (Lepidoptera: Saturniidae): hemostasis implications |journal=Revista da Associação Médica Brasileira |year=2015 |volume=61 |issue=3 |pages=263–268 |doi=10.1590/1806-9282.61.03.263}}</ref><ref name="LonomiaToxin">{{cite journal |last1=Veiga |first1=A. B. |last2=Blochtein |first2=B. |last3=Guimarães |first3=J. A. |title=Structures involved in production, secretion and injection of the venom produced by the caterpillar Lonomia obliqua (Lepidoptera, Saturniidae) |journal=Toxicon |year=2001 |volume=39 |issue=9 |pages=1343–1351 |doi=10.1016/S0041-0101(01)00086-1}}</ref><ref name="LonomiaReview">{{cite journal |last1=Carrijo-Carvalho |first1=Linda Christian |last2=Chudzinski-Tavassi |first2=Ana Marisa |title=The venom of the Lonomia caterpillar: an overview |journal=Toxicon |year=2007 |volume=49 |issue=6 |pages=741–757 |doi=10.1016/j.toxicon.2006.11.033}}</ref> <gallery mode="packed" heights="180"> File:Spondylus.jpg|[[Чинсадафи хордори шоҳӣ]] File:Spiny king crab md.jpg|[[Харчанги хордори калифорнӣ]] File:Lonomia-obliqua-citsc-1.jpg|Кирминаи [[Лономияи каҷак|лономияи каҷак]] </gallery> == Пайдоиш == Хорҳо дар ҳар гурӯҳи ҷонварон дар раванди [[таҳаввул|эволютсия]] ҷудогона ба вуҷуд омадаанд. Ин падида намунаи [[таҳаввули ҳамгаро|эволютсияи ҳамгаро]] мебошад, ки дар он [[Ҷондор (биология)|организмҳои]] ҳархела новобаста аз ҳамдигар хусусиятҳои монанд пайдо мекунанд.<ref name="Crofts"/> Пайдоиши хорҳо ба хатари [[Тӯъма|тӯъмаи]] дарандаҳо шудан пайванд дорад. Хору дигар сохторҳои муҳофизатӣ бештар дар ширхӯроне пайдо шудаанд, ки дар ҷойҳои кушод зиндагӣ мекунанд ва имкони пинҳон шудан ё гурехтанашон кам аст.<ref name="Stankowich">{{cite journal |last1=Stankowich |first1=Theodore |last2=Campbell |first2=Lisa A. |title=Living in the danger zone: Exposure to predators and the evolution of spines and body armor in mammals |journal=Evolution |year=2016 |volume=70 |issue=7 |pages=1501–1511 |doi=10.1111/evo.12961}}</ref> == Осебҳо ва дармони онҳо == [[File:Sea urchin injury.jpg|thumb|150px|Пое, ки ба он хорҳои хорпушти баҳрӣ халидааст]] Хорҳо ба пӯст халида, онро захмӣ мекунанд. Ҷиддияти осеб ба шаклу андозаи хор, чуқурии захм ва заҳрнокии он вобаста аст. Хорҳое, ки дар [[Бофта|бофтаҳои бадан]] мемонанд, метавонанд боиси [[дард]], варам, [[газак]] ва [[сироят]] шаванд.<ref name="UrchinNPS">{{cite web |title=Sea Urchin |url=https://www.nps.gov/places/sea-urchin.htm |publisher=U.S. National Park Service |language=en}}</ref> Хорҳои ҷайра ҳарчанд заҳрнок набошанд ҳам, онҳо метавонанд ба пӯст чуқур халанд. Агар хор дар бадан монад, метавонад шикаста, ба ҷойҳои дарунтар кӯчад ва ба [[Узв|узвҳо]] осеб расонад. Аз ин рӯ, хорҳои халидаро набояд худсарона берун кашид. Дар чунин ҳолат бояд ҳатман ба [[пизишк]] муроҷиат кард.<ref name="Cornell"/> Хорҳои баъзе моҳиҳо заҳрноканд. [[Заҳр|Заҳри]] онҳо метавонад ба кори [[дил]] ва нафаскашӣ таъсир расонад ва ҳатто боиси [[марг]] гардад.<ref name="CDC">{{cite web |title=Poisonings, Envenomations, and Toxic Exposures During Travel |url=https://www.cdc.gov/yellow-book/hcp/environmental-hazards-risks/poisonings-envenomations-and-toxic-exposures-during-travel.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |language=en}}</ref> == Корбурд == [[File:Porcupine quill box (12268979095).jpg|thumb|Қуттие, ки аз дукҳои ҷайра сохта шудааст]] Хорҳои баъзе ҷонварон аз замонҳои қадим барои сохтани зевару ашёҳои ороишӣ истифода мешуданд. Мардуми бумии [[Амрикои Шимолӣ]] хорҳои ҷайраро ранг карда, бо онҳо [[пӯшок]], [[пойафзор]], [[халта]] ва дигар чизҳоро оро медоданд. Ин ҳунарро ''quillwork'' меноманд.<ref name="Quillwork">{{cite book |last=Orchard |first=William C. |title=The Technique of Porcupine-Quill Decoration Among the North American Indians |publisher=Museum of the American Indian, Heye Foundation |year=1916 |doi=10.5479/sil.451243.39088016090201}}</ref><ref name="QuillworkMuseum">{{cite web |title=Moccasins |url=https://americanindian.si.edu/collections-search/object/NMAI_132259 |publisher=National Museum of the American Indian, Smithsonian Institution |language=en}}</ref> Донишмандон сохти хорҳои ҷайраро меомӯзанд, то дар асоси онҳо сӯзанҳои пизишкӣ ва дигар асбобҳои [[Ҷарроҳӣ|ҷарроҳии]] навро созанд.<ref name="Cho">{{cite journal |last1=Cho |first1=Woo Kyung |last2=Ankrum |first2=James A. |last3=Guo |first3=Dagang |last4=Chester |first4=Shawn A. |last5=Yang |first5=Seung Yun |last6=Kashyap |first6=Anurag |last7=Campbell |first7=Georgina A. |last8=Wood |first8=Robert J. |last9=Rijal |first9=Ram K. |last10=Karnik |first10=Rohit |last11=Langer |first11=Robert |last12=Karp |first12=Jeffrey M. |title=Microstructured barbs on the North American porcupine quill enable easy tissue penetration and difficult removal |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |year=2012 |volume=109 |issue=52 |pages=21289–21294 |doi=10.1073/pnas.1216441109}}</ref> == Адабиёт == {{reflist}} [[Гурӯҳ:Анатомияи ҳайвонот]] [[Гурӯҳ:Муҳофизати ҳайвонот]] [[Гурӯҳ:Зоология]] s7w4gyy6mm71ukpht1jfywqraplyk4k 1490761 1490760 2026-10-23T00:49:41Z Zosya95 54344 /* Корбурд */ 1490761 wikitext text/x-wiki {{Дигар маъноҳо|Хор (мазмунҳо)}} [[Акс:Stekelvarken Aiguilles Porc-épic.jpg|thumb|Хорҳои [[ҷайра]]]] '''Хор''', '''дук''' ё '''дуг''' — сохти сахту нӯгтез дар бадани баъзе [[ҷонварон]], ки бештар барои муҳофизат аз [[дарандаҳо]] хизмат мекунад. Хорҳо дар гурӯҳҳои гуногуни [[мӯҳрадорон]] ва [[бемӯҳраҳо]] дида мешаванд. Онҳо вобаста аз ҷонвар аз ҷиҳати андоза, шакл, таркиб ва корбурд фарқ мекунанд. Хорҳо ғайр аз муҳофизат, барои ҳаракат, устувор нигоҳ доштани бадан, огоҳ кардани душман ва заҳрзанӣ низ ба кор мераванд.<ref name="Crofts">{{cite journal |last1=Crofts |first1=Stephanie B. |last2=Stankowich |first2=Theodore |title=Stabbing Spines: A Review of the Biomechanics and Evolution of Defensive Spines |journal=Integrative and Comparative Biology |year=2021 |volume=61 |issue=2 |pages=655–667 |doi=10.1093/icb/icab099}}</ref> == Сохт == [[File:S. purp Sea urchin spines 1505.jpg|thumb|Хорҳои сӯзанмонанди хорпушти баҳрӣ]] Хорҳо бештар дарозрӯя ё сӯзанмонанд буда, аз ҷиҳати андоза, шакл ва ранг гуногунанд. Сохти онҳо дар ҳама ҷонварон яксон нест: * '''[[Ширхӯрон]]''' (ҷайраҳо ва [[Хорпуштак|хорпуштакҳо]]): Хорҳо аз мӯйҳои шаклдигаркарда ба вуҷуд омада, бештар аз [[кератин]] сохта шудаанд. Даруни баъзе хорҳо ковок ё исфанҷмонанд буда, ин сохтор онҳоро сабук ва ҳамзамон устувор мегардонад.<ref name="Vincent">{{cite journal |last1=Vincent |first1=J. F. V. |last2=Owers |first2=P. |title=Mechanical design of hedgehog spines and porcupine quills |journal=Journal of Zoology |year=1986 |volume=210 |issue=1 |pages=55–75 |doi=10.1111/j.1469-7998.1986.tb03620.x}}</ref> * '''[[Моҳиҳо]]''': Хорҳо бештар аз бофтаи [[Устухон|устухонӣ]] сохта шудаанд.<ref name="FishGlossary">{{cite web |title=Glossary of fish terms |url=https://australian.museum/learn/animals/fishes/glossary-of-fish-terms/ |publisher=Australian Museum |language=en}}</ref> * '''[[Хорпушти баҳрӣ|Хорпуштҳои баҳрӣ]]''': Хорҳо аз моддаҳои оҳакӣ, бештар аз [[Карбонати калсий|карбонати калсий]], сохта шудаанд.<ref name="UrchinCalcite">{{cite journal |last1=Politi |first1=Yael |last2=Arad |first2=Talmon |last3=Klein |first3=Eugenia |last4=Weiner |first4=Steve |last5=Addadi |first5=Lia |title=Sea urchin spine calcite forms via a transient amorphous calcium carbonate phase |journal=Science |year=2004 |volume=306 |issue=5699 |pages=1161–1164 |doi=10.1126/science.1102289}}</ref> == Вазифаҳо == Хорҳо пеш аз ҳама ҷонваронро аз шикор шудан муҳофизат мекунанд. Нӯги тези онҳо метавонад ба бадани ҳамлагар халида, ӯро захмин кунад. Аммо хорҳо вазифаҳои дигар низ доранд: * '''Огоҳсозӣ''': Баъзе ҷайраҳо бо ҷунбонидани хорҳои думашон садои тақ-тақ бароварда, дарандаҳоро аз наздик шудан бозмедоранд. Ҳамчунин рангҳои баланду чашмнамои хорҳо ([[апосематизм]]) метавонанд дарандаҳоро аз дур низ огоҳ кунанд.<ref name="Warning">{{cite journal |last1=Speed |first1=Michael P. |last2=Ruxton |first2=Graeme D. |title=Warning displays in spiny animals: One (more) evolutionary route to aposematism |journal=Evolution |year=2005 |volume=59 |issue=12 |pages=2499–2508 |doi=10.1111/j.0014-3820.2005.tb00963.x}}</ref><ref name="PorcupineZoo">{{cite web |title=Porcupine |url=https://animals.sandiegozoo.org/animals/porcupine |publisher=San Diego Zoo Wildlife Alliance |language=en}}</ref> * '''Ҳаракат''': [[Хорпушти баҳрӣ|Хорпуштҳои баҳрӣ]] бо ёрии хорҳояшон дар таги баҳр ҳаракат мекунанд.<ref name="UrchinMovement">{{cite web |title=Sea urchins: Strange and spiny wonders of the ocean |url=https://www.nhm.ac.uk/discover/sea-urchins-strange-and-spiny-wonders-of-the-ocean.html |publisher=Natural History Museum |language=en}}</ref> * '''Устуворӣ''': Хорҳои хорпуштҳои баҳрӣ барои устувор нигоҳ доштани баданашон низ ёрӣ мерасонанд. Дар моҳиҳо бошад, хорҳои болҳо онҳоро устувор нигоҳ дошта, ба рост мондани бадан (баланс) ҳангоми шино кӯмак мекунанд.<ref name="FinFunction">{{cite web |title=Living in Water: Chapter 4 |url=https://tpwd.texas.gov/education/resources/aquatic-science/tas/chapters/chapter-4/ |publisher=Texas Parks and Wildlife Department |language=en}}</ref> * '''Заҳрзанӣ''': Дар баъзе ҷонварони баҳрӣ хорҳо барои ба бадани ҳамлагар ворид кардани заҳр хизмат мекунанд.<ref name="StingraySmithsonian">{{cite web |title=Freshwater stingray |url=https://nationalzoo.si.edu/animals/freshwater-stingray |publisher=Smithsonian’s National Zoo and Conservation Biology Institute |language=en}}</ref> == Паҳншавӣ == === Ширхӯрон === [[File:Irish hedgehog.jpg|thumb|Ба лӯнда печидани хорпуштак]] Хорҳо дар ҷайраҳо, [[хорпуштак]]ҳо, [[ехидна]]ҳо, [[тенрек]]ҳо ва баъзе [[хояндаҳо]]и дигар, аз ҷумлаи [[Муши хордор|мушҳои хордор]], дида мешаванд.<ref name="Crofts"/><ref name="EchidnaMuseum">{{cite web |title=Echidna research in the Mammalogy collection |url=https://australian.museum/learn/teachers/learning/echidna-research/ |publisher=Australian Museum |language=en}}</ref> Дар ҷайраҳо хорҳо бештар паҳлӯҳо ва пушти баданро мепӯшонанд. Ҳангоми хатар ҷайра хорҳояшро рост карда, худро калонтар нишон медиҳад. Агар даранда наздик ояд, бо хорҳояш ба он осеб мерасонад.<ref name="Cornell">{{cite web |title=Porcupine quill injuries in dogs |url=https://www.vet.cornell.edu/departments-centers-and-institutes/riney-canine-health-center/canine-health-information/porcupine-quill-injuries-in-dogs |publisher=Cornell University College of Veterinary Medicine |language=en}}</ref><ref name="PorcupineTPWD">{{cite web |title=Porcupines — Introducing Mammals to Young Naturalists |url=https://tpwd.texas.gov/publications/nonpwdpubs/introducing_mammals/porcupines/ |publisher=Texas Parks and Wildlife Department |language=en}}</ref> Хорҳои хорпуштакҳо аз хорҳои ҷайраҳо кӯтоҳтар буда, ба пӯсташон сахт часпидаанд. Ҳангоми хатар хорпуштак худро лӯнда карда, [[Сар|сар]], [[Шикам|шикам]] ва дигар ҷойҳои нарми баданашро зери хорҳояш пинҳон мекунад.<ref name="HedgehogRSPCA">{{cite web |title=Hedgehogs in the UK |url=https://www.rspca.org.uk/adviceandwelfare/wildlife/hedgehogs |publisher=RSPCA |language=en}}</ref><ref name="HedgehogCalgary">{{cite web |title=Hedgehog Anatomy |url=https://vet.ucalgary.ca/summercamps/anatomy/wednesday/exotics |publisher=University of Calgary Faculty of Veterinary Medicine |language=en}}</ref> Ехиднаҳо низ хорҳои [[кератин]]ӣ доранд. Гарчанде ҷайраҳо, хорпуштакҳо ва ехиднаҳо ба гурӯҳҳои гуногуни ширхӯрон дохил мешаванд ҳам, хорҳои ҳамаи онҳо аз мӯйҳои шаклдигаркарда ба вуҷуд омадаанд.<ref name="EchidnaCSIRO">{{cite web |title=The echidna (or spiny ant-eater) (1969) |url=https://csiropedia.csiro.au/echidna-spiny-ant-eater-1969/ |publisher=CSIROpedia |language=en}}</ref> === Моҳиҳо === [[Акс:MC Rotfeuerfisch.jpg|thumb|Моҳии шер (''Pterois'') бо хорҳои дарозу заҳрнок]] Дар бисёр моҳиҳо хорҳои сахту нӯгтез дар [[боли шиноварӣ|болҳои шиноварӣ]] ҷойгир буда, барои устуворӣ ва муҳофизати бадани моҳӣ хизмат мекунанд. Ин хорҳо дурушт ва бебуғум буда, аз устухонҳои нарму чандири болҳо фарқ мекунанд.<ref name="FishAnatomy">{{cite web |title=Structure and Function — Fish |url=https://manoa.hawaii.edu/exploringourfluidearth/biological/fish/structure-and-function-fish |publisher=University of Hawaiʻi at Mānoa |language=en}}</ref> Дар баъзе намудҳо, аз ҷумла моҳии шер (''Pterois'') ва моҳиҳои [[Оила (таксономия)|оилаи]] каждуммоҳиҳо (''Scorpaenidae''), хорҳо ба [[Ғадуди заҳрбарор|ғадудҳои заҳрбарор]] пайвастанд. Хор ба пӯст халида, онро шикоф мекунад ва аз он сӯрохӣ заҳр ворид шуда, сабаби заҳролудшавӣ гардад.<ref name="NOAA">{{cite web |title=What is a lionfish? |url=https://oceanservice.noaa.gov/facts/lionfish-facts.html |publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration |language=en}}</ref> {{clear}} === Бемӯҳраҳо === Хорҳо дар бемӯҳраҳо, ба монанди [[сӯзанпӯстон]], [[нармбаданҳо]] ва [[буғумпойҳо]] низ дида мешаванд. Дар хорпуштҳои баҳрӣ, хорҳои ҳаракаткунанда ба [[Скелет|скелети]] оҳакияш пайваст буда, вазифаи муҳофизат ва ҳаракаткуниро иҷро мекунанд.<ref name="SeaUrchin">{{cite web |title=Sea Stars, Urchins and Relatives |url=https://ocean.si.edu/ocean-life/invertebrates/sea-stars-urchins-and-relatives |publisher=Smithsonian Ocean |language=en}}</ref> [[Садаф]]и баъзе [[Шикампойҳо|шикампойҳо]] ва [[Нармбаданҳо|нармбаданҳои]] [[Дуғалсамадорон|дуғалсамадорон]] низ барҷастагиҳои хоршакл дорад. Синфи [[харчангшаклон]] ҳам намояндагоне дорад, ки [[Скелети берунӣ|скелети берунии]] онҳо хорпӯш ҳастанд.<ref name="ShellSpines">{{cite web |last=Leal |first=José H. |title=A Coat of Sharp Spines |url=https://www.shellmuseum.org/post/a-coat-of-sharp-spines |publisher=Bailey-Matthews National Shell Museum |date=2019-11-15 |language=en}}</ref><ref name="ThornyOyster">{{cite web |title=Pacific Thorny Oyster |url=https://qrius.si.edu/browse/object/10010589 |publisher=Smithsonian Institution |language=en}}</ref><ref name="CrabSpines">{{cite web |title=Alaskan King Crab |url=https://www.aquariumofpacific.org/onlinelearningcenter/species/alaskan_king_crab |publisher=Aquarium of the Pacific |language=en}}</ref> [[Кирмина|Кирминаҳои]] баъзе [[Шабпарак|шабпаракҳо]] бо мӯякҳои сахту хоршакл пӯшида шудаанд. Кирминаҳои шабпаракҳои [[Авлод (таксономия)|авлоди]] [[Лономия|лономия]], ки дар [[Амрикои Ҷанубӣ]] зиндагӣ мекунанд, хорҳои бисёр заҳрнок доранд. Агар хорҳои онҳо ба пӯст халанд, заҳр метавонад ба [[лахташавӣ|лахташавии]] хун халал расонад ва дар ҳолатҳои вазнин боиси [[Хунравӣ|хунравӣ]] ва осеби [[Гурда|гурдаҳо]] шавад.<ref name="Lonomia">{{cite journal |last1=Maggi |first1=Silviane |last2=Faulhaber |first2=Gustavo Adolpho Moreira |title=Lonomia obliqua Walker (Lepidoptera: Saturniidae): hemostasis implications |journal=Revista da Associação Médica Brasileira |year=2015 |volume=61 |issue=3 |pages=263–268 |doi=10.1590/1806-9282.61.03.263}}</ref><ref name="LonomiaToxin">{{cite journal |last1=Veiga |first1=A. B. |last2=Blochtein |first2=B. |last3=Guimarães |first3=J. A. |title=Structures involved in production, secretion and injection of the venom produced by the caterpillar Lonomia obliqua (Lepidoptera, Saturniidae) |journal=Toxicon |year=2001 |volume=39 |issue=9 |pages=1343–1351 |doi=10.1016/S0041-0101(01)00086-1}}</ref><ref name="LonomiaReview">{{cite journal |last1=Carrijo-Carvalho |first1=Linda Christian |last2=Chudzinski-Tavassi |first2=Ana Marisa |title=The venom of the Lonomia caterpillar: an overview |journal=Toxicon |year=2007 |volume=49 |issue=6 |pages=741–757 |doi=10.1016/j.toxicon.2006.11.033}}</ref> <gallery mode="packed" heights="180"> File:Spondylus.jpg|[[Чинсадафи хордори шоҳӣ]] File:Spiny king crab md.jpg|[[Харчанги хордори калифорнӣ]] File:Lonomia-obliqua-citsc-1.jpg|Кирминаи [[Лономияи каҷак|лономияи каҷак]] </gallery> == Пайдоиш == Хорҳо дар ҳар гурӯҳи ҷонварон дар раванди [[таҳаввул|эволютсия]] ҷудогона ба вуҷуд омадаанд. Ин падида намунаи [[таҳаввули ҳамгаро|эволютсияи ҳамгаро]] мебошад, ки дар он [[Ҷондор (биология)|организмҳои]] ҳархела новобаста аз ҳамдигар хусусиятҳои монанд пайдо мекунанд.<ref name="Crofts"/> Пайдоиши хорҳо ба хатари [[Тӯъма|тӯъмаи]] дарандаҳо шудан пайванд дорад. Хору дигар сохторҳои муҳофизатӣ бештар дар ширхӯроне пайдо шудаанд, ки дар ҷойҳои кушод зиндагӣ мекунанд ва имкони пинҳон шудан ё гурехтанашон кам аст.<ref name="Stankowich">{{cite journal |last1=Stankowich |first1=Theodore |last2=Campbell |first2=Lisa A. |title=Living in the danger zone: Exposure to predators and the evolution of spines and body armor in mammals |journal=Evolution |year=2016 |volume=70 |issue=7 |pages=1501–1511 |doi=10.1111/evo.12961}}</ref> == Осебҳо ва дармони онҳо == [[File:Sea urchin injury.jpg|thumb|150px|Пое, ки ба он хорҳои хорпушти баҳрӣ халидааст]] Хорҳо ба пӯст халида, онро захмӣ мекунанд. Ҷиддияти осеб ба шаклу андозаи хор, чуқурии захм ва заҳрнокии он вобаста аст. Хорҳое, ки дар [[Бофта|бофтаҳои бадан]] мемонанд, метавонанд боиси [[дард]], варам, [[газак]] ва [[сироят]] шаванд.<ref name="UrchinNPS">{{cite web |title=Sea Urchin |url=https://www.nps.gov/places/sea-urchin.htm |publisher=U.S. National Park Service |language=en}}</ref> Хорҳои ҷайра ҳарчанд заҳрнок набошанд ҳам, онҳо метавонанд ба пӯст чуқур халанд. Агар хор дар бадан монад, метавонад шикаста, ба ҷойҳои дарунтар кӯчад ва ба [[Узв|узвҳо]] осеб расонад. Аз ин рӯ, хорҳои халидаро набояд худсарона берун кашид. Дар чунин ҳолат бояд ҳатман ба [[пизишк]] муроҷиат кард.<ref name="Cornell"/> Хорҳои баъзе моҳиҳо заҳрноканд. [[Заҳр|Заҳри]] онҳо метавонад ба кори [[дил]] ва нафаскашӣ таъсир расонад ва ҳатто боиси [[марг]] гардад.<ref name="CDC">{{cite web |title=Poisonings, Envenomations, and Toxic Exposures During Travel |url=https://www.cdc.gov/yellow-book/hcp/environmental-hazards-risks/poisonings-envenomations-and-toxic-exposures-during-travel.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |language=en}}</ref> == Корбурд == [[File:Porcupine quill box (12268979095).jpg|thumb|Қуттие, ки аз дукҳои ҷайра сохта шудааст]] Хорҳои баъзе ҷонварон аз замонҳои қадим барои сохтани зевару ашёҳои ороишӣ истифода мешуданд. Мардуми бумии [[Амрикои Шимолӣ]] хорҳои ҷайраро ранг карда, бо онҳо [[пӯшок]], [[пойафзор]], [[халта]] ва дигар чизҳоро оро медоданд. Ин ҳунарро [[Дуккорӣ|дуккорӣ]] ({{lang-en|quillwork}}) меноманд.<ref name="Quillwork">{{cite book |last=Orchard |first=William C. |title=The Technique of Porcupine-Quill Decoration Among the North American Indians |publisher=Museum of the American Indian, Heye Foundation |year=1916 |doi=10.5479/sil.451243.39088016090201}}</ref><ref name="QuillworkMuseum">{{cite web |title=Moccasins |url=https://americanindian.si.edu/collections-search/object/NMAI_132259 |publisher=National Museum of the American Indian, Smithsonian Institution |language=en}}</ref> Донишмандон сохти хорҳои ҷайраро меомӯзанд, то дар асоси онҳо сӯзанҳои пизишкӣ ва дигар асбобҳои [[Ҷарроҳӣ|ҷарроҳии]] навро созанд.<ref name="Cho">{{cite journal |last1=Cho |first1=Woo Kyung |last2=Ankrum |first2=James A. |last3=Guo |first3=Dagang |last4=Chester |first4=Shawn A. |last5=Yang |first5=Seung Yun |last6=Kashyap |first6=Anurag |last7=Campbell |first7=Georgina A. |last8=Wood |first8=Robert J. |last9=Rijal |first9=Ram K. |last10=Karnik |first10=Rohit |last11=Langer |first11=Robert |last12=Karp |first12=Jeffrey M. |title=Microstructured barbs on the North American porcupine quill enable easy tissue penetration and difficult removal |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |year=2012 |volume=109 |issue=52 |pages=21289–21294 |doi=10.1073/pnas.1216441109}}</ref> == Адабиёт == {{reflist}} [[Гурӯҳ:Анатомияи ҳайвонот]] [[Гурӯҳ:Муҳофизати ҳайвонот]] [[Гурӯҳ:Зоология]] 2iy5g1gzvogh721vtvta7y3abf3a3ls 1490762 1490761 2026-10-23T00:53:08Z Zosya95 54344 /* Моҳиҳо */ 1490762 wikitext text/x-wiki {{Дигар маъноҳо|Хор (мазмунҳо)}} [[Акс:Stekelvarken Aiguilles Porc-épic.jpg|thumb|Хорҳои [[ҷайра]]]] '''Хор''', '''дук''' ё '''дуг''' — сохти сахту нӯгтез дар бадани баъзе [[ҷонварон]], ки бештар барои муҳофизат аз [[дарандаҳо]] хизмат мекунад. Хорҳо дар гурӯҳҳои гуногуни [[мӯҳрадорон]] ва [[бемӯҳраҳо]] дида мешаванд. Онҳо вобаста аз ҷонвар аз ҷиҳати андоза, шакл, таркиб ва корбурд фарқ мекунанд. Хорҳо ғайр аз муҳофизат, барои ҳаракат, устувор нигоҳ доштани бадан, огоҳ кардани душман ва заҳрзанӣ низ ба кор мераванд.<ref name="Crofts">{{cite journal |last1=Crofts |first1=Stephanie B. |last2=Stankowich |first2=Theodore |title=Stabbing Spines: A Review of the Biomechanics and Evolution of Defensive Spines |journal=Integrative and Comparative Biology |year=2021 |volume=61 |issue=2 |pages=655–667 |doi=10.1093/icb/icab099}}</ref> == Сохт == [[File:S. purp Sea urchin spines 1505.jpg|thumb|Хорҳои сӯзанмонанди хорпушти баҳрӣ]] Хорҳо бештар дарозрӯя ё сӯзанмонанд буда, аз ҷиҳати андоза, шакл ва ранг гуногунанд. Сохти онҳо дар ҳама ҷонварон яксон нест: * '''[[Ширхӯрон]]''' (ҷайраҳо ва [[Хорпуштак|хорпуштакҳо]]): Хорҳо аз мӯйҳои шаклдигаркарда ба вуҷуд омада, бештар аз [[кератин]] сохта шудаанд. Даруни баъзе хорҳо ковок ё исфанҷмонанд буда, ин сохтор онҳоро сабук ва ҳамзамон устувор мегардонад.<ref name="Vincent">{{cite journal |last1=Vincent |first1=J. F. V. |last2=Owers |first2=P. |title=Mechanical design of hedgehog spines and porcupine quills |journal=Journal of Zoology |year=1986 |volume=210 |issue=1 |pages=55–75 |doi=10.1111/j.1469-7998.1986.tb03620.x}}</ref> * '''[[Моҳиҳо]]''': Хорҳо бештар аз бофтаи [[Устухон|устухонӣ]] сохта шудаанд.<ref name="FishGlossary">{{cite web |title=Glossary of fish terms |url=https://australian.museum/learn/animals/fishes/glossary-of-fish-terms/ |publisher=Australian Museum |language=en}}</ref> * '''[[Хорпушти баҳрӣ|Хорпуштҳои баҳрӣ]]''': Хорҳо аз моддаҳои оҳакӣ, бештар аз [[Карбонати калсий|карбонати калсий]], сохта шудаанд.<ref name="UrchinCalcite">{{cite journal |last1=Politi |first1=Yael |last2=Arad |first2=Talmon |last3=Klein |first3=Eugenia |last4=Weiner |first4=Steve |last5=Addadi |first5=Lia |title=Sea urchin spine calcite forms via a transient amorphous calcium carbonate phase |journal=Science |year=2004 |volume=306 |issue=5699 |pages=1161–1164 |doi=10.1126/science.1102289}}</ref> == Вазифаҳо == Хорҳо пеш аз ҳама ҷонваронро аз шикор шудан муҳофизат мекунанд. Нӯги тези онҳо метавонад ба бадани ҳамлагар халида, ӯро захмин кунад. Аммо хорҳо вазифаҳои дигар низ доранд: * '''Огоҳсозӣ''': Баъзе ҷайраҳо бо ҷунбонидани хорҳои думашон садои тақ-тақ бароварда, дарандаҳоро аз наздик шудан бозмедоранд. Ҳамчунин рангҳои баланду чашмнамои хорҳо ([[апосематизм]]) метавонанд дарандаҳоро аз дур низ огоҳ кунанд.<ref name="Warning">{{cite journal |last1=Speed |first1=Michael P. |last2=Ruxton |first2=Graeme D. |title=Warning displays in spiny animals: One (more) evolutionary route to aposematism |journal=Evolution |year=2005 |volume=59 |issue=12 |pages=2499–2508 |doi=10.1111/j.0014-3820.2005.tb00963.x}}</ref><ref name="PorcupineZoo">{{cite web |title=Porcupine |url=https://animals.sandiegozoo.org/animals/porcupine |publisher=San Diego Zoo Wildlife Alliance |language=en}}</ref> * '''Ҳаракат''': [[Хорпушти баҳрӣ|Хорпуштҳои баҳрӣ]] бо ёрии хорҳояшон дар таги баҳр ҳаракат мекунанд.<ref name="UrchinMovement">{{cite web |title=Sea urchins: Strange and spiny wonders of the ocean |url=https://www.nhm.ac.uk/discover/sea-urchins-strange-and-spiny-wonders-of-the-ocean.html |publisher=Natural History Museum |language=en}}</ref> * '''Устуворӣ''': Хорҳои хорпуштҳои баҳрӣ барои устувор нигоҳ доштани баданашон низ ёрӣ мерасонанд. Дар моҳиҳо бошад, хорҳои болҳо онҳоро устувор нигоҳ дошта, ба рост мондани бадан (баланс) ҳангоми шино кӯмак мекунанд.<ref name="FinFunction">{{cite web |title=Living in Water: Chapter 4 |url=https://tpwd.texas.gov/education/resources/aquatic-science/tas/chapters/chapter-4/ |publisher=Texas Parks and Wildlife Department |language=en}}</ref> * '''Заҳрзанӣ''': Дар баъзе ҷонварони баҳрӣ хорҳо барои ба бадани ҳамлагар ворид кардани заҳр хизмат мекунанд.<ref name="StingraySmithsonian">{{cite web |title=Freshwater stingray |url=https://nationalzoo.si.edu/animals/freshwater-stingray |publisher=Smithsonian’s National Zoo and Conservation Biology Institute |language=en}}</ref> == Паҳншавӣ == === Ширхӯрон === [[File:Irish hedgehog.jpg|thumb|Ба лӯнда печидани хорпуштак]] Хорҳо дар ҷайраҳо, [[хорпуштак]]ҳо, [[ехидна]]ҳо, [[тенрек]]ҳо ва баъзе [[хояндаҳо]]и дигар, аз ҷумлаи [[Муши хордор|мушҳои хордор]], дида мешаванд.<ref name="Crofts"/><ref name="EchidnaMuseum">{{cite web |title=Echidna research in the Mammalogy collection |url=https://australian.museum/learn/teachers/learning/echidna-research/ |publisher=Australian Museum |language=en}}</ref> Дар ҷайраҳо хорҳо бештар паҳлӯҳо ва пушти баданро мепӯшонанд. Ҳангоми хатар ҷайра хорҳояшро рост карда, худро калонтар нишон медиҳад. Агар даранда наздик ояд, бо хорҳояш ба он осеб мерасонад.<ref name="Cornell">{{cite web |title=Porcupine quill injuries in dogs |url=https://www.vet.cornell.edu/departments-centers-and-institutes/riney-canine-health-center/canine-health-information/porcupine-quill-injuries-in-dogs |publisher=Cornell University College of Veterinary Medicine |language=en}}</ref><ref name="PorcupineTPWD">{{cite web |title=Porcupines — Introducing Mammals to Young Naturalists |url=https://tpwd.texas.gov/publications/nonpwdpubs/introducing_mammals/porcupines/ |publisher=Texas Parks and Wildlife Department |language=en}}</ref> Хорҳои хорпуштакҳо аз хорҳои ҷайраҳо кӯтоҳтар буда, ба пӯсташон сахт часпидаанд. Ҳангоми хатар хорпуштак худро лӯнда карда, [[Сар|сар]], [[Шикам|шикам]] ва дигар ҷойҳои нарми баданашро зери хорҳояш пинҳон мекунад.<ref name="HedgehogRSPCA">{{cite web |title=Hedgehogs in the UK |url=https://www.rspca.org.uk/adviceandwelfare/wildlife/hedgehogs |publisher=RSPCA |language=en}}</ref><ref name="HedgehogCalgary">{{cite web |title=Hedgehog Anatomy |url=https://vet.ucalgary.ca/summercamps/anatomy/wednesday/exotics |publisher=University of Calgary Faculty of Veterinary Medicine |language=en}}</ref> Ехиднаҳо низ хорҳои [[кератин]]ӣ доранд. Гарчанде ҷайраҳо, хорпуштакҳо ва ехиднаҳо ба гурӯҳҳои гуногуни ширхӯрон дохил мешаванд ҳам, хорҳои ҳамаи онҳо аз мӯйҳои шаклдигаркарда ба вуҷуд омадаанд.<ref name="EchidnaCSIRO">{{cite web |title=The echidna (or spiny ant-eater) (1969) |url=https://csiropedia.csiro.au/echidna-spiny-ant-eater-1969/ |publisher=CSIROpedia |language=en}}</ref> === Моҳиҳо === [[Акс:MC Rotfeuerfisch.jpg|thumb|[[Шермоҳӣ]] бо хорҳои дарозу заҳрнок]] Дар бисёр моҳиҳо хорҳои сахту нӯгтез дар [[боли шиноварӣ|болҳои шиноварӣ]] ҷойгир буда, барои устуворӣ ва муҳофизати бадани моҳӣ хизмат мекунанд. Ин хорҳо дурушт ва бебуғум буда, аз устухонҳои нарму чандири болҳо фарқ мекунанд.<ref name="FishAnatomy">{{cite web |title=Structure and Function — Fish |url=https://manoa.hawaii.edu/exploringourfluidearth/biological/fish/structure-and-function-fish |publisher=University of Hawaiʻi at Mānoa |language=en}}</ref> Дар баъзе намудҳо, аз ҷумла шермоҳӣ ({{lang-la|Pterois}}) ва моҳиҳои [[Оила (таксономия)|оилаи]] [[Каждуммоҳиҳо|каждуммоҳиҳо]] ({{lang-la|Scorpaenidae}}), хорҳо ба [[Ғадуди заҳрбарор|ғадудҳои заҳрбарор]] пайвастанд. Хор ба пӯст халида, онро шикоф мекунад ва аз он сӯрохӣ заҳр ворид шуда, сабаби заҳролудшавӣ гардад.<ref name="NOAA">{{cite web |title=What is a lionfish? |url=https://oceanservice.noaa.gov/facts/lionfish-facts.html |publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration |language=en}}</ref> {{clear}} === Бемӯҳраҳо === Хорҳо дар бемӯҳраҳо, ба монанди [[сӯзанпӯстон]], [[нармбаданҳо]] ва [[буғумпойҳо]] низ дида мешаванд. Дар хорпуштҳои баҳрӣ, хорҳои ҳаракаткунанда ба [[Скелет|скелети]] оҳакияш пайваст буда, вазифаи муҳофизат ва ҳаракаткуниро иҷро мекунанд.<ref name="SeaUrchin">{{cite web |title=Sea Stars, Urchins and Relatives |url=https://ocean.si.edu/ocean-life/invertebrates/sea-stars-urchins-and-relatives |publisher=Smithsonian Ocean |language=en}}</ref> [[Садаф]]и баъзе [[Шикампойҳо|шикампойҳо]] ва [[Нармбаданҳо|нармбаданҳои]] [[Дуғалсамадорон|дуғалсамадорон]] низ барҷастагиҳои хоршакл дорад. Синфи [[харчангшаклон]] ҳам намояндагоне дорад, ки [[Скелети берунӣ|скелети берунии]] онҳо хорпӯш ҳастанд.<ref name="ShellSpines">{{cite web |last=Leal |first=José H. |title=A Coat of Sharp Spines |url=https://www.shellmuseum.org/post/a-coat-of-sharp-spines |publisher=Bailey-Matthews National Shell Museum |date=2019-11-15 |language=en}}</ref><ref name="ThornyOyster">{{cite web |title=Pacific Thorny Oyster |url=https://qrius.si.edu/browse/object/10010589 |publisher=Smithsonian Institution |language=en}}</ref><ref name="CrabSpines">{{cite web |title=Alaskan King Crab |url=https://www.aquariumofpacific.org/onlinelearningcenter/species/alaskan_king_crab |publisher=Aquarium of the Pacific |language=en}}</ref> [[Кирмина|Кирминаҳои]] баъзе [[Шабпарак|шабпаракҳо]] бо мӯякҳои сахту хоршакл пӯшида шудаанд. Кирминаҳои шабпаракҳои [[Авлод (таксономия)|авлоди]] [[Лономия|лономия]], ки дар [[Амрикои Ҷанубӣ]] зиндагӣ мекунанд, хорҳои бисёр заҳрнок доранд. Агар хорҳои онҳо ба пӯст халанд, заҳр метавонад ба [[лахташавӣ|лахташавии]] хун халал расонад ва дар ҳолатҳои вазнин боиси [[Хунравӣ|хунравӣ]] ва осеби [[Гурда|гурдаҳо]] шавад.<ref name="Lonomia">{{cite journal |last1=Maggi |first1=Silviane |last2=Faulhaber |first2=Gustavo Adolpho Moreira |title=Lonomia obliqua Walker (Lepidoptera: Saturniidae): hemostasis implications |journal=Revista da Associação Médica Brasileira |year=2015 |volume=61 |issue=3 |pages=263–268 |doi=10.1590/1806-9282.61.03.263}}</ref><ref name="LonomiaToxin">{{cite journal |last1=Veiga |first1=A. B. |last2=Blochtein |first2=B. |last3=Guimarães |first3=J. A. |title=Structures involved in production, secretion and injection of the venom produced by the caterpillar Lonomia obliqua (Lepidoptera, Saturniidae) |journal=Toxicon |year=2001 |volume=39 |issue=9 |pages=1343–1351 |doi=10.1016/S0041-0101(01)00086-1}}</ref><ref name="LonomiaReview">{{cite journal |last1=Carrijo-Carvalho |first1=Linda Christian |last2=Chudzinski-Tavassi |first2=Ana Marisa |title=The venom of the Lonomia caterpillar: an overview |journal=Toxicon |year=2007 |volume=49 |issue=6 |pages=741–757 |doi=10.1016/j.toxicon.2006.11.033}}</ref> <gallery mode="packed" heights="180"> File:Spondylus.jpg|[[Чинсадафи хордори шоҳӣ]] File:Spiny king crab md.jpg|[[Харчанги хордори калифорнӣ]] File:Lonomia-obliqua-citsc-1.jpg|Кирминаи [[Лономияи каҷак|лономияи каҷак]] </gallery> == Пайдоиш == Хорҳо дар ҳар гурӯҳи ҷонварон дар раванди [[таҳаввул|эволютсия]] ҷудогона ба вуҷуд омадаанд. Ин падида намунаи [[таҳаввули ҳамгаро|эволютсияи ҳамгаро]] мебошад, ки дар он [[Ҷондор (биология)|организмҳои]] ҳархела новобаста аз ҳамдигар хусусиятҳои монанд пайдо мекунанд.<ref name="Crofts"/> Пайдоиши хорҳо ба хатари [[Тӯъма|тӯъмаи]] дарандаҳо шудан пайванд дорад. Хору дигар сохторҳои муҳофизатӣ бештар дар ширхӯроне пайдо шудаанд, ки дар ҷойҳои кушод зиндагӣ мекунанд ва имкони пинҳон шудан ё гурехтанашон кам аст.<ref name="Stankowich">{{cite journal |last1=Stankowich |first1=Theodore |last2=Campbell |first2=Lisa A. |title=Living in the danger zone: Exposure to predators and the evolution of spines and body armor in mammals |journal=Evolution |year=2016 |volume=70 |issue=7 |pages=1501–1511 |doi=10.1111/evo.12961}}</ref> == Осебҳо ва дармони онҳо == [[File:Sea urchin injury.jpg|thumb|150px|Пое, ки ба он хорҳои хорпушти баҳрӣ халидааст]] Хорҳо ба пӯст халида, онро захмӣ мекунанд. Ҷиддияти осеб ба шаклу андозаи хор, чуқурии захм ва заҳрнокии он вобаста аст. Хорҳое, ки дар [[Бофта|бофтаҳои бадан]] мемонанд, метавонанд боиси [[дард]], варам, [[газак]] ва [[сироят]] шаванд.<ref name="UrchinNPS">{{cite web |title=Sea Urchin |url=https://www.nps.gov/places/sea-urchin.htm |publisher=U.S. National Park Service |language=en}}</ref> Хорҳои ҷайра ҳарчанд заҳрнок набошанд ҳам, онҳо метавонанд ба пӯст чуқур халанд. Агар хор дар бадан монад, метавонад шикаста, ба ҷойҳои дарунтар кӯчад ва ба [[Узв|узвҳо]] осеб расонад. Аз ин рӯ, хорҳои халидаро набояд худсарона берун кашид. Дар чунин ҳолат бояд ҳатман ба [[пизишк]] муроҷиат кард.<ref name="Cornell"/> Хорҳои баъзе моҳиҳо заҳрноканд. [[Заҳр|Заҳри]] онҳо метавонад ба кори [[дил]] ва нафаскашӣ таъсир расонад ва ҳатто боиси [[марг]] гардад.<ref name="CDC">{{cite web |title=Poisonings, Envenomations, and Toxic Exposures During Travel |url=https://www.cdc.gov/yellow-book/hcp/environmental-hazards-risks/poisonings-envenomations-and-toxic-exposures-during-travel.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |language=en}}</ref> == Корбурд == [[File:Porcupine quill box (12268979095).jpg|thumb|Қуттие, ки аз дукҳои ҷайра сохта шудааст]] Хорҳои баъзе ҷонварон аз замонҳои қадим барои сохтани зевару ашёҳои ороишӣ истифода мешуданд. Мардуми бумии [[Амрикои Шимолӣ]] хорҳои ҷайраро ранг карда, бо онҳо [[пӯшок]], [[пойафзор]], [[халта]] ва дигар чизҳоро оро медоданд. Ин ҳунарро [[Дуккорӣ|дуккорӣ]] ({{lang-en|quillwork}}) меноманд.<ref name="Quillwork">{{cite book |last=Orchard |first=William C. |title=The Technique of Porcupine-Quill Decoration Among the North American Indians |publisher=Museum of the American Indian, Heye Foundation |year=1916 |doi=10.5479/sil.451243.39088016090201}}</ref><ref name="QuillworkMuseum">{{cite web |title=Moccasins |url=https://americanindian.si.edu/collections-search/object/NMAI_132259 |publisher=National Museum of the American Indian, Smithsonian Institution |language=en}}</ref> Донишмандон сохти хорҳои ҷайраро меомӯзанд, то дар асоси онҳо сӯзанҳои пизишкӣ ва дигар асбобҳои [[Ҷарроҳӣ|ҷарроҳии]] навро созанд.<ref name="Cho">{{cite journal |last1=Cho |first1=Woo Kyung |last2=Ankrum |first2=James A. |last3=Guo |first3=Dagang |last4=Chester |first4=Shawn A. |last5=Yang |first5=Seung Yun |last6=Kashyap |first6=Anurag |last7=Campbell |first7=Georgina A. |last8=Wood |first8=Robert J. |last9=Rijal |first9=Ram K. |last10=Karnik |first10=Rohit |last11=Langer |first11=Robert |last12=Karp |first12=Jeffrey M. |title=Microstructured barbs on the North American porcupine quill enable easy tissue penetration and difficult removal |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |year=2012 |volume=109 |issue=52 |pages=21289–21294 |doi=10.1073/pnas.1216441109}}</ref> == Адабиёт == {{reflist}} [[Гурӯҳ:Анатомияи ҳайвонот]] [[Гурӯҳ:Муҳофизати ҳайвонот]] [[Гурӯҳ:Зоология]] e4cfrdhj4u8eafbvtr31fed6g9fhtb4 1490763 1490762 2026-10-23T00:54:56Z Zosya95 54344 /* Моҳиҳо */ 1490763 wikitext text/x-wiki {{Дигар маъноҳо|Хор (мазмунҳо)}} [[Акс:Stekelvarken Aiguilles Porc-épic.jpg|thumb|Хорҳои [[ҷайра]]]] '''Хор''', '''дук''' ё '''дуг''' — сохти сахту нӯгтез дар бадани баъзе [[ҷонварон]], ки бештар барои муҳофизат аз [[дарандаҳо]] хизмат мекунад. Хорҳо дар гурӯҳҳои гуногуни [[мӯҳрадорон]] ва [[бемӯҳраҳо]] дида мешаванд. Онҳо вобаста аз ҷонвар аз ҷиҳати андоза, шакл, таркиб ва корбурд фарқ мекунанд. Хорҳо ғайр аз муҳофизат, барои ҳаракат, устувор нигоҳ доштани бадан, огоҳ кардани душман ва заҳрзанӣ низ ба кор мераванд.<ref name="Crofts">{{cite journal |last1=Crofts |first1=Stephanie B. |last2=Stankowich |first2=Theodore |title=Stabbing Spines: A Review of the Biomechanics and Evolution of Defensive Spines |journal=Integrative and Comparative Biology |year=2021 |volume=61 |issue=2 |pages=655–667 |doi=10.1093/icb/icab099}}</ref> == Сохт == [[File:S. purp Sea urchin spines 1505.jpg|thumb|Хорҳои сӯзанмонанди хорпушти баҳрӣ]] Хорҳо бештар дарозрӯя ё сӯзанмонанд буда, аз ҷиҳати андоза, шакл ва ранг гуногунанд. Сохти онҳо дар ҳама ҷонварон яксон нест: * '''[[Ширхӯрон]]''' (ҷайраҳо ва [[Хорпуштак|хорпуштакҳо]]): Хорҳо аз мӯйҳои шаклдигаркарда ба вуҷуд омада, бештар аз [[кератин]] сохта шудаанд. Даруни баъзе хорҳо ковок ё исфанҷмонанд буда, ин сохтор онҳоро сабук ва ҳамзамон устувор мегардонад.<ref name="Vincent">{{cite journal |last1=Vincent |first1=J. F. V. |last2=Owers |first2=P. |title=Mechanical design of hedgehog spines and porcupine quills |journal=Journal of Zoology |year=1986 |volume=210 |issue=1 |pages=55–75 |doi=10.1111/j.1469-7998.1986.tb03620.x}}</ref> * '''[[Моҳиҳо]]''': Хорҳо бештар аз бофтаи [[Устухон|устухонӣ]] сохта шудаанд.<ref name="FishGlossary">{{cite web |title=Glossary of fish terms |url=https://australian.museum/learn/animals/fishes/glossary-of-fish-terms/ |publisher=Australian Museum |language=en}}</ref> * '''[[Хорпушти баҳрӣ|Хорпуштҳои баҳрӣ]]''': Хорҳо аз моддаҳои оҳакӣ, бештар аз [[Карбонати калсий|карбонати калсий]], сохта шудаанд.<ref name="UrchinCalcite">{{cite journal |last1=Politi |first1=Yael |last2=Arad |first2=Talmon |last3=Klein |first3=Eugenia |last4=Weiner |first4=Steve |last5=Addadi |first5=Lia |title=Sea urchin spine calcite forms via a transient amorphous calcium carbonate phase |journal=Science |year=2004 |volume=306 |issue=5699 |pages=1161–1164 |doi=10.1126/science.1102289}}</ref> == Вазифаҳо == Хорҳо пеш аз ҳама ҷонваронро аз шикор шудан муҳофизат мекунанд. Нӯги тези онҳо метавонад ба бадани ҳамлагар халида, ӯро захмин кунад. Аммо хорҳо вазифаҳои дигар низ доранд: * '''Огоҳсозӣ''': Баъзе ҷайраҳо бо ҷунбонидани хорҳои думашон садои тақ-тақ бароварда, дарандаҳоро аз наздик шудан бозмедоранд. Ҳамчунин рангҳои баланду чашмнамои хорҳо ([[апосематизм]]) метавонанд дарандаҳоро аз дур низ огоҳ кунанд.<ref name="Warning">{{cite journal |last1=Speed |first1=Michael P. |last2=Ruxton |first2=Graeme D. |title=Warning displays in spiny animals: One (more) evolutionary route to aposematism |journal=Evolution |year=2005 |volume=59 |issue=12 |pages=2499–2508 |doi=10.1111/j.0014-3820.2005.tb00963.x}}</ref><ref name="PorcupineZoo">{{cite web |title=Porcupine |url=https://animals.sandiegozoo.org/animals/porcupine |publisher=San Diego Zoo Wildlife Alliance |language=en}}</ref> * '''Ҳаракат''': [[Хорпушти баҳрӣ|Хорпуштҳои баҳрӣ]] бо ёрии хорҳояшон дар таги баҳр ҳаракат мекунанд.<ref name="UrchinMovement">{{cite web |title=Sea urchins: Strange and spiny wonders of the ocean |url=https://www.nhm.ac.uk/discover/sea-urchins-strange-and-spiny-wonders-of-the-ocean.html |publisher=Natural History Museum |language=en}}</ref> * '''Устуворӣ''': Хорҳои хорпуштҳои баҳрӣ барои устувор нигоҳ доштани баданашон низ ёрӣ мерасонанд. Дар моҳиҳо бошад, хорҳои болҳо онҳоро устувор нигоҳ дошта, ба рост мондани бадан (баланс) ҳангоми шино кӯмак мекунанд.<ref name="FinFunction">{{cite web |title=Living in Water: Chapter 4 |url=https://tpwd.texas.gov/education/resources/aquatic-science/tas/chapters/chapter-4/ |publisher=Texas Parks and Wildlife Department |language=en}}</ref> * '''Заҳрзанӣ''': Дар баъзе ҷонварони баҳрӣ хорҳо барои ба бадани ҳамлагар ворид кардани заҳр хизмат мекунанд.<ref name="StingraySmithsonian">{{cite web |title=Freshwater stingray |url=https://nationalzoo.si.edu/animals/freshwater-stingray |publisher=Smithsonian’s National Zoo and Conservation Biology Institute |language=en}}</ref> == Паҳншавӣ == === Ширхӯрон === [[File:Irish hedgehog.jpg|thumb|Ба лӯнда печидани хорпуштак]] Хорҳо дар ҷайраҳо, [[хорпуштак]]ҳо, [[ехидна]]ҳо, [[тенрек]]ҳо ва баъзе [[хояндаҳо]]и дигар, аз ҷумлаи [[Муши хордор|мушҳои хордор]], дида мешаванд.<ref name="Crofts"/><ref name="EchidnaMuseum">{{cite web |title=Echidna research in the Mammalogy collection |url=https://australian.museum/learn/teachers/learning/echidna-research/ |publisher=Australian Museum |language=en}}</ref> Дар ҷайраҳо хорҳо бештар паҳлӯҳо ва пушти баданро мепӯшонанд. Ҳангоми хатар ҷайра хорҳояшро рост карда, худро калонтар нишон медиҳад. Агар даранда наздик ояд, бо хорҳояш ба он осеб мерасонад.<ref name="Cornell">{{cite web |title=Porcupine quill injuries in dogs |url=https://www.vet.cornell.edu/departments-centers-and-institutes/riney-canine-health-center/canine-health-information/porcupine-quill-injuries-in-dogs |publisher=Cornell University College of Veterinary Medicine |language=en}}</ref><ref name="PorcupineTPWD">{{cite web |title=Porcupines — Introducing Mammals to Young Naturalists |url=https://tpwd.texas.gov/publications/nonpwdpubs/introducing_mammals/porcupines/ |publisher=Texas Parks and Wildlife Department |language=en}}</ref> Хорҳои хорпуштакҳо аз хорҳои ҷайраҳо кӯтоҳтар буда, ба пӯсташон сахт часпидаанд. Ҳангоми хатар хорпуштак худро лӯнда карда, [[Сар|сар]], [[Шикам|шикам]] ва дигар ҷойҳои нарми баданашро зери хорҳояш пинҳон мекунад.<ref name="HedgehogRSPCA">{{cite web |title=Hedgehogs in the UK |url=https://www.rspca.org.uk/adviceandwelfare/wildlife/hedgehogs |publisher=RSPCA |language=en}}</ref><ref name="HedgehogCalgary">{{cite web |title=Hedgehog Anatomy |url=https://vet.ucalgary.ca/summercamps/anatomy/wednesday/exotics |publisher=University of Calgary Faculty of Veterinary Medicine |language=en}}</ref> Ехиднаҳо низ хорҳои [[кератин]]ӣ доранд. Гарчанде ҷайраҳо, хорпуштакҳо ва ехиднаҳо ба гурӯҳҳои гуногуни ширхӯрон дохил мешаванд ҳам, хорҳои ҳамаи онҳо аз мӯйҳои шаклдигаркарда ба вуҷуд омадаанд.<ref name="EchidnaCSIRO">{{cite web |title=The echidna (or spiny ant-eater) (1969) |url=https://csiropedia.csiro.au/echidna-spiny-ant-eater-1969/ |publisher=CSIROpedia |language=en}}</ref> === Моҳиҳо === [[Акс:MC Rotfeuerfisch.jpg|thumb|[[Шермоҳӣ]] бо хорҳои дарозу заҳрнок]] Дар бисёр моҳиҳо хорҳои сахту нӯгтез дар [[боли шиноварӣ|болҳои шиноварӣ]] ҷойгир буда, барои устуворӣ ва муҳофизати бадани моҳӣ хизмат мекунанд. Ин хорҳо дурушт ва бебуғум буда, аз устухонҳои нарму чандири болҳо фарқ мекунанд.<ref name="FishAnatomy">{{cite web |title=Structure and Function — Fish |url=https://manoa.hawaii.edu/exploringourfluidearth/biological/fish/structure-and-function-fish |publisher=University of Hawaiʻi at Mānoa |language=en}}</ref> Дар баъзе намудҳо, аз ҷумла шермоҳӣ ({{lang-la|Pterois}}) ва моҳиҳои [[Оила (таксономия)|оилаи]] [[Каждуммоҳиҳо|каждуммоҳиҳо]] ({{lang-la|Scorpaenidae}}), хорҳо ба [[Ғадуди заҳрбарор|ғадудҳои заҳрбарор]] пайвастанд. Хор ба пӯст халида, онро шикоф мекунад ва аз он сӯрохӣ заҳр ворид шуда, сабаби [[Заҳролудшавӣ|заҳролудшавӣ]] гардад.<ref name="NOAA">{{cite web |title=What is a lionfish? |url=https://oceanservice.noaa.gov/facts/lionfish-facts.html |publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration |language=en}}</ref> {{clear}} === Бемӯҳраҳо === Хорҳо дар бемӯҳраҳо, ба монанди [[сӯзанпӯстон]], [[нармбаданҳо]] ва [[буғумпойҳо]] низ дида мешаванд. Дар хорпуштҳои баҳрӣ, хорҳои ҳаракаткунанда ба [[Скелет|скелети]] оҳакияш пайваст буда, вазифаи муҳофизат ва ҳаракаткуниро иҷро мекунанд.<ref name="SeaUrchin">{{cite web |title=Sea Stars, Urchins and Relatives |url=https://ocean.si.edu/ocean-life/invertebrates/sea-stars-urchins-and-relatives |publisher=Smithsonian Ocean |language=en}}</ref> [[Садаф]]и баъзе [[Шикампойҳо|шикампойҳо]] ва [[Нармбаданҳо|нармбаданҳои]] [[Дуғалсамадорон|дуғалсамадорон]] низ барҷастагиҳои хоршакл дорад. Синфи [[харчангшаклон]] ҳам намояндагоне дорад, ки [[Скелети берунӣ|скелети берунии]] онҳо хорпӯш ҳастанд.<ref name="ShellSpines">{{cite web |last=Leal |first=José H. |title=A Coat of Sharp Spines |url=https://www.shellmuseum.org/post/a-coat-of-sharp-spines |publisher=Bailey-Matthews National Shell Museum |date=2019-11-15 |language=en}}</ref><ref name="ThornyOyster">{{cite web |title=Pacific Thorny Oyster |url=https://qrius.si.edu/browse/object/10010589 |publisher=Smithsonian Institution |language=en}}</ref><ref name="CrabSpines">{{cite web |title=Alaskan King Crab |url=https://www.aquariumofpacific.org/onlinelearningcenter/species/alaskan_king_crab |publisher=Aquarium of the Pacific |language=en}}</ref> [[Кирмина|Кирминаҳои]] баъзе [[Шабпарак|шабпаракҳо]] бо мӯякҳои сахту хоршакл пӯшида шудаанд. Кирминаҳои шабпаракҳои [[Авлод (таксономия)|авлоди]] [[Лономия|лономия]], ки дар [[Амрикои Ҷанубӣ]] зиндагӣ мекунанд, хорҳои бисёр заҳрнок доранд. Агар хорҳои онҳо ба пӯст халанд, заҳр метавонад ба [[лахташавӣ|лахташавии]] хун халал расонад ва дар ҳолатҳои вазнин боиси [[Хунравӣ|хунравӣ]] ва осеби [[Гурда|гурдаҳо]] шавад.<ref name="Lonomia">{{cite journal |last1=Maggi |first1=Silviane |last2=Faulhaber |first2=Gustavo Adolpho Moreira |title=Lonomia obliqua Walker (Lepidoptera: Saturniidae): hemostasis implications |journal=Revista da Associação Médica Brasileira |year=2015 |volume=61 |issue=3 |pages=263–268 |doi=10.1590/1806-9282.61.03.263}}</ref><ref name="LonomiaToxin">{{cite journal |last1=Veiga |first1=A. B. |last2=Blochtein |first2=B. |last3=Guimarães |first3=J. A. |title=Structures involved in production, secretion and injection of the venom produced by the caterpillar Lonomia obliqua (Lepidoptera, Saturniidae) |journal=Toxicon |year=2001 |volume=39 |issue=9 |pages=1343–1351 |doi=10.1016/S0041-0101(01)00086-1}}</ref><ref name="LonomiaReview">{{cite journal |last1=Carrijo-Carvalho |first1=Linda Christian |last2=Chudzinski-Tavassi |first2=Ana Marisa |title=The venom of the Lonomia caterpillar: an overview |journal=Toxicon |year=2007 |volume=49 |issue=6 |pages=741–757 |doi=10.1016/j.toxicon.2006.11.033}}</ref> <gallery mode="packed" heights="180"> File:Spondylus.jpg|[[Чинсадафи хордори шоҳӣ]] File:Spiny king crab md.jpg|[[Харчанги хордори калифорнӣ]] File:Lonomia-obliqua-citsc-1.jpg|Кирминаи [[Лономияи каҷак|лономияи каҷак]] </gallery> == Пайдоиш == Хорҳо дар ҳар гурӯҳи ҷонварон дар раванди [[таҳаввул|эволютсия]] ҷудогона ба вуҷуд омадаанд. Ин падида намунаи [[таҳаввули ҳамгаро|эволютсияи ҳамгаро]] мебошад, ки дар он [[Ҷондор (биология)|организмҳои]] ҳархела новобаста аз ҳамдигар хусусиятҳои монанд пайдо мекунанд.<ref name="Crofts"/> Пайдоиши хорҳо ба хатари [[Тӯъма|тӯъмаи]] дарандаҳо шудан пайванд дорад. Хору дигар сохторҳои муҳофизатӣ бештар дар ширхӯроне пайдо шудаанд, ки дар ҷойҳои кушод зиндагӣ мекунанд ва имкони пинҳон шудан ё гурехтанашон кам аст.<ref name="Stankowich">{{cite journal |last1=Stankowich |first1=Theodore |last2=Campbell |first2=Lisa A. |title=Living in the danger zone: Exposure to predators and the evolution of spines and body armor in mammals |journal=Evolution |year=2016 |volume=70 |issue=7 |pages=1501–1511 |doi=10.1111/evo.12961}}</ref> == Осебҳо ва дармони онҳо == [[File:Sea urchin injury.jpg|thumb|150px|Пое, ки ба он хорҳои хорпушти баҳрӣ халидааст]] Хорҳо ба пӯст халида, онро захмӣ мекунанд. Ҷиддияти осеб ба шаклу андозаи хор, чуқурии захм ва заҳрнокии он вобаста аст. Хорҳое, ки дар [[Бофта|бофтаҳои бадан]] мемонанд, метавонанд боиси [[дард]], варам, [[газак]] ва [[сироят]] шаванд.<ref name="UrchinNPS">{{cite web |title=Sea Urchin |url=https://www.nps.gov/places/sea-urchin.htm |publisher=U.S. National Park Service |language=en}}</ref> Хорҳои ҷайра ҳарчанд заҳрнок набошанд ҳам, онҳо метавонанд ба пӯст чуқур халанд. Агар хор дар бадан монад, метавонад шикаста, ба ҷойҳои дарунтар кӯчад ва ба [[Узв|узвҳо]] осеб расонад. Аз ин рӯ, хорҳои халидаро набояд худсарона берун кашид. Дар чунин ҳолат бояд ҳатман ба [[пизишк]] муроҷиат кард.<ref name="Cornell"/> Хорҳои баъзе моҳиҳо заҳрноканд. [[Заҳр|Заҳри]] онҳо метавонад ба кори [[дил]] ва нафаскашӣ таъсир расонад ва ҳатто боиси [[марг]] гардад.<ref name="CDC">{{cite web |title=Poisonings, Envenomations, and Toxic Exposures During Travel |url=https://www.cdc.gov/yellow-book/hcp/environmental-hazards-risks/poisonings-envenomations-and-toxic-exposures-during-travel.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |language=en}}</ref> == Корбурд == [[File:Porcupine quill box (12268979095).jpg|thumb|Қуттие, ки аз дукҳои ҷайра сохта шудааст]] Хорҳои баъзе ҷонварон аз замонҳои қадим барои сохтани зевару ашёҳои ороишӣ истифода мешуданд. Мардуми бумии [[Амрикои Шимолӣ]] хорҳои ҷайраро ранг карда, бо онҳо [[пӯшок]], [[пойафзор]], [[халта]] ва дигар чизҳоро оро медоданд. Ин ҳунарро [[Дуккорӣ|дуккорӣ]] ({{lang-en|quillwork}}) меноманд.<ref name="Quillwork">{{cite book |last=Orchard |first=William C. |title=The Technique of Porcupine-Quill Decoration Among the North American Indians |publisher=Museum of the American Indian, Heye Foundation |year=1916 |doi=10.5479/sil.451243.39088016090201}}</ref><ref name="QuillworkMuseum">{{cite web |title=Moccasins |url=https://americanindian.si.edu/collections-search/object/NMAI_132259 |publisher=National Museum of the American Indian, Smithsonian Institution |language=en}}</ref> Донишмандон сохти хорҳои ҷайраро меомӯзанд, то дар асоси онҳо сӯзанҳои пизишкӣ ва дигар асбобҳои [[Ҷарроҳӣ|ҷарроҳии]] навро созанд.<ref name="Cho">{{cite journal |last1=Cho |first1=Woo Kyung |last2=Ankrum |first2=James A. |last3=Guo |first3=Dagang |last4=Chester |first4=Shawn A. |last5=Yang |first5=Seung Yun |last6=Kashyap |first6=Anurag |last7=Campbell |first7=Georgina A. |last8=Wood |first8=Robert J. |last9=Rijal |first9=Ram K. |last10=Karnik |first10=Rohit |last11=Langer |first11=Robert |last12=Karp |first12=Jeffrey M. |title=Microstructured barbs on the North American porcupine quill enable easy tissue penetration and difficult removal |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |year=2012 |volume=109 |issue=52 |pages=21289–21294 |doi=10.1073/pnas.1216441109}}</ref> == Адабиёт == {{reflist}} [[Гурӯҳ:Анатомияи ҳайвонот]] [[Гурӯҳ:Муҳофизати ҳайвонот]] [[Гурӯҳ:Зоология]] j2i4xj5mz1750d1j2n76lbh2u6quchf 1490764 1490763 2026-10-23T00:57:44Z Zosya95 54344 1490764 wikitext text/x-wiki {{Дигар маъноҳо|Хор (мазмунҳо)}} [[Акс:Stekelvarken Aiguilles Porc-épic.jpg|thumb|Хорҳои [[ҷайра]]]] '''Хор''', '''дук''' ё '''дуг''' — сохтори сахту нӯгтез дар бадани баъзе [[ҷонварон]] аст, ки бештар барои муҳофизат аз [[дарандаҳо]] хизмат мекунад. Хорҳо дар гурӯҳҳои гуногуни [[мӯҳрадорон]] ва [[бемӯҳраҳо]] дида мешаванд. Онҳо вобаста аз ҷонвар аз ҷиҳати андоза, шакл, таркиб ва корбурд фарқ мекунанд. Хорҳо ғайр аз муҳофизат, барои ҳаракат, устувор нигоҳ доштани бадан, огоҳ кардани душман ва заҳрзанӣ низ ба кор мераванд.<ref name="Crofts">{{cite journal |last1=Crofts |first1=Stephanie B. |last2=Stankowich |first2=Theodore |title=Stabbing Spines: A Review of the Biomechanics and Evolution of Defensive Spines |journal=Integrative and Comparative Biology |year=2021 |volume=61 |issue=2 |pages=655–667 |doi=10.1093/icb/icab099}}</ref> == Сохт == [[File:S. purp Sea urchin spines 1505.jpg|thumb|Хорҳои сӯзанмонанди хорпушти баҳрӣ]] Хорҳо бештар дарозрӯя ё сӯзанмонанд буда, аз ҷиҳати андоза, шакл ва ранг гуногунанд. Сохти онҳо дар ҳама ҷонварон яксон нест: * '''[[Ширхӯрон]]''' (ҷайраҳо ва [[Хорпуштак|хорпуштакҳо]]): Хорҳо аз мӯйҳои шаклдигаркарда ба вуҷуд омада, бештар аз [[кератин]] сохта шудаанд. Даруни баъзе хорҳо ковок ё исфанҷмонанд буда, ин сохтор онҳоро сабук ва ҳамзамон устувор мегардонад.<ref name="Vincent">{{cite journal |last1=Vincent |first1=J. F. V. |last2=Owers |first2=P. |title=Mechanical design of hedgehog spines and porcupine quills |journal=Journal of Zoology |year=1986 |volume=210 |issue=1 |pages=55–75 |doi=10.1111/j.1469-7998.1986.tb03620.x}}</ref> * '''[[Моҳиҳо]]''': Хорҳо бештар аз бофтаи [[Устухон|устухонӣ]] сохта шудаанд.<ref name="FishGlossary">{{cite web |title=Glossary of fish terms |url=https://australian.museum/learn/animals/fishes/glossary-of-fish-terms/ |publisher=Australian Museum |language=en}}</ref> * '''[[Хорпушти баҳрӣ|Хорпуштҳои баҳрӣ]]''': Хорҳо аз моддаҳои оҳакӣ, бештар аз [[Карбонати калсий|карбонати калсий]], сохта шудаанд.<ref name="UrchinCalcite">{{cite journal |last1=Politi |first1=Yael |last2=Arad |first2=Talmon |last3=Klein |first3=Eugenia |last4=Weiner |first4=Steve |last5=Addadi |first5=Lia |title=Sea urchin spine calcite forms via a transient amorphous calcium carbonate phase |journal=Science |year=2004 |volume=306 |issue=5699 |pages=1161–1164 |doi=10.1126/science.1102289}}</ref> == Вазифаҳо == Хорҳо пеш аз ҳама ҷонваронро аз шикор шудан муҳофизат мекунанд. Нӯги тези онҳо метавонад ба бадани ҳамлагар халида, ӯро захмин кунад. Аммо хорҳо вазифаҳои дигар низ доранд: * '''Огоҳсозӣ''': Баъзе ҷайраҳо бо ҷунбонидани хорҳои думашон садои тақ-тақ бароварда, дарандаҳоро аз наздик шудан бозмедоранд. Ҳамчунин рангҳои баланду чашмнамои хорҳо ([[апосематизм]]) метавонанд дарандаҳоро аз дур низ огоҳ кунанд.<ref name="Warning">{{cite journal |last1=Speed |first1=Michael P. |last2=Ruxton |first2=Graeme D. |title=Warning displays in spiny animals: One (more) evolutionary route to aposematism |journal=Evolution |year=2005 |volume=59 |issue=12 |pages=2499–2508 |doi=10.1111/j.0014-3820.2005.tb00963.x}}</ref><ref name="PorcupineZoo">{{cite web |title=Porcupine |url=https://animals.sandiegozoo.org/animals/porcupine |publisher=San Diego Zoo Wildlife Alliance |language=en}}</ref> * '''Ҳаракат''': [[Хорпушти баҳрӣ|Хорпуштҳои баҳрӣ]] бо ёрии хорҳояшон дар таги баҳр ҳаракат мекунанд.<ref name="UrchinMovement">{{cite web |title=Sea urchins: Strange and spiny wonders of the ocean |url=https://www.nhm.ac.uk/discover/sea-urchins-strange-and-spiny-wonders-of-the-ocean.html |publisher=Natural History Museum |language=en}}</ref> * '''Устуворӣ''': Хорҳои хорпуштҳои баҳрӣ барои устувор нигоҳ доштани баданашон низ ёрӣ мерасонанд. Дар моҳиҳо бошад, хорҳои болҳо онҳоро устувор нигоҳ дошта, ба рост мондани бадан (баланс) ҳангоми шино кӯмак мекунанд.<ref name="FinFunction">{{cite web |title=Living in Water: Chapter 4 |url=https://tpwd.texas.gov/education/resources/aquatic-science/tas/chapters/chapter-4/ |publisher=Texas Parks and Wildlife Department |language=en}}</ref> * '''Заҳрзанӣ''': Дар баъзе ҷонварони баҳрӣ хорҳо барои ба бадани ҳамлагар ворид кардани заҳр хизмат мекунанд.<ref name="StingraySmithsonian">{{cite web |title=Freshwater stingray |url=https://nationalzoo.si.edu/animals/freshwater-stingray |publisher=Smithsonian’s National Zoo and Conservation Biology Institute |language=en}}</ref> == Паҳншавӣ == === Ширхӯрон === [[File:Irish hedgehog.jpg|thumb|Ба лӯнда печидани хорпуштак]] Хорҳо дар ҷайраҳо, [[хорпуштак]]ҳо, [[ехидна]]ҳо, [[тенрек]]ҳо ва баъзе [[хояндаҳо]]и дигар, аз ҷумлаи [[Муши хордор|мушҳои хордор]], дида мешаванд.<ref name="Crofts"/><ref name="EchidnaMuseum">{{cite web |title=Echidna research in the Mammalogy collection |url=https://australian.museum/learn/teachers/learning/echidna-research/ |publisher=Australian Museum |language=en}}</ref> Дар ҷайраҳо хорҳо бештар паҳлӯҳо ва пушти баданро мепӯшонанд. Ҳангоми хатар ҷайра хорҳояшро рост карда, худро калонтар нишон медиҳад. Агар даранда наздик ояд, бо хорҳояш ба он осеб мерасонад.<ref name="Cornell">{{cite web |title=Porcupine quill injuries in dogs |url=https://www.vet.cornell.edu/departments-centers-and-institutes/riney-canine-health-center/canine-health-information/porcupine-quill-injuries-in-dogs |publisher=Cornell University College of Veterinary Medicine |language=en}}</ref><ref name="PorcupineTPWD">{{cite web |title=Porcupines — Introducing Mammals to Young Naturalists |url=https://tpwd.texas.gov/publications/nonpwdpubs/introducing_mammals/porcupines/ |publisher=Texas Parks and Wildlife Department |language=en}}</ref> Хорҳои хорпуштакҳо аз хорҳои ҷайраҳо кӯтоҳтар буда, ба пӯсташон сахт часпидаанд. Ҳангоми хатар хорпуштак худро лӯнда карда, [[Сар|сар]], [[Шикам|шикам]] ва дигар ҷойҳои нарми баданашро зери хорҳояш пинҳон мекунад.<ref name="HedgehogRSPCA">{{cite web |title=Hedgehogs in the UK |url=https://www.rspca.org.uk/adviceandwelfare/wildlife/hedgehogs |publisher=RSPCA |language=en}}</ref><ref name="HedgehogCalgary">{{cite web |title=Hedgehog Anatomy |url=https://vet.ucalgary.ca/summercamps/anatomy/wednesday/exotics |publisher=University of Calgary Faculty of Veterinary Medicine |language=en}}</ref> Ехиднаҳо низ хорҳои [[кератин]]ӣ доранд. Гарчанде ҷайраҳо, хорпуштакҳо ва ехиднаҳо ба гурӯҳҳои гуногуни ширхӯрон дохил мешаванд ҳам, хорҳои ҳамаи онҳо аз мӯйҳои шаклдигаркарда ба вуҷуд омадаанд.<ref name="EchidnaCSIRO">{{cite web |title=The echidna (or spiny ant-eater) (1969) |url=https://csiropedia.csiro.au/echidna-spiny-ant-eater-1969/ |publisher=CSIROpedia |language=en}}</ref> === Моҳиҳо === [[Акс:MC Rotfeuerfisch.jpg|thumb|[[Шермоҳӣ]] бо хорҳои дарозу заҳрнок]] Дар бисёр моҳиҳо хорҳои сахту нӯгтез дар [[боли шиноварӣ|болҳои шиноварӣ]] ҷойгир буда, барои устуворӣ ва муҳофизати бадани моҳӣ хизмат мекунанд. Ин хорҳо дурушт ва бебуғум буда, аз устухонҳои нарму чандири болҳо фарқ мекунанд.<ref name="FishAnatomy">{{cite web |title=Structure and Function — Fish |url=https://manoa.hawaii.edu/exploringourfluidearth/biological/fish/structure-and-function-fish |publisher=University of Hawaiʻi at Mānoa |language=en}}</ref> Дар баъзе намудҳо, аз ҷумла шермоҳӣ ({{lang-la|Pterois}}) ва моҳиҳои [[Оила (таксономия)|оилаи]] [[Каждуммоҳиҳо|каждуммоҳиҳо]] ({{lang-la|Scorpaenidae}}), хорҳо ба [[Ғадуди заҳрбарор|ғадудҳои заҳрбарор]] пайвастанд. Хор ба пӯст халида, онро шикоф мекунад ва аз он сӯрохӣ заҳр ворид шуда, сабаби [[Заҳролудшавӣ|заҳролудшавӣ]] гардад.<ref name="NOAA">{{cite web |title=What is a lionfish? |url=https://oceanservice.noaa.gov/facts/lionfish-facts.html |publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration |language=en}}</ref> {{clear}} === Бемӯҳраҳо === Хорҳо дар бемӯҳраҳо, ба монанди [[сӯзанпӯстон]], [[нармбаданҳо]] ва [[буғумпойҳо]] низ дида мешаванд. Дар хорпуштҳои баҳрӣ, хорҳои ҳаракаткунанда ба [[Скелет|скелети]] оҳакияш пайваст буда, вазифаи муҳофизат ва ҳаракаткуниро иҷро мекунанд.<ref name="SeaUrchin">{{cite web |title=Sea Stars, Urchins and Relatives |url=https://ocean.si.edu/ocean-life/invertebrates/sea-stars-urchins-and-relatives |publisher=Smithsonian Ocean |language=en}}</ref> [[Садаф]]и баъзе [[Шикампойҳо|шикампойҳо]] ва [[Нармбаданҳо|нармбаданҳои]] [[Дуғалсамадорон|дуғалсамадорон]] низ барҷастагиҳои хоршакл дорад. Синфи [[харчангшаклон]] ҳам намояндагоне дорад, ки [[Скелети берунӣ|скелети берунии]] онҳо хорпӯш ҳастанд.<ref name="ShellSpines">{{cite web |last=Leal |first=José H. |title=A Coat of Sharp Spines |url=https://www.shellmuseum.org/post/a-coat-of-sharp-spines |publisher=Bailey-Matthews National Shell Museum |date=2019-11-15 |language=en}}</ref><ref name="ThornyOyster">{{cite web |title=Pacific Thorny Oyster |url=https://qrius.si.edu/browse/object/10010589 |publisher=Smithsonian Institution |language=en}}</ref><ref name="CrabSpines">{{cite web |title=Alaskan King Crab |url=https://www.aquariumofpacific.org/onlinelearningcenter/species/alaskan_king_crab |publisher=Aquarium of the Pacific |language=en}}</ref> [[Кирмина|Кирминаҳои]] баъзе [[Шабпарак|шабпаракҳо]] бо мӯякҳои сахту хоршакл пӯшида шудаанд. Кирминаҳои шабпаракҳои [[Авлод (таксономия)|авлоди]] [[Лономия|лономия]], ки дар [[Амрикои Ҷанубӣ]] зиндагӣ мекунанд, хорҳои бисёр заҳрнок доранд. Агар хорҳои онҳо ба пӯст халанд, заҳр метавонад ба [[лахташавӣ|лахташавии]] хун халал расонад ва дар ҳолатҳои вазнин боиси [[Хунравӣ|хунравӣ]] ва осеби [[Гурда|гурдаҳо]] шавад.<ref name="Lonomia">{{cite journal |last1=Maggi |first1=Silviane |last2=Faulhaber |first2=Gustavo Adolpho Moreira |title=Lonomia obliqua Walker (Lepidoptera: Saturniidae): hemostasis implications |journal=Revista da Associação Médica Brasileira |year=2015 |volume=61 |issue=3 |pages=263–268 |doi=10.1590/1806-9282.61.03.263}}</ref><ref name="LonomiaToxin">{{cite journal |last1=Veiga |first1=A. B. |last2=Blochtein |first2=B. |last3=Guimarães |first3=J. A. |title=Structures involved in production, secretion and injection of the venom produced by the caterpillar Lonomia obliqua (Lepidoptera, Saturniidae) |journal=Toxicon |year=2001 |volume=39 |issue=9 |pages=1343–1351 |doi=10.1016/S0041-0101(01)00086-1}}</ref><ref name="LonomiaReview">{{cite journal |last1=Carrijo-Carvalho |first1=Linda Christian |last2=Chudzinski-Tavassi |first2=Ana Marisa |title=The venom of the Lonomia caterpillar: an overview |journal=Toxicon |year=2007 |volume=49 |issue=6 |pages=741–757 |doi=10.1016/j.toxicon.2006.11.033}}</ref> <gallery mode="packed" heights="180"> File:Spondylus.jpg|[[Чинсадафи хордори шоҳӣ]] File:Spiny king crab md.jpg|[[Харчанги хордори калифорнӣ]] File:Lonomia-obliqua-citsc-1.jpg|Кирминаи [[Лономияи каҷак|лономияи каҷак]] </gallery> == Пайдоиш == Хорҳо дар ҳар гурӯҳи ҷонварон дар раванди [[таҳаввул|эволютсия]] ҷудогона ба вуҷуд омадаанд. Ин падида намунаи [[таҳаввули ҳамгаро|эволютсияи ҳамгаро]] мебошад, ки дар он [[Ҷондор (биология)|организмҳои]] ҳархела новобаста аз ҳамдигар хусусиятҳои монанд пайдо мекунанд.<ref name="Crofts"/> Пайдоиши хорҳо ба хатари [[Тӯъма|тӯъмаи]] дарандаҳо шудан пайванд дорад. Хору дигар сохторҳои муҳофизатӣ бештар дар ширхӯроне пайдо шудаанд, ки дар ҷойҳои кушод зиндагӣ мекунанд ва имкони пинҳон шудан ё гурехтанашон кам аст.<ref name="Stankowich">{{cite journal |last1=Stankowich |first1=Theodore |last2=Campbell |first2=Lisa A. |title=Living in the danger zone: Exposure to predators and the evolution of spines and body armor in mammals |journal=Evolution |year=2016 |volume=70 |issue=7 |pages=1501–1511 |doi=10.1111/evo.12961}}</ref> == Осебҳо ва дармони онҳо == [[File:Sea urchin injury.jpg|thumb|150px|Пое, ки ба он хорҳои хорпушти баҳрӣ халидааст]] Хорҳо ба пӯст халида, онро захмӣ мекунанд. Ҷиддияти осеб ба шаклу андозаи хор, чуқурии захм ва заҳрнокии он вобаста аст. Хорҳое, ки дар [[Бофта|бофтаҳои бадан]] мемонанд, метавонанд боиси [[дард]], варам, [[газак]] ва [[сироят]] шаванд.<ref name="UrchinNPS">{{cite web |title=Sea Urchin |url=https://www.nps.gov/places/sea-urchin.htm |publisher=U.S. National Park Service |language=en}}</ref> Хорҳои ҷайра ҳарчанд заҳрнок набошанд ҳам, онҳо метавонанд ба пӯст чуқур халанд. Агар хор дар бадан монад, метавонад шикаста, ба ҷойҳои дарунтар кӯчад ва ба [[Узв|узвҳо]] осеб расонад. Аз ин рӯ, хорҳои халидаро набояд худсарона берун кашид. Дар чунин ҳолат бояд ҳатман ба [[пизишк]] муроҷиат кард.<ref name="Cornell"/> Хорҳои баъзе моҳиҳо заҳрноканд. [[Заҳр|Заҳри]] онҳо метавонад ба кори [[дил]] ва нафаскашӣ таъсир расонад ва ҳатто боиси [[марг]] гардад.<ref name="CDC">{{cite web |title=Poisonings, Envenomations, and Toxic Exposures During Travel |url=https://www.cdc.gov/yellow-book/hcp/environmental-hazards-risks/poisonings-envenomations-and-toxic-exposures-during-travel.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |language=en}}</ref> == Корбурд == [[File:Porcupine quill box (12268979095).jpg|thumb|Қуттие, ки аз дукҳои ҷайра сохта шудааст]] Хорҳои баъзе ҷонварон аз замонҳои қадим барои сохтани зевару ашёҳои ороишӣ истифода мешуданд. Мардуми бумии [[Амрикои Шимолӣ]] хорҳои ҷайраро ранг карда, бо онҳо [[пӯшок]], [[пойафзор]], [[халта]] ва дигар чизҳоро оро медоданд. Ин ҳунарро [[Дуккорӣ|дуккорӣ]] ({{lang-en|quillwork}}) меноманд.<ref name="Quillwork">{{cite book |last=Orchard |first=William C. |title=The Technique of Porcupine-Quill Decoration Among the North American Indians |publisher=Museum of the American Indian, Heye Foundation |year=1916 |doi=10.5479/sil.451243.39088016090201}}</ref><ref name="QuillworkMuseum">{{cite web |title=Moccasins |url=https://americanindian.si.edu/collections-search/object/NMAI_132259 |publisher=National Museum of the American Indian, Smithsonian Institution |language=en}}</ref> Донишмандон сохти хорҳои ҷайраро меомӯзанд, то дар асоси онҳо сӯзанҳои пизишкӣ ва дигар асбобҳои [[Ҷарроҳӣ|ҷарроҳии]] навро созанд.<ref name="Cho">{{cite journal |last1=Cho |first1=Woo Kyung |last2=Ankrum |first2=James A. |last3=Guo |first3=Dagang |last4=Chester |first4=Shawn A. |last5=Yang |first5=Seung Yun |last6=Kashyap |first6=Anurag |last7=Campbell |first7=Georgina A. |last8=Wood |first8=Robert J. |last9=Rijal |first9=Ram K. |last10=Karnik |first10=Rohit |last11=Langer |first11=Robert |last12=Karp |first12=Jeffrey M. |title=Microstructured barbs on the North American porcupine quill enable easy tissue penetration and difficult removal |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |year=2012 |volume=109 |issue=52 |pages=21289–21294 |doi=10.1073/pnas.1216441109}}</ref> == Адабиёт == {{reflist}} [[Гурӯҳ:Анатомияи ҳайвонот]] [[Гурӯҳ:Муҳофизати ҳайвонот]] [[Гурӯҳ:Зоология]] ipdtrmk9mfyi8x9pdg4u9uytab976t5 1490765 1490764 2026-10-23T01:09:03Z Zosya95 54344 /* Сохт */ 1490765 wikitext text/x-wiki {{Дигар маъноҳо|Хор (мазмунҳо)}} [[Акс:Stekelvarken Aiguilles Porc-épic.jpg|thumb|Хорҳои [[ҷайра]]]] '''Хор''', '''дук''' ё '''дуг''' — сохтори сахту нӯгтез дар бадани баъзе [[ҷонварон]] аст, ки бештар барои муҳофизат аз [[дарандаҳо]] хизмат мекунад. Хорҳо дар гурӯҳҳои гуногуни [[мӯҳрадорон]] ва [[бемӯҳраҳо]] дида мешаванд. Онҳо вобаста аз ҷонвар аз ҷиҳати андоза, шакл, таркиб ва корбурд фарқ мекунанд. Хорҳо ғайр аз муҳофизат, барои ҳаракат, устувор нигоҳ доштани бадан, огоҳ кардани душман ва заҳрзанӣ низ ба кор мераванд.<ref name="Crofts">{{cite journal |last1=Crofts |first1=Stephanie B. |last2=Stankowich |first2=Theodore |title=Stabbing Spines: A Review of the Biomechanics and Evolution of Defensive Spines |journal=Integrative and Comparative Biology |year=2021 |volume=61 |issue=2 |pages=655–667 |doi=10.1093/icb/icab099}}</ref> == Сохт == [[File:S. purp Sea urchin spines 1505.jpg|thumb|Хорҳои сӯзанмонанди хорпушти баҳрӣ]] Хорҳо бештар дарозрӯя ё сӯзанмонанд буда, аз ҷиҳати андоза, шакл ва ранг гуногунанд. Сохти онҳо дар ҳама ҷонварон яксон нест: * '''[[Ширхӯрон]]''' (ҷайраҳо ва [[Хорпуштак|хорпуштакҳо]]): Хорҳо аз мӯйҳои шаклдигаркарда ба вуҷуд омада, бештар аз [[кератин]] сохта шудаанд. Даруни баъзе хорҳо ковок ё исфанҷмонанд буда, ин сохтор онҳоро сабук ва ҳамзамон устувор мегардонад.<ref name="Vincent">{{cite journal |last1=Vincent |first1=J. F. V. |last2=Owers |first2=P. |title=Mechanical design of hedgehog spines and porcupine quills |journal=Journal of Zoology |year=1986 |volume=210 |issue=1 |pages=55–75 |doi=10.1111/j.1469-7998.1986.tb03620.x}}</ref> * '''[[Моҳиҳо]]''': Хорҳо бештар аз бофтаи [[Устухон|устухонӣ]] сохта шудаанд.<ref name="FishGlossary">{{cite web |title=Glossary of fish terms |url=https://australian.museum/learn/animals/fishes/glossary-of-fish-terms/ |publisher=Australian Museum |language=en}}</ref> * '''[[Хорпушти баҳрӣ|Хорпуштҳои баҳрӣ]]''': Хорҳо аз моддаҳои оҳакӣ, асосан аз [[Карбонати калсий|карбонати калсий]], сохта шудаанд.<ref name="UrchinCalcite">{{cite journal |last1=Politi |first1=Yael |last2=Arad |first2=Talmon |last3=Klein |first3=Eugenia |last4=Weiner |first4=Steve |last5=Addadi |first5=Lia |title=Sea urchin spine calcite forms via a transient amorphous calcium carbonate phase |journal=Science |year=2004 |volume=306 |issue=5699 |pages=1161–1164 |doi=10.1126/science.1102289}}</ref> == Вазифаҳо == Хорҳо пеш аз ҳама ҷонваронро аз шикор шудан муҳофизат мекунанд. Нӯги тези онҳо метавонад ба бадани ҳамлагар халида, ӯро захмин кунад. Аммо хорҳо вазифаҳои дигар низ доранд: * '''Огоҳсозӣ''': Баъзе ҷайраҳо бо ҷунбонидани хорҳои думашон садои тақ-тақ бароварда, дарандаҳоро аз наздик шудан бозмедоранд. Ҳамчунин рангҳои баланду чашмнамои хорҳо ([[апосематизм]]) метавонанд дарандаҳоро аз дур низ огоҳ кунанд.<ref name="Warning">{{cite journal |last1=Speed |first1=Michael P. |last2=Ruxton |first2=Graeme D. |title=Warning displays in spiny animals: One (more) evolutionary route to aposematism |journal=Evolution |year=2005 |volume=59 |issue=12 |pages=2499–2508 |doi=10.1111/j.0014-3820.2005.tb00963.x}}</ref><ref name="PorcupineZoo">{{cite web |title=Porcupine |url=https://animals.sandiegozoo.org/animals/porcupine |publisher=San Diego Zoo Wildlife Alliance |language=en}}</ref> * '''Ҳаракат''': [[Хорпушти баҳрӣ|Хорпуштҳои баҳрӣ]] бо ёрии хорҳояшон дар таги баҳр ҳаракат мекунанд.<ref name="UrchinMovement">{{cite web |title=Sea urchins: Strange and spiny wonders of the ocean |url=https://www.nhm.ac.uk/discover/sea-urchins-strange-and-spiny-wonders-of-the-ocean.html |publisher=Natural History Museum |language=en}}</ref> * '''Устуворӣ''': Хорҳои хорпуштҳои баҳрӣ барои устувор нигоҳ доштани баданашон низ ёрӣ мерасонанд. Дар моҳиҳо бошад, хорҳои болҳот шиновариашон онҳоро устувор нигоҳ дошта, барои баланс кӯмак мерасонанд.<ref name="FinFunction">{{cite web |title=Living in Water: Chapter 4 |url=https://tpwd.texas.gov/education/resources/aquatic-science/tas/chapters/chapter-4/ |publisher=Texas Parks and Wildlife Department |language=en}}</ref> * '''Заҳрзанӣ''': Дар баъзе ҷонварони баҳрӣ хорҳо барои ба бадани ҳамлагар ворид кардани заҳр хизмат мекунанд.<ref name="StingraySmithsonian">{{cite web |title=Freshwater stingray |url=https://nationalzoo.si.edu/animals/freshwater-stingray |publisher=Smithsonian’s National Zoo and Conservation Biology Institute |language=en}}</ref> == Паҳншавӣ == === Ширхӯрон === [[File:Irish hedgehog.jpg|thumb|Ба лӯнда печидани хорпуштак]] Хорҳо дар ҷайраҳо, [[хорпуштак]]ҳо, [[Мӯрчахӯраки хордор|мӯрчахӯракон]], [[тенрек|теғпуштак]]ҳо ва баъзе [[хояндаҳо]]и дигар, аз ҷумлаи [[Муши хордор|мушҳои хордор]], дида мешаванд.<ref name="Crofts"/><ref name="EchidnaMuseum">{{cite web |title=Echidna research in the Mammalogy collection |url=https://australian.museum/learn/teachers/learning/echidna-research/ |publisher=Australian Museum |language=en}}</ref> Дар ҷайраҳо хорҳо бисёртар паҳлӯҳову пушти баданро мепӯшонанд. Ҳангоми хатар, ҷайра хорҳояшро рост карда, худро калонтар нишон медиҳад. Агар даранда наздик ояд, бо хорҳояш ба он осеб мерасонад.<ref name="Cornell">{{cite web |title=Porcupine quill injuries in dogs |url=https://www.vet.cornell.edu/departments-centers-and-institutes/riney-canine-health-center/canine-health-information/porcupine-quill-injuries-in-dogs |publisher=Cornell University College of Veterinary Medicine |language=en}}</ref><ref name="PorcupineTPWD">{{cite web |title=Porcupines — Introducing Mammals to Young Naturalists |url=https://tpwd.texas.gov/publications/nonpwdpubs/introducing_mammals/porcupines/ |publisher=Texas Parks and Wildlife Department |language=en}}</ref> Хорҳои хорпуштакҳо аз хорҳои ҷайраҳо кӯтоҳтар буда, ба пӯсташон сахт часпидаанд. Ҳангоми хатар, хорпуштак худро лӯнда карда, [[Сар|сар]], [[Шикам|шикам]] ва дигар ҷойҳои нарми баданашро зери хорҳояш пинҳон мекунад.<ref name="HedgehogRSPCA">{{cite web |title=Hedgehogs in the UK |url=https://www.rspca.org.uk/adviceandwelfare/wildlife/hedgehogs |publisher=RSPCA |language=en}}</ref><ref name="HedgehogCalgary">{{cite web |title=Hedgehog Anatomy |url=https://vet.ucalgary.ca/summercamps/anatomy/wednesday/exotics |publisher=University of Calgary Faculty of Veterinary Medicine |language=en}}</ref> Гарчанде ҷайраҳо, хорпуштакҳо ва ехиднаҳо ба гурӯҳҳои гуногуни ширхӯрон дохил мешаванд ҳам, хорҳои ҳамаи онҳо аз мӯйҳои шаклдигаркарда ба вуҷуд омадаанд.<ref name="EchidnaCSIRO">{{cite web |title=The echidna (or spiny ant-eater) (1969) |url=https://csiropedia.csiro.au/echidna-spiny-ant-eater-1969/ |publisher=CSIROpedia |language=en}}</ref> === Моҳиҳо === [[Акс:MC Rotfeuerfisch.jpg|thumb|[[Шермоҳӣ]] бо хорҳои дарозу заҳрнок]] Дар бисёр моҳиҳо хорҳои сахту нӯгтез дар [[боли шиноварӣ|болҳои шиноварӣ]] ҷойгир буда, барои устуворӣ ва муҳофизати бадани моҳӣ хизмат мекунанд. Ин хорҳо дурушт ва бебуғум буда, аз устухонҳои нарму чандири болҳо фарқ мекунанд.<ref name="FishAnatomy">{{cite web |title=Structure and Function — Fish |url=https://manoa.hawaii.edu/exploringourfluidearth/biological/fish/structure-and-function-fish |publisher=University of Hawaiʻi at Mānoa |language=en}}</ref> Дар баъзе намудҳо, аз ҷумла шермоҳӣ ({{lang-la|Pterois}}) ва моҳиҳои [[Оила (таксономия)|оилаи]] [[Каждуммоҳиҳо|каждуммоҳиҳо]] ({{lang-la|Scorpaenidae}}), хорҳо ба [[Ғадуди заҳрбарор|ғадудҳои заҳрбарор]] пайвастанд. Хор ба пӯст халида, онро шикоф мекунад ва аз он сӯрохӣ заҳр ворид шуда, сабаби [[Заҳролудшавӣ|заҳролудшавӣ]] гардад.<ref name="NOAA">{{cite web |title=What is a lionfish? |url=https://oceanservice.noaa.gov/facts/lionfish-facts.html |publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration |language=en}}</ref> {{clear}} === Бемӯҳраҳо === Хорҳо дар бемӯҳраҳо, ба монанди [[сӯзанпӯстон]], [[нармбаданҳо]] ва [[буғумпойҳо]] низ дида мешаванд. Дар хорпуштҳои баҳрӣ, хорҳои ҳаракаткунанда ба [[Скелет|скелети]] оҳакияш пайваст буда, вазифаи муҳофизат ва ҳаракаткуниро иҷро мекунанд.<ref name="SeaUrchin">{{cite web |title=Sea Stars, Urchins and Relatives |url=https://ocean.si.edu/ocean-life/invertebrates/sea-stars-urchins-and-relatives |publisher=Smithsonian Ocean |language=en}}</ref> [[Садаф]]и баъзе [[Шикампойҳо|шикампойҳо]] ва [[Нармбаданҳо|нармбаданҳои]] [[Дуғалсамадорон|дуғалсамадорон]] низ барҷастагиҳои хоршакл дорад. Синфи [[харчангшаклон]] ҳам намояндагоне дорад, ки [[Скелети берунӣ|скелети берунии]] онҳо хорпӯш ҳастанд.<ref name="ShellSpines">{{cite web |last=Leal |first=José H. |title=A Coat of Sharp Spines |url=https://www.shellmuseum.org/post/a-coat-of-sharp-spines |publisher=Bailey-Matthews National Shell Museum |date=2019-11-15 |language=en}}</ref><ref name="ThornyOyster">{{cite web |title=Pacific Thorny Oyster |url=https://qrius.si.edu/browse/object/10010589 |publisher=Smithsonian Institution |language=en}}</ref><ref name="CrabSpines">{{cite web |title=Alaskan King Crab |url=https://www.aquariumofpacific.org/onlinelearningcenter/species/alaskan_king_crab |publisher=Aquarium of the Pacific |language=en}}</ref> [[Кирмина|Кирминаҳои]] баъзе [[Шабпарак|шабпаракҳо]] бо мӯякҳои сахту хоршакл пӯшида шудаанд. Кирминаҳои шабпаракҳои [[Авлод (таксономия)|авлоди]] [[Лономия|лономия]], ки дар [[Амрикои Ҷанубӣ]] зиндагӣ мекунанд, хорҳои бисёр заҳрнок доранд. Агар хорҳои онҳо ба пӯст халанд, заҳр метавонад ба [[лахташавӣ|лахташавии]] хун халал расонад ва дар ҳолатҳои вазнин боиси [[Хунравӣ|хунравӣ]] ва осеби [[Гурда|гурдаҳо]] шавад.<ref name="Lonomia">{{cite journal |last1=Maggi |first1=Silviane |last2=Faulhaber |first2=Gustavo Adolpho Moreira |title=Lonomia obliqua Walker (Lepidoptera: Saturniidae): hemostasis implications |journal=Revista da Associação Médica Brasileira |year=2015 |volume=61 |issue=3 |pages=263–268 |doi=10.1590/1806-9282.61.03.263}}</ref><ref name="LonomiaToxin">{{cite journal |last1=Veiga |first1=A. B. |last2=Blochtein |first2=B. |last3=Guimarães |first3=J. A. |title=Structures involved in production, secretion and injection of the venom produced by the caterpillar Lonomia obliqua (Lepidoptera, Saturniidae) |journal=Toxicon |year=2001 |volume=39 |issue=9 |pages=1343–1351 |doi=10.1016/S0041-0101(01)00086-1}}</ref><ref name="LonomiaReview">{{cite journal |last1=Carrijo-Carvalho |first1=Linda Christian |last2=Chudzinski-Tavassi |first2=Ana Marisa |title=The venom of the Lonomia caterpillar: an overview |journal=Toxicon |year=2007 |volume=49 |issue=6 |pages=741–757 |doi=10.1016/j.toxicon.2006.11.033}}</ref> <gallery mode="packed" heights="180"> File:Spondylus.jpg|[[Чинсадафи хордори шоҳӣ]] File:Spiny king crab md.jpg|[[Харчанги хордори калифорнӣ]] File:Lonomia-obliqua-citsc-1.jpg|Кирминаи [[Лономияи каҷак|лономияи каҷак]] </gallery> == Пайдоиш == Хорҳо дар ҳар гурӯҳи ҷонварон дар раванди [[таҳаввул|эволютсия]] ҷудогона ба вуҷуд омадаанд. Ин падида намунаи [[таҳаввули ҳамгаро|эволютсияи ҳамгаро]] мебошад, ки дар он [[Ҷондор (биология)|организмҳои]] ҳархела новобаста аз ҳамдигар хусусиятҳои монанд пайдо мекунанд.<ref name="Crofts"/> Пайдоиши хорҳо ба хатари [[Тӯъма|тӯъмаи]] дарандаҳо шудан пайванд дорад. Хору дигар сохторҳои муҳофизатӣ бештар дар ширхӯроне пайдо шудаанд, ки дар ҷойҳои кушод зиндагӣ мекунанд ва имкони пинҳон шудан ё гурехтанашон кам аст.<ref name="Stankowich">{{cite journal |last1=Stankowich |first1=Theodore |last2=Campbell |first2=Lisa A. |title=Living in the danger zone: Exposure to predators and the evolution of spines and body armor in mammals |journal=Evolution |year=2016 |volume=70 |issue=7 |pages=1501–1511 |doi=10.1111/evo.12961}}</ref> == Осебҳо ва дармони онҳо == [[File:Sea urchin injury.jpg|thumb|150px|Пое, ки ба он хорҳои хорпушти баҳрӣ халидааст]] Хорҳо ба пӯст халида, онро захмӣ мекунанд. Ҷиддияти осеб ба шаклу андозаи хор, чуқурии захм ва заҳрнокии он вобаста аст. Хорҳое, ки дар [[Бофта|бофтаҳои бадан]] мемонанд, метавонанд боиси [[дард]], варам, [[газак]] ва [[сироят]] шаванд.<ref name="UrchinNPS">{{cite web |title=Sea Urchin |url=https://www.nps.gov/places/sea-urchin.htm |publisher=U.S. National Park Service |language=en}}</ref> Хорҳои ҷайра ҳарчанд заҳрнок набошанд ҳам, онҳо метавонанд ба пӯст чуқур халанд. Агар хор дар бадан монад, метавонад шикаста, ба ҷойҳои дарунтар кӯчад ва ба [[Узв|узвҳо]] осеб расонад. Аз ин рӯ, хорҳои халидаро набояд худсарона берун кашид. Дар чунин ҳолат бояд ҳатман ба [[пизишк]] муроҷиат кард.<ref name="Cornell"/> Хорҳои баъзе моҳиҳо заҳрноканд. [[Заҳр|Заҳри]] онҳо метавонад ба кори [[дил]] ва нафаскашӣ таъсир расонад ва ҳатто боиси [[марг]] гардад.<ref name="CDC">{{cite web |title=Poisonings, Envenomations, and Toxic Exposures During Travel |url=https://www.cdc.gov/yellow-book/hcp/environmental-hazards-risks/poisonings-envenomations-and-toxic-exposures-during-travel.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |language=en}}</ref> == Корбурд == [[File:Porcupine quill box (12268979095).jpg|thumb|Қуттие, ки аз дукҳои ҷайра сохта шудааст]] Хорҳои баъзе ҷонварон аз замонҳои қадим барои сохтани зевару ашёҳои ороишӣ истифода мешуданд. Мардуми бумии [[Амрикои Шимолӣ]] хорҳои ҷайраро ранг карда, бо онҳо [[пӯшок]], [[пойафзор]], [[халта]] ва дигар чизҳоро оро медоданд. Ин ҳунарро [[Дуккорӣ|дуккорӣ]] ({{lang-en|quillwork}}) меноманд.<ref name="Quillwork">{{cite book |last=Orchard |first=William C. |title=The Technique of Porcupine-Quill Decoration Among the North American Indians |publisher=Museum of the American Indian, Heye Foundation |year=1916 |doi=10.5479/sil.451243.39088016090201}}</ref><ref name="QuillworkMuseum">{{cite web |title=Moccasins |url=https://americanindian.si.edu/collections-search/object/NMAI_132259 |publisher=National Museum of the American Indian, Smithsonian Institution |language=en}}</ref> Донишмандон сохти хорҳои ҷайраро меомӯзанд, то дар асоси онҳо сӯзанҳои пизишкӣ ва дигар асбобҳои [[Ҷарроҳӣ|ҷарроҳии]] навро созанд.<ref name="Cho">{{cite journal |last1=Cho |first1=Woo Kyung |last2=Ankrum |first2=James A. |last3=Guo |first3=Dagang |last4=Chester |first4=Shawn A. |last5=Yang |first5=Seung Yun |last6=Kashyap |first6=Anurag |last7=Campbell |first7=Georgina A. |last8=Wood |first8=Robert J. |last9=Rijal |first9=Ram K. |last10=Karnik |first10=Rohit |last11=Langer |first11=Robert |last12=Karp |first12=Jeffrey M. |title=Microstructured barbs on the North American porcupine quill enable easy tissue penetration and difficult removal |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |year=2012 |volume=109 |issue=52 |pages=21289–21294 |doi=10.1073/pnas.1216441109}}</ref> == Адабиёт == {{reflist}} [[Гурӯҳ:Анатомияи ҳайвонот]] [[Гурӯҳ:Муҳофизати ҳайвонот]] [[Гурӯҳ:Зоология]] lf6sjfka984fqnrqg7cbt783ucf4bo4 1490766 1490765 2026-10-23T01:13:18Z Zosya95 54344 1490766 wikitext text/x-wiki {{Дигар маъноҳо|Хор (мазмунҳо)}} [[Акс:Stekelvarken Aiguilles Porc-épic.jpg|thumb|Хорҳои [[ҷайра]]]] '''Хор''', '''дук''' ё '''дуг''' — сохтори сахту нӯгтез дар бадани баъзе [[ҷонварон]] аст, ки бештар барои муҳофизат аз [[дарандаҳо]] хизмат мекунад. Хорҳо дар гурӯҳҳои гуногуни [[мӯҳрадорон]] ва [[бемӯҳраҳо]] дида мешаванд. Онҳо вобаста аз ҷонвар аз ҷиҳати андоза, шакл, таркиб ва корбурд фарқ мекунанд. Хорҳо ғайр аз муҳофизат, барои ҳаракат, устувор нигоҳ доштани бадан, огоҳ кардани душман ва заҳрзанӣ низ ба кор мераванд.<ref name="Crofts">{{cite journal |last1=Crofts |first1=Stephanie B. |last2=Stankowich |first2=Theodore |title=Stabbing Spines: A Review of the Biomechanics and Evolution of Defensive Spines |journal=Integrative and Comparative Biology |year=2021 |volume=61 |issue=2 |pages=655–667 |doi=10.1093/icb/icab099}}</ref> == Сохт == [[File:S. purp Sea urchin spines 1505.jpg|thumb|Хорҳои сӯзанмонанди хорпушти баҳрӣ]] Хорҳо бештар дарозрӯя ё сӯзанмонанд буда, аз ҷиҳати андоза, шакл ва ранг гуногунанд. Сохти онҳо дар ҳама ҷонварон яксон нест: * '''[[Ширхӯрон]]''' (ҷайраҳо ва [[Хорпуштак|хорпуштакҳо]]): Хорҳо аз мӯйҳои шаклдигаркарда ба вуҷуд омада, бештар аз [[кератин]] сохта шудаанд. Даруни баъзе хорҳо ковок ё исфанҷмонанд буда, ин сохтор онҳоро сабук ва ҳамзамон устувор мегардонад.<ref name="Vincent">{{cite journal |last1=Vincent |first1=J. F. V. |last2=Owers |first2=P. |title=Mechanical design of hedgehog spines and porcupine quills |journal=Journal of Zoology |year=1986 |volume=210 |issue=1 |pages=55–75 |doi=10.1111/j.1469-7998.1986.tb03620.x}}</ref> * '''[[Моҳиҳо]]''': Хорҳо бештар аз бофтаи [[Устухон|устухонӣ]] сохта шудаанд.<ref name="FishGlossary">{{cite web |title=Glossary of fish terms |url=https://australian.museum/learn/animals/fishes/glossary-of-fish-terms/ |publisher=Australian Museum |language=en}}</ref> * '''[[Хорпушти баҳрӣ|Хорпуштҳои баҳрӣ]]''': Хорҳо аз моддаҳои оҳакӣ, асосан аз [[Карбонати калсий|карбонати калсий]], сохта шудаанд.<ref name="UrchinCalcite">{{cite journal |last1=Politi |first1=Yael |last2=Arad |first2=Talmon |last3=Klein |first3=Eugenia |last4=Weiner |first4=Steve |last5=Addadi |first5=Lia |title=Sea urchin spine calcite forms via a transient amorphous calcium carbonate phase |journal=Science |year=2004 |volume=306 |issue=5699 |pages=1161–1164 |doi=10.1126/science.1102289}}</ref> == Вазифаҳо == Хорҳо пеш аз ҳама ҷонваронро аз дарандаҳо муҳофизат мекунанд. Нӯги тези онҳо метавонад ба бадани ҳамлагар халида, ӯро захмин кунад. Аммо хорҳо вазифаҳои дигар низ доранд: * '''Огоҳсозӣ''': Баъзе ҷайраҳо бо ҷунбонидани хорҳои думашон садои тақ-тақ бароварда, дарандаҳоро аз наздик шудан бозмедоранд. Ҳамчунин рангҳои баланду чашмнамои хорҳо ([[апосематизм]]) метавонанд дарандаҳоро аз дур низ огоҳ кунанд.<ref name="Warning">{{cite journal |last1=Speed |first1=Michael P. |last2=Ruxton |first2=Graeme D. |title=Warning displays in spiny animals: One (more) evolutionary route to aposematism |journal=Evolution |year=2005 |volume=59 |issue=12 |pages=2499–2508 |doi=10.1111/j.0014-3820.2005.tb00963.x}}</ref><ref name="PorcupineZoo">{{cite web |title=Porcupine |url=https://animals.sandiegozoo.org/animals/porcupine |publisher=San Diego Zoo Wildlife Alliance |language=en}}</ref> * '''Ҳаракат''': [[Хорпушти баҳрӣ|Хорпуштҳои баҳрӣ]] бо ёрии хорҳояшон дар таги баҳр ҳаракат мекунанд.<ref name="UrchinMovement">{{cite web |title=Sea urchins: Strange and spiny wonders of the ocean |url=https://www.nhm.ac.uk/discover/sea-urchins-strange-and-spiny-wonders-of-the-ocean.html |publisher=Natural History Museum |language=en}}</ref> * '''Устуворӣ''': Хорҳои хорпуштҳои баҳрӣ барои устувор нигоҳ доштани баданашон низ ёрӣ мерасонанд. Дар моҳиҳо бошад, хорҳои болҳот шиновариашон онҳоро устувор нигоҳ дошта, барои баланс кӯмак мерасонанд.<ref name="FinFunction">{{cite web |title=Living in Water: Chapter 4 |url=https://tpwd.texas.gov/education/resources/aquatic-science/tas/chapters/chapter-4/ |publisher=Texas Parks and Wildlife Department |language=en}}</ref> * '''Заҳрзанӣ''': Дар баъзе ҷонварони баҳрӣ хорҳо барои ба бадани ҳамлагар ворид кардани заҳр хизмат мекунанд.<ref name="StingraySmithsonian">{{cite web |title=Freshwater stingray |url=https://nationalzoo.si.edu/animals/freshwater-stingray |publisher=Smithsonian’s National Zoo and Conservation Biology Institute |language=en}}</ref> == Паҳншавӣ == === Ширхӯрон === [[File:Irish hedgehog.jpg|thumb|Ба лӯнда печидани хорпуштак]] Хорҳо дар ҷайраҳо, [[хорпуштак]]ҳо, [[Мӯрчахӯраки хордор|мӯрчахӯракон]], [[тенрек|теғпуштак]]ҳо ва баъзе [[хояндаҳо]]и дигар, аз ҷумлаи [[Муши хордор|мушҳои хордор]], дида мешаванд.<ref name="Crofts"/><ref name="EchidnaMuseum">{{cite web |title=Echidna research in the Mammalogy collection |url=https://australian.museum/learn/teachers/learning/echidna-research/ |publisher=Australian Museum |language=en}}</ref> Дар ҷайраҳо хорҳо бисёртар паҳлӯҳову пушти баданро мепӯшонанд. Ҳангоми хатар, ҷайра хорҳояшро рост карда, худро калонтар нишон медиҳад. Агар даранда наздик ояд, бо хорҳояш ба он осеб мерасонад.<ref name="Cornell">{{cite web |title=Porcupine quill injuries in dogs |url=https://www.vet.cornell.edu/departments-centers-and-institutes/riney-canine-health-center/canine-health-information/porcupine-quill-injuries-in-dogs |publisher=Cornell University College of Veterinary Medicine |language=en}}</ref><ref name="PorcupineTPWD">{{cite web |title=Porcupines — Introducing Mammals to Young Naturalists |url=https://tpwd.texas.gov/publications/nonpwdpubs/introducing_mammals/porcupines/ |publisher=Texas Parks and Wildlife Department |language=en}}</ref> Хорҳои хорпуштакҳо аз хорҳои ҷайраҳо кӯтоҳтар буда, ба пӯсташон сахт часпидаанд. Ҳангоми хатар, хорпуштак худро лӯнда карда, [[Сар|сар]], [[Шикам|шикам]] ва дигар ҷойҳои нарми баданашро зери хорҳояш пинҳон мекунад.<ref name="HedgehogRSPCA">{{cite web |title=Hedgehogs in the UK |url=https://www.rspca.org.uk/adviceandwelfare/wildlife/hedgehogs |publisher=RSPCA |language=en}}</ref><ref name="HedgehogCalgary">{{cite web |title=Hedgehog Anatomy |url=https://vet.ucalgary.ca/summercamps/anatomy/wednesday/exotics |publisher=University of Calgary Faculty of Veterinary Medicine |language=en}}</ref> Гарчанде ҷайраҳо, хорпуштакҳо ва ехиднаҳо ба гурӯҳҳои гуногуни ширхӯрон дохил мешаванд ҳам, хорҳои ҳамаи онҳо аз мӯйҳои шаклдигаркарда ба вуҷуд омадаанд.<ref name="EchidnaCSIRO">{{cite web |title=The echidna (or spiny ant-eater) (1969) |url=https://csiropedia.csiro.au/echidna-spiny-ant-eater-1969/ |publisher=CSIROpedia |language=en}}</ref> === Моҳиҳо === [[Акс:MC Rotfeuerfisch.jpg|thumb|[[Шермоҳӣ]] бо хорҳои дарозу заҳрнок]] Дар бисёр моҳиҳо хорҳои сахту нӯгтез дар [[боли шиноварӣ|болҳои шиноварӣ]] ҷойгир буда, барои устуворӣ ва муҳофизати бадани моҳӣ хизмат мекунанд. Ин хорҳо дурушт ва бебуғум буда, аз устухонҳои нарму чандири болҳо фарқ мекунанд.<ref name="FishAnatomy">{{cite web |title=Structure and Function — Fish |url=https://manoa.hawaii.edu/exploringourfluidearth/biological/fish/structure-and-function-fish |publisher=University of Hawaiʻi at Mānoa |language=en}}</ref> Дар баъзе намудҳо, аз ҷумла шермоҳӣ ({{lang-la|Pterois}}) ва моҳиҳои [[Оила (таксономия)|оилаи]] [[Каждуммоҳиҳо|каждуммоҳиҳо]] ({{lang-la|Scorpaenidae}}), хорҳо ба [[Ғадуди заҳрбарор|ғадудҳои заҳрбарор]] пайвастанд. Хор ба пӯст халида, онро шикоф мекунад ва аз он сӯрохӣ заҳр ворид шуда, сабаби [[Заҳролудшавӣ|заҳролудшавӣ]] гардад.<ref name="NOAA">{{cite web |title=What is a lionfish? |url=https://oceanservice.noaa.gov/facts/lionfish-facts.html |publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration |language=en}}</ref> {{clear}} === Бемӯҳраҳо === Хорҳо дар бемӯҳраҳо, ба монанди [[сӯзанпӯстон]], [[нармбаданҳо]] ва [[буғумпойҳо]] низ дида мешаванд. Дар хорпуштҳои баҳрӣ, хорҳои ҳаракаткунанда ба [[Скелет|скелети]] оҳакияш пайваст буда, вазифаи муҳофизат ва ҳаракаткуниро иҷро мекунанд.<ref name="SeaUrchin">{{cite web |title=Sea Stars, Urchins and Relatives |url=https://ocean.si.edu/ocean-life/invertebrates/sea-stars-urchins-and-relatives |publisher=Smithsonian Ocean |language=en}}</ref> [[Садаф]]и баъзе [[Шикампойҳо|шикампойҳо]] ва [[Нармбаданҳо|нармбаданҳои]] [[Дуғалсамадорон|дуғалсамадорон]] низ барҷастагиҳои хоршакл дорад. Синфи [[харчангшаклон]] ҳам намояндагоне дорад, ки [[Скелети берунӣ|скелети берунии]] онҳо хорпӯш ҳастанд.<ref name="ShellSpines">{{cite web |last=Leal |first=José H. |title=A Coat of Sharp Spines |url=https://www.shellmuseum.org/post/a-coat-of-sharp-spines |publisher=Bailey-Matthews National Shell Museum |date=2019-11-15 |language=en}}</ref><ref name="ThornyOyster">{{cite web |title=Pacific Thorny Oyster |url=https://qrius.si.edu/browse/object/10010589 |publisher=Smithsonian Institution |language=en}}</ref><ref name="CrabSpines">{{cite web |title=Alaskan King Crab |url=https://www.aquariumofpacific.org/onlinelearningcenter/species/alaskan_king_crab |publisher=Aquarium of the Pacific |language=en}}</ref> [[Кирмина|Кирминаҳои]] баъзе [[Шабпарак|шабпаракҳо]] бо мӯякҳои сахту хоршакл пӯшида шудаанд. Кирминаҳои шабпаракҳои [[Авлод (таксономия)|авлоди]] [[Лономия|лономия]], ки дар [[Амрикои Ҷанубӣ]] зиндагӣ мекунанд, хорҳои бисёр заҳрнок доранд. Агар хорҳои онҳо ба пӯст халанд, заҳр метавонад ба [[лахташавӣ|лахташавии]] хун халал расонад ва дар ҳолатҳои вазнин боиси [[Хунравӣ|хунравӣ]] ва осеби [[Гурда|гурдаҳо]] шавад.<ref name="Lonomia">{{cite journal |last1=Maggi |first1=Silviane |last2=Faulhaber |first2=Gustavo Adolpho Moreira |title=Lonomia obliqua Walker (Lepidoptera: Saturniidae): hemostasis implications |journal=Revista da Associação Médica Brasileira |year=2015 |volume=61 |issue=3 |pages=263–268 |doi=10.1590/1806-9282.61.03.263}}</ref><ref name="LonomiaToxin">{{cite journal |last1=Veiga |first1=A. B. |last2=Blochtein |first2=B. |last3=Guimarães |first3=J. A. |title=Structures involved in production, secretion and injection of the venom produced by the caterpillar Lonomia obliqua (Lepidoptera, Saturniidae) |journal=Toxicon |year=2001 |volume=39 |issue=9 |pages=1343–1351 |doi=10.1016/S0041-0101(01)00086-1}}</ref><ref name="LonomiaReview">{{cite journal |last1=Carrijo-Carvalho |first1=Linda Christian |last2=Chudzinski-Tavassi |first2=Ana Marisa |title=The venom of the Lonomia caterpillar: an overview |journal=Toxicon |year=2007 |volume=49 |issue=6 |pages=741–757 |doi=10.1016/j.toxicon.2006.11.033}}</ref> <gallery mode="packed" heights="180"> File:Spondylus.jpg|[[Чинсадафи хордори шоҳӣ]] File:Spiny king crab md.jpg|[[Харчанги хордори калифорнӣ]] File:Lonomia-obliqua-citsc-1.jpg|Кирминаи [[Лономияи каҷак|лономияи каҷак]] </gallery> == Пайдоиш == Хорҳо дар ҳар гурӯҳи ҷонварон дар раванди [[таҳаввул|эволютсия]] ҷудогона ба вуҷуд омадаанд. Ин падида намунаи [[таҳаввули ҳамгаро|эволютсияи ҳамгаро]] мебошад, ки дар он [[Ҷондор (биология)|организмҳои]] ҳархела новобаста аз ҳамдигар хусусиятҳои монанд пайдо мекунанд.<ref name="Crofts"/> Пайдоиши хорҳо ба хатари [[Тӯъма|тӯъмаи]] дарандаҳо шудан пайванд дорад. Хору дигар сохторҳои муҳофизатӣ бештар дар ширхӯроне пайдо шудаанд, ки дар ҷойҳои кушод зиндагӣ мекунанд ва имкони пинҳон шудан ё гурехтанашон кам аст.<ref name="Stankowich">{{cite journal |last1=Stankowich |first1=Theodore |last2=Campbell |first2=Lisa A. |title=Living in the danger zone: Exposure to predators and the evolution of spines and body armor in mammals |journal=Evolution |year=2016 |volume=70 |issue=7 |pages=1501–1511 |doi=10.1111/evo.12961}}</ref> == Осебҳо ва дармони онҳо == [[File:Sea urchin injury.jpg|thumb|150px|Пое, ки ба он хорҳои хорпушти баҳрӣ халидааст]] Хорҳо ба пӯст халида, онро захмӣ мекунанд. Ҷиддияти осеб ба шаклу андозаи хор, чуқурии захм ва заҳрнокии он вобаста аст. Хорҳое, ки дар [[Бофта|бофтаҳои бадан]] мемонанд, метавонанд боиси [[дард]], варам, [[газак]] ва [[сироят]] шаванд.<ref name="UrchinNPS">{{cite web |title=Sea Urchin |url=https://www.nps.gov/places/sea-urchin.htm |publisher=U.S. National Park Service |language=en}}</ref> Хорҳои ҷайра ҳарчанд заҳрнок набошанд ҳам, онҳо метавонанд ба пӯст чуқур халанд. Агар хор дар бадан монад, метавонад шикаста, ба ҷойҳои дарунтар кӯчад ва ба [[Узв|узвҳо]] осеб расонад. Аз ин рӯ, хорҳои халидаро набояд худсарона берун кашид. Дар чунин ҳолат бояд ҳатман ба [[пизишк]] муроҷиат кард.<ref name="Cornell"/> Хорҳои баъзе моҳиҳо заҳрноканд. [[Заҳр|Заҳри]] онҳо метавонад ба кори [[дил]] ва нафаскашӣ таъсир расонад ва ҳатто боиси [[марг]] гардад.<ref name="CDC">{{cite web |title=Poisonings, Envenomations, and Toxic Exposures During Travel |url=https://www.cdc.gov/yellow-book/hcp/environmental-hazards-risks/poisonings-envenomations-and-toxic-exposures-during-travel.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |language=en}}</ref> == Корбурд == [[File:Porcupine quill box (12268979095).jpg|thumb|Қуттие, ки аз дукҳои ҷайра сохта шудааст]] Хорҳои баъзе ҷонварон аз замонҳои қадим барои сохтани зевару ашёҳои ороишӣ истифода мешуданд. Мардуми бумии [[Амрикои Шимолӣ]] хорҳои ҷайраро ранг карда, бо онҳо [[пӯшок]], [[пойафзор]], [[халта]] ва дигар чизҳоро оро медоданд. Ин ҳунарро [[Дуккорӣ|дуккорӣ]] ({{lang-en|quillwork}}) меноманд.<ref name="Quillwork">{{cite book |last=Orchard |first=William C. |title=The Technique of Porcupine-Quill Decoration Among the North American Indians |publisher=Museum of the American Indian, Heye Foundation |year=1916 |doi=10.5479/sil.451243.39088016090201}}</ref><ref name="QuillworkMuseum">{{cite web |title=Moccasins |url=https://americanindian.si.edu/collections-search/object/NMAI_132259 |publisher=National Museum of the American Indian, Smithsonian Institution |language=en}}</ref> Донишмандон сохти хорҳои ҷайраро меомӯзанд, то дар асоси онҳо сӯзанҳои пизишкӣ ва дигар асбобҳои [[Ҷарроҳӣ|ҷарроҳии]] навро созанд.<ref name="Cho">{{cite journal |last1=Cho |first1=Woo Kyung |last2=Ankrum |first2=James A. |last3=Guo |first3=Dagang |last4=Chester |first4=Shawn A. |last5=Yang |first5=Seung Yun |last6=Kashyap |first6=Anurag |last7=Campbell |first7=Georgina A. |last8=Wood |first8=Robert J. |last9=Rijal |first9=Ram K. |last10=Karnik |first10=Rohit |last11=Langer |first11=Robert |last12=Karp |first12=Jeffrey M. |title=Microstructured barbs on the North American porcupine quill enable easy tissue penetration and difficult removal |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |year=2012 |volume=109 |issue=52 |pages=21289–21294 |doi=10.1073/pnas.1216441109}}</ref> == Адабиёт == {{reflist}} [[Гурӯҳ:Анатомияи ҳайвонот]] [[Гурӯҳ:Муҳофизати ҳайвонот]] [[Гурӯҳ:Зоология]] jt6ch6g6tpvrhicj8g3bhebfllf2bld 1490767 1490766 2026-10-23T01:14:37Z Zosya95 54344 1490767 wikitext text/x-wiki {{Дигар маъноҳо|Хор (мазмунҳо)}} [[Акс:Stekelvarken Aiguilles Porc-épic.jpg|thumb|Хорҳои [[ҷайра]]]] '''Хор''', '''дук''' ё '''дуг''' — сохтори сахту нӯгтез дар бадани баъзе [[ҷонварон]] аст, ки бештар барои муҳофизат аз [[дарандаҳо]] хизмат мекунад. Хорҳо дар гурӯҳҳои гуногуни [[мӯҳрадорон]] ва [[бемӯҳраҳо]] дида мешаванд. Онҳо вобаста аз ҷонвар аз ҷиҳати андоза, шакл, таркиб ва корбурд фарқ мекунанд. Хорҳо ғайр аз муҳофизат, барои ҳаракат, устувор нигоҳ доштани бадан, огоҳ кардани душман ва заҳрзанӣ низ ба кор мераванд.<ref name="Crofts">{{cite journal |last1=Crofts |first1=Stephanie B. |last2=Stankowich |first2=Theodore |title=Stabbing Spines: A Review of the Biomechanics and Evolution of Defensive Spines |journal=Integrative and Comparative Biology |year=2021 |volume=61 |issue=2 |pages=655–667 |doi=10.1093/icb/icab099}}</ref> == Сохт == [[File:S. purp Sea urchin spines 1505.jpg|thumb|Хорҳои сӯзанмонанди хорпушти баҳрӣ]] Хорҳо бештар дарозрӯя ё сӯзанмонанд буда, аз ҷиҳати андоза, шакл ва ранг гуногунанд. Сохти онҳо дар ҳама ҷонварон яксон нест: * '''[[Ширхӯрон]]''' (ҷайраҳо ва [[Хорпуштак|хорпуштакҳо]]): Хорҳо аз мӯйҳои шаклдигаркарда ба вуҷуд омада, бештар аз [[кератин]] сохта шудаанд. Даруни баъзе хорҳо ковок ё исфанҷмонанд буда, ин сохтор онҳоро сабук ва ҳамзамон устувор мегардонад.<ref name="Vincent">{{cite journal |last1=Vincent |first1=J. F. V. |last2=Owers |first2=P. |title=Mechanical design of hedgehog spines and porcupine quills |journal=Journal of Zoology |year=1986 |volume=210 |issue=1 |pages=55–75 |doi=10.1111/j.1469-7998.1986.tb03620.x}}</ref> * '''[[Моҳиҳо]]''': Хорҳо бештар аз бофтаи [[Устухон|устухонӣ]] сохта шудаанд.<ref name="FishGlossary">{{cite web |title=Glossary of fish terms |url=https://australian.museum/learn/animals/fishes/glossary-of-fish-terms/ |publisher=Australian Museum |language=en}}</ref> * '''[[Хорпушти баҳрӣ|Хорпуштҳои баҳрӣ]]''': Хорҳо аз моддаҳои оҳакӣ, асосан аз [[Карбонати калсий|карбонати калсий]], сохта шудаанд.<ref name="UrchinCalcite">{{cite journal |last1=Politi |first1=Yael |last2=Arad |first2=Talmon |last3=Klein |first3=Eugenia |last4=Weiner |first4=Steve |last5=Addadi |first5=Lia |title=Sea urchin spine calcite forms via a transient amorphous calcium carbonate phase |journal=Science |year=2004 |volume=306 |issue=5699 |pages=1161–1164 |doi=10.1126/science.1102289}}</ref> == Вазифаҳо == Хорҳо пеш аз ҳама ҷонваронро аз дарандаҳо муҳофизат мекунанд. Нӯги тези онҳо метавонад ба бадани ҳамлагар халида, ӯро захмин кунад. Аммо хорҳо вазифаҳои дигар низ доранд: * '''Огоҳсозӣ''': Баъзе ҷайраҳо бо ҷунбонидани хорҳои думашон садои тақ-тақ бароварда, дарандаҳоро аз наздик шудан бозмедоранд. Ҳамчунин рангҳои баланду чашмнамои хорҳо ([[апосематизм]]) метавонанд дарандаҳоро аз дур низ огоҳ кунанд.<ref name="Warning">{{cite journal |last1=Speed |first1=Michael P. |last2=Ruxton |first2=Graeme D. |title=Warning displays in spiny animals: One (more) evolutionary route to aposematism |journal=Evolution |year=2005 |volume=59 |issue=12 |pages=2499–2508 |doi=10.1111/j.0014-3820.2005.tb00963.x}}</ref><ref name="PorcupineZoo">{{cite web |title=Porcupine |url=https://animals.sandiegozoo.org/animals/porcupine |publisher=San Diego Zoo Wildlife Alliance |language=en}}</ref> * '''Ҳаракат''': [[Хорпушти баҳрӣ|Хорпуштҳои баҳрӣ]] бо ёрии хорҳояшон дар таги баҳр ҳаракат мекунанд.<ref name="UrchinMovement">{{cite web |title=Sea urchins: Strange and spiny wonders of the ocean |url=https://www.nhm.ac.uk/discover/sea-urchins-strange-and-spiny-wonders-of-the-ocean.html |publisher=Natural History Museum |language=en}}</ref> * '''Устуворӣ''': Хорҳои хорпуштҳои баҳрӣ барои устувор нигоҳ доштани баданашон низ ёрӣ мерасонанд. Дар моҳиҳо бошад, хорҳои болҳот шиновариашон онҳоро устувор нигоҳ дошта, барои баланс кӯмак мерасонанд.<ref name="FinFunction">{{cite web |title=Living in Water: Chapter 4 |url=https://tpwd.texas.gov/education/resources/aquatic-science/tas/chapters/chapter-4/ |publisher=Texas Parks and Wildlife Department |language=en}}</ref> * '''Заҳрзанӣ''': Дар баъзе ҷонварони баҳрӣ хорҳо барои ба бадани ҳамлагар ворид кардани заҳр хизмат мекунанд.<ref name="StingraySmithsonian">{{cite web |title=Freshwater stingray |url=https://nationalzoo.si.edu/animals/freshwater-stingray |publisher=Smithsonian’s National Zoo and Conservation Biology Institute |language=en}}</ref> == Паҳншавӣ == === Ширхӯрон === [[File:Irish hedgehog.jpg|thumb|Ба лӯнда печидани хорпуштак]] Хорҳо дар ҷайраҳо, [[хорпуштак]]ҳо, [[Мӯрчахӯраки хордор|мӯрчахӯракон]], [[тенрек|теғпуштак]]ҳо ва баъзе [[хояндаҳо]]и дигар, аз ҷумлаи [[Муши хордор|мушҳои хордор]], дида мешаванд.<ref name="Crofts"/><ref name="EchidnaMuseum">{{cite web |title=Echidna research in the Mammalogy collection |url=https://australian.museum/learn/teachers/learning/echidna-research/ |publisher=Australian Museum |language=en}}</ref> Дар ҷайраҳо хорҳо бисёртар паҳлӯҳову пушти баданро мепӯшонанд. Ҳангоми хатар, ҷайра хорҳояшро рост карда, худро калонтар нишон медиҳад. Агар даранда наздик ояд, бо хорҳояш ба он осеб мерасонад.<ref name="Cornell">{{cite web |title=Porcupine quill injuries in dogs |url=https://www.vet.cornell.edu/departments-centers-and-institutes/riney-canine-health-center/canine-health-information/porcupine-quill-injuries-in-dogs |publisher=Cornell University College of Veterinary Medicine |language=en}}</ref><ref name="PorcupineTPWD">{{cite web |title=Porcupines — Introducing Mammals to Young Naturalists |url=https://tpwd.texas.gov/publications/nonpwdpubs/introducing_mammals/porcupines/ |publisher=Texas Parks and Wildlife Department |language=en}}</ref> Хорҳои хорпуштакҳо аз хорҳои ҷайраҳо кӯтоҳтар буда, ба пӯсташон сахт часпидаанд. Ҳангоми хатар, хорпуштак худро лӯнда карда, [[Сар|сар]], [[Шикам|шикам]] ва дигар ҷойҳои нарми баданашро зери хорҳояш пинҳон мекунад.<ref name="HedgehogRSPCA">{{cite web |title=Hedgehogs in the UK |url=https://www.rspca.org.uk/adviceandwelfare/wildlife/hedgehogs |publisher=RSPCA |language=en}}</ref><ref name="HedgehogCalgary">{{cite web |title=Hedgehog Anatomy |url=https://vet.ucalgary.ca/summercamps/anatomy/wednesday/exotics |publisher=University of Calgary Faculty of Veterinary Medicine |language=en}}</ref> Гарчанде ҷайраҳо, хорпуштакҳо ва ехиднаҳо ба гурӯҳҳои гуногуни ширхӯрон дохил мешаванд ҳам, хорҳои ҳамаи онҳо аз мӯйҳои шаклдигаркарда ба вуҷуд омадаанд.<ref name="EchidnaCSIRO">{{cite web |title=The echidna (or spiny ant-eater) (1969) |url=https://csiropedia.csiro.au/echidna-spiny-ant-eater-1969/ |publisher=CSIROpedia |language=en}}</ref> === Моҳиҳо === [[Акс:MC Rotfeuerfisch.jpg|thumb|[[Шермоҳӣ]] бо хорҳои дарозу заҳрнок]] Дар бисёр моҳиҳо хорҳои сахту нӯгтез дар [[боли шиноварӣ|болҳои шиноварӣ]] ҷойгир буда, барои устуворӣ ва муҳофизати бадани моҳӣ хизмат мекунанд. Ин хорҳо дурушт ва бебуғум буда, аз устухонҳои нарму чандири болҳо фарқ мекунанд.<ref name="FishAnatomy">{{cite web |title=Structure and Function — Fish |url=https://manoa.hawaii.edu/exploringourfluidearth/biological/fish/structure-and-function-fish |publisher=University of Hawaiʻi at Mānoa |language=en}}</ref> Дар баъзе намудҳо, аз ҷумла шермоҳӣ ({{lang-la|Pterois}}) ва моҳиҳои [[Оила (таксономия)|оилаи]] [[Каждуммоҳиҳо|каждуммоҳиҳо]] ({{lang-la|Scorpaenidae}}), хорҳо ба [[Ғадуди заҳрбарор|ғадудҳои заҳрбарор]] пайвастанд. Хор ба пӯст халида, онро шикоф мекунад ва аз он сӯрохӣ заҳр ворид шуда, боиси [[Заҳролудшавӣ|заҳролудшавӣ]] гардад.<ref name="NOAA">{{cite web |title=What is a lionfish? |url=https://oceanservice.noaa.gov/facts/lionfish-facts.html |publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration |language=en}}</ref> {{clear}} === Бемӯҳраҳо === Хорҳо дар бемӯҳраҳо, ба монанди [[сӯзанпӯстон]], [[нармбаданҳо]] ва [[буғумпойҳо]] низ дида мешаванд. Дар хорпуштҳои баҳрӣ, хорҳои ҳаракаткунанда ба [[Скелет|скелети]] оҳакияш пайваст буда, вазифаи муҳофизат ва ҳаракаткуниро иҷро мекунанд.<ref name="SeaUrchin">{{cite web |title=Sea Stars, Urchins and Relatives |url=https://ocean.si.edu/ocean-life/invertebrates/sea-stars-urchins-and-relatives |publisher=Smithsonian Ocean |language=en}}</ref> [[Садаф]]и баъзе [[Шикампойҳо|шикампойҳо]] ва [[Нармбаданҳо|нармбаданҳои]] [[Дуғалсамадорон|дуғалсамадорон]] низ барҷастагиҳои хоршакл дорад. Синфи [[харчангшаклон]] ҳам намояндагоне дорад, ки [[Скелети берунӣ|скелети берунии]] онҳо хорпӯш ҳастанд.<ref name="ShellSpines">{{cite web |last=Leal |first=José H. |title=A Coat of Sharp Spines |url=https://www.shellmuseum.org/post/a-coat-of-sharp-spines |publisher=Bailey-Matthews National Shell Museum |date=2019-11-15 |language=en}}</ref><ref name="ThornyOyster">{{cite web |title=Pacific Thorny Oyster |url=https://qrius.si.edu/browse/object/10010589 |publisher=Smithsonian Institution |language=en}}</ref><ref name="CrabSpines">{{cite web |title=Alaskan King Crab |url=https://www.aquariumofpacific.org/onlinelearningcenter/species/alaskan_king_crab |publisher=Aquarium of the Pacific |language=en}}</ref> [[Кирмина|Кирминаҳои]] баъзе [[Шабпарак|шабпаракҳо]] бо мӯякҳои сахту хоршакл пӯшида шудаанд. Кирминаҳои шабпаракҳои [[Авлод (таксономия)|авлоди]] [[Лономия|лономия]], ки дар [[Амрикои Ҷанубӣ]] зиндагӣ мекунанд, хорҳои бисёр заҳрнок доранд. Агар хорҳои онҳо ба пӯст халанд, заҳр метавонад ба [[лахташавӣ|лахташавии]] хун халал расонад ва дар ҳолатҳои вазнин боиси [[Хунравӣ|хунравӣ]] ва осеби [[Гурда|гурдаҳо]] шавад.<ref name="Lonomia">{{cite journal |last1=Maggi |first1=Silviane |last2=Faulhaber |first2=Gustavo Adolpho Moreira |title=Lonomia obliqua Walker (Lepidoptera: Saturniidae): hemostasis implications |journal=Revista da Associação Médica Brasileira |year=2015 |volume=61 |issue=3 |pages=263–268 |doi=10.1590/1806-9282.61.03.263}}</ref><ref name="LonomiaToxin">{{cite journal |last1=Veiga |first1=A. B. |last2=Blochtein |first2=B. |last3=Guimarães |first3=J. A. |title=Structures involved in production, secretion and injection of the venom produced by the caterpillar Lonomia obliqua (Lepidoptera, Saturniidae) |journal=Toxicon |year=2001 |volume=39 |issue=9 |pages=1343–1351 |doi=10.1016/S0041-0101(01)00086-1}}</ref><ref name="LonomiaReview">{{cite journal |last1=Carrijo-Carvalho |first1=Linda Christian |last2=Chudzinski-Tavassi |first2=Ana Marisa |title=The venom of the Lonomia caterpillar: an overview |journal=Toxicon |year=2007 |volume=49 |issue=6 |pages=741–757 |doi=10.1016/j.toxicon.2006.11.033}}</ref> <gallery mode="packed" heights="180"> File:Spondylus.jpg|[[Чинсадафи хордори шоҳӣ]] File:Spiny king crab md.jpg|[[Харчанги хордори калифорнӣ]] File:Lonomia-obliqua-citsc-1.jpg|Кирминаи [[Лономияи каҷак|лономияи каҷак]] </gallery> == Пайдоиш == Хорҳо дар ҳар гурӯҳи ҷонварон дар раванди [[таҳаввул|эволютсия]] ҷудогона ба вуҷуд омадаанд. Ин падида намунаи [[таҳаввули ҳамгаро|эволютсияи ҳамгаро]] мебошад, ки дар он [[Ҷондор (биология)|организмҳои]] ҳархела новобаста аз ҳамдигар хусусиятҳои монанд пайдо мекунанд.<ref name="Crofts"/> Пайдоиши хорҳо ба хатари [[Тӯъма|тӯъмаи]] дарандаҳо шудан пайванд дорад. Хору дигар сохторҳои муҳофизатӣ бештар дар ширхӯроне пайдо шудаанд, ки дар ҷойҳои кушод зиндагӣ мекунанд ва имкони пинҳон шудан ё гурехтанашон кам аст.<ref name="Stankowich">{{cite journal |last1=Stankowich |first1=Theodore |last2=Campbell |first2=Lisa A. |title=Living in the danger zone: Exposure to predators and the evolution of spines and body armor in mammals |journal=Evolution |year=2016 |volume=70 |issue=7 |pages=1501–1511 |doi=10.1111/evo.12961}}</ref> == Осебҳо ва дармони онҳо == [[File:Sea urchin injury.jpg|thumb|150px|Пое, ки ба он хорҳои хорпушти баҳрӣ халидааст]] Хорҳо ба пӯст халида, онро захмӣ мекунанд. Шиддати осеб ба шаклу андозаи хор, чуқурии захм ва заҳрнокии он вобаста аст. Хорҳое, ки дар [[Бофта|бофтаҳои бадан]] мемонанд, метавонанд боиси [[дард]], варам, [[газак]] ва [[сироят]] шаванд.<ref name="UrchinNPS">{{cite web |title=Sea Urchin |url=https://www.nps.gov/places/sea-urchin.htm |publisher=U.S. National Park Service |language=en}}</ref> Хорҳои ҷайра ҳарчанд заҳрнок набошанд ҳам, онҳо метавонанд ба пӯст чуқур халанд. Агар хор дар бадан монад, метавонад шикаста, ба бофтаҳои дарунтар кӯчад ва ба [[Узв|узвҳо]] осеб расонад. Аз ин рӯ, хорҳои халидаро набояд худсарона берун кашид. Дар чунин ҳолат бояд ҳатман ба [[пизишк]] муроҷиат кард.<ref name="Cornell"/> Хорҳои баъзе моҳиҳо заҳрноканд. [[Заҳр|Заҳри]] онҳо метавонад ба кори [[дил]] ва нафаскашӣ таъсир расонад ва ҳатто боиси [[марг]] гардад.<ref name="CDC">{{cite web |title=Poisonings, Envenomations, and Toxic Exposures During Travel |url=https://www.cdc.gov/yellow-book/hcp/environmental-hazards-risks/poisonings-envenomations-and-toxic-exposures-during-travel.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |language=en}}</ref> == Корбурд == [[File:Porcupine quill box (12268979095).jpg|thumb|Қуттие, ки аз дукҳои ҷайра сохта шудааст]] Хорҳои баъзе ҷонварон аз замонҳои қадим барои сохтани зевару ашёи ороишӣ истифода мешуданд. Мардуми бумии [[Амрикои Шимолӣ]] хорҳои ҷайраро ранг карда, бо онҳо [[пӯшок]], [[пойафзор]], [[халта]] ва дигар чизҳоро оро медоданд. Ин ҳунарро [[Дуккорӣ|дуккорӣ]] ({{lang-en|quillwork}}) меноманд.<ref name="Quillwork">{{cite book |last=Orchard |first=William C. |title=The Technique of Porcupine-Quill Decoration Among the North American Indians |publisher=Museum of the American Indian, Heye Foundation |year=1916 |doi=10.5479/sil.451243.39088016090201}}</ref><ref name="QuillworkMuseum">{{cite web |title=Moccasins |url=https://americanindian.si.edu/collections-search/object/NMAI_132259 |publisher=National Museum of the American Indian, Smithsonian Institution |language=en}}</ref> Донишмандон сохти хорҳои ҷайраро меомӯзанд, то дар асоси онҳо сӯзанҳои пизишкӣ ва дигар асбобҳои [[Ҷарроҳӣ|ҷарроҳии]] навро созанд.<ref name="Cho">{{cite journal |last1=Cho |first1=Woo Kyung |last2=Ankrum |first2=James A. |last3=Guo |first3=Dagang |last4=Chester |first4=Shawn A. |last5=Yang |first5=Seung Yun |last6=Kashyap |first6=Anurag |last7=Campbell |first7=Georgina A. |last8=Wood |first8=Robert J. |last9=Rijal |first9=Ram K. |last10=Karnik |first10=Rohit |last11=Langer |first11=Robert |last12=Karp |first12=Jeffrey M. |title=Microstructured barbs on the North American porcupine quill enable easy tissue penetration and difficult removal |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |year=2012 |volume=109 |issue=52 |pages=21289–21294 |doi=10.1073/pnas.1216441109}}</ref> == Адабиёт == {{reflist}} [[Гурӯҳ:Анатомияи ҳайвонот]] [[Гурӯҳ:Муҳофизати ҳайвонот]] [[Гурӯҳ:Зоология]] n9v49y7rfirhsljxbhw1hvx42ul3lbr 1490768 1490767 2026-10-23T01:18:14Z Zosya95 54344 1490768 wikitext text/x-wiki {{Дигар маъноҳо|Хор (мазмунҳо)}} [[Акс:Stekelvarken Aiguilles Porc-épic.jpg|thumb|Хорҳои [[ҷайра]]]] '''Хор''', '''дук''' ё '''дуг''' — сохтори сахту нӯгтезест дар бадани баъзе [[ҷонварон]], ки бештар барои муҳофизат аз [[дарандаҳо]] хизмат мекунад. Хорҳо дар гурӯҳҳои гуногуни [[мӯҳрадорон]] ва [[бемӯҳраҳо]] дида мешаванд. Онҳо вобаста аз ҷонвар аз ҷиҳати андоза, шакл, таркиб ва корбурд фарқ мекунанд. Хорҳо ғайр аз муҳофизат, барои ҳаракат, устувор нигоҳ доштани бадан, огоҳ кардани душман ва заҳрзанӣ низ ба кор мераванд.<ref name="Crofts">{{cite journal |last1=Crofts |first1=Stephanie B. |last2=Stankowich |first2=Theodore |title=Stabbing Spines: A Review of the Biomechanics and Evolution of Defensive Spines |journal=Integrative and Comparative Biology |year=2021 |volume=61 |issue=2 |pages=655–667 |doi=10.1093/icb/icab099}}</ref> == Сохт == [[File:S. purp Sea urchin spines 1505.jpg|thumb|Хорҳои сӯзанмонанди хорпушти баҳрӣ]] Хорҳо бештар дарозрӯя ё сӯзанмонанд буда, аз ҷиҳати андоза, шакл ва ранг гуногунанд. Сохти онҳо дар ҳама ҷонварон яксон нест: * '''[[Ширхӯрон]]''' (ҷайраҳо ва [[Хорпуштак|хорпуштакҳо]]): Хорҳо аз мӯйҳои шаклдигаркарда ба вуҷуд омада, бештар аз [[кератин]] сохта шудаанд. Даруни баъзе хорҳо ковок ё исфанҷмонанд буда, ин сохтор онҳоро сабук ва ҳамзамон устувор мегардонад.<ref name="Vincent">{{cite journal |last1=Vincent |first1=J. F. V. |last2=Owers |first2=P. |title=Mechanical design of hedgehog spines and porcupine quills |journal=Journal of Zoology |year=1986 |volume=210 |issue=1 |pages=55–75 |doi=10.1111/j.1469-7998.1986.tb03620.x}}</ref> * '''[[Моҳиҳо]]''': Хорҳо бештар аз бофтаи [[Устухон|устухонӣ]] сохта шудаанд.<ref name="FishGlossary">{{cite web |title=Glossary of fish terms |url=https://australian.museum/learn/animals/fishes/glossary-of-fish-terms/ |publisher=Australian Museum |language=en}}</ref> * '''[[Хорпушти баҳрӣ|Хорпуштҳои баҳрӣ]]''': Хорҳо аз моддаҳои оҳакӣ, асосан аз [[Карбонати калсий|карбонати калсий]], сохта шудаанд.<ref name="UrchinCalcite">{{cite journal |last1=Politi |first1=Yael |last2=Arad |first2=Talmon |last3=Klein |first3=Eugenia |last4=Weiner |first4=Steve |last5=Addadi |first5=Lia |title=Sea urchin spine calcite forms via a transient amorphous calcium carbonate phase |journal=Science |year=2004 |volume=306 |issue=5699 |pages=1161–1164 |doi=10.1126/science.1102289}}</ref> == Вазифаҳо == Хорҳо пеш аз ҳама ҷонваронро аз дарандаҳо муҳофизат мекунанд. Нӯги тези онҳо метавонад ба бадани ҳамлагар халида, ӯро захмин кунад. Аммо хорҳо вазифаҳои дигар низ доранд: * '''Огоҳсозӣ''': Баъзе ҷайраҳо бо ҷунбонидани хорҳои думашон садои тақ-тақ бароварда, дарандаҳоро аз наздик шудан бозмедоранд. Ҳамчунин рангҳои баланду чашмнамои хорҳо ([[апосематизм]]) метавонанд дарандаҳоро аз дур низ огоҳ кунанд.<ref name="Warning">{{cite journal |last1=Speed |first1=Michael P. |last2=Ruxton |first2=Graeme D. |title=Warning displays in spiny animals: One (more) evolutionary route to aposematism |journal=Evolution |year=2005 |volume=59 |issue=12 |pages=2499–2508 |doi=10.1111/j.0014-3820.2005.tb00963.x}}</ref><ref name="PorcupineZoo">{{cite web |title=Porcupine |url=https://animals.sandiegozoo.org/animals/porcupine |publisher=San Diego Zoo Wildlife Alliance |language=en}}</ref> * '''Ҳаракат''': [[Хорпушти баҳрӣ|Хорпуштҳои баҳрӣ]] бо ёрии хорҳояшон дар таги баҳр ҳаракат мекунанд.<ref name="UrchinMovement">{{cite web |title=Sea urchins: Strange and spiny wonders of the ocean |url=https://www.nhm.ac.uk/discover/sea-urchins-strange-and-spiny-wonders-of-the-ocean.html |publisher=Natural History Museum |language=en}}</ref> * '''Устуворӣ''': Хорҳои хорпуштҳои баҳрӣ барои устувор нигоҳ доштани баданашон низ ёрӣ мерасонанд. Дар моҳиҳо бошад, хорҳои болҳот шиновариашон онҳоро устувор нигоҳ дошта, барои баланс кӯмак мерасонанд.<ref name="FinFunction">{{cite web |title=Living in Water: Chapter 4 |url=https://tpwd.texas.gov/education/resources/aquatic-science/tas/chapters/chapter-4/ |publisher=Texas Parks and Wildlife Department |language=en}}</ref> * '''Заҳрзанӣ''': Дар баъзе ҷонварони баҳрӣ хорҳо барои ба бадани ҳамлагар ворид кардани заҳр хизмат мекунанд.<ref name="StingraySmithsonian">{{cite web |title=Freshwater stingray |url=https://nationalzoo.si.edu/animals/freshwater-stingray |publisher=Smithsonian’s National Zoo and Conservation Biology Institute |language=en}}</ref> == Паҳншавӣ == === Ширхӯрон === [[File:Irish hedgehog.jpg|thumb|Ба лӯнда печидани хорпуштак]] Хорҳо дар ҷайраҳо, [[хорпуштак]]ҳо, [[Мӯрчахӯраки хордор|мӯрчахӯракон]], [[тенрек|теғпуштак]]ҳо ва баъзе [[хояндаҳо]]и дигар, аз ҷумлаи [[Муши хордор|мушҳои хордор]], дида мешаванд.<ref name="Crofts"/><ref name="EchidnaMuseum">{{cite web |title=Echidna research in the Mammalogy collection |url=https://australian.museum/learn/teachers/learning/echidna-research/ |publisher=Australian Museum |language=en}}</ref> Дар ҷайраҳо хорҳо бисёртар паҳлӯҳову пушти баданро мепӯшонанд. Ҳангоми хатар, ҷайра хорҳояшро рост карда, худро калонтар нишон медиҳад. Агар даранда наздик ояд, бо хорҳояш ба он осеб мерасонад.<ref name="Cornell">{{cite web |title=Porcupine quill injuries in dogs |url=https://www.vet.cornell.edu/departments-centers-and-institutes/riney-canine-health-center/canine-health-information/porcupine-quill-injuries-in-dogs |publisher=Cornell University College of Veterinary Medicine |language=en}}</ref><ref name="PorcupineTPWD">{{cite web |title=Porcupines — Introducing Mammals to Young Naturalists |url=https://tpwd.texas.gov/publications/nonpwdpubs/introducing_mammals/porcupines/ |publisher=Texas Parks and Wildlife Department |language=en}}</ref> Хорҳои хорпуштакҳо аз хорҳои ҷайраҳо кӯтоҳтар буда, ба пӯсташон сахт часпидаанд. Ҳангоми хатар, хорпуштак худро лӯнда карда, [[Сар|сар]], [[Шикам|шикам]] ва дигар ҷойҳои нарми баданашро зери хорҳояш пинҳон мекунад.<ref name="HedgehogRSPCA">{{cite web |title=Hedgehogs in the UK |url=https://www.rspca.org.uk/adviceandwelfare/wildlife/hedgehogs |publisher=RSPCA |language=en}}</ref><ref name="HedgehogCalgary">{{cite web |title=Hedgehog Anatomy |url=https://vet.ucalgary.ca/summercamps/anatomy/wednesday/exotics |publisher=University of Calgary Faculty of Veterinary Medicine |language=en}}</ref> Ҳарчанд ҷайраҳо, хорпуштакҳо ва мӯрчахӯракони хордор ба гурӯҳҳои гуногуни ширхӯрон мансубанд, хорҳои ҳамаи онҳо аз мӯйҳои шаклдигаркарда ба вуҷуд омадаанд.<ref name="EchidnaCSIRO">{{cite web |title=The echidna (or spiny ant-eater) (1969) |url=https://csiropedia.csiro.au/echidna-spiny-ant-eater-1969/ |publisher=CSIROpedia |language=en}}</ref> === Моҳиҳо === [[Акс:MC Rotfeuerfisch.jpg|thumb|[[Шермоҳӣ]] бо хорҳои дарозу заҳрнок]] Дар бисёр моҳиҳо хорҳои сахту нӯгтез дар [[боли шиноварӣ|болҳои шиноварӣ]] ҷойгир буда, барои устуворӣ ва муҳофизати бадани моҳӣ хизмат мекунанд. Ин хорҳо дурушт ва бебуғум буда, аз устухонҳои нарму чандири болҳо фарқ мекунанд.<ref name="FishAnatomy">{{cite web |title=Structure and Function — Fish |url=https://manoa.hawaii.edu/exploringourfluidearth/biological/fish/structure-and-function-fish |publisher=University of Hawaiʻi at Mānoa |language=en}}</ref> Дар баъзе намудҳо, аз ҷумла шермоҳӣ ({{lang-la|Pterois}}) ва моҳиҳои [[Оила (таксономия)|оилаи]] [[Каждуммоҳиҳо|каждуммоҳиҳо]] ({{lang-la|Scorpaenidae}}), хорҳо ба [[Ғадуди заҳрбарор|ғадудҳои заҳрбарор]] пайвастанд. Хор ба пӯст халида, онро шикоф мекунад ва аз он сӯрохӣ заҳр ворид шуда, боиси [[Заҳролудшавӣ|заҳролудшавӣ]] гардад.<ref name="NOAA">{{cite web |title=What is a lionfish? |url=https://oceanservice.noaa.gov/facts/lionfish-facts.html |publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration |language=en}}</ref> {{clear}} === Бемӯҳраҳо === Хорҳо дар бемӯҳраҳо, ба монанди [[сӯзанпӯстон]], [[нармбаданҳо]] ва [[буғумпойҳо]] низ дида мешаванд. Дар хорпуштҳои баҳрӣ, хорҳо ба [[Скелет|скелети]] оҳакияш пайваст буда, вазифаи муҳофизат ва ҳаракаткуниро иҷро мекунанд.<ref name="SeaUrchin">{{cite web |title=Sea Stars, Urchins and Relatives |url=https://ocean.si.edu/ocean-life/invertebrates/sea-stars-urchins-and-relatives |publisher=Smithsonian Ocean |language=en}}</ref> [[Садаф]]и баъзе [[Шикампойҳо|шикампойҳо]] ва [[Нармбаданҳо|нармбаданҳои]] [[Дуғалсамадорон|дуғалсамадорон]] низ барҷастагиҳои хоршакл дорад. Синфи [[харчангшаклон]] ҳам намояндагоне дорад, ки [[Скелети берунӣ|скелети берунии]] онҳо хорпӯш ҳастанд.<ref name="ShellSpines">{{cite web |last=Leal |first=José H. |title=A Coat of Sharp Spines |url=https://www.shellmuseum.org/post/a-coat-of-sharp-spines |publisher=Bailey-Matthews National Shell Museum |date=2019-11-15 |language=en}}</ref><ref name="ThornyOyster">{{cite web |title=Pacific Thorny Oyster |url=https://qrius.si.edu/browse/object/10010589 |publisher=Smithsonian Institution |language=en}}</ref><ref name="CrabSpines">{{cite web |title=Alaskan King Crab |url=https://www.aquariumofpacific.org/onlinelearningcenter/species/alaskan_king_crab |publisher=Aquarium of the Pacific |language=en}}</ref> [[Кирмина|Кирминаҳои]] баъзе [[Шабпарак|шабпаракҳо]] бо мӯякҳои сахту хоршакл пӯшида шудаанд. Кирминаҳои шабпаракҳои [[Авлод (таксономия)|авлоди]] [[Лономия|лономия]], ки дар [[Амрикои Ҷанубӣ]] зиндагӣ мекунанд, хорҳои бисёр заҳрнок доранд. Агар хорҳои онҳо ба пӯст халанд, заҳр метавонад ба [[лахташавӣ|лахташавии]] хун халал расонад ва дар ҳолатҳои вазнин боиси [[Хунравӣ|хунравӣ]] ва осеби [[Гурда|гурдаҳо]] шавад.<ref name="Lonomia">{{cite journal |last1=Maggi |first1=Silviane |last2=Faulhaber |first2=Gustavo Adolpho Moreira |title=Lonomia obliqua Walker (Lepidoptera: Saturniidae): hemostasis implications |journal=Revista da Associação Médica Brasileira |year=2015 |volume=61 |issue=3 |pages=263–268 |doi=10.1590/1806-9282.61.03.263}}</ref><ref name="LonomiaToxin">{{cite journal |last1=Veiga |first1=A. B. |last2=Blochtein |first2=B. |last3=Guimarães |first3=J. A. |title=Structures involved in production, secretion and injection of the venom produced by the caterpillar Lonomia obliqua (Lepidoptera, Saturniidae) |journal=Toxicon |year=2001 |volume=39 |issue=9 |pages=1343–1351 |doi=10.1016/S0041-0101(01)00086-1}}</ref><ref name="LonomiaReview">{{cite journal |last1=Carrijo-Carvalho |first1=Linda Christian |last2=Chudzinski-Tavassi |first2=Ana Marisa |title=The venom of the Lonomia caterpillar: an overview |journal=Toxicon |year=2007 |volume=49 |issue=6 |pages=741–757 |doi=10.1016/j.toxicon.2006.11.033}}</ref> <gallery mode="packed" heights="180"> File:Spondylus.jpg|[[Чинсадафи хордори шоҳӣ]] File:Spiny king crab md.jpg|[[Харчанги хордори калифорнӣ]] File:Lonomia-obliqua-citsc-1.jpg|Кирминаи [[Лономияи каҷак|лономияи каҷак]] </gallery> == Пайдоиш == Хорҳо дар ҳар гурӯҳи ҷонварон дар раванди [[таҳаввул|эволютсия]] ҷудогона ба вуҷуд омадаанд. Ин падида намунаи [[таҳаввули ҳамгаро|эволютсияи ҳамгаро]] мебошад, ки дар он [[Ҷондор (биология)|организмҳои]] ҳархела новобаста аз ҳамдигар хусусиятҳои монанд пайдо мекунанд.<ref name="Crofts"/> Пайдоиши хорҳо бо зарурати муҳофизат аз дарандаҳо алоқаманд аст. Хору дигар сохторҳои муҳофизатӣ бештар дар ширхӯроне пайдо шудаанд, ки дар ҷойҳои кушод зиндагӣ мекунанд ва имкони пинҳон шудан ё гурехтанашон кам аст.<ref name="Stankowich">{{cite journal |last1=Stankowich |first1=Theodore |last2=Campbell |first2=Lisa A. |title=Living in the danger zone: Exposure to predators and the evolution of spines and body armor in mammals |journal=Evolution |year=2016 |volume=70 |issue=7 |pages=1501–1511 |doi=10.1111/evo.12961}}</ref> == Осебҳо ва дармони онҳо == [[File:Sea urchin injury.jpg|thumb|150px|Пое, ки ба он хорҳои хорпушти баҳрӣ халидааст]] Хорҳо ба пӯст халида, онро захмӣ мекунанд. Шиддати осеб ба шаклу андозаи хор, чуқурии захм ва заҳрнокии он вобаста аст. Хорҳое, ки дар [[Бофта|бофтаҳои бадан]] мемонанд, метавонанд боиси [[дард]], варам, [[газак]] ва [[сироят]] шаванд.<ref name="UrchinNPS">{{cite web |title=Sea Urchin |url=https://www.nps.gov/places/sea-urchin.htm |publisher=U.S. National Park Service |language=en}}</ref> Хорҳои ҷайра ҳарчанд заҳрнок набошанд ҳам, онҳо метавонанд ба пӯст чуқур халанд. Агар хор дар бадан монад, метавонад шикаста, ба бофтаҳои дарунтар кӯчад ва ба [[Узв|узвҳо]] осеб расонад. Аз ин рӯ, хорҳои халидаро набояд худсарона берун кашид. Дар чунин ҳолат бояд ҳатман ба [[пизишк]] муроҷиат кард.<ref name="Cornell"/> Хорҳои баъзе моҳиҳо заҳрноканд. [[Заҳр|Заҳри]] онҳо метавонад ба кори [[дил]] ва нафаскашӣ таъсир расонад ва ҳатто боиси [[марг]] гардад.<ref name="CDC">{{cite web |title=Poisonings, Envenomations, and Toxic Exposures During Travel |url=https://www.cdc.gov/yellow-book/hcp/environmental-hazards-risks/poisonings-envenomations-and-toxic-exposures-during-travel.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |language=en}}</ref> == Корбурд == [[File:Porcupine quill box (12268979095).jpg|thumb|Қуттие, ки аз дукҳои ҷайра сохта шудааст]] Хорҳои баъзе ҷонварон аз замонҳои қадим барои сохтани зевару ашёи ороишӣ истифода мешуданд. Мардуми бумии [[Амрикои Шимолӣ]] хорҳои ҷайраро ранг карда, бо онҳо [[пӯшок]], [[пойафзор]], [[халта]] ва дигар чизҳоро оро медоданд. Ин ҳунарро [[Дуккорӣ|дуккорӣ]] ({{lang-en|quillwork}}) меноманд.<ref name="Quillwork">{{cite book |last=Orchard |first=William C. |title=The Technique of Porcupine-Quill Decoration Among the North American Indians |publisher=Museum of the American Indian, Heye Foundation |year=1916 |doi=10.5479/sil.451243.39088016090201}}</ref><ref name="QuillworkMuseum">{{cite web |title=Moccasins |url=https://americanindian.si.edu/collections-search/object/NMAI_132259 |publisher=National Museum of the American Indian, Smithsonian Institution |language=en}}</ref> Донишмандон сохти хорҳои ҷайраро меомӯзанд, то дар асоси онҳо сӯзанҳои пизишкӣ ва дигар асбобҳои [[Ҷарроҳӣ|ҷарроҳии]] навро созанд.<ref name="Cho">{{cite journal |last1=Cho |first1=Woo Kyung |last2=Ankrum |first2=James A. |last3=Guo |first3=Dagang |last4=Chester |first4=Shawn A. |last5=Yang |first5=Seung Yun |last6=Kashyap |first6=Anurag |last7=Campbell |first7=Georgina A. |last8=Wood |first8=Robert J. |last9=Rijal |first9=Ram K. |last10=Karnik |first10=Rohit |last11=Langer |first11=Robert |last12=Karp |first12=Jeffrey M. |title=Microstructured barbs on the North American porcupine quill enable easy tissue penetration and difficult removal |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |year=2012 |volume=109 |issue=52 |pages=21289–21294 |doi=10.1073/pnas.1216441109}}</ref> == Адабиёт == {{reflist}} [[Гурӯҳ:Анатомияи ҳайвонот]] [[Гурӯҳ:Муҳофизати ҳайвонот]] [[Гурӯҳ:Зоология]] solzjw7f3851sw7cmjao69vpmlt40w9 1490769 1490768 2026-10-23T01:25:49Z Zosya95 54344 1490769 wikitext text/x-wiki {{Дигар маъноҳо|Хор (мазмунҳо)}} [[Акс:Stekelvarken Aiguilles Porc-épic.jpg|thumb|Хорҳои [[ҷайра]]]] '''Хор''', '''дук''' ё '''дуг''' — сохтори сахту нӯгтезест, ки дар бадани баъзе [[ҷонварон]] дида мешавад ва бештар барои муҳофизат хизмат мекунад. Хорҳо дар гурӯҳҳои гуногуни [[мӯҳрадорон]] ва [[бемӯҳраҳо]] дида шуда, аз ҷиҳати андоза, шакл, таркиб ва корбурд фарқ мекунанд. Хорҳо ғайр аз муҳофизат, барои ҳаракат, устувор нигоҳ доштани бадан, огоҳ кардани душман ва заҳрзанӣ низ ба кор мераванд.<ref name="Crofts">{{cite journal |last1=Crofts |first1=Stephanie B. |last2=Stankowich |first2=Theodore |title=Stabbing Spines: A Review of the Biomechanics and Evolution of Defensive Spines |journal=Integrative and Comparative Biology |year=2021 |volume=61 |issue=2 |pages=655–667 |doi=10.1093/icb/icab099}}</ref> == Сохт == [[File:S. purp Sea urchin spines 1505.jpg|thumb|Хорҳои сӯзанмонанди хорпушти баҳрӣ]] Хорҳо бештар дарозрӯя ё сӯзанмонанд буда, аз ҷиҳати андоза, шакл ва ранг гуногунанд. Сохти онҳо дар ҳама ҷонварон яксон нест: * '''[[Ширхӯрон]]''' (ҷайраҳо ва [[Хорпуштак|хорпуштакҳо]]): Хорҳо аз мӯйҳои шаклдигаркарда ба вуҷуд омада, бештар аз [[кератин]] сохта шудаанд. Даруни баъзе хорҳо ковок ё исфанҷмонанд буда, ин сохтор онҳоро сабук ва ҳамзамон устувор мегардонад.<ref name="Vincent">{{cite journal |last1=Vincent |first1=J. F. V. |last2=Owers |first2=P. |title=Mechanical design of hedgehog spines and porcupine quills |journal=Journal of Zoology |year=1986 |volume=210 |issue=1 |pages=55–75 |doi=10.1111/j.1469-7998.1986.tb03620.x}}</ref> * '''[[Моҳиҳо]]''': Хорҳо бештар аз бофтаи [[Устухон|устухонӣ]] сохта шудаанд.<ref name="FishGlossary">{{cite web |title=Glossary of fish terms |url=https://australian.museum/learn/animals/fishes/glossary-of-fish-terms/ |publisher=Australian Museum |language=en}}</ref> * '''[[Хорпушти баҳрӣ|Хорпуштҳои баҳрӣ]]''': Хорҳо аз моддаҳои оҳакӣ, асосан аз [[Карбонати калсий|карбонати калсий]], сохта шудаанд.<ref name="UrchinCalcite">{{cite journal |last1=Politi |first1=Yael |last2=Arad |first2=Talmon |last3=Klein |first3=Eugenia |last4=Weiner |first4=Steve |last5=Addadi |first5=Lia |title=Sea urchin spine calcite forms via a transient amorphous calcium carbonate phase |journal=Science |year=2004 |volume=306 |issue=5699 |pages=1161–1164 |doi=10.1126/science.1102289}}</ref> == Вазифаҳо == Хорҳо пеш аз ҳама ҷонваронро аз дарандаҳо муҳофизат мекунанд. Нӯги тези онҳо метавонад ба бадани ҳамлагар халида, ӯро захмин кунад. Аммо хорҳо вазифаҳои дигар низ доранд: * '''Огоҳсозӣ''': Баъзе ҷайраҳо бо ҷунбонидани хорҳои думашон садои тақ-тақ бароварда, дарандаҳоро аз наздик шудан бозмедоранд. Ҳамчунин рангҳои баланду чашмнамои хорҳо ([[апосематизм]]) метавонанд дарандаҳоро аз дур низ огоҳ кунанд.<ref name="Warning">{{cite journal |last1=Speed |first1=Michael P. |last2=Ruxton |first2=Graeme D. |title=Warning displays in spiny animals: One (more) evolutionary route to aposematism |journal=Evolution |year=2005 |volume=59 |issue=12 |pages=2499–2508 |doi=10.1111/j.0014-3820.2005.tb00963.x}}</ref><ref name="PorcupineZoo">{{cite web |title=Porcupine |url=https://animals.sandiegozoo.org/animals/porcupine |publisher=San Diego Zoo Wildlife Alliance |language=en}}</ref> * '''Ҳаракат''': [[Хорпушти баҳрӣ|Хорпуштҳои баҳрӣ]] бо ёрии хорҳояшон дар таги баҳр ҳаракат мекунанд.<ref name="UrchinMovement">{{cite web |title=Sea urchins: Strange and spiny wonders of the ocean |url=https://www.nhm.ac.uk/discover/sea-urchins-strange-and-spiny-wonders-of-the-ocean.html |publisher=Natural History Museum |language=en}}</ref> * '''Устуворӣ''': Хорҳои хорпуштҳои баҳрӣ барои устувор нигоҳ доштани баданашон низ ёрӣ мерасонанд. Дар моҳиҳо бошад, хорҳои болҳои шиновариашон онҳоро устувор нигоҳ дошта, барои баланс кӯмак мерасонанд.<ref name="FinFunction">{{cite web |title=Living in Water: Chapter 4 |url=https://tpwd.texas.gov/education/resources/aquatic-science/tas/chapters/chapter-4/ |publisher=Texas Parks and Wildlife Department |language=en}}</ref> * '''Заҳрзанӣ''': Дар баъзе ҷонварони баҳрӣ хорҳо барои ба бадани ҳамлагар ворид кардани заҳр хизмат мекунанд.<ref name="StingraySmithsonian">{{cite web |title=Freshwater stingray |url=https://nationalzoo.si.edu/animals/freshwater-stingray |publisher=Smithsonian’s National Zoo and Conservation Biology Institute |language=en}}</ref> == Паҳншавӣ == === Ширхӯрон === [[File:Irish hedgehog.jpg|thumb|Ба лӯнда печидани хорпуштак]] Хорҳо дар ҷайраҳо, [[хорпуштак]]ҳо, [[Мӯрчахӯраки хордор|мӯрчахӯракон]], [[тенрек|теғпуштак]]ҳо ва баъзе [[хояндаҳо]]и дигар, аз ҷумлаи [[Муши хордор|мушҳои хордор]], дида мешаванд.<ref name="Crofts"/><ref name="EchidnaMuseum">{{cite web |title=Echidna research in the Mammalogy collection |url=https://australian.museum/learn/teachers/learning/echidna-research/ |publisher=Australian Museum |language=en}}</ref> Дар ҷайраҳо дукҳо бисёртар паҳлӯҳову пушти баданро мепӯшонанд. Ҳангоми хатар, ҷайра дукҳояшро рост карда, худро калонтар нишон медиҳад. Агар даранда наздик ояд, бо дукҳояш ба он осеб мерасонад.<ref name="Cornell">{{cite web |title=Porcupine quill injuries in dogs |url=https://www.vet.cornell.edu/departments-centers-and-institutes/riney-canine-health-center/canine-health-information/porcupine-quill-injuries-in-dogs |publisher=Cornell University College of Veterinary Medicine |language=en}}</ref><ref name="PorcupineTPWD">{{cite web |title=Porcupines — Introducing Mammals to Young Naturalists |url=https://tpwd.texas.gov/publications/nonpwdpubs/introducing_mammals/porcupines/ |publisher=Texas Parks and Wildlife Department |language=en}}</ref> Хорҳои хорпуштакон аз дукҳои ҷайраҳо кӯтоҳтар буда, ба пӯсташон сахт часпидаанд. Ҳангоми хатар, хорпуштак худро лӯнда карда, [[Сар|сар]], [[Шикам|шикам]] ва дигар ҷойҳои нарми баданашро зери хорҳояш пинҳон мекунад.<ref name="HedgehogRSPCA">{{cite web |title=Hedgehogs in the UK |url=https://www.rspca.org.uk/adviceandwelfare/wildlife/hedgehogs |publisher=RSPCA |language=en}}</ref><ref name="HedgehogCalgary">{{cite web |title=Hedgehog Anatomy |url=https://vet.ucalgary.ca/summercamps/anatomy/wednesday/exotics |publisher=University of Calgary Faculty of Veterinary Medicine |language=en}}</ref> Ҳарчанд ҷайраҳо, хорпуштакҳо ва мӯрчахӯракони хордор ба гурӯҳҳои гуногуни ширхӯрон мансуб бошанд ҳам, хорҳои ҳамаи онҳо аз мӯйҳои шаклдигаркарда ба вуҷуд омадаанд.<ref name="EchidnaCSIRO">{{cite web |title=The echidna (or spiny ant-eater) (1969) |url=https://csiropedia.csiro.au/echidna-spiny-ant-eater-1969/ |publisher=CSIROpedia |language=en}}</ref> === Моҳиҳо === [[Акс:MC Rotfeuerfisch.jpg|thumb|[[Шермоҳӣ]] бо хорҳои дарозу заҳрнок]] Дар бисёр моҳиҳо хорҳои сахту нӯгтез дар [[боли шиноварӣ|болҳои шиноварӣ]] ҷойгир буда, барои устуворӣ ва муҳофизати бадани моҳӣ хизмат мекунанд. Ин хорҳо дурушт ва бебуғум буда, аз устухонҳои нарму чандири болҳо фарқ мекунанд.<ref name="FishAnatomy">{{cite web |title=Structure and Function — Fish |url=https://manoa.hawaii.edu/exploringourfluidearth/biological/fish/structure-and-function-fish |publisher=University of Hawaiʻi at Mānoa |language=en}}</ref> Дар баъзе намудҳо, аз ҷумла шермоҳӣ ({{lang-la|Pterois}}) ва моҳиҳои [[Оила (таксономия)|оилаи]] [[Каждуммоҳиҳо|каждуммоҳиҳо]] ({{lang-la|Scorpaenidae}}), хорҳо ба [[Ғадуди заҳрбарор|ғадудҳои заҳрбарор]] пайвастанд. Хор ба пӯст халида, онро шикоф мекунад ва аз он сӯрохӣ заҳр ворид шуда, метавонад боиси [[Заҳролудшавӣ|заҳролудшавӣ]] гардад.<ref name="NOAA">{{cite web |title=What is a lionfish? |url=https://oceanservice.noaa.gov/facts/lionfish-facts.html |publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration |language=en}}</ref> {{clear}} === Бемӯҳраҳо === Хорҳо дар бемӯҳраҳо, ба монанди [[сӯзанпӯстон]], [[нармбаданҳо]] ва [[буғумпойҳо]] низ дида мешаванд. Дар хорпуштҳои баҳрӣ, хорҳо ба [[Скелет|скелети]] оҳакияш пайваст буда, вазифаи муҳофизат ва ҳаракаткуниро иҷро мекунанд.<ref name="SeaUrchin">{{cite web |title=Sea Stars, Urchins and Relatives |url=https://ocean.si.edu/ocean-life/invertebrates/sea-stars-urchins-and-relatives |publisher=Smithsonian Ocean |language=en}}</ref> [[Садаф]]и баъзе [[Шикампойҳо|шикампойҳо]] ва [[Нармбаданҳо|нармбаданҳои]] [[Дуғалсамадорон|дуғалсамадорон]] низ барҷастагиҳои хоршакл дорад. Синфи [[харчангшаклон]] ҳам намояндагоне дорад, ки [[Скелети берунӣ|скелети берунии]] онҳо хорпӯш ҳастанд.<ref name="ShellSpines">{{cite web |last=Leal |first=José H. |title=A Coat of Sharp Spines |url=https://www.shellmuseum.org/post/a-coat-of-sharp-spines |publisher=Bailey-Matthews National Shell Museum |date=2019-11-15 |language=en}}</ref><ref name="ThornyOyster">{{cite web |title=Pacific Thorny Oyster |url=https://qrius.si.edu/browse/object/10010589 |publisher=Smithsonian Institution |language=en}}</ref><ref name="CrabSpines">{{cite web |title=Alaskan King Crab |url=https://www.aquariumofpacific.org/onlinelearningcenter/species/alaskan_king_crab |publisher=Aquarium of the Pacific |language=en}}</ref> [[Кирмина|Кирминаҳои]] баъзе [[Шабпарак|шабпаракҳо]] бо мӯякҳои сахту хоршакл пӯшида шудаанд. Кирминаҳои шабпаракҳои [[Авлод (таксономия)|авлоди]] [[Лономия|лономия]], ки дар [[Амрикои Ҷанубӣ]] зиндагӣ мекунанд, хорҳои бисёр заҳрнок доранд. Агар хорҳои онҳо ба пӯст халанд, заҳр метавонад ба [[лахташавӣ|лахташавии]] хун халал расонад ва дар ҳолатҳои вазнин боиси [[Хунравӣ|хунравӣ]] ва осеби [[Гурда|гурдаҳо]] шавад.<ref name="Lonomia">{{cite journal |last1=Maggi |first1=Silviane |last2=Faulhaber |first2=Gustavo Adolpho Moreira |title=Lonomia obliqua Walker (Lepidoptera: Saturniidae): hemostasis implications |journal=Revista da Associação Médica Brasileira |year=2015 |volume=61 |issue=3 |pages=263–268 |doi=10.1590/1806-9282.61.03.263}}</ref><ref name="LonomiaToxin">{{cite journal |last1=Veiga |first1=A. B. |last2=Blochtein |first2=B. |last3=Guimarães |first3=J. A. |title=Structures involved in production, secretion and injection of the venom produced by the caterpillar Lonomia obliqua (Lepidoptera, Saturniidae) |journal=Toxicon |year=2001 |volume=39 |issue=9 |pages=1343–1351 |doi=10.1016/S0041-0101(01)00086-1}}</ref><ref name="LonomiaReview">{{cite journal |last1=Carrijo-Carvalho |first1=Linda Christian |last2=Chudzinski-Tavassi |first2=Ana Marisa |title=The venom of the Lonomia caterpillar: an overview |journal=Toxicon |year=2007 |volume=49 |issue=6 |pages=741–757 |doi=10.1016/j.toxicon.2006.11.033}}</ref> <gallery mode="packed" heights="180"> File:Spondylus.jpg|[[Чинсадафи хордори шоҳӣ]] File:Spiny king crab md.jpg|[[Харчанги хордори калифорнӣ]] File:Lonomia-obliqua-citsc-1.jpg|Кирминаи [[Лономияи каҷак|лономияи каҷак]] </gallery> == Пайдоиш == Хорҳо дар ҳар гурӯҳи ҷонварон дар раванди [[таҳаввул|эволютсия]] ҷудогона ба вуҷуд омадаанд. Ин падида намунаи [[таҳаввули ҳамгаро|эволютсияи ҳамгаро]] мебошад, ки дар он [[Ҷондор (биология)|организмҳои]] ҳархела новобаста аз ҳамдигар хусусиятҳои монанд пайдо мекунанд.<ref name="Crofts"/> Пайдоиши хорҳо бо зарурати муҳофизат аз дарандаҳо алоқаманд аст. Хору дигар сохторҳои муҳофизатӣ бештар дар ширхӯроне пайдо шудаанд, ки дар ҷойҳои кушод зиндагӣ мекунанд ва имкони пинҳон шудан ё гурехтанашон кам аст.<ref name="Stankowich">{{cite journal |last1=Stankowich |first1=Theodore |last2=Campbell |first2=Lisa A. |title=Living in the danger zone: Exposure to predators and the evolution of spines and body armor in mammals |journal=Evolution |year=2016 |volume=70 |issue=7 |pages=1501–1511 |doi=10.1111/evo.12961}}</ref> == Осебҳо ва дармони онҳо == [[File:Sea urchin injury.jpg|thumb|150px|Пое, ки ба он хорҳои хорпушти баҳрӣ халидааст]] Хорҳо ба пӯст халида, онро захмӣ мекунанд. Шиддати осеб ба шаклу андозаи хор, чуқурии захм ва заҳрнокии он вобаста аст. Хорҳое, ки дар [[Бофта|бофтаҳои бадан]] мемонанд, метавонанд боиси [[дард]], варам, [[газак]] ва [[сироят]] шаванд.<ref name="UrchinNPS">{{cite web |title=Sea Urchin |url=https://www.nps.gov/places/sea-urchin.htm |publisher=U.S. National Park Service |language=en}}</ref> Хорҳои ҷайра ҳарчанд заҳрнок набошанд ҳам, онҳо метавонанд ба пӯст чуқур халанд. Агар хор дар бадан монад, метавонад шикаста, ба бофтаҳои дарунтар кӯчад ва ба [[Узв|узвҳо]] осеб расонад. Аз ин рӯ, хорҳои халидаро набояд худсарона берун кашид. Дар чунин ҳолат бояд ҳатман ба [[пизишк]] муроҷиат кард.<ref name="Cornell"/> Хорҳои баъзе моҳиҳо заҳрноканд. [[Заҳр|Заҳри]] онҳо метавонад ба кори [[дил]] ва нафаскашӣ таъсир расонад ва ҳатто боиси [[марг]] гардад.<ref name="CDC">{{cite web |title=Poisonings, Envenomations, and Toxic Exposures During Travel |url=https://www.cdc.gov/yellow-book/hcp/environmental-hazards-risks/poisonings-envenomations-and-toxic-exposures-during-travel.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |language=en}}</ref> == Корбурд == [[File:Porcupine quill box (12268979095).jpg|thumb|Қуттие, ки аз дукҳои ҷайра сохта шудааст]] Хорҳои баъзе ҷонварон аз замонҳои қадим барои сохтани зевару ашёи ороишӣ истифода мешуданд. Мардуми бумии [[Амрикои Шимолӣ]] хорҳои ҷайраро ранг карда, бо онҳо [[пӯшок]], [[пойафзор]], [[халта]] ва дигар чизҳоро оро медоданд. Ин ҳунарро [[Дуккорӣ|дуккорӣ]] ({{lang-en|quillwork}}) меноманд.<ref name="Quillwork">{{cite book |last=Orchard |first=William C. |title=The Technique of Porcupine-Quill Decoration Among the North American Indians |publisher=Museum of the American Indian, Heye Foundation |year=1916 |doi=10.5479/sil.451243.39088016090201}}</ref><ref name="QuillworkMuseum">{{cite web |title=Moccasins |url=https://americanindian.si.edu/collections-search/object/NMAI_132259 |publisher=National Museum of the American Indian, Smithsonian Institution |language=en}}</ref> Донишмандон сохти хорҳои ҷайраро меомӯзанд, то дар асоси онҳо сӯзанҳои пизишкӣ ва дигар асбобҳои [[Ҷарроҳӣ|ҷарроҳии]] навро созанд.<ref name="Cho">{{cite journal |last1=Cho |first1=Woo Kyung |last2=Ankrum |first2=James A. |last3=Guo |first3=Dagang |last4=Chester |first4=Shawn A. |last5=Yang |first5=Seung Yun |last6=Kashyap |first6=Anurag |last7=Campbell |first7=Georgina A. |last8=Wood |first8=Robert J. |last9=Rijal |first9=Ram K. |last10=Karnik |first10=Rohit |last11=Langer |first11=Robert |last12=Karp |first12=Jeffrey M. |title=Microstructured barbs on the North American porcupine quill enable easy tissue penetration and difficult removal |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |year=2012 |volume=109 |issue=52 |pages=21289–21294 |doi=10.1073/pnas.1216441109}}</ref> == Адабиёт == {{reflist}} [[Гурӯҳ:Анатомияи ҳайвонот]] [[Гурӯҳ:Муҳофизати ҳайвонот]] [[Гурӯҳ:Зоология]] 0ji8qq497cg8hk98d7boyffwjur8ywv 1490770 1490769 2026-10-23T01:28:30Z Zosya95 54344 /* Вазифаҳо */ 1490770 wikitext text/x-wiki {{Дигар маъноҳо|Хор (мазмунҳо)}} [[Акс:Stekelvarken Aiguilles Porc-épic.jpg|thumb|Дукҳои [[ҷайра]]]] '''Хор''', '''дук''' ё '''дуг''' — сохтори сахту нӯгтезест, ки дар бадани баъзе [[ҷонварон]] дида мешавад ва бештар барои муҳофизат хизмат мекунад. Хорҳо дар гурӯҳҳои гуногуни [[мӯҳрадорон]] ва [[бемӯҳраҳо]] дида шуда, аз ҷиҳати андоза, шакл, таркиб ва корбурд фарқ мекунанд. Хорҳо ғайр аз муҳофизат, барои ҳаракат, устувор нигоҳ доштани бадан, огоҳ кардани душман ва заҳрзанӣ низ ба кор мераванд.<ref name="Crofts">{{cite journal |last1=Crofts |first1=Stephanie B. |last2=Stankowich |first2=Theodore |title=Stabbing Spines: A Review of the Biomechanics and Evolution of Defensive Spines |journal=Integrative and Comparative Biology |year=2021 |volume=61 |issue=2 |pages=655–667 |doi=10.1093/icb/icab099}}</ref> == Сохт == [[File:S. purp Sea urchin spines 1505.jpg|thumb|Хорҳои сӯзанмонанди хорпушти баҳрӣ]] Хорҳо бештар дарозрӯя ё сӯзанмонанд буда, аз ҷиҳати андоза, шакл ва ранг гуногунанд. Сохти онҳо дар ҳама ҷонварон яксон нест: * '''[[Ширхӯрон]]''' (ҷайраҳо ва [[Хорпуштак|хорпуштакҳо]]): Хорҳо аз мӯйҳои шаклдигаркарда ба вуҷуд омада, бештар аз [[кератин]] сохта шудаанд. Даруни баъзе хорҳо ковок ё исфанҷмонанд буда, ин сохтор онҳоро сабук ва ҳамзамон устувор мегардонад.<ref name="Vincent">{{cite journal |last1=Vincent |first1=J. F. V. |last2=Owers |first2=P. |title=Mechanical design of hedgehog spines and porcupine quills |journal=Journal of Zoology |year=1986 |volume=210 |issue=1 |pages=55–75 |doi=10.1111/j.1469-7998.1986.tb03620.x}}</ref> * '''[[Моҳиҳо]]''': Хорҳо бештар аз бофтаи [[Устухон|устухонӣ]] сохта шудаанд.<ref name="FishGlossary">{{cite web |title=Glossary of fish terms |url=https://australian.museum/learn/animals/fishes/glossary-of-fish-terms/ |publisher=Australian Museum |language=en}}</ref> * '''[[Хорпушти баҳрӣ|Хорпуштҳои баҳрӣ]]''': Хорҳо аз моддаҳои оҳакӣ, асосан аз [[Карбонати калсий|карбонати калсий]], сохта шудаанд.<ref name="UrchinCalcite">{{cite journal |last1=Politi |first1=Yael |last2=Arad |first2=Talmon |last3=Klein |first3=Eugenia |last4=Weiner |first4=Steve |last5=Addadi |first5=Lia |title=Sea urchin spine calcite forms via a transient amorphous calcium carbonate phase |journal=Science |year=2004 |volume=306 |issue=5699 |pages=1161–1164 |doi=10.1126/science.1102289}}</ref> == Вазифаҳо == Хорҳо пеш аз ҳама ҷонваронро аз дарандаҳо муҳофизат мекунанд. Нӯги тези онҳо метавонад ба бадани ҳамлагар халида, ӯро захмин кунад. Аммо хорҳо вазифаҳои дигар низ доранд: * '''Огоҳсозӣ''': Баъзе ҷайраҳо бо ҷунбонидани дукҳои думашон садои тақ-тақ бароварда, дарандаҳоро аз наздик шудан бозмедоранд. Ҳамчунин рангҳои баланду чашмнамои хорҳо ([[апосематизм]]) метавонанд дарандаҳоро аз дур низ огоҳ кунанд.<ref name="Warning">{{cite journal |last1=Speed |first1=Michael P. |last2=Ruxton |first2=Graeme D. |title=Warning displays in spiny animals: One (more) evolutionary route to aposematism |journal=Evolution |year=2005 |volume=59 |issue=12 |pages=2499–2508 |doi=10.1111/j.0014-3820.2005.tb00963.x}}</ref><ref name="PorcupineZoo">{{cite web |title=Porcupine |url=https://animals.sandiegozoo.org/animals/porcupine |publisher=San Diego Zoo Wildlife Alliance |language=en}}</ref> * '''Ҳаракат''': [[Хорпушти баҳрӣ|Хорпуштҳои баҳрӣ]] бо ёрии хорҳояшон дар таги баҳр ҳаракат мекунанд.<ref name="UrchinMovement">{{cite web |title=Sea urchins: Strange and spiny wonders of the ocean |url=https://www.nhm.ac.uk/discover/sea-urchins-strange-and-spiny-wonders-of-the-ocean.html |publisher=Natural History Museum |language=en}}</ref> * '''Устуворӣ''': Хорҳои хорпуштҳои баҳрӣ барои устувор нигоҳ доштани баданашон низ ёрӣ мерасонанд. Дар моҳиҳо бошад, хорҳои болҳои шиновариашон онҳоро устувор нигоҳ дошта, барои баланс кӯмак мерасонанд.<ref name="FinFunction">{{cite web |title=Living in Water: Chapter 4 |url=https://tpwd.texas.gov/education/resources/aquatic-science/tas/chapters/chapter-4/ |publisher=Texas Parks and Wildlife Department |language=en}}</ref> * '''Заҳрзанӣ''': Дар баъзе ҷонварони баҳрӣ хорҳо барои ба бадани ҳамлагар ворид кардани заҳр хизмат мекунанд.<ref name="StingraySmithsonian">{{cite web |title=Freshwater stingray |url=https://nationalzoo.si.edu/animals/freshwater-stingray |publisher=Smithsonian’s National Zoo and Conservation Biology Institute |language=en}}</ref> == Паҳншавӣ == === Ширхӯрон === [[File:Irish hedgehog.jpg|thumb|Ба лӯнда печидани хорпуштак]] Хору дукҳо дар ҷайраҳо, [[хорпуштак]]ҳо, [[Мӯрчахӯраки хордор|мӯрчахӯракон]], [[тенрек|теғпуштак]]ҳо ва баъзе [[хояндаҳо]]и дигар, аз ҷумлаи [[Муши хордор|мушҳои хордор]], дида мешаванд.<ref name="Crofts"/><ref name="EchidnaMuseum">{{cite web |title=Echidna research in the Mammalogy collection |url=https://australian.museum/learn/teachers/learning/echidna-research/ |publisher=Australian Museum |language=en}}</ref> Дар ҷайраҳо дукҳо бисёртар паҳлӯҳову пушти баданро мепӯшонанд. Ҳангоми хатар, ҷайра дукҳояшро рост карда, худро калонтар нишон медиҳад. Агар даранда наздик ояд, бо дукҳояш ба он осеб мерасонад.<ref name="Cornell">{{cite web |title=Porcupine quill injuries in dogs |url=https://www.vet.cornell.edu/departments-centers-and-institutes/riney-canine-health-center/canine-health-information/porcupine-quill-injuries-in-dogs |publisher=Cornell University College of Veterinary Medicine |language=en}}</ref><ref name="PorcupineTPWD">{{cite web |title=Porcupines — Introducing Mammals to Young Naturalists |url=https://tpwd.texas.gov/publications/nonpwdpubs/introducing_mammals/porcupines/ |publisher=Texas Parks and Wildlife Department |language=en}}</ref> Хорҳои хорпуштакон аз дукҳои ҷайраҳо кӯтоҳтар буда, ба пӯсташон сахт часпидаанд. Ҳангоми хатар, хорпуштак худро лӯнда карда, [[Сар|сар]], [[Шикам|шикам]] ва дигар ҷойҳои нарми баданашро зери хорҳояш пинҳон мекунад.<ref name="HedgehogRSPCA">{{cite web |title=Hedgehogs in the UK |url=https://www.rspca.org.uk/adviceandwelfare/wildlife/hedgehogs |publisher=RSPCA |language=en}}</ref><ref name="HedgehogCalgary">{{cite web |title=Hedgehog Anatomy |url=https://vet.ucalgary.ca/summercamps/anatomy/wednesday/exotics |publisher=University of Calgary Faculty of Veterinary Medicine |language=en}}</ref> Ҳарчанд ҷайраҳо, хорпуштакҳо ва мӯрчахӯракони хордор ба гурӯҳҳои гуногуни ширхӯрон мансуб бошанд ҳам, хорҳои ҳамаи онҳо аз мӯйҳои шаклдигаркарда ба вуҷуд омадаанд.<ref name="EchidnaCSIRO">{{cite web |title=The echidna (or spiny ant-eater) (1969) |url=https://csiropedia.csiro.au/echidna-spiny-ant-eater-1969/ |publisher=CSIROpedia |language=en}}</ref> === Моҳиҳо === [[Акс:MC Rotfeuerfisch.jpg|thumb|[[Шермоҳӣ]] бо хорҳои дарозу заҳрнок]] Дар бисёр моҳиҳо хорҳои сахту нӯгтез дар [[боли шиноварӣ|болҳои шиноварӣ]] ҷойгир буда, барои устуворӣ ва муҳофизати бадани моҳӣ хизмат мекунанд. Ин хорҳо дурушт ва бебуғум буда, аз устухонҳои нарму чандири болҳо фарқ мекунанд.<ref name="FishAnatomy">{{cite web |title=Structure and Function — Fish |url=https://manoa.hawaii.edu/exploringourfluidearth/biological/fish/structure-and-function-fish |publisher=University of Hawaiʻi at Mānoa |language=en}}</ref> Дар баъзе намудҳо, аз ҷумла шермоҳӣ ({{lang-la|Pterois}}) ва моҳиҳои [[Оила (таксономия)|оилаи]] [[Каждуммоҳиҳо|каждуммоҳиҳо]] ({{lang-la|Scorpaenidae}}), хорҳо ба [[Ғадуди заҳрбарор|ғадудҳои заҳрбарор]] пайвастанд. Хор ба пӯст халида, онро шикоф мекунад ва аз он сӯрохӣ заҳр ворид шуда, метавонад боиси [[Заҳролудшавӣ|заҳролудшавӣ]] гардад.<ref name="NOAA">{{cite web |title=What is a lionfish? |url=https://oceanservice.noaa.gov/facts/lionfish-facts.html |publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration |language=en}}</ref> {{clear}} === Бемӯҳраҳо === Хорҳо дар бемӯҳраҳо, ба монанди [[сӯзанпӯстон]], [[нармбаданҳо]] ва [[буғумпойҳо]] низ дида мешаванд. Дар хорпуштҳои баҳрӣ, хорҳо ба [[Скелет|скелети]] оҳакияш пайваст буда, вазифаи муҳофизат ва ҳаракаткуниро иҷро мекунанд.<ref name="SeaUrchin">{{cite web |title=Sea Stars, Urchins and Relatives |url=https://ocean.si.edu/ocean-life/invertebrates/sea-stars-urchins-and-relatives |publisher=Smithsonian Ocean |language=en}}</ref> [[Садаф]]и баъзе [[Шикампойҳо|шикампойҳо]] ва [[Нармбаданҳо|нармбаданҳои]] [[Дуғалсамадорон|дуғалсамадорон]] низ барҷастагиҳои хоршакл дорад. Синфи [[харчангшаклон]] ҳам намояндагоне дорад, ки [[Скелети берунӣ|скелети берунии]] онҳо хорпӯш ҳастанд.<ref name="ShellSpines">{{cite web |last=Leal |first=José H. |title=A Coat of Sharp Spines |url=https://www.shellmuseum.org/post/a-coat-of-sharp-spines |publisher=Bailey-Matthews National Shell Museum |date=2019-11-15 |language=en}}</ref><ref name="ThornyOyster">{{cite web |title=Pacific Thorny Oyster |url=https://qrius.si.edu/browse/object/10010589 |publisher=Smithsonian Institution |language=en}}</ref><ref name="CrabSpines">{{cite web |title=Alaskan King Crab |url=https://www.aquariumofpacific.org/onlinelearningcenter/species/alaskan_king_crab |publisher=Aquarium of the Pacific |language=en}}</ref> [[Кирмина|Кирминаҳои]] баъзе [[Шабпарак|шабпаракҳо]] бо мӯякҳои сахту хоршакл пӯшида шудаанд. Кирминаҳои шабпаракҳои [[Авлод (таксономия)|авлоди]] [[Лономия|лономия]], ки дар [[Амрикои Ҷанубӣ]] зиндагӣ мекунанд, хорҳои бисёр заҳрнок доранд. Агар хорҳои онҳо ба пӯст халанд, заҳр метавонад ба [[лахташавӣ|лахташавии]] хун халал расонад ва дар ҳолатҳои вазнин боиси [[Хунравӣ|хунравӣ]] ва осеби [[Гурда|гурдаҳо]] шавад.<ref name="Lonomia">{{cite journal |last1=Maggi |first1=Silviane |last2=Faulhaber |first2=Gustavo Adolpho Moreira |title=Lonomia obliqua Walker (Lepidoptera: Saturniidae): hemostasis implications |journal=Revista da Associação Médica Brasileira |year=2015 |volume=61 |issue=3 |pages=263–268 |doi=10.1590/1806-9282.61.03.263}}</ref><ref name="LonomiaToxin">{{cite journal |last1=Veiga |first1=A. B. |last2=Blochtein |first2=B. |last3=Guimarães |first3=J. A. |title=Structures involved in production, secretion and injection of the venom produced by the caterpillar Lonomia obliqua (Lepidoptera, Saturniidae) |journal=Toxicon |year=2001 |volume=39 |issue=9 |pages=1343–1351 |doi=10.1016/S0041-0101(01)00086-1}}</ref><ref name="LonomiaReview">{{cite journal |last1=Carrijo-Carvalho |first1=Linda Christian |last2=Chudzinski-Tavassi |first2=Ana Marisa |title=The venom of the Lonomia caterpillar: an overview |journal=Toxicon |year=2007 |volume=49 |issue=6 |pages=741–757 |doi=10.1016/j.toxicon.2006.11.033}}</ref> <gallery mode="packed" heights="180"> File:Spondylus.jpg|[[Чинсадафи хордори шоҳӣ]] File:Spiny king crab md.jpg|[[Харчанги хордори калифорнӣ]] File:Lonomia-obliqua-citsc-1.jpg|Кирминаи [[Лономияи каҷак|лономияи каҷак]] </gallery> == Пайдоиш == Хорҳо дар ҳар гурӯҳи ҷонварон дар раванди [[таҳаввул|эволютсия]] ҷудогона ба вуҷуд омадаанд. Ин падида намунаи [[таҳаввули ҳамгаро|эволютсияи ҳамгаро]] мебошад, ки дар он [[Ҷондор (биология)|организмҳои]] ҳархела новобаста аз ҳамдигар хусусиятҳои монанд пайдо мекунанд.<ref name="Crofts"/> Пайдоиши хорҳо бо зарурати муҳофизат аз дарандаҳо алоқаманд аст. Хору дигар сохторҳои муҳофизатӣ бештар дар ширхӯроне пайдо шудаанд, ки дар ҷойҳои кушод зиндагӣ мекунанд ва имкони пинҳон шудан ё гурехтанашон кам аст.<ref name="Stankowich">{{cite journal |last1=Stankowich |first1=Theodore |last2=Campbell |first2=Lisa A. |title=Living in the danger zone: Exposure to predators and the evolution of spines and body armor in mammals |journal=Evolution |year=2016 |volume=70 |issue=7 |pages=1501–1511 |doi=10.1111/evo.12961}}</ref> == Осебҳо ва дармони онҳо == [[File:Sea urchin injury.jpg|thumb|150px|Пое, ки ба он хорҳои хорпушти баҳрӣ халидааст]] Хорҳо ба пӯст халида, онро захмӣ мекунанд. Шиддати осеб ба шаклу андозаи хор, чуқурии захм ва заҳрнокии он вобаста аст. Хорҳое, ки дар [[Бофта|бофтаҳои бадан]] мемонанд, метавонанд боиси [[дард]], варам, [[газак]] ва [[сироят]] шаванд.<ref name="UrchinNPS">{{cite web |title=Sea Urchin |url=https://www.nps.gov/places/sea-urchin.htm |publisher=U.S. National Park Service |language=en}}</ref> Дукҳои ҷайра ҳарчанд заҳрнок набошанд ҳам, онҳо метавонанд ба пӯст чуқур халанд. Агар хор дар бадан монад, метавонад шикаста, ба бофтаҳои дарунтар кӯчад ва ба [[Узв|узвҳо]] осеб расонад. Аз ин рӯ, хорҳои халидаро набояд худсарона берун кашид. Дар чунин ҳолат бояд ҳатман ба [[пизишк]] муроҷиат кард.<ref name="Cornell"/> Хорҳои баъзе моҳиҳо заҳрноканд. [[Заҳр|Заҳри]] онҳо метавонад ба кори [[дил]] ва нафаскашӣ таъсир расонад ва ҳатто боиси [[марг]] гардад.<ref name="CDC">{{cite web |title=Poisonings, Envenomations, and Toxic Exposures During Travel |url=https://www.cdc.gov/yellow-book/hcp/environmental-hazards-risks/poisonings-envenomations-and-toxic-exposures-during-travel.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |language=en}}</ref> == Корбурд == [[File:Porcupine quill box (12268979095).jpg|thumb|Қуттие, ки аз дукҳои ҷайра сохта шудааст]] Хорҳои баъзе ҷонварон аз замонҳои қадим барои сохтани зевару ашёи ороишӣ истифода мешуданд. Мардуми бумии [[Амрикои Шимолӣ]] дукҳои ҷайраро ранг карда, бо онҳо [[пӯшок]], [[пойафзор]], [[халта]] ва дигар чизҳоро оро медоданд. Ин ҳунарро [[Дуккорӣ|дуккорӣ]] ({{lang-en|quillwork}}) меноманд.<ref name="Quillwork">{{cite book |last=Orchard |first=William C. |title=The Technique of Porcupine-Quill Decoration Among the North American Indians |publisher=Museum of the American Indian, Heye Foundation |year=1916 |doi=10.5479/sil.451243.39088016090201}}</ref><ref name="QuillworkMuseum">{{cite web |title=Moccasins |url=https://americanindian.si.edu/collections-search/object/NMAI_132259 |publisher=National Museum of the American Indian, Smithsonian Institution |language=en}}</ref> Олимон сохти дукҳои ҷайраро меомӯзанд, то дар асоси онҳо сӯзанҳои пизишкӣ ва дигар асбобҳои [[Ҷарроҳӣ|ҷарроҳии]] навро созанд.<ref name="Cho">{{cite journal |last1=Cho |first1=Woo Kyung |last2=Ankrum |first2=James A. |last3=Guo |first3=Dagang |last4=Chester |first4=Shawn A. |last5=Yang |first5=Seung Yun |last6=Kashyap |first6=Anurag |last7=Campbell |first7=Georgina A. |last8=Wood |first8=Robert J. |last9=Rijal |first9=Ram K. |last10=Karnik |first10=Rohit |last11=Langer |first11=Robert |last12=Karp |first12=Jeffrey M. |title=Microstructured barbs on the North American porcupine quill enable easy tissue penetration and difficult removal |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |year=2012 |volume=109 |issue=52 |pages=21289–21294 |doi=10.1073/pnas.1216441109}}</ref> == Адабиёт == {{reflist}} [[Гурӯҳ:Анатомияи ҳайвонот]] [[Гурӯҳ:Муҳофизати ҳайвонот]] [[Гурӯҳ:Зоология]] 0upbj2lx7pgi866okzsn7o8h0ti5s49 1490771 1490770 2026-10-23T01:33:55Z Zosya95 54344 1490771 wikitext text/x-wiki {{Дигар маъноҳо|Хор (мазмунҳо)}} [[Акс:Stekelvarken Aiguilles Porc-épic.jpg|thumb|Дукҳои [[ҷайра]]]] '''Хор''', '''дук''' ё '''дуг''' — сохтори сахту нӯгтезест, ки дар бадани баъзе [[ҷонварон]] дида мешавад ва бештар барои муҳофизат хизмат мекунад. Хорҳо дар гурӯҳҳои гуногуни [[мӯҳрадорон]] ва [[бемӯҳраҳо]] дида шуда, аз ҷиҳати андоза, шакл, таркиб ва корбурд фарқ мекунанд. Хорҳо ғайр аз муҳофизат, барои ҳаракат, устувор нигоҳ доштани бадан, огоҳ кардани душман ва заҳрзанӣ низ ба кор мераванд.<ref name="Crofts">{{cite journal |last1=Crofts |first1=Stephanie B. |last2=Stankowich |first2=Theodore |title=Stabbing Spines: A Review of the Biomechanics and Evolution of Defensive Spines |journal=Integrative and Comparative Biology |year=2021 |volume=61 |issue=2 |pages=655–667 |doi=10.1093/icb/icab099}}</ref> == Сохт == [[File:S. purp Sea urchin spines 1505.jpg|thumb|Хорҳои сӯзанмонанди хорпушти баҳрӣ]] Хорҳо бештар дарозрӯя ё сӯзанмонанд буда, аз ҷиҳати андоза, шакл ва ранг гуногунанд. Сохти онҳо дар ҳама ҷонварон яксон нест: * '''[[Ширхӯрон]]''' (ҷайраҳо ва [[Хорпуштак|хорпуштакҳо]]): Хорҳо аз мӯйҳои шаклдигаркарда ба вуҷуд омада, бештар аз [[кератин]] сохта шудаанд. Даруни баъзе хорҳо ковок ё исфанҷмонанд буда, ин сохтор онҳоро сабук ва ҳамзамон устувор мегардонад.<ref name="Vincent">{{cite journal |last1=Vincent |first1=J. F. V. |last2=Owers |first2=P. |title=Mechanical design of hedgehog spines and porcupine quills |journal=Journal of Zoology |year=1986 |volume=210 |issue=1 |pages=55–75 |doi=10.1111/j.1469-7998.1986.tb03620.x}}</ref> * '''[[Моҳиҳо]]''': Хорҳо бештар аз бофтаи [[Устухон|устухонӣ]] сохта шудаанд.<ref name="FishGlossary">{{cite web |title=Glossary of fish terms |url=https://australian.museum/learn/animals/fishes/glossary-of-fish-terms/ |publisher=Australian Museum |language=en}}</ref> * '''[[Хорпушти баҳрӣ|Хорпуштҳои баҳрӣ]]''': Хорҳо аз моддаҳои оҳакӣ, асосан аз [[Карбонати калсий|карбонати калсий]], сохта шудаанд.<ref name="UrchinCalcite">{{cite journal |last1=Politi |first1=Yael |last2=Arad |first2=Talmon |last3=Klein |first3=Eugenia |last4=Weiner |first4=Steve |last5=Addadi |first5=Lia |title=Sea urchin spine calcite forms via a transient amorphous calcium carbonate phase |journal=Science |year=2004 |volume=306 |issue=5699 |pages=1161–1164 |doi=10.1126/science.1102289}}</ref> == Вазифаҳо == Хорҳо пеш аз ҳама ҷонваронро аз дарандаҳо муҳофизат мекунанд. Нӯги тези онҳо метавонад ба бадани ҳамлагар халида, ӯро захмин кунад. Аммо хорҳо вазифаҳои дигар низ доранд: * '''Огоҳсозӣ''': Баъзе ҷайраҳо бо ҷунбонидани дукҳои думашон садои тақ-тақ бароварда, дарандаҳоро аз наздик шудан бозмедоранд. Ҳамчунин рангҳои баланду чашмнамои хорҳо ([[апосематизм]]) метавонанд дарандаҳоро аз дур низ огоҳ кунанд.<ref name="Warning">{{cite journal |last1=Speed |first1=Michael P. |last2=Ruxton |first2=Graeme D. |title=Warning displays in spiny animals: One (more) evolutionary route to aposematism |journal=Evolution |year=2005 |volume=59 |issue=12 |pages=2499–2508 |doi=10.1111/j.0014-3820.2005.tb00963.x}}</ref><ref name="PorcupineZoo">{{cite web |title=Porcupine |url=https://animals.sandiegozoo.org/animals/porcupine |publisher=San Diego Zoo Wildlife Alliance |language=en}}</ref> * '''Ҳаракат''': [[Хорпушти баҳрӣ|Хорпуштҳои баҳрӣ]] бо ёрии хорҳояшон дар таги баҳр ҳаракат мекунанд.<ref name="UrchinMovement">{{cite web |title=Sea urchins: Strange and spiny wonders of the ocean |url=https://www.nhm.ac.uk/discover/sea-urchins-strange-and-spiny-wonders-of-the-ocean.html |publisher=Natural History Museum |language=en}}</ref> * '''Устуворӣ''': Хорҳои хорпуштҳои баҳрӣ ба устувор нигоҳ доштани баданашон ёрӣ мерасонанд. Дар моҳиҳо бошад, хорҳои болҳои шиноварӣ барои нигоҳ доштани баланс ҳангоми шиноварӣ хизмат мекунанд.<ref name="FinFunction">{{cite web |title=Living in Water: Chapter 4 |url=https://tpwd.texas.gov/education/resources/aquatic-science/tas/chapters/chapter-4/ |publisher=Texas Parks and Wildlife Department |language=en}}</ref> * '''Заҳрзанӣ''': Дар баъзе ҷонварони баҳрӣ хорҳо барои ба бадани ҳамлагар ворид кардани заҳр хизмат мекунанд.<ref name="StingraySmithsonian">{{cite web |title=Freshwater stingray |url=https://nationalzoo.si.edu/animals/freshwater-stingray |publisher=Smithsonian’s National Zoo and Conservation Biology Institute |language=en}}</ref> == Намудҳо == === Ширхӯрон === [[File:Irish hedgehog.jpg|thumb|Ба лӯнда печидани хорпуштак]] Хору дукҳо дар ҷайраҳо, [[хорпуштак]]ҳо, [[Мӯрчахӯраки хордор|мӯрчахӯракон]], [[тенрек|теғпуштак]]ҳо ва баъзе [[хояндаҳо]]и дигар, аз ҷумлаи [[Муши хордор|мушҳои хордор]], дида мешаванд.<ref name="Crofts"/><ref name="EchidnaMuseum">{{cite web |title=Echidna research in the Mammalogy collection |url=https://australian.museum/learn/teachers/learning/echidna-research/ |publisher=Australian Museum |language=en}}</ref> Дар ҷайраҳо дукҳо бисёртар паҳлӯҳову пушти баданро мепӯшонанд. Ҳангоми хатар, ҷайра дукҳояшро рост карда, худро калонтар нишон медиҳад. Агар даранда наздик ояд, бо дукҳояш ба он осеб мерасонад.<ref name="Cornell">{{cite web |title=Porcupine quill injuries in dogs |url=https://www.vet.cornell.edu/departments-centers-and-institutes/riney-canine-health-center/canine-health-information/porcupine-quill-injuries-in-dogs |publisher=Cornell University College of Veterinary Medicine |language=en}}</ref><ref name="PorcupineTPWD">{{cite web |title=Porcupines — Introducing Mammals to Young Naturalists |url=https://tpwd.texas.gov/publications/nonpwdpubs/introducing_mammals/porcupines/ |publisher=Texas Parks and Wildlife Department |language=en}}</ref> Хорҳои хорпуштакҳо аз дукҳои ҷайраҳо кӯтоҳтар буда, ба пӯсташон сахт часпидаанд. Ҳангоми хатар, хорпуштак худро лӯнда карда, [[Сар|сар]], [[Шикам|шикам]] ва дигар ҷойҳои нарми баданашро зери хорҳояш пинҳон мекунад.<ref name="HedgehogRSPCA">{{cite web |title=Hedgehogs in the UK |url=https://www.rspca.org.uk/adviceandwelfare/wildlife/hedgehogs |publisher=RSPCA |language=en}}</ref><ref name="HedgehogCalgary">{{cite web |title=Hedgehog Anatomy |url=https://vet.ucalgary.ca/summercamps/anatomy/wednesday/exotics |publisher=University of Calgary Faculty of Veterinary Medicine |language=en}}</ref> Ҳарчанд ҷайраҳо, хорпуштакҳо ва мӯрчахӯракони хордор ба гурӯҳҳои гуногуни ширхӯрон мансуб бошанд ҳам, хорҳои ҳамаи онҳо аз мӯйҳои шаклдигаркарда ба вуҷуд омадаанд.<ref name="EchidnaCSIRO">{{cite web |title=The echidna (or spiny ant-eater) (1969) |url=https://csiropedia.csiro.au/echidna-spiny-ant-eater-1969/ |publisher=CSIROpedia |language=en}}</ref> === Моҳиҳо === [[Акс:MC Rotfeuerfisch.jpg|thumb|[[Шермоҳӣ]] бо хорҳои дарозу заҳрнок]] Дар бисёр моҳиҳо хорҳои сахту нӯгтез дар [[боли шиноварӣ|болҳои шиноварӣ]] ҷойгир буда, барои устуворӣ ва муҳофизати бадани моҳӣ хизмат мекунанд. Ин хорҳо дурушт ва бебуғум буда, аз устухонҳои нарму чандири болҳо фарқ мекунанд.<ref name="FishAnatomy">{{cite web |title=Structure and Function — Fish |url=https://manoa.hawaii.edu/exploringourfluidearth/biological/fish/structure-and-function-fish |publisher=University of Hawaiʻi at Mānoa |language=en}}</ref> Дар баъзе намудҳо, аз ҷумла шермоҳӣ ({{lang-la|Pterois}}) ва моҳиҳои [[Оила (таксономия)|оилаи]] [[Каждуммоҳиҳо|каждуммоҳиҳо]] ({{lang-la|Scorpaenidae}}), хорҳо ба [[Ғадуди заҳрбарор|ғадудҳои заҳрбарор]] пайвастанд. Хор ба пӯст халида, онро шикоф мекунад ва аз он сӯрохӣ заҳр ворид шуда, метавонад боиси [[Заҳролудшавӣ|заҳролудшавӣ]] гардад.<ref name="NOAA">{{cite web |title=What is a lionfish? |url=https://oceanservice.noaa.gov/facts/lionfish-facts.html |publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration |language=en}}</ref> {{clear}} === Бемӯҳраҳо === Хорҳо дар бемӯҳраҳо, ба монанди [[сӯзанпӯстон]], [[нармбаданҳо]] ва [[буғумпойҳо]] низ дида мешаванд. Дар хорпуштҳои баҳрӣ, хорҳо ба [[Скелет|скелети]] оҳакияш пайваст буда, вазифаи муҳофизат ва ҳаракаткуниро иҷро мекунанд.<ref name="SeaUrchin">{{cite web |title=Sea Stars, Urchins and Relatives |url=https://ocean.si.edu/ocean-life/invertebrates/sea-stars-urchins-and-relatives |publisher=Smithsonian Ocean |language=en}}</ref> [[Садаф]]и баъзе [[Шикампойҳо|шикампойҳо]] ва [[Нармбаданҳо|нармбаданҳои]] [[Дуғалсамадорон|дуғалсамадорон]] низ барҷастагиҳои хоршакл дорад. Синфи [[харчангшаклон]] ҳам намояндагоне дорад, ки [[Скелети берунӣ|скелети берунии]] онҳо хорпӯш ҳастанд.<ref name="ShellSpines">{{cite web |last=Leal |first=José H. |title=A Coat of Sharp Spines |url=https://www.shellmuseum.org/post/a-coat-of-sharp-spines |publisher=Bailey-Matthews National Shell Museum |date=2019-11-15 |language=en}}</ref><ref name="ThornyOyster">{{cite web |title=Pacific Thorny Oyster |url=https://qrius.si.edu/browse/object/10010589 |publisher=Smithsonian Institution |language=en}}</ref><ref name="CrabSpines">{{cite web |title=Alaskan King Crab |url=https://www.aquariumofpacific.org/onlinelearningcenter/species/alaskan_king_crab |publisher=Aquarium of the Pacific |language=en}}</ref> [[Кирмина|Кирминаҳои]] баъзе [[Шабпарак|шабпаракҳо]] бо мӯякҳои сахту хоршакл пӯшида шудаанд. Кирминаҳои шабпаракҳои [[Авлод (таксономия)|авлоди]] [[Лономия|лономия]], ки дар [[Амрикои Ҷанубӣ]] зиндагӣ мекунанд, хорҳои бисёр заҳрнок доранд. Агар хорҳои онҳо ба пӯст халанд, заҳр метавонад ба [[лахташавӣ|лахташавии]] хун халал расонад ва дар ҳолатҳои вазнин боиси [[Хунравӣ|хунравӣ]] ва осеби [[Гурда|гурдаҳо]] шавад.<ref name="Lonomia">{{cite journal |last1=Maggi |first1=Silviane |last2=Faulhaber |first2=Gustavo Adolpho Moreira |title=Lonomia obliqua Walker (Lepidoptera: Saturniidae): hemostasis implications |journal=Revista da Associação Médica Brasileira |year=2015 |volume=61 |issue=3 |pages=263–268 |doi=10.1590/1806-9282.61.03.263}}</ref><ref name="LonomiaToxin">{{cite journal |last1=Veiga |first1=A. B. |last2=Blochtein |first2=B. |last3=Guimarães |first3=J. A. |title=Structures involved in production, secretion and injection of the venom produced by the caterpillar Lonomia obliqua (Lepidoptera, Saturniidae) |journal=Toxicon |year=2001 |volume=39 |issue=9 |pages=1343–1351 |doi=10.1016/S0041-0101(01)00086-1}}</ref><ref name="LonomiaReview">{{cite journal |last1=Carrijo-Carvalho |first1=Linda Christian |last2=Chudzinski-Tavassi |first2=Ana Marisa |title=The venom of the Lonomia caterpillar: an overview |journal=Toxicon |year=2007 |volume=49 |issue=6 |pages=741–757 |doi=10.1016/j.toxicon.2006.11.033}}</ref> <gallery mode="packed" heights="180"> File:Spondylus.jpg|[[Чинсадафи хордори шоҳӣ]] File:Spiny king crab md.jpg|[[Харчанги хордори калифорнӣ]] File:Lonomia-obliqua-citsc-1.jpg|Кирминаи [[Лономияи каҷак|лономияи каҷак]] </gallery> == Пайдоиш == Хорҳо дар ҳар гурӯҳи ҷонварон дар раванди [[таҳаввул|эволютсия]] ҷудогона ба вуҷуд омадаанд. Ин падида намунаи [[таҳаввули ҳамгаро|эволютсияи ҳамгаро]] мебошад, ки дар он [[Ҷондор (биология)|организмҳои]] ҳархела новобаста аз ҳамдигар хусусиятҳои монанд пайдо мекунанд.<ref name="Crofts"/> Пайдоиши хорҳо бо зарурати муҳофизат аз дарандаҳо алоқаманд аст. Хору дигар сохторҳои муҳофизатӣ бештар дар ширхӯроне пайдо шудаанд, ки дар ҷойҳои кушод зиндагӣ мекунанд ва имкони пинҳон шудан ё гурехтанашон кам аст.<ref name="Stankowich">{{cite journal |last1=Stankowich |first1=Theodore |last2=Campbell |first2=Lisa A. |title=Living in the danger zone: Exposure to predators and the evolution of spines and body armor in mammals |journal=Evolution |year=2016 |volume=70 |issue=7 |pages=1501–1511 |doi=10.1111/evo.12961}}</ref> == Осебрасонӣ == [[File:Sea urchin injury.jpg|thumb|150px|Пое, ки ба он хорҳои хорпушти баҳрӣ халидааст]] Хорҳо ба пӯст халида, онро захмӣ мекунанд. Шиддати осеб ба шаклу андозаи хор, чуқурии захм ва заҳрнокии он вобаста аст. Хорҳое, ки дар [[Бофта|бофтаҳои бадан]] мемонанд, метавонанд боиси [[дард]], варам, [[газак]] ва [[сироят]] шаванд.<ref name="UrchinNPS">{{cite web |title=Sea Urchin |url=https://www.nps.gov/places/sea-urchin.htm |publisher=U.S. National Park Service |language=en}}</ref> Дукҳои ҷайра ҳарчанд заҳрнок набошанд ҳам, онҳо метавонанд ба пӯст чуқур халанд. Агар хор дар бадан монад, метавонад шикаста, ба бофтаҳои дарунтар кӯчад ва ба [[Узв|узвҳо]] осеб расонад. Аз ин рӯ, хорҳои халидаро набояд худсарона берун кашид. Дар чунин ҳолат бояд ҳатман ба [[пизишк]] муроҷиат кард.<ref name="Cornell"/> Хорҳои баъзе моҳиҳо заҳрноканд. [[Заҳр|Заҳри]] онҳо метавонад ба кори [[дил]] ва нафаскашӣ таъсир расонад ва ҳатто боиси [[марг]] гардад.<ref name="CDC">{{cite web |title=Poisonings, Envenomations, and Toxic Exposures During Travel |url=https://www.cdc.gov/yellow-book/hcp/environmental-hazards-risks/poisonings-envenomations-and-toxic-exposures-during-travel.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |language=en}}</ref> == Корбурд == [[File:Porcupine quill box (12268979095).jpg|thumb|Қуттие, ки аз дукҳои ҷайра сохта шудааст]] Хорҳои баъзе ҷонварон аз замонҳои қадим барои сохтани зевару ашёи ороишӣ истифода мешуданд. Мардуми бумии [[Амрикои Шимолӣ]] дукҳои ҷайраро ранг карда, бо онҳо [[пӯшок]], [[пойафзор]], [[халта]] ва дигар чизҳоро оро медоданд. Ин ҳунарро [[Дуккорӣ|дуккорӣ]] ({{lang-en|quillwork}}) меноманд.<ref name="Quillwork">{{cite book |last=Orchard |first=William C. |title=The Technique of Porcupine-Quill Decoration Among the North American Indians |publisher=Museum of the American Indian, Heye Foundation |year=1916 |doi=10.5479/sil.451243.39088016090201}}</ref><ref name="QuillworkMuseum">{{cite web |title=Moccasins |url=https://americanindian.si.edu/collections-search/object/NMAI_132259 |publisher=National Museum of the American Indian, Smithsonian Institution |language=en}}</ref> Олимон сохти дукҳои ҷайраро меомӯзанд, то дар асоси онҳо сӯзанҳои пизишкӣ ва дигар асбобҳои [[Ҷарроҳӣ|ҷарроҳии]] навро созанд.<ref name="Cho">{{cite journal |last1=Cho |first1=Woo Kyung |last2=Ankrum |first2=James A. |last3=Guo |first3=Dagang |last4=Chester |first4=Shawn A. |last5=Yang |first5=Seung Yun |last6=Kashyap |first6=Anurag |last7=Campbell |first7=Georgina A. |last8=Wood |first8=Robert J. |last9=Rijal |first9=Ram K. |last10=Karnik |first10=Rohit |last11=Langer |first11=Robert |last12=Karp |first12=Jeffrey M. |title=Microstructured barbs on the North American porcupine quill enable easy tissue penetration and difficult removal |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |year=2012 |volume=109 |issue=52 |pages=21289–21294 |doi=10.1073/pnas.1216441109}}</ref> == Адабиёт == {{reflist}} [[Гурӯҳ:Анатомияи ҳайвонот]] [[Гурӯҳ:Муҳофизати ҳайвонот]] [[Гурӯҳ:Зоология]] c8t9m93lame2jmrmru8nhogwxnkndfy 1490772 1490771 2026-10-23T01:37:24Z Zosya95 54344 1490772 wikitext text/x-wiki {{Дигар маъноҳо|Хор (мазмунҳо)}} [[Акс:Stekelvarken Aiguilles Porc-épic.jpg|thumb|Дукҳои [[ҷайра]]]] '''Хор''', '''дук''' ё '''дуг''' — сохтори сахту нӯгтезест, ки дар бадани баъзе [[ҷонварон]] дида мешавад ва бештар барои муҳофизат хизмат мекунад. Хорҳо дар гурӯҳҳои гуногуни [[мӯҳрадорон]] ва [[бемӯҳраҳо]] дида шуда, аз ҷиҳати андоза, шакл, таркиб ва корбурд фарқ мекунанд. Хорҳо ғайр аз муҳофизат, барои ҳаракат, устувор нигоҳ доштани бадан, огоҳ кардани душман ва заҳрзанӣ низ ба кор мераванд.<ref name="Crofts">{{cite journal |last1=Crofts |first1=Stephanie B. |last2=Stankowich |first2=Theodore |title=Stabbing Spines: A Review of the Biomechanics and Evolution of Defensive Spines |journal=Integrative and Comparative Biology |year=2021 |volume=61 |issue=2 |pages=655–667 |doi=10.1093/icb/icab099}}</ref> == Сохт == [[File:S. purp Sea urchin spines 1505.jpg|thumb|Хорҳои сӯзанмонанди хорпушти баҳрӣ]] Хорҳо бештар дарозрӯя ё сӯзанмонанд буда, аз ҷиҳати андоза, шакл ва ранг гуногунанд. Сохти онҳо дар ҳама ҷонварон яксон нест: * '''[[Ширхӯрон]]''' (ҷайраҳо ва [[Хорпуштак|хорпуштакҳо]]): Хорҳо аз мӯйҳои шаклдигаркарда ба вуҷуд омада, бештар аз [[кератин]] сохта шудаанд. Даруни баъзе хорҳо ковок ё исфанҷмонанд буда, ин сохтор онҳоро сабук ва ҳамзамон устувор мегардонад.<ref name="Vincent">{{cite journal |last1=Vincent |first1=J. F. V. |last2=Owers |first2=P. |title=Mechanical design of hedgehog spines and porcupine quills |journal=Journal of Zoology |year=1986 |volume=210 |issue=1 |pages=55–75 |doi=10.1111/j.1469-7998.1986.tb03620.x}}</ref> * '''[[Моҳиҳо]]''': Хорҳо бештар аз бофтаи [[Устухон|устухонӣ]] сохта шудаанд.<ref name="FishGlossary">{{cite web |title=Glossary of fish terms |url=https://australian.museum/learn/animals/fishes/glossary-of-fish-terms/ |publisher=Australian Museum |language=en}}</ref> * '''[[Хорпушти баҳрӣ|Хорпуштҳои баҳрӣ]]''': Хорҳо аз моддаҳои оҳакӣ, асосан аз [[Карбонати калсий|карбонати калсий]], сохта шудаанд.<ref name="UrchinCalcite">{{cite journal |last1=Politi |first1=Yael |last2=Arad |first2=Talmon |last3=Klein |first3=Eugenia |last4=Weiner |first4=Steve |last5=Addadi |first5=Lia |title=Sea urchin spine calcite forms via a transient amorphous calcium carbonate phase |journal=Science |year=2004 |volume=306 |issue=5699 |pages=1161–1164 |doi=10.1126/science.1102289}}</ref> == Вазифаҳо == Хорҳо пеш аз ҳама ҷонваронро аз дарандаҳо муҳофизат мекунанд. Нӯги тези онҳо метавонад ба бадани ҳамлагар халида, ӯро захмин кунад. Аммо хорҳо вазифаҳои дигар низ доранд: * '''Огоҳсозӣ''': Баъзе ҷайраҳо бо ҷунбонидани дукҳои думашон садои тақ-тақ бароварда, дарандаҳоро аз наздик шудан бозмедоранд. Ҳамчунин рангҳои баланду чашмнамои хорҳо ([[апосематизм]]) метавонанд дарандаҳоро аз дур низ огоҳ кунанд.<ref name="Warning">{{cite journal |last1=Speed |first1=Michael P. |last2=Ruxton |first2=Graeme D. |title=Warning displays in spiny animals: One (more) evolutionary route to aposematism |journal=Evolution |year=2005 |volume=59 |issue=12 |pages=2499–2508 |doi=10.1111/j.0014-3820.2005.tb00963.x}}</ref><ref name="PorcupineZoo">{{cite web |title=Porcupine |url=https://animals.sandiegozoo.org/animals/porcupine |publisher=San Diego Zoo Wildlife Alliance |language=en}}</ref> * '''Ҳаракат''': [[Хорпушти баҳрӣ|Хорпуштҳои баҳрӣ]] бо ёрии хорҳояшон дар таги баҳр ҳаракат мекунанд.<ref name="UrchinMovement">{{cite web |title=Sea urchins: Strange and spiny wonders of the ocean |url=https://www.nhm.ac.uk/discover/sea-urchins-strange-and-spiny-wonders-of-the-ocean.html |publisher=Natural History Museum |language=en}}</ref> * '''Устуворӣ''': Хорҳои хорпуштҳои баҳрӣ ба устувор нигоҳ доштани баданашон ёрӣ мерасонанд. Дар моҳиҳо бошад, хорҳои болҳои шиноварӣ барои нигоҳ доштани баланс ҳангоми шиноварӣ хизмат мекунанд.<ref name="FinFunction">{{cite web |title=Living in Water: Chapter 4 |url=https://tpwd.texas.gov/education/resources/aquatic-science/tas/chapters/chapter-4/ |publisher=Texas Parks and Wildlife Department |language=en}}</ref> * '''Заҳрзанӣ''': Дар баъзе ҷонварони баҳрӣ хорҳо барои ба бадани ҳамлагар ворид кардани заҳр хизмат мекунанд.<ref name="StingraySmithsonian">{{cite web |title=Freshwater stingray |url=https://nationalzoo.si.edu/animals/freshwater-stingray |publisher=Smithsonian’s National Zoo and Conservation Biology Institute |language=en}}</ref> == Намудҳо == === Ширхӯрон === [[File:Irish hedgehog.jpg|thumb|Ба лӯнда печидани хорпуштак]] Хору дукҳо дар ҷайраҳо, [[хорпуштак]]ҳо, [[Мӯрчахӯраки хордор|мӯрчахӯракон]], [[тенрек|теғпуштак]]ҳо ва баъзе [[хояндаҳо]]и дигар, аз ҷумлаи [[Муши хордор|мушҳои хордор]], дида мешаванд.<ref name="Crofts"/><ref name="EchidnaMuseum">{{cite web |title=Echidna research in the Mammalogy collection |url=https://australian.museum/learn/teachers/learning/echidna-research/ |publisher=Australian Museum |language=en}}</ref> Дар ҷайраҳо дукҳо бисёртар паҳлӯҳову пушти баданро мепӯшонанд. Ҳангоми хатар, ҷайра дукҳояшро рост карда, худро калонтар нишон медиҳад. Агар даранда наздик ояд, бо дукҳояш ба он осеб мерасонад.<ref name="Cornell">{{cite web |title=Porcupine quill injuries in dogs |url=https://www.vet.cornell.edu/departments-centers-and-institutes/riney-canine-health-center/canine-health-information/porcupine-quill-injuries-in-dogs |publisher=Cornell University College of Veterinary Medicine |language=en}}</ref><ref name="PorcupineTPWD">{{cite web |title=Porcupines — Introducing Mammals to Young Naturalists |url=https://tpwd.texas.gov/publications/nonpwdpubs/introducing_mammals/porcupines/ |publisher=Texas Parks and Wildlife Department |language=en}}</ref> Хорҳои хорпуштакҳо аз дукҳои ҷайраҳо кӯтоҳтар буда, ба пӯсташон сахт часпидаанд. Ҳангоми хатар, хорпуштак худро лӯнда карда, [[Сар|сар]], [[Шикам|шикам]] ва дигар ҷойҳои нарми баданашро зери хорҳояш пинҳон мекунад.<ref name="HedgehogRSPCA">{{cite web |title=Hedgehogs in the UK |url=https://www.rspca.org.uk/adviceandwelfare/wildlife/hedgehogs |publisher=RSPCA |language=en}}</ref><ref name="HedgehogCalgary">{{cite web |title=Hedgehog Anatomy |url=https://vet.ucalgary.ca/summercamps/anatomy/wednesday/exotics |publisher=University of Calgary Faculty of Veterinary Medicine |language=en}}</ref> Ҳарчанд ҷайраҳо, хорпуштакҳо ва мӯрчахӯракони хордор ба гурӯҳҳои гуногуни ширхӯрон мансуб бошанд ҳам, хорҳои ҳамаи онҳо аз мӯйҳои шаклдигаркарда ба вуҷуд омадаанд.<ref name="EchidnaCSIRO">{{cite web |title=The echidna (or spiny ant-eater) (1969) |url=https://csiropedia.csiro.au/echidna-spiny-ant-eater-1969/ |publisher=CSIROpedia |language=en}}</ref> === Моҳиҳо === [[Акс:MC Rotfeuerfisch.jpg|thumb|[[Шермоҳӣ]] бо хорҳои дарозу заҳрнок]] Дар бисёр моҳиҳо хорҳои сахту нӯгтез дар [[боли шиноварӣ|болҳои шиноварӣ]] ҷойгир буда, барои устуворӣ ва муҳофизати бадани моҳӣ хизмат мекунанд. Ин хорҳо дурушт ва бебуғум буда, аз устухонҳои нарму чандири болҳо фарқ мекунанд.<ref name="FishAnatomy">{{cite web |title=Structure and Function — Fish |url=https://manoa.hawaii.edu/exploringourfluidearth/biological/fish/structure-and-function-fish |publisher=University of Hawaiʻi at Mānoa |language=en}}</ref> Дар баъзе намудҳо, аз ҷумла шермоҳӣ ({{lang-la|Pterois}}) ва моҳиҳои [[Оила (таксономия)|оилаи]] [[Каждуммоҳиҳо|каждуммоҳиҳо]] ({{lang-la|Scorpaenidae}}), хорҳо ба [[Ғадуди заҳрбарор|ғадудҳои заҳрбарор]] пайвастанд. Хор ба пӯст халида, онро мешикофад. Заҳр аз сӯрохии пайдошуда ба бадан ворид шуда, метавонад боиси [[заҳролудшавӣ]] гардад.<ref name="NOAA">{{cite web |title=What is a lionfish? |url=https://oceanservice.noaa.gov/facts/lionfish-facts.html |publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration |language=en}}</ref> {{clear}} === Бемӯҳраҳо === Хорҳо дар бемӯҳраҳо, ба монанди [[сӯзанпӯстон]], [[нармбаданҳо]] ва [[буғумпойҳо]] низ дида мешаванд. Дар хорпуштҳои баҳрӣ, хорҳо ба [[Скелет|скелети]] оҳакияш пайваст буда, вазифаи муҳофизат ва ҳаракаткуниро иҷро мекунанд.<ref name="SeaUrchin">{{cite web |title=Sea Stars, Urchins and Relatives |url=https://ocean.si.edu/ocean-life/invertebrates/sea-stars-urchins-and-relatives |publisher=Smithsonian Ocean |language=en}}</ref> [[Садаф]]и баъзе [[Шикампойҳо|шикампойҳо]] ва [[Нармбаданҳо|нармбаданҳои]] [[Дуғалсамадорон|дуғалсамадорон]] низ барҷастагиҳои хоршакл дорад. Синфи [[харчангшаклон]] ҳам намояндагоне дорад, ки [[Скелети берунӣ|скелети берунии]] онҳо хорпӯш ҳастанд.<ref name="ShellSpines">{{cite web |last=Leal |first=José H. |title=A Coat of Sharp Spines |url=https://www.shellmuseum.org/post/a-coat-of-sharp-spines |publisher=Bailey-Matthews National Shell Museum |date=2019-11-15 |language=en}}</ref><ref name="ThornyOyster">{{cite web |title=Pacific Thorny Oyster |url=https://qrius.si.edu/browse/object/10010589 |publisher=Smithsonian Institution |language=en}}</ref><ref name="CrabSpines">{{cite web |title=Alaskan King Crab |url=https://www.aquariumofpacific.org/onlinelearningcenter/species/alaskan_king_crab |publisher=Aquarium of the Pacific |language=en}}</ref> [[Кирмина|Кирминаҳои]] баъзе [[Шабпарак|шабпаракҳо]] бо мӯякҳои сахту хоршакл пӯшида шудаанд. Кирминаҳои шабпаракҳои [[Авлод (таксономия)|авлоди]] [[Лономия|лономия]], ки дар [[Амрикои Ҷанубӣ]] зиндагӣ мекунанд, хорҳои бисёр заҳрнок доранд. Агар хорҳои онҳо ба пӯст халанд, заҳр метавонад ба [[лахташавӣ|лахташавии]] хун халал расонад ва дар ҳолатҳои вазнин боиси [[Хунравӣ|хунравӣ]] ва осеби [[Гурда|гурдаҳо]] шавад.<ref name="Lonomia">{{cite journal |last1=Maggi |first1=Silviane |last2=Faulhaber |first2=Gustavo Adolpho Moreira |title=Lonomia obliqua Walker (Lepidoptera: Saturniidae): hemostasis implications |journal=Revista da Associação Médica Brasileira |year=2015 |volume=61 |issue=3 |pages=263–268 |doi=10.1590/1806-9282.61.03.263}}</ref><ref name="LonomiaToxin">{{cite journal |last1=Veiga |first1=A. B. |last2=Blochtein |first2=B. |last3=Guimarães |first3=J. A. |title=Structures involved in production, secretion and injection of the venom produced by the caterpillar Lonomia obliqua (Lepidoptera, Saturniidae) |journal=Toxicon |year=2001 |volume=39 |issue=9 |pages=1343–1351 |doi=10.1016/S0041-0101(01)00086-1}}</ref><ref name="LonomiaReview">{{cite journal |last1=Carrijo-Carvalho |first1=Linda Christian |last2=Chudzinski-Tavassi |first2=Ana Marisa |title=The venom of the Lonomia caterpillar: an overview |journal=Toxicon |year=2007 |volume=49 |issue=6 |pages=741–757 |doi=10.1016/j.toxicon.2006.11.033}}</ref> <gallery mode="packed" heights="180"> File:Spondylus.jpg|[[Чинсадафи хордори шоҳӣ]] File:Spiny king crab md.jpg|[[Харчанги хордори калифорнӣ]] File:Lonomia-obliqua-citsc-1.jpg|Кирминаи [[Лономияи каҷак|лономияи каҷак]] </gallery> == Пайдоиш == Хорҳо дар ҳар гурӯҳи ҷонварон дар раванди [[таҳаввул|эволютсия]] ҷудогона ба вуҷуд омадаанд. Ин падида намунаи [[таҳаввули ҳамгаро|эволютсияи ҳамгаро]] мебошад, ки дар он [[Ҷондор (биология)|организмҳои]] ҳархела новобаста аз ҳамдигар хусусиятҳои монанд пайдо мекунанд.<ref name="Crofts"/> Пайдоиши хорҳо бо зарурати муҳофизат аз дарандаҳо алоқаманд аст. Хору дигар сохторҳои муҳофизатӣ бештар дар ширхӯроне пайдо шудаанд, ки дар ҷойҳои кушод зиндагӣ мекунанд ва имкони пинҳон шудан ё гурехтанашон кам аст.<ref name="Stankowich">{{cite journal |last1=Stankowich |first1=Theodore |last2=Campbell |first2=Lisa A. |title=Living in the danger zone: Exposure to predators and the evolution of spines and body armor in mammals |journal=Evolution |year=2016 |volume=70 |issue=7 |pages=1501–1511 |doi=10.1111/evo.12961}}</ref> == Осебрасонӣ == [[File:Sea urchin injury.jpg|thumb|150px|Пое, ки ба он хорҳои хорпушти баҳрӣ халидааст]] Хорҳо ба пӯст халида, онро захмӣ мекунанд. Шиддати осеб ба шаклу андозаи хор, чуқурии захм ва заҳрнокии он вобаста аст. Хорҳое, ки дар [[Бофта|бофтаҳои бадан]] мемонанд, метавонанд боиси [[дард]], варам, [[газак]] ва [[сироят]] шаванд.<ref name="UrchinNPS">{{cite web |title=Sea Urchin |url=https://www.nps.gov/places/sea-urchin.htm |publisher=U.S. National Park Service |language=en}}</ref> Дукҳои ҷайра ҳарчанд заҳрнок набошанд ҳам, онҳо метавонанд ба пӯст чуқур халанд. Агар дук дар бадан монад, метавонад шикаста, ба бофтаҳои дарунтар кӯчад ва ба [[Узв|узвҳои дохилӣ]] осеб расонад. Аз ин рӯ, хорҳои халидаро набояд худсарона берун кашид. Дар чунин ҳолат бояд ҳатман ба [[пизишк]] муроҷиат кард.<ref name="Cornell"/> Хорҳои баъзе моҳиҳо заҳрноканд. [[Заҳр|Заҳри]] онҳо метавонад ба кори [[дил]] ва нафаскашӣ таъсир расонад ва ҳатто боиси [[марг]] гардад.<ref name="CDC">{{cite web |title=Poisonings, Envenomations, and Toxic Exposures During Travel |url=https://www.cdc.gov/yellow-book/hcp/environmental-hazards-risks/poisonings-envenomations-and-toxic-exposures-during-travel.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |language=en}}</ref> == Корбурд == [[File:Porcupine quill box (12268979095).jpg|thumb|Қуттие, ки аз дукҳои ҷайра сохта шудааст]] Хорҳои баъзе ҷонварон аз замонҳои қадим барои сохтани зевару ашёи ороишӣ истифода мешуданд. Мардуми бумии [[Амрикои Шимолӣ]] дукҳои ҷайраро ранг карда, бо онҳо [[пӯшок]], [[пойафзор]], [[халта]] ва дигар чизҳоро оро медоданд. Ин ҳунарро [[Дуккорӣ|дуккорӣ]] ({{lang-en|quillwork}}) меноманд.<ref name="Quillwork">{{cite book |last=Orchard |first=William C. |title=The Technique of Porcupine-Quill Decoration Among the North American Indians |publisher=Museum of the American Indian, Heye Foundation |year=1916 |doi=10.5479/sil.451243.39088016090201}}</ref><ref name="QuillworkMuseum">{{cite web |title=Moccasins |url=https://americanindian.si.edu/collections-search/object/NMAI_132259 |publisher=National Museum of the American Indian, Smithsonian Institution |language=en}}</ref> Олимон сохти дукҳои ҷайраро меомӯзанд, то дар асоси онҳо сӯзанҳои пизишкӣ ва дигар асбобҳои [[Ҷарроҳӣ|ҷарроҳии]] навро созанд.<ref name="Cho">{{cite journal |last1=Cho |first1=Woo Kyung |last2=Ankrum |first2=James A. |last3=Guo |first3=Dagang |last4=Chester |first4=Shawn A. |last5=Yang |first5=Seung Yun |last6=Kashyap |first6=Anurag |last7=Campbell |first7=Georgina A. |last8=Wood |first8=Robert J. |last9=Rijal |first9=Ram K. |last10=Karnik |first10=Rohit |last11=Langer |first11=Robert |last12=Karp |first12=Jeffrey M. |title=Microstructured barbs on the North American porcupine quill enable easy tissue penetration and difficult removal |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |year=2012 |volume=109 |issue=52 |pages=21289–21294 |doi=10.1073/pnas.1216441109}}</ref> == Адабиёт == {{reflist}} [[Гурӯҳ:Анатомияи ҳайвонот]] [[Гурӯҳ:Муҳофизати ҳайвонот]] [[Гурӯҳ:Зоология]] ir08fy3dc0360sbpzybo9ftpb4f6ypp 1490773 1490772 2026-10-23T01:38:06Z Zosya95 54344 1490773 wikitext text/x-wiki {{Дигар маъноҳо|Хор (мазмунҳо)}} {{Дигар маъноҳо|Дук (мазмунҳо)}} [[Акс:Stekelvarken Aiguilles Porc-épic.jpg|thumb|Дукҳои [[ҷайра]]]] '''Хор''', '''дук''' ё '''дуг''' — сохтори сахту нӯгтезест, ки дар бадани баъзе [[ҷонварон]] дида мешавад ва бештар барои муҳофизат хизмат мекунад. Хорҳо дар гурӯҳҳои гуногуни [[мӯҳрадорон]] ва [[бемӯҳраҳо]] дида шуда, аз ҷиҳати андоза, шакл, таркиб ва корбурд фарқ мекунанд. Хорҳо ғайр аз муҳофизат, барои ҳаракат, устувор нигоҳ доштани бадан, огоҳ кардани душман ва заҳрзанӣ низ ба кор мераванд.<ref name="Crofts">{{cite journal |last1=Crofts |first1=Stephanie B. |last2=Stankowich |first2=Theodore |title=Stabbing Spines: A Review of the Biomechanics and Evolution of Defensive Spines |journal=Integrative and Comparative Biology |year=2021 |volume=61 |issue=2 |pages=655–667 |doi=10.1093/icb/icab099}}</ref> == Сохт == [[File:S. purp Sea urchin spines 1505.jpg|thumb|Хорҳои сӯзанмонанди хорпушти баҳрӣ]] Хорҳо бештар дарозрӯя ё сӯзанмонанд буда, аз ҷиҳати андоза, шакл ва ранг гуногунанд. Сохти онҳо дар ҳама ҷонварон яксон нест: * '''[[Ширхӯрон]]''' (ҷайраҳо ва [[Хорпуштак|хорпуштакҳо]]): Хорҳо аз мӯйҳои шаклдигаркарда ба вуҷуд омада, бештар аз [[кератин]] сохта шудаанд. Даруни баъзе хорҳо ковок ё исфанҷмонанд буда, ин сохтор онҳоро сабук ва ҳамзамон устувор мегардонад.<ref name="Vincent">{{cite journal |last1=Vincent |first1=J. F. V. |last2=Owers |first2=P. |title=Mechanical design of hedgehog spines and porcupine quills |journal=Journal of Zoology |year=1986 |volume=210 |issue=1 |pages=55–75 |doi=10.1111/j.1469-7998.1986.tb03620.x}}</ref> * '''[[Моҳиҳо]]''': Хорҳо бештар аз бофтаи [[Устухон|устухонӣ]] сохта шудаанд.<ref name="FishGlossary">{{cite web |title=Glossary of fish terms |url=https://australian.museum/learn/animals/fishes/glossary-of-fish-terms/ |publisher=Australian Museum |language=en}}</ref> * '''[[Хорпушти баҳрӣ|Хорпуштҳои баҳрӣ]]''': Хорҳо аз моддаҳои оҳакӣ, асосан аз [[Карбонати калсий|карбонати калсий]], сохта шудаанд.<ref name="UrchinCalcite">{{cite journal |last1=Politi |first1=Yael |last2=Arad |first2=Talmon |last3=Klein |first3=Eugenia |last4=Weiner |first4=Steve |last5=Addadi |first5=Lia |title=Sea urchin spine calcite forms via a transient amorphous calcium carbonate phase |journal=Science |year=2004 |volume=306 |issue=5699 |pages=1161–1164 |doi=10.1126/science.1102289}}</ref> == Вазифаҳо == Хорҳо пеш аз ҳама ҷонваронро аз дарандаҳо муҳофизат мекунанд. Нӯги тези онҳо метавонад ба бадани ҳамлагар халида, ӯро захмин кунад. Аммо хорҳо вазифаҳои дигар низ доранд: * '''Огоҳсозӣ''': Баъзе ҷайраҳо бо ҷунбонидани дукҳои думашон садои тақ-тақ бароварда, дарандаҳоро аз наздик шудан бозмедоранд. Ҳамчунин рангҳои баланду чашмнамои хорҳо ([[апосематизм]]) метавонанд дарандаҳоро аз дур низ огоҳ кунанд.<ref name="Warning">{{cite journal |last1=Speed |first1=Michael P. |last2=Ruxton |first2=Graeme D. |title=Warning displays in spiny animals: One (more) evolutionary route to aposematism |journal=Evolution |year=2005 |volume=59 |issue=12 |pages=2499–2508 |doi=10.1111/j.0014-3820.2005.tb00963.x}}</ref><ref name="PorcupineZoo">{{cite web |title=Porcupine |url=https://animals.sandiegozoo.org/animals/porcupine |publisher=San Diego Zoo Wildlife Alliance |language=en}}</ref> * '''Ҳаракат''': [[Хорпушти баҳрӣ|Хорпуштҳои баҳрӣ]] бо ёрии хорҳояшон дар таги баҳр ҳаракат мекунанд.<ref name="UrchinMovement">{{cite web |title=Sea urchins: Strange and spiny wonders of the ocean |url=https://www.nhm.ac.uk/discover/sea-urchins-strange-and-spiny-wonders-of-the-ocean.html |publisher=Natural History Museum |language=en}}</ref> * '''Устуворӣ''': Хорҳои хорпуштҳои баҳрӣ ба устувор нигоҳ доштани баданашон ёрӣ мерасонанд. Дар моҳиҳо бошад, хорҳои болҳои шиноварӣ барои нигоҳ доштани баланс ҳангоми шиноварӣ хизмат мекунанд.<ref name="FinFunction">{{cite web |title=Living in Water: Chapter 4 |url=https://tpwd.texas.gov/education/resources/aquatic-science/tas/chapters/chapter-4/ |publisher=Texas Parks and Wildlife Department |language=en}}</ref> * '''Заҳрзанӣ''': Дар баъзе ҷонварони баҳрӣ хорҳо барои ба бадани ҳамлагар ворид кардани заҳр хизмат мекунанд.<ref name="StingraySmithsonian">{{cite web |title=Freshwater stingray |url=https://nationalzoo.si.edu/animals/freshwater-stingray |publisher=Smithsonian’s National Zoo and Conservation Biology Institute |language=en}}</ref> == Намудҳо == === Ширхӯрон === [[File:Irish hedgehog.jpg|thumb|Ба лӯнда печидани хорпуштак]] Хору дукҳо дар ҷайраҳо, [[хорпуштак]]ҳо, [[Мӯрчахӯраки хордор|мӯрчахӯракон]], [[тенрек|теғпуштак]]ҳо ва баъзе [[хояндаҳо]]и дигар, аз ҷумлаи [[Муши хордор|мушҳои хордор]], дида мешаванд.<ref name="Crofts"/><ref name="EchidnaMuseum">{{cite web |title=Echidna research in the Mammalogy collection |url=https://australian.museum/learn/teachers/learning/echidna-research/ |publisher=Australian Museum |language=en}}</ref> Дар ҷайраҳо дукҳо бисёртар паҳлӯҳову пушти баданро мепӯшонанд. Ҳангоми хатар, ҷайра дукҳояшро рост карда, худро калонтар нишон медиҳад. Агар даранда наздик ояд, бо дукҳояш ба он осеб мерасонад.<ref name="Cornell">{{cite web |title=Porcupine quill injuries in dogs |url=https://www.vet.cornell.edu/departments-centers-and-institutes/riney-canine-health-center/canine-health-information/porcupine-quill-injuries-in-dogs |publisher=Cornell University College of Veterinary Medicine |language=en}}</ref><ref name="PorcupineTPWD">{{cite web |title=Porcupines — Introducing Mammals to Young Naturalists |url=https://tpwd.texas.gov/publications/nonpwdpubs/introducing_mammals/porcupines/ |publisher=Texas Parks and Wildlife Department |language=en}}</ref> Хорҳои хорпуштакҳо аз дукҳои ҷайраҳо кӯтоҳтар буда, ба пӯсташон сахт часпидаанд. Ҳангоми хатар, хорпуштак худро лӯнда карда, [[Сар|сар]], [[Шикам|шикам]] ва дигар ҷойҳои нарми баданашро зери хорҳояш пинҳон мекунад.<ref name="HedgehogRSPCA">{{cite web |title=Hedgehogs in the UK |url=https://www.rspca.org.uk/adviceandwelfare/wildlife/hedgehogs |publisher=RSPCA |language=en}}</ref><ref name="HedgehogCalgary">{{cite web |title=Hedgehog Anatomy |url=https://vet.ucalgary.ca/summercamps/anatomy/wednesday/exotics |publisher=University of Calgary Faculty of Veterinary Medicine |language=en}}</ref> Ҳарчанд ҷайраҳо, хорпуштакҳо ва мӯрчахӯракони хордор ба гурӯҳҳои гуногуни ширхӯрон мансуб бошанд ҳам, хорҳои ҳамаи онҳо аз мӯйҳои шаклдигаркарда ба вуҷуд омадаанд.<ref name="EchidnaCSIRO">{{cite web |title=The echidna (or spiny ant-eater) (1969) |url=https://csiropedia.csiro.au/echidna-spiny-ant-eater-1969/ |publisher=CSIROpedia |language=en}}</ref> === Моҳиҳо === [[Акс:MC Rotfeuerfisch.jpg|thumb|[[Шермоҳӣ]] бо хорҳои дарозу заҳрнок]] Дар бисёр моҳиҳо хорҳои сахту нӯгтез дар [[боли шиноварӣ|болҳои шиноварӣ]] ҷойгир буда, барои устуворӣ ва муҳофизати бадани моҳӣ хизмат мекунанд. Ин хорҳо дурушт ва бебуғум буда, аз устухонҳои нарму чандири болҳо фарқ мекунанд.<ref name="FishAnatomy">{{cite web |title=Structure and Function — Fish |url=https://manoa.hawaii.edu/exploringourfluidearth/biological/fish/structure-and-function-fish |publisher=University of Hawaiʻi at Mānoa |language=en}}</ref> Дар баъзе намудҳо, аз ҷумла шермоҳӣ ({{lang-la|Pterois}}) ва моҳиҳои [[Оила (таксономия)|оилаи]] [[Каждуммоҳиҳо|каждуммоҳиҳо]] ({{lang-la|Scorpaenidae}}), хорҳо ба [[Ғадуди заҳрбарор|ғадудҳои заҳрбарор]] пайвастанд. Хор ба пӯст халида, онро мешикофад. Заҳр аз сӯрохии пайдошуда ба бадан ворид шуда, метавонад боиси [[заҳролудшавӣ]] гардад.<ref name="NOAA">{{cite web |title=What is a lionfish? |url=https://oceanservice.noaa.gov/facts/lionfish-facts.html |publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration |language=en}}</ref> {{clear}} === Бемӯҳраҳо === Хорҳо дар бемӯҳраҳо, ба монанди [[сӯзанпӯстон]], [[нармбаданҳо]] ва [[буғумпойҳо]] низ дида мешаванд. Дар хорпуштҳои баҳрӣ, хорҳо ба [[Скелет|скелети]] оҳакияш пайваст буда, вазифаи муҳофизат ва ҳаракаткуниро иҷро мекунанд.<ref name="SeaUrchin">{{cite web |title=Sea Stars, Urchins and Relatives |url=https://ocean.si.edu/ocean-life/invertebrates/sea-stars-urchins-and-relatives |publisher=Smithsonian Ocean |language=en}}</ref> [[Садаф]]и баъзе [[Шикампойҳо|шикампойҳо]] ва [[Нармбаданҳо|нармбаданҳои]] [[Дуғалсамадорон|дуғалсамадорон]] низ барҷастагиҳои хоршакл дорад. Синфи [[харчангшаклон]] ҳам намояндагоне дорад, ки [[Скелети берунӣ|скелети берунии]] онҳо хорпӯш ҳастанд.<ref name="ShellSpines">{{cite web |last=Leal |first=José H. |title=A Coat of Sharp Spines |url=https://www.shellmuseum.org/post/a-coat-of-sharp-spines |publisher=Bailey-Matthews National Shell Museum |date=2019-11-15 |language=en}}</ref><ref name="ThornyOyster">{{cite web |title=Pacific Thorny Oyster |url=https://qrius.si.edu/browse/object/10010589 |publisher=Smithsonian Institution |language=en}}</ref><ref name="CrabSpines">{{cite web |title=Alaskan King Crab |url=https://www.aquariumofpacific.org/onlinelearningcenter/species/alaskan_king_crab |publisher=Aquarium of the Pacific |language=en}}</ref> [[Кирмина|Кирминаҳои]] баъзе [[Шабпарак|шабпаракҳо]] бо мӯякҳои сахту хоршакл пӯшида шудаанд. Кирминаҳои шабпаракҳои [[Авлод (таксономия)|авлоди]] [[Лономия|лономия]], ки дар [[Амрикои Ҷанубӣ]] зиндагӣ мекунанд, хорҳои бисёр заҳрнок доранд. Агар хорҳои онҳо ба пӯст халанд, заҳр метавонад ба [[лахташавӣ|лахташавии]] хун халал расонад ва дар ҳолатҳои вазнин боиси [[Хунравӣ|хунравӣ]] ва осеби [[Гурда|гурдаҳо]] шавад.<ref name="Lonomia">{{cite journal |last1=Maggi |first1=Silviane |last2=Faulhaber |first2=Gustavo Adolpho Moreira |title=Lonomia obliqua Walker (Lepidoptera: Saturniidae): hemostasis implications |journal=Revista da Associação Médica Brasileira |year=2015 |volume=61 |issue=3 |pages=263–268 |doi=10.1590/1806-9282.61.03.263}}</ref><ref name="LonomiaToxin">{{cite journal |last1=Veiga |first1=A. B. |last2=Blochtein |first2=B. |last3=Guimarães |first3=J. A. |title=Structures involved in production, secretion and injection of the venom produced by the caterpillar Lonomia obliqua (Lepidoptera, Saturniidae) |journal=Toxicon |year=2001 |volume=39 |issue=9 |pages=1343–1351 |doi=10.1016/S0041-0101(01)00086-1}}</ref><ref name="LonomiaReview">{{cite journal |last1=Carrijo-Carvalho |first1=Linda Christian |last2=Chudzinski-Tavassi |first2=Ana Marisa |title=The venom of the Lonomia caterpillar: an overview |journal=Toxicon |year=2007 |volume=49 |issue=6 |pages=741–757 |doi=10.1016/j.toxicon.2006.11.033}}</ref> <gallery mode="packed" heights="180"> File:Spondylus.jpg|[[Чинсадафи хордори шоҳӣ]] File:Spiny king crab md.jpg|[[Харчанги хордори калифорнӣ]] File:Lonomia-obliqua-citsc-1.jpg|Кирминаи [[Лономияи каҷак|лономияи каҷак]] </gallery> == Пайдоиш == Хорҳо дар ҳар гурӯҳи ҷонварон дар раванди [[таҳаввул|эволютсия]] ҷудогона ба вуҷуд омадаанд. Ин падида намунаи [[таҳаввули ҳамгаро|эволютсияи ҳамгаро]] мебошад, ки дар он [[Ҷондор (биология)|организмҳои]] ҳархела новобаста аз ҳамдигар хусусиятҳои монанд пайдо мекунанд.<ref name="Crofts"/> Пайдоиши хорҳо бо зарурати муҳофизат аз дарандаҳо алоқаманд аст. Хору дигар сохторҳои муҳофизатӣ бештар дар ширхӯроне пайдо шудаанд, ки дар ҷойҳои кушод зиндагӣ мекунанд ва имкони пинҳон шудан ё гурехтанашон кам аст.<ref name="Stankowich">{{cite journal |last1=Stankowich |first1=Theodore |last2=Campbell |first2=Lisa A. |title=Living in the danger zone: Exposure to predators and the evolution of spines and body armor in mammals |journal=Evolution |year=2016 |volume=70 |issue=7 |pages=1501–1511 |doi=10.1111/evo.12961}}</ref> == Осебрасонӣ == [[File:Sea urchin injury.jpg|thumb|150px|Пое, ки ба он хорҳои хорпушти баҳрӣ халидааст]] Хорҳо ба пӯст халида, онро захмӣ мекунанд. Шиддати осеб ба шаклу андозаи хор, чуқурии захм ва заҳрнокии он вобаста аст. Хорҳое, ки дар [[Бофта|бофтаҳои бадан]] мемонанд, метавонанд боиси [[дард]], варам, [[газак]] ва [[сироят]] шаванд.<ref name="UrchinNPS">{{cite web |title=Sea Urchin |url=https://www.nps.gov/places/sea-urchin.htm |publisher=U.S. National Park Service |language=en}}</ref> Дукҳои ҷайра ҳарчанд заҳрнок набошанд ҳам, онҳо метавонанд ба пӯст чуқур халанд. Агар дук дар бадан монад, метавонад шикаста, ба бофтаҳои дарунтар кӯчад ва ба [[Узв|узвҳои дохилӣ]] осеб расонад. Аз ин рӯ, хорҳои халидаро набояд худсарона берун кашид. Дар чунин ҳолат бояд ҳатман ба [[пизишк]] муроҷиат кард.<ref name="Cornell"/> Хорҳои баъзе моҳиҳо заҳрноканд. [[Заҳр|Заҳри]] онҳо метавонад ба кори [[дил]] ва нафаскашӣ таъсир расонад ва ҳатто боиси [[марг]] гардад.<ref name="CDC">{{cite web |title=Poisonings, Envenomations, and Toxic Exposures During Travel |url=https://www.cdc.gov/yellow-book/hcp/environmental-hazards-risks/poisonings-envenomations-and-toxic-exposures-during-travel.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |language=en}}</ref> == Корбурд == [[File:Porcupine quill box (12268979095).jpg|thumb|Қуттие, ки аз дукҳои ҷайра сохта шудааст]] Хорҳои баъзе ҷонварон аз замонҳои қадим барои сохтани зевару ашёи ороишӣ истифода мешуданд. Мардуми бумии [[Амрикои Шимолӣ]] дукҳои ҷайраро ранг карда, бо онҳо [[пӯшок]], [[пойафзор]], [[халта]] ва дигар чизҳоро оро медоданд. Ин ҳунарро [[Дуккорӣ|дуккорӣ]] ({{lang-en|quillwork}}) меноманд.<ref name="Quillwork">{{cite book |last=Orchard |first=William C. |title=The Technique of Porcupine-Quill Decoration Among the North American Indians |publisher=Museum of the American Indian, Heye Foundation |year=1916 |doi=10.5479/sil.451243.39088016090201}}</ref><ref name="QuillworkMuseum">{{cite web |title=Moccasins |url=https://americanindian.si.edu/collections-search/object/NMAI_132259 |publisher=National Museum of the American Indian, Smithsonian Institution |language=en}}</ref> Олимон сохти дукҳои ҷайраро меомӯзанд, то дар асоси онҳо сӯзанҳои пизишкӣ ва дигар асбобҳои [[Ҷарроҳӣ|ҷарроҳии]] навро созанд.<ref name="Cho">{{cite journal |last1=Cho |first1=Woo Kyung |last2=Ankrum |first2=James A. |last3=Guo |first3=Dagang |last4=Chester |first4=Shawn A. |last5=Yang |first5=Seung Yun |last6=Kashyap |first6=Anurag |last7=Campbell |first7=Georgina A. |last8=Wood |first8=Robert J. |last9=Rijal |first9=Ram K. |last10=Karnik |first10=Rohit |last11=Langer |first11=Robert |last12=Karp |first12=Jeffrey M. |title=Microstructured barbs on the North American porcupine quill enable easy tissue penetration and difficult removal |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |year=2012 |volume=109 |issue=52 |pages=21289–21294 |doi=10.1073/pnas.1216441109}}</ref> == Адабиёт == {{reflist}} [[Гурӯҳ:Анатомияи ҳайвонот]] [[Гурӯҳ:Муҳофизати ҳайвонот]] [[Гурӯҳ:Зоология]] jpvhvjn5lt9xd1nceoajhqw22zp1d70 1490783 1490773 2026-10-23T02:54:16Z Zosya95 54344 /* Бемӯҳраҳо */ 1490783 wikitext text/x-wiki {{Дигар маъноҳо|Хор (мазмунҳо)}} {{Дигар маъноҳо|Дук (мазмунҳо)}} [[Акс:Stekelvarken Aiguilles Porc-épic.jpg|thumb|Дукҳои [[ҷайра]]]] '''Хор''', '''дук''' ё '''дуг''' — сохтори сахту нӯгтезест, ки дар бадани баъзе [[ҷонварон]] дида мешавад ва бештар барои муҳофизат хизмат мекунад. Хорҳо дар гурӯҳҳои гуногуни [[мӯҳрадорон]] ва [[бемӯҳраҳо]] дида шуда, аз ҷиҳати андоза, шакл, таркиб ва корбурд фарқ мекунанд. Хорҳо ғайр аз муҳофизат, барои ҳаракат, устувор нигоҳ доштани бадан, огоҳ кардани душман ва заҳрзанӣ низ ба кор мераванд.<ref name="Crofts">{{cite journal |last1=Crofts |first1=Stephanie B. |last2=Stankowich |first2=Theodore |title=Stabbing Spines: A Review of the Biomechanics and Evolution of Defensive Spines |journal=Integrative and Comparative Biology |year=2021 |volume=61 |issue=2 |pages=655–667 |doi=10.1093/icb/icab099}}</ref> == Сохт == [[File:S. purp Sea urchin spines 1505.jpg|thumb|Хорҳои сӯзанмонанди хорпушти баҳрӣ]] Хорҳо бештар дарозрӯя ё сӯзанмонанд буда, аз ҷиҳати андоза, шакл ва ранг гуногунанд. Сохти онҳо дар ҳама ҷонварон яксон нест: * '''[[Ширхӯрон]]''' (ҷайраҳо ва [[Хорпуштак|хорпуштакҳо]]): Хорҳо аз мӯйҳои шаклдигаркарда ба вуҷуд омада, бештар аз [[кератин]] сохта шудаанд. Даруни баъзе хорҳо ковок ё исфанҷмонанд буда, ин сохтор онҳоро сабук ва ҳамзамон устувор мегардонад.<ref name="Vincent">{{cite journal |last1=Vincent |first1=J. F. V. |last2=Owers |first2=P. |title=Mechanical design of hedgehog spines and porcupine quills |journal=Journal of Zoology |year=1986 |volume=210 |issue=1 |pages=55–75 |doi=10.1111/j.1469-7998.1986.tb03620.x}}</ref> * '''[[Моҳиҳо]]''': Хорҳо бештар аз бофтаи [[Устухон|устухонӣ]] сохта шудаанд.<ref name="FishGlossary">{{cite web |title=Glossary of fish terms |url=https://australian.museum/learn/animals/fishes/glossary-of-fish-terms/ |publisher=Australian Museum |language=en}}</ref> * '''[[Хорпушти баҳрӣ|Хорпуштҳои баҳрӣ]]''': Хорҳо аз моддаҳои оҳакӣ, асосан аз [[Карбонати калсий|карбонати калсий]], сохта шудаанд.<ref name="UrchinCalcite">{{cite journal |last1=Politi |first1=Yael |last2=Arad |first2=Talmon |last3=Klein |first3=Eugenia |last4=Weiner |first4=Steve |last5=Addadi |first5=Lia |title=Sea urchin spine calcite forms via a transient amorphous calcium carbonate phase |journal=Science |year=2004 |volume=306 |issue=5699 |pages=1161–1164 |doi=10.1126/science.1102289}}</ref> == Вазифаҳо == Хорҳо пеш аз ҳама ҷонваронро аз дарандаҳо муҳофизат мекунанд. Нӯги тези онҳо метавонад ба бадани ҳамлагар халида, ӯро захмин кунад. Аммо хорҳо вазифаҳои дигар низ доранд: * '''Огоҳсозӣ''': Баъзе ҷайраҳо бо ҷунбонидани дукҳои думашон садои тақ-тақ бароварда, дарандаҳоро аз наздик шудан бозмедоранд. Ҳамчунин рангҳои баланду чашмнамои хорҳо ([[апосематизм]]) метавонанд дарандаҳоро аз дур низ огоҳ кунанд.<ref name="Warning">{{cite journal |last1=Speed |first1=Michael P. |last2=Ruxton |first2=Graeme D. |title=Warning displays in spiny animals: One (more) evolutionary route to aposematism |journal=Evolution |year=2005 |volume=59 |issue=12 |pages=2499–2508 |doi=10.1111/j.0014-3820.2005.tb00963.x}}</ref><ref name="PorcupineZoo">{{cite web |title=Porcupine |url=https://animals.sandiegozoo.org/animals/porcupine |publisher=San Diego Zoo Wildlife Alliance |language=en}}</ref> * '''Ҳаракат''': [[Хорпушти баҳрӣ|Хорпуштҳои баҳрӣ]] бо ёрии хорҳояшон дар таги баҳр ҳаракат мекунанд.<ref name="UrchinMovement">{{cite web |title=Sea urchins: Strange and spiny wonders of the ocean |url=https://www.nhm.ac.uk/discover/sea-urchins-strange-and-spiny-wonders-of-the-ocean.html |publisher=Natural History Museum |language=en}}</ref> * '''Устуворӣ''': Хорҳои хорпуштҳои баҳрӣ ба устувор нигоҳ доштани баданашон ёрӣ мерасонанд. Дар моҳиҳо бошад, хорҳои болҳои шиноварӣ барои нигоҳ доштани баланс ҳангоми шиноварӣ хизмат мекунанд.<ref name="FinFunction">{{cite web |title=Living in Water: Chapter 4 |url=https://tpwd.texas.gov/education/resources/aquatic-science/tas/chapters/chapter-4/ |publisher=Texas Parks and Wildlife Department |language=en}}</ref> * '''Заҳрзанӣ''': Дар баъзе ҷонварони баҳрӣ хорҳо барои ба бадани ҳамлагар ворид кардани заҳр хизмат мекунанд.<ref name="StingraySmithsonian">{{cite web |title=Freshwater stingray |url=https://nationalzoo.si.edu/animals/freshwater-stingray |publisher=Smithsonian’s National Zoo and Conservation Biology Institute |language=en}}</ref> == Намудҳо == === Ширхӯрон === [[File:Irish hedgehog.jpg|thumb|Ба лӯнда печидани хорпуштак]] Хору дукҳо дар ҷайраҳо, [[хорпуштак]]ҳо, [[Мӯрчахӯраки хордор|мӯрчахӯракон]], [[тенрек|теғпуштак]]ҳо ва баъзе [[хояндаҳо]]и дигар, аз ҷумлаи [[Муши хордор|мушҳои хордор]], дида мешаванд.<ref name="Crofts"/><ref name="EchidnaMuseum">{{cite web |title=Echidna research in the Mammalogy collection |url=https://australian.museum/learn/teachers/learning/echidna-research/ |publisher=Australian Museum |language=en}}</ref> Дар ҷайраҳо дукҳо бисёртар паҳлӯҳову пушти баданро мепӯшонанд. Ҳангоми хатар, ҷайра дукҳояшро рост карда, худро калонтар нишон медиҳад. Агар даранда наздик ояд, бо дукҳояш ба он осеб мерасонад.<ref name="Cornell">{{cite web |title=Porcupine quill injuries in dogs |url=https://www.vet.cornell.edu/departments-centers-and-institutes/riney-canine-health-center/canine-health-information/porcupine-quill-injuries-in-dogs |publisher=Cornell University College of Veterinary Medicine |language=en}}</ref><ref name="PorcupineTPWD">{{cite web |title=Porcupines — Introducing Mammals to Young Naturalists |url=https://tpwd.texas.gov/publications/nonpwdpubs/introducing_mammals/porcupines/ |publisher=Texas Parks and Wildlife Department |language=en}}</ref> Хорҳои хорпуштакҳо аз дукҳои ҷайраҳо кӯтоҳтар буда, ба пӯсташон сахт часпидаанд. Ҳангоми хатар, хорпуштак худро лӯнда карда, [[Сар|сар]], [[Шикам|шикам]] ва дигар ҷойҳои нарми баданашро зери хорҳояш пинҳон мекунад.<ref name="HedgehogRSPCA">{{cite web |title=Hedgehogs in the UK |url=https://www.rspca.org.uk/adviceandwelfare/wildlife/hedgehogs |publisher=RSPCA |language=en}}</ref><ref name="HedgehogCalgary">{{cite web |title=Hedgehog Anatomy |url=https://vet.ucalgary.ca/summercamps/anatomy/wednesday/exotics |publisher=University of Calgary Faculty of Veterinary Medicine |language=en}}</ref> Ҳарчанд ҷайраҳо, хорпуштакҳо ва мӯрчахӯракони хордор ба гурӯҳҳои гуногуни ширхӯрон мансуб бошанд ҳам, хорҳои ҳамаи онҳо аз мӯйҳои шаклдигаркарда ба вуҷуд омадаанд.<ref name="EchidnaCSIRO">{{cite web |title=The echidna (or spiny ant-eater) (1969) |url=https://csiropedia.csiro.au/echidna-spiny-ant-eater-1969/ |publisher=CSIROpedia |language=en}}</ref> === Моҳиҳо === [[Акс:MC Rotfeuerfisch.jpg|thumb|[[Шермоҳӣ]] бо хорҳои дарозу заҳрнок]] Дар бисёр моҳиҳо хорҳои сахту нӯгтез дар [[боли шиноварӣ|болҳои шиноварӣ]] ҷойгир буда, барои устуворӣ ва муҳофизати бадани моҳӣ хизмат мекунанд. Ин хорҳо дурушт ва бебуғум буда, аз устухонҳои нарму чандири болҳо фарқ мекунанд.<ref name="FishAnatomy">{{cite web |title=Structure and Function — Fish |url=https://manoa.hawaii.edu/exploringourfluidearth/biological/fish/structure-and-function-fish |publisher=University of Hawaiʻi at Mānoa |language=en}}</ref> Дар баъзе намудҳо, аз ҷумла шермоҳӣ ({{lang-la|Pterois}}) ва моҳиҳои [[Оила (таксономия)|оилаи]] [[Каждуммоҳиҳо|каждуммоҳиҳо]] ({{lang-la|Scorpaenidae}}), хорҳо ба [[Ғадуди заҳрбарор|ғадудҳои заҳрбарор]] пайвастанд. Хор ба пӯст халида, онро мешикофад. Заҳр аз сӯрохии пайдошуда ба бадан ворид шуда, метавонад боиси [[заҳролудшавӣ]] гардад.<ref name="NOAA">{{cite web |title=What is a lionfish? |url=https://oceanservice.noaa.gov/facts/lionfish-facts.html |publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration |language=en}}</ref> {{clear}} === Бемӯҳраҳо === Хорҳо дар бемӯҳраҳо, ба монанди [[сӯзанпӯстон]], [[нармбаданҳо]] ва [[буғумпойҳо]] низ дида мешаванд. Дар хорпуштҳои баҳрӣ, хорҳо ба [[Скелет|скелети]] оҳакияш пайваст буда, вазифаи муҳофизат ва ҳаракаткуниро иҷро мекунанд.<ref name="SeaUrchin">{{cite web |title=Sea Stars, Urchins and Relatives |url=https://ocean.si.edu/ocean-life/invertebrates/sea-stars-urchins-and-relatives |publisher=Smithsonian Ocean |language=en}}</ref> [[Садаф]]и баъзе [[Шикампойҳо|шикампойҳо]] ва [[Нармбаданҳо|нармбаданҳои]] [[Дуғалсамадорон|дуғалсамадорон]] низ барҷастагиҳои хоршакл дорад. Синфи [[харчангшаклон]] ҳам намояндагоне дорад, ки [[Скелети берунӣ|скелети берунии]] онҳо хорпӯш ҳастанд.<ref name="ShellSpines">{{cite web |last=Leal |first=José H. |title=A Coat of Sharp Spines |url=https://www.shellmuseum.org/post/a-coat-of-sharp-spines |publisher=Bailey-Matthews National Shell Museum |date=2019-11-15 |language=en}}</ref><ref name="ThornyOyster">{{cite web |title=Pacific Thorny Oyster |url=https://qrius.si.edu/browse/object/10010589 |publisher=Smithsonian Institution |language=en}}</ref><ref name="CrabSpines">{{cite web |title=Alaskan King Crab |url=https://www.aquariumofpacific.org/onlinelearningcenter/species/alaskan_king_crab |publisher=Aquarium of the Pacific |language=en}}</ref> [[Кирмина|Кирминаҳои]] баъзе [[Шабпарак|шабпаракҳо]] бо мӯякҳои сахту хоршакл пӯшида шудаанд. Кирминаҳои шабпаракҳои [[Авлод (таксономия)|авлоди]] [[Лономия|лономия]], ки дар [[Амрикои Ҷанубӣ]] зиндагӣ мекунанд, хорҳои бисёр заҳрнок доранд. Агар хорҳои онҳо ба пӯст халанд, заҳр метавонад ба [[лахташавӣ|лахташавии]] хун халал расонад ва дар ҳолатҳои вазнин боиси [[Хунравӣ|хунравӣ]] ва осеби [[Гурда|гурдаҳо]] шавад.<ref name="Lonomia">{{cite journal |last1=Maggi |first1=Silviane |last2=Faulhaber |first2=Gustavo Adolpho Moreira |title=Lonomia obliqua Walker (Lepidoptera: Saturniidae): hemostasis implications |journal=Revista da Associação Médica Brasileira |year=2015 |volume=61 |issue=3 |pages=263–268 |doi=10.1590/1806-9282.61.03.263}}</ref><ref name="LonomiaToxin">{{cite journal |last1=Veiga |first1=A. B. |last2=Blochtein |first2=B. |last3=Guimarães |first3=J. A. |title=Structures involved in production, secretion and injection of the venom produced by the caterpillar Lonomia obliqua (Lepidoptera, Saturniidae) |journal=Toxicon |year=2001 |volume=39 |issue=9 |pages=1343–1351 |doi=10.1016/S0041-0101(01)00086-1}}</ref><ref name="LonomiaReview">{{cite journal |last1=Carrijo-Carvalho |first1=Linda Christian |last2=Chudzinski-Tavassi |first2=Ana Marisa |title=The venom of the Lonomia caterpillar: an overview |journal=Toxicon |year=2007 |volume=49 |issue=6 |pages=741–757 |doi=10.1016/j.toxicon.2006.11.033}}</ref> <gallery mode="packed" heights="180"> File:Spondylus.jpg|[[Чинсадафи хордори шоҳӣ]] File:Spiny king crab md.jpg|[[Шоҳхарчанги хордори калифорнӣ]] File:Lonomia-obliqua-citsc-1.jpg|Кирминаи [[Лономияи каҷак|лономияи каҷак]] </gallery> == Пайдоиш == Хорҳо дар ҳар гурӯҳи ҷонварон дар раванди [[таҳаввул|эволютсия]] ҷудогона ба вуҷуд омадаанд. Ин падида намунаи [[таҳаввули ҳамгаро|эволютсияи ҳамгаро]] мебошад, ки дар он [[Ҷондор (биология)|организмҳои]] ҳархела новобаста аз ҳамдигар хусусиятҳои монанд пайдо мекунанд.<ref name="Crofts"/> Пайдоиши хорҳо бо зарурати муҳофизат аз дарандаҳо алоқаманд аст. Хору дигар сохторҳои муҳофизатӣ бештар дар ширхӯроне пайдо шудаанд, ки дар ҷойҳои кушод зиндагӣ мекунанд ва имкони пинҳон шудан ё гурехтанашон кам аст.<ref name="Stankowich">{{cite journal |last1=Stankowich |first1=Theodore |last2=Campbell |first2=Lisa A. |title=Living in the danger zone: Exposure to predators and the evolution of spines and body armor in mammals |journal=Evolution |year=2016 |volume=70 |issue=7 |pages=1501–1511 |doi=10.1111/evo.12961}}</ref> == Осебрасонӣ == [[File:Sea urchin injury.jpg|thumb|150px|Пое, ки ба он хорҳои хорпушти баҳрӣ халидааст]] Хорҳо ба пӯст халида, онро захмӣ мекунанд. Шиддати осеб ба шаклу андозаи хор, чуқурии захм ва заҳрнокии он вобаста аст. Хорҳое, ки дар [[Бофта|бофтаҳои бадан]] мемонанд, метавонанд боиси [[дард]], варам, [[газак]] ва [[сироят]] шаванд.<ref name="UrchinNPS">{{cite web |title=Sea Urchin |url=https://www.nps.gov/places/sea-urchin.htm |publisher=U.S. National Park Service |language=en}}</ref> Дукҳои ҷайра ҳарчанд заҳрнок набошанд ҳам, онҳо метавонанд ба пӯст чуқур халанд. Агар дук дар бадан монад, метавонад шикаста, ба бофтаҳои дарунтар кӯчад ва ба [[Узв|узвҳои дохилӣ]] осеб расонад. Аз ин рӯ, хорҳои халидаро набояд худсарона берун кашид. Дар чунин ҳолат бояд ҳатман ба [[пизишк]] муроҷиат кард.<ref name="Cornell"/> Хорҳои баъзе моҳиҳо заҳрноканд. [[Заҳр|Заҳри]] онҳо метавонад ба кори [[дил]] ва нафаскашӣ таъсир расонад ва ҳатто боиси [[марг]] гардад.<ref name="CDC">{{cite web |title=Poisonings, Envenomations, and Toxic Exposures During Travel |url=https://www.cdc.gov/yellow-book/hcp/environmental-hazards-risks/poisonings-envenomations-and-toxic-exposures-during-travel.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |language=en}}</ref> == Корбурд == [[File:Porcupine quill box (12268979095).jpg|thumb|Қуттие, ки аз дукҳои ҷайра сохта шудааст]] Хорҳои баъзе ҷонварон аз замонҳои қадим барои сохтани зевару ашёи ороишӣ истифода мешуданд. Мардуми бумии [[Амрикои Шимолӣ]] дукҳои ҷайраро ранг карда, бо онҳо [[пӯшок]], [[пойафзор]], [[халта]] ва дигар чизҳоро оро медоданд. Ин ҳунарро [[Дуккорӣ|дуккорӣ]] ({{lang-en|quillwork}}) меноманд.<ref name="Quillwork">{{cite book |last=Orchard |first=William C. |title=The Technique of Porcupine-Quill Decoration Among the North American Indians |publisher=Museum of the American Indian, Heye Foundation |year=1916 |doi=10.5479/sil.451243.39088016090201}}</ref><ref name="QuillworkMuseum">{{cite web |title=Moccasins |url=https://americanindian.si.edu/collections-search/object/NMAI_132259 |publisher=National Museum of the American Indian, Smithsonian Institution |language=en}}</ref> Олимон сохти дукҳои ҷайраро меомӯзанд, то дар асоси онҳо сӯзанҳои пизишкӣ ва дигар асбобҳои [[Ҷарроҳӣ|ҷарроҳии]] навро созанд.<ref name="Cho">{{cite journal |last1=Cho |first1=Woo Kyung |last2=Ankrum |first2=James A. |last3=Guo |first3=Dagang |last4=Chester |first4=Shawn A. |last5=Yang |first5=Seung Yun |last6=Kashyap |first6=Anurag |last7=Campbell |first7=Georgina A. |last8=Wood |first8=Robert J. |last9=Rijal |first9=Ram K. |last10=Karnik |first10=Rohit |last11=Langer |first11=Robert |last12=Karp |first12=Jeffrey M. |title=Microstructured barbs on the North American porcupine quill enable easy tissue penetration and difficult removal |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |year=2012 |volume=109 |issue=52 |pages=21289–21294 |doi=10.1073/pnas.1216441109}}</ref> == Адабиёт == {{reflist}} [[Гурӯҳ:Анатомияи ҳайвонот]] [[Гурӯҳ:Муҳофизати ҳайвонот]] [[Гурӯҳ:Зоология]] p3w2cejcgoqvdzl91rbccxgi4d2hajh 1490807 1490783 2026-10-23T03:49:44Z Zosya95 54344 1490807 wikitext text/x-wiki {{Дигар маъноҳо|Хор (мазмунҳо)}} {{Дигар маъноҳо|Дук (мазмунҳо)}} [[Акс:Stekelvarken Aiguilles Porc-épic.jpg|thumb|Дукҳои [[ҷайра]]]] '''Хор''', '''дук''' ё '''дуг''' — сохтори сахту нӯгтезест, ки дар бадани баъзе [[ҷонварон]] дида мешавад ва бештар барои муҳофизат хизмат мекунад. Хорҳо дар гурӯҳҳои гуногуни [[мӯҳрадорон]] ва [[бемӯҳраҳо]] дида шуда, аз ҷиҳати андоза, шакл, таркиб ва корбурд фарқ мекунанд. Хорҳо ғайр аз муҳофизат, барои ҳаракат, устувор нигоҳ доштани бадан, огоҳ кардани душман ва заҳрзанӣ низ ба кор мераванд.<ref name="Crofts">{{cite journal |last1=Crofts |first1=Stephanie B. |last2=Stankowich |first2=Theodore |title=Stabbing Spines: A Review of the Biomechanics and Evolution of Defensive Spines |journal=Integrative and Comparative Biology |year=2021 |volume=61 |issue=2 |pages=655–667 |doi=10.1093/icb/icab099}}</ref> == Сохт == [[File:S. purp Sea urchin spines 1505.jpg|thumb|Хорҳои сӯзанмонанди хорпушти баҳрӣ]] Хорҳо бештар дарозрӯя ё сӯзанмонанд буда, аз ҷиҳати андоза, шакл ва ранг гуногунанд. Сохти онҳо дар ҳама ҷонварон яксон нест: * '''[[Ширхӯрон]]''' (ҷайраҳо ва [[Хорпуштак|хорпуштакҳо]]): Хорҳо аз мӯйҳои шаклдигаркарда ба вуҷуд омада, бештар аз [[кератин]] сохта шудаанд. Даруни баъзе хорҳо ковок ё исфанҷмонанд буда, ин сохтор онҳоро сабук ва ҳамзамон устувор мегардонад.<ref name="Vincent">{{cite journal |last1=Vincent |first1=J. F. V. |last2=Owers |first2=P. |title=Mechanical design of hedgehog spines and porcupine quills |journal=Journal of Zoology |year=1986 |volume=210 |issue=1 |pages=55–75 |doi=10.1111/j.1469-7998.1986.tb03620.x}}</ref> * '''[[Моҳиҳо]]''': Хорҳо бештар аз бофтаи [[Устухон|устухонӣ]] сохта шудаанд.<ref name="FishGlossary">{{cite web |title=Glossary of fish terms |url=https://australian.museum/learn/animals/fishes/glossary-of-fish-terms/ |publisher=Australian Museum |language=en}}</ref> * '''[[Хорпушти баҳрӣ|Хорпуштҳои баҳрӣ]]''': Хорҳо аз моддаҳои оҳакӣ, асосан аз [[Карбонати калсий|карбонати калсий]], сохта шудаанд.<ref name="UrchinCalcite">{{cite journal |last1=Politi |first1=Yael |last2=Arad |first2=Talmon |last3=Klein |first3=Eugenia |last4=Weiner |first4=Steve |last5=Addadi |first5=Lia |title=Sea urchin spine calcite forms via a transient amorphous calcium carbonate phase |journal=Science |year=2004 |volume=306 |issue=5699 |pages=1161–1164 |doi=10.1126/science.1102289}}</ref> == Вазифаҳо == Хорҳо пеш аз ҳама ҷонваронро аз дарандаҳо муҳофизат мекунанд. Нӯги тези онҳо метавонад ба бадани ҳамлагар халида, ӯро захмин кунад. Аммо хорҳо вазифаҳои дигар низ доранд: * '''Огоҳсозӣ''': Баъзе ҷайраҳо бо ҷунбонидани дукҳои думашон садои тақ-тақ бароварда, дарандаҳоро аз наздик шудан бозмедоранд. Ҳамчунин рангҳои баланду чашмнамои хорҳо ([[апосематизм]]) метавонанд дарандаҳоро аз дур низ огоҳ кунанд.<ref name="Warning">{{cite journal |last1=Speed |first1=Michael P. |last2=Ruxton |first2=Graeme D. |title=Warning displays in spiny animals: One (more) evolutionary route to aposematism |journal=Evolution |year=2005 |volume=59 |issue=12 |pages=2499–2508 |doi=10.1111/j.0014-3820.2005.tb00963.x}}</ref><ref name="PorcupineZoo">{{cite web |title=Porcupine |url=https://animals.sandiegozoo.org/animals/porcupine |publisher=San Diego Zoo Wildlife Alliance |language=en}}</ref> * '''Ҳаракат''': [[Хорпушти баҳрӣ|Хорпуштҳои баҳрӣ]] бо ёрии хорҳояшон дар таги баҳр ҳаракат мекунанд.<ref name="UrchinMovement">{{cite web |title=Sea urchins: Strange and spiny wonders of the ocean |url=https://www.nhm.ac.uk/discover/sea-urchins-strange-and-spiny-wonders-of-the-ocean.html |publisher=Natural History Museum |language=en}}</ref> * '''Устуворӣ''': Хорҳои хорпуштҳои баҳрӣ ба устувор нигоҳ доштани баданашон ёрӣ мерасонанд. Дар моҳиҳо бошад, хорҳои болҳои шиноварӣ барои нигоҳ доштани баланс ҳангоми шиноварӣ хизмат мекунанд.<ref name="FinFunction">{{cite web |title=Living in Water: Chapter 4 |url=https://tpwd.texas.gov/education/resources/aquatic-science/tas/chapters/chapter-4/ |publisher=Texas Parks and Wildlife Department |language=en}}</ref> * '''Заҳрзанӣ''': Дар баъзе ҷонварони баҳрӣ хорҳо барои ба бадани ҳамлагар ворид кардани заҳр хизмат мекунанд.<ref name="StingraySmithsonian">{{cite web |title=Freshwater stingray |url=https://nationalzoo.si.edu/animals/freshwater-stingray |publisher=Smithsonian’s National Zoo and Conservation Biology Institute |language=en}}</ref> == Намудҳо == === Ширхӯрон === [[File:Irish hedgehog.jpg|thumb|Ба лӯнда печидани хорпуштак]] Хору дукҳо дар ҷайраҳо, [[хорпуштак]]ҳо, [[Мӯрчахӯраки хордор|мӯрчахӯракон]], [[тенрек|теғпуштак]]ҳо ва баъзе [[хояндаҳо]]и дигар, аз ҷумлаи [[Муши хордор|мушҳои хордор]], дида мешаванд.<ref name="Crofts"/><ref name="EchidnaMuseum">{{cite web |title=Echidna research in the Mammalogy collection |url=https://australian.museum/learn/teachers/learning/echidna-research/ |publisher=Australian Museum |language=en}}</ref> Дар ҷайраҳо дукҳо бисёртар паҳлӯҳову пушти баданро мепӯшонанд. Ҳангоми хатар, ҷайра дукҳояшро рост карда, худро калонтар нишон медиҳад. Агар даранда наздик ояд, бо дукҳояш ба он осеб мерасонад.<ref name="Cornell">{{cite web |title=Porcupine quill injuries in dogs |url=https://www.vet.cornell.edu/departments-centers-and-institutes/riney-canine-health-center/canine-health-information/porcupine-quill-injuries-in-dogs |publisher=Cornell University College of Veterinary Medicine |language=en}}</ref><ref name="PorcupineTPWD">{{cite web |title=Porcupines — Introducing Mammals to Young Naturalists |url=https://tpwd.texas.gov/publications/nonpwdpubs/introducing_mammals/porcupines/ |publisher=Texas Parks and Wildlife Department |language=en}}</ref> Хорҳои хорпуштакҳо аз дукҳои ҷайраҳо кӯтоҳтар буда, ба пӯсташон сахт часпидаанд. Ҳангоми хатар, хорпуштак худро лӯнда карда, [[Сар|сар]], [[Шикам|шикам]] ва дигар ҷойҳои нарми баданашро зери хорҳояш пинҳон мекунад.<ref name="HedgehogRSPCA">{{cite web |title=Hedgehogs in the UK |url=https://www.rspca.org.uk/adviceandwelfare/wildlife/hedgehogs |publisher=RSPCA |language=en}}</ref><ref name="HedgehogCalgary">{{cite web |title=Hedgehog Anatomy |url=https://vet.ucalgary.ca/summercamps/anatomy/wednesday/exotics |publisher=University of Calgary Faculty of Veterinary Medicine |language=en}}</ref> Ҳарчанд ҷайраҳо, хорпуштакҳо ва мӯрчахӯракони хордор ба гурӯҳҳои гуногуни ширхӯрон мансуб бошанд ҳам, хорҳои ҳамаи онҳо аз мӯйҳои шаклдигаркарда ба вуҷуд омадаанд.<ref name="EchidnaCSIRO">{{cite web |title=The echidna (or spiny ant-eater) (1969) |url=https://csiropedia.csiro.au/echidna-spiny-ant-eater-1969/ |publisher=CSIROpedia |language=en}}</ref> === Моҳиҳо === [[Акс:MC Rotfeuerfisch.jpg|thumb|[[Шермоҳӣ]] бо хорҳои дарозу заҳрнок]] Дар бисёр моҳиҳо хорҳои сахту нӯгтез дар [[боли шиноварӣ|болҳои шиноварӣ]] ҷойгир буда, барои устуворӣ ва муҳофизати бадани моҳӣ хизмат мекунанд. Ин хорҳо дурушт ва бебуғум буда, аз устухонҳои нарму чандири болҳо фарқ мекунанд.<ref name="FishAnatomy">{{cite web |title=Structure and Function — Fish |url=https://manoa.hawaii.edu/exploringourfluidearth/biological/fish/structure-and-function-fish |publisher=University of Hawaiʻi at Mānoa |language=en}}</ref> Дар баъзе намудҳо, аз ҷумла шермоҳӣ ({{lang-la|Pterois}}) ва моҳиҳои [[Оила (таксономия)|оилаи]] [[Каждуммоҳиҳо|каждуммоҳиҳо]] ({{lang-la|Scorpaenidae}}), хорҳо ба [[Ғадуди заҳрбарор|ғадудҳои заҳрбарор]] пайвастанд. Хор ба пӯст халида, онро мешикофад. Заҳр аз сӯрохии пайдошуда ба бадан ворид шуда, метавонад боиси [[заҳролудшавӣ]] гардад.<ref name="NOAA">{{cite web |title=What is a lionfish? |url=https://oceanservice.noaa.gov/facts/lionfish-facts.html |publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration |language=en}}</ref> {{clear}} === Бемӯҳраҳо === Хорҳо дар бемӯҳраҳо, ба монанди [[сӯзанпӯстон]], [[нармбаданҳо]] ва [[буғумпойҳо]] низ дида мешаванд. Дар хорпуштҳои баҳрӣ, хорҳо ба [[Скелет|скелети]] оҳакияш пайваст буда, вазифаи муҳофизат ва ҳаракаткуниро иҷро мекунанд.<ref name="SeaUrchin">{{cite web |title=Sea Stars, Urchins and Relatives |url=https://ocean.si.edu/ocean-life/invertebrates/sea-stars-urchins-and-relatives |publisher=Smithsonian Ocean |language=en}}</ref> [[Садаф]]и баъзе [[Шикампойҳо|шикампойҳо]] ва [[Нармбаданҳо|нармбаданҳои]] [[Дуғалсамадорон|дуғалсамадорон]] низ барҷастагиҳои хоршакл дорад. Синфи [[харчангшаклон]] ҳам намояндагоне дорад, ки [[Скелети берунӣ|скелети берунии]] онҳо хорпӯш ҳастанд.<ref name="ShellSpines">{{cite web |last=Leal |first=José H. |title=A Coat of Sharp Spines |url=https://www.shellmuseum.org/post/a-coat-of-sharp-spines |publisher=Bailey-Matthews National Shell Museum |date=2019-11-15 |language=en}}</ref><ref name="ThornyOyster">{{cite web |title=Pacific Thorny Oyster |url=https://qrius.si.edu/browse/object/10010589 |publisher=Smithsonian Institution |language=en}}</ref><ref name="CrabSpines">{{cite web |title=Alaskan King Crab |url=https://www.aquariumofpacific.org/onlinelearningcenter/species/alaskan_king_crab |publisher=Aquarium of the Pacific |language=en}}</ref> [[Кирмина|Кирминаҳои]] баъзе [[Шабпарак|шабпаракҳо]] бо мӯякҳои сахту хоршакл пӯшида шудаанд. Кирминаҳои шабпаракҳои [[Авлод (таксономия)|авлоди]] [[Лономия|лономия]], ки дар [[Амрикои Ҷанубӣ]] зиндагӣ мекунанд, хорҳои бисёр заҳрнок доранд. Агар хорҳои онҳо ба пӯст халанд, заҳр метавонад ба [[лахташавӣ|лахташавии]] хун халал расонад ва дар ҳолатҳои вазнин боиси [[Хунравӣ|хунравӣ]] ва [[норасоии гурда]]ҳо шавад.<ref name="Lonomia">{{cite journal |last1=Maggi |first1=Silviane |last2=Faulhaber |first2=Gustavo Adolpho Moreira |title=Lonomia obliqua Walker (Lepidoptera: Saturniidae): hemostasis implications |journal=Revista da Associação Médica Brasileira |year=2015 |volume=61 |issue=3 |pages=263–268 |doi=10.1590/1806-9282.61.03.263}}</ref><ref name="LonomiaToxin">{{cite journal |last1=Veiga |first1=A. B. |last2=Blochtein |first2=B. |last3=Guimarães |first3=J. A. |title=Structures involved in production, secretion and injection of the venom produced by the caterpillar Lonomia obliqua (Lepidoptera, Saturniidae) |journal=Toxicon |year=2001 |volume=39 |issue=9 |pages=1343–1351 |doi=10.1016/S0041-0101(01)00086-1}}</ref><ref name="LonomiaReview">{{cite journal |last1=Carrijo-Carvalho |first1=Linda Christian |last2=Chudzinski-Tavassi |first2=Ana Marisa |title=The venom of the Lonomia caterpillar: an overview |journal=Toxicon |year=2007 |volume=49 |issue=6 |pages=741–757 |doi=10.1016/j.toxicon.2006.11.033}}</ref> <gallery mode="packed" heights="180"> File:Spondylus.jpg|[[Чинсадафи хордори шоҳӣ]] File:Spiny king crab md.jpg|[[Шоҳхарчанги хордори калифорнӣ]] File:Lonomia-obliqua-citsc-1.jpg|Кирминаи [[Лономияи каҷак|лономияи каҷак]] </gallery> == Пайдоиш == Хорҳо дар ҳар гурӯҳи ҷонварон дар раванди [[таҳаввул|эволютсия]] ҷудогона ба вуҷуд омадаанд. Ин падида намунаи [[таҳаввули ҳамгаро|эволютсияи ҳамгаро]] мебошад, ки дар он [[Ҷондор (биология)|организмҳои]] ҳархела новобаста аз ҳамдигар хусусиятҳои монанд пайдо мекунанд.<ref name="Crofts"/> Пайдоиши хорҳо бо зарурати муҳофизат аз дарандаҳо алоқаманд аст. Хору дигар сохторҳои муҳофизатӣ бештар дар ширхӯроне пайдо шудаанд, ки дар ҷойҳои кушод зиндагӣ мекунанд ва имкони пинҳон шудан ё гурехтанашон кам аст.<ref name="Stankowich">{{cite journal |last1=Stankowich |first1=Theodore |last2=Campbell |first2=Lisa A. |title=Living in the danger zone: Exposure to predators and the evolution of spines and body armor in mammals |journal=Evolution |year=2016 |volume=70 |issue=7 |pages=1501–1511 |doi=10.1111/evo.12961}}</ref> == Осебрасонӣ == [[File:Sea urchin injury.jpg|thumb|150px|Пое, ки ба он хорҳои хорпушти баҳрӣ халидааст]] Хорҳо ба пӯст халида, онро захмӣ мекунанд. Шиддати осеб ба шаклу андозаи хор, чуқурии захм ва заҳрнокии он вобаста аст. Хорҳое, ки дар [[Бофта|бофтаҳои бадан]] мемонанд, метавонанд боиси [[дард]], варам, [[газак]] ва [[сироят]] шаванд.<ref name="UrchinNPS">{{cite web |title=Sea Urchin |url=https://www.nps.gov/places/sea-urchin.htm |publisher=U.S. National Park Service |language=en}}</ref> Дукҳои ҷайра ҳарчанд заҳрнок набошанд ҳам, онҳо метавонанд ба пӯст чуқур халанд. Агар дук дар бадан монад, метавонад шикаста, ба бофтаҳои дарунтар кӯчад ва ба [[Узв|узвҳои дохилӣ]] осеб расонад. Аз ин рӯ, хорҳои халидаро набояд худсарона берун кашид. Дар чунин ҳолат бояд ҳатман ба [[пизишк]] муроҷиат кард.<ref name="Cornell"/> Хорҳои баъзе моҳиҳо заҳрноканд. [[Заҳр|Заҳри]] онҳо метавонад ба кори [[дил]] ва нафаскашӣ таъсир расонад ва ҳатто боиси [[марг]] гардад.<ref name="CDC">{{cite web |title=Poisonings, Envenomations, and Toxic Exposures During Travel |url=https://www.cdc.gov/yellow-book/hcp/environmental-hazards-risks/poisonings-envenomations-and-toxic-exposures-during-travel.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |language=en}}</ref> == Корбурд == [[File:Porcupine quill box (12268979095).jpg|thumb|Қуттие, ки аз дукҳои ҷайра сохта шудааст]] Хорҳои баъзе ҷонварон аз замонҳои қадим барои сохтани зевару ашёи ороишӣ истифода мешуданд. Мардуми бумии [[Амрикои Шимолӣ]] дукҳои ҷайраро ранг карда, бо онҳо [[пӯшок]], [[пойафзор]], [[халта]] ва дигар чизҳоро оро медоданд. Ин ҳунарро [[Дуккорӣ|дуккорӣ]] ({{lang-en|quillwork}}) меноманд.<ref name="Quillwork">{{cite book |last=Orchard |first=William C. |title=The Technique of Porcupine-Quill Decoration Among the North American Indians |publisher=Museum of the American Indian, Heye Foundation |year=1916 |doi=10.5479/sil.451243.39088016090201}}</ref><ref name="QuillworkMuseum">{{cite web |title=Moccasins |url=https://americanindian.si.edu/collections-search/object/NMAI_132259 |publisher=National Museum of the American Indian, Smithsonian Institution |language=en}}</ref> Олимон сохти дукҳои ҷайраро меомӯзанд, то дар асоси онҳо сӯзанҳои пизишкӣ ва дигар асбобҳои [[Ҷарроҳӣ|ҷарроҳии]] навро созанд.<ref name="Cho">{{cite journal |last1=Cho |first1=Woo Kyung |last2=Ankrum |first2=James A. |last3=Guo |first3=Dagang |last4=Chester |first4=Shawn A. |last5=Yang |first5=Seung Yun |last6=Kashyap |first6=Anurag |last7=Campbell |first7=Georgina A. |last8=Wood |first8=Robert J. |last9=Rijal |first9=Ram K. |last10=Karnik |first10=Rohit |last11=Langer |first11=Robert |last12=Karp |first12=Jeffrey M. |title=Microstructured barbs on the North American porcupine quill enable easy tissue penetration and difficult removal |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |year=2012 |volume=109 |issue=52 |pages=21289–21294 |doi=10.1073/pnas.1216441109}}</ref> == Адабиёт == {{reflist}} [[Гурӯҳ:Анатомияи ҳайвонот]] [[Гурӯҳ:Муҳофизати ҳайвонот]] [[Гурӯҳ:Зоология]] fbpafd6z82gn522il5dw0s5honr6nsv 0 334480 1490676 2026-10-22T16:02:22Z Zosya95 54344 Zosya95 moved page [[Дук (зоология)]] to [[Хор (зоология)]] 1490676 wikitext text/x-wiki #равона [[Хор (зоология)]] is746vwsmare9t3k8eaxnmci4n732g2 0 334481 1490679 2026-10-22T16:29:48Z VASHGIRD 8035 VASHGIRD moved page [[Акобир Мирзораҳимов]] to [[Акобир Мирзораҳимзода]] 1490679 wikitext text/x-wiki #равона [[Акобир Мирзораҳимзода]] 71xuofp1de9gfbh1e0bmxg078qt3174 1 334482 1490681 2026-10-22T16:29:48Z VASHGIRD 8035 VASHGIRD moved page [[Баҳс:Акобир Мирзораҳимов]] to [[Баҳс:Акобир Мирзораҳимзода]] 1490681 wikitext text/x-wiki #равона [[Баҳс:Акобир Мирзораҳимзода]] sl7sod2flavpbxe0ttbwevdbih3a0zo 0 334483 1490688 2026-10-22T16:52:47Z VASHGIRD 8035 Саҳифаи нав: {{Адиб |ном = Ғайрат Ҳаким |номи аслӣ = Ҳакимов Ғайрат |тасвир = |бар = |тавсифи тасвир = |таърихи таваллуд = 18.07.1947 |зодгоҳ = [[Истаравшан]], [[вилояти Ленинобод]], [[ҶШС Тоҷикистон]] |таърихи даргузашт =22.10.2026 |маҳалли даргузашт = Истаравша... 1490688 wikitext text/x-wiki {{Адиб |ном = Ғайрат Ҳаким |номи аслӣ = Ҳакимов Ғайрат |тасвир = |бар = |тавсифи тасвир = |таърихи таваллуд = 18.07.1947 |зодгоҳ = [[Истаравшан]], [[вилояти Ленинобод]], [[ҶШС Тоҷикистон]] |таърихи даргузашт =22.10.2026 |маҳалли даргузашт = [[Истаравшан]], [[вилояти Суғд]], [[Тоҷикистон]] |шаҳрвандӣ = {{Парчамбандӣ|Тоҷикистон}} |пеша = [[нависанда]], [[рӯзноманигор]] |соли фаъолият = |жанр = [[детектив]], [[қисса]], [[роман]], [[публитсистика]] |забони асарҳо = [[забони тоҷикӣ|тоҷикӣ]] |асарҳои машҳур = «Ҳукми бадтар аз марг», «Ахтари рахшон» |мукофоту ҷоизаҳо = |имзо = |сайт = }} '''Ғайрат Ҳаким''' (''Ғайрат Ҳакимов ''; [[18 июл]]и [[1947]] — [[22 октябр]]и [[2026]], деҳаи Нофароҷ, [[Истаравшан]]) — [[нависанда]] ва [[рӯзноманигор]]и тоҷик, яке аз поягузорони насри детективӣ дар адабиёти муосири тоҷик<ref name="farazh">{{cite web |url=http://faraj.tj/ |title=Ғайрат Ҳаким ҳам моро тарк кард... |publisher=Фараж |date=2026-10-22 |accessdate=2026-10-22}}</ref>. == Зиндагинома == Ғайрат Ҳаким 18 июли соли 1947 ба дунё омадааст. Факултаи филологияи Донишгоҳи давлатии Хуҷанд ба номи академик Бобоҷон Ғафуровро хатм намудааст. Фаъолияти рӯзноманигориро дар матбуоти вилояти Суғд оғоз карда, дар рӯзномаҳои «Зарбдор»-и ноҳияи Зафаробод ва «Ҳақиқати Ленинобод» (ҳоло «Ҳақиқати Суғд») адои вазифа намудааст. Баъдан фаъолияташро дар Агентии миллии иттилоотии Тоҷикистон — «Ховар», ҳафтаномаҳои «Тоҷикистон», «Крим-инфо», «Оила», «Рекламная газета» ва «Фараж» идома додааст. Инчунин як муддат сармуҳаррири рӯзномаи «Ривоят-Версия»-и Раёсати корҳои дохилии вилояти Суғд буд. 22 октябри соли 2026 баъди бемории тӯлонӣ дар синни 79-солагӣ аз олам чашм пӯшид. Маросими ҷанозааш 22 октябри соли 2026 дар деҳаи Нофароҷи шаҳри [[Истаравшан]] баргузор гардид<ref name="farazh" />. == Эҷодиёт == Номи Ғайрат Ҳаким дар таърихи адабиёти муосири тоҷик ҳамчун яке аз пешгамону устодони насри детективӣ сабт ёфтааст. Асарҳо ва романҳои ӯ маъруфияти зиёд дошта, дар ин жанр мактаби хоси худро ба мерос гузоштаанд. Романи аз ҳама машҳури ӯ «Ҳукми бадтар аз марг» ба шумор меравад. === Асарҳо === ;Романҳо: * «Ҳукми бадтар аз марг» * Трилогияи «Ахтари рахшон» * «Байни обу оташ» * «Ганҷ дар вайрона» ; Қиссаву ҳикояҳо: * «Муждаи Сир» * «Сиришки сурур» * «Дод аз дасти фалак» * «Тирамоҳи вопасин» * «Дар роҳи адолат» * «Гирдоб» * «Интиқом» == Эзоҳ == {{эзоҳ}} [[Гурӯҳ:Нависандагони Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Рӯзноманигорони Тоҷикистон]] 90p86mqmsc5me5v244ibim14929qco6 1490689 1490688 2026-10-22T16:53:15Z VASHGIRD 8035 /* Эҷодиёт */ 1490689 wikitext text/x-wiki {{Адиб |ном = Ғайрат Ҳаким |номи аслӣ = Ҳакимов Ғайрат |тасвир = |бар = |тавсифи тасвир = |таърихи таваллуд = 18.07.1947 |зодгоҳ = [[Истаравшан]], [[вилояти Ленинобод]], [[ҶШС Тоҷикистон]] |таърихи даргузашт =22.10.2026 |маҳалли даргузашт = [[Истаравшан]], [[вилояти Суғд]], [[Тоҷикистон]] |шаҳрвандӣ = {{Парчамбандӣ|Тоҷикистон}} |пеша = [[нависанда]], [[рӯзноманигор]] |соли фаъолият = |жанр = [[детектив]], [[қисса]], [[роман]], [[публитсистика]] |забони асарҳо = [[забони тоҷикӣ|тоҷикӣ]] |асарҳои машҳур = «Ҳукми бадтар аз марг», «Ахтари рахшон» |мукофоту ҷоизаҳо = |имзо = |сайт = }} '''Ғайрат Ҳаким''' (''Ғайрат Ҳакимов ''; [[18 июл]]и [[1947]] — [[22 октябр]]и [[2026]], деҳаи Нофароҷ, [[Истаравшан]]) — [[нависанда]] ва [[рӯзноманигор]]и тоҷик, яке аз поягузорони насри детективӣ дар адабиёти муосири тоҷик<ref name="farazh">{{cite web |url=http://faraj.tj/ |title=Ғайрат Ҳаким ҳам моро тарк кард... |publisher=Фараж |date=2026-10-22 |accessdate=2026-10-22}}</ref>. == Зиндагинома == Ғайрат Ҳаким 18 июли соли 1947 ба дунё омадааст. Факултаи филологияи Донишгоҳи давлатии Хуҷанд ба номи академик Бобоҷон Ғафуровро хатм намудааст. Фаъолияти рӯзноманигориро дар матбуоти вилояти Суғд оғоз карда, дар рӯзномаҳои «Зарбдор»-и ноҳияи Зафаробод ва «Ҳақиқати Ленинобод» (ҳоло «Ҳақиқати Суғд») адои вазифа намудааст. Баъдан фаъолияташро дар Агентии миллии иттилоотии Тоҷикистон — «Ховар», ҳафтаномаҳои «Тоҷикистон», «Крим-инфо», «Оила», «Рекламная газета» ва «Фараж» идома додааст. Инчунин як муддат сармуҳаррири рӯзномаи «Ривоят-Версия»-и Раёсати корҳои дохилии вилояти Суғд буд. 22 октябри соли 2026 баъди бемории тӯлонӣ дар синни 79-солагӣ аз олам чашм пӯшид. Маросими ҷанозааш 22 октябри соли 2026 дар деҳаи Нофароҷи шаҳри [[Истаравшан]] баргузор гардид<ref name="farazh" />. == Эҷодиёт == Номи Ғайрат Ҳаким дар таърихи адабиёти муосири тоҷик ҳамчун яке аз пешгамону устодони насри детективӣ сабт ёфтааст. Асарҳо ва романҳои ӯ маъруфияти зиёд дошта, дар ин жанр мактаби хоси худро ба мерос гузоштаанд. Романи аз ҳама машҳури ӯ «Ҳукми бадтар аз марг» ба шумор меравад. ;Романҳо * «Ҳукми бадтар аз марг» * Трилогияи «Ахтари рахшон» * «Байни обу оташ» * «Ганҷ дар вайрона» ; Қиссаву ҳикояҳо * «Муждаи Сир» * «Сиришки сурур» * «Дод аз дасти фалак» * «Тирамоҳи вопасин» * «Дар роҳи адолат» * «Гирдоб» * «Интиқом» == Эзоҳ == {{эзоҳ}} [[Гурӯҳ:Нависандагони Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Рӯзноманигорони Тоҷикистон]] 6xiq0wkozn8ebncs8k6macich9183n7 1490690 1490689 2026-10-22T16:53:37Z VASHGIRD 8035 1490690 wikitext text/x-wiki {{Адиб |ном = Ғайрат Ҳаким |номи аслӣ = Ҳакимов Ғайрат |тасвир = |бар = |тавсифи тасвир = |таърихи таваллуд = 18.07.1947 |зодгоҳ = [[Истаравшан]], [[вилояти Ленинобод]], [[ҶШС Тоҷикистон]] |таърихи даргузашт =22.10.2026 |маҳалли даргузашт = [[Истаравшан]], [[вилояти Суғд]], [[Тоҷикистон]] |шаҳрвандӣ = {{Парчамбандӣ|Тоҷикистон}} |пеша = [[нависанда]], [[рӯзноманигор]] |соли фаъолият = |жанр = [[детектив]], [[қисса]], [[роман]], [[публитсистика]] |забони асарҳо = [[забони тоҷикӣ|тоҷикӣ]] |асарҳои машҳур = «Ҳукми бадтар аз марг», «Ахтари рахшон» |мукофоту ҷоизаҳо = |имзо = |сайт = }} '''Ғайрат Ҳаким''' (''Ғайрат Ҳакимов ''; [[18 июл]]и [[1947]] — [[22 октябр]]и [[2026]], деҳаи Нофароҷ, [[Истаравшан]]) — [[нависанда]] ва [[рӯзноманигор]]и тоҷик, яке аз поягузорони насри детективӣ дар адабиёти муосири тоҷик<ref name="farazh">{{cite web |url=http://faraj.tj/ |title=Ғайрат Ҳаким ҳам моро тарк кард... |publisher=Фараж |date=2026-10-22 |accessdate=2026-10-22}}</ref>. == Зиндагинома == Ғайрат Ҳаким 18 июли соли 1947 ба дунё омадааст. Факултаи филологияи Донишгоҳи давлатии Хуҷанд ба номи академик Бобоҷон Ғафуровро хатм намудааст. == Корнома == Фаъолияти рӯзноманигориро дар матбуоти вилояти Суғд оғоз карда, дар рӯзномаҳои «Зарбдор»-и ноҳияи Зафаробод ва «Ҳақиқати Ленинобод» (ҳоло «Ҳақиқати Суғд») адои вазифа намудааст. Баъдан фаъолияташро дар Агентии миллии иттилоотии Тоҷикистон — «Ховар», ҳафтаномаҳои «Тоҷикистон», «Крим-инфо», «Оила», «Рекламная газета» ва «Фараж» идома додааст. Инчунин як муддат сармуҳаррири рӯзномаи «Ривоят-Версия»-и Раёсати корҳои дохилии вилояти Суғд буд. 22 октябри соли 2026 баъди бемории тӯлонӣ дар синни 79-солагӣ аз олам чашм пӯшид. Маросими ҷанозааш 22 октябри соли 2026 дар деҳаи Нофароҷи шаҳри [[Истаравшан]] баргузор гардид<ref name="farazh" />. == Эҷод == Номи Ғайрат Ҳаким дар таърихи адабиёти муосири тоҷик ҳамчун яке аз пешгамону устодони насри детективӣ сабт ёфтааст. Асарҳо ва романҳои ӯ маъруфияти зиёд дошта, дар ин жанр мактаби хоси худро ба мерос гузоштаанд. Романи аз ҳама машҳури ӯ «Ҳукми бадтар аз марг» ба шумор меравад. ;Романҳо * «Ҳукми бадтар аз марг» * Трилогияи «Ахтари рахшон» * «Байни обу оташ» * «Ганҷ дар вайрона» ; Қиссаву ҳикояҳо * «Муждаи Сир» * «Сиришки сурур» * «Дод аз дасти фалак» * «Тирамоҳи вопасин» * «Дар роҳи адолат» * «Гирдоб» * «Интиқом» == Эзоҳ == {{эзоҳ}} [[Гурӯҳ:Нависандагони Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Рӯзноманигорони Тоҷикистон]] h0x5pkltt8qd7s4rsoke0co82zo6ucr 1490691 1490690 2026-10-22T16:55:05Z VASHGIRD 8035 1490691 wikitext text/x-wiki {{Адиб |ном = Ғайрат Ҳаким |номи аслӣ = Ҳакимов Ғайрат |тасвир = |бар = |тавсифи тасвир = |таърихи таваллуд = 18.07.1947 |зодгоҳ = [[Истаравшан]], [[вилояти Ленинобод]], [[ҶШС Тоҷикистон]] |таърихи даргузашт =22.10.2026 |маҳалли даргузашт = [[Истаравшан]], [[вилояти Суғд]], [[Тоҷикистон]] |шаҳрвандӣ = {{Парчамбандӣ|Тоҷикистон}} |пеша = [[нависанда]], [[рӯзноманигор]] |соли фаъолият = |жанр = [[детектив]], [[қисса]], [[роман]], [[публитсистика]] |забони асарҳо = [[забони тоҷикӣ|тоҷикӣ]] |асарҳои машҳур = «Ҳукми бадтар аз марг», «Ахтари рахшон» |мукофоту ҷоизаҳо = |имзо = |сайт = }} '''Ғайрат Ҳаким''' (''Ғайрат Ҳакимов ''; [[18 июл]]и [[1947]] — [[22 октябр]]и [[2026]], деҳаи Нофароҷ, [[Истаравшан]]) — [[нависанда]] ва [[рӯзноманигор]]и тоҷик. == Зиндагинома == Ғайрат Ҳаким 18 июли соли 1947 ба дунё омадааст. Факултаи филологияи Донишгоҳи давлатии Хуҷанд ба номи академик Бобоҷон Ғафуровро хатм намудааст. == Корнома == Фаъолияти рӯзноманигориро дар матбуоти вилояти Суғд оғоз карда, дар рӯзномаҳои «Зарбдор»-и ноҳияи Зафаробод ва «Ҳақиқати Ленинобод» (ҳоло «Ҳақиқати Суғд») адои вазифа намудааст. Баъдан фаъолияташро дар Агентии миллии иттилоотии Тоҷикистон — «Ховар», ҳафтаномаҳои «Тоҷикистон», «Крим-инфо», «Оила», «Рекламная газета» ва «Фараж» идома додааст. Инчунин як муддат сармуҳаррири рӯзномаи «Ривоят-Версия»-и Раёсати корҳои дохилии вилояти Суғд буд. Ғайрат Ҳаким 22 октябри соли 2026 баъди бемории тӯлонӣ дар синни 79-солагӣ даргузашт<ref>{{Cite web|url=https://sputnik.tj/20261022/navisanda-ruznomanigor-ghayrat-hakim-darguzasht-1081419563.html|title=Даргузашти нависанда ва рӯзноманигори тоҷик Ғайрат Ҳаким|author=|website=Sputnik Тоҷикистон|date=2026-10-22|lang=tg|accessdate=2026-10-22}}</ref>. == Эҷод == Номи Ғайрат Ҳаким дар таърихи адабиёти муосири тоҷик ҳамчун яке аз пешгамону устодони насри детективӣ сабт ёфтааст. Асарҳо ва романҳои ӯ маъруфияти зиёд дошта, дар ин жанр мактаби хоси худро ба мерос гузоштаанд. Романи аз ҳама машҳури ӯ «Ҳукми бадтар аз марг» ба шумор меравад. ;Романҳо * «Ҳукми бадтар аз марг» * Трилогияи «Ахтари рахшон» * «Байни обу оташ» * «Ганҷ дар вайрона» ; Қиссаву ҳикояҳо * «Муждаи Сир» * «Сиришки сурур» * «Дод аз дасти фалак» * «Тирамоҳи вопасин» * «Дар роҳи адолат» * «Гирдоб» * «Интиқом» == Эзоҳ == {{эзоҳ}} [[Гурӯҳ:Нависандагони Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Рӯзноманигорони Тоҷикистон]] kxtjwj5ftx7el26nuajsmxv32ee3zgs 0 334484 1490695 2026-10-22T17:10:11Z Zosya95 54344 Бо тарҷумаи саҳифаи "[[:en:Special:Redirect/revision/1381382598|Rattlesnake]]" сохта шудааст 1490695 wikitext text/x-wiki === Сайёҳӣ === === Дарандаҳо === == Анатомия == 9a2fmcxg3pl68i9axktizh0m4zhqxd1 0 334485 1490704 2026-10-22T17:40:34Z Zosya95 54344 Саҳифаи нав: * [[Хор]] * [[Хор (зоология)]] * [[Хор (мусиқӣ)]] {{ибҳомзудоӣ}} 1490704 wikitext text/x-wiki * [[Хор]] * [[Хор (зоология)]] * [[Хор (мусиқӣ)]] {{ибҳомзудоӣ}} 50d837yz9eqs8uk0g3rp9974dt86wa6 0 334486 1490706 2026-10-22T18:00:42Z Zosya95 54344 Бо тарҷумаи саҳифаи "[[:en:Special:Redirect/revision/1379698569|Spiny mouse]]" сохта шудааст 1490706 wikitext text/x-wiki === Афзоиш === == Бемории қанд == == Адабиёт == [[Гурӯҳ:Хояндаҳои Африқо]] psx2qvxns644n8hynj82mdmjlo5fqlk 0 334487 1490736 2026-10-22T21:50:40Z Zosya95 54344 Саҳифаи холӣ эҷод шуд 1490736 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 0 334488 1490774 2026-10-23T01:39:36Z Zosya95 54344 Саҳифаи нав: * [[Дук]] * [[Дук (зоология)]] {{ибҳомзудоӣ}} 1490774 wikitext text/x-wiki * [[Дук]] * [[Дук (зоология)]] {{ибҳомзудоӣ}} 0uccagacxscmqd10rnq20ihmu81v7tz 0 334489 1490776 2026-10-23T02:19:19Z Zosya95 54344 Саҳифаи нав: {| class="wikitable" style="float:right; margin:0 0 1em 1em; width:270px;" |+ '''''Lonomia obliqua''''' |- | colspan="2" style="text-align:center;" | [[File:Lonomia obliqua 156047889.jpg|250px|Шабпараки болиғи Lonomia obliqua]]<br />Шабпараки болиғ |- ! Шоҳигарӣ | [[Ҳайвонот]] (Animalia) |- ! Тип | [[Бандпойҳо]] (Arthropoda) |- ! Синф | [[Ҳашарот]] (Insecta) |- ! Қатор | Пулакчаболо... 1490776 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable" style="float:right; margin:0 0 1em 1em; width:270px;" |+ '''''Lonomia obliqua''''' |- | colspan="2" style="text-align:center;" | [[File:Lonomia obliqua 156047889.jpg|250px|Шабпараки болиғи Lonomia obliqua]]<br />Шабпараки болиғ |- ! Шоҳигарӣ | [[Ҳайвонот]] (Animalia) |- ! Тип | [[Бандпойҳо]] (Arthropoda) |- ! Синф | [[Ҳашарот]] (Insecta) |- ! Қатор | [[Пулакчаболон]] (Lepidoptera) |- ! Оила | Saturniidae |- ! Ҷинс | ''Lonomia'' |- ! Намуд | '''''L. obliqua''''' |- ! Номи илмӣ | ''Lonomia obliqua'' Walker, 1855 |} '''Лономияи каҷак''' ({{lang-la|Lonomia obliqua}}) — як намуди [[шабпарак]] аз [[Оила (таксономия)|оилаи]] '''Saturniidae''' ва ҷинси ''Lonomia'' мебошад, ки дар [[Амрикои Ҷанубӣ]] паҳн шудааст. Он пеш аз ҳама бо марҳилаи кирминагии худ машҳур аст: [[кирмина]]ҳои ин намуд дар бадан хорчаҳои заҳрдор доранд, ки ҳангоми расидан ба пӯсти инсон метавонанд заҳрро ворид кунанд. Заҳролудшавӣ дар ҳолатҳои вазнин боиси ихтилоли лахташавии хун, хунрезии дохилӣ, осеби шадиди гурда ва ҳатто марг мегардад.<ref name="tox2010">Pinto, A. F. M.; Berger, M.; Reck, J.; Terra, R. M. S.; Guimarães, J. A. (2010). «Lonomia obliqua venom: In vivo effects and molecular aspects associated with the hemorrhagic syndrome». ''Toxicon'', 56(7), 1103–1112. [https://doi.org/10.1016/j.toxicon.2010.01.013 DOI:10.1016/j.toxicon.2010.01.013].</ref><ref name="review2021">Alvarez-Flores, M. P. ва дигарон (2021). «Lonomia obliqua Envenoming and Innovative Research». ''Toxins'', 13(12), 832. [https://doi.org/10.3390/toxins13120832 DOI:10.3390/toxins13120832].</ref> Ин намудро табиатшиноси бритониёӣ [[Фрэнсис Уокер (энтомолог)|Фрэнсис Уокер]] соли [[1855]] аз нигоҳи илмӣ тавсиф кардааст.<ref name="taxonomy">Sistema de Información de Biodiversidad, Administración de Parques Nacionales, Argentina. [https://sib.gob.ar/especies/lonomia-obliqua «Lonomia obliqua (Walker, 1855)»].</ref> Дар «[[Китоби рекордҳои Гиннесс]]» кирминаҳои ҷинси ''Lonomia'' дар қатори заҳрноктарин кирминаҳои ҷаҳон муаррифӣ шудаанд; ин рекорд танҳо ба намуди ''L. obliqua'' маҳдуд нест.<ref name="guinness">Guinness World Records. [https://www.guinnessworldrecords.com/world-records/341641-most-venomous-caterpillar «Most venomous caterpillar»] (18 ноябри 2014).</ref> == Тавсиф == [[File:Lonomia-obliqua-citsc-1.jpg|thumb|Кирминаи ''Lonomia obliqua'']] Кирминаҳои бакамолрасида одатан тақрибан 6–7 см дарозӣ доранд ва ранги бадани онҳо аз сабзтоб то қаҳваранг тағйир меёбад. Ин рангбандӣ ба онҳо имкон медиҳад, ки дар рӯи пӯстлохи дарахтон аз назари душманон пинҳон монанд. Дар тӯли баданашон қатори барҷастагиҳои хурд (дӯнгичаҳо) ҷойгир аст, ки ҳар кадоми онҳо бо дастаҳои хорчаҳои шохадор пӯшида шудаанд. Ҳангоми тамос хорчаҳо метавонанд шикананд ва заҳрро ба пӯст ворид созанд.<ref name="argentina">Sistema de Información de Biodiversidad, Administración de Parques Nacionales, Argentina. [https://sib.gob.ar/especies/lonomia-obliqua «Lonomia obliqua»].</ref><ref name="morph2001">Lorini, L. M.; Corseuil, É. (2001). «Aspectos Morfológicos de Lonomia obliqua Walker (Lepidoptera: Saturniidae)». ''Neotropical Entomology'', 30(3), 373–378. [https://doi.org/10.1590/S1519-566X2001000300006 DOI:10.1590/S1519-566X2001000300006].</ref><ref name="lorini">Lorini, L. M.; Zarbin, P. H. G.; Tedesco, C. D. (2007). «Biology of Laboratory-Reared Lonomia obliqua (Lepidoptera: Saturniidae)». ''Florida Entomologist'', 90(4), 770–771. [https://doi.org/10.1653/0015-4040(2007)90%5B770:BOLLOL%5D2.0.CO;2 DOI:10.1653/0015-4040(2007)90&#91;770:BOLLOL&#93;2.0.CO;2].</ref><ref name="tox2010" /> Кирминаҳо аксаран гурӯҳ-гурӯҳ дар танаи дарахтон ҷамъ мешаванд. Бинобар ин, ҳангоми такя кардан ё даст расондан ба як гурӯҳи кирминаҳо миқдори бештари заҳр метавонад ба бадани инсон ворид шавад.<ref name="tox2010" /> == Паҳншавӣ ва таърихи омӯзиш == Ин намуд асосан дар ҷануби [[Бразилия]], аз ҷумла иёлатҳои [[Риу-Гранди-ду-Сул]], [[Санта-Катарина]] ва [[Парана (иёлат)|Парана]], вомехӯрад. Мавҷудияти он дар шимолу шарқи [[Аргентина]], аз ҷумла вилояти Мисионес, низ сабт шудааст.<ref name="argentina" /> Аз охири солҳои 1980 дар ҷануби Бразилия ҳолатҳои зиёди заҳролудшавии одамон аз тамос бо кирминаҳои ''L. obliqua'' сабт шудаанд. Ин ҳодисаҳо таваҷҷуҳи муҳаққиқонро ба таъсири заҳри кирминаҳо ба системаи лахташавии хун ҷалб карданд. Тамос одатан тасодуфан, ҳангоми кор дар боғҳо, ҷамъоварии шоху барг ё даст расондан ба танаи дарахтон, рух медиҳад.<ref name="tox2010" /><ref name="review2021" /> == Заҳрнокӣ == Заҳри ''L. obliqua'' омехтаи мураккаби моддаҳои фаъоли биологӣ мебошад. Баъзе ҷузъҳои он омилҳои лахташавии хун, аз ҷумла '''омили X''' ва '''протромбин'''-ро фаъол мекунанд. Ин раванд метавонад боиси фаъолшавии аз ҳад зиёди лахташавӣ, масраф шудани омилҳои лахташавӣ ва баъдан ба вуҷуд омадани '''коагулопатияи масрафӣ''' гардад. Он бо ихтилоли ба '''лахташавии паҳншудаи дохилирагии хун''' (DIC) монанд ҳамроҳ шуда, дар ниҳоят метавонад ба '''синдроми геморрагӣ''' — яъне хунрезии шадид — оварда расонад.<ref name="donato">Donato, J. ва дигарон (1998). «Lonomia obliqua caterpillar spicules trigger human blood coagulation via activation of factor X and prothrombin». ''Thrombosis and Haemostasis'', 79(3), 539–542. [https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/9531036/ PMID:9531036].</ref><ref name="review2021" /> Ҳарчанд баъзе моддаҳои заҳр дорои фаъолияти зиддилахташавӣ ё зиддитромботӣ низ ҳастанд, тавсифи он ҳамчун заҳре, ки ''танҳо'' аз лахташавӣ пешгирӣ мекунад, дуруст нест. Механизми асосии синдроми хунрезӣ дар ''L. obliqua'' ба фаъолшавии ғайримуқаррарии низоми лахташавӣ ва масрафи омилҳои он вобаста аст.<ref name="overview2007">«The venom of the Lonomia caterpillar: an overview» (2007). [https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/17320134/ PubMed, PMID:17320134].</ref><ref name="tox2010" /> Дар гузашта ''Lonomia obliqua'' ва ''[[Lonomia achelous]]'' ду намуди маъруфтарини ин ҷинс ба ҳисоб мерафтанд, ки бо синдроми хунрезии инсон алоқаманд буданд. Вале таҳқиқоти таксономии соли 2023 дар ҷинси ''Lonomia'' 60 намудро эътироф карда, ҳафт намудро ҳамчун сабабгори маълум ё эҳтимолии заҳролудшавии шадид муайян намуд.<ref name="taxonomy2023">González, C. ва дигарон (2023). «Deadly and venomous Lonomia caterpillars are more than the two usual suspects». ''PLOS Neglected Tropical Diseases'', 17(2), e0011063. [https://doi.org/10.1371/journal.pntd.0011063 DOI:10.1371/journal.pntd.0011063].</ref> Таҳқиқоти эпидемиологӣ нишон медиҳад, ки дар солҳои 2007–2018 дар Бразилия 6636 сабти заҳролудшавӣ аз кирминаҳои ҷинси ''Lonomia'' таҳлил шудааст; дар ин маҷмӯъ 12 ҳолати фавт гузориш гардидааст. Ин рақамҳо ба тамоми ҷинси ''Lonomia'' дахл доранд, на танҳо ба ''L. obliqua''.<ref name="epi">Favalesso, M. M. ва дигарон (2021). «Lonomia envenomation in Brazil: an epidemiological overview for the period 2007–2018». ''Transactions of the Royal Society of Tropical Medicine and Hygiene'', 115(1), 9–19. [https://doi.org/10.1093/trstmh/traa051 DOI:10.1093/trstmh/traa051].</ref> Дар таҳқиқоти таҷрибавии соли 2015 аз хорчаҳои ҳар як кирмина ба ҳисоби миёна тақрибан 2,4 мг иқтибоси заҳрдор гирифта шудааст. Муҳаққиқон таъкид кардаанд, ки ин миқдор бо усули лабораторӣ ба даст омадааст ва набояд онро ба миқдори воқеии заҳри ҳангоми тамос ба бадани инсон воридшаванда баробар донист.<ref name="kidney">Berger, M. ва дигарон (2015). «Mechanisms of acute kidney injury induced by experimental Lonomia obliqua envenomation». ''Archives of Toxicology'', 89(3), 459–483. [https://doi.org/10.1007/s00204-014-1264-0 DOI:10.1007/s00204-014-1264-0].</ref> == Таъсири заҳр ба бадани инсон == Пас аз расидани хорчаҳои заҳрдор ба пӯст мумкин аст дард, сурхшавӣ, варам ва ҳисси сӯзиш ба вуҷуд оянд. Аломатҳои умумӣ метавонанд дарди сар, таб, беҳолӣ, дилбеҳузурӣ ва қайкуниро дар бар гиранд. Баъд аз чанд соат ё дар давоми як-ду шабонарӯз дар ҳолатҳои вазнин нишонаҳои ихтилоли хунбандӣ ба назар мерасанд: '''кабудшавии пӯст (экхимоз)''', '''хун дар пешоб (гематурия)''', хунрезии луобпардаҳо, '''хунрезии шуш''', '''хунрезии дохилимағзӣ''' ва '''осеби шадиди гурда'''.<ref name="tox2010" /><ref name="review2021" /> Сабаби чунин аломатҳо таъсири ҳамзамони ҷузъҳои заҳр ба омилҳои лахташавӣ, фибринолиз (ҳал шудани лахта), рагҳои хун ва бофтаҳо мебошад. Дар ҳолатҳои ниҳоят вазнин хунрезии дохилимағзӣ ё норасоии шадиди фаъолияти гурда метавонад ба марг расонад.<ref name="tox2010" /><ref name="kidney" /> == Ҳолатҳои клиникӣ == [[File:Lonomia-obliqua-citsc-2.jpg|thumb|Кирминаҳои ''L. obliqua'' дар танаи дарахт; тамос бо чанд кирмина метавонад заҳролудшавиро вазнинтар гардонад.]] Дар соли 2006 дар маҷаллаи ''Arquivos de Neuro-Psiquiatria'' ҳолати марги зани 70-солае нашр шуд, ки пас аз тамос бо кирминаи ''L. obliqua'' гирифтори ихтилоли вазнини хунбандӣ гардида буд. Дар ӯ хун дар пешоб ва баъдан хунрезиҳои сершумори дохилимағзӣ пайдо шуданд; бемор аз ин оризаҳо фавтид. Ин гузориш аз хатари хунрезии мағзӣ ҳангоми заҳролудшавии вазнин шаҳодат медиҳад.<ref name="case2006">Kowacs, P. A.; Cardoso, J.; Entres, M.; Novak, E. M.; Werneck, L. C. (2006). «Fatal intracerebral hemorrhage secondary to Lonomia obliqua caterpillar envenoming: case report». ''Arquivos de Neuro-Psiquiatria'', 64(4), 1030–1032. [https://doi.org/10.1590/S0004-282X2006000600029 DOI:10.1590/S0004-282X2006000600029].</ref> == Табобат == Дар сурати эҳтимоли тамос бо кирминаи ''Lonomia'' шахс бояд ҳарчи зудтар ба муассисаи тиббӣ муроҷиат кунад. Барои муайян кардани дараҷаи вазнинии заҳролудшавӣ табибон нишонаҳои хунрезӣ ва санҷишҳои лахташавии хунро арзёбӣ мекунанд. Дар ҳолатҳои миёна ва вазнин воситаи махсуси табобат '''зардоби зиддизаҳрии лономия''' (''soro antilonômico'') мебошад, ки онро [[Институти Бутантан]] дар [[Сан-Паулу]]и Бразилия истеҳсол мекунад.<ref name="ministry">Ministério da Saúde do Brasil. [https://www.gov.br/saude/pt-br/assuntos/saude-de-a-a-z/a/animais-peconhentos/acidentes-por-lagartas «Acidentes por Lagartas»] (дастури расмии Вазорати тандурустии Бразилия).</ref><ref name="review2021" /> Табобати махсус ба ҳолати бемор вобаста аст ва бояд дар шароити тиббӣ гузаронида шавад. Табобати дастгирикунанда ва истифодаи хун ё маҳсулоти хун бояд аз ҷониби мутахассис мувофиқи нишондодҳои тиббӣ муайян карда шаванд.<ref name="review2021" /> Барои пешгирии ҳодиса тавсия дода мешавад, ки ба кирминаҳои ношиноси хордор даст нарасонанд. Агар чунин кирмина дар наздикӣ пайдо шавад, беҳтар аст онро дасткорӣ накарда, барои шинохтани намуд аз дур акс гиранд.<ref name="butantan">Instituto Butantan. [https://www.butantan.gov.br/noticias/acidentes-com-lagarta-lonomia-podem-causar-hemorragia-e-morte-se-nao-forem-tratados-com-o-soro-rapidamente-mostram-estudos «Acidentes com lagarta Lonomia podem causar hemorragia e morte...»].</ref> == Аҳамият дар пажӯҳишҳои тиббӣ == Заҳри ''L. obliqua'' аз ҷиҳати [[заҳршиносӣ]], [[гематология]] ва [[фармакология]] омӯхта мешавад. Яке аз ҷузъҳои маъруфи он '''Lopap''' (''Lonomia obliqua prothrombin activator protease'') — сафедаи дорои фаъолияти фаъолкунандаи протромбин аст. Таҳқиқоти озмоишгоҳӣ нишон додаанд, ки Lopap, илова бар таъсир ба низоми лахташавӣ, метавонад дар баъзе ҳуҷайраҳои эндотелӣ ва нейтрофилҳо фаъолияти зиддиапоптозӣ (пешгирӣ аз марги барномарезишудаи ҳуҷайра) дошта бошад.<ref name="lopap">Waismam, K. ва дигарон (2009). «Lopap: A non-inflammatory and cytoprotective molecule in neutrophils and endothelial cells». ''Toxicon'', 53(6), 652–659. [https://doi.org/10.1016/j.toxicon.2009.01.031 DOI:10.1016/j.toxicon.2009.01.031].</ref> Иқтибоси хорчаҳои ин кирмина дар баъзе таҷрибаҳо хосияти зиддитромботӣ низ нишон додааст.<ref name="antithrombotic">Prezoto, B. C. ва дигарон (2002). «Antithrombotic effect of Lonomia obliqua caterpillar bristle extract on experimental venous thrombosis». ''Brazilian Journal of Medical and Biological Research'', 35(6), 703–712. [https://doi.org/10.1590/S0100-879X2002000600011 DOI:10.1590/S0100-879X2002000600011].</ref> Аммо ин натиҷаҳои пешазклиникӣ маънои онро надоранд, ки заҳр ё ҷузъҳои он худ ба худ барои табобати инсон бехатаранд; корбурди эҳтимолии онҳо ҳамчун дору ба таҳқиқоти бештар ниёз дорад.<ref name="review2021" /> == Эзоҳҳо == <references /> [[Гурӯҳ:Шабпаракҳо]] [[Гурӯҳ:Ҳашароти Амрикои Ҷанубӣ]] b5sjfprzdvyrnj7tzggflyzbpfpped5 1490777 1490776 2026-10-23T02:21:00Z Zosya95 54344 /* Эзоҳҳо */ 1490777 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable" style="float:right; margin:0 0 1em 1em; width:270px;" |+ '''''Lonomia obliqua''''' |- | colspan="2" style="text-align:center;" | [[File:Lonomia obliqua 156047889.jpg|250px|Шабпараки болиғи Lonomia obliqua]]<br />Шабпараки болиғ |- ! Шоҳигарӣ | [[Ҳайвонот]] (Animalia) |- ! Тип | [[Бандпойҳо]] (Arthropoda) |- ! Синф | [[Ҳашарот]] (Insecta) |- ! Қатор | [[Пулакчаболон]] (Lepidoptera) |- ! Оила | Saturniidae |- ! Ҷинс | ''Lonomia'' |- ! Намуд | '''''L. obliqua''''' |- ! Номи илмӣ | ''Lonomia obliqua'' Walker, 1855 |} '''Лономияи каҷак''' ({{lang-la|Lonomia obliqua}}) — як намуди [[шабпарак]] аз [[Оила (таксономия)|оилаи]] '''Saturniidae''' ва ҷинси ''Lonomia'' мебошад, ки дар [[Амрикои Ҷанубӣ]] паҳн шудааст. Он пеш аз ҳама бо марҳилаи кирминагии худ машҳур аст: [[кирмина]]ҳои ин намуд дар бадан хорчаҳои заҳрдор доранд, ки ҳангоми расидан ба пӯсти инсон метавонанд заҳрро ворид кунанд. Заҳролудшавӣ дар ҳолатҳои вазнин боиси ихтилоли лахташавии хун, хунрезии дохилӣ, осеби шадиди гурда ва ҳатто марг мегардад.<ref name="tox2010">Pinto, A. F. M.; Berger, M.; Reck, J.; Terra, R. M. S.; Guimarães, J. A. (2010). «Lonomia obliqua venom: In vivo effects and molecular aspects associated with the hemorrhagic syndrome». ''Toxicon'', 56(7), 1103–1112. [https://doi.org/10.1016/j.toxicon.2010.01.013 DOI:10.1016/j.toxicon.2010.01.013].</ref><ref name="review2021">Alvarez-Flores, M. P. ва дигарон (2021). «Lonomia obliqua Envenoming and Innovative Research». ''Toxins'', 13(12), 832. [https://doi.org/10.3390/toxins13120832 DOI:10.3390/toxins13120832].</ref> Ин намудро табиатшиноси бритониёӣ [[Фрэнсис Уокер (энтомолог)|Фрэнсис Уокер]] соли [[1855]] аз нигоҳи илмӣ тавсиф кардааст.<ref name="taxonomy">Sistema de Información de Biodiversidad, Administración de Parques Nacionales, Argentina. [https://sib.gob.ar/especies/lonomia-obliqua «Lonomia obliqua (Walker, 1855)»].</ref> Дар «[[Китоби рекордҳои Гиннесс]]» кирминаҳои ҷинси ''Lonomia'' дар қатори заҳрноктарин кирминаҳои ҷаҳон муаррифӣ шудаанд; ин рекорд танҳо ба намуди ''L. obliqua'' маҳдуд нест.<ref name="guinness">Guinness World Records. [https://www.guinnessworldrecords.com/world-records/341641-most-venomous-caterpillar «Most venomous caterpillar»] (18 ноябри 2014).</ref> == Тавсиф == [[File:Lonomia-obliqua-citsc-1.jpg|thumb|Кирминаи ''Lonomia obliqua'']] Кирминаҳои бакамолрасида одатан тақрибан 6–7 см дарозӣ доранд ва ранги бадани онҳо аз сабзтоб то қаҳваранг тағйир меёбад. Ин рангбандӣ ба онҳо имкон медиҳад, ки дар рӯи пӯстлохи дарахтон аз назари душманон пинҳон монанд. Дар тӯли баданашон қатори барҷастагиҳои хурд (дӯнгичаҳо) ҷойгир аст, ки ҳар кадоми онҳо бо дастаҳои хорчаҳои шохадор пӯшида шудаанд. Ҳангоми тамос хорчаҳо метавонанд шикананд ва заҳрро ба пӯст ворид созанд.<ref name="argentina">Sistema de Información de Biodiversidad, Administración de Parques Nacionales, Argentina. [https://sib.gob.ar/especies/lonomia-obliqua «Lonomia obliqua»].</ref><ref name="morph2001">Lorini, L. M.; Corseuil, É. (2001). «Aspectos Morfológicos de Lonomia obliqua Walker (Lepidoptera: Saturniidae)». ''Neotropical Entomology'', 30(3), 373–378. [https://doi.org/10.1590/S1519-566X2001000300006 DOI:10.1590/S1519-566X2001000300006].</ref><ref name="lorini">Lorini, L. M.; Zarbin, P. H. G.; Tedesco, C. D. (2007). «Biology of Laboratory-Reared Lonomia obliqua (Lepidoptera: Saturniidae)». ''Florida Entomologist'', 90(4), 770–771. [https://doi.org/10.1653/0015-4040(2007)90%5B770:BOLLOL%5D2.0.CO;2 DOI:10.1653/0015-4040(2007)90&#91;770:BOLLOL&#93;2.0.CO;2].</ref><ref name="tox2010" /> Кирминаҳо аксаран гурӯҳ-гурӯҳ дар танаи дарахтон ҷамъ мешаванд. Бинобар ин, ҳангоми такя кардан ё даст расондан ба як гурӯҳи кирминаҳо миқдори бештари заҳр метавонад ба бадани инсон ворид шавад.<ref name="tox2010" /> == Паҳншавӣ ва таърихи омӯзиш == Ин намуд асосан дар ҷануби [[Бразилия]], аз ҷумла иёлатҳои [[Риу-Гранди-ду-Сул]], [[Санта-Катарина]] ва [[Парана (иёлат)|Парана]], вомехӯрад. Мавҷудияти он дар шимолу шарқи [[Аргентина]], аз ҷумла вилояти Мисионес, низ сабт шудааст.<ref name="argentina" /> Аз охири солҳои 1980 дар ҷануби Бразилия ҳолатҳои зиёди заҳролудшавии одамон аз тамос бо кирминаҳои ''L. obliqua'' сабт шудаанд. Ин ҳодисаҳо таваҷҷуҳи муҳаққиқонро ба таъсири заҳри кирминаҳо ба системаи лахташавии хун ҷалб карданд. Тамос одатан тасодуфан, ҳангоми кор дар боғҳо, ҷамъоварии шоху барг ё даст расондан ба танаи дарахтон, рух медиҳад.<ref name="tox2010" /><ref name="review2021" /> == Заҳрнокӣ == Заҳри ''L. obliqua'' омехтаи мураккаби моддаҳои фаъоли биологӣ мебошад. Баъзе ҷузъҳои он омилҳои лахташавии хун, аз ҷумла '''омили X''' ва '''протромбин'''-ро фаъол мекунанд. Ин раванд метавонад боиси фаъолшавии аз ҳад зиёди лахташавӣ, масраф шудани омилҳои лахташавӣ ва баъдан ба вуҷуд омадани '''коагулопатияи масрафӣ''' гардад. Он бо ихтилоли ба '''лахташавии паҳншудаи дохилирагии хун''' (DIC) монанд ҳамроҳ шуда, дар ниҳоят метавонад ба '''синдроми геморрагӣ''' — яъне хунрезии шадид — оварда расонад.<ref name="donato">Donato, J. ва дигарон (1998). «Lonomia obliqua caterpillar spicules trigger human blood coagulation via activation of factor X and prothrombin». ''Thrombosis and Haemostasis'', 79(3), 539–542. [https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/9531036/ PMID:9531036].</ref><ref name="review2021" /> Ҳарчанд баъзе моддаҳои заҳр дорои фаъолияти зиддилахташавӣ ё зиддитромботӣ низ ҳастанд, тавсифи он ҳамчун заҳре, ки ''танҳо'' аз лахташавӣ пешгирӣ мекунад, дуруст нест. Механизми асосии синдроми хунрезӣ дар ''L. obliqua'' ба фаъолшавии ғайримуқаррарии низоми лахташавӣ ва масрафи омилҳои он вобаста аст.<ref name="overview2007">«The venom of the Lonomia caterpillar: an overview» (2007). [https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/17320134/ PubMed, PMID:17320134].</ref><ref name="tox2010" /> Дар гузашта ''Lonomia obliqua'' ва ''[[Lonomia achelous]]'' ду намуди маъруфтарини ин ҷинс ба ҳисоб мерафтанд, ки бо синдроми хунрезии инсон алоқаманд буданд. Вале таҳқиқоти таксономии соли 2023 дар ҷинси ''Lonomia'' 60 намудро эътироф карда, ҳафт намудро ҳамчун сабабгори маълум ё эҳтимолии заҳролудшавии шадид муайян намуд.<ref name="taxonomy2023">González, C. ва дигарон (2023). «Deadly and venomous Lonomia caterpillars are more than the two usual suspects». ''PLOS Neglected Tropical Diseases'', 17(2), e0011063. [https://doi.org/10.1371/journal.pntd.0011063 DOI:10.1371/journal.pntd.0011063].</ref> Таҳқиқоти эпидемиологӣ нишон медиҳад, ки дар солҳои 2007–2018 дар Бразилия 6636 сабти заҳролудшавӣ аз кирминаҳои ҷинси ''Lonomia'' таҳлил шудааст; дар ин маҷмӯъ 12 ҳолати фавт гузориш гардидааст. Ин рақамҳо ба тамоми ҷинси ''Lonomia'' дахл доранд, на танҳо ба ''L. obliqua''.<ref name="epi">Favalesso, M. M. ва дигарон (2021). «Lonomia envenomation in Brazil: an epidemiological overview for the period 2007–2018». ''Transactions of the Royal Society of Tropical Medicine and Hygiene'', 115(1), 9–19. [https://doi.org/10.1093/trstmh/traa051 DOI:10.1093/trstmh/traa051].</ref> Дар таҳқиқоти таҷрибавии соли 2015 аз хорчаҳои ҳар як кирмина ба ҳисоби миёна тақрибан 2,4 мг иқтибоси заҳрдор гирифта шудааст. Муҳаққиқон таъкид кардаанд, ки ин миқдор бо усули лабораторӣ ба даст омадааст ва набояд онро ба миқдори воқеии заҳри ҳангоми тамос ба бадани инсон воридшаванда баробар донист.<ref name="kidney">Berger, M. ва дигарон (2015). «Mechanisms of acute kidney injury induced by experimental Lonomia obliqua envenomation». ''Archives of Toxicology'', 89(3), 459–483. [https://doi.org/10.1007/s00204-014-1264-0 DOI:10.1007/s00204-014-1264-0].</ref> == Таъсири заҳр ба бадани инсон == Пас аз расидани хорчаҳои заҳрдор ба пӯст мумкин аст дард, сурхшавӣ, варам ва ҳисси сӯзиш ба вуҷуд оянд. Аломатҳои умумӣ метавонанд дарди сар, таб, беҳолӣ, дилбеҳузурӣ ва қайкуниро дар бар гиранд. Баъд аз чанд соат ё дар давоми як-ду шабонарӯз дар ҳолатҳои вазнин нишонаҳои ихтилоли хунбандӣ ба назар мерасанд: '''кабудшавии пӯст (экхимоз)''', '''хун дар пешоб (гематурия)''', хунрезии луобпардаҳо, '''хунрезии шуш''', '''хунрезии дохилимағзӣ''' ва '''осеби шадиди гурда'''.<ref name="tox2010" /><ref name="review2021" /> Сабаби чунин аломатҳо таъсири ҳамзамони ҷузъҳои заҳр ба омилҳои лахташавӣ, фибринолиз (ҳал шудани лахта), рагҳои хун ва бофтаҳо мебошад. Дар ҳолатҳои ниҳоят вазнин хунрезии дохилимағзӣ ё норасоии шадиди фаъолияти гурда метавонад ба марг расонад.<ref name="tox2010" /><ref name="kidney" /> == Ҳолатҳои клиникӣ == [[File:Lonomia-obliqua-citsc-2.jpg|thumb|Кирминаҳои ''L. obliqua'' дар танаи дарахт; тамос бо чанд кирмина метавонад заҳролудшавиро вазнинтар гардонад.]] Дар соли 2006 дар маҷаллаи ''Arquivos de Neuro-Psiquiatria'' ҳолати марги зани 70-солае нашр шуд, ки пас аз тамос бо кирминаи ''L. obliqua'' гирифтори ихтилоли вазнини хунбандӣ гардида буд. Дар ӯ хун дар пешоб ва баъдан хунрезиҳои сершумори дохилимағзӣ пайдо шуданд; бемор аз ин оризаҳо фавтид. Ин гузориш аз хатари хунрезии мағзӣ ҳангоми заҳролудшавии вазнин шаҳодат медиҳад.<ref name="case2006">Kowacs, P. A.; Cardoso, J.; Entres, M.; Novak, E. M.; Werneck, L. C. (2006). «Fatal intracerebral hemorrhage secondary to Lonomia obliqua caterpillar envenoming: case report». ''Arquivos de Neuro-Psiquiatria'', 64(4), 1030–1032. [https://doi.org/10.1590/S0004-282X2006000600029 DOI:10.1590/S0004-282X2006000600029].</ref> == Табобат == Дар сурати эҳтимоли тамос бо кирминаи ''Lonomia'' шахс бояд ҳарчи зудтар ба муассисаи тиббӣ муроҷиат кунад. Барои муайян кардани дараҷаи вазнинии заҳролудшавӣ табибон нишонаҳои хунрезӣ ва санҷишҳои лахташавии хунро арзёбӣ мекунанд. Дар ҳолатҳои миёна ва вазнин воситаи махсуси табобат '''зардоби зиддизаҳрии лономия''' (''soro antilonômico'') мебошад, ки онро [[Институти Бутантан]] дар [[Сан-Паулу]]и Бразилия истеҳсол мекунад.<ref name="ministry">Ministério da Saúde do Brasil. [https://www.gov.br/saude/pt-br/assuntos/saude-de-a-a-z/a/animais-peconhentos/acidentes-por-lagartas «Acidentes por Lagartas»] (дастури расмии Вазорати тандурустии Бразилия).</ref><ref name="review2021" /> Табобати махсус ба ҳолати бемор вобаста аст ва бояд дар шароити тиббӣ гузаронида шавад. Табобати дастгирикунанда ва истифодаи хун ё маҳсулоти хун бояд аз ҷониби мутахассис мувофиқи нишондодҳои тиббӣ муайян карда шаванд.<ref name="review2021" /> Барои пешгирии ҳодиса тавсия дода мешавад, ки ба кирминаҳои ношиноси хордор даст нарасонанд. Агар чунин кирмина дар наздикӣ пайдо шавад, беҳтар аст онро дасткорӣ накарда, барои шинохтани намуд аз дур акс гиранд.<ref name="butantan">Instituto Butantan. [https://www.butantan.gov.br/noticias/acidentes-com-lagarta-lonomia-podem-causar-hemorragia-e-morte-se-nao-forem-tratados-com-o-soro-rapidamente-mostram-estudos «Acidentes com lagarta Lonomia podem causar hemorragia e morte...»].</ref> == Аҳамият дар пажӯҳишҳои тиббӣ == Заҳри ''L. obliqua'' аз ҷиҳати [[заҳршиносӣ]], [[гематология]] ва [[фармакология]] омӯхта мешавад. Яке аз ҷузъҳои маъруфи он '''Lopap''' (''Lonomia obliqua prothrombin activator protease'') — сафедаи дорои фаъолияти фаъолкунандаи протромбин аст. Таҳқиқоти озмоишгоҳӣ нишон додаанд, ки Lopap, илова бар таъсир ба низоми лахташавӣ, метавонад дар баъзе ҳуҷайраҳои эндотелӣ ва нейтрофилҳо фаъолияти зиддиапоптозӣ (пешгирӣ аз марги барномарезишудаи ҳуҷайра) дошта бошад.<ref name="lopap">Waismam, K. ва дигарон (2009). «Lopap: A non-inflammatory and cytoprotective molecule in neutrophils and endothelial cells». ''Toxicon'', 53(6), 652–659. [https://doi.org/10.1016/j.toxicon.2009.01.031 DOI:10.1016/j.toxicon.2009.01.031].</ref> Иқтибоси хорчаҳои ин кирмина дар баъзе таҷрибаҳо хосияти зиддитромботӣ низ нишон додааст.<ref name="antithrombotic">Prezoto, B. C. ва дигарон (2002). «Antithrombotic effect of Lonomia obliqua caterpillar bristle extract on experimental venous thrombosis». ''Brazilian Journal of Medical and Biological Research'', 35(6), 703–712. [https://doi.org/10.1590/S0100-879X2002000600011 DOI:10.1590/S0100-879X2002000600011].</ref> Аммо ин натиҷаҳои пешазклиникӣ маънои онро надоранд, ки заҳр ё ҷузъҳои он худ ба худ барои табобати инсон бехатаранд; корбурди эҳтимолии онҳо ҳамчун дору ба таҳқиқоти бештар ниёз дорад.<ref name="review2021" /> == Адабиёт == {{reflist}} [[Гурӯҳ:Шабпаракҳо]] [[Гурӯҳ:Ҳашароти Амрикои Ҷанубӣ]] 3y1tcvvmt3k8vvbywe8pjwwo22rnpmm 1490778 1490777 2026-10-23T02:22:13Z Zosya95 54344 1490778 wikitext text/x-wiki {{Таксон |image file = Lonomia obliqua 156047889.jpg |image descr = Шабпараки болиғи ''Lonomia obliqua'' |regnum = Ҷонварон |parent = Lonomia |rang = Намуд |latin = Lonomia obliqua |author = Walker, 1855 |wikispecies = Lonomia obliqua }} '''Лономияи каҷак''' ({{lang-la|Lonomia obliqua}}) — як намуди [[шабпарак]] аз [[Оила (таксономия)|оилаи]] '''Saturniidae''' ва ҷинси ''Lonomia'' мебошад, ки дар [[Амрикои Ҷанубӣ]] паҳн шудааст. Он пеш аз ҳама бо марҳилаи кирминагии худ машҳур аст: [[кирмина]]ҳои ин намуд дар бадан хорчаҳои заҳрдор доранд, ки ҳангоми расидан ба пӯсти инсон метавонанд заҳрро ворид кунанд. Заҳролудшавӣ дар ҳолатҳои вазнин боиси ихтилоли лахташавии хун, хунрезии дохилӣ, осеби шадиди гурда ва ҳатто марг мегардад.<ref name="tox2010">Pinto, A. F. M.; Berger, M.; Reck, J.; Terra, R. M. S.; Guimarães, J. A. (2010). «Lonomia obliqua venom: In vivo effects and molecular aspects associated with the hemorrhagic syndrome». ''Toxicon'', 56(7), 1103–1112. [https://doi.org/10.1016/j.toxicon.2010.01.013 DOI:10.1016/j.toxicon.2010.01.013].</ref><ref name="review2021">Alvarez-Flores, M. P. ва дигарон (2021). «Lonomia obliqua Envenoming and Innovative Research». ''Toxins'', 13(12), 832. [https://doi.org/10.3390/toxins13120832 DOI:10.3390/toxins13120832].</ref> Ин намудро табиатшиноси бритониёӣ [[Фрэнсис Уокер (энтомолог)|Фрэнсис Уокер]] соли [[1855]] аз нигоҳи илмӣ тавсиф кардааст.<ref name="taxonomy">Sistema de Información de Biodiversidad, Administración de Parques Nacionales, Argentina. [https://sib.gob.ar/especies/lonomia-obliqua «Lonomia obliqua (Walker, 1855)»].</ref> Дар «[[Китоби рекордҳои Гиннесс]]» кирминаҳои ҷинси ''Lonomia'' дар қатори заҳрноктарин кирминаҳои ҷаҳон муаррифӣ шудаанд; ин рекорд танҳо ба намуди ''L. obliqua'' маҳдуд нест.<ref name="guinness">Guinness World Records. [https://www.guinnessworldrecords.com/world-records/341641-most-venomous-caterpillar «Most venomous caterpillar»] (18 ноябри 2014).</ref> == Тавсиф == [[File:Lonomia-obliqua-citsc-1.jpg|thumb|Кирминаи ''Lonomia obliqua'']] Кирминаҳои бакамолрасида одатан тақрибан 6–7 см дарозӣ доранд ва ранги бадани онҳо аз сабзтоб то қаҳваранг тағйир меёбад. Ин рангбандӣ ба онҳо имкон медиҳад, ки дар рӯи пӯстлохи дарахтон аз назари душманон пинҳон монанд. Дар тӯли баданашон қатори барҷастагиҳои хурд (дӯнгичаҳо) ҷойгир аст, ки ҳар кадоми онҳо бо дастаҳои хорчаҳои шохадор пӯшида шудаанд. Ҳангоми тамос хорчаҳо метавонанд шикананд ва заҳрро ба пӯст ворид созанд.<ref name="argentina">Sistema de Información de Biodiversidad, Administración de Parques Nacionales, Argentina. [https://sib.gob.ar/especies/lonomia-obliqua «Lonomia obliqua»].</ref><ref name="morph2001">Lorini, L. M.; Corseuil, É. (2001). «Aspectos Morfológicos de Lonomia obliqua Walker (Lepidoptera: Saturniidae)». ''Neotropical Entomology'', 30(3), 373–378. [https://doi.org/10.1590/S1519-566X2001000300006 DOI:10.1590/S1519-566X2001000300006].</ref><ref name="lorini">Lorini, L. M.; Zarbin, P. H. G.; Tedesco, C. D. (2007). «Biology of Laboratory-Reared Lonomia obliqua (Lepidoptera: Saturniidae)». ''Florida Entomologist'', 90(4), 770–771. [https://doi.org/10.1653/0015-4040(2007)90%5B770:BOLLOL%5D2.0.CO;2 DOI:10.1653/0015-4040(2007)90&#91;770:BOLLOL&#93;2.0.CO;2].</ref><ref name="tox2010" /> Кирминаҳо аксаран гурӯҳ-гурӯҳ дар танаи дарахтон ҷамъ мешаванд. Бинобар ин, ҳангоми такя кардан ё даст расондан ба як гурӯҳи кирминаҳо миқдори бештари заҳр метавонад ба бадани инсон ворид шавад.<ref name="tox2010" /> == Паҳншавӣ ва таърихи омӯзиш == Ин намуд асосан дар ҷануби [[Бразилия]], аз ҷумла иёлатҳои [[Риу-Гранди-ду-Сул]], [[Санта-Катарина]] ва [[Парана (иёлат)|Парана]], вомехӯрад. Мавҷудияти он дар шимолу шарқи [[Аргентина]], аз ҷумла вилояти Мисионес, низ сабт шудааст.<ref name="argentina" /> Аз охири солҳои 1980 дар ҷануби Бразилия ҳолатҳои зиёди заҳролудшавии одамон аз тамос бо кирминаҳои ''L. obliqua'' сабт шудаанд. Ин ҳодисаҳо таваҷҷуҳи муҳаққиқонро ба таъсири заҳри кирминаҳо ба системаи лахташавии хун ҷалб карданд. Тамос одатан тасодуфан, ҳангоми кор дар боғҳо, ҷамъоварии шоху барг ё даст расондан ба танаи дарахтон, рух медиҳад.<ref name="tox2010" /><ref name="review2021" /> == Заҳрнокӣ == Заҳри ''L. obliqua'' омехтаи мураккаби моддаҳои фаъоли биологӣ мебошад. Баъзе ҷузъҳои он омилҳои лахташавии хун, аз ҷумла '''омили X''' ва '''протромбин'''-ро фаъол мекунанд. Ин раванд метавонад боиси фаъолшавии аз ҳад зиёди лахташавӣ, масраф шудани омилҳои лахташавӣ ва баъдан ба вуҷуд омадани '''коагулопатияи масрафӣ''' гардад. Он бо ихтилоли ба '''лахташавии паҳншудаи дохилирагии хун''' (DIC) монанд ҳамроҳ шуда, дар ниҳоят метавонад ба '''синдроми геморрагӣ''' — яъне хунрезии шадид — оварда расонад.<ref name="donato">Donato, J. ва дигарон (1998). «Lonomia obliqua caterpillar spicules trigger human blood coagulation via activation of factor X and prothrombin». ''Thrombosis and Haemostasis'', 79(3), 539–542. [https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/9531036/ PMID:9531036].</ref><ref name="review2021" /> Ҳарчанд баъзе моддаҳои заҳр дорои фаъолияти зиддилахташавӣ ё зиддитромботӣ низ ҳастанд, тавсифи он ҳамчун заҳре, ки ''танҳо'' аз лахташавӣ пешгирӣ мекунад, дуруст нест. Механизми асосии синдроми хунрезӣ дар ''L. obliqua'' ба фаъолшавии ғайримуқаррарии низоми лахташавӣ ва масрафи омилҳои он вобаста аст.<ref name="overview2007">«The venom of the Lonomia caterpillar: an overview» (2007). [https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/17320134/ PubMed, PMID:17320134].</ref><ref name="tox2010" /> Дар гузашта ''Lonomia obliqua'' ва ''[[Lonomia achelous]]'' ду намуди маъруфтарини ин ҷинс ба ҳисоб мерафтанд, ки бо синдроми хунрезии инсон алоқаманд буданд. Вале таҳқиқоти таксономии соли 2023 дар ҷинси ''Lonomia'' 60 намудро эътироф карда, ҳафт намудро ҳамчун сабабгори маълум ё эҳтимолии заҳролудшавии шадид муайян намуд.<ref name="taxonomy2023">González, C. ва дигарон (2023). «Deadly and venomous Lonomia caterpillars are more than the two usual suspects». ''PLOS Neglected Tropical Diseases'', 17(2), e0011063. [https://doi.org/10.1371/journal.pntd.0011063 DOI:10.1371/journal.pntd.0011063].</ref> Таҳқиқоти эпидемиологӣ нишон медиҳад, ки дар солҳои 2007–2018 дар Бразилия 6636 сабти заҳролудшавӣ аз кирминаҳои ҷинси ''Lonomia'' таҳлил шудааст; дар ин маҷмӯъ 12 ҳолати фавт гузориш гардидааст. Ин рақамҳо ба тамоми ҷинси ''Lonomia'' дахл доранд, на танҳо ба ''L. obliqua''.<ref name="epi">Favalesso, M. M. ва дигарон (2021). «Lonomia envenomation in Brazil: an epidemiological overview for the period 2007–2018». ''Transactions of the Royal Society of Tropical Medicine and Hygiene'', 115(1), 9–19. [https://doi.org/10.1093/trstmh/traa051 DOI:10.1093/trstmh/traa051].</ref> Дар таҳқиқоти таҷрибавии соли 2015 аз хорчаҳои ҳар як кирмина ба ҳисоби миёна тақрибан 2,4 мг иқтибоси заҳрдор гирифта шудааст. Муҳаққиқон таъкид кардаанд, ки ин миқдор бо усули лабораторӣ ба даст омадааст ва набояд онро ба миқдори воқеии заҳри ҳангоми тамос ба бадани инсон воридшаванда баробар донист.<ref name="kidney">Berger, M. ва дигарон (2015). «Mechanisms of acute kidney injury induced by experimental Lonomia obliqua envenomation». ''Archives of Toxicology'', 89(3), 459–483. [https://doi.org/10.1007/s00204-014-1264-0 DOI:10.1007/s00204-014-1264-0].</ref> == Таъсири заҳр ба бадани инсон == Пас аз расидани хорчаҳои заҳрдор ба пӯст мумкин аст дард, сурхшавӣ, варам ва ҳисси сӯзиш ба вуҷуд оянд. Аломатҳои умумӣ метавонанд дарди сар, таб, беҳолӣ, дилбеҳузурӣ ва қайкуниро дар бар гиранд. Баъд аз чанд соат ё дар давоми як-ду шабонарӯз дар ҳолатҳои вазнин нишонаҳои ихтилоли хунбандӣ ба назар мерасанд: '''кабудшавии пӯст (экхимоз)''', '''хун дар пешоб (гематурия)''', хунрезии луобпардаҳо, '''хунрезии шуш''', '''хунрезии дохилимағзӣ''' ва '''осеби шадиди гурда'''.<ref name="tox2010" /><ref name="review2021" /> Сабаби чунин аломатҳо таъсири ҳамзамони ҷузъҳои заҳр ба омилҳои лахташавӣ, фибринолиз (ҳал шудани лахта), рагҳои хун ва бофтаҳо мебошад. Дар ҳолатҳои ниҳоят вазнин хунрезии дохилимағзӣ ё норасоии шадиди фаъолияти гурда метавонад ба марг расонад.<ref name="tox2010" /><ref name="kidney" /> == Ҳолатҳои клиникӣ == [[File:Lonomia-obliqua-citsc-2.jpg|thumb|Кирминаҳои ''L. obliqua'' дар танаи дарахт; тамос бо чанд кирмина метавонад заҳролудшавиро вазнинтар гардонад.]] Дар соли 2006 дар маҷаллаи ''Arquivos de Neuro-Psiquiatria'' ҳолати марги зани 70-солае нашр шуд, ки пас аз тамос бо кирминаи ''L. obliqua'' гирифтори ихтилоли вазнини хунбандӣ гардида буд. Дар ӯ хун дар пешоб ва баъдан хунрезиҳои сершумори дохилимағзӣ пайдо шуданд; бемор аз ин оризаҳо фавтид. Ин гузориш аз хатари хунрезии мағзӣ ҳангоми заҳролудшавии вазнин шаҳодат медиҳад.<ref name="case2006">Kowacs, P. A.; Cardoso, J.; Entres, M.; Novak, E. M.; Werneck, L. C. (2006). «Fatal intracerebral hemorrhage secondary to Lonomia obliqua caterpillar envenoming: case report». ''Arquivos de Neuro-Psiquiatria'', 64(4), 1030–1032. [https://doi.org/10.1590/S0004-282X2006000600029 DOI:10.1590/S0004-282X2006000600029].</ref> == Табобат == Дар сурати эҳтимоли тамос бо кирминаи ''Lonomia'' шахс бояд ҳарчи зудтар ба муассисаи тиббӣ муроҷиат кунад. Барои муайян кардани дараҷаи вазнинии заҳролудшавӣ табибон нишонаҳои хунрезӣ ва санҷишҳои лахташавии хунро арзёбӣ мекунанд. Дар ҳолатҳои миёна ва вазнин воситаи махсуси табобат '''зардоби зиддизаҳрии лономия''' (''soro antilonômico'') мебошад, ки онро [[Институти Бутантан]] дар [[Сан-Паулу]]и Бразилия истеҳсол мекунад.<ref name="ministry">Ministério da Saúde do Brasil. [https://www.gov.br/saude/pt-br/assuntos/saude-de-a-a-z/a/animais-peconhentos/acidentes-por-lagartas «Acidentes por Lagartas»] (дастури расмии Вазорати тандурустии Бразилия).</ref><ref name="review2021" /> Табобати махсус ба ҳолати бемор вобаста аст ва бояд дар шароити тиббӣ гузаронида шавад. Табобати дастгирикунанда ва истифодаи хун ё маҳсулоти хун бояд аз ҷониби мутахассис мувофиқи нишондодҳои тиббӣ муайян карда шаванд.<ref name="review2021" /> Барои пешгирии ҳодиса тавсия дода мешавад, ки ба кирминаҳои ношиноси хордор даст нарасонанд. Агар чунин кирмина дар наздикӣ пайдо шавад, беҳтар аст онро дасткорӣ накарда, барои шинохтани намуд аз дур акс гиранд.<ref name="butantan">Instituto Butantan. [https://www.butantan.gov.br/noticias/acidentes-com-lagarta-lonomia-podem-causar-hemorragia-e-morte-se-nao-forem-tratados-com-o-soro-rapidamente-mostram-estudos «Acidentes com lagarta Lonomia podem causar hemorragia e morte...»].</ref> == Аҳамият дар пажӯҳишҳои тиббӣ == Заҳри ''L. obliqua'' аз ҷиҳати [[заҳршиносӣ]], [[гематология]] ва [[фармакология]] омӯхта мешавад. Яке аз ҷузъҳои маъруфи он '''Lopap''' (''Lonomia obliqua prothrombin activator protease'') — сафедаи дорои фаъолияти фаъолкунандаи протромбин аст. Таҳқиқоти озмоишгоҳӣ нишон додаанд, ки Lopap, илова бар таъсир ба низоми лахташавӣ, метавонад дар баъзе ҳуҷайраҳои эндотелӣ ва нейтрофилҳо фаъолияти зиддиапоптозӣ (пешгирӣ аз марги барномарезишудаи ҳуҷайра) дошта бошад.<ref name="lopap">Waismam, K. ва дигарон (2009). «Lopap: A non-inflammatory and cytoprotective molecule in neutrophils and endothelial cells». ''Toxicon'', 53(6), 652–659. [https://doi.org/10.1016/j.toxicon.2009.01.031 DOI:10.1016/j.toxicon.2009.01.031].</ref> Иқтибоси хорчаҳои ин кирмина дар баъзе таҷрибаҳо хосияти зиддитромботӣ низ нишон додааст.<ref name="antithrombotic">Prezoto, B. C. ва дигарон (2002). «Antithrombotic effect of Lonomia obliqua caterpillar bristle extract on experimental venous thrombosis». ''Brazilian Journal of Medical and Biological Research'', 35(6), 703–712. [https://doi.org/10.1590/S0100-879X2002000600011 DOI:10.1590/S0100-879X2002000600011].</ref> Аммо ин натиҷаҳои пешазклиникӣ маънои онро надоранд, ки заҳр ё ҷузъҳои он худ ба худ барои табобати инсон бехатаранд; корбурди эҳтимолии онҳо ҳамчун дору ба таҳқиқоти бештар ниёз дорад.<ref name="review2021" /> == Адабиёт == {{reflist}} [[Гурӯҳ:Шабпаракҳо]] [[Гурӯҳ:Ҳашароти Амрикои Ҷанубӣ]] qmunfrutwwoggwb55lyqajwk2ksdbfr 10 334490 1490779 2026-10-23T02:24:34Z Zosya95 54344 Саҳифаи нав: {{TaxInfo|mode={{{1|}}}|parent= Saturniidae|rang=Авлод|latin=Lonomia|name=Лономия}} 1490779 wikitext text/x-wiki {{TaxInfo|mode={{{1|}}}|parent= Saturniidae|rang=Авлод|latin=Lonomia|name=Лономия}} hd9pnxihwjumih0ilav2hqxxm56v1tm 0 334491 1490780 2026-10-23T02:29:08Z Zosya95 54344 Бо тарҷумаи саҳифаи "[[:en:Special:Redirect/revision/1381198580|Swim bladder]]" сохта шудааст 1490780 wikitext text/x-wiki == Эволютсия == == Адабиёт == la28i275ujhodtvju2kuvnb8fx065pj 10 334492 1490781 2026-10-23T02:38:15Z Zosya95 54344 Саҳифаи нав: {{TaxInfo|mode={{{1|}}}|parent= Ditrysia|rang=Авлод|latin=Saturniidae |name=Лономия}} 1490781 wikitext text/x-wiki {{TaxInfo|mode={{{1|}}}|parent= Ditrysia|rang=Авлод|latin=Saturniidae |name=Лономия}} 60utrxujy6y2k7hssipk7j9k3ut12lf 0 334493 1490782 2026-10-23T02:45:19Z Zosya95 54344 Тағйири масир ба [[Лономия]] 1490782 wikitext text/x-wiki #равона [[Лономия]] jpa23decj77ni1g1lnxrfw1lx9m4y5x 0 334494 1490784 2026-10-23T02:54:27Z Zosya95 54344 Саҳифаи холӣ эҷод шуд 1490784 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 1490786 1490784 2026-10-23T03:02:35Z Zosya95 54344 1490786 wikitext text/x-wiki {{Таксон | image file = Spiny_king_crab_md.jpg | regnum = Ҷонварон | rang = Намуд | parent = Paralithodes californiensis | latin = Paralithodes californiensis | wikispecies = Paralithodes californiensis | author = Benedict, 1895 | syn = {{btname|Lithodes californiensis|Benedict, 1895}} }} '''Шоҳхарчанги хордори калифорнӣ''' ({{lang-la|Paralithodes californiensis}}) — як [[намуд (биология)|намуд]]и [[харчангшаклҳо]] аз оилаи [[Lithodidae|шоҳхарчангҳо]] (Lithodidae) ва ҷинси ''[[Paralithodes]]'' мебошад. Ин намуд дар обҳои шарқии [[уқёнуси Ором]], асосан дар соҳилҳои [[Калифорния]], зиндагӣ мекунад ва аз харчангҳои қаъри баҳр ба шумор меравад.<ref name="WoRMS">{{cite WoRMS|title=''Paralithodes californiensis'' (Benedict, 1895)|id=550644|accessdate=2026-10-22}}</ref><ref name="Wicksten2012">{{cite journal|last=Wicksten|first=Mary K.|year=2012|title=Decapod Crustacea of the Californian and Oregonian Zoogeographic Provinces|journal=Zootaxa|volume=3371|issue=1|page=168|doi=10.11646/zootaxa.3371.1.1}}</ref> == Таснифот ва таърихи омӯзиш == Ин намудро соли 1895 зоологи амрикоӣ [[Ҷеймс Эверард Бенедикт]] (James Everard Benedict) бори нахуст бо номи илмии ''Lithodes californiensis'' тавсиф кардааст. Баъдан он ба ҷинси ''Paralithodes'' гузаронида шуд. Номи ''Lithodes californiensis'' имрӯз ҳамчун номи пешинаи илмии ин намуд эътироф мешавад.<ref name="WoRMS"/><ref>{{cite journal|last=Benedict|first=James E.|year=1895|title=Descriptions of new genera and species of crabs of the family Lithodidae, with notes on the young of Lithodes camtschaticus and Lithodes brevipes|journal=Proceedings of the United States National Museum|volume=17|pages=479–488|doi=10.5479/si.00963801.17-1016.479}}</ref> Намунаи типии ''P. californiensis'' дар наздикии [[Ҷазираи Санта-Круз (Калифорния)|ҷазираи Санта-Круз]], дар умқи тақрибан 283 метр ҷамъоварӣ шудааст.<ref name="Stevens2014">{{cite book|editor=Stevens, B. G.|year=2014|title=King Crabs of the World: Biology and Fisheries Management|publisher=CRC Press|pages=23–24|isbn=9781439855416}}</ref> Ин намуд бо ''[[Paralithodes rathbuni]]'' хешовандии наздик дорад. Ҳар ду намуд баъзан бо номи умумии «шоҳхарчанги калифорнӣ» ёд мешаванд. Дар гузашта бархе аз муҳаққиқон эҳтимол додаанд, ки онҳо ба як намуди биологӣ тааллуқ дошта бошанд. Бо вуҷуди ин, дар пойгоҳҳои таксономии WoRMS ва ITIS ҳар ду ҳамчун намудҳои мустақил эътироф мешаванд.<ref name="Stevens2014"/><ref name="ITIS">{{cite web|title=ITIS – Report: Paralithodes californiensis|url=https://www.itis.gov/servlet/SingleRpt/SingleRpt?search_topic=TSN&search_value=97938|website=Integrated Taxonomic Information System|access-date=2026-10-22}}</ref> == Тавсифи зоҳирӣ == Ҷисми шоҳхарчанги хордори калифорнӣ бо сипари сахти хитинӣ, ки [[карапакс]] ном дорад, пӯшида шудааст. Сатҳи ин сипар дорои хорҳои сершумор буда, хорҳои канорӣ нисбат ба хорҳои қисми пуштӣ дарозтаранд. Дар назди пояи ҷуфтҳои сеюм ва чоруми пойҳои синагӣ хорҳои махсусан калон ҷойгир шудаанд.<ref name="Wicksten2012"/> Ранги бадани ин намуд одатан аз норинҷии равшан то норинҷии тира тағйир меёбад. Нӯги хорҳо метавонад сафед ё сафеди кабудтоб бошад. Хорҳои бадан дар фардҳои ҷавон нисбат ба калонсолон барҷастатар ба назар мерасанд.<ref name="Wicksten2012"/> Карапакс одатан аз паҳнояш дарозтар буда, дар намунаҳои тавсифшуда дарозии он то 95 миллиметр мерасад. Дар баъзе маълумотномаҳои шиносоии намудҳо паҳнои карапакс тақрибан 10 сантиметр зикр шудааст.<ref name="Wicksten2012"/><ref name="NOAAguide">{{cite book|title=Northeast Pacific Invertebrates, 5th Edition|url=https://repository.library.noaa.gov/view/noaa/56171/noaa_56171_DS1.pdf|publisher=NOAA|page=138|access-date=2026-10-22}}</ref> Дар қисми пешини карапакс барҷастагие мавҷуд аст, ки онро [[рострум]] меноманд. Роструми ин намуд кӯтоҳ буда, нӯги он каме ба ду қисм ҷудо шудааст. Дар зери он ду хори иловагӣ ҷойгиранд, ки то сатҳи охири қарнияи чашм мерасанд. Пойҳои чанголдор (хелипедҳо) нисбатан борик ва хордори зиёданд. Се ҷуфти пойҳои роҳрави асосӣ низ дароз ва хордору буғумдор мебошанд.<ref name="Wicksten2012"/> == Фарқ аз намудҳои монанд == ''Paralithodes californiensis'' аз ҷиҳати сохти бадан ба ''P. rathbuni'' хеле монанд аст, аммо якчанд аломати морфологӣ барои фарқ кардани онҳо истифода мешаванд. Дар ''P. californiensis'' карапакс одатан аз паҳнояш дарозтар буда, рострум кӯтоҳ ва нӯги он танҳо каме дутақсим аст. Хорҳои поягии рострум ба ҷои дутақсимшавии нӯги он намерасанд. Ҳамчунин ду ё се ҷуфт хори аввали паси рострум нисбатан кӯтоҳанд. Дар ''P. rathbuni'', баръакс, карапакс нисбатан паҳнтар, рострум дарозтар ва нӯги он амиқтар дутақсим мебошад. Хорҳои поягӣ то маҳалли ҷудошавии рострум мерасанд ва хорҳои қисми пешини карапакс дарозтаранд.<ref name="NOAAguide"/><ref name="Stevens2014"/> == Паҳншавӣ ва муҳити зист == Шоҳхарчанги хордори калифорнӣ дар қисми шарқии [[уқёнуси Ором]], дар обҳои соҳилии Калифорния ва минтақаҳои ҳамсояи он паҳн шудааст. Мувофиқи тавсифи Мэри Уикстен, ин намуд аз соҳилҳои [[Писмо-Бич]] то минтақаи [[Сан-Диего]] вомехӯрад. Дар ҳамин манбаъ умқи зисти он аз 145 то 300 метр нишон дода шудааст.<ref name="Wicksten2012"/> Дар маълумотномаи минтақавии NOAA ҳудуди васеътар — аз [[Халиҷи Сан-Франсиско]] то [[Калифорнияи Поён]] дар [[Мексика]] — ва умқи 100–600 метр оварда шудааст.<ref name="NOAAguide"/> Ин харчанг ба организмҳои [[бентос]]ӣ мансуб буда, асосан дар сатҳи қаъри баҳр зиндагӣ мекунад. Онро дар минтақаҳои дорои таҳшини гилолуд ва қаъри санглох мушоҳида кардаанд. Чунин муҳитҳо аз зистгоҳҳои асосии ин намуд ба шумор мераванд.<ref name="Wicksten2012"/> == Робитаҳои экологӣ == Шоҳхарчанги хордори калифорнӣ на танҳо як ҷузъи олами ҳайвоноти қаъри баҳр аст, балки ҳамчун ҷойи зист ё субстрат барои баъзе организмҳои дигари баҳрӣ низ хизмат мекунад. Дар рӯйи карапакси он харчангшакли хурди гурӯҳи [[Амфиподҳо|амфиподҳо]] бо номи ''Commensipleustes commensalis'' пайдо шудааст. Ин организм бо харчанг робитаи ҳамзистӣ дошта метавонад.<ref name="Wicksten2012"/> Ҳамчунин дар ковокиҳои ғалсамавии ин харчанг тухмҳои моҳиёни баҳрии ҷинси ''[[Careproctus]]'' ёфт шудаанд. Баъзе моҳиёни ин ҷинс ковокиҳои ғалсамавии шоҳхарчангҳоро барои гузоштани тухм истифода мебаранд. Ин ҳолат намунае аз муносибатҳои мураккаби экологӣ миёни моҳиён ва харчангшаклҳои баҳрӣ мебошад.<ref name="Wicksten2012"/> Дар сатҳи карапакси баъзе фардҳои калон пиллаҳои [[Зуллукҳо|зуллукҳои баҳрӣ]] низ мушоҳида шудаанд. Илова бар ин, эҳтимоли сироят ёфтани ин харчангҳо аз тарафи баъзе [[Rhizocephala|харчангшаклҳои паразитии ризосефалӣ]] зикр шудааст.<ref name="Wicksten2012"/> == Аҳамияти иқтисодӣ == Шоҳхарчанги хордори калифорнӣ ба гурӯҳи харчангшаклҳои хӯрданӣ дохил мешавад. Он метавонад ҳангоми сайди тиҷоратии дигар харчангҳои баҳрӣ тасодуфан ба домҳои моҳигирӣ афтад. Мувофиқи маълумоти Департаменти моҳӣ ва ҳайвоноти ваҳшии Калифорния, дар солҳои баъд аз 2014 миқдори шоҳхарчангҳои калифорнии ба таври иловагӣ сайдшуда афзоиши муайян нишон додааст. Аз сабаби маҳдуд будани маълумот дар бораи давраи ҳаёт ва ҳаҷми сайди устувори чунин намудҳо, соли 2019 барои сайди иловагии онҳо маҳдудиятҳои нав ҷорӣ карда шуданд.<ref name="CDFW">{{cite web|title=Red, Yellow, and Brown Rock Crab: Management|url=https://marinespecies.wildlife.ca.gov/red,-yellow,-and-brown-rock-crab/management/|website=California Marine Species Portal|publisher=California Department of Fish and Wildlife|access-date=2026-10-22}}</ref> == Эзоҳ == {{Reflist}} [[Гурӯҳ:Олами ҳайвоноти Калифорния]] [[Гурӯҳ:Шоҳхарчангҳо]] [[Гурӯҳ:Харчангшаклҳои шарқи уқёнуси Ором]] [[Гурӯҳ:Anomura-и уқёнуси Ором]] [[Гурӯҳ:Харчангшаклҳои Иёлоти Муттаҳида]] [[Гурӯҳ:Харчангшаклҳои хӯрданӣ]] [[Гурӯҳ:Харчангшаклҳои тиҷоратӣ]] [[Гурӯҳ:Харчангшаклҳои соли 1895 тавсифшуда]] 9cbg6xzzifs9lq1l2hw0u5aw04syzad 1490787 1490786 2026-10-23T03:02:58Z Zosya95 54344 1490787 wikitext text/x-wiki {{Таксон | image file = Spiny_king_crab_md.jpg | regnum = Ҷонварон | rang = Намуд | parent = Paralithodes | latin = Paralithodes californiensis | wikispecies = Paralithodes californiensis | author = Benedict, 1895 | syn = {{btname|Lithodes californiensis|Benedict, 1895}} }} '''Шоҳхарчанги хордори калифорнӣ''' ({{lang-la|Paralithodes californiensis}}) — як [[намуд (биология)|намуд]]и [[харчангшаклҳо]] аз оилаи [[Lithodidae|шоҳхарчангҳо]] (Lithodidae) ва ҷинси ''[[Paralithodes]]'' мебошад. Ин намуд дар обҳои шарқии [[уқёнуси Ором]], асосан дар соҳилҳои [[Калифорния]], зиндагӣ мекунад ва аз харчангҳои қаъри баҳр ба шумор меравад.<ref name="WoRMS">{{cite WoRMS|title=''Paralithodes californiensis'' (Benedict, 1895)|id=550644|accessdate=2026-10-22}}</ref><ref name="Wicksten2012">{{cite journal|last=Wicksten|first=Mary K.|year=2012|title=Decapod Crustacea of the Californian and Oregonian Zoogeographic Provinces|journal=Zootaxa|volume=3371|issue=1|page=168|doi=10.11646/zootaxa.3371.1.1}}</ref> == Таснифот ва таърихи омӯзиш == Ин намудро соли 1895 зоологи амрикоӣ [[Ҷеймс Эверард Бенедикт]] (James Everard Benedict) бори нахуст бо номи илмии ''Lithodes californiensis'' тавсиф кардааст. Баъдан он ба ҷинси ''Paralithodes'' гузаронида шуд. Номи ''Lithodes californiensis'' имрӯз ҳамчун номи пешинаи илмии ин намуд эътироф мешавад.<ref name="WoRMS"/><ref>{{cite journal|last=Benedict|first=James E.|year=1895|title=Descriptions of new genera and species of crabs of the family Lithodidae, with notes on the young of Lithodes camtschaticus and Lithodes brevipes|journal=Proceedings of the United States National Museum|volume=17|pages=479–488|doi=10.5479/si.00963801.17-1016.479}}</ref> Намунаи типии ''P. californiensis'' дар наздикии [[Ҷазираи Санта-Круз (Калифорния)|ҷазираи Санта-Круз]], дар умқи тақрибан 283 метр ҷамъоварӣ шудааст.<ref name="Stevens2014">{{cite book|editor=Stevens, B. G.|year=2014|title=King Crabs of the World: Biology and Fisheries Management|publisher=CRC Press|pages=23–24|isbn=9781439855416}}</ref> Ин намуд бо ''[[Paralithodes rathbuni]]'' хешовандии наздик дорад. Ҳар ду намуд баъзан бо номи умумии «шоҳхарчанги калифорнӣ» ёд мешаванд. Дар гузашта бархе аз муҳаққиқон эҳтимол додаанд, ки онҳо ба як намуди биологӣ тааллуқ дошта бошанд. Бо вуҷуди ин, дар пойгоҳҳои таксономии WoRMS ва ITIS ҳар ду ҳамчун намудҳои мустақил эътироф мешаванд.<ref name="Stevens2014"/><ref name="ITIS">{{cite web|title=ITIS – Report: Paralithodes californiensis|url=https://www.itis.gov/servlet/SingleRpt/SingleRpt?search_topic=TSN&search_value=97938|website=Integrated Taxonomic Information System|access-date=2026-10-22}}</ref> == Тавсифи зоҳирӣ == Ҷисми шоҳхарчанги хордори калифорнӣ бо сипари сахти хитинӣ, ки [[карапакс]] ном дорад, пӯшида шудааст. Сатҳи ин сипар дорои хорҳои сершумор буда, хорҳои канорӣ нисбат ба хорҳои қисми пуштӣ дарозтаранд. Дар назди пояи ҷуфтҳои сеюм ва чоруми пойҳои синагӣ хорҳои махсусан калон ҷойгир шудаанд.<ref name="Wicksten2012"/> Ранги бадани ин намуд одатан аз норинҷии равшан то норинҷии тира тағйир меёбад. Нӯги хорҳо метавонад сафед ё сафеди кабудтоб бошад. Хорҳои бадан дар фардҳои ҷавон нисбат ба калонсолон барҷастатар ба назар мерасанд.<ref name="Wicksten2012"/> Карапакс одатан аз паҳнояш дарозтар буда, дар намунаҳои тавсифшуда дарозии он то 95 миллиметр мерасад. Дар баъзе маълумотномаҳои шиносоии намудҳо паҳнои карапакс тақрибан 10 сантиметр зикр шудааст.<ref name="Wicksten2012"/><ref name="NOAAguide">{{cite book|title=Northeast Pacific Invertebrates, 5th Edition|url=https://repository.library.noaa.gov/view/noaa/56171/noaa_56171_DS1.pdf|publisher=NOAA|page=138|access-date=2026-10-22}}</ref> Дар қисми пешини карапакс барҷастагие мавҷуд аст, ки онро [[рострум]] меноманд. Роструми ин намуд кӯтоҳ буда, нӯги он каме ба ду қисм ҷудо шудааст. Дар зери он ду хори иловагӣ ҷойгиранд, ки то сатҳи охири қарнияи чашм мерасанд. Пойҳои чанголдор (хелипедҳо) нисбатан борик ва хордори зиёданд. Се ҷуфти пойҳои роҳрави асосӣ низ дароз ва хордору буғумдор мебошанд.<ref name="Wicksten2012"/> == Фарқ аз намудҳои монанд == ''Paralithodes californiensis'' аз ҷиҳати сохти бадан ба ''P. rathbuni'' хеле монанд аст, аммо якчанд аломати морфологӣ барои фарқ кардани онҳо истифода мешаванд. Дар ''P. californiensis'' карапакс одатан аз паҳнояш дарозтар буда, рострум кӯтоҳ ва нӯги он танҳо каме дутақсим аст. Хорҳои поягии рострум ба ҷои дутақсимшавии нӯги он намерасанд. Ҳамчунин ду ё се ҷуфт хори аввали паси рострум нисбатан кӯтоҳанд. Дар ''P. rathbuni'', баръакс, карапакс нисбатан паҳнтар, рострум дарозтар ва нӯги он амиқтар дутақсим мебошад. Хорҳои поягӣ то маҳалли ҷудошавии рострум мерасанд ва хорҳои қисми пешини карапакс дарозтаранд.<ref name="NOAAguide"/><ref name="Stevens2014"/> == Паҳншавӣ ва муҳити зист == Шоҳхарчанги хордори калифорнӣ дар қисми шарқии [[уқёнуси Ором]], дар обҳои соҳилии Калифорния ва минтақаҳои ҳамсояи он паҳн шудааст. Мувофиқи тавсифи Мэри Уикстен, ин намуд аз соҳилҳои [[Писмо-Бич]] то минтақаи [[Сан-Диего]] вомехӯрад. Дар ҳамин манбаъ умқи зисти он аз 145 то 300 метр нишон дода шудааст.<ref name="Wicksten2012"/> Дар маълумотномаи минтақавии NOAA ҳудуди васеътар — аз [[Халиҷи Сан-Франсиско]] то [[Калифорнияи Поён]] дар [[Мексика]] — ва умқи 100–600 метр оварда шудааст.<ref name="NOAAguide"/> Ин харчанг ба организмҳои [[бентос]]ӣ мансуб буда, асосан дар сатҳи қаъри баҳр зиндагӣ мекунад. Онро дар минтақаҳои дорои таҳшини гилолуд ва қаъри санглох мушоҳида кардаанд. Чунин муҳитҳо аз зистгоҳҳои асосии ин намуд ба шумор мераванд.<ref name="Wicksten2012"/> == Робитаҳои экологӣ == Шоҳхарчанги хордори калифорнӣ на танҳо як ҷузъи олами ҳайвоноти қаъри баҳр аст, балки ҳамчун ҷойи зист ё субстрат барои баъзе организмҳои дигари баҳрӣ низ хизмат мекунад. Дар рӯйи карапакси он харчангшакли хурди гурӯҳи [[Амфиподҳо|амфиподҳо]] бо номи ''Commensipleustes commensalis'' пайдо шудааст. Ин организм бо харчанг робитаи ҳамзистӣ дошта метавонад.<ref name="Wicksten2012"/> Ҳамчунин дар ковокиҳои ғалсамавии ин харчанг тухмҳои моҳиёни баҳрии ҷинси ''[[Careproctus]]'' ёфт шудаанд. Баъзе моҳиёни ин ҷинс ковокиҳои ғалсамавии шоҳхарчангҳоро барои гузоштани тухм истифода мебаранд. Ин ҳолат намунае аз муносибатҳои мураккаби экологӣ миёни моҳиён ва харчангшаклҳои баҳрӣ мебошад.<ref name="Wicksten2012"/> Дар сатҳи карапакси баъзе фардҳои калон пиллаҳои [[Зуллукҳо|зуллукҳои баҳрӣ]] низ мушоҳида шудаанд. Илова бар ин, эҳтимоли сироят ёфтани ин харчангҳо аз тарафи баъзе [[Rhizocephala|харчангшаклҳои паразитии ризосефалӣ]] зикр шудааст.<ref name="Wicksten2012"/> == Аҳамияти иқтисодӣ == Шоҳхарчанги хордори калифорнӣ ба гурӯҳи харчангшаклҳои хӯрданӣ дохил мешавад. Он метавонад ҳангоми сайди тиҷоратии дигар харчангҳои баҳрӣ тасодуфан ба домҳои моҳигирӣ афтад. Мувофиқи маълумоти Департаменти моҳӣ ва ҳайвоноти ваҳшии Калифорния, дар солҳои баъд аз 2014 миқдори шоҳхарчангҳои калифорнии ба таври иловагӣ сайдшуда афзоиши муайян нишон додааст. Аз сабаби маҳдуд будани маълумот дар бораи давраи ҳаёт ва ҳаҷми сайди устувори чунин намудҳо, соли 2019 барои сайди иловагии онҳо маҳдудиятҳои нав ҷорӣ карда шуданд.<ref name="CDFW">{{cite web|title=Red, Yellow, and Brown Rock Crab: Management|url=https://marinespecies.wildlife.ca.gov/red,-yellow,-and-brown-rock-crab/management/|website=California Marine Species Portal|publisher=California Department of Fish and Wildlife|access-date=2026-10-22}}</ref> == Эзоҳ == {{Reflist}} [[Гурӯҳ:Олами ҳайвоноти Калифорния]] [[Гурӯҳ:Шоҳхарчангҳо]] [[Гурӯҳ:Харчангшаклҳои шарқи уқёнуси Ором]] [[Гурӯҳ:Anomura-и уқёнуси Ором]] [[Гурӯҳ:Харчангшаклҳои Иёлоти Муттаҳида]] [[Гурӯҳ:Харчангшаклҳои хӯрданӣ]] [[Гурӯҳ:Харчангшаклҳои тиҷоратӣ]] [[Гурӯҳ:Харчангшаклҳои соли 1895 тавсифшуда]] gj8j172iynkbvd8y73ku0090xh6dcs9 0 334495 1490785 2026-10-23T02:58:24Z Zosya95 54344 Бо тарҷумаи саҳифаи "[[:en:Special:Redirect/revision/1374303777|Quillwork]]" сохта шудааст 1490785 wikitext text/x-wiki == Таърих == == Имрӯз == == Инчунин нигаред == == Адабиёт == [[Гурӯҳ:Гулдӯзӣ]] [[Гурӯҳ:Ҷайра]] mfzqb7mz4k3p4s6k9qkku1j7rw59dbf 10 334496 1490788 2026-10-23T03:10:30Z Zosya95 54344 Саҳифаи нав: {{TaxInfo|mode={{{1|}}}|parent=Lithodidae|rang=Авлод|latin=Paralithodes|name=Паралитодесы}} 1490788 wikitext text/x-wiki {{TaxInfo|mode={{{1|}}}|parent=Lithodidae|rang=Авлод|latin=Paralithodes|name=Паралитодесы}} rmsz3pxfgi1tiuqeter3w8apw8n6hgg 1490789 1490788 2026-10-23T03:13:32Z Zosya95 54344 1490789 wikitext text/x-wiki {{TaxInfo|mode={{{1|}}}|parent=Lithodidae|rang=Авлод|latin=Paralithodes|name=Паралитодесҳо}} 5g47go0aagy0bonaovoz4o5uc4pirxw 0 334497 1490790 2026-10-23T03:16:28Z Zosya95 54344 Саҳифаи холӣ эҷод шуд 1490790 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 0 334498 1490791 2026-10-23T03:18:19Z Zosya95 54344 Саҳифаи холӣ эҷод шуд 1490791 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 0 334499 1490792 2026-10-23T03:22:58Z Zosya95 54344 Саҳифаи холӣ эҷод шуд 1490792 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 1490796 1490792 2026-10-23T03:30:38Z Zosya95 54344 1490796 wikitext text/x-wiki [[File:20200215 Remipedia Nectiopoda maxillula first maxilla venom delivery system.png|thumb|244x244px|Сохтори дастгоҳи заҳррасонӣ, аз ҷумла ғадудҳо ва маҷроҳои заҳргузар, дар харчангшаклҳои гурӯҳи [[Remipedia|ремипедияҳо]] (Nectiopoda).]] '''Ғадуди заҳрбарор''' — [[Ғадуд|ғадуди]] махсуси [[экзокринӣ]] (берунитарашшуҳӣ) дар баъзе ҳайвонот буда, барои ҳосил, ҷудо ва дар бисёр мавридҳо захира кардани [[заҳр]] хизмат мекунад. Заҳри ҳосилшуда тавассути сохторҳои махсус, аз қабили дандонҳои заҳргузар, неш ё чанголи тағйирёфта, ба бофтаҳои ҷонвари дигар ворид карда мешавад. Ғадудҳои заҳрбарор дар гурӯҳҳои гуногуни ҳайвонот, аз ҷумла [[хазандаҳо]], [[ҳашарот]], [[тортанакҳо]], [[каждумҳо]], [[ҳазорпоён]], баъзе [[харчангшаклҳо]] ва [[нармбаданҳо]] вомехӯранд.<ref name="Mackessy2022">{{Cite journal|last=Mackessy|first=Stephen P.|year=2022|title=Venom production and secretion in reptiles|journal=Journal of Experimental Biology|volume=225|issue=7|pages=jeb227348|doi=10.1242/jeb.227348|pmid=35363854}}</ref><ref name="Nelsen2014">{{Cite journal|last=Nelsen|first=D. R.|author2=Nisani, Z.|author3=Cooper, A. M.|author4=Fox, G. A.|author5=Gren, E. C. K.|author6=Corbit, A. G.|author7=Hayes, W. K.|year=2014|title=Poisons, toxungens, and venoms: redefining and classifying toxic biological secretions and the organisms that employ them|journal=Biological Reviews|volume=89|issue=2|pages=450–465|doi=10.1111/brv.12062}}</ref> Ғадудҳои заҳрбарор узви муҳими дастгоҳи заҳррасонии ҳайвонот ба шумор рафта, бештар барои шикор, беҳаракат кардани сайд ва муҳофизат аз душманон истифода мешаванд. Дар баъзе ҳашароти паразитоидӣ заҳр инчунин ба фаъолияти системаи иммунии мизбон, инкишофи он ва равандҳои мубодилаи моддаҳо таъсир мерасонад.<ref name="Cusumano2018">{{Cite journal|last=Cusumano|first=Antonino|author2=Duvic, Bernard|author3=Jouan, Véronique|author4=Ravallec, Marc|author5=Legeai, Fabrice|author6=Peri, Ezio|author7=Colazza, Stefano|author8=Volkoff, Anne-Nathalie|year=2018|title=First extensive characterization of the venom gland from an egg parasitoid: structure, transcriptome and functional role|journal=Journal of Insect Physiology|volume=107|pages=68–80|doi=10.1016/j.jinsphys.2018.02.009|pmid=29477467}}</ref> Сохтор ва пайдоиши эволютсионии ин ғадудҳо дар гурӯҳҳои гуногуни ҳайвонот якхела нест. Дар морҳо онҳо бо ғадудҳои оби даҳон робитаи эволютсионӣ доранд, дар ҳоле ки ғадудҳои заҳрбарори ҳашароти пардабол аз ғадудҳои вобаста ба узвҳои тухмгузории модинагон пайдо шудаанд.<ref name="Mackessy2022"/><ref name="Bridges1984">{{Cite journal|last=Bridges|first=Anne R.|author2=Owen, Michael D.|year=1984|title=The morphology of the honey bee (Apis mellifera L.) venom gland and reservoir|journal=Journal of Morphology|volume=181|issue=1|pages=69–86|doi=10.1002/jmor.1051810107}}</ref> == Сохт == Ғадудҳои заҳрбарор аз ҷиҳати шакл, андоза ва ҷойгиршавӣ фарқ мекунанд, аммо аксари онҳо дорои бофтаи ғадудии тарашшуҳкунанда ва маҷроҳое мебошанд, ки заҳрро ба дастгоҳи заҳррасонӣ интиқол медиҳанд. Қисми асосии ғадудро ҳуҷайраҳои махсуси [[эпителий]] ташкил медиҳанд. Ин ҳуҷайраҳо моддаҳои заҳрнокро синтез намуда, онҳоро ба ковокии ғадуд ё маҷроҳои дохилии он хориҷ мекунанд. Дар баъзе ҳайвонот заҳр дар худи ковокии ғадуд ва дар гурӯҳҳои дигар дар махзани махсуси заҳр нигоҳ дошта мешавад.<ref name="Mackessy2022"/> Дар таркиби дастгоҳи заҳррасонӣ, вобаста ба гурӯҳи ҳайвонот, метавон сохторҳои зеринро мушоҳида кард: * '''Эпителийи тарашшуҳкунанда''' — қабати ҳуҷайраҳое, ки моддаҳои таркибии заҳрро ҳосил мекунанд. * '''Ковокии ғадуд''' — фазои дохилии ғадуд, ки дар он тарашшуҳот ҷамъ шуда метавонад. * '''Маҷрои заҳргузар''' — роҳе, ки заҳрро аз ғадуд ба узви заҳррасонӣ мебарад. * '''Махзани заҳр''' — сохтори махсус барои нигоҳ доштани заҳр, ки дар баъзе гурӯҳҳои ҳайвонот мавҷуд аст. * '''Мушакҳои ёрирасон''' — мушакҳое, ки дар баъзе ҳайвонот бо фишурдани ғадуд ё махзани он ба хориҷ шудани заҳр мусоидат мекунанд. На ҳамаи ҳайвоноти заҳрдор дорои ҳамаи ин сохторҳо мебошанд. Масалан, дастгоҳи заҳррасонии морҳои афъӣ, занбӯрҳо ва каждумҳо аз ҷиҳати сохт ва тарзи фаъолияти худ фарқ мекунад.<ref name="Mackessy2022"/> == Ҳосилшавӣ ва хориҷшавии заҳр == Ҳосилшавии заҳр раванди мураккаби биохимиявӣ буда, фаъолияти як қатор сохторҳои дохилиҳуҷайравиро дар бар мегирад. Дар ҳуҷайраҳои ғадудии морҳои заҳрдор [[рибосомаҳо]], [[тӯри эндоплазмавӣ]] ва [[дастгоҳи Голҷи]] дар синтез, коркард ва интиқоли сафедаҳои заҳр иштирок мекунанд.<ref name="Mackessy2022"/> Таркиби заҳр вобаста ба намуд гуногун буда, метавонад сафедаҳо, пептидҳо, ферментҳо ва дигар моддаҳои аз ҷиҳати биологӣ фаъолро дар бар гирад. Баъзе аз ин моддаҳо ба системаи асаб, баъзеи дигар ба хун, мушакҳо ё бофтаҳои ҷонвари осебдида таъсир мерасонанд. Баъди хориҷ шудани заҳр, фаъолияти ҳуҷайраҳои ғадуд метавонад афзоиш ёбад. Таҳқиқоти ғадудҳои заҳрбарори морҳо нишон медиҳанд, ки пас аз холӣ шудани ғадуд синтези сафедаҳо ва фаъолияти генҳои марбут ба тарашшуҳот зиёд мешавад. Ҳуҷайраҳои ғадуд тадриҷан миқдори аздастрафтаи заҳрро барқарор мекунанд.<ref name="Mackessy2022"/> Яке аз хусусиятҳои муҳими физиологии ғадудҳои заҳрбарор қобилияти нигоҳ доштани омехтаи моддаҳои заҳрнок бидуни осеби ҷиддӣ ба бофтаҳои худи ғадуд мебошад. Дар морҳо муҳити дохилии ғадуд, устувории моддаҳои заҳр ва хусусиятҳои муҳофизатии ҳуҷайраҳо барои нигоҳдории чунин тарашшуҳот аҳамият доранд. Баъзе ҷузъҳои заҳр дар шароити махсуси дохили ғадуд устувор нигоҳ дошта шуда, ҳангоми ворид шудан ба бофтаҳои сайд фаъолияти заҳрноки худро зоҳир мекунанд.<ref name="Mackessy2022"/> == Ғадудҳои заҳрбарор дар гурӯҳҳои гуногуни ҳайвонот == === Хазандаҳо === Дар бисёр [[морҳо]]и заҳрдор ғадудҳои заҳрбарор дар ду тарафи сар, одатан дар қисми ақибии минтақаи чашм, ҷойгир шудаанд. Онҳо ғадудҳои махсусгардонидашудаи даҳонӣ мебошанд, ки тавассути маҷроҳо бо дандонҳои заҳргузар пайваст мешаванд. Дар намояндагони оилаҳои [[Elapidae]] ва [[Viperidae]] ғадудҳои заҳрбарор бо мушакҳои махсус алоқаманд мебошанд. Ҳангоми газидани сайд ин мушакҳо фишор оварда, заҳрро тавассути маҷроҳо ба дандонҳои махсус ва аз он ҷо ба бофтаҳои сайд мегузаронанд.<ref name="Mackessy2022"/> Дар баъзе морҳои дорои дандонҳои заҳргузари ақибӣ ғадуди махсусе мавҷуд аст, ки '''ғадуди Дювернуа''' (''Duvernoy's gland'') ном дорад. Ин ғадуд аз ҷиҳати сохти бофтавӣ аз ғадудҳои луобии наздики он фарқ мекунад. Дар бисёре аз чунин морҳо хориҷшавии заҳр нисбат ба морҳои дорои дандонҳои заҳргузари пешӣ бо фишори пасттар сурат мегирад.<ref name="Mackessy2022"/> Ғадудҳои заҳрбарор дар баъзе калтакалосҳо, аз ҷумла намояндагони ҷинси ''[[Heloderma]]'', низ мавҷуданд. Дар ин калтакалосҳо ғадудҳо дар қисми ҷоғи поён ҷойгир шуда, заҳр тавассути маҷроҳо ба пояи дандонҳои ҷӯякдор интиқол меёбад.<ref name="Mackessy2022"/> === Ҳашарот === Дар бисёр намояндагони қатори [[пардаболон]] (Hymenoptera), аз ҷумла занбӯрҳо, оруҳо ва баъзе мӯрчаҳо, ғадудҳои заҳрбарор бо дастгоҳи нешзанӣ алоқаманд мебошанд. Дар занбӯри асал (''[[Apis mellifera]]'') ғадуди заҳрбарор сохтори борики дароз ва дар қисми охир дутақсимшуда буда, ба махзани заҳр пайваст мешавад. Тарашшуҳоти ғадуд дар ин махзан ҷамъ шуда, ҳангоми неш задан ба воситаи дастгоҳи махсус ба бофтаҳои ҷонвари дигар ворид мегардад.<ref name="Bridges1984"/> Дар оруҳо дастгоҳи заҳррасонӣ аз маҷмӯи сохторҳои ғадудӣ, мушакӣ ва хитинӣ иборат аст. Дар баъзе намудҳо фишори мушакҳо ба махзани заҳр боиси хориҷшавии он мегардад, дар ҳоле ки дар гурӯҳҳои дигар ҳаракати қисмҳои неш барои интиқоли заҳр аҳамияти бештар дорад.<ref name="Bissessarsingh2021">{{Cite journal|last=Bissessarsingh|first=Mario|author2=Starr, Christopher K.|year=2021|title=Comparative Morphology of the Stinger in Social Wasps (Hymenoptera: Vespidae)|journal=Insects|volume=12|issue=8|pages=729|doi=10.3390/insects12080729|pmid=34442295}}</ref> Ғадудҳои заҳрбарор дар ҳашароти паразитоидӣ вазифаҳои махсус доранд. Заҳри онҳо метавонад фаъолияти муҳофизатии мизбонро суст кунад, онро муваққатан беҳаракат созад ё инкишофи онро тағйир диҳад. Дар баъзе ҳолатҳо заҳр ба фаъолияти узвҳои афзоишии мизбон низ таъсир мерасонад.<ref name="Cusumano2018"/> Таҳқиқоти соли 2018 дар бораи оруи паразитоидии ''Ooencyrtus telenomicida'' нишон дод, ки заҳри ин ҳашарот метавонад дар тухмҳои мизбонаш — ''Nezara viridula'' — тағйироти монанд ба меланизатсия ба вуҷуд орад. Он ҳамчунин ба инкишофи кирминаҳои паразитоиди рақиб, ''Trissolcus basalis'', таъсири манфӣ мерасонад. Таҳлили [[транскриптом]]и ғадудҳои заҳрбарор мавҷудияти генҳои рамзгузори ферментҳои гуногун, аз ҷумла пептидазаҳо, гликозидазаҳо ва лакказаҳоро нишон дод.<ref name="Cusumano2018"/> === Тортанакҳо === Дар [[тортанакҳо]] ғадудҳои заҳрбарор бо [[хелитсераҳо]] — узвҳои махсуси даҳонӣ барои дошта гирифтан ва газидани сайд — пайваст мебошанд. Одатан ҳар як хелитсера бо ғадуди алоҳидаи заҳрбарор робита дорад. Заҳр тавассути маҷрои борик ба нӯги дандони хелитсера гузашта, ҳангоми газидан ба бадани сайд ворид мешавад. Ғадудҳо дар намудҳои гуногуни тортанакҳо метавонанд дар дохили хелитсераҳо ё қисман дар қисми пешини бадан ҷойгир бошанд.<ref name="Luddecke2022">{{Cite journal|last=Lüddecke|first=Tim|author2=Herzig, Volker|author3=von Reumont, Björn M.|author4=Vilcinskas, Andreas|year=2022|title=The biology and evolution of spider venoms|journal=Biological Reviews|volume=97|issue=1|pages=163–178|doi=10.1111/brv.12793|pmid=34453398}}</ref> Таҳқиқоти соли 2024 дар бораи тортанаки ''Parasteatoda tepidariorum'' нишон дод, ки асоси ҷанинии ғадуди заҳрбарор дар нӯги хелитсера пайдо шуда, ҳангоми инкишоф тадриҷан ба қисми наздиктарини он ва баъдан ба қисми пешини бадан паҳн мешавад. Дар ғадудҳои тортанакҳои болиғ ҳуҷайраҳои эпителийи тарашшуҳкунанда бо қабатҳои мушакӣ иҳота шудаанд.<ref name="Hassan2024">{{Cite journal|last=Hassan|first=Afrah|author2=Blakeley, Grace|author3=McGregor, Alistair P.|author4=Zancolli, Giulia|year=2024|title=Venom gland organogenesis in the common house spider|journal=Scientific Reports|volume=14|pages=15379|doi=10.1038/s41598-024-65336-2|pmid=38965282}}</ref> === Каждумҳо === Дар [[каждумҳо]] ғадудҳои заҳрбарор дар қисми охирини бадан, ки '''телсон''' ном дорад, ҷойгиранд. Дастгоҳи заҳррасонӣ аз як ҷуфт ғадуди заҳрбарор ва неши хамшакл иборат аст. Ғадудҳо аз ҳам ҷудо буда, девораи дохилии онҳо аз эпителийи тарашшуҳкунанда ташкил ёфтааст. Қабатҳои мушакӣ ғадудҳоро иҳота мекунанд ва ҳангоми неш задан бо кашишхӯрии худ ба хориҷ шудани заҳр мусоидат менамоянд.<ref name="Yigit2008">{{Cite journal|last=Yigit|first=N.|author2=Benli, M.|year=2008|title=The venom gland of the scorpion species Euscorpius mingrelicus (Scorpiones: Euscorpiidae): morphological and ultrastructural characterization|journal=Journal of Venomous Animals and Toxins including Tropical Diseases|volume=14|issue=3|pages=466–480|doi=10.1590/S1678-91992008000300007}}</ref> Таҳқиқоти микроскопии ғадудҳои каждумҳо нишон медиҳанд, ки ҳуҷайраҳои тарашшуҳкунанда дорои доначаҳои махсуси дохилиҳуҷайравӣ мебошанд. Моддаҳои таркибии заҳр дар ин ҳуҷайраҳо ҳосил шуда, баъдан ба ковокии ғадуд хориҷ мегарданд.<ref name="Yigit2008"/> === Ҳазорпоён === Дар намояндагони гурӯҳи [[Chilopoda|лабпойҳо]] (Chilopoda) ғадудҳои заҳрбарор дар дохили ҷуфти аввали пойҳои тағйирёфта ҷойгиранд. Ин пойҳо ба чанголҳои махсуси заҳргузар — '''форсипулаҳо''' (''forcipules'') — табдил ёфтаанд. Форсипулаҳо барои дошта гирифтан ва заҳролуд кардани сайд хизмат мекунанд. Маҷроҳои заҳргузар аз ғадудҳо гузашта, дар наздикии нӯги чанголҳо кушода мешаванд.<ref name="Dugon2012">{{Cite journal|last=Dugon|first=Michel M.|author2=Arthur, Wallace|year=2012|title=Comparative studies on the structure and development of the venom-delivery system of centipedes, and a hypothesis on the origin of this evolutionary novelty|journal=Evolution & Development|doi=10.1111/j.1525-142X.2011.00527.x|pmid=23016980}}</ref> === Харчангшаклҳо === Ғадудҳои заҳрбарор дар баъзе намояндагони синфи [[Remipedia]] низ муайян шудаанд. Ин харчангшаклҳои обӣ асосан дар ғорҳои зериобӣ зиндагӣ мекунанд. Соли 2014 муҳаққиқон сохтори дастгоҳи заҳррасонии ''Speleonectes tulumensis''-ро тавсиф карданд. Таҳқиқоти анатомӣ ва молекулавӣ нишон доданд, ки ин ҳайвон дорои ғадудҳои махсусест, ки заҳрро тавассути замимаҳои ҷоғии тағйирёфта ба сайд ворид мекунанд. Таҳлили транскриптоми ғадудҳои ин харчангшакл мавҷудияти генҳои рамзгузори ферментҳои гуногун ва як моддаи эҳтимолан фалаҷкунандаи асабиро ошкор намуд. Ин таҳқиқот аз аввалин далелҳои қотеъ дар бораи мавҷудияти дастгоҳи заҳррасонӣ дар харчангшаклҳо ба шумор меравад.<ref name="Reumont2014">{{Cite journal|last=von Reumont|first=Björn M.|author2=Blanke, Alexander|author3=Richter, Sandy|author4=Alvarez, Fernando|author5=Bleidorn, Christoph|author6=Jenner, Ronald A.|year=2014|title=The first venomous crustacean revealed by transcriptomics and functional morphology: remipede venom glands express a unique toxin cocktail dominated by enzymes and a neurotoxin|journal=Molecular Biology and Evolution|volume=31|issue=1|pages=48–58|doi=10.1093/molbev/mst199|pmid=24132120}}</ref> === Нармбаданҳо === Дар баъзе нармбаданҳои баҳрӣ, махсусан морпечҳои даррандаи оилаи [[Conidae]], дастгоҳи заҳррасонӣ аз маҷрои ғадудии махсус, сохтори мушакӣ ва дандони тағйирёфтаи [[радула]] иборат мебошад. Ин морпечҳо дандони махсуси найчамонандро барои ворид кардани заҳр ба бадани сайд истифода мебаранд. Дар чунин ҳайвонот қисми асосии истеҳсоли моддаҳои заҳрнок дар маҷрои дарозу печдарпечи заҳр сурат мегирад.<ref name="Dutertre2014">{{Cite journal|last=Dutertre|first=SéBastien|author2=Jin, Ai-Hua|author3=Vetter, Irina|author4=Hamilton, Brett|author5=Sunagar, Kartik|author6=Lavergne, Vincent|author7=Fry, Bryan G.|author8=Antunes, Agostinho|author9=Venter, David J.|author10=Alewood, Paul F.|author11=Lewis, Richard J.|year=2014|title=Evolution of separate predation- and defence-evoked venoms in carnivorous cone snails|journal=Nature Communications|volume=5|pages=3521|doi=10.1038/ncomms4521}}</ref> == Аҳамияти биологӣ == Ғадудҳои заҳрбарор дар ҳаёти ҳайвонот вазифаҳои гуногунро иҷро мекунанд. Нақши асосии онҳо ба хусусиятҳои ғизогирӣ, муҳофизат ва робитаҳои экологии ҳар як гурӯҳи ҳайвонот вобаста аст. Дар ҳайвоноти дарранда заҳр метавонад сайдро беҳаракат ё фалаҷ карда, гирифтани онро осон созад. Дар бисёр ҳашароти нешдор заҳр воситаи муҳими муҳофизат аз даррандаҳо мебошад. Дар ҳашароти паразитоидӣ бошад, он метавонад муҳити дохилии бадани мизбонро барои инкишофи насли паразитоид мувофиқ гардонад.<ref name="Luddecke2022"/><ref name="Cusumano2018"/> == Пайдоиши эволютсионӣ == Ғадудҳои заҳрбарор дар ҷараёни [[эволютсия]] дар якчанд шохаи гуногуни олами ҳайвонот ташаккул ёфтаанд. Онҳо намунаи [[эволютсияи ҳамгаро]] ба шумор мераванд, зеро дар гурӯҳҳои аз ҷиҳати хешовандӣ дур сохторҳои дорои вазифаҳои монанд пайдо шудаанд.<ref name="Reumont2014"/> Дар баъзе гурӯҳҳо ғадудҳои заҳрбарор аз ғадудҳои пештар мавҷудбуда ба вуҷуд омадаанд. Масалан, ғадудҳои заҳрбарори морҳо бо ғадудҳои даҳонӣ ва ғадудҳои ҳашароти пардабол бо ғадудҳои ёрирасони системаи тухмгузорӣ робитаи пайдоишӣ доранд.<ref name="Mackessy2022"/><ref name="Bridges1984"/> Ташаккули заҳр инчунин бо тағйироти генетикӣ алоқаманд аст. Дар ҷараёни эволютсия генҳое, ки дар ибтидо сафедаҳои дорои вазифаҳои муқаррарии физиологиро рамзгузорӣ мекарданд, метавонанд барои истеҳсоли моддаҳои заҳрнок истифода шаванд. Тағйир ёфтани фаъолияти генҳо, гуногуншавии сафедаҳо ва такмил ёфтани дастгоҳи заҳррасонӣ ба пайдоиши системаҳои мураккаби заҳр дар ҳайвонот мусоидат кардаанд.<ref name="Mackessy2022"/><ref name="Luddecke2022"/> == Аҳамияти илмӣ ва тиббӣ == Ғадудҳои заҳрбарор яке аз объектҳои муҳими омӯзиши [[анатомияи муқоисавӣ]], [[физиология]], [[биохимия]], [[токсикология]] ва [[биологияи молекулавӣ]] мебошанд. Омӯзиши онҳо барои муайян кардани механизмҳои ҳосилшавии заҳр, фаъолияти сафедаҳои заҳрнок ва таъсири онҳо ба организм аҳамияти калон дорад. Таҳқиқоти молекулавӣ, аз ҷумла таҳлили транскриптом ва [[протеомика]], ба олимон имкон медиҳанд, ки таркиби заҳр ва генҳои масъули истеҳсоли онро муайян кунанд. Баъзе моддаҳои таркибии заҳр ба ретсепторҳо, ферментҳо ва каналҳои ионии ҳуҷайраҳо таъсири хос доранд. Аз ин рӯ, онҳо барои таҳқиқи фаъолияти системаи асаб, рушди воситаҳои ташхисӣ ва ҷустуҷӯи пайвастҳои дорои аҳамияти эҳтимолии дорушиносӣ мавриди омӯзиш қарор мегиранд.<ref name="Mackessy2022"/><ref name="Luddecke2022"/> == Нигаред низ == * [[Заҳр]] * [[Токсин]] * [[Ғадуд]] * [[Ғадудҳои экзокринӣ]] * [[Токсикология]] * [[Ҳайвоноти заҳрдор]] == Эзоҳ == {{Reflist}} [[Гурӯҳ:Ғадудҳо]] [[Гурӯҳ:Анатомияи ҳайвонот]] [[Гурӯҳ:Токсикология]] odo1638u13shoowbsdl97ga1debpd1f 0 334500 1490793 2026-10-23T03:24:22Z Zosya95 54344 Саҳифаи холӣ эҷод шуд 1490793 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 0 334501 1490794 2026-10-23T03:27:22Z Сунатулло Сафарзода 108676 Саҳифаи нав: '''Индуксияи математикӣ''', усули умумии исбот ва таърифоти математикӣ. Исботи индуктивӣ бар принсипи индуксияи математикӣ (яке аз аксиомаҳои асосии математика) асос ёфтааст. Бигзор барои адади натуралии (мусбати бутун) ''n'' исбот кардан зарур бошад, ки ''1 + 3 + 5 +... 1490794 wikitext text/x-wiki '''Индуксияи математикӣ''', усули умумии исбот ва таърифоти математикӣ. Исботи индуктивӣ бар принсипи индуксияи математикӣ (яке аз аксиомаҳои асосии математика) асос ёфтааст. Бигзор барои адади натуралии (мусбати бутун) ''n'' исбот кардан зарур бошад, ки ''1 + 3 + 5 + ... + (2 n'' – ''10) = n²'' (1) аст. Ҳангоми ''n = 1'' будан мебинем, ки ''1 = 1''² аст. Ба мақсади исботи дурусти формула барои ҳама гуна ''n'' фарз мекунанд, ки (1) барои адади муайяни ''N'' ба исбот расидааст: 1 ''+ 3 + 5 + ... (2 N – 1) = N ²''. (2) Баъд дар асоси ин фарзия дурустии (1)-ро барои адади як воҳиди калон, яъне ''n = N + 1'' исбот мекунанд. Барои мисоли боло кофист, ки ба ҳосили ҷамъи тарафи чапи баробарии (2) боз як ҷамъшаванда – ''(2 N + 1)'' зам шавад; он гоҳ қисми рости ин баробарӣ низ бояд ба бузургии ''(2 N + 1'') афзояд; пас, ''1 + 3 + 5 + ... + (2N – 1) + (2N + 1) =N²+ (2N + 1)= (N + 1)².'' Агар дар формулаи (1) ''n'' -ро ба ''N + 1'' иваз кунем, боз ҳамин натиҷа ҳосил мешавад. Ҳамин тариқ, аз ҷоиз будани (1) дар мавриди ''n = N'' (барои ''N-''и дилхоҳ) чунин хулоса бармеояд, ки формулаи мазкур дар мавриди ''n'' = ''N + 1'' низ дуруст аст. Пас, формулаи мазкур барои ''n'' = 2 =''1 + 1, 3 =2 + 1'' ва ғ., яъне барои ҳар гуна адади натуралии ''n'' дуруст мебошад. Принсипи индуксияи математикиро барои таърифи мафҳумҳои математикӣ низ истифода мебаранд. Ин қабил таърифҳоро таърифҳои индуктивӣ меноманд. Масалан, муайянкунандаи матритсаи квадратии тартиби n-уми ''А''-ро (det ''A'' ишора мешавад) ин тавр таъриф додан мумкин аст: барои матритсаи квадратии тартиби 1-ум, ки танҳо аз як унсури а₁₁ иборат аст, det''A''=det(a₁₁)=a₁₁ ҳисобида мешавад ва барои n ˃1 муайянкунанда бо формулаи зерин таъриф дода мешавад: detA=a₁₁.(-1)¹⁺¹M₁₁+a₁₂.(-1)¹⁺²M₁₂+...+a_1n.(-1)¹⁺ⁿM_1n, ки дар он a_1''i'' унсурҳои сатри якуми матритсаи А, M_1''i'' (''i''=1,2, ..., n) – муайянкунандаи матритсаест, ки аз матритсаи А пас аз хат задани сатри якум ва сутуни ''i''-ум ҳосил шудааст. Мувофиқи ин формула ҳисоби муайянкунандаи матритсаи квадратии тартиби дуввум ба ҳисоби ду муайянкунандаи тартиби якум, муайянкунандаи тартиби севвум ба ҳисоби се муайянкунандаи тартиби дуввум ва ҳисоби муайянкунандаи тартиби n-ум ба ҳисоби n муайянкунандаи тартиби (n–1) табдил меёбад.                                                    k2fvcn1ri3rhp5sy05y9b4zbk1b1z3b 1490795 1490794 2026-10-23T03:30:29Z Сунатулло Сафарзода 108676 1490795 wikitext text/x-wiki '''Индуксияи математикӣ''' — усули умумии исбот ва таърифоти математикӣ. Исботи индуктивӣ бар принсипи индуксияи математикӣ (яке аз аксиомаҳои асосии математика) асос ёфтааст. Бигзор барои адади натуралии (мусбати бутун) ''n'' исбот кардан зарур бошад, ки ''1 + 3 + 5 + ... + (2 n'' – ''10) = n²'' (1) аст. Ҳангоми ''n = 1'' будан мебинем, ки ''1 = 1''² аст. Ба мақсади исботи дурусти формула барои ҳама гуна ''n'' фарз мекунанд, ки (1) барои адади муайяни ''N'' ба исбот расидааст: 1 ''+ 3 + 5 + ... (2 N – 1) = N ²''. (2) Баъд дар асоси ин фарзия дурустии (1)-ро барои адади як воҳиди калон, яъне ''n = N + 1'' исбот мекунанд. Барои мисоли боло кофист, ки ба ҳосили ҷамъи тарафи чапи баробарии (2) боз як ҷамъшаванда – ''(2 N + 1)'' зам шавад; он гоҳ қисми рости ин баробарӣ низ бояд ба бузургии ''(2 N + 1'') афзояд; пас, ''1 + 3 + 5 + ... + (2N – 1) + (2N + 1) =N²+ (2N + 1)= (N + 1)².'' Агар дар формулаи (1) ''n'' -ро ба ''N + 1'' иваз кунем, боз ҳамин натиҷа ҳосил мешавад. Ҳамин тариқ, аз ҷоиз будани (1) дар мавриди ''n = N'' (барои ''N-''и дилхоҳ) чунин хулоса бармеояд, ки формулаи мазкур дар мавриди ''n'' = ''N + 1'' низ дуруст аст. Пас, формулаи мазкур барои ''n'' = 2 =''1 + 1, 3 =2 + 1'' ва ғ., яъне барои ҳар гуна адади натуралии ''n'' дуруст мебошад. Принсипи индуксияи математикиро барои таърифи мафҳумҳои математикӣ низ истифода мебаранд. Ин қабил таърифҳоро таърифҳои индуктивӣ меноманд. Масалан, муайянкунандаи матритсаи квадратии тартиби n-уми ''А''-ро (det ''A'' ишора мешавад) ин тавр таъриф додан мумкин аст: барои матритсаи квадратии тартиби 1-ум, ки танҳо аз як унсури а₁₁ иборат аст, det''A''=det(a₁₁)=a₁₁ ҳисобида мешавад ва барои n ˃1 муайянкунанда бо формулаи зерин таъриф дода мешавад: detA=a₁₁.(-1)¹⁺¹M₁₁+a₁₂.(-1)¹⁺²M₁₂+...+a_1n.(-1)¹⁺ⁿM_1n, ки дар он a_1''i'' унсурҳои сатри якуми матритсаи А, M_1''i'' (''i''=1,2, ..., n) – муайянкунандаи матритсаест, ки аз матритсаи А пас аз хат задани сатри якум ва сутуни ''i''-ум ҳосил шудааст. Мувофиқи ин формула ҳисоби муайянкунандаи матритсаи квадратии тартиби дуввум ба ҳисоби ду муайянкунандаи тартиби якум, муайянкунандаи тартиби севвум ба ҳисоби се муайянкунандаи тартиби дуввум ва ҳисоби муайянкунандаи тартиби n-ум ба ҳисоби n муайянкунандаи тартиби (n–1) табдил меёбад.                                                    == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Индуксияи математикӣ|8|муаллиф= }} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Математика]] bpdc6yef9fmxqsgaavzaawsf6mchvzv 1490797 1490795 2026-10-23T03:32:06Z Сунатулло Сафарзода 108676 1490797 wikitext text/x-wiki [[Акс:Dominoeffect.png|thumb|300px|Доказательство по индукции можно проиллюстрировать [[Принцип домино|принципом домино]]]] '''Индуксияи математикӣ''' — усули умумии исбот ва таърифоти математикӣ. Исботи индуктивӣ бар принсипи индуксияи математикӣ (яке аз аксиомаҳои асосии математика) асос ёфтааст. Бигзор барои адади натуралии (мусбати бутун) ''n'' исбот кардан зарур бошад, ки ''1 + 3 + 5 + ... + (2 n'' – ''10) = n²'' (1) аст. Ҳангоми ''n = 1'' будан мебинем, ки ''1 = 1''² аст. Ба мақсади исботи дурусти формула барои ҳама гуна ''n'' фарз мекунанд, ки (1) барои адади муайяни ''N'' ба исбот расидааст: 1 ''+ 3 + 5 + ... (2 N – 1) = N ²''. (2) Баъд дар асоси ин фарзия дурустии (1)-ро барои адади як воҳиди калон, яъне ''n = N + 1'' исбот мекунанд. Барои мисоли боло кофист, ки ба ҳосили ҷамъи тарафи чапи баробарии (2) боз як ҷамъшаванда – ''(2 N + 1)'' зам шавад; он гоҳ қисми рости ин баробарӣ низ бояд ба бузургии ''(2 N + 1'') афзояд; пас, ''1 + 3 + 5 + ... + (2N – 1) + (2N + 1) =N²+ (2N + 1)= (N + 1)².'' Агар дар формулаи (1) ''n'' -ро ба ''N + 1'' иваз кунем, боз ҳамин натиҷа ҳосил мешавад. Ҳамин тариқ, аз ҷоиз будани (1) дар мавриди ''n = N'' (барои ''N-''и дилхоҳ) чунин хулоса бармеояд, ки формулаи мазкур дар мавриди ''n'' = ''N + 1'' низ дуруст аст. Пас, формулаи мазкур барои ''n'' = 2 =''1 + 1, 3 =2 + 1'' ва ғ., яъне барои ҳар гуна адади натуралии ''n'' дуруст мебошад. Принсипи индуксияи математикиро барои таърифи мафҳумҳои математикӣ низ истифода мебаранд. Ин қабил таърифҳоро таърифҳои индуктивӣ меноманд. Масалан, муайянкунандаи матритсаи квадратии тартиби n-уми ''А''-ро (det ''A'' ишора мешавад) ин тавр таъриф додан мумкин аст: барои матритсаи квадратии тартиби 1-ум, ки танҳо аз як унсури а₁₁ иборат аст, det''A''=det(a₁₁)=a₁₁ ҳисобида мешавад ва барои n ˃1 муайянкунанда бо формулаи зерин таъриф дода мешавад: detA=a₁₁.(-1)¹⁺¹M₁₁+a₁₂.(-1)¹⁺²M₁₂+...+a_1n.(-1)¹⁺ⁿM_1n, ки дар он a_1''i'' унсурҳои сатри якуми матритсаи А, M_1''i'' (''i''=1,2, ..., n) – муайянкунандаи матритсаест, ки аз матритсаи А пас аз хат задани сатри якум ва сутуни ''i''-ум ҳосил шудааст. Мувофиқи ин формула ҳисоби муайянкунандаи матритсаи квадратии тартиби дуввум ба ҳисоби ду муайянкунандаи тартиби якум, муайянкунандаи тартиби севвум ба ҳисоби се муайянкунандаи тартиби дуввум ва ҳисоби муайянкунандаи тартиби n-ум ба ҳисоби n муайянкунандаи тартиби (n–1) табдил меёбад.                                                    == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Индуксияи математикӣ|8|муаллиф= }} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Математика]] f6942oos34cetzjm49oiessj0llzdl0 1490799 1490797 2026-10-23T03:33:13Z Сунатулло Сафарзода 108676 1490799 wikitext text/x-wiki [[Акс:Dominoeffect.png|thumb|300px|Исботро тавассути индуксия метавон бо принсипи домино тасвир кард.]] '''Индуксияи математикӣ''' — усули умумии исбот ва таърифоти математикӣ. Исботи индуктивӣ бар принсипи индуксияи математикӣ (яке аз аксиомаҳои асосии математика) асос ёфтааст. Бигзор барои адади натуралии (мусбати бутун) ''n'' исбот кардан зарур бошад, ки ''1 + 3 + 5 + ... + (2 n'' – ''10) = n²'' (1) аст. Ҳангоми ''n = 1'' будан мебинем, ки ''1 = 1''² аст. Ба мақсади исботи дурусти формула барои ҳама гуна ''n'' фарз мекунанд, ки (1) барои адади муайяни ''N'' ба исбот расидааст: 1 ''+ 3 + 5 + ... (2 N – 1) = N ²''. (2) Баъд дар асоси ин фарзия дурустии (1)-ро барои адади як воҳиди калон, яъне ''n = N + 1'' исбот мекунанд. Барои мисоли боло кофист, ки ба ҳосили ҷамъи тарафи чапи баробарии (2) боз як ҷамъшаванда – ''(2 N + 1)'' зам шавад; он гоҳ қисми рости ин баробарӣ низ бояд ба бузургии ''(2 N + 1'') афзояд; пас, ''1 + 3 + 5 + ... + (2N – 1) + (2N + 1) =N²+ (2N + 1)= (N + 1)².'' Агар дар формулаи (1) ''n'' -ро ба ''N + 1'' иваз кунем, боз ҳамин натиҷа ҳосил мешавад. Ҳамин тариқ, аз ҷоиз будани (1) дар мавриди ''n = N'' (барои ''N-''и дилхоҳ) чунин хулоса бармеояд, ки формулаи мазкур дар мавриди ''n'' = ''N + 1'' низ дуруст аст. Пас, формулаи мазкур барои ''n'' = 2 =''1 + 1, 3 =2 + 1'' ва ғ., яъне барои ҳар гуна адади натуралии ''n'' дуруст мебошад. Принсипи индуксияи математикиро барои таърифи мафҳумҳои математикӣ низ истифода мебаранд. Ин қабил таърифҳоро таърифҳои индуктивӣ меноманд. Масалан, муайянкунандаи матритсаи квадратии тартиби n-уми ''А''-ро (det ''A'' ишора мешавад) ин тавр таъриф додан мумкин аст: барои матритсаи квадратии тартиби 1-ум, ки танҳо аз як унсури а₁₁ иборат аст, det''A''=det(a₁₁)=a₁₁ ҳисобида мешавад ва барои n ˃1 муайянкунанда бо формулаи зерин таъриф дода мешавад: detA=a₁₁.(-1)¹⁺¹M₁₁+a₁₂.(-1)¹⁺²M₁₂+...+a_1n.(-1)¹⁺ⁿM_1n, ки дар он a_1''i'' унсурҳои сатри якуми матритсаи А, M_1''i'' (''i''=1,2, ..., n) – муайянкунандаи матритсаест, ки аз матритсаи А пас аз хат задани сатри якум ва сутуни ''i''-ум ҳосил шудааст. Мувофиқи ин формула ҳисоби муайянкунандаи матритсаи квадратии тартиби дуввум ба ҳисоби ду муайянкунандаи тартиби якум, муайянкунандаи тартиби севвум ба ҳисоби се муайянкунандаи тартиби дуввум ва ҳисоби муайянкунандаи тартиби n-ум ба ҳисоби n муайянкунандаи тартиби (n–1) табдил меёбад.                                                    == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Индуксияи математикӣ|8|муаллиф= }} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Математика]] tpesjcntmog3do2rs4cjxmk1ajgm7ai 1490800 1490799 2026-10-23T03:34:31Z Сунатулло Сафарзода 108676 1490800 wikitext text/x-wiki [[Акс:Dominoeffect.png|thumb|300px|Исботро тавассути индуксия метавон бо принсипи домино тасвир кард.]] '''Индуксияи математикӣ''' — усули умумии [[исбот]] ва таърифоти математикӣ. Исботи индуктивӣ бар принсипи индуксияи математикӣ (яке аз аксиомаҳои асосии математика) асос ёфтааст. Бигзор барои адади натуралии (мусбати бутун) ''n'' исбот кардан зарур бошад, ки ''1 + 3 + 5 + ... + (2 n'' – ''10) = n²'' (1) аст. Ҳангоми ''n = 1'' будан мебинем, ки ''1 = 1''² аст. Ба мақсади исботи дурусти формула барои ҳама гуна ''n'' фарз мекунанд, ки (1) барои адади муайяни ''N'' ба исбот расидааст: 1 ''+ 3 + 5 + ... (2 N – 1) = N ²''. (2) Баъд дар асоси ин фарзия дурустии (1)-ро барои адади як воҳиди калон, яъне ''n = N + 1'' исбот мекунанд. Барои мисоли боло кофист, ки ба ҳосили ҷамъи тарафи чапи баробарии (2) боз як ҷамъшаванда – ''(2 N + 1)'' зам шавад; он гоҳ қисми рости ин баробарӣ низ бояд ба бузургии ''(2 N + 1'') афзояд; пас, ''1 + 3 + 5 + ... + (2N – 1) + (2N + 1) =N²+ (2N + 1)= (N + 1)².'' Агар дар формулаи (1) ''n'' -ро ба ''N + 1'' иваз кунем, боз ҳамин натиҷа ҳосил мешавад. Ҳамин тариқ, аз ҷоиз будани (1) дар мавриди ''n = N'' (барои ''N-''и дилхоҳ) чунин хулоса бармеояд, ки формулаи мазкур дар мавриди ''n'' = ''N + 1'' низ дуруст аст. Пас, формулаи мазкур барои ''n'' = 2 =''1 + 1, 3 =2 + 1'' ва ғ., яъне барои ҳар гуна адади натуралии ''n'' дуруст мебошад. Принсипи индуксияи математикиро барои таърифи мафҳумҳои математикӣ низ истифода мебаранд. Ин қабил таърифҳоро таърифҳои индуктивӣ меноманд. Масалан, муайянкунандаи матритсаи квадратии тартиби n-уми ''А''-ро (det ''A'' ишора мешавад) ин тавр таъриф додан мумкин аст: барои матритсаи квадратии тартиби 1-ум, ки танҳо аз як унсури а₁₁ иборат аст, det''A''=det(a₁₁)=a₁₁ ҳисобида мешавад ва барои n ˃1 муайянкунанда бо формулаи зерин таъриф дода мешавад: detA=a₁₁.(-1)¹⁺¹M₁₁+a₁₂.(-1)¹⁺²M₁₂+...+a_1n.(-1)¹⁺ⁿM_1n, ки дар он a_1''i'' унсурҳои сатри якуми матритсаи А, M_1''i'' (''i''=1,2, ..., n) – муайянкунандаи матритсаест, ки аз матритсаи А пас аз хат задани сатри якум ва сутуни ''i''-ум ҳосил шудааст. Мувофиқи ин формула ҳисоби муайянкунандаи матритсаи квадратии тартиби дуввум ба ҳисоби ду муайянкунандаи тартиби якум, муайянкунандаи тартиби севвум ба ҳисоби се муайянкунандаи тартиби дуввум ва ҳисоби муайянкунандаи тартиби n-ум ба ҳисоби n муайянкунандаи тартиби (n–1) табдил меёбад.                                                    == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Индуксияи математикӣ|8|муаллиф= }} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Математика]] 54hdf0deevzsxv42ozx72q7c698kxqu 0 334502 1490798 2026-10-23T03:32:17Z Zosya95 54344 Саҳифаи холӣ эҷод шуд 1490798 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 0 334503 1490801 2026-10-23T03:37:17Z Сунатулло Сафарзода 108676 Саҳифаи нав: '''Индуксияи электрӣ ва магнитӣ''', бузургиҳои физикие, ки (дар баробари шадидияти майдонҳои электрӣ ва магнитӣ) майдони электромагнитиро тавсиф медиҳанд. Дар системаи воҳидҳои СГС ин бузургиҳо бо шадидиятҳои мувофиқ барои хало (вакуум) яксонанд, дар Системаи... 1490801 wikitext text/x-wiki '''Индуксияи электрӣ ва магнитӣ''', бузургиҳои физикие, ки (дар баробари шадидияти майдонҳои электрӣ ва магнитӣ) майдони электромагнитиро тавсиф медиҳанд. Дар системаи воҳидҳои СГС ин бузургиҳо бо шадидиятҳои мувофиқ барои хало (вакуум) яксонанд, дар Системаи байналмилалии воҳидҳо (СИ) онҳо бо зарбшавандаҳои доимӣ фарқ мекунанд. Вектори индуксияи электрӣ  аз ҳосили ҷамъи ду вектори гуногунтабиат – шадидияти майдони электрӣ  (ки тавсифи асосии ин майдон аст) ва қутбнокшавӣ  (ки ҳолати электрии моддаро дар ин майдон муайян мекунад) иборат аст. Дар системаи СИ <nowiki/>= ε_o  + ε_o = 8,85 ∙10 ^–12 Ф/м – собитаи электрӣ ё худ тадохули диэлектрикии хало) мебошад. Вектори қутбнокшавӣ моменти электрии воҳиди ҳаҷми моддаро дар майдони Е ифода мекунад ва бо нисбати ҳосили ҷамъи моментҳои электрии молекулаҳои алоҳида ₁ андаруни ҳаҷми хурд ∆''v'' бар бузургии ҳамин ҳаҷм муайян карда мешавад. Моҳияти И.-и электрӣ дар он аст, ки сели вектор (D)-и аз сатҳи сарбасти дилхоҳ гузаранда танҳо бо барқа (заряд)-ҳои озод (на чун вектори Е бо ҳамаи барқаҳои ҳаҷмӣ бо ин сатҳ маҳдудбуда) муайян карда мешавад. Ин ба муоина накардани барқаҳои алоқаманд (поляризатсионӣ) имкон медиҳад ва ҳалли як қатор масъалаҳоро осон мекунад. Вектори индуксияи магнитӣ () тавсифи асосии майдони магнитӣ ва баробари қимати миёнаи ҳосили ҷамъи шадидияти майдонҳои микроскопии магнитие мебошад, ки онҳоро электронҳои алоҳида ва дигар зарраҳои бунёдӣ ба вуҷуд овардаанд.  аз ҳосили ҷамъи ду вектори гуногунтабиат – шиддати майдони магнитӣ  ва магнитнокшавӣ (  ) иборат аст. Дар системаи СИ  = μ_o  + (μ_o = 4π ∙ 10^–7 Г/М – собитаи магнитӣ ё худ тадохули магнитии хало) мебошад. Магнитнокшавӣ ин моменти магнитии воҳиди ҳаҷм буда, ҳолати магнитии моддаро тавсиф медиҳад. Дар муҳити изотропӣ (дар майдонҳои суст) магнитнокшавӣ ба Н мутаносиби роста аст: I = χ_m Н ин ҷо χ_m – таъсирпазирии магнитӣ, ки хусусиятҳои магнитии моддаро тавсиф медиҳад. Робитаи майдонҳои электрӣ ва магнитӣ аз шабоҳати ифодаҳои D ва B бармеояд. Бино бар ин, майдони электромагнитӣ бо ин ифодаҳо муфассал шарҳ дода мешавад. t68hvi8aonjpdejvfqpelx4puz2yapg 1490804 1490801 2026-10-23T03:40:39Z Сунатулло Сафарзода 108676 1490804 wikitext text/x-wiki [[Акс:Electromagnetic induction - solenoid to loop - animation.gif|мини|328x328пкс|Изменяющийся ток в [[Соленоид|соленоиде]] (слева) создаёт изменяющееся магнитное поле. Из-за электромагнитной индукции это поле вызывает появление индукционного тока в контуре справа.]] '''Индуксияи электрӣ ва магнитӣ''' — бузургиҳои физикие, ки (дар баробари шадидияти майдонҳои электрӣ ва магнитӣ) майдони электромагнитиро тавсиф медиҳанд. Дар системаи воҳидҳои СГС ин бузургиҳо бо шадидиятҳои мувофиқ барои хало (вакуум) яксонанд, дар Системаи байналмилалии воҳидҳо (СИ) онҳо бо зарбшавандаҳои доимӣ фарқ мекунанд. Вектори индуксияи электрӣ  аз ҳосили ҷамъи ду вектори гуногунтабиат – шадидияти майдони электрӣ  (ки тавсифи асосии ин майдон аст) ва қутбнокшавӣ  (ки ҳолати электрии моддаро дар ин майдон муайян мекунад) иборат аст. Дар системаи СИ <nowiki/>= ε_o  + ε_o = 8,85 ∙10 ^–12 Ф/м – собитаи электрӣ ё худ тадохули диэлектрикии хало) мебошад. Вектори қутбнокшавӣ моменти электрии воҳиди ҳаҷми моддаро дар майдони Е ифода мекунад ва бо нисбати ҳосили ҷамъи моментҳои электрии молекулаҳои алоҳида ₁ андаруни ҳаҷми хурд ∆''v'' бар бузургии ҳамин ҳаҷм муайян карда мешавад. Моҳияти И.-и электрӣ дар он аст, ки сели вектор (D)-и аз сатҳи сарбасти дилхоҳ гузаранда танҳо бо барқа (заряд)-ҳои озод (на чун вектори Е бо ҳамаи барқаҳои ҳаҷмӣ бо ин сатҳ маҳдудбуда) муайян карда мешавад. Ин ба муоина накардани барқаҳои алоқаманд (поляризатсионӣ) имкон медиҳад ва ҳалли як қатор масъалаҳоро осон мекунад. Вектори индуксияи магнитӣ () тавсифи асосии майдони магнитӣ ва баробари қимати миёнаи ҳосили ҷамъи шадидияти майдонҳои микроскопии магнитие мебошад, ки онҳоро электронҳои алоҳида ва дигар зарраҳои бунёдӣ ба вуҷуд овардаанд.  аз ҳосили ҷамъи ду вектори гуногунтабиат – шиддати майдони магнитӣ  ва магнитнокшавӣ (  ) иборат аст. Дар системаи СИ  = μ_o  + (μ_o = 4π ∙ 10^–7 Г/М – собитаи магнитӣ ё худ тадохули магнитии хало) мебошад. Магнитнокшавӣ ин моменти магнитии воҳиди ҳаҷм буда, ҳолати магнитии моддаро тавсиф медиҳад. Дар муҳити изотропӣ (дар майдонҳои суст) магнитнокшавӣ ба Н мутаносиби роста аст: I = χ_m Н ин ҷо χ_m – таъсирпазирии магнитӣ, ки хусусиятҳои магнитии моддаро тавсиф медиҳад. Робитаи майдонҳои электрӣ ва магнитӣ аз шабоҳати ифодаҳои D ва B бармеояд. Бино бар ин, майдони электромагнитӣ бо ин ифодаҳо муфассал шарҳ дода мешавад. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Индуксияи электрӣ ва магнитӣ|8|муаллиф= }} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Физика]] qo4b4sxycp4jhspbaop9e9n8go39kg8 1490806 1490804 2026-10-23T03:45:17Z Сунатулло Сафарзода 108676 1490806 wikitext text/x-wiki [[Акс:Electromagnetic induction - solenoid to loop - animation.gif|мини|328x328пкс|Ҷараёни тағйирёбанда дар соленоид (дар тарафи чап) майдони магнитии тағйирёбандаро ба вуҷуд меорад. Дар натиҷаи индуксияи электромагнитӣ, ин майдон дар занҷире, ки дар тарафи рост ҷойгир аст, ҷараёни индуксиониро пайдо мекунад.]] '''Индуксияи электрӣ ва магнитӣ''' — бузургиҳои физикие, ки (дар баробари шадидияти майдонҳои электрӣ ва магнитӣ) майдони электромагнитиро тавсиф медиҳанд. Дар системаи воҳидҳои СГС ин бузургиҳо бо шадидиятҳои мувофиқ барои хало (вакуум) яксонанд, дар Системаи байналмилалии воҳидҳо (СИ) онҳо бо зарбшавандаҳои доимӣ фарқ мекунанд. Вектори индуксияи электрӣ  аз ҳосили ҷамъи ду вектори гуногунтабиат – шадидияти майдони электрӣ  (ки тавсифи асосии ин майдон аст) ва қутбнокшавӣ  (ки ҳолати электрии моддаро дар ин майдон муайян мекунад) иборат аст. Дар системаи СИ <nowiki/>= ε_o  + ε_o = 8,85 ∙10 ^–12 Ф/м – собитаи электрӣ ё худ тадохули диэлектрикии хало) мебошад. Вектори қутбнокшавӣ моменти электрии воҳиди ҳаҷми моддаро дар майдони Е ифода мекунад ва бо нисбати ҳосили ҷамъи моментҳои электрии молекулаҳои алоҳида ₁ андаруни ҳаҷми хурд ∆''v'' бар бузургии ҳамин ҳаҷм муайян карда мешавад. Моҳияти И.-и электрӣ дар он аст, ки сели вектор (D)-и аз сатҳи сарбасти дилхоҳ гузаранда танҳо бо барқа (заряд)-ҳои озод (на чун вектори Е бо ҳамаи барқаҳои ҳаҷмӣ бо ин сатҳ маҳдудбуда) муайян карда мешавад. Ин ба муоина накардани барқаҳои алоқаманд (поляризатсионӣ) имкон медиҳад ва ҳалли як қатор масъалаҳоро осон мекунад. Вектори индуксияи магнитӣ () тавсифи асосии майдони магнитӣ ва баробари қимати миёнаи ҳосили ҷамъи шадидияти майдонҳои микроскопии магнитие мебошад, ки онҳоро электронҳои алоҳида ва дигар зарраҳои бунёдӣ ба вуҷуд овардаанд.  аз ҳосили ҷамъи ду вектори гуногунтабиат – шиддати майдони магнитӣ  ва магнитнокшавӣ (  ) иборат аст. Дар системаи СИ  = μ_o  + (μ_o = 4π ∙ 10^–7 Г/М – собитаи магнитӣ ё худ тадохули магнитии хало) мебошад. Магнитнокшавӣ ин моменти магнитии воҳиди ҳаҷм буда, ҳолати магнитии моддаро тавсиф медиҳад. Дар муҳити изотропӣ (дар майдонҳои суст) магнитнокшавӣ ба Н мутаносиби роста аст: I = χ_m Н ин ҷо χ_m – таъсирпазирии магнитӣ, ки хусусиятҳои магнитии моддаро тавсиф медиҳад. Робитаи майдонҳои электрӣ ва магнитӣ аз шабоҳати ифодаҳои D ва B бармеояд. Бино бар ин, майдони электромагнитӣ бо ин ифодаҳо муфассал шарҳ дода мешавад. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Индуксияи электрӣ ва магнитӣ|8|муаллиф= }} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Физика]] 2061tykw90jkfqq9koktmh1y964j39g 1490808 1490806 2026-10-23T03:50:18Z Сунатулло Сафарзода 108676 1490808 wikitext text/x-wiki [[Акс:Electromagnetic induction - solenoid to loop - animation.gif|мини|328x328пкс|Ҷараёни тағйирёбанда дар соленоид (дар тарафи чап) майдони магнитии тағйирёбандаро ба вуҷуд меорад. Дар натиҷаи индуксияи электромагнитӣ, ин майдон дар занҷире, ки дар тарафи рост ҷойгир аст, ҷараёни индуксиониро пайдо мекунад.]] '''Индуксияи электрӣ ва магнитӣ''' — бузургиҳои физикие, ки (дар баробари шадидияти майдонҳои электрӣ ва магнитӣ) майдони электромагнитиро тавсиф медиҳанд. Дар [[системаи воҳидҳои СГС]] ин бузургиҳо бо шадидиятҳои мувофиқ барои хало (вакуум) яксонанд, дар [[Системаи байналмилалии воҳидҳо|Системаи байналмилалии воҳидҳо (СИ)]] онҳо бо зарбшавандаҳои доимӣ фарқ мекунанд. Вектори индуксияи электрӣ  аз ҳосили ҷамъи ду вектори гуногунтабиат – шадидияти майдони электрӣ  (ки тавсифи асосии ин майдон аст) ва қутбнокшавӣ  (ки ҳолати электрии моддаро дар ин майдон муайян мекунад) иборат аст. Дар системаи СИ <nowiki/>= ε_o  + ε_o = 8,85 ∙10 ^–12 Ф/м – собитаи электрӣ ё худ тадохули диэлектрикии хало) мебошад. Вектори қутбнокшавӣ моменти электрии воҳиди ҳаҷми моддаро дар майдони Е ифода мекунад ва бо нисбати ҳосили ҷамъи моментҳои электрии молекулаҳои алоҳида ₁ андаруни ҳаҷми хурд ∆''v'' бар бузургии ҳамин ҳаҷм муайян карда мешавад. Моҳияти индуксияи электрӣ ва магнитӣ электрӣ дар он аст, ки сели вектор (D)-и аз сатҳи сарбасти дилхоҳ гузаранда танҳо бо барқа (заряд)-ҳои озод (на чун вектори Е бо ҳамаи барқаҳои ҳаҷмӣ бо ин сатҳ маҳдудбуда) муайян карда мешавад. Ин ба муоина накардани барқаҳои алоқаманд (поляризатсионӣ) имкон медиҳад ва ҳалли як қатор масъалаҳоро осон мекунад. Вектори индуксияи магнитӣ () тавсифи асосии майдони магнитӣ ва баробари қимати миёнаи ҳосили ҷамъи шадидияти майдонҳои микроскопии магнитие мебошад, ки онҳоро электронҳои алоҳида ва дигар зарраҳои бунёдӣ ба вуҷуд овардаанд.  аз ҳосили ҷамъи ду вектори гуногунтабиат – шиддати майдони магнитӣ  ва магнитнокшавӣ (  ) иборат аст. Дар системаи СИ  = μ_o  + (μ_o = 4π ∙ 10^–7 Г/М – собитаи магнитӣ ё худ тадохули магнитии хало) мебошад. Магнитнокшавӣ ин моменти магнитии воҳиди ҳаҷм буда, ҳолати магнитии моддаро тавсиф медиҳад. Дар муҳити изотропӣ (дар майдонҳои суст) магнитнокшавӣ ба Н мутаносиби роста аст: I = χ_m Н ин ҷо χ_m – таъсирпазирии магнитӣ, ки хусусиятҳои магнитии моддаро тавсиф медиҳад. Робитаи майдонҳои электрӣ ва магнитӣ аз шабоҳати ифодаҳои D ва B бармеояд. Бино бар ин, майдони электромагнитӣ бо ин ифодаҳо муфассал шарҳ дода мешавад. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Индуксияи электрӣ ва магнитӣ|8|муаллиф= }} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Физика]] 5ojrgdl4wqospj9sgyx35kz2faa9gx0 1490832 1490808 2026-10-23T05:13:55Z Сунатулло Сафарзода 108676 1490832 wikitext text/x-wiki '''Индуксияи электрӣ ва магнитӣ''' — бузургиҳои физикие, ки (дар баробари шадидияти майдонҳои электрӣ ва магнитӣ) майдони электромагнитиро тавсиф медиҳанд. Дар [[системаи воҳидҳои СГС]] ин бузургиҳо бо шадидиятҳои мувофиқ барои хало (вакуум) яксонанд, дар [[Системаи байналмилалии воҳидҳо|Системаи байналмилалии воҳидҳо (СИ)]] онҳо бо зарбшавандаҳои доимӣ фарқ мекунанд. Вектори индуксияи электрӣ  аз ҳосили ҷамъи ду вектори гуногунтабиат – шадидияти майдони электрӣ  (ки тавсифи асосии ин майдон аст) ва қутбнокшавӣ  (ки ҳолати электрии моддаро дар ин майдон муайян мекунад) иборат аст. Дар системаи СИ <nowiki/>= ε_o  + ε_o = 8,85 ∙10 ^–12 Ф/м – собитаи электрӣ ё худ тадохули диэлектрикии хало) мебошад. Вектори қутбнокшавӣ моменти электрии воҳиди ҳаҷми моддаро дар майдони Е ифода мекунад ва бо нисбати ҳосили ҷамъи моментҳои электрии молекулаҳои алоҳида ₁ андаруни ҳаҷми хурд ∆''v'' бар бузургии ҳамин ҳаҷм муайян карда мешавад. Моҳияти индуксияи электрӣ ва магнитӣ электрӣ дар он аст, ки сели вектор (D)-и аз сатҳи сарбасти дилхоҳ гузаранда танҳо бо барқа (заряд)-ҳои озод (на чун вектори Е бо ҳамаи барқаҳои ҳаҷмӣ бо ин сатҳ маҳдудбуда) муайян карда мешавад. Ин ба муоина накардани барқаҳои алоқаманд (поляризатсионӣ) имкон медиҳад ва ҳалли як қатор масъалаҳоро осон мекунад. Вектори индуксияи магнитӣ () тавсифи асосии майдони магнитӣ ва баробари қимати миёнаи ҳосили ҷамъи шадидияти майдонҳои микроскопии магнитие мебошад, ки онҳоро электронҳои алоҳида ва дигар зарраҳои бунёдӣ ба вуҷуд овардаанд.  аз ҳосили ҷамъи ду вектори гуногунтабиат – шиддати майдони магнитӣ  ва магнитнокшавӣ (  ) иборат аст. Дар системаи СИ  = μ_o  + (μ_o = 4π ∙ 10^–7 Г/М – собитаи магнитӣ ё худ тадохули магнитии хало) мебошад. Магнитнокшавӣ ин моменти магнитии воҳиди ҳаҷм буда, ҳолати магнитии моддаро тавсиф медиҳад. Дар муҳити изотропӣ (дар майдонҳои суст) магнитнокшавӣ ба Н мутаносиби роста аст: I = χ_m Н ин ҷо χ_m – таъсирпазирии магнитӣ, ки хусусиятҳои магнитии моддаро тавсиф медиҳад. Робитаи майдонҳои электрӣ ва магнитӣ аз шабоҳати ифодаҳои D ва B бармеояд. Бино бар ин, майдони электромагнитӣ бо ин ифодаҳо муфассал шарҳ дода мешавад. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Индуксияи электрӣ ва магнитӣ|8|муаллиф= }} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Физика]] q7dvbpf66lv9g6c9cajuzvqqz8p9nta 0 334504 1490803 2026-10-23T03:39:29Z Zosya95 54344 Саҳифаи холӣ эҷод шуд 1490803 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 0 334505 1490805 2026-10-23T03:43:41Z Zosya95 54344 Саҳифаи холӣ эҷод шуд 1490805 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 0 334506 1490810 2026-10-23T03:52:11Z Zosya95 54344 Бо тарҷумаи саҳифаи "[[:en:Special:Redirect/revision/1379381563|Coagulation]]" сохта шудааст 1490810 wikitext text/x-wiki == Физиология == [[Гурӯҳ:Хун]] bxvcfptg83df42ltq29jhyngy68rqbq 0 334507 1490811 2026-10-23T03:55:43Z Сунатулло Сафарзода 108676 Саҳифаи нав: '''Индуктивияти мутақобил''', бузургие, ки робитаи магнитии ду ва ё зиёд занҷирҳои электрӣ (контурҳо)-ро тавсиф медиҳад. Агар ду контури ноқил (1 ва 2, нигар расм) мавҷуд бошанд, қисми хатҳои индуксияи магнитӣ, ки ҷараён дар контури 1 ба вуҷуд меоварад, масоҳати маҳ... 1490811 wikitext text/x-wiki '''Индуктивияти мутақобил''', бузургие, ки робитаи магнитии ду ва ё зиёд занҷирҳои электрӣ (контурҳо)-ро тавсиф медиҳад. Агар ду контури ноқил (1 ва 2, нигар расм) мавҷуд бошанд, қисми хатҳои индуксияи магнитӣ, ки ҷараён дар контури 1 ба вуҷуд меоварад, масоҳати маҳдудкардаи контури 2-ро низ бурида мегузарад. Сели магнитии аз контури 2 гузаранда ''Ф₁₂'', ки ҷараёни ''І₁'' дар контури ''1'' ба вуҷуд меоварад, ба қувваи ҷараён мутаносиб аст: ''Ф₁₂ = L₁₂I₁.'' (1) Индуктивияти мутақобил (''L₁₂'') ё худ зариби индуксияи мутақобили контурҳои 1 ва 2 ба шакл ва андозаи контурҳо, масофа ва мавқеи онҳо, инчунин ба тадохули магнитии муҳит вобаста аст. Воҳиди индуктивияти мутақобил дар системаи СИ ''ҳенри'' мебошад. Агар дар контури 2 ҷараёни ''I₂'' ҷорӣ бошад, сели магнитии ''Ф₂₁'' низ, ки масоҳати контури 1-ро бурида мегузарад, ба қувваи ҷараён мутаносиб аст: ''Ф₂₁'' ''= L₂₁ I₂'' (2) Зимнан, ''L₁₂= L₂₁'' аст. Мавҷудияти робитаи магнитии байни контурҳо дар он зоҳир мегардад, ки ҳангоми дар яке аз контурҳо тағйир ёфтани ҷараён, дар контури дигар ҚЭҲ-и индуксия пайдо мешавад. Мувофиқи қонуни ''индуксияи электромагнитӣ'' ки ин ҷо ''Е₁'' ва ''Е₂'' – ҚЭҲ-и индуксия дар контурҳои 1 ва 2, ''∆Ф₁₂'' ва ''∆Ф₂₁'' – тағйири селҳои магнитие, ки дар фосилаи ∆t мувофиқан аз контурҳои 1 ва 2 мегузаранд. Энергияи мутақобили майдони магнитии ҷараёнҳои ''I₁'' ва ''I₂'' ω''₁₂'' низ бо индуктивияти мутақобил ифода мешавад. ω₁₂ = ± ''L₁₂I₁∙ I₂'' (4) Аломати ифодаи (4) ба самти ҷараёнҳо вобаста аст. j9pb5i8mx9f1j0v8csr0g9q5yuum7wa 1490812 1490811 2026-10-23T03:57:32Z Сунатулло Сафарзода 108676 1490812 wikitext text/x-wiki '''Индуктивияти мутақобил''' — бузургие, ки робитаи магнитии ду ва ё зиёд занҷирҳои электрӣ (контурҳо)-ро тавсиф медиҳад. Агар ду контури ноқил (1 ва 2, нигар расм) мавҷуд бошанд, қисми хатҳои индуксияи магнитӣ, ки ҷараён дар контури 1 ба вуҷуд меоварад, масоҳати маҳдудкардаи контури 2-ро низ бурида мегузарад. Сели магнитии аз контури 2 гузаранда ''Ф₁₂'', ки ҷараёни ''І₁'' дар контури ''1'' ба вуҷуд меоварад, ба қувваи ҷараён мутаносиб аст: ''Ф₁₂ = L₁₂I₁.'' (1) Индуктивияти мутақобил (''L₁₂'') ё худ зариби индуксияи мутақобили контурҳои 1 ва 2 ба шакл ва андозаи контурҳо, масофа ва мавқеи онҳо, инчунин ба тадохули магнитии муҳит вобаста аст. Воҳиди индуктивияти мутақобил дар системаи СИ ''ҳенри'' мебошад. Агар дар контури 2 ҷараёни ''I₂'' ҷорӣ бошад, сели магнитии ''Ф₂₁'' низ, ки масоҳати контури 1-ро бурида мегузарад, ба қувваи ҷараён мутаносиб аст: ''Ф₂₁'' ''= L₂₁ I₂'' (2) Зимнан, ''L₁₂= L₂₁'' аст. Мавҷудияти робитаи магнитии байни контурҳо дар он зоҳир мегардад, ки ҳангоми дар яке аз контурҳо тағйир ёфтани ҷараён, дар контури дигар ҚЭҲ-и индуксия пайдо мешавад. Мувофиқи қонуни ''индуксияи электромагнитӣ'' ки ин ҷо ''Е₁'' ва ''Е₂'' – ҚЭҲ-и индуксия дар контурҳои 1 ва 2, ''∆Ф₁₂'' ва ''∆Ф₂₁'' – тағйири селҳои магнитие, ки дар фосилаи ∆t мувофиқан аз контурҳои 1 ва 2 мегузаранд. Энергияи мутақобили майдони магнитии ҷараёнҳои ''I₁'' ва ''I₂'' ω''₁₂'' низ бо индуктивияти мутақобил ифода мешавад. ω₁₂ = ± ''L₁₂I₁∙ I₂'' (4) Аломати ифодаи (4) ба самти ҷараёнҳо вобаста аст. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Индуктивияти мутақобил|8|муаллиф= }} [[Гурӯҳ:Физика]] 195fi8g7nqr95gef21ym3m2t50lqxke 1490813 1490812 2026-10-23T03:58:36Z Сунатулло Сафарзода 108676 1490813 wikitext text/x-wiki [[Акс:Transformer3d col3 ru.svg|мини|Возникновение ЭДС индукции во вторичной обмотке [[трансформатор]]а]] [[Акс:Phone wireless charge.jpg|thumb|<center>Использование взаимоиндукции для беспроводной зарядки смартфона</center>]] '''Индуктивияти мутақобил''' — бузургие, ки робитаи магнитии ду ва ё зиёд занҷирҳои электрӣ (контурҳо)-ро тавсиф медиҳад. Агар ду контури ноқил (1 ва 2, нигар расм) мавҷуд бошанд, қисми хатҳои индуксияи магнитӣ, ки ҷараён дар контури 1 ба вуҷуд меоварад, масоҳати маҳдудкардаи контури 2-ро низ бурида мегузарад. Сели магнитии аз контури 2 гузаранда ''Ф₁₂'', ки ҷараёни ''І₁'' дар контури ''1'' ба вуҷуд меоварад, ба қувваи ҷараён мутаносиб аст: ''Ф₁₂ = L₁₂I₁.'' (1) Индуктивияти мутақобил (''L₁₂'') ё худ зариби индуксияи мутақобили контурҳои 1 ва 2 ба шакл ва андозаи контурҳо, масофа ва мавқеи онҳо, инчунин ба тадохули магнитии муҳит вобаста аст. Воҳиди индуктивияти мутақобил дар системаи СИ ''ҳенри'' мебошад. Агар дар контури 2 ҷараёни ''I₂'' ҷорӣ бошад, сели магнитии ''Ф₂₁'' низ, ки масоҳати контури 1-ро бурида мегузарад, ба қувваи ҷараён мутаносиб аст: ''Ф₂₁'' ''= L₂₁ I₂'' (2) Зимнан, ''L₁₂= L₂₁'' аст. Мавҷудияти робитаи магнитии байни контурҳо дар он зоҳир мегардад, ки ҳангоми дар яке аз контурҳо тағйир ёфтани ҷараён, дар контури дигар ҚЭҲ-и индуксия пайдо мешавад. Мувофиқи қонуни ''индуксияи электромагнитӣ'' ки ин ҷо ''Е₁'' ва ''Е₂'' – ҚЭҲ-и индуксия дар контурҳои 1 ва 2, ''∆Ф₁₂'' ва ''∆Ф₂₁'' – тағйири селҳои магнитие, ки дар фосилаи ∆t мувофиқан аз контурҳои 1 ва 2 мегузаранд. Энергияи мутақобили майдони магнитии ҷараёнҳои ''I₁'' ва ''I₂'' ω''₁₂'' низ бо индуктивияти мутақобил ифода мешавад. ω₁₂ = ± ''L₁₂I₁∙ I₂'' (4) Аломати ифодаи (4) ба самти ҷараёнҳо вобаста аст. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Индуктивияти мутақобил|8|муаллиф= }} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Физика]] 7rkwf9triv9vazwxvo00oq894dpygxk 1490814 1490813 2026-10-23T04:00:44Z Сунатулло Сафарзода 108676 1490814 wikitext text/x-wiki [[Акс:Transformer3d col3 ru.svg|мини|Пайдоиши қувваи ҳаракатдиҳандаи барқии (ҚҲБ) индуксионӣ дар печи дуюмдараҷа[[трансформатор]]а]] [[Акс:Phone wireless charge.jpg|thumb|<center>Истифодаи индуксияи мутақобила барои пуркунии бесими смартфонҳо</center>]] '''Индуктивияти мутақобил''' — бузургие, ки робитаи магнитии ду ва ё зиёд занҷирҳои электрӣ (контурҳо)-ро тавсиф медиҳад. Агар ду контури ноқил (1 ва 2, нигар расм) мавҷуд бошанд, қисми хатҳои индуксияи магнитӣ, ки ҷараён дар контури 1 ба вуҷуд меоварад, масоҳати маҳдудкардаи контури 2-ро низ бурида мегузарад. Сели магнитии аз контури 2 гузаранда ''Ф₁₂'', ки ҷараёни ''І₁'' дар контури ''1'' ба вуҷуд меоварад, ба қувваи ҷараён мутаносиб аст: ''Ф₁₂ = L₁₂I₁.'' (1) Индуктивияти мутақобил (''L₁₂'') ё худ зариби индуксияи мутақобили контурҳои 1 ва 2 ба шакл ва андозаи контурҳо, масофа ва мавқеи онҳо, инчунин ба тадохули магнитии муҳит вобаста аст. Воҳиди индуктивияти мутақобил дар системаи СИ ''ҳенри'' мебошад. Агар дар контури 2 ҷараёни ''I₂'' ҷорӣ бошад, сели магнитии ''Ф₂₁'' низ, ки масоҳати контури 1-ро бурида мегузарад, ба қувваи ҷараён мутаносиб аст: ''Ф₂₁'' ''= L₂₁ I₂'' (2) Зимнан, ''L₁₂= L₂₁'' аст. Мавҷудияти робитаи магнитии байни контурҳо дар он зоҳир мегардад, ки ҳангоми дар яке аз контурҳо тағйир ёфтани ҷараён, дар контури дигар ҚЭҲ-и индуксия пайдо мешавад. Мувофиқи қонуни ''индуксияи электромагнитӣ'' ки ин ҷо ''Е₁'' ва ''Е₂'' – ҚЭҲ-и индуксия дар контурҳои 1 ва 2, ''∆Ф₁₂'' ва ''∆Ф₂₁'' – тағйири селҳои магнитие, ки дар фосилаи ∆t мувофиқан аз контурҳои 1 ва 2 мегузаранд. Энергияи мутақобили майдони магнитии ҷараёнҳои ''I₁'' ва ''I₂'' ω''₁₂'' низ бо индуктивияти мутақобил ифода мешавад. ω₁₂ = ± ''L₁₂I₁∙ I₂'' (4) Аломати ифодаи (4) ба самти ҷараёнҳо вобаста аст. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Индуктивияти мутақобил|8|муаллиф= }} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Физика]] ta9jtdunx78yrvr58oa5jhzeiscdo2f 1490815 1490814 2026-10-23T04:01:22Z Сунатулло Сафарзода 108676 1490815 wikitext text/x-wiki [[Акс:Transformer3d col3 ru.svg|мини|Пайдоиши қувваи ҳаракатдиҳандаи барқии (ҚҲБ) индуксионӣ дар печи дуюмдараҷа[[трансформатор]]а]] [[Акс:Phone wireless charge.jpg|thumb|<center>Истифодаи индуксияи мутақобила барои пуркунии бесими смартфонҳо</center>]] '''Индуктивияти мутақобил''' — бузургие, ки робитаи магнитии ду ва ё зиёд занҷирҳои электрӣ (контурҳо)-ро тавсиф медиҳад. Агар ду контури ноқил (1 ва 2, нигар расм) мавҷуд бошанд, қисми хатҳои индуксияи магнитӣ, ки ҷараён дар контури 1 ба вуҷуд меоварад, масоҳати маҳдудкардаи контури 2-ро низ бурида мегузарад. Сели магнитии аз контури 2 гузаранда ''Ф₁₂'', ки ҷараёни ''І₁'' дар контури ''1'' ба вуҷуд меоварад, ба қувваи ҷараён мутаносиб аст: ''Ф₁₂ = L₁₂I₁.'' (1) Индуктивияти мутақобил (''L₁₂'') ё худ зариби индуксияи мутақобили контурҳои 1 ва 2 ба шакл ва андозаи контурҳо, масофа ва мавқеи онҳо, инчунин ба тадохули магнитии муҳит вобаста аст. Воҳиди индуктивияти мутақобил дар системаи СИ ''ҳенри'' мебошад. Агар дар контури 2 ҷараёни ''I₂'' ҷорӣ бошад, сели магнитии ''Ф₂₁'' низ, ки масоҳати контури 1-ро бурида мегузарад, ба қувваи ҷараён мутаносиб аст: ''Ф₂₁'' ''= L₂₁ I₂'' (2) Зимнан, ''L₁₂= L₂₁'' аст. Мавҷудияти робитаи магнитии байни контурҳо дар он зоҳир мегардад, ки ҳангоми дар яке аз контурҳо тағйир ёфтани ҷараён, дар контури дигар ҚЭҲ-и индуксия пайдо мешавад. Мувофиқи қонуни ''индуксияи электромагнитӣ'' ки ин ҷо ''Е₁'' ва ''Е₂'' – ҚЭҲ-и индуксия дар контурҳои 1 ва 2, ''∆Ф₁₂'' ва ''∆Ф₂₁'' – тағйири селҳои магнитие, ки дар фосилаи ∆t мувофиқан аз контурҳои 1 ва 2 мегузаранд. Энергияи мутақобили майдони магнитии ҷараёнҳои ''I₁'' ва ''I₂'' ω''₁₂'' низ бо индуктивияти мутақобил ифода мешавад. ω₁₂ = ± ''L₁₂I₁∙ I₂'' (4) Аломати ифодаи (4) ба самти ҷараёнҳо вобаста аст. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Индуктивияти мутақобил|8|муаллиф= }} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Физика]] [[Гурӯҳ:Майдони магнитии Замин]] 4s0r82hv78i386q4x4v4xuezl2f07se 1490816 1490815 2026-10-23T04:02:22Z Сунатулло Сафарзода 108676 1490816 wikitext text/x-wiki [[Акс:Transformer3d col3 ru.svg|мини|Пайдоиши қувваи ҳаракатдиҳандаи барқии (ҚҲБ) индуксионӣ дар печи дуюмдараҷа[[трансформатор]]а]] [[Акс:Phone wireless charge.jpg|thumb|<center>Истифодаи индуксияи мутақобила барои пуркунии бесими смартфонҳо</center>]] '''Индуктивияти мутақобил''' — бузургие, ки робитаи магнитии ду ва ё зиёд [[Занҷири электрӣ|занҷирҳои электрӣ]] (контурҳо)-ро тавсиф медиҳад. Агар ду контури ноқил (1 ва 2, нигар расм) мавҷуд бошанд, қисми хатҳои индуксияи магнитӣ, ки ҷараён дар контури 1 ба вуҷуд меоварад, масоҳати маҳдудкардаи контури 2-ро низ бурида мегузарад. Сели магнитии аз контури 2 гузаранда ''Ф₁₂'', ки ҷараёни ''І₁'' дар контури ''1'' ба вуҷуд меоварад, ба қувваи ҷараён мутаносиб аст: ''Ф₁₂ = L₁₂I₁.'' (1) Индуктивияти мутақобил (''L₁₂'') ё худ зариби индуксияи мутақобили контурҳои 1 ва 2 ба шакл ва андозаи контурҳо, масофа ва мавқеи онҳо, инчунин ба тадохули магнитии муҳит вобаста аст. Воҳиди индуктивияти мутақобил дар системаи СИ ''ҳенри'' мебошад. Агар дар контури 2 ҷараёни ''I₂'' ҷорӣ бошад, сели магнитии ''Ф₂₁'' низ, ки масоҳати контури 1-ро бурида мегузарад, ба қувваи ҷараён мутаносиб аст: ''Ф₂₁'' ''= L₂₁ I₂'' (2) Зимнан, ''L₁₂= L₂₁'' аст. Мавҷудияти робитаи магнитии байни контурҳо дар он зоҳир мегардад, ки ҳангоми дар яке аз контурҳо тағйир ёфтани ҷараён, дар контури дигар ҚЭҲ-и индуксия пайдо мешавад. Мувофиқи қонуни ''индуксияи электромагнитӣ'' ки ин ҷо ''Е₁'' ва ''Е₂'' – ҚЭҲ-и индуксия дар контурҳои 1 ва 2, ''∆Ф₁₂'' ва ''∆Ф₂₁'' – тағйири селҳои магнитие, ки дар фосилаи ∆t мувофиқан аз контурҳои 1 ва 2 мегузаранд. Энергияи мутақобили майдони магнитии ҷараёнҳои ''I₁'' ва ''I₂'' ω''₁₂'' низ бо индуктивияти мутақобил ифода мешавад. ω₁₂ = ± ''L₁₂I₁∙ I₂'' (4) Аломати ифодаи (4) ба самти ҷараёнҳо вобаста аст. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Индуктивияти мутақобил|8|муаллиф= }} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Физика]] [[Гурӯҳ:Майдони магнитии Замин]] 66tjvyskimcykrlxybmrtoek0cvd2kr 0 334508 1490817 2026-10-23T04:19:09Z Сунатулло Сафарзода 108676 Саҳифаи нав: Инкишоф ({{lang-ar|انکشاف}} – бараҳна, зоҳир, ошкор ва во шудан) — хусусияти ҷудонашаванда ва муҳимми мудракҳои моддию идеалӣ, ки тағйирёбӣ ё гузариш аз дараҷаи сатҳи поинӣ ба сатҳи болоӣ, аз чизи одӣ ба мураккаб ва аз ҳолати куҳна ба навро ифода мекунад. Се хусуси... 1490817 wikitext text/x-wiki Инкишоф ({{lang-ar|انکشاف}} – бараҳна, зоҳир, ошкор ва во шудан) — хусусияти ҷудонашаванда ва муҳимми мудракҳои моддию идеалӣ, ки тағйирёбӣ ё гузариш аз дараҷаи сатҳи поинӣ ба сатҳи болоӣ, аз чизи одӣ ба мураккаб ва аз ҳолати куҳна ба навро ифода мекунад. Се хусусият: барнагардандагӣ, самти муайян ва тағйироти қонунии мудрак нишонаҳои муҳимми инкишоф ҳамчун тағйирот ва таъминкунандаи раванди он мебошанд. Инкишоф афзоиши одӣ ё зиёдшавии миқдорӣ набуда, гузаштан аз сифати куҳна ба сифати нав аст. Дар натиҷаи инкишоф ҳолати сифатии ашё тағйир ёфта, ашёи сифатан нав пайдо мешавад. Қобилияти инкишоф доштани низоми моддӣ яке аз хусусиятҳои муҳимми модда ба шумор меравад. Тавсифи асосии раванди инкишофро вақт ташкил медиҳад, чунки: 1) ҳар гуна инкишоф ҳангоми вақти воқеӣ сурат мегирад; 2) танҳо вақт самти инкишофро муайян мекунад. Дар фалсафа ва илми бостон мафҳуми «вақт» ошкор набуд, чунки он ҳамчун мақула тасаввур намешуд; вақт дар он замон ба маънии «раванди зоҳиршавии зуҳурот аз рӯи барномаи муайян» фаҳмида мешуд, яъне, масоили тағйироти бебозгашт вуҷуд надошт, зеро масъалаи пайдоиши оламу ашё вобаста ба зуҳури чизе маънидод мешуд. Инкишоф мавзӯи асосии диалектикаро ташкил медиҳад. Андешаҳо дар бораи инкишоф ба пайдоиши илмҳои таҷрибии замони нав алоқаманд буда, барои ташаккули тасаввуроте сабаб мешаванд, ки боиси дарки тағйироти барнагардандагии табиат ва ҷомеа мегардад. Ба худ мавқеъ гирифтани масъалаи инкишоф дар илмҳои табиатшиносӣ аз нигоҳи фалсафа таҳқиқ кардани масоили марбут ба онро ба миён гузошт. Инкишоф ҳамчун асли муҳимми диалектика дар таълимоти Ҳегел хеле амиқ мавриди таҳқиқ қарор гирифт: ӯ диалектикаро таълимот дар бораи инкишофи куллӣ баррасӣ кард ва усули диалектикии таҳқиқ ба ӯ имкон дод, ки универсалӣ будани принсипи инкишоф ва механизми умумӣ, манбаи пайдоиш, мубориза ва ҳалли тазодҳоро нишон диҳад. Таълимоти томи инкишофро асосгузорони фалсафаи марксистӣ пешниҳод карданд. Дар таълимоти онҳо инкишоф ҳамчун хусусияти куллии материя, усули аслию куллии он, асоси маънидоди зуҳуроти ҷомеа ва маърифат баррасӣ гардидааст. Дар фалсафаи марксистӣ назарияи умумии инкишоф моҳияти диалектикаи материалистиро ташкил дода, равандҳои асосии инкишоф мазмун ва мундариҷаи қонунҳои он, ба мисли қонуни ягонагӣ ва муборизаи зидҳо, гузариши тағйироти миқдорӣ ба сифатӣ ва инкори инкорро ифода менамояд. Ғояҳои асосии таълимоти диалектикиву материалистии инкишофро В. И. Ленин баён кардааст. Ӯ таъкид намудааст, ки дар робита бо инкишоф ду навъ таълимот вуҷуд дорад. Мувофиқи таълимоти якум инкишоф ҳамчун каму зиёд (такрор)-шавӣ буда, мувофиқи назарияи дуввум инкишоф ягонагии ба ҳам зидҳост. Дар таълимоти якум манбаи инкишоф дар сояи худ ҳаракат мекунад, дар таълимоти дуввум қувваи ҳаракатдиҳандаи инкишофро ошкор менамояд. Таълимоти якум хусусияти метафизикӣ ва дуввумӣ хусусияти диалектикӣ дорад. Дар асри 20 тасаввурот дар бораи инкишоф дар илмҳои табиатшиносию ҷомеашиносӣ васеътар гардид. Акнун мавзӯи таҳқиқотро механизми дохилии инкишоф ташкил медиҳад. Дар натиҷа тасаввурот дар бораи инкишоф моҳиятан боз ҳам ғанитар шуд. Масалан, илми биология ва таърихи фарҳанг собит карданд, ки раванди инкишоф универсалӣ ва якҷинса нест, чунки агар ба самти инкишоф назар кунем, ошкор мешавад, ки таъсири мутақобилаи диалектикии равандҳои самтҳояшон гуногун, яъне, хатти болоравии инкишоф бо тағйирот омехта шуда, ба сӯи поин ҳаракат мекунад. Аз тарафи дигар, таҳлил ва таҳқиқи механизмҳои инкишоф тақозо менамояд, ки сохти дохилии мудракҳои тағйирёбанда, аз ҷумла ташкилёбӣ ва амал кардани онҳо боз ҳам амиқтар мавриди таҳқиқ қарор гиранд. Чунин таҳқиқ барои муайян кардани меъёрҳое, ки тавассути онҳо омӯзиши равандҳои инкишоф бо усули миқдорӣ сурат мегирад, ниҳоят заруранд. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Инкишоф|8|муаллиф= }} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Маҳфумҳои фалсафӣ]] fr9k9hyjprv7w5uf2v2jzdjmwic5x5j 1490818 1490817 2026-10-23T04:36:48Z Сунатулло Сафарзода 108676 1490818 wikitext text/x-wiki '''Инкишоф''' ({{lang-ar|انکشاف}} – '''бараҳна''', '''зоҳир''', '''ошкор''' ва '''во шудан''') — хусусияти ҷудонашаванда ва муҳимми мудракҳои моддию идеалӣ, ки тағйирёбӣ ё гузариш аз дараҷаи сатҳи поинӣ ба сатҳи болоӣ, аз чизи одӣ ба мураккаб ва аз ҳолати куҳна ба навро ифода мекунад. Се хусусият: барнагардандагӣ, самти муайян ва тағйироти қонунии мудрак нишонаҳои муҳимми инкишоф ҳамчун тағйирот ва таъминкунандаи раванди он мебошанд. Инкишоф афзоиши одӣ ё зиёдшавии миқдорӣ набуда, гузаштан аз сифати куҳна ба сифати нав аст. Дар натиҷаи инкишоф ҳолати сифатии ашё тағйир ёфта, ашёи сифатан нав пайдо мешавад. Қобилияти инкишоф доштани низоми моддӣ яке аз хусусиятҳои муҳимми модда ба шумор меравад. Тавсифи асосии раванди инкишофро вақт ташкил медиҳад, чунки: 1) ҳар гуна инкишоф ҳангоми вақти воқеӣ сурат мегирад; 2) танҳо вақт самти инкишофро муайян мекунад. Дар фалсафа ва илми бостон мафҳуми «вақт» ошкор набуд, чунки он ҳамчун мақула тасаввур намешуд; вақт дар он замон ба маънии «раванди зоҳиршавии зуҳурот аз рӯи барномаи муайян» фаҳмида мешуд, яъне, масоили тағйироти бебозгашт вуҷуд надошт, зеро масъалаи пайдоиши оламу ашё вобаста ба зуҳури чизе маънидод мешуд. == Баҳамалоқамандии диалектика ва инкишоф == Инкишоф мавзӯи асосии диалектикаро ташкил медиҳад. Андешаҳо дар бораи инкишоф ба пайдоиши илмҳои таҷрибии замони нав алоқаманд буда, барои ташаккули тасаввуроте сабаб мешаванд, ки боиси дарки тағйироти барнагардандагии табиат ва ҷомеа мегардад. Ба худ мавқеъ гирифтани масъалаи инкишоф дар илмҳои табиатшиносӣ аз нигоҳи фалсафа таҳқиқ кардани масоили марбут ба онро ба миён гузошт. Инкишоф ҳамчун асли муҳимми диалектика дар таълимоти Ҳегел хеле амиқ мавриди таҳқиқ қарор гирифт: ӯ диалектикаро таълимот дар бораи инкишофи куллӣ баррасӣ кард ва усули диалектикии таҳқиқ ба ӯ имкон дод, ки универсалӣ будани принсипи инкишоф ва механизми умумӣ, манбаи пайдоиш, мубориза ва ҳалли тазодҳоро нишон диҳад. == Фаҳми марксистии инкишоф == Таълимоти томи инкишофро асосгузорони фалсафаи марксистӣ пешниҳод карданд. Дар таълимоти онҳо инкишоф ҳамчун хусусияти куллии материя, усули аслию куллии он, асоси маънидоди зуҳуроти ҷомеа ва маърифат баррасӣ гардидааст. Дар фалсафаи марксистӣ назарияи умумии инкишоф моҳияти диалектикаи материалистиро ташкил дода, равандҳои асосии инкишоф мазмун ва мундариҷаи қонунҳои он, ба мисли қонуни ягонагӣ ва муборизаи зидҳо, гузариши тағйироти миқдорӣ ба сифатӣ ва инкори инкорро ифода менамояд. Ғояҳои асосии таълимоти диалектикиву материалистии инкишофро В. И. Ленин баён кардааст. Ӯ таъкид намудааст, ки дар робита бо инкишоф ду навъ таълимот вуҷуд дорад. Мувофиқи таълимоти якум инкишоф ҳамчун каму зиёд (такрор)-шавӣ буда, мувофиқи назарияи дуввум инкишоф ягонагии ба ҳам зидҳост. Дар таълимоти якум манбаи инкишоф дар сояи худ ҳаракат мекунад, дар таълимоти дуввум қувваи ҳаракатдиҳандаи инкишофро ошкор менамояд. Таълимоти якум хусусияти метафизикӣ ва дуввумӣ хусусияти диалектикӣ дорад. == Пайдо шудани тасаввуротҳои нав оиди инкишоф == Дар асри 20 тасаввурот дар бораи инкишоф дар илмҳои табиатшиносию ҷомеашиносӣ васеътар гардид. Акнун мавзӯи таҳқиқотро механизми дохилии инкишоф ташкил медиҳад. Дар натиҷа тасаввурот дар бораи инкишоф моҳиятан боз ҳам ғанитар шуд. Масалан, илми биология ва таърихи фарҳанг собит карданд, ки раванди инкишоф универсалӣ ва якҷинса нест, чунки агар ба самти инкишоф назар кунем, ошкор мешавад, ки таъсири мутақобилаи диалектикии равандҳои самтҳояшон гуногун, яъне, хатти болоравии инкишоф бо тағйирот омехта шуда, ба сӯи поин ҳаракат мекунад. Аз тарафи дигар, таҳлил ва таҳқиқи механизмҳои инкишоф тақозо менамояд, ки сохти дохилии мудракҳои тағйирёбанда, аз ҷумла ташкилёбӣ ва амал кардани онҳо боз ҳам амиқтар мавриди таҳқиқ қарор гиранд. Чунин таҳқиқ барои муайян кардани меъёрҳое, ки тавассути онҳо омӯзиши равандҳои инкишоф бо усули миқдорӣ сурат мегирад, ниҳоят заруранд. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Инкишоф|8|муаллиф= }} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Истилоҳоти фалсафӣ]] 5lrscygxbxudg61vpgb73vj3rv92tii 1490819 1490818 2026-10-23T04:40:41Z Сунатулло Сафарзода 108676 1490819 wikitext text/x-wiki '''Инкишоф''' ({{lang-ar|انکشاف}} – '''бараҳна''', '''зоҳир''', '''ошкор''' ва '''во шудан''') — хусусияти ҷудонашаванда ва муҳимми мудракҳои моддию идеалӣ, ки тағйирёбӣ ё гузариш аз дараҷаи сатҳи поинӣ ба сатҳи болоӣ, аз чизи одӣ ба мураккаб ва аз ҳолати куҳна ба навро ифода мекунад. Се хусусият: барнагардандагӣ, самти муайян ва тағйироти қонунии мудрак нишонаҳои муҳимми инкишоф ҳамчун тағйирот ва таъминкунандаи раванди он мебошанд. Инкишоф афзоиши одӣ ё зиёдшавии миқдорӣ набуда, гузаштан аз сифати куҳна ба сифати нав аст. Дар натиҷаи инкишоф ҳолати сифатии ашё тағйир ёфта, ашёи сифатан нав пайдо мешавад. Қобилияти инкишоф доштани низоми моддӣ яке аз хусусиятҳои муҳимми модда ба шумор меравад. Тавсифи асосии раванди инкишофро вақт ташкил медиҳад, чунки: 1) ҳар гуна инкишоф ҳангоми вақти воқеӣ сурат мегирад; 2) танҳо вақт самти инкишофро муайян мекунад. Дар фалсафа ва илми бостон мафҳуми «вақт» ошкор набуд, чунки он ҳамчун мақула тасаввур намешуд; вақт дар он замон ба маънии «раванди зоҳиршавии зуҳурот аз рӯи барномаи муайян» фаҳмида мешуд, яъне, масоили тағйироти бебозгашт вуҷуд надошт, зеро масъалаи пайдоиши оламу ашё вобаста ба зуҳури чизе маънидод мешуд. == Баҳамалоқамандии диалектика ва инкишоф == Инкишоф мавзӯи асосии [[Диалектика|диалектикаро]] ташкил медиҳад. Андешаҳо дар бораи инкишоф ба пайдоиши илмҳои таҷрибии замони нав алоқаманд буда, барои ташаккули тасаввуроте сабаб мешаванд, ки боиси дарки тағйироти барнагардандагии табиат ва ҷомеа мегардад. Ба худ мавқеъ гирифтани масъалаи инкишоф дар илмҳои табиатшиносӣ аз нигоҳи фалсафа таҳқиқ кардани масоили марбут ба онро ба миён гузошт. Инкишоф ҳамчун асли муҳимми диалектика дар таълимоти Ҳегел хеле амиқ мавриди таҳқиқ қарор гирифт: ӯ диалектикаро таълимот дар бораи инкишофи куллӣ баррасӣ кард ва усули диалектикии таҳқиқ ба ӯ имкон дод, ки универсалӣ будани принсипи инкишоф ва механизми умумӣ, манбаи пайдоиш, мубориза ва ҳалли тазодҳоро нишон диҳад. == Фаҳми марксистии инкишоф == Таълимоти томи инкишофро асосгузорони [[фалсафаи марксистӣ]] пешниҳод карданд. Дар таълимоти онҳо инкишоф ҳамчун хусусияти куллии материя, усули аслию куллии он, асоси маънидоди зуҳуроти ҷомеа ва маърифат баррасӣ гардидааст. Дар фалсафаи марксистӣ назарияи умумии инкишоф моҳияти диалектикаи материалистиро ташкил дода, равандҳои асосии инкишоф мазмун ва мундариҷаи қонунҳои он, ба мисли қонуни ягонагӣ ва муборизаи зидҳо, гузариши тағйироти миқдорӣ ба сифатӣ ва инкори инкорро ифода менамояд. Ғояҳои асосии таълимоти диалектикиву материалистии инкишофро В. И. Ленин баён кардааст. Ӯ таъкид намудааст, ки дар робита бо инкишоф ду навъ таълимот вуҷуд дорад. Мувофиқи таълимоти якум инкишоф ҳамчун каму зиёд (такрор)-шавӣ буда, мувофиқи назарияи дуввум инкишоф ягонагии ба ҳам зидҳост. Дар таълимоти якум манбаи инкишоф дар сояи худ ҳаракат мекунад, дар таълимоти дуввум қувваи ҳаракатдиҳандаи инкишофро ошкор менамояд. Таълимоти якум хусусияти метафизикӣ ва дуввумӣ хусусияти диалектикӣ дорад. == Пайдо шудани тасаввуротҳои нав оиди инкишоф == Дар асри 20 тасаввурот дар бораи инкишоф дар илмҳои табиатшиносию ҷомеашиносӣ васеътар гардид. Акнун мавзӯи таҳқиқотро механизми дохилии инкишоф ташкил медиҳад. Дар натиҷа тасаввурот дар бораи инкишоф моҳиятан боз ҳам ғанитар шуд. Масалан, илми биология ва таърихи фарҳанг собит карданд, ки раванди инкишоф универсалӣ ва якҷинса нест, чунки агар ба самти инкишоф назар кунем, ошкор мешавад, ки таъсири мутақобилаи диалектикии равандҳои самтҳояшон гуногун, яъне, хатти болоравии инкишоф бо тағйирот омехта шуда, ба сӯи поин ҳаракат мекунад. Аз тарафи дигар, таҳлил ва таҳқиқи механизмҳои инкишоф тақозо менамояд, ки сохти дохилии мудракҳои тағйирёбанда, аз ҷумла ташкилёбӣ ва амал кардани онҳо боз ҳам амиқтар мавриди таҳқиқ қарор гиранд. Чунин таҳқиқ барои муайян кардани меъёрҳое, ки тавассути онҳо омӯзиши равандҳои инкишоф бо усули миқдорӣ сурат мегирад, ниҳоят заруранд. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Инкишоф|8|муаллиф= }} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Истилоҳоти фалсафӣ]] cs65nesdj2s02tbt7xqbo88zop3mebx 0 334509 1490820 2026-10-23T04:55:38Z Сунатулло Сафарзода 108676 Саҳифаи нав: '''Инду́ксияи Электромагнитӣ''', пайдоиши қувваи электроҳаракатдиҳанда (ҚЭҲ-и индуксия) дар контури ноқиле, ки дар майдони магнитии тағйирёбанда қарор дорад ё дар майдони магнитии доимӣ ҳаракат мекунад. Индуксияи электромагнитиро физики англис М. ''Фарадей'' (... 1490820 wikitext text/x-wiki '''Инду́ксияи Электромагнитӣ''', пайдоиши қувваи электроҳаракатдиҳанда (ҚЭҲ-и индуксия) дар контури ноқиле, ки дар майдони магнитии тағйирёбанда қарор дорад ё дар майдони магнитии доимӣ ҳаракат мекунад. Индуксияи электромагнитиро физики англис М. ''Фарадей'' (1831) ва бехабар аз кашфиёти ӯ олими амрикоӣ Ҷ. Ҳенри (1832) кашф кардаанд. Ифодаи математикии индуксияи электромагнитӣ ''муодилаи якуми Максвелл'' мебошад. Ҷараёни электриеро, ки ҚЭҲ ба вуҷуд меоварад, ''ҷараёни индуксионӣ'' меноманд. Мувофиқи қонуни Фарадей, ҚЭҲ-и индуксия ''E_i'' дар контур ба суръати тағйирёбии ''сели магнитӣ'' (''Ф)'', ки аз масоҳати ''S''-и контури мазкурро маҳдудкунанда мегузарад, мутаносиби роста аст: ''E_i'' = -''k ΔФ/ Δt'' Дар ин ҷо ''ΔФ'' – тағйири сели магнитии аз контур гузаранда дар фосилаи вақти ''Δt'' аст. Зариби мутаносиби ''k'' дар системаи воҳидҳои байналмилалӣ СИ ''k'' = 1, дар системаи воҳидҳои СГС ''k'' = 1/''c'' ( ''c'' – суръати рӯшноӣ дар хало) аст. Аломати тарҳ аз рӯи қоидаи Ленс самти ҷараёни индуксиониро муайян мекунад. Дар майдони магнитии доимӣ ҚЭҲ-и индуксия танҳо ҳангоми тавре ҳаракат кардани контур пайдо мешавад, ки дар он сели магнитии аз масоҳати маҳдудкардаи контур гузаранда бо мурури замон тағйир меёбад (яъне, контур зимни ҳаракат бояд хатҳои индуксияи магнитиро бурад); ҳангоми қад-қади хатҳои майдон ҳаракат кардани контур сели магнитӣ ''Ф'' тағйир намеёбад (''ΔФ'' = 0) ва ҚЭҲ пайдо намешавад. Дар ин маврид ҚЭҲ-и индуксия ба кори қисми магнитии қувваи Лоренс баробар аст, ки он барои қад-қади контури сарбаста ҷой иваз кардани воҳиди барқа (заряд) сарф мешавад. Агар ноқили беҳаракат дар майдони магнитии тағйирёбанда воқеъ бошад, ҚЭҲ-и индуксия ба коре баробар мешавад, ки қувваҳои майдони электрии гирдбодӣ (ки он мувофиқи муодилаҳои Максвелл дар фазо ҳангоми бо мурури замон тағйир ёфтани майдони магнитӣ пайдо мешаванд) дар ҳолати қад-қади контур ҷой иваз кардани воҳиди барқа иҷро мекунанд. Дар системаи сарҳисобе, ки контур нисбат ба он ором аст, маҳз ҳамин майдони электрии гирдбодӣ зарраҳои барқанокро ба ҳаракат меоварад, яъне ҷараёни индуксионӣ пайдо мекунад. Индуксияи электромагнитӣ дар генераторҳои ҷараёни электрӣ, ки энергияи механикиро ба энергияи электрӣ табдил медиҳанд, трансформаторҳо ва сомонолотҳои ҳамгун (шабеҳ) истифода мешавад. '''Ад.:''' Саъдуллоев Ҳ., Ақдодов Д. М. ''Электр ва магнетизм.'' Д., 2011; Мисриён С., Комилов К. ''Электротехника.'' Д., 2013.; Алешкевич В. А. ''Электромагнетизм.'' М. 2014.                                          ''П. Г. Нуров.'' '''== Эзоҳ ==''' '''<nowiki>{{эзоҳ}}</nowiki>''' '''== Адабиёт ==''' '''* <nowiki>{{ЭМТ|Индуксияи электромагнитӣ|8|муаллиф= }}</nowiki>''' 1fvo3er42l7k0kx1uqozxd8tnj0cee9 1490821 1490820 2026-10-23T04:56:22Z Сунатулло Сафарзода 108676 1490821 wikitext text/x-wiki '''Инду́ксияи Электромагнитӣ''', пайдоиши қувваи электроҳаракатдиҳанда (ҚЭҲ-и индуксия) дар контури ноқиле, ки дар майдони магнитии тағйирёбанда қарор дорад ё дар майдони магнитии доимӣ ҳаракат мекунад. Индуксияи электромагнитиро физики англис М. ''Фарадей'' (1831) ва бехабар аз кашфиёти ӯ олими амрикоӣ Ҷ. Ҳенри (1832) кашф кардаанд. Ифодаи математикии индуксияи электромагнитӣ ''муодилаи якуми Максвелл'' мебошад. Ҷараёни электриеро, ки ҚЭҲ ба вуҷуд меоварад, ''ҷараёни индуксионӣ'' меноманд. Мувофиқи қонуни Фарадей, ҚЭҲ-и индуксия ''E_i'' дар контур ба суръати тағйирёбии ''сели магнитӣ'' (''Ф)'', ки аз масоҳати ''S''-и контури мазкурро маҳдудкунанда мегузарад, мутаносиби роста аст: ''E_i'' = -''k ΔФ/ Δt'' Дар ин ҷо ''ΔФ'' – тағйири сели магнитии аз контур гузаранда дар фосилаи вақти ''Δt'' аст. Зариби мутаносиби ''k'' дар системаи воҳидҳои байналмилалӣ СИ ''k'' = 1, дар системаи воҳидҳои СГС ''k'' = 1/''c'' ( ''c'' – суръати рӯшноӣ дар хало) аст. Аломати тарҳ аз рӯи қоидаи Ленс самти ҷараёни индуксиониро муайян мекунад. Дар майдони магнитии доимӣ ҚЭҲ-и индуксия танҳо ҳангоми тавре ҳаракат кардани контур пайдо мешавад, ки дар он сели магнитии аз масоҳати маҳдудкардаи контур гузаранда бо мурури замон тағйир меёбад (яъне, контур зимни ҳаракат бояд хатҳои индуксияи магнитиро бурад); ҳангоми қад-қади хатҳои майдон ҳаракат кардани контур сели магнитӣ ''Ф'' тағйир намеёбад (''ΔФ'' = 0) ва ҚЭҲ пайдо намешавад. Дар ин маврид ҚЭҲ-и индуксия ба кори қисми магнитии қувваи Лоренс баробар аст, ки он барои қад-қади контури сарбаста ҷой иваз кардани воҳиди барқа (заряд) сарф мешавад. Агар ноқили беҳаракат дар майдони магнитии тағйирёбанда воқеъ бошад, ҚЭҲ-и индуксия ба коре баробар мешавад, ки қувваҳои майдони электрии гирдбодӣ (ки он мувофиқи муодилаҳои Максвелл дар фазо ҳангоми бо мурури замон тағйир ёфтани майдони магнитӣ пайдо мешаванд) дар ҳолати қад-қади контур ҷой иваз кардани воҳиди барқа иҷро мекунанд. Дар системаи сарҳисобе, ки контур нисбат ба он ором аст, маҳз ҳамин майдони электрии гирдбодӣ зарраҳои барқанокро ба ҳаракат меоварад, яъне ҷараёни индуксионӣ пайдо мекунад. Индуксияи электромагнитӣ дар генераторҳои ҷараёни электрӣ, ки энергияи механикиро ба энергияи электрӣ табдил медиҳанд, трансформаторҳо ва сомонолотҳои ҳамгун (шабеҳ) истифода мешавад. '''Ад.:''' Саъдуллоев Ҳ., Ақдодов Д. М. ''Электр ва магнетизм.'' Д., 2011; Мисриён С., Комилов К. ''Электротехника.'' Д., 2013.; Алешкевич В. А. ''Электромагнетизм.'' М. 2014.                                          ''П. Г. Нуров.'' '''== Эзоҳ ==''' '''<nowiki>{{эзоҳ}}</nowiki>''' '''== Адабиёт ==''' '''* <nowiki>{{ЭМТ|Индуксияи электромагнитӣ|8|муаллиф= }}</nowiki>''' {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Физика]] pwykdrdk3n4r6eke3425y2q7h5t0vs2 1490828 1490821 2026-10-23T05:07:00Z Сунатулло Сафарзода 108676 1490828 wikitext text/x-wiki '''Индуксияи Электромагнитӣ''' — пайдоиши қувваи электроҳаракатдиҳанда (ҚЭҲ-и индуксия) дар контури ноқиле, ки дар майдони магнитии тағйирёбанда қарор дорад ё дар майдони магнитии доимӣ ҳаракат мекунад. Индуксияи электромагнитиро физики англис М. ''Фарадей'' (1831) ва бехабар аз кашфиёти ӯ олими амрикоӣ Ҷ. Ҳенри (1832) кашф кардаанд. Ифодаи математикии индуксияи электромагнитӣ ''муодилаи якуми Максвелл'' мебошад. Ҷараёни электриеро, ки ҚЭҲ ба вуҷуд меоварад, ''ҷараёни индуксионӣ'' меноманд. Мувофиқи қонуни Фарадей, ҚЭҲ-и индуксия ''E_i'' дар контур ба суръати тағйирёбии ''сели магнитӣ'' (''Ф)'', ки аз масоҳати ''S''-и контури мазкурро маҳдудкунанда мегузарад, мутаносиби роста аст: ''E_i'' = -''k ΔФ/ Δt'' Дар ин ҷо ''ΔФ'' – тағйири сели магнитии аз контур гузаранда дар фосилаи вақти ''Δt'' аст. Зариби мутаносиби ''k'' дар системаи воҳидҳои байналмилалӣ СИ ''k'' = 1, дар системаи воҳидҳои СГС ''k'' = 1/''c'' ( ''c'' – суръати рӯшноӣ дар хало) аст. Аломати тарҳ аз рӯи қоидаи Ленс самти ҷараёни индуксиониро муайян мекунад. Дар майдони магнитии доимӣ ҚЭҲ-и индуксия танҳо ҳангоми тавре ҳаракат кардани контур пайдо мешавад, ки дар он сели магнитии аз масоҳати маҳдудкардаи контур гузаранда бо мурури замон тағйир меёбад (яъне, контур зимни ҳаракат бояд хатҳои индуксияи магнитиро бурад); ҳангоми қад-қади хатҳои майдон ҳаракат кардани контур сели магнитӣ ''Ф'' тағйир намеёбад (''ΔФ'' = 0) ва ҚЭҲ пайдо намешавад. Дар ин маврид ҚЭҲ-и индуксия ба кори қисми магнитии қувваи Лоренс баробар аст, ки он барои қад-қади контури сарбаста ҷой иваз кардани воҳиди барқа (заряд) сарф мешавад. Агар ноқили беҳаракат дар майдони магнитии тағйирёбанда воқеъ бошад, ҚЭҲ-и индуксия ба коре баробар мешавад, ки қувваҳои майдони электрии гирдбодӣ (ки он мувофиқи муодилаҳои Максвелл дар фазо ҳангоми бо мурури замон тағйир ёфтани майдони магнитӣ пайдо мешаванд) дар ҳолати қад-қади контур ҷой иваз кардани воҳиди барқа иҷро мекунанд. Дар системаи сарҳисобе, ки контур нисбат ба он ором аст, маҳз ҳамин майдони электрии гирдбодӣ зарраҳои барқанокро ба ҳаракат меоварад, яъне ҷараёни индуксионӣ пайдо мекунад. Индуксияи электромагнитӣ дар генераторҳои ҷараёни электрӣ, ки энергияи механикиро ба энергияи электрӣ табдил медиҳанд, трансформаторҳо ва сомонолотҳои ҳамгун (шабеҳ) истифода мешавад. '''Ад.:''' Саъдуллоев Ҳ., Ақдодов Д. М. ''Электр ва магнетизм.'' Д., 2011; Мисриён С., Комилов К. ''Электротехника.'' Д., 2013.; Алешкевич В. А. ''Электромагнетизм.'' М. 2014.                                          ''П. Г. Нуров.'' == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Индуксияи электромагнитӣ|8|муаллиф= }} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Физика]] sia2b544068llw5nw2u9lh6yy1nau8r 1490829 1490828 2026-10-23T05:09:46Z Сунатулло Сафарзода 108676 1490829 wikitext text/x-wiki [[Акс:Electromagnetic induction - solenoid to loop - animation.gif|мини|328x328пкс|Ҷараёни тағйирёбанда дар соленоид (дар тарафи чап) майдони магнитии тағйирёбандаро ба вуҷуд меорад. Дар натиҷаи индуксияи электромагнитӣ, ин майдон дар занҷире, ки дар тарафи рост ҷойгир аст, ҷараёни индуксиониро пайдо мекунад.]] '''Индуксияи Электромагнитӣ''' — пайдоиши қувваи электроҳаракатдиҳанда (ҚЭҲ-и индуксия) дар контури ноқиле, ки дар майдони магнитии тағйирёбанда қарор дорад ё дар майдони магнитии доимӣ ҳаракат мекунад. Индуксияи электромагнитиро физики англис М. ''Фарадей'' (1831) ва бехабар аз кашфиёти ӯ олими амрикоӣ Ҷ. Ҳенри (1832) кашф кардаанд. Ифодаи математикии индуксияи электромагнитӣ ''муодилаи якуми Максвелл'' мебошад. Ҷараёни электриеро, ки ҚЭҲ ба вуҷуд меоварад, ''ҷараёни индуксионӣ'' меноманд. Мувофиқи қонуни Фарадей, ҚЭҲ-и индуксия ''E_i'' дар контур ба суръати тағйирёбии ''сели магнитӣ'' (''Ф)'', ки аз масоҳати ''S''-и контури мазкурро маҳдудкунанда мегузарад, мутаносиби роста аст: ''E_i'' = -''k ΔФ/ Δt'' Дар ин ҷо ''ΔФ'' – тағйири сели магнитии аз контур гузаранда дар фосилаи вақти ''Δt'' аст. Зариби мутаносиби ''k'' дар системаи воҳидҳои байналмилалӣ СИ ''k'' = 1, дар системаи воҳидҳои СГС ''k'' = 1/''c'' ( ''c'' – суръати рӯшноӣ дар хало) аст. Аломати тарҳ аз рӯи қоидаи Ленс самти ҷараёни индуксиониро муайян мекунад. Дар майдони магнитии доимӣ ҚЭҲ-и индуксия танҳо ҳангоми тавре ҳаракат кардани контур пайдо мешавад, ки дар он сели магнитии аз масоҳати маҳдудкардаи контур гузаранда бо мурури замон тағйир меёбад (яъне, контур зимни ҳаракат бояд хатҳои индуксияи магнитиро бурад); ҳангоми қад-қади хатҳои майдон ҳаракат кардани контур сели магнитӣ ''Ф'' тағйир намеёбад (''ΔФ'' = 0) ва ҚЭҲ пайдо намешавад. Дар ин маврид ҚЭҲ-и индуксия ба кори қисми магнитии қувваи Лоренс баробар аст, ки он барои қад-қади контури сарбаста ҷой иваз кардани воҳиди барқа (заряд) сарф мешавад. Агар ноқили беҳаракат дар майдони магнитии тағйирёбанда воқеъ бошад, ҚЭҲ-и индуксия ба коре баробар мешавад, ки қувваҳои майдони электрии гирдбодӣ (ки он мувофиқи муодилаҳои Максвелл дар фазо ҳангоми бо мурури замон тағйир ёфтани майдони магнитӣ пайдо мешаванд) дар ҳолати қад-қади контур ҷой иваз кардани воҳиди барқа иҷро мекунанд. Дар системаи сарҳисобе, ки контур нисбат ба он ором аст, маҳз ҳамин майдони электрии гирдбодӣ зарраҳои барқанокро ба ҳаракат меоварад, яъне ҷараёни индуксионӣ пайдо мекунад. Индуксияи электромагнитӣ дар генераторҳои ҷараёни электрӣ, ки энергияи механикиро ба энергияи электрӣ табдил медиҳанд, трансформаторҳо ва сомонолотҳои ҳамгун (шабеҳ) истифода мешавад. '''Ад.:''' Саъдуллоев Ҳ., Ақдодов Д. М. ''Электр ва магнетизм.'' Д., 2011; Мисриён С., Комилов К. ''Электротехника.'' Д., 2013.; Алешкевич В. А. ''Электромагнетизм.'' М. 2014.                                          ''П. Г. Нуров.'' == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Индуксияи электромагнитӣ|8|муаллиф= }} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Физика]] q8ekdybwt5bsv89uof9z9fcvv2t5yj2 1490830 1490829 2026-10-23T05:10:37Z Сунатулло Сафарзода 108676 1490830 wikitext text/x-wiki [[Акс:Electromagnetic induction - solenoid to loop - animation.gif|мини|328x328пкс|Ҷараёни тағйирёбанда дар соленоид (дар тарафи чап) майдони магнитии тағйирёбандаро ба вуҷуд меорад. Дар натиҷаи индуксияи электромагнитӣ, ин майдон дар занҷире, ки дар тарафи рост ҷойгир аст, ҷараёни индуксиониро пайдо мекунад.]] [[Акс:Induction experiment.png|thumb|Maykl Faraday tajribasi]] '''Индуксияи Электромагнитӣ''' — пайдоиши қувваи электроҳаракатдиҳанда (ҚЭҲ-и индуксия) дар контури ноқиле, ки дар майдони магнитии тағйирёбанда қарор дорад ё дар майдони магнитии доимӣ ҳаракат мекунад. Индуксияи электромагнитиро физики англис М. ''Фарадей'' (1831) ва бехабар аз кашфиёти ӯ олими амрикоӣ Ҷ. Ҳенри (1832) кашф кардаанд. Ифодаи математикии индуксияи электромагнитӣ ''муодилаи якуми Максвелл'' мебошад. Ҷараёни электриеро, ки ҚЭҲ ба вуҷуд меоварад, ''ҷараёни индуксионӣ'' меноманд. Мувофиқи қонуни Фарадей, ҚЭҲ-и индуксия ''E_i'' дар контур ба суръати тағйирёбии ''сели магнитӣ'' (''Ф)'', ки аз масоҳати ''S''-и контури мазкурро маҳдудкунанда мегузарад, мутаносиби роста аст: ''E_i'' = -''k ΔФ/ Δt'' Дар ин ҷо ''ΔФ'' – тағйири сели магнитии аз контур гузаранда дар фосилаи вақти ''Δt'' аст. Зариби мутаносиби ''k'' дар системаи воҳидҳои байналмилалӣ СИ ''k'' = 1, дар системаи воҳидҳои СГС ''k'' = 1/''c'' ( ''c'' – суръати рӯшноӣ дар хало) аст. Аломати тарҳ аз рӯи қоидаи Ленс самти ҷараёни индуксиониро муайян мекунад. Дар майдони магнитии доимӣ ҚЭҲ-и индуксия танҳо ҳангоми тавре ҳаракат кардани контур пайдо мешавад, ки дар он сели магнитии аз масоҳати маҳдудкардаи контур гузаранда бо мурури замон тағйир меёбад (яъне, контур зимни ҳаракат бояд хатҳои индуксияи магнитиро бурад); ҳангоми қад-қади хатҳои майдон ҳаракат кардани контур сели магнитӣ ''Ф'' тағйир намеёбад (''ΔФ'' = 0) ва ҚЭҲ пайдо намешавад. Дар ин маврид ҚЭҲ-и индуксия ба кори қисми магнитии қувваи Лоренс баробар аст, ки он барои қад-қади контури сарбаста ҷой иваз кардани воҳиди барқа (заряд) сарф мешавад. Агар ноқили беҳаракат дар майдони магнитии тағйирёбанда воқеъ бошад, ҚЭҲ-и индуксия ба коре баробар мешавад, ки қувваҳои майдони электрии гирдбодӣ (ки он мувофиқи муодилаҳои Максвелл дар фазо ҳангоми бо мурури замон тағйир ёфтани майдони магнитӣ пайдо мешаванд) дар ҳолати қад-қади контур ҷой иваз кардани воҳиди барқа иҷро мекунанд. Дар системаи сарҳисобе, ки контур нисбат ба он ором аст, маҳз ҳамин майдони электрии гирдбодӣ зарраҳои барқанокро ба ҳаракат меоварад, яъне ҷараёни индуксионӣ пайдо мекунад. Индуксияи электромагнитӣ дар генераторҳои ҷараёни электрӣ, ки энергияи механикиро ба энергияи электрӣ табдил медиҳанд, трансформаторҳо ва сомонолотҳои ҳамгун (шабеҳ) истифода мешавад. '''Ад.:''' Саъдуллоев Ҳ., Ақдодов Д. М. ''Электр ва магнетизм.'' Д., 2011; Мисриён С., Комилов К. ''Электротехника.'' Д., 2013.; Алешкевич В. А. ''Электромагнетизм.'' М. 2014.                                          ''П. Г. Нуров.'' == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Индуксияи электромагнитӣ|8|муаллиф= }} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Физика]] sgnotkqlttpix67xfeffoaw0wcjq2df 1490831 1490830 2026-10-23T05:12:50Z Сунатулло Сафарзода 108676 1490831 wikitext text/x-wiki [[Акс:Electromagnetic induction - solenoid to loop - animation.gif|мини|328x328пкс|Ҷараёни тағйирёбанда дар соленоид (дар тарафи чап) майдони магнитии тағйирёбандаро ба вуҷуд меорад. Дар натиҷаи индуксияи электромагнитӣ, ин майдон дар занҷире, ки дар тарафи рост ҷойгир аст, ҷараёни индуксиониро пайдо мекунад.]] [[Акс:Induction experiment.png|thumb|Таҷрибаи Майкл Фарадей]] '''Индуксияи Электромагнитӣ''' — пайдоиши қувваи электроҳаракатдиҳанда (ҚЭҲ-и индуксия) дар контури ноқиле, ки дар майдони магнитии тағйирёбанда қарор дорад ё дар майдони магнитии доимӣ ҳаракат мекунад. Индуксияи электромагнитиро физики англис М. ''Фарадей'' (1831) ва бехабар аз кашфиёти ӯ олими амрикоӣ Ҷ. Ҳенри (1832) кашф кардаанд. Ифодаи математикии индуксияи электромагнитӣ ''муодилаи якуми Максвелл'' мебошад. Ҷараёни электриеро, ки ҚЭҲ ба вуҷуд меоварад, ''ҷараёни индуксионӣ'' меноманд. Мувофиқи қонуни Фарадей, ҚЭҲ-и индуксия ''E_i'' дар контур ба суръати тағйирёбии ''сели магнитӣ'' (''Ф)'', ки аз масоҳати ''S''-и контури мазкурро маҳдудкунанда мегузарад, мутаносиби роста аст: ''E_i'' = -''k ΔФ/ Δt'' Дар ин ҷо ''ΔФ'' – тағйири сели магнитии аз контур гузаранда дар фосилаи вақти ''Δt'' аст. Зариби мутаносиби ''k'' дар системаи воҳидҳои байналмилалӣ СИ ''k'' = 1, дар системаи воҳидҳои СГС ''k'' = 1/''c'' ( ''c'' – суръати рӯшноӣ дар хало) аст. Аломати тарҳ аз рӯи қоидаи Ленс самти ҷараёни индуксиониро муайян мекунад. Дар майдони магнитии доимӣ ҚЭҲ-и индуксия танҳо ҳангоми тавре ҳаракат кардани контур пайдо мешавад, ки дар он сели магнитии аз масоҳати маҳдудкардаи контур гузаранда бо мурури замон тағйир меёбад (яъне, контур зимни ҳаракат бояд хатҳои индуксияи магнитиро бурад); ҳангоми қад-қади хатҳои майдон ҳаракат кардани контур сели магнитӣ ''Ф'' тағйир намеёбад (''ΔФ'' = 0) ва ҚЭҲ пайдо намешавад. Дар ин маврид ҚЭҲ-и индуксия ба кори қисми магнитии қувваи Лоренс баробар аст, ки он барои қад-қади контури сарбаста ҷой иваз кардани воҳиди барқа (заряд) сарф мешавад. Агар ноқили беҳаракат дар майдони магнитии тағйирёбанда воқеъ бошад, ҚЭҲ-и индуксия ба коре баробар мешавад, ки қувваҳои майдони электрии гирдбодӣ (ки он мувофиқи муодилаҳои Максвелл дар фазо ҳангоми бо мурури замон тағйир ёфтани майдони магнитӣ пайдо мешаванд) дар ҳолати қад-қади контур ҷой иваз кардани воҳиди барқа иҷро мекунанд. Дар системаи сарҳисобе, ки контур нисбат ба он ором аст, маҳз ҳамин майдони электрии гирдбодӣ зарраҳои барқанокро ба ҳаракат меоварад, яъне ҷараёни индуксионӣ пайдо мекунад. Индуксияи электромагнитӣ дар генераторҳои ҷараёни электрӣ, ки энергияи механикиро ба энергияи электрӣ табдил медиҳанд, трансформаторҳо ва сомонолотҳои ҳамгун (шабеҳ) истифода мешавад. '''Ад.:''' Саъдуллоев Ҳ., Ақдодов Д. М. ''Электр ва магнетизм.'' Д., 2011; Мисриён С., Комилов К. ''Электротехника.'' Д., 2013.; Алешкевич В. А. ''Электромагнетизм.'' М. 2014.                                          ''П. Г. Нуров.'' == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Индуксияи электромагнитӣ|8|муаллиф= }} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Физика]] 64manlrb5qs58f061nvmbw801byxdru 1490833 1490831 2026-10-23T05:17:01Z Сунатулло Сафарзода 108676 1490833 wikitext text/x-wiki [[Акс:Electromagnetic induction - solenoid to loop - animation.gif|мини|328x328пкс|Ҷараёни тағйирёбанда дар соленоид (дар тарафи чап) майдони магнитии тағйирёбандаро ба вуҷуд меорад. Дар натиҷаи индуксияи электромагнитӣ, ин майдон дар занҷире, ки дар тарафи рост ҷойгир аст, ҷараёни индуксиониро пайдо мекунад.]] [[Акс:Induction experiment.png|thumb|Таҷрибаи Майкл Фарадей]] '''Индуксияи Электромагнитӣ''' — пайдоиши қувваи электроҳаракатдиҳанда (ҚЭҲ-и индуксия) дар контури ноқиле, ки дар [[Майдони магнитӣ|майдони магнитии]] тағйирёбанда қарор дорад ё дар майдони магнитии доимӣ ҳаракат мекунад. Индуксияи электромагнитиро [[Майкл Фарадей|физики англис М. ''Фарадей'']] (1831) ва бехабар аз кашфиёти ӯ олими амрикоӣ Ҷ. Ҳенри (1832) кашф кардаанд. Ифодаи математикии индуксияи электромагнитӣ ''муодилаи якуми Максвелл'' мебошад. Ҷараёни электриеро, ки ҚЭҲ ба вуҷуд меоварад, ''ҷараёни индуксионӣ'' меноманд. Мувофиқи қонуни Фарадей, ҚЭҲ-и индуксия ''E_i'' дар контур ба суръати тағйирёбии ''сели магнитӣ'' (''Ф)'', ки аз масоҳати ''S''-и контури мазкурро маҳдудкунанда мегузарад, мутаносиби роста аст: ''E_i'' = -''k ΔФ/ Δt'' Дар ин ҷо ''ΔФ'' – тағйири сели магнитии аз контур гузаранда дар фосилаи вақти ''Δt'' аст. Зариби мутаносиби ''k'' дар системаи воҳидҳои байналмилалӣ СИ ''k'' = 1, дар [[системаи воҳидҳои СГС]] ''k'' = 1/''c'' ( ''c'' – суръати рӯшноӣ дар хало) аст. Аломати тарҳ аз рӯи қоидаи Ленс самти ҷараёни индуксиониро муайян мекунад. Дар майдони магнитии доимӣ ҚЭҲ-и индуксия танҳо ҳангоми тавре ҳаракат кардани контур пайдо мешавад, ки дар он сели магнитии аз масоҳати маҳдудкардаи контур гузаранда бо мурури замон тағйир меёбад (яъне, контур зимни ҳаракат бояд хатҳои индуксияи магнитиро бурад); ҳангоми қад-қади хатҳои майдон ҳаракат кардани контур сели магнитӣ ''Ф'' тағйир намеёбад (''ΔФ'' = 0) ва ҚЭҲ пайдо намешавад. Дар ин маврид ҚЭҲ-и индуксия ба кори қисми магнитии қувваи Лоренс баробар аст, ки он барои қад-қади контури сарбаста ҷой иваз кардани воҳиди барқа (заряд) сарф мешавад. Агар ноқили беҳаракат дар майдони магнитии тағйирёбанда воқеъ бошад, ҚЭҲ-и индуксия ба коре баробар мешавад, ки қувваҳои майдони электрии гирдбодӣ (ки он мувофиқи муодилаҳои Максвелл дар фазо ҳангоми бо мурури замон тағйир ёфтани майдони магнитӣ пайдо мешаванд) дар ҳолати қад-қади контур ҷой иваз кардани воҳиди барқа иҷро мекунанд. Дар системаи сарҳисобе, ки контур нисбат ба он ором аст, маҳз ҳамин майдони электрии гирдбодӣ зарраҳои барқанокро ба ҳаракат меоварад, яъне ҷараёни индуксионӣ пайдо мекунад. Индуксияи электромагнитӣ дар генераторҳои ҷараёни электрӣ, ки энергияи механикиро ба энергияи электрӣ табдил медиҳанд, трансформаторҳо ва сомонолотҳои ҳамгун (шабеҳ) истифода мешавад. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Индуксияи электромагнитӣ|8|муаллиф= }} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Физика]] 5eanuab1j55776ly11aalwivju1ky43 0 334510 1490822 2026-10-23T05:02:38Z VASHGIRD 8035 Саҳифаи нав: {{Китоб |Ном = Таърихи Шоҳрухӣ |Номи аслӣ = {{lang-fa|تاریخ شاهرخی}} |Тасвир = |Тавсифи тасвир = |Муаллиф = [[Мулло Ниёз Муҳаммади Хуқандӣ]] |Кишвар = [[Хонигарии Қӯқанд]] |Забон = [[забони тоҷикӣ|тоҷикӣ]] |Жанр = [[таърихнома]] |Соли наш... 1490822 wikitext text/x-wiki {{Китоб |Ном = Таърихи Шоҳрухӣ |Номи аслӣ = {{lang-fa|تاریخ شاهرخی}} |Тасвир = |Тавсифи тасвир = |Муаллиф = [[Мулло Ниёз Муҳаммади Хуқандӣ]] |Кишвар = [[Хонигарии Қӯқанд]] |Забон = [[забони тоҷикӣ|тоҷикӣ]] |Жанр = [[таърихнома]] |Соли нашр = 1871 |Нашрият = |Манбаъ = |Саҳифаҳо = |ISBN = }} '''«Таърихи Шоҳрухӣ»''' ({{lang-fa|تاریخ شاهرخی}}) — яке аз сарчашмаҳои нодири таърихнигории [[Хонигарии Қӯқанд]] дар асри XIX, ки аз ҷониби [[Мулло Ниёз Муҳаммади Хуқандӣ]] бо супориши [[Худоёрхон]] таълиф шудааст. == Муҳтаво == «Таърихи Шоҳрухӣ» хусусияти энсиклопедӣ дошта, дар он баробари вазъи сиёсӣ, иқтисодӣ, иҷтимоӣ ва фарҳангии Хонигарии Қӯқанд, маълумотҳои нодир доир ба таркиби этникии минтақа инъикос ёфтаанд. Дар асар дар бораи қавму қабилаҳои мухталифи минтақа, аз қабили тоҷикон, қирғизҳо, қазоқҳо, ӯзбекҳо, қипчоқҳо, юз, қирқ ва қурама ахбори муҳим оварда шудааст. Муаллиф ба таври хос нақши тоҷиконро дар ҳаёти сиёсӣ ва ҳарбии хонигарӣ, аз ҷумла таъсиси дастаҳои ҳарбӣ аз ҳисоби тоҷикони кӯҳистони Қаротегин, Дарвоз, Бадахшон ва Муҷун зикр мекунад. == Забон ва хусусиятҳо == Матни асар асосан ба забони форсии Осиёи Марказӣ навишта шуда, дар он унсурҳои забони туркӣ низ ба чашм мерасанд, ки аз паҳншавии дузабонӣ дар водии Фарғона дар асри XIX далолат медиҳад. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * Бейсембиев Т. К. «Тарих-и Шохрухи» как исторический источник. — Алма-Ата: Наука, 1987. * Ниёз Мухаммад Хуқанди. Ибратул-хавокин («Таърихи Шахрухи») / Нашрга тайёрловчи Ш. Воҳидов. — Тошкент, 2015. [[Гурӯҳ:Китобҳои таърихӣ]] [[Гурӯҳ:Хонигарии Қӯқанд]] kp8gnh69jcmtyqe9olpdtz5jycl40sr 1490823 1490822 2026-10-23T05:02:52Z VASHGIRD 8035 1490823 wikitext text/x-wiki {{Интишор |Ном = Таърихи Шоҳрухӣ |Номи аслӣ = {{lang-fa|تاریخ شاهرخی}} |Тасвир = |Тавсифи тасвир = |Муаллиф = [[Мулло Ниёз Муҳаммади Хуқандӣ]] |Кишвар = [[Хонигарии Қӯқанд]] |Забон = [[забони тоҷикӣ|тоҷикӣ]] |Жанр = [[таърихнома]] |Соли нашр = 1871 |Нашрият = |Манбаъ = |Саҳифаҳо = |ISBN = }} '''«Таърихи Шоҳрухӣ»''' ({{lang-fa|تاریخ شاهرخی}}) — яке аз сарчашмаҳои нодири таърихнигории [[Хонигарии Қӯқанд]] дар асри XIX, ки аз ҷониби [[Мулло Ниёз Муҳаммади Хуқандӣ]] бо супориши [[Худоёрхон]] таълиф шудааст. == Муҳтаво == «Таърихи Шоҳрухӣ» хусусияти энсиклопедӣ дошта, дар он баробари вазъи сиёсӣ, иқтисодӣ, иҷтимоӣ ва фарҳангии Хонигарии Қӯқанд, маълумотҳои нодир доир ба таркиби этникии минтақа инъикос ёфтаанд. Дар асар дар бораи қавму қабилаҳои мухталифи минтақа, аз қабили тоҷикон, қирғизҳо, қазоқҳо, ӯзбекҳо, қипчоқҳо, юз, қирқ ва қурама ахбори муҳим оварда шудааст. Муаллиф ба таври хос нақши тоҷиконро дар ҳаёти сиёсӣ ва ҳарбии хонигарӣ, аз ҷумла таъсиси дастаҳои ҳарбӣ аз ҳисоби тоҷикони кӯҳистони Қаротегин, Дарвоз, Бадахшон ва Муҷун зикр мекунад. == Забон ва хусусиятҳо == Матни асар асосан ба забони форсии Осиёи Марказӣ навишта шуда, дар он унсурҳои забони туркӣ низ ба чашм мерасанд, ки аз паҳншавии дузабонӣ дар водии Фарғона дар асри XIX далолат медиҳад. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * Бейсембиев Т. К. «Тарих-и Шохрухи» как исторический источник. — Алма-Ата: Наука, 1987. * Ниёз Мухаммад Хуқанди. Ибратул-хавокин («Таърихи Шахрухи») / Нашрга тайёрловчи Ш. Воҳидов. — Тошкент, 2015. [[Гурӯҳ:Китобҳои таърихӣ]] [[Гурӯҳ:Хонигарии Қӯқанд]] m4ff65hburvfzz1nwt8vx5rb2fwd7kx 0 334511 1490824 2026-10-23T05:04:15Z VASHGIRD 8035 Саҳифаи нав: {{Олим |ном = Мулло Ниёз Муҳаммади Хуқандӣ |номи аслӣ = Мулло Ниёз Муҳаммад ибни Мулло Ғафур |тасвир = |бар = |тавсифи тасвир = |таърихи таваллуд = асри XIX |зодгоҳ = [[Қӯқанд]], [[Хонигарии Қӯқанд]] |таърихи даргузашт = асри XIX |маҳалли д... 1490824 wikitext text/x-wiki {{Олим |ном = Мулло Ниёз Муҳаммади Хуқандӣ |номи аслӣ = Мулло Ниёз Муҳаммад ибни Мулло Ғафур |тасвир = |бар = |тавсифи тасвир = |таърихи таваллуд = асри XIX |зодгоҳ = [[Қӯқанд]], [[Хонигарии Қӯқанд]] |таърихи даргузашт = асри XIX |маҳалли даргузашт = |шаҳрвандӣ = [[Хонигарии Қӯқанд]] |соҳа = [[таърихнигорӣ]], [[адабиёт]] |ҷойи кор = дарбори [[Худоёрхон]] |алма-матер = |маъруф ба = муаллифи «Таърихи Шоҳрухӣ» }} '''Мулло Ниёз Муҳаммади Хуқандӣ''' ({{lang-fa|ملا نیاز محمد خوقندی‎}}; асри XIX) — {{таърихнигор}}, котиб ва донишманди тоҷики Хонигарии Қӯқанд. == Зиндагинома == Мулло Ниёз Муҳаммад дар шаҳри Қӯқанд таваллуд ёфта, дар оилаи зиёӣ ба воя расидааст. Бобо ва аҷдодони ӯ дар ҳаёти сиёсӣ ва ҳарбии хонигарӣ вазифаҳои давлатиро ба ӯҳда доштанд. Худи ӯ низ дар дарбори Худоёрхон ба ҳайси муншӣ ва таърихнигор хизмат кардааст. == Эҷодиёт == Асари асосиву машҳури ӯ «[[Таърихи Шоҳрухӣ]]» мебошад, ки соли 1871 таълиф шуда, таърихи хонигарии Қӯқандро алоқаманд бо сулолаи Мингҳо ва ҳаёти иҷтимоиву этникии минтақа фаро мегирад. Асари ӯ яке аз сарчашмаҳои асосӣ барои омӯзиши таърихи водии Фарғона ва кӯҳистони Тоҷикистон дар асри XIX маҳсуб меёбад. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} [[Гурӯҳ:Таърихнигорони асри XIX]] tl2ue6ubie37c9nm9n7qysdel4y5wih 1490825 1490824 2026-10-23T05:04:54Z VASHGIRD 8035 1490825 wikitext text/x-wiki {{Олим |ном = Мулло Ниёз Муҳаммади Хуқандӣ |номи аслӣ = Мулло Ниёз Муҳаммад ибни Мулло Ғафур |тасвир = |бар = |тавсифи тасвир = |таърихи таваллуд = |зодгоҳ = [[Қӯқанд]], [[Хонигарии Қӯқанд]] |таърихи даргузашт = |маҳалли даргузашт = |шаҳрвандӣ = [[Хонигарии Қӯқанд]] |соҳа = [[таърихнигорӣ]], [[адабиёт]] |ҷойи кор = дарбори [[Худоёрхон]] |алма-матер = |маъруф ба = муаллифи «Таърихи Шоҳрухӣ» }} '''Мулло Ниёз Муҳаммади Хуқандӣ''' ({{lang-fa|ملا نیاز محمد خوقندی‎}}; асри XIX) — {{таърихнигор}}, котиб ва донишманди тоҷики Хонигарии Қӯқанд. == Зиндагинома == Мулло Ниёз Муҳаммад дар шаҳри Қӯқанд таваллуд ёфта, дар оилаи зиёӣ ба воя расидааст. Бобо ва аҷдодони ӯ дар ҳаёти сиёсӣ ва ҳарбии хонигарӣ вазифаҳои давлатиро ба ӯҳда доштанд. Худи ӯ низ дар дарбори Худоёрхон ба ҳайси муншӣ ва таърихнигор хизмат кардааст. == Эҷодиёт == Асари асосиву машҳури ӯ «[[Таърихи Шоҳрухӣ]]» мебошад, ки соли 1871 таълиф шуда, таърихи хонигарии Қӯқандро алоқаманд бо сулолаи Мингҳо ва ҳаёти иҷтимоиву этникии минтақа фаро мегирад. Асари ӯ яке аз сарчашмаҳои асосӣ барои омӯзиши таърихи водии Фарғона ва кӯҳистони Тоҷикистон дар асри XIX маҳсуб меёбад. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Таърихнигорони асри XIX]] 3vykuh7244gp8fmzc7b3dqxheg00cyz 1490826 1490825 2026-10-23T05:05:06Z VASHGIRD 8035 1490826 wikitext text/x-wiki {{Олим |ном = Мулло Ниёз Муҳаммади Хуқандӣ |номи аслӣ = Мулло Ниёз Муҳаммад ибни Мулло Ғафур |тасвир = |бар = |тавсифи тасвир = |таърихи таваллуд = |зодгоҳ = [[Қӯқанд]], [[Хонигарии Қӯқанд]] |таърихи даргузашт = |маҳалли даргузашт = |шаҳрвандӣ = [[Хонигарии Қӯқанд]] |соҳа = [[таърихнигорӣ]], [[адабиёт]] |ҷойи кор = дарбори [[Худоёрхон]] |алма-матер = |маъруф ба = муаллифи «Таърихи Шоҳрухӣ» }} '''Мулло Ниёз Муҳаммади Хуқандӣ''' ({{lang-fa|ملا نیاز محمد خوقندی‎}}; асри XIX) — {{таърихнигор}}, котиб ва донишманди тоҷики Хонигарии Қӯқанд. == Зиндагинома == Мулло Ниёз Муҳаммад дар шаҳри Қӯқанд таваллуд ёфта, дар оилаи зиёӣ ба воя расидааст. Бобо ва аҷдодони ӯ дар ҳаёти сиёсӣ ва ҳарбии хонигарӣ вазифаҳои давлатиро ба ӯҳда доштанд. Худи ӯ низ дар дарбори Худоёрхон ба ҳайси муншӣ ва таърихнигор хизмат кардааст. == Эҷод == Асари асосиву машҳури ӯ «[[Таърихи Шоҳрухӣ]]» мебошад, ки соли 1871 таълиф шуда, таърихи хонигарии Қӯқандро алоқаманд бо сулолаи Мингҳо ва ҳаёти иҷтимоиву этникии минтақа фаро мегирад. Асари ӯ яке аз сарчашмаҳои асосӣ барои омӯзиши таърихи водии Фарғона ва кӯҳистони Тоҷикистон дар асри XIX маҳсуб меёбад. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Таърихнигорони асри XIX]] facia53vbs8s0ir6nn2e8jeiat7xnct 1490827 1490826 2026-10-23T05:06:02Z VASHGIRD 8035 1490827 wikitext text/x-wiki {{Олим |ном = Мулло Ниёз Муҳаммади Хуқандӣ |номи аслӣ = Мулло Ниёз Муҳаммад ибни Мулло Ғафур |тасвир = |бар = |тавсифи тасвир = |таърихи таваллуд = |зодгоҳ = [[Қӯқанд]], [[Хонигарии Қӯқанд]] |таърихи даргузашт = |маҳалли даргузашт = |шаҳрвандӣ = [[Хонигарии Қӯқанд]] |соҳа = [[таърихнигорӣ]], [[адабиёт]] |ҷойи кор = дарбори [[Худоёрхон]] |алма-матер = |маъруф ба = муаллифи «Таърихи Шоҳрухӣ» }} '''Мулло Ниёз Муҳаммади Хуқандӣ''' ({{lang-fa|ملا نیاز محمد خوقندی‎}}; асри XIX) — {{таърихнигор}}, котиб ва донишманди тоҷики Хонигарии Қӯқанд. == Зиндагинома == Мулло Ниёз Муҳаммад дар шаҳри Қӯқанд таваллуд ёфта, дар оилаи зиёӣ ба воя расидааст. Бобо ва аҷдодони ӯ дар ҳаёти сиёсӣ ва ҳарбии хонигарӣ вазифаҳои давлатиро ба ӯҳда доштанд. Худи ӯ низ дар дарбори Худоёрхон ба ҳайси муншӣ ва таърихнигор хизмат кардааст. == Эҷод == Асари асосиву машҳури ӯ «[[Таърихи Шоҳрухӣ]]» мебошад, ки соли 1871 таълиф шуда, таърихи хонигарии Қӯқандро алоқаманд бо сулолаи Мингҳо ва ҳаёти иҷтимоиву этникии минтақа фаро мегирад<ref>{{Cite web|url=https://cyberleninka.ru/article/n/malumoti-tarihi-sho-ruh-i-mullo-niyoz-mu-ammad-u-and-oid-ba-tarkibi-etnikii-honigarii-and/viewer|title=МАЪЛУМОТИ «ТАЪРИХИ ШОҲРУХӢ»-И МУЛЛО НИЁЗ МУҲАММАД ҲУҚАНДӢ ОИД БА ТАРКИБИ ЭТНИКИИ ХОНИГАРИИ ҚӮҚАНД}}</ref>. Асари ӯ яке аз сарчашмаҳои асосӣ барои омӯзиши таърихи водии Фарғона ва кӯҳистони Тоҷикистон дар асри XIX маҳсуб меёбад. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Таърихнигорони асри XIX]] rrqk0b4kp97rxrva3nkfdhwmermwwkh 0 334512 1490834 2026-10-23T05:24:08Z Сунатулло Сафарзода 108676 Саҳифаи нав: '''Индуктивият''' (лот. inductio – барангехтан, ангезиш), зариби худиндуксия, бузургии физикие, ки хосиятҳои магнитии занҷири электриро тавсиф медиҳад. И. тавсифи миқдории ҳодисаи ''худиндуксия'' мебошад. Ҷараёни электрие, ки аз ҳалқаи сарбаста (контур)-и ноқил мегуз... 1490834 wikitext text/x-wiki '''Индуктивият''' (лот. inductio – барангехтан, ангезиш), зариби худиндуксия, бузургии физикие, ки хосиятҳои магнитии занҷири электриро тавсиф медиҳад. И. тавсифи миқдории ҳодисаи ''худиндуксия'' мебошад. Ҷараёни электрие, ки аз ҳалқаи сарбаста (контур)-и ноқил мегузарад, дар фазои атроф майдони магнитӣ ба вуҷуд меоварад. Дар айни замон сели магнитӣ ''Ф'', ки ҳалқаи сарбастаи ноқилро бурида мегузарад, ба қувваи ҷараён ''I'' мутаносиби роста аст: ''Ф = LI,'' ки дар ин ҷо ''L'' зариби мутаносибии индуктивият (лот. inductio – барангехтан, ангезиш), зариби худиндуксия, бузургии физикие, ки хосиятҳои магнитии занҷири электриро тавсиф медиҳад. Индуктивият тавсифи миқдории ҳодисаи ''худиндуксия'' мебошад. Ҷараёни электрие, ки аз ҳалқаи сарбаста (контур)-и ноқил мегузарад, дар фазои атроф майдони магнитӣ ба вуҷуд меоварад. Дар айни замон сели магнитӣ ''Ф'', ки ҳалқаи сарбастаи ноқилро бурида мегузарад, ба қувваи ҷараён ''I'' мутаносиби роста аст: ''Ф = LI,'' ки дар ин ҷо ''L'' зариби мутаносибии индуктивият ё худ зариби худиндуксияи ҳалқаи сарбаста номида мешавад. Индуктивият ба андоза ва шакли ҳалқаи сарбаста, инчунин ба ''тадохули магнити''и муҳит вобаста аст. Индуктивият дар ''Системаи байналмилалии воҳидҳо'' (СИ) бо ҳенри (Ҳн) ва дар системаи воҳидҳои СГС бо воҳиди дарозӣ (см) чен мешавад: (1 Ҳн = 10⁹ см). Ба воситаи индуктивият қувваи электроҳаракатдиҳанда (қэҳ)-и худиндуксияро дар ҳалқаи сарбаста, ки ҳангоми тағйирёбии ҷараён пайдо мешавад, ифода мекунанд: ɛ = – ''∆I/∆t'' (''∆I'' – тағйири ҷараён дар фосилаи вақти ''∆t''). Тавассути индуктивият ва қувваи ҷараён ''I'' энергияи майдони магнитӣ (''ω'') муайян карда мешавад: ''ω = L I''² /2. Индуктивият ҳар қадар зиёд бошад, дар атрофи ҳалқаи ҷараёндор ҳамон қадар бештар энергияи магнитӣ захира мешавад. Энергияи магнитӣ ба энергияи кинетикии ҷисм ''E'' = ''m ʋ''² /2 (''m'' – массаи ҷисм, ''ʋ'' – суръати ҳаракати он) монанд аст. Дар ин маврид индуктивият нақши масса ва ҷараён нақши суръатро дорад. Яъне, индуктивият хусусиятҳои инерсиявии ҷараёнро муайян мекунад. Вобастагии хаттии ''Ф'' ба ''I'' танҳо дар мавриде мушоҳида мешавад, ки тадохули магнитии муҳит ''μ,'' ки ҳалқаи сарбастаи ноқилро иҳота кардааст, ба шадидияти майдон вобаста набошад, яъне, дар ҳолати набудани ферромагнетик. Барои зиёд кардани индуктивият қисми занҷири электриро ба намуди ғалтаки индуктивии дилакаш оҳанин месозанд. Аммо дар ин сурат, азбаски тадохули магнитии ферромагнетикҳо ''μ'' ба шадидияти майдон ва аз ин рӯ, ба қувваи ҷараён вобаста аст, индуктивият ҳам ба ҷараён вобаста мешавад. Масалан, индуктивияти соленоиди дароз, ки дар муҳити тадохули магнитиаш μ аз ''N'' печаки масоҳати буриши арзиаш ''Ѕ'' ва дарозиаш ''l'' иборат аст (дар СИ) ''L'' = μμ_о ∙ ''N² Ѕ/ l'' (''μ_о'' – собитаи магнитӣ ё тадохули магнитии хало) мешавад. ё худ зариби худиндуксияи ҳалқаи сарбаста номида мешавад. Индуктивият ба андоза ва шакли ҳалқаи сарбаста, инчунин ба ''тадохули магнити''и муҳит вобаста аст. Индуктивият дар ''Системаи байналмилалии воҳидҳо'' (СИ) бо ҳенри (Ҳн) ва дар системаи воҳидҳои СГС бо воҳиди дарозӣ (см) чен мешавад: (1 Ҳн = 10⁹ см). Ба воситаи индуктивият қувваи электроҳаракатдиҳанда (қэҳ)-и худиндуксияро дар ҳалқаи сарбаста, ки ҳангоми тағйирёбии ҷараён пайдо мешавад, ифода мекунанд: ɛ = – ''∆I/∆t'' (''∆I'' – тағйири ҷараён дар фосилаи вақти ''∆t''). Тавассути индуктивият ва қувваи ҷараён ''I'' энергияи майдони магнитӣ (''ω'') муайян карда мешавад: ''ω = L I''² /2. Индуктивият ҳар қадар зиёд бошад, дар атрофи ҳалқаи ҷараёндор ҳамон қадар бештар энергияи магнитӣ захира мешавад. Энергияи магнитӣ ба энергияи кинетикии ҷисм ''E'' = ''m ʋ''² /2 (''m'' – массаи ҷисм, ''ʋ'' – суръати ҳаракати он) монанд аст. Дар ин маврид индуктивият нақши масса ва ҷараён нақши суръатро дорад. Яъне, индуктивият хусусиятҳои инерсиявии ҷараёнро муайян мекунад. Вобастагии хаттии ''Ф'' ба ''I'' танҳо дар мавриде мушоҳида мешавад, ки тадохули магнитии муҳит ''μ,'' ки ҳалқаи сарбастаи ноқилро иҳота кардааст, ба шадидияти майдон вобаста набошад, яъне, дар ҳолати набудани ферромагнетик. Барои зиёд кардани индуктивият қисми занҷири электриро ба намуди ғалтаки индуктивии дилакаш оҳанин месозанд. Аммо дар ин сурат, азбаски тадохули магнитии ферромагнетикҳо ''μ'' ба шадидияти майдон ва аз ин рӯ, ба қувваи ҷараён вобаста аст, индуктивият ҳам ба ҷараён вобаста мешавад. Масалан, индуктивияти соленоиди дароз, ки дар муҳити тадохули магнитиаш μ аз ''N'' печаки масоҳати буриши арзиаш ''Ѕ'' ва дарозиаш ''l'' иборат аст (дар СИ) ''L'' = μμ_о ∙ ''N² Ѕ/ l'' (''μ_о'' – собитаи магнитӣ ё тадохули магнитии хало) мешавад. 2tc8jb7osjgam87y0tfzel168skew3p 1490835 1490834 2026-10-23T05:28:25Z Сунатулло Сафарзода 108676 Саҳифаро холӣ кард 1490835 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 1490836 1490835 2026-10-23T05:36:22Z Сунатулло Сафарзода 108676 1490836 wikitext text/x-wiki '''Индуктивия́т''' (лот. inductio – барангехтан, ангезиш), зариби худиндуксия, бузургии физикие, ки хосиятҳои магнитии занҷири электриро тавсиф медиҳад. Индуктивият тавсифи миқдории ҳодисаи ''худиндуксия'' мебошад. Ҷараёни электрие, ки аз ҳалқаи сарбаста (контур)-и ноқил мегузарад, дар фазои атроф майдони магнитӣ ба вуҷуд меоварад. Дар айни замон сели магнитӣ ''Ф'', ки ҳалқаи сарбастаи ноқилро бурида мегузарад, ба қувваи ҷараён ''I'' мутаносиби роста аст: ''Ф = LI,'' ки дар ин ҷо ''L'' зариби мутаносибии индуктивият ё худ зариби худиндуксияи ҳалқаи сарбаста номида мешавад. Индуктивият ба андоза ва шакли ҳалқаи сарбаста, инчунин ба ''тадохули магнити''и муҳит вобаста аст. Индуктивият дар ''Системаи байналмилалии воҳидҳо'' (СИ) бо ҳенри (Ҳн) ва дар системаи воҳидҳои СГС бо воҳиди дарозӣ (см) чен мешавад: (1 Ҳн = 10⁹ см). Ба воситаи индуктивият қувваи электроҳаракатдиҳанда (қэҳ)-и худиндуксияро дар ҳалқаи сарбаста, ки ҳангоми тағйирёбии ҷараён пайдо мешавад, ифода мекунанд: ɛ = – ''∆I/∆t'' (''∆I'' – тағйири ҷараён дар фосилаи вақти ''∆t''). Тавассути индуктивият ва қувваи ҷараён ''I'' энергияи майдони магнитӣ (''ω'') муайян карда мешавад: ''ω = L I''² /2. Индуктивият ҳар қадар зиёд бошад, дар атрофи ҳалқаи ҷараёндор ҳамон қадар бештар энергияи магнитӣ захира мешавад. Энергияи магнитӣ ба энергияи кинетикии ҷисм ''E'' = ''m ʋ''² /2 (''m'' – массаи ҷисм, ''ʋ'' – суръати ҳаракати он) монанд аст. Дар ин маврид индуктивият нақши масса ва ҷараён нақши суръатро дорад. Яъне, индуктивият хусусиятҳои инерсиявии ҷараёнро муайян мекунад. Вобастагии хаттии ''Ф'' ба ''I'' танҳо дар мавриде мушоҳида мешавад, ки тадохули магнитии муҳит ''μ,'' ки ҳалқаи сарбастаи ноқилро иҳота кардааст, ба шадидияти майдон вобаста набошад, яъне, дар ҳолати набудани ферромагнетик. Барои зиёд кардани индуктивиятқисми занҷири электриро ба намуди ғалтаки индуктивии дилакаш оҳанин месозанд. Аммо дар ин сурат, азбаски тадохули магнитии ферромагнетикҳо ''μ'' ба шадидияти майдон ва аз ин рӯ, ба қувваи ҷараён вобаста аст, индуктивият ҳам ба ҷараён вобаста мешавад. Масалан индуктивияти соленоиди дароз, ки дар муҳити тадохули магнитиаш μ аз ''N'' печаки масоҳати буриши арзиаш ''Ѕ'' ва дарозиаш ''l'' иборат аст (дар СИ) ''L'' = μμ_о ∙ ''N² Ѕ/ l'' (''μ_о'' – собитаи магнитӣ ё тадохули магнитии хало) мешавад. 4kfakh31kfyyo2sa488m1n0uwsd4qsa 1490837 1490836 2026-10-23T05:40:05Z Сунатулло Сафарзода 108676 1490837 wikitext text/x-wiki '''Индуктивият''' ({{lang-la|inductio}} – барангехтан, ангезиш), зариби худиндуксия — бузургии физикие, ки хосиятҳои магнитии занҷири электриро тавсиф медиҳад. Индуктивият тавсифи миқдории ҳодисаи ''худиндуксия'' мебошад. Ҷараёни электрие, ки аз ҳалқаи сарбаста (контур)-и ноқил мегузарад, дар фазои атроф майдони магнитӣ ба вуҷуд меоварад. Дар айни замон сели магнитӣ ''Ф'', ки ҳалқаи сарбастаи ноқилро бурида мегузарад, ба қувваи ҷараён ''I'' мутаносиби роста аст: ''Ф = LI,'' ки дар ин ҷо ''L'' зариби мутаносибии индуктивият ё худ зариби худиндуксияи ҳалқаи сарбаста номида мешавад. Индуктивият ба андоза ва шакли ҳалқаи сарбаста, инчунин ба ''тадохули магнити''и муҳит вобаста аст. Индуктивият дар ''Системаи байналмилалии воҳидҳо'' (СИ) бо ҳенри (Ҳн) ва дар системаи воҳидҳои СГС бо воҳиди дарозӣ (см) чен мешавад: (1 Ҳн = 10⁹ см). Ба воситаи индуктивият қувваи электроҳаракатдиҳанда (қэҳ)-и худиндуксияро дар ҳалқаи сарбаста, ки ҳангоми тағйирёбии ҷараён пайдо мешавад, ифода мекунанд: ɛ = – ''∆I/∆t'' (''∆I'' – тағйири ҷараён дар фосилаи вақти ''∆t''). Тавассути индуктивият ва қувваи ҷараён ''I'' энергияи майдони магнитӣ (''ω'') муайян карда мешавад: ''ω = L I''² /2. Индуктивият ҳар қадар зиёд бошад, дар атрофи ҳалқаи ҷараёндор ҳамон қадар бештар энергияи магнитӣ захира мешавад. Энергияи магнитӣ ба энергияи кинетикии ҷисм ''E'' = ''m ʋ''² /2 (''m'' – массаи ҷисм, ''ʋ'' – суръати ҳаракати он) монанд аст. Дар ин маврид индуктивият нақши масса ва ҷараён нақши суръатро дорад. Яъне, индуктивият хусусиятҳои инерсиявии ҷараёнро муайян мекунад. Вобастагии хаттии ''Ф'' ба ''I'' танҳо дар мавриде мушоҳида мешавад, ки тадохули магнитии муҳит ''μ,'' ки ҳалқаи сарбастаи ноқилро иҳота кардааст, ба шадидияти майдон вобаста набошад, яъне, дар ҳолати набудани ферромагнетик. Барои зиёд кардани индуктивиятқисми занҷири электриро ба намуди ғалтаки индуктивии дилакаш оҳанин месозанд. Аммо дар ин сурат, азбаски тадохули магнитии ферромагнетикҳо ''μ'' ба шадидияти майдон ва аз ин рӯ, ба қувваи ҷараён вобаста аст, индуктивият ҳам ба ҷараён вобаста мешавад. Масалан индуктивияти соленоиди дароз, ки дар муҳити тадохули магнитиаш μ аз ''N'' печаки масоҳати буриши арзиаш ''Ѕ'' ва дарозиаш ''l'' иборат аст (дар СИ) ''L'' = μμ_о ∙ ''N² Ѕ/ l'' (''μ_о'' – собитаи магнитӣ ё тадохули магнитии хало) мешавад. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Индуктивият|8|муаллиф= }} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Физика]] 99zh4ou9z4df8bib9i7utxd0ptbdi8v 1490838 1490837 2026-10-23T05:49:57Z Сунатулло Сафарзода 108676 1490838 wikitext text/x-wiki [[Акс:Inductor.jpg|thumb|[[Катушка индуктивности]]]] [[Акс:Stripline.jpg|thumb|Индуктивность [[Микрополосковая линия|микрополосковой линии]] является распределённой и характеризуется значением индуктивности на единицу длины]] '''Индуктивият''' ({{lang-la|inductio}} – барангехтан, ангезиш), зариби худиндуксия — бузургии физикие, ки хосиятҳои магнитии занҷири электриро тавсиф медиҳад. Индуктивият тавсифи миқдории ҳодисаи ''худиндуксия'' мебошад. Ҷараёни электрие, ки аз ҳалқаи сарбаста (контур)-и ноқил мегузарад, дар фазои атроф майдони магнитӣ ба вуҷуд меоварад. Дар айни замон сели магнитӣ ''Ф'', ки ҳалқаи сарбастаи ноқилро бурида мегузарад, ба қувваи ҷараён ''I'' мутаносиби роста аст: ''Ф = LI,'' ки дар ин ҷо ''L'' зариби мутаносибии индуктивият ё худ зариби худиндуксияи ҳалқаи сарбаста номида мешавад. Индуктивият ба андоза ва шакли ҳалқаи сарбаста, инчунин ба ''тадохули магнити''и муҳит вобаста аст. Индуктивият дар ''Системаи байналмилалии воҳидҳо'' (СИ) бо ҳенри (Ҳн) ва дар системаи воҳидҳои СГС бо воҳиди дарозӣ (см) чен мешавад: (1 Ҳн = 10⁹ см). Ба воситаи индуктивият қувваи электроҳаракатдиҳанда (қэҳ)-и худиндуксияро дар ҳалқаи сарбаста, ки ҳангоми тағйирёбии ҷараён пайдо мешавад, ифода мекунанд: ɛ = – ''∆I/∆t'' (''∆I'' – тағйири ҷараён дар фосилаи вақти ''∆t''). Тавассути индуктивият ва қувваи ҷараён ''I'' энергияи майдони магнитӣ (''ω'') муайян карда мешавад: ''ω = L I''² /2. Индуктивият ҳар қадар зиёд бошад, дар атрофи ҳалқаи ҷараёндор ҳамон қадар бештар энергияи магнитӣ захира мешавад. Энергияи магнитӣ ба энергияи кинетикии ҷисм ''E'' = ''m ʋ''² /2 (''m'' – массаи ҷисм, ''ʋ'' – суръати ҳаракати он) монанд аст. Дар ин маврид индуктивият нақши масса ва ҷараён нақши суръатро дорад. Яъне, индуктивият хусусиятҳои инерсиявии ҷараёнро муайян мекунад. Вобастагии хаттии ''Ф'' ба ''I'' танҳо дар мавриде мушоҳида мешавад, ки тадохули магнитии муҳит ''μ,'' ки ҳалқаи сарбастаи ноқилро иҳота кардааст, ба шадидияти майдон вобаста набошад, яъне, дар ҳолати набудани ферромагнетик. Барои зиёд кардани индуктивиятқисми занҷири электриро ба намуди ғалтаки индуктивии дилакаш оҳанин месозанд. Аммо дар ин сурат, азбаски тадохули магнитии ферромагнетикҳо ''μ'' ба шадидияти майдон ва аз ин рӯ, ба қувваи ҷараён вобаста аст, индуктивият ҳам ба ҷараён вобаста мешавад. Масалан индуктивияти соленоиди дароз, ки дар муҳити тадохули магнитиаш μ аз ''N'' печаки масоҳати буриши арзиаш ''Ѕ'' ва дарозиаш ''l'' иборат аст (дар СИ) ''L'' = μμ_о ∙ ''N² Ѕ/ l'' (''μ_о'' – собитаи магнитӣ ё тадохули магнитии хало) мешавад. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Индуктивият|8|муаллиф= }} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Физика]] pjmz7qdrf4ljekp8bnev89huksvcxga 1490839 1490838 2026-10-23T05:53:22Z Сунатулло Сафарзода 108676 1490839 wikitext text/x-wiki [[Акс:Inductor.jpg|thumb|Индуктор]] [[Акс:Stripline.jpg|thumb|Индуктивности хати микрострипӣ тақсимшуда буда, бо қимати индуктивност ба воҳиди дарозӣ тавсиф мешавад.]] '''Индуктивият''' ({{lang-la|inductio}} – барангехтан, ангезиш), зариби худиндуксия — бузургии физикие, ки хосиятҳои магнитии занҷири электриро тавсиф медиҳад. Индуктивият тавсифи миқдории ҳодисаи ''худиндуксия'' мебошад. Ҷараёни электрие, ки аз ҳалқаи сарбаста (контур)-и ноқил мегузарад, дар фазои атроф майдони магнитӣ ба вуҷуд меоварад. Дар айни замон сели магнитӣ ''Ф'', ки ҳалқаи сарбастаи ноқилро бурида мегузарад, ба қувваи ҷараён ''I'' мутаносиби роста аст: ''Ф = LI,'' ки дар ин ҷо ''L'' зариби мутаносибии индуктивият ё худ зариби худиндуксияи ҳалқаи сарбаста номида мешавад. Индуктивият ба андоза ва шакли ҳалқаи сарбаста, инчунин ба ''тадохули магнити''и муҳит вобаста аст. Индуктивият дар ''Системаи байналмилалии воҳидҳо'' (СИ) бо ҳенри (Ҳн) ва дар системаи воҳидҳои СГС бо воҳиди дарозӣ (см) чен мешавад: (1 Ҳн = 10⁹ см). Ба воситаи индуктивият қувваи электроҳаракатдиҳанда (қэҳ)-и худиндуксияро дар ҳалқаи сарбаста, ки ҳангоми тағйирёбии ҷараён пайдо мешавад, ифода мекунанд: ɛ = – ''∆I/∆t'' (''∆I'' – тағйири ҷараён дар фосилаи вақти ''∆t''). Тавассути индуктивият ва қувваи ҷараён ''I'' энергияи майдони магнитӣ (''ω'') муайян карда мешавад: ''ω = L I''² /2. Индуктивият ҳар қадар зиёд бошад, дар атрофи ҳалқаи ҷараёндор ҳамон қадар бештар энергияи магнитӣ захира мешавад. Энергияи магнитӣ ба энергияи кинетикии ҷисм ''E'' = ''m ʋ''² /2 (''m'' – массаи ҷисм, ''ʋ'' – суръати ҳаракати он) монанд аст. Дар ин маврид индуктивият нақши масса ва ҷараён нақши суръатро дорад. Яъне, индуктивият хусусиятҳои инерсиявии ҷараёнро муайян мекунад. Вобастагии хаттии ''Ф'' ба ''I'' танҳо дар мавриде мушоҳида мешавад, ки тадохули магнитии муҳит ''μ,'' ки ҳалқаи сарбастаи ноқилро иҳота кардааст, ба шадидияти майдон вобаста набошад, яъне, дар ҳолати набудани ферромагнетик. Барои зиёд кардани индуктивиятқисми занҷири электриро ба намуди ғалтаки индуктивии дилакаш оҳанин месозанд. Аммо дар ин сурат, азбаски тадохули магнитии ферромагнетикҳо ''μ'' ба шадидияти майдон ва аз ин рӯ, ба қувваи ҷараён вобаста аст, индуктивият ҳам ба ҷараён вобаста мешавад. Масалан индуктивияти соленоиди дароз, ки дар муҳити тадохули магнитиаш μ аз ''N'' печаки масоҳати буриши арзиаш ''Ѕ'' ва дарозиаш ''l'' иборат аст (дар СИ) ''L'' = μμ_о ∙ ''N² Ѕ/ l'' (''μ_о'' – собитаи магнитӣ ё тадохули магнитии хало) мешавад. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Индуктивият|8|муаллиф= }} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Физика]] [[Гурӯҳ:Бузургиҳои физикӣ]] 5ync4fcqjrzfuwws4imzm1bab1hivv2 1490840 1490839 2026-10-23T05:54:44Z Сунатулло Сафарзода 108676 1490840 wikitext text/x-wiki [[Акс:Inductor.jpg|thumb|Индуктор]] [[Акс:Stripline.jpg|thumb|Индуктивности хати микрострипӣ тақсимшуда буда, бо қимати индуктивност ба воҳиди дарозӣ тавсиф мешавад.]] '''Индуктивият''' ({{lang-la|inductio}} – барангехтан, ангезиш), зариби худиндуксия — бузургии физикие, ки хосиятҳои магнитии занҷири электриро тавсиф медиҳад. Индуктивият тавсифи миқдории ҳодисаи ''[[худиндуксия]]'' мебошад. Ҷараёни электрие, ки аз ҳалқаи сарбаста (контур)-и ноқил мегузарад, дар фазои атроф майдони магнитӣ ба вуҷуд меоварад. Дар айни замон сели магнитӣ ''Ф'', ки ҳалқаи сарбастаи ноқилро бурида мегузарад, ба қувваи ҷараён ''I'' мутаносиби роста аст: ''Ф = LI,'' ки дар ин ҷо ''L'' зариби мутаносибии индуктивият ё худ зариби худиндуксияи ҳалқаи сарбаста номида мешавад. Индуктивият ба андоза ва шакли ҳалқаи сарбаста, инчунин ба ''тадохули магнити''и муҳит вобаста аст. Индуктивият дар [[Системаи байналмилалии воҳидҳо|''Системаи байналмилалии воҳидҳо'' (СИ)]] бо ҳенри (Ҳн) ва дар системаи воҳидҳои СГС бо воҳиди дарозӣ (см) чен мешавад: (1 Ҳн = 10⁹ см). Ба воситаи индуктивият қувваи электроҳаракатдиҳанда (қэҳ)-и худиндуксияро дар ҳалқаи сарбаста, ки ҳангоми тағйирёбии ҷараён пайдо мешавад, ифода мекунанд: ɛ = – ''∆I/∆t'' (''∆I'' – тағйири ҷараён дар фосилаи вақти ''∆t''). Тавассути индуктивият ва қувваи ҷараён ''I'' энергияи майдони магнитӣ (''ω'') муайян карда мешавад: ''ω = L I''² /2. Индуктивият ҳар қадар зиёд бошад, дар атрофи ҳалқаи ҷараёндор ҳамон қадар бештар энергияи магнитӣ захира мешавад. Энергияи магнитӣ ба энергияи кинетикии ҷисм ''E'' = ''m ʋ''² /2 (''m'' – массаи ҷисм, ''ʋ'' – суръати ҳаракати он) монанд аст. Дар ин маврид индуктивият нақши масса ва ҷараён нақши суръатро дорад. Яъне, индуктивият хусусиятҳои инерсиявии ҷараёнро муайян мекунад. Вобастагии хаттии ''Ф'' ба ''I'' танҳо дар мавриде мушоҳида мешавад, ки тадохули магнитии муҳит ''μ,'' ки ҳалқаи сарбастаи ноқилро иҳота кардааст, ба шадидияти майдон вобаста набошад, яъне, дар ҳолати набудани ферромагнетик. Барои зиёд кардани индуктивиятқисми занҷири электриро ба намуди ғалтаки индуктивии дилакаш оҳанин месозанд. Аммо дар ин сурат, азбаски тадохули магнитии ферромагнетикҳо ''μ'' ба шадидияти майдон ва аз ин рӯ, ба қувваи ҷараён вобаста аст, индуктивият ҳам ба ҷараён вобаста мешавад. Масалан индуктивияти соленоиди дароз, ки дар муҳити тадохули магнитиаш μ аз ''N'' печаки масоҳати буриши арзиаш ''Ѕ'' ва дарозиаш ''l'' иборат аст (дар СИ) ''L'' = μμ_о ∙ ''N² Ѕ/ l'' (''μ_о'' – собитаи магнитӣ ё тадохули магнитии хало) мешавад. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Индуктивият|8|муаллиф= }} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Физика]] [[Гурӯҳ:Бузургиҳои физикӣ]] 2je32atpmpwknpyd4ri2y7qxyq8zuak 0 334513 1490841 2026-10-23T05:58:27Z Сунатулло Сафарзода 108676 Саҳифаи нав: '''Иниоит''' (баргирифта аз ҷои пайдоишаш – округи Иниои иёлати Калифорнияи ИМА), минерал. Формулаи кимиёияш Ca[B₂ВO₃ (OH)₅].4H₂O. Сохтори шӯшабандияш моноклинӣ. Шӯшаҳояш сутунчашакли кӯтоҳ. Дар шакли шуоӣ, сӯзаншакл, друзаӣ, жеодаӣ ва сферолитӣ... 1490841 wikitext text/x-wiki '''Иниоит''' (баргирифта аз ҷои пайдоишаш – округи Иниои иёлати Калифорнияи ИМА), минерал. Формулаи кимиёияш Ca[B₂ВO₃ (OH)₅].4H₂O. Сохтори шӯшабандияш моноклинӣ. Шӯшаҳояш сутунчашакли кӯтоҳ. Дар шакли шуоӣ, сӯзаншакл, друзаӣ, жеодаӣ ва сферолитӣ вомехӯрад. Беранг, шаффоф, баъзан сафед, андаке гулобӣ ё хокистарӣ. Дар ҳавои кушод сатҳаш хира ва бо хокаи сафед пӯшида мешавад. Хокааш сафед. Ҷилояш шишагун. Мурт. Қабатпайвандияш (гусехташ) мукаммал. Ҷои шикасташ ноҳамвор ва зинадор. Сахтияш аз рӯи ҷадвали Моос 2–2,5. Вазни хоссаш 1,87. Дар кӯлҳо ва ҳавзҳои гарму баста ҳамроҳи хлоридҳо, эвапоритҳо ва дар минтақаҳои фарсоиши конҳои намаки ош ва боратҳо таҳшин мешавад. Дар кӯли Индер (ғарби Қазоқистон), Фернес Крик, Водии Марг (Калифорния) захираҳо дорад. dqjpdhf33skf7xxizxelog8zjf4k551 1490842 1490841 2026-10-23T06:02:12Z Сунатулло Сафарзода 108676 1490842 wikitext text/x-wiki {{Кимиё}} '''Иниоит''' (баргирифта аз ҷои пайдоишаш – округи Иниои иёлати Калифорнияи ИМА), минерал. Формулаи кимиёияш Ca[B₂ВO₃ (OH)₅].4H₂O. Сохтори шӯшабандияш моноклинӣ. Шӯшаҳояш сутунчашакли кӯтоҳ. Дар шакли шуоӣ, сӯзаншакл, друзаӣ, жеодаӣ ва сферолитӣ вомехӯрад. Беранг, шаффоф, баъзан сафед, андаке гулобӣ ё хокистарӣ. Дар ҳавои кушод сатҳаш хира ва бо хокаи сафед пӯшида мешавад. Хокааш сафед. Ҷилояш шишагун. Мурт. Қабатпайвандияш (гусехташ) мукаммал. Ҷои шикасташ ноҳамвор ва зинадор. Сахтияш аз рӯи ҷадвали Моос 2–2,5. Вазни хоссаш 1,87. Дар кӯлҳо ва ҳавзҳои гарму баста ҳамроҳи хлоридҳо, эвапоритҳо ва дар минтақаҳои фарсоиши конҳои намаки ош ва боратҳо таҳшин мешавад. Дар кӯли Индер (ғарби Қазоқистон), Фернес Крик, Водии Марг (Калифорния) захираҳо дорад. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Иниоит|8|муаллиф= }} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Кимиё]] 0v0erlqqams5cbgmtqfl4w33ljfi69v 1490843 1490842 2026-10-23T06:03:16Z Сунатулло Сафарзода 108676 1490843 wikitext text/x-wiki {{моддаи Кимиёвӣ}} '''Иниоит''' (баргирифта аз ҷои пайдоишаш – округи Иниои иёлати Калифорнияи ИМА), минерал. Формулаи кимиёияш Ca[B₂ВO₃ (OH)₅].4H₂O. Сохтори шӯшабандияш моноклинӣ. Шӯшаҳояш сутунчашакли кӯтоҳ. Дар шакли шуоӣ, сӯзаншакл, друзаӣ, жеодаӣ ва сферолитӣ вомехӯрад. Беранг, шаффоф, баъзан сафед, андаке гулобӣ ё хокистарӣ. Дар ҳавои кушод сатҳаш хира ва бо хокаи сафед пӯшида мешавад. Хокааш сафед. Ҷилояш шишагун. Мурт. Қабатпайвандияш (гусехташ) мукаммал. Ҷои шикасташ ноҳамвор ва зинадор. Сахтияш аз рӯи ҷадвали Моос 2–2,5. Вазни хоссаш 1,87. Дар кӯлҳо ва ҳавзҳои гарму баста ҳамроҳи хлоридҳо, эвапоритҳо ва дар минтақаҳои фарсоиши конҳои намаки ош ва боратҳо таҳшин мешавад. Дар кӯли Индер (ғарби Қазоқистон), Фернес Крик, Водии Марг (Калифорния) захираҳо дорад. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Иниоит|8|муаллиф= }} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Кимиё]] hpsmmzeuefuilowa7o9mo72ufnqxaam 1490844 1490843 2026-10-23T06:05:33Z Сунатулло Сафарзода 108676 1490844 wikitext text/x-wiki {{Моддаи Кимиёӣ}} '''Иниоит''' (баргирифта аз ҷои пайдоишаш – округи Иниои иёлати Калифорнияи ИМА), минерал. Формулаи кимиёияш Ca[B₂ВO₃ (OH)₅].4H₂O. Сохтори шӯшабандияш моноклинӣ. Шӯшаҳояш сутунчашакли кӯтоҳ. Дар шакли шуоӣ, сӯзаншакл, друзаӣ, жеодаӣ ва сферолитӣ вомехӯрад. Беранг, шаффоф, баъзан сафед, андаке гулобӣ ё хокистарӣ. Дар ҳавои кушод сатҳаш хира ва бо хокаи сафед пӯшида мешавад. Хокааш сафед. Ҷилояш шишагун. Мурт. Қабатпайвандияш (гусехташ) мукаммал. Ҷои шикасташ ноҳамвор ва зинадор. Сахтияш аз рӯи ҷадвали Моос 2–2,5. Вазни хоссаш 1,87. Дар кӯлҳо ва ҳавзҳои гарму баста ҳамроҳи хлоридҳо, эвапоритҳо ва дар минтақаҳои фарсоиши конҳои намаки ош ва боратҳо таҳшин мешавад. Дар кӯли Индер (ғарби Қазоқистон), Фернес Крик, Водии Марг (Калифорния) захираҳо дорад. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Иниоит|8|муаллиф= }} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Кимиё]] 57fiwlwjko9x6e32jb1twz9kg5zmdzz 1490845 1490844 2026-10-23T06:06:05Z Сунатулло Сафарзода 108676 1490845 wikitext text/x-wiki {{Минерал}} '''Иниоит''' (баргирифта аз ҷои пайдоишаш – округи Иниои иёлати Калифорнияи ИМА), минерал. Формулаи кимиёияш Ca[B₂ВO₃ (OH)₅].4H₂O. Сохтори шӯшабандияш моноклинӣ. Шӯшаҳояш сутунчашакли кӯтоҳ. Дар шакли шуоӣ, сӯзаншакл, друзаӣ, жеодаӣ ва сферолитӣ вомехӯрад. Беранг, шаффоф, баъзан сафед, андаке гулобӣ ё хокистарӣ. Дар ҳавои кушод сатҳаш хира ва бо хокаи сафед пӯшида мешавад. Хокааш сафед. Ҷилояш шишагун. Мурт. Қабатпайвандияш (гусехташ) мукаммал. Ҷои шикасташ ноҳамвор ва зинадор. Сахтияш аз рӯи ҷадвали Моос 2–2,5. Вазни хоссаш 1,87. Дар кӯлҳо ва ҳавзҳои гарму баста ҳамроҳи хлоридҳо, эвапоритҳо ва дар минтақаҳои фарсоиши конҳои намаки ош ва боратҳо таҳшин мешавад. Дар кӯли Индер (ғарби Қазоқистон), Фернес Крик, Водии Марг (Калифорния) захираҳо дорад. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Иниоит|8|муаллиф= }} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Кимиё]] jstsv55wxni4so2h2uan5h01wi0bu69 1490846 1490845 2026-10-23T06:15:55Z Сунатулло Сафарзода 108676 1490846 wikitext text/x-wiki {{Минерал|формула=Ca[B2ВO3 (OH)5].4H2O|соли кашф=иёлати Калифорнияи ИМА|ранг=баъзан сафед, андаке гулобӣ ё хокистарӣ|сахтӣ=2-2,5.}} '''Иниоит''' (баргирифта аз ҷои пайдоишаш – округи Иниои иёлати Калифорнияи ИМА), [[минерал]]. Формулаи кимиёияш Ca[B₂ВO₃ (OH)₅].4H₂O. Сохтори шӯшабандияш моноклинӣ. Шӯшаҳояш сутунчашакли кӯтоҳ. Дар шакли шуоӣ, сӯзаншакл, друзаӣ, жеодаӣ ва сферолитӣ вомехӯрад. Беранг, шаффоф, баъзан сафед, андаке гулобӣ ё хокистарӣ. Дар ҳавои кушод сатҳаш хира ва бо хокаи сафед пӯшида мешавад. Хокааш сафед. Ҷилояш шишагун. Мурт. Қабатпайвандияш (гусехташ) мукаммал. Ҷои шикасташ ноҳамвор ва зинадор. Сахтияш аз рӯи ҷадвали Моос 2–2,5. Вазни хоссаш 1,87. Дар кӯлҳо ва ҳавзҳои гарму баста ҳамроҳи хлоридҳо, эвапоритҳо ва дар минтақаҳои фарсоиши конҳои намаки ош ва боратҳо таҳшин мешавад. Дар [[кӯли Индер]] (ғарби Қазоқистон), Фернес Крик, Водии Марг (Калифорния) захираҳо дорад. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Иниоит|8|муаллиф= }} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Кимиё]] a9n6czlowsfqjpmakqc6rqjqqktzjrx 0 334514 1490847 2026-10-23T06:33:18Z Сунатулло Сафарзода 108676 Саҳифаи нав: Инссенировка ({{lang-la|in}} – дар,{{lang-la|scaena}} – саҳна) — мувофиқ кунондани асари бадеӣ (назм ё наср) барои намоишҳои театр ва телевизион; песае, ки дар асоси асари бадеӣ (роман, повест ва ғ.) эҷод шудааст. Санъати инссенировка ошкор кардани ғояи асосии асари инссенир... 1490847 wikitext text/x-wiki Инссенировка ({{lang-la|in}} – дар,{{lang-la|scaena}} – саҳна) — мувофиқ кунондани асари бадеӣ (назм ё наср) барои намоишҳои театр ва телевизион; песае, ки дар асоси асари бадеӣ (роман, повест ва ғ.) эҷод шудааст. Санъати инссенировка ошкор кардани ғояи асосии асари инссенировкашавандаро бо роҳи эҷоди песа, ки тамоми амалиёти мантиқӣ ва хусусиятҳои қаҳрамонони асари бадеиро дар бар мегирад, тақозо менамояд. Бори нахуст Инссенировка солҳои 1702–03, дар замони ҳукмронии Пётри I (дар Театри Я. Кунст) дар Руссия намоиш дода шуд, ки А. Шаховский асосгузори он буд. Ба саҳна гузоштани асарҳои бозсозишуда («Фаввораи Боғчасарой», «Бандии Қафқоз», «Руслан ва Людмила»-и А. С. Пушкин ва асарҳои дигар нависандагони машҳур) аз ибтидои асри 19 дар театри рус оғоз ёфта буд. Баъдан инссенировка ба барномаи бисёр театрҳои Аврупои Ғарбӣ ворид гардида, маъмул шуд, ки «Эсмиралда» (аз рӯи романи «Калисои модархудои Порис»-и В. М. Ҳюго) аз ҷумлаи онҳо мебошад. Дар давраи Иттиҳоди Шӯравӣ инссенировка ҳамчун навъи мустақили драматургия шинохта шуд. Дар саҳнаи театрҳои шӯравӣ, аз ҷумла, театрҳои Тоҷикистон, инссенировкаҳои асарҳои нависандагони машҳури рус А. С. Пушкин, Н. В. Гогол, И. С. Тургенев, А. Н. Толстой, М. Горкий, инчунин, муаллифони шӯравӣ: В. Иванов («Бронепоезд 14-69»), Н. А. Островский («Пӯлод чӣ тавр обутоб ёфт»), П. А. Павленко («Бахт») ва ғ. ба саҳна гузошта шуда, инссенировкаи романҳои В. Ҳюго, Ч. Диккенс, Г. Фаст ба барномаи бисёр театрҳо ворид гардиданд. Дар театрҳои Тоҷикистон дар баробари баъзе асарҳои машҳури ҷаҳонӣ инссенировкаҳои «Бежан ва Манижа» (аз рӯи достони «Бежан ва Манижа»-и Фирдавсӣ), «Тошбек ва Гулқурбон» (аз рӯи достони М. Миршакар), «Қиссаи модар» (аз рӯи ҳикояи М. Горкий) ва ғ. таҳия ва ба саҳна гузошта шуда, маъруфият пайдо карданд. Инссенировка аз асарҳои драмавӣ фарқ дорад. Муаллифи инссенировка сужет, зиддият (конфликт) ва персонажҳоро озодона интихоб карда наметавонад. Муаллиф дар ин маврид тобеи асари инссенировкашаванда аст. Ҳангоми инссенировка мазмун, мақсад ва лаҳзаҳои асосии асари инссенировкашаванда (роман, повест, достон, ҳикоя ва ғ.) нигоҳ дошта мешаванд. Ҳадафи инссенировканавис офаридани чизи нав набуда, балки ба мухлисон дар шакли дигар расондани асар мебошад. Бино бар ин, барои инссенировка бештар асарҳои адибони машҳур ё асарҳои маъмул интихоб мешаванд. Худи нависанда ҳам метавонад асарҳояшро инссенировка кунад (масалан, «Тереза Ракиэн», «Золя», «Исрофкорон»-и В. П. Катаев ва ғ.). Инссенировкаро худи муаллифи асари бадеӣ (повест ва телеинсенировкаи «Парии ҷазира»-и А. Шукӯҳӣ) ё адиби дигар («Дохунда» ва «Духтари ноком»-и Ҷ. Икромӣ аз рӯи асарҳои С. Айнӣ) навишта метавонанд. Муаллифи инссенировка метавонад баъзе лаҳзаҳои асар ва ҳатто, сохти онро тағйир диҳад, инчунин, дар раванди таълиф эҷодкорона рафтор намояд. Чунин тағйиротро дар инссенировкаҳои «Коваи оҳангар»-и А. Лоҳутӣ ва «Рустаму Суҳроб»-и Ғ. Абдулло, «Заҳҳок»-и Н. Меликов (аз рӯи достонҳои «Шоҳнома»-и Фирдавсӣ) мушоҳида кардан мумкин аст. Инссенировка дар радио ва телевизион низ истифода мешавад. Дар радио инссенировка тавассути муколама (диалог) ва садоҳои муҳит сурат мегирад, ки онро «радиоинсcенировка» меноманд (масалан, Инссенировкаҳои «Фарзонафарзандони тоҷик»-и Н. Табаров ва «Афъӣ – мори марҷонӣ»-и Т. Зулфиқоров). Дар телевизиони тоҷик дар баробари асарҳои машҳури ҷаҳонӣ («Истгоҳи якрӯза»-и Ҷ. Лондон дар И.-и М. Хаёлов, «Нобино»-и Р. Брэдбери дар Инссенировкаи О. Абдуллоев), инчунин, як силсила асарҳои бадеии адибони тоҷик («Духтари ноком»-и С. Айнӣ, «Палатаи кунҷакӣ»-и Ф. Муҳаммадиев дар И.-ҳои Ҷ. Қуддус ва ғ.) низ дар шакли Инссенировка намоиш дода шудаанд. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Инссенировка|8|муаллиф= }} [[Гурӯҳ:Драма]] mldz0ogqswfpeda8py564x7qjhzir7a 1490848 1490847 2026-10-23T06:34:21Z Сунатулло Сафарзода 108676 1490848 wikitext text/x-wiki Инссенировка ({{lang-la|in}} – дар,{{lang-la|scaena}} – саҳна) — мувофиқ кунондани асари бадеӣ (назм ё наср) барои намоишҳои театр ва телевизион; песае, ки дар асоси асари бадеӣ (роман, повест ва ғ.) эҷод шудааст. Санъати инссенировка ошкор кардани ғояи асосии асари инссенировкашавандаро бо роҳи эҷоди песа, ки тамоми амалиёти мантиқӣ ва хусусиятҳои қаҳрамонони асари бадеиро дар бар мегирад, тақозо менамояд. Бори нахуст Инссенировка солҳои 1702–03, дар замони ҳукмронии Пётри I (дар Театри Я. Кунст) дар Руссия намоиш дода шуд, ки А. Шаховский асосгузори он буд. Ба саҳна гузоштани асарҳои бозсозишуда («Фаввораи Боғчасарой», «Бандии Қафқоз», «Руслан ва Людмила»-и А. С. Пушкин ва асарҳои дигар нависандагони машҳур) аз ибтидои асри 19 дар театри рус оғоз ёфта буд. Баъдан инссенировка ба барномаи бисёр театрҳои Аврупои Ғарбӣ ворид гардида, маъмул шуд, ки «Эсмиралда» (аз рӯи романи «Калисои модархудои Порис»-и В. М. Ҳюго) аз ҷумлаи онҳо мебошад. Дар давраи Иттиҳоди Шӯравӣ инссенировка ҳамчун навъи мустақили драматургия шинохта шуд. Дар саҳнаи театрҳои шӯравӣ, аз ҷумла, театрҳои Тоҷикистон, инссенировкаҳои асарҳои нависандагони машҳури рус А. С. Пушкин, Н. В. Гогол, И. С. Тургенев, А. Н. Толстой, М. Горкий, инчунин, муаллифони шӯравӣ: В. Иванов («Бронепоезд 14-69»), Н. А. Островский («Пӯлод чӣ тавр обутоб ёфт»), П. А. Павленко («Бахт») ва ғ. ба саҳна гузошта шуда, инссенировкаи романҳои В. Ҳюго, Ч. Диккенс, Г. Фаст ба барномаи бисёр театрҳо ворид гардиданд. Дар театрҳои Тоҷикистон дар баробари баъзе асарҳои машҳури ҷаҳонӣ инссенировкаҳои «Бежан ва Манижа» (аз рӯи достони «Бежан ва Манижа»-и Фирдавсӣ), «Тошбек ва Гулқурбон» (аз рӯи достони М. Миршакар), «Қиссаи модар» (аз рӯи ҳикояи М. Горкий) ва ғ. таҳия ва ба саҳна гузошта шуда, маъруфият пайдо карданд. Инссенировка аз асарҳои драмавӣ фарқ дорад. Муаллифи инссенировка сужет, зиддият (конфликт) ва персонажҳоро озодона интихоб карда наметавонад. Муаллиф дар ин маврид тобеи асари инссенировкашаванда аст. Ҳангоми инссенировка мазмун, мақсад ва лаҳзаҳои асосии асари инссенировкашаванда (роман, повест, достон, ҳикоя ва ғ.) нигоҳ дошта мешаванд. Ҳадафи инссенировканавис офаридани чизи нав набуда, балки ба мухлисон дар шакли дигар расондани асар мебошад. Бино бар ин, барои инссенировка бештар асарҳои адибони машҳур ё асарҳои маъмул интихоб мешаванд. Худи нависанда ҳам метавонад асарҳояшро инссенировка кунад (масалан, «Тереза Ракиэн», «Золя», «Исрофкорон»-и В. П. Катаев ва ғ.). Инссенировкаро худи муаллифи асари бадеӣ (повест ва телеинсенировкаи «Парии ҷазира»-и А. Шукӯҳӣ) ё адиби дигар («Дохунда» ва «Духтари ноком»-и Ҷ. Икромӣ аз рӯи асарҳои С. Айнӣ) навишта метавонанд. Муаллифи инссенировка метавонад баъзе лаҳзаҳои асар ва ҳатто, сохти онро тағйир диҳад, инчунин, дар раванди таълиф эҷодкорона рафтор намояд. Чунин тағйиротро дар инссенировкаҳои «Коваи оҳангар»-и А. Лоҳутӣ ва «Рустаму Суҳроб»-и Ғ. Абдулло, «Заҳҳок»-и Н. Меликов (аз рӯи достонҳои «Шоҳнома»-и Фирдавсӣ) мушоҳида кардан мумкин аст. Инссенировка дар радио ва телевизион низ истифода мешавад. Дар радио инссенировка тавассути муколама (диалог) ва садоҳои муҳит сурат мегирад, ки онро «радиоинсcенировка» меноманд (масалан, Инссенировкаҳои «Фарзонафарзандони тоҷик»-и Н. Табаров ва «Афъӣ – мори марҷонӣ»-и Т. Зулфиқоров). Дар телевизиони тоҷик дар баробари асарҳои машҳури ҷаҳонӣ («Истгоҳи якрӯза»-и Ҷ. Лондон дар И.-и М. Хаёлов, «Нобино»-и Р. Брэдбери дар Инссенировкаи О. Абдуллоев), инчунин, як силсила асарҳои бадеии адибони тоҷик («Духтари ноком»-и С. Айнӣ, «Палатаи кунҷакӣ»-и Ф. Муҳаммадиев дар И.-ҳои Ҷ. Қуддус ва ғ.) низ дар шакли Инссенировка намоиш дода шудаанд. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Инссенировка|8|муаллиф= }} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Драма]] p41g4xox838os702savypznz4q1j8fw 1490849 1490848 2026-10-23T06:57:36Z Сунатулло Сафарзода 108676 1490849 wikitext text/x-wiki '''Инссенировка''' ({{lang-la|in}} – дар,{{lang-la|scaena}} – саҳна) — мувофиқ кунондани асари бадеӣ (назм ё наср) барои намоишҳои театр ва телевизион; песае, ки дар асоси асари бадеӣ ([[роман]], [[повест]] ва ғ.) эҷод шудааст. == Таърих == Санъати инссенировка ошкор кардани ғояи асосии асари инссенировкашавандаро бо роҳи эҷоди песа, ки тамоми амалиёти мантиқӣ ва хусусиятҳои қаҳрамонони асари бадеиро дар бар мегирад, тақозо менамояд. Бори нахуст Инссенировка солҳои 1702–03, дар замони ҳукмронии [[Пётр I|Пётри I]] (дар Театри Я. Кунст) дар Руссия намоиш дода шуд, ки А. Шаховский асосгузори он буд. Ба саҳна гузоштани асарҳои бозсозишуда («Фаввораи Боғчасарой», «Бандии Қафқоз», «Руслан ва Людмила»-и А. С. Пушкин ва асарҳои дигар нависандагони машҳур) аз ибтидои асри 19 дар театри рус оғоз ёфта буд. Баъдан инссенировка ба барномаи бисёр театрҳои Аврупои Ғарбӣ ворид гардида, маъмул шуд, ки «Эсмиралда» (аз рӯи романи «Калисои модархудои Порис»-и В. М. Ҳюго) аз ҷумлаи онҳо мебошад. == Инссенировка дар замони Шӯравӣ == Дар давраи Иттиҳоди Шӯравӣ инссенировка ҳамчун навъи мустақили [[драматургия]] шинохта шуд. Дар саҳнаи театрҳои шӯравӣ, аз ҷумла, театрҳои Тоҷикистон, инссенировкаҳои асарҳои нависандагони машҳури рус А. С. Пушкин, Н. В. Гогол, И. С. Тургенев, А. Н. Толстой, М. Горкий, инчунин, муаллифони шӯравӣ: В. Иванов («Бронепоезд 14-69»), Н. А. Островский («Пӯлод чӣ тавр обутоб ёфт»), П. А. Павленко («Бахт») ва ғ. ба саҳна гузошта шуда, инссенировкаи романҳои В. Ҳюго, Ч. Диккенс, Г. Фаст ба барномаи бисёр театрҳо ворид гардиданд. Дар театрҳои Тоҷикистон дар баробари баъзе асарҳои машҳури ҷаҳонӣ инссенировкаҳои «Бежан ва Манижа» (аз рӯи достони «Бежан ва Манижа»-и Фирдавсӣ), «Тошбек ва Гулқурбон» (аз рӯи достони М. Миршакар), «Қиссаи модар» (аз рӯи ҳикояи М. Горкий) ва ғ. таҳия ва ба саҳна гузошта шуда, маъруфият пайдо карданд. == Асарҳои намоишдодашудаи адибони тоҷик == Инссенировка аз [[асарҳои драмавӣ]] фарқ дорад. Муаллифи инссенировка сужет, зиддият (конфликт) ва персонажҳоро озодона интихоб карда наметавонад. Муаллиф дар ин маврид тобеи асари инссенировкашаванда аст. Ҳангоми инссенировка мазмун, мақсад ва лаҳзаҳои асосии асари инссенировкашаванда (роман, повест, достон, ҳикоя ва ғ.) нигоҳ дошта мешаванд. Ҳадафи инссенировканавис офаридани чизи нав набуда, балки ба мухлисон дар шакли дигар расондани асар мебошад. Бино бар ин, барои инссенировка бештар асарҳои адибони машҳур ё асарҳои маъмул интихоб мешаванд. Худи нависанда ҳам метавонад асарҳояшро инссенировка кунад (масалан, «Тереза Ракиэн», «Золя», «Исрофкорон»-и В. П. Катаев ва ғ.). Инссенировкаро худи муаллифи асари бадеӣ (повест ва телеинсенировкаи «Парии ҷазира»-и А. Шукӯҳӣ) ё адиби дигар («Дохунда» ва «Духтари ноком»-и Ҷ. Икромӣ аз рӯи асарҳои С. Айнӣ) навишта метавонанд. Муаллифи инссенировка метавонад баъзе лаҳзаҳои асар ва ҳатто, сохти онро тағйир диҳад, инчунин, дар раванди таълиф эҷодкорона рафтор намояд. Чунин тағйиротро дар инссенировкаҳои «Коваи оҳангар»-и А. Лоҳутӣ ва «Рустаму Суҳроб»-и Ғ. Абдулло, «Заҳҳок»-и Н. Меликов (аз рӯи достонҳои «Шоҳнома»-и Фирдавсӣ) мушоҳида кардан мумкин аст. Инссенировка дар радио ва телевизион низ истифода мешавад. Дар радио инссенировка тавассути муколама (диалог) ва садоҳои муҳит сурат мегирад, ки онро «радиоинсcенировка» меноманд (масалан, инссенировкаҳои «Фарзонафарзандони тоҷик»-и Н. Табаров ва «Афъӣ – мори марҷонӣ»-и Т. Зулфиқоров). Дар телевизиони тоҷик дар баробари асарҳои машҳури ҷаҳонӣ («Истгоҳи якрӯза»-и Ҷ. Лондон дар инссенировкаи М. Хаёлов, «Нобино»-и Р. Брэдбери дар Инссенировкаи О. Абдуллоев), инчунин, як силсила асарҳои бадеии адибони тоҷик («Духтари ноком»-и С. Айнӣ, «Палатаи кунҷакӣ»-и Ф. Муҳаммадиев дар И.-ҳои Ҷ. Қуддус ва ғ.) низ дар шакли инссенировка намоиш дода шудаанд. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Инссенировка|8|муаллиф= }} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Драма]] [[Гурӯҳ:Драматургия]] 9bn6hvodnw14u1qtcnx8a6vmuwxq5lv 0 334515 1490851 2026-10-23T07:09:46Z VASHGIRD 8035 Саҳифаи нав: {{Олим |ном = Рустам Ҷӯраев |номи аслӣ = |тасвир = |бар = |тавсифи тасвир = |таърихи таваллуд = 1937 |зодгоҳ = [[Понғоз]], {{маҳалли таваллуд|ноҳияи Ашт}}, [[вилояти Ленинобод]], [[ҶШС Тоҷикистон]] |таърихи даргузашт = 2.2.1995 |маҳалли даргузаш... 1490851 wikitext text/x-wiki {{Олим |ном = Рустам Ҷӯраев |номи аслӣ = |тасвир = |бар = |тавсифи тасвир = |таърихи таваллуд = 1937 |зодгоҳ = [[Понғоз]], {{маҳалли таваллуд|ноҳияи Ашт}}, [[вилояти Ленинобод]], [[ҶШС Тоҷикистон]] |таърихи даргузашт = 2.2.1995 |маҳалли даргузашт = [[Душанбе]], [[Тоҷикистон]] |шаҳрвандӣ = {{Парчамбандӣ|Тоҷикистон}} |фазои илмӣ = [[забоншиносӣ]], [[этимология]], [[эроншиносӣ]] |ҷойҳои кор = [[Донишгоҳи миллии Тоҷикистон]], [[Донишгоҳи давлатии Кӯлоб ба номи Абуабдуллоҳи Рӯдакӣ|Донишгоҳи давлатии Кӯлоб]], [[Донишкадаи давлатии санъати Тоҷикистон ба номи М. Турсунзода]] |дараҷаи илмӣ = [[номзади илмҳои филология]] (1964) |унвонҳои илмӣ = [[дотсент]] |алма-матер = [[Донишгоҳи давлатии Тоҷикистон]], [[Донишгоҳи давлатии Санкт-Петербург|Донишгоҳи давлатии Ленинград]] |роҳбари илмӣ = М. Н. Боголюбов |шогирдони маъруф = |маъруф ба = таҳқиқи этимология ва таърихи забони тоҷикӣ |фарзандон = [[Мушаррафа Ҷӯраева]], [[Муаттара Ҷӯраева]] |мукофоту ҷоизаҳо = }} '''Рустам Ҷӯраев''' (''Ҷӯраев Рустам''; [[1937]], деҳаи [[Понғоз]], [[Ноҳияи Ашт]] — [[2 феврал]]и [[1995]], [[Душанбе]]) — [[забоншиносон|забоншинос]] ва [[этимология|этимолог]]и тоҷик, номзади илмҳои филология (1964), дотсент. Муҳаққиқи таърихи забони тоҷикӣ ва эроншиносӣ<ref name="jumhuriyat">{{cite web |url=https://jumhuriyat.tj/ |title=Ба дониш равонро тавонгар кунед |publisher=Ҷумҳурият |date=2024-05-04 |accessdate=2026-10-23}}</ref>. == Зиндагинома == Рустам Ҷӯраев соли 1937 дар деҳаи [[Понғоз]]и [[ноҳияи Ашт]] ба дунё омадааст. Солҳои 1944—1951 дар мактаби 7-солаи Понғоз, солҳои 1951—1954 дар мактаб-интернати №1-и ноҳияи Ашт таҳсил намуда, солҳои 1954—1959 факултети таъриху филологияи Донишгоҳи давлатии Тоҷикистонро (ҳоло [[Донишгоҳи миллии Тоҷикистон]]) бо баҳои аъло хатм кардааст. Солҳои 1959—1960 ба ҳайси ходими хурди илмии Институти тадқиқотии илмҳои педагогӣ фаъолият намуда, ҳамзамон аспиранти Донишгоҳи давлатии Тоҷикистон буд. Солҳои 1960—1962 дар аспирантураи кафедраи филологияи эронии Донишгоҳи давлатии Ленинград таҳсил кардааст. Солҳои 1962—1967 ассистент, муаллими калон, дотсент ва мудири сектори илми Донишгоҳи давлатии Тоҷикистон буд. Солҳои 1967—1969 ҳамчун мутарҷим дар [[Афғонистон]] хизмат намудааст. Пас аз бозгашт, солҳои 1969—1971 ба ҳайси дотсенти кафедраи забони тоҷикӣ ва мудири кафедраи забони русӣ ва забоншиносии умумии ДМТ кор кард. Солҳои 1971—1976 дотсент ва мудири кафедраи байнифакултетии забони русии Институти давлатии педагогии Кӯлоб (ҳоло [[Донишгоҳи давлатии Кӯлоб ба номи Абуабдуллоҳи Рӯдакӣ]]) буд. Солҳои 1976—1979 коромӯз-муҳаққиқи Донишгоҳи давлатии Ленинград ба номи А. А. Жданов буд ва аз соли 1979 фаъолияташро дар Институти педагогии Кӯлоб идома дод. Баъдан ба ҳайси ноиби ректор оид ба шуъбаи ғоибона ва ноиби ректор оид ба корҳои илмии [[Донишкадаи давлатии санъати Тоҷикистон ба номи М. Турсунзода]] адои вазифа намудааст. Солҳои 1990—1995 дотсенти кафедраи байнифакултетии забон ва адабиёти ДМТ буд. 2 феврали соли 1995 дар синни 58-солагӣ аз олам чашм пӯшид. === Оила === Духтари ӯ [[Мушаррафа Ҷӯраева]] (1965—2026) доктори илмҳои филология ва профессор, ва духтари дигараш Муаттара Ҷӯраева рӯзноманигор ва ровии телевизион мебошанд. == Фаъолияти илмӣ == Рустам Ҷӯраев парвардаи мактаби илмии эроншиноси рус, профессор М. Н. Боголюбов буд. Соли 1964 дар Шурои диссертатсионии Донишгоҳи давлатии Ленинград рисолаи номзадии худро зери мавзуи «Тадқиқи грамматикии ёдгории забони тоҷикӣ-форсии асри XII (дар мисоли «Асрор-ут-тавҳид»)» дифоъ кард. Ин рисола аз ҷониби эроншиносони маъруф А. Л. Грюнберг, А. З. Розенфелд ва А. Н. Болдирев баланд арзёбӣ гардид. Муаллифи беш аз 60 асари илмӣ, методӣ ва оммавӣ мебошад. Пажӯҳишҳои ӯ масъалаҳои муҳимми таърихи забонҳои эронӣ, грамматикаи таърихӣ, этимология ва забоншиносии муқоисавиро фаро мегиранд. == Осори аслиӣ == === Китобҳо ва дастурҳо === * «Из истории времени модальных значений глагольных форм таджикского и персидского языков» (1962) * «Грамматическое описание языка „Асрор-ут-тавҳид“ – таджикского и персидского памятника XII века» (1964) * «Дадажон Таджиевич Таджиев (Краткий очерк жизни и научно-педагогической деятельности с приложением библиографии)» (1965, ҳамроҳ бо А. Юнусов) * «Очерки по истории грамматики таджикского и персидского языков» (1972) * «Дастур оид ба дарсҳои амалии таърихи забони тоҷикӣ» (1972) * «Этимологияи 100 калима» (1985) * «Пособие по изучению терминологии культуры и искусства языка дари Афганистана» (1987) == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Пайвандҳо == * [https://jumhuriyat.tj/ Ба дониш равонро тавонгар кунед] — Рӯзномаи «Ҷумҳурият», 04.05.2024, №105. [[Гурӯҳ:Забоншиносони Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Номзадони илми филология]] [[Гурӯҳ:Омӯзгорони Донишгоҳи миллии Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Хатмкардагони Донишгоҳи миллии Тоҷикистон]] owbhe8qbklm7rgj38h83oqxygb2rlb4 1490852 1490851 2026-10-23T07:12:05Z VASHGIRD 8035 1490852 wikitext text/x-wiki {{Олим |ном = Рустам Ҷӯраев |номи аслӣ = |тасвир = |бар = |тавсифи тасвир = |таърихи таваллуд = 1937 |зодгоҳ = [[Понғоз]], {{маҳалли таваллуд|ноҳияи Ашт}}, [[вилояти Ленинобод]], [[ҶШС Тоҷикистон]] |таърихи даргузашт = 2.2.1995 |маҳалли даргузашт = [[Душанбе]], [[Тоҷикистон]] |шаҳрвандӣ = {{Парчамбандӣ|Тоҷикистон}} |фазои илмӣ = [[забоншиносӣ]], [[этимология]], [[эроншиносӣ]] |ҷойҳои кор = [[Донишгоҳи миллии Тоҷикистон]], [[Донишгоҳи давлатии Кӯлоб ба номи Абуабдуллоҳи Рӯдакӣ|Донишгоҳи давлатии Кӯлоб]], [[Донишкадаи давлатии санъати Тоҷикистон ба номи М. Турсунзода]] |дараҷаи илмӣ = [[номзади илмҳои филология]] (1964) |унвонҳои илмӣ = [[дотсент]] |алма-матер = [[Донишгоҳи давлатии Тоҷикистон]], [[Донишгоҳи давлатии Санкт-Петербург|Донишгоҳи давлатии Ленинград]] |роҳбари илмӣ = М. Н. Боголюбов |шогирдони маъруф = |маъруф ба = таҳқиқи этимология ва таърихи забони тоҷикӣ |фарзандон = [[Мушаррафа Ҷӯраева]], [[Муаттара Ҷӯраева]] |мукофоту ҷоизаҳо = }} '''Рустам Ҷӯраев''' (''Ҷӯраев Рустам''; [[1937]], деҳаи [[Понғоз]], [[Ноҳияи Ашт]] — [[2 феврал]]и [[1995]], [[Душанбе]]) — [[Забоншиносӣ|забоншиноси]] тоҷик, номзади илмҳои филология (1964), дотсент. == Зиндагинома == Рустам Ҷӯраев соли 1937 дар деҳаи [[Понғоз]]и [[ноҳияи Ашт]] ба дунё омадааст. Солҳои 1944—1951 дар мактаби 7-солаи Понғоз, солҳои 1951—1954 дар мактаб-интернати №1-и ноҳияи Ашт таҳсил намуда, солҳои 1954—1959 факултети таъриху филологияи Донишгоҳи давлатии Тоҷикистонро (ҳоло [[Донишгоҳи миллии Тоҷикистон]]) бо баҳои аъло хатм кардааст. Солҳои 1959—1960 ба ҳайси ходими хурди илмии Институти тадқиқотии илмҳои педагогӣ фаъолият намуда, ҳамзамон аспиранти Донишгоҳи давлатии Тоҷикистон буд. Солҳои 1960—1962 дар аспирантураи кафедраи филологияи эронии Донишгоҳи давлатии Ленинград таҳсил кардааст. Солҳои 1962—1967 ассистент, муаллими калон, дотсент ва мудири сектори илми Донишгоҳи давлатии Тоҷикистон буд. Солҳои 1967—1969 ҳамчун мутарҷим дар [[Афғонистон]] хизмат намудааст. Пас аз бозгашт, солҳои 1969—1971 ба ҳайси дотсенти кафедраи забони тоҷикӣ ва мудири кафедраи забони русӣ ва забоншиносии умумии ДМТ кор кард. Солҳои 1971—1976 дотсент ва мудири кафедраи байнифакултетии забони русии [[Донишгоҳи давлатии Кӯлоб|Институти давлатии педагогии Кӯлоб]] буд. Солҳои 1976—1979 коромӯз-муҳаққиқи Донишгоҳи давлатии Ленинград ба номи А. А. Жданов буд ва аз соли 1979 фаъолияташро дар Институти педагогии Кӯлоб идома дод. Баъдан ба ҳайси ноиби ректор оид ба шуъбаи ғоибона ва ноиби ректор оид ба корҳои илмии [[Донишкадаи давлатии санъати Тоҷикистон ба номи М. Турсунзода]] адои вазифа намудааст. Солҳои 1990—1995 дотсенти кафедраи байнифакултетии забон ва адабиёти ДМТ буд. === Оила === Духтари ӯ [[Мушаррафа Ҷӯраева]] (1965—2026) доктори илмҳои филология ва профессор, ва духтари дигараш [[Муаттара Ҷӯраева]] рӯзноманигор ва ровии телевизион мебошанд. == Фаъолияти илмӣ == Рустам Ҷӯраев парвардаи мактаби илмии эроншиноси рус, профессор М. Н. Боголюбов буд. Соли 1964 дар Шурои диссертатсионии Донишгоҳи давлатии Ленинград рисолаи номзадии худро зери мавзуи «Тадқиқи грамматикии ёдгории забони тоҷикӣ-форсии асри XII (дар мисоли «Асрор-ут-тавҳид»)» дифоъ кард. Ин рисола аз ҷониби эроншиносони маъруф А. Л. Грюнберг, А. З. Розенфелд ва А. Н. Болдирев баланд арзёбӣ гардид. Муаллифи беш аз 60 асари илмӣ, методӣ ва оммавӣ мебошад. Пажӯҳишҳои ӯ масъалаҳои муҳимми таърихи забонҳои эронӣ, грамматикаи таърихӣ, этимология ва забоншиносии муқоисавиро фаро мегиранд. == Даргузашт == Рустам Ҷӯраев 2 феврали соли 1995 дар синни 58-солагӣ даргузашт. == Осор == * «Из истории времени модальных значений глагольных форм таджикского и персидского языков» (1962) * «Грамматическое описание языка „Асрор-ут-тавҳид“ – таджикского и персидского памятника XII века» (1964) * «Дадажон Таджиевич Таджиев (Краткий очерк жизни и научно-педагогической деятельности с приложением библиографии)» (1965, ҳамроҳ бо А. Юнусов) * «Очерки по истории грамматики таджикского и персидского языков» (1972) * «Дастур оид ба дарсҳои амалии таърихи забони тоҷикӣ» (1972) * «Этимологияи 100 калима» (1985) * «Пособие по изучению терминологии культуры и искусства языка дари Афганистана» (1987) == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Пайвандҳо == * [https://jumhuriyat.tj/ Ба дониш равонро тавонгар кунед] — Рӯзномаи «Ҷумҳурият», 04.05.2024, №105. [[Гурӯҳ:Забоншиносони Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Номзадони илми филология]] [[Гурӯҳ:Омӯзгорони Донишгоҳи миллии Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Хатмкардагони Донишгоҳи миллии Тоҷикистон]] 8kml7lnne6d97l82s7tcn6pbijvg20g 1490853 1490852 2026-10-23T07:13:01Z VASHGIRD 8035 1490853 wikitext text/x-wiki {{Олим |ном = Рустам Ҷӯраев |номи аслӣ = |тасвир = |бар = |тавсифи тасвир = |таърихи таваллуд = 1937 |зодгоҳ = [[Понғоз]], {{зодгоҳ|ноҳияи Ашт}}, [[вилояти Ленинобод]], [[ҶШС Тоҷикистон]] |таърихи даргузашт = 2.2.1995 |маҳалли даргузашт = [[Душанбе]], [[Тоҷикистон]] |шаҳрвандӣ = {{Парчамбандӣ|Тоҷикистон}} |фазои илмӣ = [[забоншиносӣ]], [[этимология]], [[эроншиносӣ]] |ҷойҳои кор = [[Донишгоҳи миллии Тоҷикистон]], [[Институти давлатии педагогии Кӯлоб]], [[Донишкадаи давлатии санъати Тоҷикистон]] |дараҷаи илмӣ = [[номзади илмҳои филология]] (1964) |унвонҳои илмӣ = [[дотсент]] |алма-матер = [[Донишгоҳи давлатии Тоҷикистон]], [[Донишгоҳи давлатии Санкт-Петербург|Донишгоҳи давлатии Ленинград]] |роҳбари илмӣ = М. Н. Боголюбов |шогирдони маъруф = |маъруф ба = таҳқиқи этимология ва таърихи забони тоҷикӣ |фарзандон = [[Мушаррафа Ҷӯраева]], [[Муаттара Ҷӯраева]] |мукофоту ҷоизаҳо = }} '''Рустам Ҷӯраев''' (''Ҷӯраев Рустам''; [[1937]], деҳаи [[Понғоз]], [[Ноҳияи Ашт]] — [[2 феврал]]и [[1995]], [[Душанбе]]) — [[Забоншиносӣ|забоншиноси]] тоҷик, номзади илмҳои филология (1964), дотсент. == Зиндагинома == Рустам Ҷӯраев соли 1937 дар деҳаи [[Понғоз]]и [[ноҳияи Ашт]] ба дунё омадааст. Солҳои 1944—1951 дар мактаби 7-солаи Понғоз, солҳои 1951—1954 дар мактаб-интернати №1-и ноҳияи Ашт таҳсил намуда, солҳои 1954—1959 факултети таъриху филологияи Донишгоҳи давлатии Тоҷикистонро (ҳоло [[Донишгоҳи миллии Тоҷикистон]]) бо баҳои аъло хатм кардааст. Солҳои 1959—1960 ба ҳайси ходими хурди илмии Институти тадқиқотии илмҳои педагогӣ фаъолият намуда, ҳамзамон аспиранти Донишгоҳи давлатии Тоҷикистон буд. Солҳои 1960—1962 дар аспирантураи кафедраи филологияи эронии Донишгоҳи давлатии Ленинград таҳсил кардааст. Солҳои 1962—1967 ассистент, муаллими калон, дотсент ва мудири сектори илми Донишгоҳи давлатии Тоҷикистон буд. Солҳои 1967—1969 ҳамчун мутарҷим дар [[Афғонистон]] хизмат намудааст. Пас аз бозгашт, солҳои 1969—1971 ба ҳайси дотсенти кафедраи забони тоҷикӣ ва мудири кафедраи забони русӣ ва забоншиносии умумии ДМТ кор кард. Солҳои 1971—1976 дотсент ва мудири кафедраи байнифакултетии забони русии [[Донишгоҳи давлатии Кӯлоб|Институти давлатии педагогии Кӯлоб]] буд. Солҳои 1976—1979 коромӯз-муҳаққиқи Донишгоҳи давлатии Ленинград ба номи А. А. Жданов буд ва аз соли 1979 фаъолияташро дар Институти педагогии Кӯлоб идома дод. Баъдан ба ҳайси ноиби ректор оид ба шуъбаи ғоибона ва ноиби ректор оид ба корҳои илмии [[Донишкадаи давлатии санъати Тоҷикистон]] адои вазифа намудааст. Солҳои 1990—1995 дотсенти кафедраи байнифакултетии забон ва адабиёти ДМТ буд. === Оила === Духтари ӯ [[Мушаррафа Ҷӯраева]] (1965—2026) доктори илмҳои филология ва профессор, ва духтари дигараш [[Муаттара Ҷӯраева]] рӯзноманигор ва ровии телевизион мебошанд. == Фаъолияти илмӣ == Рустам Ҷӯраев парвардаи мактаби илмии эроншиноси рус, профессор М. Н. Боголюбов буд. Соли 1964 дар Шурои диссертатсионии Донишгоҳи давлатии Ленинград рисолаи номзадии худро зери мавзуи «Тадқиқи грамматикии ёдгории забони тоҷикӣ-форсии асри XII (дар мисоли «Асрор-ут-тавҳид»)» дифоъ кард. Ин рисола аз ҷониби эроншиносони маъруф А. Л. Грюнберг, А. З. Розенфелд ва А. Н. Болдирев баланд арзёбӣ гардид. Муаллифи беш аз 60 асари илмӣ, методӣ ва оммавӣ мебошад. Пажӯҳишҳои ӯ масъалаҳои муҳимми таърихи забонҳои эронӣ, грамматикаи таърихӣ, этимология ва забоншиносии муқоисавиро фаро мегиранд. == Даргузашт == Рустам Ҷӯраев 2 феврали соли 1995 дар синни 58-солагӣ даргузашт. == Осор == * «Из истории времени модальных значений глагольных форм таджикского и персидского языков» (1962) * «Грамматическое описание языка „Асрор-ут-тавҳид“ – таджикского и персидского памятника XII века» (1964) * «Дадажон Таджиевич Таджиев (Краткий очерк жизни и научно-педагогической деятельности с приложением библиографии)» (1965, ҳамроҳ бо А. Юнусов) * «Очерки по истории грамматики таджикского и персидского языков» (1972) * «Дастур оид ба дарсҳои амалии таърихи забони тоҷикӣ» (1972) * «Этимологияи 100 калима» (1985) * «Пособие по изучению терминологии культуры и искусства языка дари Афганистана» (1987) == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Пайвандҳо == * [https://jumhuriyat.tj/ Ба дониш равонро тавонгар кунед] — Рӯзномаи «Ҷумҳурият», 04.05.2024, №105. [[Гурӯҳ:Забоншиносони Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Номзадони илми филология]] [[Гурӯҳ:Омӯзгорони Донишгоҳи миллии Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Хатмкардагони Донишгоҳи миллии Тоҷикистон]] rr9lj5xu0im2z39y7oyjwyl8g23snym 1490855 1490853 2026-10-23T07:21:52Z VASHGIRD 8035 1490855 wikitext text/x-wiki {{Олим |ном = Рустам Ҷӯраев |номи аслӣ = |тасвир = |бар = |тавсифи тасвир = |таърихи таваллуд = 1937 |зодгоҳ = [[Понғоз]], {{зодгоҳ|ноҳияи Ашт}}, [[вилояти Ленинобод]], [[ҶШС Тоҷикистон]] |таърихи даргузашт = 2.2.1995 |маҳалли даргузашт = [[Душанбе]], [[Тоҷикистон]] |шаҳрвандӣ = {{Парчамбандӣ|Тоҷикистон}} |фазои илмӣ = [[забоншиносӣ]], [[этимология]], [[эроншиносӣ]] |ҷойҳои кор = [[Донишгоҳи миллии Тоҷикистон]], [[Институти давлатии педагогии Кӯлоб]], [[Донишкадаи давлатии санъати Тоҷикистон]] |дараҷаи илмӣ = {{дараҷаи илмӣ|номзад|илмҳои филология}} (1964) |унвонҳои илмӣ = {{унвонҳои илмӣ||1}} |алма-матер = [[Донишгоҳи давлатии Тоҷикистон]], [[Донишгоҳи давлатии Санкт-Петербург|Донишгоҳи давлатии Ленинград]] |роҳбари илмӣ = М. Н. Боголюбов |шогирдони маъруф = |маъруф ба = таҳқиқи этимология ва таърихи забони тоҷикӣ |фарзандон = [[Мушаррафа Ҷӯраева]], [[Муаттара Ҷӯраева]] |мукофоту ҷоизаҳо = }} '''Рустам Ҷӯраев''' (''Ҷӯраев Рустам''; [[1937]], деҳаи [[Понғоз]], [[Ноҳияи Ашт]] — [[2 феврал]]и [[1995]], [[Душанбе]]) — [[Забоншиносӣ|забоншиноси]] тоҷик, номзади илмҳои филология (1964), дотсент. == Зиндагинома == Рустам Ҷӯраев соли 1937 дар деҳаи [[Понғоз]]и [[ноҳияи Ашт]] ба дунё омадааст. Солҳои 1944—1951 дар мактаби 7-солаи Понғоз, солҳои 1951—1954 дар мактаб-интернати №1-и ноҳияи Ашт таҳсил намуда, солҳои 1954—1959 факултети таъриху филологияи Донишгоҳи давлатии Тоҷикистонро (ҳоло [[Донишгоҳи миллии Тоҷикистон]]) бо баҳои аъло хатм кардааст. Солҳои 1959—1960 ба ҳайси ходими хурди илмии Институти тадқиқотии илмҳои педагогӣ фаъолият намуда, ҳамзамон аспиранти Донишгоҳи давлатии Тоҷикистон буд. Солҳои 1960—1962 дар аспирантураи кафедраи филологияи эронии Донишгоҳи давлатии Ленинград таҳсил кардааст. Солҳои 1962—1967 ассистент, муаллими калон, дотсент ва мудири сектори илми Донишгоҳи давлатии Тоҷикистон буд. Солҳои 1967—1969 ҳамчун мутарҷим дар [[Афғонистон]] хизмат намудааст. Пас аз бозгашт, солҳои 1969—1971 ба ҳайси дотсенти кафедраи забони тоҷикӣ ва мудири кафедраи забони русӣ ва забоншиносии умумии ДМТ кор кард. Солҳои 1971—1976 дотсент ва мудири кафедраи байнифакултетии забони русии [[Донишгоҳи давлатии Кӯлоб|Институти давлатии педагогии Кӯлоб]] буд. Солҳои 1976—1979 коромӯз-муҳаққиқи Донишгоҳи давлатии Ленинград ба номи А. А. Жданов буд ва аз соли 1979 фаъолияташро дар Институти педагогии Кӯлоб идома дод. Баъдан ба ҳайси ноиби ректор оид ба шуъбаи ғоибона ва ноиби ректор оид ба корҳои илмии [[Донишкадаи давлатии санъати Тоҷикистон]] адои вазифа намудааст. Солҳои 1990—1995 дотсенти кафедраи байнифакултетии забон ва адабиёти ДМТ буд. === Оила === Духтари ӯ [[Мушаррафа Ҷӯраева]] (1965—2026) доктори илмҳои филология ва профессор, ва духтари дигараш [[Муаттара Ҷӯраева]] рӯзноманигор ва ровии телевизион мебошанд. == Фаъолияти илмӣ == Рустам Ҷӯраев парвардаи мактаби илмии эроншиноси рус, профессор М. Н. Боголюбов буд. Соли 1964 дар Шурои диссертатсионии Донишгоҳи давлатии Ленинград рисолаи номзадии худро зери мавзуи «Тадқиқи грамматикии ёдгории забони тоҷикӣ-форсии асри XII (дар мисоли «Асрор-ут-тавҳид»)» дифоъ кард. Ин рисола аз ҷониби эроншиносони маъруф А. Л. Грюнберг, А. З. Розенфелд ва А. Н. Болдирев баланд арзёбӣ гардид. Муаллифи беш аз 60 асари илмӣ, методӣ ва оммавӣ мебошад. Пажӯҳишҳои ӯ масъалаҳои муҳимми таърихи забонҳои эронӣ, грамматикаи таърихӣ, этимология ва забоншиносии муқоисавиро фаро мегиранд. == Даргузашт == Рустам Ҷӯраев 2 феврали соли 1995 дар синни 58-солагӣ даргузашт. == Осор == * «Из истории времени модальных значений глагольных форм таджикского и персидского языков» (1962) * «Грамматическое описание языка „Асрор-ут-тавҳид“ – таджикского и персидского памятника XII века» (1964) * «Дадажон Таджиевич Таджиев (Краткий очерк жизни и научно-педагогической деятельности с приложением библиографии)» (1965, ҳамроҳ бо А. Юнусов) * «Очерки по истории грамматики таджикского и персидского языков» (1972) * «Дастур оид ба дарсҳои амалии таърихи забони тоҷикӣ» (1972) * «Этимологияи 100 калима» (1985) * «Пособие по изучению терминологии культуры и искусства языка дари Афганистана» (1987) == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Пайвандҳо == * [https://jumhuriyat.tj/ Ба дониш равонро тавонгар кунед] — Рӯзномаи «Ҷумҳурият», 04.05.2024, №105. [[Гурӯҳ:Забоншиносони Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Номзадони илми филология]] [[Гурӯҳ:Омӯзгорони Донишгоҳи миллии Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Хатмкардагони Донишгоҳи миллии Тоҷикистон]] 1zawxpy5f121xm3bzmmmj7icttbcxt1 0 334516 1490854 2026-10-23T07:13:27Z VASHGIRD 8035 Тағйири масир ба [[Донишкадаи давлатии фарҳанг ва санъати Тоҷикистон]] 1490854 wikitext text/x-wiki #равона [[Донишкадаи давлатии фарҳанг ва санъати Тоҷикистон]] hlowultvf6a4o5l9z1pby3t2pn8a9ai 0 334517 1490857 2026-10-23T07:23:40Z VASHGIRD 8035 Саҳифаи нав: {{Шахс |ном = Муаттара Ҷӯраева |номи аслӣ = Ҷӯраева Муаттара Рустамовна |тасвир = |бар = |тавсифи тасвир = |таърихи таваллуд = 4.6.1975 |зодгоҳ = [[Душанбе]], [[ҶШС Тоҷикистон]] |таърихи даргузашт = |маҳалли даргузашт = |шаҳрвандӣ = {{П... 1490857 wikitext text/x-wiki {{Шахс |ном = Муаттара Ҷӯраева |номи аслӣ = Ҷӯраева Муаттара Рустамовна |тасвир = |бар = |тавсифи тасвир = |таърихи таваллуд = 4.6.1975 |зодгоҳ = [[Душанбе]], [[ҶШС Тоҷикистон]] |таърихи даргузашт = |маҳалли даргузашт = |шаҳрвандӣ = {{Парчамбандӣ|Тоҷикистон}} |пеша = {{рӯзноманигор|Тоҷикистон}}, [[наттоқ]]и телевизион, [[соҳибкор]] |соли фаъолият = 1995—2012 |корфармо = [[Телевизиони Тоҷикистон]] |алма-матер = [[Донишгоҳи миллии Тоҷикистон]] (2003) |осор = «Ҷилои ситораҳои телевизион» |мукофоту ҷоизаҳо = Ҷоизаи ба номи Абулқосим Лоҳутӣ (2003) |падар = [[Рустам Ҷӯраев]] |хоҳар = [[Мушаррафа Ҷӯраева]] |фарзандон = 2 писар (Акмал, Икром) }} '''Муаттара Ҷӯраева''' (''Ҷӯраева Муаттара Рустамовна''; зод. [[4 июн]]и [[1975]], [[Душанбе]]) — [[рӯзноманигор]] ва [[наттоқ]]и шинохтаи телевизиони Тоҷикистон. Барандаи Ҷоизаи ба номи Абулқосим Лоҳутӣ (2003)<ref name="sputnik">{{cite web |url=https://sputnik.tj/20150311/1014719386.html |title=Оғози муҳокимаи додгоҳии наттоқи телевизион Муаттара Ҷӯраева |publisher=Sputnik Тоҷикистон |date=2015-03-11 |accessdate=2026-10-23}}</ref>. == Зиндагинома == Муаттара Ҷӯраева 4 июни соли 1975 дар шаҳри [[Душанбе]] дар оилаи забоншиноси маъруф [[Рустам Ҷӯраев]] ба дунё омадааст. Мактаби миёнаи №60-и шаҳри Душанберо хатм намуда, сипас таҳсилро дар факултаи филологияи Донишгоҳи давлатии миллии Тоҷикистон (ҳоло [[Донишгоҳи миллии Тоҷикистон]]) идома додааст. Соли 2003 иловатан факултаи молия ва қарзи ҳамин донишгоҳро хатм кардааст. Ду писар бо номҳои Акмал ва Икром дорад. == Фаъолияти касбӣ ва сиёсӣ == Соли 2000, дар синни 25-солагӣ мудири шуъбаи наттоқони Телевизиони давлатии Тоҷикистон таъин гардид. Тайи 12 сол дар Шабакаи аввали телевизиони давлатӣ наттоқи барномаи ахборотӣ-таҳлилии «Ахбор» ба забонҳои тоҷикӣ ва русӣ, инчунин муҷрии намоишҳои телевизионии «Субҳ» буд. Солҳои 2004—2005 ба ҳайси сардабири идораи эҷодии «Субҳи Тоҷикистон» фаъолият намуд<ref name="millat">{{cite web |url=http://www.millat.tj/ |title=Соҳибҷашн: Муаттара Ҷӯраева |publisher=Миллат |date=2020-06-04 |accessdate=2026-10-23}}</ref>. Дар интихоботи парлумонии соли 2005 аз ҳавзаи интихоботии Ашт (зодгоҳи падараш) номзад ба вакилии Маҷлиси намояндагони Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон буд ва ба даври дуюми интихобот роҳ ёфт. Баъд аз хатми фаъолият дар телевизион, ба тиҷорат ва нашри маҷаллаи муҷаллои «Ҷаҳоннамо» рӯ овард. Октябри соли 2014 боздошт шуда, соли 2015 бо ҳукми Додгоҳи ноҳияи Исмоили Сомонии шаҳри Душанбе маҳкум гардид. Соли 2019 аз зиндон озод шуд<ref name="millat" />. == Осор ва ҷоизаҳо == * Муаллифи китоби «Ҷилои ситораҳои телевизион». * Барандаи Ҷоизаи ба номи Абулқосим Лоҳутии Иттиҳодияи журналистони Тоҷикистон (2003). == Эзоҳ == {{эзоҳ}} [[Гурӯҳ:Задагони Душанбе]] [[Гурӯҳ:Наттоқони Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Барандагони ҷоизаи ба номи Лоҳутӣ]] [[Гурӯҳ:Хатмкардагони Донишгоҳи миллии Тоҷикистон]] b7h15mzj0lf5fl5eu4tx65p170csbag 1490858 1490857 2026-10-23T07:27:03Z VASHGIRD 8035 1490858 wikitext text/x-wiki {{Шахс |ном = Муаттара Ҷӯраева |номи аслӣ = Ҷӯраева Муаттара Рустамовна |тасвир = |бар = |тавсифи тасвир = |таърихи таваллуд = 4.6.1975 |зодгоҳ = [[Душанбе]], [[ҶШС Тоҷикистон]] |таърихи даргузашт = |маҳалли даргузашт = |шаҳрвандӣ = {{Парчамбандӣ|Тоҷикистон}} |пеша = {{рӯзноманигор|Тоҷикистон}}, [[наттоқ]]и телевизион, [[соҳибкор]] |соли фаъолият = 1995—2012 |корфармо = [[Телевизиони Тоҷикистон]] |алма-матер = [[Донишгоҳи миллии Тоҷикистон]] (2003) |осор = «Ҷилои ситораҳои телевизион» |мукофоту ҷоизаҳо = Ҷоизаи ба номи Абулқосим Лоҳутӣ (2003) |падар = [[Рустам Ҷӯраев]] |хоҳар = [[Мушаррафа Ҷӯраева]] |фарзандон = 2 писар (Акмал, Икром) }} '''Муаттара Ҷӯраева''' (''Ҷӯраева Муаттара Рустамовна''; зод. [[4 июн]]и [[1975]], [[Душанбе]]) — [[рӯзноманигор]] ва [[наттоқ]]и шинохтаи телевизиони Тоҷикистон. Барандаи Ҷоизаи ба номи Абулқосим Лоҳутӣ (2003). == Зиндагинома == Муаттара Ҷӯраева 4 июни соли 1975 дар шаҳри [[Душанбе]] дар оилаи забоншиноси маъруф [[Рустам Ҷӯраев]] ба дунё омадааст. Мактаби миёнаи №60-и шаҳри Душанберо хатм намуда, сипас таҳсилро дар факултаи филологияи [[Донишгоҳи давлатии миллии Тоҷикистон]] идома додааст. Соли 2003 иловатан факултаи молия ва қарзи ҳамин донишгоҳро хатм кардааст. === Хонавода === Ду писар бо номҳои Акмал ва Икром дорад. == Фаъолият == Соли 2000, дар синни 25-солагӣ мудири шуъбаи наттоқони Телевизиони давлатии Тоҷикистон таъин гардид. Тайи 12 сол дар Шабакаи аввали телевизиони давлатӣ наттоқи барномаи ахборотӣ-таҳлилии «Ахбор» ба забонҳои тоҷикӣ ва русӣ, инчунин муҷрии намоишҳои телевизионии «Субҳ» буд. Солҳои 2004—2005 ба ҳайси сардабири идораи эҷодии «Субҳи Тоҷикистон» фаъолият намуд. Дар интихоботи парлумонии соли 2005 аз ҳавзаи интихоботии Ашт (зодгоҳи падараш) номзад ба вакилии Маҷлиси намояндагони Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон буд ва ба даври дуюми интихобот роҳ ёфт. Баъд аз хатми фаъолият дар телевизион, ба тиҷорат ва нашри маҷаллаи муҷаллои «Ҷаҳоннамо» рӯ овард. == Зиндон == Октябри соли 2014 боздошт шуда, соли 2015 бо ҳукми Додгоҳи ноҳияи Исмоили Сомонии шаҳри Душанбе маҳкум гардид. Соли 2019 аз зиндон озод шуд<ref name="sputnik">{{cite web |url=https://sputnik.tj/20150311/1014719386.html |title=Оғози муҳокимаи додгоҳии наттоқи телевизион Муаттара Ҷӯраева |publisher=Sputnik Тоҷикистон |date=2015-03-11 |accessdate=2026-10-23}}</ref>. == Ҷоизаҳо == * Ҷоизаи ба номи Абулқосим Лоҳутӣ (2003). == Осор == * Ҷӯраева М. Ҷилои ситораҳои телевизион. – Д. : Эчод, 2003. – 220 с. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} [[Гурӯҳ:Задагони Душанбе]] [[Гурӯҳ:Наттоқони Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Барандагони ҷоизаи ба номи Лоҳутӣ]] [[Гурӯҳ:Хатмкардагони Донишгоҳи миллии Тоҷикистон]] dlio8gap5iezifpp8vrajl4uzcn0851 1490859 1490858 2026-10-23T07:29:30Z VASHGIRD 8035 1490859 wikitext text/x-wiki {{Шахс |ном = Муаттара Ҷӯраева |номи аслӣ = Ҷӯраева Муаттара Рустамовна |тасвир = |бар = |тавсифи тасвир = |таърихи таваллуд = 4.6.1975 |зодгоҳ = [[Душанбе]], [[ҶШС Тоҷикистон]] |таърихи даргузашт = |маҳалли даргузашт = |шаҳрвандӣ = {{Парчамбандӣ|Тоҷикистон}} |пеша = {{рӯзноманигор|Тоҷикистон}}, [[наттоқ]]и телевизион, [[соҳибкор]] |соли фаъолият = 1995—2012 |корфармо = [[Телевизиони Тоҷикистон]] |алма-матер = [[Донишгоҳи миллии Тоҷикистон]] (2003) |осор = «Ҷилои ситораҳои телевизион» |мукофоту ҷоизаҳо = Ҷоизаи ба номи Абулқосим Лоҳутӣ (2003) |падар = [[Рустам Ҷӯраев]] |хоҳар = [[Мушаррафа Ҷӯраева]] |фарзандон = 2 писар (Акмал, Икром) }} '''Муаттара Ҷӯраева''' (''Ҷӯраева Муаттара Рустамовна''; зод. [[4 июн]]и [[1975]], [[Душанбе]]) — [[рӯзноманигор]] ва [[наттоқ]]и шинохтаи телевизиони Тоҷикистон. Барандаи Ҷоизаи ба номи Абулқосим Лоҳутӣ (2003). == Зиндагинома == Муаттара Ҷӯраева 4 июни соли 1975 дар шаҳри [[Душанбе]] дар оилаи забоншиноси маъруф [[Рустам Ҷӯраев]] ба дунё омадааст. Мактаби миёнаи №60-и шаҳри Душанберо хатм намуда, сипас таҳсилро дар факултаи филологияи [[Донишгоҳи давлатии миллии Тоҷикистон]] идома додааст. Соли 2003 иловатан факултаи молия ва қарзи ҳамин донишгоҳро хатм кардааст. === Хонавода === Ду писар бо номҳои Акмал ва Икром дорад. == Фаъолият == Соли 2000, дар синни 25-солагӣ мудири шуъбаи наттоқони Телевизиони давлатии Тоҷикистон таъин гардид. Тайи 12 сол дар Шабакаи аввали телевизиони давлатӣ наттоқи барномаи ахборотӣ-таҳлилии «Ахбор» ба забонҳои тоҷикӣ ва русӣ, инчунин муҷрии намоишҳои телевизионии «Субҳ» буд. Солҳои 2004—2005 ба ҳайси сардабири идораи эҷодии «Субҳи Тоҷикистон» фаъолият намуд. Дар интихоботи парлумонии соли 2005 аз ҳавзаи интихоботии Ашт (зодгоҳи падараш) номзад ба вакилии Маҷлиси намояндагони Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон буд ва ба даври дуюми интихобот роҳ ёфт. Баъд аз хатми фаъолият дар телевизион, ба тиҷорат ва нашри маҷаллаи муҷаллои «Ҷаҳоннамо» рӯ овард. == Зиндон == Октябри соли 2014 боздошт шуда, соли 2015 бо ҳукми Додгоҳи ноҳияи Исмоили Сомонии шаҳри Душанбе маҳкум гардид. Соли 2019 аз зиндон озод шуд<ref name="sputnik">{{cite web |url=https://sputnik.tj/20150311/1014719386.html |title=Оғози муҳокимаи додгоҳии наттоқи телевизион Муаттара Ҷӯраева |publisher=Sputnik Тоҷикистон |date=2015-03-11 |accessdate=2026-10-23}}</ref>. == Ҷоизаҳо == * Ҷоизаи ба номи Абулқосим Лоҳутӣ (2003). == Осор == * Ҷӯраева М. Ҷилои ситораҳои телевизион. – Д. : Эчод, 2003. – 220 с<ref>{{Cite web|url=https://cyberleninka.ru/article/n/televidenie-sinamo-v-sisteme-smi-respubliki-tadzhikistan/pdf|title=Муллоев Ш. Б., Рахимов А. А. Телевидение «Синамо» в системе СМИ Республики Таджикистан|publisher=Вестник Педагогического университета. — 2025. — № 3 (116). — С. 252—258.}}</ref>. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} [[Гурӯҳ:Задагони Душанбе]] [[Гурӯҳ:Наттоқони Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Барандагони ҷоизаи ба номи Лоҳутӣ]] [[Гурӯҳ:Хатмкардагони Донишгоҳи миллии Тоҷикистон]] suf1klarqvirurs60zutylwmfdqmy03 1490860 1490859 2026-10-23T07:29:45Z VASHGIRD 8035 1490860 wikitext text/x-wiki {{Шахс |ном = Муаттара Ҷӯраева |номи аслӣ = Ҷӯраева Муаттара Рустамовна |тасвир = |бар = |тавсифи тасвир = |таърихи таваллуд = 4.6.1975 |зодгоҳ = [[Душанбе]], [[ҶШС Тоҷикистон]] |таърихи даргузашт = |маҳалли даргузашт = |шаҳрвандӣ = {{Парчамбандӣ|Тоҷикистон}} |пеша = {{рӯзноманигор|Тоҷикистон}}, [[наттоқ]]и телевизион, [[соҳибкор]] |соли фаъолият = 1995—2012 |корфармо = [[Телевизиони Тоҷикистон]] |алма-матер = [[Донишгоҳи миллии Тоҷикистон]] (2003) |осор = «Ҷилои ситораҳои телевизион» |мукофоту ҷоизаҳо = Ҷоизаи ба номи Абулқосим Лоҳутӣ (2003) |падар = [[Рустам Ҷӯраев]] |хоҳар = [[Мушаррафа Ҷӯраева]] |фарзандон = 2 писар (Акмал, Икром) }} '''Муаттара Ҷӯраева''' (''Ҷӯраева Муаттара Рустамовна''; зод. [[4 июн]]и [[1975]], [[Душанбе]]) — [[рӯзноманигор]] ва [[наттоқ]]и шинохтаи телевизиони Тоҷикистон. Барандаи Ҷоизаи ба номи Абулқосим Лоҳутӣ (2003). == Зиндагинома == Муаттара Ҷӯраева 4 июни соли 1975 дар шаҳри [[Душанбе]] дар оилаи забоншиноси маъруф [[Рустам Ҷӯраев]] ба дунё омадааст. Мактаби миёнаи №60-и шаҳри Душанберо хатм намуда, сипас таҳсилро дар факултаи филологияи [[Донишгоҳи давлатии миллии Тоҷикистон]] идома додааст. Соли 2003 иловатан факултаи молия ва қарзи ҳамин донишгоҳро хатм кардааст. === Хонавода === Ду писар бо номҳои Акмал ва Икром дорад. == Фаъолият == Соли 2000, дар синни 25-солагӣ мудири шуъбаи наттоқони Телевизиони давлатии Тоҷикистон таъин гардид. Тайи 12 сол дар Шабакаи аввали телевизиони давлатӣ наттоқи барномаи ахборотӣ-таҳлилии «Ахбор» ба забонҳои тоҷикӣ ва русӣ, инчунин муҷрии намоишҳои телевизионии «Субҳ» буд. Солҳои 2004—2005 ба ҳайси сардабири идораи эҷодии «Субҳи Тоҷикистон» фаъолият намуд. Дар интихоботи парлумонии соли 2005 аз ҳавзаи интихоботии Ашт (зодгоҳи падараш) номзад ба вакилии Маҷлиси намояндагони Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон буд ва ба даври дуюми интихобот роҳ ёфт. Баъд аз хатми фаъолият дар телевизион, ба тиҷорат ва нашри маҷаллаи муҷаллои «Ҷаҳоннамо» рӯ овард. == Зиндон == Октябри соли 2014 боздошт шуда, соли 2015 бо ҳукми Додгоҳи ноҳияи Исмоили Сомонии шаҳри Душанбе маҳкум гардид. Соли 2019 аз зиндон озод шуд<ref name="sputnik">{{cite web |url=https://sputnik.tj/20150311/1014719386.html |title=Оғози муҳокимаи додгоҳии наттоқи телевизион Муаттара Ҷӯраева |publisher=Sputnik Тоҷикистон |date=2015-03-11 |accessdate=2026-10-23}}</ref>. == Ҷоизаҳо == * Ҷоизаи ба номи Абулқосим Лоҳутӣ (2003). == Осор == * Ҷӯраева М. Ҷилои ситораҳои телевизион. – Д. : Эчод, 2003. – 220 с<ref>{{Cite web|url=https://cyberleninka.ru/article/n/televidenie-sinamo-v-sisteme-smi-respubliki-tadzhikistan/pdf|title=Муллоев Ш. Б., Рахимов А. А. Телевидение «Синамо» в системе СМИ Республики Таджикистан|publisher=Вестник Педагогического университета. — 2025. — № 3 (116). — С. 252—258.}}</ref>. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} [[Гурӯҳ:Наттоқони Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Барандагони ҷоизаи ба номи Лоҳутӣ]] [[Гурӯҳ:Хатмкардагони Донишгоҳи миллии Тоҷикистон]] ti7yml25kx0st3voke6njxxax5c1888 0 334518 1490863 2026-10-23T07:43:35Z VASHGIRD 8035 Тағйири масир ба [[Китоби Душанбе]] 1490863 wikitext text/x-wiki #равона [[Китоби Душанбе]] jomq3mf5lmatkh3zs3hnuex3rzvxoxv 0 334519 1490864 2026-10-23T07:44:20Z VASHGIRD 8035 Саҳифаи нав: {{Рӯйдод |ном = Намоишгоҳи байналмилалии «Китоби Душанбе» |тасвир = |бар = |тавсифи тасвир = |жанр = намоишгоҳ-ярмаркаи байналмилалии китоб |сана = ҳамасола (моҳи октябр) |макон = [[Душанбе]], [[Тоҷикистон]] |кишвар = {{Парчамба... 1490864 wikitext text/x-wiki {{Рӯйдод |ном = Намоишгоҳи байналмилалии «Китоби Душанбе» |тасвир = |бар = |тавсифи тасвир = |жанр = намоишгоҳ-ярмаркаи байналмилалии китоб |сана = ҳамасола (моҳи октябр) |макон = [[Душанбе]], [[Тоҷикистон]] |кишвар = {{Парчамбандӣ|Тоҷикистон}} |соли таъсис = 2010 |ташкилкунанда = [[Вазорати фарҳанги Ҷумҳурии Тоҷикистон]] |сомона = }} '''Намоишгоҳи байналмилалии «Китоби Душанбе»''' — намоишгоҳ-ярмаркаи байналмилалии китоб ва табъу нашр, ки ҳамасола дар шаҳри [[Душанбе]] баргузор мегардад<ref name="khovar2024">{{cite web |url=https://khovar.tj/2024/10/kitobi-dushanbe-dar-namoishgo-i-12-umi-bajnalmilal-besh-az-40-noshiri-vatan-va-hori-ishtirok-dorand/ |title=«КИТОБИ ДУШАНБЕ». Дар Намоишгоҳи 12-уми байналмилалӣ беш аз 40 ношири ватанӣ ва хориҷӣ иштирок доранд |publisher=АМИТ «Ховар» |date=2024-10-22 |accessdate=2026-10-23}}</ref>. Намоишгоҳ аз соли [[2010]] бо дастгирии Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон ва ташаббуси [[Вазорати фарҳанги Ҷумҳурии Тоҷикистон]] ташкил карда шуда, ба яке аз муҳимтарин майдонҳои мулоқоти ноширон, адибон ва дӯстдорони китоб аз Тоҷикистон ва хориҷи кишвар табдил ёфтааст<ref name="firuza2026">{{cite web |url=https://firuza-tojikiston.tj/2026/10/21/xiv-%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%B8%D1%88%D0%B3%D0%BE%D2%B3%D0%B8-%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B8-%D0%BA%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B1%D0%B8-%D0%B4%D1%83/ |title=XIV Намоишгоҳи байналмилалии «Китоби Душанбе» |publisher=Фирӯза |date=2026-10-21 |accessdate=2026-10-23}}</ref>. == Ҳадаф ва аҳамият == Ҳадафи асосии намоишгоҳ рушди соҳаи табъу нашр, тарғиби фарҳанги китобхонӣ, муаррифии дастовардҳои ноширони ватаниву хориҷӣ, густариши ҳамкориҳои байналмилалии фарҳангӣ ва таҳкими робитаҳои касбӣ миёни намояндагони соҳаи нашри китоб мебошад<ref name="firuza2026" />. Дар доираи намоишгоҳ конфронсҳои илмӣ-амалӣ, мизҳои мудаввар, мулоқоти адибон, муаррифии китобҳои тозанашр ва маросими табодули таҷрибаи ноширон баргузор мегарданд<ref name="dushanbetv">{{cite web |url=https://dushanbetv.tj/news/2644-iftitoi-namoishgoi-12-umi-bajnalmilalii-kitobi-dushanbe.html |title=Ифтитоҳи Намоишгоҳи 12-уми байналмилалии "Китоби Душанбе" |publisher=Телевизиони Душанбе |date=2024-10-23 |accessdate=2026-10-23}}</ref>. == Таърихи баргузорӣ == * '''IV Намоишгоҳ''' (2–4 октябри [[2014]]) — дар маҷмааи «Наврӯзгоҳ» таҳти унвони «Китоб ва ҳамгироии арзишҳои умумибашарӣ» баргузор гардид[cite: 2]. * '''XII Намоишгоҳ''' (22–24 октябри [[2024]]) — дар Осорхонаи миллии Тоҷикистон баргузор шуд[cite: 1, 2]. Дар он беш аз 40 муассисаи нашриявӣ аз Тоҷикистон, Русия, Чин, Эрон, Туркия, Узбекистон, Ҳиндустон ва Туркманистон зиёда аз 5 ҳазор номгӯй китобҳои тозанашрро пешниҳод намуданд[cite: 1, 2]. * '''XIV Намоишгоҳ''' (22–24 октябри [[2026]]) — дар Осорхонаи миллии Тоҷикистон бо иштироки беш аз 30 муассисаи нашриявии ватаниву хориҷӣ (аз ҷумла аз Русия, Эрон, Қазоқистон, Қирғизистон ва Узбекистон) доир гардид[cite: 2]. Дар доираи он мизҳои мудаввар дар бораи арзишҳои инсонгароӣ дар адабиёти форсу тоҷик ва рушди адабиёти бачагона баргузор шуданд[cite: 2]. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} [[Гурӯҳ:Фарҳанги Душанбе]] [[Гурӯҳ:Намоишгоҳҳои Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Китобдории Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Ҳодисаҳо дар Душанбе]] bb3x6pdhdcney4ibhdadrtaq79vbwfy 1490865 1490864 2026-10-23T07:45:35Z VASHGIRD 8035 1490865 wikitext text/x-wiki {{Рӯйдод |ном = Намоишгоҳи байналмилалии «Китоби Душанбе» |тасвир = |бар = |тавсифи тасвир = |жанр = намоишгоҳ-ярмаркаи байналмилалии китоб |сана = ҳамасола (моҳи октябр) |макон = [[Душанбе]], [[Тоҷикистон]] |кишвар = {{Парчамбандӣ|Тоҷикистон}} |соли таъсис = 2010 |ташкилкунанда = [[Вазорати фарҳанги Ҷумҳурии Тоҷикистон]] |сомона = }} '''Намоишгоҳи байналмилалии''' «'''Китоби Душанбе'''» — намоишгоҳи байналмилалии китоб ва табъу нашр, ки ҳамасола дар шаҳри [[Душанбе]] баргузор мегардад<ref name="khovar2024">{{cite web |url=https://khovar.tj/2024/10/kitobi-dushanbe-dar-namoishgo-i-12-umi-bajnalmilal-besh-az-40-noshiri-vatan-va-hori-ishtirok-dorand/ |title=«КИТОБИ ДУШАНБЕ». Дар Намоишгоҳи 12-уми байналмилалӣ беш аз 40 ношири ватанӣ ва хориҷӣ иштирок доранд |publisher=АМИТ «Ховар» |date=2024-10-22 |accessdate=2026-10-23}}</ref>. Намоишгоҳ аз соли [[2010]] бо дастгирии Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон ва ташаббуси [[Вазорати фарҳанги Ҷумҳурии Тоҷикистон]] ташкил карда шуда, ба яке аз муҳимтарин майдонҳои мулоқоти ноширон, адибон ва дӯстдорони китоб аз Тоҷикистон ва хориҷи кишвар табдил ёфтааст<ref name="firuza2026">{{cite web |url=https://firuza-tojikiston.tj/2026/10/21/xiv-%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%B8%D1%88%D0%B3%D0%BE%D2%B3%D0%B8-%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B8-%D0%BA%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B1%D0%B8-%D0%B4%D1%83/ |title=XIV Намоишгоҳи байналмилалии «Китоби Душанбе» |publisher=Фирӯза |date=2026-10-21 |accessdate=2026-10-23}}</ref>. == Ҳадаф ва аҳамият == Ҳадафи асосии намоишгоҳ рушди соҳаи табъу нашр, тарғиби фарҳанги китобхонӣ, муаррифии дастовардҳои ноширони ватаниву хориҷӣ, густариши ҳамкориҳои байналмилалии фарҳангӣ ва таҳкими робитаҳои касбӣ миёни намояндагони соҳаи нашри китоб мебошад<ref name="firuza2026" />. Дар доираи намоишгоҳ конфронсҳои илмӣ-амалӣ, мизҳои мудаввар, мулоқоти адибон, муаррифии китобҳои тозанашр ва маросими табодули таҷрибаи ноширон баргузор мегарданд<ref name="dushanbetv">{{cite web |url=https://dushanbetv.tj/news/2644-iftitoi-namoishgoi-12-umi-bajnalmilalii-kitobi-dushanbe.html |title=Ифтитоҳи Намоишгоҳи 12-уми байналмилалии "Китоби Душанбе" |publisher=Телевизиони Душанбе |date=2024-10-23 |accessdate=2026-10-23}}</ref>. == Таърихи баргузорӣ == * '''IV Намоишгоҳ''' (2–4 октябри [[2014]]) — дар маҷмааи «Наврӯзгоҳ» таҳти унвони «Китоб ва ҳамгироии арзишҳои умумибашарӣ» баргузор гардид. * '''XII Намоишгоҳ''' (22–24 октябри [[2024]]) — дар Осорхонаи миллии Тоҷикистон баргузор шуд. Дар он беш аз 40 муассисаи нашриявӣ аз Тоҷикистон, Русия, Чин, Эрон, Туркия, Узбекистон, Ҳиндустон ва Туркманистон зиёда аз 5 ҳазор номгӯй китобҳои тозанашрро пешниҳод намуданд. * '''XIV Намоишгоҳ''' (22–24 октябри [[2026]]) — дар Осорхонаи миллии Тоҷикистон бо иштироки беш аз 30 муассисаи нашриявии ватаниву хориҷӣ (аз ҷумла аз Русия, Эрон, Қазоқистон, Қирғизистон ва Узбекистон) доир гардид. Дар доираи он мизҳои мудаввар дар бораи арзишҳои инсонгароӣ дар адабиёти форсу тоҷик ва рушди адабиёти бачагона баргузор шуданд. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} [[Гурӯҳ:Фарҳанги Душанбе]] [[Гурӯҳ:Намоишгоҳҳои Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Китобдории Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Ҳодисаҳо дар Душанбе]] 2zk2d5wmfwwygcj8j3cnk5j9rxrxzys 0 334520 1490868 2026-10-23T08:00:01Z VASHGIRD 8035 Тағйири масир ба [[Аброр Зоҳир]] 1490868 wikitext text/x-wiki #равона [[Аброр Зоҳир]] 34ovlsxyt25h1xgv23sqav0e315gfzf 0 334521 1490869 2026-10-23T08:00:36Z VASHGIRD 8035 Саҳифаи нав: {{Филм |Ном = Охирин сайди сайёд |Номи аслӣ = |Тасвир = |Андоза = |Тавсифи тасвир = Постери расмии филми «Охирин сайди сайёд» |Жанр = [[филми драмавӣ|драма]], [[филми саргузаштӣ|саргузаштӣ]] |Коргардон = Муҳаммадрабӣ Исмо... 1490869 wikitext text/x-wiki {{Филм |Ном = Охирин сайди сайёд |Номи аслӣ = |Тасвир = |Андоза = |Тавсифи тасвир = Постери расмии филми «Охирин сайди сайёд» |Жанр = [[филми драмавӣ|драма]], [[филми саргузаштӣ|саргузаштӣ]] |Коргардон = [[Муҳаммадрабӣ Исмоилов]] |Продюсер = [[Маҳмадсаид Шоҳиён]] |Филмнома = Шаҳбоз Аброр<br>Некрӯз Ҷалилиён<br>Муҳаммадрабӣ Исмоилов |Асос ёфтааст дар = романи «Охирин сайди сайёд»-и [[Аброри Зоҳир]] |Дар нақшҳои асосӣ = [[Ҷовидон Маҳмадов]]<br>[[Соро Саидкамолиддинова]]<br>[[Қурбон Собир]] |Наворбардор = Наврӯз Саидов |Оҳангсоз = Фейрӯз Ҳакимов |Рассом = Лутфулло Неъматов |Рассоми либос = Шӯҳрат Камолов |Тадвингар = Умар Ҷалолов |Ширкат = Муассисаи давлатии «[[Тоҷикфилм]]» |Кишвар = {{Парчамбандӣ|Тоҷикистон}} |Забон = [[забони тоҷикӣ|тоҷикӣ]] |Сол = 2021 |Муддат = |Буҷа = |Даромад = |IMDb = }} '''«Охирин сайди сайёд»''' — филми ҳунарии тоҷикӣ дар жанри драма ва саргузаштӣ, ки соли [[2021]] аз ҷониби Муассисаи давлатии «[[Тоҷикфилм]]» бо коргардонии [[Муҳаммадрабӣ Исмоилов]] бар асоси романи ҳамноми нависанда [[Аброри Зоҳир]] ба навор гирифта шудааст<ref name="tojikfilm">{{cite web |url=http://www.tojikfilm.tj/ |title=«Охирин сайди сайёд» ба намоиш мебарояд |publisher=Муассисаи давлатии «Тоҷикфилм» |date=2021-06-03 |accessdate=2026-10-23}}</ref>. == Сюжет == Воқеаҳои филм дар минтақаҳои сарҳадии Тоҷикистону Афғонистон ҷараён мегиранд<ref name="tojikfilm" />. Филм дар бораи сарнавишти шикорчие бо номи Сайёд нақл мекунад, ки рӯзе дар лаби дарё духтари нимзиндаеро аз об наҷот медиҳад<ref name="khovar">{{cite web |url=https://khovar.tj/rus/2021/08/hudozhestvennyj-film-poslednyaya-dobycha-sajyoda-otpravitsya-na-otkrytyj-kinofestival-sng-i-kinoshok/ |title=Художественный фильм «Последняя добыча Сайёда» отправится на Открытый кинофестиваль СНГ и «Киношок» |publisher=НИАТ «Ховар» |date=2021-08-25 |accessdate=2026-10-23}}</ref>. Баъд аз табобат ва ба ҳуш омадан маълум мегардад, ки духтар сокини соҳили дигари дарё — Афғонистон аст. Сайёд бо ин духтари афғон оиладор шуда, озодӣ ва хушбахтии худро меёбад. Дар канори хати сужаи муҳаббат ва оиладорӣ, филм инчунин муборизаи сокинони маҳаллӣ ва нерӯҳои сарҳадиро бо сарҳадшиканону қочоқчиён тасвир мекунад<ref name="tojikfilm" /><ref name="khovar" />. == Дар нақшҳо == * [[Ҷовидон Маҳмадов]] — ''Сайёд''[cite: 11] * [[Соро Саидкамолиддинова]] — ''духтари афғон''<ref name="pressa">{{cite web |url=https://pressa.tj/soro-saidkamoliddinova-az-%D2%93azabi-ofaridgor-metarsam/ |title=Соро Саидкамолиддинова: Аз ғазаби Офаридгор метарсам |publisher=Pressa.tj |date=2024-05-08 |accessdate=2026-10-23}}</ref>[cite: 11] * [[Қурбон Собир]][cite: 11] Дар наворбардории филм беш аз 40 нафар ҳунарпешагони касбӣ ва иҷрокунандагони нақшҳои дуюмдараҷа ширкат ورзидаанд<ref name="khovar" />. == Гурӯҳи эҷодӣ == * ''Коргардон-таҳиягар:'' [[Муҳаммадрабӣ Исмоилов]] * ''Муаллифони филмнома:'' Шаҳбоз Аброр, Некрӯз Ҷалилиён, Муҳаммадрабӣ Исмоилов * ''Наворбардор-таҳиягар:'' Наврӯз Саидов * ''Рассом-таҳиягар:'' Лутфулло Неъматов * ''Оҳангсоз:'' Фейрӯз Ҳакимов * ''Рассоми либос:'' Шӯҳрат Камолов * ''Садобардор:'' Равшан Кассиров * ''Пардозгар:'' Манижа Холова * ''Тадвингар:'' Умар Ҷалолов * ''Директори филм:'' Акмал Абдуллозода * ''Продюсер:'' [[Маҳмадсаид Шоҳиён]] == Истеҳсол ва наворбардорӣ == Наворбардории филм давоми ду моҳ дар деҳаи Вешаби [[Ноҳияи Айнӣ|ноҳияи Айнӣ]] ва [[Палангон (мамнуъгоҳ)|Мамнуъгоҳи давлатии «Палангон»]] («Тигровая балка»)-и ноҳияи Дӯстӣ сурат гирифтааст<ref name="khovar" />. Дар раванди офариниши филм [[Кумитаи давлатии амнияти миллии Ҷумҳурии Тоҷикистон]], мақомоти иҷроияи ҳокимияти давлатии ноҳияҳои Айнӣ ва Дӯстӣ, Кумитаи ҳифзи муҳити зисти назди Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон, роҳбарияти мамнуъгоҳи «Палангон», СИ «Сирки давлатӣ» ва Бустонсарои ҳайвоноти шаҳри Душанбе кумаку дастгирӣ расонидаанд<ref name="khovar" />. == Ҷоизаҳо ва фестивалҳо == Филм моҳи сентябри соли 2021 дар барномаи асосии озмунии филмҳои пурраметражи XXX Фестивали кушоди синамои кишварҳои ИДМ ва миллӣ «Киношок» дар шаҳри Анапаи Федератсияи Русия ширкат варзидааст<ref name="khovar" />. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Пайвандҳо == * [http://www.tojikfilm.tj/ Сомонаи расмии Муассисаи давлатии «Тоҷикфилм»] [[Гурӯҳ:Филмҳои Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Филмҳои 2021]] [[Гурӯҳ:Филмҳои драмавии Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Филмҳои саргузаштӣ]] [[Гурӯҳ:Филмҳо ба забони тоҷикӣ]] [[Гурӯҳ:Филмҳои «Тоҷикфилм»]] npgydcfxic94a83sczv8hzn6hpgf5pq 1490870 1490869 2026-10-23T08:03:36Z VASHGIRD 8035 /* Дар нақшҳо */ 1490870 wikitext text/x-wiki {{Филм |Ном = Охирин сайди сайёд |Номи аслӣ = |Тасвир = |Андоза = |Тавсифи тасвир = Постери расмии филми «Охирин сайди сайёд» |Жанр = [[филми драмавӣ|драма]], [[филми саргузаштӣ|саргузаштӣ]] |Коргардон = [[Муҳаммадрабӣ Исмоилов]] |Продюсер = [[Маҳмадсаид Шоҳиён]] |Филмнома = Шаҳбоз Аброр<br>Некрӯз Ҷалилиён<br>Муҳаммадрабӣ Исмоилов |Асос ёфтааст дар = романи «Охирин сайди сайёд»-и [[Аброри Зоҳир]] |Дар нақшҳои асосӣ = [[Ҷовидон Маҳмадов]]<br>[[Соро Саидкамолиддинова]]<br>[[Қурбон Собир]] |Наворбардор = Наврӯз Саидов |Оҳангсоз = Фейрӯз Ҳакимов |Рассом = Лутфулло Неъматов |Рассоми либос = Шӯҳрат Камолов |Тадвингар = Умар Ҷалолов |Ширкат = Муассисаи давлатии «[[Тоҷикфилм]]» |Кишвар = {{Парчамбандӣ|Тоҷикистон}} |Забон = [[забони тоҷикӣ|тоҷикӣ]] |Сол = 2021 |Муддат = |Буҷа = |Даромад = |IMDb = }} '''«Охирин сайди сайёд»''' — филми ҳунарии тоҷикӣ дар жанри драма ва саргузаштӣ, ки соли [[2021]] аз ҷониби Муассисаи давлатии «[[Тоҷикфилм]]» бо коргардонии [[Муҳаммадрабӣ Исмоилов]] бар асоси романи ҳамноми нависанда [[Аброри Зоҳир]] ба навор гирифта шудааст<ref name="tojikfilm">{{cite web |url=http://www.tojikfilm.tj/ |title=«Охирин сайди сайёд» ба намоиш мебарояд |publisher=Муассисаи давлатии «Тоҷикфилм» |date=2021-06-03 |accessdate=2026-10-23}}</ref>. == Сюжет == Воқеаҳои филм дар минтақаҳои сарҳадии Тоҷикистону Афғонистон ҷараён мегиранд<ref name="tojikfilm" />. Филм дар бораи сарнавишти шикорчие бо номи Сайёд нақл мекунад, ки рӯзе дар лаби дарё духтари нимзиндаеро аз об наҷот медиҳад<ref name="khovar">{{cite web |url=https://khovar.tj/rus/2021/08/hudozhestvennyj-film-poslednyaya-dobycha-sajyoda-otpravitsya-na-otkrytyj-kinofestival-sng-i-kinoshok/ |title=Художественный фильм «Последняя добыча Сайёда» отправится на Открытый кинофестиваль СНГ и «Киношок» |publisher=НИАТ «Ховар» |date=2021-08-25 |accessdate=2026-10-23}}</ref>. Баъд аз табобат ва ба ҳуш омадан маълум мегардад, ки духтар сокини соҳили дигари дарё — Афғонистон аст. Сайёд бо ин духтари афғон оиладор шуда, озодӣ ва хушбахтии худро меёбад. Дар канори хати сужаи муҳаббат ва оиладорӣ, филм инчунин муборизаи сокинони маҳаллӣ ва нерӯҳои сарҳадиро бо сарҳадшиканону қочоқчиён тасвир мекунад<ref name="tojikfilm" /><ref name="khovar" />. == Дар нақшҳо == * [[Ҷовидон Маҳмадов]] — ''Сайёд'' * [[Соро Саидкамолиддинова]] — ''духтари афғон''<ref name="pressa">{{cite web |url=https://pressa.tj/soro-saidkamoliddinova-az-%D2%93azabi-ofaridgor-metarsam/ |title=Соро Саидкамолиддинова: Аз ғазаби Офаридгор метарсам |publisher=Pressa.tj |date=2024-05-08 |accessdate=2026-10-23}}</ref> * [[Қурбон Собир]] Дар наворбардории филм беш аз 40 нафар ҳунарпешагони касбӣ ва иҷрокунандагони нақшҳои дуюмдараҷа ширкат варзидаанд<ref name="khovar" />. == Тавлид ва филмбардорӣ == Наворбардории филм давоми ду моҳ дар деҳаи Вешаби [[Ноҳияи Айнӣ|ноҳияи Айнӣ]] ва [[Бешаи палангон|Бешаи Палангони]] ноҳияи Дӯстӣ сурат гирифтааст<ref name="khovar" />. == Ширкат дар ҷашнвораҳо == Филм моҳи сентябри соли 2021 дар барномаи асосии озмунии филмҳои пурраметражи XXX Фестивали кушоди синамои кишварҳои ИДМ ва миллӣ «Киношок» дар шаҳри Анапаи Федератсияи Русия ширкат варзидааст<ref name="khovar" />. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} [[Гурӯҳ:Филмҳои Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Филмҳои 2021]] [[Гурӯҳ:Филмҳои драмавии Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Филмҳои саргузаштӣ]] [[Гурӯҳ:Филмҳо ба забони тоҷикӣ]] [[Гурӯҳ:Филмҳои «Тоҷикфилм»]] cuu7j13tdakeiou20vglf8qe0eqloyt 1490871 1490870 2026-10-23T08:04:13Z VASHGIRD 8035 1490871 wikitext text/x-wiki {{Филм |Ном = Охирин сайди сайёд |Номи аслӣ = |Тасвир = |Андоза = |Тавсифи тасвир = Постери расмии филми «Охирин сайди сайёд» |Жанр = [[филми драмавӣ|драма]], [[филми саргузаштӣ|саргузаштӣ]] |Коргардон = [[Муҳаммадрабӣ Исмоилов]] |Продюсер = [[Маҳмадсаид Шоҳиён]] |Филмнома = Шаҳбоз Аброр<br>Некрӯз Ҷалилиён<br>Муҳаммадрабӣ Исмоилов |Асос ёфтааст дар = романи «Охирин сайди сайёд»-и [[Аброри Зоҳир]] |Дар нақшҳои асосӣ = [[Ҷовидон Маҳмадов]]<br>[[Соро Саидкамолиддинова]]<br>[[Қурбон Собир]] |Наворбардор = Наврӯз Саидов |Оҳангсоз = Фейрӯз Ҳакимов |Рассом = Лутфулло Неъматов |Рассоми либос = Шӯҳрат Камолов |Тадвингар = Умар Ҷалолов |Ширкат = Муассисаи давлатии «[[Тоҷикфилм]]» |Кишвар = {{Парчамбандӣ|Тоҷикистон}} |Забон = [[забони тоҷикӣ|тоҷикӣ]] |Сол = 2021 |Муддат = |Буҷа = |Даромад = |IMDb = }} «'''Охирин сайди сайёд'''» — филми ҳунарии тоҷикӣ дар жанри драма ва саргузаштӣ, ки соли [[2021]] аз ҷониби Муассисаи давлатии «[[Тоҷикфилм]]» бо коргардонии [[Муҳаммадрабӣ Исмоилов]] бар асоси романи ҳамноми нависанда [[Аброри Зоҳир]] ба навор гирифта шудааст<ref name="tojikfilm">{{cite web |url=http://www.tojikfilm.tj/ |title=«Охирин сайди сайёд» ба намоиш мебарояд |publisher=Муассисаи давлатии «Тоҷикфилм» |date=2021-06-03 |accessdate=2026-10-23}}</ref>. == Достони филм == Рӯйдодҳои филм дар минтақаҳои сарҳадии Тоҷикистону Афғонистон ҷараён мегиранд<ref name="tojikfilm" />. Филм дар бораи сарнавишти шикорчие бо номи Сайёд нақл мекунад, ки рӯзе дар лаби дарё духтари нимзиндаеро аз об наҷот медиҳад<ref name="khovar">{{cite web |url=https://khovar.tj/rus/2021/08/hudozhestvennyj-film-poslednyaya-dobycha-sajyoda-otpravitsya-na-otkrytyj-kinofestival-sng-i-kinoshok/ |title=Художественный фильм «Последняя добыча Сайёда» отправится на Открытый кинофестиваль СНГ и «Киношок» |publisher=НИАТ «Ховар» |date=2021-08-25 |accessdate=2026-10-23}}</ref>. Баъд аз табобат ва ба ҳуш омадан маълум мегардад, ки духтар сокини соҳили дигари дарё — Афғонистон аст. Сайёд бо ин духтари афғон оиладор шуда, озодӣ ва хушбахтии худро меёбад. Дар канори хати сужаи муҳаббат ва оиладорӣ, филм инчунин муборизаи сокинони маҳаллӣ ва нерӯҳои сарҳадиро бо сарҳадшиканону қочоқчиён тасвир мекунад<ref name="tojikfilm" /><ref name="khovar" />. == Дар нақшҳо == * [[Ҷовидон Маҳмадов]] — ''Сайёд'' * [[Соро Саидкамолиддинова]] — ''духтари афғон''<ref name="pressa">{{cite web |url=https://pressa.tj/soro-saidkamoliddinova-az-%D2%93azabi-ofaridgor-metarsam/ |title=Соро Саидкамолиддинова: Аз ғазаби Офаридгор метарсам |publisher=Pressa.tj |date=2024-05-08 |accessdate=2026-10-23}}</ref> * [[Қурбон Собир]] Дар наворбардории филм беш аз 40 нафар ҳунарпешагони касбӣ ва иҷрокунандагони нақшҳои дуюмдараҷа ширкат варзидаанд<ref name="khovar" />. == Тавлид ва филмбардорӣ == Наворбардории филм давоми ду моҳ дар деҳаи Вешаби [[Ноҳияи Айнӣ|ноҳияи Айнӣ]] ва [[Бешаи палангон|Бешаи Палангони]] ноҳияи Дӯстӣ сурат гирифтааст<ref name="khovar" />. == Ширкат дар ҷашнвораҳо == Филм моҳи сентябри соли 2021 дар барномаи асосии озмунии филмҳои пурраметражи XXX Фестивали кушоди синамои кишварҳои ИДМ ва миллӣ «Киношок» дар шаҳри Анапаи Федератсияи Русия ширкат варзидааст<ref name="khovar" />. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} [[Гурӯҳ:Филмҳои Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Филмҳои 2021]] [[Гурӯҳ:Филмҳои драмавии Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Филмҳои саргузаштӣ]] [[Гурӯҳ:Филмҳо ба забони тоҷикӣ]] [[Гурӯҳ:Филмҳои «Тоҷикфилм»]] bnkbwnju2npbc6cf4rmfzg7ojydft9m 1490872 1490871 2026-10-23T08:06:21Z VASHGIRD 8035 1490872 wikitext text/x-wiki {{Филм |Ном = Охирин сайди сайёд |Номи аслӣ = |Тасвир = |Андоза = |Тавсифи тасвир = Постери расмии филми «Охирин сайди сайёд» |Жанр = [[филми драмавӣ|драма]], [[филми саргузаштӣ|саргузаштӣ]] |Коргардон = [[Муҳаммадрабӣ Исмоилов]] |Продюсер = [[Маҳмадсаид Шоҳиён]] |Филмнома = Шаҳбоз Аброр<br>Некрӯз Ҷалилиён<br>Муҳаммадрабӣ Исмоилов |Асос ёфтааст дар = романи «Охирин сайди сайёд»-и [[Аброри Зоҳир]] |Дар нақшҳои асосӣ = [[Ҷовидон Маҳмадов]]<br>[[Соро Саидкамолиддинова]]<br>[[Қурбон Собир]] |Наворбардор = Наврӯз Саидов |Оҳангсоз = Фейрӯз Ҳакимов |Рассом = Лутфулло Неъматов |Рассоми либос = Шӯҳрат Камолов |Тадвингар = Умар Ҷалолов |Ширкат = Муассисаи давлатии «[[Тоҷикфилм]]» |Кишвар = {{Парчамбандӣ|Тоҷикистон}} |Забон = [[забони тоҷикӣ|тоҷикӣ]] |Сол = 2021 |Муддат = |Буҷа = |Даромад = |IMDb = }} «'''Охирин сайди сайёд'''» — филми ҳунарии тоҷикӣ дар жанри драма ва саргузаштӣ, ки соли [[2021]] аз ҷониби Муассисаи давлатии «[[Тоҷикфилм]]» бо коргардонии [[Муҳаммадрабӣ Исмоилов]] бар асоси романи ҳамноми нависанда [[Аброри Зоҳир]] ба навор гирифта шудааст<ref name="tojikfilm">{{cite web |url=http://www.tojikfilm.tj/ |title=«Охирин сайди сайёд» ба намоиш мебарояд |publisher=Муассисаи давлатии «Тоҷикфилм» |date=2021-06-03 |accessdate=2026-10-23}}</ref>. == Достони филм == Рӯйдодҳои филм дар минтақаҳои сарҳадии Тоҷикистону Афғонистон ҷараён мегиранд<ref name="tojikfilm" />. Филм дар бораи сарнавишти шикорчие бо номи Сайёд нақл мекунад, ки рӯзе дар лаби дарё духтари нимзиндаеро аз об наҷот медиҳад<ref name="khovar">{{cite web |url=https://khovar.tj/rus/2021/08/hudozhestvennyj-film-poslednyaya-dobycha-sajyoda-otpravitsya-na-otkrytyj-kinofestival-sng-i-kinoshok/ |title=Художественный фильм «Последняя добыча Сайёда» отправится на Открытый кинофестиваль СНГ и «Киношок» |publisher=НИАТ «Ховар» |date=2021-08-25 |accessdate=2026-10-23}}</ref>. Баъд аз табобат ва ба ҳуш омадан маълум мегардад, ки духтар сокини соҳили дигари дарё — Афғонистон аст. Сайёд бо ин духтари афғон оиладор шуда, озодӣ ва хушбахтии худро меёбад. Дар канори хати сужаи муҳаббат ва оиладорӣ, филм инчунин муборизаи сокинони маҳаллӣ ва нерӯҳои сарҳадиро бо сарҳадшиканону қочоқчиён тасвир мекунад<ref name="tojikfilm" /><ref name="khovar" />. == Дар нақшҳо == * [[Ҷовидон Маҳмадов]] — ''Сайёд'' * [[Соро Саидкамолиддинова]] — ''духтари афғон''<ref name="pressa">{{cite web |url=https://pressa.tj/soro-saidkamoliddinova-az-%D2%93azabi-ofaridgor-metarsam/ |title=Соро Саидкамолиддинова: Аз ғазаби Офаридгор метарсам |publisher=Pressa.tj |date=2024-05-08 |accessdate=2026-10-23}}</ref> * [[Қурбон Собир]] Дар наворбардории филм беш аз 40 нафар ҳунарпешагони касбӣ ва иҷрокунандагони нақшҳои дуюмдараҷа ширкат варзидаанд<ref name="khovar" />. == Тавлид ва филмбардорӣ == Наворбардории филм давоми ду моҳ дар деҳаи Вешаби [[Ноҳияи Айнӣ|ноҳияи Айнӣ]] ва [[Бешаи палангон|Бешаи Палангони]] ноҳияи Дӯстӣ сурат гирифтааст<ref>{{Cite web|url=https://tojikfilm.tj/2020/12/%d0%be%d1%85%d0%b8%d1%80%d0%b8%d0%bd-%d1%81%d0%b0%d0%b9%d0%b4%d0%b8-%d1%81%d0%b0%d0%b9%d1%91%d0%b4-%d0%bd%d0%b0%d0%b2%d0%be%d1%80%d0%b1%d0%b0%d1%80%d0%b4%d0%be%d1%80%d3%a3-%d1%88%d1%83/|title=«ОХИРИН САЙДИ САЙЁД» НАВОРБАРДОРӢ ШУД.|publisher=Тоҷикфилм|lang=|accessdate=2026-10-23}}</ref>. == Ширкат дар ҷашнвораҳо == Филм моҳи сентябри соли 2021 дар барномаи асосии озмунии филмҳои пурраметражи XXX Фестивали кушоди синамои кишварҳои ИДМ ва миллӣ «Киношок» дар шаҳри Анапаи Федератсияи Русия ширкат варзидааст<ref name="khovar" />. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} [[Гурӯҳ:Филмҳои Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Филмҳои 2021]] [[Гурӯҳ:Филмҳои драмавии Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Филмҳои саргузаштӣ]] [[Гурӯҳ:Филмҳо ба забони тоҷикӣ]] [[Гурӯҳ:Филмҳои «Тоҷикфилм»]] q1ipx6u86o37qtk2wy22yoq0zokytkn 0 334522 1490874 2026-10-23T08:20:56Z VASHGIRD 8035 Саҳифаи нав: {{Филм |Ном = Хуршеду Моҳ |Номи аслӣ = |Тасвир = |Андоза = |Тавсифи тасвир = Постери расмии филми «Хуршеду Моҳ» |Жанр = [[филми драмавӣ|драмаи ошиқона]], драмаи отифиву шоирона |Коргардон = [[Манзаралӣ Шералӣ]] |Продюсер... 1490874 wikitext text/x-wiki {{Филм |Ном = Хуршеду Моҳ |Номи аслӣ = |Тасвир = |Андоза = |Тавсифи тасвир = Постери расмии филми «Хуршеду Моҳ» |Жанр = [[филми драмавӣ|драмаи ошиқона]], драмаи отифиву шоирона |Коргардон = [[Манзаралӣ Шералӣ]] |Продюсер = [[Қандил Тоиров]] |Филмнома = [[Манзаралӣ Шералӣ]] |Дар нақшҳои асосӣ = [[Ризо Юсуфӣ]]<br>[[Соро Саидкамолӣ]]<br>[[Нурулло Абдуллозода]] |Наворбардор = |Оҳангсоз = Умедҷони Бурҳон |Ширкат = Муассисаи давлатии «[[Тоҷикфилм]]», «ZARDIL Cinema» |Кишвар = {{Парчамбандӣ|Тоҷикистон}} |Забон = [[забони тоҷикӣ|тоҷикӣ]] |Сол = 2026 |Муддат = 80 дақиқа |Буҷа = |Даромад = |Ҷоизаҳо = Ҷоизаи «Беҳтарин филми муштарак»-и III Синамоҷоизаи «Тоҷи Сомон» (2026) |IMDb = }} '''«Хуршеду Моҳ»''' — филми бадеиву ошиқонаи тоҷикӣ, ки соли [[2026]] аз ҷониби Муассисаи давлатии «[[Тоҷикфилм]]» ва студияи хусусии «ZARDIL Cinema» таҳти коргардониву филмноманависии [[Манзаралӣ Шералӣ]] офарида шудааст<ref name="oilatj1">{{cite web |url=https://oila.tj/news/khurshedu-mo-ba-am-merasand |title=«Хуршеду Моҳ» ба ҳам мерасанд? |publisher=Oila.tj |date=2026-10-10 |accessdate=2026-10-23}}</ref>. Нахустнамоиши филм [[16 октябр]]и соли [[2026]] дар Қасри ҷавонони шаҳри [[Хуҷанд]] ба муносибати Рӯзи кинои тоҷик баргузор гардида, аз [[22 октябр]]и соли 2026 дар кинотеатрҳои кишвар ба намоиш гузошта шуд<ref name="yourtj">{{cite web |url=https://your.tj/tj/ishq-az-pasi-shisha-nahustnamoishi-filmi-hurshedu-moh-dar-hujand |title="Ишқ аз паси шиша". Нахустнамоиши филми "Хуршеду Моҳ" дар Хуҷанд |publisher=Your.tj |date=2026-10-16 |accessdate=2026-10-23}}</ref>. == Сюжет == Филм дар сабки драмаи отифиву шоирона офарида шуда, қиссаи муҳаббати нокоми ду ҷавон — Хуршед ва Моҳро бозгӯ мекунад<ref name="oilatj1" />. Номи филм рамзӣ буда, ба андешаи маъруфи «хуршеду моҳ ҳаргиз ба ҳам намерасанд» ишора дорад<ref name="asiaplus">{{cite web |url=https://asiaplus.news/tg/2026/08/24/banavorgirii-filmi-hurshed-va-moh-bo-ohir-rasid-on-dar-borai-chy-qissa-mekunad-va-kaj-namoish-doda-meshavad/ |title=Банаворгирии филми “Хуршед ва Моҳ” ба охир расид |publisher=Asia-Plus |date=2026-08-24 |accessdate=2026-10-23}}</ref>. Хуршед пас аз вафоти бобояш барои ёфтани падараш ва сохтани ояндаи хеш ба шаҳри [[Душанбе]] меояд<ref name="yourtj" />. Моҳ духтарест, ки ҳамроҳи бародараш зиндагӣ мекунад, вале бо сабаби боварҳои кӯҳнаву сахтгирии бародараш наметавонад ба донишгоҳ дохил шавад ва аз хона ба берун қадам гузорад<ref name="yourtj" />. Дидори аввалини онҳо ногаҳонӣ тавассути тиреза ва шишаи мошин сурат гирифта, робитаву гуфтугӯҳои ошиқонаи онҳо муддате танҳо аз паси шишаҳо бо навиштани паёмҳо идома меёбад<ref name="oilatj2">{{cite web |url=https://oila.tj/news/charo-khurshedu-mo-ba-am-namerasand |title=Чаро Хуршеду Моҳ ба ҳам намерасанд? |publisher=Oila.tj |date=2026-10-18 |accessdate=2026-10-23}}</ref><ref name="yourtj" />. Дар канори хатти марказии муҳаббат, филм ба масъалаҳои иҷтимоӣ, аз қабили маҳрумият аз падар, пайравони боварҳои ақибмонда, зулм нисбат ба занон ва ҳифзи муносибатҳои хонаводагӣ мепардозад<ref name="yourtj" />. == Дар нақшҳо == * [[Ризо Юсуфӣ]] — ''Хуршед'' (ҳунарпешаи Театри академӣ-драмавии ба номи А. Лоҳутӣ)<ref name="oilatj1" /> * [[Соро Саидкамолӣ]] (Саидкамолиддинова) — ''Моҳ''<ref name="oilatj1" /> * [[Нурулло Абдуллозода]] — ''бародари сахтгири Моҳ'' (ҳунарманди Театри русии ба номи В. Маяковский)<ref name="yourtj" /> * [[Асалбек Назрӣ]]<ref name="yourtj" /> * [[Султонмурод Бобомуродов]]<ref name="yourtj" /> * [[Абдулмӯъмин Шарифӣ]]<ref name="yourtj" /> * [[Парвиз Пӯлодӣ]]<ref name="yourtj" /> * [[Ҳотами Равшан]]<ref name="yourtj" /> * [[Суҳайл Муҳаббат]]<ref name="yourtj" /> == Гурӯҳи эҷодӣ == * ''Коргардон ва муаллифи филмнома:'' [[Манзаралӣ Шералӣ]]<ref name="oilatj1" /> * ''Продюсер:'' [[Қандил Тоиров]]<ref name="yourtj" /> * ''Муаллифи матни суруд (саундтрек):'' Фурқати Низом<ref name="asiaplus" /> * ''Иҷрокунандаи суруд:'' Умедҷони Бурҳон<ref name="asiaplus" /> == Ҷоизаҳо == * Ҷоизаи «Беҳтарин филми муштарак» — III Синамоҷоизаи миллии «[[Тоҷи Сомон]]» (19 октябри 2026)<ref name="asiaplus" />. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} [[Гурӯҳ:Филмҳои Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Филмҳои драмавии Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Филмҳо ба забони тоҷикӣ]] [[Гурӯҳ:Филмҳои «Тоҷикфилм»]] 9plk59vmufsyx2qaojs78kb94idnxqy 1490875 1490874 2026-10-23T08:22:57Z VASHGIRD 8035 1490875 wikitext text/x-wiki {{Филм |Ном = Хуршеду Моҳ |Номи аслӣ = |Тасвир = |Андоза = |Тавсифи тасвир = Постери расмии филми «Хуршеду Моҳ» |Жанр = [[филми драмавӣ|драмаи ошиқона]], драмаи отифиву шоирона |Коргардон = [[Манзаралӣ Шералӣ]] |Продюсер = [[Қандил Тоиров]] |Филмнома = [[Манзаралӣ Шералӣ]] |Дар нақшҳои асосӣ = [[Ризо Юсуфӣ]]<br>[[Соро Саидкамолӣ]]<br>[[Нурулло Абдуллозода]] |Наворбардор = |Оҳангсоз = Умедҷони Бурҳон |Ширкат = Муассисаи давлатии «[[Тоҷикфилм]]», «ZARDIL Cinema» |Кишвар = {{Парчамбандӣ|Тоҷикистон}} |Забон = [[забони тоҷикӣ|тоҷикӣ]] |Сол = 2026 |Муддат = 80 дақиқа |Буҷа = |Даромад = |Ҷоизаҳо = Ҷоизаи «Беҳтарин филми муштарак»-и III Синамоҷоизаи «Тоҷи Сомон» (2026) |IMDb = }} '''«Хуршеду Моҳ»''' — филми бадеиву ошиқонаи тоҷикӣ, ки соли [[2026]] аз ҷониби «[[Тоҷикфилм]]» ва студияи хусусии «ZARDIL Cinema» бо коргардониву филмноманависии [[Манзаралӣ Шералӣ]] офарида шудааст<ref name="oilatj1">{{cite web |url=https://oila.tj/news/khurshedu-mo-ba-am-merasand |title=«Хуршеду Моҳ» ба ҳам мерасанд? |publisher=Oila.tj |date=2026-10-10 |accessdate=2026-10-23}}</ref>. Нахустнамоиши филм [[16 октябр]]и соли [[2026]] дар Қасри ҷавонони шаҳри Хуҷанд ба муносибати Рӯзи кинои тоҷик баргузор гардида, аз 22 октябри соли 2026 дар кинотеатрҳои кишвар ба намоиш гузошта шуд<ref name="yourtj">{{cite web |url=https://your.tj/tj/ishq-az-pasi-shisha-nahustnamoishi-filmi-hurshedu-moh-dar-hujand |title="Ишқ аз паси шиша". Нахустнамоиши филми "Хуршеду Моҳ" дар Хуҷанд |publisher=Your.tj |date=2026-10-16 |accessdate=2026-10-23}}</ref>. == Достони филм == Филм дар сабки драмаи отифиву шоирона офарида шуда, қиссаи муҳаббати нокоми ду ҷавон — Хуршед ва Моҳро бозгӯ мекунад<ref name="oilatj1" />. Номи филм рамзӣ буда, ба андешаи маъруфи «хуршеду моҳ ҳаргиз ба ҳам намерасанд» ишора дорад<ref name="asiaplus">{{cite web |url=https://asiaplus.news/tg/2026/08/24/banavorgirii-filmi-hurshed-va-moh-bo-ohir-rasid-on-dar-borai-chy-qissa-mekunad-va-kaj-namoish-doda-meshavad/ |title=Банаворгирии филми “Хуршед ва Моҳ” ба охир расид |publisher=Asia-Plus |date=2026-08-24 |accessdate=2026-10-23}}</ref>. Хуршед пас аз вафоти бобояш барои ёфтани падараш ва сохтани ояндаи хеш ба шаҳри [[Душанбе]] меояд<ref name="yourtj" />. Моҳ духтарест, ки ҳамроҳи бародараш зиндагӣ мекунад, вале бо сабаби боварҳои кӯҳнаву сахтгирии бародараш наметавонад ба донишгоҳ дохил шавад ва аз хона ба берун қадам гузорад<ref name="yourtj" />. Дидори аввалини онҳо ногаҳонӣ тавассути тиреза ва шишаи мошин сурат гирифта, робитаву гуфтугӯҳои ошиқонаи онҳо муддате танҳо аз паси шишаҳо бо навиштани паёмҳо идома меёбад<ref name="oilatj2">{{cite web |url=https://oila.tj/news/charo-khurshedu-mo-ba-am-namerasand |title=Чаро Хуршеду Моҳ ба ҳам намерасанд? |publisher=Oila.tj |date=2026-10-18 |accessdate=2026-10-23}}</ref><ref name="yourtj" />. Дар канори хатти марказии муҳаббат, филм ба масъалаҳои иҷтимоӣ, аз қабили маҳрумият аз падар, пайравони боварҳои ақибмонда, зулм нисбат ба занон ва ҳифзи муносибатҳои хонаводагӣ мепардозад<ref name="yourtj" />. == Дар нақшҳо == * [[Ризо Юсуфӣ]] — ''Хуршед'' (ҳунарпешаи Театри академӣ-драмавии ба номи А. Лоҳутӣ)<ref name="oilatj1" /> * [[Соро Саидкамолӣ]] (Саидкамолиддинова) — ''Моҳ''<ref name="oilatj1" /> * [[Нурулло Абдуллозода]] — ''бародари сахтгири Моҳ'' (ҳунарманди Театри русии ба номи В. Маяковский)<ref name="yourtj" /> * [[Асалбек Назриев|Асалбек Назрӣ]] * [[Султонмурод Бобомуродов]] * [[Абдулмӯъмин Шарифӣ]] * [[Парвиз Пӯлодӣ]] * [[Ҳотами Равшан]] * [[Суҳайл Муҳаббат]] == Гурӯҳи эҷодӣ == * ''Коргардон ва муаллифи филмнома:'' [[Манзаралӣ Шералӣ]]<ref name="oilatj1" /> * ''Продюсер:'' [[Қандил Тоиров]]<ref name="yourtj" /> * ''Муаллифи матни суруд (саундтрек):'' [[Фурқати Низом]]<ref name="asiaplus" /> * ''Иҷрокунандаи суруд:'' [[Умедҷони Бурҳон]]<ref name="asiaplus" /> == Ҷоизаҳо == * Ҷоизаи «Беҳтарин филми муштарак» — III Синамоҷоизаи миллии «[[Тоҷи Сомон]]» (19 октябри 2026)<ref name="asiaplus" />. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} [[Гурӯҳ:Филмҳои Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Филмҳои драмавии Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Филмҳо ба забони тоҷикӣ]] [[Гурӯҳ:Филмҳои «Тоҷикфилм»]] 9twm3ec2g3z69lm26en5iag1czpthlr 0 334523 1490876 2026-10-23T08:30:44Z VASHGIRD 8035 Саҳифаи нав: {{Синамогар |ном = Соро Саидкамолӣ |номи аслӣ = Соро Саидкамолиддинова |тасвир = |бар = |тавсифи тасвир = |ном ҳангоми таваллуд = |таърихи таваллуд = |зодгоҳ = [[Тоҷикистон]] |таърихи даргузашт = |маҳалли даргузашт = |шаҳрвандӣ... 1490876 wikitext text/x-wiki {{Синамогар |ном = Соро Саидкамолӣ |номи аслӣ = Соро Саидкамолиддинова |тасвир = |бар = |тавсифи тасвир = |ном ҳангоми таваллуд = |таърихи таваллуд = |зодгоҳ = [[Тоҷикистон]] |таърихи даргузашт = |маҳалли даргузашт = |шаҳрвандӣ = {{Парчамбандӣ|Тоҷикистон}} |касб = [[ҳунарпеша]], [[коргардон]], [[блогер]] |соли фаъолият = 2021 — то ҳол |мукофотҳо = |сайт = }} '''Соро Саидкамолӣ''' (''Соро Саидкамолиддинова''; ) — [[ҳунарпеша]] ва [[блогер]]и тоҷик<ref name="pressa">{{cite web |url=https://pressa.tj/soro-saidkamoliddinova-az-%D2%93azabi-ofaridgor-metarsam/ |title=Соро Саидкамолиддинова: Аз ғазаби Офаридгор метарсам |publisher=Pressa.tj |date=2024-05-08 |accessdate=2026-10-23}}</ref>. == Зиндагинома ва таҳсил == Соро Саидкамолӣ [[Донишкадаи давлатии фарҳанг ва санъати Тоҷикистон ба номи Мирзо Турсунзода]]ро аз рӯи ихтисоси «Режиссураи намоишҳои театронидашуда ва идҳо» хатм намудааст<ref name="pressa" />. Ҳамчунин ҳангоми иқомат дар Федератсияи Русия театр-студияи таълимии «Отражение»-ро хатм карда, малакаҳои касбии ҳунарпешагиро такмил додааст<ref name="pressa" />. == Фаъолияти эҷодӣ == Фаъолияти худро дар синамо ҳамчун коргардони дуюм ва гримёр оғоз карда, дар филмҳои «Зиндагӣ зебост» (коргардон Далер Раҳматов), «Танҳо ту» (коргардон Умед Мирзоширинов) ва «Кор» (коргардон Соҳибёр Толиб) таҷриба андӯхтааст<ref name="pressa" />. Аввалини шуҳрат ва эътирофи касбии ӯ ба ҳайси ҳунарпеша бо иҷрои нақши асосӣ (духтари афғон) дар филми ҳунарии «[[Охирин сайди сайёд]]» (соли 2021, коргардон [[Муҳаммадрабӣ Исмоилов]]) оғоз шуд<ref name="pressa" />. Соли 2026 дар филми бадеиву ошиқонаи «[[Хуршеду Моҳ (филм)|Хуршеду Моҳ]]» (коргардон [[Манзаралӣ Шералӣ]]) нақши марказии Моҳро офарид<ref name="yourtj">{{cite web |url=https://your.tj/tj/ishq-az-pasi-shisha-nahustnamoishi-filmi-hurshedu-moh-dar-hujand |title="Ишқ аз паси шиша". Нахустнамоиши филми "Хуршеду Моҳ" дар Хуҷанд |publisher=Your.tj |date=2026-10-16 |accessdate=2026-10-23}}</ref><ref name="asiaplus">{{cite web |url=https://asiaplus.news/tg/2026/08/24/banavorgirii-filmi-hurshed-va-moh-bo-ohir-rasid-on-dar-borai-chy-qissa-mekunad-va-kaj-namoish-doda-meshavad/ |title=Банаворгирии филми “Хуршед ва Моҳ” ба охир расид |publisher=Asia-Plus |date=2026-08-24 |accessdate=2026-10-23}}</ref>. == Филмшиносӣ == {| class="wikitable" |- ! Сол !! Номи филм !! Нақш / Вазифа !! Коргардон |- | 2021 || «[[Охирин сайди сайёд]]» || духтари афғон (нақши асосӣ) || [[Муҳаммадрабӣ Исмоилов]] |- | 2022 || «Зиндагӣ зебост» || коргардони дуюм || [[Далер Раҳматов]] |- | 2023 || «Танҳо ту» || коргардони дуюм || [[Умед Мирзоширинов]] |- | 2023 || «Кор» || гримёр || [[Соҳибёр Толиб]] |- | 2024 || «Ишқ, пул, Душанбе» || ҳунарпеша || [[Набиҷон Пирматов]] |- | 2026 || «[[Хуршеду Моҳ (филм)|Хуршеду Моҳ]]» || Моҳ (нақши асосӣ) || [[Манзаралӣ Шералӣ]] |} == Эзоҳ == {{эзоҳ}} [[Гурӯҳ:Ҳунарпешагони Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Ҳунарпешагони синамои Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Хатмкардагони Донишкадаи давлатии фарҳанг ва санъати Тоҷикистон]] 4mf6gs57hf0mhg74kidzmaza8e8puz7 1490877 1490876 2026-10-23T08:30:57Z VASHGIRD 8035 VASHGIRD moved page [[Соро Саидкамолиддинова]] to [[Соро Саидкамолӣ]] 1490876 wikitext text/x-wiki {{Синамогар |ном = Соро Саидкамолӣ |номи аслӣ = Соро Саидкамолиддинова |тасвир = |бар = |тавсифи тасвир = |ном ҳангоми таваллуд = |таърихи таваллуд = |зодгоҳ = [[Тоҷикистон]] |таърихи даргузашт = |маҳалли даргузашт = |шаҳрвандӣ = {{Парчамбандӣ|Тоҷикистон}} |касб = [[ҳунарпеша]], [[коргардон]], [[блогер]] |соли фаъолият = 2021 — то ҳол |мукофотҳо = |сайт = }} '''Соро Саидкамолӣ''' (''Соро Саидкамолиддинова''; ) — [[ҳунарпеша]] ва [[блогер]]и тоҷик<ref name="pressa">{{cite web |url=https://pressa.tj/soro-saidkamoliddinova-az-%D2%93azabi-ofaridgor-metarsam/ |title=Соро Саидкамолиддинова: Аз ғазаби Офаридгор метарсам |publisher=Pressa.tj |date=2024-05-08 |accessdate=2026-10-23}}</ref>. == Зиндагинома ва таҳсил == Соро Саидкамолӣ [[Донишкадаи давлатии фарҳанг ва санъати Тоҷикистон ба номи Мирзо Турсунзода]]ро аз рӯи ихтисоси «Режиссураи намоишҳои театронидашуда ва идҳо» хатм намудааст<ref name="pressa" />. Ҳамчунин ҳангоми иқомат дар Федератсияи Русия театр-студияи таълимии «Отражение»-ро хатм карда, малакаҳои касбии ҳунарпешагиро такмил додааст<ref name="pressa" />. == Фаъолияти эҷодӣ == Фаъолияти худро дар синамо ҳамчун коргардони дуюм ва гримёр оғоз карда, дар филмҳои «Зиндагӣ зебост» (коргардон Далер Раҳматов), «Танҳо ту» (коргардон Умед Мирзоширинов) ва «Кор» (коргардон Соҳибёр Толиб) таҷриба андӯхтааст<ref name="pressa" />. Аввалини шуҳрат ва эътирофи касбии ӯ ба ҳайси ҳунарпеша бо иҷрои нақши асосӣ (духтари афғон) дар филми ҳунарии «[[Охирин сайди сайёд]]» (соли 2021, коргардон [[Муҳаммадрабӣ Исмоилов]]) оғоз шуд<ref name="pressa" />. Соли 2026 дар филми бадеиву ошиқонаи «[[Хуршеду Моҳ (филм)|Хуршеду Моҳ]]» (коргардон [[Манзаралӣ Шералӣ]]) нақши марказии Моҳро офарид<ref name="yourtj">{{cite web |url=https://your.tj/tj/ishq-az-pasi-shisha-nahustnamoishi-filmi-hurshedu-moh-dar-hujand |title="Ишқ аз паси шиша". Нахустнамоиши филми "Хуршеду Моҳ" дар Хуҷанд |publisher=Your.tj |date=2026-10-16 |accessdate=2026-10-23}}</ref><ref name="asiaplus">{{cite web |url=https://asiaplus.news/tg/2026/08/24/banavorgirii-filmi-hurshed-va-moh-bo-ohir-rasid-on-dar-borai-chy-qissa-mekunad-va-kaj-namoish-doda-meshavad/ |title=Банаворгирии филми “Хуршед ва Моҳ” ба охир расид |publisher=Asia-Plus |date=2026-08-24 |accessdate=2026-10-23}}</ref>. == Филмшиносӣ == {| class="wikitable" |- ! Сол !! Номи филм !! Нақш / Вазифа !! Коргардон |- | 2021 || «[[Охирин сайди сайёд]]» || духтари афғон (нақши асосӣ) || [[Муҳаммадрабӣ Исмоилов]] |- | 2022 || «Зиндагӣ зебост» || коргардони дуюм || [[Далер Раҳматов]] |- | 2023 || «Танҳо ту» || коргардони дуюм || [[Умед Мирзоширинов]] |- | 2023 || «Кор» || гримёр || [[Соҳибёр Толиб]] |- | 2024 || «Ишқ, пул, Душанбе» || ҳунарпеша || [[Набиҷон Пирматов]] |- | 2026 || «[[Хуршеду Моҳ (филм)|Хуршеду Моҳ]]» || Моҳ (нақши асосӣ) || [[Манзаралӣ Шералӣ]] |} == Эзоҳ == {{эзоҳ}} [[Гурӯҳ:Ҳунарпешагони Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Ҳунарпешагони синамои Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Хатмкардагони Донишкадаи давлатии фарҳанг ва санъати Тоҷикистон]] 4mf6gs57hf0mhg74kidzmaza8e8puz7 1490881 1490877 2026-10-23T08:56:03Z VASHGIRD 8035 1490881 wikitext text/x-wiki {{Синамогар |ном = Соро Саидкамолӣ |номи аслӣ = Соро Саидкамолиддинова |тасвир = |бар = |тавсифи тасвир = |ном ҳангоми таваллуд = |таърихи таваллуд = |зодгоҳ = [[Тоҷикистон]] |таърихи даргузашт = |маҳалли даргузашт = |шаҳрвандӣ = {{Парчамбандӣ|Тоҷикистон}} |касб = [[ҳунарпеша]], [[коргардон]], [[блогер]] |соли фаъолият = 2021 — то ҳол |мукофотҳо = |сайт = }} '''Соро Саидкамолӣ''' (номи аслӣ: ''Саидкамолидинова Соро Саидобидинова''; зод. [[13 ноябр|13 ноябри]] [[2000]], [[ноҳияи Шуғнон]]) — [[ҳунарпеша|ҳунарпешаи]] синамо ва [[блогер]]и тоҷик<ref name="pressa">{{cite web |url=https://pressa.tj/soro-saidkamoliddinova-az-%D2%93azabi-ofaridgor-metarsam/ |title=Соро Саидкамолиддинова: Аз ғазаби Офаридгор метарсам |publisher=Pressa.tj |date=2024-05-08 |accessdate=2026-10-23}}</ref>. == Зиндагинома ва таҳсил == Соро Саидкамолӣ [[Донишкадаи давлатии фарҳанг ва санъати Тоҷикистон ба номи Мирзо Турсунзода]]ро аз рӯи ихтисоси «Режиссураи намоишҳои театронидашуда ва идҳо» хатм намудааст<ref name="pressa" />. Ҳамчунин ҳангоми иқомат дар Федератсияи Русия театр-студияи таълимии «Отражение»-ро хатм карда, малакаҳои касбии ҳунарпешагиро такмил додааст<ref name="pressa" />. == Фаъолияти эҷодӣ == Фаъолияти худро дар синамо ҳамчун коргардони дуюм ва гримёр оғоз карда, дар филмҳои «Зиндагӣ зебост» (коргардон Далер Раҳматов), «Танҳо ту» (коргардон Умед Мирзоширинов) ва «Кор» (коргардон Соҳибёр Толиб) таҷриба андӯхтааст<ref name="pressa" />. Аввалини шуҳрат ва эътирофи касбии ӯ ба ҳайси ҳунарпеша бо иҷрои нақши асосӣ (духтари афғон) дар филми ҳунарии «[[Охирин сайди сайёд]]» (соли 2021, коргардон [[Муҳаммадрабӣ Исмоилов]]) оғоз шуд<ref name="pressa" />. Соли 2026 дар филми бадеиву ошиқонаи «[[Хуршеду Моҳ (филм)|Хуршеду Моҳ]]» (коргардон [[Манзаралӣ Шералӣ]]) нақши марказии Моҳро офарид<ref name="yourtj">{{cite web |url=https://your.tj/tj/ishq-az-pasi-shisha-nahustnamoishi-filmi-hurshedu-moh-dar-hujand |title="Ишқ аз паси шиша". Нахустнамоиши филми "Хуршеду Моҳ" дар Хуҷанд |publisher=Your.tj |date=2026-10-16 |accessdate=2026-10-23}}</ref><ref name="asiaplus">{{cite web |url=https://asiaplus.news/tg/2026/08/24/banavorgirii-filmi-hurshed-va-moh-bo-ohir-rasid-on-dar-borai-chy-qissa-mekunad-va-kaj-namoish-doda-meshavad/ |title=Банаворгирии филми “Хуршед ва Моҳ” ба охир расид |publisher=Asia-Plus |date=2026-08-24 |accessdate=2026-10-23}}</ref>. == Филмшиносӣ == {| class="wikitable" |- ! Сол !! Номи филм !! Нақш / Вазифа !! Коргардон |- | 2021 || «[[Охирин сайди сайёд]]» || духтари афғон (нақши асосӣ) || [[Муҳаммадрабӣ Исмоилов]] |- | 2022 || «Зиндагӣ зебост» || коргардони дуюм || [[Далер Раҳматов]] |- | 2023 || «Танҳо ту» || коргардони дуюм || [[Умед Мирзоширинов]] |- | 2023 || «Кор» || гримёр || [[Соҳибёр Толиб]] |- | 2024 || «Ишқ, пул, Душанбе» || ҳунарпеша || [[Набиҷон Пирматов]] |- | 2026 || «[[Хуршеду Моҳ (филм)|Хуршеду Моҳ]]» || Моҳ (нақши асосӣ) || [[Манзаралӣ Шералӣ]] |} == Эзоҳ == {{эзоҳ}} [[Гурӯҳ:Ҳунарпешагони Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Ҳунарпешагони синамои Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Хатмкардагони Донишкадаи давлатии фарҳанг ва санъати Тоҷикистон]] 7axfh0dxw3q591v1dvbfdvi0rhbz5ru 1490882 1490881 2026-10-23T08:59:07Z VASHGIRD 8035 1490882 wikitext text/x-wiki {{Синамогар |ном = Соро Саидкамолӣ |номи аслӣ = Саидкамолидинова Соро Саидобидинова |тасвир = |бар = |тавсифи тасвир = |ном ҳангоми таваллуд = |таърихи таваллуд = 13.11.2000 |зодгоҳ = {{зодгоҳ|ноҳияи Шуғнон}}, [[ВМКБ]], [[Тоҷикистон]] |таърихи даргузашт = |маҳалли даргузашт = |шаҳрвандӣ = {{Парчамбандӣ|Тоҷикистон}} |касб = [[ҳунарпеша]], [[коргардон]], [[блогер]] |соли фаъолият = 2021 — то ҳол |ҷоизаҳо = |сайт = }} '''Соро Саидкамолӣ''' (номи аслӣ: ''Саидкамолидинова Соро Саидобидинова''; зод. [[13 ноябр]]и [[2000]], [[ноҳияи Шуғнон]]) — [[ҳунарпеша]]и синамо ва [[блогер]]и тоҷик<ref name="pressa">{{cite web |url=https://pressa.tj/soro-saidkamoliddinova-az-%D2%93azabi-ofaridgor-metarsam/ |title=Соро Саидкамолиддинова: Аз ғазаби Офаридгор метарсам |publisher=Pressa.tj |date=2024-05-08 |accessdate=2026-10-23}}</ref>. == Зиндагинома == Соро Саидкамолӣ [[Донишкадаи давлатии фарҳанг ва санъати Тоҷикистон ба номи Мирзо Турсунзода]]ро аз рӯи ихтисоси «Режиссураи намоишҳои театронидашуда ва идҳо» хатм намудааст<ref name="pressa" />. Ҳамчунин ҳангоми иқомат дар Федератсияи Русия театр-студияи таълимии «Отражение»-ро хатм карда, малакаҳои касбии ҳунарпешагиро такмил додааст<ref name="pressa" />. == Фаъолияти эҷодӣ == Фаъолияти худро дар синамо ҳамчун коргардони дуюм ва гримёр оғоз карда, дар филмҳои «Зиндагӣ зебост» (коргардон Далер Раҳматов), «Танҳо ту» (коргардон Умед Мирзоширинов) ва «Кор» (коргардон Соҳибёр Толиб) таҷриба андӯхтааст<ref name="pressa" />. Аввалини шуҳрат ва эътирофи касбии ӯ ба ҳайси ҳунарпеша бо иҷрои нақши асосӣ (духтари афғон) дар филми ҳунарии «[[Охирин сайди сайёд]]» (соли 2021, коргардон [[Муҳаммадрабӣ Исмоилов]]) оғоз шуд<ref name="pressa" />. Соли 2026 дар филми бадеиву ошиқонаи «[[Хуршеду Моҳ (филм)|Хуршеду Моҳ]]» (коргардон [[Манзаралӣ Шералӣ]]) нақши марказии Моҳро офарид<ref name="yourtj">{{cite web |url=https://your.tj/tj/ishq-az-pasi-shisha-nahustnamoishi-filmi-hurshedu-moh-dar-hujand |title="Ишқ аз паси шиша". Нахустнамоиши филми "Хуршеду Моҳ" дар Хуҷанд |publisher=Your.tj |date=2026-10-16 |accessdate=2026-10-23}}</ref><ref name="asiaplus">{{cite web |url=https://asiaplus.news/tg/2026/08/24/banavorgirii-filmi-hurshed-va-moh-bo-ohir-rasid-on-dar-borai-chy-qissa-mekunad-va-kaj-namoish-doda-meshavad/ |title=Банаворгирии филми “Хуршед ва Моҳ” ба охир расид |publisher=Asia-Plus |date=2026-08-24 |accessdate=2026-10-23}}</ref>. == Филмшиносӣ == {| class="wikitable" |- ! Сол !! Номи филм !! Нақш / Вазифа !! Коргардон |- | 2021 || «[[Охирин сайди сайёд]]» || духтари афғон (нақши асосӣ) || [[Муҳаммадрабӣ Исмоилов]] |- | 2022 || «Зиндагӣ зебост» || коргардони дуюм || [[Далер Раҳматов]] |- | 2023 || «Танҳо ту» || коргардони дуюм || [[Умед Мирзоширинов]] |- | 2023 || «Кор» || гримёр || [[Соҳибёр Толиб]] |- | 2024 || «Ишқ, пул, Душанбе» || ҳунарпеша || [[Набиҷон Пирматов]] |- | 2026 || «[[Хуршеду Моҳ (филм)|Хуршеду Моҳ]]» || Моҳ (нақши асосӣ) || [[Манзаралӣ Шералӣ]] |} == Эзоҳ == {{эзоҳ}} [[Гурӯҳ:Ҳунарпешагони Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Ҳунарпешагони синамои Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Хатмкардагони Донишкадаи давлатии фарҳанг ва санъати Тоҷикистон]] 0498bwx0mkrdeyz2vanl3qxsdi6dw34 1490883 1490882 2026-10-23T09:07:35Z VASHGIRD 8035 1490883 wikitext text/x-wiki {{Синамогар |ном = Соро Саидкамолӣ |номи аслӣ = {{lang-tg|Саидкамолидинова Соро Саидобидинова}} |тасвир = |бар = |тавсифи тасвир = |ном ҳангоми таваллуд = |таърихи таваллуд = [[13 ноябр]]и [[2000]] |зодгоҳ = {{зодгоҳ|Ноҳияи Шуғнон}}, [[Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон|ВМКБ]], [[Тоҷикистон]] |таърихи даргузашт = |маҳалли даргузашт = |шаҳрвандӣ = {{Парчамбандӣ|Тоҷикистон}} |касб = [[ҳунарпеша]], [[коргардони синамо|коргардон]], [[блогери видеоӣ|блогер]] |соли фаъолият = 2021 — то ҳол |ҷоизаҳо = |сайт = }} '''Соро Саидкамолӣ''' (номи пурра: ''Саидкамолидинова Соро Саидобидинова''; зод. [[13 ноябр]]и [[2000]], [[Ноҳияи Шуғнон]], [[Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон|ВМКБ]]) — [[ҳунарпеша]]и синамо, [[коргардони синамо|коргардон]] ва [[блогери видеоӣ|блогер]]и тоҷик<ref name="pressa">{{cite web |url=https://pressa.tj/soro-saidkamoliddinova-az-%D2%93azabi-ofaridgor-metarsam/ |title=Соро Саидкамолиддинова: Аз ғазаби Офаридгор метарсам |publisher=Pressa.tj |date=2024-05-08 |accessdate=2026-10-23}}</ref>. == Зиндагинома ва таҳсил == Соро Саидкамолӣ 13 ноябри соли 2000 дар [[Ноҳияи Шуғнон|ноҳияи Шуғнон]]и Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон ба дунё омадааст. [[Донишкадаи давлатии фарҳанг ва санъати Тоҷикистон ба номи Мирзо Турсунзода]]ро аз рӯи ихтисоси «Режиссураи намоишҳои театронидашуда ва идҳо» хатм намудааст<ref name="pressa" />. Ҳамчунин ҳангоми иқомат дар Федератсияи Русия театр-студияи таълимии «Отражение»-ро хатм карда, малакаҳои касбии ҳунарпешагиро такмил додааст<ref name="pressa" />. == Фаъолияти эҷодӣ == Фаъолияти худро дар синамо ҳамчун коргардони дуюм ва гримёр оғоз карда, дар филмҳои «Зиндагӣ зебост» (коргардон Далер Раҳматов), «Танҳо ту» (коргардон Умед Мирзоширинов) ва «Кор» (коргардон Соҳибёр Толибов) таҷриба андӯхтааст<ref name="pressa" />. Аввалин шуҳрат ва эътирофи касбии ӯ ба ҳайси ҳунарпеша бо иҷрои нақши асосӣ (духтари афғон) дар филми ҳунарии «[[Охирин сайди сайёд]]» (соли 2021, коргардон [[Муҳаммадрабӣ Исмоилов]]) оғоз гардид<ref name="pressa" />. Соли 2025 дар филми бадеии эронии «Харгӯши сиёҳ, харгӯши сафед» (коргардон Шаҳром Мокрӣ) нақш офарид. Соли 2026 дар филми бадеиву ошиқонаи «[[Хуршеду Моҳ (филм)|Хуршеду Моҳ]]» (коргардон [[Манзаралӣ Шералӣ]]) нақши марказии Моҳро иҷро кард<ref name="yourtj">{{cite web |url=https://your.tj/tj/ishq-az-pasi-shisha-nahustnamoishi-filmi-hurshedu-moh-dar-hujand |title="Ишқ аз паси шиша". Нахустнамоиши филми "Хуршеду Моҳ" дар Хуҷанд |publisher=Your.tj |date=2026-10-16 |accessdate=2026-10-23}}</ref><ref name="asiaplus">{{cite web |url=https://asiaplus.news/tg/2026/08/24/banavorgirii-filmi-hurshed-va-moh-bo-ohir-rasid-on-dar-borai-chy-qissa-mekunad-va-kaj-namoish-doda-meshavad/ |title=Банаворгирии филми “Хуршед ва Моҳ” ба охир расид |publisher=Asia-Plus |date=2026-08-24 |accessdate=2026-10-23}}</ref>. == Филмшиносӣ == {| class="wikitable" |- ! Сол !! Номи филм !! Нақш / Вазифа !! Коргардон |- | 2021 || «[[Охирин сайди сайёд]]» || духтари афғон (нақши асосӣ) || [[Муҳаммадрабӣ Исмоилов]] |- | 2022 || «Зиндагӣ зебост» || коргардони дуюм || [[Далер Раҳматов]] |- | 2023 || «Танҳо ту» || коргардони дуюм || [[Умед Мирзоширинов]] |- | 2023 || «Кор» || гримёр || Соҳибёр Толибов |- | 2024 || «Ишқ, пул, Душанбе» || ҳунарпеша || [[Набиҷон Пирматов]] |- | 2025 || «Харгӯши сиёҳ, харгӯши сафед» || ҳунарпеша || [[Шаҳром Мукрӣ]] |- | 2026 || «[[Хуршеду Моҳ (филм)|Хуршеду Моҳ]]» || Моҳ (нақши асосӣ) || [[Манзаралӣ Шералӣ]] |} == Эзоҳ == {{эзоҳ}} [[Гурӯҳ:Ҳунарпешагони Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Ҳунарпешагони синамои Тоҷикистон]] 62erz5byi3msw5fmpth83s1owdir7wt 1490884 1490883 2026-10-23T09:14:28Z VASHGIRD 8035 1490884 wikitext text/x-wiki {{Синамогар |ном = Соро Саидкамолӣ |номи аслӣ = {{lang-tg|Саидкамолидинова Соро Саидобидинова}} |тасвир = |бар = |тавсифи тасвир = |ном ҳангоми таваллуд = |таърихи таваллуд = [[13 ноябр]]и [[2000]] |зодгоҳ = {{зодгоҳ|Ноҳияи Шуғнон}}, [[Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон|ВМКБ]], [[Тоҷикистон]] |таърихи даргузашт = |маҳалли даргузашт = |шаҳрвандӣ = {{Парчамбандӣ|Тоҷикистон}} |касб = [[ҳунарпеша]], [[коргардони синамо|коргардон]], [[блогери видеоӣ|блогер]] |соли фаъолият = 2021 — то ҳол |ҷоизаҳо = |сайт = }} '''Соро Саидкамолӣ''' (номи пурра: ''Саидкамолидинова Соро Саидобидинова''; зод. [[13 ноябр]]и [[2000]], [[Ноҳияи Шуғнон]], [[Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон|ВМКБ]]) — [[ҳунарпеша]]и синамо, [[коргардони синамо|коргардон]] ва [[блогери видеоӣ|блогер]]и тоҷик<ref name="pressa">{{cite web |url=https://pressa.tj/soro-saidkamoliddinova-az-%D2%93azabi-ofaridgor-metarsam/ |title=Соро Саидкамолиддинова: Аз ғазаби Офаридгор метарсам |publisher=Pressa.tj |date=2024-05-08 |accessdate=2026-10-23}}</ref>. == Зиндагинома ва таҳсил == Соро Саидкамолӣ 13 ноябри соли 2000 дар [[Ноҳияи Шуғнон|ноҳияи Шуғнон]]и Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон ба дунё омадааст. Соро аз овони кӯдакӣ ба санъату саҳна шавқу рағбат дошт ва дар чорабиниҳои гуногуни фарҳангӣ ҳунарнамоӣ карда, ба таври касбӣ бо хореография машғул буд. Пас аз хатми мактаб ба [[Донишкадаи давлатии фарҳанг ва санъати Тоҷикистон ба номи Мирзо Турсунзода|Донишкадаи давлатии фарҳанг ва санъати Тоҷикистон]]ро, ба факултети режиссураи театр ва идҳо дохил шуд ва баъдан таҳсилро ба шакли ғоибона идома дод, зеро дар баробари таҳсил фаъолияти худро дар соҳаи синамо оғоз карда буд. Бо мақсади такмили маҳорат ба шаҳри Маскав рафта, дар студияи театрии «Отражение» курси ҳунарпешагиро гузашт<ref name="pressa" />. Ин таҷриба барои густариши дониш ва малакаҳои ӯ дар соҳаи санъати актёрӣ ва саҳна мусоидат намуд. Пас аз бозгашт ба Тоҷикистон таҳсили худро идома дод. == Фаъолият дар синамо == Фаъолияти худро дар синамо ҳамчун коргардони дуюм ва гримёр оғоз карда, дар филмҳои «Зиндагӣ зебост» (коргардон Далер Раҳматов), «Танҳо ту» (коргардон Умед Мирзоширинов) ва «Кор» (коргардон Соҳибёр Толибов) таҷриба андӯхтааст<ref name="pressa" />. Аввалин шуҳрат ва эътирофи касбии ӯ ба ҳайси ҳунарпеша бо иҷрои нақши асосӣ (духтари афғон) дар филми ҳунарии «[[Охирин сайди сайёд]]» (соли 2021, коргардон [[Муҳаммадрабӣ Исмоилов]]) оғоз гардид<ref name="pressa" />. Соли 2025 дар филми бадеии эронии «Харгӯши сиёҳ, харгӯши сафед» (коргардон [[Шаҳром Мукрӣ]]) нақш офарид<ref name="durakhshon">{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=a4nMhrzkzsI|title=Ҳазлу шухиҳои Муҳаммад Боқиев ва Соро Саидкамолӣ дар Шоу барномаи "Дурахшон"|date=2026-10-19|publisher=Vahobzoda Official / YouTube|accessdate=2026-10-23}}</ref>. Соли 2026 дар филми бадеиву ошиқонаи «[[Хуршеду Моҳ (филм)|Хуршеду Моҳ]]» (коргардон [[Манзаралӣ Шералӣ]]) нақши марказии Моҳро иҷро кард<ref name="yourtj">{{cite web |url=https://your.tj/tj/ishq-az-pasi-shisha-nahustnamoishi-filmi-hurshedu-moh-dar-hujand |title="Ишқ аз паси шиша". Нахустнамоиши филми "Хуршеду Моҳ" дар Хуҷанд |publisher=Your.tj |date=2026-10-16 |accessdate=2026-10-23}}</ref><ref name="asiaplus">{{cite web |url=https://asiaplus.news/tg/2026/08/24/banavorgirii-filmi-hurshed-va-moh-bo-ohir-rasid-on-dar-borai-chy-qissa-mekunad-va-kaj-namoish-doda-meshavad/ |title=Банаворгирии филми “Хуршед ва Моҳ” ба охир расид |publisher=Asia-Plus |date=2026-08-24 |accessdate=2026-10-23}}</ref>. == Филмшиносӣ == {| class="wikitable" |- ! Сол !! Номи филм !! Нақш / Вазифа !! Коргардон |- | 2021 || «[[Охирин сайди сайёд]]» || духтари афғон (нақши асосӣ) || [[Муҳаммадрабӣ Исмоилов]] |- | 2022 || «Зиндагӣ зебост» || коргардони дуюм || [[Далер Раҳматов]] |- | 2023 || «Танҳо ту» || коргардони дуюм || [[Умед Мирзоширинов]] |- | 2023 || «Кор» || гримёр || Соҳибёр Толибов |- | 2024 || «Ишқ, пул, Душанбе» || ҳунарпеша || [[Набиҷон Пирматов]] |- | 2025 || «Харгӯши сиёҳ, харгӯши сафед» || ҳунарпеша || [[Шаҳром Мукрӣ]] |- | 2026 || «[[Хуршеду Моҳ (филм)|Хуршеду Моҳ]]» || Моҳ (нақши асосӣ) || [[Манзаралӣ Шералӣ]] |} == Эзоҳ == {{эзоҳ}} [[Гурӯҳ:Ҳунарпешагони Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Ҳунарпешагони синамои Тоҷикистон]] d2kd60fq9clulbo54vs816f4vtb4j1b 1490885 1490884 2026-10-23T09:16:32Z VASHGIRD 8035 1490885 wikitext text/x-wiki {{Синамогар |ном = Соро Саидкамолӣ |номи аслӣ = {{lang-tg|Саидкамолидинова Соро Саидобидинова}} |тасвир = |бар = |тавсифи тасвир = |ном ҳангоми таваллуд = |таърихи таваллуд = [[13 ноябр]]и [[2000]] |зодгоҳ = {{зодгоҳ|Ноҳияи Шуғнон}}, [[Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон|ВМКБ]], [[Тоҷикистон]] |таърихи даргузашт = |маҳалли даргузашт = |шаҳрвандӣ = {{Парчамбандӣ|Тоҷикистон}} |касб = [[ҳунарпеша]], [[коргардони синамо|коргардон]], [[блогери видеоӣ|блогер]] |соли фаъолият = 2021 — то ҳол |ҷоизаҳо = |сайт = }} '''Соро Саидкамолӣ''' (номи пурра: ''Саидкамолидинова Соро Саидобидинова''; зод. [[13 ноябр]]и [[2000]], [[Ноҳияи Шуғнон]], [[Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон|ВМКБ]]) — [[ҳунарпеша]]и синамо, [[коргардони синамо|коргардон]] ва [[Блогер|блогери]] тоҷик<ref name="pressa">{{cite web |url=https://pressa.tj/soro-saidkamoliddinova-az-%D2%93azabi-ofaridgor-metarsam/ |title=Соро Саидкамолиддинова: Аз ғазаби Офаридгор метарсам |publisher=Pressa.tj |date=2024-05-08 |accessdate=2026-10-23}}</ref>. == Зиндагинома ва таҳсил == Соро Саидкамолӣ 13 ноябри соли 2000 дар [[Ноҳияи Шуғнон|ноҳияи Шуғнон]]и Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон ба дунё омадааст. Соро аз овони кӯдакӣ ба санъату саҳна шавқу рағбат дошт ва дар чорабиниҳои гуногуни фарҳангӣ ҳунарнамоӣ карда, ба таври касбӣ бо хореография машғул буд. Пас аз хатми мактаб ба [[Донишкадаи давлатии фарҳанг ва санъати Тоҷикистон ба номи Мирзо Турсунзода|Донишкадаи давлатии фарҳанг ва санъати Тоҷикистон]]ро, ба факултети режиссураи театр ва идҳо дохил шуд ва баъдан таҳсилро ба шакли ғоибона идома дод, зеро дар баробари таҳсил фаъолияти худро дар соҳаи синамо оғоз карда буд. Бо мақсади такмили маҳорат ба шаҳри Маскав рафта, дар студияи театрии «Отражение» курси ҳунарпешагиро гузашт<ref name="pressa" />. Ин таҷриба барои густариши дониш ва малакаҳои ӯ дар соҳаи санъати актёрӣ ва саҳна мусоидат намуд. Пас аз бозгашт ба Тоҷикистон таҳсили худро идома дод. == Фаъолият дар синамо == Фаъолияти худро дар синамо ҳамчун коргардони дуюм ва гримёр оғоз карда, дар филмҳои «Зиндагӣ зебост» (коргардон Далер Раҳматов), «Танҳо ту» (коргардон Умед Мирзоширинов) ва «Кор» (коргардон Соҳибёр Толибов) таҷриба андӯхтааст<ref name="pressa" />. Аввалин шуҳрат ва эътирофи касбии ӯ ба ҳайси ҳунарпеша бо иҷрои нақши асосӣ (духтари афғон) дар филми ҳунарии «[[Охирин сайди сайёд]]» (соли 2021, коргардон [[Муҳаммадрабӣ Исмоилов]]) оғоз гардид<ref name="pressa" />. Соли 2025 дар филми бадеии эронии «Харгӯши сиёҳ, харгӯши сафед» (коргардон [[Шаҳром Мукрӣ]]) нақш офарид<ref name="durakhshon">{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=a4nMhrzkzsI|title=Ҳазлу шухиҳои Муҳаммад Боқиев ва Соро Саидкамолӣ дар Шоу барномаи "Дурахшон"|date=2026-10-19|publisher=Vahobzoda Official / YouTube|accessdate=2026-10-23}}</ref>. Соли 2026 дар филми бадеиву ошиқонаи «[[Хуршеду Моҳ (филм)|Хуршеду Моҳ]]» (коргардон [[Манзаралӣ Шералӣ]]) нақши марказии Моҳро иҷро кард<ref name="yourtj">{{cite web |url=https://your.tj/tj/ishq-az-pasi-shisha-nahustnamoishi-filmi-hurshedu-moh-dar-hujand |title="Ишқ аз паси шиша". Нахустнамоиши филми "Хуршеду Моҳ" дар Хуҷанд |publisher=Your.tj |date=2026-10-16 |accessdate=2026-10-23}}</ref><ref name="asiaplus">{{cite web |url=https://asiaplus.news/tg/2026/08/24/banavorgirii-filmi-hurshed-va-moh-bo-ohir-rasid-on-dar-borai-chy-qissa-mekunad-va-kaj-namoish-doda-meshavad/ |title=Банаворгирии филми “Хуршед ва Моҳ” ба охир расид |publisher=Asia-Plus |date=2026-08-24 |accessdate=2026-10-23}}</ref>. == Филмшиносӣ == {| class="wikitable" |- ! Сол !! Номи филм !! Нақш / Вазифа !! Коргардон |- | 2021 || «[[Охирин сайди сайёд]]» || духтари афғон (нақши асосӣ) || [[Муҳаммадрабӣ Исмоилов]] |- | 2022 || «Зиндагӣ зебост» || коргардони дуюм || [[Далер Раҳматов]] |- | 2023 || «Танҳо ту» || коргардони дуюм || [[Умед Мирзоширинов]] |- | 2023 || «Кор» || гримёр || Соҳибёр Толибов |- | 2024 || «Ишқ, пул, Душанбе» || ҳунарпеша || [[Набиҷон Пирматов]] |- | 2025 || «Харгӯши сиёҳ, харгӯши сафед» || ҳунарпеша || [[Шаҳром Мукрӣ]] |- | 2026 || «[[Хуршеду Моҳ (филм)|Хуршеду Моҳ]]» || Моҳ (нақши асосӣ) || [[Манзаралӣ Шералӣ]] |} == Эзоҳ == {{эзоҳ}} [[Гурӯҳ:Ҳунарпешагони Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Ҳунарпешагони синамои Тоҷикистон]] c953fxwyj9vdyld1insbpfwjg4lvvku 1490886 1490885 2026-10-23T09:17:56Z VASHGIRD 8035 1490886 wikitext text/x-wiki {{Синамогар |ном = Соро Саидкамолӣ |номи аслӣ = {{lang-tg|Саидкамолидинова Соро Саидобидинова}} |тасвир = |бар = |тавсифи тасвир = |ном ҳангоми таваллуд = |таърихи таваллуд = [[13 ноябр]]и [[2000]] |зодгоҳ = {{зодгоҳ|Ноҳияи Шуғнон}}, [[Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон|ВМКБ]], [[Тоҷикистон]] |таърихи даргузашт = |маҳалли даргузашт = |шаҳрвандӣ = {{Парчамбандӣ|Тоҷикистон}} |касб = [[ҳунарпеша]], [[коргардони синамо|коргардон]], [[блогери видеоӣ|блогер]] |соли фаъолият = 2021 — то ҳол |ҷоизаҳо = |сайт = }} '''Соро Саидкамолӣ''' (номи пурра: ''Саидкамолидинова Соро Саидобидинова''; зод. [[13 ноябр]]и [[2000]], [[ноҳияи Шуғнон]], [[Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон|ВМКБ]]) — [[ҳунарпеша]]и синамо, [[коргардони синамо|коргардон]] ва [[Блогер|блогери]] тоҷик<ref name="pressa">{{cite web |url=https://pressa.tj/soro-saidkamoliddinova-az-%D2%93azabi-ofaridgor-metarsam/ |title=Соро Саидкамолиддинова: Аз ғазаби Офаридгор метарсам |publisher=Pressa.tj |date=2024-05-08 |accessdate=2026-10-23}}</ref>. == Зиндагинома ва таҳсил == Соро Саидкамолӣ 13 ноябри соли 2000 дар [[Ноҳияи Шуғнон|ноҳияи Шуғнон]]и Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон ба дунё омадааст. Соли 2008 таҳсилро дар МТМУ № 13-и деҳаи Тишори ноҳияи Шуғнон оғоз намуда, соли 2019 онро хатм кардааст. Соро аз овони кӯдакӣ ба санъату саҳна шавқу рағбат дошт ва дар чорабиниҳои гуногуни фарҳангӣ ҳунарнамоӣ карда, ба таври касбӣ бо хореография машғул буд. Пас аз хатми мактаб ба [[Донишкадаи давлатии фарҳанг ва санъати Тоҷикистон ба номи Мирзо Турсунзода|Донишкадаи давлатии фарҳанг ва санъати Тоҷикистон]]ро, ба факултети режиссураи театр ва идҳо дохил шуд ва баъдан таҳсилро ба шакли ғоибона идома дод, зеро дар баробари таҳсил фаъолияти худро дар соҳаи синамо оғоз карда буд. Бо мақсади такмили маҳорат ба шаҳри Маскав рафта, дар студияи театрии «Отражение» курси ҳунарпешагиро гузашт<ref name="pressa" />. Ин таҷриба барои густариши дониш ва малакаҳои ӯ дар соҳаи санъати актёрӣ ва саҳна мусоидат намуд. Пас аз бозгашт ба Тоҷикистон таҳсили худро идома дод. == Фаъолият дар синамо == Фаъолияти худро дар синамо ҳамчун коргардони дуюм ва гримёр оғоз карда, дар филмҳои «Зиндагӣ зебост» (коргардон Далер Раҳматов), «Танҳо ту» (коргардон Умед Мирзоширинов) ва «Кор» (коргардон Соҳибёр Толибов) таҷриба андӯхтааст<ref name="pressa" />. Аввалин шуҳрат ва эътирофи касбии ӯ ба ҳайси ҳунарпеша бо иҷрои нақши асосӣ (духтари афғон) дар филми ҳунарии «[[Охирин сайди сайёд]]» (соли 2021, коргардон [[Муҳаммадрабӣ Исмоилов]]) оғоз гардид<ref name="pressa" />. Соли 2025 дар филми бадеии эронии «Харгӯши сиёҳ, харгӯши сафед» (коргардон [[Шаҳром Мукрӣ]]) нақш офарид<ref name="durakhshon">{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=a4nMhrzkzsI|title=Ҳазлу шухиҳои Муҳаммад Боқиев ва Соро Саидкамолӣ дар Шоу барномаи "Дурахшон"|date=2026-10-19|publisher=Vahobzoda Official / YouTube|accessdate=2026-10-23}}</ref>. Соли 2026 дар филми бадеиву ошиқонаи «[[Хуршеду Моҳ (филм)|Хуршеду Моҳ]]» (коргардон [[Манзаралӣ Шералӣ]]) нақши марказии Моҳро иҷро кард<ref name="yourtj">{{cite web |url=https://your.tj/tj/ishq-az-pasi-shisha-nahustnamoishi-filmi-hurshedu-moh-dar-hujand |title="Ишқ аз паси шиша". Нахустнамоиши филми "Хуршеду Моҳ" дар Хуҷанд |publisher=Your.tj |date=2026-10-16 |accessdate=2026-10-23}}</ref><ref name="asiaplus">{{cite web |url=https://asiaplus.news/tg/2026/08/24/banavorgirii-filmi-hurshed-va-moh-bo-ohir-rasid-on-dar-borai-chy-qissa-mekunad-va-kaj-namoish-doda-meshavad/ |title=Банаворгирии филми “Хуршед ва Моҳ” ба охир расид |publisher=Asia-Plus |date=2026-08-24 |accessdate=2026-10-23}}</ref>. == Филмшиносӣ == {| class="wikitable" |- ! Сол !! Номи филм !! Нақш / Вазифа !! Коргардон |- | 2021 || «[[Охирин сайди сайёд]]» || духтари афғон (нақши асосӣ) || [[Муҳаммадрабӣ Исмоилов]] |- | 2022 || «Зиндагӣ зебост» || коргардони дуюм || [[Далер Раҳматов]] |- | 2023 || «Танҳо ту» || коргардони дуюм || [[Умед Мирзоширинов]] |- | 2023 || «Кор» || гримёр || Соҳибёр Толибов |- | 2024 || «Ишқ, пул, Душанбе» || ҳунарпеша || [[Набиҷон Пирматов]] |- | 2025 || «Харгӯши сиёҳ, харгӯши сафед» || ҳунарпеша || [[Шаҳром Мукрӣ]] |- | 2026 || «[[Хуршеду Моҳ (филм)|Хуршеду Моҳ]]» || Моҳ (нақши асосӣ) || [[Манзаралӣ Шералӣ]] |} == Эзоҳ == {{эзоҳ}} [[Гурӯҳ:Ҳунарпешагони Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Ҳунарпешагони синамои Тоҷикистон]] qcd9howunxz2piklgr229vefb2aq0ap 1490887 1490886 2026-10-23T09:18:35Z VASHGIRD 8035 1490887 wikitext text/x-wiki {{Синамогар |ном = Соро Саидкамолӣ |номи аслӣ = {{lang-tg|Саидкамолидинова Соро Саидобидинова}} |тасвир = |бар = |тавсифи тасвир = |ном ҳангоми таваллуд = |таърихи таваллуд = 13.11.2000 |зодгоҳ = {{зодгоҳ|Ноҳияи Шуғнон}}, [[Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон|ВМКБ]], [[Тоҷикистон]] |таърихи даргузашт = |маҳалли даргузашт = |шаҳрвандӣ = {{Парчамбандӣ|Тоҷикистон}} |касб = [[ҳунарпеша]], [[коргардони синамо|коргардон]], [[блогер]] |соли фаъолият = 2021 — то ҳол |ҷоизаҳо = |сайт = }} '''Соро Саидкамолӣ''' (номи пурра: ''Саидкамолидинова Соро Саидобидинова''; зод. [[13 ноябр]]и [[2000]], [[ноҳияи Шуғнон]], [[Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон|ВМКБ]]) — [[ҳунарпеша]]и синамо, [[коргардони синамо|коргардон]] ва [[блогер]]и тоҷик<ref name="pressa">{{cite web |url=https://pressa.tj/soro-saidkamoliddinova-az-%D2%93azabi-ofaridgor-metarsam/ |title=Соро Саидкамолиддинова: Аз ғазаби Офаридгор метарсам |publisher=Pressa.tj |date=2024-05-08 |accessdate=2026-10-23}}</ref>. == Зиндагинома ва таҳсил == Соро Саидкамолӣ 13 ноябри соли 2000 дар [[ноҳияи Шуғнон]]и Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон ба дунё омадааст. Соли 2008 таҳсилро дар МТМУ № 13-и деҳаи Тишори ноҳияи Шуғнон оғоз намуда, соли 2019 онро хатм кардааст. Соро аз овони кӯдакӣ ба санъату саҳна шавқу рағбат дошт ва дар чорабиниҳои гуногуни фарҳангӣ ҳунарнамоӣ карда, ба таври касбӣ бо хореография машғул буд. Пас аз хатми мактаб ба [[Донишкадаи давлатии фарҳанг ва санъати Тоҷикистон ба номи Мирзо Турсунзода|Донишкадаи давлатии фарҳанг ва санъати Тоҷикистон]]ро, ба факултети режиссураи театр ва идҳо дохил шуд ва баъдан таҳсилро ба шакли ғоибона идома дод, зеро дар баробари таҳсил фаъолияти худро дар соҳаи синамо оғоз карда буд. Бо мақсади такмили маҳорат ба шаҳри Маскав рафта, дар студияи театрии «Отражение» курси ҳунарпешагиро гузашт<ref name="pressa" />. Ин таҷриба барои густариши дониш ва малакаҳои ӯ дар соҳаи санъати актёрӣ ва саҳна мусоидат намуд. Пас аз бозгашт ба Тоҷикистон таҳсили худро идома дод. == Фаъолият дар синамо == Фаъолияти худро дар синамо ҳамчун коргардони дуюм ва гримёр оғоз карда, дар филмҳои «Зиндагӣ зебост» (коргардон Далер Раҳматов), «Танҳо ту» (коргардон Умед Мирзоширинов) ва «Кор» (коргардон Соҳибёр Толибов) таҷриба андӯхтааст<ref name="pressa" />. Аввалин шуҳрат ва эътирофи касбии ӯ ба ҳайси ҳунарпеша бо иҷрои нақши асосӣ (духтари афғон) дар филми ҳунарии «[[Охирин сайди сайёд]]» (соли 2021, коргардон [[Муҳаммадрабӣ Исмоилов]]) оғоз гардид<ref name="pressa" />. Соли 2025 дар филми бадеии эронии «Харгӯши сиёҳ, харгӯши сафед» (коргардон [[Шаҳром Мукрӣ]]) нақш офарид<ref name="durakhshon">{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=a4nMhrzkzsI|title=Ҳазлу шухиҳои Муҳаммад Боқиев ва Соро Саидкамолӣ дар Шоу барномаи "Дурахшон"|date=2026-10-19|publisher=Vahobzoda Official / YouTube|accessdate=2026-10-23}}</ref>. Соли 2026 дар филми бадеиву ошиқонаи «[[Хуршеду Моҳ (филм)|Хуршеду Моҳ]]» (коргардон [[Манзаралӣ Шералӣ]]) нақши марказии Моҳро иҷро кард<ref name="yourtj">{{cite web |url=https://your.tj/tj/ishq-az-pasi-shisha-nahustnamoishi-filmi-hurshedu-moh-dar-hujand |title="Ишқ аз паси шиша". Нахустнамоиши филми "Хуршеду Моҳ" дар Хуҷанд |publisher=Your.tj |date=2026-10-16 |accessdate=2026-10-23}}</ref><ref name="asiaplus">{{cite web |url=https://asiaplus.news/tg/2026/08/24/banavorgirii-filmi-hurshed-va-moh-bo-ohir-rasid-on-dar-borai-chy-qissa-mekunad-va-kaj-namoish-doda-meshavad/ |title=Банаворгирии филми “Хуршед ва Моҳ” ба охир расид |publisher=Asia-Plus |date=2026-08-24 |accessdate=2026-10-23}}</ref>. == Филмшиносӣ == {| class="wikitable" |- ! Сол !! Номи филм !! Нақш / Вазифа !! Коргардон |- | 2021 || «[[Охирин сайди сайёд]]» || духтари афғон (нақши асосӣ) || [[Муҳаммадрабӣ Исмоилов]] |- | 2022 || «Зиндагӣ зебост» || коргардони дуюм || [[Далер Раҳматов]] |- | 2023 || «Танҳо ту» || коргардони дуюм || [[Умед Мирзоширинов]] |- | 2023 || «Кор» || гримёр || Соҳибёр Толибов |- | 2024 || «Ишқ, пул, Душанбе» || ҳунарпеша || [[Набиҷон Пирматов]] |- | 2025 || «Харгӯши сиёҳ, харгӯши сафед» || ҳунарпеша || [[Шаҳром Мукрӣ]] |- | 2026 || «[[Хуршеду Моҳ (филм)|Хуршеду Моҳ]]» || Моҳ (нақши асосӣ) || [[Манзаралӣ Шералӣ]] |} == Эзоҳ == {{эзоҳ}} [[Гурӯҳ:Ҳунарпешагони Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Ҳунарпешагони синамои Тоҷикистон]] 3ae53qshfj1m7k8vszm3bfwgqlkp33j 1490888 1490887 2026-10-23T09:18:45Z VASHGIRD 8035 1490888 wikitext text/x-wiki {{Синамогар |ном = Соро Саидкамолӣ |номи аслӣ = {{lang-tg|Саидкамолидинова Соро Саидобидинова}} |тасвир = |бар = |тавсифи тасвир = |ном ҳангоми таваллуд = |таърихи таваллуд = 13.11.2000 |зодгоҳ = {{зодгоҳ|Ноҳияи Шуғнон}}, [[Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон|ВМКБ]], [[Тоҷикистон]] |таърихи даргузашт = |маҳалли даргузашт = |шаҳрвандӣ = {{Парчамбандӣ|Тоҷикистон}} |касб = [[ҳунарпеша]], [[коргардони синамо|коргардон]], [[блогер]] |соли фаъолият = 2021 — то ҳол |ҷоизаҳо = |сайт = }} '''Соро Саидкамолӣ''' (номи пурра: ''Саидкамолидинова Соро Саидобидинова''; зод. [[13 ноябр]]и [[2000]], [[ноҳияи Шуғнон]], [[Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон|ВМКБ]]) — [[ҳунарпеша]]и синамо, [[коргардони синамо|коргардон]] ва [[блогер]]и тоҷик<ref name="pressa">{{cite web |url=https://pressa.tj/soro-saidkamoliddinova-az-%D2%93azabi-ofaridgor-metarsam/ |title=Соро Саидкамолиддинова: Аз ғазаби Офаридгор метарсам |publisher=Pressa.tj |date=2024-05-08 |accessdate=2026-10-23}}</ref>. == Зиндагинома == Соро Саидкамолӣ 13 ноябри соли 2000 дар [[ноҳияи Шуғнон]]и Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон ба дунё омадааст. Соли 2008 таҳсилро дар МТМУ № 13-и деҳаи Тишори ноҳияи Шуғнон оғоз намуда, соли 2019 онро хатм кардааст. Соро аз овони кӯдакӣ ба санъату саҳна шавқу рағбат дошт ва дар чорабиниҳои гуногуни фарҳангӣ ҳунарнамоӣ карда, ба таври касбӣ бо хореография машғул буд. Пас аз хатми мактаб ба [[Донишкадаи давлатии фарҳанг ва санъати Тоҷикистон ба номи Мирзо Турсунзода|Донишкадаи давлатии фарҳанг ва санъати Тоҷикистон]]ро, ба факултети режиссураи театр ва идҳо дохил шуд ва баъдан таҳсилро ба шакли ғоибона идома дод, зеро дар баробари таҳсил фаъолияти худро дар соҳаи синамо оғоз карда буд. Бо мақсади такмили маҳорат ба шаҳри Маскав рафта, дар студияи театрии «Отражение» курси ҳунарпешагиро гузашт<ref name="pressa" />. Ин таҷриба барои густариши дониш ва малакаҳои ӯ дар соҳаи санъати актёрӣ ва саҳна мусоидат намуд. Пас аз бозгашт ба Тоҷикистон таҳсили худро идома дод. == Фаъолият дар синамо == Фаъолияти худро дар синамо ҳамчун коргардони дуюм ва гримёр оғоз карда, дар филмҳои «Зиндагӣ зебост» (коргардон Далер Раҳматов), «Танҳо ту» (коргардон Умед Мирзоширинов) ва «Кор» (коргардон Соҳибёр Толибов) таҷриба андӯхтааст<ref name="pressa" />. Аввалин шуҳрат ва эътирофи касбии ӯ ба ҳайси ҳунарпеша бо иҷрои нақши асосӣ (духтари афғон) дар филми ҳунарии «[[Охирин сайди сайёд]]» (соли 2021, коргардон [[Муҳаммадрабӣ Исмоилов]]) оғоз гардид<ref name="pressa" />. Соли 2025 дар филми бадеии эронии «Харгӯши сиёҳ, харгӯши сафед» (коргардон [[Шаҳром Мукрӣ]]) нақш офарид<ref name="durakhshon">{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=a4nMhrzkzsI|title=Ҳазлу шухиҳои Муҳаммад Боқиев ва Соро Саидкамолӣ дар Шоу барномаи "Дурахшон"|date=2026-10-19|publisher=Vahobzoda Official / YouTube|accessdate=2026-10-23}}</ref>. Соли 2026 дар филми бадеиву ошиқонаи «[[Хуршеду Моҳ (филм)|Хуршеду Моҳ]]» (коргардон [[Манзаралӣ Шералӣ]]) нақши марказии Моҳро иҷро кард<ref name="yourtj">{{cite web |url=https://your.tj/tj/ishq-az-pasi-shisha-nahustnamoishi-filmi-hurshedu-moh-dar-hujand |title="Ишқ аз паси шиша". Нахустнамоиши филми "Хуршеду Моҳ" дар Хуҷанд |publisher=Your.tj |date=2026-10-16 |accessdate=2026-10-23}}</ref><ref name="asiaplus">{{cite web |url=https://asiaplus.news/tg/2026/08/24/banavorgirii-filmi-hurshed-va-moh-bo-ohir-rasid-on-dar-borai-chy-qissa-mekunad-va-kaj-namoish-doda-meshavad/ |title=Банаворгирии филми “Хуршед ва Моҳ” ба охир расид |publisher=Asia-Plus |date=2026-08-24 |accessdate=2026-10-23}}</ref>. == Филмшиносӣ == {| class="wikitable" |- ! Сол !! Номи филм !! Нақш / Вазифа !! Коргардон |- | 2021 || «[[Охирин сайди сайёд]]» || духтари афғон (нақши асосӣ) || [[Муҳаммадрабӣ Исмоилов]] |- | 2022 || «Зиндагӣ зебост» || коргардони дуюм || [[Далер Раҳматов]] |- | 2023 || «Танҳо ту» || коргардони дуюм || [[Умед Мирзоширинов]] |- | 2023 || «Кор» || гримёр || Соҳибёр Толибов |- | 2024 || «Ишқ, пул, Душанбе» || ҳунарпеша || [[Набиҷон Пирматов]] |- | 2025 || «Харгӯши сиёҳ, харгӯши сафед» || ҳунарпеша || [[Шаҳром Мукрӣ]] |- | 2026 || «[[Хуршеду Моҳ (филм)|Хуршеду Моҳ]]» || Моҳ (нақши асосӣ) || [[Манзаралӣ Шералӣ]] |} == Эзоҳ == {{эзоҳ}} [[Гурӯҳ:Ҳунарпешагони Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Ҳунарпешагони синамои Тоҷикистон]] h68qf4td541kxq2apg2o2i4j452srvr 1490889 1490888 2026-10-23T09:19:11Z VASHGIRD 8035 1490889 wikitext text/x-wiki {{Синамогар |ном = Соро Саидкамолӣ |номи аслӣ = {{lang-tg|Саидкамолидинова Соро Саидобидинова}} |тасвир = |бар = |тавсифи тасвир = |ном ҳангоми таваллуд = |таърихи таваллуд = 13.11.2000 |зодгоҳ = {{зодгоҳ|Ноҳияи Шуғнон}}, [[Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон|ВМКБ]], [[Тоҷикистон]] |таърихи даргузашт = |маҳалли даргузашт = |шаҳрвандӣ = {{Парчамбандӣ|Тоҷикистон}} |касб = [[ҳунарпеша]], [[коргардони синамо|коргардон]], [[блогер]] |соли фаъолият = 2021 — то ҳол |ҷоизаҳо = |сайт = }} '''Соро Саидкамолӣ''' (номи пурра: ''Саидкамолидинова Соро Саидобидинова''; зод. [[13 ноябр]]и [[2000]], [[ноҳияи Шуғнон]], [[Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон|ВМКБ]]) — [[ҳунарпеша]]и синамо, [[коргардони синамо|коргардон]] ва [[блогер]]и тоҷик<ref name="pressa">{{cite web |url=https://pressa.tj/soro-saidkamoliddinova-az-%D2%93azabi-ofaridgor-metarsam/ |title=Соро Саидкамолиддинова: Аз ғазаби Офаридгор метарсам |publisher=Pressa.tj |date=2024-05-08 |accessdate=2026-10-23}}</ref>. == Зиндагинома == Соро Саидкамолӣ 13 ноябри соли 2000 дар [[ноҳияи Шуғнон]]и Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон ба дунё омадааст. Соли 2008 таҳсилро дар МТМУ № 13-и деҳаи Тишори ноҳияи Шуғнон оғоз намуда, соли 2019 онро хатм кардааст. Соро аз овони кӯдакӣ ба санъату саҳна шавқу рағбат дошт ва дар чорабиниҳои гуногуни фарҳангӣ ҳунарнамоӣ карда, ба таври касбӣ бо хореография машғул буд. Пас аз хатми мактаб ба [[Донишкадаи давлатии фарҳанг ва санъати Тоҷикистон ба номи Мирзо Турсунзода|Донишкадаи давлатии фарҳанг ва санъати Тоҷикистон]]ро, ба факултети режиссураи театр ва идҳо дохил шуд ва баъдан таҳсилро ба шакли ғоибона идома дод, зеро дар баробари таҳсил фаъолияти худро дар соҳаи синамо оғоз карда буд. Бо мақсади такмили маҳорат ба шаҳри Маскав рафта, дар студияи театрии «Отражение» курси ҳунарпешагиро гузашт<ref name="pressa" />. Ин таҷриба барои густариши дониш ва малакаҳои ӯ дар соҳаи санъати актёрӣ ва саҳна мусоидат намуд. Пас аз бозгашт ба Тоҷикистон таҳсили худро идома дод. == Фаъолият дар синамо == Фаъолияти худро дар синамо ҳамчун коргардони дуюм ва гримёр оғоз карда, дар филмҳои «Зиндагӣ зебост» (коргардон Далер Раҳматов), «Танҳо ту» (коргардон Умед Мирзоширинов) ва «Кор» (коргардон Соҳибёр Толибов) таҷриба андӯхтааст<ref name="pressa" />. Аввалин шуҳрат ва эътирофи касбии ӯ ба ҳайси ҳунарпеша бо иҷрои нақши асосӣ (духтари афғон) дар филми ҳунарии «[[Охирин сайди сайёд]]» (соли 2021, коргардон [[Муҳаммадрабӣ Исмоилов]]) оғоз гардид<ref name="pressa" />. Соли 2025 дар филми бадеии эронии «Харгӯши сиёҳ, харгӯши сафед» (коргардон [[Шаҳром Мукрӣ]]) нақш офарид<ref name="durakhshon">{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=a4nMhrzkzsI|title=Ҳазлу шухиҳои Муҳаммад Боқиев ва Соро Саидкамолӣ дар Шоу барномаи "Дурахшон"|date=2026-10-19|publisher=Vahobzoda Official / YouTube|accessdate=2026-10-23}}</ref>. Соли 2026 дар филми бадеиву ошиқонаи «[[Хуршеду Моҳ (филм)|Хуршеду Моҳ]]» (коргардон [[Манзаралӣ Шералӣ]]) нақши марказии Моҳро иҷро кард<ref name="yourtj">{{cite web |url=https://your.tj/tj/ishq-az-pasi-shisha-nahustnamoishi-filmi-hurshedu-moh-dar-hujand |title="Ишқ аз паси шиша". Нахустнамоиши филми "Хуршеду Моҳ" дар Хуҷанд |publisher=Your.tj |date=2026-10-16 |accessdate=2026-10-23}}</ref><ref name="asiaplus">{{cite web |url=https://asiaplus.news/tg/2026/08/24/banavorgirii-filmi-hurshed-va-moh-bo-ohir-rasid-on-dar-borai-chy-qissa-mekunad-va-kaj-namoish-doda-meshavad/ |title=Банаворгирии филми “Хуршед ва Моҳ” ба охир расид |publisher=Asia-Plus |date=2026-08-24 |accessdate=2026-10-23}}</ref>. == Филмшиносӣ == {| class="wikitable" |- ! Сол !! Номи филм !! Нақш / Вазифа !! Коргардон |- | 2021 || «[[Охирин сайди сайёд]]» || духтари афғон (нақши асосӣ) || [[Муҳаммадрабӣ Исмоилов]] |- | 2022 || «Зиндагӣ зебост» || коргардони дуюм || [[Далер Раҳматов]] |- | 2023 || «Танҳо ту» || коргардони дуюм || [[Умед Мирзоширинов]] |- | 2023 || «Кор» || гримёр || Соҳибёр Толибов |- | 2024 || «Ишқ, пул, Душанбе» || ҳунарпеша || [[Набиҷон Пирматов]] |- | 2025 || «Харгӯши сиёҳ, харгӯши сафед»<ref name="durakhshon" />|| ҳунарпеша || [[Шаҳром Мукрӣ]] |- | 2026 || «[[Хуршеду Моҳ (филм)|Хуршеду Моҳ]]» || Моҳ (нақши асосӣ) || [[Манзаралӣ Шералӣ]] |} == Эзоҳ == {{эзоҳ}} [[Гурӯҳ:Ҳунарпешагони Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Ҳунарпешагони синамои Тоҷикистон]] erhxd7wwyvltimd94xxapn1oo2wg1be 1490891 1490889 2026-10-23T09:28:43Z VASHGIRD 8035 1490891 wikitext text/x-wiki {{Синамогар |ном = Соро Саидкамолӣ |номи аслӣ = {{lang-tg|Саидкамолидинова Соро Саидобидинова}} |тасвир = Соро Саидкамолӣ.jpg |бар = |тавсифи тасвир = |ном ҳангоми таваллуд = |таърихи таваллуд = 13.11.2000 |зодгоҳ = {{зодгоҳ|Ноҳияи Шуғнон}}, [[Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон|ВМКБ]], [[Тоҷикистон]] |таърихи даргузашт = |маҳалли даргузашт = |шаҳрвандӣ = {{Парчамбандӣ|Тоҷикистон}} |касб = [[ҳунарпеша]], [[коргардони синамо|коргардон]], [[блогер]] |соли фаъолият = 2021 — то ҳол |ҷоизаҳо = |сайт = }} '''Соро Саидкамолӣ''' (номи пурра: ''Саидкамолидинова Соро Саидобидинова''; зод. [[13 ноябр]]и [[2000]], [[ноҳияи Шуғнон]], [[Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон|ВМКБ]]) — [[ҳунарпеша]]и синамо, [[коргардони синамо|коргардон]] ва [[блогер]]и тоҷик<ref name="pressa">{{cite web |url=https://pressa.tj/soro-saidkamoliddinova-az-%D2%93azabi-ofaridgor-metarsam/ |title=Соро Саидкамолиддинова: Аз ғазаби Офаридгор метарсам |publisher=Pressa.tj |date=2024-05-08 |accessdate=2026-10-23}}</ref>. == Зиндагинома == Соро Саидкамолӣ 13 ноябри соли 2000 дар [[ноҳияи Шуғнон]]и Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон ба дунё омадааст. Соли 2008 таҳсилро дар МТМУ № 13-и деҳаи Тишори ноҳияи Шуғнон оғоз намуда, соли 2019 онро хатм кардааст. Соро аз овони кӯдакӣ ба санъату саҳна шавқу рағбат дошт ва дар чорабиниҳои гуногуни фарҳангӣ ҳунарнамоӣ карда, ба таври касбӣ бо хореография машғул буд. Пас аз хатми мактаб ба [[Донишкадаи давлатии фарҳанг ва санъати Тоҷикистон ба номи Мирзо Турсунзода|Донишкадаи давлатии фарҳанг ва санъати Тоҷикистон]]ро, ба факултети режиссураи театр ва идҳо дохил шуд ва баъдан таҳсилро ба шакли ғоибона идома дод, зеро дар баробари таҳсил фаъолияти худро дар соҳаи синамо оғоз карда буд. Бо мақсади такмили маҳорат ба шаҳри Маскав рафта, дар студияи театрии «Отражение» курси ҳунарпешагиро гузашт<ref name="pressa" />. Ин таҷриба барои густариши дониш ва малакаҳои ӯ дар соҳаи санъати актёрӣ ва саҳна мусоидат намуд. Пас аз бозгашт ба Тоҷикистон таҳсили худро идома дод. == Фаъолият дар синамо == Фаъолияти худро дар синамо ҳамчун коргардони дуюм ва гримёр оғоз карда, дар филмҳои «Зиндагӣ зебост» (коргардон Далер Раҳматов), «Танҳо ту» (коргардон Умед Мирзоширинов) ва «Кор» (коргардон Соҳибёр Толибов) таҷриба андӯхтааст<ref name="pressa" />. Аввалин шуҳрат ва эътирофи касбии ӯ ба ҳайси ҳунарпеша бо иҷрои нақши асосӣ (духтари афғон) дар филми ҳунарии «[[Охирин сайди сайёд]]» (соли 2021, коргардон [[Муҳаммадрабӣ Исмоилов]]) оғоз гардид<ref name="pressa" />. Соли 2025 дар филми бадеии эронии «Харгӯши сиёҳ, харгӯши сафед» (коргардон [[Шаҳром Мукрӣ]]) нақш офарид<ref name="durakhshon">{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=a4nMhrzkzsI|title=Ҳазлу шухиҳои Муҳаммад Боқиев ва Соро Саидкамолӣ дар Шоу барномаи "Дурахшон"|date=2026-10-19|publisher=Vahobzoda Official / YouTube|accessdate=2026-10-23}}</ref>. Соли 2026 дар филми бадеиву ошиқонаи «[[Хуршеду Моҳ (филм)|Хуршеду Моҳ]]» (коргардон [[Манзаралӣ Шералӣ]]) нақши марказии Моҳро иҷро кард<ref name="yourtj">{{cite web |url=https://your.tj/tj/ishq-az-pasi-shisha-nahustnamoishi-filmi-hurshedu-moh-dar-hujand |title="Ишқ аз паси шиша". Нахустнамоиши филми "Хуршеду Моҳ" дар Хуҷанд |publisher=Your.tj |date=2026-10-16 |accessdate=2026-10-23}}</ref><ref name="asiaplus">{{cite web |url=https://asiaplus.news/tg/2026/08/24/banavorgirii-filmi-hurshed-va-moh-bo-ohir-rasid-on-dar-borai-chy-qissa-mekunad-va-kaj-namoish-doda-meshavad/ |title=Банаворгирии филми “Хуршед ва Моҳ” ба охир расид |publisher=Asia-Plus |date=2026-08-24 |accessdate=2026-10-23}}</ref>. == Филмшиносӣ == {| class="wikitable" |- ! Сол !! Номи филм !! Нақш / Вазифа !! Коргардон |- | 2021 || «[[Охирин сайди сайёд]]» || духтари афғон (нақши асосӣ) || [[Муҳаммадрабӣ Исмоилов]] |- | 2022 || «Зиндагӣ зебост» || коргардони дуюм || [[Далер Раҳматов]] |- | 2023 || «Танҳо ту» || коргардони дуюм || [[Умед Мирзоширинов]] |- | 2023 || «Кор» || гримёр || Соҳибёр Толибов |- | 2024 || «Ишқ, пул, Душанбе» || ҳунарпеша || [[Набиҷон Пирматов]] |- | 2025 || «Харгӯши сиёҳ, харгӯши сафед»<ref name="durakhshon" />|| ҳунарпеша || [[Шаҳром Мукрӣ]] |- | 2026 || «[[Хуршеду Моҳ (филм)|Хуршеду Моҳ]]» || Моҳ (нақши асосӣ) || [[Манзаралӣ Шералӣ]] |} == Эзоҳ == {{эзоҳ}} [[Гурӯҳ:Ҳунарпешагони Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Ҳунарпешагони синамои Тоҷикистон]] a6x0buguqroik1hl0n1wa1j0gyjkpqi 1490892 1490891 2026-10-23T09:28:52Z VASHGIRD 8035 1490892 wikitext text/x-wiki {{Синамогар |ном = Соро Саидкамолӣ |номи аслӣ = Саидкамолидинова Соро Саидобидинова |тасвир = Соро Саидкамолӣ.jpg |бар = |тавсифи тасвир = |ном ҳангоми таваллуд = |таърихи таваллуд = 13.11.2000 |зодгоҳ = {{зодгоҳ|Ноҳияи Шуғнон}}, [[Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон|ВМКБ]], [[Тоҷикистон]] |таърихи даргузашт = |маҳалли даргузашт = |шаҳрвандӣ = {{Парчамбандӣ|Тоҷикистон}} |касб = [[ҳунарпеша]], [[коргардони синамо|коргардон]], [[блогер]] |соли фаъолият = 2021 — то ҳол |ҷоизаҳо = |сайт = }} '''Соро Саидкамолӣ''' (номи пурра: ''Саидкамолидинова Соро Саидобидинова''; зод. [[13 ноябр]]и [[2000]], [[ноҳияи Шуғнон]], [[Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон|ВМКБ]]) — [[ҳунарпеша]]и синамо, [[коргардони синамо|коргардон]] ва [[блогер]]и тоҷик<ref name="pressa">{{cite web |url=https://pressa.tj/soro-saidkamoliddinova-az-%D2%93azabi-ofaridgor-metarsam/ |title=Соро Саидкамолиддинова: Аз ғазаби Офаридгор метарсам |publisher=Pressa.tj |date=2024-05-08 |accessdate=2026-10-23}}</ref>. == Зиндагинома == Соро Саидкамолӣ 13 ноябри соли 2000 дар [[ноҳияи Шуғнон]]и Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон ба дунё омадааст. Соли 2008 таҳсилро дар МТМУ № 13-и деҳаи Тишори ноҳияи Шуғнон оғоз намуда, соли 2019 онро хатм кардааст. Соро аз овони кӯдакӣ ба санъату саҳна шавқу рағбат дошт ва дар чорабиниҳои гуногуни фарҳангӣ ҳунарнамоӣ карда, ба таври касбӣ бо хореография машғул буд. Пас аз хатми мактаб ба [[Донишкадаи давлатии фарҳанг ва санъати Тоҷикистон ба номи Мирзо Турсунзода|Донишкадаи давлатии фарҳанг ва санъати Тоҷикистон]]ро, ба факултети режиссураи театр ва идҳо дохил шуд ва баъдан таҳсилро ба шакли ғоибона идома дод, зеро дар баробари таҳсил фаъолияти худро дар соҳаи синамо оғоз карда буд. Бо мақсади такмили маҳорат ба шаҳри Маскав рафта, дар студияи театрии «Отражение» курси ҳунарпешагиро гузашт<ref name="pressa" />. Ин таҷриба барои густариши дониш ва малакаҳои ӯ дар соҳаи санъати актёрӣ ва саҳна мусоидат намуд. Пас аз бозгашт ба Тоҷикистон таҳсили худро идома дод. == Фаъолият дар синамо == Фаъолияти худро дар синамо ҳамчун коргардони дуюм ва гримёр оғоз карда, дар филмҳои «Зиндагӣ зебост» (коргардон Далер Раҳматов), «Танҳо ту» (коргардон Умед Мирзоширинов) ва «Кор» (коргардон Соҳибёр Толибов) таҷриба андӯхтааст<ref name="pressa" />. Аввалин шуҳрат ва эътирофи касбии ӯ ба ҳайси ҳунарпеша бо иҷрои нақши асосӣ (духтари афғон) дар филми ҳунарии «[[Охирин сайди сайёд]]» (соли 2021, коргардон [[Муҳаммадрабӣ Исмоилов]]) оғоз гардид<ref name="pressa" />. Соли 2025 дар филми бадеии эронии «Харгӯши сиёҳ, харгӯши сафед» (коргардон [[Шаҳром Мукрӣ]]) нақш офарид<ref name="durakhshon">{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=a4nMhrzkzsI|title=Ҳазлу шухиҳои Муҳаммад Боқиев ва Соро Саидкамолӣ дар Шоу барномаи "Дурахшон"|date=2026-10-19|publisher=Vahobzoda Official / YouTube|accessdate=2026-10-23}}</ref>. Соли 2026 дар филми бадеиву ошиқонаи «[[Хуршеду Моҳ (филм)|Хуршеду Моҳ]]» (коргардон [[Манзаралӣ Шералӣ]]) нақши марказии Моҳро иҷро кард<ref name="yourtj">{{cite web |url=https://your.tj/tj/ishq-az-pasi-shisha-nahustnamoishi-filmi-hurshedu-moh-dar-hujand |title="Ишқ аз паси шиша". Нахустнамоиши филми "Хуршеду Моҳ" дар Хуҷанд |publisher=Your.tj |date=2026-10-16 |accessdate=2026-10-23}}</ref><ref name="asiaplus">{{cite web |url=https://asiaplus.news/tg/2026/08/24/banavorgirii-filmi-hurshed-va-moh-bo-ohir-rasid-on-dar-borai-chy-qissa-mekunad-va-kaj-namoish-doda-meshavad/ |title=Банаворгирии филми “Хуршед ва Моҳ” ба охир расид |publisher=Asia-Plus |date=2026-08-24 |accessdate=2026-10-23}}</ref>. == Филмшиносӣ == {| class="wikitable" |- ! Сол !! Номи филм !! Нақш / Вазифа !! Коргардон |- | 2021 || «[[Охирин сайди сайёд]]» || духтари афғон (нақши асосӣ) || [[Муҳаммадрабӣ Исмоилов]] |- | 2022 || «Зиндагӣ зебост» || коргардони дуюм || [[Далер Раҳматов]] |- | 2023 || «Танҳо ту» || коргардони дуюм || [[Умед Мирзоширинов]] |- | 2023 || «Кор» || гримёр || Соҳибёр Толибов |- | 2024 || «Ишқ, пул, Душанбе» || ҳунарпеша || [[Набиҷон Пирматов]] |- | 2025 || «Харгӯши сиёҳ, харгӯши сафед»<ref name="durakhshon" />|| ҳунарпеша || [[Шаҳром Мукрӣ]] |- | 2026 || «[[Хуршеду Моҳ (филм)|Хуршеду Моҳ]]» || Моҳ (нақши асосӣ) || [[Манзаралӣ Шералӣ]] |} == Эзоҳ == {{эзоҳ}} [[Гурӯҳ:Ҳунарпешагони Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Ҳунарпешагони синамои Тоҷикистон]] bn77sjtob5642898c357gom0njvp1uc 1490893 1490892 2026-10-23T09:29:25Z VASHGIRD 8035 /* Фаъолият дар синамо */ 1490893 wikitext text/x-wiki {{Синамогар |ном = Соро Саидкамолӣ |номи аслӣ = Саидкамолидинова Соро Саидобидинова |тасвир = Соро Саидкамолӣ.jpg |бар = |тавсифи тасвир = |ном ҳангоми таваллуд = |таърихи таваллуд = 13.11.2000 |зодгоҳ = {{зодгоҳ|Ноҳияи Шуғнон}}, [[Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон|ВМКБ]], [[Тоҷикистон]] |таърихи даргузашт = |маҳалли даргузашт = |шаҳрвандӣ = {{Парчамбандӣ|Тоҷикистон}} |касб = [[ҳунарпеша]], [[коргардони синамо|коргардон]], [[блогер]] |соли фаъолият = 2021 — то ҳол |ҷоизаҳо = |сайт = }} '''Соро Саидкамолӣ''' (номи пурра: ''Саидкамолидинова Соро Саидобидинова''; зод. [[13 ноябр]]и [[2000]], [[ноҳияи Шуғнон]], [[Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон|ВМКБ]]) — [[ҳунарпеша]]и синамо, [[коргардони синамо|коргардон]] ва [[блогер]]и тоҷик<ref name="pressa">{{cite web |url=https://pressa.tj/soro-saidkamoliddinova-az-%D2%93azabi-ofaridgor-metarsam/ |title=Соро Саидкамолиддинова: Аз ғазаби Офаридгор метарсам |publisher=Pressa.tj |date=2024-05-08 |accessdate=2026-10-23}}</ref>. == Зиндагинома == Соро Саидкамолӣ 13 ноябри соли 2000 дар [[ноҳияи Шуғнон]]и Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон ба дунё омадааст. Соли 2008 таҳсилро дар МТМУ № 13-и деҳаи Тишори ноҳияи Шуғнон оғоз намуда, соли 2019 онро хатм кардааст. Соро аз овони кӯдакӣ ба санъату саҳна шавқу рағбат дошт ва дар чорабиниҳои гуногуни фарҳангӣ ҳунарнамоӣ карда, ба таври касбӣ бо хореография машғул буд. Пас аз хатми мактаб ба [[Донишкадаи давлатии фарҳанг ва санъати Тоҷикистон ба номи Мирзо Турсунзода|Донишкадаи давлатии фарҳанг ва санъати Тоҷикистон]]ро, ба факултети режиссураи театр ва идҳо дохил шуд ва баъдан таҳсилро ба шакли ғоибона идома дод, зеро дар баробари таҳсил фаъолияти худро дар соҳаи синамо оғоз карда буд. Бо мақсади такмили маҳорат ба шаҳри Маскав рафта, дар студияи театрии «Отражение» курси ҳунарпешагиро гузашт<ref name="pressa" />. Ин таҷриба барои густариши дониш ва малакаҳои ӯ дар соҳаи санъати актёрӣ ва саҳна мусоидат намуд. Пас аз бозгашт ба Тоҷикистон таҳсили худро идома дод. == Фаъолият дар синамо == Фаъолияти худро дар синамо ҳамчун коргардони дуюм ва гримёр оғоз карда, дар филмҳои «Зиндагӣ зебост» (коргардон Далер Раҳматов), «Танҳо ту» (коргардон Умед Мирзоширинов) ва «Кор» (коргардон Соҳибёр Толибов) таҷриба андӯхтааст<ref name="pressa" />. Аввалин шуҳрат ва эътирофи касбии ӯ ба ҳайси ҳунарпеша бо иҷрои нақши асосӣ (духтари афғон) дар филми ҳунарии «[[Охирин сайди сайёд]]» (соли 2021, коргардон Муҳаммадрабӣ Исмоилов) оғоз гардид<ref name="pressa" />. Соли 2025 дар филми бадеии эронии «Харгӯши сиёҳ, харгӯши сафед» (коргардон Шаҳром Мукрӣ) нақш офарид<ref name="durakhshon">{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=a4nMhrzkzsI|title=Ҳазлу шухиҳои Муҳаммад Боқиев ва Соро Саидкамолӣ дар Шоу барномаи "Дурахшон"|date=2026-10-19|publisher=Vahobzoda Official / YouTube|accessdate=2026-10-23}}</ref>. Соли 2026 дар филми бадеиву ошиқонаи «Хуршеду Моҳ» (коргардон Манзаралӣ Шералӣ) нақши марказии Моҳро иҷро кард<ref name="yourtj">{{cite web |url=https://your.tj/tj/ishq-az-pasi-shisha-nahustnamoishi-filmi-hurshedu-moh-dar-hujand |title="Ишқ аз паси шиша". Нахустнамоиши филми "Хуршеду Моҳ" дар Хуҷанд |publisher=Your.tj |date=2026-10-16 |accessdate=2026-10-23}}</ref><ref name="asiaplus">{{cite web |url=https://asiaplus.news/tg/2026/08/24/banavorgirii-filmi-hurshed-va-moh-bo-ohir-rasid-on-dar-borai-chy-qissa-mekunad-va-kaj-namoish-doda-meshavad/ |title=Банаворгирии филми “Хуршед ва Моҳ” ба охир расид |publisher=Asia-Plus |date=2026-08-24 |accessdate=2026-10-23}}</ref>. == Филмшиносӣ == {| class="wikitable" |- ! Сол !! Номи филм !! Нақш / Вазифа !! Коргардон |- | 2021 || «[[Охирин сайди сайёд]]» || духтари афғон (нақши асосӣ) || [[Муҳаммадрабӣ Исмоилов]] |- | 2022 || «Зиндагӣ зебост» || коргардони дуюм || [[Далер Раҳматов]] |- | 2023 || «Танҳо ту» || коргардони дуюм || [[Умед Мирзоширинов]] |- | 2023 || «Кор» || гримёр || Соҳибёр Толибов |- | 2024 || «Ишқ, пул, Душанбе» || ҳунарпеша || [[Набиҷон Пирматов]] |- | 2025 || «Харгӯши сиёҳ, харгӯши сафед»<ref name="durakhshon" />|| ҳунарпеша || [[Шаҳром Мукрӣ]] |- | 2026 || «[[Хуршеду Моҳ (филм)|Хуршеду Моҳ]]» || Моҳ (нақши асосӣ) || [[Манзаралӣ Шералӣ]] |} == Эзоҳ == {{эзоҳ}} [[Гурӯҳ:Ҳунарпешагони Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Ҳунарпешагони синамои Тоҷикистон]] bkg6vk862sm3rsb5m38jgqh1e3h1568 1490894 1490893 2026-10-23T09:31:01Z VASHGIRD 8035 /* Фаъолият дар синамо */ 1490894 wikitext text/x-wiki {{Синамогар |ном = Соро Саидкамолӣ |номи аслӣ = Саидкамолидинова Соро Саидобидинова |тасвир = Соро Саидкамолӣ.jpg |бар = |тавсифи тасвир = |ном ҳангоми таваллуд = |таърихи таваллуд = 13.11.2000 |зодгоҳ = {{зодгоҳ|Ноҳияи Шуғнон}}, [[Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон|ВМКБ]], [[Тоҷикистон]] |таърихи даргузашт = |маҳалли даргузашт = |шаҳрвандӣ = {{Парчамбандӣ|Тоҷикистон}} |касб = [[ҳунарпеша]], [[коргардони синамо|коргардон]], [[блогер]] |соли фаъолият = 2021 — то ҳол |ҷоизаҳо = |сайт = }} '''Соро Саидкамолӣ''' (номи пурра: ''Саидкамолидинова Соро Саидобидинова''; зод. [[13 ноябр]]и [[2000]], [[ноҳияи Шуғнон]], [[Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон|ВМКБ]]) — [[ҳунарпеша]]и синамо, [[коргардони синамо|коргардон]] ва [[блогер]]и тоҷик<ref name="pressa">{{cite web |url=https://pressa.tj/soro-saidkamoliddinova-az-%D2%93azabi-ofaridgor-metarsam/ |title=Соро Саидкамолиддинова: Аз ғазаби Офаридгор метарсам |publisher=Pressa.tj |date=2024-05-08 |accessdate=2026-10-23}}</ref>. == Зиндагинома == Соро Саидкамолӣ 13 ноябри соли 2000 дар [[ноҳияи Шуғнон]]и Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон ба дунё омадааст. Соли 2008 таҳсилро дар МТМУ № 13-и деҳаи Тишори ноҳияи Шуғнон оғоз намуда, соли 2019 онро хатм кардааст. Соро аз овони кӯдакӣ ба санъату саҳна шавқу рағбат дошт ва дар чорабиниҳои гуногуни фарҳангӣ ҳунарнамоӣ карда, ба таври касбӣ бо хореография машғул буд. Пас аз хатми мактаб ба [[Донишкадаи давлатии фарҳанг ва санъати Тоҷикистон ба номи Мирзо Турсунзода|Донишкадаи давлатии фарҳанг ва санъати Тоҷикистон]]ро, ба факултети режиссураи театр ва идҳо дохил шуд ва баъдан таҳсилро ба шакли ғоибона идома дод, зеро дар баробари таҳсил фаъолияти худро дар соҳаи синамо оғоз карда буд. Бо мақсади такмили маҳорат ба шаҳри Маскав рафта, дар студияи театрии «Отражение» курси ҳунарпешагиро гузашт<ref name="pressa" />. Ин таҷриба барои густариши дониш ва малакаҳои ӯ дар соҳаи санъати актёрӣ ва саҳна мусоидат намуд. Пас аз бозгашт ба Тоҷикистон таҳсили худро идома дод. == Фаъолият дар синамо == Фаъолияти худро дар синамо ҳамчун коргардони дуюм ва гримёр оғоз карда, дар филмҳои «Зиндагӣ зебост» (коргардон Далер Раҳматов), «Танҳо ту» (коргардон Умед Мирзоширинов) ва «Кор» (коргардон Соҳибёр Толибов) таҷриба андӯхтааст<ref name="pressa" />. Аввалин шуҳрат ва эътирофи касбии ӯ ба ҳайси ҳунарпеша бо иҷрои нақши асосӣ (духтари афғон) дар филми ҳунарии «[[Охирин сайди сайёд]]» (соли 2021, коргардон Муҳаммадрабӣ Исмоилов) оғоз гардид<ref name="pressa" />. Соли 2025 дар филми бадеии эронии «Харгӯши сиёҳ, харгӯши сафед» (коргардон Шаҳром Мукрӣ) нақш офарид<ref name="durakhshon">{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=a4nMhrzkzsI|title=Ҳазлу шухиҳои Муҳаммад Боқиев ва Соро Саидкамолӣ дар Шоу барномаи "Дурахшон"|date=2026-10-19|publisher=Vahobzoda Official / YouTube|accessdate=2026-10-23}}</ref>. Соли 2026 дар филми бадеиву ошиқонаи «Хуршеду Моҳ» (коргардон Манзаралӣ Шералӣ) нақши марказии Моҳро иҷро кард<ref name="yourtj">{{cite web |url=https://your.tj/tj/ishq-az-pasi-shisha-nahustnamoishi-filmi-hurshedu-moh-dar-hujand |title="Ишқ аз паси шиша". Нахустнамоиши филми "Хуршеду Моҳ" дар Хуҷанд |publisher=Your.tj |date=2026-10-16 |accessdate=2026-10-23}}</ref><ref name="asiaplus">{{cite web |url=https://asiaplus.news/tg/2026/08/24/banavorgirii-filmi-hurshed-va-moh-bo-ohir-rasid-on-dar-borai-chy-qissa-mekunad-va-kaj-namoish-doda-meshavad/ |title=Банаворгирии филми “Хуршед ва Моҳ” ба охир расид |publisher=Asia-Plus |date=2026-08-24 |accessdate=2026-10-23}}</ref>. == Филмшиносӣ == {| class="wikitable" |- ! Сол !! Номи филм !! Нақш / Вазифа !! Коргардон |- | 2021 || «[[Охирин сайди сайёд]]» || духтари афғон (нақши асосӣ) || [[Муҳаммадрабӣ Исмоилов]] |- | 2022 || «Зиндагӣ зебост» || коргардони дуюм || [[Далер Раҳматов]] |- | 2023 || «Танҳо ту» || коргардони дуюм || [[Умед Мирзоширинов]] |- | 2023 || «Кор» || гримёр || Соҳибёр Толибов |- | 2024 || «Ишқ, пул, Душанбе» || ҳунарпеша || [[Набиҷон Пирматов]] |- | 2025 || «[[Харгӯши сиёҳ, харгӯши сафед]]»<ref name="durakhshon" />|| ҳунарпеша || [[Шаҳром Мукрӣ]] |- | 2026 || «[[Хуршеду Моҳ (филм)|Хуршеду Моҳ]]» || Моҳ (нақши асосӣ) || [[Манзаралӣ Шералӣ]] |} == Эзоҳ == {{эзоҳ}} [[Гурӯҳ:Ҳунарпешагони Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Ҳунарпешагони синамои Тоҷикистон]] 0v9nke402n2sp7npjmwnx4qp43nni7g 1490895 1490894 2026-10-23T09:44:52Z VASHGIRD 8035 /* Эзоҳ */ 1490895 wikitext text/x-wiki {{Синамогар |ном = Соро Саидкамолӣ |номи аслӣ = Саидкамолидинова Соро Саидобидинова |тасвир = Соро Саидкамолӣ.jpg |бар = |тавсифи тасвир = |ном ҳангоми таваллуд = |таърихи таваллуд = 13.11.2000 |зодгоҳ = {{зодгоҳ|Ноҳияи Шуғнон}}, [[Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон|ВМКБ]], [[Тоҷикистон]] |таърихи даргузашт = |маҳалли даргузашт = |шаҳрвандӣ = {{Парчамбандӣ|Тоҷикистон}} |касб = [[ҳунарпеша]], [[коргардони синамо|коргардон]], [[блогер]] |соли фаъолият = 2021 — то ҳол |ҷоизаҳо = |сайт = }} '''Соро Саидкамолӣ''' (номи пурра: ''Саидкамолидинова Соро Саидобидинова''; зод. [[13 ноябр]]и [[2000]], [[ноҳияи Шуғнон]], [[Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон|ВМКБ]]) — [[ҳунарпеша]]и синамо, [[коргардони синамо|коргардон]] ва [[блогер]]и тоҷик<ref name="pressa">{{cite web |url=https://pressa.tj/soro-saidkamoliddinova-az-%D2%93azabi-ofaridgor-metarsam/ |title=Соро Саидкамолиддинова: Аз ғазаби Офаридгор метарсам |publisher=Pressa.tj |date=2024-05-08 |accessdate=2026-10-23}}</ref>. == Зиндагинома == Соро Саидкамолӣ 13 ноябри соли 2000 дар [[ноҳияи Шуғнон]]и Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон ба дунё омадааст. Соли 2008 таҳсилро дар МТМУ № 13-и деҳаи Тишори ноҳияи Шуғнон оғоз намуда, соли 2019 онро хатм кардааст. Соро аз овони кӯдакӣ ба санъату саҳна шавқу рағбат дошт ва дар чорабиниҳои гуногуни фарҳангӣ ҳунарнамоӣ карда, ба таври касбӣ бо хореография машғул буд. Пас аз хатми мактаб ба [[Донишкадаи давлатии фарҳанг ва санъати Тоҷикистон ба номи Мирзо Турсунзода|Донишкадаи давлатии фарҳанг ва санъати Тоҷикистон]]ро, ба факултети режиссураи театр ва идҳо дохил шуд ва баъдан таҳсилро ба шакли ғоибона идома дод, зеро дар баробари таҳсил фаъолияти худро дар соҳаи синамо оғоз карда буд. Бо мақсади такмили маҳорат ба шаҳри Маскав рафта, дар студияи театрии «Отражение» курси ҳунарпешагиро гузашт<ref name="pressa" />. Ин таҷриба барои густариши дониш ва малакаҳои ӯ дар соҳаи санъати актёрӣ ва саҳна мусоидат намуд. Пас аз бозгашт ба Тоҷикистон таҳсили худро идома дод. == Фаъолият дар синамо == Фаъолияти худро дар синамо ҳамчун коргардони дуюм ва гримёр оғоз карда, дар филмҳои «Зиндагӣ зебост» (коргардон Далер Раҳматов), «Танҳо ту» (коргардон Умед Мирзоширинов) ва «Кор» (коргардон Соҳибёр Толибов) таҷриба андӯхтааст<ref name="pressa" />. Аввалин шуҳрат ва эътирофи касбии ӯ ба ҳайси ҳунарпеша бо иҷрои нақши асосӣ (духтари афғон) дар филми ҳунарии «[[Охирин сайди сайёд]]» (соли 2021, коргардон Муҳаммадрабӣ Исмоилов) оғоз гардид<ref name="pressa" />. Соли 2025 дар филми бадеии эронии «Харгӯши сиёҳ, харгӯши сафед» (коргардон Шаҳром Мукрӣ) нақш офарид<ref name="durakhshon">{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=a4nMhrzkzsI|title=Ҳазлу шухиҳои Муҳаммад Боқиев ва Соро Саидкамолӣ дар Шоу барномаи "Дурахшон"|date=2026-10-19|publisher=Vahobzoda Official / YouTube|accessdate=2026-10-23}}</ref>. Соли 2026 дар филми бадеиву ошиқонаи «Хуршеду Моҳ» (коргардон Манзаралӣ Шералӣ) нақши марказии Моҳро иҷро кард<ref name="yourtj">{{cite web |url=https://your.tj/tj/ishq-az-pasi-shisha-nahustnamoishi-filmi-hurshedu-moh-dar-hujand |title="Ишқ аз паси шиша". Нахустнамоиши филми "Хуршеду Моҳ" дар Хуҷанд |publisher=Your.tj |date=2026-10-16 |accessdate=2026-10-23}}</ref><ref name="asiaplus">{{cite web |url=https://asiaplus.news/tg/2026/08/24/banavorgirii-filmi-hurshed-va-moh-bo-ohir-rasid-on-dar-borai-chy-qissa-mekunad-va-kaj-namoish-doda-meshavad/ |title=Банаворгирии филми “Хуршед ва Моҳ” ба охир расид |publisher=Asia-Plus |date=2026-08-24 |accessdate=2026-10-23}}</ref>. == Филмшиносӣ == {| class="wikitable" |- ! Сол !! Номи филм !! Нақш / Вазифа !! Коргардон |- | 2021 || «[[Охирин сайди сайёд]]» || духтари афғон (нақши асосӣ) || [[Муҳаммадрабӣ Исмоилов]] |- | 2022 || «Зиндагӣ зебост» || коргардони дуюм || [[Далер Раҳматов]] |- | 2023 || «Танҳо ту» || коргардони дуюм || [[Умед Мирзоширинов]] |- | 2023 || «Кор» || гримёр || Соҳибёр Толибов |- | 2024 || «Ишқ, пул, Душанбе» || ҳунарпеша || [[Набиҷон Пирматов]] |- | 2025 || «[[Харгӯши сиёҳ, харгӯши сафед]]»<ref name="durakhshon" />|| ҳунарпеша || [[Шаҳром Мукрӣ]] |- | 2026 || «[[Хуршеду Моҳ (филм)|Хуршеду Моҳ]]» || Моҳ (нақши асосӣ) || [[Манзаралӣ Шералӣ]] |} == Эзоҳ == {{эзоҳ}} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Ҳунарпешагони Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Ҳунарпешагони синамои Тоҷикистон]] klk46x4cglgkrx4u726nypcab8h5phy 1490896 1490895 2026-10-23T09:52:47Z VASHGIRD 8035 /* Фаъолият дар синамо */ 1490896 wikitext text/x-wiki {{Синамогар |ном = Соро Саидкамолӣ |номи аслӣ = Саидкамолидинова Соро Саидобидинова |тасвир = Соро Саидкамолӣ.jpg |бар = |тавсифи тасвир = |ном ҳангоми таваллуд = |таърихи таваллуд = 13.11.2000 |зодгоҳ = {{зодгоҳ|Ноҳияи Шуғнон}}, [[Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон|ВМКБ]], [[Тоҷикистон]] |таърихи даргузашт = |маҳалли даргузашт = |шаҳрвандӣ = {{Парчамбандӣ|Тоҷикистон}} |касб = [[ҳунарпеша]], [[коргардони синамо|коргардон]], [[блогер]] |соли фаъолият = 2021 — то ҳол |ҷоизаҳо = |сайт = }} '''Соро Саидкамолӣ''' (номи пурра: ''Саидкамолидинова Соро Саидобидинова''; зод. [[13 ноябр]]и [[2000]], [[ноҳияи Шуғнон]], [[Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон|ВМКБ]]) — [[ҳунарпеша]]и синамо, [[коргардони синамо|коргардон]] ва [[блогер]]и тоҷик<ref name="pressa">{{cite web |url=https://pressa.tj/soro-saidkamoliddinova-az-%D2%93azabi-ofaridgor-metarsam/ |title=Соро Саидкамолиддинова: Аз ғазаби Офаридгор метарсам |publisher=Pressa.tj |date=2024-05-08 |accessdate=2026-10-23}}</ref>. == Зиндагинома == Соро Саидкамолӣ 13 ноябри соли 2000 дар [[ноҳияи Шуғнон]]и Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон ба дунё омадааст. Соли 2008 таҳсилро дар МТМУ № 13-и деҳаи Тишори ноҳияи Шуғнон оғоз намуда, соли 2019 онро хатм кардааст. Соро аз овони кӯдакӣ ба санъату саҳна шавқу рағбат дошт ва дар чорабиниҳои гуногуни фарҳангӣ ҳунарнамоӣ карда, ба таври касбӣ бо хореография машғул буд. Пас аз хатми мактаб ба [[Донишкадаи давлатии фарҳанг ва санъати Тоҷикистон ба номи Мирзо Турсунзода|Донишкадаи давлатии фарҳанг ва санъати Тоҷикистон]]ро, ба факултети режиссураи театр ва идҳо дохил шуд ва баъдан таҳсилро ба шакли ғоибона идома дод, зеро дар баробари таҳсил фаъолияти худро дар соҳаи синамо оғоз карда буд. Бо мақсади такмили маҳорат ба шаҳри Маскав рафта, дар студияи театрии «Отражение» курси ҳунарпешагиро гузашт<ref name="pressa" />. Ин таҷриба барои густариши дониш ва малакаҳои ӯ дар соҳаи санъати актёрӣ ва саҳна мусоидат намуд. Пас аз бозгашт ба Тоҷикистон таҳсили худро идома дод. == Фаъолият дар синамо == === Коргардонӣ === Фаъолияти худро дар синамо ҳамчун коргардони дуюм ва гримёр оғоз карда, дар филмҳои «Зиндагӣ зебост» (коргардон Далер Раҳматов), «Танҳо ту» (коргардон Умед Мирзоширинов) ва «Кор» (коргардон Соҳибёр Толибов) таҷриба андӯхтааст<ref name="pressa" />. === Ҳунарпешагӣ === Аввалин шуҳрат ва эътирофи касбии ӯ ба ҳайси ҳунарпеша бо иҷрои нақши асосӣ (духтари афғон) дар филми «[[Охирин сайди сайёд]]» (соли 2021, коргардон Муҳаммадрабӣ Исмоилов) оғоз гардид<ref name="pressa" />. Соли 2025 дар филми эронии «Харгӯши сиёҳ, харгӯши сафед» (коргардон Шаҳром Мукрӣ) нақш офарид<ref name="durakhshon">{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=a4nMhrzkzsI|title=Ҳазлу шухиҳои Муҳаммад Боқиев ва Соро Саидкамолӣ дар Шоу барномаи "Дурахшон"|date=2026-10-19|publisher=Vahobzoda Official / YouTube|accessdate=2026-10-23}}</ref>. Соли 2026 дар филми «Хуршеду Моҳ» (коргардон Манзаралӣ Шералӣ) нақши марказии Моҳро иҷро кард<ref name="yourtj">{{cite web |url=https://your.tj/tj/ishq-az-pasi-shisha-nahustnamoishi-filmi-hurshedu-moh-dar-hujand |title="Ишқ аз паси шиша". Нахустнамоиши филми "Хуршеду Моҳ" дар Хуҷанд |publisher=Your.tj |date=2026-10-16 |accessdate=2026-10-23}}</ref><ref name="asiaplus">{{cite web |url=https://asiaplus.news/tg/2026/08/24/banavorgirii-filmi-hurshed-va-moh-bo-ohir-rasid-on-dar-borai-chy-qissa-mekunad-va-kaj-namoish-doda-meshavad/ |title=Банаворгирии филми “Хуршед ва Моҳ” ба охир расид |publisher=Asia-Plus |date=2026-08-24 |accessdate=2026-10-23}}</ref>. == Филмшиносӣ == {| class="wikitable" |- ! Сол !! Номи филм !! Нақш / Вазифа !! Коргардон |- | 2021 || «[[Охирин сайди сайёд]]» || духтари афғон (нақши асосӣ) || [[Муҳаммадрабӣ Исмоилов]] |- | 2022 || «Зиндагӣ зебост» || коргардони дуюм || [[Далер Раҳматов]] |- | 2023 || «Танҳо ту» || коргардони дуюм || [[Умед Мирзоширинов]] |- | 2023 || «Кор» || гримёр || Соҳибёр Толибов |- | 2024 || «Ишқ, пул, Душанбе» || ҳунарпеша || [[Набиҷон Пирматов]] |- | 2025 || «[[Харгӯши сиёҳ, харгӯши сафед]]»<ref name="durakhshon" />|| ҳунарпеша || [[Шаҳром Мукрӣ]] |- | 2026 || «[[Хуршеду Моҳ (филм)|Хуршеду Моҳ]]» || Моҳ (нақши асосӣ) || [[Манзаралӣ Шералӣ]] |} == Эзоҳ == {{эзоҳ}} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Ҳунарпешагони Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Ҳунарпешагони синамои Тоҷикистон]] 2evmpj55qoww9ihidmqcmi1k6ewdadx 1490908 1490896 2026-10-23T10:11:21Z VASHGIRD 8035 1490908 wikitext text/x-wiki {{Синамогар |ном = Соро Саидкамолӣ |номи аслӣ = Саидкамолидинова Соро Саидобидинова |тасвир = Соро Саидкамолӣ.jpg |бар = |тавсифи тасвир = |ном ҳангоми таваллуд = |таърихи таваллуд = 13.11.2000 |зодгоҳ = {{зодгоҳ|Ноҳияи Шуғнон}}, [[Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон|ВМКБ]], [[Тоҷикистон]] |таърихи даргузашт = |маҳалли даргузашт = |шаҳрвандӣ = {{Парчамбандӣ|Тоҷикистон}} |касб = [[ҳунарпеша]], [[коргардони синамо|коргардон]], [[блогер]] |соли фаъолият = 2021 — то ҳол |ҷоизаҳо = |сайт = }} '''Соро Саидкамолӣ''' (номи пурра: ''Саидкамолидинова Соро Саидобидинова''; зод. [[13 ноябр]]и [[2000]], [[ноҳияи Шуғнон]], [[Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон|ВМКБ]]) — [[ҳунарпеша]]и синамо, [[коргардони синамо|коргардон]] ва рӯзноманигори тоҷик<ref name="durakhshon" />. == Зиндагинома == Соро Саидкамолӣ 13 ноябри соли 2000 дар [[ноҳияи Шуғнон]]и Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон ба дунё омадааст. Соли 2008 таҳсилро дар МТМУ № 13-и деҳаи Тишори ноҳияи Шуғнон оғоз намуда, соли 2019 онро хатм кардааст. Соро аз овони кӯдакӣ ба санъату саҳна шавқу рағбат дошт ва дар чорабиниҳои гуногуни фарҳангӣ ҳунарнамоӣ карда, ба таври касбӣ бо хореография машғул буд. Пас аз хатми мактаб ба [[Донишкадаи давлатии фарҳанг ва санъати Тоҷикистон ба номи Мирзо Турсунзода|Донишкадаи давлатии фарҳанг ва санъати Тоҷикистон]]ро, ба факултети режиссураи театр ва идҳо дохил шуд ва баъдан таҳсилро ба шакли ғоибона идома дод, зеро дар баробари таҳсил фаъолияти худро дар соҳаи синамо оғоз карда буд. Бо мақсади такмили маҳорат ба шаҳри Маскав рафта, дар студияи театрии «Отражение» курси ҳунарпешагиро гузашт<ref name="pressa">{{cite web |url=https://pressa.tj/soro-saidkamoliddinova-az-%D2%93azabi-ofaridgor-metarsam/ |title=Соро Саидкамолиддинова: Аз ғазаби Офаридгор метарсам |publisher=Pressa.tj |date=2024-05-08 |accessdate=2026-10-23}}</ref>. Ин таҷриба барои густариши дониш ва малакаҳои ӯ дар соҳаи санъати актёрӣ ва саҳна мусоидат намуд. Пас аз бозгашт ба Тоҷикистон таҳсили худро идома дод. == Фаъолият дар синамо == === Коргардонӣ === Фаъолияти худро дар синамо ҳамчун коргардони дуюм ва гримёр оғоз карда, дар филмҳои «Зиндагӣ зебост» (коргардон Далер Раҳматов), «Танҳо ту» (коргардон Умед Мирзоширинов) ва «Кор» (коргардон Соҳибёр Толибов) таҷриба андӯхтааст<ref name="pressa" />. === Ҳунарпешагӣ === Аввалин шуҳрат ва эътирофи касбии ӯ ба ҳайси ҳунарпеша бо иҷрои нақши асосӣ (духтари афғон) дар филми «[[Охирин сайди сайёд]]» (соли 2021, коргардон Муҳаммадрабӣ Исмоилов) оғоз гардид<ref name="pressa" />. Соли 2025 дар филми эронии «Харгӯши сиёҳ, харгӯши сафед» (коргардон Шаҳром Мукрӣ) нақш офарид<ref name="durakhshon">{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=a4nMhrzkzsI|title=Ҳазлу шухиҳои Муҳаммад Боқиев ва Соро Саидкамолӣ дар Шоу барномаи "Дурахшон"|date=2026-10-19|publisher=Vahobzoda Official / YouTube|accessdate=2026-10-23}}</ref>. Соли 2026 дар филми «Хуршеду Моҳ» (коргардон Манзаралӣ Шералӣ) нақши марказии Моҳро иҷро кард<ref name="yourtj">{{cite web |url=https://your.tj/tj/ishq-az-pasi-shisha-nahustnamoishi-filmi-hurshedu-moh-dar-hujand |title="Ишқ аз паси шиша". Нахустнамоиши филми "Хуршеду Моҳ" дар Хуҷанд |publisher=Your.tj |date=2026-10-16 |accessdate=2026-10-23}}</ref><ref name="asiaplus">{{cite web |url=https://asiaplus.news/tg/2026/08/24/banavorgirii-filmi-hurshed-va-moh-bo-ohir-rasid-on-dar-borai-chy-qissa-mekunad-va-kaj-namoish-doda-meshavad/ |title=Банаворгирии филми “Хуршед ва Моҳ” ба охир расид |publisher=Asia-Plus |date=2026-08-24 |accessdate=2026-10-23}}</ref>. == Филмшиносӣ == {| class="wikitable" |- ! Сол !! Номи филм !! Нақш / Вазифа !! Коргардон |- | 2021 || «[[Охирин сайди сайёд]]» || духтари афғон (нақши асосӣ) || [[Муҳаммадрабӣ Исмоилов]] |- | 2022 || «Зиндагӣ зебост» || коргардони дуюм || [[Далер Раҳматов]] |- | 2023 || «Танҳо ту» || коргардони дуюм || [[Умед Мирзоширинов]] |- | 2023 || «Кор» || гримёр || Соҳибёр Толибов |- | 2024 || «Ишқ, пул, Душанбе» || ҳунарпеша || [[Набиҷон Пирматов]] |- | 2025 || «[[Харгӯши сиёҳ, харгӯши сафед]]»<ref name="durakhshon" />|| ҳунарпеша || [[Шаҳром Мукрӣ]] |- | 2026 || «[[Хуршеду Моҳ (филм)|Хуршеду Моҳ]]» || Моҳ (нақши асосӣ) || [[Манзаралӣ Шералӣ]] |} == Эзоҳ == {{эзоҳ}} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Ҳунарпешагони Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Ҳунарпешагони синамои Тоҷикистон]] swpmirqyo8awy98tczpewkv8fatya2u 0 334524 1490878 2026-10-23T08:30:58Z VASHGIRD 8035 VASHGIRD moved page [[Соро Саидкамолиддинова]] to [[Соро Саидкамолӣ]] 1490878 wikitext text/x-wiki #равона [[Соро Саидкамолӣ]] jgdondwsjg3bw6awvk8wt1f3d04kr8l 6 334525 1490890 2026-10-23T09:28:30Z VASHGIRD 8035 {{Акс | тавзеҳот = Соро Садкамолӣ, ҳунарпешаи синамо | манбаъ = https://www.instagram.com/p/DUJTmXVDJ8n/?hl=ru&img_index=1 | таърихи тавлид = 2026 | муаллиф = ethno.dushanbe }} 1490890 wikitext text/x-wiki == Хулоса == {{Акс | тавзеҳот = Соро Садкамолӣ, ҳунарпешаи синамо | манбаъ = https://www.instagram.com/p/DUJTmXVDJ8n/?hl=ru&img_index=1 | таърихи тавлид = 2026 | муаллиф = ethno.dushanbe }} 4t4bp2z8v4px9lm88p9xg2ywcveykw9 0 334526 1490897 2026-10-23T10:01:22Z VASHGIRD 8035 Саҳифаи нав: {{Синамогар |ном = Шаҳром Мукрӣ |номи аслӣ = {{lang-fa|شهرام مکری}} |тасвир = |бар = |тавсифи тасвир = |ном ҳангоми таваллуд = |таърихи таваллуд = 17.8.1978 |зодгоҳ = [[Кирмоншоҳ]], [[Эрон]] |таърихи даргузашт = |маҳалли даргузашт =... 1490897 wikitext text/x-wiki {{Синамогар |ном = Шаҳром Мукрӣ |номи аслӣ = {{lang-fa|شهرام مکری}} |тасвир = |бар = |тавсифи тасвир = |ном ҳангоми таваллуд = |таърихи таваллуд = 17.8.1978 |зодгоҳ = [[Кирмоншоҳ]], [[Эрон]] |таърихи даргузашт = |маҳалли даргузашт = |шаҳрвандӣ = {{Парчамбандӣ|Эрон}} |касб = [[коргардони синамо|коргардон]], [[филмноманавис]], [[монтажёр]] |соли фаъолият = 2000 — то кунун |мукофотҳо = Ҷоизаи махсуси «Уфуқҳо»-и Ҷашнвораи Венетсия (2013)<br>Ҷоизаи «Ҳугои нуқрагин»-и Ҷашнвораи Чикаго (2020)<br>Ҷоизаи «Норгили тилоӣ»-и Ҷашнвораи Ҳойнон (2025) |imdb_id = 3640095 }} '''Шаҳром Мукрӣ''' ({{lang-fa|شهرام مکری}}; зод. [[17 август]]и [[1978]], [[Кирмоншоҳ]], [[Эрон]]) — [[коргардони синамо|коргардон]], [[филмноманавис]] ва [[монтажёр]]и эронӣ<ref name="enwiki">{{cite web|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Shahram_Mokri|title=Shahram Mokri - Wikipedia|publisher=en.wikipedia.org|language=en}}</ref>. Ӯ бо сабки хоси коргардонӣ ва истифода аз усули наворбардории якнафаса (плани варақгардон / плани дароз ва мураккаб) дар ҷаҳони синамо шуҳрат дорад<ref name="iffr">{{cite web|url=https://iffr.com/en/person/shahram-mokri|title=Shahram Mokri - IFFR EN|publisher=International Film Festival Rotterdam|language=en}}</ref>. == Зиндагинома == Шаҳром Мукрӣ 17 августи соли 1978 дар шаҳри Кирмоншоҳи Эрон таваллуд шудааст<ref name="enwiki" />. Ӯ хатмкардаи Донишгоҳи Сураи Теҳрон дар риштаи коргардонии синамо ва телевизион мебошад<ref name="dreamlab">{{cite web|url=https://dreamlabfilms.com|title=Shahram Mokri Profile|publisher=DreamLab Films|language=en}}</ref>. Фаъолияти аввалини худро дар Анҷумани синамои ҷавонони Эрон оғоз карда, бо коргардонии филмҳои кӯтоҳ вориди синамои касбӣ гардидааст. == Фаъолияти ҳунарӣ == Шаҳром Мукрӣ соли 2000 бо филмҳои кӯтоҳ аввалин қадамҳои худро гузошт. Филми аввалини баланди бадеии ӯ «Ашкон, ангуштарини сеҳрнок ва қиссаҳои дигар» ном дошт, ки соли 2008 намоиш дода шуд ва дар Ҷашнвораи байналмилалии филми Пусан таваҷҷуҳи мунаққидонро ҷалб кард<ref name="dreamlab" />. Шуҳрати ҷаҳонии Мукрӣ ба филми дувуми ӯ — «Моҳӣ ва гурба» ({{lang-fa|ماهی و گربه}}, 2013) алоқаманд аст. Ин филм, ки комилан дар як кадр (бе қатъи наворбардорӣ) дар давоми 134 дақиқа гирифта шудааст, дар [[Ҷашнвораи байналмилалии филми Венетсия]] ҷоизаи махсуси бахши «Уфуқҳо»-ро (Orizzonti) барои навоварӣ ба даст овард<ref name="imdb_awards">{{cite web|url=https://www.imdb.com/name/nm3640095/awards/|title=Shahram Mokri - Awards|publisher=IMDb|language=en}}</ref>. === Филми «Харгӯши сиёҳ, харгӯши сафед» === Соли 2025 Шаҳром Мукрӣ филми муштараки Тоҷикистон, Эрон ва Аморати Муттаҳидаи Арабиро бо номи «Харгӯши сиёҳ, харгӯши сафед» ({{lang-fa|خرگوش سفید، خرگوش سیاه}}) коргардонӣ кард<ref name="variety_review">{{cite web|url=https://www.variety.com/2025/film/reviews/black-rabbit-white-rabbit-review-1236608079/|title='Black Rabbit, White Rabbit' Review: Inviting, Meandering Meta-Narrative|publisher=Variety|language=en}}</ref>: * Филм дар Ҷашнвораи байналмилалии филми Пусан 21 сентябри соли 2025 намоиши аввалини ҷаҳонии худро дошт<ref name="enwiki_brwr">{{cite web|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Black_Rabbit,_White_Rabbit|title=Black Rabbit, White Rabbit - Wikipedia|publisher=en.wikipedia.org|language=en}}</ref>. * Ин филм аз ҷониби Тоҷикистон барои бахши «Филми беҳтарини байналмилалӣ»-и ҷоизаи «Оскар» пешниҳод гардид<ref name="variety_review" />. * Филм дар мавзеъҳои [[Тоҷикистон]] бо иштироки ҳунармандоне чун Бобак Каримӣ, [[Соро Саидкамолӣ]] ва дигар актёрони тоҷик наворбардорӣ шуда, дар Ҷашнвораи байналмилалии филми Ҳойнони Чин (декабри 2025) ҷоизаи «Норгили тилоӣ»-ро (Golden Coconut) ҳамчун «Беҳтарин филм» соҳиб гашт<ref>{{cite web|url=https://www.oila.tj/news/khargshi-sie-khargshi-safed-dar-chin-oiza-giriftaast|title=“Харгӯши сиёҳ, харгӯши сафед” дар Чин ҷоиза гирифтааст|publisher=Oila.tj|language=tg}}</ref>. == Филмшиносӣ == === Филмҳои бадеӣ === * 2008 — «Ашкон, ангуштарини сеҳрнок ва қиссаҳои дигар» ({{lang-fa|اشکان، انگشتر متبرک و داستان‌های دیگر}}) * 2013 — «Моҳӣ ва гурба» ({{lang-fa|ماهی و گربه}}) * 2017 — «Ҳуҷум» ({{lang-fa|هجوم}}) * 2020 — «Ҷинояти бепарво» ({{lang-fa|جنایت بی‌دقت}})<ref name="careless_wiki">{{cite web|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Careless_Crime|title=Careless Crime - Wikipedia|publisher=en.wikipedia.org|language=en}}</ref> * 2025 — «Харгӯши сиёҳ, харгӯши сафед» ({{lang-fa|خرگوش سفید، خرگوش سیاه}}) === Филмҳои кӯтоҳ ва мустанад === * 2002 — «Тӯфони сӯзанак» ({{lang-fa|طوفان سنجاقک}}) * 2003 — «Муҳдудаи доира» ({{lang-fa|محدوده دایره}}) * 2007 — «Андо-С» ({{lang-fa|آندوسی}}) * 2008 — «Питери шаҳри ман» (Мустанад) ({{lang-fa|پیترای شهر من}}) * 2011 — «Хом, пухта, сӯхта» ({{lang-fa|خام، پخته، سوخته}}) == Ҷоизаҳо == * Ҷоизаи махсуси бахши «Уфуқҳо»-и Ҷашнвораи филми Венетсия (2013) — барои навоварии ҳунарӣ дар филми «Моҳӣ ва гурба»<ref name="imdb_awards" />. * Ҷоизаи «Ҳугои нуқрагин»-и Ҷашнвораи байналмилалии филми Чикаго (2020) — барои филми «Ҷинояти бепарво»<ref name="careless_dream">{{cite web|url=https://www.dreamlabfilms.com/careless-crime/|title=Careless Crime - DreamLab Films|publisher=DreamLab Films|language=en}}</ref>. * Ҷоизаи «Норгили тилоӣ» барои филми беҳтарин дар Ҷашнвораи байналмилалии филми Ҳойнони Чин (2025) — барои филми «Харгӯши сиёҳ, харгӯши сафед». == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Пайвандҳо == * [https://www.imdb.com/name/nm3640095/ Шаҳром Мукрӣ дар базаи IMDb] * [https://dreamlabfilms.com Саҳифаи расмии Шаҳром Мукрӣ дар сомонаи DreamLab Films] [[Гурӯҳ:Задагони Кирмоншоҳ]] [[Гурӯҳ:Зодагони 17 август]] [[Гурӯҳ:Зодагони соли 1978]] [[Гурӯҳ:Коргардонони синамои Эрон]] [[Гурӯҳ:Филмноманависони Эрон]] [[Гурӯҳ:Монтажёрони Эрон]] 8y7nx80fsg254yioqxtt9jbvxvz5lqe 1490898 1490897 2026-10-23T10:02:23Z VASHGIRD 8035 1490898 wikitext text/x-wiki {{Синамогар |ном = Шаҳром Мукрӣ |номи аслӣ = {{lang-fa|شهرام مکری}} |тасвир = |бар = |тавсифи тасвир = |ном ҳангоми таваллуд = |таърихи таваллуд = |зодгоҳ = |таърихи даргузашт = |маҳалли даргузашт = |шаҳрвандӣ = {{Парчамбандӣ|Эрон}} |касб = |соли фаъолият = 2000 — то кунун |мукофотҳо = |imdb_id = 3640095 }} '''Шаҳром Мукрӣ''' ({{lang-fa|شهرام مکری}}; зод. [[17 август]]и [[1978]], [[Кирмоншоҳ]], [[Эрон]]) — [[коргардони синамо|коргардон]], [[филмноманавис]] ва [[монтажёр]]и эронӣ<ref name="enwiki">{{cite web|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Shahram_Mokri|title=Shahram Mokri - Wikipedia|publisher=en.wikipedia.org|language=en}}</ref>. Ӯ бо сабки хоси коргардонӣ ва истифода аз усули наворбардории якнафаса (плани варақгардон / плани дароз ва мураккаб) дар ҷаҳони синамо шуҳрат дорад<ref name="iffr">{{cite web|url=https://iffr.com/en/person/shahram-mokri|title=Shahram Mokri - IFFR EN|publisher=International Film Festival Rotterdam|language=en}}</ref>. == Зиндагинома == Шаҳром Мукрӣ 17 августи соли 1978 дар шаҳри Кирмоншоҳи Эрон таваллуд шудааст<ref name="enwiki" />. Ӯ хатмкардаи Донишгоҳи Сураи Теҳрон дар риштаи коргардонии синамо ва телевизион мебошад<ref name="dreamlab">{{cite web|url=https://dreamlabfilms.com|title=Shahram Mokri Profile|publisher=DreamLab Films|language=en}}</ref>. Фаъолияти аввалини худро дар Анҷумани синамои ҷавонони Эрон оғоз карда, бо коргардонии филмҳои кӯтоҳ вориди синамои касбӣ гардидааст. == Фаъолияти ҳунарӣ == Шаҳром Мукрӣ соли 2000 бо филмҳои кӯтоҳ аввалин қадамҳои худро гузошт. Филми аввалини баланди бадеии ӯ «Ашкон, ангуштарини сеҳрнок ва қиссаҳои дигар» ном дошт, ки соли 2008 намоиш дода шуд ва дар Ҷашнвораи байналмилалии филми Пусан таваҷҷуҳи мунаққидонро ҷалб кард<ref name="dreamlab" />. Шуҳрати ҷаҳонии Мукрӣ ба филми дувуми ӯ — «Моҳӣ ва гурба» ({{lang-fa|ماهی و گربه}}, 2013) алоқаманд аст. Ин филм, ки комилан дар як кадр (бе қатъи наворбардорӣ) дар давоми 134 дақиқа гирифта шудааст, дар [[Ҷашнвораи байналмилалии филми Венетсия]] ҷоизаи махсуси бахши «Уфуқҳо»-ро (Orizzonti) барои навоварӣ ба даст овард<ref name="imdb_awards">{{cite web|url=https://www.imdb.com/name/nm3640095/awards/|title=Shahram Mokri - Awards|publisher=IMDb|language=en}}</ref>. === Филми «Харгӯши сиёҳ, харгӯши сафед» === Соли 2025 Шаҳром Мукрӣ филми муштараки Тоҷикистон, Эрон ва Аморати Муттаҳидаи Арабиро бо номи «Харгӯши сиёҳ, харгӯши сафед» ({{lang-fa|خرگوش سفید، خرگوش سیاه}}) коргардонӣ кард<ref name="variety_review">{{cite web|url=https://www.variety.com/2025/film/reviews/black-rabbit-white-rabbit-review-1236608079/|title='Black Rabbit, White Rabbit' Review: Inviting, Meandering Meta-Narrative|publisher=Variety|language=en}}</ref>: * Филм дар Ҷашнвораи байналмилалии филми Пусан 21 сентябри соли 2025 намоиши аввалини ҷаҳонии худро дошт<ref name="enwiki_brwr">{{cite web|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Black_Rabbit,_White_Rabbit|title=Black Rabbit, White Rabbit - Wikipedia|publisher=en.wikipedia.org|language=en}}</ref>. * Ин филм аз ҷониби Тоҷикистон барои бахши «Филми беҳтарини байналмилалӣ»-и ҷоизаи «Оскар» пешниҳод гардид<ref name="variety_review" />. * Филм дар мавзеъҳои [[Тоҷикистон]] бо иштироки ҳунармандоне чун Бобак Каримӣ, [[Соро Саидкамолӣ]] ва дигар актёрони тоҷик наворбардорӣ шуда, дар Ҷашнвораи байналмилалии филми Ҳойнони Чин (декабри 2025) ҷоизаи «Норгили тилоӣ»-ро (Golden Coconut) ҳамчун «Беҳтарин филм» соҳиб гашт<ref>{{cite web|url=https://www.oila.tj/news/khargshi-sie-khargshi-safed-dar-chin-oiza-giriftaast|title=“Харгӯши сиёҳ, харгӯши сафед” дар Чин ҷоиза гирифтааст|publisher=Oila.tj|language=tg}}</ref>. == Филмшиносӣ == === Филмҳои бадеӣ === * 2008 — «Ашкон, ангуштарини сеҳрнок ва қиссаҳои дигар» ({{lang-fa|اشکان، انگشتر متبرک و داستان‌های دیگر}}) * 2013 — «Моҳӣ ва гурба» ({{lang-fa|ماهی و گربه}}) * 2017 — «Ҳуҷум» ({{lang-fa|هجوم}}) * 2020 — «Ҷинояти бепарво» ({{lang-fa|جنایت بی‌دقت}})<ref name="careless_wiki">{{cite web|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Careless_Crime|title=Careless Crime - Wikipedia|publisher=en.wikipedia.org|language=en}}</ref> * 2025 — «Харгӯши сиёҳ, харгӯши сафед» ({{lang-fa|خرگوش سفید، خرگوش سیاه}}) === Филмҳои кӯтоҳ ва мустанад === * 2002 — «Тӯфони сӯзанак» ({{lang-fa|طوفان سنجاقک}}) * 2003 — «Муҳдудаи доира» ({{lang-fa|محدوده دایره}}) * 2007 — «Андо-С» ({{lang-fa|آندوسی}}) * 2008 — «Питери шаҳри ман» (Мустанад) ({{lang-fa|پیترای شهر من}}) * 2011 — «Хом, пухта, сӯхта» ({{lang-fa|خام، پخته، سوخته}}) == Ҷоизаҳо == * Ҷоизаи махсуси бахши «Уфуқҳо»-и Ҷашнвораи филми Венетсия (2013) — барои навоварии ҳунарӣ дар филми «Моҳӣ ва гурба»<ref name="imdb_awards" />. * Ҷоизаи «Ҳугои нуқрагин»-и Ҷашнвораи байналмилалии филми Чикаго (2020) — барои филми «Ҷинояти бепарво»<ref name="careless_dream">{{cite web|url=https://www.dreamlabfilms.com/careless-crime/|title=Careless Crime - DreamLab Films|publisher=DreamLab Films|language=en}}</ref>. * Ҷоизаи «Норгили тилоӣ» барои филми беҳтарин дар Ҷашнвораи байналмилалии филми Ҳойнони Чин (2025) — барои филми «Харгӯши сиёҳ, харгӯши сафед». == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Пайвандҳо == * [https://www.imdb.com/name/nm3640095/ Шаҳром Мукрӣ дар базаи IMDb] * [https://dreamlabfilms.com Саҳифаи расмии Шаҳром Мукрӣ дар сомонаи DreamLab Films] [[Гурӯҳ:Задагони Кирмоншоҳ]] [[Гурӯҳ:Зодагони 17 август]] [[Гурӯҳ:Зодагони соли 1978]] [[Гурӯҳ:Коргардонони синамои Эрон]] [[Гурӯҳ:Филмноманависони Эрон]] [[Гурӯҳ:Монтажёрони Эрон]] r76amfk4slf92autiprvzsbrg23414z 1490899 1490898 2026-10-23T10:04:17Z VASHGIRD 8035 1490899 wikitext text/x-wiki {{Синамогар |ном = Шаҳром Мукрӣ |номи аслӣ = {{lang-fa|شهرام مکری}} |тасвир = |бар = |тавсифи тасвир = |ном ҳангоми таваллуд = |таърихи таваллуд = |зодгоҳ = |таърихи даргузашт = |маҳалли даргузашт = |шаҳрвандӣ = {{Парчамбандӣ|Эрон}} |касб = |соли фаъолият = 2000 — то кунун |мукофотҳо = |imdb_id = 3640095 }} '''Шаҳром Мукрӣ''' ({{lang-fa|شهرام مکری}}; зод. [[17 август]]и [[1978]], [[Кирмоншоҳ]], [[Эрон]]) — [[филмноманавис]], тадвингар ва [[коргардони синамо|коргардони]] эронӣ. == Зиндагинома == Шаҳром Мукрӣ 17 августи соли 1978 дар шаҳри Кирмоншоҳи Эрон таваллуд шудааст. Ӯ хатмкардаи Донишгоҳи Сураи Теҳрон дар риштаи коргардонии синамо ва телевизион мебошад<ref name="dreamlab">{{cite web|url=https://dreamlabfilms.com|title=Shahram Mokri Profile|publisher=DreamLab Films|language=en}}</ref>. Фаъолияти аввалини худро дар Анҷумани синамои ҷавонони Эрон оғоз карда, бо коргардонии филмҳои кӯтоҳ вориди синамои касбӣ гардидааст. == Фаъолияти ҳунарӣ == Шаҳром Мукрӣ соли 2000 бо филмҳои кӯтоҳ аввалин қадамҳои худро гузошт. Филми аввалини баланди бадеии ӯ «Ашкон, ангуштарини сеҳрнок ва қиссаҳои дигар» ном дошт, ки соли 2008 намоиш дода шуд ва дар Ҷашнвораи байналмилалии филми Пусан таваҷҷуҳи мунаққидонро ҷалб кард<ref name="dreamlab" />. Шуҳрати ҷаҳонии Мукрӣ ба филми дувуми ӯ — «Моҳӣ ва гурба» ({{lang-fa|ماهی و گربه}}, 2013) алоқаманд аст. Ин филм, ки комилан дар як кадр (бе қатъи наворбардорӣ) дар давоми 134 дақиқа гирифта шудааст, дар [[Ҷашнвораи байналмилалии филми Венетсия]] ҷоизаи махсуси бахши «Уфуқҳо»-ро (Orizzonti) барои навоварӣ ба даст овард. == Филмшиносӣ == === Филмҳои ҳунарӣ === * 2008 — «Ашкон, ангуштарини сеҳрнок ва қиссаҳои дигар» ({{lang-fa|اشکان، انگشتر متبرک و داستان‌های دیگر}}) * 2013 — «Моҳӣ ва гурба» ({{lang-fa|ماهی و گربه}}) * 2017 — «Ҳуҷум» ({{lang-fa|هجوم}}) * 2020 — «Ҷинояти бепарво» ({{lang-fa|جنایت بی‌دقت}}) * 2025 — «Харгӯши сиёҳ, харгӯши сафед» ({{lang-fa|خرگوش سفید، خرگوش سیاه}}) === Филмҳои кӯтоҳ ва мустанад === * 2002 — «Тӯфони сӯзанак» ({{lang-fa|طوفان سنجاقک}}) * 2003 — «Муҳдудаи доира» ({{lang-fa|محدوده دایره}}) * 2007 — «Андо-С» ({{lang-fa|آندوسی}}) * 2008 — «Питери шаҳри ман» (Мустанад) ({{lang-fa|پیترای شهر من}}) * 2011 — «Хом, пухта, сӯхта» ({{lang-fa|خام، پخته، سوخته}}) == Ҷоизаҳо == * Ҷоизаи махсуси бахши «Уфуқҳо»-и Ҷашнвораи филми Венетсия (2013) — барои навоварии ҳунарӣ дар филми «Моҳӣ ва гурба». * Ҷоизаи «Ҳугои нуқрагин»-и Ҷашнвораи байналмилалии филми Чикаго (2020) — барои филми «Ҷинояти бепарво»<ref name="careless_dream">{{cite web|url=https://www.dreamlabfilms.com/careless-crime/|title=Careless Crime - DreamLab Films|publisher=DreamLab Films|language=en}}</ref>. * Ҷоизаи «Норгили тилоӣ» барои филми беҳтарин дар Ҷашнвораи байналмилалии филми Ҳойнони Чин (2025) — барои филми «Харгӯши сиёҳ, харгӯши сафед». == Эзоҳ == {{эзоҳ}} [[Гурӯҳ:Задагони Кирмоншоҳ]] [[Гурӯҳ:Зодагони 17 август]] [[Гурӯҳ:Зодагони соли 1978]] [[Гурӯҳ:Коргардонони синамои Эрон]] [[Гурӯҳ:Филмноманависони Эрон]] [[Гурӯҳ:Монтажёрони Эрон]] 7it3eiiat29c8z9c4z55uipzrqg488r 1490900 1490899 2026-10-23T10:04:38Z VASHGIRD 8035 /* Эзоҳ */ 1490900 wikitext text/x-wiki {{Синамогар |ном = Шаҳром Мукрӣ |номи аслӣ = {{lang-fa|شهرام مکری}} |тасвир = |бар = |тавсифи тасвир = |ном ҳангоми таваллуд = |таърихи таваллуд = |зодгоҳ = |таърихи даргузашт = |маҳалли даргузашт = |шаҳрвандӣ = {{Парчамбандӣ|Эрон}} |касб = |соли фаъолият = 2000 — то кунун |мукофотҳо = |imdb_id = 3640095 }} '''Шаҳром Мукрӣ''' ({{lang-fa|شهرام مکری}}; зод. [[17 август]]и [[1978]], [[Кирмоншоҳ]], [[Эрон]]) — [[филмноманавис]], тадвингар ва [[коргардони синамо|коргардони]] эронӣ. == Зиндагинома == Шаҳром Мукрӣ 17 августи соли 1978 дар шаҳри Кирмоншоҳи Эрон таваллуд шудааст. Ӯ хатмкардаи Донишгоҳи Сураи Теҳрон дар риштаи коргардонии синамо ва телевизион мебошад<ref name="dreamlab">{{cite web|url=https://dreamlabfilms.com|title=Shahram Mokri Profile|publisher=DreamLab Films|language=en}}</ref>. Фаъолияти аввалини худро дар Анҷумани синамои ҷавонони Эрон оғоз карда, бо коргардонии филмҳои кӯтоҳ вориди синамои касбӣ гардидааст. == Фаъолияти ҳунарӣ == Шаҳром Мукрӣ соли 2000 бо филмҳои кӯтоҳ аввалин қадамҳои худро гузошт. Филми аввалини баланди бадеии ӯ «Ашкон, ангуштарини сеҳрнок ва қиссаҳои дигар» ном дошт, ки соли 2008 намоиш дода шуд ва дар Ҷашнвораи байналмилалии филми Пусан таваҷҷуҳи мунаққидонро ҷалб кард<ref name="dreamlab" />. Шуҳрати ҷаҳонии Мукрӣ ба филми дувуми ӯ — «Моҳӣ ва гурба» ({{lang-fa|ماهی و گربه}}, 2013) алоқаманд аст. Ин филм, ки комилан дар як кадр (бе қатъи наворбардорӣ) дар давоми 134 дақиқа гирифта шудааст, дар [[Ҷашнвораи байналмилалии филми Венетсия]] ҷоизаи махсуси бахши «Уфуқҳо»-ро (Orizzonti) барои навоварӣ ба даст овард. == Филмшиносӣ == === Филмҳои ҳунарӣ === * 2008 — «Ашкон, ангуштарини сеҳрнок ва қиссаҳои дигар» ({{lang-fa|اشکان، انگشتر متبرک و داستان‌های دیگر}}) * 2013 — «Моҳӣ ва гурба» ({{lang-fa|ماهی و گربه}}) * 2017 — «Ҳуҷум» ({{lang-fa|هجوم}}) * 2020 — «Ҷинояти бепарво» ({{lang-fa|جنایت بی‌دقت}}) * 2025 — «Харгӯши сиёҳ, харгӯши сафед» ({{lang-fa|خرگوش سفید، خرگوش سیاه}}) === Филмҳои кӯтоҳ ва мустанад === * 2002 — «Тӯфони сӯзанак» ({{lang-fa|طوفان سنجاقک}}) * 2003 — «Муҳдудаи доира» ({{lang-fa|محدوده دایره}}) * 2007 — «Андо-С» ({{lang-fa|آندوسی}}) * 2008 — «Питери шаҳри ман» (Мустанад) ({{lang-fa|پیترای شهر من}}) * 2011 — «Хом, пухта, сӯхта» ({{lang-fa|خام، پخته، سوخته}}) == Ҷоизаҳо == * Ҷоизаи махсуси бахши «Уфуқҳо»-и Ҷашнвораи филми Венетсия (2013) — барои навоварии ҳунарӣ дар филми «Моҳӣ ва гурба». * Ҷоизаи «Ҳугои нуқрагин»-и Ҷашнвораи байналмилалии филми Чикаго (2020) — барои филми «Ҷинояти бепарво»<ref name="careless_dream">{{cite web|url=https://www.dreamlabfilms.com/careless-crime/|title=Careless Crime - DreamLab Films|publisher=DreamLab Films|language=en}}</ref>. * Ҷоизаи «Норгили тилоӣ» барои филми беҳтарин дар Ҷашнвораи байналмилалии филми Ҳойнони Чин (2025) — барои филми «Харгӯши сиёҳ, харгӯши сафед». == Эзоҳ == {{эзоҳ}} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Коргардонони синамои Эрон]] [[Гурӯҳ:Филмноманависони Эрон]] 6oshp0vi30pbntv20x7mnidld41oead 1490901 1490900 2026-10-23T10:04:56Z VASHGIRD 8035 /* Филмшиносӣ */ 1490901 wikitext text/x-wiki {{Синамогар |ном = Шаҳром Мукрӣ |номи аслӣ = {{lang-fa|شهرام مکری}} |тасвир = |бар = |тавсифи тасвир = |ном ҳангоми таваллуд = |таърихи таваллуд = |зодгоҳ = |таърихи даргузашт = |маҳалли даргузашт = |шаҳрвандӣ = {{Парчамбандӣ|Эрон}} |касб = |соли фаъолият = 2000 — то кунун |мукофотҳо = |imdb_id = 3640095 }} '''Шаҳром Мукрӣ''' ({{lang-fa|شهرام مکری}}; зод. [[17 август]]и [[1978]], [[Кирмоншоҳ]], [[Эрон]]) — [[филмноманавис]], тадвингар ва [[коргардони синамо|коргардони]] эронӣ. == Зиндагинома == Шаҳром Мукрӣ 17 августи соли 1978 дар шаҳри Кирмоншоҳи Эрон таваллуд шудааст. Ӯ хатмкардаи Донишгоҳи Сураи Теҳрон дар риштаи коргардонии синамо ва телевизион мебошад<ref name="dreamlab">{{cite web|url=https://dreamlabfilms.com|title=Shahram Mokri Profile|publisher=DreamLab Films|language=en}}</ref>. Фаъолияти аввалини худро дар Анҷумани синамои ҷавонони Эрон оғоз карда, бо коргардонии филмҳои кӯтоҳ вориди синамои касбӣ гардидааст. == Фаъолияти ҳунарӣ == Шаҳром Мукрӣ соли 2000 бо филмҳои кӯтоҳ аввалин қадамҳои худро гузошт. Филми аввалини баланди бадеии ӯ «Ашкон, ангуштарини сеҳрнок ва қиссаҳои дигар» ном дошт, ки соли 2008 намоиш дода шуд ва дар Ҷашнвораи байналмилалии филми Пусан таваҷҷуҳи мунаққидонро ҷалб кард<ref name="dreamlab" />. Шуҳрати ҷаҳонии Мукрӣ ба филми дувуми ӯ — «Моҳӣ ва гурба» ({{lang-fa|ماهی و گربه}}, 2013) алоқаманд аст. Ин филм, ки комилан дар як кадр (бе қатъи наворбардорӣ) дар давоми 134 дақиқа гирифта шудааст, дар [[Ҷашнвораи байналмилалии филми Венетсия]] ҷоизаи махсуси бахши «Уфуқҳо»-ро (Orizzonti) барои навоварӣ ба даст овард. == Филмшиносӣ == === Филмҳои ҳунарӣ === * 2008 — «Ашкон, ангуштарини сеҳрнок ва қиссаҳои дигар» ({{lang-fa|اشکان، انگشتر متبرک و داستان‌های دیگر}}) * 2013 — «Моҳӣ ва гурба» ({{lang-fa|ماهی و گربه}}) * 2017 — «Ҳуҷум» ({{lang-fa|هجوم}}) * 2020 — «Ҷинояти бепарво» ({{lang-fa|جنایت بی‌دقت}}) * 2025 — «[[Харгӯши сиёҳ, харгӯши сафед]]» ({{lang-fa|خرگوش سفید، خرگوش سیاه}}) === Филмҳои кӯтоҳ ва мустанад === * 2002 — «Тӯфони сӯзанак» ({{lang-fa|طوفان سنجاقک}}) * 2003 — «Муҳдудаи доира» ({{lang-fa|محدوده دایره}}) * 2007 — «Андо-С» ({{lang-fa|آندوسی}}) * 2008 — «Питери шаҳри ман» (Мустанад) ({{lang-fa|پیترای شهر من}}) * 2011 — «Хом, пухта, сӯхта» ({{lang-fa|خام، پخته، سوخته}}) == Ҷоизаҳо == * Ҷоизаи махсуси бахши «Уфуқҳо»-и Ҷашнвораи филми Венетсия (2013) — барои навоварии ҳунарӣ дар филми «Моҳӣ ва гурба». * Ҷоизаи «Ҳугои нуқрагин»-и Ҷашнвораи байналмилалии филми Чикаго (2020) — барои филми «Ҷинояти бепарво»<ref name="careless_dream">{{cite web|url=https://www.dreamlabfilms.com/careless-crime/|title=Careless Crime - DreamLab Films|publisher=DreamLab Films|language=en}}</ref>. * Ҷоизаи «Норгили тилоӣ» барои филми беҳтарин дар Ҷашнвораи байналмилалии филми Ҳойнони Чин (2025) — барои филми «Харгӯши сиёҳ, харгӯши сафед». == Эзоҳ == {{эзоҳ}} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Коргардонони синамои Эрон]] [[Гурӯҳ:Филмноманависони Эрон]] qxyfmpaqb7divquhlx6zr9qs24kz5ev 0 334527 1490902 2026-10-23T10:07:02Z VASHGIRD 8035 Саҳифаи нав: {{Филм |Ном = Харгӯши сиёҳ, харгӯши сафед |Номи аслӣ = {{lang-fa|خرگوش سفید، خرگوش سیاه}} |Тасвир = |Андоза = |Тавсифи тасвир = Постери байналмилалии филм |Жанр = [[филми драмавӣ|драма]], [[детектив]] |Коргардон = [[Шаҳром Мукрӣ]] |... 1490902 wikitext text/x-wiki {{Филм |Ном = Харгӯши сиёҳ, харгӯши сафед |Номи аслӣ = {{lang-fa|خرگوش سفید، خرگوش سیاه}} |Тасвир = |Андоза = |Тавсифи тасвир = Постери байналмилалии филм |Жанр = [[филми драмавӣ|драма]], [[детектив]] |Коргардон = [[Шаҳром Мукрӣ]] |Продюсер = Нигор Искандарфар |Филмнома = Насим Аҳмадпур<br>[[Шаҳром Мукрӣ]] |Дар нақшҳои асосӣ = [[Бобак Каримӣ]]<br>Ҳастӣ Муҳаммадӣ<br>Кибриё Дилёбова<br>Бежан Давлатов<br>[[Соро Саидкамолӣ]] |Наворбардор = Муртазо Қайдӣ |Оҳангсоз = Паймон Яздониён |Тадвингар = [[Шаҳром Мукрӣ]] |Ширкат = Karnameh Dubai Co. |Кишвар = {{Парчамбандӣ|Тоҷикистон}}<br>{{Парчамбандӣ|Эрон}}<br>{{Парчамбандӣ|Аморати Муттаҳидаи Араб}} |Забон = [[забони тоҷикӣ|тоҷикӣ]], [[забони русӣ|русӣ]], [[забони форсӣ|форсӣ]] |Сол = 2025 |Муддат = 139 дақиқа |Ҷоизаҳо = Ҷоизаи «Vision Asia Award» (Пусан, 2025)<br>Ҷоизаи «Норгили тилоӣ» (Ҳойнон, 2025) |IMDb = }} '''«Харгӯши сиёҳ, харгӯши сафед»''' ({{lang-fa|خرگوش سفید، خرگوش سیاه}}, {{lang-en|Black Rabbit, White Rabbit}}) — филми бадеӣ дар жанри драма ва детектив, ки соли [[2025]] аз ҷониби коргардони эронӣ [[Шаҳром Мукрӣ]] офарида шудааст<ref name="dreamlab">{{cite web |url=https://www.dreamlabfilms.com/black-rabbit-white-rabbit/ |title=Black Rabbit, White Rabbit |publisher=DreamLab Films |accessdate=2025-09-09 |lang=en}}</ref>. Нахустнамоиши ҷаҳонии филм [[21 сентябр]]и соли [[2025]] дар XXX Ҷашнвораи байналмилалии филми Пусан (Кореяи Ҷанубӣ) сурат гирифта<ref name="tehrantimes">{{cite web |url=https://www.tehrantimes.com/news/516947/Shahram-Mokri-s-Black-Rabbit-White-Rabbit-to-premiere-at-Busan |title=Shahram Mokri’s “Black Rabbit, White Rabbit” to premiere at Busan International Film Festival |publisher=Tehran Times |date=2025-08-19 |accessdate=2025-09-09 |lang=en}}</ref>, аз [[24 сентябр]]и соли 2025 дар кинотеатри «Ватан»-и шаҳри [[Душанбе]] ба намоиш гузошта шуд<ref name="pressa_oscar">{{cite web |url=https://pressa.tj/tadzhikfilm-vydvigaet-na-oskar-film-iranskogo-rezhissyora/ |title=«Таджикфильм» выдвигает на «Оскар» фильм иранского режиссёра |publisher=Pressa.tj |date=2025-09-25 |accessdate=2025-09-27 |lang=ru}}</ref>. Ин филм аз ҷониби Тоҷикистон барои бахши «Филми беҳтарини байналмилалӣ»-и 98-ум ҷоизаи «Оскар» пешниҳод гардида буд<ref name="oscar_hr">{{cite web |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/oscars-tajikistan-black-rabbit-white-rabbit-film-submission-1236387884/ |title=Oscars: Tajikistan Picks ‘Black Rabbit, White Rabbit’ as Best Int’l Feature Submission |publisher=The Hollywood Reporter |date=2025-09-30 |accessdate=2025-09-30 |lang=en}}</ref>. == Сюжет == Сужаи филм тарс ва осебпазириро дар ҷомеае, ки таҳти таъсири нокомиҳои инсонӣ шакл гирифтааст, ба таҳқиқ мекашад. Воқеаҳо бо марги ногаҳонии марде ҳангоми муомилаи ғайриқонунии силоҳ дар мағозаи атиқафурӯшӣ оғоз ёфта, силсилаи рӯйдодҳои ба ҳам пайвандхӯрдаро миёни чанд қаҳрамон ба миён меорад. Дар байни онҳо коргардоне, ки романи классикии эрониро дар Тоҷикистон аз нав наворбардорӣ мекунад, масъули ашёи саҳнавӣ, ҳунарпешаи ҷавоне, ки бар зидди хоҳиши модараш баромад мекунад ва зани сарватманде, ки худро дар издивоҷ ноком меҳисобад, қарор доранд. == Дар нақшҳо == * [[Бобак Каримӣ]] — ''Бобак'' * Ҳастӣ Муҳаммадӣ — ''Саро'' * Кибриё Дилёбова — ''Дунё'' * Бежан Давлатов — ''Бежан'' * [[Соро Саидкамолӣ]] — ''ҳунарпеша'' == Намоиш ва ҷоизаҳо == Филм дар ҷашнвораҳои муътабари байналмилалӣ ба намоиш гузошта шуда, ҷоизаҳои зеринро соҳиб гардидааст: * '''Vision Asia Award''' дар XXX Ҷашнвораи байналмилалии филми Пусан (сентябри 2025)<ref name="biff_winner">{{cite web |url=https://m.entertain.naver.com/movie/article/416/0000316340 |title=BIFF, '비전 - 한국, 아시아' 선정작 23편 공개 |publisher=SBS Entertainment News / Naver |date=2025-08-19 |accessdate=2025-09-09 |lang=ko}}</ref>. * '''Ҷоизаи «Норгили тилоӣ» (Golden Coconut)''' барои беҳтарин филм дар Ҷашнвораи байналмилалии филми Ҳойнони Чин (декабри 2025)<ref>{{cite web |url=https://www.oila.tj/news/khargshi-sie-khargshi-safed-dar-chin-oiza-giriftaast |title=“Харгӯши сиёҳ, харгӯши сафед” дар Чин ҷоиза гирифтааст |publisher=Oila.tj |date=2025-12-25 |accessdate=2025-12-26 |lang=tg}}</ref>. * Ширкат дар бахши озмунии 69-ум Ҷашнвораи филми BFI Лондон (октябри 2025)<ref>{{cite web |url=https://cineuropa.org/en/newsdetail/483066 |title=The BFI London Film Festival lifts the lid on the titles for its 69th edition |publisher=Cineuropa |date=2025-09-04 |accessdate=2025-09-09 |lang=en}}</ref>. * Ширкат дар бахши озмунии 61-ум Ҷашнвораи байналмилалии филми Чикаго (октябри 2025)<ref>{{cite web |url=https://www.chicagofilmfestival.com/festival/firstlook/ |title=First Look at the 61st Chicago International Film Festival |publisher=Chicago International Film Festival |date=2025-09-12 |accessdate=2025-09-12 |lang=en}}</ref>. * Намоиш дар Ҷашнвораҳои филми Сингапур, Гоа (Ҳиндустон) ва Ҷашнвораи байналмилалии филми Баҳри Сурх (Арабистони Саудӣ). == Ҷоизаҳо ва номинатсияҳо == {| class="wikitable" |- ! Ҷашнвора !! Сана !! Номинатсия !! Натиҷа |- | [[Ҷашнвораи байналмилалии филми Пусан]] || 26 сентябри 2025 || Vision Asia Award || {{GIFT|Ғолиб}} |- | [[Ҷашнвораи филми BFI Лондон]] || 19 октябри 2025 || Беҳтарин филм || {{номзади}} |- | [[Ҷашнвораи байналмилалии филми Чикаго]] || 24 октябри 2025 || Ҳугои тилоӣ (Golden Hugo) || {{номзади}} |- | [[Ҷашнвораи байналмилалии филми Ҳойнон]] || декабри 2025 || Норгили тилоӣ (Беҳтарин филм) || {{GIFT|Ғолиб}} |} == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Пайвандҳо == * [https://www.biff.kr/eng/html/program/prog_view.asp?idx=80555&c_idx=415 «Харгӯши сиёҳ, харгӯши сафед» дар сомонаи Ҷашнвораи филми Пусан] * [https://www.youtube.com/watch?v=F2iyuWfKIw8 Трейлери расмии филм дар YouTube] [[Гурӯҳ:Филмҳои 2025]] [[Гурӯҳ:Филмҳои Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Филмҳои Эрон]] [[Гурӯҳ:Филмҳои Шаҳром Мукрӣ]] [[Гурӯҳ:Филмҳои драмавии Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Филмҳо ба забони тоҷикӣ]] [[Гурӯҳ:Филмҳо ба забони русӣ]] fwda7q80jj4f4quzbrfr5y4ewgnaf2u 1490903 1490902 2026-10-23T10:07:38Z VASHGIRD 8035 /* Дар нақшҳо */ 1490903 wikitext text/x-wiki {{Филм |Ном = Харгӯши сиёҳ, харгӯши сафед |Номи аслӣ = {{lang-fa|خرگوش سفید، خرگوش سیاه}} |Тасвир = |Андоза = |Тавсифи тасвир = Постери байналмилалии филм |Жанр = [[филми драмавӣ|драма]], [[детектив]] |Коргардон = [[Шаҳром Мукрӣ]] |Продюсер = Нигор Искандарфар |Филмнома = Насим Аҳмадпур<br>[[Шаҳром Мукрӣ]] |Дар нақшҳои асосӣ = [[Бобак Каримӣ]]<br>Ҳастӣ Муҳаммадӣ<br>Кибриё Дилёбова<br>Бежан Давлатов<br>[[Соро Саидкамолӣ]] |Наворбардор = Муртазо Қайдӣ |Оҳангсоз = Паймон Яздониён |Тадвингар = [[Шаҳром Мукрӣ]] |Ширкат = Karnameh Dubai Co. |Кишвар = {{Парчамбандӣ|Тоҷикистон}}<br>{{Парчамбандӣ|Эрон}}<br>{{Парчамбандӣ|Аморати Муттаҳидаи Араб}} |Забон = [[забони тоҷикӣ|тоҷикӣ]], [[забони русӣ|русӣ]], [[забони форсӣ|форсӣ]] |Сол = 2025 |Муддат = 139 дақиқа |Ҷоизаҳо = Ҷоизаи «Vision Asia Award» (Пусан, 2025)<br>Ҷоизаи «Норгили тилоӣ» (Ҳойнон, 2025) |IMDb = }} '''«Харгӯши сиёҳ, харгӯши сафед»''' ({{lang-fa|خرگوش سفید، خرگوش سیاه}}, {{lang-en|Black Rabbit, White Rabbit}}) — филми бадеӣ дар жанри драма ва детектив, ки соли [[2025]] аз ҷониби коргардони эронӣ [[Шаҳром Мукрӣ]] офарида шудааст<ref name="dreamlab">{{cite web |url=https://www.dreamlabfilms.com/black-rabbit-white-rabbit/ |title=Black Rabbit, White Rabbit |publisher=DreamLab Films |accessdate=2025-09-09 |lang=en}}</ref>. Нахустнамоиши ҷаҳонии филм [[21 сентябр]]и соли [[2025]] дар XXX Ҷашнвораи байналмилалии филми Пусан (Кореяи Ҷанубӣ) сурат гирифта<ref name="tehrantimes">{{cite web |url=https://www.tehrantimes.com/news/516947/Shahram-Mokri-s-Black-Rabbit-White-Rabbit-to-premiere-at-Busan |title=Shahram Mokri’s “Black Rabbit, White Rabbit” to premiere at Busan International Film Festival |publisher=Tehran Times |date=2025-08-19 |accessdate=2025-09-09 |lang=en}}</ref>, аз [[24 сентябр]]и соли 2025 дар кинотеатри «Ватан»-и шаҳри [[Душанбе]] ба намоиш гузошта шуд<ref name="pressa_oscar">{{cite web |url=https://pressa.tj/tadzhikfilm-vydvigaet-na-oskar-film-iranskogo-rezhissyora/ |title=«Таджикфильм» выдвигает на «Оскар» фильм иранского режиссёра |publisher=Pressa.tj |date=2025-09-25 |accessdate=2025-09-27 |lang=ru}}</ref>. Ин филм аз ҷониби Тоҷикистон барои бахши «Филми беҳтарини байналмилалӣ»-и 98-ум ҷоизаи «Оскар» пешниҳод гардида буд<ref name="oscar_hr">{{cite web |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/oscars-tajikistan-black-rabbit-white-rabbit-film-submission-1236387884/ |title=Oscars: Tajikistan Picks ‘Black Rabbit, White Rabbit’ as Best Int’l Feature Submission |publisher=The Hollywood Reporter |date=2025-09-30 |accessdate=2025-09-30 |lang=en}}</ref>. == Сюжет == Сужаи филм тарс ва осебпазириро дар ҷомеае, ки таҳти таъсири нокомиҳои инсонӣ шакл гирифтааст, ба таҳқиқ мекашад. Воқеаҳо бо марги ногаҳонии марде ҳангоми муомилаи ғайриқонунии силоҳ дар мағозаи атиқафурӯшӣ оғоз ёфта, силсилаи рӯйдодҳои ба ҳам пайвандхӯрдаро миёни чанд қаҳрамон ба миён меорад. Дар байни онҳо коргардоне, ки романи классикии эрониро дар Тоҷикистон аз нав наворбардорӣ мекунад, масъули ашёи саҳнавӣ, ҳунарпешаи ҷавоне, ки бар зидди хоҳиши модараш баромад мекунад ва зани сарватманде, ки худро дар издивоҷ ноком меҳисобад, қарор доранд. == Дар нақшҳо == * [[Бобак Каримӣ]] — ''Бобак'' * Ҳастӣ Муҳаммадӣ — ''Соро'' * Кибриё Дилёбова — ''Дунё'' * Бежан Давлатов — ''Бежан'' * [[Соро Саидкамолӣ]] — ''ҳунарпеша'' == Намоиш ва ҷоизаҳо == Филм дар ҷашнвораҳои муътабари байналмилалӣ ба намоиш гузошта шуда, ҷоизаҳои зеринро соҳиб гардидааст: * '''Vision Asia Award''' дар XXX Ҷашнвораи байналмилалии филми Пусан (сентябри 2025)<ref name="biff_winner">{{cite web |url=https://m.entertain.naver.com/movie/article/416/0000316340 |title=BIFF, '비전 - 한국, 아시아' 선정작 23편 공개 |publisher=SBS Entertainment News / Naver |date=2025-08-19 |accessdate=2025-09-09 |lang=ko}}</ref>. * '''Ҷоизаи «Норгили тилоӣ» (Golden Coconut)''' барои беҳтарин филм дар Ҷашнвораи байналмилалии филми Ҳойнони Чин (декабри 2025)<ref>{{cite web |url=https://www.oila.tj/news/khargshi-sie-khargshi-safed-dar-chin-oiza-giriftaast |title=“Харгӯши сиёҳ, харгӯши сафед” дар Чин ҷоиза гирифтааст |publisher=Oila.tj |date=2025-12-25 |accessdate=2025-12-26 |lang=tg}}</ref>. * Ширкат дар бахши озмунии 69-ум Ҷашнвораи филми BFI Лондон (октябри 2025)<ref>{{cite web |url=https://cineuropa.org/en/newsdetail/483066 |title=The BFI London Film Festival lifts the lid on the titles for its 69th edition |publisher=Cineuropa |date=2025-09-04 |accessdate=2025-09-09 |lang=en}}</ref>. * Ширкат дар бахши озмунии 61-ум Ҷашнвораи байналмилалии филми Чикаго (октябри 2025)<ref>{{cite web |url=https://www.chicagofilmfestival.com/festival/firstlook/ |title=First Look at the 61st Chicago International Film Festival |publisher=Chicago International Film Festival |date=2025-09-12 |accessdate=2025-09-12 |lang=en}}</ref>. * Намоиш дар Ҷашнвораҳои филми Сингапур, Гоа (Ҳиндустон) ва Ҷашнвораи байналмилалии филми Баҳри Сурх (Арабистони Саудӣ). == Ҷоизаҳо ва номинатсияҳо == {| class="wikitable" |- ! Ҷашнвора !! Сана !! Номинатсия !! Натиҷа |- | [[Ҷашнвораи байналмилалии филми Пусан]] || 26 сентябри 2025 || Vision Asia Award || {{GIFT|Ғолиб}} |- | [[Ҷашнвораи филми BFI Лондон]] || 19 октябри 2025 || Беҳтарин филм || {{номзади}} |- | [[Ҷашнвораи байналмилалии филми Чикаго]] || 24 октябри 2025 || Ҳугои тилоӣ (Golden Hugo) || {{номзади}} |- | [[Ҷашнвораи байналмилалии филми Ҳойнон]] || декабри 2025 || Норгили тилоӣ (Беҳтарин филм) || {{GIFT|Ғолиб}} |} == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Пайвандҳо == * [https://www.biff.kr/eng/html/program/prog_view.asp?idx=80555&c_idx=415 «Харгӯши сиёҳ, харгӯши сафед» дар сомонаи Ҷашнвораи филми Пусан] * [https://www.youtube.com/watch?v=F2iyuWfKIw8 Трейлери расмии филм дар YouTube] [[Гурӯҳ:Филмҳои 2025]] [[Гурӯҳ:Филмҳои Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Филмҳои Эрон]] [[Гурӯҳ:Филмҳои Шаҳром Мукрӣ]] [[Гурӯҳ:Филмҳои драмавии Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Филмҳо ба забони тоҷикӣ]] [[Гурӯҳ:Филмҳо ба забони русӣ]] ojkkhzk3zgfgtdpscwi75wwf5pyick1 1490904 1490903 2026-10-23T10:08:08Z VASHGIRD 8035 /* Пайвандҳо */ 1490904 wikitext text/x-wiki {{Филм |Ном = Харгӯши сиёҳ, харгӯши сафед |Номи аслӣ = {{lang-fa|خرگوش سفید، خرگوش سیاه}} |Тасвир = |Андоза = |Тавсифи тасвир = Постери байналмилалии филм |Жанр = [[филми драмавӣ|драма]], [[детектив]] |Коргардон = [[Шаҳром Мукрӣ]] |Продюсер = Нигор Искандарфар |Филмнома = Насим Аҳмадпур<br>[[Шаҳром Мукрӣ]] |Дар нақшҳои асосӣ = [[Бобак Каримӣ]]<br>Ҳастӣ Муҳаммадӣ<br>Кибриё Дилёбова<br>Бежан Давлатов<br>[[Соро Саидкамолӣ]] |Наворбардор = Муртазо Қайдӣ |Оҳангсоз = Паймон Яздониён |Тадвингар = [[Шаҳром Мукрӣ]] |Ширкат = Karnameh Dubai Co. |Кишвар = {{Парчамбандӣ|Тоҷикистон}}<br>{{Парчамбандӣ|Эрон}}<br>{{Парчамбандӣ|Аморати Муттаҳидаи Араб}} |Забон = [[забони тоҷикӣ|тоҷикӣ]], [[забони русӣ|русӣ]], [[забони форсӣ|форсӣ]] |Сол = 2025 |Муддат = 139 дақиқа |Ҷоизаҳо = Ҷоизаи «Vision Asia Award» (Пусан, 2025)<br>Ҷоизаи «Норгили тилоӣ» (Ҳойнон, 2025) |IMDb = }} '''«Харгӯши сиёҳ, харгӯши сафед»''' ({{lang-fa|خرگوش سفید، خرگوش سیاه}}, {{lang-en|Black Rabbit, White Rabbit}}) — филми бадеӣ дар жанри драма ва детектив, ки соли [[2025]] аз ҷониби коргардони эронӣ [[Шаҳром Мукрӣ]] офарида шудааст<ref name="dreamlab">{{cite web |url=https://www.dreamlabfilms.com/black-rabbit-white-rabbit/ |title=Black Rabbit, White Rabbit |publisher=DreamLab Films |accessdate=2025-09-09 |lang=en}}</ref>. Нахустнамоиши ҷаҳонии филм [[21 сентябр]]и соли [[2025]] дар XXX Ҷашнвораи байналмилалии филми Пусан (Кореяи Ҷанубӣ) сурат гирифта<ref name="tehrantimes">{{cite web |url=https://www.tehrantimes.com/news/516947/Shahram-Mokri-s-Black-Rabbit-White-Rabbit-to-premiere-at-Busan |title=Shahram Mokri’s “Black Rabbit, White Rabbit” to premiere at Busan International Film Festival |publisher=Tehran Times |date=2025-08-19 |accessdate=2025-09-09 |lang=en}}</ref>, аз [[24 сентябр]]и соли 2025 дар кинотеатри «Ватан»-и шаҳри [[Душанбе]] ба намоиш гузошта шуд<ref name="pressa_oscar">{{cite web |url=https://pressa.tj/tadzhikfilm-vydvigaet-na-oskar-film-iranskogo-rezhissyora/ |title=«Таджикфильм» выдвигает на «Оскар» фильм иранского режиссёра |publisher=Pressa.tj |date=2025-09-25 |accessdate=2025-09-27 |lang=ru}}</ref>. Ин филм аз ҷониби Тоҷикистон барои бахши «Филми беҳтарини байналмилалӣ»-и 98-ум ҷоизаи «Оскар» пешниҳод гардида буд<ref name="oscar_hr">{{cite web |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/oscars-tajikistan-black-rabbit-white-rabbit-film-submission-1236387884/ |title=Oscars: Tajikistan Picks ‘Black Rabbit, White Rabbit’ as Best Int’l Feature Submission |publisher=The Hollywood Reporter |date=2025-09-30 |accessdate=2025-09-30 |lang=en}}</ref>. == Сюжет == Сужаи филм тарс ва осебпазириро дар ҷомеае, ки таҳти таъсири нокомиҳои инсонӣ шакл гирифтааст, ба таҳқиқ мекашад. Воқеаҳо бо марги ногаҳонии марде ҳангоми муомилаи ғайриқонунии силоҳ дар мағозаи атиқафурӯшӣ оғоз ёфта, силсилаи рӯйдодҳои ба ҳам пайвандхӯрдаро миёни чанд қаҳрамон ба миён меорад. Дар байни онҳо коргардоне, ки романи классикии эрониро дар Тоҷикистон аз нав наворбардорӣ мекунад, масъули ашёи саҳнавӣ, ҳунарпешаи ҷавоне, ки бар зидди хоҳиши модараш баромад мекунад ва зани сарватманде, ки худро дар издивоҷ ноком меҳисобад, қарор доранд. == Дар нақшҳо == * [[Бобак Каримӣ]] — ''Бобак'' * Ҳастӣ Муҳаммадӣ — ''Соро'' * Кибриё Дилёбова — ''Дунё'' * Бежан Давлатов — ''Бежан'' * [[Соро Саидкамолӣ]] — ''ҳунарпеша'' == Намоиш ва ҷоизаҳо == Филм дар ҷашнвораҳои муътабари байналмилалӣ ба намоиш гузошта шуда, ҷоизаҳои зеринро соҳиб гардидааст: * '''Vision Asia Award''' дар XXX Ҷашнвораи байналмилалии филми Пусан (сентябри 2025)<ref name="biff_winner">{{cite web |url=https://m.entertain.naver.com/movie/article/416/0000316340 |title=BIFF, '비전 - 한국, 아시아' 선정작 23편 공개 |publisher=SBS Entertainment News / Naver |date=2025-08-19 |accessdate=2025-09-09 |lang=ko}}</ref>. * '''Ҷоизаи «Норгили тилоӣ» (Golden Coconut)''' барои беҳтарин филм дар Ҷашнвораи байналмилалии филми Ҳойнони Чин (декабри 2025)<ref>{{cite web |url=https://www.oila.tj/news/khargshi-sie-khargshi-safed-dar-chin-oiza-giriftaast |title=“Харгӯши сиёҳ, харгӯши сафед” дар Чин ҷоиза гирифтааст |publisher=Oila.tj |date=2025-12-25 |accessdate=2025-12-26 |lang=tg}}</ref>. * Ширкат дар бахши озмунии 69-ум Ҷашнвораи филми BFI Лондон (октябри 2025)<ref>{{cite web |url=https://cineuropa.org/en/newsdetail/483066 |title=The BFI London Film Festival lifts the lid on the titles for its 69th edition |publisher=Cineuropa |date=2025-09-04 |accessdate=2025-09-09 |lang=en}}</ref>. * Ширкат дар бахши озмунии 61-ум Ҷашнвораи байналмилалии филми Чикаго (октябри 2025)<ref>{{cite web |url=https://www.chicagofilmfestival.com/festival/firstlook/ |title=First Look at the 61st Chicago International Film Festival |publisher=Chicago International Film Festival |date=2025-09-12 |accessdate=2025-09-12 |lang=en}}</ref>. * Намоиш дар Ҷашнвораҳои филми Сингапур, Гоа (Ҳиндустон) ва Ҷашнвораи байналмилалии филми Баҳри Сурх (Арабистони Саудӣ). == Ҷоизаҳо ва номинатсияҳо == {| class="wikitable" |- ! Ҷашнвора !! Сана !! Номинатсия !! Натиҷа |- | [[Ҷашнвораи байналмилалии филми Пусан]] || 26 сентябри 2025 || Vision Asia Award || {{GIFT|Ғолиб}} |- | [[Ҷашнвораи филми BFI Лондон]] || 19 октябри 2025 || Беҳтарин филм || {{номзади}} |- | [[Ҷашнвораи байналмилалии филми Чикаго]] || 24 октябри 2025 || Ҳугои тилоӣ (Golden Hugo) || {{номзади}} |- | [[Ҷашнвораи байналмилалии филми Ҳойнон]] || декабри 2025 || Норгили тилоӣ (Беҳтарин филм) || {{GIFT|Ғолиб}} |} == Эзоҳ == {{эзоҳ}} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Филмҳои 2025]] [[Гурӯҳ:Филмҳои Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Филмҳои Эрон]] [[Гурӯҳ:Филмҳои Шаҳром Мукрӣ]] [[Гурӯҳ:Филмҳои драмавии Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Филмҳо ба забони тоҷикӣ]] [[Гурӯҳ:Филмҳо ба забони русӣ]] 5wbv1ha4qm4h4xj9z2a06nsrfx6jtcr 1490905 1490904 2026-10-23T10:08:26Z VASHGIRD 8035 /* Ҷоизаҳо ва номинатсияҳо */ 1490905 wikitext text/x-wiki {{Филм |Ном = Харгӯши сиёҳ, харгӯши сафед |Номи аслӣ = {{lang-fa|خرگوش سفید، خرگوش سیاه}} |Тасвир = |Андоза = |Тавсифи тасвир = Постери байналмилалии филм |Жанр = [[филми драмавӣ|драма]], [[детектив]] |Коргардон = [[Шаҳром Мукрӣ]] |Продюсер = Нигор Искандарфар |Филмнома = Насим Аҳмадпур<br>[[Шаҳром Мукрӣ]] |Дар нақшҳои асосӣ = [[Бобак Каримӣ]]<br>Ҳастӣ Муҳаммадӣ<br>Кибриё Дилёбова<br>Бежан Давлатов<br>[[Соро Саидкамолӣ]] |Наворбардор = Муртазо Қайдӣ |Оҳангсоз = Паймон Яздониён |Тадвингар = [[Шаҳром Мукрӣ]] |Ширкат = Karnameh Dubai Co. |Кишвар = {{Парчамбандӣ|Тоҷикистон}}<br>{{Парчамбандӣ|Эрон}}<br>{{Парчамбандӣ|Аморати Муттаҳидаи Араб}} |Забон = [[забони тоҷикӣ|тоҷикӣ]], [[забони русӣ|русӣ]], [[забони форсӣ|форсӣ]] |Сол = 2025 |Муддат = 139 дақиқа |Ҷоизаҳо = Ҷоизаи «Vision Asia Award» (Пусан, 2025)<br>Ҷоизаи «Норгили тилоӣ» (Ҳойнон, 2025) |IMDb = }} '''«Харгӯши сиёҳ, харгӯши сафед»''' ({{lang-fa|خرگوش سفید، خرگوش سیاه}}, {{lang-en|Black Rabbit, White Rabbit}}) — филми бадеӣ дар жанри драма ва детектив, ки соли [[2025]] аз ҷониби коргардони эронӣ [[Шаҳром Мукрӣ]] офарида шудааст<ref name="dreamlab">{{cite web |url=https://www.dreamlabfilms.com/black-rabbit-white-rabbit/ |title=Black Rabbit, White Rabbit |publisher=DreamLab Films |accessdate=2025-09-09 |lang=en}}</ref>. Нахустнамоиши ҷаҳонии филм [[21 сентябр]]и соли [[2025]] дар XXX Ҷашнвораи байналмилалии филми Пусан (Кореяи Ҷанубӣ) сурат гирифта<ref name="tehrantimes">{{cite web |url=https://www.tehrantimes.com/news/516947/Shahram-Mokri-s-Black-Rabbit-White-Rabbit-to-premiere-at-Busan |title=Shahram Mokri’s “Black Rabbit, White Rabbit” to premiere at Busan International Film Festival |publisher=Tehran Times |date=2025-08-19 |accessdate=2025-09-09 |lang=en}}</ref>, аз [[24 сентябр]]и соли 2025 дар кинотеатри «Ватан»-и шаҳри [[Душанбе]] ба намоиш гузошта шуд<ref name="pressa_oscar">{{cite web |url=https://pressa.tj/tadzhikfilm-vydvigaet-na-oskar-film-iranskogo-rezhissyora/ |title=«Таджикфильм» выдвигает на «Оскар» фильм иранского режиссёра |publisher=Pressa.tj |date=2025-09-25 |accessdate=2025-09-27 |lang=ru}}</ref>. Ин филм аз ҷониби Тоҷикистон барои бахши «Филми беҳтарини байналмилалӣ»-и 98-ум ҷоизаи «Оскар» пешниҳод гардида буд<ref name="oscar_hr">{{cite web |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/oscars-tajikistan-black-rabbit-white-rabbit-film-submission-1236387884/ |title=Oscars: Tajikistan Picks ‘Black Rabbit, White Rabbit’ as Best Int’l Feature Submission |publisher=The Hollywood Reporter |date=2025-09-30 |accessdate=2025-09-30 |lang=en}}</ref>. == Сюжет == Сужаи филм тарс ва осебпазириро дар ҷомеае, ки таҳти таъсири нокомиҳои инсонӣ шакл гирифтааст, ба таҳқиқ мекашад. Воқеаҳо бо марги ногаҳонии марде ҳангоми муомилаи ғайриқонунии силоҳ дар мағозаи атиқафурӯшӣ оғоз ёфта, силсилаи рӯйдодҳои ба ҳам пайвандхӯрдаро миёни чанд қаҳрамон ба миён меорад. Дар байни онҳо коргардоне, ки романи классикии эрониро дар Тоҷикистон аз нав наворбардорӣ мекунад, масъули ашёи саҳнавӣ, ҳунарпешаи ҷавоне, ки бар зидди хоҳиши модараш баромад мекунад ва зани сарватманде, ки худро дар издивоҷ ноком меҳисобад, қарор доранд. == Дар нақшҳо == * [[Бобак Каримӣ]] — ''Бобак'' * Ҳастӣ Муҳаммадӣ — ''Соро'' * Кибриё Дилёбова — ''Дунё'' * Бежан Давлатов — ''Бежан'' * [[Соро Саидкамолӣ]] — ''ҳунарпеша'' == Намоиш ва ҷоизаҳо == Филм дар ҷашнвораҳои муътабари байналмилалӣ ба намоиш гузошта шуда, ҷоизаҳои зеринро соҳиб гардидааст: * '''Vision Asia Award''' дар XXX Ҷашнвораи байналмилалии филми Пусан (сентябри 2025)<ref name="biff_winner">{{cite web |url=https://m.entertain.naver.com/movie/article/416/0000316340 |title=BIFF, '비전 - 한국, 아시아' 선정작 23편 공개 |publisher=SBS Entertainment News / Naver |date=2025-08-19 |accessdate=2025-09-09 |lang=ko}}</ref>. * '''Ҷоизаи «Норгили тилоӣ» (Golden Coconut)''' барои беҳтарин филм дар Ҷашнвораи байналмилалии филми Ҳойнони Чин (декабри 2025)<ref>{{cite web |url=https://www.oila.tj/news/khargshi-sie-khargshi-safed-dar-chin-oiza-giriftaast |title=“Харгӯши сиёҳ, харгӯши сафед” дар Чин ҷоиза гирифтааст |publisher=Oila.tj |date=2025-12-25 |accessdate=2025-12-26 |lang=tg}}</ref>. * Ширкат дар бахши озмунии 69-ум Ҷашнвораи филми BFI Лондон (октябри 2025)<ref>{{cite web |url=https://cineuropa.org/en/newsdetail/483066 |title=The BFI London Film Festival lifts the lid on the titles for its 69th edition |publisher=Cineuropa |date=2025-09-04 |accessdate=2025-09-09 |lang=en}}</ref>. * Ширкат дар бахши озмунии 61-ум Ҷашнвораи байналмилалии филми Чикаго (октябри 2025)<ref>{{cite web |url=https://www.chicagofilmfestival.com/festival/firstlook/ |title=First Look at the 61st Chicago International Film Festival |publisher=Chicago International Film Festival |date=2025-09-12 |accessdate=2025-09-12 |lang=en}}</ref>. * Намоиш дар Ҷашнвораҳои филми Сингапур, Гоа (Ҳиндустон) ва Ҷашнвораи байналмилалии филми Баҳри Сурх (Арабистони Саудӣ). == Эзоҳ == {{эзоҳ}} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Филмҳои 2025]] [[Гурӯҳ:Филмҳои Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Филмҳои Эрон]] [[Гурӯҳ:Филмҳои Шаҳром Мукрӣ]] [[Гурӯҳ:Филмҳои драмавии Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Филмҳо ба забони тоҷикӣ]] [[Гурӯҳ:Филмҳо ба забони русӣ]] 6j80oyorb0f1mcxge3mdfsf7p28madj 1490906 1490905 2026-10-23T10:09:04Z VASHGIRD 8035 1490906 wikitext text/x-wiki {{Филм |Ном = Харгӯши сиёҳ, харгӯши сафед |Номи аслӣ = {{lang-fa|خرگوش سفید، خرگوش سیاه}} |Тасвир = |Андоза = |Тавсифи тасвир = Постери байналмилалии филм |Жанр = [[филми драмавӣ|драма]], [[детектив]] |Коргардон = [[Шаҳром Мукрӣ]] |Продюсер = Нигор Искандарфар |Филмнома = Насим Аҳмадпур<br>[[Шаҳром Мукрӣ]] |Дар нақшҳои асосӣ = [[Бобак Каримӣ]]<br>Ҳастӣ Муҳаммадӣ<br>Кибриё Дилёбова<br>Бежан Давлатов<br>[[Соро Саидкамолӣ]] |Наворбардор = Муртазо Қайдӣ |Оҳангсоз = Паймон Яздониён |Тадвингар = [[Шаҳром Мукрӣ]] |Ширкат = Karnameh Dubai Co. |Кишвар = {{Парчамбандӣ|Тоҷикистон}}<br>{{Парчамбандӣ|Эрон}}<br>{{Парчамбандӣ|Аморати Муттаҳидаи Араб}} |Забон = [[забони тоҷикӣ|тоҷикӣ]], [[забони русӣ|русӣ]], [[забони форсӣ|форсӣ]] |Сол = 2025 |Муддат = 139 дақиқа |Ҷоизаҳо = Ҷоизаи «Vision Asia Award» (Пусан, 2025)<br>Ҷоизаи «Норгили тилоӣ» (Ҳойнон, 2025) |IMDb = }} '''«Харгӯши сиёҳ, харгӯши сафед»''' ({{lang-fa|خرگوش سفید، خرگوش سیاه}}, {{lang-en|Black Rabbit, White Rabbit}}) — филми бадеӣ дар жанри драма ва детектив, ки соли [[2025]] аз ҷониби коргардони эронӣ [[Шаҳром Мукрӣ]] офарида шудааст<ref name="dreamlab">{{cite web |url=https://www.dreamlabfilms.com/black-rabbit-white-rabbit/ |title=Black Rabbit, White Rabbit |publisher=DreamLab Films |accessdate=2025-09-09 |lang=en}}</ref>. Нахустнамоиши ҷаҳонии филм [[21 сентябр]]и соли [[2025]] дар XXX Ҷашнвораи байналмилалии филми Пусан (Кореяи Ҷанубӣ) сурат гирифта<ref name="tehrantimes">{{cite web |url=https://www.tehrantimes.com/news/516947/Shahram-Mokri-s-Black-Rabbit-White-Rabbit-to-premiere-at-Busan |title=Shahram Mokri’s “Black Rabbit, White Rabbit” to premiere at Busan International Film Festival |publisher=Tehran Times |date=2025-08-19 |accessdate=2025-09-09 |lang=en}}</ref>, аз [[24 сентябр]]и соли 2025 дар кинотеатри «Ватан»-и шаҳри [[Душанбе]] ба намоиш гузошта шуд<ref name="pressa_oscar">{{cite web |url=https://pressa.tj/tadzhikfilm-vydvigaet-na-oskar-film-iranskogo-rezhissyora/ |title=«Таджикфильм» выдвигает на «Оскар» фильм иранского режиссёра |publisher=Pressa.tj |date=2025-09-25 |accessdate=2025-09-27 |lang=ru}}</ref>. Ин филм аз ҷониби Тоҷикистон барои бахши «Филми беҳтарини байналмилалӣ»-и 98-умин ҷоизаи «Оскар» пешниҳод гардида буд<ref name="oscar_hr">{{cite web |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/oscars-tajikistan-black-rabbit-white-rabbit-film-submission-1236387884/ |title=Oscars: Tajikistan Picks ‘Black Rabbit, White Rabbit’ as Best Int’l Feature Submission |publisher=The Hollywood Reporter |date=2025-09-30 |accessdate=2025-09-30 |lang=en}}</ref>. == Сюжет == Сужаи филм тарс ва осебпазириро дар ҷомеае, ки таҳти таъсири нокомиҳои инсонӣ шакл гирифтааст, ба таҳқиқ мекашад. Воқеаҳо бо марги ногаҳонии марде ҳангоми муомилаи ғайриқонунии силоҳ дар мағозаи атиқафурӯшӣ оғоз ёфта, силсилаи рӯйдодҳои ба ҳам пайвандхӯрдаро миёни чанд қаҳрамон ба миён меорад. Дар байни онҳо коргардоне, ки романи классикии эрониро дар Тоҷикистон аз нав наворбардорӣ мекунад, масъули ашёи саҳнавӣ, ҳунарпешаи ҷавоне, ки бар зидди хоҳиши модараш баромад мекунад ва зани сарватманде, ки худро дар издивоҷ ноком меҳисобад, қарор доранд. == Дар нақшҳо == * [[Бобак Каримӣ]] — ''Бобак'' * Ҳастӣ Муҳаммадӣ — ''Соро'' * Кибриё Дилёбова — ''Дунё'' * Бежан Давлатов — ''Бежан'' * [[Соро Саидкамолӣ]] — ''ҳунарпеша'' == Намоиш ва ҷоизаҳо == Филм дар ҷашнвораҳои муътабари байналмилалӣ ба намоиш гузошта шуда, ҷоизаҳои зеринро соҳиб гардидааст: * '''Vision Asia Award''' дар XXX Ҷашнвораи байналмилалии филми Пусан (сентябри 2025)<ref name="biff_winner">{{cite web |url=https://m.entertain.naver.com/movie/article/416/0000316340 |title=BIFF, '비전 - 한국, 아시아' 선정작 23편 공개 |publisher=SBS Entertainment News / Naver |date=2025-08-19 |accessdate=2025-09-09 |lang=ko}}</ref>. * '''Ҷоизаи «Норгили тилоӣ» (Golden Coconut)''' барои беҳтарин филм дар Ҷашнвораи байналмилалии филми Ҳойнони Чин (декабри 2025)<ref>{{cite web |url=https://www.oila.tj/news/khargshi-sie-khargshi-safed-dar-chin-oiza-giriftaast |title=“Харгӯши сиёҳ, харгӯши сафед” дар Чин ҷоиза гирифтааст |publisher=Oila.tj |date=2025-12-25 |accessdate=2025-12-26 |lang=tg}}</ref>. * Ширкат дар бахши озмунии 69-ум Ҷашнвораи филми BFI Лондон (октябри 2025)<ref>{{cite web |url=https://cineuropa.org/en/newsdetail/483066 |title=The BFI London Film Festival lifts the lid on the titles for its 69th edition |publisher=Cineuropa |date=2025-09-04 |accessdate=2025-09-09 |lang=en}}</ref>. * Ширкат дар бахши озмунии 61-ум Ҷашнвораи байналмилалии филми Чикаго (октябри 2025)<ref>{{cite web |url=https://www.chicagofilmfestival.com/festival/firstlook/ |title=First Look at the 61st Chicago International Film Festival |publisher=Chicago International Film Festival |date=2025-09-12 |accessdate=2025-09-12 |lang=en}}</ref>. * Намоиш дар Ҷашнвораҳои филми Сингапур, Гоа (Ҳиндустон) ва Ҷашнвораи байналмилалии филми Баҳри Сурх (Арабистони Саудӣ). == Эзоҳ == {{эзоҳ}} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Филмҳои 2025]] [[Гурӯҳ:Филмҳои Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Филмҳои Эрон]] [[Гурӯҳ:Филмҳои Шаҳром Мукрӣ]] [[Гурӯҳ:Филмҳои драмавии Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Филмҳо ба забони тоҷикӣ]] [[Гурӯҳ:Филмҳо ба забони русӣ]] njlmtfr79pplvbbz1xby2piy0iont1q 1490907 1490906 2026-10-23T10:09:25Z VASHGIRD 8035 /* Дар нақшҳо */ 1490907 wikitext text/x-wiki {{Филм |Ном = Харгӯши сиёҳ, харгӯши сафед |Номи аслӣ = {{lang-fa|خرگوش سفید، خرگوش سیاه}} |Тасвир = |Андоза = |Тавсифи тасвир = Постери байналмилалии филм |Жанр = [[филми драмавӣ|драма]], [[детектив]] |Коргардон = [[Шаҳром Мукрӣ]] |Продюсер = Нигор Искандарфар |Филмнома = Насим Аҳмадпур<br>[[Шаҳром Мукрӣ]] |Дар нақшҳои асосӣ = [[Бобак Каримӣ]]<br>Ҳастӣ Муҳаммадӣ<br>Кибриё Дилёбова<br>Бежан Давлатов<br>[[Соро Саидкамолӣ]] |Наворбардор = Муртазо Қайдӣ |Оҳангсоз = Паймон Яздониён |Тадвингар = [[Шаҳром Мукрӣ]] |Ширкат = Karnameh Dubai Co. |Кишвар = {{Парчамбандӣ|Тоҷикистон}}<br>{{Парчамбандӣ|Эрон}}<br>{{Парчамбандӣ|Аморати Муттаҳидаи Араб}} |Забон = [[забони тоҷикӣ|тоҷикӣ]], [[забони русӣ|русӣ]], [[забони форсӣ|форсӣ]] |Сол = 2025 |Муддат = 139 дақиқа |Ҷоизаҳо = Ҷоизаи «Vision Asia Award» (Пусан, 2025)<br>Ҷоизаи «Норгили тилоӣ» (Ҳойнон, 2025) |IMDb = }} '''«Харгӯши сиёҳ, харгӯши сафед»''' ({{lang-fa|خرگوش سفید، خرگوش سیاه}}, {{lang-en|Black Rabbit, White Rabbit}}) — филми бадеӣ дар жанри драма ва детектив, ки соли [[2025]] аз ҷониби коргардони эронӣ [[Шаҳром Мукрӣ]] офарида шудааст<ref name="dreamlab">{{cite web |url=https://www.dreamlabfilms.com/black-rabbit-white-rabbit/ |title=Black Rabbit, White Rabbit |publisher=DreamLab Films |accessdate=2025-09-09 |lang=en}}</ref>. Нахустнамоиши ҷаҳонии филм [[21 сентябр]]и соли [[2025]] дар XXX Ҷашнвораи байналмилалии филми Пусан (Кореяи Ҷанубӣ) сурат гирифта<ref name="tehrantimes">{{cite web |url=https://www.tehrantimes.com/news/516947/Shahram-Mokri-s-Black-Rabbit-White-Rabbit-to-premiere-at-Busan |title=Shahram Mokri’s “Black Rabbit, White Rabbit” to premiere at Busan International Film Festival |publisher=Tehran Times |date=2025-08-19 |accessdate=2025-09-09 |lang=en}}</ref>, аз [[24 сентябр]]и соли 2025 дар кинотеатри «Ватан»-и шаҳри [[Душанбе]] ба намоиш гузошта шуд<ref name="pressa_oscar">{{cite web |url=https://pressa.tj/tadzhikfilm-vydvigaet-na-oskar-film-iranskogo-rezhissyora/ |title=«Таджикфильм» выдвигает на «Оскар» фильм иранского режиссёра |publisher=Pressa.tj |date=2025-09-25 |accessdate=2025-09-27 |lang=ru}}</ref>. Ин филм аз ҷониби Тоҷикистон барои бахши «Филми беҳтарини байналмилалӣ»-и 98-умин ҷоизаи «Оскар» пешниҳод гардида буд<ref name="oscar_hr">{{cite web |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/oscars-tajikistan-black-rabbit-white-rabbit-film-submission-1236387884/ |title=Oscars: Tajikistan Picks ‘Black Rabbit, White Rabbit’ as Best Int’l Feature Submission |publisher=The Hollywood Reporter |date=2025-09-30 |accessdate=2025-09-30 |lang=en}}</ref>. == Сюжет == Сужаи филм тарс ва осебпазириро дар ҷомеае, ки таҳти таъсири нокомиҳои инсонӣ шакл гирифтааст, ба таҳқиқ мекашад. Воқеаҳо бо марги ногаҳонии марде ҳангоми муомилаи ғайриқонунии силоҳ дар мағозаи атиқафурӯшӣ оғоз ёфта, силсилаи рӯйдодҳои ба ҳам пайвандхӯрдаро миёни чанд қаҳрамон ба миён меорад. Дар байни онҳо коргардоне, ки романи классикии эрониро дар Тоҷикистон аз нав наворбардорӣ мекунад, масъули ашёи саҳнавӣ, ҳунарпешаи ҷавоне, ки бар зидди хоҳиши модараш баромад мекунад ва зани сарватманде, ки худро дар издивоҷ ноком меҳисобад, қарор доранд. == Дар нақшҳо == * Бобак Каримӣ — ''Бобак'' * Ҳастӣ Муҳаммадӣ — ''Соро'' * Кибриё Дилёбова — ''Дунё'' * Бежан Давлатов — ''Бежан'' * [[Соро Саидкамолӣ]] — ''ҳунарпеша'' == Намоиш ва ҷоизаҳо == Филм дар ҷашнвораҳои муътабари байналмилалӣ ба намоиш гузошта шуда, ҷоизаҳои зеринро соҳиб гардидааст: * '''Vision Asia Award''' дар XXX Ҷашнвораи байналмилалии филми Пусан (сентябри 2025)<ref name="biff_winner">{{cite web |url=https://m.entertain.naver.com/movie/article/416/0000316340 |title=BIFF, '비전 - 한국, 아시아' 선정작 23편 공개 |publisher=SBS Entertainment News / Naver |date=2025-08-19 |accessdate=2025-09-09 |lang=ko}}</ref>. * '''Ҷоизаи «Норгили тилоӣ» (Golden Coconut)''' барои беҳтарин филм дар Ҷашнвораи байналмилалии филми Ҳойнони Чин (декабри 2025)<ref>{{cite web |url=https://www.oila.tj/news/khargshi-sie-khargshi-safed-dar-chin-oiza-giriftaast |title=“Харгӯши сиёҳ, харгӯши сафед” дар Чин ҷоиза гирифтааст |publisher=Oila.tj |date=2025-12-25 |accessdate=2025-12-26 |lang=tg}}</ref>. * Ширкат дар бахши озмунии 69-ум Ҷашнвораи филми BFI Лондон (октябри 2025)<ref>{{cite web |url=https://cineuropa.org/en/newsdetail/483066 |title=The BFI London Film Festival lifts the lid on the titles for its 69th edition |publisher=Cineuropa |date=2025-09-04 |accessdate=2025-09-09 |lang=en}}</ref>. * Ширкат дар бахши озмунии 61-ум Ҷашнвораи байналмилалии филми Чикаго (октябри 2025)<ref>{{cite web |url=https://www.chicagofilmfestival.com/festival/firstlook/ |title=First Look at the 61st Chicago International Film Festival |publisher=Chicago International Film Festival |date=2025-09-12 |accessdate=2025-09-12 |lang=en}}</ref>. * Намоиш дар Ҷашнвораҳои филми Сингапур, Гоа (Ҳиндустон) ва Ҷашнвораи байналмилалии филми Баҳри Сурх (Арабистони Саудӣ). == Эзоҳ == {{эзоҳ}} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Филмҳои 2025]] [[Гурӯҳ:Филмҳои Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Филмҳои Эрон]] [[Гурӯҳ:Филмҳои Шаҳром Мукрӣ]] [[Гурӯҳ:Филмҳои драмавии Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Филмҳо ба забони тоҷикӣ]] [[Гурӯҳ:Филмҳо ба забони русӣ]] 3t8136mr0vmv4haz28s25fjtdxt918q