Википедиа tgwiki https://tg.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%B0%D2%B3%D0%B8%D1%84%D0%B0%D0%B8_%D0%B0%D1%81%D0%BB%D3%A3 MediaWiki 1.47.0-wmf.24 first-letter Медиа Вижа Баҳс Корбар Баҳси корбар Википедиа Баҳси Википедиа Акс Баҳси акс Медиавики Баҳси медиавики Шаблон Баҳси шаблон Роҳнамо Баҳси роҳнамо Гурӯҳ Баҳси гурӯҳ Портал Баҳси портал Лоиҳа Баҳси Лоиҳа TimedText TimedText talk Модул Баҳси Модул Event Event talk 0 2359 1491081 1395239 2026-10-24T09:37:22Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1491081 wikitext text/x-wiki {{Quran}} [[Акс:AndalusQuran.JPG|thumb|right|200px|Дастнависи Қуръон аз [[Испания]]и мусулмонӣ (ал-Андалус). [[асри XII]]]] '''Қуръон''' ({{lang-ar|أَلْقُرآن}} {{IPA|[qur'an]}} ал—Қуръон) — китоби бузург ва муқаддаси [[мусулмон]]они ҷаҳон мебошад. Ба пайғамбари [[ислом]] ҳазрати [[Муҳаммад]] (с) нозил шудааст. Иборат аз 114 сура ва 6236<ref>Ҷамъи адади ҳама оятҳои сураҳое, ки дар Қуръон нишондода шудааст.</ref> оят аст. Сураи калонтарини Қуръон сураи [[Бақара]]. Бузургтарин ояти Қуръон Оятал-курсӣ мебошад. Бузургтарин калимаи Қуръон Лаястахлифаннах, ум (сураи Нур ояти 55) мебошад. Қуръони Карим дар 23 сол ба Ҳазрати [[Муҳаммад]] (с.а.в) аз тарафи Аллоҳи Мутаъол ба воситаи малоик [[Ҷабраил]] нозил шудааст. Сураи Ихлос ягона сураи тавхид дар Куръон мебошад. Қуръон ягона китобест, ки аз замони Паёмбар (с.а.в) то замони мо ҳеҷ гуна таъғирот дохил нашудааст. == Таълифоти Қуръони Карим ба забони тоҷикӣ== * {{книга|заглавие = Қуръони Карим. Тарҷума ба забони тоҷикӣ ва тавзеҳот|место = {{Душ.}}|страниц = 634|ссылка = https://web.archive.org/web/20160305141338/http://kmt.tj/?book_id=144}}: ** Табъи 1, 2007; ** Табъи 2, 2011. == Нигаред == * [http://al-quran.info Al-Quran (Қуръон)] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }} text format * [http://tg.quranacademy.org/quran QuranAcademy.org] * [[Саҷ]] == Адабиёт == ;Бо забони русӣ * {{статья|автор=[[Ахмадуллин, Вячеслав Абдулович|Ахмадуллин В. А.]]|заглавие=Деятельность государственных органов СССР и духовных управлений мусульман по изданию Корана на арабском языке в СССР и его распространению в 50-е годы XX в.|оригинал=|ссылка=http://vestnikdnc.ru/IssSources/52/Akhmadullin.pdf|автор издания=|издание=[[Вестник Дагестанского научного центра]]|тип=|место=Махачкала|издательство=[[Дагестанский научный центр РАН]]|год=2014|том=|выпуск=|номер=52|страницы=84—89|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=|язык=|ref=Ахмадуллин|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221129045152/http://vestnikdnc.ru/IssSources/52/Akhmadullin.pdf|archivedate=2022-11-29}} * ''[[Густерин, Павел Вячеславович|Густерин П. В.]]'' Первый переводчик и первое издание Корана на русском языке // [[Исламоведение (журнал)|Исламоведение]]. — 2011. — № 1. * ''Густерин П. В.'' К вопросу о первенстве в переводе Корана на русский язык // [[Вопросы истории]]. — 2013. — № 12. * ''Густерин П. В.'' Коран как объект изучения. — Саарбрюккен, 2014. — ISBN 978-3-659-51259-9. * ''Густерин П. В.'' Русскоязычная коранистика досоветского периода // [[Вопросы истории]]. 2015. № 5. * {{БРЭ |статья=Коран|id=2095937|автор= [[Ибрагим, Тауфик Камель|Ибрагим Т. К.]]|том=15 |страницы= 233|ref=Ибрагим}} * {{книга |автор=[[Султанов, Ринат Ишбулдович|Султанов Р. И.]]|часть=Коран|ссылка часть=http://terme.ru/termin/koran.html#item-25122 |заглавие=[[Философский энциклопедический словарь]]|викитека= |ответственный=Гл. редакция: [[Ильичёв, Леонид Фёдорович|Л. Ф. Ильичёв]], [[Федосеев, Пётр Николаевич|П. Н. Федосеев]], [[Ковалёв, Сергей Митрофанович|С. М. Ковалёв]], [[Панов, Виктор Георгиевич|В. Г. Панов]]|место=М.|издательство=[[Советская энциклопедия]] |год=1983|страницы=279—280|страниц=840|тираж=150000 |ref=Султанов}} * [[Ушаков, Виктор Данилович|Ушаков В. Д.]] Фразеология Корана (Опыт сопоставления фразеоречений Корана и араб. клас. яз.). — СПб, издательство «Восточная литература РАН», 1996, ISBN 5-02-017773-3. * [[Щедровицкий, Дмитрий Владимирович|Щедровицкий Д. В.]] [http://www.shchedrovitskiy.ru/theology.php#KORAN Сияющий Коран. Взгляд библеиста] / Изд. 2-е.— М.: Оклик, 2010.— 311 с.— ISBN 978-5-91349-013-1. {{refend}} ;Дар дигар забонҳо {{refbegin|2}} * {{книга |автор= |заглавие=The Study Quran: A New Translation and Commentary |оригинал= |ссылка=https://books.google.ru/books?id=GVSzBgAAQBAJ&printsec=frontcover&hl=ru&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false |викитека= |ответственный= ed. [[Наср, Сейид Хоссейн|Seyyed Hossein Nasr]], {{нп3|Дагли, Канер|Caner Dagli|de|Caner Dagli}}, Maria Dakake, {{нп3|Лумбард, Джозеф|Joseph Lumbard||Joseph E. B. Lumbard}}, Mohammed Rustom |издание= |место= |издательство=[[HarperCollins]] |год=2015 |volume= |pages= |columns= |allpages=2048 |серия= |isbn= |тираж= |ref=Nasr, Dagli, Lumbard, Rustom}} {{refend}} {{Навигатсия | Мавзӯъ = қуръон | Викицитатник = Коран | Викитека = Коран | Викисловарь = Коран }} == Пайвандҳо == * [https://docs.google.com/uc?id=11O65RPo92a4ZG_Z7BaleSiBP3uyCHd61&export=download Арабский Коран.pdf] * [https://islamology.ru/content/%d0%b0%d0%bb-%d0%ba%cc%a3%d1%83%d1%80%d0%b0%d0%bd/ Ал-Куран] // Энциклопедия «[https://islamology.ru/ Исламология]» == Эзоҳ == {{эзоҳ}} {{ислом-нопурра}} {{Муҳаммад}} {{Сураҳо|nocat=1}} [[Гурӯҳ:Китобҳои асри VII]] [[Гурӯҳ:Ислом]] [[Гурӯҳ:Қуръон| ]] t1st7gy0zbq7ylu5ichu6lbrt8yr6ja 0 2443 1490991 1487029 2026-10-23T18:33:07Z Zosya95 54344 1490991 wikitext text/x-wiki {{Таксон |image file = Koe in weiland bij Gorssel.JPG |regnum = Ҷонварон |parent = Bos taurus |rang = Зернамуд |latin = Bos taurus taurus |author = [[Linnaeus]], 1758 |wikispecies = Bos taurus taurus |commons = Category:Cattle }} '''Гов''' ({{lang-la|Bos taurus}}), '''гав''' — ҳайвони хонагии ҷуфтсум. Бино ба таснифоти зоологӣ ба синфи [[Ширхӯрон|ширхӯрҳо]] (Mammalia), оилаи ковокшохон (Bovidae) мансуб аст. == Таърих == Гов дар таърихи инсон мақоми асосӣ дорад. Он дар ҳама давру замонҳо мушкилкушои одам буд. Говро барои иҷрои корҳои душвору вазнин истифода мебурданд, бо гови ассор равған мекашиданд, бо гови варза замин меронданд, бо гови гардун бор мекашониданд, бо гови харос осиё мегардониданд. Дар адабиётшиносии тоҷик ибораҳои гови парворӣ, гови Фаридун, гови сипеҳр (гови фалак ё чарх) ва ғ. мавҷуданд. Гови парворӣ бо хӯрокиҳои муносиб фарбеҳ карда мешавад. Гови Фаридун гове будааст, ки Фаридун (қаҳрамони «[[Шоҳнома]]»-и Фирдавсӣ) дар кӯдакӣ шири онро хӯрда, дар бузургӣ ба он савор шуда мегаштааст. Бино ба ривоятҳои асотирӣ гӯё Замин низ бар болои шохи гов қарор гирифтааст ва он гов бар пушти моҳӣ ва моҳӣ дар об меистад. Бурҷи дуввум аз дувоздаҳ бурҷи фалакро бурҷи Савр (гови гардун, гови сипеҳр ё гови чарх) ва яке аз [[Мучал| солҳои Мучалро Бақар]] номидаанд, ки ба маънои гов аст. Дарозтарин сураи Қуръони карим низ Бақара ном дорад. Бисёр бозёфтҳои бостоншиносӣ шаҳодат медиҳанд, ки одамон дар гузашта зарфҳои гуногуни рӯзгорро аз тилову нуқра ва сафол ба шакли гов месохтаанд, паҳлавонону муборизони далерро маҷозан гав меномиданд. Гов дар [[Ҳиндустон]] ҳайвони муқаддас маҳсуб мешавад. Ҳиндуҳо онро таҷассуми Модари бузург — Адита ва замин мешуморанд. Гов бо қонунҳои коинот ва Вишна ҳифз гашта, кушандаи он мансуб ба аҳли ҷаҳаннам дониста мешавад; ӯ гӯё баробари ҳар тор мӯи гов дар ҷаҳаннам месӯхтааст. == Паҳншавӣ == Говро дар давраҳои аввали [[неолит]], тақрибан 8500 сол қабл хонагӣ кардаанд. Бино ба ақидаи олимон, хонагӣ кардани он дар секунҷаи Олтой — Ҳиндустон — Эрон сурат гирифтааст. Бино ба пажӯҳишҳои илмӣ гов аз тур (Bos primidehius), ки ҳазорҳо сол пеш аз милод дар Аврупову Осиё ва Африқо паҳн гардида, дар асри 17 нест шудааст, ба вуҷуд омадааст. Дар натиҷаи ром кардан хусусиятҳои биологии гов хеле тағйир ёфтанд. Гов барои инсон аҳаммияти бағоят калон дорад. Шири гов ашёи пурбаҳои саноати хӯрокворист. Шири холис ва пасмондаи он барои парвариши ҷавонаҳо низ истифода мешавад. Гӯшти гов ва гӯсола серғизову зудҳазм буда, хусусияти парҳезӣ дорад. Аз пӯсти гов чарм, аз маҳсулоти пасмондааш орди гӯшту устухон, дору (эндокрин, стеарин), ширеш, собун ва ғ. истеҳсол мекунанд. ''Барзагов'' ва ''навбастҳоро'' дар кишоварзӣ истифода мебаранд. Гов 15-35 сол умр мебинад. Майли алоқаи ҷинсии модаговҳо 19-22, даври ҳамлашон 285 шаборӯз аст. Вазни гӯсолаи навзод вобаста ба зоти гов 18-45 (баъзан то 60) кг мешавад. Гӯсолаи нар нисбат ба гӯсолаи мода, маъмулан, 1-3 кг вазнинтар аст. Ғуноҷинҳо бори аввал дар 18-22-моҳагӣ бордор мешаванд. Пеш аз вақт бордор шудан боиси камширӣ ва рушди сусти онҳо мегардад. Навбастҳоро барои наслгирӣ дар 14-18-моҳагӣ ба пода сар медиҳанд. Дар як мавсим барои ҳар [[навбаст]] 80-90 сар модагов ҷудо мекунанд. Аз нутфаи як навбаст зиёда аз 1500 модаговро бордор кардан мумкин аст (нигар ''Бордоркунии сунъӣ''). Давраи серширии модаговҳо аз моҳи дуввуми баъди зоиданашон оғоз шуда, тақр. 305 рӯз давом мекунад. Каму зиёдии шир ба зот ва хусусиятҳои фардии модагов, синну сол, ҳолати физиологии организм, нигоҳубин, фасли сол ва дигар омилҳо вобастагӣ дорад. Дар хоҷагиҳои беҳтарин аз модаговҳо то 6000 кг шир медӯшанд. Аз говҳои зоти гӯштдеҳ дар мавсим то 1000 кг шир дӯшидан мумкин аст. Баъди 2-3 моҳи зоидан шири гов тадриҷан кам мешавад. Маҳсулнокии гӯшти говро аз рӯи вазни зинда ва хос, гӯшти холис, сифати гӯшт ва миқдори хӯроки сарфшуда муайян мекунанд; 1 кг гӯшти гов дорои 1500-3000 калория аст. Говҳоро асосан ба зоти ширдеҳ, ширу гӯштдеҳ ва гӯштдеҳ ҷудо мекунанд. Гов бо алафи сабзи чарогоҳ, хасу беда, силос, бехмева, ғизои омехта, пасмондаи истеҳсолот (кунҷора, дурда ва ғ.), хӯроки иловагӣ парвариш карда мешавад. Ҳангоми додани хӯрок ҷинс, синну сол, маҳсулнокӣ ва ҳолати физиологии говро ба назар мегиранд. Говҳои маҳсулдеҳ ба моддаҳои ғизоӣ талаботи зиёд доранд. Мас., барои ҳосил шудани 1 кг шири равғаннокиаш 4 % ба гов 0,5-0,6 воҳиди хӯрокӣ (нигар ''Воҳиди хӯроки чорво'') ва қариб 70 г протеини ҳозим зарур аст. Меъёри хӯроки говҳои дӯшоро баъди 2-3 моҳи насл оварданашон 5-10 % зиёд мекунанд. Талаботи гов ба микроэлементҳо тақр. чунин аст (ба ҳисоби мг): кобалт 0,5-1, мис 5-10, руҳ 40-60, манган 40-60, йод 0,3-0,5. Дар заминаи талаботи ба маводди ғизоӣ доштаи чорво меъёри солонаи сарфи онро тартиб медиҳанд. Талаботи солонаи модаговҳо ба маводди ғизоӣ (ҳангоми 3,8-4 % будани равғаннокии шир) дар ҷадвал нишон дода шудааст. {| class="wikitable" |Миқдори солонаи шире, ки аз модагов дӯшида мешавад, кг |Вазни модагов ба ҳисоби миёна, кг |Воҳиди хӯрокӣ, кг |Протеини ҳозим, кг |- |2000 |300-400 |2600-2800 |281-302 |- |3000 |400-450 |3300-3500 |363-385 |- |4000 |450-550 |4000-4200 |448-470 |- |5000 |550-600 |4600-4800 |529-552 |} == Касалиҳо == Касалиҳои асосии гов: ''сӯхтанӣ, сили ҳайвонот, брутселлёз, қӯтур, туляремия, лептоспирозҳо, нағзак, листериоз, актиномикоз, фассиолёз, гиподерматоз'' ва ғ. == Чорвои калон дар хоҷагиҳои ҷумҳурӣ == Дар Тоҷикистон гови зотҳои абердинии ангусӣ, сарсафеди қазоқӣ, сиёҳало, [[Зоти алои тоҷикӣ (гов)| сиёҳалои тоҷикӣ]], швитсӣ, швитсии зебумонанд ва қалмиқиро парвариш мекунанд. Соли 2014 дар хоҷагиҳои ҷумҳурӣ 2015,3 ҳазор сар гов, аз ҷумла 1037,0 ҳазор сар модагов мавҷуд буд. == Нигаред низ == * [[Чорводорӣ]] == Адабиёт == * {{ЭМТ|Гов|4|муаллиф=Ф. Икромов}} * Доброхотов А. Б. Частная зоотехния. Л., 1959; * Дмитриев Н. Г. Породы скота по странам мира. Л., 1978; * Арзуманян Е. А. Скотоводство. М., 1980; * Аҳмадалиев Н. Сершир кардани модаговҳо дар иқлими гарм. Д., 1988. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Олами ҳайвонот]] [[Гурӯҳ:Ҳайвоноти ширхӯр]] [[Гурӯҳ:Ҳайвоноти хонагӣ]] [[Гурӯҳ:Чорводорӣ]] [[Гурӯҳ:Ҳайвоноти гиёҳхур]] dfbreihwh6el7g9yl53ex4dhtttfnce 0 2541 1490993 1324781 2026-10-23T18:34:23Z Zosya95 54344 1490993 wikitext text/x-wiki {{Таксон | name = Ғурм | regnum = Ҷонварон | image file = Argali Stuffed specimen.jpg | image title = | image descr = | parent = Ovis | rang = Вид | latin = Ovis ammon | author = [[Linnaeus]], [[1758]] | syn = | typus = | children = | range map = | range legend = | iucnstatus = NT | wikispecies = Ovis ammon | commons = Category:Ovis ammon | iucn = 15733 }} '''Ғурм''' ({{lang-fa|غُرم}}, {{lang-lat|Ovis ammon}}) ё '''меши кӯҳӣ''' ({{lang-fa|میش کوهی}}) — як навъ ҳайвони ҷуфтсумро гӯянд. Ҷуссаи калон ва пойҳои дарози боқувват дорад. Дарозии баданаш 110—200 см (модинааш нисбатан хурдтар аст), кадаш 65-125 см, вазнаш 110—230 (модинааш 90-100) кг. Шохаш каҷак ва сахту мустаҳкам, зарди сафедтоб, дарозиаш 67-190 см, вазнаш то 30 кг: шохи модинааш нисбатан борик ва кӯтоҳ (то 160 см). Пашмаш дурушту кӯтоҳ ва вобаста ба фасли сол тағйир меёбад (зимистон зич ва тобистон нисбати тунук мешавад). Ғурмҳо ранги гуногун (масалан: бӯр, зарди сурхча, қаҳваранг) доранд. Рангаш қаҳваги зардтоб буда, таҳи шикамаш бо мӯйинаи сафедранг пӯшида шудааст. Андомҳои биноӣ, шунавоӣ ва бӯёии ғурмҳо нағз рушд кардааст. Ғурмҳо дар 2,5-солагӣ болиғ ва то 8-10-солагӣ калон мешаванд. Давраи ҳамлашон 5-6 моҳ аст. Дар [[Тоҷикистон]] гунае аз ғурм дар кӯҳсорҳои [[Помир]] (дар баландии 3500-5000 м) зиндагӣ мекунанд, ки [[ғурми помирӣ]] ({{lang-lat|Ovis ammon polii}}) ном дорад. Хӯроки ғурм алаф (рӯзе қариб 18-18,5 кг модинааш то 16 кг) аст. Баъзе пажӯҳишгарон сарнасли [[гӯсфанд]]они хонагии Осиёро гӯсфанди ваҳшӣ, ғурм мушуморанд, ки то ҳол дар қаторкӯҳҳои Осиёи Марказӣ дучор меояд. Ғурм яке аз калонтарин гӯсфандони ваҳшӣ мебошад. Солҳои охир саршумори архар хеле кам шудааст. Ғурм моҳҳои май ё июн як ва гоҳе ду барра мезояд. Ғурм ҳамчун намуди беҳамтои гӯсфанди ваҳшӣ ниёз ба муҳофизати ҷиддӣ дорад. == Нигаред == * [[Ғурми помирӣ]] * [[Гӯсфанд]] {{зоо-нопурра}} {{Commons|sheep}} [[Гурӯҳ:Жовандаҳо]] [[Гурӯҳ:Олами ҳайвонот]] [[Гурӯҳ:Ҳайвонот аз рӯи алифбо]] [[Гурӯҳ:Ҳайвоноти ширхӯр]] [[Гурӯҳ:Гӯшт]] [[Гурӯҳ:Ҳайвонот]] g9gfxdt48yd63n2sossm9orhlcjtwv1 0 2886 1491006 1334332 2026-10-23T19:41:38Z Zosya95 54344 1491006 wikitext text/x-wiki {{Таксон |image file = Vijgenboom R01.jpg |image descr = Барг ва меваи анҷир (Тунис) |regnum = Рустаниҳо |parent = Ficus |rang = Гуна |latin = Ficus carica |author = [[Linnaeus]], 1753 |syn = {{оғози пинҳон|Заголовок=список|Шрифт_заголовка=normal|Ссылка=left}} * {{bt|Caprificus insectifera|[[Gasp.]]}} * {{bt|Caprificus leucocarpa|Gasp.}} * {{bt|Caprificus oblongata|Gasp.}} * {{bt|Caprificus pedunculata|([[Miq.]]) Gasp.}} * {{bt|Caprificus rugosa|(Miq.) Gasp.}} * {{bt|Caprificus sphaerocarpa|Gasp.}} * {{bt|Ficus albescens|Miq.}} * {{bt|Ficus burdigalensis|[[Poit.]] & [[Turpin]]}} * {{bt|Ficus caprificus|[[Risso]]}} * {{bt|Ficus colchica|[[Grossh.]]}} * {{bt|Ficus colombra|Gasp.}} * {{bt|Ficus communis|[[Lam.]]}} * {{bt|Ficus deliciosa|Gasp.}} * {{bt|Ficus dottata|Gasp.}} * {{bt|Ficus globosa|Miq.}} [[nom. illeg.]] * {{bt|Ficus hypoleuca|Gasp.}} * {{bt|Ficus hyrcana|Grossh.}} * {{bt|Ficus kopetdagensis|[[Pachom.]]}} * {{bt|Ficus latifolia|[[Salisb.]]}} * {{bt|Ficus leucocarpa|Gasp.}} * {{bt|Ficus macrocarpa|Gasp.}} * {{bt|Ficus neapolitana|Miq.}} * {{bt|Ficus pachycarpa|Gasp.}} * {{bt|Ficus pedunculata|Miq.}} * {{bt|Ficus polymorpha|Gasp.}} * {{bt|Ficus praecox|Gasp.}} * {{bt|Ficus regina|Miq.}} * {{bt|Ficus rugosa|Miq.}} * {{bt|Ficus silvestris|[[Risso]]}} {{поёни пинҳон}} |children name = |children = |range map = |range map caption = |range map width = |range legend = |iucnstatus = LC |iucn = 63527 |wikispecies = Ficus carica |grin = 16801 }} '''Анҷир''' ё '''тин ''' ({{lang-la|Fícus cárica}}) — як навъ [[бутта]] ё [[дарахт]]и хазонрези субтропикист. == Тавсиф == Дарахташ сершохубарг, 5 — 7 (баъзан 10) метр қад мекашад. Пӯстлохаш хокистарранг, баргаш 3 — 7-парра, думчадароз, канораҳояш дандонадор, рӯяш сабзи сиёҳтоб, пушташ сабзи кушод. Баргу навдаҳои анҷир шираи сафед ҷудо мекунанд. Гулаш ба тавассути ҳашарот — бластофага (Blastophaga psenes) гардолуд мешавад. Дар Осиёи Марказӣ, аз ҷумла Тоҷикистон бластофага ба сармои зимистон тоб намеорад (бинобар ин анҷир бидуни гардолудшавӣ ғӯра мебандад). Мевааш тухммонанд, мурӯдшакл, лӯнда ё кулчамонанд; рангаш зард, сабз, бунафш (вазнаш 32 — 77 г, қутраш 2 — 3,5 см, баъзан 4,5 см); дар навдаҳои навруста ё порсола асосан дар бехи барг ҳосил мешавад. == Густариш == Анҷири худрӯй аз ҷазираҳои Канар ва Африқои Шимолӣ то Ҳиндустони Шимол Ғарбӣ, Афғонистон, кишварҳои соҳили Баҳри Миёназамин, Осиёи Хурд, Балкан, Шарқи Наздик ва Миёна, Закавказия, Қрим, Осиёи Марказӣ дучор меояд. Анҷирзори худрӯй дар Тоҷикистон асосан дар ҷойҳои шамолпаноҳи қаторкӯҳҳои Дарвоз, Ҳазратишоҳ (водии дарёи Панҷ), Қаротоғу Сарсарак (водии дарёи Вахш), нишебиҳои қаторкӯҳҳои Ғозималик, Рангон ва Сурхоб боқӣ мондааст. == Парвариш == Дар Тоҷикистон анҷир аз замонҳои қадим парвариш карда мешавад. Он дарахти равшанипарвар ва гармидӯст аст. Ба шӯрхок ва беобӣ тоб намеорад. Дар хунукии 12 — 14°С навдаҳои яксола ва дар 16 −20°С дарахти анҷирро пурра сармо мезанад. Дар ҷойҳои кушод анҷирро зимистон хокпӯш мекунанд. Дар Стансияи таҷрибавии зироати субтропикии ноҳияи Ҷалолуддини Румӣ навъи анҷири қадпаст рӯёнда шудааст, ки серҳосил ва барои хокпӯш кардан мувофиқ мебошад. Анҷирро дар заминҳои обии хокашон ҳосилхези хокистарранг ва дорчинӣ мешинонанд. Ниҳолашро аз рӯи тартиби 4 Х 5 м (ба ҳар га 500 ниҳол) шинондан лозим; вобаста ба навъи хок, обмонӣ ва парвариш тартиби шинондани ниҳолҳоро тағйир додан мумкин аст. Анҷирро аз қаламчаи навдаҳои яксола зиёд мекунанд. Дар тӯли нашв хоки байни раддаҳои анҷирзорро тирамоҳу баҳор шудгор карда, ба ҳар га то 120 кг нитроген, 90 кг фосфор ва 45 кг калий меандозанд, 4 — 6 маротиба об мемонанд. Дар ҷумҳурӣ бештар навъҳои серҳосил ва сармобардори «Вахш», «Грин-иския», «Кадота», «Далмати» ва «Асалӣ» парвариш карда мешаванд. Анҷир соли 2 — 3-юми шинондан самар меорад. Аз ҳар га анҷирзор дар заминҳои обӣ то 100—120 сентнер, дар заминҳои лалмӣ 70 — 75 сентнер ҳосил мегиранд (то 50 — 70 сол ҳосил медиҳад). Ҳосили анҷирро соле ду маротиба меғундоранд. Ҳосили якум (анҷири хокӣ) нисбатан кам буда, июн — июл, ҳосили дуюм (анҷири токӣ), ки ҳосили асосӣ аст, август — октябр мепазад. Аз сабаби нобаробар пухтан, ҳосили анҷирро 12 — 15, баъзан то 18 маротиба меғундоранд. Анҷирро тар мехӯранд, мехушконанд, аз он мураббо, консерв, полуда (ҷем), қаҳваи сунъӣ ва ғайра тайёр мекунанд. Анҷири тару тоза пас аз 4 — 5 соат турш мешавад, аз ин рӯ онро ба ҷойҳои дур кашондан номатлуб аст. Аз 100 кг меваи тару тоза 30 — 35 кг анҷирқоқ гирифтан мумкин. Анҷирқоқ хеле серғизост. == Таркиб == Анҷири тар 12 — 18 % ва анҷири хушк 55 — 70 % қанд, инчунин сафеда (6 %), оҳар (3 %), пектин (5,4 %), витаминҳои A, B₁, В₂, С, намакҳои органикӣ, оҳан, фосфор (263 мг%), калий (1161 мг%), калсий, мис ва магний (117 мг%) дорад. == Хосияти шифоӣ == Шифобахшии анҷир ба таркиби химиявиаш вобаста аст. Ниёгони мо бо анҷир бемориҳои зиқи нафас, сурфаи музмин, камхунӣ, бемадории организм, тапиши дил, бемориҳои меъда, ҷигар, гурда, сипурз ва ғайраро муолиҷа мекарданд. Абуалии Сино истеъмоли анҷирро ба одамони солхӯрда ва ашхоси аз бистари бемории вазнин хеста тавсия медиҳад. Меваи анҷир хосияти арақу пешобронӣ дорад. Анҷири дар шир ҷӯшонда сурфаи хушк ва илтиҳоби роҳи овозро рафъ месозад. Ҷӯшоби баргҳои наврустаи анҷир давои хуби киҷҷарон аст. Тухми анҷир исҳоловар мебошад. Дар «Махзану-л-адвия» омада, ки «Беҳтарини анҷир ширини шодоби он аст, ки хоҳ сафед бошад ва хоҳ сиёҳ. Сафеди он ҷиҳати хӯрдан ва сиёҳи он ҷиҳати даво беҳтар аст… Анҷир серғизо, зудҳазм, таскиндиҳандаи ҳарорат ва ташнагӣ мебошад. Ва чун ношто бихӯранд, маҷории ғизоро кушода намояд ва баданро фарбеҳ созад ва хӯрдани он пеш аз таом талъини батн намояд, шикамро мулоим гардонад». Дар саноати тиб аз шираи барг, навдаҳои таррак ва меваи анҷир барои табобати лейкодермия доруи «фуролен» тайёр мекунанд. Дар барги анҷир псорален ва бергаптен ёфт шудааст, ки онро барои мулоҷиаи касалии барас (песӣ), дилу paгҳо ва омоси саратонофар истифода мебаранд. Аз шираи анҷир ҳамчунин ферменти фитсин мегиранд, ки дар муолиҷаи тромбоз ва дар саноати гӯшт ба кор меравад. Одамони гирифтори ғалаёни хун ва амрози дил беҳтар аст анҷири хушкро истеъмол намоянд. Истеъмоли анҷир барои ашхоси гирифтори касалии қанд, фарбеҳӣ, захми меъда, гастрит, илтиҳоби шадиди роҳи меъдаю рӯда зиён дорад. Анҷири худрӯй чун дарахти нодир, пурқимат ва қадима ба «Китоби сурх» дохил карда шудааст. == Адабиёт == * Запрягаева В. И., Дикорастущие плодовые Таджикистана, М. Л., 1964; * Розанов Б. С., Плодовотство Таджикистана, Д., 1970; * Арендт Н. К., Сорта инжира, Тр. Ник. бот. сада, т. 56, 1972; * Петрова Е. Ф., Инжир в Средней Азии, Ашхабад, 1984; * Загребальный И. А., Перспективы размещения субтропических культур на адирных землях Бабачусая, маҷ. «Сельское хозяйство Таджикистана», 1984; № 8; * Загребальный И. А., Типизация земель в Южном Таджикистане для субтропического плодоводства, маҷ. «Сельское хозяйство Таджикистана», 1984, № 4; * Гулов С. М., Меваҳои гармидӯсти Тоҷикистон, Д., 2008. == Сарчашма== * {{ЭМТ|Анҷир|муаллиф=С. Гулов|1}} {{гиёҳшиносӣ-хурд}} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Анҷир| ]] i60avnyiviiborvqre3yuug11k0f776 0 3401 1491060 1486638 2026-10-24T05:00:36Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1491060 wikitext text/x-wiki {{Шаҳр |Номи тоҷикӣ=Хуррамобод |Номи аслӣ=خرم‌آباد |Акс= Falak-ol-Aflak Castle 11.JPG |Кишвар=[[Эрон]] |Вилоят=[[устони Луристон]] |Аҳолӣ=339,205 ([[2006]]) }} '''Хуррамобод''' ({{забон-фа|خرم‌آباد}}) — шаҳрест дар [[устони Луристон]], [[Эрон]] аст. Шумори аҳолии ин шаҳр дар саршумории соли 1996, 272,815 тан будааст ва дар соли 2016, 501,415 тан баровард мешавад. Аҳолии Хуррамобод аз лурҳо ва лакҳо иборат аст, ки мутаносибан ба забонҳои лурӣ ва лакӣ гап мезананд. Забони лакӣ нисбат ба забони лурӣ ба забони курдӣ наздиктар аст ва одатан ҳамчун яке аз лаҳҷаҳои забони курдӣ тасниф мешавад.<ref>https://jap.isca.ac.ir/article_75003.html?lang=en</ref><ref>https://www.kurdsofillinois.org/boundaries-political-geography/</ref><ref>https://jls.uok.ac.ir/article_63464.html?lang=en</ref><ref>https://www.iranicaonline.org/articles/kermanshah-07-languages/</ref><ref>https://www.iranicaonline.org/articles/lori-language-ii/</ref><ref>https://www.culturalsurvival.org/publications/cultural-survival-quarterly/lurs-iran</ref><ref>https://www.persiaadvisor.com/about-persia/lorestan-province/</ref><ref>https://qjsd.scu.ac.ir/article_14887.html?lang=en {{Пайванди мурда|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>https://medomed.org/featured_item/khorramabad-valley-and-its-cultural-landscape-iran/</ref> ==Аксҳои Хуррамобод== <gallery class="center" mode="packed-hover" heights="150"> File:منطقه نوژیان.jpg|Nojian [[oak]] forest [[Khorramabad County|Khorramabad county]] File:Makhmalkuh.jpg|Makhmalkuh [[Khorramabad County|Khorramabad county]] File:Falak ol aflak panorama.jpg|[[Shāpūr-Khwāst|Shapur Khast]] File:Kiau Lake 7829.jpg|Keeyow [[lake]] Khorramabad File:Khoramabad sarbazkhane.jpg|[[Sarbazkhane building - khorramabad]] File:Pahlavi Building in Khorramabad 2014.jpg|Building in [[Khorram abad]] File:Bisheh waterfall.jpg|Bisheh [[waterfall]] [[Khorramabad County|Khorramabad county]] File:Khorramabad2014.jpg|Khorramabad city [[Khorramabad County|Khorramabad county]] </gallery> == Сарчашмаҳо == * [https://web.archive.org/web/20110628202845/http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=&men=gcis&lng=en&dat=32&geo=-106&srt=npan&col=aohdq&pt=c&va=x Шумори аҳолии шаҳрҳои Эрон] {{Эрон-ҷуғ-нопурра}} {{Шаҳрҳои устони Луристон}} [[Гурӯҳ:Шаҳрҳои Эрон]] [[Гурӯҳ:Шаҳрҳои устони Луристон]] [[Гурӯҳ:Маҳаллаҳои аҳолинишин аз рӯи алифбо]] idkujicfvtn5lbde6w9sa8sqw44h8iz 0 3488 1491007 1440774 2026-10-23T19:42:01Z Zosya95 54344 1491007 wikitext text/x-wiki {{Таксон | image file = Daucus carota.jpg | image title = Зардак | image descr = | regnum = Гиёҳон | rang = Гуна | latin = Daucus carota | author = [[Linnaeus]], 1753 | typus = | children name = | children = | range map = | range map caption = | range map width = | range legend = | iucnstatus = | iucn = | wikispecies = Daucus carota | commons = Category:Daucus carota | ictv = | grin = 300172 }} [[File:Daucus carota subsp. maximus MHNT.BOT.2007.40.407.jpg|thumb|''Daucus carota subsp. maximus'']] '''Сабзӣ''', '''бехӣ''', '''зардак''' ё '''газар''' ({{lang-la|Dáucus caróta}}) — пӯсташро ҳамчун хӯроки чорво истифода мебаранд. == Пайвандҳо == {{commons|Carrot}} {{гиёҳшиносӣ-хурд}} [[Гурӯҳ:Сабзавот]] rhdnjg97k8jobii1uz46uq5d17hwpqt 0 3978 1491083 1480558 2026-10-24T10:17:34Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1491083 wikitext text/x-wiki {{Ҳизби сиёсӣ |номи ҳизб = Ҳизби халқии демократии Тоҷикистон |ном ба забони аслӣ = |логотип = |бари логотип = 250 |имзо = Нишони ҲХДТ |пешво = |дабири кулл = |асосгузор = [[Эмомалӣ Раҳмон]] |таърихи асосгузорӣ = [[10 декабр|10 декабри]] [[соли 1994]] |таърихи парокандашавӣ = |қароргоҳ = |маром = |байналмилал = |чиноҳи мусаллаҳ = |иттифоқчиён = |созмони ҷавонон = |шумораи аъзо = |шиор = |Ҷой дар палатаи поёнӣ = |Ҷой дар палатаи поёнӣ_параметр = |Ҷой дар палатаи болоӣ = |Ҷой дар палатаи болоӣ_параметр = |Ҷой дар Парлумони Аврупо = |суруд = |матбуоти ҳизб = [[Минбари халқ (рӯзнома)|Рӯзномаи «Минбари халқ»]] |шахсиятҳо = |сайти расмӣ = [http://hkhdt.tj/ ] }} '''Ҳизби халқии демократии Тоҷикистон''' ('''ҲХДТ'''; ''таъсис:'' [[10 декабр]]и [[соли 1994]]) — [[ҳизби сиёсӣ]] дар [[Тоҷикистон]], ки раҳбарии онро [[Президенти Тоҷикистон]], [[Эмомалӣ Раҳмон]] бар уҳда дорад ва акнун ҳизби ҳоким дар Тоҷикистон аст. Қароргоҳи он дар [[Кохи Ваҳдат|Кохи Ваҳдати]] шаҳри [[Душанбе]]<ref>{{cite web|url=http://news.tj/ru/news/tajikistan/laworder/20170526/dom-politprosvetsheniya-v-dushanbe-rekonstruiruyut-ego-prevratyat-v-nastoyatshii-dvorets|title=Дом Политпросвещения в Душанбе реконструируют. Его превратят в настоящий дворец|publisher=news.tj|lang=ru|access-date=2017-07-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20170702104958/http://news.tj/ru/news/tajikistan/laworder/20170526/dom-politprosvetsheniya-v-dushanbe-rekonstruiruyut-ego-prevratyat-v-nastoyatshii-dvorets|archive-date=2017-07-02|url-status=dead|accessdate=2025-07-23|archivedate=2017-07-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170702104958/http://news.tj/ru/news/tajikistan/laworder/20170526/dom-politprosvetsheniya-v-dushanbe-rekonstruiruyut-ego-prevratyat-v-nastoyatshii-dvorets}}</ref>, ва нашрияи марказии ҳизб [[Минбари халқ (рӯзнома)|рӯзномаи «Минбари халқ»]] аст. == Таърих == Ҳизби Халқии Тоҷикистон [[10 декабр]]и соли [[1994]] дар Анҷумани муассисони Ҳизби Халқии Демократии Тоҷикистон ташкил ёфтааст. Дар вазорати адлияи ҷумҳурӣ [[15 декабр]]и [[соли 1994]] таҳти рақами 199 сабти ном шудааст. Дар арафаи имзои Созишномаи умумии истиқрори сулҳ ва ризоияти миллӣ [[25 июн]]и [[соли 1997]] дар шаҳри Душанбе Анҷумани III Ҳизби Халқии Демократии Тоҷикистон барпо шуд. Дар он номи ҳизб ба Ҳизби Халқии Демократии Тоҷикистон табдил дода шуд. Нашрияи марказии ҳизб [[Минбари халқ (рӯзнома)|Рӯзномаи «Минбари халқ»]] аст, ки бо теъдоди 28 ҳазор нусха бо забонҳои тоҷикӣ, русӣ ва ӯзбекӣ ҳафтае ду бор мебарояд. ҲХДТ маҷаллаҳои ҷамъиятию сиёсии «Меҳвар» ва «Зани муосир» низ дорад. Дар вилоятҳои Ҷамҳурии Тоҷикистон Кумитаҳои иҷроияи вилояти Суғд<ref>{{Cite web |url=http://hkhdt.tj/view-page.php?view=1|title=Кумитаи иҷроияи Сомонаи расмии ҲХДТ дар вилояти Суғд |accessdate=2016-04-24 |archivedate=2016-01-19 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160119174319/http://hhdt-sugd.tj/ }}</ref>, вилояти Хатлон, Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон ва шаҳрҳои ноҳияи тобеи марказ таъсис дода шудаанд. * 10 декабри соли 1994 Анҷумани муассисони ҳизб дар бораи ташкилёбии Ҳизби Халқии Демократии Тоҷикистон қарор қабул намуда, Оиннома ва Барномаи онро тасдиқ кард. * 15 декабри соли 1994 Вазорати адлияи Ҷумҳурии Тоҷикистон Ҳизби Халқии Демократии Тоҷикистонро таҳти №199 расман ба қайд гирифт. * 30 марти соли 1996 Анҷумани 2 – юми Ҳизби Халқии Демократии Тоҷикистон доир гардида буд. * [[25 июн|25 июни]] [[соли 1997]] Анҷумани 3 – юми Ҳизби Халқии Тоҷикистон доир гардида, ибораи “Демократия” ба номи ҳизб ворид карда шуд ва аз ҳамон муҳлат Ҳизби Халқии Тоҷикистон ном бурда мешавад.<ref name=":0">{{Cite web|url=http://hkhdt.tj/view-page.php?view=1|title=Таърихи ҲХДТ|author=|website=www. asiaplustj|date=|publisher=|lang=tg|accessdate=2025-02-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160119174319/http://hhdt-sugd.tj/|archivedate=2016-01-19}}</ref> * 18 апрели соли 1998 Анҷумани 4 – уми Ҳизби Халқии Демократии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмонро расман раиси ҳизб интихоб намуд. * 23 сентябри соли 1999 Анҷумани 5 – уми Ҳизби Халқии Демократии Тоҷикистон, раиси ҳизб муҳтарам [[Эмомалӣ Раҳмон]] номзад ба мансаби ҲХТ Ҷумҳурии Тоҷикистон пешбарӣ намуд.<ref name=":0"/> * Ҳизб ҳамчун қисми таркибии низоми сиёсии ҷумҳурӣ, аз рўзи нахустини вориди майдони сиёсӣ гаштанаш, тавассути сиёсати бунёдкорона ва татбиқи собитқадамонаи ҳадафҳои барномавии худ, бо такя ба масъулиятшиносию қудрати зеҳнии аъзоёнаш омили таҳкимбахши раванди созандагиву бунёдкории ҷомеаи Тоҷикистони соҳибистиқлол гардидааст. Ғояҳои сиёсӣ ва иҷтимоии Ҳизби Халқии Демократии Тоҷикистон аз ҷониби аксарияти мардуми кишвар дастгирӣ ёфта, дар бартараф намудани мухолифатҳои дохилӣ, барқарории сулҳ ва таҳкими ваҳдати миллӣ, баргузории ислоҳоти сиёсию иқтисодӣ тавонист, ки дар ташаккули сохтори давлатдории нав нақши муҳимро бозад.<ref name=":0"/> == Идеология == Фаъолияти ҳизб барои бунёди давлатӣ соҳибихтиёр, демократӣ, ҳуқуқӣ, дунявӣ, ягона ва самти иҷтимоӣ дошта, аз лиҳози иқтисодӣ тараққиёбанда ва беҳдошти сифати ҳаёти мардум равона шудааст. Ҳизби Халқии Демократии Тоҷикистон бо мақсади таъмини ҳуқуқу озодиҳои инсон ва шаҳрванд ба хиради олии сиёсӣ, сифатҳои ҳамидаи ахлоқӣ ва маънавиёти баланди аъзои худ такя намуда, донишу маҳорати онҳоро ба амалӣ гардонидани ғояҳои сиёсӣ ва ҳадафҳои барномавии хеш сафарбар менамояд. Ҳамчунин ба таҳкими истиқлоли сиёсӣ, иқтисодӣ, иҷтимоӣ ва фарҳангии мамлакат мусоидат мекунад. == Фаъолият == Ҳизби Халқии Демократии Тоҷикистон дар асоси Конститутсия, қонунҳои конститутсионӣ, қонунгузории ҷумҳурии Тоҷикистон ва санадҳои байналхалқии ҳуқуқие, ки Ҷумҳурии Тоҷикистон эътироф кардааст, ҳамчунин дар доираи Барнома ва Оинномаи хеш фаъолият мекунад. Ҳизби Халқи Демократии Тоҷикистон бо назардошти рушду пешрафти минбаъдаи давлати соҳибистиқлоли Тоҷикистон бо ҳамаи ҳизбҳои сиёсӣ ва дигар иттиҳодияву созмонҳои ҷамъиятӣ, ки фаъолияташон дар доираи Конститутсия ва қонунҳои амалкунандаи Ҷумҳурии Тоҷикистон сурат мегирад, ҳамкорӣ мекунад. Фаъолияти ташкилию таблиғотиашро ҲХДТ дар асоси усулҳои зерини демократӣ ба амал мебарорад: * умумияти ғоявӣ, рафоқати ҳизбӣ, ягонагии манфиату ҳадафҳои ҳизб, баробарии ҳуқуқу уҳдадориҳои ҳамаи аъзоёни ҳизб, интизоми бошуурона; * эҳтиром ба нуқтаи назари ҳар як аъзои ҳизб, худидоракунии ташкилотҳои ибтидоии ҳизбӣ, ошкорою шаффоф будани фаъолияти ҳизбии сиёсӣ; * интихобӣ будани ҳамаи вазифаҳои роҳбарикунандаи ҳизбӣ аз поён то боло; * ҳамеша ҳисоботдиҳанда будани мақомоти ҳизбӣ; * интизоми қатъии ҳизбӣ ва ҳатмӣ будани қарорҳои мақомоти болоии ҳизбӣ барои мақомоти поёнӣ; * роҳбарии дастҷамъона ба ҳамаи мақомоти ҳизбӣ, масъулияти шахсии ҳар аъзои ҳизб барои иҷрои вазифаҳою супоришҳои ҳизбӣ. [[ҲХДТ]] дар фаъолияти худ ба кори миёни занону ҷавонон эътибори махсус медиҳад. 3,5 ҳазор ташкилотҳои ибтидоии ҳизбӣ, ки дар ҳамаи маҳаллаю кӯчаҳо, ҷамоатҳои ҷумҳурӣ фаъолият доранд, дар сафҳояшон бештар аз 102 000 аъзои ҳизбро муттаҳид мекунанд. Аз онҳо 35 дарсадро занон ва бештар аз 48 дарсадро ҷавонон ташкил медиҳанд. == Роҳбарон == Раиси ҳизб — [[Эмомалӣ Раҳмон]] (Ҳизби Халқии Демократии Тоҷикистон, 10 декабри соли 1994 — 25 июни соли 1997) ва (аз 25 июни соли 1997 Роҳбари Ҳизби Халқии Демократии Тоҷикистон)<ref name=":0"/> == Натиҷаҳои интихоботи парлумонӣ == {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; font-size:100%; line-height:16px;" !Интихобот !Мандатҳо |- ![[Интихоботи парлумонӣ дар Тоҷикистон (1995)|1995]] |{{Ҳизби сиёсӣ/Курсӣ|5|181|#4488CC}} |- ![[Интихоботи парлумонӣ дар Тоҷикистон (2000)|2000]] |{{Ҳизби сиёсӣ/Курсӣ|36|63|#4488CC}} |- ![[Интихоботи парлумонӣ дар Тоҷикистон (2005)|2005]] |{{Ҳизби сиёсӣ/Курсӣ|49|63|#4488CC}} |- ![[Интихоботи парлумонӣ дар Тоҷикистон (2010)|2010]] |{{Ҳизби сиёсӣ/Курсӣ|55|63|#4488CC}} |- ![[Интихоботи парлумонӣ дар Тоҷикистон (2015)|2015]] |{{Ҳизби сиёсӣ/Курсӣ|51|63|#4488CC}} |- ![[Интихоботи парлумонӣ дар Тоҷикистон (2020)|2020]] |{{Ҳизби сиёсӣ/Курсӣ|47|63|#4488CC}} |- ![[Интихоботи парлумонӣ дар Тоҷикистон (2025)|2025]] |{{Ҳизби сиёсӣ/Курсӣ|49|63|#4488CC}} |} == Интихоботи президентӣ == {| class="wikitable" !Сол !Номзад аз ҳизб ! % |- ![[Интихоботи президентӣ дар Тоҷикистон (1999)|1999]] |[[Эмомалӣ Раҳмон|Эмомалӣ Раҳмонов]] |97,6 |- ![[Интихоботи президентӣ дар Тоҷикистон (2006)|2006]] |[[Эмомалӣ Раҳмон|Эмомалӣ Раҳмонов]] |79,3 |- ![[Интихоботи президентӣ дар Тоҷикистон (2013)|2013]] |[[Эмомалӣ Раҳмон]] |83,9 |- ![[Интихоботи президентӣ дар Тоҷикистон (2020)|2020]] |[[Эмомалӣ Раҳмон]] |90,9 |} == Ҳамкориҳои байналмилалӣ == Ҳизб ҳамкориҳои дӯстонаро ба ҳизбҳои сиёсии зерин ба роҳ мондааст: * {{Парчами Русия}}: «[[Русияи Воҳид]]» * {{Парчами Қазоқистон}}: [[Ҳизби халқӣ-демократии «Нур Отан»]] * {{Парчами Озарбойҷон}}: [[Озарбойҷони Нав (ҳизб)|Ҳизби «Озарбойҷони Нав»]] * {{Парчами Хитой}}: [[Ҳизби комунистии Хитой]] * {{Парчами Украина}}: [[Ҳизби минтақа]] * {{Парчами Арманистон}}: [[Ҳизби ҷумҳуриявии Арманистон]] == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Пайвандҳо == * {{Вебгоҳи расмӣ|http://hkhdt.tj/}} {{ПБ}} {{Ҳизбҳои сиёсии Тоҷикистон}} [[Гурӯҳ:Созмонҳо аз рӯи алифбо]] [[Гурӯҳ:Ҳизбҳои сиёсии Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Таъсисёфтагони соли 1994 дар Тоҷикистон]] qj0hclyldm6bzcxcu4tymiy89n8qlpm 0 4017 1490994 1392089 2026-10-23T18:34:37Z Zosya95 54344 1490994 wikitext text/x-wiki {{otheruses}} {{Таксон | image file = Домовая мышь (Mus musculus), Москва.jpg | regnum = Ҷонварон | parent = Murinae | rang = Ҷинс | latin = Mus | author = [[Linnaeus]], 1758 | wikispecies = Mus | commons = Category:Mus }} '''Муш''' ({{lang-la|Mus}}) — ҳайвонест дар хушки ва об гарданда, вай одатан хонаи худро дар ковокии дарахт ва дар таги замин гузошта фарзанди худро низ дар он чо мегузорад,вай одатан гала дона майда чуйдаро мехурад, Мӯш аз 7 то15то фарзанд мегузорад, кори вай аз он иборат аст, ки барои хуронидани фарзандхояш кушиш ба харч дихад, == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Пайвандҳо == {{Commons|Mouse}} == Сарчашма == {{зоология-нопурра}} [[Гурӯҳ:Ҳайвонот аз рӯи алифбо]] gydusxucy4wkbduoedam9hnb0pt6t7q 0 4470 1490995 1433164 2026-10-23T18:35:38Z Zosya95 54344 1490995 wikitext text/x-wiki {{Таксон |regnum = Ҷонварон |image file = Fire ants02.jpg |image descr = |parent = Formicoidea |rang = Оила |latin = Formicidae |author = [[Latreille]], 1802 |syn = {{btname|Formicariae}} |wikispecies = Formicidae }} '''Мурча''' ({{lang-la|Formicidae}}) — як оилаи [[ҳашарот]], ки ба қатори [[пардаболҳо]] мансуб буда, ба таври иҷтимоӣ зиндагӣ мекунад. == Морфология == Мурча хелҳои гуногуни морфологӣ (модина ва наринаҳои болдор, модонаи бебол — «малика», мурчаҳои коргар ва ғайра) дорад. Бадани Мурча аз cap, сина ва шикам иборат аст; пойҳояш се ҷуфт мебошанд; муйлабчаҳояш бориканд; рагдавонии болҳояш нопурра ё хеле сода; аксарашон бол надоранд. 9 (ё 10) зероила (360 ҷинс)-и Мурча, ки қариб 7000 намудро дарбар мегирад, дар мамлакатҳои тропикӣ, субтропики ва муътадили кураи Замин паҳн шудааст. Дар Иттиҳоди Шӯравӣ қариб 300 намудаш аз 46 ҷинс ва дар Тоҷикистон қариб 50 на­мудаш (Мурчаи аспак, Мурчаи зард, Мурчаи маллаи бешагӣ ва ғайра) зиндагӣ меку­над. Мурчаҳо гуруҳ-гуруҳ дар мурчахонаҳо зиндагӣ мекунанд. Дар мурчахона одатан ба ғайр аз модина ва наринаҳои болдор як ё якчанд модинаи беболи тухмгузор («малика») ва бисёр мурчаҳои беболи коргар (модинаҳои аз ҷиҳати ҷинси инкишоф наёфта), ки табиатан ва аз рӯи сохти морфологи ба якчанд гуруҳҳо тақсим мешаванд (масалан, сари баъзе хелашон бисёр калон буда, «аскар»-ҳо ном доранд), ҳаёт мегузаронанд. Нарина ва модинаҳои болдор дар мурчахона инкишоф меёбанд; дар фаслҳои гарми сол онҳо барои парвози ақдӣ аз мурчахона мебароянд вабаъд ҷуфти ҷинсӣ нарина ҳалок мешавад, модина бошад, болашро гӯм карда, ба бунёд намудани мурчахонаи нав шурӯъ мекунад. Модинаи беболи тухмгузор («мали­ка») тухм мегузорад. мурчаҳои коргар (дарозии танашон аз 0,8 то 30 мм) асосан дар мурчахонаю берун аз он кор мекунанд. мурчаҳои саркалон («аскарҳо») вазифаи посбонии мурчахо­на ва тақсими сайдро ба ҷо меоранд. == Ҳаёт == Ҳаёти оилаи мурчаҳо хусусан мурчаҳои дараҷаи олӣ гуногун ва мураккаб аст. Асоси мавҷудияти оиларо мубодилаи ғизо дар байни фардҳо ва муносибати ҳамдигарии маликаи тухм­гузор ва мурчаҳои коргар ташкил ме- диҳанд. Баъзан якчанд оилаи мурчаҳо колонияи дӯстона ташкил намуда, якҷоя зиндагӣ мекунанд. Онҳо ҷои зисташонро якҷоя муҳофизат мекунанд ва ба он ҷо мурчаҳои бегонаро омадан намемонанд. Ҳаёти як ҷатор мурчаҳо ба намудҳои муайяни рустаниҳо вобаста аст. Масалан, баъзеи онҳо дар сӯрохиҳои кундаи дарахтҳо ло­на месозанд, баъзеи дигарашон бошанд, моддаҳое махсусе, ки рустаниҳо ҷудо мекунанд, мехӯранд. мурчаҳо барои ҳимояи худ моеъи сӯзонанда (кислотаи Мурча) ҷудо мекунанд. Хурокашон ғалладона, ҳашарот, шираи ширинчаҳо ва ғайраҳо мебошад. Аксари мурчаҳо ҳашароти фоидаоваранд. Масалан, мурчаҳои маллаи бешагӣ аз ҷинси Formisa дар биотсенози беша мақоми калон доранд; онҳо ҳайвонҳои бемуҳраи майдаро нобуд мекунанд. Вале баъзеи онҳо (мурчаҳое, ки хурокворӣ, чӯб ва ғайраро мехӯранд) ба хоҷагии халқ зарар мерасонанд. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * Жизн животных, т. 3, {{М.}}, 1969. == Сарчашма == * {{ЭСТ|||муаллиф=}} evkeiqa97hufpk42gv8ak3wkco45753 0 6080 1491047 1489473 2026-10-24T00:54:16Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1491047 wikitext text/x-wiki {{тарҷума}} Феҳристи осорхонаҳо дар тамоми ҷаҳон '''Феҳристи осорхонаҳо''' is a link page for any [[museum]] anywhere. ''Нигаред:'' [[Осорхона]], [[Осорхонаи илмӣ]], [[Галлереяи санъат]], [[Феҳристи осорхонаҳои нақлиёт]] == [[Австралия]]== *[[Осорхонаи Австралия]], [[Сидней]] &ndash; Осорхонаи кӯҳнатарини Австралия, пештара ''Осорхонаи Сидней'' *[[Australian War Memorial]], [[Canberra]] *[[Powerhouse Museum]], Sydney &ndash; a [[science museum]] *[[National Museum of Australia]], [[Canberra]] *[[National Science and Technology Centre, Canberra|National Science and Technology Centre]], Canberra &ndash; commonly known as ''Questacon'' *[[Melbourne Museum]], [[Melbourne]] *[[National Gallery of Victoria]] (NGV), [[Melbourne]] *[[Australian Centre for the Moving Image]] [[Melbourne]] *[[Australian Centre for Contemporary Art]] [[Melbourne]]; [http://www.accaonline.org.au/ Australian Centre for Contemporary Art] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20070403124218/http://www.accaonline.org.au/ |date=2007-04-03 }} *[[Scienceworks]], [[Melbourne]] *[[National Alpine Museum]] of Australia, [[Mount Buller]] ==[[Аргентина]]== *[[Буэнос Айрес]] **[[Осорхонаи Миллии Кабилдо]] **[[Buenos Aires Metropolitan Cathedral]] **[[Museum of Foreign Debt]] **[[Argentine National Museum of History]] **[[Argentine Museum of Natural Sciences]] **[[National Museum of Fine Arts]] * other places **[[Museo Carmen Funes]], [[Plaza Huincul]] **[[House of Tucumán]], [[House of Tucumán]] ==[[Бангладеш]]== *[[Bangladesh National Museum]], [[Dhaka]] *[[Bangladesh Liberation War Museum]], [[Dhaka]] *[[Ahsan Manjil Museum]], [[Dhaka]] *[[Osmany Museum]], [[Sylhet]] *[[Museum of Rajas']], [[Mystic Poet Hason Raja & Folk Museum]], [[Raja-Kunjo]], [[Sylhet]] *[[Borendra Museum]], [[Rajshahi]] *[[Mohasthangarh Archaeological Museum]], [[Bogra]] *[[Mainamoti Archaeological Museum]], [[Comilla]] == [[Белгия]]== *[[Groeningemuseum]], [[Bruges]] *[[Horta Museum]], [http://www.hortamuseum.be/] [[Brussels]] *[[Municipal Contemporary Art Museum]], [[Ghent]] *[[Museum of Modern Art Antwerp|Museum van Hedendaagse Kunst Antwerpen]], [[Antwerp]] *[[Museum voor Schone Kunsten Antwerpen]] (KMSKA), [[Antwerp]] *[[National Gin Museum]], [[Hasselt]] *[[Urban Mode Museum]], [[Hasselt]] *[[Royal Museums of Fine Art of Belgium]], [[Brussels]] *[[Royal Belgian Institute of Natural Sciences]], [[Brussels]] *[[Royal Museum for Central Africa]], [[Tervuren]] *[[St-Michel's Furnace Property : Museum of Country Life in Wallonia.]] == [[Бразилия]]== * [[National History Museum]], [[Rio de Janeiro]] * [[Museu of Modern Art]], [[São Paulo]] * [[MASP]], Museum of Art of [[São Paulo]] * [[Ipiranga Museum]], [[São Paulo]] == [[Британияи Кабир]] == *[[Феҳристи осорхонаҳои Инглистон]] *[[Феҳристи осорхонаҳои Ирландияи Шимолӣ]] *[[Феҳристи осорхонаҳои Шотландия]] *[[Феҳристи осорхонаҳои Уелс]] *[[Феҳристи осорхонаҳои роҳи оҳани Британия]] == [[Булғористон]]== * [[Осорхонаи Таърихии Миллӣ (Булғористон)|Осорхонаи Таърихии Миллӣ]], [[София]] * [[National Transport Museum, Bulgaria|National Transport Museum]], [[Rousse]] * [[Pleven Regional Historical Museum]], [[Pleven]] * [[Etar Architectural-Ethnographic Complex]], near [[Gabrovo]] (open air) * [[History Museum, Rousse|History Museum]], [[Rousse]] ==[[Дания]] == * [[Karen Blixen Museum]], [[Rungstedlund]] * [[The National Museum of Denmark|National Museum of Denmark]], [[Copenhagen]] * [[Ny Carlsberg Glyptotek]], Copenhagen == Еритрия== * [[National Museum of Eritrea]], [[Asmara]] == [[Жопун]] == *[[Токио]] **[[Осорхонаи Миллии Токио]] **[[National Museum of Emerging Science and Innovation]] **[[National Science Museum of Japan]] **[[Edo-Tokyo Museum]] **[[Idemitsu Museum of Arts]] **[[Bridgestone Museum of Art]] **[[Suntory Museum of Art]] **[[Nezu Art Museum]] **[[New Otani Art Museum]] *Other Areas **[[Instant Ramen Museum]] **[[Ishibashi Museum of Art]], [[Kurume, Fukuoka]] **[[Kamakura National Treasure House]] **[[Kyoto National Museum]], [[Kyoto]] **[[Kyushu National Museum]], [[Kyushu]] **[[Meiji Mura|Meiji Mura Open-Air Architectural Museum]], [[Inuyama]], [[Aichi Prefecture]] **[[Miho Museum]], [[Shiga Prefecture]] **[[Nara National Museum]], [[Nara, Nara|Nara]] **[[National Museum of Ethnology]], [[Suita, Osaka]] **[[National Museum of Japanese History]], [[Sakura, Chiba]] **[[Ramen museum|Shin-Yokohama Ramen Museum]], [[Yokohama]] **[[Toshiba Science Institute]], [[Kawasaki, Kanagawa]] == [[Зеландияи Нав]] == * [[Museum of New Zealand Te Papa Tongarewa]], [[Wellington]] [http://www.tepapa.govt.nz (Homepage)] * [http://www.aucklandmuseum.com/ Auckland Museum, Auckland] * '[http://www.otagomuseum.govt.nz/ Otago Museum, Dunedin] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20070405202850/http://www.otagomuseum.govt.nz/ |date=2007-04-05 }} * [http://www.cadbury.co.nz/cadbury_home/index.asp Cadbury Chocolate Factory, Dunedin] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20070404182638/http://www.cadbury.co.nz/cadbury_home/index.asp |date=2007-04-04 }} * [[Canterbury Museum]], [http://www.canterburymuseum.com/ Christchurch] * [[Royal New Zealand Air Force Museum]], [http://www.airforcemuseum.co.nz/ Christchurch] * [https://web.archive.org/web/20190321060035/http://www.christchurchartgallery.org.nz/ Christchurch Public Art Gallery, Christchurch] * [http://www.fencible.org.nz/index.htm/ Howick Historical Village, Auckland] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20060110195535/http://www.fencible.org.nz/index.htm |date=2006-01-10 }} * [http://www.wellingtonzoo.com/ Wellington Zoo, Wellington] * [http://www.northotagomuseum.co.nz/ North Otago Museum, Oamaru] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20061010211816/http://www.northotagomuseum.co.nz/ |date=2006-10-10 }} == [[ИМА]] == ''Ниг: [[Феҳристи осорҳонаҳо дар ИМА]]'' == [[Индонезия]] == *[[Ҷакарта]] **[[Museum Nasional]] **[[Galeri Nasional]] **[[Museum Wayang]] **[[Museum Tekstil]] **[[Satria Mandala Museum]] **[[Jakarta History Museum]] * other places **[[Train Museum]], Ambarawa **[[Mpu Tantular Museum]], Surabaya **[[Painting Museum]], Ubud, Bali **[[Le Mayeur Museum]], Sanur, Bali **[[Adhityawarman Museum]], Padang, West Sumatra == [[Испания]] == * [[Catalonia|Catalunya/Catalonia]] ** [[Barcelona Museum of Contemporary Art|Barcelona Museum of Contemporary Art, MACBA]] ** [[Museo Picasso]], [[Barcelona]] ** [[Joan Mirò]], [[Barcelona]] ** [[Music]], [[Barcelona]] ** [[Museu Nacional d'Art de Catalunya]], [[Barcelona]], [http://www.mnac.es/ MNAC] ** [[Teatro Museo|Teatro Museo Gala Salvador Dalí]], [[Figueres]] * [[Мадрид]] ** [http://www.mncn.csic.es/home800.php Museo Nacional de Ciencias Naturales] ** [https://web.archive.org/web/20140331122416/http://www.man.es/ Museo Arquelógico Nacional] ** [https://web.archive.org/web/20110607221905/http://mnantropologia.mcu.es/ Museo Nacional de Antropología] ** [[Museo del Prado]] ** [http://museoprado.mcu.es/cason.html Casón del Buen Retiro] ** [[Museo Thyssen Bornemisza]] ** [[Museo Nacional Centro de Arte Reina Sofia]] ** [http://museoromantico.mcu.es/ Museo Romántico] ** [http://museosorolla.mcu.es/ Museo Sorolla] ** [http://museocerralbo.mcu.es/esp/index2.html Museo Cerralbo] ** [http://www.flg.es/museo/museo.htm Museo Lázaro Galdiano] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20110702090440/http://flg.es/museo/museo.htm |date=2011-07-02 }} ** [http://rabasf.insde.es/ Museo de la Real Academia de Bellas Artes de San Fernando] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20100105195546/http://rabasf.insde.es/ |date=2010-01-05 }} ** [http://mnartesdecorativas.mcu.es/ Museo Nacional de Artes Decorativas] ** [http://www.munimadrid.es/museoairelibre/ Museo de Escultura al Aire Libre ] ** [http://www.aire.org/museo/ Museo del Aire] ** [http://www.museonavalmadrid.com/ Museo Naval] ** [http://www.patrimonionacional.es/preal/preal.htm Armería Real] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20090221181113/http://www.patrimonionacional.es/preal/preal.htm |date=2009-02-21 }} ** [http://www.museodelferrocarril.org/delicias.html Museo del Ferrocarril] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20070612001615/http://www.museodelferrocarril.org/delicias.html |date=2007-06-12 }} ** [http://www.fnmt.es/es/html/sd_re.asp Museo Casa de la Moneda] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20070403223031/http://www.fnmt.es/es/html/sd_re.asp |date=2007-04-03 }} ** [http://www.igme.es/museo/ Museo Geominero] ** [http://www.ucm.es/info/farmacia/Museo/El_museo_de_la_Farmacia_Hispana1.html Museo de la Farmacia Hispana] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20070507103006/http://www.ucm.es/info/farmacia/Museo/El_museo_de_la_Farmacia_Hispana1.html |date=2007-05-07 }} ** [http://www.amerc.es/museos/FarmaciaMil.htm Museo de Farmacia Militar] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20070609202904/http://www.amerc.es/museos/FarmaciaMil.htm |date=2007-06-09 }} ** [http://www.museoceramadrid.com/ Museo de Cera] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20061004011804/http://museoceramadrid.com/ |date=2006-10-04 }} ** [http://www.madrid.org/asuntos_taurinos/museo/museo.htm Museo Taurino] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20070509221913/http://www.madrid.org/asuntos_taurinos/museo/museo.htm |date=2007-05-09 }} ** [http://www.munimadrid.es/museomunicipal/ Museo Municipal] ** [https://web.archive.org/web/20110527225221/http://museodeamerica.mcu.es/ Museo de América] * Others ** [http://www.marqalicante.com/ Museo Arqueológico de Alicante] ** [http://www.museoromano.com/ Museo Nacional de Arte Romano en Mérida] ** [[Archaeological Museum of Asturias]] ** [[Diocesan Museum]], [[Oviedo]] ** [[Fine Arts Museum of Asturias]] ** [[Guggenheim Museum Bilbao]], [[Bilbao]] ** [[Bilbao Fine Arts Museum|Fine Arts Museum]], [[Bilbao]] ** [[Holy Chamber]], [[Oviedo]] ** ''[[Tabularium Artis Asturiensis]]'', [[Oviedo]] == [[Исроил]] == [http://www.ilmuseums.com] * [[Уршалим]] ** [[Yad Vashem]] **[[Israel Museum Jerusalem]] **[[Bible Lands Museum]] **[[Museum on the Seam]] **[[L.A. Mayer Museum of Islamic Art]] **[[Tower of David Museum]], Museum of the History of Jerusalem **[[Bloomfield Science Museum]] **[[The Centre for Human Dignity, Museum of Tolerance]], by [[Frank Gehry]] (Under Construction - May 2006) **[[Mount Herzl Military Cemetery]] **[[Rockefeller Archaeological Museum]] **[[Western Wall Tunnels Museum]] * [[Tel Aviv]] **Independence Hall **[[Ben Gurion Museum]] **[[Eretz Israel Museum]] formerly Haaretz Museum **[[Tel Aviv Museum of Arts]] **[[Helena Rubinstein Pavillion for Contemporary Art]] **[[Beit Hatefutsot]] / [[Diasporah Museum]] **[[Palmach]] Museum * [[Ra'anana]] ** [[Yad Labanim]] *[[Kibbutz Lohamei HaGetaot]] ([[Ghetto]] Fighters' [[Kibbutz]]) **[[The Ghetto Fighters' Museum]] *[[Latrun]] **[[Yad LeShiryon]], the armored corps memorial site and museum *[[Haifa]] **[[Tikotin Museum of Japanese Art]] **[[Haifa Art Museum]] **[[National Maritime Museum]] **[[Haifa City Museum]] **[[Israel Railway Museum]] *[[Beer Sheva]] - Hatzerim **[[Israeli Air Force Museum]] *[[Kibbutz Ein Harod]] **[[Museum of Art, Ein Harod]] - third largest art museum in [[Israel]] *Kibbutz [[Sde Boker]], [[Negev]] **[[Ben Gurion]]'s Desert Home and Burial Site *[[Eilat]] **[[Underwater Observatory - Marine Park]] *[[Kibbutz]] [[Tel Hai]] **[[Tel-Hai Museum]] == [[Итолиё]] == *[[Florence]] **[[Galleria dell'Accademia]] **[[Bargello]] **[[Pitti Palace]] **[[Galleria degli Uffizi]] **[[Palazzo Pitti]] **Vinci: [[Museo Ideale Leonardo da Vinci]] *[[Genoa]] **[[Galleria di Palazzo Bianco]] **[[Galleria di Palazzo Rosso]] **[[Museo di Palazzo Reale]] **[[Galleria Nazionale di Palazzo Spinola]] **[[Natural History Museum of Giacomo Doria]] **[[Museo d'Arte Orientale Edoardo Chiossone]] *[[Milan]] **[[Pinacoteca Ambrosiana]] **[[Galleria d'Arte Moderna]] **[[Pinacoteca di Brera]] **[[Museo Poldi-Pezzoli]] **[[Museo Nazionale della Scienza e della Tecnologia]] *[[Turin]] **[[Museo Egizio]] **[[Museum of Antiquities]] **[[Municipal Gallery of Modern and Contemporary Art]] **[[Savoy Gallery]] **[[National Museum of Cinema]] **[[The Holy Shroud History Museum]] **[[Turin Museum of Natural History]] *[[Monza]] **[[Museo Serpero]] *[[Naples]] **[[Museo Archeologico Nazionale Napoli]] **[[Museo delle Ferrovie]] **[[Museo di Capodimonte]] **[[Caserta Palace]] *[[Prato]] **[[Centro per l'arte contemporanea Luigi Pecci]] *[[Рим]] **[[Museo di arte contemporanea]] **[[Galleria Borghese]] **[[Vatican Museums]] **[[Capitoline Museums]] **[[Museum of Roman Civilization]] **[[Etruscan National Museum of Villa Giulia]] **[[Doria Pamphilj Gallery]] **[[Museum of Palazzo Venezia]] **[[Museo Napoleonico]] **[[Central Museum of Risorgimento]] *[[Priverno]], near Рим **[[Il giardino di Archimede]], ''Un museo per la matematica'' *[[Venice]] **[[Peggy Guggenheim Collection]] **[[Gallerie dell'Accademia]] **[[National Museum of Archaeology]] **[[Museum of Palazzo Ducale]] **[[The Academy Galleries]] **[[Museum of Oriental Art]] *[[Bologna]] **[[Collezioni Comunali d'Arte]] **[[Museo Civico Archeologico]] **[[Museo Civico Medievale]] **[[Pinacoteca Nazionale]] **[[Museo Morandi]] *[[Parma]] **[[Fondazione Magnani-Rocca]] **[[Galleria Nazionale di Parma]] == [[Hungary]] == * [[Hungarian National Museum]], [[Budapest]] * [[Keresztény Múzeum]], [[Esztergom]] * [[Ottó Herman Museum]], [[Miskolc]] * [[Latinovits Zoltán Museum]] :''Нигаред: [[:Category:Museums in Hungary|Museums in Hungary]]'' == [[Исландия]] == * [[Nonnahús]] * [[Húsavík Whale Museum]] * [http://wayback.vefsafn.is/wayback/20041102104225/www.listasafnreykjavikur.is/index.en.shtml The Reykjavik Art Museum] * [[Icelandic Phallological Museum]] == [[Ироқ]] == * [[Осорхонаи Миллии Ироқ]] == [[Ирландия]] == * ''Барои Осорхонаҳо дар [[Ҷумҳурии Ирландия]], лутфан инҷо нигаред'': [[Феҳристи осорхонаҳои Ҷумҳурии Ирландия]] * ''Барои Осорхонаҳо дар [[Ирландияи Шимолӣ]], лутфан инҷо нигаред'': [[Феҳристи осорхонаҳо дар Ирландияи Шимолӣ]] == [[Канада]] == * [http://www.williammaloney.com/Aviation/CanadianWarMuseum/index.html Canada Aviation Museum] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20070928031450/http://www.williammaloney.com/Aviation/CanadianWarMuseum/index.html |date=2007-09-28 }} Photos of the Canada Aviation Museum Exhibits * [[Canada Science and Technology Museum]], [[Ottawa]], [[Ontario]], [[Canada]] * [[Canadian Centre for Architecture]], [[Montreal]] * [[Canadian Museum of Civilization]], [[Gatineau]] * [[Canadian Museum of Nature]], [[Ottawa]] * [[Canadian Railway Museum]], [[Saint-Constant, Quebec]] * [http://www.williammaloney.com/Aviation/CanadianWarMuseum/index.html Canadian War Museum] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20070928031450/http://www.williammaloney.com/Aviation/CanadianWarMuseum/index.html |date=2007-09-28 }} Photos of the Canadian War Museum Exhibits * [[Elliott Avedon Museum & Archive of Games]], [[Waterloo, Ontario|Waterloo]] * [[Manitoba Museum]], [[Winnipeg]] * [[Mennonite Heritage Village]], [[Steinbach, Manitoba]] * [[Montreal Museum of Fine Arts]], [[Montreal]] * [[Musee d'art contemporain de Montréal]], [[Montreal]] ([[:fr:Musée d'art contemporain de Montréal]]) * [[Museum of Anthropology]], [[Vancouver]] * [[Museum of Archaeology and Ethnology]], [[Burnaby]] * [[National Gallery of Canada]], [[Ottawa]] * [[Pointe-à-Callière Museum]], [[Old Montreal]], [[Montreal]] * [[Port Moody Station Museum]], [[Port Moody, British Columbia]] * [[Redpath Museum]], [[McGill University]], [[Montreal]] * [[Royal Alberta Museum]], [[Edmonton, Alberta|Edmonton]] * [[Royal British Columbia Museum]], [[Victoria, British Columbia|Victoria]] * [[Royal Ontario Museum]], [[Toronto]] * [[Royal Tyrrell Museum of Palaeontology]], [[Drumheller, Alberta]] * [[Saskatchewan Railway Museum]], [[Saskatoon| Saskatoon, Saskatchewan]] * [[The Evolution of Education Museum]], [[Prince Albert, Saskatchewan|Prince Albert]] *[http://www.virtualmuseum.ca Virtual Museum of Canada] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20090317074305/http://www.virtualmuseum.ca/English/Gallery/index.html |date=2009-03-17 }}, museum listings and events; image gallery; virtual exhibitions; teach ers' centre == [[Коломбия]] == *[[Gold Museum]], [[Bogotá, D.C.]] == [[Латвия]]== * [http://www.muzejs.lv Ethnographic Open-Air Museum] * [http://www.ugdd.lv/lv/muzejs Firefighting Museum of Latvia] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20060909052331/http://www.ugdd.lv/lv/muzejs |date=2006-09-09 }} * [http://www.archmuseum.lv Latvian Museum of Architecture] (see also [http://www.imuseum.lv/viewMuseum.jsp?pk=81685719691 www.imuseum.lv] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20070928202116/http://www.imuseum.lv/viewMuseum.jsp?pk=81685719691 |date=2007-09-28 }}) * [http://www.vmm.lv Latvian National Museum of Art] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20181001063230/http://vmm.lv/ |date=2018-10-01 }} (see also [http://www.imuseum.lv/viewMuseum.jsp?pk=65382333833 www.imuseum.lv] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20070928202138/http://www.imuseum.lv/viewMuseum.jsp?pk=65382333833 |date=2007-09-28 }}) * [http://www.dabasmuzejs.gov.lv Latvian Museum of Natural History] (see also [http://www.imuseum.lv/viewMuseum.jsp?pk=69704462291 www.imuseum.lv] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20070928202220/http://www.imuseum.lv/viewMuseum.jsp?pk=69704462291 |date=2007-09-28 }}) * [https://web.archive.org/web/20061014092459/http://vip.latnet.lv/museums/Photo/ Latvian Museum of Photography] * [http://www.railwaymuseum.lv Latvian Railway History Museum] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20100516224050/http://www.railwaymuseum.lv/ |date=2010-05-16 }} * [http://www.karamuzejs.lv Latvian War Museum] * [http://vip.latnet.lv/museums/Riga Museum of the History of Riga and Navigation] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20061015020011/http://vip.latnet.lv/museums/Riga/ |date=2006-10-15 }} * [http://www.amm.lv Museum of Foreign Art] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20061004093557/http://www.amm.lv/ |date=2006-10-04 }} * [http://www.history-museum.lv National History Museum of Latvia] (see also [http://www.imuseum.lv/viewMuseum.jsp?pk=69704473015 www.imuseum.lv] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20070928202201/http://www.imuseum.lv/viewMuseum.jsp?pk=69704473015 |date=2007-09-28 }}) * [http://www.occupationmuseum.lv Occupation Museum Of Latvia] (former Latvian [[Latvian Riflemen|Red Riflemen]]'s Museum) * [http://www.mvm.lv Pauls Stradins Museum of the History of Medicine]{{Пайванди мурда|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.motormuzejs.lv Riga Motor Museum] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20061020230239/http://www.motormuzejs.lv/ |date=2006-10-20 }} * [http://www.tukumamuzejs.lv Tukums Museum] (see also [http://www.imuseum.lv/viewMuseum.jsp?pk=69704449757 www.imuseum.lv] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20070928202234/http://www.imuseum.lv/viewMuseum.jsp?pk=69704449757 |date=2007-09-28 }}) == [[Лаҳистон]] == * [[National Museum]] in [[Warsaw]] (''[[Muzeum Narodowe w Warszawie]]'') * [[Czartoryski Museum]] in [[Krakow]] * [[National Museum in Krakow|National Museum]] in [[Krakow]] (''[[Muzeum Narodowe w Krakowie]]'') * [[National Museum]] in [[Szczecin]] (''[[Muzeum Narodowe w Szczecinie]]'') * [[Masovian Museum]] in [[P.ock]] (''[[Muzeum Mazowieckie]]'') * Museum in [[.a.cut]] * German Nazi concentration camp [[Auschwitz concentration camp|Auschwitz-Birkenau]] Museum * [[Muzeum.up Krakowskich]] in Wiliczka * [[National Museum]] in [[Wroc.aw]] (''[[Muzeum Narodowe we Wroc.awiu]]'') * [[Muzeum Sztuki]] in [[.ód.]] * [[Cinema Museum]] in [[.ód.]] * [[Museum in Bielsko-Bia.a]] == [[Литва]]== *[[Europos Parkas|Open Air Museum of the Centre of Europe]], [[Vilnius]] *[[Grutas Park]], [[Druskininkai]] *[[Rum.i.k.s|Rum.i.k.s open air ethnographic museum]], [[Kaunas]] *[[Ninth Fort|Kaunas' 9th Fort museum]], [[Kaunas]] == [[Люксембург]]== == [[Малайзия]]== * [http://moneymuseum.bnm.gov.my/ Bank Negara Malaysia Money Museum& Art Centre] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20120303155114/http://moneymuseum.bnm.gov.my/ |date=2012-03-03 }} * [http://www.museum.gov.my/english/home.htm/ Muzium Negara Malaysia] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20060824021818/http://www.museum.gov.my/english/home.htm |date=2006-08-24 }} == [[Mali]] == *[[National Museum of Mali]], [[Bamako]] == [[Мароккаш]] == * [[Ameziane Museum]], [[Nador]] * [[Forbes Museum of Tangier]], [[Tangier]] * [[Marrakech Museum]], [[Marrakech]] == [[Мексика]] == *[[Мехико]] **[[Castillo de Chapultepec|Museo nacional de Historia]] **Национальный антропологический музей ([[Museo de Antropologia e Historia]]) **Национальный музей пластических искусств ([[Museo de Arte Moderno]]) **[[Museo de Historia Natural]] **[[Museo Nacional de las Intervenciones]] **Музей современного искусства ([[Palacio de Bellas Artes]]) == [[Миср]] == * [[Осорхонаи Мисрӣ]], [[Қоҳира]] * [[Museum of Islamic Ceramics]], Cairo * [[Museum of Egyptian Railways]], Cairo * [[Abdeen Palace Museum]], Cairo * [[Agricultural Museum]], Cairo * [[Ahmed Shawki Museum]], Cairo * [[Al Minya Museum]], [[Al Minya]] * [[Al-Alemein War Museum]], [[Al-Alemein]] * [[Bayt al-Kritliyya]], Cairo * [[Bayt Al-Suhaymi]], Cairo * [[Beit El-Umma (House of the People)]], Cairo * [[Beshtak Palace]], Cairo * [[Carriage Museum]], Cairo * [[The Child Museum]], Cairo * [[The Coptic Museum]], Cairo * [[Denshway Museum]], [[al-Minufiyah]] * [[Gayer-Anderson Museum]], Cairo * [[Geology Museum]], Cairo * [[Gezira Center for Modern Art]], Cairo * [[The Graeco-Roman Museum]], [[Alexandria]] * [[Ismailia Museum]], [[Ismailia]] * [[Karanis Site Museum]], [[Fayoum]] * [[Kasr (Qasr) El-Gawhara (Jewel Palace)]], Cairo * [[Kharga Museum]], [[El Kharga]] * [[Library of Alexandra Museum]], Alexandria * [[Luxor Museum]], [[Luxor]] * [[Manyal Palace]], Cairo * [[Marine Museum]], [[Hurghada]] * [[Mellaoui Museum]], Al Minya * [[Military Museum]], Cairo * [[Military Museum]], [[Port Said]] * [[Mukhtar Museum]], Cairo * [[Mohamed Nagy Museum]], Cairo * [[Museum of Islamic Art]], Cairo * [[Museum of Modern Art in Egypt]], Port Said * [[Museum of Mohamed Khalil]], [[Giza]] * [[The National Museum]], Port Said * [[Nubian Museum]], [[Aswan]] * [[The Pharaonic Village]], [[Jacob Island]] * [[Postal Museum]], Cairo * [[Qasr Al-Eini Museum (Medical)]], Cairo * [[Ramses Wessa Wassef Art Center]], Cairo * [[The Royal Jewelry Museum]], Alexandria * [[Taha Hussein Museum]], Cairo == [[Монако]] == * [[Oceanographic Museum]], [[Monaco-Ville]] == [[Намибиа]]== *[[National Museum of Namibia]], [[Windhoek]] == [[Нидерланд]] == * [[Anne Frank House]], [[Amsterdam]] [http://www.annefrank.org (Homepage)] * [[Army museum]], [[Delft]] [http://www.armymuseum.nl (Homepage)] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20130522130322/http://www.armymuseum.nl/ |date=2013-05-22 }} * [[Aviodome]] (Airplane museum), [[Lelystad]] [http://www.aviodrome.nl/english/ (Homepage)] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20120106123047/http://www.aviodrome.nl/english/ |date=2012-01-06 }} * [[Bonnefanten museum]], [[Maastricht]] [http://www.bonnefanten.nl/engels/index.html (Homepage)] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20070822102502/http://www.bonnefanten.nl/engels/index.html |date=2007-08-22 }} * [[Centraal Museum]], [[Утрехт]] [http://www.centraalmuseum.nl/ (Homepage)] * [[Drents Museum]], [[Assen]] [http://www.drentsmuseum.nl/ (Homepage)] * [[Dutch Cavalry Museum]] (Cavaleriemuseum), [[Amersfoort]] [http://www.cavaleriemuseum.nl (Homepage)] * [[Nederlands Spoorwegmuseum|Dutch Railway Museum]], [[Утрехт]] [http://www.spoorwegmuseum.nl/en/index.html (Homepage)] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20101018090329/http://www.spoorwegmuseum.nl/en/index.html |date=2010-10-18 }} * [[Escher in het paleis]] [[The Hague]] [http://www.escherinhetpaleis.nl/ (Homepage)] * [[Frans Hals Museum]], [[Haarlem]] [http://www.franshalsmuseum.nl/index_en.html (Homepage)] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20070819035911/http://www.franshalsmuseum.nl/index_en.html |date=2007-08-19 }} * [[Fries Museum]] [[Leeuwarden]] [http://www.friesmuseum.nl/html/pages/taal-engels.asp (Homepage)] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20051222025208/http://www.friesmuseum.nl/html/pages/taal-engels.asp |date=2005-12-22 }} * [[Gemeentemuseum Den Haag|Gemeentemuseum]], [[The Hague]] [http://www.gemeentemuseum.nl/index.php?id=000001 (Homepage)] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20120105165847/http://www.gemeentemuseum.nl/index.php?id=000001 |date=2012-01-05 }} * [[Groninger Museum]] [[Groningen (city)|Groningen]] [http://www.groningermuseum.nl/?lan=Engels (Homepage)] * [[Het Domein]], [[Sittard]] [http://www.hetdomein.nl/ (Homepage)] {{Бойгонишуда|url=http://arquivo.pt/wayback/20090707110313/http%3A//www.hetdomein.nl/ |date=2009-07-07 }} * [[Kröller-Müller Museum]], [[Otterlo]] [http://www.kmm.nl (Homepage)] * [[Kunsthal]], [[Rotterdam]] [http://www.kunsthal.nl/english/index.html (Homepage)] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20070706002654/http://www.kunsthal.nl/english/index.html |date=2007-07-06 }} * [[Maritiem Museum]], [[Rotterdam]] [http://www.maritiemmuseum.nl/ (Homepage)] * [[Mauritshuis]], [[The Hague]] [http://www.mauritshuis.nl/index.aspx?siteid=54 (Homepage)] * [[Mohlmann Museum]], [[Venhuizen]] [http://www.robmohlmann.nl (Homepage)] * [[Molen de Valk]], [[Leiden]] * [[Museon]], [[The Hague]] * [[Boerhaave Museum]], [[Leiden]] * [[Museum Boijmans Van Beuningen]], [[Rotterdam]] [http://www.boijmans.rotterdam.nl (Homepage)] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20040904023222/http://www.boijmans.rotterdam.nl/ |date=2004-09-04 }} * [[National Museum of Antiquities]], [[Leiden]] [http://www.rmo.nl/ (Homepage)] * [[National Museum of Ethnology]], [[Leiden]] [http://www.rmv.nl/ (Homepage)] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20120106121526/http://www.rmv.nl/ |date=2012-01-06 }} * [[Naturalis]], [[Leiden]] [https://web.archive.org/web/20101214141048/http://www.naturalis.nl/asp/page.asp?alias=naturalis.en (Homepage)] * [[Nederlands Fotomuseum]] [[Rotterdam]], [https://web.archive.org/web/20041011141227/http://www.nfi.nl/home.php?taal_ID=2 (Homepage)] * [[Nemo]], [[Amsterdam]] * [[Netherlands Architecture Institute]], [[Rotterdam]] [http://www.nai.nl/e/index.html (Homepage)] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20070807160725/http://www.nai.nl/e/index.html |date=2007-08-07 }} * [[Noordbrabants Museum]], [['s-Hertogenbosch]] [https://web.archive.org/web/20111214085953/http://www.noordbrabantsmuseum.nl/ (Homepage)] * [[Northern Maritime Museum]] [[Groningen (city)|Groningen]] [http://www.noordelijkscheepvaartmuseum.nl/ (Homepage)] * [[Openluchtmuseum]] (historical buildings), [[Arnhem]] [http://www.openluchtmuseum.nl/entree.html (Homepage)] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20120106200514/http://www.openluchtmuseum.nl/entree.html |date=2012-01-06 }} * [[Princessehof]] [[Leeuwarden]] [http://www.princessehof.nl/ (Homepage)] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20120103231540/http://www.princessehof.nl/ |date=2012-01-03 }} * [[Rembrandthuis]], [[Amsterdam]] [http://www.rembrandthuis.nl/ (Homepage)] * [[Rijksmuseum]], [[Amsterdam]] [http://www.rijksmuseum.nl/index.jsp?lang=en (Homepage)] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20120105085130/http://www.rijksmuseum.nl/index.jsp?lang=en |date=2012-01-05 }} * [[Scheepvaartmuseum]], [[Amsterdam]] [http://www.scheepvaartmuseum.nl/ (Homepage)] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20190426223934/http://scheepvaartmuseum.nl/ |date=2019-04-26 }} * [[Stedelijk Museum]], [[Amsterdam]] [http://www.stedelijk.nl/ (Homepage)] * [[Stedelijk Museum de Lakenhal]], [[Leiden]] * [[Stedelijk Museum het Prinsenhof]], [[Delft]] * [[Teylers Museum]], [[Haarlem]] * [[Valkhof museum]], [[Nijmegen]] * [[Van Abbemuseum]], [[Eindhoven]] * [[Van Gogh Museum]], [[Amsterdam]] [http://www.vangoghmuseum.com/bisrd/top-1-2.html (Homepage)] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20060206024624/http://www.vangoghmuseum.com/bisrd/top-1-2.html |date=2006-02-06 }} * [[Wereldmuseum]], [[Rotterdam]] [http://www.wereldmuseum.rotterdam.nl/ (Homepage)] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20090819061249/http://www.wereldmuseum.rotterdam.nl/ |date=2009-08-19 }} == [[Нигериа]] == * [[National Museum]], [[Lagos]] == [[Норвегия]] == * [[Salten Museum]] * [[Kunstmuseet KUBE]] in [[Ålesund]] * [[Jugenstilsenteret]] in [[Ålesund]] == [[Олмон]] == *[[Берлин]] ** [[German Museum of Technology (Berlin)]] ** [[Осорхонаи Ҳумболдт]] ** [[Осорхонаи Перғамон]] *[[Бонн]] ** [[Осорхонаи Людвиг]] *[[Вуппертал]] **[[Von der Heydt Museum]] *[[Дрезден]] ** [[Zwinger]] *[[Кёлн]] ** [[Wallraf-Richartz-Museum]] *[[Мюнхен]] ** [[Deutsches Museum]] *[[Нюремберг]] ** [[Dokumentationszentrum]] ** [[Germanisches Nationalmuseum]] *[[Франкфурт]] **[[Senckenberg Museum]] *[[Ҳанновер]] ** [[Kestner Gesellschaft]] ** [[Kestner-Museum]] ** [[Sprengel Museum]] ** [[Wilhelm-Busch-Museum]] == [[Португалия]] == * [[Casa de Serralves-Museu de Arte Contemporânea]] * [[Casa Museu Abel Salazar]] * [[Casa Museu de Camilo Castelo Branco]] * [[Museu do Cinema]] * [[Museu Botânico]] * [[Museu Calouste Gulbenkian]], [[Lisboa]] * [[Museu da Água]] * [[Museu da Marinha]] * [[Museu da Música]] * [[Museu da Ribeira Grande]], [[Açores]] * [[Museu de Angra do Heroísmo]], [[Angra do Heroísmo]] * [[Museu de Cera de Fátima]], [[Fátima]] * [[Museu de Cerâmica de Sacavém]], [[Sacavém]] * [[Museu de Ciência da Universidade de Lisboa]] * [[Museu de Conimbriga]] * [[Museu dos Jazigos Naturais Portugueses]], [[São Mamede de Infesta]] * [[Museu de Lamego]], [[Lamego]] * [[Fundação Medeiros e Almeida]], [[Lisboa]] * [[Museu de Metrologia]] * [[Museu do Ar]], [[Alverca do Ribatejo]] * [[Museu do Automóvel Antigo]], [[Oeiras]] * [[Museu do Azulejo]], [[Lisboa]] * [[Museu do Brinquedo]], [[Sintra]] * [[Museu do Carro Eléctrico]], [[Porto]] * [[Museu do Chiado]], [[Lisboa]] * [[Museu do Desporto]] * [[Museu do Douro]] * [[Museu do Mar]], [[Sesimbra]] * [[Museu do Relógio]] * [[Museu do Teatro Romano]], [[Lisboa]] * [[Museu do Traje e da Moda]], [[Lisboa]] * [[Museu do Trajo do Algarve]], [[São Brás de Alportel]] * [[Museu dos Cristos]], [[Sousel]] * [[Museu dos Transportes e Comunicações]] * [[Museu Geológico de Lisboa]] * [[Museu Militar do Porto]], [[Porto]] * [[Museu Municipal de Baião]], [[Baião]] * [[Museu Municipal de Esposende]], [[Esposende]] * [[Museu Municipal de Loures]], [[Loures]] * [[Museu Municipal de Viana do Castelo]], [[Viana do Castelo]] * [[Museu Nacional de Arqueologia]], [[Lisboa]] * [[Museu Nacional de Arte Antiga]], [[Lisboa]] * [[Museu Nacional de Etnologia]], [[Lisboa]] * [[Museu Nacional de História Natural]] * [[Museu Nacional de Machado de Castro]], [[Coimbra]] * [[Museu Nacional do Teatro]] * [[Museu Nacional dos Coches]] * [[Museu Nacional Soares dos Reis]], [[Porto]] * [[Museu Virtual da Imprensa]] * [[Museu Virtual da Informática]] == [[Пуерто Рико]] == * [[Ponce Museum of Art]] == [[Русия]] == * [[Санкт Петербург|Ст. Петербург]] ** [[Осорхонат Хермитаж|Осорхонаи Давлатии Хермитаж]] ** [[Галлереяи Ҳарбӣ]] ** [[Осорхонаи Русӣ]] * [[Маскав]] ** [[Kremlin Arsenal]] ** [[Tretyakov Gallery]] ** [[Pushkin Museum]] ** [[Moscow Museum of Modern Art]] ** [[Poklonnaya Hill]] ** [[Kubinka Tank Museum]] * other places ** [[Yasnaya Polyana]] ** [[Alferaki Palace]] == [[Сингапур]] == ''See: [[List of museums in Singapore]]'' == [[Тунис]]== * [[Bardo National Museum]] [[Tunis]] == [[Туркия]] == * [[Истанбул]] ** [[Ayasofya museum]] ** [[Topkapi Museum]] ** [[Dolmabahçe Palace]] ** [[Y.ld.z Palace]] ** [[Istanbul Archaeology Museum]] ** [[State Museum of Painting and Sculpture]] ** [[Turkish and Islamic Arts Museum]] ** [[Çinili Kö.k Ceramics Museum]] ** [[Museum of Military History at Harbiye]] ** [[Museum of Naval History at Be.ikta.]] ** [[Sadberk Hanim Museum]] ** [[Pera Museum]] ** [[Rahmi M. Koç Museum]] ** [[Sak.p Sabanc. Museum]] ** [[Istanbul Modern Art Museum]] ** [[Museum of Classical Ottoman Literature]] (Galata Mevlevihanesi) ** [[Ayd.nlatma ve Is.tma Araçlar. Müzesi]] *[[Анкара]] ** [[Museum of Anatolian Civilizations]] ** [[Ankara Ethnography Museum]] ** [[State Art and Sculpture Museum]] ** [[Museum of the First Turkish National Assembly]] ** [[Museum of the Second Turkish National Assembly]] ** [[Koç Museum of Technology]] ** [[The TCDD Locomotive Museum]] ** [[MTA Museum of Natural History]] *[[Konya]] ** [[Mevlana Museum]] == [[Тоҷикистон]] == • Музеи таърихӣ-кишваршиносии ноҳияи Фархор (1992), • Музеи таърихӣ-кишваршиносии шаҳри Қайроқум (1993), • Хона-музеи Мубораки Вахонӣ дар ноҳияи Ишкошим (1993), • Музеи таърихӣ-кишваршиносии ноҳияи Рўдакї (1995), • Музеи таърихии шаҳри Роғун (1995), • Музеи шарафи ҷангии шаҳри [[Душанбе]] (1995), • Хона-музеи Шоҳкамбари Офтобӣ дар ноҳияи Ишкошим (1996), • Музеи ҷумҳуриявии академик Б.Ғ. Ғафуров дар ноҳияи Бобоҷон Ғафуров (1998), • Музеи шаҳрии «Бибихонум» дар шаҳри Қурғонтеппа (1999), • Музеи таърихӣ-кишваршиносии ноҳияи Файзобод (1999), • Хона-музеи Шириншо Шотемур дар ноҳияи Шуғнон (1999), • Хона-музеи Моёншо Назаршоев дар ноҳияи Шуғнон (1999), • Музеи таърихӣ-кишваршиносии ба номи Иброҳим Исмоилов дар шаҳраки Ишкошим (2000), • Музеи миллии бостоншиносии Тоҷикистон дар шаҳри Душанбе (2001), • Музеи таърихӣ-кишваршиносии ноҳияи Мурғоб (2001), • Музеи таърихӣ-кишваршиносии шаҳри Ваҳдат (2001), • Мамнунгоҳи таърихӣ-фарҳангии Хулбук дар ноҳияи Восеъ (2002), • Музеи таърихӣ-кишваршиносии ноҳияи Ховалинг (2004), • Музей-комплекси ҷумҳуриявии таърихӣ-кишваршиносӣ дар шаҳри Кулоб (2005), • Музеи мероси хаттӣ ва адабии Мир Саиди Ҳамадонӣ дар шаҳри Кулоб (2006), • Музей-мамнунгоҳи ҷумҳуриявӣ дар ноҳияи Дағара (2007), • Комплекси ҷумҳуриявии таърихӣ-фарҳангии «Панҷруд» (2008), • Музеи заминшиносии Тоҷикистон дар шаҳри Душанбе (2011), • Музеи вилоятии таърихӣ-кишваршиносии «Авеста» - и [[вилояти Хатлон]] дар шаҳри Қурғонтеппа • Мамнунгоҳи таърихӣ-фарҳангии ноҳияи Ҳисор == [[Фаронса]] == *[[Montpellier]] **[[Agropolis]] *[[Paris]] ** [[Galerie nationale du Jeu de Paume]] ** [[Louvre Museum]] ** [[Musée de Cluny]] ** [[Musée Jacquemart-André]] ** [[Musée du Montparnasse]] ** [[Musée National d'Art Moderne]], in the [[Centre Georges Pompidou]] ** [[Musée d'Orsay]] ** [[Musée Rodin]] ** [[Musée Picasso]] *[[Toulouse]] ** [[Cité de l'espace]] *[[Strasbourg]] ** [[Musée d'art moderne et contemporain of Strasbourg]] == [[Финляндия]] == *[[Helsinki]] **[[Amos Anderson Art Museum]] **[[Athenium Art Museum]] **[[Didrichsen Art Museum]] **[[Design Museum, Helsinki|Design Museum]] **[[Helsinki City Art Museum]] **[[Kiasma]], Museum of Contemporary Art **[[Maritime Museum, Helsinki|Maritime Museum]] **[[Museum of Finnish Archhecture]] **[[National Museum of Finland]] * other places **[[Finnish Railway Museum]], [[Hyvinkää]] == [[Ҳиндустон]] == *[[Gandhi Museum]], [[Delhi]] *[[Indian Museum]], [[Kolkata]] *[[International Dolls Museum]], Delhi *[[Library of Tibetan Works and Archives]], [[Himachal Pradesh]] *[[Nalanda Archaeological Museum]], [[Nalanda]], [[Bihar]] *[[Nehru Museum & Planetarium]], [[New Delhi]] *[[Prince of Wales Museum]], [[Mumbai]] *[[Salar Jung Museum]], [[Hyderabad, India|Hyderabad]] *[[Shankardev Kalakschetra]], [[Guwahati]] *[[Toilet Museum]], [[Delhi, India]] - not sure if still there *[[Visvesvaraya Industrial and Technological Museum]], [[Bangalore]] == [[Чехия]] == * [[Осорхонаи Миллӣ (Прага)|Осорхонаи Миллӣ дар Прага]] * [[Осорхонаи Миллии Техникӣ (Прага)|Осорхонаи Миллии Техникӣ]] * [[Осорхонаи Фарҳанги Романӣ]] == [[Чиле]]== *[[Museo Arqueológico de La Serena]] == [[Ҷумҳурии Корея]] ([[Сеул]]) == * [[Gyeongbokgung]] * [[Gyeongju National Museum]] * [[Kyujanggak]] * [[National Folk Museum of Korea]] * [[National Museum of Korea]] == [[Ҷумҳурии Халқии Чин]] (Чин) == * [[Пекин]] ** [[Palace Museum]] ** [[National Museum of China]] ** [[Natural Museum]] * other places * [[Luoyang Museum]], [[Luoyang]] * [[Nanjing Museum]], [[Nanjing]] * [[Shanghai Museum]], [[Shanghai]] * [[Shaanxi History Museum]], [[Xi'an]] * [[Stele Forest|Stele Forest Museum]], [[Xi'an]] * [[Fortaleza do Monte]], [[Macao]] For a list of the museums in the [[Hong Kong]] Special Administrative Region, see [[Museums in Hong Kong]]. == [[Чин, Ҷумҳури|Ҷумҳурии Чин]] ([[Тайван]]) == *[[Тайбей]] ** [[National Palace Museum]] ** [[Shung Ye Museum of Formosan Aborigines]] ** [[Su Ho Memorial Paper Museum]] ** [[Taipei Fine Arts Museum]] * other places ** [[Guinness World of Records Museum]], [[Taichung]] ** [[National Museum of Taiwanese Literature]], [[Tainan City|Tainan]] ** [[National Science and Technology Museum]], [[Kaohsiung]] ** [[New Era Sculpture Park]], [[Puli]] ** [[Pinglin Tea Industry Museum]], [[Pinglin]] ** [[Taiwan Provincial Handicrafts Research Institute]], [[Tsaotun]] ** [[Taiwan Theater Museum]], [[Ilan, Republic of China|Ilan]] == [[Швейтсария]] == *[[Haus Konstruktiv]], [[Zürich]] *[[Historical Museum Basel]], [[Basel]] *[[Musee Chappuis-Fanhdrich]], [[Develier]] *[[Olympic Museum]], [[Lausanne]] *[[Swiss Transport Museum]], [[Lucerne]] ''See also:'' [[Basel#Museums|Basel]], [[Berne#Museums|Berne]], [[Lausanne#Museums|Lausanne]], [[Lugano#Museums|Lugano]], [[Zurich#Museums|Zurich]] == [[Шветсия]] == *[[Swedish Museum of Architecture]] *[[Millesgården]] *[[Swedish Dance Museum]] *[[Drottningholm Theatre Museum]] *[[Kiruna Centre for Conservation of Cultural Property]] *[[Royal Swedish Armoury]] *[[Skokloster Castle]] *[[Gothenburg Museum of Art]] *[[Hallwyl Museum]] *[[Swedish Modern Museum]] *[[Swedish National Museum of Fine Arts]] *[[Waldemarsudde|Prince Eugen's Waldemarsudde]] *[[Swedish Museum of Natural History]] *[[Swedish National Museum of Cultural History]] *[[Swedish Travelling Exhibitions]] *[[Rooseum]] *[[Röhss Museum]] *[[Skansen]] *[[Swedish Army Museum]] *[[Swedish Museum of National Antiquities]] *[[Swedish National Museums of World Culture]] ** the [[Museum of World Culture]] *[[Swedish National Collections of Music]] *[[Swedish National Maritime Museums]] *[[Strindberg Museum]] *[[Swedish National Museum of Science and Technology]] *[[Thiel Gallery]] *[[Zorn Collections]] *[[Museum of Work]] *[[The Vasa Museum]] *[[Nordic Watercolour Museum]] == [[Эстония]] == *[[Harju County]]: *[[Tallinn]] **[http://www.ai.ee/?setLang=eng Archeolocigal Museum] **[http://www.kloostri.ee/?,,,2 Dominican Monastery Museum] **[https://web.archive.org/web/20061004023217/http://eam.ee/ Estonian History Museum] **[http://www.arhitektuurimuuseum.ee/eam/english/index.htm Museum of Estonian Architecture] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20130123041804/http://www.arhitektuurimuuseum.ee/eam/english/index.htm |date=2013-01-23 }} **[http://www.ekm.ee/eng/ekm.php Estonian Art Museum] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20120121031804/http://www.ekm.ee/eng/ekm.php |date=2012-01-21 }} **[http://www.loodusmuuseum.ee/ Estonian Museum of Natural History] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20061010124549/http://www.loodusmuuseum.ee/ |date=2006-10-10 }} **[http://www.meremuuseum.ee/ Estonian Maritime Museum] **[http://www.evm.ee/keel/eng/ Estonian Open Air Museum] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20110429180137/http://www.evm.ee/keel/eng/ |date=2011-04-29 }} **[http://www.okupatsioon.ee/english/index.htm Museum of Occupations] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20090104012314/http://www.okupatsioon.ee/english/index.htm |date=2009-01-04 }} **[http://www.eestipank.info/frontpage/en/ The Bank of Estonia Museum] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20081010003238/http://www.eestipank.info/frontpage/en/ |date=2008-10-10 }} **[http://www.muuseum.ee/en/muuseumid/eesti_muuseumid/by_state?action=details&museum_id=22 Archival Museum of Estonian Pedagogy] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20070610091558/http://www.muuseum.ee/en/muuseumid/eesti_muuseumid/by_state?action=details&museum_id=22 |date=2007-06-10 }} **[http://www.etdm.ee/en/ Estonian Museum of Applied Art and Design] **[http://www.tmm.ee/index.php?s=10203 Estonian Theatre and Music Museum] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20061014130729/http://www.tmm.ee/index.php?s=10203 |date=2006-10-14 }} **[http://www.tervishoiumuuseum.ee/index.php?keel=2 Estonian Health Care Museum] **[http://www.muuseum.ee/en/muuseumid/eesti_muuseumid/by_state?action=details&museum_id=27 Estonian Firefighting Museum] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20070610091037/http://www.muuseum.ee/en/muuseumid/eesti_muuseumid/by_state?action=details&museum_id=27 |date=2007-06-10 }} **[http://www.energiakeskus.ee/ The Energy Center] **[http://www.kalev.ee/?lang=en Kalev Confectionery Museum] **[http://www.muuseum.ee/en/muuseumid/eesti_muuseumid/by_state?action=details&museum_id=31 Insurance Museum] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20070610091417/http://www.muuseum.ee/en/muuseumid/eesti_muuseumid/by_state?action=details&museum_id=31 |date=2007-06-10 }} **[http://www.muuseum.ee/en/muuseumid/eesti_muuseumid/by_state?action=details&museum_id=32 Museum of the History of Economy] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20070610090713/http://www.muuseum.ee/en/muuseumid/eesti_muuseumid/by_state?action=details&museum_id=32 |date=2007-06-10 }} **[http://www.muuseum.ee/en/muuseumid/eesti_muuseumid/by_state?action=details&museum_id=33 Nõmme Museum] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20070928005913/http://www.muuseum.ee/en/muuseumid/eesti_muuseumid/by_state?action=details&museum_id=33 |date=2007-09-28 }} **[http://www.pol.ee/?id=111078 Police Museum]{{Пайванди мурда|date=January 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} **[http://www.muuseum.ee/en/muuseumid/eesti_muuseumid/by_state?action=details&museum_id=35 President Konstantin Päts Museum] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20070610091215/http://www.muuseum.ee/en/muuseumid/eesti_muuseumid/by_state?action=details&museum_id=35 |date=2007-06-10 }} **[http://www.tba.ee/TBGeng.htm Tallinn Botanic Gardens] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20060927182546/http://www.tba.ee/TBGeng.htm |date=2006-09-27 }} **[http://www.linnamuuseum.ee Tallinn City Museum] **[http://www.loomaaed.ee/index.php?nlan=eng&index=on&ndbase=1 Tallinn Zoological Gardens] **[https://web.archive.org/web/20070101220258/http://veeb.tallinn.ee/raekoda/index.php?lang=en&PHPSESSID=0c4d247eebe8ebfe0e82dc4b33bff290 Tallinn Town Hall] **[http://www.muuseum.ee/en/muuseumid/eesti_muuseumid/by_state?action=details&museum_id=48 Russian Museum in Estonia] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20070928005813/http://www.muuseum.ee/en/muuseumid/eesti_muuseumid/by_state?action=details&museum_id=48 |date=2007-09-28 }} **[http://www.muuseum.ee/en/muuseumid/eesti_muuseumid/by_state?action=details&museum_id=49 Cooperative Tarde Museum] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20070610091137/http://www.muuseum.ee/en/muuseumid/eesti_muuseumid/by_state?action=details&museum_id=49 |date=2007-06-10 }} *[[Viimsi Commune]] **[http://www.muuseum.ee/en/muuseumid/eesti_muuseumid/by_state?action=details&museum_id=55 Estonian National War Museum] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20070610094048/http://www.muuseum.ee/en/muuseumid/eesti_muuseumid/by_state?action=details&museum_id=55 |date=2007-06-10 }} **[http://www.muuseum.ee/en/muuseumid/eesti_muuseumid/by_state?action=details&museum_id=63 Viimsi Museum] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20070610093836/http://www.muuseum.ee/en/muuseumid/eesti_muuseumid/by_state?action=details&museum_id=63 |date=2007-06-10 }} * rest of Harju County **[http://www.rebala.ee/en/ Rebala Heritage Reserve and Museum] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20060720025354/http://www.rebala.ee/en/ |date=2006-07-20 }}, [[Jõelähtme Commune]] **[http://www.muuseum.ee/en/muuseumid/eesti_muuseumid/by_state?action=details&museum_id=50 Estonian Liberation Movement Museum] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20070610093942/http://www.muuseum.ee/en/muuseumid/eesti_muuseumid/by_state?action=details&museum_id=50 |date=2007-06-10 }}, [[Rae Commune]] **[http://www.muuseum.harju.ee/eng/index_e.php Harju County Museum] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20060721044014/http://www.muuseum.harju.ee/eng/index_e.php |date=2006-07-21 }}, [[Keila]] **[http://www.muuseum.ee/en/muuseumid/eesti_muuseumid/by_state?action=details&museum_id=53 Kolga Museum] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20070610093817/http://www.muuseum.ee/en/muuseumid/eesti_muuseumid/by_state?action=details&museum_id=53 |date=2007-06-10 }}, [[Kuusalu Commune]] **[http://www.muuseum.ee/en/muuseumid/eesti_muuseumid/by_state?action=details&museum_id=54 Kose Uuemõisa Local Lore Museum] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20070610094106/http://www.muuseum.ee/en/muuseumid/eesti_muuseumid/by_state?action=details&museum_id=54 |date=2007-06-10 }}, [[Kose-Uuemõisa]] **[http://www.muuseum.ee/en/muuseumid/eesti_muuseumid/by_state?action=details&museum_id=56 Metsanurme Local Lore Museum] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20070610093843/http://www.muuseum.ee/en/muuseumid/eesti_muuseumid/by_state?action=details&museum_id=56 |date=2007-06-10 }}, [[Saku Commune]] **[http://www.muuseum.ee/en/muuseumid/eesti_muuseumid/by_state?action=details&museum_id=57 Motorcycle Museum] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20070610094056/http://www.muuseum.ee/en/muuseumid/eesti_muuseumid/by_state?action=details&museum_id=57 |date=2007-06-10 }}, [[Kurtna]] **[http://www.muuseum.ee/en/muuseumid/eesti_muuseumid/by_state?action=details&museum_id=58 Padise Museum] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20070610093903/http://www.muuseum.ee/en/muuseumid/eesti_muuseumid/by_state?action=details&museum_id=58 |date=2007-06-10 }}, [[Padise]] **[http://www.muuseum.ee/en/muuseumid/eesti_muuseumid/by_state?action=details&museum_id=59 Paldiski Museum] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20070610094004/http://www.muuseum.ee/en/muuseumid/eesti_muuseumid/by_state?action=details&museum_id=59 |date=2007-06-10 }}, [[Paldsiki]] **[http://www.muuseum.ee/en/muuseumid/eesti_muuseumid/by_state?action=details&museum_id=60 Pikakose House Museum] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20070610094030/http://www.muuseum.ee/en/muuseumid/eesti_muuseumid/by_state?action=details&museum_id=60 |date=2007-06-10 }}, [[Loksa Commune]] **[http://www.muuseum.ee/en/muuseumid/eesti_muuseumid/by_state?action=details&museum_id=62 Tooman Farm Museum] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20070610093935/http://www.muuseum.ee/en/muuseumid/eesti_muuseumid/by_state?action=details&museum_id=62 |date=2007-06-10 }}, [[Kuusalu Commune]] **[http://www.muuseum.ee/en/muuseumid/eesti_muuseumid/by_state?action=details&museum_id=64 Viinistu Art Museum] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20070610093954/http://www.muuseum.ee/en/muuseumid/eesti_muuseumid/by_state?action=details&museum_id=64 |date=2007-06-10 }}, [[Loksa Commune]] **[http://www.muuseum.ee/en/muuseumid/eesti_muuseumid/by_state?action=details&museum_id=65 Beer Museum Saku Brewery] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20070610094037/http://www.muuseum.ee/en/muuseumid/eesti_muuseumid/by_state?action=details&museum_id=65 |date=2007-06-10 }}, [[Saku]] *[[Hiiu County]] **[http://www.muuseum.ee/en/muuseumid/eesti_muuseumid/by_state?action=details&museum_id=66 Hiiumaa Museum] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20070610060400/http://www.muuseum.ee/en/muuseumid/eesti_muuseumid/by_state?action=details&museum_id=66 |date=2007-06-10 }}, [[Kärdla]] **[http://www.muuseum.ee/en/muuseumid/eesti_muuseumid/by_state?action=details&museum_id=67 The Exposition House of Kassari] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20070610060632/http://www.muuseum.ee/en/muuseumid/eesti_muuseumid/by_state?action=details&museum_id=67 |date=2007-06-10 }}, [[Kassari]] **[http://www.muuseum.ee/en/muuseumid/eesti_muuseumid/by_state?action=details&museum_id=68 House Museum of Rudolf Tobias] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20070610060439/http://www.muuseum.ee/en/muuseumid/eesti_muuseumid/by_state?action=details&museum_id=68 |date=2007-06-10 }}, [[Käina]] **[http://www.muuseum.ee/en/muuseumid/eesti_muuseumid/by_state?action=details&museum_id=69 Mihkli Museum at Malvaste] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20070610060548/http://www.muuseum.ee/en/muuseumid/eesti_muuseumid/by_state?action=details&museum_id=69 |date=2007-06-10 }}, [[Kõrges saare Commune]] **[http://www.muuseum.ee/en/muuseumid/eesti_muuseumid/by_state?action=details&museum_id=70 Soera Farm Museum] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20070610060618/http://www.muuseum.ee/en/muuseumid/eesti_muuseumid/by_state?action=details&museum_id=70 |date=2007-06-10 }}, [[Pühalepa Commune]] *[[Tartu]] **[http://www.ut.ee/artmuseum/eng/eng.html Art Museum of Tartu University] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20061001191337/http://www.ut.ee/artmuseum/eng/eng.html |date=2006-10-01 }} **[[Estonian Museum of the Blind]] **[http://www.mm.ee/ Tartu Toy Museum] * other places *[[Narva]] **[http://www.narvamuuseum.ee/en/en_content.htm Narva Museum and Art Gallery] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20060421175517/http://www.narvamuuseum.ee/en/en_content.htm |date=2006-04-21 }} *[[Kohtla-Järve]] **[[Kohtla Järve Museum Of Oil Shale]] **[http://www.kaevanduspark.ee/eng/index.htm Kohtla Mining Park Museum] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20060902210434/http://www.kaevanduspark.ee/eng/index.htm |date=2006-09-02 }}, [[Kohtla-Nõmme]] **[http://www.jaam.ee/index.php?lk=25 Estonian Railway Museum] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20110227060135/http://www.jaam.ee/index.php?lk=25 |date=2011-02-27 }}, [[Haapsalu]] **[http://www.saaremaamuuseum.ee/eng/ Saaremaa Museum] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20070928081644/http://www.saaremaamuuseum.ee/eng/ |date=2007-09-28 }}, [[Saare County]] **[http://www.svm.ee/index.php?l=2 Virumaa Museums], [[Lääne-Viru County]] == [[Юнон]] == ==See also== *[[List of buildings]] == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Пайвандҳо == * [http://vlmp.museophile.com/ Саҳифаҳои осорхонавии Китобхонаи Виртуалӣ] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20081026162851/http://vlmp.museophile.com/ |date=2008-10-26 }} (VLmp) * [http://dmoz.org/Reference/Museums/ Феҳристи кушодӣ Dmoz] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20061101235355/http://www.dmoz.org/Reference/Museums/ |date=2006-11-01 }} * [http://directory.google.com/Top/Reference/Museums/ Феҳристи Google] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20061014133704/http://directory.google.com/Top/Reference/Museums/ |date=2006-10-14 }} * [http://dir.yahoo.com/Society_and_Culture/Museums_and_Exhibits/ Феҳристи Yahoo!] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20070427075725/http://dir.yahoo.com/Society_and_Culture/Museums_and_Exhibits |date=2007-04-27 }} * [http://www.museumland.com/ Museum land] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20070302093620/http://www.museumland.com/ |date=2007-03-02 }} * [http://www.museumnetwork.com/ MuseumNetwork.com] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20070427034940/http://www.museumnetwork.com/ |date=2007-04-27 }} * [http://www.museumstuff.com/ MuseumStuff.com] * [http://www.amn.org/ Art Museum Network] * [http://www.insecula.com/ Инсекула] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20100728234558/http://www.insecula.com/ |date=2010-07-28 }} (фаронсавӣ) * [http://it.wikipedia.org/wiki/Musei_italiani Феҳристи осорхонаҳо дар Италия] * [http://www.museionline.it/eng/default.htm Осорхонаҳои Италия (англисӣ)] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20060718071405/http://www.museionline.it/eng/default.htm |date=2006-07-18 }} [[Гурӯҳ:Феҳристи осорхонаҳо|*]] njdy9xg6i431052yqd4c2yn8x5les4f 0 6728 1490998 1467650 2026-10-23T18:37:00Z Zosya95 54344 1490998 wikitext text/x-wiki {{Таксон | image file = <imagemap> Акс:Bird Diversity 2013.png|300px rect 0 0 333 232 [[Краснохохлый турако]] rect 0 232 333 470 [[Белоплечий орлан]] rect 0 696 333 470 [[Сизый голубь]] rect 0 928 333 700 [[Шлемоносный казуар]] rect 0 1160 333 930 [[Субантарктический пингвин]] rect 0 1392 333 1160 [[Actinodura strigula]] rect 666 0 333 232 [[Китоглав]] rect 666 232 333 470 [[Восточный венценосный журавль]] rect 666 696 333 470 [[Калипта Анны]] rect 666 928 333 700 [[Trichoglossus moluccanus]] rect 666 1160 333 930 [[Серая цапля]] rect 666 1392 333 1160 [[Филин]] rect 999 0 666 232 [[Белохвостый фаэтон]] rect 999 232 666 470 [[Обыкновенный павлин]] rect 999 696 666 470 [[Тупик (птица)|Тупик]] rect 999 928 666 700 [[Красный фламинго]] rect 999 1160 666 930 [[Голубоногая олуша]] rect 999 1392 666 1160 [[Радужный тукан]] </imagemap> | regnum = Ҷонварон | rang = Класс | latin = Aves | author = [[Linnaeus]], [[1758 год в науке|1758]] | children name = [[Инфракласс]]ы | children = * [[Бескилевые]] (Paleognathae) * [[Новонёбные]] (Neognathae) | Возник = 121 | wikispecies = Aves }} '''Парандаҳо''' {{L6e|la|Aves}} — яке аз машҳуртарини синфи олами ҳайвонот мебошанд. Ягона мавҷудоти зинда дар табиат мебошанд, ки организми онҳо дар вақти нафаскаши гази [[оксиген]]ро ду маротиба қабул мекунад. Яъне, вақте ки онҳо нафас мекашанд, шуши онҳо аз гази оксиген пур мешавад ва қисми зиёдатии ҳаво ба халтаҳои [[шуш]], ки дар қисми оқиби шуш ҷойгиранд, меравад ва ҳангоме ки онҳо нафасро мебароранд, гази оксигене, ки дар ҳалтаҳои шуш буд, ба шуш мегузарад, барои ҳамин организми онҳо гази оксигенро ду маротиба қабул мекунад. Танаи парандаҳоро [[пар]] пӯшонида аст. Парҳо дар [[ҳаёт]]и парандаҳо аҳамияти калон дорад. Мисол: аввалинаш ҳамин аст, ки парандаро аз таршавӣ нигоҳ медорад, дувум аз ҳамагуна таъсироти беруна муҳофизат мекунад ва савум парандаро дар фасли [[зимистон]] аз хунуки муҳофизат мекунад. Парандагон ба якчанд гурӯҳ ҷудо мешаванд: парандаҳои [[ҷангал]], парандаҳои [[дашт]] ва [[биёбон]], парандаҳои фазои кушод, парандаҳои ботлоқ ва обанборҳо, парандаҳои даррандаи шабона ва парандаҳои даррандаи рӯзона. Мисол: ба гурӯҳи даррандаи [[шаб]]она ҷуғз ва бумҳо мансубанд. Ин парандаҳо сайдашонро дар шаб шикор мекунанд. Сохти нӯли парандаҳо ба муҳити зист ва тарзи хӯрок хурданашон вобаста аст. Нӯли парандаҳои даррандаи шабона қат буда, [[чангол]]ҳо ва [[чашм]]они тез доранд. Узви [[босира]] ва [[сомеа]] дар ин парандаҳо хеле хуб инкишоф ёфтааст. Барои он ки онҳо дар шаб ба осони туъмаи худро бинанд ва сайд кунанд. Болу пари ин парандаҳо нарм аст. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Сарчашма == * {{ЭСТ|||муаллиф=}} {{зоология-нопурра}} [[Гурӯҳ:Парандаҳо| ]] 266qcd0wjrd2l4xbhym408t4htjgwzr 0 7515 1491024 1472888 2026-10-23T21:10:02Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1491024 wikitext text/x-wiki '''Тоҷ''' (вожае аз порсии бостон '''дайҳим''' ва порсии нави '''тоҷ''' шуда) <ref>https://vajehyab.com/dehkhoda/%D8%AA%D8%A7%D8%AC/تاگ+ور|عنوان=معنی {{Пайванди мурда|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} تاگ ور {{!}} لغت‌نامه دهخدا|بازبینی=2018-07-19</ref>. Дар вожаи порсӣ-тоҷикӣ '''тоҷвар''' ва '''тоҷдор''' рамзӣ аст, ки подшоҳон ва маликаҳо (шаҳбонуҳо) онро ҳамчун нишонаи мақоми худ мепӯшанд. Тоҷҳо одатан бо [[ҷавоҳирот]] оро дода мешаванд. Маросиме, ки дар он тоҷ бори аввал ба сари [[подшоҳ (унвон)|подшоҳе]] ё шаҳбонуе тоҷ гузошта мешавад, '''маросими тоҷгузорӣ''' мегӯянд. Тоҷҳои вижаи шоҳаншоҳони Эрони Бостон бо номи '''дайҳим''' низ маъруфанд.. Дар адабиёти порсӣ-тоҷикӣ '''тоҷвар''' ва '''тоҷдор''' муродифи [[подшоҳ (унвон)|подшоҳ]] мебошанд. Тасвири тоҷҳои шоҳони ариёии [[Эрон]] ([[Ҳахоманишиён]]у [[Ашкониён]]у [[Сосониён]]) ва [[Турон]] ([[хоразмиён]]у [[суғдиён]]у [[балхиён]]у [[сакоҳо]] ва [[Кушониён]]у [[Ҳайтолиён]]) дар [[сикка]]ву [[танга]]ву [[деворнигора]]ву [[сангнигора]]ҳои бешуморе боқӣ мондааст. Ин тоҷҳо бештар чанбаре аз зар будаанд, ки чаҳор кунгураи чаҳорзина ва андарунашон кулоҳи махмалин ва бар сарашон нишоне аз [[хуршед]]у [[моҳ]]у болҳои заррин ва ё дигар намодҳо доштаанд. == Нигористон == Тоҷҳои салтанатии [[Британия]]: <gallery> Image:Crown of Saint Edward.svg|Подшоҳ - тоҷи Сент Эдвард Image:Couronne royale.svg|Подшоҳ - тоҷи шоҳии Тудор Image:Coronet of the British Heir Apparent.svg|Валиаҳд Image:Coronet of a Child of the Sovereign.svg|Шоҳзода ва шоҳдухт Image:Coronet of a Child of the Heir Apparent.svg|Вологуҳарон - фарзандони валиаҳд Image:Coronet of a Grandchild of the Sovereign.svg|Шоҳдухт ё шоҳзода - дигар фарзандони бузурги подшоҳ Image:Coronet of a British Duke.svg|Дук Image:Coronet of a British Marquess.svg|Маркиз Image:Coronet of a British Earl.svg|Кент Image:Coronet of a British Viscount.svg|Виконт Image:Coronet of a British Baron.svg|Барон </gallery> == Тоҷҳои [[Подшоҳӣ|подшоҳони]] кишварҳои таърихӣ == <gallery> Image:Výstava valtice7.jpg|Тоҷи Киёнӣ, тоҷе, ки махсус барои подшоҳони Қоҷор тарҳрезӣ шуда буд, тақрибан 1800 дона ёқут, 1800 дона [[марворид]], 300 дона зумуррад ва дигар [[ҷавоҳирот|ҷавоҳиротро]] дар бар мегирифт. Акс:Schatzkammer Residenz Muenchen Krone des Koenigreichs Bayern2.jpg|Ҷавоҳироти шоҳии Бавария. Тоҷи шоҳ аз [[алмос]], [[зумуррад]], [[ёқут]], [[сапфир]] ва [[марворид]] ва тоҷи малика аз [[алмос]] ва марворидҳои калон сохта шудааст. Акс:Holy Roman Empire Crown (Imperial Treasury)2.jpg|Тоҷи Императори Руми Муқаддас дар [[асри XV]] аз [[тилло|тиллои]] 22-карата сохта шуда, аз 144 дона [[ёқут]], [[зумуррад]] ва [[аметист]] ва тақрибан ҳамон миқдор марворид иборат буд.. Акс:Crown of George XII of Georgia.jpeg|Тоҷи Георгий XII, охирин подшоҳи Гурҷистон, аз [[тилло]] сохта шуда, аз 145 [[алмос]], 58 [[ёқут]], 24 [[зумуррад]] ва 16 [[аметист]] иборат буд. Акс:Hungarian Parliament 002 - Flickr - granada turnier.jpg|Тоҷи подшоҳони Маҷористон дар асри XII аз хӯлаи [[тилло]] ва [[нуқра]] сохта шуда буд. Акс:AlexandraKohinoor.jpg|Малика Александра тоҷи шоҳии Бритониёро бо [[алмоси Коҳи-Нур]] дар маркази он ба бар мекунад. </gallery> == Ҷусторҳои вобаста == * [[Нимтоҷ]] * [[Тоҷи Киёнӣ]] * [[Тоҷи Паҳлавӣ]] == Манобеъ == [https://www.en.m.wikipedia.org/wiki/Crown Википедиаи англисӣ] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20190331061740/https://en.m.wikipedia.org/wiki/Crown |date=2019-03-31 }} ва [https://www.fa.m.wikipedia.org/wikipedia/wiki/تاج Википедиаи форсӣ ]{{Пайванди мурда|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} == Эзоҳ == {{эзоҳ}} [[Гурӯҳ:Тоҷҳо]] [[Гурӯҳ:Нишони расмӣ]] [[Гурӯҳ:Анвои ҷавоҳирот]] a14qshcw18ay1so09dft0fih0tr67ba 0 7876 1490999 1454144 2026-10-23T18:37:30Z Zosya95 54344 1490999 wikitext text/x-wiki {{Таксон | image file = На представленном снимке ярко и качественно была запечатлена пчела (европейская) на цветке.jpg | image title = Рабочая пчела, покрытая цветочной пыльцой | status = DD | status_system = IUCN3.1 | status_ref = | regnum = Ҷонварон | rang = Намуд | latin = Apis mellifera | author = [[Linnaeus]], 1758 | range map = Apis mellifera distribution map.svg | iucnstatus = DD | range map caption = | wikispecies = Apis mellifera | ref = }} '''Занбӯри асал''', '''оруи асал''', '''мунҷ''' ({{lang-la|Ápis melliféra}}) — ҳашараест пардабол. Оилаи занбӯри асал аз модарзанбӯр (шоҳзанбӯр), даҳҳо ҳазор занбӯри корӣ ва чандин ҳазор нарзанбӯр иборат аст. == Сохтори бадан == Бадани занбӯри асал аз ду қисм — сарсина ва шикам (байни ҳам мутаҳаррик пайваст шудаанд) иборат мебошад. Дар ҳар ду тарафи сар 2 чашми калони мураккаб (аз чанд ҳазор чашмаки хурд — омматидийҳо иборат аст), дар фарқи сар 3 чашми содаи хурд дорад. занбӯри асал якбора тамоми тарафҳоро дида, рангҳои зард, кабуд, кабуду сабз, бунафш ва фаробунафш (барои инсон ноаён), инчунин шакли чизҳо (хусусан гулҳо)-ро нағз фарқ мекунад. Дар қисми пеши сари занбӯри асал як ҷуфт мӯйлабча (антенна) мавҷуд аст, ки дар он узвҳои бӯёӣ, ломиса ва шунавоӣ ҷойгир шудаанд. Ҷоғ ва лаби поини занбӯри асал мисли хартумча аст. Занбӯр тавассути он шаҳди гул ва аз сӯрохи шон асал мегирад. Дар сар ва қисман дар синаи занбӯри асал ғадудҳои оби даҳон ва «ширбарор» мавҷуданд. Синаи занбӯр аз чаҳор банди ба ҳам пайваст ташаккул ёфтааст. Дар бандҳои 2 ва 3-юм ду ҷуфт бол, дар қисми поини сина 3 ҷуфт пой мавҷуданд (ҷуфти оқиби пойҳо барои овардани гарди гул «сабадча» дорад). Занбӯри бебор дар як соат то 65 км, занбӯре, ки шаҳди гул дорад, то 15-30 км парвоз мекунад. Парвози занбӯри асал барои гирифтани шаҳд, маъмулан, як соат давом карда, дар «сабадчаҳо» 12-40 мг гарди гул меорад. Шиками модарзанбӯр ва занбӯри корӣ аз 6, шиками нарзанбӯр аз 7 банд (ҳалқа) иборат аст. Дар бандҳои 3-6-и шиками занбӯри корӣ якҷуфтӣ ғадудҳои мумбарор вуҷуд доранд. Дар охири шиками занбӯри корӣ ва модарзанбӯр узви муҳофиз — неш мавҷуд аст (нарзанбӯр неш надорад). Нӯги неш каҷ буда, занбӯр баъди одамро газидан онро кашида наметавонад (дар аснои кӯшиши парвоз кардан неш якҷо бо дигар узвҳои дарунӣ канда шуда, занбӯр баъди 2-8 соат мемирад). Аъзои ҳозимаи занбӯри асал аз даҳон, гулӯ, сурхрӯда, рӯдаи миёнаю ақиб ва ғадуди асал иборат аст. Ғадуди асал шакли халтачаро дошта, дар он шаҳд муваққат нигоҳдорӣ мешавад. Аввалин амали ба асал табдил ёфтани шаҳд, ки зери таъсири ферментҳои ғадуди оби даҳон ба вуҷуд меояд, дар ҳамин халтача сурат мегирад. Аз занбӯри асал асал, муми асал, прополис, заҳри занбӯр ва шири шоҳзанбӯр мегиранд. занбӯри асал рустаниҳоро гардолуд мекунад. Модарзанбӯр (дарозиаш то 25 мм) 2-3 сол муттасил тухм мегузорад; вай ғадуди мумбарор надорад ва гарди гул низ ҷамъ намекунад. Занбӯрҳои корӣ (дарозиашон то 15 мм) наслҳоро тарбия карда, шон месозанд, шаҳду гард ҷамъ меоранд, шаҳдро ба асал, гардро ба перга (гарди гули рустанӣ, ки занбӯр дар сӯрохҳои шон ҷой карда, болояшро бо асал мепӯшонад) табдил медиҳанд ва кандуро ҳимоя мекунанд. Онҳо тобистон 35-40 рӯз, баҳору зимистон 6-8 моҳ умр мебинанд. Занбӯрҳои нар дар кандуҳо аввали тобистон пайдо шуда, баъди бордоршавии модарзанбӯр мемиранд. Занбӯрҳои нари боқимондаро занбӯрҳои корӣ охири тирамоҳ аз канду меронанд. Оилаи нави занбӯр бо роҳи афзоиш ба вуҷуд меояд. занбӯри асал дар ҳаво ҷуфт мешавад. Дар Тоҷикистон занбӯрпаварӣ аз занбӯрҳои ваҳшии кӯҳӣ (қаротоғӣ, варзобӣ, ғармӣ ва ғ.) ибтидо гирифтааст. == Занбӯри асал дар Тоҷикистон == Дар Тоҷикистон занбӯрпарварӣ аз занбӯрҳои ваҳшии кӯҳӣ (қаротоғӣ, варзобӣ, ғармӣ ва ғайра) ибтидо гирифтааст<ref>{{ЭМТ|Занбӯри асал|7|муаллиф=}}</ref>. Шароити иқлими кӯҳистони Тоҷикистон барои парвариши зотҳои гуногун мусоид аст<ref name=":0">[[Файзулло Мирзо]]. Занбӯриасалпарварӣ. — Душанбе, 2024. — 496 с. — ISBN 987-99975-2-339-7.</ref>. Дар ҳудуди ҷумҳурӣ асосан зотҳои зерин самаранок истифода мешаванд: занбӯри хокистарранги кӯҳии Қафқоз, ки бо хартуми дарозаш (то 7,2 мм) фарқ мекунад, ва барои ҷамъоварии шаҳд аз гулҳои косагулашон амиқ, махсусан юнучқа, хеле мувофиқ ас; занбӯри карпат (Карпатка), ба сармои кӯҳистон тобовар буда, хеле ором аст ва дар фасли баҳор зуд афзоиш меёбад; занбӯри маҳаллии тоҷикӣ, ки атиҷаи мутобиқшавии занбӯрҳои ваҳшӣ ба иқлими маҳаллӣ мебошад. Ин зот ба гармои шадид тобовар буда, нисбат ба дигар зотҳо камтар бемор мешавад<ref name=":0" />. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Нигаред низ == * [[Браулёз]] * [[Зараррасонҳои занбӯри асал]] == Адабиёт == * {{ЭМТ|Занбӯри асал|7|муаллиф= }} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Ҳашарот]] fbwu907rkghvtzmq3r2nq21hg1yvdxz 0 11833 1491010 1488045 2026-10-23T19:48:44Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1491010 wikitext text/x-wiki Аҷдоди [[тоҷикон]] аз қадимулайём дар сарзамини ҳозираи [[Тоҷикистон]] ва [[Ӯзбакистон]] зиндагӣ карда халқи қадимтарини [[Осиёи Марказӣ]] мебошанд. Дар ҳудуди [[Тоҷикистон]]и имрӯза қадимтарин осори ҳаёти инсон ба давраи палеолити миёна рост меояд. Дар замонҳои қадим ниёгони тоҷиконро [[ориёӣ]] мегуфтанд. [[Ориёӣ]] — аз калимаи [[Забони авестоӣ|авестоии]] «''aria''» ва [[Забонҳои эронӣ|эронии]] «''ariya''» баромада маънояш «''тоза''», «''асилзода''» аст. Дар замонҳои қадим аҷдодони тоҷиконро — '''ориёӣ''' мегуфтанд. Таърихи қадимтарини ориёиҳо дар китоби [[Авесто]] ва [[Ведаҳо|Ведҳо]], адабиёти зардуштӣ ва сарчашмаҳои асримиёнагӣ аз қабили «Таърихи Табарӣ», «[[Шоҳнома]]»-и [[Фирдавсӣ]], «Форснома»-и Ибни Балхӣ ва ғайра сабт гардидааст. Дар қадим аҷдоди ориёиҳо ҷамъияти ягонаи этникиро ташкил мекарданд, яъне як [[халқ]] буданд, бо як забон гап мезаданд ва дар як кишвар зиндагӣ мекарданд. Тақрибан дар асри XX—XV п.м. онҳо ба ду шоха тақсим шуданд, ки яке аз онҳо ба [[Ҳиндустон]] кӯчида дар онҷо Ведҳоро таълиф карданд. Гурӯҳи дуюм дар [[Осиёи Марказӣ|Осиёи Миёна]] ва [[Эрон]]и Шарқӣ зиндагӣ мекарданд ва [[Авесто]]ро офариданд. Мутобиқи маълумоти сарчашмаҳои хаттӣ дар асрҳои IX—VIII то м. тоифаи ориёиҳо тақрибан дар нисфи қитъаи [[Осиё]] аз сарҳади [[Байнаннаҳрайн]] то шимоли [[Ҳиндустон]] ва аз Аврупои Шарқӣ — Ҷанубӣ то Олтойу Сибири Ғарбӣ зиндагӣ мекарданд. Ба қатори халқҳои [[ориёӣ]] ин давра — [[бохтариҳо]], [[Суғдиён|суғдиҳо]], хоразмиҳо, портҳо, модҳо, форсҳо, халқҳои саҳронишин сакоиҳо — скифҳо, сарматҳо, массагетҳо ва халқҳои дигари эронинажод дохил мешуданд. Дар сарчашмаҳои таърихӣ мардуми [[Ориёно]] — [[Давлати Пешдодиён]] ва [[Давлати Каёниён]], [[Турон]] — Давлати Афросиёб, [[Подшоҳии Бохтари қадим]], [[Давлати Суғди қадим]], [[Давлати Хоразми Бузург]], Порсу [[Давлати Мод]] ва Хуросон аҷдодони [[ориёӣ]] номбар шудааст<ref>Ҳотамов Н. Б., Довудӣ Д., Муллоҷонов С., Исоматов М. Таърихи халқи тоҷик (Китоби дарсӣ). — Душанбе,2011, — с. 30.</ref>. == Солномаи таърихи тоҷикон == [[Акс:Persian Empire, 490 BC.png|right|thumb|Империяи Ҳахоманишиён]] [[Акс:Royaume Gréco Bactrien.png|right|thumb|Давлати Юнону Бохтар]] [[Акс:Carte empire Sassanide.png|right|thumb|Давлати Сосониён]] * Ҳазорсолаи IV—II то милод — [[Саразм]] шаҳраки бостониест, ки назди шаҳри [[Панҷакент]] вокеъ аст. Мавҷудияти [[Саразм]] ба давраи энеолит ва биринҷӣ мутобиқ карда мешавад. * Ҳазорсолаи II—I то милод — Қадимтарин давлатҳои ғуломдории [[Осиёи Марказӣ|Осиёи Миёна]]: [[Давлати Пешдодиён]] сарсулолаи давлати Пешдодиён Каюмарс мебошад ва [[Давлати Каёниён]], [[Турон]] — Давлати Афросиёб, [[Подшоҳии Бохтари қадим]], [[Давлати Суғди қадим]], [[Давлати Хоразми Бузург]], Порсу [[Давлати Мод]]. * Солҳои 550—330 то милод — ҳукумронии [[Давлати Ҳахоманишиҳо|Шоҳаншоҳии Ҳахоманишиҳо]], ки дар ҳайъати он [[Бохтар]], [[Суғд]], [[Хоразм]] ва сарзамини [[Сакоиҳо|қабилаҳои сакои]] дохил мешуданд. [[Давлати Ҳахоманишиҳо|Шоҳаншоҳии Ҳахоманишиҳо]] — аввалин имперотурии эронинажод дар тамаддуни олам аст. * Соли 522 то милод — шӯриши мардуми Марғиён бо сарварии [[Фради Марғиёнӣ]] зидди [[Дopиюши Бузург|Дорои I Ҳахоманишӣ]] . * Солҳои 329—327 то милод — забткориҳои [[Искандари Мақдунӣ]] (юнону мақдуниён) дар [[Осиёи Марказӣ|Осиёи Миёна]]. * Солҳои 329—328 то милод — шӯриши озодихоҳии мардуми [[Давлати Суғди қадим|Суғд]] бо сарварии [[Спитамен]], ба муқобили [[Искандари Мақдунӣ]]. Дар ҷумҳури ба шарафи [[Спитаман|Спитамен]] ордени давлатӣ ва номи яке аз ноҳияҳо гузошта шудааст. ** Солҳои 250—125 то мелод — [[Давлати Юнону Бохтар]] — давлати юнониён, ки баъд аз [[Селевкиён]] дар [[Бохтар]] ва [[Суғд]] ҳукмрон буд. * Солҳои 250 то милод — соли 224 милодӣ — солҳои мавҷудияти Давлати Порт (Парфия). Шоҳаншоҳии форсизабони сулолаи [[Ашкониён (Шоҳони форсизабон)|Ашкониён]], ки бо имперотурии Рум ва [[Чин]] робитаҳои мутақобилаи дипломатӣ дошта буд. * Охири асри II-и то милод — асри IV милодӣ — Шоҳаншоҳии форсизабони [[Империяи Кушониён|Кушониён]]. Дар давраи ҳукумронии Канишка (охири асри I — ибтидои асри II) забони бохтарӣ (эронии шарқӣ) ба забони давлатии кушониён табдил ёфтааст. * Асри II-и то милод — ташаккули Роҳи бузурги абрешим, ки ҳамчун василаи пайвасткунандаи кишварҳои Шарқу Ғарб хидмат мекард. Ба воситаи ин роҳи корвонгузар, ки аз [[Чин]] ба воситаи [[Осиёи Марказӣ|Осиёи Миёна]]то ба Рум тӯл мекашид хариду фуруши тичоратӣ ва робитаҳои мутақобилаи фарҳангӣ ба амал меомад. * 224—651 — солҳои мавҷудияти [[Давлати Сосониён]]. Шоҳаншоҳии форсизабони сулолаи Олӣ Сосон. Дар замони давлатдории Сосониён дини [[Маздаясно|задуштӣ]] ба дараҷаи дини давлатӣ расид, китоби «[[Авесто]]» ҷамъ оварда шуд, идҳои [[Наврӯз]] ва [[Меҳргон]] ҷашнҳои умумихалқӣ гардиданд. * Солҳои 80-90 асри IV — асри VI — солҳои мавҷудияти давлати форсизабони Ҳайтолиён. * 570—632 — солҳои зиндагии пайғамбар [[Муҳаммад]] (с.а.с) — асосгузори дини [[ислом]] ва давлати ягонаи араб — [[Хилофати Араб]]. * 705—737 — солҳои аз тарафи арабҳо забт намудани [[Мовароуннаҳр]]. * 720—783 — солҳои ҳаракати халқӣ-озодихоҳӣ, ба муқобили забткорони араб бо сарварии [[Деваштич]] (720—722), [[Абумуслим]] (747—750), [[Сумбоди Муғ]] (755) [[Муқаннаъ]] (776—783). * асри YIII — паҳншавии '''[[Ислом|дини ислом]]''' дар [[Осиёи Марказӣ|Осиёи Миёна]]. * 819—999 — солҳои ҳукумронии сулола ва ё [[Давлати Сомониён]] — аввалин давлати соҳибистиқлоли миллии [[тоҷик]]он. * Ташаккули халқи [[тоҷик]] дар замони давлатдории [[Давлати Сосониён|Сосониён]] (соли 224—651) сар шуда, дар аҳди [[Сомониён]] (с. 819—999) ба итмом расидааст. * 1150—1215 — солҳои мавҷудияти '''[[Ғуриён|Давлати Ғуршоҳон]]''', давлати дуюми соҳибистиқлоли тоҷикон дар [[Хуросон]]. * 1245—1381 — солҳои мавҷудияти '''Давлати Куртҳои Ҳирот''', давлати сеюми [[тоҷик]]он дар [[Хуросон]]. * 1336—1381 — солҳои мавҷудияти '''Давлати Сарбадорони Сабзавор''' — давлати чаҳоруми соҳибистиқлоли [[тоҷик]]он дар [[Хуросон]]. * 1365—1366 — солҳои шӯриши сарбадорони [[Самарқанд]] зидди муғулҳо, таҳти сарварии [[Мавлонозода]]. * Солҳои 60-ӯми асри XIX — соли 1895 — аз тарафи Русияи подшоҳӣ забт намудани [[Осиёи Марказӣ|Осиёи Миёна]]. * Соли 1867 — таъсисёбии Генерал-губернатории [[Туркистон]]. * Нимаи дуюми асри XIX — солҳои ташаккулёбии афкори маорифпарварӣ дар [[Осиёи Марказӣ|Осиёи Миёна]]. * Соли [[1888]] — шӯриши деҳқонон бо сарварии [[Шӯриши Восеъ|Восеъ]] зидди зулми амири [[Бухоро]] дар Балҷувон * Охири асри XIX — аввали асри XX — ба вуҷуд омадани ҳаракати ҷадидӣ дар [[Осиёи Марказӣ|Осиёи Миёна]]. * [[11 март]]и соли [[1912]] — 2 январь ри соли 1913 — нашри аввалин рӯзномаи форсӣ — тоҷикӣ — «Бухорои Шариф» аз ҷониби ҷадидони [[Бухоро]]. [[11 март]] ҳамчун '''«Рӯзи матбуот»''' дар [[Тоҷикистон]] ҷашн гирифта мешавад. * Соли [[1916]] — шӯриши мардуми [[Осиёи Марказӣ|Осиёи Миёна]] ба муқобили сиёсати мустамликавии Русияи подшоҳӣ. * [[25 октябр]]и соли [[1917]] — ғалабаи Инқилоби сотсиалистии Октябр ва бунёди Ҳокимияти Шӯравӣ дар Русия. Ноябри соли 1917—1918 — солҳои барпо намудани Ҳокимияти Шӯравӣ дар қаламрави имрӯза [[Тоҷикистон]]и Шимолӣ. Соли 1919 — барпо намудани Ҳокимияти Шӯравӣ дар қаламрави [[Бадахшон]]. * [[2 сентябр]]и соли [[1920]] — сарнагун намудани ҳукумати амир дар [[Бухоро]]. Ташкилёбии Ҷумҳурии Халқии Шӯравии Бухоро. * Феврал — июни соли [[1921]] — барпо намудани Ҳокимияти Шӯравӣ дар Бухорои Шарқӣ (қаламрави имрӯза [[Тоҷикистон]]и Марказӣ ва Ҷанубӣ). * Ноябри соли 1917—1918 солҳои барпо намудани Ҳокимияти Шӯравӣ дар [[Тоҷикистон]]и Шимолӣ ва Бадахшон. * [[2 сентябр]]и соли [[1920]] — сарнагун намудани ҳукумати амирӣ дар [[Бухоро]]. Ташкилёбии Ҷумҳурии Халқии Шӯравии Бухоро. * Солҳои 1921—1923 — авҷи ҳаракати зиддишӯравӣ дар Тоҷикистони Марказӣ ва Ҷанубӣ. * [[14 октябр]]и соли [[1924]] — ташкилёбии Ҷумҳурии Мухтори Шӯравии сотсиалистии [[Тоҷикистон]]. * [[16 октябр]]и соли [[1929]] — ташкилёбии [[Ҷумҳурии Шӯравии Сотсиалистии Тоҷикистон]]. Мубаддал гардидани [[Ҷумҳурии Мухтори Шӯравии Сотсиалистии Тоҷикистон]] ба ҷумҳурии иттифоқӣ — [[ҶШС Тоҷикистон]]. * Солҳои [[1929]], [[1931]], [[1937]], [[1978]] — қабули Конститутсияҳо дар [[ҶШС Тоҷикистон]]. * Солҳои 1928—1930 — гузаштан аз ҳуруфоти форсии тоҷикӣ ба ҳуруфоти лотинӣ ва солҳои '''1939 — 1940''' аз ҳуруфоти лотинӣ ба кирилӣ дар [[Ҷумҳурии Шӯравии Сотсиалистии Тоҷикистон|ҶШС Тоҷикистон]]. * [[22 июн]]и соли [[1941]] — [[9 май]]и соли [[1945]] — солҳои [[Ҷанги Бузурги Ватанӣ]] ба муқобили фашистони [[Олмон]] ва иттифоқчиёни он 54 нафар аз ҷанговарони [[Тоҷикистон]] ба унвони Каҳрамони Иттиҳоди Шӯравӣ сазовор шудаанд. * Соли [[1951]] — бунёди Академияи илмҳои [[ҶШС Тоҷикистон]], ки аввалин президенти он [[Садриддин Айнӣ]] буд. * Соли [[1961]] — оғози сохтумони Нерӯгоҳи барқии обии (ГЭС)-и Норак. Соли [[1972]] — агрегати 1-ӯм ва соли [[1979]] агрегати охирин — 9-уми [[Нерӯгоҳи барқи обии Норак|НБО — Норак]] ба кор даромад. * Соли [[1975]] — оғози кори заводи арзии (алюминии) тоҷик дар шаҳри [[Турсунзода]]. * 22 июли соли [[1989]] — қабул гардидани Қонуни [[Тоҷикистон|Ҷумҳурии Тоҷикистон]] «Дар бораи забони давлатии [[Тоҷикистон|Ҷумҳурии Тоҷикистон]]» ва ба забони тоҷикӣ дода шудани мақоми давлатӣ. [[5 октябр]]и соли [[2009]] ба он тағийроту иловаҳо ворид карда шуд. [[5 октябр]] — [[Рӯзи забони давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон]]" аст. * [[9 сентябр]]и соли [[1991]] — эълон гардидани '''Истиқлоли давлатии [[Тоҷикистон|Ҷумҳурии Тоҷикистон]]''' дар Иҷлосияи Шӯрои Олии Ҷумҳурии [[Тоҷикистон]]. [[9 сентябр]] — «[[Рӯзи истиқлоли давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон]]» аст. * [[21 декабр]]и соли [[1991]] — аъзои [[Иттиҳоди Давлатҳои Мустақил]] (ИДМ-СНГ) гардидани [[Тоҷикистон|Ҷумҳурии Тоҷикистон]]. * [[2 март]]и соли [[1992]] — аъзои [[Созмони Милали Муттаҳид]] (СММ — ООН) гардидани [[Тоҷикистон|Ҷумҳурии Тоҷикистон]]. * [[5 май]]и соли 1997 [[Тоҷикистон|Ҷумҳурии Тоҷикистон]] — солҳои [[Ҷанги шаҳрвандии Тоҷикистон|ҷанги шаҳрвандӣ дар Тоҷикистон]]. Зарари иқтисодии ин ҷанг зиёда аз 10 миллиард доллари амрикоиро ташкил дод. * [[16 ноябр]] — 2 декабри соли [[1992]] — баргузории иҷлосияи XVI Шӯрои Олии [[Тоҷикистон|Ҷумҳурии Тоҷикистон]] дар шаҳри [[Хуҷанд]]. Дар он, 19 ноябри соли [[1992]] [[Эмомалии Раҳмон]] раиси Шӯрои Олии [[Тоҷикистон|Ҷумҳурии Тоҷикистон]] интихоб гардид. * [[6 ноябр]]и соли [[1994]] — дар натиҷаи райпурсии умумихалқӣ [[Сарқонуни Тоҷикистон|Конститутсия (Сарқонуни) Ҷумҳурии Тоҷикистон]] қабул гардид. [[6 ноябр]] — [[Рӯзи Сарқонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон]] аст. [[26 сентябр]]и соли [[1999]] ва [[22 июн]]и соли [[2003]] ба он тағӣироту иловаҳо ворид карда шуд. [[6 ноябр]]и соли [[1994]] [[Эмомалӣ Раҳмон]] Президенти [[Тоҷикистон|Ҷумҳурии Тоҷикистон]] интихоб шуд. * '''[[27 июн]]и соли [[1997]]''' — баъди 8 даври гуфушуниди (солҳои 1994—1997) байни тоҷикон (байни ҳукумати ҷумҳурӣ ва тарафи мухолифин), дар шаҳри [[Москва]], аз ҷониби Президенти [[Тоҷикистон|Ҷумҳурии Тоҷикистон]] [[Эмомалӣ Раҳмон]] ва сарвари мухолифини тоҷик [[Саид Абдуллоҳи Нурӣ]] «Созишномаи умумии истиқрори сулҳ ва ризоияти миллӣ дар Тоҷикистон» имзо гардид. '''27 июн — «[[Рӯзи ваҳдати миллӣ]]»''' дар [[Тоҷикистон|Ҷумҳурии Тоҷикистон]] аст. * [[4 июн]]и соли [[1997]] — 1 апрели соли [[2000]] — фаъолияти Комиссияи Оштии Миллӣ. Дар КОМ 26 нафар (13 нафар аз ҷониби ҳукумат ва 13 нафар аз мухолифини тоҷик) аъзо буданд. Комиссия санадҳои Созишномаи умумии сулҳ аз [[27 июн]]и соли [[1997]]- ро амалӣ намуд. * [[6 ноябр]]и соли [[1999]], [[6 ноябр]]и соли [[2006]] — Интихоби такрории умумихалқии [[Эмомалӣ Раҳмон]] ба сифати [[Президенти Тоҷикистон]]. * [[27 феврал]]и соли [[2000]] — баргузории интихобот ба Маҷлиси Намояндагон ва [[Тоҷикистон|Ҷумҳурии Тоҷикистон]]ихобот ба Маҷлиси Миллии Маҷлиси Олии [[Тоҷикистон|Ҷумҳурии Тоҷикистон]]. Ташкилёбии парламенти касбӣ дар [[Тоҷикистон|Ҷумҳурии Тоҷикистон]]. * [[30 октябр]]и соли [[2000]] — ба муомилот баромадани пули миллӣ — «сомонӣ» дар [[Тоҷикистон|Ҷумҳурии Тоҷикистон]] * [[15 июн]]и соли [[2001]] — аъзои [[Созмони ҳамкории Шанхай]] гардидани [[Тоҷикистон|Ҷумҳурии Тоҷикистон]]. * Солҳои 2005—2009 — сохтмон ва ба истифода супоридани [[НБО Сангтӯда-1]] (670 МВТ)бо ҳамроҳии Федератсияи Русия 75 % саҳмияҳо аз Русия («ЕЭС Русия») ва (25 %) аз Ҳукумати [[Тоҷикистон|Ҷумҳурии Тоҷикистон]] аст. 20 январи соли [[2008]] агрегати якум ва июли соли [[2009]] агрегати охирин — чаҳоруми НБО [[НБО Сангтӯда-1]] ба кор дароварда шуд. * Cоли [[2008]] — Идомаи сохтмони [[НБО Роғун]] бо иқтидори 3600 мВт. * Солҳои 2006—2011 — таъмиру азнавсозии роҳи автомобилгарди '''[[Душанбе]] — [[Айнӣ]] — [[Шаҳристон]] — [[Истаравшан]] — [[Хуҷанд]] — Бӯстон — Чанак (сарҳади [[Ӯзбекистон]]) ''', ки 411 км дарозӣ дорад; * Роҳи автомобилгарди '''[[Душанбе]] — Лахш (Ҷиргатол) — Саритош ([[Қирғизистон]])'''; * Нақбҳои (тоннелҳои) автомобилгарди '''«Истиқлол» дар ағбаи Анзоб, «Шаршар» ва «Шаҳристон»''', ки ноҳияҳои шимоливу ҷанубии ҷумҳуриро ба ҳам пайвастанд; * сохтумони хати баландшиддати барқии ''' «Ҷануб — Шимол» (ЛЕП — 500кВт) ''', ки 350 км дарозӣ дорад; * сохтумони хати баландшиддати барқии ''' «Лолазор — Хатлон» (ЛЕП — 220кВт) '''. * [[20 феврал]]и соли [[2006]] — оғоз гардидани сохтумони '''[[НБО Сангтӯда-2]]''', ки иқтидораш — 220 мВт мебошад. Сентябри соли 2011 агрегати якум ба истифода дода шуд ва баҳори соли 2012 агрегати охирин — дуюми [[НБО Сангтӯда-2]] ба истифода дода шуд. [[Ҷумҳурии Исломии Эрон]], баъди ба истифода додани, нерӯгоҳ, барқи онро '''12,5 сол''' истифода мебарад. ('''методи «Биоти» ''' меноманд).<ref>История таджикского народа. Том 6.(1941—2010) — Душанбе,2011.</ref><ref>Ҳотамов Н. Б., Довудӣ Д., Муллоҷонов С., Исоматов М. Таърихи халқи тоҷик (Китоби дарсӣ). — Душанбе,2011.</ref><ref>Муҳимтарин саҳифаҳои таърихи халқи тоҷик. Мураттибон Ҳотамов Н. Б.,Саъдиев Ш. С. Нашри дуюм. — Душанбе,2010,- с.4-10.</ref> * [[август]]и [[соли 2016]] Маҷмааи нассоҷии Ҷамъияти саҳомии пӯшидаи “Ҷунтай-Данғара Син Силу Текстил” бо иқтидори коркарди 10 ҳазор тонна нахи пахта ва истеҳсоли 7600 тонна риштаи баландсифат бо иштироки Президенти мамлакат Эмомалӣ Раҳмон ба истифода дода шуд. * [[22 март]]и [[соли 2018]] дар иҷлосияи 72-юми [[Маҷмаи Умумии Созмони Милали Муттаҳид]], ки [[22 март]]и [[соли 2018]] ба кори хеш шурӯъ намудааст, ба муносибати оғози Даҳсолаи байналмилалии амал [[Даҳсолаи байналмилалии “Об барои рушди устувор”|“Об барои рушди устувор, солҳои 2018-2028”]] нахустин шуда, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, Пешвои миллат [[Эмомалӣ Раҳмон]] ҳамчун ташаббускори асосии қабули Даҳсолаи байналмилалии амал “Об барои рушди устувор, солҳои 2018-2028” суханронӣ намуданд.<ref>{{Cite web |url=http://khovar.tj/2018/03/ishtirok-dar-i-losiyai-72-yumi-ma-mai-umumii-sozmoni-milali-mutta-id-ba-munosibati-o-ozi-da-solai-bajnalmilalii-amal-ob-baroi-rushdi-ustuvor-sol-oi-2018-2028/ |title=Иштирок дар иҷлосияи 72-юми Маҷмаи Умумии Созмони Милали Муттаҳид ба муносибати оғози Даҳсолаи байналмилалии амал “Об барои рушди устувор, солҳои 2018-2028” |accessdate=2022-05-02 |archivedate=2021-09-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210916161326/https://khovar.tj/2018/03/ishtirok-dar-i-losiyai-72-yumi-ma-mai-umumii-sozmoni-milali-mutta-id-ba-munosibati-o-ozi-da-solai-bajnalmilalii-amal-ob-baroi-rushdi-ustuvor-sol-oi-2018-2028/ }}</ref> * [[23 апрел]]и [[соли 2022]] Дар суханронии Президенти [[Тоҷикистон]] [[Эмомалӣ Раҳмон]] дар маросими ифтитоҳи Саммити чоруми оби кишварҳои минтақаи Осиё ва Уқёнуси Ором мавриди зикр аст, ки «Тоҷикистон ҳамчун ташаббускори ''Даҳсолаи нави амал “Об барои рушди устувор”, “Раванди оби Душанбе”''-ро оғоз бахшида, соли 2018 Конфронси нахустини сатҳи баландро оид ба Даҳсола доир намуд ва баргузории Конфронси навбатии онро аз 6 то 9 июни соли 2022 дар назар дорад. Конфронси дуюми Душанбе ҳамчун ҳалқаи асосӣ барои пайвастани занҷираи чорабиниҳои гуногуни ҷаҳонӣ, аз ҷумла Саммити имрӯза хидмат хоҳад карда, дар раванди омодагӣ ба Конфронси соли ояндаи [[Созмони Милали Муттаҳид]] оид ба баррасии миёнамуҳлати Даҳсолаи об нақши калидӣ хоҳад дошт. Конфронси соли 2023 дар [[Ню-Йорк]], ки зери ҳамраисии Тоҷикистон ва Подшоҳии Нидерландия сурат хоҳад гирифт, баъд аз қариб панҷоҳ соли нахустин Конфронси оби соли 1977-и Созмони Милали Муттаҳид баргузор мегардад.»<ref>{{Cite web|url=https://khovar.tj/2022/04/suhanronii-peshvoi-millat-emomal-ra-mon-dar-marosimi-iftito-i-sammiti-chorumi-obi-kishvar-oi-minta-ai-osiyo-va-u-yonusi-orom/|title=Суханронии Пешвои миллат Эмомалӣ Раҳмон дар маросими ифтитоҳи Саммити чоруми оби кишварҳои минтақаи Осиё ва Уқёнуси Ором.|author=www.khovar.tj|date=2021-04-23|publisher=|lang=tg|accessdate=2022-04-24|archivedate=2022-04-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220424083507/https://khovar.tj/2022/04/suhanronii-peshvoi-millat-emomal-ra-mon-dar-marosimi-iftito-i-sammiti-chorumi-obi-kishvar-oi-minta-ai-osiyo-va-u-yonusi-orom/}}</ref>. * '''Муқаддасоти давлатии [[Тоҷикистон|Ҷумҳурии Тоҷикистон]]:''' * Нишони давлатӣ — [[28 декабр]]и с. [[1993]]; * [[Парчам]] — [[24 ноябр]]и с. [[1992]]; * [[Суруди миллӣ]] — [[7 сентябр]]и с. [[1994]]; * [[Сарқонуни Тоҷикистон|Конститутсия (Сарқонуни) Ҷумҳурии Тоҷикистон]] — [[6 ноябр]]и с. [[1994]]. == Давраи Авестоӣ == {{main| Авесто}} [[Авесто]] (маънояш «асос», «дастур»,"дониш") — қадимтарин сарчашмаи таърихии хаттӣ ва китоби муқаддаси зардуштиён аст, ки дар асрҳои VII то милод — VI милодӣ ташаккул ёфта, то асри VI милодӣ, замони давлатдории Сосониён ҷамъ оварда шудааст. [[Авесто]] аз 21 наск, яъне китоби алоҳида иборат аст, ки то ба мо чаҳоряки он расидааст. Дар он таълимоти динии [[Зардушт]] ва дигар маводҳои таърихӣ, мансуб ба ҳамон давр гирд оварда шудааст. Дар [[Авесто]] ва дигар сарчашмаҳои таърихӣ кишвари қадимаи сукунати тоифаҳои [[ориёӣ]] '''Айиряна Ваеҷаҳ — Орёвиҷ''' номбар шудааст. '''Айиряна Ваеҷаҳ — Орёвиҷ''' (аз заб. авестоӣ — «фазо, ё доманаҳои Ориё») — маҳалли қадимаи сукунати тоифаҳои [[ориёӣ]]. Дар ҳазорсолаи II то милод аз ҳудуди имрузаи Урали Ҷанубӣ, [[Қазоқистон]], Туркистони Чин дар Шимол то водиҳои [[Осиёи Марказӣ|Осиёи Миёна]], Эрони Шарқӣ ва [[Афғонистон]] дар ҷануб ҷойгир щуда буд. Дар замонҳои қадим ниёгони [[тоҷикон]]ро [[ориёӣ]] мегуфтанд. Имрӯз ба ориёиҳо: тоҷикон, эрониҳо, ҳиндуҳо, курдҳо, балуҷиҳо, тотҳо, паштуҳо, осетинҳо ва дигар халқҳо мансубанд. [[Ориёӣ]] — аз калимаи авастоии «aria» ва эронии «ariya» баромада маънояш «тоза», «асилзода» аст. [[қабилаҳои ориёӣ]] — номи қабилаҳои қадимтарини ҳиндуэронӣ мебошад, ки дар аввали ҳазораи дуюми то милод аз ҳиндуаврупоиҳо ҷудо шуда ба [[Осиёи Марказӣ]], ва охири ҳазораи дуюми то милод ба [[Эрон]] ва [[Ҳиндустон]]и Шимолӣ ҳиҷрат кардаанд. Дар сарчашмаҳои таърихӣ мардуми [[Ориёно]], ([[Давлати Пешдодиён]] ва [[Давлати Каёниён]]) [[Турон]], [[Подшоҳии Бохтари қадим]], [[Давлати Суғди қадим]], [[Давлати Хоразми Бузург]], Порсу [[Давлати Мод]] ва [[Хуросон]] аҷдодони «[[ориёӣ]]» номбар шудааст. Дар Авесто ду кишвари таърихӣ [[Ориёно]] ва [[Турон]] номбар гардидааст, ки онҷо сулолаи Пешдодиён ва Каёниён ([[Давлати Пешдодиён]] ва [[Давлати Каёниён]]) ҳукумрон буданд. '''Пешдодиён ва Каёниён''' — аввалин сулолаҳои подшоҳии [[ориёӣ]], ки дар [[Осиёи Марказӣ]] дар охири ҳазораи III ва II то милод ҳукмронӣ кардаанд. Мувофиқи сарчашмаҳои қадим китобҳои «[[Авесто]]», «Шоҳнома»-и А. [[Фирдавсӣ]], «Таърихи Табарӣ» сулолаи Пешдодиён ([[Давлати Пешдодиён]]) аз Хушанг то Гаршосп ва сулолаи Каёниён ([[Давлати Каёниён]]) аз Қубод то Гуштосп (Виштосп) дар Эрон(Ориёно) подшоҳӣ кардаанд. [[Ориёно]] — (аз номи қабилаи айиря) — кишвари ориёиҳо, заминҳои соҳили чапи Сирдарё, сипас, заминҳои соҳили чапи Амударё, сарзамини имрӯзаи Туркманистони ҷанубу ғарбӣ, Афғонистону Эрон. [[Турон]]- (аз номи қабилаи туйиря) — кишвари ориёиҳо, заминҳои соҳили рости Амударё доманакӯҳҳои Тиёншону Помир, [[Ҳафтруд]], [[Қазоқистон]] ва Урали ҷанубй. == Тоҷикистон дар ҳайати давлатҳои таърихӣ == {| class="wikitable" |- ! [[НОМИ ДАВЛАТҲО/ Пойтахт]] ! [[СУЛОЛАҲО / ШОҲОН]] ! [[ДАВРАИ МАВҶУДИЯТИ ДАВЛАТДОРӢ]] ! [[МАВҚЕИ ГЕОГРАФӢ (МАРЗҲО)]] |- | Бохтар, шаҳри Бактра, Бахди (Балх) | | Асрҳои IX—VI то милод | Тоҷикистони марказӣ ва ҷанубӣ, Ӯзбекистони ҷанубу ғарбӣ, Афғонистони шимолӣ |- | [[Суғд]], шаҳри Мароқанд ([[Самарқанд]]); | | Асрҳои IX—VI то милод | Водиҳои [[Зарафшон]] ва Қашқадарё |- | [[Хоразм]], шаҳри Киат | | Асрҳои IX—VI то милод | Ӯзбекистони шимолӣ, резишгоҳи Амударё, Қазоқистони ҷанубу ғарбӣ |- | [[Фарғона]] (Даван), шаҳри Асхикат | Шоҳ Мугия | Асрҳои II—I то мелод | Водии Фарғона |- | Кирпанд | | Асрҳои II—I то мелод | Чин (Хитой) — и шимолу ғарбӣ |- | [[Давлати Ҳахоманишиҳо|Шоҳаншоҳии Ҳахоманишиҳо]], шаҳри Персеполис | [[Куруши Кабир]] — Куруши II (с. 559—530 то мелод), Камбизи II (с. 530—522 то м.), Дорои I (с. 522—486 то м.), Дорои II (c. 423—404 то м.) ва диг. | Солҳои 550—330 то мелод | Осиёи Хурд ва [[Осиёи Марказӣ]], [[Эрон]], [[Афғонистон]]и шимолӣ, [[Ҳиндустон]]и шимолу ғарбӣ |- | Порт (Парфия), шаҳри Нисса | Шоҳаншоҳии сулолаи Ашкониён Аршак (соли 256 то м.) ва диг. | Миёнаи асрҳои III—II то мелод — то соли 224 мелод | Эрони ғарбӣ, Мидия, ғарби Осиёи Марказӣ, Афғонистон ва Ҳиндустони шимолӣ |- | Юнону Бохтар, шаҳри Бактра, Бохтар (Балх) | Диодот, (соли 256 то м) ва диг. | Солҳои 256—120 то мелод | Осиёи Марказӣ, Афғонистон ва Ҳиндустони шимолу ғарбӣ |- | Шоҳаншохии [[Кушониён]], шаҳри Пурушапура (Пешовар) | Куджула Кадфиз I Вима Кадфизи II Канишка ва диг. | Асрҳои I—IV мелод | [[Осиёи Марказӣ]], [[Афғонистон]] ва [[Ҳиндустон]], шимолу ғарбии Чин |- | [[Давлати Сосониён]], шаҳри Ктесифон, Шуш | Ардашери Бобакон (соли 224—242), Шопури I (соли 242—272), Шопури II (с. 309—379), Баҳроми Гур (с. 421—439), Хусрави I Анушервон (с. 531—579), Хусрави Парвиз I (с. 591—628) ва диг. | Солҳои 224—651 | [[Эрон]], [[Осиёи Марказӣ]], [[Афғонистон]], Кавкази ҷанубӣ |- | Давлати Ҳайтолиён | Готифар, Хушнавоз, Ахшунвар ва диг. | Аз солҳои 80 — 90 асрҳои IV то VI | [[Осиёи Марказӣ]], Туркистони шарқӣ, [[Афғонистон]] ва [[Ҳиндустон]] |- | Ҳукумронии [[Хилофати Араб]] дар [[Хуросон]]у [[Мовароуннаҳр]], шаҳри Димишқ, [[Бағдод]], [[Нишопур]] | сулолаи Уммавиён (с. 661—750) ва Аббосиён (с. 750—1258) | солҳои 715—892 | [[Осиёи Марказӣ]], [[Эрон]], [[Афғонистон]] |- |- | Давлати [[Тоҳириён]] шаҳри Нишопур | [[Тоҳир ибни Ҳусайн]] (с. 821—822), Талха ибни Тоҳир (с. 822—828), Абдулло ибни Тоҳир (с. 828—844), Тоҳири II (с. 845—862), Муҳаммад (с. 862—873) | Солҳои 821—873 | [[Хуросон]], [[Эрон]] ва [[Афғонистон]]и шимолӣ |- |- | Давлати [[Саффориён]] шаҳри Нишопур | [[Яъқуб ибни Лайс]] (с. 873—879), [[Амр ибни Лайс]] (с. 879—903); | Солҳои 873—900 | [[Хуросон]], [[Эрон]] ва [[Афғонистон]]и шимолӣ |- |- | [[Давлати Сомониён]] шаҳрҳои [[Самарқанд]], [[Бухоро]] | Асад ибни Сомон, Нӯҳ ибни Асад (с. 819—841), Аҳмад ибни Асад (с. 841—864), Насри ибни Аҳмад (с. 864—892), [[Исмоили Сомонӣ|Исмоил ибни Аҳмади Сомонӣ]] (с. 892—907), Аҳмад (с. 907—914), Наcри II (с. 914—943), Нӯҳ 1 (с. 943—954) | Солҳои 819—999 | Аз [[Хоразм]], Исфиҷоб ва Ҳафтруд дар шимол то Ғазнаву Сиистон дар ҷануб, аз баҳри Каспий дар ғарб то Помиру Олой дар шарқ |- |- | [[Давлати Ғуриён]] ш -ҳои Фирӯзкӯҳ ва [[Ғазна]] | Алоуддин Ҳусейн (соли 1150—1163), Муизуддин ва Ғиёсиддин Муҳаммад (соли 1163—1203), Шахобиддин Мухаммад (соли 1203—1206); Ибтидои садаи XI50—1215 | Солҳои 1150—1215 | [[Эрон]]и шарқӣ, [[Афғонистон]], [[Ҳиндустон]]и шимолӣ |- |- | Давлати Куртҳои Ҳирот шаҳри Ҳирот | Шамсиддин Муҳаммад (соли 1245—1278), Рукниддин (соли 1278—1291), Шамсиддин Кехин (соли 1291—1307), Малик Фахриддин (соли 1330—1370) ва диг. | Солҳои 1245—1381 | [[Афғонистон]] |- |- | Давлати Музаффариҳо. шаҳри Исфаҳон | Муборизиддин Муҳаммад ибни ал — Музаффарӣ (соли 1314—1358) ва диг. | Солҳои 1314—1393 | Эрон — Исфаҳон, Кирмон, Форс, Язд |- |- | Давлати Сарбадорони Сабзавор шаҳри Сабзавор | Амануддин Абдураззоқ (1336—1338) ва диг. | Солҳои 1336—1381 | Эрони Шарқӣ |- |- | Ҳоконии Турк (аз соли 603 Ҳоқонии Туркони ғарбӣ) | Бумон (с. 551—553), Мухон (с. 553—572) ва диг. | Солҳои 551—744 | Осиёи Хурд, [[Осиёи Марказӣ]], Туркистони шарқӣ, [[Афғонистон]] |- |- | Давлати Газнавиён шаҳри Ғазна | Алптегин (с. 963—997), Сабуктегин (с. 977—998), Султон Маҳмуд (с. 998—1030), Масъуд I (соли 1030—1041) ва диг. | Солҳои 963—1186 | [[Афғонистон]], [[Ҳиндустон]]и шимолу ғарбӣ, Тоҷикистони ҷанубӣ (Чағониён), Хоразм, Исфаҳон, Райи Эрон |- |- | Давлати Қарахониён. шаҳри Узганд | Бугрохон, Наср ибн Алӣ ва диг. | Солҳои 999—1212 | Узбекистон (Фарғона, Термез, Хоразм), Тоҷикистон (Хатлон, Вахш) |- |- | Давлати Салҷукиён шаҳри Марв | Тоғралбек (соли 1038—1063), Алп Арслон (соли 1063—1072) | Солҳои 1040—1157 | Дар ғарб аз соҳили баҳри Миёназамин то Кашғари Чин дар шарқ, аз баҳри Аралу Каспий то халиҷи Форс |- |- | Давлати Хоразмшоҳиён шаҳри Урганҷ | Отсиз (соли 1127—1153), Алоуддин Текеш (соли 1172—1200), Муҳаммад (с.1200 — 1220) ва диг. | Солҳои 1097—1220 | Дар шимол аз баҳри Аралу Каспий то халиҷи Форс дар ҷануб аз куҳҳои Кавказ дар ғарб то Ҳиндукуш дар шарқ |- |- | Давлати Чингизиён (улуси Чағатой) | Чингизхон (соли 1206—1227), Уктой (с.1229 — 1241) Гуюкхон (соли 1246—1248) ва диг. | Солҳои 1220—1370 | Муғулистон, Ҳафтруд, Хоразм, Осиёи Марказӣ, Олтой ва Чин |- |- | Давлати Темур ва Темуриён ш — ҳои [[Самарқанд]], [[Ҳирот]] | [[Темур]] (соли 1370—1405), Шоҳрух (соли 1405—1447), Улуғбек (соли 1411—1447), Абусаид (соли 1451—1469) ва диг. | Солҳои 1370—1500 | Дар ғарб аз соҳили баҳри Миёназамин то Кашғари Чин дар шарқ, аз Дашти қипчоқ дар щимол то соҳили Ганга дар ҷануб |- |- | Давлати Шайбониён. ш — ҳои [[Самарқанд]], [[Бухоро]] | Муҳаммад Шайбонихон (соли 1499—1510) ва диг. | Солҳои 1500—1599 | [[Осиёи Марказӣ]], Туркистони шарқӣ, Афғонистони шимолӣ |- | Давлати Аштархониён шаҳри Бухоро | Сулолаи Ҷониён Боқимуҳаммад (соли 1599—1605) ва диг. | Солҳои 1599—1747 | Осиёи Марказӣ, Туркистони шарқӣ, Афғонистони шимолӣ |- | Аморати [[Бухоро]] шаҳри Бухоро | Сулолаи манғитиён Муҳаммад Раҳимбий (соли 1753—1758) ва диг. Амири охирон Саид Олимхон (соли 1910—1920) | Солҳои 1753—1920 | Ӯзбекистони Марказӣ ва ҷанубӣ, Тоҷикистони марказӣ ва ҷанубӣ, Туркманистони шарқӣ |- |} * Манбаъ:<ref>Муҳимтарин саҳифаҳои таърихи халқи тоҷик. Мураттибон Ҳотамов Н. Б.,Саъдиев Ш. С. Нашри дуюм. — Душанбе,2010,- с.14-19.</ref> == Номгузориҳои таърихӣ-ҷуғрофӣ == * [[Акс:The Atlas of Ancient and Classical Geography by Samuel Butler, Ernest Rhys, ed. (1907, 1908).jpg|мини|Ориёно (бо зард дар қисми шарқ) аз рӯи Эратосфен]]'''[[Айиряна Ваеҷаҳ - Орёвиҷ]], Ориёнвич''' (аз заб. авестои — «фазо, ё доманаҳои Ориё») — маҳалли қадимаи сукунати тоифаҳои (кишвари) ориёиҳо. ** [[Ориёно]] — (аз номи қабилаи айиря) — кишвари ориёиҳо, заминҳои соҳили чапи Сирдарё, сипас, заминҳои соҳили чапи Амударё, сарзамини имрӯзаи Туркманистони ҷунубу ғарбӣ, Афғонистону Эрон. ** [[Акс:Iran Turan map 1843.jpg|мини|Харитаи олмонии Турону Эрон (Қоҷарӣ). Турон бо ранги зард гирифта шуда. Аз Тоҷикистон, Қазоқистон, Узбекистон, Қирғизистон, Туркманистон (ки онҳоро Осиёи Марказӣ низ гӯянд), қисме аз Афғонистон ва Покистонро дар бар мегирад. Турон: 1. Хоразм 2. Бухорову Балх 3. Шаҳрисабз (дар наздикии Бухоро) 4. Ҳисор 5. Қӯқанд 6. Дарвоз 7. Қаротегин 8. Қундуз 9. Кофиристон 10. Читрол 11. Гилгит 12. Искарду 13. & 14. Қазоқистон ё худ Қумзори шимолӣ]][[Турон]] — (аз номи қабилаи туйиря) — кишвари ориёиҳо, заминҳои соҳили рости Амударё доманакӯҳҳои Тиёншону Помир, Ҳафтруд, Қазоқистон ва Урали ҷанубӣ. ** '''Дарёи Окс''' — (аз заб. лотинӣ — Ox), '''Ҷайҳун''' (аз заб. арабӣ) — '''[[Амударё]]'''. ** '''Дарёи Яксарт''' (аз заб. лотинӣ — Yaksart), '''Сайҳун''' (аз заб. арабӣ) — '''[[Сирдарё]]'''. ** [[Хуросон]] — кишварест, ки аз асри III—IV дар давлати Сосониён мавриди истифода қарор гирифта дар маънои васеи калима сазамини Эрону Афғонистони имрӯза ва Вароруд-Мовароуннаҳрро, ки сокинонаш форсизабон буданд дар назар дошт. Минбаъд ин истилоҳи ҷуғрофӣ ба сарзамини соҳили чапи [[Амударё]]-Вахш, имрӯза Туркманистони ҷанубӣ, Эрони шарқӣ ва Афғонистон низ нисбат дода мешавад. ** [[Акс:Karte Map Chorasan-Transoxanien-Choresmien.png|мини|Хуросон, Фарорӯд (Трансоксания, Варазруд, Мовароуннаҳр) ва Хоразм дар як харита]][[Вароруд (Варазруд)]], Фароруд — сарзамини байни [[Амударё]] ва [[Сирдарё]]. Номгузории форсии кишвар то забти арабҳо. ** [[Мовароуннаҳр]] (аз заб. араби — «он сӯи дарё» — и Аму) — кишварест дар қисми рости [[Амударё]], имрӯза [[Тоҷикистон]], Ӯзбекистон, Туркманистони щарқӣ ва Қирғизистон, ки дар асри YIII аз тарафи Хилофати Араб забт шудааст. ** [[Акс:Khaleej ajam.jpg|мини|Харитаи усмонӣ бо нишондоди вилояти Аҷам]][[Кишвари Аҷам]] — кишвари аҳолиаш форсизабон, яъне [[Хуросон]] ва [[Мовароуннаҳр]]. ** [[Акс:唐朝疆域（繁）.png|мини|Харитаи империяи Тан, ки дар қисми ғарбиаш бо ранги зард Тохаристон нишон дода шудааст]][[Тахористон]] — мамлакатест, ки дар ду соҳили дарёи Панҷ ҷойгир буд, сарзамини имрӯзаи Афғонистони шимолӣ, [[Тоҷикистон]]у Ӯзбекистони ҷанубӣ. ** [[Чағониён]] — мулкест дар поёноби дарёи Чағонрӯд (Сурхондарё). ** [[Қубодиён]] — мулкест дар соҳили ҷанубии дарёи Ромид (Кофаниҳон). ** [[Вахш]] — мулкест дар водии дарёи Вахшаб (Вахш). ** [[Акс:Khatlon Province in Tajikistan.svg|мини|Харитаи вилояти Хатлон (Хуттал) дар харитаи Тоҷикистон]][[Хуттал]] — мулкест дар водии байни дарёи Вахш ва Панљ бо шаҳрҳои бостонии Хулбук ва Мунк. Дар асри IX ба ҳайати Хуттал мулкҳои [[Қубодиён]], Вашгирд ва [[Вахш]] тобеъ буданд. ** [[Вашгирд]] — мулкест дар болооби дарёи Кофарниҳон, сарзамини имрӯзаи ноҳияи Файзобод. ** [[Рашт]] — мулкест дар водии Раштонзамин, сарзамини имрӯзаи гурӯҳи ноҳияҳои Рашт. ** [[Кумед]] — мулкест дар болооби дарёи Вахш, сарзамини имрӯзаи ноҳияҳои Дарвоз, Ванч ва Бадахшони шимолӣ. ** [[Каран]] — мулкест дар сарзамини имрӯзаи ноҳияи Дарвоз. ** [[Вахон]] — мулкест дар водии Вахондарё, сарзамини имрӯзаи ноҳияи Ишкошим. ** [[Шикинан]] — мулкест дар, сарзамини имрӯзаи ноҳияи Шуғнон. ** [[Акс:Badakhshan.svg|мини|Бадахшон (Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшони Тоҷикистон ва Вилояти Бадахшони Афғонистон)]][[Бадахшон]] — мулкест дар соњили ғарби ва шарқии дарёи Панҷ, музофоти имрӯзаи Бадахшони Афғонистон. ** [[Шумон]] — мулкест дар байни дарёи Кофарниҳон ва Хонақои водии Ҳиссор. ** [[Аҳорун]] — мулкест дар ду тарафи дарёи Қаротоғи водии Ҳиссор. ** [[Фарғона]] — мулкест дар водии Фарғона, ки дар сарзамини имрӯзаи Тоҷикистон, ӯзбекистон ва Ќирғизистон ҷойгир аст. ** [[Истаравшан]] — мулкест дар байни Сирдарё дар шимол ва қаторкӯҳи Ҳиссор дар ҷануб ҷойгир шудааст. Сарзамини имрӯзаи ноҳияҳои Истаравшан ва Шаҳристон. ** [[Чоч ва Илок]] — мулкест дар байни дарёи Чирчиқ ва Илок, дар имрӯза вилояти Тошканди ӯзбекистон ** [[Исфиҷоб]] — мулкест дар водии дарёи Арыси Қирғизистон. ** [[Кеш]] — мулкест дар водии Ќашқадарё, дар имрӯза вилояти Шаҳрисабзи ӯзбекистон. ** [[Хоразм]] — мулкест, ки дар асрҳои миёна дар резишгоҳи Амударё ҷойгир буд. Сарзамини имрӯзаи вилояти Хоразми ӯзбекистон. ** [[Марв]] — мулкест дар водии дарёи Мурғоби имрӯза Туркманистони ҷанубӣ. ** [[Ҳирот]] — мулкест дар болоби дарёи Ҳарируди имрӯза Афғонистони шимолу ғарбӣ. ** [[Ғур]] — мулкест дар болоби дарёҳои Ҳарируд ва Ҳилманд, дар имрӯза Афғонистони шимолӣ. ** [[Балх]] — мулкест дар соҳили ғарбии дарёи Панҷ, музофоти имрӯзаи Балхи Афғонистон. ** [[Ҷузҷон]] — мулкест дар водии дарёи Шибирғони имрӯза Афғонистони шимолӣ. ** [[Туркистон]] — дар асрҳои миёна зери ин номгузорӣ сарзамини қисми шимолии Сирдарё то доманакӯҳҳои Олтой дар назар дошта мешавад. ** [[Туркистони шарқӣ]] — сарзамини имрӯзаи қисми шимолу шарқии Хитой([[Чин]]). ** [[Дашти Қипчоқ]] — сарзамини имрӯзаи даштҳои [[Қазоқистон]], Сибири ҷанубӣ ва дашту доманакӯҳҳои Олтой. ** [[Бухорои Шарқӣ]] — сарзамини имрӯзаи [[Тоҷикистон]]и марказӣ ва ҷанубӣ, ки дар асрҳои XYIII ва ибтидои XX ба ҳайати аморати [[Бухоро]] дохил буданд. ** [[Кӯҳистон (номгузории таърихӣ-ҷуғрофӣ)|Кӯҳистон]] — мулкҳои болооби [[Зарафшон]]: Фалғар, Мастчоҳ, Фон, Киштут ва Моғиён, ки дар нимаи дуюми асри XIX мулкҳои ниммустақил (аз [[аморати Бухоро]]) буданд. ** [[Душанбе]] — пойтахти Ҷумҳурии [[Тоҷикистон]] аз соли 1924. [[Душанбе]]и имрӯза аз рӯи бозёфтҳои бостоншиносон аз асрҳои XV—XVI арзи ҳастӣ намудааст. ** [[Осиёи Миёна]] — истилоҳоти ҷуғрофие, ки дар асри XX нисбати Ҷумҳуриҳои шӯравии [[Тоҷикистон]], [[Ӯзбекистон]], [[Туркманистон]] ва [[Қирғизистон]] истифода бурда мешуд. ** [[Осиёи Марказӣ]] — истилоҳоти ҷуғрофие, ки дар асри XXI нисбати сарзамини имрӯзаи ҷумҳуриҳои [[Тоҷикистон]], [[Ӯзбекистон]], [[Туркманистон]], [[Қирғизистон]] ва [[Қазоқистон]] истифода бурда мешавад. Дар маънои васеи калима, инчунин [[Афғонистон]], [[Эрон]] ва [[Покистон]] дар назар дошта мешавад.<ref>Муҳимтарин саҳифаҳои таърихи халқи тоҷик. Мураттибон Ҳотамов Н. Б., Саъдиев Ш. С. Нашри дуюм. — Душанбе,2010</ref>. ** [[Суғд]], [[Бохтар]], [[Парканд]], [[Банокат|Буникат]], [[Сакоия]], [[Скифия]], [[Ёрканд]] ва ғ. == Тоҷикистон дар низоми Иттиҳоди Шӯравӣ == {{main| Республикаи Советии Социалистии Тоҷикистон|}} [[14 октябр]] соли 1924 дар натиҷаи таъйиноти ҳудуди миллию давлатии ҷумҳуриҳои Шӯравии Осиёи Миёна дар ҳайати Ҷумҳурии Шӯравии Сотсиалистии Ӯзбекистон Ҷумҳурии Худмухтори Шӯравии Сотсиалистии Тоҷикистон таъсис ёфт, ки он аз вилоятҳои Ғарм, Кӯлоб, Қӯргонтаппа, Ҳисор, кисман Сариосиё (аз ҳисоби Ҷумҳурии Халкии Шӯравии Бухоро) ва 12 ноҳия иборат буд. Вилояти махсуси Помир, ки пештар ба хайати Ҷумҳуриии Худмухтори Шӯравии Сотсиалистии Туркистон дохил мешуд, ба Вилояти Худмухтори Бадахшони Кухи табдил дода шуд ва [[2 январ]]и соли [[1925]] ба хайати Ҷумҳурии Худмухтори Шуравии Сотсиалистии Тоҷикистон ҳамроҳ гардид. [[4 сентябр]]и соли [[1929]] уезди [[Хуҷанд]] низ ба Тоҷикистон ҳамроҳ гардид.[[16/27 октябр]] соли 1929 [[Республикаи Советии Социалистии Тоҷикистон|Ҷумҳурии Шӯравии Сотсиалистии Тоҷикистон]] дар хайати вилоятҳои [[Бадахшон]], Ғарм, [[Кулоб]], [[Кӯргонтеппа]], [[Ӯротеппа]], [[Панҷакент]], [[Хуҷанд]] ва [[Ҳисор]] ташкил шуд. Ҷумхуриҳои нав ташкилёфтаи Иттиҳоди Шӯравӣ, аз ҷумла ҶШС Тоҷикистон аз рӯи намунаҳои умумииттифоқӣ идора мешуданд. Дар маънавиёти мардуми кишвар тағӣироти нав ба амал омад. Айни замон бисёр анъанаҳои халқҳои мухталифи Осиёи Марказӣ, аз ҷумла тоҷикон дар замони ҳукуматдории шуравӣ ба инобат гирифта намешуданд. Дар [[Тоҷикистон]] идеологияи коммунистӣ ҳукумрон гардида, дини ислом ба зери таъқиб қарор гирифта буд, Қисми мардуми кишвар тартибу низоми шуравиро рад намуда бо Ҳукумати шуравӣ ҷангиданд (ҷанги шаҳрвандии соли 1918—1924). Аммо ба максад нарасида Ватани бобоияшонро тарк намуданд. Дар солҳои 30-40 асри XX асосҳои нави истеҳсолоти саноатӣ дар [[Республикаи Советии Социалистии Тоҷикистон|Ҷумҳурии Шӯравии Сотсиалистии Тоҷикистон]] гузошта шуданд. Дар деҳот коллективонии хоҷагидории деҳқонӣ анчом ёфта, боиси аз байн рафтани деҳқонони мустақил гардид. Инқилоби мадани ба ҳаёти тоҷикон мактабҳои навъи шурави (мактаби маҳви бесаводии калонсолон, кудакистон, мактаби миёнаи наврасон, мактаб-интернат, омузишгоҳи касбӣ, мактаби олӣ) муассисаҳои илмиву фарҳангӣ (театр, китобхона, клуб, чойхонаи сурх-кироатхона, музей, боги истироҳат, кинотеатр, варзишгоҳ)- ро ворид намуд. [[Тоҷикистон]] комилан ба комплекси ягонаи умумииттифоқии хоҷагии халқ ҳамроҳ шуда, пурра тобеи Марказ (Иттиҳоди Шӯравӣ) гардид. Солҳои 50-80 асри XX баъд аз ба сари давлат таъйин гардидани сарварони таҳҷойи ба монанди Б. Ғафуров, Т. Улҷабоев, Ҷ.Расулов ва Қ.Махкамов иқтисодиёти [[Тоҷикистон]] рушд меёфт. Тоҷикистон ба мамлакати хоҷагидориаш индустриалӣ — аграрӣ табдил ёфт, фарҳангу санъатӣ миллӣ эҳё гардид. Сатҳи зиндагии мардум беҳтар мегардид. Вале, бо вуҷуди он, Тоҷикистон нисбат ба дигар ҷумҳуриҳои шӯравӣ аз ҷиҳати таъмини манзили истиқомат, музди миёнаи маош, муассисаҳои илмӣ маориф, фарҳанг, шумораи бекорон ва диг. дар ҷойи охирон қарор дошт. Иқтисодиёти [[Республикаи Советии Социалистии Тоҷикистон|Ҷумҳурии Шӯравии Сотсиалистии Тоҷикистон]] асосан барои таъмини корхонаҳои марказии Иттиҳоди Шӯравӣ бо ашёи хом (неруи барқ, пахта, канданиҳои фоиданок, уран ва диг) нигаронида шуда буд. [[24 августи соли 1990]] ичлосияи дуюми Шӯрои Олии ҶШС Тоҷикистон, Эъломияи истиқлоли [[Республикаи Советии Социалистии Тоҷикистон|Ҷумҳурии Шӯравии Сотсиалистии Тоҷикистон]] дар хайати Иттиҳоди Шӯравӣ қабул намуд. Дар давраи мавҷудияти [[Республикаи Советии Социалистии Тоҷикистон|Ҷумҳурии Шӯравии Сотсиалистии Тоҷикистонн]] (солҳои 1924—1991) халки тоҷик аз нав тамаддуну фарҳанг ва забони форсӣ-тоҷикиро дар каламрави хещ эҳё намуд. Сутуни ояндаи давлатдории соҳибистиқлоли Тоҷикистон гузошта шуд. Пас аз «табадуллот»-и (ГКЧП) коммунистони тундрав 19-21 августи соли 1991 дар Москва, ки бемуваффақият анҷом ёфт, Шӯрои Олии Ҷумхурии Тоҷикистон '''9 сентябри соли 1991''' «Дар бораи истиқлоли давлатии Ҷумхурии Тоҷикистон» Изхорот ва қарор қабул намуд. == Истиқлоли Ҷумҳурии Тоҷикистон == [[Ҷумҳурии Тоҷикистон]] ҳамчун [[давлати соҳибихтиёр]], демократӣ, ҳуқуқбунёд, дунявӣ ва ягона [[9 сентябр]]и соли [[1991]] арзи вуҷуд кардааст. Ҷумҳурии Тоҷикистонро Президент сарварӣ мекунад. [[Президенти Тоҷикистон]] Сарвари давлат ва Ҳукумати Ҷумхурии Тоҷикистон буда аз ҷониби шаҳрвандони ҷумҳурӣ ба тарзи овоздиҳии умумӣ интихоб мешавад. Мақоми олии намояндагӣ ва қонунгузории Ҷумҳурии Тоҷикистон [[Маҷлиси Олӣ]] мебошад, ки аз ду палата — Маҷлиси Миллӣ ва Маҷлиси Намояндангон иборат аст. Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон аз сарвазир, муовинон, вазирон ва раисони кумитаҳои давлатӣ ташкил ёфтааст. [[Сарқонуни Тоҷикистон|Конститутсия (Сарқонуни) Ҷумҳурии Тоҷикистон]] [[6 ноябр]]и соли [[1994]] ба тариқи райъпурсии умумихалқӣ қабул шуда, [[26 сентябр]]и соли [[1999]] ва 22 июни соли [[2003]] ба он тағйироту иловаҳо дохил карда шуданд Ҷумҳурии Тоҷикистон '''[[21 декабр]]и соли [[1991]]'''- аъзои [[Иттиҳоди Давлатҳои Мустақил]] (ИДМ-СНГ) '''[[2 март]]и соли [[1992]]''' — аъзои [[Созмони Милали Муттаҳид]] (СММ — ООН) '''15 июни соли [[2001]]''' — аъзои Созмони Ҳамкории Шанхай ва зиёда аз 50 ташкилотҳои байналмилалӣ мебошад. == Таърихи мухтасари кишвар == Аҷдодони [[тоҷик]]он аз қадимулайём дар сарзамини ҳозираи [[Тоҷикистон]] ва дигар ҷумҳуриҳои Осиёи Марказӣ сукунат доштанд. Соли 1980 дар вилояти Кӯлоб, наздикии Ховалинг ҳангоми ҳафриёти археологӣ бозёфтҳое ба даст омаданд, ки далели ҳанӯз ним миллион сол пеш дар замини [[Тоҷикистон]] зиндагӣ кардани одамони ибтидоӣ буданд. Дар кӯҳсори [[Тоҷикистон]] ёдгориҳои давраи мезолит ва неолит ёфт шуданд. Ду қабати поёнии мадании бошишгоҳи Тутқавул, наздикии Норак (ҳазораҳои Х-VII то мелод) ба давраи мезолит мансубанд. Ҳанӯз дар асри санг маскуншавии баландкӯҳҳо, аз ҷумла Помир оғоз мегардад. Дар Помири шарқӣ дар баландии 4200 метр аз сатҳи баҳр қароргоҳи шикорчиёни кӯчманчй — Ошхона ифтитоҳ гардид. Дар мағораи Шахта тасвирҳои рӯисангии мансуб ба неолити ибтидоӣ ёфт шуданд. Дар онҳо ҳайвоноти тирхӯрда ва шикорчиён тасвир шудаанд. Барои кӯҳсор ва доманакӯҳҳои [[Тоҷикистон]] маданияти давраи неолит хос буд, ки он Маданияти Ҳисор номида шудааст. Намояндагони ин маданият, ба ақидаи баъзе олимон, бо чорводорию зироаткорӣ машғул буданд. Айни замон шикор дар хоҷагии онҳо нақши калон мебозид. Дар маҳалли биёбонии Қайроққум, шимоли [[Тоҷикистон]] боқимондаҳои сершумори қароргоҳҳои аҳди биринҷӣ таҳқиқ шуданд. Аксари онҳо ба охири ҳазораи III ва аввали ҳазораи II пеш аз мелод мансубанд. Намояндагони маданияти қайроққуми аҳди биринҷй асосан бо чорводорӣ машғул буданд, вале айни замон аз зироату кори маъдан — пӯлодгудозию кулолӣ низ огоҳӣ доштанд. Дар ҷануби Тоҷикистон, дар поёноби дарёи Қизилсу, Вахш ва Кофарниҳон маданияти дигар, Маданияти Бешкентии аҳди биринҷӣ бо зироаткорй, қароргоҳҳои мустаҳкам, дараҷаи баланди истеҳсоли сафолот вусъат ёфта буд. Ин маданият ба ёдгориҳои аҳди биринҷии Туркманистони ҷанубӣ ва Осиёи ҷанубу ғарбӣ наздик аст. == Ниёгони тоҷикон дар давраи қадим == Дар нимаи аввали ҳазораи I то мелод ачдодони тоҷикони ҳозира — бохтариҳову суғдиён аҳолии асосии давлатҳои қадимтарини ғуломдории Осиёи Миёна — [[Бохтар]] ва [[Суғд]] буданд. [[Бохтар]] — қисмҳои марказӣ, ҷанубй ва шарқии Тоҷикистони ҳозира (ҷануб ва ҷанубу шарқтар аз қаторкӯҳҳои Ҳисор) ва [[Суғд]] — ҳавзаи Зарафшон, Қашқадарё ва музофоти шимолии қаторкӯҳҳои Ҳисорро фаро мегирифтанд. Аҳолии қадимаи водии Фарғона (музофоти Даван), ҳамчунин қабилаҳои сершумори кӯчманчй ва нимкӯчманчии сакҳо — сокинони Помир, Тиёншон ва Сирдарё ачдодони тоҷикон буданд. Забони ин халкиятҳо ба шохаи шарқии гурӯҳи забонҳои эронӣ тааллуқ дошта, аз забони тоҷикии дертар ташаккулёфта фарқ мекарданд. Дар асри VI пеш аз мелод шоҳ Куруш [[Бохтар]] ва [[Суғд]]ро забт намуда, онҳо ба давлати форси Ҳахоманишиён дохил мегарданд. Дар асри IV пеш аз мелод онҳо як қисми давлати Искандари Мақдунӣ шуда, аз асри III пеш аз мелод ба давлати ворисони ӯ — Селевкиён дохил мегарданд. Баъдтар аз он салтанати [[Давлати Юнонии Балх|Юнону Бохтар]] ҷудо мешавад. Миёнаҳои асри II пеш аз мелод дар натичаи муборизаи озодихоҳонаи бохтариҳову суғдиён ҳокимияти мақдуниҳо дар Юнону Бохтар сарнагун мешавад. Тахориҳо ба Бохтар якҷоя бо қабилаҳои массагетҳову сакоиҳо омада дар озодкунии мамлакат ва ҳаёти минбаъдаи сиёсӣ нақши калон бозиданд. Аз асри IV сар карда Бохтар Тахористон номида мешуд. Тахориҳо чун чузъи асосӣ ба халқи нав ташаккул ёфтаистодаи [[тоҷик]]он дохил мегарданд. Сипас [[Тахористон]] якчоя бо қисми зиёди Осиёи Миёна, қаламрави Афғонистони ҳозира ва Ҳиндустони шимолӣ дар ҳайати давлати бузург бо сарварии сулолаи Кӯшониён буд. Ин замони нашъунамои иқтисодиёту маданият, ривоҷёбии алоқаҳо бо Аврупои шарқӣ, Рум, Чин ба ҳисоб меравад. Ёдгориҳои бостоншиносии замони Кӯшониён пайвастани санъати осиёмиёнагӣ, юнонӣ ва ҳиндиро инъикос менамоянд. Дар асрҳои VI—V ба [[Суғд]] ва [[Тахористон]] қабилаҳои даштнишини Ҳайтолиён меоянд, аз асри VI бошад дар ин сарзамин ҳокимияти Ҳоқонии турк барқарор мегардад. Дар асрҳои V—VI раванди феодализатсия торафт бештар вусъат меёбад. Аз асри VI то нимаи дуюми асри Х1Х дар қаламрави Тоҷикистони ҳозира муносибатҳои феодалӣ бо то андозае нигоҳ дошта шудани зуҳуроти боқимондаи куҳна, нақши калони ҷамоат, ғуломдорӣ ҳукмрон буданд. Болоравии иқтисодиёт, ки асрҳои VI—VII, қабл аз истилои араб ба амал меомад, боиси боз ҳам бештар ба табақаҳои ичтимои ҷудо шудан мегардад. Аъёну ашрофи заминдор обу заминҳои обёришавандаро азони худ мекарданд. Баробари болоравии иқтисодиёт маданият пеш рафта, шаҳрҳо тараққӣ мекарданд. Панчакент яке аз марказҳои маданияти ибтидоии асримиёнагии [[Осиёи Миёна]] буд. Қасру иншоотҳои мазҳабӣ, толорҳои бошукӯҳ, ҳайкалу мусаввараҳои рангин бо сужетҳои барои мавзӯъи эпосҳо аз дарачаи баланди маданияти бадеӣ, санъат ва меъмории он замон далолат медиҳанд. Ёдгории катибаҳои Суғд, ки дар вақти кофтукови Калъаи Муғ ёфт шуданд, ба аввалҳои асри VIII мансубанд. Қалъаҳои феодалони асри миёнаи ибтидой хеле мустаҳкам карда шуда буданд (масалан Қалъаи Болои шаҳри Исфара). Аз нимаи дуюми асри VII суғдиёну тохариҳо чун халқҳои Осиёи Миёна муқобили ғосибони араб мубориза мебурданд. Вале ханӯз то миёнаҳои асри VIII арабҳо Осиёи Миёнаро истило намуда, ба ҳайати хилофат дохил карданд. Халқҳои Осиёи Миёна ба зӯран чорӣ карда шудани дини ислом, забони арабӣ сахт муқобилият нишон медоданд, бар зидди ҳокимони араб исён мебардоштанд. Алалхус шӯриш таҳти роҳбарии [[Муқаннаъ]] (солҳои 770—780) хеле тӯлонӣ буд. Истилогарон ёдгориҳои маданиро несту нобуд мекарданд, шаҳрҳоро харобу валангор месохтанд, аз аҳолӣ андозҳои сершумори беинсофона ситонида, ба корҳои ичборӣ ҷалб мекарданд. == Давлати аввалини тоҷикон == {{main| Давлати Сомониён}} [[Акс:Ismoili somoni.jpg|right|thumb|400px|Исмоил ибни Аҳмади Сомонӣ]] Асрҳои IX—X сарзамини ҳозираи [[Тоҷикистон]] ба ҳайати давлати бузурги [[Сомониён]] (с.819 — 999) дохил буд, ки он вилоятҳои калони таърихию маданӣ — [[Мовароуннаҳр]] (байни дарёҳои Ому ва Сир) ва [[Хуросон]]ро (сарзамини ҷанубу ғарбии дарёи Ому) ташкил мекард. Дар ин давра Самарқанду Бухоро марказҳои калонтарини касбу ҳунар ва савдо, ҳамчунин илм, адабиёт ва санъат буданд. Дар доираи давлати Сомониён раванди ташаккулёбии халқи тоҷик анҷом ёфта, дар он паҳншавии забони тоҷикии ғарбии эронӣ то ин замон бавуҷуд омада нақши муҳим мебозид. Он ба тадриҷ забонҳои маҳаллии шарқии эрониро танг карда мебаровард ва дар аҳди Сомониён забони ҳукмрон гардид. Маданият, илм, адабиёт ва санъат бо ҳамин забон нашъунамо меёфт. Ташаккули халқи тоҷик дар замони давлатдории Сосониён (с.224 — 651) сар шуда, дар аҳди Сомониён (с.819 — 999) ба итмом расидааст. == Тоҷикон дар асрҳои миёна == {{Асосӣ|Давлати Ғуршоҳон| Хонигарии Ҷағатой|Аморати Бухоро| Хонии Қӯқанд |Тобеъшавии Осиёи Миёна ба империяи Русия}} Асрҳои ХI-ХIII сарзамине, ки [[тоҷикон]] сукунат доштанд, ба ҳайати чандин давлатҳои Осиёи Миёна, мисли ғазнавиҳо, қарохониҳо, [[ғуршоҳон]], қарохитоиҳо дохил буд. Ҳуҷуми лашкари Чингизхон дар асри ХIII ба муқобилияти сахти ҳамаи халқҳои Осиёи Миёна дучор омад. Истилогарон шаҳру деҳот, иншоотҳои обёрикуниро ба харобазор табдил дода, аҳолиро қир мекарданд. Сарзамини Тоҷикистон ба улуси Чағатои давлати муғулҳо дохил карда шуд. Аз охири асри ХIII ба доираи аҳолии муқимии тоҷикон то андозае гурӯҳҳои этникии туркҳо ва турку муғулҳо сар медароранд. Дар баъзе ноҳияҳо ин ҳолат боиси туркгардонии тоҷикони водинишин мешавад. Дар манотиқи кӯҳй ва шаҳрҳо ин раванди туркгардонӣ камтар зуҳур меёфт. Дар асри XIV [[Тоҷикистон]] ба ҳайати давлати бузурги Темур ([[Темуриён]]) ва дар асри XV ба қаламрави ворисони ӯ — темуриён меафтад, ки он аз Ҳинд то Волга ва аз Сурия то Хитой доман паҳн карда буд. Болоравии маданияти давлати темуриён бо фаъолияти набераи Темур — Улуғбек вобаста аст, ки дар нимаи аввали асри XV хукмронӣ мекард. Нашъунамои илм, алалхусус астрономия, эҷодиёти олимон, адибону рассомони машҳур, ки дар Самарқанду Ҳирот зиндагӣ мекарданд, ба ҳамин давра мансуб аст. Ва дере нагузашта маркази давлат ба онҷо, яъне ба Самарқанд гузаронида мешавад. Дар асри XVI қаламрави Тоҷикистон ба давлати ӯзбaкони шайбонӣ бо пойтахташ [[Бухоро]] дохил мешавад. Дар ин давра хонигарии Бухорою Хива ва дертар, дар асри XVIII [[Хонии Қӯқанд]] ташкил меёбанд. Дар онҳо хонҳои сулолаҳои ӯзбек ҳукмронӣ мекарданд. Тоҷикон асосан дар хонигариҳои [[Бухоро]]ю Қӯқанд зиндагӣ менамуданд. Барои хонигариҳои осиёмиёнагии асрҳои XVI—XVIII парокандагии феодалй, чангу низоъҳои тӯлонӣ хос буданд. Ҷангҳои дохиливу хориҷӣ боиси харобшавии системаҳои обёрикунӣ, пастравии зироаткорӣ гардида, баъзан вилоятҳо батамом ғорат мешуданд. Ба синфҳо ҷудошавии ҷамъият пурзӯр мегардид, деҳқонону косибони истисморшаванда ба заминдорони феодал, хону амалдорони онҳо, низомиёну рӯҳониён муқобилият нишон медоданд. Деҳқонон — тоҷикону ӯзбекҳо, ки дар заминҳои давлативу хусусӣ заҳмат мекашиданд, ба амалдорону бойҳо андозу хирочҳои миёншикани ҳархела месупориданд, доимо қарздор буда, торафт бештар хонасалоту қашшоқ мешуданд. Корҳои мухталифи иҷборӣ: сохтмони қасрҳо, системаи обёрикунӣ, роҳсозӣ маъмул буданд. Рентаи феодалӣ махлут буд: коркардадиҳй ва пулӣ. Вазъияти деҳқонони чоряккор, ки барои қисми ночизи ҳосил дар замини бойҳо кор мекарданд, алалхусус вазнин буд. Ғуломдорӣ низ чой дошта, он танҳо баъди ба Русия ҳамроҳ карда шудан бекор мегардад. Зулму ситами бераҳмона, андозҳои вазнин боиси шӯришу исёнҳо (соли 1758 дар Бухоро, аввали асри Х1Х дар Истаравшан, [[Хуҷанд]] ва дигар чойҳо) мегардиданд. Таъсири пурзӯри рӯҳониёни иртиҷоъпараст ба ҳамаи ҷабҳаҳои ҳаёти халқ ба инкишофу тараққии илму санъат таъсири манфӣ мерасонд, маданияти ин давра рӯ ба таназзул оварда буд. Рақобати Англияву Русия барои вусъату ривоқ додани бозори фурӯш ба [[Русия]] ҳамроҳ карда шудани Осиёи Миёнаро тезонид. Соли 1868 мувофиқи шартномаи байни Русияву Бухоро қисми зиёди қаламрави аморат ба ҳайати генерал — губернатории Туркистон дохил карда шуд. Амир аз ҳуқуқи муносибати мустақилона бо давлатҳои хориҷй маҳрум гардид. [[Аморати Бухоро]] акнун бо заминҳои маҳдудгаштааш чун мулки тобею вобастаи Русия вуҷуд дошт. Қисми шимолии Тоҷикистони ҳозира ба Русия дертар ҳамроҳ карда мешавад. Ҳамон вақт пас аз фурӯ нишондани шӯриши зиддифеодалии солҳои 1873—1876 дар Қӯқанд заминҳои он ба [[вилояти Фарғона]] дар ҳайати генерал — губернатории Туркистон ҳамроҳ карда шуд. Соли 1886 дар Бухоро агентии сиёсии императории Русия ташкил мегардад. Соли 1895 бо муоҳидаи байни Русияву Англия сарҳади аморати Бухоро бо [[Афғонистон]] қад-қади дарёи Панҷ дар Бадахшон муқаррар гардид. Қисмҳои ҷанубу шарқӣ ва марказии Тоҷикистони ҳозира — Бухорои шарқӣ ва Помири ғарбӣ дар ҳайати аморати Бухоро боқӣ монда, соҳили чапи Дарвоз, қисмҳои соҳили чапи Вахон, [[Ишкошим]], [[Шуғнон]], [[Рӯшон]] ба Афғонистон гузаштанд. Ҳамроҳшавӣ ба Русия ҳам барои тоҷикон ва ҳам барои халқҳои дигари Осиёи Миёна аҳамияти калони мусбӣ дошт, чангу низоъҳои байнихудӣ барҳам хӯрданд, раванди таназзули хоҷагии натуралии феодалӣ ва инкишофи унсурҳои муносибатҳои капиталистӣ оғоз ёфт. Тақвияти муносибатҳои иқтисодӣ, сиёсию маданӣ бо Русия ба инкишофи иттифоқи халқи заҳматкаши тоҷикон ва русҳо, ҳамчунин дигар халқҳои Русия, тавлиди синфи коргари тоҷик, шиносо шудани тоҷикон бо маданияти пешқадами инқилобию демократӣ мусоидат намуд. Айни замон тоҷикон, чун дигар халқҳои [[Осиёи Марказӣ]] зери зулму истибдоди дукарата монданд. Акнун онҳоро ҳам истисморгарони худӣ ва ҳам ҳокимияти мутлақи шоҳ бо системаи истисмори ичтимоиву иқтисодии халқҳои гӯшаву канори Русия азобу шиканча медод. Тоҷикон дар ҳаракати миллии озодихоҳона иштирок доштанд. Шӯришҳои охири асри Х1Х дар Ӯротеппа (соли 1875), уезди Хӯҷанд (соли 1880), як қатор уездҳои Фарғона далели онанд. Деҳқонони аморати Бухоро низ зуд-зуд ба муқобили амир ва ҳокимони маҳаллӣ сар мебардоштанд. Шӯриши соли [[1885]] дар [[Балҷувон]] таҳти [[Шӯриши Восеъ|сарварии Восеъ]] аз чунин ошубҳои деҳқонӣ ба ҳисоб меравад. == Ҳокимяти шӯравӣ дар Тоҷикистон == {{асосӣ|Инқилоб дар Бухоро |ҶМШС Туркистон|ҶХШС Бухоро}} [[Инқилоб дар Бухоро| Инқилоб ба аморати Бухоро]] якҷоя бо Артиши Сурх омада, ҳукумати [[аморати Бухоро|амири Бухороро]] сарнагун сохт ва соли 1920 [[Ҷумҳурии Халқии Шӯравии Бухоро]] ташкил шуд. Солҳои 1918—1926 дар гӯшаву канори Осиёи Миёна ҷанги гражданӣ мерафт. Соли 1924 [[Ҷумҳурии Мухтори Шӯравии Сотсиалистии Тоҷикистон]] дар ҳайати [[ҶШС Ӯзбекистон]] ташкил ёфт. Ба қаламрави ҷумҳурӣ 12 кенти кишвари Туркистон, [[Бухорои Шарқӣ]] ва як қисми Помир дохил гардиданд. Маркази асосии сиёсию маданӣ — шаҳрҳои [[Бухоро]] ва [[Самарқанд]] дар дохили қаламрави [[ҶШС Ӯзбекистон]] монданд. Воқеаҳое, ки дар тӯли асри XX дар ҳаёти сиёсии миллати тоҷик рух доданд, барҳақ инқилобӣ буданд ва халқи моро аз зулму асорат, ақибмондагии феодалӣ бароварда, ба олами тамаддун пайвастанд ва билохира Тоҷикистони соҳибистиқлол ва аъзои комилҳуқуқи ҷомеаи башариро дар соли 1991 ба бор оварданд. Поягузории давлатдории миллии халқи тоҷик дар солҳои 20-ум ва 30-юми асри сипаригашта сурат гирифт. Ин солҳо дар ҳақиқат солҳои тақдирсоз буданд. Аз рӯи хусусияташон воқеоти сиёсии ин давраро метавон ба се қисм ҷудо намуд: а) солҳои 1917-1924 – давраи пайдоиши заминаҳо барои таъсиси сохти нави давлатдории миллӣ; б) солҳои 1924-1929 – давраи ибтидои ташаккули давлатдорӣ ё худ мухторият; в) 1929-1936 – таъсиси ҷумҳурии мустақил дар ҳайати ИҶШС ва идомаи бунёди сохторҳои давлатӣ. Заминаҳои таъсиси давлатдории миллӣ дар Тоҷикистон бо пайдо шудани аввалин органҳои идораи шӯравӣ – кумитаҳои инқилобӣ ба вучуд омада буданд. Ҳанӯз моҳҳои ноябр-декабри соли 1917 дар навоҳии шимоли Тоҷикистон аввалин кумитаҳои инқилобӣ ташкил гаштанд, ки барои таъсиси Шӯроҳо – органҳои демократии ҳокимияти шӯравӣ шароит фароҳам оварданд. Баъдтар чунин сохторҳо дар ҳудуди Помир ва Бухорои Шарқӣ низ таъсис ёфтанд, ки тавассути фаъолияти онҳо аҳолии маҳаллӣ бо тарзи нави идоракунии ҷомеа ошно гаштанд. Дар давоми солҳои 1920-1924 дар ҳудуди имрӯзаи ҷумҳурӣ ғайр аз ''кумитаҳои инқилобӣ'' инчунин шӯроҳо (дар шимоли ҷумҳурӣ), ''Сегонаи ҳарбӣ-сиёсӣ'' (дар Помир), ''Комиссияи фавқуллодаи диктатории ҶХШБ'' доир ба Бухорои Шарқӣ, намояндагони махсуси хукумати Бухоро дар Бухорои Шарқӣ, ''КИМ-и Бухорои Шарқӣ'' (дар ҷанубу маркази Тоҷикистон) ва амсоли инҳо органҳои маҳаллии идораи [[ҶМШС Туркистон]] (аз 30 апрели соли 1918 то 27 октябри соли 1924) ва [[Ҷумҳурии Мухтори Шӯравии Сотсиалистии Тоҷикистон|ҶХШС Бухоро]] (аз 2 сентябри соли 1920 то 27 октябри соли 1924) амал мекарданд. Дар соли 1924 [[ҶМШС Туркистон|Ҷумҳурии Шӯравии Сотсиалистии Туркистон]] дар натиҷаи ҷараёни тақсимоти миллӣ-давлатӣ ба [[ҶШС Ӯзбекистон]] ва [[ҶШС Туркманистон]] тақсим шуд, ки онҳо ба набати худ ба ҳайати [[ИҶШС]] дохил шуда буданд ва дар натиҷа Ҷумҳурии Шӯравии Сотсиалистии Туркистон аз байн рафт. Дар шаклҳои гуногун таъсис гаштани органҳои идора аз он шаҳодат медоданд, ки аз як тараф вазъияти ҳарбӣ-сиёсӣ муташанниҷ буд, аз тарафи дигар минтақа аз нигоҳи иҷтимоӣ-иктисодӣ ва фарҳангӣ низ дар як поя набуд. Таъсиси органҳои зикршуда имкон доданд, ки намояндагони мардуми маҳаллӣ ба он фаро гирифта шуда, аз намудҳои нави идоракунии ҷомеа огоҳ гарданд. Маҳз фаъолият дар ҳайати кумитаҳои инқилобӣ ба як қатор ҷавонони маҳаллӣ имкон дод, ки минбаъд то дараҷаи ходимони намоёни давлатӣ ва ҷамъиятӣ сабзида расанд. Аксарияти кадрҳои роҳбарикунандаи Тоҷикистони нимаи дуюми солҳои 20 ва солҳои 30 аз мактаби кумитаҳои инқилобӣ гузашта буданд. Аз ҷумла, дар солҳои гуногун [[Чинор Имомов]] раисии кумитаи инқилобии шаҳри Ӯротеппа, [[Шириншо Шотемур]] раисии кумитаи инқилобии Помири ғарбӣ, [[Абдуқодир Мухиддинов]] раисии кумитаи инқилобии Умумибухороиро ба уҳда доштанд. [[Нусратулло Махсум]] дар кумитаҳои инқилобии вилояти Ғарм фаъолият намуда, то дараҷаи раисии он расид ва баъдтар раисии комиссияи фавқулодаи диктаториро низ ба уҳда дошт. Маҳз дар ҳамин солҳо сиёсатмадорони оянда малакаи кори идоракунии ҷомеаро азхуд мекунанд ва дар ҷараёни пурталотуми муборизаҳои сиёсӣ обутоб ёфта, барои амалӣ сохтани орзуи деринаи миллати хеш қаҳрамониҳо мекунанд. == [[Республикаи Советии Социалистии Тоҷикистон|Ҷумҳурии Шӯравии Сотсиалистии Тоҷикистон]] == Ҷумхуриҳои навташкилёфта, аз ҷумла [[Ҷумҳурии Шӯравии Сотсиалистии Тоҷикистон]] (аз соли 1929) аз рӯи намунаҳои умумииттифоқӣ идора мешуданд, Айни замон бисёр анъанаҳои халқҳои мухталиф ба инобат гирифта намешуданд. Асосҳои нави саноатӣ гузошта шуданд, коллективонӣ анҷом ёфта, боиси аз байн рафтани деҳқонони мустақил гардид. Дар натичаи гузаронидани маъракаи маҳви бесаводӣ (солҳои 1926—1936) саводнокии мардум соли 1937 ба 72 фоиз расид. Маъракаи «Ҳуҷум (озодшавии занон)» оғоз гардида, системаи советии нигаҳдории тандурустӣ инкишоф меёфт. Тоҷикистон комилан ба комплекси умумииттифоқии хоҷагии халқ ҳамроҳ шуда, пурра тобеи Марказ(СССР) гардид. Дар давраи мавҷудияти [[Ҷумҳурии Шӯравии Сотсиалистии Тоҷикистон]] (солҳои 1924—1991) халки тоҷик аз нав тамаддуну фарҳанг ва забони форсӣ-тоҷикиро дар қаламрави хеш эҳё намуд. Сутуни ояндаи давлатдории соҳибистиқлоли Тоҷикистон гузошта шуд. Дар маънавиёти мардуми кишвар тағӣироти нав ба амал омад. Айни замон бисёр анъанаҳои халқҳои мухталифи Осиёи Марказӣ, аз ҷумла тоҷикон дар замони ҳукуматдории шуравӣ ба инобат гирифта намешуданд. Дар [[Тоҷикистон]] идеологияи коммунистӣ ҳукумрон гардида, дини ислом ба зери таъқиб қарор гирифта буд, Қисми мардуми кишвар тартибу низоми шуравиро рад намуда бо Ҳукумати шуравӣ ҷангиданд (ҷанги шаҳрвандии соли 1918—1924). Аммо ба мақсад нарасида Ватани бобоияшонро тарк намуданд. Дар солҳои 30-40 асри XX асосҳои нави истеҳсолоти саноатӣ дар [[Ҷумҳурии Шӯравии Сотсиалистии Тоҷикистон]] гузошта шуданд. Дар деҳот коллективонии хоҷагидории деҳқонӣ анҷом ёфта, боиси аз байн рафтани деҳқонони мустақил гардид. Инқилоби маданӣ ба ҳаёти тоҷикон мактабҳои навъи шуравӣ (мактаби маҳви бесаводии калонсолон, кудакистон, мактаби миёнаи наврасон, мактаб-интернат, омӯзишгоҳи касбӣ, мактаби олӣ) муассисаҳои илмиву фарҳангӣ (театр, китобхона, клуб, чойхонаи сурх — қироатхона, осорхона, боғи истироҳат, кинотеатр, варзишгоҳ)- ро ворид намуд. Иқтисодиёти [[Ҷумҳурии Шӯравии Сотсиалистии Тоҷикистон]] комилан ба комплекси ягонаи умумииттифоқии хоҷагии халқ ҳамроҳ шуда, пурра тобеи Марказ (Иттиҳоди Шӯравӣ) гардид. Солҳои 50-80 асри XX баъд аз ба сари давлат таъйин гардидани сарварони таҳҷойи ба монанди Б. Ғафуров, Т. Улҷабоев, Ҷ. Расулов ва Қ. Махкамов иқтисодиёти [[Тоҷикистон]] рушд меёфт. Тоҷикистон ба мамлакати хоҷагидориаш индустриалӣ — аграрӣ мубаддал гардид, фарҳангу санъатӣ миллӣ эҳё шуд. Сатҳи зиндагии мардум беҳтар мегардид. Вале, бо вуҷуди он, ҶШС Тоҷикистон нисбат ба дигар ҷумҳуриҳои шӯравӣ аз ҷиҳати таъмини манзили истиқомат, музди миёнаи маош, муассисаҳои илмӣ, маориф, фарҳанг, шумораи бекорон ва диг. дар ҷойи охирон қарор дошт. Иқтисодиёти [[Ҷумҳурии Шӯравии Сотсиалистии Тоҷикистон]] асосан барои таъмини корхонаҳои марказии Иттиҳоди Шӯравӣ бо ашёи хом (неруи барқ, пахта, канданиҳои фоиданок, уран ва диг.) нигаронида шуда буд. [[24 августи соли 1990]] ичлосияи дуюми Шӯрои Олии ҶШС Тоҷикистон, Эъломияи истиқлоли [[Ҷумҳурии Шӯравии Сотсиалистии Тоҷикистон]] дар ҳайати Иттиҳоди Шӯравӣ (ИҶШС) қабул намуд. Вале ин амал танҳо қадами аввалини эълон намудани истиқлоли Тоҷикистон дар ҳайати Иттиҳоди Шӯравӣ буд. == Ҷумҳурии Тоҷикистон дар давраи истиқлол == {{асосӣ|Таърихи Ҷумҳурии Тоҷикистон}} Пас аз бебарор анчомидани «табадуллот»-и 19-21 августи соли [[1991]] дар Москва, аз [[24 август]]и соли [[1991]] дар [[Душанбе]] гирдиҳамоии ҳизбу ҳаракатҳои мухолифин бо талаботҳои ба истеъфо баровардани Ҳукумати [[Ҷумҳурии Тоҷикистон]] бо сарварии Президент [[Қаҳҳор Махкамов]], боздоштани фаъолияти [[Ҳизби коммунистии Тоҷикистон]] ва эълон намудани истиқлоли давлатии [[Ҷумҳурии Тоҷикистон]] баргузор гардид. [[9 сентябр]]и соли [[1991]] иҷлосияи ғайринавбатии Шӯрои Олии [[Тоҷикистон|Ҷумҳурии Тоҷикистон]] «Дар бораи истиқилияти давлатии [[Тоҷикистон|Ҷумҳурии Тоҷикистон]]» Изҳорот ва қарор қабул намуд. [[Ҷумҳурии Тоҷикистон]] ҳамчун давлати сохибихтиёр, демократӣ, ҳуқуқбунёд, дунявӣ ва ягона [[9 сентябр]]и соли [[1991]] арзи вуҷуд кардааст. Бо парокандашавии Иттиҳоди Шӯравӣ муборизаи дурудароз барои ҳокимят оғоз ёфт. Тақобули шахсони баргузидаи куҳнаи шӯравӣ ва иттиҳоди мухолифини исломиҳо, зиёиёни миллатчӣ ва доираҳои тиҷоратию соҳибкорӣ ба муборизаи гурӯҳҳои минтақавию маҳаллӣ барои ҳокимят табдил ёфт. Аз ҷониби азҳоби ба ҳукумат мухолифи сиёсӣ эътироф нашудани [[Қаҳҳор Махкамов]] ҳамчун Президенти ҶТ (аз [[29 ноябр]]и [[соли 1990]]), паи ҳам иваз шудани раисони Шӯрои Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон (Қ. Аслонов, С. Кенҷаев, А. Искандаров) мақомоти кишварро водор сохтанд, ки зери фишори тазоҳуркунандагони мухолифин ва барои ба эътидол овардани вазъи сиёсӣ интихоботи умумихалқии [[Президенти Тоҷикистон]]ро баргузор намоянд. Маъракаи интихобот ба зиддиятҳои нави сиёсию идеологӣ, мазҳабию маҳалгароӣ ва қавмию инфиродӣ боис гардид. Вазъи иҷтимоию иқтисодии ҷумҳурӣ рӯз ба рӯз бад мегардид. Пас аз ба вазифаи [[Президенти Тоҷикистон]] интихоб гардидани [[Раҳмон Набиев]] (58,8 % овозҳо) нерӯи мухолифин бо баҳонаҳои гуногун фаъолияти ҳукумати навро сарзаниш менамуданд. Соли [[1992]] аз моҳи март то ибтидои май тазоҳуроти пай дар пайи ҳизбу ҳаракатҳои ба ҳукумат мухолифин ва ҷонибдорони ҳукумат дар шаҳру ноҳияҳои Тоҷикистон, махсусан Душанбе ба фалаҷ шудани мақомоти иҷроия ва қонунгузории марказӣ ва маҳаллӣ сабаб шуд. {{main| Ҷанги шаҳрвандии Тоҷикистон}} [[Ҷанги шаҳрвандӣ|Ҷанги шаҳрвандии Тоҷикистон]] дар моҳҳои май — июни 1992 оғоз ёфт. Аз ҳамин давра эътиборан ва то ба имзо расидани созишнома дар бораи оташбас охири соли 1994 низоъҳои мусаллаҳона гоҳ-гоҳ ба вуқӯъ мепайвастанд, алалхусус дар ҷануби [[Тоҷикистон]]. [[5 май]]и с. [[1992]] — [[27 июн]]и с. [[1997]] — [[Ҷанги шаҳрвандии Тоҷикистон|ҷанги шаҳрвандӣ]] дар Ҷумҳурии Тоҷикистон давом кард. Зарари иқтисодии ин ҷанг зиёда аз 10 миллиард доллари амрикоиро ташкил дод. [[27 июн]]и с. [[1997]] баъди 8 даври гуфушуниди (с.1994-1997) байни тоҷикон (байни ҳукумати ҷумҳурӣ ва тарафи мухолифин), дар шаҳри Москва, аз ҷониби Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон [[Эмомалӣ Раҳмон]]ов ва сарвари мухолифини тоҷик [[Сайид Абдуллоҳи Нурӣ|Саид Абдуллои Нурӣ]] [[«Созишномаи умумии истиқрори сулҳ ва ризоияти миллӣ дар Тоҷикистон»]] имзо гардид. Аз [[4 июн]]и соли [[1997]] — 1 апрели соли [[2000]] [[Комиссияи Оштии Миллӣ]] фаъолият намудааст. Дар КОМ 26 нафар (13 нафар аз ҷониби ҳукумати ҷумҳурӣ ва 13 нафар аз мухолифини тоҷик) аъзо буданд. Комиссия санадҳои Созишномаи умумии сулҳ аз 27 июни соли 1997- ро амалӣ карда буд. [[6 ноябр]]и соли [[1994]] дар натиҷаи райпурсии умумихалқӣ [[Сарқонуни Тоҷикистон|Конститутси Ҷумхурии Тоҷикистон]] қабул гардид. [[26 сентябр]]и соли [[1999]] ва 22 июни соли [[2003]] ба он тағийроту иловаҳо ворид карда шуд. [[6 ноябр]]и соли [[1994]] [[Эмомалии Раҳмон|Эмомалӣ Раҳмонов]] [[Президенти Тоҷикистон|Президенти]] [[Тоҷикистон|Ҷумҳурии Тоҷикистон]]интихоб шуд. Пас аз се моҳ, моҳи феврали[[1995|соли 1995]] интихобот ба Маҷлиси Олӣ (парламент) барпо гардид [[6 ноябр]] соли [[1999]], [[6 ноябр]] соли [[2006]] — Интихоби такрории умумихалқии [[Эмомалии Раҳмон]]ов ба сифати [[Президенти Тоҷикистон]] шуда гузаштааст. 27 феврали соли [[2000]] рӯзи баргузории интихобот ба [[Маҷлиси намояндагони Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон|Маҷлиси Намояндагон]] ва 23 марти соли [[2000]] — интихобот ба [[Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон|Маҷлиси Миллии]] [[Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон|Маҷлиси Олии]] Ҷумҳурии Тоҷикистон буданд. Дар Ҷумҳурии Тоҷикистон аввалин маротиба парламенти касбӣ ташкил ёфт. Ҳукумати Тоҷикистон минбаъд ба амалӣ сохтани барномаи ислоҳоти иқтисодӣ барои солҳои 1995—2004 ва барномаҳои дигар шурӯъ намуд. Барои аз хатари гуруснагӣ эмин доштани аҳолӣ ва бо озуқа таъмин намудани бозори дохилӣ Фармонҳои Президент [[Эмомалии Раҳмон|Эмомалӣ Раҳмонов]] аз 9 октябри соли 1995 «Дар бораи 50 000 га замин ҷудо намудан барои хоҷагии назди ҳавлигӣ» ва 1 декабри соли 1997 иловатан ҷудо намудани боз 25 000 га замин аҳамияти калон дошта буд. Дар натиҷаи ислоҳотҳои иқтисодии дар ҷумҳурӣ амалӣ гардида муносибатҳои нави иқтисоди бозорӣ, ки асоси онро моликияти хусусӣ, ҷамъиятҳои саҳомӣ, хоҷагиҳои деҳқонӣ ва инфиродӣ ташкил медоданд, ҷорӣ шуда истодаанд. Дар ибтидои асри XXI барномаҳои рушди стратегии кишвар муайян шудаанд: '''Истиқлоли озуқаворӣ, амнияти энергетикӣ ва раҳоёбӣ аз бунбасти коммуникатсионӣ — ҳадафҳои стратегии сиёсати дохилии Ҷумҳурии Тоҷикистон мебошанд'''. == Ҳафриётҳо == [[Акс:National Museum of Tajikistan 2.JPG|thumb|Осорхонаи миллии Тоҷикистон]] Ачдодони тоҷикон аз қадимулайём дар сарзамини ҳозираи [[Тоҷикистон]] ва дигар ҷумҳуриҳои [[Осиёи Миёна]] сукунат доштанд. Соли 1980 дар вилояти Кӯлоб, наздикии [[Ховалинг]] ҳангоми ҳафриёти археологӣ бозёфтҳое ба даст омаданд, ки далели ҳанӯз ним миллион сол пеш дар замини Тоҷикистон зиндагӣ кардани одамони ибтидой буданд. Дар кӯҳсори Тоҷикистон ёдгориҳои давраи мезолит ва неолит ёфт шуданд. Ду қабати поёнии мадании бошишгоҳи Тутқавул, наздикии [[Норак]] (ҳазораҳои Х-VII то мелод) ба давраи мезолит мансубанд. Ҳанӯз дар асри санг маскуншавии баландкӯҳҳо, аз ҷумла Помир оғоз мегардад. Дар Помири шарқӣ дар баландии 4200 метр аз сатҳи баҳр қароргоҳи шикорчиёни кӯчманчй — Ошхона ифтитоҳ гардид. Дар мағораи Шахта тасвирҳои рӯисангии мансуб ба неолити ибтидой ёфт шуданд. Дар онҳо ҳайвоноти тирхӯрда ва шикорчиён тасвир шудаанд. Барои кӯҳсор ва доманакӯҳҳои Тоҷикистон маданияти давраи неолит хос буд, ки он [[Маданияти Ҳисор]] номида шудааст. Намояндагони ин маданият, ба ақидаи баъзе олимон, бо чорводорию зироаткорӣ машғул буданд. Айни замон шикор дар хоҷагии онҳо нақши калон мебозид. Дар маҳалли биёбонии Қайроққум, шимоли Тоҷикистон боқимондаҳои сершумори қароргоҳҳои аҳди биринчй таҳқиқ шуданд. Аксари онҳо ба охири ҳазораи III ва аввали ҳазораи II то аз мелод мансубанд. Намояндагони маданияти қайроққуми аҳди биринчй асосан бо чорводорӣ машғул буданд, вале айни замон аз зироату кори маъдан — пӯлодгудозию кулолӣ низ огоҳй доштанд. Дар ҷануби Тоҷикистон, дар поёноби дарёи қизилсу, Вахш ва Кофарниҳон маданияти дигар, маданияти бишкентии аҳди биринчй бо зироаткорй, қароргоҳҳои мустаҳкам, дарачаи баланди истеҳсоли сафолот вусъат ёфта буд. Ин маданият ба ёдгориҳои аҳди биринчии Туркманистониҷанубӣ ва Осиёи ҷанубу ғарбӣ наздик аст. Дар нимаи аввали ҳазораи I то мелод ачдодони тоҷикони ҳозира — бохтариҳову суғдиён аҳолии асосии давлатҳои қадимтарини ғуломдории Осиёи Миёна — Бохтар ва Суғд буданд. Бохтар қисмҳои марказӣ, ҷанубй ва шарқии Тоҷикистони ҳозира (ҷануб ва ҷанубу шарқтар аз қаторкӯҳҳои Ҳисор) ва [[Суғд]] — ҳавзаи Зарафшон, Қашқадарё ва музофоти шимолии қаторкӯҳҳои Ҳисорро фаро мегирифтанд. Аҳолии қадимаи [[водии Фарғона]] (музофоти Даван), ҳамчунин қабилаҳои сершумори кӯчманчй ва нимкӯчманчии сакоиҳо — сокинони Помир, Тиёншон ва Сирдарё ачдодони тоҷикон буданд. Забони ин кавмҳо ба шохаи шарқии гурӯҳи забонҳои эронӣ тааллуқ дошта, аз забони тоҷикии дертар ташаккулёфта фарқ мекарданд. Дар асри VI пеш аз мелод шоҳ Куруш Бохтар ва Суғдро забт намуда, онҳо ба давлати форси ҳахоманишиён дохил мегарданд. Дар асри VI пеш аз мелод онҳо як қисми давлати [[Искандари Мақдунӣ]] шуда, аз асри III пеш аз мелод ба давлати ворисони ӯ — салчуқиҳо дохил мегарданд. Баъдтар аз он салтанати Юнону Бохтар чудо мешавад. Миёнаҳои асри II пеш аз мелод дар натичаи муборизаи озодихоҳонаи бохтариҳову суғдиён ҳокимияти мақдуниҳо дар [[Юнону Бохтар]] сарнагун мешавад. Тохариҳои ба Бохтар якчоя бо қабилаҳои массагетҳову сакҳо омада дар озодкунии мамлакат ва ҳаёти минбаъдаи сиёсӣ нақши калон бозиданд. Аз асри IV сар карда Бохтар Тохаристон номида мешуд. Тохариҳо чун чузъи асосӣ ба халқияти нав ташаккул ёфтаистодаи тоҷикон дохил мегарданд. Сипас [[Тохаристон]] якчоя бо қисми зиёди Осиёи Миёна, қаламрави Афғонистони ҳозира ва Ҳиндустони шимолӣ дар ҳайати давлати бузург бо сарварии сулолаи кӯшониён буд. Ин замони нашъунамои иқтисодиёту маданият, ривочёбии алоқаҳо бо Аврупои шарқӣ, Рум, Чин ба ҳисоб меравад. Ёдгориҳои бостоншиносии замони кӯшониён пайвастани санъати осиёмиёнагӣ, юнонӣ ва ҳиндиро инъикос менамоянд. Фарханги модди ва маънави Дар '''[[Феҳристи мероси фарҳангии умумибашарии ЮНЕСКО]] дар [[Тоҷикистон]]''' 1 номгуй (дар соли [[2012]]) дар феҳристи асосӣ сабт шудааст.<ref name="td">{{citeweb|url=http://whc.unesco.org/en/statesparties/tj|title=Список объектов Всемирного наследия ЮНЕСКО в Таджикистане}}</ref>. Объекти номбаршуда аз рӯи 2 хусусият зикр ёфтааст.<ref>{{cite web|url=http://whc.unesco.org/en/criteria/|title=Критерии}}</ref> [[Саразм]] исботи мавҷуд будани робитаҳои тиҷоратӣ ва фарҳангии байни кӯчманчиёни чорводор ва зироаткрони [[Осиёи Марказӣ]] мебошад. Ёдгории давраи энеолити [[Саразм]] дар наздикии шаҳри [[Панҷакент]] ҷойгир аст. Ҳаёт дар маскангоҳ ба чор давра ҷудо гашта аз ҳазорсолаи IV — то ҳазорсолаи II то мелодро дарбар мегирад. Инчунин, боз 16 номгӯй ёдгориҳои таърихӣ — фарҳангии [[Тоҷикистон]] — ба '''[[Феҳристи мероси фарҳангии умумибашарии ЮНЕСКО]]''' дар соли [[2012]] ворид шудаанд. == Феҳрист == Дар таблитса объектҳо мувофиқи сабтшавии онҳо оварда шудаанд. {| class="wikitable sortable plainrowheaders" style="text-align:center" |- bgcolor="#cccccc" |+ '''[[Феҳристи мероси фарҳангии умумибашарии ЮНЕСКО]]''' ! width=3%|# ! width=15%|Суррат ! width=37% scope="col"|Номгузорӣ ! width=19% scope="col"|Ҷойгиршавӣ ! width=9% scope="col"|Ташаккули объект ! width=5% scope="col"|Соли ворид ба феҳрист ! width=6% scope="col"|№ ! width=6% scope="col"| Ёдгориҳои умумиҷаҳонӣ #Хусусият |- | '''1''' || |[[Саразм]],<br> {{lang-en|Proto-urban site of Sarazm<ref name="sarazm">{{cite web|url=http://whc.unesco.org/en/list/1141|title=Proto-urban site of Sarazm|lang=en}}</ref>}} <br> || Минтақа: [[Панҷакент]]|| — || [[2010]] || [http://whc.unesco.org/en/list/1141/ 1141] || ii, iii |} <br> {| class="wikitable sortable plainrowheaders" style="text-align:center" |- bgcolor="#cccccc" |+ '''Номзадҳо барои воирд намудан ба [[Феҳристи мероси фарҳангии умумибашарии ЮНЕСКО]] ''' ! width=3%|# ! width=15%|Суррат ! width=37% scope="col"|Номгузорӣ ! width=19% scope="col"|Ҷойгиршавӣ ! width=9% scope="col"|Ташаккули объект ! width=5% scope="col"|Соли ворид ба феҳрист ! width=6% scope="col"|№ ! width=6% scope="col"| Ёдгориҳои умумиҷаҳонӣ #Хусусият |- | '''1''' || ||Мақбараи Амир Ҳамза Ҳазрати Шоҳ, <br>{{lang-en|Mausoleum of "Amir Khamza Khasti Podshoh"<ref name="tenttj">{{cite web|url=http://whc.unesco.org/en/statesparties/tj/|title=Tentative List of Tadjikistan|lang=en}}</ref>}} <br> || Минтақа: [[ноҳияи Исфара]], деҳаи Чоркуҳ || — || [[1999]] || [http://whc.unesco.org/en/tentativelists/1378/ 1378] || |- | '''2''' || ||Маскани Тахти Сангин, <br>{{lang-en|The Site of Ancient Town of Takhti-Sangin}}<ref name="tenttj"/> <br> || Минтақа: [[вилояти Хатлон]] || — || [[1999]] || [http://whc.unesco.org/en/tentativelists/1379/ 1379] || |- | '''4''' || ||[[Мадрасаи Хоҷа Машҳад]] <br>{{lang-en|Mausoleum of "Khoja Mashkhad"}}<ref name="tenttj"/> || Минтақа: [[Ноҳияи Шаҳритус]], деҳаи Саед || - || [[1999]] || [http://whc.unesco.org/en/tentativelists/1381/ 1381] || |- | '''5''' || ||Дайри буддоии Аҷина-Теппа <br>{{lang-en|Buddhistic cloister of Ajina-Tepa}}<ref name="tenttj"/> || Минтақа: [[Қӯрғонтеппа]] || — || [[1999]] || [http://whc.unesco.org/en/tentativelists/1382/ 1382] || |- | '''6''' || ||Димнаи (Қасри ҳокимони) Хулбук <br>{{lang-en|Palace of the governor of Khulbuk}}<ref name="tenttj"/> || Минтақа: [[вилояти Хатлон]], деҳаи Қуррбоншаҳид || - || [[1999]] || [http://whc.unesco.org/en/tentativelists/1383/ 1383] || |- | '''7''' || ||Мақбараи Хоҷа Нақшрон <br>{{lang-en|Mausoleum of "Hodja Nashron"}}<ref name="tenttj"/> || Минтақа: [[Турсунзода]] || - || [[1999]] || [http://whc.unesco.org/en/tentativelists/1384/ 1384] || |- | '''8''' || ||Шаҳраки [[Панҷакент]]и қадим <br>{{lang-en|The Site of Ancient Town of Pyanjekent}}<ref name="tenttj"/> || Минтақа: Шаҳраки [[Панҷакент]]|| - || [[1999]] || [http://whc.unesco.org/en/tentativelists/1385/ 1385] || |- | '''9''' || ||[[Мақбараи Муҳаммад Башоро]] <br>{{lang-en|Mausoleum of "Mukhammad Bashoro"}}<ref name="tenttj"/> || Минтақа: деҳаи Мазори Шариф || - || [[1999]] || [http://whc.unesco.org/en/tentativelists/1386/ 1386] || |- | '''10''' || ||Шаҳри Шаҳристони қадим — [[Қаҳқаҳа]]) <br>{{lang-en|The Site of Ancient Town of Shahristan (Kahkakha)}}<ref name="tenttj"/> || Минтақа: [[Истаравшан]] || - || [[1999]] || [http://whc.unesco.org/en/tentativelists/1387/ 1387] || |- | '''11''' || || Боғи миллии [[Тоҷикистон]] <br>{{lang-en|Tajik National Park}}<ref name="tenttj"/> || Минтақа: [[Вилояти мухтори Кӯҳистони Бадахшон]], [[ноҳияи Тавилдара]], [[ноҳияи Ҷиргатол]] || [[1992]] || [[2006]] || [http://whc.unesco.org/en/tentativelists/2091/ 2091] || vii, viii, ix, x |- | '''12''' || || [[Кӯҳҳои Фон]] <br>{{lang-en|Fann mountains}}<ref name="tenttj"/> || Минтақа: қаторкӯҳи Ҳисор, қаторкӯҳи Заравшон || - || [[2006]] || [http://whc.unesco.org/en/tentativelists/2107/ 2107] || vii, x |- | '''13''' || || Мамнуъгоҳи [[Бешаи палангон]] <br>{{lang-en|Tigrovaya Balka}}<ref name="tenttj"/> || Минтақа: [[вилояти Хатлон]] || [[1938]] || [[2006]] || [http://whc.unesco.org/en/tentativelists/2108/ 2108] || ix, x |- | '''14''' |||| Мамнуъгоҳи Кусавлисай <br>{{lang-en|Zakaznik Kusavlisay}} || Минтақа: [[вилояти Суғд]] || [[1959]] || [[2006]] || [http://whc.unesco.org/en/tentativelists/2109/ 2109] || vii, x |- | '''15''' || || Мамнуъгоҳи [[Даштиҷум]] <br>{{lang-en|State reserve Dashti Djum}} || Минтақа: [[Вилояти мухтори Кӯҳистони Бадахшон]] || 1983 || 2006 || [http://whc.unesco.org/en/tentativelists/2110/ 2110] || vii, x |- | '''16''' || || Мамнуъгоҳи [[Зоркӯл]] <br>{{lang-en|Zorkul State Reserve}} || Минтақа: [[Вилояти мухтори Кӯҳистони Бадахшон]] || [[2000]] || [[2006]] || [http://whc.unesco.org/en/tentativelists/2111/ 2111] || vii, x |} == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * [https://web.archive.org/web/20220521231235/http://kmt.tj/?book_id=163 Гафуров Б. Г. Таджики. Древнейшая, древняя и средневековая история. — М.: Наука,1972. — 658 с.]; * [[Бобоҷон Ғафуров|Б. Ғафуров]]. Тоҷикон. Таърихи қадимтарин, қадим ва асри миёна. Китоби 1. — Душанбе, 1973; Китоби 2, Душанбе, 1985; * [[Бобоҷон Ғафуров|Б. Ғафуров]]. Тоҷикон. Таърихи қадимтарин, қадим, асри миёна ва давраи нав. Китоби 1,2. — Душанбе, 1998. — 870 с.; * [[Бобоҷон Ғафуров|Б. Ғафуров]]. Тоҷикон. Таърихи қадимтарин, қадим, асри миёна ва давраи нав. Китоби 1,2. — Душанбе, 2008. — 870 соли 1998, 2009; * Давлатдории тоҷикон дар асрҳои IX—XVI. Мураттиб ва муҳаққиқ: [[Нурмуҳаммад Амиршоҳӣ]]. — Душанбе, 1999; * История таджикского народа. Т. I—VI. — Душанбе, 1998—2011; * [[Аҳрор Мухторов|Мухторов А.]] Сомониён: Замон ва макон. — Душанбе, 1999; * [[Наршахӣ|Наршахӣ А.]] Таърихи Бухоро. — Душанбе, 1979; * [[Нӯъмон Неъматов|Неъматов Н. Н.]] Давлати Сомониён. — Душанбе, 1989; * [[Нӯъмон Неъматов|Неъматов Н. Н.]] Давлати тоҷикбунёди Сомониён. — Д., 1999; * [[Нӯъмон Неъматов|Неъматов Н. Н.]] Исмоили Сомонӣ: Тавсифи таърихию маънавии шахсият. — Хуҷанд, 2001; * Таърихи Табарӣ. Ҷилдҳои 1-2. — Теҳрон, 2001; * Ҳотамов Н. Б., Довудӣ Д., Муллоҷонов С., Исоматов М. Таърихи халқи тоҷик (Китоби дарсӣ). — Душанбе, 2011 ва 2015. == Пайнавиштҳои беруна == * [http://whc.unesco.org/en/statesparties/tj Официальный сайт ЮНЕСКО. Список объектов Всемирного наследия в Таджикистане] * [http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc_pictures/3182/ Словари и энциклопедии на Академике] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20130507121552/http://www.tajikinvest.tj/ru/index/index/pageId/177/ |date=2013-05-07 }} * [https://www.twirpx.com/file/2199073/ Ҳотамов Н., Довудӣ Д., Муллоҷонов С., Исоматов М. Таърихи халқи тоҷик. — Душанбе: 2011. — 584 с. (Файли формати ZIP)]{{Пайванди мурда|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{Cite web|url=https://www.tajik-gateway.org/wp/history/|title=История Таджикистана|author=|website=tajik-gateway.org|date=|publisher=|lang=ru|accessdate=2019-06-28|archivedate=2021-02-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210209055027/https://www.tajik-gateway.org/wp/history/}} * {{Cite web|url=http://www.hakikati-sugd.tj/index.php/politics/10025-mazor-va-zijoratgo-o-dar-ududi-um-ur|title=Мазор ва зиёратгоҳҳо дар ҳудуди ҷумҳурӣ|author=|website=www......j|date=|publisher=|lang=tg|accessdate=2020-01-16|archivedate=2021-01-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210124084553/http://hakikati-sugd.tj/index.php/politics/10025-mazor-va-zijoratgo-o-dar-ududi-um-ur}} * {{Cite web|url=https://tj.sputniknews.ru/culture/20190123/1028060666/Tajikistan-predlozhil-vklyuchit-spisok-unesco-pamyatnikov-istorii.html|title=Таджикистан предложил включить в список ЮНЕСКО 9 памятников истории|author=|website=www......j |date=|publisher= |lang=tg|accessdate=2020-01-16}} * [https://khovar.tj/2018/09/sajfullo-mullo-onov-doktori-ilmi-tarih-isti-loliyati-davlatii-to-ikistonro-peshvoi-millat-komil-gardondand/ Сайфулло Муллоҷон, доктори илми таърих: «Истиқлолияти давлатии Тоҷикистонро Пешвои миллат комил гардонданд»] * [https://asiaplus.news/tg/2024/10/15/sajfullo%d2%b3i-mullo%d2%b7on-bo-%d2%b3ama-kamu-kostash-tasisi-to%d2%b7ikistoni-sh%d3%afrav%d3%a3-%d2%b3odisai-buzurgi-tarihi-mo-ast/ Сайфуллоҳи Муллоҷон: Бо ҳама каму косташ таъсиси Тоҷикистони Шӯравӣ ҳодисаи бузурги таърихи мо аст] == Нигаред низ == * [[Тоҷикистон]] * [[Портал:Таърих]] * [https://khovar.tj/2018/09/sajfullo-mullo-onov-doktori-ilmi-tarih-isti-loliyati-davlatii-to-ikistonro-peshvoi-millat-komil-gardondand/ Сайфулло Муллоҷон, доктори илми таърих: «Истиқлолияти давлатии Тоҷикистонро Пешвои миллат комил гардонданд»] * [https://asiaplus.news/tg/2024/10/15/sajfullo%d2%b3i-mullo%d2%b7on-bo-%d2%b3ama-kamu-kostash-tasisi-to%d2%b7ikistoni-sh%d3%afrav%d3%a3-%d2%b3odisai-buzurgi-tarihi-mo-ast/ Сайфуллоҳи Муллоҷон: Бо ҳама каму косташ таъсиси Тоҷикистони Шӯравӣ ҳодисаи бузурги таърихи мо аст] {{Мавзуъҳои Тоҷикистон}} [[Гурӯҳ:Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Таърихи Тоҷикистон]] kfiiyp303u055u0rmwhe1wppemngv2n 0 14383 1491013 1484502 2026-10-23T19:58:26Z Zosya95 54344 1491013 wikitext text/x-wiki {{Таксон | image file = Ferula_gummosa_-_Köhler–s_Medizinal-Pflanzen-205.jpg | regnum = Рустаниҳо | latin = Ferula gummosa | wikispecies = Ferula gummosa | parent = Ferula | rang = Намуд | author = Boiss., 1856 | syn = {{bt|Ferula galbaniflua| Boiss.}} }} '''Бориҷа''' ({{lang-la|Ferula gummosa}}) — як навъ [[Рустаниҳои бисёрсола|гиёҳи бисёрсолаи]] худрӯй, мансуби [[чатргулон]]. == Тавсиф == Баландиаш то 1 метр. [[Барг]]и сермӯяки [[хокистарранг]], [[гул]]и майдаи заъфарон ва хӯшагули чатршакл дорад. Май — июн гулу мева мекунад. == Густариш == Бориҷа рустании монокарп аст, яъне, як бор гулу мева карда, баъд тамоман мехушкад. Танҳо дар алафзори минтақаи даштии Осиёи Марказӣ (Копетдоғи Туркманистон) мерӯяд; дар Эрон низ дучор меояд. == Корбурд == Зифти он (галбанум) дар тиб истифода мешавад. Решаи Бориҷа 2,8—3,8 дарсад равғани эфир ва то 24 дарсад зифт дорад. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Бориҷа|3|муаллиф= }} [[Гурӯҳ:Камолҳо]] 3rfisp1z9y7zdtgdoem7pf3i3ugyxzs 1491018 1491013 2026-10-23T20:28:06Z Zosya95 54344 1491018 wikitext text/x-wiki {{Таксон | image file = Ferula_gummosa_-_Köhler–s_Medizinal-Pflanzen-205.jpg | regnum = Рустаниҳо | latin = Ferula gummosa | wikispecies = Ferula gummosa | parent = Ferula | rang = Намуд | author = Boiss., 1856 | syn = {{bt|Ferula galbaniflua|Boiss. & Buhse}}<br />{{bt|Peucedanum galbanifluum|(Boiss. & Buhse) Baill.}} }} '''Бориҷа''' ({{lang-la|Ferula gummosa}}) — як намуди [[рустаниҳои бисёрсола|рустании бисёрсолаи]] алафӣ аз [[Оила (таксономия)|оилаи]] [[Чатргулон|чатргулон]] (Apiaceae). Ин рустании худрӯй асосан дар минтақаҳои кӯҳистонӣ ва даштҳои баландкӯҳи [[Эрон]] ва [[Туркманистон]] паҳн шудааст. Бориҷа аз рустаниҳои муҳими зифтдиҳанда ба шумор рафта, аз реша ва пояи он моддаи хушбӯйи табиие бо номи '''галбанум''' ҳосил мекунанд. Галбанум дар атриёт, саноати хушбӯйкунанда ва тибби халқӣ истифода мешавад.<ref name="POWO">[https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:842298-1 ''Ferula gummosa'' Boiss.] — Plants of the World Online, Royal Botanic Gardens, Kew.</ref><ref name="Mahboubi2016">Mahboubi, M. (2016). Ferula gummosa, a Traditional Medicine with Novel Applications. ''Dietary Supplements'', 13(6): 700–718. [https://doi.org/10.3109/19390211.2016.1157715 doi:10.3109/19390211.2016.1157715].</ref> Бориҷа маъмулан рустании [[монокарпӣ]] мебошад, яъне дар тӯли умраш танҳо як бор гул карда, баъди пухта расидани мева ва тухмҳо нобуд мешавад. Бо вуҷуди ин, дар баъзе ҷамъиятҳои табиии он шаклҳои нодири поликарпӣ, ки қобилияти такроран гул кардан доранд, низ ошкор шудаанд.<ref name="Ammarellou2017">Ammarellou, A. & Mozaffarian, V. (2017). The first report of polycarpic genotype in Galbanum (Ferula gummosa) populations. ''Iranian Journal of Botany'', 23(1): 48–55. [https://doi.org/10.22092/ijb.2017.109445.1149 doi:10.22092/ijb.2017.109445.1149].</ref> == Таснифот ва номгузорӣ == Намудро ботаники швейтсарӣ [[Эдмон Буасйе]] (Edmond Boissier) соли 1856 бо номи илмии ''Ferula gummosa'' тавсиф кардааст. Тавсифи нахустини он дар асари ''Diagnoses Plantarum Orientalium Novarum'', силсилаи дуюм, ҷилди 2, саҳифаи 92 нашр шудааст.<ref name="POWO"/> Дар адабиёти гиёҳшиносӣ барои ин намуд номҳои илмии дигар низ истифода шудаанд: * ''Ferula galbaniflua'' Boiss. & Buhse; * ''Peucedanum galbanifluum'' (Boiss. & Buhse) Baill.; * ''Ferula erubescens'' Boiss. — номи эҳтимолии муродиф, ки мақоми таксономии он пурра равшан нест. Пойгоҳи байналмилалии ''Plants of the World Online'' номи ''Ferula gummosa'' Boiss.-ро номи қабулшудаи илмии намуд мешуморад.<ref name="POWO"/> Номи «бориҷа» бо номи форсии «бариҷа» (باریجه) мувофиқат мекунад. Дар адабиёти байналмилалӣ моддаи зифтии ин рустанӣ бештар бо номи «галбанум» (''galbanum'') маълум аст.<ref name="Mahboubi2016"/> == Тавсиф == Бориҷа рустании алафии бисёрсола буда, дорои решаи ғафси меҳварӣ, баргҳои сербуриш ва пояи рости шохадор мебошад. Баландии пояи гулдори он маъмулан тақрибан 70–100 см буда, дар шароити мусоид метавонад аз ин ҳам баландтар шавад.<ref name="FloraUSSR">Шишкин Б. К. (муҳаррир). ''Флора СССР''. Ҷилди 17. Москва — Ленинград: Издательство Академии наук СССР, 1951. С. 90.</ref><ref name="Jalali2011">Jalali, H. T., Ebrahimian, Z. J., Evtuguin, D. V. & Pascoal Neto, C. (2011). Chemical composition of oleo-gum-resin from Ferula gummosa. ''Industrial Crops and Products'', 33(2): 549–553. [https://doi.org/10.1016/j.indcrop.2010.10.032 doi:10.1016/j.indcrop.2010.10.032].</ref> === Реша ва поя === Решаи бориҷа ғафс, гӯштдор ва меҳварӣ буда, ба қабатҳои амиқи хок нуфуз мекунад. Дар таҳқиқоти ҷамъиятҳои табиии ин намуд дар вилояти Занҷони Эрон дарозии решаҳо то 1–2 метр мушоҳида шудааст. Реша ҳамчун узви захираи моддаҳои ғизоӣ хизмат карда, барои зинда мондани рустанӣ дар давраи хушкӣ ва сармои мавсимӣ аҳамият дорад.<ref name="Ammarellou2017"/> Дар бофтаҳои реша ва поя маҷроҳои махсуси тарашшуҳӣ мавҷуданд, ки дар онҳо моддаҳои зифтӣ ва равғанҳои эфирӣ ҳосил ва ҷамъ мешаванд. Ҳангоми захмдор шудани бофтаҳо шираи ғафсу хушбӯй аз ин маҷроҳо берун мебарояд ва дар ҳаво тадриҷан сахт мегардад.<ref name="Jalali2011"/> Пояи гулдори бориҷа рост, устувонашакл ва сабзи равшан аст. Қисми болоии он шоха ронда, маҷмӯи нисбатан кушодаи тӯдагулҳоро ба вуҷуд меорад. Шохаҳо асосан борик буда, дар дарозии поя бо тартиби пайдарҳам ҷой мегиранд.<ref name="FloraUSSR"/> === Барг === Баргҳои бориҷа асосан дар қисми пояи рустанӣ ҷой гирифта, дар солҳои аввали ҳаёт тӯдаи наздирешагӣ ҳосил мекунанд. Паҳнаки баргҳо чандин маротиба пармонанд бурида шуда, аз ҳиссаҳои сершумори борик ва майда иборат аст. Ҳиссаҳои охирини онҳо одатан дарозрӯя ё хаттӣ буда, дарозиашон тақрибан 1–2 мм мебошад. Сатҳи баргҳо бо мӯякҳои кӯтоҳу зич пӯшида шуда, аз ин сабаб ранги сабзи хокистарӣ доранд.<ref name="FloraUSSR"/> Баргҳои наздирешагӣ нисбат ба баргҳои поягӣ калонтар мебошанд. Дар қисми болоии поя паҳнаки баргҳо хурд шуда, асосан ғилофҳои дарозрӯяи фарогири поя боқӣ мемонанд. === Гул ва тӯдагул === Гулҳои бориҷа майда, зарди равшан ва дар [[тӯдагул]]ҳои чатраки мураккаб ҷойгиранд. Ҳар як чатраки мураккаб аз якчанд чатракча иборат буда, гулҳои сершуморро дар бар мегирад. Чатракҳои марказӣ одатан 5–8 шуоъ дошта, баъзан шумораи шуоъҳояшон ба 15 мерасад. Қутри онҳо метавонад тақрибан 10 см бошад. Чатракҳои канорӣ нисбатан сода буда, аксар вақт аз ду шуоъ иборатанд. Ҳар як чатракча маъмулан 10–20 гул дорад.<ref name="FloraUSSR"/> Косабаргҳо хеле хурд буда, дандонаҳои секунҷашакл доранд. Гулбаргҳо зарди паст, ҳамвор ва дар қисми нӯг андаке фурӯрафтаанд. Сутунчаҳои тухмдон нисбатан дароз мебошанд. Гулкунии бориҷа вобаста ба шароити иқлимӣ, баландии маҳалли рӯиш ва давраи нашъунамо асосан дар баҳор ва аввали тобистон сурат мегирад. === Мева === Меваи бориҷа хушк, дарозрӯя ва аз ду қисми ҷудошаванда иборат аст. Чунин сохт барои бисёр намояндагони оилаи чатргулон хос мебошад. Ҳар яке аз ин қисмҳо '''ниммева''' ё '''мерикарп''' (''mericarp'') номида мешавад. Ниммеваҳои бориҷа зарди камранг, паҳну байзашакл буда, дар сатҳи онҳо қабурғаҳои борики дарозӣ мушоҳида мешаванд. Дарозии онҳо тақрибан 10–16 мм ва барашон то 8 мм мерасад.<ref name="FloraUSSR"/> Баъди пухта расидан мева ба ду ниммева ҷудо мешавад, ки ҳар кадом одатан як тухм дорад. == Паҳншавӣ ва муҳити зист == Бориҷа дар минтақаҳои кӯҳистонии Осиёи Марказӣ ва Осиёи Ҷанубу Ғарбӣ паҳн шудааст. Мувофиқи маълумоти ''Plants of the World Online'', ҳудуди табиии паҳншавии он [[Туркманистон]] ва қисматҳои шимолӣ ва марказии [[Эрон]]ро дар бар мегирад.<ref name="POWO"/> Дар Туркманистон ин намуд аз минтақаҳои кӯҳии [[Копетдоғ]] маълум аст. Дар Эрон бошад, он дар чарогоҳҳои кӯҳӣ ва нишебиҳои даштии баландкӯҳ, аз ҷумла дар минтақаҳои Албурз, Хуросон ва Занҷон, вомехӯрад.<ref name="Ammarellou2017"/> Бориҷа бештар дар нишебиҳои кушоди офтобрас, алафзорҳои кӯҳӣ ва мавзеъҳои дорои иқлими нисбатан хушк мерӯяд. Дар таҳқиқоти гузаронидашуда дар вилояти Занҷон ҷамъиятҳои табиии он асосан дар баландиҳои 2500–3000 метр аз сатҳи баҳр, дар нишебиҳои шимолӣ ва ғарбии кӯҳҳо, мушоҳида шудаанд.<ref name="Ammarellou2017"/> Дар ин мавзеъҳо миқдори боришоти солона тақрибан 300–400 мм буда, қисми зиёди он ба шакли барф меборад. Рушди баҳории рустанӣ бо намнок шудани хок баъди обшавии барф алоқаманд аст. == Давраи ҳаёт ва афзоиш == Бориҷа одатан рустании бисёрсолаи монокарпӣ мебошад. Дар солҳои аввали ҳаёт он асосан реша ва баргҳои наздирешагӣ ҳосил карда, моддаҳои захиравиро ҷамъ менамояд. Давраи рушди рӯишии он дар бисёр ҷамъиятҳои табиӣ тақрибан 5–7 сол давом мекунад. Дар ин муддат рустанӣ пояи гулдор ҳосил намекунад. Ҳангоми расидан ба давраи афзоиши ҷинсӣ пояи баланди гулдор пайдо шуда, рустанӣ гул мекунад, мева мебандад ва баъди пухта расидани тухмҳо одатан нобуд мешавад.<ref name="Ammarellou2017"/> === Шаклҳои поликарпӣ === Дар соли 2017 ботаникҳо Алӣ Аммореллу ва Валиуллоҳ Музаффариён бори аввал мавҷудияти генотипҳои поликарпии бориҷаро дар баъзе ҷамъиятҳои табиии Эрон гузориш доданд. Бар хилофи шаклҳои маъмулии монокарпӣ, ин рустаниҳо баъди як давраи афзоиши ҷинсӣ пурра нобуд намешуданд. Дар решаҳои онҳо навдаи иловагии меристемавӣ пайдо шуда, имкони рушди минбаъдаи рустаниро фароҳам меовард. Муҳаққиқон дар баъзе решаҳои чунин генотипҳо 10–15 муғҷаи паҳлуиро мушоҳида карданд. Ин хусусият метавонад барои афзоиши нашвӣ, парвариш ва ҳифзи захираҳои генетикии намуд аҳамияти илмӣ дошта бошад. Бо вуҷуди ин, шаклҳои поликарпӣ нодир буда, аксари фардҳои бориҷа ҳамчун рустаниҳои монокарпӣ инкишоф меёбанд.<ref name="Ammarellou2017"/> === Сабзиши тухм === Тухмҳои бориҷа дорои давраи оромии мураккаби морфофизиологӣ мебошанд. Ин ҳолат маънои онро дорад, ки барои сабзиши тухм ҳам инкишофи минбаъдаи ҷанини дохили тухм ва ҳам бартараф гардидани монеаҳои физиологӣ зарур аст. Таҳқиқоти соли 2019 нишон дод, ки ҷанини тухмҳои бориҷа ҳангоми пароканда шудани тухмҳо ҳанӯз пурра инкишоф наёфтааст. Барои сабзидан ҷанин бояд дар дохили тухм калон шавад. Дар шароити озмоишӣ барои бартараф кардани давраи оромӣ тақрибан 9 ҳафта нигоҳ доштани тухмҳо дар муҳити намноки сард, бо ҳарорати аз 10 °C пасттар, зарур буд. Ин равандро '''стратификатсияи сард''' меноманд.<ref name="Zardari2019">Zardari, S., Ghaderi-Far, F., Sadeghipour, H. R., Zeinali, E., Soltani, E. & Baskin, C. C. (2019). Deep and intermediate complex morphophysiological dormancy in seeds of Ferula gummosa (Apiaceae). ''Plant Species Biology'', 34(3): 85–94. [https://doi.org/10.1111/1442-1984.12238 doi:10.1111/1442-1984.12238].</ref> Ин хусусият ба тухмҳо имкон медиҳад, ки давраи сарди зимистонро сипарӣ намуда, ҳангоми фаро расидани шароити муносиби баҳорӣ сабзанд. == Таркиби кимиёвӣ == Бориҷа аз рустаниҳои дорои миқдори зиёди пайвастҳои хушбӯйи табиӣ мебошад. Муҳимтарин маҳсулоти он '''галбанум''' аст, ки аз омехтаи зифт, камед ва равғани эфир иборат мебошад. Дар адабиёти кимиёвӣ ин гуна омехта бо истилоҳи ''oleo-gum-resin'' маълум аст. Таркиби кимиёвии галбанум мураккаб буда, ба шароити рӯиш, синни рустанӣ, узви ҷамъоваришуда ва усули ҳосил кардани шира вобаста аст.<ref name="Jalali2011"/> === Зифт ва камед === Таҳқиқоти кимиёвии соли 2011, ки дар маҷаллаи ''Industrial Crops and Products'' нашр шудааст, нишон дод, ки тақрибан 67 дарсади массаи галбануми таҳқиқшуда аз моддаҳои дар этанол ҳалшаванда иборат буд. Дар таркиби ҳамин қисми ҳалшаванда се гурӯҳи асосии пайвастҳои [[терпен]]ӣ муайян карда шуданд: * '''Монотерпенҳо ва монотерпеноидҳо''' — тақрибан 15 дарсад; * '''Сесквитерпенҳо ва сесквитерпеноидҳо''' — тақрибан 30 дарсад; * '''Тритерпенҳо ва тритерпеноидҳо''' — тақрибан 55 дарсад. Аз миёни тритерпеноидҳо пайвасти '''β-амирин''' яке аз ҷузъҳои асосӣ мебошад. Тақрибан 25 дарсади массаи галбануми таҳқиқшуда дар этанол ҳал намешуд. Қисми асосии ин фраксия аз [[арабиногалактан]] — полисахариди мураккабе, ки бо сафедаҳо пайваст аст, иборат буд.<ref name="Jalali2011"/> === Равғани эфир === Равғани эфирии бориҷа омехтаи пайвастҳои зудбухоршаванда мебошад, ки ба рустанӣ ва зифти он бӯйи хос мебахшанд. Дар таркиби равғани эфирии узвҳои гуногуни бориҷа пайвастҳои зерин муайян шудаанд: * '''α-пинен''' ва '''β-пинен''' — аз гурӯҳи монотерпенҳо; * '''мирсен''' — монотерпени хушбӯй; * '''α-терпинеол''' — спирти терпенӣ; * '''гермакрен D''' — аз гурӯҳи сесквитерпенҳо; * '''α-эвдесмол''' — пайвасти сесквитерпеноидӣ. Таносуби ин моддаҳо дар реша, поя, барг ва гул яксон нест.<ref name="Najafabadi2017">Sobhani Najafabadi, A., Naghavi, M. R., Farahmand, H. & Abbasi, A. (2017). Transcriptome and metabolome analysis of Ferula gummosa Boiss. to reveal major biosynthetic pathways of galbanum compounds. ''Functional & Integrative Genomics'', 17(6): 725–737. [https://doi.org/10.1007/s10142-017-0567-7 doi:10.1007/s10142-017-0567-7].</ref> === Таҳқиқоти молекулавӣ === Дар соли 2017 муҳаққиқон бо истифода аз таҳлили метаболом ва транскриптоми бориҷа роҳҳои асосии биосинтези моддаҳои таркибии галбанумро омӯхтанд. Натиҷаҳо нишон доданд, ки дар намунаҳои таҳқиқшуда ҷамъшавии бештари моддаҳои зифтӣ дар реша ва равғани эфирӣ дар гул ба мушоҳида расидааст. Миқдори зифти ченшуда дар реша 13,99 мг/г ва равғани эфир дар гул 6,01 мг/г буд. Дар ҷараёни муқоисаи фаъолияти генҳо дар реша ва гул 1172 пайдарпаии генӣ бо фаъолияти фарқкунанда муайян гардид. Аз онҳо 934-то дар гул ва 238-то дар реша фаъолияти баландтар доштанд. Ин натиҷаҳо нишон медиҳанд, ки узвҳои гуногуни бориҷа дар ҳосил кардани моддаҳои таркибии галбанум нақшҳои гуногун доранд. Реша махсусан дар биосинтези баъзе тритерпенҳо, монотерпенҳо ва сесквитерпенҳо фаъол мебошад.<ref name="Najafabadi2017"/> == Галбанум ва усулҳои ҳосил кардани он == [[File:Goli Lo.jpg|thumb|Бориҷа дар давраи гулкунӣ.]] '''Галбанум''' — моддаи зифтии хушбӯйест, ки аз шираи реша ва пояи бориҷа ба даст меояд. Он одатан ранги зарди камранг, зарди сабзтоб ё қаҳваранг дошта, бӯйи тезу хоси рустанӣ дорад. Шираи бориҷа метавонад ҳангоми осеби табиии бофтаҳои рустанӣ ё буридани сунъии реша ва поя ҷорӣ шавад. Дар тамос бо ҳаво шира тадриҷан ғафс шуда, ба қатраҳо ё порчаҳои сахт табдил меёбад. Барои ҷамъоварии галбанум одатан қисми болоии решаро аз хок озод карда, дар сатҳи он буришҳои назоратшаванда мегузаронанд. Шираи хориҷшударо баъди ғафс шудан ҷамъ мекунанд.<ref name="Jalali2011"/> Миқдор ва сифати галбанум аз синну соли рустанӣ, шароити иқлимӣ, вақти ҷамъоварӣ ва дараҷаи осеб дидани реша вобаста мебошад. Буришҳои аз ҳад зиёд ва ҷамъоварии нодуруст метавонанд рустаниро заиф гардонда, ба нобудшавии фардҳои табиӣ оварда расонанд. == Аҳамият ва истифода == === Атриёт ва саноат === Галбанум яке аз маҳсулоти табиии хушбӯй буда, дар истеҳсоли атр ва дигар маводи хушбӯйкунанда истифода мешавад. Бӯйи хоси он аз омехтаи пайвастҳои терпенӣ, бахусус монотерпенҳо ва сесквитерпенҳо, пайдо мешавад. Дар атриёт галбанум барои ба вуҷуд овардани бӯйҳои сабзи рустанӣ, бӯйҳои зифтӣ ва таркибҳои мураккаби хушбӯй истифода мегардад.<ref name="Jalali2011"/> Илова бар ин, галбанум дар баъзе маҳсулоти косметикӣ, маводи хушбӯйкунандаи муҳит ва омехтаҳои бухур истифода мешавад. === Тибби анъанавӣ === Бориҷа ва галбануми он дар тибби анъанавии минтақаҳои Эрон ва Осиёи Ғарбӣ таърихи истифода доранд. Дар манбаъҳои тибби анъанавӣ галбанум барои сабук кардани ихтилоли ҳозима, кашиши мушакҳо, дард ва баъзе бемориҳои илтиҳобӣ тавсиф шудааст. Ба он инчунин таъсири оромбахш ва бодрон нисбат дода мешуд.<ref name="Mahboubi2016"/> Таҳқиқоти муосири озмоишгоҳӣ ва таҷрибаҳои ҳайвонот барои баъзе иқтибосҳо ва равғанҳои эфирии бориҷа фаъолияти зиддимикробӣ, зиддиилтиҳобӣ, зиддиспазмӣ ва таъсир ба системаи асабро нишон додаанд. Бо вуҷуди ин, аксари ин натиҷаҳо аз таҳқиқоти озмоишгоҳӣ ва ҳайвонот ба даст омадаанд. Далелҳои клиникии кофӣ барои тасдиқи самаранокӣ ва бехатарии истифодаи галбанум ҳамчун дору дар инсон ҳанӯз мавҷуд нестанд. Аз ин рӯ, истифодаҳои анъанавии он набояд ҳамчун таъсири табобатии аз ҷиҳати илмӣ пурра исботшуда шарҳ дода шаванд.<ref name="Mahboubi2016"/> == Ҳифз ва парвариш == Бориҷа аз рустаниҳои дорои аҳамияти иқтисодӣ ва экологӣ ба шумор меравад. Ҷамъоварии аз ҳад зиёди галбанум, осеби решаҳо, чаронидани чорво ва тағйирёбии шароити иқлимӣ метавонанд ба барқароршавии ҷамъиятҳои табиии он таъсири манфӣ расонанд. Дар таҳқиқоти соли 2019 оид ба ду намуди камол — ''Ferula gummosa'' ва ''Ferula assa-foetida'' — истифодаи аз ҳад зиёди захираҳои табиӣ, тағйирёбии иқлим ва набудани парвариши муназзам аз омилҳои таҳдид ба ин рустаниҳо номбар шудаанд.<ref name="Shanjani2019">Salehi Shanjani, P., Mousavi, A. & Rasoulzadeh Farsad, F. (2019). Seed germination plasticity of two endangered species of Ferula in the context of climate change. ''Plant Breeding and Seed Science'', 80. [https://doi.org/10.37317/pbss-2019-0009 doi:10.37317/pbss-2019-0009].</ref> Яке аз мушкилоти асосии парвариши бориҷа давраи тӯлонии рушди рӯишӣ ва оромии мураккаби тухмҳо мебошад. Сабзиши онҳо аз шароити ҳарорат ва намнокии зимистон вобастагии зиёд дорад. Дар таҳқиқоти таҷрибавӣ нишон дода шудааст, ки нигоҳ доштани тухмҳо дар шароити сарди намнок барои тақрибан 8–9 ҳафта метавонад барои сабзиши онҳо мусоидат кунад.<ref name="Zardari2019"/><ref name="Shanjani2019"/> Омӯзиши генотипҳои поликарпӣ, афзоиши нашвӣ ва усулҳои парвариши сунъӣ метавонад барои кам кардани фишор ба ҷамъиятҳои табиии бориҷа аҳамият дошта бошад.<ref name="Ammarellou2017"/> == Нигаред низ == * [[Камол]] * [[Чатргулон]] * [[Равғани эфир]] * [[Зифт]] * [[Рустаниҳои шифобахш]] == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Бориҷа|3|муаллиф=}} * Шишкин Б. К. (муҳаррир). ''Флора СССР''. Ҷилди 17. Москва — Ленинград, 1951. * Jalali H. T. et al. Chemical composition of oleo-gum-resin from Ferula gummosa. ''Industrial Crops and Products'', 2011, 33(2): 549–553. * Mahboubi M. Ferula gummosa, a Traditional Medicine with Novel Applications. ''Dietary Supplements'', 2016, 13(6): 700–718. * Ammarellou A., Mozaffarian V. The first report of polycarpic genotype in Galbanum (Ferula gummosa) populations. ''Iranian Journal of Botany'', 2017, 23(1): 48–55. * Sobhani Najafabadi A. et al. Transcriptome and metabolome analysis of Ferula gummosa Boiss. to reveal major biosynthetic pathways of galbanum compounds. ''Functional & Integrative Genomics'', 2017, 17(6): 725–737. * Zardari S. et al. Deep and intermediate complex morphophysiological dormancy in seeds of Ferula gummosa (Apiaceae). ''Plant Species Biology'', 2019, 34(3): 85–94. [[Гурӯҳ:Камолҳо]] [[Гурӯҳ:Гиёҳҳои доруӣ]] [[Гурӯҳ:Рустаниҳои зифтдиҳанда]] [[Гурӯҳ:Набототи Эрон]] [[Гурӯҳ:Набототи Туркманистон]] 3oiwyw0x4b1t3hcv099ncfbnb6e1xh2 1491023 1491018 2026-10-23T21:07:38Z Zosya95 54344 1491023 wikitext text/x-wiki {{Таксон | image file = Ferula_gummosa_-_Köhler–s_Medizinal-Pflanzen-205.jpg | regnum = Рустаниҳо | latin = Ferula gummosa | wikispecies = Ferula gummosa | parent = Ferula | rang = Намуд | author = Boiss., 1856 | syn = {{bt|Ferula galbaniflua|Boiss. & Buhse}}<br />{{bt|Peucedanum galbanifluum|(Boiss. & Buhse) Baill.}} }} '''Бориҷа''' ({{lang-la|Ferula gummosa}}) — як намуди [[рустаниҳои бисёрсола|рустании бисёрсолаи]] алафӣ аз [[Оила (таксономия)|оилаи]] [[Чатргулон|чатргулон]] ({{lang-la|Apiaceae}}). Ин рустании худрӯй асосан дар минтақаҳои кӯҳистонӣ ва даштҳои баландкӯҳи [[Эрон]] ва [[Туркманистон]] паҳн шудааст. Бориҷа аз рустаниҳои муҳими зифтдиҳанда ба шумор рафта, аз реша ва пояи он моддаи хушбӯйи табиие бо номи [[Галбанум|галбанум]] ҳосил мекунанд.<ref name="POWO">[https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:842298-1 ''Ferula gummosa'' Boiss.] — Plants of the World Online, Royal Botanic Gardens, Kew.</ref><ref name="Mahboubi2016">Mahboubi, M. (2016). Ferula gummosa, a Traditional Medicine with Novel Applications. ''Dietary Supplements'', 13(6): 700–718. [https://doi.org/10.3109/19390211.2016.1157715 doi:10.3109/19390211.2016.1157715].</ref> Бориҷа маъмулан рустании [[монокарпӣ]] мебошад, яъне дар тӯли умраш танҳо як бор гул карда, баъди пухта расидани мева ва тухмҳо нобуд мешавад. Бо вуҷуди ин, дар баъзе ҷамъиятҳои табиии он шаклҳои нодири поликарпӣ, ки қобилияти такроран гул кардан доранд, низ ошкор шудаанд.<ref name="Ammarellou2017">Ammarellou, A. & Mozaffarian, V. (2017). The first report of polycarpic genotype in Galbanum (Ferula gummosa) populations. ''Iranian Journal of Botany'', 23(1): 48–55. [https://doi.org/10.22092/ijb.2017.109445.1149 doi:10.22092/ijb.2017.109445.1149].</ref> == Тавсиф == Бориҷа рустании алафии бисёрсола буда, дорои решаи ғафси меҳварӣ, баргҳои сербуриш ва пояи рости шохадор мебошад. Баландии пояи гулдори он маъмулан тақрибан 70–100 см буда, дар шароити мусоид метавонад аз ин ҳам баландтар шавад.<ref name="FloraUSSR">Шишкин Б. К. (муҳаррир). ''Флора СССР''. Ҷилди 17. Москва — Ленинград: Издательство Академии наук СССР, 1951. С. 90.</ref><ref name="Jalali2011">Jalali, H. T., Ebrahimian, Z. J., Evtuguin, D. V. & Pascoal Neto, C. (2011). Chemical composition of oleo-gum-resin from Ferula gummosa. ''Industrial Crops and Products'', 33(2): 549–553. [https://doi.org/10.1016/j.indcrop.2010.10.032 doi:10.1016/j.indcrop.2010.10.032].</ref> === Реша ва поя === Решаи бориҷа ғафс, гӯштдор ва меҳварӣ буда, ба қабатҳои амиқи хок нуфуз мекунад. Дар таҳқиқоти ҷамъиятҳои табиии ин намуд дар вилояти Занҷони Эрон дарозии решаҳо то 1–2 метр мушоҳида шудааст. Реша ҳамчун узви захираи моддаҳои ғизоӣ хизмат карда, барои зинда мондани рустанӣ дар давраи хушкӣ ва сармои мавсимӣ аҳамият дорад.<ref name="Ammarellou2017"/> Дар бофтаҳои реша ва поя маҷроҳои махсуси тарашшуҳӣ мавҷуданд, ки дар онҳо моддаҳои зифтӣ ва равғанҳои эфирӣ ҳосил ва ҷамъ мешаванд. Ҳангоми захмдор шудани бофтаҳо шираи ғафсу хушбӯй аз ин маҷроҳо берун мебарояд ва дар ҳаво тадриҷан сахт мегардад.<ref name="Jalali2011"/> Пояи гулдори бориҷа рост, устувонашакл ва сабзи равшан аст. Қисми болоии он шоха ронда, маҷмӯи нисбатан кушодаи тӯдагулҳоро ба вуҷуд меорад. Шохаҳо асосан борик буда, дар дарозии поя бо тартиби пайдарҳам ҷой мегиранд.<ref name="FloraUSSR"/> === Барг === Баргҳои бориҷа асосан дар қисми пояи рустанӣ ҷой гирифта, дар солҳои аввали ҳаёт тӯдаи наздирешагӣ ҳосил мекунанд. Паҳнаки баргҳо чандин маротиба пармонанд бурида шуда, аз ҳиссаҳои сершумори борик ва майда иборат аст. Ҳиссаҳои охирини онҳо одатан дарозрӯя ё хаттӣ буда, дарозиашон тақрибан 1–2 мм мебошад. Сатҳи баргҳо бо мӯякҳои кӯтоҳу зич пӯшида шуда, аз ин сабаб ранги сабзи хокистарӣ доранд.<ref name="FloraUSSR"/> Баргҳои наздирешагӣ нисбат ба баргҳои поягӣ калонтар мебошанд. Дар қисми болоии поя паҳнаки баргҳо хурд шуда, асосан ғилофҳои дарозрӯяи фарогири поя боқӣ мемонанд. === Гул ва тӯдагул === Гулҳои бориҷа майда, зарди равшан ва дар [[тӯдагул]]ҳои чатраки мураккаб ҷойгиранд. Ҳар як чатраки мураккаб аз якчанд чатракча иборат буда, гулҳои сершуморро дар бар мегирад. Чатракҳои марказӣ одатан 5–8 шуоъ дошта, баъзан шумораи шуоъҳояшон ба 15 мерасад. Қутри онҳо метавонад тақрибан 10 см бошад. Чатракҳои канорӣ нисбатан сода буда, аксар вақт аз ду шуоъ иборатанд. Ҳар як чатракча маъмулан 10–20 гул дорад.<ref name="FloraUSSR"/> Косабаргҳо хеле хурд буда, дандонаҳои секунҷашакл доранд. Гулбаргҳо зарди паст, ҳамвор ва дар қисми нӯг андаке фурӯрафтаанд. Сутунчаҳои тухмдон нисбатан дароз мебошанд. Гулкунии бориҷа вобаста ба шароити иқлимӣ, баландии маҳалли рӯиш ва давраи нашъунамо асосан дар баҳор ва аввали тобистон сурат мегирад. === Мева === Меваи бориҷа хушк, дарозрӯя ва аз ду қисми ҷудошаванда иборат аст. Чунин сохт барои бисёр намояндагони оилаи чатргулон хос мебошад. Ҳар яке аз ин қисмҳо '''ниммева''' ё '''мерикарп''' (''mericarp'') номида мешавад. Ниммеваҳои бориҷа зарди камранг, паҳну байзашакл буда, дар сатҳи онҳо қабурғаҳои борики дарозӣ мушоҳида мешаванд. Дарозии онҳо тақрибан 10–16 мм ва барашон то 8 мм мерасад.<ref name="FloraUSSR"/> Баъди пухта расидан мева ба ду ниммева ҷудо мешавад, ки ҳар кадом одатан як тухм дорад. == Паҳншавӣ ва муҳити зист == Бориҷа дар минтақаҳои кӯҳистонии [[Осиёи Миёна]] ва Осиёи Ҷанубу Ғарбӣ паҳн шудааст.<ref name="POWO"/> Дар Туркманистон ин намуд аз минтақаҳои кӯҳии [[Копетдоғ]] дида мешавад. Дар Эрон бошад, он дар чарогоҳҳои кӯҳӣ ва нишебиҳои даштии баландкӯҳ, аз ҷумла дар минтақаҳои Албурз, Хуросон ва Занҷон, вомехӯрад.<ref name="Ammarellou2017"/> Бориҷа бештар дар нишебиҳои кушоди офтобрас, алафзорҳои кӯҳӣ ва мавзеъҳои дорои иқлими нисбатан хушк мерӯяд. Дар таҳқиқоти гузаронидашуда дар вилояти Занҷон ҷамъиятҳои табиии он асосан дар баландиҳои 2500–3000 метр аз сатҳи баҳр, дар нишебиҳои шимолӣ ва ғарбии кӯҳҳо, мушоҳида шудаанд.<ref name="Ammarellou2017"/> Дар ин мавзеъҳо миқдори боришоти солона тақрибан 300–400 мм буда, қисми зиёди он ба шакли барф меборад. Рушди баҳории рустанӣ бо намнок шудани хок баъди обшавии барф алоқаманд аст. == Давраи ҳаёт ва афзоиш == Бориҷа одатан рустании бисёрсолаи монокарпӣ мебошад. Дар солҳои аввали ҳаёт он асосан реша ва баргҳои наздирешагӣ ҳосил карда, моддаҳои захиравиро ҷамъ менамояд. Давраи рушди рӯишии он дар бисёр ҷамъиятҳои табиӣ тақрибан 5–7 сол давом мекунад. Дар ин муддат рустанӣ пояи гулдор ҳосил намекунад. Ҳангоми расидан ба давраи афзоиши ҷинсӣ пояи баланди гулдор пайдо шуда, рустанӣ гул мекунад, мева мебандад ва баъди пухта расидани тухмҳо одатан нобуд мешавад.<ref name="Ammarellou2017"/> === Шаклҳои поликарпӣ === Дар соли 2017 ботаникҳо Алӣ Аммореллу ва Валиуллоҳ Музаффариён бори аввал мавҷудияти генотипҳои поликарпии бориҷаро дар баъзе ҷамъиятҳои табиии Эрон гузориш доданд. Бар хилофи шаклҳои маъмулии монокарпӣ, ин рустаниҳо баъди як давраи афзоиши ҷинсӣ пурра нобуд намешуданд. Дар решаҳои онҳо навдаи иловагии меристемавӣ пайдо шуда, имкони рушди минбаъдаи рустаниро фароҳам меовард. Муҳаққиқон дар баъзе решаҳои чунин генотипҳо 10–15 муғҷаи паҳлуиро мушоҳида карданд. Ин хусусият метавонад барои афзоиши нашвӣ, парвариш ва ҳифзи захираҳои генетикии намуд аҳамияти илмӣ дошта бошад. Бо вуҷуди ин, шаклҳои поликарпӣ нодир буда, аксари фардҳои бориҷа ҳамчун рустаниҳои монокарпӣ инкишоф меёбанд.<ref name="Ammarellou2017"/> === Сабзиши тухм === Тухмҳои бориҷа дорои давраи оромии мураккаби морфофизиологӣ мебошанд. Ин ҳолат маънои онро дорад, ки барои сабзиши тухм ҳам инкишофи минбаъдаи ҷанини дохили тухм ва ҳам бартараф гардидани монеаҳои физиологӣ зарур аст. Таҳқиқоти соли 2019 нишон дод, ки ҷанини тухмҳои бориҷа ҳангоми пароканда шудани тухмҳо ҳанӯз пурра инкишоф наёфтааст. Барои сабзидан ҷанин бояд дар дохили тухм калон шавад. Дар шароити озмоишӣ барои бартараф кардани давраи оромӣ тақрибан 9 ҳафта нигоҳ доштани тухмҳо дар муҳити намноки сард, бо ҳарорати аз 10 °C пасттар, зарур буд. Ин равандро '''стратификатсияи сард''' меноманд.<ref name="Zardari2019">Zardari, S., Ghaderi-Far, F., Sadeghipour, H. R., Zeinali, E., Soltani, E. & Baskin, C. C. (2019). Deep and intermediate complex morphophysiological dormancy in seeds of Ferula gummosa (Apiaceae). ''Plant Species Biology'', 34(3): 85–94. [https://doi.org/10.1111/1442-1984.12238 doi:10.1111/1442-1984.12238].</ref> Ин хусусият ба тухмҳо имкон медиҳад, ки давраи сарди зимистонро сипарӣ намуда, ҳангоми фаро расидани шароити муносиби баҳорӣ сабзанд. == Таркиби кимиёвӣ == Бориҷа аз рустаниҳои дорои миқдори зиёди пайвастҳои хушбӯйи табиӣ мебошад. Муҳимтарин маҳсулоти он '''галбанум''' аст, ки аз омехтаи зифт, камед ва равғани эфир иборат мебошад. Дар адабиёти кимиёвӣ ин гуна омехта бо истилоҳи ''oleo-gum-resin'' маълум аст. Таркиби кимиёвии галбанум мураккаб буда, ба шароити рӯиш, синни рустанӣ, узви ҷамъоваришуда ва усули ҳосил кардани шира вобаста аст.<ref name="Jalali2011"/> === Зифт ва камед === Таҳқиқоти кимиёвии соли 2011, ки дар маҷаллаи ''Industrial Crops and Products'' нашр шудааст, нишон дод, ки тақрибан 67 дарсади массаи галбануми таҳқиқшуда аз моддаҳои дар этанол ҳалшаванда иборат буд. Дар таркиби ҳамин қисми ҳалшаванда се гурӯҳи асосии пайвастҳои [[терпен]]ӣ муайян карда шуданд: * '''Монотерпенҳо ва монотерпеноидҳо''' — тақрибан 15 дарсад; * '''Сесквитерпенҳо ва сесквитерпеноидҳо''' — тақрибан 30 дарсад; * '''Тритерпенҳо ва тритерпеноидҳо''' — тақрибан 55 дарсад. Аз миёни тритерпеноидҳо пайвасти '''β-амирин''' яке аз ҷузъҳои асосӣ мебошад. Тақрибан 25 дарсади массаи галбануми таҳқиқшуда дар этанол ҳал намешуд. Қисми асосии ин фраксия аз [[арабиногалактан]] — полисахариди мураккабе, ки бо сафедаҳо пайваст аст, иборат буд.<ref name="Jalali2011"/> === Равғани эфир === Равғани эфирии бориҷа омехтаи пайвастҳои зудбухоршаванда мебошад, ки ба рустанӣ ва зифти он бӯйи хос мебахшанд. Дар таркиби равғани эфирии узвҳои гуногуни бориҷа пайвастҳои зерин муайян шудаанд: * '''α-пинен''' ва '''β-пинен''' — аз гурӯҳи монотерпенҳо; * '''мирсен''' — монотерпени хушбӯй; * '''α-терпинеол''' — спирти терпенӣ; * '''гермакрен D''' — аз гурӯҳи сесквитерпенҳо; * '''α-эвдесмол''' — пайвасти сесквитерпеноидӣ. Таносуби ин моддаҳо дар реша, поя, барг ва гул яксон нест.<ref name="Najafabadi2017">Sobhani Najafabadi, A., Naghavi, M. R., Farahmand, H. & Abbasi, A. (2017). Transcriptome and metabolome analysis of Ferula gummosa Boiss. to reveal major biosynthetic pathways of galbanum compounds. ''Functional & Integrative Genomics'', 17(6): 725–737. [https://doi.org/10.1007/s10142-017-0567-7 doi:10.1007/s10142-017-0567-7].</ref> === Таҳқиқоти молекулавӣ === Дар соли 2017 муҳаққиқон бо истифода аз таҳлили метаболом ва транскриптоми бориҷа роҳҳои асосии биосинтези моддаҳои таркибии галбанумро омӯхтанд. Натиҷаҳо нишон доданд, ки дар намунаҳои таҳқиқшуда ҷамъшавии бештари моддаҳои зифтӣ дар реша ва равғани эфирӣ дар гул ба мушоҳида расидааст. Миқдори зифти ченшуда дар реша 13,99 мг/г ва равғани эфир дар гул 6,01 мг/г буд. Дар ҷараёни муқоисаи фаъолияти генҳо дар реша ва гул 1172 пайдарпаии генӣ бо фаъолияти фарқкунанда муайян гардид. Аз онҳо 934-то дар гул ва 238-то дар реша фаъолияти баландтар доштанд. Ин натиҷаҳо нишон медиҳанд, ки узвҳои гуногуни бориҷа дар ҳосил кардани моддаҳои таркибии галбанум нақшҳои гуногун доранд. Реша махсусан дар биосинтези баъзе тритерпенҳо, монотерпенҳо ва сесквитерпенҳо фаъол мебошад.<ref name="Najafabadi2017"/> == Галбанум ва усулҳои ҳосил кардани он == [[File:Goli Lo.jpg|thumb|Бориҷа дар давраи гулкунӣ.]] '''Галбанум''' — моддаи зифтии хушбӯйест, ки аз шираи реша ва пояи бориҷа ба даст меояд. Он одатан ранги зарди камранг, зарди сабзтоб ё қаҳваранг дошта, бӯйи тезу хоси рустанӣ дорад. Шираи бориҷа метавонад ҳангоми осеби табиии бофтаҳои рустанӣ ё буридани сунъии реша ва поя ҷорӣ шавад. Дар тамос бо ҳаво шира тадриҷан ғафс шуда, ба қатраҳо ё порчаҳои сахт табдил меёбад. Барои ҷамъоварии галбанум одатан қисми болоии решаро аз хок озод карда, дар сатҳи он буришҳои назоратшаванда мегузаронанд. Шираи хориҷшударо баъди ғафс шудан ҷамъ мекунанд.<ref name="Jalali2011"/> Миқдор ва сифати галбанум аз синну соли рустанӣ, шароити иқлимӣ, вақти ҷамъоварӣ ва дараҷаи осеб дидани реша вобаста мебошад. Буришҳои аз ҳад зиёд ва ҷамъоварии нодуруст метавонанд рустаниро заиф гардонда, ба нобудшавии фардҳои табиӣ оварда расонанд. == Аҳамият ва истифода == === Атриёт ва саноат === Галбанум яке аз маҳсулоти табиии хушбӯй буда, дар истеҳсоли атр ва дигар маводи хушбӯйкунанда истифода мешавад. Бӯйи хоси он аз омехтаи пайвастҳои терпенӣ, бахусус монотерпенҳо ва сесквитерпенҳо, пайдо мешавад. Дар атриёт галбанум барои ба вуҷуд овардани бӯйҳои сабзи рустанӣ, бӯйҳои зифтӣ ва таркибҳои мураккаби хушбӯй истифода мегардад.<ref name="Jalali2011"/> Илова бар ин, галбанум дар баъзе маҳсулоти косметикӣ, маводи хушбӯйкунандаи муҳит ва омехтаҳои бухур истифода мешавад. === Тибби анъанавӣ === Бориҷа ва галбануми он дар тибби анъанавии минтақаҳои Эрон ва Осиёи Ғарбӣ таърихи истифода доранд. Дар манбаъҳои тибби анъанавӣ галбанум барои сабук кардани ихтилоли ҳозима, кашиши мушакҳо, дард ва баъзе бемориҳои илтиҳобӣ тавсиф шудааст. Ба он инчунин таъсири оромбахш ва бодрон нисбат дода мешуд.<ref name="Mahboubi2016"/> Таҳқиқоти муосири озмоишгоҳӣ ва таҷрибаҳои ҳайвонот барои баъзе иқтибосҳо ва равғанҳои эфирии бориҷа фаъолияти зиддимикробӣ, зиддиилтиҳобӣ, зиддиспазмӣ ва таъсир ба системаи асабро нишон додаанд. Бо вуҷуди ин, аксари ин натиҷаҳо аз таҳқиқоти озмоишгоҳӣ ва ҳайвонот ба даст омадаанд. Далелҳои клиникии кофӣ барои тасдиқи самаранокӣ ва бехатарии истифодаи галбанум ҳамчун дору дар инсон ҳанӯз мавҷуд нестанд. Аз ин рӯ, истифодаҳои анъанавии он набояд ҳамчун таъсири табобатии аз ҷиҳати илмӣ пурра исботшуда шарҳ дода шаванд.<ref name="Mahboubi2016"/> == Ҳифз ва парвариш == Бориҷа аз рустаниҳои дорои аҳамияти иқтисодӣ ва экологӣ ба шумор меравад. Ҷамъоварии аз ҳад зиёди галбанум, осеби решаҳо, чаронидани чорво ва тағйирёбии шароити иқлимӣ метавонанд ба барқароршавии ҷамъиятҳои табиии он таъсири манфӣ расонанд. Дар таҳқиқоти соли 2019 оид ба ду намуди камол — ''Ferula gummosa'' ва ''Ferula assa-foetida'' — истифодаи аз ҳад зиёди захираҳои табиӣ, тағйирёбии иқлим ва набудани парвариши муназзам аз омилҳои таҳдид ба ин рустаниҳо номбар шудаанд.<ref name="Shanjani2019">Salehi Shanjani, P., Mousavi, A. & Rasoulzadeh Farsad, F. (2019). Seed germination plasticity of two endangered species of Ferula in the context of climate change. ''Plant Breeding and Seed Science'', 80. [https://doi.org/10.37317/pbss-2019-0009 doi:10.37317/pbss-2019-0009].</ref> Яке аз мушкилоти асосии парвариши бориҷа давраи тӯлонии рушди рӯишӣ ва оромии мураккаби тухмҳо мебошад. Сабзиши онҳо аз шароити ҳарорат ва намнокии зимистон вобастагии зиёд дорад. Дар таҳқиқоти таҷрибавӣ нишон дода шудааст, ки нигоҳ доштани тухмҳо дар шароити сарди намнок барои тақрибан 8–9 ҳафта метавонад барои сабзиши онҳо мусоидат кунад.<ref name="Zardari2019"/><ref name="Shanjani2019"/> Омӯзиши генотипҳои поликарпӣ, афзоиши нашвӣ ва усулҳои парвариши сунъӣ метавонад барои кам кардани фишор ба ҷамъиятҳои табиии бориҷа аҳамият дошта бошад.<ref name="Ammarellou2017"/> == Нигаред низ == * [[Камол]] * [[Чатргулон]] * [[Равғани эфир]] * [[Зифт]] * [[Рустаниҳои шифобахш]] == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Бориҷа|3|муаллиф=}} * Шишкин Б. К. (муҳаррир). ''Флора СССР''. Ҷилди 17. Москва — Ленинград, 1951. * Jalali H. T. et al. Chemical composition of oleo-gum-resin from Ferula gummosa. ''Industrial Crops and Products'', 2011, 33(2): 549–553. * Mahboubi M. Ferula gummosa, a Traditional Medicine with Novel Applications. ''Dietary Supplements'', 2016, 13(6): 700–718. * Ammarellou A., Mozaffarian V. The first report of polycarpic genotype in Galbanum (Ferula gummosa) populations. ''Iranian Journal of Botany'', 2017, 23(1): 48–55. * Sobhani Najafabadi A. et al. Transcriptome and metabolome analysis of Ferula gummosa Boiss. to reveal major biosynthetic pathways of galbanum compounds. ''Functional & Integrative Genomics'', 2017, 17(6): 725–737. * Zardari S. et al. Deep and intermediate complex morphophysiological dormancy in seeds of Ferula gummosa (Apiaceae). ''Plant Species Biology'', 2019, 34(3): 85–94. [[Гурӯҳ:Камолҳо]] [[Гурӯҳ:Гиёҳҳои доруӣ]] [[Гурӯҳ:Рустаниҳои зифтдиҳанда]] [[Гурӯҳ:Набототи Эрон]] [[Гурӯҳ:Набототи Туркманистон]] 8gkmsrerl2sdel3o79w76yeubh4hsli 1491032 1491023 2026-10-23T21:28:34Z Zosya95 54344 1491032 wikitext text/x-wiki {{Таксон | image file = Ferula_gummosa_-_Köhler–s_Medizinal-Pflanzen-205.jpg | regnum = Рустаниҳо | latin = Ferula gummosa | wikispecies = Ferula gummosa | parent = Ferula | rang = Намуд | author = Boiss., 1856 | syn = {{bt|Ferula galbaniflua|Boiss. & Buhse}}<br />{{bt|Peucedanum galbanifluum|(Boiss. & Buhse) Baill.}} }} '''Бориҷа''' ({{lang-la|Ferula gummosa}}) — як намуд [[рустаниҳои бисёрсола|гиёҳи бисёрсолаи]] худрӯй аз оилаи [[Чатргулон|чатргулон]], ки асосан дар ноҳияҳои кӯҳистонии [[Эрон]] ва [[Туркманистон]] мерӯяд. Аз реша ва пояи он [[Зифт|зифти]] хушбӯйе бо номи [[Галбанум|галбанум]] ҳосил мекунанд, ки дар атриёт ва [[Тибби халқӣ|тибби халқӣ]] истифода мешавад.<ref name="POWO">[https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:842298-1 ''Ferula gummosa'' Boiss.] — Plants of the World Online, Royal Botanic Gardens, Kew.</ref> == Тавсиф == Қадаш 70–100 см буда, решаи ғафсу гӯштдор, пояи росту шохадор ва баргҳои сербуриши сабзи хокистарӣ дорад. Решаи он ба чуқурии хок рафта, об ва моддаҳои ғизоиро захира мекунад. Ҳангоми буридани реша ё поя аз онҳо шираи ғафсу хушбӯй ҷорӣ мешавад, ки дар ҳаво сахт мегардад. Баргҳояш калони [[Пар|пармонанд]] буда, бо мӯякҳои кӯтоҳу зич пӯшида шудаанд. Баргҳои назди реша нисбат ба баргҳои қисми болоии поя калонтаранд. Гулҳояш майдаи зард буда, дар хӯшагулҳои чатраки мураккаб ҷой гирифтаанд. Ҳар чатрак аз якчанд чатракчаи сергул иборат аст. Мевааш хушк, паҳну байзашакл буда, ҳангоми пухтан ба ду ниммева ҷудо мешавад. Ниммеваҳо 10–16 мм дарозӣ дошта, дар рӯяшон қабурғаҳои борик ҷойгиранд.<ref name="FloraUSSR">Шишкин Б. К. (муҳаррир). ''Флора СССР''. Ҷилди 17. Москва — Ленинград: Издательство Академии наук СССР, 1951. С. 90.</ref> Бориҷа гиёҳи деррас буда, дар солҳои аввали нашъунамо асосан реша ва барг ҳосил мекунад. Одатан баъди 5–7 сол гул карда, мева мебандад ва сипас мехушкад. Чунин рустаниҳоро '''монокарпӣ''' меноманд. Бо вуҷуди ин, дар баъзе ноҳияҳои Эрон шаклҳои нодири бориҷа мушоҳида шудаанд, ки баъди гулкунӣ низ зинда мемонанд ва метавонанд такроран гул кунанд.<ref name="Ammarellou2017">Ammarellou A., Mozaffarian V. (2017). The first report of polycarpic genotype in Galbanum (Ferula gummosa) populations. ''Iranian Journal of Botany'', 23(1): 48–55.</ref> == Паҳншавӣ == Бориҷа дар Туркманистон бештар дар кӯҳҳои [[Копетдоғ]] ва дар Эрон бошад, дар ноҳияҳои кӯҳистонии [[Албурз]], Хуросон ва Занҷон вомехӯрад.<ref name="POWO"/> Дар нишебиҳои санглох, алафзорҳои кӯҳӣ ва чарогоҳҳои дорои иқлими хушк мерӯяд. Ҷойҳои кушоду офтобрас ва хоки обгузарро меписандад. Дар баъзе ноҳияҳои Эрон дар баландиҳои 2500–3000 м аз сатҳи баҳр мушоҳида шудааст.<ref name="Ammarellou2017"/> Асосан аз тухм зиёд мешавад. Тухмҳояш давраи оромии тӯлонӣ дошта, барои сабзидан ба шароити намноку сард ниёз доранд. Дар таҷрибаҳо нигоҳ доштани тухмҳо дар муҳити намноки сард ба муддати тақрибан 8–9 ҳафта барои сабзиши онҳо мусоидат кардааст.<ref name="Zardari2019">Zardari S. et al. (2019). Deep and intermediate complex morphophysiological dormancy in seeds of Ferula gummosa (Apiaceae). ''Plant Species Biology'', 34(3): 85–94.</ref> == Таркиб ва аҳамият == Бориҷа аз гиёҳҳои муҳими зифтдиҳанда мебошад. Аз реша ва пояи он моддаи хушбӯйи '''галбанум''' мегиранд. Галбанум омехтаи зифт, камед ва равғани эфир буда, ранги зардчатоб, сабзтоб ё қаҳваранг ва бӯйи тези хос дорад. Дар таркиби равғани эфирии бориҷа моддаҳои гуногуни хушбӯй, аз ҷумла α-пинен, β-пинен, мирсен ва дигар пайвастҳои терпенӣ мавҷуданд. Миқдор ва таркиби онҳо вобаста ба шароити рӯиш ва узвҳои гиёҳ фарқ мекунанд.<ref name="Jalali2011">Jalali H. T. et al. (2011). Chemical composition of oleo-gum-resin from Ferula gummosa. ''Industrial Crops and Products'', 33(2): 549–553.</ref> Галбанумро асосан дар атриёт, истеҳсоли маводи хушбӯй ва бухур истифода мебаранд. Дар тибби анъанавӣ онро барои рафъи дард, ихтилоли ҳозима ва баъзе бемориҳои илтиҳобӣ ба кор мебурданд. Таҳқиқоти озмоишгоҳӣ таъсири зиддимикробӣ ва зиддиилтиҳобии баъзе моддаҳои таркиби бориҷаро нишон додаанд, вале самаранокӣ ва бехатарии онҳо ҳамчун дору барои инсон ҳанӯз ба қадри кофӣ исбот нашудааст.<ref name="Mahboubi2016">Mahboubi M. (2016). Ferula gummosa, a Traditional Medicine with Novel Applications. ''Dietary Supplements'', 13(6): 700–718.</ref> == Ҳифз ва парвариш == Бориҷа аҳамияти иқтисодӣ дошта, дар табиат нисбатан суст месабзад. Ҷамъоварии зиёди зифт, буридани реша ва чаронидани чорво метавонанд боиси камшавии захираҳои табиии он гарданд. Парвариши бориҷа аз сабаби суст нашъунамо кардан ва душвор сабзидани тухмҳояш мушкил аст. Аз ин рӯ, омӯзиши роҳҳои зиёдкунӣ ва парвариши сунъии он барои ҳифзи захираҳои табиӣ аҳамият дорад.<ref name="Shanjani2019">Salehi Shanjani P. et al. (2019). Seed germination plasticity of two endangered species of Ferula in the context of climate change. ''Plant Breeding and Seed Science'', 80.</ref> == Инчунин нигаред == * [[Галбанум]] == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Бориҷа|3|муаллиф=}} * Шишкин Б. К. (муҳаррир). ''Флора СССР''. Ҷилди 17. Москва — Ленинград, 1951. * Jalali H. T. et al. Chemical composition of oleo-gum-resin from Ferula gummosa. ''Industrial Crops and Products'', 2011. * Mahboubi M. Ferula gummosa, a Traditional Medicine with Novel Applications. 2016. * Ammarellou A., Mozaffarian V. The first report of polycarpic genotype in Galbanum populations. 2017. [[Гурӯҳ:Камолҳо]] [[Гурӯҳ:Гиёҳҳои доруӣ]] [[Гурӯҳ:Рустаниҳои зифтдиҳанда]] [[Гурӯҳ:Набототи Эрон]] [[Гурӯҳ:Набототи Туркманистон]] nhoh2domrzrgwfkqejbv815ywi290zk 1491034 1491032 2026-10-23T21:40:07Z Zosya95 54344 /* Тавсиф */ 1491034 wikitext text/x-wiki {{Таксон | image file = Ferula_gummosa_-_Köhler–s_Medizinal-Pflanzen-205.jpg | regnum = Рустаниҳо | latin = Ferula gummosa | wikispecies = Ferula gummosa | parent = Ferula | rang = Намуд | author = Boiss., 1856 | syn = {{bt|Ferula galbaniflua|Boiss. & Buhse}}<br />{{bt|Peucedanum galbanifluum|(Boiss. & Buhse) Baill.}} }} '''Бориҷа''' ({{lang-la|Ferula gummosa}}) — як намуд [[рустаниҳои бисёрсола|гиёҳи бисёрсолаи]] худрӯй аз оилаи [[Чатргулон|чатргулон]], ки асосан дар ноҳияҳои кӯҳистонии [[Эрон]] ва [[Туркманистон]] мерӯяд. Аз реша ва пояи он [[Зифт|зифти]] хушбӯйе бо номи [[Галбанум|галбанум]] ҳосил мекунанд, ки дар атриёт ва [[Тибби халқӣ|тибби халқӣ]] истифода мешавад.<ref name="POWO">[https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:842298-1 ''Ferula gummosa'' Boiss.] — Plants of the World Online, Royal Botanic Gardens, Kew.</ref> == Тавсиф == Қадаш 70–100 см буда, решаи ғафсу гӯштдор, пояи росту шохадор ва баргҳои бурида-буридаи [[Сабз|сабзи]] [[хокистарранг]] дорад. Решаи он ба чуқурии хок рафта, об ва моддаҳои ғизоиро захира мекунад. Ҳангоми буридани реша ё [[поя]] аз онҳо шираи ғафсу хушбӯй ҷорӣ мешавад, ки даррав сахт мегардад. Баргҳояш калони [[Пар|пармонанд]] буда, бо мӯякҳои кӯтоҳу зич пӯшида шудаанд. Баргҳои назди реша нисбат ба баргҳои қисми болоии поя калонтаранд. Гулҳояш майдаи [[зард]] буда, дар [[Тӯдагул|тӯдагулҳои]] [[Чатр|чатршакли]] мураккаб ҷой гирифтаанд. Мевааш хушк, паҳну [[байзашакл]] буда, ҳангоми пухтан ба ду ниммева ҷудо мешавад. Ниммеваҳо 10–16 мм дарозӣ дошта, дар рӯяшон қабурғаҳои борик ҷойгиранд.<ref name="FloraUSSR">Шишкин Б. К. (муҳаррир). ''Флора СССР''. Ҷилди 17. Москва — Ленинград: Издательство Академии наук СССР, 1951. С. 90.</ref> Бориҷа гиёҳи деррас буда, дар солҳои аввали нашъунамо асосан реша ва барг ҳосил мекунад. Одатан баъди 5–7 сол гул карда, мева мебандад ва сипас мехушкад. Чунин рустаниҳоро '''монокарпӣ''' меноманд. Бо вуҷуди ин, дар баъзе ноҳияҳои Эрон шаклҳои нодири бориҷа мушоҳида шудаанд, ки баъди гулкунӣ низ зинда мемонанд ва метавонанд такроран гул кунанд.<ref name="Ammarellou2017">Ammarellou A., Mozaffarian V. (2017). The first report of polycarpic genotype in Galbanum (Ferula gummosa) populations. ''Iranian Journal of Botany'', 23(1): 48–55.</ref> == Паҳншавӣ == Бориҷа дар Туркманистон бештар дар кӯҳҳои [[Копетдоғ]] ва дар Эрон бошад, дар минтақаҳои кӯҳии [[Албурз]], [[Хуросон]] ва [[Занҷон]] вомехӯрад.<ref name="POWO"/> Дар нишебиҳои санглох, алафзорҳои кӯҳӣ ва чарогоҳҳои дорои иқлими хушк мерӯяд. Ҷойҳои кушоду офтобрас ва хоки обгузарро меписандад. Дар баъзе ноҳияҳои Эрон дар баландиҳои 2500–3000 м аз сатҳи баҳр мушоҳида шудааст.<ref name="Ammarellou2017"/> Асосан аз тухм зиёд мешавад. Тухмҳояш давраи оромии тӯлонӣ дошта, барои сабзидан ба шароити намноку сард ниёз доранд. Дар таҷрибаҳо нигоҳ доштани тухмҳо дар муҳити намноки сард ба муддати тақрибан 8–9 ҳафта барои сабзиши онҳо мусоидат кардааст.<ref name="Zardari2019">Zardari S. et al. (2019). Deep and intermediate complex morphophysiological dormancy in seeds of Ferula gummosa (Apiaceae). ''Plant Species Biology'', 34(3): 85–94.</ref> == Таркиб ва аҳамият == Бориҷа яку аз гиёҳҳои муҳими зифтдиҳанда мебошад. Аз реша ва пояи он моддаи хушбӯйи [[галбанум]] мегиранд. Галбанум омехтаи зифт, камед ва [[равғани эфир]] буда, ранги зардчатоб, сабзтоб ё [[қаҳваранг]] ва бӯйи тези хос дорад. Дар равғани эфирии бориҷа α-пинен, β-пинен, мирсен ва дигар пайвастҳои терпенӣ мавҷуданд.<ref name="Jalali2011">Jalali H. T. et al. (2011). Chemical composition of oleo-gum-resin from Ferula gummosa. ''Industrial Crops and Products'', 33(2): 549–553.</ref> Галбанумро асосан дар атриёт, истеҳсоли маводи хушбӯй ва бухур истифода мебаранд. Дар тибби халқӣ онро барои рафъи дард, ихтилоли ҳозима ва баъзе бемориҳои илтиҳобӣ ба кор мебурданд.<ref name="Mahboubi2016">Mahboubi M. (2016). Ferula gummosa, a Traditional Medicine with Novel Applications. ''Dietary Supplements'', 13(6): 700–718.</ref> == Ҳифз ва парвариш == Бориҷа аҳамияти иқтисодӣ дошта, дар табиат нисбатан суст месабзад. Ҷамъоварии зиёди зифт, буридани реша ва чаронидани чорво метавонанд боиси коҳиши шумораи рустаниҳои худрӯи он гарданд. Парвариши бориҷа аз сабаби суст нашъунамо кардан ва душвор сабзидани тухмҳояш мушкил аст.<ref name="Shanjani2019">Salehi Shanjani P. et al. (2019). Seed germination plasticity of two endangered species of Ferula in the context of climate change. ''Plant Breeding and Seed Science'', 80.</ref> == Инчунин нигаред == * [[Галбанум]] == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Бориҷа|3|муаллиф=}} * Шишкин Б. К. (муҳаррир). ''Флора СССР''. Ҷилди 17. Москва — Ленинград, 1951. * Jalali H. T. et al. Chemical composition of oleo-gum-resin from Ferula gummosa. ''Industrial Crops and Products'', 2011. * Mahboubi M. Ferula gummosa, a Traditional Medicine with Novel Applications. 2016. * Ammarellou A., Mozaffarian V. The first report of polycarpic genotype in Galbanum populations. 2017. [[Гурӯҳ:Камолҳо]] [[Гурӯҳ:Гиёҳҳои доруӣ]] [[Гурӯҳ:Рустаниҳои зифтдиҳанда]] [[Гурӯҳ:Набототи Эрон]] [[Гурӯҳ:Набототи Туркманистон]] rqiyabm1z07dpwwfjmpx8dj6h1ybb8z 1491037 1491034 2026-10-23T21:59:02Z Zosya95 54344 1491037 wikitext text/x-wiki {{Таксон | image file = Ferula_gummosa_-_Köhler–s_Medizinal-Pflanzen-205.jpg | regnum = Рустаниҳо | latin = Ferula gummosa | wikispecies = Ferula gummosa | parent = Ferula | rang = Намуд | author = Boiss., 1856 | syn = {{bt|Ferula galbaniflua|Boiss. & Buhse}}<br />{{bt|Peucedanum galbanifluum|(Boiss. & Buhse) Baill.}} }} '''Бориҷа''' ({{lang-la|Ferula gummosa}}) — як намуди [[рустаниҳои бисёрсола|гиёҳи бисёрсолаи]] худрӯй аз оилаи [[Чатргулон|чатргулон]], ки асосан дар ноҳияҳои кӯҳистонии [[Эрон]] ва [[Туркманистон]] мерӯяд. Аз реша ва пояи он [[Зифт|зифти]] хушбӯйе бо номи [[Галбанум|галбанум]] ҳосил мекунанд, ки дар атриёт ва [[Тибби халқӣ|тибби халқӣ]] истифода мешавад.<ref name="POWO">[https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:842298-1 ''Ferula gummosa'' Boiss.] // ''Plants of the World Online''. — Royal Botanic Gardens, Kew.</ref> == Тавсиф == Қадаш 70–100 см буда, решаи ғафсу гӯштдор, пояи росту шохадор ва баргҳои бурида-буридаи [[Сабз|сабзи]] [[хокистарранг]] дорад. Решаи он ба чуқурии хок рафта, об ва моддаҳои ғизоиро захира мекунад. Ҳангоми буридани реша ё [[поя]] аз онҳо шираи ғафсу хушбӯй ҷорӣ мешавад, ки дар ҳаво сахт мегардад.<ref name="Jalali2011">Jalali H. T., Ebrahimian Z. J., Evtuguin D. V., Pascoal Neto C. [https://doi.org/10.1016/j.indcrop.2010.10.032 Chemical composition of oleo-gum-resin from Ferula gummosa] // ''Industrial Crops and Products''. — 2011. — Ҷ. 33, № 2. — С. 549–553. — DOI: 10.1016/j.indcrop.2010.10.032.</ref> Баргҳояш калони [[Пар|пармонанд]] буда, бо мӯякҳои кӯтоҳу зич пӯшида шудаанд. Баргҳои назди реша нисбат ба баргҳои қисми болоии поя калонтаранд. Гулҳояш майдаи [[зард]] буда, дар [[Тӯдагул|тӯдагулҳои]] [[Чатр|чатршакли]] мураккаб ҷой гирифтаанд. Мевааш хушк, паҳну [[байзашакл]] буда, ҳангоми пухтан ба ду ниммева ҷудо мешавад. Ниммеваҳо тақрибан 16 мм дарозӣ дошта, дар рӯяшон қабурғаҳои борик ҷойгиранд.<ref name="FloraUSSR">Коровин Е. П. Ферула — ''Ferula'' L. // ''[https://djvu.online/file/HT8d7iERht9Hg Флора СССР]''. — Ҷ. 17 / муҳаррири ҷилд Б. К. Шишкин. — Москва — Ленинград: Издательство Академии наук СССР, 1951. — С. 90.</ref> Бориҷа гиёҳи деррас буда, дар солҳои аввали нашъунамо асосан реша ва барг ҳосил мекунад. Одатан баъди 5–7 сол гул карда, мева мебандад ва сипас мехушкад. Чунин рустаниҳоро [[Монокарпия|монокарпӣ]] меноманд. Бо вуҷуди ин, дар баъзе ноҳияҳои Эрон навъҳое мушоҳида шудаанд, ки баъди гулкунӣ низ зинда мемонанд ва метавонанд такроран гул кунанд.<ref name="Ammarellou2017">Ammarellou A., Mozaffarian V. [https://ijb.areeo.ac.ir/article_111921.html The first report of polycarpic genotype in Galbanum (Ferula gummosa) populations] // ''Iranian Journal of Botany''. — 2017. — Ҷ. 23, № 1. — С. 48–55. — DOI: 10.22092/ijb.2017.109445.1149.</ref> == Паҳншавӣ == Бориҷа дар Туркманистон бештар дар кӯҳҳои [[Копетдоғ]] ва дар Эрон бошад, дар минтақаҳои кӯҳии [[Албурз]], [[Хуросон]] ва [[Занҷон]] вомехӯрад.<ref name="POWO"/><ref name="Ammarellou2017"/> Дар нишебиҳои санглох, алафзорҳои кӯҳӣ ва чарогоҳҳои дорои иқлими хушк мерӯяд. Ҷойҳои кушоду офтобрас ва хоки обгузарро меписандад. Дар баъзе ноҳияҳои Эрон дар баландиҳои 2500–3000 м [[Аз сатҳи баҳр|аз сатҳи баҳр]] мушоҳида шудааст.<ref name="Ammarellou2017"/> Асосан аз тухм зиёд мешавад. Тухмҳояш давраи оромии давомнок дошта, барои сабзидан ба шароити намноку хунук ниёз доранд.<ref name="Zardari2019">Zardari S., Ghaderi-Far F., Sadeghipour H. R., Zeinali E., Soltani E., Baskin C. C. [https://doi.org/10.1111/1442-1984.12238 Deep and intermediate complex morphophysiological dormancy in seeds of Ferula gummosa (Apiaceae)] // ''Plant Species Biology''. — 2019. — Ҷ. 34, № 3. — С. 85–94. — DOI: 10.1111/1442-1984.12238.</ref><ref name="Shanjani2019">Salehi Shanjani P., Mousavi A., Rasoulzadeh Farsad F. [https://doi.org/10.37317/pbss-2019-0009 Seed germination plasticity of two endangered species of Ferula in the context of climate change] // ''Plant Breeding and Seed Science''. — 2019. — Ҷ. 80. — DOI: 10.37317/pbss-2019-0009.</ref> == Таркиб ва аҳамият == Бориҷа яке аз гиёҳҳои муҳими зифтдиҳанда мебошад. Аз реша ва пояи он моддаи хушбӯйи [[галбанум]] мегиранд. Галбанум омехтаи [[Зифт|зифт]], [[Камед|камед]] ва [[равғани эфир]] буда, ранги [[Зардчатоб|зардчатоб]], сабзтоб ё [[қаҳваранг]] ва бӯйи тези хос дорад. Дар равғани эфирии бориҷа α-пинен, β-пинен, мирсен ва дигар пайвастҳои [[Терпен|терпенӣ]] мавҷуданд.<ref name="Jalali2011"/><ref name="Najafabadi2017">Sobhani Najafabadi A., Naghavi M. R., Farahmand H., Abbasi A. [https://doi.org/10.1007/s10142-017-0567-7 Transcriptome and metabolome analysis of Ferula gummosa Boiss. to reveal major biosynthetic pathways of galbanum compounds] // ''Functional & Integrative Genomics''. — 2017. — Ҷ. 17, № 6. — С. 725–737. — DOI: 10.1007/s10142-017-0567-7.</ref> Галбанумро асосан дар атриёт, истеҳсоли маводи хушбӯй ва бухур истифода мебаранд. Дар тибби халқӣ онро барои рафъи дард, ихтилоли ҳозима ва баъзе бемориҳои илтиҳобӣ ба кор мебурданд.<ref name="Mahboubi2016">Mahboubi M. [https://doi.org/10.3109/19390211.2016.1157715 Ferula gummosa, a Traditional Medicine with Novel Applications] // ''Journal of Dietary Supplements''. — 2016. — Ҷ. 13, № 6. — С. 700–718. — DOI: 10.3109/19390211.2016.1157715.</ref> == Мақоми ҳифз == Бориҷа аҳамияти иқтисодӣ дошта, дар табиат нисбатан суст месабзад. Ҷамъоварии зиёди зифт, буридани реша ва чаронидани чорво метавонанд боиси коҳиши шумораи рустаниҳои худрӯи он гарданд. Парвариши бориҷа аз сабаби суст нашъунамо кардан ва душвор сабзидани тухмҳояш мушкил аст.<ref name="Shanjani2019"/> == Инчунин нигаред == * [[Галбанум]] == Адабиёт == {{эзоҳ}} [[Гурӯҳ:Камолҳо]] [[Гурӯҳ:Гиёҳҳои доруӣ]] [[Гурӯҳ:Рустаниҳои зифтдиҳанда]] [[Гурӯҳ:Набототи Эрон]] [[Гурӯҳ:Набототи Туркманистон]] bj2nero4zlmz0b3aihsep1qy8h6914n 1491039 1491037 2026-10-23T22:09:39Z Zosya95 54344 /* Таркиб ва аҳамият */ 1491039 wikitext text/x-wiki {{Таксон | image file = Ferula_gummosa_-_Köhler–s_Medizinal-Pflanzen-205.jpg | regnum = Рустаниҳо | latin = Ferula gummosa | wikispecies = Ferula gummosa | parent = Ferula | rang = Намуд | author = Boiss., 1856 | syn = {{bt|Ferula galbaniflua|Boiss. & Buhse}}<br />{{bt|Peucedanum galbanifluum|(Boiss. & Buhse) Baill.}} }} '''Бориҷа''' ({{lang-la|Ferula gummosa}}) — як намуди [[рустаниҳои бисёрсола|гиёҳи бисёрсолаи]] худрӯй аз [[Оила (таксономия)|оилаи]] [[Чатргулон|чатргулон]], ки асосан дар ноҳияҳои кӯҳистонии [[Эрон]] ва [[Туркманистон]] мерӯяд. Аз реша ва пояи он [[Зифт|зифти]] хушбӯйе бо номи [[Галбанум|галбанум]] ҳосил мекунанд, ки дар атриёт ва [[Тибби халқӣ|тибби халқӣ]] истифода мешавад.<ref name="POWO">[https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:842298-1 ''Ferula gummosa'' Boiss.] // ''Plants of the World Online''. — Royal Botanic Gardens, Kew.</ref> == Тавсиф == Қадаш 70–100 см буда, решаи ғафсу гӯштдор, пояи росту шохадор ва баргҳои бурида-буридаи [[Сабз|сабзи]] [[хокистарранг]] дорад. Решаи он ба чуқурии хок рафта, об ва моддаҳои ғизоиро захира мекунад. Ҳангоми буридани реша ё [[поя]] аз онҳо шираи ғафсу хушбӯй ҷорӣ мешавад, ки дар ҳаво сахт мегардад.<ref name="Jalali2011">Jalali H. T., Ebrahimian Z. J., Evtuguin D. V., Pascoal Neto C. [https://doi.org/10.1016/j.indcrop.2010.10.032 Chemical composition of oleo-gum-resin from Ferula gummosa] // ''Industrial Crops and Products''. — 2011. — Ҷ. 33, № 2. — С. 549–553. — DOI: 10.1016/j.indcrop.2010.10.032.</ref> Баргҳояш калони [[Пар|пармонанд]] буда, бо мӯякҳои кӯтоҳу зич пӯшида шудаанд. Баргҳои назди реша нисбат ба баргҳои қисми болоии поя калонтаранд. Гулҳояш майдаи [[зард]] буда, дар [[Тӯдагул|тӯдагулҳои]] [[Чатр|чатршакли]] мураккаб ҷой гирифтаанд. Мевааш хушк, паҳну [[байзашакл]] буда, ҳангоми пухтан ба ду ниммева ҷудо мешавад. Ниммеваҳо тақрибан 16 мм дарозӣ дошта, дар рӯяшон қабурғаҳои борик ҷойгиранд.<ref name="FloraUSSR">Коровин Е. П. Ферула — ''Ferula'' L. // ''[https://djvu.online/file/HT8d7iERht9Hg Флора СССР]''. — Ҷ. 17 / муҳаррири ҷилд Б. К. Шишкин. — Москва — Ленинград: Издательство Академии наук СССР, 1951. — С. 90.</ref> Бориҷа гиёҳи деррас буда, дар солҳои аввали нашъунамо асосан реша ва барг ҳосил мекунад. Одатан баъди 5–7 сол гул карда, мева мебандад ва сипас мехушкад. Чунин рустаниҳоро [[Монокарпия|монокарпӣ]] меноманд. Бо вуҷуди ин, дар баъзе ноҳияҳои Эрон навъҳое мушоҳида шудаанд, ки баъди гулкунӣ низ зинда мемонанд ва метавонанд такроран гул кунанд.<ref name="Ammarellou2017">Ammarellou A., Mozaffarian V. [https://ijb.areeo.ac.ir/article_111921.html The first report of polycarpic genotype in Galbanum (Ferula gummosa) populations] // ''Iranian Journal of Botany''. — 2017. — Ҷ. 23, № 1. — С. 48–55. — DOI: 10.22092/ijb.2017.109445.1149.</ref> == Паҳншавӣ == Бориҷа дар Туркманистон бештар дар кӯҳҳои [[Копетдоғ]] ва дар Эрон бошад, дар минтақаҳои кӯҳии [[Албурз]], [[Хуросон]] ва [[Занҷон]] вомехӯрад.<ref name="POWO"/><ref name="Ammarellou2017"/> Дар нишебиҳои санглох, алафзорҳои кӯҳӣ ва чарогоҳҳои дорои иқлими хушк мерӯяд. Ҷойҳои кушоду офтобрас ва хоки обгузарро меписандад. Дар баъзе ноҳияҳои Эрон дар баландиҳои 2500–3000 м [[Аз сатҳи баҳр|аз сатҳи баҳр]] мушоҳида шудааст.<ref name="Ammarellou2017"/> Асосан аз тухм зиёд мешавад. Тухмҳояш давраи оромии давомнок дошта, барои сабзидан ба шароити намноку хунук ниёз доранд.<ref name="Zardari2019">Zardari S., Ghaderi-Far F., Sadeghipour H. R., Zeinali E., Soltani E., Baskin C. C. [https://doi.org/10.1111/1442-1984.12238 Deep and intermediate complex morphophysiological dormancy in seeds of Ferula gummosa (Apiaceae)] // ''Plant Species Biology''. — 2019. — Ҷ. 34, № 3. — С. 85–94. — DOI: 10.1111/1442-1984.12238.</ref><ref name="Shanjani2019">Salehi Shanjani P., Mousavi A., Rasoulzadeh Farsad F. [https://doi.org/10.37317/pbss-2019-0009 Seed germination plasticity of two endangered species of Ferula in the context of climate change] // ''Plant Breeding and Seed Science''. — 2019. — Ҷ. 80. — DOI: 10.37317/pbss-2019-0009.</ref> == Таркиби кимиёӣ == Бориҷа яке аз гиёҳҳои муҳими зифтдиҳанда мебошад. Аз реша ва пояи он моддаи хушбӯйи [[галбанум]] мегиранд. Галбанум омехтаи [[Зифт|зифт]], [[Камед|камед]] ва [[равғани эфир]] буда, ранги [[Зардчатоб|зардчатоб]], сабзтоб ё [[қаҳваранг]] ва бӯйи тези хос дорад. Дар равғани эфирии бориҷа α-пинен, β-пинен, мирсен ва дигар пайвастҳои [[Терпен|терпенӣ]] мавҷуданд.<ref name="Jalali2011"/><ref name="Najafabadi2017">Sobhani Najafabadi A., Naghavi M. R., Farahmand H., Abbasi A. [https://doi.org/10.1007/s10142-017-0567-7 Transcriptome and metabolome analysis of Ferula gummosa Boiss. to reveal major biosynthetic pathways of galbanum compounds] // ''Functional & Integrative Genomics''. — 2017. — Ҷ. 17, № 6. — С. 725–737. — DOI: 10.1007/s10142-017-0567-7.</ref> == Корбурд == Галбанумро барои тайёр кардани [[атр]], [[бухур]] ва дигар маводи хушбӯй истифода мебаранд. Дар тибби халқӣ онро барои аз байн бурдани дард, душвориҳои ҳазми хӯрок ва баъзе [[Бемориҳои газакӣ|газак]] ба кор мебурданд.<ref name="Mahboubi2016">Mahboubi M. [https://doi.org/10.3109/19390211.2016.1157715 Ferula gummosa, a Traditional Medicine with Novel Applications] // ''Journal of Dietary Supplements''. — 2016. — Ҷ. 13, № 6. — С. 700–718. — DOI: 10.3109/19390211.2016.1157715.</ref> == Мақоми ҳифз == Бориҷа аҳамияти иқтисодӣ дошта, дар табиат нисбатан суст месабзад. Ҷамъоварии зиёди он барои зифт, буридани реша ва чаронидани чорво метавонанд боиси коҳиши шумораи рустаниҳои худрӯи он гарданд. Парвариши бориҷа аз сабаби суст нашъунамо кардан ва душвор сабзидани тухмҳояш мушкил аст.<ref name="Shanjani2019"/> == Инчунин нигаред == * [[Галбанум]] == Адабиёт == {{эзоҳ}} [[Гурӯҳ:Камолҳо]] [[Гурӯҳ:Гиёҳҳои доруӣ]] [[Гурӯҳ:Рустаниҳои зифтдиҳанда]] [[Гурӯҳ:Набототи Эрон]] [[Гурӯҳ:Набототи Туркманистон]] rqb6bc4jsa6efmz2uq010whf6bgyj7g 1491040 1491039 2026-10-23T22:33:57Z Zosya95 54344 1491040 wikitext text/x-wiki {{Таксон | image file = Ferula_gummosa_-_Köhler–s_Medizinal-Pflanzen-205.jpg | regnum = Рустаниҳо | latin = Ferula gummosa | wikispecies = Ferula gummosa | parent = Ferula | rang = Намуд | author = Boiss., 1856 | syn = {{bt|Ferula galbaniflua|Boiss. & Buhse}}<br />{{bt|Peucedanum galbanifluum|(Boiss. & Buhse) Baill.}} }} '''Бориҷа''' ({{lang-la|Ferula gummosa}}) — як намуди [[рустаниҳои бисёрсола|гиёҳи бисёрсолаи]] худрӯй аз [[Оила (таксономия)|оилаи]] [[Чатргулон|чатргулон]], ки асосан дар ноҳияҳои кӯҳистонии [[Эрон]] ва [[Туркманистон]] мерӯяд. Аз реша ва пояи он [[Зифт|зифти]] хушбӯйе бо номи [[Галбанум|галбанум]] ҳосил мекунанд, ки дар [[Атр|атриёт]] ва [[Тибби халқӣ|тибби халқӣ]] истифода мешавад.<ref name="POWO">[https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:842298-1 ''Ferula gummosa'' Boiss.] // ''Plants of the World Online''. — Royal Botanic Gardens, Kew.</ref> Дар баъзе маҳалҳои Эрон бориҷа ва зифти онро "қаснӣ" ва "баланбӯ" низ меноманд. Дар сарчашмаҳои қадим зифти он бо номи "барзад" ё "бирзад" маълум буд.<ref name="Iranica">Alam H. [https://www.iranicaonline.org/articles/galbanum/ Galbanum] // ''Encyclopaedia Iranica''. — 2000. — Ҷ. 10, № 3. — С. 256–258.</ref> == Тавсиф == Қадаш 70–100 см буда, [[Реша|решаи]] ғафсу гӯштдор, пояи росту шохадор ва баргҳои бурида-буридаи [[Сабз|сабзи]] [[хокистарранг]] дорад. Решаи он ба чуқурии [[Хок|хок]] рафта, об ва моддаҳои ғизоиро захира мекунад. Ҳангоми буридани реша ё [[поя]] аз онҳо [[Шираи рустанӣ|шираи]] ғафсу хушбӯй ҷорӣ мешавад, ки баъд сахт мегардад.<ref name="Jalali2011">Jalali H. T., Ebrahimian Z. J., Evtuguin D. V., Pascoal Neto C. [https://doi.org/10.1016/j.indcrop.2010.10.032 Chemical composition of oleo-gum-resin from Ferula gummosa] // ''Industrial Crops and Products''. — 2011. — Ҷ. 33, № 2. — С. 549–553. — DOI: 10.1016/j.indcrop.2010.10.032.</ref> Баргҳояш калони [[Барги пармонанд|пармонанд]] буда, бо [[Мӯяк (ботаника)|мӯякҳои]] кӯтоҳу зич пӯшида шудаанд. Баргҳои назди реша нисбат ба баргҳои қисми болоии поя калонтаранд. Гулҳояш майдаи [[зард]] буда, дар [[Тӯдагул|тӯдагулҳои]] [[Чатрак (ботаника)|чатршакли]] мураккаб ҷой гирифтаанд. Мевааш хушк, паҳну [[байзашакл]] буда, ҳангоми пухта расидан ба ду [[Ниммева|ниммева]] ҷудо мешавад, ки дарозии ҳар кадоми онҳо тақрибан 16 мм аст.<ref name="FloraUSSR">Коровин Е. П. Ферула — ''Ferula'' L. // ''[https://djvu.online/file/HT8d7iERht9Hg Флора СССР]''. — Ҷ. 17 / муҳаррири ҷилд Б. К. Шишкин. — Москва — Ленинград: Издательство Академии наук СССР, 1951. — С. 90.</ref> Бориҷа гиёҳи деррас буда, дар солҳои аввали нашъунамо асосан реша ва барг ҳосил мекунад. Одатан баъди 5–7 сол гул карда, мева мебандад ва сипас мехушкад. Чунин рустаниҳоро [[Монокарпия|монокарпӣ]] меноманд. Бо вуҷуди ин, дар баъзе ноҳияҳои Эрон навъҳое мушоҳида шудаанд, ки баъди гулкунӣ низ зинда мемонанд ва метавонанд [[Поликарпия|такроран гул кунанд]].<ref name="Ammarellou2017">Ammarellou A., Mozaffarian V. [https://ijb.areeo.ac.ir/article_111921.html The first report of polycarpic genotype in Galbanum (Ferula gummosa) populations] // ''Iranian Journal of Botany''. — 2017. — Ҷ. 23, № 1. — С. 48–55. — DOI: 10.22092/ijb.2017.109445.1149.</ref> == Паҳншавӣ == Бориҷа дар Туркманистон бештар дар кӯҳҳои [[Копетдоғ]] ва дар Эрон бошад, дар минтақаҳои кӯҳии [[Албурз]], [[Хуросон]] ва [[Устони Занҷон|Занҷон]] вомехӯрад.<ref name="POWO"/><ref name="Ammarellou2017"/> Он дар нишебиҳои санглох, [[Алафзор|алафзорҳои]] кӯҳӣ ва [[Чарогоҳ|чарогоҳҳои]] дорои [[Хушкӣ (иқлим)|иқлими хушк]] мерӯяд. Ҷойҳои кушоду офтобрас ва хоки обгузарро меписандад. Дар баъзе ноҳияҳои Эрон дар баландиҳои 2500–3000 м [[Аз сатҳи баҳр|аз сатҳи баҳр]] мушоҳида шудааст.<ref name="Ammarellou2017"/> Асосан аз [[Тухм|тухм]] зиёд мешавад. Тухмҳояш [[Оромии тухм|давраи оромии]] давомнок дошта, барои [[Сабзиши тухм|сабзидан]] ба шароити намноку хунук ниёз доранд.<ref name="Zardari2019">Zardari S., Ghaderi-Far F., Sadeghipour H. R., Zeinali E., Soltani E., Baskin C. C. [https://doi.org/10.1111/1442-1984.12238 Deep and intermediate complex morphophysiological dormancy in seeds of Ferula gummosa (Apiaceae)] // ''Plant Species Biology''. — 2019. — Ҷ. 34, № 3. — С. 85–94. — DOI: 10.1111/1442-1984.12238.</ref><ref name="Shanjani2019">Salehi Shanjani P., Mousavi A., Rasoulzadeh Farsad F. [https://doi.org/10.37317/pbss-2019-0009 Seed germination plasticity of two endangered species of Ferula in the context of climate change] // ''Plant Breeding and Seed Science''. — 2019. — Ҷ. 80. — DOI: 10.37317/pbss-2019-0009.</ref> == Таркиби кимиёӣ == Бориҷа яке аз гиёҳҳои муҳими зифтдиҳанда мебошад. Аз реша ва пояи он моддаи хушбӯйи [[галбанум]] мегиранд. Галбанум омехтаи [[Зифт|зифт]], [[Камед|камед]] ва [[равғани эфир]] буда, ранги [[Зардчатоб|зардчатоб]], сабзтоб ё [[қаҳваранг]] ва бӯйи тези хос дорад. Дар равғани эфирии бориҷа [[Алфа-пинен|α-пинен]], [[Бета-пинен|β-пинен]], [[Мирсен|мирсен]] ва дигар пайвастҳои [[Терпен|терпенӣ]] мавҷуданд.<ref name="Jalali2011"/><ref name="Najafabadi2017">Sobhani Najafabadi A., Naghavi M. R., Farahmand H., Abbasi A. [https://doi.org/10.1007/s10142-017-0567-7 Transcriptome and metabolome analysis of Ferula gummosa Boiss. to reveal major biosynthetic pathways of galbanum compounds] // ''Functional & Integrative Genomics''. — 2017. — Ҷ. 17, № 6. — С. 725–737. — DOI: 10.1007/s10142-017-0567-7.</ref> == Ҷамъоварии зифт == Барои гирифтани галбанум қисми болоии решаи бориҷаро аз хок берун карда, қабати тунуки онро мебуранд. Аз ҷои буридашуда шираи ғафс ҷорӣ мешавад, ки баъди сахт шудан онро ҷамъ мекунанд. Ин корро чанд бор такрор кардан мумкин аст.<ref name="Jalali2011"/> Шираи холиси бориҷа [[Сафед|сафедтоб]] буда, дар ҳаво рафта-рафта зардтоб ё қаҳваранг мешавад. Ҷамъоварии он одатан аз моҳи июн то сентябр давом мекунад.<ref name="Pavela2020">Pavela R., Morshedloo M. R., Lupidi G. et al. [https://doi.org/10.1016/j.fct.2020.111312 The volatile oils from the oleo-gum-resins of Ferula assa-foetida and Ferula gummosa: A comprehensive investigation of their insecticidal activity and eco-toxicological effects] // ''Food and Chemical Toxicology''. — 2020. — Ҷ. 140. — Мақолаи 111312. — DOI: 10.1016/j.fct.2020.111312.</ref><ref name="Jalali2011"/> == Корбурд == Галбанумро барои тайёр кардани [[атр]], [[бухур]] ва дигар маводи хушбӯй истифода мебаранд. Он ба [[Собиткунандаи бӯй (атриёт)|дарозтар нигоҳ доштани бӯйи атр]] низ кӯмак мекунад.<ref name="PerfumeSociety">[https://perfumesociety.org/ingredients-post/galbanum/ Galbanum] // ''The Perfume Society''.</ref> Дар тибби халқӣ онро барои аз байн бурдани [[Дард|дард]], [[Суиҳазм|душвориҳои ҳазми хӯрок]] ва баъзе [[Бемориҳои газакӣ|бемориҳои газакӣ]] ба кор мебурданд.<ref name="Mahboubi2016">Mahboubi M. [https://doi.org/10.3109/19390211.2016.1157715 Ferula gummosa, a Traditional Medicine with Novel Applications] // ''Journal of Dietary Supplements''. — 2016. — Ҷ. 13, № 6. — С. 700–718. — DOI: 10.3109/19390211.2016.1157715.</ref> Аз зифти бориҷа инчунин [[Ширеш|ширеши]] махсус тайёр мекунанд, ки барои часпондани [[Сангҳои қимматбаҳо|сангҳои қимматбаҳо]] истифода мешавад.<ref name="Iranica"/> == Мақоми ҳифз == Бориҷа аҳамияти [[Иқтисод|иқтисодӣ]] дошта, дар [[Табиат|табиат]] нисбатан суст месабзад. Ҷамъоварии зиёди он барои зифт, буридани реша ва [[Чаронидани чорво|чаронидани чорво]] метавонанд боиси коҳиши шумораи рустаниҳои худрӯи он гарданд. Парвариши бориҷа аз сабаби суст нашъунамо кардан ва дер сабзидани тухмҳояш душвор аст.<ref name="Shanjani2019"/> == Инчунин нигаред == * [[Галбанум]] == Адабиёт == {{reflist}} [[Гурӯҳ:Камолҳо]] [[Гурӯҳ:Гиёҳҳои доруӣ]] [[Гурӯҳ:Рустаниҳои зифтдиҳанда]] [[Гурӯҳ:Набототи Эрон]] [[Гурӯҳ:Набототи Туркманистон]] an441cvc0ukkqz28hkgy96gjaf0079j 1491041 1491040 2026-10-23T22:37:18Z Zosya95 54344 1491041 wikitext text/x-wiki {{Таксон | image file = Ferula_gummosa_-_Köhler–s_Medizinal-Pflanzen-205.jpg | regnum = Рустаниҳо | latin = Ferula gummosa | wikispecies = Ferula gummosa | parent = Ferula | rang = Намуд | author = Boiss., 1856 | syn = {{bt|Ferula galbaniflua|Boiss. & Buhse}}<br />{{bt|Peucedanum galbanifluum|(Boiss. & Buhse) Baill.}} }} '''Бориҷа''' ({{lang-la|Ferula gummosa}}) — як намуди [[рустаниҳои бисёрсола|гиёҳи бисёрсолаи]] худрӯй аз [[Оила (таксономия)|оилаи]] [[Чатргулон|чатргулон]], ки асосан дар ноҳияҳои кӯҳистонии [[Эрон]] ва [[Туркманистон]] мерӯяд. Аз реша ва пояи он [[Зифт|зифти]] хушбӯйе бо номи [[Галбанум|галбанум]] ҳосил мекунанд, ки дар [[Атр|атриёт]] ва [[Тибби халқӣ|тибби халқӣ]] истифода мешавад.<ref name="POWO">[https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:842298-1 ''Ferula gummosa'' Boiss.] // ''Plants of the World Online''. — Royal Botanic Gardens, Kew.</ref> Дар баъзе маҳалҳои Эрон бориҷа ва зифти онро "қаснӣ" ва "баланбӯ" низ меноманд. Дар сарчашмаҳои қадим зифти он бо номи "барзад" ё "бирзад" маълум буд.<ref name="Iranica">Alam H. [https://www.iranicaonline.org/articles/galbanum/ Galbanum] // ''Encyclopaedia Iranica''. — 2000. — Ҷ. 10, № 3. — С. 256–258.</ref> == Тавсиф == Қадаш 70–100 см буда, [[Реша|решаи]] ғафсу гӯштдор, пояи росту шохадор ва баргҳои бурида-буридаи [[Сабз|сабзи]] [[хокистарранг]] дорад. Решаи он ба чуқурии [[Хок|хок]] рафта, об ва моддаҳои ғизоиро захира мекунад. Ҳангоми буридани реша ё [[поя]] аз онҳо [[Шираи рустанӣ|шираи]] ғафсу хушбӯй ҷорӣ мешавад, ки баъд сахт мегардад.<ref name="Jalali2011">Jalali H. T., Ebrahimian Z. J., Evtuguin D. V., Pascoal Neto C. [https://doi.org/10.1016/j.indcrop.2010.10.032 Chemical composition of oleo-gum-resin from Ferula gummosa] // ''Industrial Crops and Products''. — 2011. — Ҷ. 33, № 2. — С. 549–553. — DOI: 10.1016/j.indcrop.2010.10.032.</ref> Баргҳояш калони [[Барги пармонанд|пармонанд]] буда, бо [[Мӯяк (ботаника)|мӯякҳои]] кӯтоҳу зич пӯшида шудаанд. Баргҳои назди реша нисбат ба баргҳои қисми болоии поя калонтаранд. Гулҳояш майдаи [[зард]] буда, дар [[Тӯдагул|тӯдагулҳои]] [[Чатрак (ботаника)|чатршакли]] мураккаб ҷой гирифтаанд. Мевааш хушк, паҳну [[байзашакл]] буда, ҳангоми пухта расидан ба ду [[Ниммева|ниммева]] ҷудо мешавад, ки дарозии ҳар кадоми онҳо тақрибан 16 мм аст.<ref name="FloraUSSR">Коровин Е. П. Ферула — ''Ferula'' L. // ''[https://djvu.online/file/HT8d7iERht9Hg Флора СССР]''. — Ҷ. 17 / муҳаррири ҷилд Б. К. Шишкин. — Москва — Ленинград: Издательство Академии наук СССР, 1951. — С. 90.</ref> Бориҷа гиёҳи деррас буда, дар солҳои аввали нашъунамо асосан реша ва барг ҳосил мекунад. Одатан баъди 5–7 сол гул карда, мева мебандад ва сипас мехушкад. Чунин рустаниҳоро [[Монокарпия|монокарпӣ]] меноманд. Бо вуҷуди ин, дар баъзе ноҳияҳои Эрон навъҳое мушоҳида шудаанд, ки баъди гулкунӣ низ зинда мемонанд ва метавонанд [[Поликарпия|такроран гул кунанд]].<ref name="Ammarellou2017">Ammarellou A., Mozaffarian V. [https://ijb.areeo.ac.ir/article_111921.html The first report of polycarpic genotype in Galbanum (Ferula gummosa) populations] // ''Iranian Journal of Botany''. — 2017. — Ҷ. 23, № 1. — С. 48–55. — DOI: 10.22092/ijb.2017.109445.1149.</ref> == Паҳншавӣ == Бориҷа дар Туркманистон бештар дар кӯҳҳои [[Копетдоғ]] ва дар Эрон бошад, дар минтақаҳои кӯҳии [[Албурз]], [[Хуросон]] ва [[Устони Занҷон|Занҷон]] вомехӯрад.<ref name="POWO"/><ref name="Ammarellou2017"/> Он дар нишебиҳои санглох, [[Алафзор|алафзорҳои]] кӯҳӣ ва [[Чарогоҳ|чарогоҳҳои]] дорои [[Хушкӣ (иқлим)|иқлими хушк]] мерӯяд. Ҷойҳои кушоду офтобрас ва хоки обгузарро меписандад. Дар баъзе ноҳияҳои Эрон дар баландиҳои 2500–3000 м [[Аз сатҳи баҳр|аз сатҳи баҳр]] мушоҳида шудааст.<ref name="Ammarellou2017"/> Асосан аз [[Тухм|тухм]] зиёд мешавад. Тухмҳояш [[Оромии тухм|давраи оромии]] давомнок дошта, барои [[Сабзиши тухм|сабзидан]] ба шароити намноку хунук ниёз доранд.<ref name="Zardari2019">Zardari S., Ghaderi-Far F., Sadeghipour H. R., Zeinali E., Soltani E., Baskin C. C. [https://doi.org/10.1111/1442-1984.12238 Deep and intermediate complex morphophysiological dormancy in seeds of Ferula gummosa (Apiaceae)] // ''Plant Species Biology''. — 2019. — Ҷ. 34, № 3. — С. 85–94. — DOI: 10.1111/1442-1984.12238.</ref><ref name="Shanjani2019">Salehi Shanjani P., Mousavi A., Rasoulzadeh Farsad F. [https://doi.org/10.37317/pbss-2019-0009 Seed germination plasticity of two endangered species of Ferula in the context of climate change] // ''Plant Breeding and Seed Science''. — 2019. — Ҷ. 80. — DOI: 10.37317/pbss-2019-0009.</ref> == Таркиби кимиёӣ == Бориҷа яке аз гиёҳҳои муҳими зифтдиҳанда мебошад. Аз реша ва пояи он моддаи хушбӯйи [[галбанум]] мегиранд. Галбанум омехтаи [[Зифт|зифт]], [[Камед|камед]] ва [[равғани эфир]] буда, ранги [[Зардчатоб|зардчатоб]], сабзтоб ё [[қаҳваранг]] ва бӯйи тези хос дорад. Дар равғани эфирии бориҷа [[Алфа-пинен|α-пинен]], [[Бета-пинен|β-пинен]], [[Мирсен|мирсен]] ва дигар пайвастҳои [[Терпен|терпенӣ]] мавҷуданд.<ref name="Jalali2011"/><ref name="Najafabadi2017">Sobhani Najafabadi A., Naghavi M. R., Farahmand H., Abbasi A. [https://doi.org/10.1007/s10142-017-0567-7 Transcriptome and metabolome analysis of Ferula gummosa Boiss. to reveal major biosynthetic pathways of galbanum compounds] // ''Functional & Integrative Genomics''. — 2017. — Ҷ. 17, № 6. — С. 725–737. — DOI: 10.1007/s10142-017-0567-7.</ref> == Ҷамъоварии зифт == Барои гирифтани галбанум қисми болоии решаи бориҷаро аз хок берун карда, қабати тунуки онро мебуранд. Аз ҷои буридашуда шираи ғафс ҷорӣ мешавад, ки баъди сахт шудан онро ҷамъ мекунанд. Ин корро чанд бор такрор кардан мумкин аст.<ref name="Jalali2011"/> Шираи холиси бориҷа [[Сафед|сафедтоб]] буда, дар ҳаво рафта-рафта зардтоб ё қаҳваранг мешавад. Ҷамъоварии он одатан аз моҳи июн то сентябр давом мекунад.<ref name="Pavela2020">Pavela R., Morshedloo M. R., Lupidi G. et al. [https://doi.org/10.1016/j.fct.2020.111312 The volatile oils from the oleo-gum-resins of Ferula assa-foetida and Ferula gummosa: A comprehensive investigation of their insecticidal activity and eco-toxicological effects] // ''Food and Chemical Toxicology''. — 2020. — Ҷ. 140. — Мақолаи 111312. — DOI: 10.1016/j.fct.2020.111312.</ref><ref name="Jalali2011"/> == Корбурд == Галбанумро барои тайёр кардани [[атр]], [[бухур]] ва дигар маводи хушбӯй истифода мебаранд. Он ба [[Собиткунандаи бӯй (атриёт)|дарозтар нигоҳ доштани бӯйи атр]] низ кӯмак мекунад.<ref name="PerfumeSociety">[https://perfumesociety.org/ingredients-post/galbanum/ Galbanum] // ''The Perfume Society''.</ref> Дар тибби халқӣ онро барои аз байн бурдани [[Дард|дард]], [[Суиҳазм|душвориҳои ҳазми хӯрок]] ва баъзе [[Бемориҳои газакӣ|бемориҳои газакӣ]] ба кор мебурданд.<ref name="Mahboubi2016">Mahboubi M. [https://doi.org/10.3109/19390211.2016.1157715 Ferula gummosa, a Traditional Medicine with Novel Applications] // ''Journal of Dietary Supplements''. — 2016. — Ҷ. 13, № 6. — С. 700–718. — DOI: 10.3109/19390211.2016.1157715.</ref> Аз зифти бориҷа инчунин [[Ширеш|ширеши]] махсус тайёр мекунанд, ки барои часпондани [[Сангҳои қимматбаҳо|сангҳои қимматбаҳо]] истифода мешавад.<ref name="Iranica"/> == Мақоми ҳифз == Бориҷа аҳамияти [[Иқтисод|иқтисодӣ]] дошта, дар [[Табиат|табиат]] нисбатан суст месабзад. Ҷамъоварии зиёди он барои зифт, буридани реша ва [[Чаронидани чорво|чаронидани чорво]] метавонанд боиси коҳиши шумораи рустаниҳои худрӯи он гарданд. Парвариши бориҷа аз сабаби суст нашъунамо кардан ва дер сабзидани тухмҳояш душвор аст.<ref name="Shanjani2019"/> == Инчунин нигаред == * [[Галбанум]] == Адабиёт == {{reflist}} [[Гурӯҳ:Камолҳо]] [[Гурӯҳ:Гиёҳҳои доруӣ]] [[Гурӯҳ:Рустаниҳои зифтдиҳанда]] [[Гурӯҳ:Набототи Эрон]] [[Гурӯҳ:Набототи Туркманистон]] 41jspmt0fhit38rkkldmpzx7wuz3d5z 1491042 1491041 2026-10-23T22:49:32Z Zosya95 54344 /* Тавсиф */ 1491042 wikitext text/x-wiki {{Таксон | image file = Ferula_gummosa_-_Köhler–s_Medizinal-Pflanzen-205.jpg | regnum = Рустаниҳо | latin = Ferula gummosa | wikispecies = Ferula gummosa | parent = Ferula | rang = Намуд | author = Boiss., 1856 | syn = {{bt|Ferula galbaniflua|Boiss. & Buhse}}<br />{{bt|Peucedanum galbanifluum|(Boiss. & Buhse) Baill.}} }} '''Бориҷа''' ({{lang-la|Ferula gummosa}}) — як намуди [[рустаниҳои бисёрсола|гиёҳи бисёрсолаи]] худрӯй аз [[Оила (таксономия)|оилаи]] [[Чатргулон|чатргулон]], ки асосан дар ноҳияҳои кӯҳистонии [[Эрон]] ва [[Туркманистон]] мерӯяд. Аз реша ва пояи он [[Зифт|зифти]] хушбӯйе бо номи [[Галбанум|галбанум]] ҳосил мекунанд, ки дар [[Атр|атриёт]] ва [[Тибби халқӣ|тибби халқӣ]] истифода мешавад.<ref name="POWO">[https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:842298-1 ''Ferula gummosa'' Boiss.] // ''Plants of the World Online''. — Royal Botanic Gardens, Kew.</ref> Дар баъзе маҳалҳои Эрон бориҷа ва зифти онро "қаснӣ" ва "баланбӯ" низ меноманд. Дар сарчашмаҳои қадим зифти он бо номи "барзад" ё "бирзад" маълум буд.<ref name="Iranica">Alam H. [https://www.iranicaonline.org/articles/galbanum/ Galbanum] // ''Encyclopaedia Iranica''. — 2000. — Ҷ. 10, № 3. — С. 256–258.</ref> == Тавсиф == Қадаш 70–100 см буда, [[Реша|решаи]] ғафсу гӯштдор, пояи росту шохадор ва баргҳои бурида-буридаи [[Сабз|сабзи]] [[хокистарранг]] дорад. Решаи он ба чуқурии [[Хок|хок]] рафта, об ва моддаҳои ғизоиро захира мекунад. Ҳангоми буридани реша ё [[поя]] аз онҳо [[Шилм|шилми]] ғафсу хушбӯй ҷорӣ мешавад, ки баъд сахт мегардад.<ref name="Jalali2011">Jalali H. T., Ebrahimian Z. J., Evtuguin D. V., Pascoal Neto C. [https://doi.org/10.1016/j.indcrop.2010.10.032 Chemical composition of oleo-gum-resin from Ferula gummosa] // ''Industrial Crops and Products''. — 2011. — Ҷ. 33, № 2. — С. 549–553. — DOI: 10.1016/j.indcrop.2010.10.032.</ref> Баргҳояш калони [[Барги пармонанд|пармонанд]] буда, бо [[Мӯяк (ботаника)|мӯякҳои]] кӯтоҳу зич пӯшида шудаанд. Баргҳои назди реша нисбат ба баргҳои қисми болоии поя калонтаранд. Гулҳояш майдаи [[зард]] буда, дар [[Тӯдагул|тӯдагулҳои]] [[Чатрак (ботаника)|чатршакли]] мураккаб ҷой гирифтаанд. Мевааш хушк, паҳну [[байзашакл]] буда, ҳангоми пухта расидан ба ду [[Ниммева|ниммева]] ҷудо мешавад, ки дарозии ҳар кадоми онҳо тақрибан 16 мм аст.<ref name="FloraUSSR">Коровин Е. П. Ферула — ''Ferula'' L. // ''[https://djvu.online/file/HT8d7iERht9Hg Флора СССР]''. — Ҷ. 17 / муҳаррири ҷилд Б. К. Шишкин. — Москва — Ленинград: Издательство Академии наук СССР, 1951. — С. 90.</ref> Бориҷа гиёҳи деррас буда, дар солҳои аввали нашъунамо асосан реша ва барг ҳосил мекунад. Одатан баъди 5–7 сол гул карда, мева мебандад ва сипас мехушкад. Чунин рустаниҳоро [[Монокарпия|монокарпӣ]] меноманд. Бо вуҷуди ин, дар баъзе ноҳияҳои Эрон навъҳое мушоҳида шудаанд, ки баъди гулкунӣ низ зинда мемонанд ва метавонанд [[Поликарпия|такроран гул кунанд]].<ref name="Ammarellou2017">Ammarellou A., Mozaffarian V. [https://ijb.areeo.ac.ir/article_111921.html The first report of polycarpic genotype in Galbanum (Ferula gummosa) populations] // ''Iranian Journal of Botany''. — 2017. — Ҷ. 23, № 1. — С. 48–55. — DOI: 10.22092/ijb.2017.109445.1149.</ref> == Паҳншавӣ == Бориҷа дар Туркманистон бештар дар кӯҳҳои [[Копетдоғ]] ва дар Эрон бошад, дар минтақаҳои кӯҳии [[Албурз]], [[Хуросон]] ва [[Устони Занҷон|Занҷон]] вомехӯрад.<ref name="POWO"/><ref name="Ammarellou2017"/> Он дар нишебиҳои санглох, [[Алафзор|алафзорҳои]] кӯҳӣ ва [[Чарогоҳ|чарогоҳҳои]] дорои [[Хушкӣ (иқлим)|иқлими хушк]] мерӯяд. Ҷойҳои кушоду офтобрас ва хоки обгузарро меписандад. Дар баъзе ноҳияҳои Эрон дар баландиҳои 2500–3000 м [[Аз сатҳи баҳр|аз сатҳи баҳр]] мушоҳида шудааст.<ref name="Ammarellou2017"/> Асосан аз [[Тухм|тухм]] зиёд мешавад. Тухмҳояш [[Оромии тухм|давраи оромии]] давомнок дошта, барои [[Сабзиши тухм|сабзидан]] ба шароити намноку хунук ниёз доранд.<ref name="Zardari2019">Zardari S., Ghaderi-Far F., Sadeghipour H. R., Zeinali E., Soltani E., Baskin C. C. [https://doi.org/10.1111/1442-1984.12238 Deep and intermediate complex morphophysiological dormancy in seeds of Ferula gummosa (Apiaceae)] // ''Plant Species Biology''. — 2019. — Ҷ. 34, № 3. — С. 85–94. — DOI: 10.1111/1442-1984.12238.</ref><ref name="Shanjani2019">Salehi Shanjani P., Mousavi A., Rasoulzadeh Farsad F. [https://doi.org/10.37317/pbss-2019-0009 Seed germination plasticity of two endangered species of Ferula in the context of climate change] // ''Plant Breeding and Seed Science''. — 2019. — Ҷ. 80. — DOI: 10.37317/pbss-2019-0009.</ref> == Таркиби кимиёӣ == Бориҷа яке аз гиёҳҳои муҳими зифтдиҳанда мебошад. Аз реша ва пояи он моддаи хушбӯйи [[галбанум]] мегиранд. Галбанум омехтаи [[Зифт|зифт]], [[Камед|камед]] ва [[равғани эфир]] буда, ранги [[Зардчатоб|зардчатоб]], сабзтоб ё [[қаҳваранг]] ва бӯйи тези хос дорад. Дар равғани эфирии бориҷа [[Алфа-пинен|α-пинен]], [[Бета-пинен|β-пинен]], [[Мирсен|мирсен]] ва дигар пайвастҳои [[Терпен|терпенӣ]] мавҷуданд.<ref name="Jalali2011"/><ref name="Najafabadi2017">Sobhani Najafabadi A., Naghavi M. R., Farahmand H., Abbasi A. [https://doi.org/10.1007/s10142-017-0567-7 Transcriptome and metabolome analysis of Ferula gummosa Boiss. to reveal major biosynthetic pathways of galbanum compounds] // ''Functional & Integrative Genomics''. — 2017. — Ҷ. 17, № 6. — С. 725–737. — DOI: 10.1007/s10142-017-0567-7.</ref> == Ҷамъоварии зифт == Барои гирифтани галбанум қисми болоии решаи бориҷаро аз хок берун карда, қабати тунуки онро мебуранд. Аз ҷои буридашуда шилми ғафс мешорад, ки баъди сахт шудан онро ҷамъ мекунанд. Ин корро чанд бор такрор кардан мумкин аст.<ref name="Jalali2011"/> Шилми холиси бориҷа [[Сафед|сафедтоб]] буда, рафта-рафта зардтоб ё қаҳваранг мешавад. Ҷамъоварии он одатан аз моҳи июн то сентябр давом мекунад.<ref name="Pavela2020">Pavela R., Morshedloo M. R., Lupidi G. et al. [https://doi.org/10.1016/j.fct.2020.111312 The volatile oils from the oleo-gum-resins of Ferula assa-foetida and Ferula gummosa: A comprehensive investigation of their insecticidal activity and eco-toxicological effects] // ''Food and Chemical Toxicology''. — 2020. — Ҷ. 140. — Мақолаи 111312. — DOI: 10.1016/j.fct.2020.111312.</ref><ref name="Jalali2011"/> == Корбурд == Галбанумро барои тайёр кардани [[атр]], [[бухур]] ва дигар маводи хушбӯй истифода мебаранд. Он ба [[Собиткунандаи бӯй (атриёт)|дарозтар нигоҳ доштани бӯйи атр]] низ кӯмак мекунад.<ref name="PerfumeSociety">[https://perfumesociety.org/ingredients-post/galbanum/ Galbanum] // ''The Perfume Society''.</ref> Дар тибби халқӣ онро барои аз байн бурдани [[Дард|дард]], [[Суиҳазм|душвориҳои ҳазми хӯрок]] ва баъзе [[Бемориҳои газакӣ|бемориҳои газакӣ]] ба кор мебурданд.<ref name="Mahboubi2016">Mahboubi M. [https://doi.org/10.3109/19390211.2016.1157715 Ferula gummosa, a Traditional Medicine with Novel Applications] // ''Journal of Dietary Supplements''. — 2016. — Ҷ. 13, № 6. — С. 700–718. — DOI: 10.3109/19390211.2016.1157715.</ref> Аз зифти бориҷа инчунин [[Ширеш|ширеши]] махсус тайёр мекунанд, ки барои часпондани [[Сангҳои қимматбаҳо|сангҳои қимматбаҳо]] истифода мешавад.<ref name="Iranica"/> == Мақоми ҳифз == Бориҷа аҳамияти [[Иқтисод|иқтисодӣ]] дошта, дар [[Табиат|табиат]] нисбатан суст месабзад. Ҷамъоварии зиёди он барои зифт, буридани реша ва [[Чаронидани чорво|чаронидани чорво]] метавонанд боиси коҳиши шумораи рустаниҳои худрӯи он гарданд. Парвариши бориҷа аз сабаби суст нашъунамо кардан ва дер сабзидани тухмҳояш душвор аст.<ref name="Shanjani2019"/> == Инчунин нигаред == * [[Галбанум]] == Адабиёт == {{reflist}} [[Гурӯҳ:Камолҳо]] [[Гурӯҳ:Гиёҳҳои доруӣ]] [[Гурӯҳ:Рустаниҳои зифтдиҳанда]] [[Гурӯҳ:Набототи Эрон]] [[Гурӯҳ:Набототи Туркманистон]] 2necyl62i7l8muucmqe1qeio73t2ue2 0 21113 1491091 1307885 2026-10-24T11:27:42Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1491091 wikitext text/x-wiki '''Ҷоизаи давлатии Тоҷикистон ба номи Абуабдуллоҳи Рӯдакӣ''' — ҷоизаи олии ҷумҳуриявист, ки барои комёбиҳои намоён дар соҳаҳои [[адабиёт]], ҳунар ва [[меъморӣ]] эҳдо мешавад. Ҷоиза бо Қарори КМ ҲК Тоҷикистон ва Шӯрои Вазирони ҶШС Тоҷикистон [[2 январ]]и [[соли 1963]] таъсис ёфта, иттиҳодияҳои [[нависанда]]гон, [[рассом]]он, [[оҳангсоз]]он ва [[меъмор]]они ҷумҳурӣ беҳтарин асарҳоро пешниҳод месозанд ва баъди баррасии ҳамаҷониба Кумитаи мукофот дар назди Ҳукумати ҶШС Тоҷикистон ғолибонро эълон менамояд. Асарҳои ба Мукофот (ҷоиза) пешниҳодшударо Кумитаи мукофоти (ҷоизаи) Рӯдакӣ назди Совети Вазирони ҶШС Тоҷикистон муҳокима карда қарор мебаровард. Қарори Кумитаи мукофот (ҷоиза) дар бораи додани Мукофот (ҷоиза) арафаи иди Инқилоби Октябр ([[7 ноябр]]) дар матбуот ба табъ мерасид. Шахсоне, ки сазовори ҷоиза гаштаанд, соҳиби дипломи махсус, нишони сарисинагии «Барандаи (Лауреати) мукофоти Рӯдакӣ» ва маблағи муайяни пулӣ (2500 сӯми шӯравӣ) мегардиданд<ref>{{Cite web |url=http://kmt.tj/?book_id=87 |title=Энсиклопедияи советии тоҷик. Ҷилди 4. — Душанбе, 1983. — с. 539—540 |accessdate=2014-07-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160305015300/http://kmt.tj/?book_id=87 |archivedate=2016-03-05}}</ref>. == Феҳристи ҷоизадорон<ref>[http://navisandagan.tj/index.php/tj/asos/269-dorandagoni-oizai-davlatii-to-ikiston-ba-nomi-r-dak/203-dorandagoni-oizai-davlatii-to-ikiston-ba-nomi-r-dak Дорандагони Ҷоизаи давлатии ба номи Рӯдакӣ]</ref> == {| class="sortable" border="border:1px solid darkgray;" cellpadding="5" cellspacing="0" style="font-size:90%;margin:1em 1em 1em 0; background:#f9f9f9;border:1px solid darkgray;border-collapse:collapse;" width="100%" |- style="background-color:#99ccff;1px solid darkgray;text-align:center;font-weight:bold;" ! style="width:01%;" |№ ! style="width:26%;" |Ному насаб ! style="width:20%;" |Унвон ! style="width:05%;" |Соли супурдан ! style="width:21%;" |Барои кадом асар |- | 1. | [[Мирзо Турсунзода]] | [[Шоири халқии Тоҷикистон]] | style="text-align:center;" | [[соли 1963|1963]] | «Ҷони ширин»| <small>достон «Ҷони ширин»</small> |- | 2. | [[Ҷалол Икромӣ]] | [[Нависандаи халқии Тоҷикистон]] | style="text-align:center;" | [[соли 1964|1964]] | «Духтари оташ»| <small>роман «Духтари оташ» </small> |- | 3. | [[Мирсаид Миршакар]] | [[Нависандаи халқии Тоҷикистон]] | style="text-align:center;" | [[соли 1964|1964]] | «Бачагони Помир»| <small> сценарияи филми бадеии «Бачагони Помир» </small> |- | 4. | [[Аминҷон Шукӯҳӣ]] | [[Нависандаи халқии Тоҷикистон]] | style="text-align:center;" | [[соли 1965|1965]] | силсилаи сурудҳои лирикӣ| <small>силсилаи сурудҳои лирикӣ</small> |- | 5. | [[Боқӣ Раҳимзода]] | [[Нависандаи халқии Тоҷикистон]] | style="text-align:center;" | [[соли 1967|1967]] | «Роҳи тайшуда»| <small>ашъори баргузида</small> |- |6. | [[Фазлиддин Муҳаммадиев]] | [[Нависандаи халқии Тоҷикистон]] | style="text-align:center;" | [[соли 1967|1967]] | «Одамони куҳан» ва «Дар он дунё»| <small>қиссаҳо «Одамони куҳан» ва «Дар он дунё»</small> |- | 7. | [[Раҳим Ҷалил]] | [[Нависандаи халқии Тоҷикистон]] | style="text-align:center;" | [[соли 1970|1970]] | «Шӯроб»| <small>роман «Шӯроб»</small> |- | 8. | [[Ғанӣ Абдулло]] | [[Нависандаи халқии Тоҷикистон]] | style="text-align:center;" | [[соли 1972|1972]] | «Ҳуррият» ва «Сарбозони инқилоб»| <small>драммаҳо «Ҳуррият» ва «Сарбозони инқилоб»</small> |- | 9. | [[Фотеҳ Ниёзӣ]] | [[Нависандаи халқии Тоҷикистон]] | style="text-align:center;" | [[соли 1977|1977]] | «Ҳар беша гумон мабар, ки холист» |<small>роман «Ҳар беша гумон мабар, ки холист»</small> |- | 10. | [[Гулчеҳра Сулаймонӣ]] | [[Нависандаи халқии Тоҷикистон]] | style="text-align:center;" | [[соли 1977|1977]] | «Себи хубон» ва «Чил кокули бозингар»| <small>маҷмӯаҳои бачагона «Себи хубон» ва «Чил кокули бозингар»</small> |- | 11. | [[Лоиқ Шералӣ]] | [[Шоири халқии Тоҷикистон]] | style="text-align:center;" | [[соли 1978|1978]] | «Хоки ватан» ва «Илҳом аз Шоҳнома»| <small>маҷмӯаҳои шеърҳо «Хоки ватан» ва «Илҳом аз Шоҳнома»</small> |- | 12. | [[Юсуф Акобиров]] | [[Нависандаи халқии Тоҷикистон]] | style="text-align:center;" | [[соли 1980|1980]] | «Норак»| <small>роман «Норак»</small> |- | 13. | [[Муъмин Қаноат]] | [[Шоири халқии Тоҷикистон]] | style="text-align:center;" | [[соли 1980|1980]] | «Гаҳвораи Сино»| <small>достон «Гаҳвораи Сино» </small> |- | 14. | [[Шарифҷон Ҳусейнзода]] | [[Доктори илмҳои филология]] | style="text-align:center;" | [[соли 1982|1982]] | Барои тадқиқоти адабиёти классикии тоҷик| <small>барои тадқиқоти адабиёти классикии тоҷик</small> |- | 15. | [[Абдумалик Баҳорӣ]] | [[Нависандаи халқии Тоҷикистон]] | style="text-align:center;" | [[соли 1984|1984]] | «Гирдоб», «Қаймоқи гирди коса» ва «Сумбула»| <small> қиссаҳо «Гирдоб», «Қаймоқи гирди коса» ва «Сумбула»</small> |- | 16. | [[Сотим Улуғзода]] | [[Нависандаи халқии Тоҷикистон]] | style="text-align:center;" | [[соли 1987|1987]] | «Восеъ» ва «Фирдавсӣ»| <small>роман «Восеъ» ва «Фирдавсӣ»</small> |- | 17. | [[Убайд Раҷаб]] | [[Нависандаи халқии Тоҷикистон]] | style="text-align:center;" | [[соли 1987|1987]] | «Як дона марворид» ва «Бӯи замин»| <small>қиссаҳои бачагона «Як дона марворид» ва «Бӯи замин»</small> |- | 18. | [[Бозор Собир]] | [[Шоири халқии Тоҷикистон]] | style="text-align:center;" | [[соли 1988|1988]] | «Бо чамидан, бо чашидан» |<small> маҷмӯаи шеър «Бо чамидан, бо чашидан»</small> |- | 19. | [[Ҷумъа Одина]] | [[Нависандаи халқии Тоҷикистон]] | style="text-align:center;" |1990 | «Гузашти айём» |<small> роман «Гузашти айём»</small> |- | 20. | [[Абдулҳамид Самад]]ов | [[Нависандаи халқии Тоҷикистон]] | style="text-align:center;" | [[соли 1990|1990]] | «Паррончакҳо» ва «Аспи бобом» |<small> қиссаҳо барои кӯдакон ва наврасон «Паррончакҳо» ва «Аспи бобом»</small> |- | 21. | [[Кароматуллоҳи Мирзо|Кароматулло Мирзоев]] | [[Нависандаи халқии Тоҷикистон]] | style="text-align:center;" | [[соли 1992|1992]] | |- | 22. | [[Муҳаммадҷон Шакурӣ|Муҳаммадҷон Шукуров]] | [[Нависандаи халқии Тоҷикистон]] | style="text-align:center;" | [[соли 1994|1994]] | |- | 23. | [[Қутбӣ Киром]] | [[Шоири халқии Тоҷикистон]] | style="text-align:center;" | [[соли 1994|1994]] | |- | 24. | [[Ашӯр Сафар]] | [[Шоири халқии Тоҷикистон]] | style="text-align:center;" | [[соли 1994|1994]] | |- | 25. | [[Гулназар Келдӣ]] | [[Шоири халқии Тоҷикистон]] | style="text-align:center;" | [[соли 1994|1994]] | |- | 26. | [[Ӯрун Кӯҳзод]] | [[Нависандаи халқии Тоҷикистон]] | style="text-align:center;" | [[соли 1996|1996]] | |- | 27. | [[Сайидалӣ Маъмур]] | [[Шоири халқии Тоҷикистон]] | style="text-align:center;" | [[соли 1996|1996]] | |- | 28. | [[Меҳмон Бахтӣ]] | [[Шоири халқии Тоҷикистон]] | style="text-align:center;" | [[соли 1998|1998]] | |- | 29. | [[Камол Насрулло]] | [[Шоири халқии Тоҷикистон]] | style="text-align:center;" | [[соли 1998|1998]] | |- | 30. | [[Раҳмат Назрӣ]] | [[Шоири халқии Тоҷикистон]] | style="text-align:center;" | [[соли 2000|2000]] | «Хирмани моҳ»| <small> дубайтиҳои «Хирмани моҳ»</small> |- | 31. | [[Ҳақназар Ғоиб]] | [[Шоири халқии Тоҷикистон]] | style="text-align:center;" | [[соли 2000|2000]] | «Сурӯши Хатлон»| <small> маҷмӯаи ашъори «Сурӯши Хатлон»</small> |- | 32. | [[Сафармуҳаммад Айюбӣ]] | [[Шоири халқии Тоҷикистон]] | style="text-align:center;" | [[соли 2002|2002]] | |- | 33. | [[Афардӣ, Сайф Раҳимзод|Сайф Раҳимзод]] | [[Нависандаи халқии Тоҷикистон]] | style="text-align:center;" | [[соли 2002|2002]] | |- | 34. | [[Сорбон]] | [[Нависандаи халқии Тоҷикистон]] | style="text-align:center;" | [[соли 2004|2004]] | |- | 35. | [[Гулрухсор Сафиева|Гулрухсор]] | [[Шоири халқии Тоҷикистон]] | style="text-align:center;" | [[соли 2006|2006]] | |- | 36. | [[Саттор Турсун]] | [[Нависандаи халқии Тоҷикистон]] | style="text-align:center;" | [[соли 2006|2006]] | |- | 37. | [[Низом Қосим]] | [[Шоири халқии Тоҷикистон]] | style="text-align:center;" | [[соли 2006|2006]] | |- | 38. | [[Фарзона]] | [[Шоири халқии Тоҷикистон]] | style="text-align:center;" | [[соли 2008|2008]] | |- | 39. | [[Муҳаммад Ғоиб]] | [[Шоири халқии Тоҷикистон]] | style="text-align:center;" | [[соли 2008|2008]] | |- | 40. | [[Саид Нафисӣ]] | [[Нависандаи халқии Тоҷикистон]] | style="text-align:center;" | [[соли 2008|2008]] | |- | 41. | [[Барот Абдураҳмон]] | [[Нависандаи халқии Тоҷикистон]] | style="text-align:center;" | [[соли 2008|2008]] | |- | 42. | [[Соҳиб Табаров]] | [[Нависандаи халқии Тоҷикистон]] | style="text-align:center;" | [[соли 2010|2010]] | |- | 43. | [[Доро Наҷот]] | [[Шоири халқии Тоҷикистон]] | style="text-align:center;" | [[соли 2010|2010]] | |- | 44. | [[Болдирев А.Н.]] | [[Нависандаи халқии Тоҷикистон]] | style="text-align:center;" | [[соли 2010|2010]] | |- | 45. | [[Аҳмадҷони Раҳматзод]] | [[Шоири халқии Тоҷикистон]] | style="text-align:center;" | [[соли 2012|2012]] | «Номаи сарво»| <small>китоби ашъори «Номаи сарво»</small> |- | 46. | [[Ҷӯра Ҳошимӣ]] | [[Шоир]] | style="text-align:center;" | [[соли 2012|2012]] | |- | 47. | [[Маҳмадраҳим Карим]] | [[Нависандаи халқии Тоҷикистон]] | style="text-align:center;" | [[соли 2012|2012]] | |- | 48. | [[Алиасғари Шеърдӯст]] | Доктори илмҳои филология | style="text-align:center;" | [[соли 2012|2012]] | |- | 49. | [[Атахон Сайфуллоев]] | [[Нависанда]] | style="text-align:center;" | [[соли 2014|2014]] |рисолаи «Уфуқҳои тозаи наср» |- | 50. | [[Мирзо Файзалӣ]] | [[Шоири халқии Тоҷикистон]] | style="text-align:center;" | [[соли 2014|2014]] |ашъори «Гулхори чида-чида» |- |51 |[[Рустам Муқимов]] |Меъмор |[[соли 2014|2014]] |«Энсиклопедияи ёдгориҳои фарҳангии ориёии Осиёи Марказӣ: Тоҷикистон» ба забони русӣ |- | 52. | [[Михаил Синелников]] | [[Тарҷумон]] | style="text-align:center;" | [[соли 2014|2014]] |маҷмӯаи «Рамзҳои оташин» (русӣ) |- |} == Эзоҳ == {{эзоҳ}} [[Гурӯҳ:Барандагони Ҷоизаи давлатии ба номи Абӯабдуллоҳ Рӯдакӣ]] [[Гурӯҳ:Феҳрист:Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Фарҳанги Тоҷикистон]] dbu21t79ypt2159v7sfkybhf2rods80 0 58270 1491062 1394646 2026-10-24T05:42:05Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1491062 wikitext text/x-wiki {{Олим |ном = Шариф Комилзода |номи аслӣ = Шариф Комилзода (Тошев) |тасвир = Комилзода Шариф, к.п.н..JPG |бар = |тавсифи тасвир = |таърихи таваллуд = 1.04.1958 |зодгоҳ = деҳаи Басмандаи {{Зодгоҳ|ноҳияи Ғончӣ}} |таърихи даргузашт = |шаҳрвандӣ = |маҳалли даргузашт = |фазои илмӣ = |ҷойҳои кор = [[Донишкадаи давлатии санъати Тоҷикистон ба номи М. Турсунзода|ДДСТ ба номи М.Турсунзода]] |дараҷаи илмӣ = {{Дараҷаи илмӣ|номзад|илмҳои педагогика}} |унвонҳои илмӣ = {{Унвонҳои илмӣ||1}} |алма-матер = [[Донишкадаи давлатии санъати Тоҷикистон ба номи М. Турсунзода]], Китобхонаи давлатии бачагонаи Ҷумҳурии Тоҷикистон, Вазорати фарҳанги Ҷумҳурии Тоҷикистон, Китобхонаи миллии Ҷумҳурии Тоҷикистон ба номи А.Фирдавсӣ, [[Китобхонаи миллии Тоҷикистон]], [[Пажӯҳишгоҳи илмӣ тадқиқотии фарҳанг ва иттилоот]]и Вазорати фарҳанги Ҷумҳурии Тоҷикистон |роҳбари илмӣ = |шогирдони маъруф = |маъруф ба = |мукофоту ҷоизаҳо = медали «Хидмати шоиста», «Аълочии фарҳанги Ҷумҳурии Тоҷикистон», «Аълочии матбуоти Ҷумҳурии Тоҷикистон», «Аълочии маорифи Ҷумҳурии Тоҷикистон». |имзо = |бари имзо = |сайт = |викитека = |викианбор = }} [[Акс:На конференции, Комилзода Шариф..JPG|right|thumb|Комилзода Шариф]] [[Акс:National Library of Tajikistan.JPG|thumb|Китобхонаи миллии Тоҷикистон]] [[Акс:Ш.Комилзода, А. Хамдам, Г. Келди в Иране, 2006 год.JPG|thumb|Шариф Комилзода, Ато Ҳамдам, Гулназар Келди дар Эрон, 2006]] '''Шариф Комилзода'''(Тошев) — китобшинос, номзади илмҳои педагогӣ ([[1989]]), [[дотсент]] ([[1993]]), узви Иттифоқи журналистони Тоҷикистон ва Ассамблеяи китобхонаҳои Авруосиё. == Зиндагинома == * Соли 1979 — [[Донишкадаи давлатии санъати Тоҷикистон ба номи М. Турсунзода]]ро хатм кардааст * Солҳои 1981—1985 — Омӯзгор, омӯзгори калони кафедраи библиографишиносии ДДСТ ба номи М.Турсунзода * Солҳои 1985—1988 — Аспиранти Донишкадаи давлатии фарҳанги Маскав * Солҳои 1988—1998 — Омӯзгори калон, Мудири кафедраи библиографишиносии [[Донишкадаи давлатии санъати Тоҷикистон ба номи М. Турсунзода|ДДСТ ба номи М.Турсунзода]] * Солҳои 1998—1999 — Сардори шуъбаи равобити байналмилалии Кумитаи андози назди ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон * Солҳои 1999—2001 — Раиси Китобхонаи давлатии бачагонаи Ҷумҳурии Тоҷикистон * Солҳои 2003—2011 — Сардори Раёсати фарҳанги Вазорати фарҳанги Ҷумҳурии Тоҷикистон, Директори Китобхонаи миллии Ҷумҳурии Тоҷикистон ба номи А.Фирдавсӣ Аз [[6 октябр]]и соли [[2011]] бо амри [[Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон]] муовини Директори Муассисаи давлатии [[Китобхонаи миллии Тоҷикистон]] таъйин шуда буд. Аз соли 2015 ба ҳайси директори [[Пажӯҳишгоҳи илмӣ тадқиқотии фарҳанг ва иттилоот]]и Вазорати фарҳанги Ҷумҳурии Тоҷикистон кор карда истодааст. == Фаъолияти илмӣ == Комилзода дар рушду такомули илми китобшиносӣ, китобхонашиносӣ ва библиографишиносии тоҷик, чиҳати азнавсозию ба талаботи даврони соҳибистиқлолӣ мувофиқу созгор намудани фаъолияти кафедраҳои тахассусӣ, такмили мазмуну мундариҷаи фанҳои таълимӣ, таҳияю интишори барномаву дарсномаҳои тахассусӣ, ҷорӣ намудани фанҳои нави таълимӣ ва тарбияи мутахассисони баландихтисоси соҳаи китобдорӣ саҳми муносиб гузоштааст. Шариф Комилзода муаллифи беш аз 400 асару мақолаҳои илмист, аз ҷумла * «Библиографикунонии адабиёти бачагона» (1984), * «[[Мирсаид Миршакар]] — шоири бачагон» (1986), * «[[Бобоҷон Ғафуров]] ва масоили таҳияи библиографии сарчашмаҳои таърихӣ» (1998), * «Корнамоии ҷовидона» (2000), * «Нақши китобхонаҳои бачагона дар тарғиби фарҳанги сулҳ» (2001), * «Китобхонаи миллии ҷумҳурии Тоҷикистон дар саргаҳи эҷоди фазои иттилоотӣ» (2004), * «Нақши китобхонаҳо дар тарғиби донишҳои ҳуқуқӣ» (2007), * «Инъикоси осори Абуабдуллоҳ Рӯдакӣ дар библиографияи тоҷик» (2008), * «Нашрҳои Китобхонаи давлатии бачагонаи ҷумҳуриявии ба номи Мирсаид Миршакар» (2009), * «Асосҳои дониши китобдорӣ-иттилоотӣ» (2010), * «Библиографияи адабиёт барои кӯдакон ва наврасон» (2011), * Балҷувон осоишгоҳи байналмилалӣ: Феҳристи адабиёт /Мураттибон Ш.Комилзода, Б.Аҳмадов. — Душанбе: Истеъдод, 2012. — 80 с. * Наврӯз: Китобнома / Мураттиб ва муаллифи пешгуфтор Ш.Комилзода; Муҳаррири масъул Н.Салимов. — Душанбе, 2012. — 330 с. * «Ташаккули фарҳанги китобдорӣ-иттилоотии хонандагон», «[[Наврӯз]]: Китобнома» (2012), * Иҷлосияи сарнавиштсоз: Феҳристи адабиёт / Мураттибон: Ш.Комилзода, М.Акобирова; Зери назари Н.Салимов. — Душанбе: Бухоро, 2012. — 206 с. * Зиндагӣ дар шеър: Мақола, мусоҳиба ва нигоштаҳо доир ба эҷодиёти Шоираи халқии Тоҷикистон Зулфия Атоӣ / Мураттиб Ш.Комилзода; Муҳаррир С.Зарафшонфар. — Душанбе: Адиб, 2012. — 248 с. * [[Сафар Шосаидзода|Сафар Шосаидов]]: Маҷмӯаи мақолаҳо ва китобномаи шарҳиҳолӣ / Мураттибон: Ш.Комилзода, Б.Холов; Муҳаррир Қ.Бӯриев. — Душанбе: Истеъдод, 2012. — 80 с. * Осорномаи академик Хуршеда Отохонова (Китоб)|Осорномаи академик Хуршеда Отахонова / Мураттибон: Ш.Комилзода, Ш.Шуҷоъ; Зери назари Н.Салимов; Муҳаррир М.Кенҷа. — Душанбе: Бухоро, 2012. — 199 с. * Сарватҳои иттилоотии китобхонаҳои Ҷумҳурии Тоҷикистон ва нақши онҳо дар рушди иқтисодиёт, [[инноватсия]] ва маърифати ҷомеа: Маводи конфронси умумиҷумҳуриявӣ, 18-19 апрели соли 2013, Душанбе / Мураттибон Ш.Комилзода, Б.Боев; Зери назари Ш.Комилзода. — Душанбе, 2013. — 110 с. * Об — манбаи ҳаёт: Феҳристи адабиёт / Мураттибон: Ш.Комилзода, М.Акобирова; Зери назари Н.Салимов. — Душанбе: ЭР-граф, 2013. — 576 с. — Матн ба забонҳои тоҷикӣ, русӣ ва англисӣ.. * [[Наврӯзнома]]: Феҳристи адабиёт / Мураттиб Ш.Комилзода; Муҳаррир [[Қурбоналӣ Абдураҳимзода| Қ.Бӯриев]]. — Душанбе: Бухоро, 2013. — 174 с. * [[Қурбон Авғонов|Авғонов Қурбон]]: Маҷмӯаи мақолаҳо ва китобномаи шарҳиҳолӣ / Мураттиб ва муаллифи пешгуфтор Ш.Комилзода; Муҳаррир Қ.Бӯриев. — Душанбе: Истеъдод, 2013. — 128 с. * Муассисаи давлатии Китобхонаи миллии Тоҷикистон: Роҳнамо / Муҳаррир Н.Салимов. — Душанбе: Офсет, 2013. — 36 с. — Матн ба забонҳои тоҷикӣ, русӣ ва англисӣ. * [https://web.archive.org/web/20160306134112/http://kmt.tj/?book_id=147 «Эмомалӣ Раҳмон: Китобномаи шарҳиҳолӣ»,"Муассисаи давлатии Китобхонаи миллии Тоҷикистон: Роҳнамо" (2013)]. * Об — манбаи ҳаёт: Феҳристи адабиёт / Мураттибон: Ш.Комилзода, М.Акобирова; Зери назари Н.Салимов. — Душанбе: ЭР-граф, 2013. — 576 с. — Матн ба забонҳои тоҷикӣ, русӣ ва англисӣ. * Китобдор: Маҷаллаи фарҳангӣ-маърифатӣ / Сардабир Ш.Комилзода. — 2013. — № 1-3 (10). — 44 с. * Ваҳдати миллӣ: Китобнома / Мураттиб Ш.Комилзода; Зери назари М.Асрорӣ. — Душанбе: Бухоро, 2014. — 342 с. * [[Кароматулло Олимов]]: Китобномаи шарҳиҳолӣ / Мураттибон: Ш.Комилзода, Н.Содиқова; Зери назари А.Шамолов. — Душанбе: Дониш, 2014. — 138 с. * [[Сафар Шосаидзода|Сафар Шосаидов]] Инноватикаи китобдорӣ/муҳаррир Ш. Комилзода. – Душанбе: Аржанг, 2019. – 248 с. * Комилзода Шариф. Китобхонаи миллии Тоҷикистон. Дирӯз ва имрӯз. Дастури таълимӣ барои мактабҳои олӣ. — Душанбе: Ирфон, 2015. — 224 с.<ref>{{Cite web|url=https://www.twirpx.com/file/2445166/|title=Комилзода Шариф. Китобхонаи миллии Тоҷикистон. Дирӯз ва имрӯз.|author=|website=www.twirpx.com|date=|publisher=|lang=tg|accessdate=2020-04-02}}{{Пайванди мурда|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Комилзода дар таҳияи матни лоиҳаи Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи фаъолияти китобдорӣ», «Барномаи давлатии рушди Китобхонаи миллии Ҷумҳурии Тоҷикистон ба номи Абулқосим Фирдавсӣ барои солҳои 2006—2015» саҳм гузоштааст. == Ҷоизаҳо == * медали «Хидмати шоиста» * «Аълочии фарҳанги Ҷумҳурии Тоҷикистон», * «Аълочии матбуоти Ҷумҳурии Тоҷикистон», * «Аълочии маорифи Ҷумҳурии Тоҷикистон». == Дар бораи Шариф Комилзода == * {{Cite web|url=http://www.kmt.tj/content/комилзода-шариф-муовини-директор|title=Комилзода Шариф. Китобхонаи миллии Тоҷикистон|author=|website=www.kmt.tj|date=|publisher=|lang=tg|accessdate=2020-04-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200201101552/http://www.kmt.tj/content/%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%B7%D0%BE%D0%B4%D0%B0-%D1%88%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%84-%D0%BC%D1%83%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B8-%D0%B4%D0%B8%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%BE%D1%80|archivedate=2020-02-01}} * {{Cite web|url=http://www.kmt.tj/mukhakkiki-varzidai-sokhai-bibliografiyashinosi|title=Муҳаққиқи варзидаи соҳаи библиографияшиносӣ|author=|website=www.kmt.tj|date=|publisher=|lang=tg|accessdate=2020-04-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200402124846/http://www.kmt.tj/mukhakkiki-varzidai-sokhai-bibliografiyashinosi|archivedate=2020-04-02}} == Эзоҳ == {{эзоҳ}} [[Гурӯҳ:Олимон аз рӯи алифбо]] [[Гурӯҳ:Олимони Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Олимони Китобхонаи миллии Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Олимони Донишкадаи давлатии санъати Тоҷикистон ба номи Мирзо Турсунзода]] [[Гурӯҳ:Дорандагони нишони Аълочии маорифи Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Зодагони ноҳияи Ғончӣ]] 8a37uxjvgjy17pbz5p6rumfl88itc9s 0 58666 1491003 1255745 2026-10-23T19:08:51Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1491003 wikitext text/x-wiki {{тарҷума}} {{асосӣ|Гандум}} '''Феҳристи кишварҳои истеҳсолкунандаи гандум''' — феҳристи маълумотии [[кишвар]]ҳо бо тартиби сол ва ҳаҷм ([[тонна|метрические тонны]]), ки истеҳсолкунандагони ҷаҳонии [[гандум]] мебошанд. == Истеҳсолот == Манбаъи додаҳо: [[Ташкилоти озуқа ва кишоварзии СММ]] ({{lang-en|Food and Agriculture Organization of the United Nation, FAO}})<ref name="fao">{{cite web |author = |authorlink = |datepublished = |url = http://faostat.fao.org/site/567/default.aspx#ancor |title = Crops |format = |work = The agricultural production |publisher = FAOSTAT |accessdate = 2012-01-16 |lang = en |description = |archiveurl = https://www.webcitation.org/66wT9YDYU?url=http://faostat.fao.org/site/567/default.aspx#ancor |archivedate = 2012-04-15 }}</ref>. {| class="wikitable" width=100% |+<big>'''Истеҳсоли гандум аз рӯи кишварҳо дар солҳои 2000—2010'''</big> !rowspan="2"| Ҷой <br /> дар с. 2010. !!rowspan="2"| Кишвар<br /><small>(бо пайванд)</small> !!colspan="11"| Истеҳсолшуда<br /><small>(ҳаз. тонн)</small> |- ! соли 2000 !! соли 2001 !!соли 2002 !!соли 2003 !! соли 2004 !! соли 2005 !! соли 2006 !! соли 2007 !! соли 2008 !! соли 2009 !! соли 2010 |- |align="center"| 1 || &nbsp;{{Парчами Чин}} Ҷумҳурии халқии Чин||align="center"|99 636,13||93 873,23||90 290,26|| 86 488,26||91 952,24||97 445,20||108 466,27||109 298,30||112 463,30||115 115,36||115 180,30 |- |align="center"| 2 || &nbsp;{{Парчами Ҳиндустон}} Ҳиндустон ||align="center"|76 368,90||69 680,90||72 766,30||65 760,80||72 156,20||68 636,90||69 354,50||75 806,70||78 570,20||80 680,00||80 710,00 |- |align="center"| 3 || &nbsp;{{Парчами ИМА}} ИМА||align="center"|60 757,49||53 001,00||43 705,00||63 813,91||58 737,80||57 280,26||49 489,60||55 822,70||68 026,40||60 365,70||60 102,60 |- |align="center"| 4 || &nbsp;{{Парчами Русия}} Русия ||align="center"|34 455,49||46 982,12||50 609,10||34 104,29||45 412,71||47 697,52||44 926,88||49 367,97||63 765,14||61 739,80||41 507,60 |- |align="center"| 5 || &nbsp;{{Парчами Фаронса}} Фаронса||align="center"|37 353,40||31 540,33||38 939,20 ||30 474,74||39 692,94||36 885,50||35 363,60||32 763,50||39 001,70||38 332,20||38 207,00 |- |align="center"| 6 || &nbsp;{{Парчами Олмон}} Олмон||align="center"|21 621,55||22 837,84||20 817,74||19 259,81||25 427,21||23 692,70||22 427,90||20 828,08||25 988,60||25 192,40||24 106,70 |- |align="center"| 7 || &nbsp;{{Парчами Покистон}} Покистон||align="center"|21 078,60||19 023,70||18 226,50||19 183,30||19 499,80||21 612,30||21 276,80||23 294,70||20 958,80||24 033,00||23 310,80 |- |align="center"| 8 || &nbsp;{{Парчами Канада}} Канада||align="center"|26 535,50||20 630,20||15 961,30||23 048,60||24 795,50||25 748,10||25 265,40||20 054,00||28 611,10||26 847,60||23 166,80 |- |align="center"| 9 || &nbsp;{{Парчами Австралия}} Австралия||align="center"|22 108,00||24 299,00||10 132,00||26 132,00||21 905,11||25 173,00||10 822,00||13 039,00||21 397,00||21 656,00||22 138,00 |- |align="center"| 10 || &nbsp;{{Парчами Туркия}} Туркия||align="center"|21 008,60||19 007,00||19 508,00||19 008,20||21 000,00||21 500,00||20 010,00||17 234,00||17 782,00||20 600,00||19 660,00 |- |align="center"| 11 || &nbsp;{{Парчами Украина}} Украина||align="center"|10 197,00||21 348,00||20 556,00||3 599,30||17 520,20||18 699,20||13 947,30||13 937,70||25 885,40||20 886,40||16 851,30 |- |align="center"| 12 || &nbsp;{{Парчами Эрон}} Эрон||align="center"|8 087,76||9 458,62||12 450,00||13 439,57||14 568,48||14 307,97||14 663,75||15 000,00||10 000,00||13 484,50||15 028,80 |- |align="center"| 13 || &nbsp;{{Парчами Аргентина}} Аргентина||align="center"|16 146,62||15 427,82||12 399,04||14 710,18||16 139,17||12 721,98||14 662,95||16 486,53||8 427,65||8 851,18||14 914,50 |- |align="center"| 14 || &nbsp;{{Flagicon|Британияи Кабир}} Британияи Кабир ||align="center"|16 704,00||11 580,00||15 973,00||14 288,00||15 473,00||14 863,00||14 747,00||13 221,00||17 227,00||14 076,00||14 878,00 |- |align="center"| 15 || &nbsp;{{Парчами Қазоқистон}} Қазоқистон||align="center"|9 073,50||12 706,80||12 699,98||11 537,40||9 936,93||11 198,40||13 460,50||16 466,87||12 538,20||17 052,00||9 638,40 |- |align="center"| 16 || &nbsp;{{Flagicon|Лаҳистон}} Лаҳистон||align="center"|8 502,87||9 283,04||9 304,00||7 858,16||9 892,48||8 771,43||7 059,67||8 317,27||9 274,92||9 789,59||9 487,80 |- |align="center"| 17 || &nbsp;{{Парчами Миср}} Миср||align="center"|6 564,05||6 254,58||6 624,87||6 844,69||7 177,86||8 140,96||8 274,23||7 379,00||7 977,05||8 523,00||7 177,40 |- |align="center"| 18 || &nbsp;{{Flagicon|Итолиё}} Итолиё||align="center"|7 463,97||6 413,30||7 547,76||6 229,45||8 638,72||7 717,13||7 181,72||7 170,18||8 855,44||6 341,00||6 900,00 |- |align="center"| 19 || &nbsp;{{Парчами Ӯзбекистон}} Ӯзбекистон||align="center"|3 532,00||3 689,80||4 967,40||5 436,80||5 377,51||6 057,20||6 099,30||6 197,40||6 146,50||6 637,70||6 730,40 |- |align="center"| 20 || &nbsp;{{Парчами Бразилия}} Бразилия||align="center"|1 661,53||3 364,95||3 105,66||6 153,50||5 818,85||4 658,79||2 484,85||4 114,06||5 886,01||5 055,53||6 036,79 |- |align="center"| 21 || &nbsp;{{Парчами Руминия}} Руминия||align="center"|4 456,00||7 764,00||4 421,00||2 479,05||7 812,43||7 340,66||5 526,19||3 044,46||7 180,98||5 202,53||5 811,81 |- |align="center"| 22 || &nbsp;{{Парчами Испания}} Испания||align="center"|7 293,62||5 007,70||6 822,16||6 290,10||7 096,72||4 026,69||5 521,58||6 349,50||6 714,30||4 723,90||5 610,70 |- |align="center"| 23 || &nbsp;{{Парчами Дания}} Дания||align="center"|4 693,42||4 663,94||4 056,24||4 701,38||4 758,50||4 887,20||4 801,60||4 519,20||5 018,70||5 940,40||5 059,90 |- |align="center"| 24 || &nbsp;{{Flagicon|Марокаш}} Марокаш||align="center"|1 380,70||3 316,38||3 358,68||5 146,84||5 539,84||3 043,08||6 326,76||1 582,63||3 769,45||6 371,43||4 876,14 |- |align="center"| 25 || &nbsp;{{Парчами Афғонистон}} Афғонистон||align="center"|1 469,00||1 597,00||2 686,00||3 480,00||2 390,00||4 266,00||3 363,00||4 484,00||2 623,00||5 064,00||4 532,00 |- |align="center"| 26 || &nbsp;{{Парчами Чехия}} Чехия||align="center"|4 084,11||4 476,08||3 866,47||2 637,89||5 042,52||4 145,04||3 506,25||3 938,92||4 631,50||4 358,07||4 161,60 |- |align="center"| 27 || &nbsp;{{Парчами Булғористон}} Булғористон||align="center"|2 781,24||4 077,50||4 122,77||2 003,94||3 961,18||3 478,07||3 301,88||2 390,61||4 632,21||3 976,85||3 994,90 |- |align="center"| 28 || &nbsp;{{Flagicon|Венгрия}} Маҷористон||align="center"|3 692,47||5 196,76||3 910,24||2 941,25||6 006,82||5 088,22||4 376,24||3 988,18||5 653,70||4 419,16||3 763,68 |- |align="center"| 29 || &nbsp;{{Парчами Мексика}} Мексика||align="center"|3 493,21||3 275,46||3 236,18||2 715,80||2 321,20||3 015,18||3 378,12||3 515,39||4 019,40||4 116,16||3 676,71 |- |align="center"| 30 || &nbsp;{{Парчами Сурия}} Сурия||align="center"|3 105,49||4 744,62||4 775,44||4 912,99||4 537,46||4 668,75||4 932,00||4 041,10||4 041,10||3 701,78||3 600,00 <!-- |- |align="center"| 30 || &nbsp;{{Парчами Туркманистон}} Туркманистон||align="center"|1 690,00||1 760,00||2 326,00||2 487,00||2 600,00||2 834,00||3 260,00||2 700,00||2 700,00--> |- |align="center"| — || &nbsp;Дигарон||align="center"|40 502,30||45 311,65||46 908,68||45 458,32||52 154,75||50 139,51||48 148,53||47 458,31||49 881,40||53 823,32||50 577,27 |- ! !! ИТОГО !!align="center"|585 809,07||589 824,43||574 746,71||560 138,47||632 710,10||626 876,13||605 069,29||611 101,66||689 945,71||686 956,56||651 397,90 |} [[Файл:Wheat-chart.png|thumb|center|650 px|Статистика мирового производства пшеницы, 1961—2008 гг. (по данным ФАО)]] == Конечные запасы == Источник данных: [[Министерство сельского хозяйства США]] ({{lang-en|United States Department of Agriculture, USDA}})<ref name="usda">{{cite web |author = |authorlink = |datepublished = |url = http://usda01.library.cornell.edu/usda/fas/grain-market//2010s/2010/grain-market-01-12-2010.pdf |title = Grain: World Markets and Trade, 01.12.2010 |format = pdf |work = Foreign Agricultural Service |publisher = United States Department of Agriculture |accessdate = 2010-01-19 |lang = en |description = |archiveurl = https://www.webcitation.org/66wTADqCD?url=http://usda01.library.cornell.edu/usda/fas/grain-market//2010s/2010/grain-market-01-12-2010.pdf |archivedate = 2012-04-15 }}</ref><ref name="usda1">{{cite web |author = |authorlink = |datepublished = |url = http://usda01.library.cornell.edu/usda/current/grain-market/grain-market-01-12-2012.pdf |title = Grain: World Markets and Trade, 01.12.2012 |format = pdf |work = Foreign Agricultural Service |publisher = United States Department of Agriculture |accessdate = 2012-01-12 |lang = en |description = }} {{Пайванди мурда|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. {| class="wikitable" width=100% |+<big>'''Конечные запасы пшеницы по странам в 2005—2011 годах'''</big> !rowspan="2"| Место !!rowspan="2"| Страна <small>(с ссылкой)</small> !!colspan="7"| Запасы <small>(тыс. тонн)</small> |- ! 2005/06 год !! 2006/07 год !! 2007/08 год !! 2008/09 год !! 2009/10 год !! 2010/11 год !! 2011/12 год |- |align="center"| 1 || &nbsp;{{Парчами Чин}} ||align="center"|34 387||align="center"|38 450||align="center"|39 081||align="center"|45 803||align="center"|54 425||align="center"|60 091||align="center"|65 011 |- |align="center"| 2 || &nbsp;{{Парчами ИМА}} ||align="center"|15 545||align="center"|12 414||align="center"|8 323||align="center"|17 867||align="center"|26 552||align="center"|23 466||align="center"|23 677 |- |align="center"| 3 || &nbsp;{{Парчами Ҳиндустон}} ||align="center"|2 000||align="center"|4 500||align="center"|5 800||align="center"|13 430||align="center"|16 120||align="center"|15 360||align="center"|15 615 |- |align="center"| 4 || &nbsp;{{Парчами ИА}} ||align="center"|23 384||align="center"|14 075||align="center"|12 429||align="center"|18 937||align="center"|16 157||align="center"|11 693||align="center"|12 679 |- |align="center"| 5 || &nbsp;{{Парчами Русия}} ||align="center"|3 454||align="center"|2 231||align="center"|4 068||align="center"|10 743||align="center"|14 521||align="center"|13 535||align="center"|11 866 |- |align="center"| 6 || &nbsp;{{Парчами Австралия}} ||align="center"|н/д||align="center"|н/д||align="center"|3 851||align="center"|3 389||align="center"|5 593||align="center"|8 823||align="center"|9 123 |- |align="center"| 7 || &nbsp;{{Парчами Қазоқистон}} ||align="center"|н/д||align="center"|н/д||align="center"|3 901||align="center"|3 357||align="center"|4 795||align="center"|2 283||align="center"|6 408 |- |align="center"| 8 || &nbsp;{{Парчами Канада}} ||align="center"|9 698||align="center"|6 865||align="center"|4 406||align="center"|6 547||align="center"|7 829||align="center"|7 189||align="center"|6 049 |- |align="center"| 9 || &nbsp;{{Парчами Миср}} ||align="center"|4 006||align="center"|4 012||align="center"|4 012||align="center"|5 343||align="center"|н/д||align="center"|н/д||align="center"|н/д |- |align="center"| 10 || &nbsp;{{Парчами Эрон}} ||align="center"|3 257||align="center"|3 507||align="center"|3 157||align="center"| 3 907||align="center"|н/д||align="center"|н/д||align="center"|н/д |- |align="center"| — || &nbsp;Дигарон ||align="center"|51 744||align="center"|41 432||align="center"|37 869||align="center"| 41 078||align="center"|56 148||align="center"| не подсчитано||align="center"| не подсчитано |- ! !! ИТОГО !!align="center"|147 475!!align="center"|127 594!!align="center"|126 897!!align="center"|167 044!!align="center"|202 140!!align="center"|199 944!!align="center"|210 019 |} ==Эзоҳ== {{Эзоҳ}} {{Феҳристи кишварҳо}} [[Гурӯҳ:Кишварҳои аз рӯи истеҳсолот|Гандум]] [[Гурӯҳ:Рустанипарварӣ]] [[Гурӯҳ:Гандум]] 5lfasmrxehjbzo532bep4t4a18lz1p5 0 59085 1491078 1443106 2026-10-24T09:09:40Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1491078 wikitext text/x-wiki {{Қуттии ҳамагонӣ}} «'''Қобуснома'''» ({{lang-fa|قابوس‌نامه}}), ё «'''Насиҳатнома'''» ({{lang-fa|نصیحت‌نامه}}) — китобе ба [[забони форсӣ]], навиштаи [[Унсурулмаъолии Кайковус]] дар соли 1082, ки матолиби он ба сурати насиҳату панд баён мешаванд. == Таърих == Кайковус [[Гелоншоҳ]] ном писаре доштааст. Ӯ бо мақсади тарбияи фарзанди гиромии худ ва ба роҳи неки зиндагӣ ҳидоят намудани вай дар сини 63-солагӣ ба навиштани насиҳатномае шурӯъ мекунад, ки бо чи нишон дори «Қобуснома» машҳур аст. Кайковус насиҳатномаи худро барои адои «шарти падарӣ» бо мақсади тарбияи фарзандонаш таълиф кардааст, вале он ба дастури ахлоқиву тарбиявӣ ва китоби бадеиву хондании ҳазорҳо одамон табдил ёфт ва номи муаллифашро дар таърихи адабиёту афкори педагогии халқҳои тоҷику форс ҷовидони сабт намуд. Инчунин Кайковус ба моҳияти ақл дар ҳастии инсон диққати ҷиддӣ дода, онро сарчашмаи ҳамаи хислатҳои ҳамида медонад ва роли бузурги тарбияву меҳнатро дар такомули ақли инсонӣ таъкид месозад. Чунон, ки шарқшиноси маъруфи шуравӣ Е. Э. Бертелс қайд карда буд, «Қобуснома» на ба забони адабии эронӣ, балки бо забони адабии сокинони каламрави [[Сомониён]], яъне тоҷикон навишта шудааст. Бо ҳуруфи имрӯзаи тоҷики мунтахаби «Қобуснома» бори аввал соли [[1968]] аз тарафи адабиётшинос Девонақулов дар шакли китобчаи алоҳида тахти унвони «Насиҳатнома» нашр гардид. Ниҳоят бояд гуфт, ки ин асар бо номҳои гуногун аз қабили «Насиҳатнома», «Панднома», «Андарзнома» ёд мешавад. Насри гузаштаи тоҷику форс ҳам ба мисли назми оламшумули он таърихи анъанаҳои шоистаеро дорост. Қобусномаи Унсурмаолии Кайковус дар силки он дурдонаҳоест, ки зиеда аз 900 сол пеш аз ин эҷод шуда, то имрӯз арзиши худро аз даст надодааст ва ҷилову дурахши пешинаашро гум накардааст. Аз ин китоб, ки пур аз панду андарзҳои ҳакимонаву ҳикояту саргузаштҳои ибратбахш иборат аст, чандин насл сабақи зиндагӣ омухта, дарси ахлоқу одоби ҳамида гирифтаанд ва ба тарзи рӯзгордории гузаштагон шиносои пайдо карда, анъанаҳои неки онро давом додаанд. == Бобҳо == Кобуснома аз 44 боб иборат буда, ҳар боби он ба яке аз масъалаҳои гуногуни ахлоқу одоб, расму оин, маишату рӯзгордорӣ, оилаву хонадори таҳсилу таълим, омӯзиши касбу ҳунар, санъату варзиш, сиёсату идораи мамлакат ва дигар паҳлуҳои зиндагии инсон бахшида шудааст. Унсурмаолии Кайковус пас аз бобҳои анъанавӣ, ки бо тақозои мафкураи ҳукмрони замони ӯ ҷанбаи динӣ доранд, аз боби панҷум сар карда, таваҷҷуҳи хонандаро ба шинохтани ҳаққи падару модар ҷалб менамояд, аз фазилатҳои асосии инсон — нутқи саханварӣ ва некиву накукорӣ мулоҳизаҳо баён мекунад. Кайковус баёнро аз моҳияти инсон шурӯъ намуда, дар бобҳои гуногун дар бораи ташаккули фарзанд аз кудакиву ҷавони то пири ва аз омузиши илму пешаҳои гуногун, тадричан то ба дарачаи хукмрони мамлакат расидани ӯ сухан меронад. Дар Қобуснома Кайковус пеш аз ҳама ба некиву накукорӣ диққат медиҳад ва инро аз фазилатҳои асосии инсон дониста, дар ҳар маврид талқин мекунад: {{аввали иқтибос}}«Аммо некӣ аз сазовори некӣ дареғ мадор ва некиомӯз бош… Ва бар некӣ кардан пушаймон мабош…»{{охири иқтибос|сарчашма=}} Дар бобҳои гуногуни «Қобуснома» муаллиф ҷоҳилӣ, фиреб, худписандӣ, бадгӯи, кинаву бахилӣ, риёю ситам барин хислатҳои зиштро маҳкам намуда, дустию некукорӣ, ростиву ҷавонмардӣ, саховатмандӣ, фурутанӣ, беозорӣ ва дигар фазилатҳои ҳамидаи инсониро ситоиш ва талқин мекунад. : Гар бар сари моҳ барниҳи пояи тахт, : В-ар ҳамчу Сулаймон шавӣ аз давлату бахт. : Чун умри ту пухта гашт, барбанди рахт, : К-он мева, ки пухта шуд биафтад зи дарахт. == Тарҷумаҳо == «Қобуснома» ба якчанд забонҳои хориҷӣ, аз ҷумла туркӣ, олмонӣ, англисӣ, русӣ ва арабӣ тарҷума шудааст. «Қобуснома» бо забони русӣ низ қобили дастрасӣ аст.<ref>{{Cite web |url=http://kmt.tj/index.php?book_id=55 |title=нусхаи бойгонӣ |accessdate=2014-06-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160305141936/http://kmt.tj/index.php?book_id=55 |archivedate=2016-03-05}}</ref> == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * Кайковус. Қобуснома. — {{Д.}} : Адиб, 1990 {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Китобҳо аз рӯи алифбо]] fmz810s0u0ew30uk8hi971plk0tk2q0 0 59112 1491069 1308913 2026-10-24T07:26:19Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1491069 wikitext text/x-wiki {{Интишор}} «'''Энсиклопедияи адабиёт ва санъати тоҷик'''» — [[донишнома]] дар бораи адабиёт ва ҳунару фарҳанги Тоҷикистон, ки дар 3 ҷилд ва бо фарогирифтани бештар аз нуҳ ҳазор мақола дар солҳои 1988—2004 ба нашр расидааст. Аз соли 1986 сар карда таълифу тадвини «Энсиклопедияи адабиёт ва санъати тоҷик», дар [[Тоҷикистон]] шурӯъ шуда буд. Сармуҳаририри донишнома А. К. Қурбонов мебошад. Ҷилди аввали энсиклопедия аз ҳарфи «А»-и калимаи «АБАЙ» шурӯъ шуда, бо ҳарфи «К» -и калимаи «КАЛИМ» хотима ёфтааст ва соли 1988 аз нашр баромадааст. Ҷилди дуввум аз калимаи «КАЛИМ» шурӯъ шуда, бо калимаи «РАБОТ» хотима ёфтааст ва соли 1989 аз нашр баромадааст. Ҷилди сеюм аз калимаи «РАВЗАНА» шурӯъ шуда, бо калимаи «ҶӮРАЕВ» хотима ёфтааст ва соли 2004 аз нашр баромадааст. == Мундариҷа == Донишномаи «Энсиклопедияи адабиёт ва санъати тоҷик» ҷанбаи илмию оммавӣ дошта нахуст донишномаи фарҳангист, ки ба забони муосири тоҷикӣ табъу тадвин шудааст. Қомуси «Энсиклопедияи адабиёт ва санъати тоҷик» тавсифи давраҳои мухталиф — адабиёт ва санъати қадим, асрҳои миёна ва советии тоҷик, равияву ҷараёнҳои адабӣ, жанр, сабк, истилоҳот ва чехраҳои барҷастаи адабиёту санъат, фолклор, мусиқии халқӣ ва классикӣ, ҳунари тасвирию меъморӣ, театр, сирк ва кино, назария ва фарҳанги комусҳои адабии ниёгон ва соҳаҳои ба санъат барои бостоншиносӣ (археология) ва мардумшиносӣ (этнография)-ро дар бар мегирад. Дар донишнома оид ба олимону адабиётшиносон, адибону мутарҷимон аҳли санъату фарҳанги халқҳои ИҶШС (СССР) ва хориҷӣ, ки дар тарғиби осори гаронбаҳои адабиёту санъати тоҷик саҳм гузоштаанд низ мақолаҳо дарҷ шудаанд. Инчунин барои ташкилотҳою иттиходияҳои эҷодӣ, марказҳои таълимӣ, илмию тадқиқотӣ, театру муассисаҳои фарҳангӣ, осорхонаю китобхонаҳо, нашрияҳои адабӣ ва ғайра, ки дар тӯли мавҷудият барои инкишофи адабиёт ва санъати тоҷик ҳисса гузоштаанд мақолаҳо ба табъ расидаанд. == Ҷилдҳои донишнома == * Энсиклопедияи адабиёт ва санъати тоҷик. Ҷилди I (АБАЙ — КАЛИМ)<ref>[http://kmt.tj/?book_id=81 Энсиклопедияи адабиёт ва санъати тоҷик. Ҷилди I]</ref> * Энсиклопедияи адабиёт ва санъати тоҷик. Ҷилди II(КАЛИМ — РАБОТ)<ref>{{Cite web |url=http://kmt.tj/?book_id=82 |title=Энсиклопедияи адабиёт ва санъати тоҷик. Ҷилди II |accessdate=2014-06-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160305140929/http://kmt.tj/?book_id=82 |archivedate=2016-03-05}}</ref> * Энсиклопедияи адабиёт ва санъати тоҷик. Ҷилди III(РАВЗАНА — ҶӮРАЕВ)<ref>{{Cite web |url=http://kmt.tj/?book_id=83 |title=Энсиклопедияи адабиёт ва санъати тоҷик. Ҷилди III |accessdate=2014-06-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160305140953/http://kmt.tj/?book_id=83 |archivedate=2016-03-05}}</ref> == Нигаред низ == * [[Энциклопедияи советии тоҷик]] * [[Энсиклопедияи Миллии Тоҷик]] == Эзоҳ == {{эзоҳ}} [[Гурӯҳ:Донишномаҳои тоҷикӣ]] [[Гурӯҳ:Донишномаҳои Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Китобҳо аз рӯи алифбо]] [[Гурӯҳ:Донишномаҳои шӯравӣ]] p07hp43hdfpcfeeur8qud4xffok4t9a 0 59116 1491011 1398866 2026-10-23T19:52:05Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1491011 wikitext text/x-wiki {{Қуттии универсалӣ}} '''С. Айнӣ. Таърихи инқилоби Бухоро'''. - Душанбе:Адиб,1987. == Мундариҷа == Дар ин китоб асосгузори адабиёти советӣ ва қаҳрамони халқи тоҷик [[Садриддин Айнӣ]] оид ба саршавии ҳаракати маорифпарварӣ ва зидди ҳукуматдории амирӣ дар [[Бухоро]], сабабҳо , қувваҳо ва иштирокчиҳои асосии инқилоби Бухоро - халқи гуногунмиллат маълумоти таърихии мустанад ва муфид додааст. ==Мутолиаи ройгон== * Хонандагон ройгон дар [[Китобхонаи миллии Тоҷикистон]] китоби номбурдаро мутолиа карда метавонанд. Нусхаи электронии он дар сомонаи [[Китобхонаи миллии Тоҷикистон]] - kmt.tj гузошта шудааст. * Дар [https://www.twirpx.com/file/1829018/ ин ҷо]{{Пайванди мурда|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} низ гузошта шудааст. == Нигаред== * [[Садриддин Айнӣ]] == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * С. Айнӣ. Таърихи инқилоби Бухоро [https://web.archive.org/web/20160307072942/http://kmt.tj/index.php?book_id=67] {{хурд}} [[Гурӯҳ:Китобҳо аз рӯи алифбо]] [[Гурӯҳ:Китобҳои Китобхонаи миллии Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Китобҳои таърих]] dfl64zv36q8uitoq61oxo7y57hcmjm6 0 59331 1491080 1383755 2026-10-24T09:29:14Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1491080 wikitext text/x-wiki {{Олим |ном = |номи аслӣ = Қурбон Ғуломович Авғонов |тасвир = Курбон Авгонов.jpg |бар = |тавсифи тасвир = |таърихи таваллуд = 26.10.1963 |зодгоҳ = деҳаи Куйбишев, {{Зодгоҳ|ноҳияи Восеъ}} |таърихи даргузашт = |шаҳрвандӣ = |маҳалли даргузашт = |фазои илмӣ = |ҷойҳои кор = |дараҷаи илмӣ = {{Дараҷаи илмӣ|номзад|илмҳои педагогика}} |унвонҳои илмӣ = {{Унвонҳои илмӣ||}} |алма-матер = |роҳбари илмӣ = |шогирдони маъруф = |маъруф ба = |ҷоизаҳо = «[[Аълочии маорифи Тоҷикистон]]», «Нишони сухан» (2013) |имзо = |бари имзо = |сайт = |викитека = |викианбор = }} '''Қурбон Ғуломзода ''' (то соли 2015 ''Қурбон Ғуломович Авғонов''; {{ВД-Дебоча}}) — китобдор ва библиографи тоҷик, номзади илмҳои педагогӣ, дотсент. == Зиндагинома == Қурбон Ғуломович Авғонов [[26 октябр]]и соли [[1963]] дар деҳаи Куйбишеви ноҳияи Восеи вилояти Хатлон ба дунё омадааст. Факултаи китобдории [[Донишкадаи давлатии санъати Тоҷикистон ба номи М. Турсунзода]]ро хатм кардааст (1989). == Корнома == Мураббии клуби наврасони Душанбе (1988—1989), методисти калони шуъбаи илмӣ-методии Китобхонаи миллии Тоҷикистон ба номи А. Фирдавсӣ (1989), лаборант, мудири кабинет, омӯзгори кафедраи библиографишиносии Донишкадаи давлатии санъати Тоҷикистон ба номи М. Турсунзода (1989—1994), таҳсил дар аспирантураи Пажӯҳишгоҳи илмҳои педагогии Академияи таҳсилоти Тоҷикистон (1994—1997), омӯзгори кафедраи библиографишиносии Донишкадаи давлатии санъати Тоҷикистон ба номи М. Турсунзода (1997—1999), мудири кафедраи библиографишиносии Донишкадаи давлатии санъати Тоҷикистон ба номи М. Турсунзода (1999—2003), сармутахассиси раёсати равобити байналмилалии Вазорати фарҳанги Ҷумҳурии Тоҷикистон (2001—2003), раиси Ассотсиатсияи кормандони китобхонаҳои бачагона ва мактабии Ҷумҳурии Тоҷикистон (2004—2011), сармуҳаррири нашрияи «Роҳнамои дониш» (2010—2011), раиси Китобхонаи давлатии бачагонаи ҷумҳуриявии ба номи Мирсаид Миршакар (2003—2015), сардори раёсати рушди муассисаҳои фарҳангӣ-фароғатӣ ва ҳунарҳои мардумии Вазорати фарҳанги Ҷумҳурии Тоҷикистон (2015—2021) ва аз соли 2021 то охири умр директори [[Муассисаи нашриявии «Ирфон»]] буд. == Фаъолияти илмӣ == Қурбон Ғуломзода дар соҳаи китобдорӣ ва библиографишиносӣ бештар 130 асару мақолаҳои илмӣ таълиф намудааст. Ӯ ҳамчунин дар таҳияи Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи фаъолияти китобдорӣ», «Барномаи рушди фаъолияти китобдорӣ дар Ҷумҳурии Тоҷикистон барои солҳои 2006—2015», «Барномаи давлатии компютеркунонии китобхонаҳои давлатию оммавӣ дар Тоҷикистон барои солҳои 2011—2013» ширкати фаъол дошта, Консепсияи «Хадамоти китобдории кӯдакону наврасон тавассути китобхонаҳои давлатӣ-оммавӣ дар Ҷумҳурии Тоҷикистон» ва Консепсияи «Китобхонаи давлатии бачагонаи ҷумҳуриявии ба номи М. Миршакар», рисолаҳои илмии «Библотечное образование в Республике Таджикистан» ва «Самтҳои асосии маълумоти китобдорӣ дар Тоҷикистон», дарсномаи «Фаъолияти библиографӣ дар китобхонаҳо»-ро таълиф ва ба нашр расондааст. Ба кишварҳои Амрико, Эрон, Чин ва кишварҳои узви ИДМ сафар карда, дар конференсияҳои илмӣ ва ҳамоишҳои фарҳангӣ баромад кардааст. == Унвону ҷоизаҳо == * «Аълочии фарҳанги Тоҷикистон», * «Аълочии матбуоти Тоҷикистон», * «Аълочии маорифи Тоҷикистон», * дорандаи «Нишони сухан»-и Иттифоқи нависандагони Тоҷикистон, * «Ифтихорнома»-и Федератсияи сулҳ ва ваҳдат Созмони байналхалқии ҷамъиятии мақоми машваратӣ дар назди ЭКОСОС СММ ва мақоми иштирокдори Шӯрои Аврупо. == Даргузашт == Қурбон Ғуломзода шаби 1 январи соли 2024 бар асари бемории саратони меъда дар шаҳри Душанбе даргузашт<ref>{{Cite web|url=https://kmt.tj/darguzashti-direktori-muassisai-nashriyavii-irfon-urbon-gulomzoda/|title=Даргузашти Директори Муассисаи нашриявии “Ирфон” Қурбон Ғуломзода|website=Китобхонаи миллии Тоҷикистон|date=2024-01-02|lang=|accessdate=2024-01-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240103141724/https://kmt.tj/darguzashti-direktori-muassisai-nashriyavii-irfon-urbon-gulomzoda/|archivedate=2024-01-03}}</ref>. == Осор == * Мактаби китобдории Тоҷикистон [Матн]: Омилҳои пайдоиш ва марҳилаҳои инкишоф. — Душанбе, 1997. — 26 с. * Бобоҷон Ғафуров — библиограф [Матн] /Зери назари профессор А. Раҳимов. — Душанбе: Санадвора, 1998. — 19 с. * Библиотечное образование в Республике Таджикистан [Текст]: Сущность, факторы формирования, состояние и пути дальнейшего совершенствования /Под ред. профессор А. Рахимова. — Душанбе, 1998. — 126 с. * Проблемы совершенствования библиотечного образования (На примере учебных заведений Республики Таджикистан) [Текст]: Автореф. дисс… канд. пед. наук. — Душанбе, 1999. — 16 с. * Китобшинос [Матн]: Китобномаи шарҳиҳолии Шариф Комилзода (Тошев). — Душанбе: Эҷод, 2008. — 104 с. * Китобхонаи давлатии бачагонаи ҷумҳуриявии ба номи Мирсаид Миршакар: Маводи роҳбарикунанда /Муҳаррир М. Юсупова. — Душанбе: Санадвора, 2009. — 60 с. * Консепсияи хадамоти китобдории кӯдакону наврасон тавассути китобхонаҳои давлатӣ — оммавӣ дар Ҷумҳурии Тоҷикистон /Муҳаррир С. Шосаидов; Китобхонаи давлатии бачагонаи ҷумҳуриявии ба номи М. Миршакар. — Душанбе: Эҷод, 2009. — 28 с. * Китобдори собиқадор [Матн]: Китобномаи шарҳиҳолии Ҷӯрабой Раҷабов / Муҳаррир М. Юсупова. — Душанбе, 2010. — 160 с. — Бо ҳамкории М. Раҷабзод. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * Кӯлоб. Энсиклопедия. — {{Д.}}, 2006. — 640 с. * Авғонов Қурбон Ғуломович: Маҷмӯаи мақолаҳо ва китобномаи шарҳиҳолӣ / Мураттиб ва муаллифи пешгуфтор Ш.Комилзода. — {{Д.}}: Истеъдод, 2013. — 128 с. {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Олимони Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Олимони Донишкадаи давлатии санъати Тоҷикистон ба номи Мирзо Турсунзода]] [[Гурӯҳ:Дорандагони нишони Аълочии маорифи Тоҷикистон]] e52dhfnwuvvbdolilekrctd664pggsc 0 59977 1491061 1487647 2026-10-24T05:34:55Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1491061 wikitext text/x-wiki [[Акс:Китобхонаи миллӣ - толори китобҳои нав.JPG|right|thumb|Китобхонаи миллӣ - толори китобҳои нав.JPG]] [[Акс:Китобхонаи миллӣ - толори китобхонаи электронӣ.JPG|right|thumb|Китобхонаи миллӣ - толори китобхонаи электронӣ.JPG]] Дар Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон "Дар бораи фаъолияти китобдорӣ" (16 июли соли 2003) Боби I.Моддаи 4. '''Шаклҳои асосии китобхонаҳо''' муайян карда шудаанд. Ҳама гуна мақомоти қокимияти давлатӣ, шахсони воқеӣ ва ҳуқуқӣ ба таъсис додани китобхонаҳо ҳуқуқ доранд. Мутобиқи тартиби таъсисдиҳӣ ва шаклҳои моликият, шаклҳои асосии китобхонаҳои зерин маълуманд: китобхонаҳои давлатӣ, ки аз ҷониби мақомоти ҳокимияти давлатӣ таъсис дода мешаванд, аз он ҷумла: * китобхонаи миллии Ҷумҳурии Тоҷикистон; * китобхонаҳои ҷумҳуриявӣ; * китобхонаҳои вазоратҳо ва дигар мақомоти ҳокимияти иҷроия; * китобхонаҳои вилоятӣ, шаҳрӣ, ноҳиявӣ, ки аз ҷониби мақомоти ҳокимияти маҳаллӣ таъсис дода мешаванд; * китобхонаҳои Академияи илмҳои Ҷумҳурии Тоҷикистон, пажўҳишгоҳҳои илмию тадқиқотӣ, муассисаҳои таълимӣ; * китобхонаҳои корхонаҳо, муассисаҳо ва ташкилотҳо; * китобхонаҳои иттиҳодияҳои ҷамъиятӣ; * китобхонаҳои хусусӣ; * китобхонаҳое, ки аз ҷониби шахсони воқеӣ ва ҳуқуқии хориҷӣ, инчунин созмонҳои байналмилалӣ тибқи шартномаҳои байналмилалии Ҷумҳурии Тоҷикистон таъсис дода шудаанд. == Нигаред низ == * [[Китобхонаи миллии Тоҷикистон]] * [[Фаъолияти китобдорӣ]] {{Умуми}} == Адабиёт == * [ftp://91.218.161.60/kitobho/kitobdor1.pdf Китобдор № 1]{{Пайванди мурда|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://web.archive.org/web/20160305140941/http://kmt.tj/?category=2&article_id=18&other_article=51 kmt.tj] [[Гурӯҳ:Китобхонаҳо]] 6956hxw7ubvih73om5reyk7po5dvh7o 0 60697 1491063 1489481 2026-10-24T06:01:23Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1491063 wikitext text/x-wiki '''Шашмаком. В 5-ти томах.''' – М.: Госмузиздат, 1950 -1967. – Текст на тадж и рус. языках. == Мундариҷа == Китоб аз чунин Қисматҳо иборат аст: * Қисми 1 Мақоми якӯм «[[Бузрук (мақом)|Бузрук]]» * Қисми 2 Мақоми дуюм «[[Рост (мақом)|Рост]]» * Қисми 3 Мақоми сеюм «[[Наво(мақом)|Наво]]» * Қисми 4 Мақоми чорӯм «[[Дугоҳ (мақом)|Дугоҳ]]» * Қисми 5 Мақоми панҷӯм «[[Сегоҳ (мақом)|Сегоҳ]]» ва «[[Ироқ (мақом)|Ироқ]]» == Донистаниҳо == Китоби Шашмаком. В 5-ти томах. – М.: Госмузиздат, 1950 -1967. дар [[Китобхонаи миллии Тоҷикистон]] маҳфуз аст. Нашри шашҷилдаи мақомҳои классикии тоҷикӣ тибқи Лоиҳаи якҷояи Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон ва ташкилоти ЮНЕСКО азнав сурат мегирад, ки он дар асоси сабти нотавии устодони бузурги [[Шашмақом]] — [[Шоҳназар Соҳибов]], [[Фазлиддин Шаҳобов]] ва [[Бобоқул Файзуллоев]] солҳои 1950 - 1967 таҳия карда шудааст. Мусиқии классикии халқи тоҷик бо номи «Шашмақом» яке аз манбаъҳои асосии давраи шӯравии фарҳанги мусиқии тоҷикӣ ва санъати мусиқӣ мебошад. «Шашмақом» дар ҳамон шакле, ки он то даври мо нигоҳ дошта шудааст, ба шаш қисмҳои асосӣ, таҳти унвонҳои «Бузрук», «Рост», «Наво», «Дугоҳ», «Сегоҳ» ва «Ироқ» ном гирифта, дар он 252 наво ва дар охири ҳар як ҷилд матни сурудҳо оварда мешаванд. == Тақризҳо == ==Пайванди беруна== * [https://web.archive.org/web/20160306210052/http://kmt.tj/?book_id=164 Қисми 1 Мақоми якӯм «Бузрук»] * [https://web.archive.org/web/20160309195740/http://kmt.tj/?book_id=165 Қисми 2 Мақоми дуюм «Рост»] * [https://web.archive.org/web/20160305141312/http://kmt.tj/?book_id=166 Қисми 3 Мақоми сеюм «Наво»] * [https://web.archive.org/web/20160305141329/http://kmt.tj/?book_id=167 Қисми 4 Мақоми чорӯм «Дугоҳ»] * [https://web.archive.org/web/20160305141249/http://kmt.tj/?book_id=168 Қисми 5 Мақоми панҷӯм «Сегоҳ» ва «Ироқ»] {{хурд}} [[Гурӯҳ:Китобҳо аз рӯи алифбо]] [[Гурӯҳ:Китобҳои Китобхонаи миллии Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Санъати Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Шашмақом]] [[Гурӯҳ:Аннотатсияи китобҳо ба забони русӣ]] 5ol9oitj0nuzcf4zzqt8q84ih9dwpob 0 60727 1491045 1208219 2026-10-23T23:03:26Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1491045 wikitext text/x-wiki '''Пирмаҳмад Нуров. Фарҳанги мухтасари русӣ ба тоҷикии истилоҳоти илмҳои дақиқ ва техникӣ [Матн]. — Душанбе, 2013. — 615 с. ISBN 978-99947-2-256-3''' — фарҳанги истилоҳоти илмҳои муосири дақиқ ва техникӣ таҳия гардида, дар он танҳо бештар аз 2000 вожаҳо (калимаҳои махсус)-и забони тоҷикӣ ба сифати муодилҳои тоҷикии истилоҳҳои русии соҳаҳои математика, физика, химия, астрономия, геология, зилзилашиносӣ, энергетика... == Мундариҷа == Фарҳанги мазкур дар самти фарҳангсозӣ ва фарҳангнигории тоҷикӣ таҷрибаи нахустин буда, якбора истилоҳоти чанд соҳаи илмҳои ҳамҷавори дақиқ ва техникиро фаро мегирад. Дар фарҳанг бештар аз 20000 истилоҳоти русии фанҳои [[математика]], [[физика]], [[химия]], [[астрономия]], [[геология]], зилзилашиносӣ, энергетика, маводшиносӣ, геодезия ва муодили тоҷикии онҳо аз рӯйи тартиби ҳарфҳо иалифбои русӣ ҷамъоварӣ гардида, дар муқобил муодилҳои тоҷикии онҳо нишон дода шудаанд. Фарҳанг аз нигоҳи нав, бо истифодаи ҳарчи бештар иимкониятҳои дохилии забони тоҷикӣ дар сохтани истилоҳот таҳия гардидааст.<ref>[http://kmt.tj/?book_id=160 Фарҳанги мухтасари русӣ ба тоҷикии истилоҳоти илмҳои дақиқ ва техникӣ] {{Пайванди мурда|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Тақризҳо == == Донистаниҳо == Китоби Пирмаҳмад Нуров. Фарҳанги мухтасари русӣ ба тоҷикии истилоҳоти илмҳои дақиқ ва техникӣ. — Душанбе, 2013. — 615 с. дар [[Китобхонаи миллии Тоҷикистон]] маҳфуз аст. == Дар бораи муаллиф == == Эзоҳ == {{эзоҳ}} {{хурд}} [[Гурӯҳ:Китобҳо аз рӯи алифбо]] [[Гурӯҳ:Китобҳои Китобхонаи миллии Тоҷикистон]] 3zfktvldd0ag7wug3uwru8h2adptd91 0 60731 1491082 1208549 2026-10-24T09:37:34Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1491082 wikitext text/x-wiki '''Қуръони Карим (Китоб)'''. (асл ва матни тарҷумаи тоҷикӣ). Матни тарҷумаи тоҷикӣ ва тавзеҳоти [[Муҳаммадҷон Умаров]]. – Душанбе:ЭР-Граф, 2011. – 1260 с. == Мундариҷа == Ин тарҷума аз [[Қуръон]]и Карим мабнӣ бар таҷрибаҳои ғании гузаштагон, аз он ҷумла – тарҷумаи «Ҷомеъу-л-баён ан таъвили- л-Қуръон»-и [[Муҳаммад ибн Ҷарир ал-Табарӣ]] (машҳур ба «Тарҷумаи «Тафсири Табарӣ», асри Х), «Тафсири Ҳусайнӣ»-и Мавлоно Ҳусайн Воизи Кошифӣ (асри ХV), ба хусус тарҷумаи Шоҳ Валиюллоҳ ибни Абдурраҳими Деҳлавӣ – «Фатҳу-р-Раҳмон фӣ тарҷумати-л-Қуръон» (асри XVIII) ва амсоли онҳо анҷом ёфтааст, ки [[тоҷикон]] таърихан Китоби Муқаддаси дини худро бо эътимод ба онҳо тиловат мекарданд, меомўхтанд, меомўзонданд ва доир ба улуми қуръонию [[ислом]]ӣ [[китоб]]ҳо менавиштанд. Ҳамчунон ки дар тамоми тарҷумаҳои Қуръони Карим рафтааст, мақсад аз ин тарҷума низ пайдо кардани ҳидояти аввалӣ ба маъниҳои қуръонӣ буда, барои таҳлил ва баровардани ҳукм аз онҳо нест. Ва тарҷума барои ҳамаи онҳоест, ки Қуръонро чун ваҳйи илоҳӣ ва Китоби Муқаддаси дини худ пазируфтаанду омӯхтанианд.<ref>{{Cite web |url=http://kmt.tj/?book_id=144 |title=Қуръони карим (асл ва матни тарҷумаи тоҷикӣ) |accessdate=2015-01-22 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160305141338/http://kmt.tj/?book_id=144 |archivedate=2016-03-05}}</ref> == Тақризҳо == == Донистаниҳо == Китоби Қуръони карим (асл ва матни тарҷумаи тоҷикӣ) – Душанбе:ЭР-Граф, 2011. – 1260 с. дар [[Китобхонаи миллии Тоҷикистон]] маҳфуз аст. == Дар бораи муаллиф == * [[Муҳаммад ибн Ҷарир ал-Табарӣ]] * [[Муҳаммадҷон Умаров]] ==Пайванди беруна== <references /> {{хурд}} [[Гурӯҳ:Китобҳо аз рӯи алифбо]] [[Гурӯҳ:Қуръон]] [[Гурӯҳ:Китобҳои муқаддас]] [[Гурӯҳ:Китобҳои Китобхонаи миллии Тоҷикистон]] e8v4hnre8n3ytofn1s7ryhsdzbt9azj 0 60918 1491048 1272293 2026-10-24T01:13:12Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1491048 wikitext text/x-wiki '''Феҳристи таърихнигорӣ оид ба фаъолияти Президенти Тоҷикистон Эмомалӣ Раҳмон'''. – Душанбе: Ирфон, 2011. – 200 с. == Мундариҷа == Дар феҳристнома номгӯи китобу мақолаҳо, баромаду мусоҳибаҳои Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон Эмомалӣ Раҳмон, китобҳо, мақолаҳо ва андешаҳо доир ба фаъолияти сиёсии Президенти мамлакат дар зарфи солҳои 1992-2011 ҷамъ оварда шудаанд. Феҳрист ҳамчунин сарчашмаҳои суханрониҳои Президентро дар санаҳои муҳимтарини таърихиТоҷикистон аз ҷумлаи ҷашни Наврӯз, Рӯзи истиқлоли давлатӣ, Рӯзи Ваҳдат, Рӯзи Конститутсия, Рӯзи Модар, Рӯзи таъсисёбии Артиши миллӣ, Иди Рамазон, Иди Қурбон ва Паёмҳои Сардори давлатро ба Маҷлиси Олӣ, Созмони Милали Муттаҳид ва рӯзи зиёиёни кишвар гирд овардааст. Феҳрист ҳамчун манбаи комили иттилоотию таҳлилӣ барои доираи фарохи хонандагон, сиёсатшиносону муаррихон, устодону шогирдони макотиби олӣ, аспирантон ва муҳаққиқони дохилу хориҷ пешбинӣ шудааст..<ref>{{Cite web |url=http://kmt.tj/?book_id=146 |title=Феҳристи таърихнигорӣ оид ба фаъолияти Президенти Тоҷикистон Эмомалӣ Раҳмон |accessdate=2015-01-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190717135505/http://kmt.tj/?book_id=146 |archivedate=2019-07-17}}</ref> == Тақризҳо == == Донистаниҳо == Китоби Феҳристи таърихнигорӣ оид ба фаъолияти Президенти Тоҷикистон Эмомалӣ Раҳмон. – Душанбе: Ирфон, 2011. – 200 с. дар [[Китобхонаи миллии Тоҷикистон]] маҳфуз аст. == Дар бораи муаллиф == * [[Абдуфаттоҳ Шарифзода|А.Ш Шарифзода]] * Н. Муродов * А.Сафаралиев ==Пайванди беруна== <references /> {{хурд}} [[Гурӯҳ:Китобҳо аз рӯи алифбо]] [[Гурӯҳ:Китобҳои Китобхонаи миллии Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Китобҳои дар Тоҷикистон нашршуда]] e090vxzn969u01xxjt1n1nofehfm8mr 0 60919 1491068 1208454 2026-10-24T07:16:25Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1491068 wikitext text/x-wiki '''Эмомалӣ Раҳмон: Китобномаи шарҳиҳолӣ'''. – Душанбе: ЭР-граф, 2012. – 662 с. == Мундариҷа == Китобнома аз мақолаи муқаддимавӣ, 3 қисм ва 13 зерқисм иборат аст. Мақолаи муқаддимавӣ роҷеъ ба зиндагинома ва паҳлӯҳои мухталифи фаъолияти сиёсӣ ва роҳбарии Эмомалӣ Раҳмон маълумоти мушаххас медиҳад. Дар қисми якуми китобнома номгӯи асару мақолаҳо, мусоҳибаву мулоқотҳо, вохӯриву суханрониҳои Эмомалӣ Раҳмон шомил шудаанд. Қисми дуюми китобнома адабиёти марбут ба ҳаёту фаъолияти Эмомалӣ Раҳмон ва асарҳои доир ба ӯро дар бар мегирад. Китобномаи мазкур маводи чопию электронии солҳои 1981-2012 нашр­шударо фаро гирифта, дар асоси захираи Китобхонаи миллии То­ҷикистон, веб–сайтҳои Интернет ва китобномаҳои қаблан интишорёфта тартиб дода шудааст.<ref>{{Cite web |url=http://kmt.tj/?book_id=147 |title=Эмомалӣ Раҳмон: Китобномаи шарҳиҳолӣ |accessdate=2015-01-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160306134112/http://kmt.tj/?book_id=147 |archivedate=2016-03-06}}</ref> == Тақризҳо == == Донистаниҳо == Китоби Эмомалӣ Раҳмон: Китобномаи шарҳиҳолӣ. – Душанбе: ЭР-граф, 2012. – 662 с. дар [[Китобхонаи миллии Тоҷикистон]] маҳфуз аст. == Дар бораи муаллиф == [[Эмомалӣ Раҳмон]] ==Пайванди беруна== <references /> {{хурд}} [[Гурӯҳ:Китобҳо аз рӯи алифбо]] [[Гурӯҳ:Китобҳои Китобхонаи миллии Тоҷикистон]] 5aft1uzxbk8j01q37odritoxe4jop78 0 60968 1491004 1255751 2026-10-23T19:13:26Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1491004 wikitext text/x-wiki {{китоб |муаллиф = '''Гафуров Б.Г.''' |боб = |сарлавҳа = '''Таджики. Древнейшая, древняя и средневековая история''' |аслӣ = |пайванд = |муттасади = Отв. ред. академик Б.А. Литвинский |нашр = Москва |ҷой = |нашриёт = Наука |сол = 1972 |ҷилд = |саҳифаҳо = 658 |серия = |isbn = |теъдод = }} '''Таджики''' - китоби [[Тоҷикон (китоб)|Тоҷикон]]и академик [[Бобоҷон Ғафуров]] ба забони русӣ мебошад. Китоби мазкур ба забони тоҷикӣ дар солҳои 70 - 90-уми асри XX якчанд маротиба нашр гардида ба [[забони инглисӣ]] ва [[забони порсӣ]] дар асри XXI баргардон шудааст. == Мундариҷа == [[Бобоҷон Ғафуров]] дар асар таърихи кишварро аз давраи сохти ибтидоӣ - қабилавии Осиёи Миёна то давраи навин (мобайнҳои қарни ХУIII)-ро таҳлилу шарҳ медиҳад. Ҳаёти қавму халқиятҳои гуногуни сокини минтақа, инчунин аҷдодони тоҷиконро дар давраи рушди муносибатҳои ғуломдорӣ, сарнавишти таърихии тоҷиконро дар давраи бавуҷудоии муносибатҳои феодалӣ ва пойдории сохти феодалӣ, ҷараёни баохиррасии ташаккули халқи тоҷик ва давлатдории он, дараҷаи рушди фарҳанг, иқтисодиёт ва ҷамъияти синфии минтақаро дар асрҳои миёна инъикос менамояд. == Ба инҷо ҳам нигаред == * [[Тоҷикон (китоб)]] == Таълифоти китоби "Тоҷикон" == * Тоҷикон. Таърихи қадимтарин, қадим ва асри миёна. Китоби 1. - Душанбе, 1973; Китоби 2, Душанбе, 1985; * Тоҷикон. Таърихи қадимтарин, қадим, асри миёна ва давраи нав. Китоби 1,2. - Душанбе, 1998. - 870 с.; * [http://andesha.tj/node/35#attachments Тоҷикон. Таърихи қадимтарин, қадим, асри миёна ва давраи нав. Китоби 1, 2. - Душанбе, 2008, 870 с.]{{Пайванди мурда|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} == Донистаниҳо == Китоби Гафуров Б.Г. Таджики. Древнейшая, древняя и средневековая история – М.: Наука, 1972. – 658 с.дар [[Китобхонаи миллии Тоҷикистон]] маҳфуз аст.<ref>{{Cite web |url=http://kmt.tj/?book_id=163 |title=Гафуров Б.Г. Таджики. Древнейшая, древняя и средневековая история |accessdate=2015-03-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220521231235/http://kmt.tj/?book_id=163 |archivedate=2022-05-21}}</ref> ==Пайванди беруна== <references /> {{хурд}} [[Гурӯҳ:Китобҳо аз рӯи алифбо]] [[Гурӯҳ:Китобҳои Китобхонаи миллии Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Китобҳои таърих]] [[Гурӯҳ:Аннотатсияи китобҳо ба забони русӣ]] h95u6m28uoqwkcgqlhp69siep7p13yc 0 61072 1491070 1277003 2026-10-24T07:31:38Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1491070 wikitext text/x-wiki '''Эпоха Имама А’зама и ее значение в истории культуры народов Центральной Азии и Ближнего Востока'''. Сб. науч. трудов. (на русск. и англ.яз.). - Душанбе. - 2009, 422 с. == Мундариҷа == В работах отечественных и зарубежных ученых впервые рассматриваются специфические особенности историко-философского и духовного наследия эпохи великого факиха, богослова и мыслителя Востока Имама А’зама (Абу Ханифа Ну’мана ибн Сабита, 699-767 гг.) и ее значение в истории культуры народов Центральной Азии и Ближнего Востока. Жизнь и деятельность Имама А’зама в полной мере способствовали формированию принципиальных положений и ключевых концепций ислама, которые не только сохранились но, что исключительно важно, успешно функционируют и во многом определяют сегодняшный облик мусульманской религии. Основное место на основе вновь обнаруженных материалов авторы рассматривают различные аспекты истории, архитектуры, изобразительного и музыкального искусства, художественно-эстетических истоков взаимосвязей, взаимовлияний и духовной культуры эпохи мыслителя и определяют ее место в формировании центрально-азиатской и средневосточной цивилизаций. Исследования предназначены для ученых-исследователей, преподователей высших и средных учебных заведений, а также всех, интересующихся историей и культурой народов ЦентральнойАзии, Ближнего и Среднего Востока эпохи великого мыслителя. == Тақризҳо == == Донистаниҳо == Китоби Эпоха Имама А’зама и ее значение в истории культуры народов Центральной Азии и Ближнего Востока. Сб. науч. трудов. (на русск. и англ.яз.). - Душанбе. - 2009, 422 с. дар [[Китобхонаи миллии Тоҷикистон]] маҳфуз аст.<ref>{{Cite web |url=http://kmt.tj/?book_id=175 |title=Эпоха Имама А’зама и… |accessdate=2015-01-31 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160305141155/http://kmt.tj/?book_id=175 |archivedate=2016-03-05}}</ref> ==Пайванди беруна== <references /> {{хурд}} [[Гурӯҳ:Китобҳо аз рӯи алифбо]] [[Гурӯҳ:Китобҳои Китобхонаи миллии Тоҷикистон]] hrg2io04puts9359zwcjxotqjqqf9hw 0 62922 1491046 1208236 2026-10-23T23:46:50Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1491046 wikitext text/x-wiki '''{{китоб |муаллиф = |боб = |сарлавҳа = Феҳристи номи маҳалҳои Тоҷикистон |аслӣ = |пайванд = http://kmt.tj/?category=11&article_id=57&other_article=74 |муттасади = Сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ |нашр = Душанбе |ҷой = |нашриёт = Эр – граф |сол = 2013 |ҷилд = |саҳифаҳо = |саҳифаҳо = 332 |серия = |isbn = |теъдод = }} ''' ==Таснифот== Манзур аз таҳияи «Феҳристи номи маҳалҳои Тоҷикистон» раҳнамоӣ ба масъулини номгузори амокини ҷуғрофиёии Тоҷикистон ба хотири пешгирӣ аз номгузориҳои номатлуб аст. == Донистаниҳо == Китоб дар [[Китобхонаи миллии Тоҷикистон]] маҳфуз аст.<ref>{{Cite web |url=http://kmt.tj/?category=11&article_id=57&other_article=74 |title=Феҳристи номи маҳалҳои Тоҷикистон |accessdate=2015-03-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160305141006/http://kmt.tj/?category=11&article_id=57&other_article=74 |archivedate=2016-03-05}}</ref> ==Пайванди беруна== <references /> {{хурд}} [[Гурӯҳ:Китобҳо аз рӯи алифбо]] [[Гурӯҳ:Китобҳои Китобхонаи миллии Тоҷикистон]] r4itj0mwotnhw72rbi09580now1p5ng 0 62925 1491072 1208476 2026-10-24T07:47:35Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1491072 wikitext text/x-wiki '''{{китоб |муаллиф = Латифов Д. |боб = |сарлавҳа = Эҷодиёти мардумӣ – асоси фарҳанги этникӣ |аслӣ = |пайванд = http://kmt.tj/?category=11&article_id=57&other_article=74 |муттасади = Муҳаррир Гулназар |нашр = Душанбе |ҷой = |нашриёт = Адиб |сол = 2011 |ҷилд = |саҳифаҳо = |саҳифаҳо = 160 |серия = |isbn = |теъдод = }} ''' ==Таснифот== Дар ин китоб хусусиятҳои ташаккули фарҳанги этникӣ ба воситаи муассисаҳои иҷтимоӣ – фарҳангӣ, бахусус эҷодиёти бадеии мардумӣ ошкор ва таҷрибаи онҳо дар ин самт ҷамбаст карда шудааст. == Донистаниҳо == Китоб дар [[Китобхонаи миллии Тоҷикистон]] маҳфуз аст.<ref>{{Cite web |url=http://kmt.tj/?category=11&article_id=57&other_article=74 |title=Эҷодиёти мардумӣ – асоси фарҳанги этникӣ |accessdate=2015-03-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160305141006/http://kmt.tj/?category=11&article_id=57&other_article=74 |archivedate=2016-03-05}}</ref> ==Пайванди беруна== <references /> {{хурд}} [[Гурӯҳ:Китобҳо аз рӯи алифбо]] [[Гурӯҳ:Китобҳои Китобхонаи миллии Тоҷикистон]] cjx7pysg82c6tpu81fs4xu6u9jf7y38 14 96713 1490923 1467705 2026-10-23T14:26:59Z Zosya95 54344 1490923 wikitext text/x-wiki [[Гурӯҳ:Табиати Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Наботот аз рӯи кишвар]] [[Гурӯҳ:Набототи Осиёи Миёна]] et8p9b1iqpkrfr5b31vqsfutyhhz82i 1490928 1490923 2026-10-23T14:31:56Z Zosya95 54344 1490928 wikitext text/x-wiki {{Барои ҳазф}} prczml6xdxi3dl1rr8059l2p3tt7wd8 14 97628 1491054 1008694 2026-10-24T03:25:46Z Zosya95 54344 1491054 wikitext text/x-wiki {{main|Ҷинси кӯҳӣ}} {{Commonscat|Rocks}} [[Гурӯҳ:Сангшиносӣ]] srzee022h1150tc5ifd2tebkwegm250 0 115118 1490911 1490910 2026-10-23T12:01:45Z VASHGIRD 8035 1490911 wikitext text/x-wiki {{Адиб |ном = Тоҷӣ Усмон |номи аслӣ = Тоҷӣ Усмонов |тасвир = |бар = |тавсифи тасвир = |ном ҳангоми таваллуд = |таърихи таваллуд = 12.06.1906 |зодгоҳ = [[Унҷӣ|деҳаи Унҷӣ]], [[Ноҳияи Бобоҷон Ғафуров|ноҳияи Хуҷанд]], [[Империяи Русия]] |таърихи даргузашт = 23.10.1968 |маҳалли даргузашт = [[Душанбе]], [[ҶШС Тоҷикистон]] |шаҳрвандӣ = {{Парчамбандӣ|ИҶШС}} |навъи фаъолият = [[нависанда]], [[рӯзноманигор]], [[адабиётшинос]], [[мутарҷим]] |солҳои фаъолият = 1926—1968 |забони осор = [[забони тоҷикӣ|тоҷикӣ]] |ҷоизаҳо = [[Ордени «Нишони Фахрӣ»]] }} '''Тоҷӣ Усмон''' (''Тоҷӣ Усмонов ''; [[12 июн]]и [[1906]], [[Унҷӣ|деҳаи Унҷӣ]], [[Ноҳияи Бобоҷон Ғафуров|ноҳияи Хуҷанд]] — [[23 октябр]]и [[1968]], [[Душанбе]]) — [[нависанда]], [[рӯзноманигор]], адабиётшинос ва мутарҷими тоҷик. Узви [[Иттифоқи нависандагони ИҶШС]] (1967). Бобои овозхон [[Манижа Сангин]]<ref name="jumhuriyat">{{cite web |url=https://jumhuriyat.tj/5657-to-usmon-va-toikistoni-surh.html |title=Тоҷӣ Усмон ва “Тоҷикистони сурх” |publisher=Ҷумҳурият |date=2025-04-23 |accessdate=2026-10-23}}</ref>. == Зиндагинома == Тоҷӣ Усмон 12 июни соли 1906 дар деҳаи [[Унҷӣ]]-и [[Ноҳияи Бобоҷон Ғафуров|ноҳияи Хуҷанд]] ба дунё омадааст. Фаъолияти эҷодии худро соли 1926 ҳамчун муҳаррири рӯзномаи «Ҳақиқат» оғоз намудааст. Хатмкардаи Донишгоҳи коммунистии шаҳри [[Самарқанд]] (1933) мебошад. Солҳои 1933—1934 мудири шӯъба дар рӯзномаи «Тоҷикистони сурх» ва соли 1934 муҳаррири рӯзномаи «Бо роҳи ленинӣ» (ҳоло «Ҳақиқати Суғд») буд. Солҳои 1937—1939 ба ҳайси котиби кумитаи ҳизбии шаҳри Ленинобод (ҳоло [[Хуҷанд]]) фаъолият намудааст<ref name="sugd">{{cite web |url=https://www.hakikati-sugd.tj/index.php/sobikadoron/toi-usmon.html |title=Тоҷӣ Усмон |publisher=Ҳақиқати Суғд |date=2026-01-06 |accessdate=2026-10-23}}</ref>. Дар солҳои Ҷанги бузурги ватанӣ дар сафи Артиши сурх хизмат карда, соли 1943 дар Сафоратхонаи Иттиҳоди Шӯравӣ дар [[Теҳрон|Эрон]] фаъолият дошт ва дар таъмини ташкилии Конфронси Теҳрон ширкат ورзидааст. Солҳои 1946—1953 муовини сармуҳаррири рӯзномаи «Тоҷикистони сурх» (ҳоло «[[Ҷумҳурият (рӯзнома)|Ҷумҳурият]]») ва солҳои 1953—1961 котиби масъули маҷаллаи ҳаҷвии «Хорпуштак» буд<ref name="jumhuriyat" />. 23 октябри соли 1968 дар шаҳри Душанбе аз олам чашм пӯшид ва дар зодгоҳаш — деҳаи Унҷӣ ба хок супорида шуд. == Эҷод == Тоҷӣ Усмон дар рушди публитсистика, насри таърихӣ ва адабиётшиносии муосири тоҷик саҳми арзанда гузоштааст. Маҷмӯаи аввалини ҳикояҳои ӯ бо номи «Кашфи асрор» соли 1958 бо фотиҳаи [[Сотим Улуғзода]] нашр гардид. Осори таърихиву адабии ӯ, аз ҷумла «Бисту се адиба» (1957) ва «Шоира Маҳастӣ» (1963) аввалин таҳқиқоти фарогир дар бораи ҳаёт ва эҷодиёти шоираҳои тоҷик аз асри X то XIX маҳсуб меёбанд. === Осор === * «Бисту се адиба» (1957) * «Кашфи асрор» (1958) * «Дурдонаҳои назми тоҷик» (1960) * «Шоираҳои боистеъдод» (1962) * «Шоира Маҳастӣ» (1963) * «Духтари ниқобдор» (1965) * «Муборакқадам» (1966, якҷоя бо А. Муҳаммадҷонов) * «Лаънаткардаи халқ» (1967) == Ҷоизаҳо == * Ордени «Нишони Фахрӣ» * Ифтихорномаи Президиуми Совети Олии ҶШС Тоҷикистон == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Пайвандҳо == * [https://jumhuriyat.tj/5657-to-usmon-va-toikistoni-surh.html Тоҷӣ Усмон ва «Тоҷикистони сурх»] — Рӯзномаи «Ҷумҳурият», 23.04.2025. * [https://www.hakikati-sugd.tj/index.php/sobikadoron/toi-usmon.html Маълумотнома дар бораи Тоҷӣ Усмон] — Рӯзномаи «Ҳақиқати Суғд». [[Гурӯҳ:Задагони ноҳияи Ғафуров]] [[Гурӯҳ:Даргузаштагони Душанбе]] [[Гурӯҳ:Нависандагони Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Рӯзноманигорони Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Аъзои Иттифоқи нависандагони Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Дорандагони ордени Нишони Фахрӣ]] hzcdfgabzw0dpsg5q29we6qd5gle1qp 1490912 1490911 2026-10-23T12:02:46Z VASHGIRD 8035 1490912 wikitext text/x-wiki {{Адиб |ном = Тоҷӣ Усмон |номи аслӣ = Тоҷӣ Усмонов |тасвир = |бар = |тавсифи тасвир = |ном ҳангоми таваллуд = |таърихи таваллуд = 12.06.1906 |зодгоҳ = [[Унҷӣ|деҳаи Унҷӣ]], [[Ноҳияи Бобоҷон Ғафуров|ноҳияи Хуҷанд]], [[Империяи Русия]] |таърихи даргузашт = 23.10.1968 |маҳалли даргузашт = [[Душанбе]], [[ҶШС Тоҷикистон]] |шаҳрвандӣ = {{Парчамбандӣ|ИҶШС}} |навъи фаъолият = [[нависанда]], [[рӯзноманигор]], [[адабиётшинос]], [[мутарҷим]] |солҳои фаъолият = 1926—1968 |забони осор = [[забони тоҷикӣ|тоҷикӣ]] |ҷоизаҳо = [[Ордени «Нишони Фахрӣ»]] }} '''Тоҷӣ Усмон''' (''Тоҷӣ Усмонов ''; [[12 июн]]и [[1906]], [[Унҷӣ|деҳаи Унҷӣ]], [[Ноҳияи Бобоҷон Ғафуров|ноҳияи Хуҷанд]] — [[23 октябр]]и [[1968]], [[Душанбе]]) — [[нависанда]], [[рӯзноманигор]], адабиётшинос ва мутарҷими тоҷик. Узви Иттифоқи нависандагони ИҶШС (1967). Бобои овозхон [[Манижа Сангин]]<ref name="jumhuriyat">{{cite web |url=https://jumhuriyat.tj/5657-to-usmon-va-toikistoni-surh.html |title=Тоҷӣ Усмон ва “Тоҷикистони сурх” |publisher=Ҷумҳурият |date=2025-04-23 |accessdate=2026-10-23}}</ref>. == Зиндагинома == Тоҷӣ Усмон 12 июни соли 1906 дар деҳаи [[Унҷӣ]]-и [[Ноҳияи Бобоҷон Ғафуров|ноҳияи Хуҷанд]] ба дунё омадааст. Фаъолияти эҷодии худро соли 1926 ҳамчун муҳаррири рӯзномаи «Ҳақиқат» оғоз намудааст. Хатмкардаи Донишгоҳи коммунистии шаҳри [[Самарқанд]] (1933) мебошад. Солҳои 1933—1934 мудири шӯъба дар рӯзномаи «Тоҷикистони сурх» ва соли 1934 муҳаррири рӯзномаи «Бо роҳи ленинӣ» (ҳоло «Ҳақиқати Суғд») буд. Солҳои 1937—1939 ба ҳайси котиби кумитаи ҳизбии шаҳри Ленинобод (ҳоло [[Хуҷанд]]) фаъолият намудааст<ref name="sugd">{{cite web |url=https://www.hakikati-sugd.tj/index.php/sobikadoron/toi-usmon.html |title=Тоҷӣ Усмон |publisher=Ҳақиқати Суғд |date=2026-01-06 |accessdate=2026-10-23}}</ref>. Дар солҳои Ҷанги бузурги ватанӣ дар сафи Артиши сурх хизмат карда, соли 1943 дар Сафоратхонаи Иттиҳоди Шӯравӣ дар [[Теҳрон|Эрон]] фаъолият дошт ва дар таъмини ташкилии Конфронси Теҳрон ширкат ورзидааст. Солҳои 1946—1953 муовини сармуҳаррири рӯзномаи «Тоҷикистони сурх» (ҳоло «[[Ҷумҳурият (рӯзнома)|Ҷумҳурият]]») ва солҳои 1953—1961 котиби масъули маҷаллаи ҳаҷвии «Хорпуштак» буд<ref name="jumhuriyat" />. == Эҷод == Тоҷӣ Усмон дар рушди публитсистика, насри таърихӣ ва адабиётшиносии муосири тоҷик саҳми арзанда гузоштааст. Маҷмӯаи аввалини ҳикояҳои ӯ бо номи «Кашфи асрор» соли 1958 бо фотиҳаи [[Сотим Улуғзода]] нашр гардид. == Даргузашт == Тоҷӣ Усмон 23 октябри соли 1968 дар шаҳри Душанбе аз олам чашм пӯшид ва дар зодгоҳаш — деҳаи Унҷӣ ба хок супорида шуд. == Ҷоизаҳо == * Ордени «Нишони Фахрӣ»; * Ифтихорномаи Президиуми Совети Олии ҶШС Тоҷикистон. == Осор == * «Бисту се адиба» (1957) * «Кашфи асрор» (1958) * «Дурдонаҳои назми тоҷик» (1960) * «Шоираҳои боистеъдод» (1962) * «Шоира Маҳастӣ» (1963) * «Духтари ниқобдор» (1965) * «Муборакқадам» (1966, якҷоя бо А. Муҳаммадҷонов) * «Лаънаткардаи халқ» (1967) == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Пайвандҳо == * [https://jumhuriyat.tj/5657-to-usmon-va-toikistoni-surh.html Тоҷӣ Усмон ва «Тоҷикистони сурх»] — Рӯзномаи «Ҷумҳурият», 23.04.2025. * [https://www.hakikati-sugd.tj/index.php/sobikadoron/toi-usmon.html Маълумотнома дар бораи Тоҷӣ Усмон] — Рӯзномаи «Ҳақиқати Суғд». [[Гурӯҳ:Задагони ноҳияи Ғафуров]] [[Гурӯҳ:Даргузаштагони Душанбе]] [[Гурӯҳ:Нависандагони Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Рӯзноманигорони Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Аъзои Иттифоқи нависандагони Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Дорандагони ордени Нишони Фахрӣ]] 6csrxi8o9dd5hrdczbxz2w7h4ziiyrw 0 146493 1490931 1448140 2026-10-23T14:35:00Z Wikynator 44285 1490931 wikitext text/x-wiki {{маъноҳои дигар|Логан}} {{Филм |НомТоҷ = Логан |НомАсл = {{lang-en|Logan}} |Акс = |Андоза = |Имзо = |Жанр = [[филми абарқаҳрамонӣ|абарқаҳрамонии]] [[филми ҷангӣ|ҷангӣ]]<br >[[роуд-муви]]<br >[[драма]]вӣ |Коргардон = [[Ҷеймс Мэнголд]] |Таҳиякунанда = Хатч Паркер<br >[[Саймон Кинберг]]<br >[[Лорен Шулер Доннер]] |Филмноманавис = '''Сужа''':<br >Ҷеймс Мэнголд<br >'''Сенария''':<br >[[Скотт Фрэнк]]<br >Ҷеймс Мэнголд<br >[[Майкл Грин]] |Бозигарон = [[Хю Ҷекман]]<br > [[Дафни Кин]]<br >[[Патрик Стюарт]]<br >[[Бойд Холбрук]] |Наворбардор = |Оҳангсоз = [[Марко Белтрами]]<ref>{{cite web|url=https://twitter.com/mang0ld/status/814896628511293441|title=@marco_beltrami Sure! But always wise to start softer and hear from other side before making accusations. Relax. Marco is scoring the film.|author=Джеймс Мэнголд|date=2016-12-30|website=[[Твиттер]]|accessdate=2017-01-01|lang=en}}</ref> |Рақспардоз = |Ширкат = [[20th Century Fox]]<br>[[Marvel Entertainment]]<br>[[The Donners' Company]]<br>Kinberg Genre<br>Hutch Parker Entertainment |Давомнокӣ = 137 |Буҷет = 97 млн $<ref name="boxoffice">[http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=wolverine2017.htm Logan]</ref> |Ҳазина = 537 138 242 $<ref name="boxoffice" /> |Мамлакат = {{USA}} |Забон = |Сол = 2017 |Филми қаблӣ = [[Росомаха: Ҳамешагӣ]]<br ><small>(дар трилогияи филмҳо дар бораи Росомаха)</small><br >[[Мардони Икс: Охират]]<br ><small>(дар хронологияи филмҳо дар бораи Мардони Икс)</small> |Филми баъдӣ = [[Дэдпул 2]]<br ><small>(дар хронологияи филмҳо дар бораи Мардони Икс)</small> |imdb_id = |Сайт = }} '''«Логан»'''<ref>{{cite web|url=http://www.foxrussia.com/logan-film|title=Логан|website=foxrussia.com|accessdate=2017-01-19|lang=ru|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170111163811/http://www.foxrussia.com/logan-film|archivedate=2017-01-11}}</ref> ({{lang-en|Logan}}) — филми ҷангии [[Кинофантастика|фантастикии]], аз рӯи комиксҳои [[Marvel Comics|Marvel]] ба навор гирифта шудааст ва қисме аз филмҳо дар бораи «[[Мардони Икс (феҳристи филмҳо)|Мардони Икс]]» ва филми охирин дар бораи [[Росомаха (комикс)|Росомаха]] ба ҳисоб меравад. Филм аз комикси «''[[Old Man Logan|Мӯйсафед Логан]]»'' ва ''«[[Марги Росомаха]]»'' сарчашма мегирад. Аввалин намоиши филм 2 марти соли 2017 баргузор гаштааст. == Сужа == Тамоми воқеоти филм дар соли 2029 мегузарад. Росомаха, ки дигар регенератсияаш кор намекунад бо Профессор Икс, ки ӯ низ қувваҳои телепатикии худро гум карда буд шифои дардашро мекобанд. Номи бемории Профессор Икс номаълум буд ва барои ҳамин ба Росомаха ёфтани доруҳо хеле душвор шуд. Росомаха барои харидани қаиқ пул ҷамъ кардани мешавад, то бо Чарлз Ксавйер ба уқёнус шино карда раванд. рлз Ксавйерро аз вақт ба вақт сактаи мағзи сар меқапад, ки барои дар атрофбудагонашон хеле зараррасон аст. Дар Мексика ба онҳо мутант Калибан ёрдам медиҳад, ки сактаи мағзи сари профессоро бо қувваҳояш пешгирӣ мамояд. Ӯ бо қувваҳояш метавонад ҷои зисти мутантҳоро ёбад, аммо хело шудааст, ки ҳеч чиз ҳис намекунад, чунки қариб тамоми мутантҳо аз рӯи замин нест шуданд. Аз ҳарсол мутантҳо камтар ва камтар шуда истодаанд. Дар охири сужа Росомаха ва Профессори Икс кушта мешаванд. == Дар нақшҳо == {| class="wikitable" !Ҳунарманд !Нақш |- |[[Хю Ҷекман]] |[[Росомха (комикс)|Ҷеймс Логан Хоулетт / Росомаха]] |- |[[Патрик Стюарт]] |[[Профессор Икс|Чарлз Ксавӣер / Профессор Икс]] |- |[[Ричард Грант]] |доктор [[Зандер Райс]] |- |[[Дафни Кин]] |[[Икс-23|Лора Кинни / Икс-23]] |- |[[Бойд Холбрук]] |[[Доналд Пирс]] |- |[[Стивен Мерчант]] |[[Калибан]] |- |[[Эрик Ла Сал]] |[[Уилл Мансон]] |- |[[Элизабет Родригес]] |[[Габриэла]] |- |[[Элиз Нил]] |[[Кэтрин Мансон]] |- |[[Кшиштоф Сошински]] |Ирокез |- |Ҷейсон Генао |Риктор |- |Хан Сото |Лакей |- |Дэвид Кэллоуэй |Дэнни Роудс |} == Созиш == Дар ноябри [[синамо дар соли 2013|2013]], чанд ҳафта пас аз баромадани филми «[[Росомаха: Ҳамешагӣ]]», студияи [[20th Century Fox]] робитаҳоро бо режиссёр [[Ҷеймс Мэнголд]] оид ба сохтани сеюм филми тез дар бораи [[Росомаха (комикс)|Росомахе]] шурӯъ кард<ref>{{Cite web|url=http://deadline.com/2013/11/james-mangold-hugh-jackman-sinking-claws-into-another-the-wolverine-film-627461/|title=James Mangold, Hugh Jackman Sinking Claws Into Another ‘The Wolverine’ Film|author=Mike Fleming Jr|date=2013-11-05|publisher=[[Deadline.com]]|lang=en-US|accessdate=2016-06-15}}</ref>. Мэнголд розӣ шуд ва эълон дод, ки наворгирии филм баъд аз баромадани филми «[[Мардони Икс: Охират]]» хоҳанд шурущ шуд<ref>{{Cite web|url=http://www.iamrogue.com/news/interviews/item/10151-iar-exclusive-interview-director-james-mangold-talks-the-wolverine-unleashed-extended-edition-blu-ray-alternate-ending-and-the-wolverine-2.html|title=IAR EXCLUSIVE INTERVIEW: Director James Mangold Talks 'The Wolverine' Unleashed Extended Edition Blu-ray, Alternate Ending, and 'The Wolverine 2'|first=Jami|last=Philbrick|date=20 November 2013|publisher=[[Rogue]]|accessdate=2016-06-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141014013042/http://www.iamrogue.com/news/interviews/item/10151-iar-exclusive-interview-director-james-mangold-talks-the-wolverine-unleashed-extended-edition-blu-ray-alternate-ending-and-the-wolverine-2.html|archivedate=2014-10-14}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.superherohype.com/news/295437-the-wolverine-sequel-to-film-after-x-men-apocalypse#/slide/1|title=The Wolverine Sequel to Film After X-Men: Apocalypse - SuperHeroHype|first=EDWARD|last=DOUGLAS|date=2014-03-16|publisher=SuperHeroHype|lang=en-US|accessdate=2016-06-15}}</ref>. Майкл Грин ва [[Дэвид Э. Келли]]<ref>{{Cite web|url=http://deadline.com/2014/03/fox-sets-david-james-kelly-to-script-next-wolverine-702889/|title=Fox Sets David James Kelly To Script Next ‘Wolverine’|author=Mike Fleming Jr|date=2014-03-22|publisher=Deadline|lang=en-US|accessdate=2016-06-15|archivedate=2019-11-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191121115311/https://deadline.com/2014/03/fox-sets-david-james-kelly-to-script-next-wolverine-702889/}}</ref> филмноманависони филм интихоб шуданд. Ва муайян шуд, ки дар филм [[Профессор Икс]] пайдо мешавад, ки нақшашро [[Патрик Стюарт]] мебозад<ref>{{Cite web|url=http://www.oregonlive.com/movies/2015/02/patrick_stewart_raves_about_po.html#incart_river|title=Patrick Stewart raves about Portland while discussing his new film 'Match'|first=Marc|last=Mohan|date=February 06, 2015|publisher=OregonLive.com|accessdate=2016-06-15}}</ref>. [[28 март]]и [[синамо дар соли 2015|2015]] дар саҳифаи [[Instagram|Instragram]]и худ [[Хю Ҷекман]] навист, ки филм дар асоси комиксҳои «[[Old Man Logan|Мӯйсафед Логан]]» ба навор гирифта мешавад<ref>{{Cite web|url=http://www.comingsoon.net/movies/news/424083-hugh-jackman-teases-one-last-time-as-wolverine|title=Hugh Jackman Teases 'One Last Time' as Wolverine - ComingSoon.net|first=SPENCER|last=PERRY|date=2015-03-28|publisher=ComingSoon.net|lang=en-US|accessdate=2016-06-15}}</ref>. Дар апрели [[синамо дар соли 2016|2016]] [[Бойд Холбрук]] соҳиби нақши Доналда Пирс гашт<ref>{{Cite web|url=http://deadline.com/2016/04/wolverine-3-boyd-holbrook-lead-villain-hugh-jackman-patrick-stewart-1201734367/|title=‘Wolverine 3’ Sets ‘Narcos’ Boyd Holbrook As Chief Villain|author=Dominic Patten|date=2016-04-08|publisher=Deadline|lang=en-US|accessdate=2016-06-15}}</ref>. Ҳамчунон [[Стивен Мерчант]]<ref>{{Cite web|url=http://deadline.com/2016/04/stephen-merchant-wolverine-3-hugh-jackman-x-men-1201745268/|title=Stephen Merchant To Star With Hugh Jackman In ‘Wolverine 3’|author=Patrick Hipes|date=2016-04-27|publisher=Deadline|lang=en-US|accessdate=2016-06-15}}</ref>, [[Эрик Ла Сал]]<ref>{{Cite web|url=http://variety.com/2016/film/news/eriq-lasalle-wolverine-3-1201766800/|title=Eriq Lasalle Joins Cast of ‘Wolverine 3’|author=Justin Kroll|date=2016-05-04|publisher=[[Variety]]|lang=en-US|accessdate=2016-06-15}}</ref> ва [[Элиз Нил]]<ref>{{Cite web|url=http://variety.com/2016/film/news/elise-neal-wolverine-3-1201767705/|title=Elise Neal Joins ‘Wolverine 3’|author=Justin Kroll|date=2016-05-05|publisher=Variety|lang=en-US|accessdate=2016-06-15}}</ref> дар филм соҳиби нақшҳои худ шуданд. Баъдтар [[Саймон Кинберг]] аниқ мекунад, ки воқеоти филм дар оянда мегузарад. === Наворгириҳо === Дар марти 2015 яке аз шахсон (муштоқони синамо) дар [[Твиттер]] ба [[Ҷеймс Мэнголд]] савол дар бораи вақти шурӯъи наворгириҳо дод. Мэнголд хабар дод, ки наворгирии филм дар аввали соли 2016 сар мешаванд<ref>{{Cite web|url=https://twitter.com/mang0ld/status/573359978406232066|title=Mangold on Twitter|publisher=Twitter|accessdate=2016-06-15}}</ref>. Дар феврали 2016 гуфта шуд, ки наворгирии филм мумкин 25 апрел сар мешава. 9 май Кинберг хабар дод, ки наворгирии филм аллакай сар шудааст<ref>{{Cite web|url=http://collider.com/wolverine-3-filming-rated-r/|title=Wolverine 3 Filming Begins; R-Rating Confirmed|first=ADAM|last=CHITWOOD|date=2016-05-09|publisher=Collider|lang=en-US|accessdate=2016-06-15}}</ref>. 20 август бошад наворгирии филм ба охир расид. 5 октябр постери аввалини филм нишон дода шуд ва эълон шуд, ки якке аз қаҳрамонони филм - мутант Калибан бар мегардад, ки дар нақшаш [[Стивен Мерчант]] мебозад. == Тоҷирнигорӣ == Дар моҳи апрели 2016 дар [[San Diego Comic-Con International]] муаррифии филм баргузор гашт<ref>{{Cite news|title=20th Century Fox Pulls Out of This Year’s Comic-Con over Piracy Concerns|url=http://collider.com/fox-comic-con-2016-piracy/|work=Collider|date=2016-04-28|accessdate=2017-03-07|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite news|title=How Anna Faris Will Do What No One Else Could: Remake Goldie Hawn's 'Overboard'|url=https://www.thewrap.com/anna-faris-will-no-one-else-remake-goldie-hawns-overboard/|work=TheWrap|date=2017-03-06|accessdate=2017-03-07|language=en-US}}</ref>. [[20 октябр]]и [[Синамо дар соли 2016|2016]] трейлери якуми филм баромад<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=G0HRx_0fimc|title=Logan {{!}} Official HD Trailer #1 {{!}} 2017 {{!}} UK|author=20th Century Fox UK|date=2016-10-20|accessdate=2016-10-20}}</ref>. [[19 январ]]и [[2017]] трейлери охирин баромад. == Танқид == Филм қиматҳои баланд дар матбуоти ҷаҳонӣ гирифт: дар сомонаи [[Rotten Tomatoes]] рейтингаш дорои 92 % дар асоси 274 ретсензия бо бали миёна 7,8/10 шуд<ref>{{Cite web|url=https://www.rottentomatoes.com/m/logan_2017/|title=Logan|lang=en|accessdate=2017-03-07}}</ref>, дар сомонаи [[Metacritic]] бошад филм ҷойи 77-ро аз 100 ҷой дар асоси 51 ретсензияи мунақидон гирифт.<ref>{{Cite web|url=http://www.metacritic.com/movie/logan-2017|title=Logan|accessdate=2017-03-07}}</ref>. Дар Русия низ филм аз тарафи кинокритикашиносон қимати баланд гирифт<ref>{{Cite web|url=https://www.filmpro.ru/materials/54553|title=«Логан»: суханҳои критикони рус|publisher=ФильмПРО|accessdate=2017-03-03|archivedate=2017-03-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170304114903/https://www.filmpro.ru/materials/54553}}</ref><ref>[http://www.kritikanstvo.ru/movies/logan/ Ретсензияҳо барои филми Логан: Росомаха / Logan (2017), донистаниҳо]</ref>. Тарафи драмавии филмро маҷалаи «[[Игромания (маҷала)|Игромания]]» баҳогузории хуб кард<ref>{{Cite web|url=http://www.igromania.ru/article/28804/Obzor_filma_Logan_CHto_takoe_byt_starym_mutantom.html|title=Дар бораи филми «Логан». Чӣ хел аст мутанти пир бошӣ? — Кино — Саҳифаҳо — Игромания|author=www.Igromania.ru|publisher=www.igromania.ru|accessdate=2017-03-03}}</ref>, «[[Российская газета]]»<ref>[https://rg.ru/2017/03/02/logan-o-starom-mutante-zamolvite-slovo.html «Логан»: сухане гӯед дар бораи мутанти пир] — Российская газета</ref>, «[[Афиша (маҷала)|Афиша]]»<ref>[https://daily.afisha.ru/cinema/4724-zelvenskiy-o-logane-poslednyaya-rosomaha/ «Логан: Росомаха»: Хю Ҷекман «Мардони Икс»-ро тарк мекунад]</ref>, «[[Мир фантастики]]»<ref>[http://www.mirf.ru/kino/logan-rosomakha-obzor «Логан» машҳур аст, ва ана барои чӣ] | Кино на МирФ</ref>, «[[Meduza|Медуза]]»<ref>[https://meduza.io/feature/2017/03/02/filmy-na-nedelyu-moschnyy-logan-o-stareyuschem-rosomahe-a-takzhe-zoloto-personalnyy-pokupatel-i-zveropoy Филмҳои ҳафта: «Логан»-и пурзур дар бораи Росомахаи пир, «Тилло» бо Мэтю Макконахи, ва «Хардидори персоналӣ» ва «Ҳайвонсаро»] — Meduza</ref>, Film.ru<ref>{{Cite web|url=https://www.film.ru/articles/slishkom-star-dlya-etogo-derma|title=Рецензия барои филми «Логан». Кино дар Фильм.ру|publisher=www.film.ru|accessdate=2017-03-03}}</ref>. Ба Алексей Литовченко аз «Российская газета» филм ҳеч маъқул нашуд ва ӯ бовар намекунад, ки аз комикс филм ба навор гирифтан мумкин аст<ref>{{Cite web|url=https://rg.ru/2017/03/02/logan-o-starom-mutante-zamolvite-slovo.html|title="Логан": дар бораи мутанти пир сухане гӯед|publisher=Российская газета|accessdate=2017-03-03}}</ref>. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Пайвандҳо == * {{Imdb title|3315342}} [[Гурӯҳ:Филмҳои Ҷеймс Мэнголд]] [[Гурӯҳ:Филмҳои 2017-и ИМА]] [[Гурӯҳ:Филмҳои 2017 дар 3D]] [[Гурӯҳ:Филмҳо дар бораи Мардони Икс]] [[Гурӯҳ:Филмҳои фантастикии 2017]] [[Гурӯҳ:Филмҳои фантастикии ИМА]] [[Гурӯҳ:Филмҳои ИМА дар 3D]] [[Гурӯҳ:Роуд-муви]] [[Гурӯҳ:Филмҳои ИМА]] 5b2o0b9iji88h17k11atefi1gbyuotr 0 146604 1490930 1246000 2026-10-23T14:33:51Z Wikynator 44285 1490930 wikitext text/x-wiki {{Филм |НомТоҷ = Ангуштарин аз Амстердама |НомАсл = {{забон-код|ru|Кольцо из Амстердама}} |Акс = |Андоза = |Имзо = |Жанр = филми детективӣ<br>филми шпионӣ<br>филми моҷароҷӯӣ |Коргардон = [[Владимир Чеботарёв]] |Филмноманавис = [[Олег Шмелев]]<br>[[Владимир Востоков]] |Бозигарон = [[Александр Збруев]]<br>[[Паул Буткевич]]<br>[[Михаил Волков]]<br>[[Геннадий Королков]]<br>[[Всеволод Ларионов]] |Наворбардор = [[Александр Княжинский]] |Оҳангсоз = [[Андрей Петров]] |Рақспардоз = |Ширкат = [[Мосфилм|Киностудияи "Мосфилм"]]<br>Первое творческое объединение |Давомнокӣ = |Буҷет = |Ҳазина = |Мамлакат = {{USSR}} |Забон = [[Забони русӣ|русӣ]] |Сол = 1981 |Филми қаблӣ = |Филми баъдӣ = |imdb_id = 0237381 |Сайт = }} '''«Ангуштарин аз Амстердам»''' ({{забон-код|ru|Кольцо из Амстердама}}) — филми [[Синамогари шӯравӣ|шуравӣ]], ки аз тарафи [[Мосфилм|Киностудияи «Мосфилм»]] дар [[Синамо дар соли 1981|соли 1981]] аз тарафи коргардон [[Владимиром Чеботарёв]] ба навор гирифта шудааст. Аввалин намоиши филм дар марти [[1982]] баргузор гашт. == Сужа == Юрий Фастов дар флоти фурӯшӣ чун штурман кор мекунад. Бо Мишае, ки ӯ шинос шуд метавонад пул барояш барои «[[Волга]]» диҳад, ва ҳамчунон метавонист барои зани Юрий ангуштарин харад. Дар корҳои бад овора шуда, Фастов бо бриллиантҳои дуздидашуда кор карданро сар мекунад. Дар вақти гузаронидани бриллиантҳо аз сарҳад Юрийро бегонагоне мебинанд. Барои он ки аз корҳояш хабардор нашаванд, ӯ мемонад, ки худро камтар масхара кунанд. Аммо хоксорияш ӯро маҷбур мекунад, ки раваду ҳама чизро ба Комитети бехатарӣ гӯяд. Аз ҳамин вақт бозии дунақшаро сар кунад. == Дар нақши асосӣ == * [[Александр Збруев]] — ''Юрий Викторович Фастов, штурман дар теплоходи «Албатрос»'' == Дар нақшҳо == * [[Паул Буткевич]] — ''Фред'' * [[Михаил Волков]] — ''оғои Гутман («Пётр Иванович»)'' * [[Геннадий Королков]] — ''Краснов, майори бехатарии давлатӣ'' * [[Всеволод Ларионов]] — ''Миша Суликов, контрабандист'' * Людмила Стоянова — ''Валентина, зани Фастов'' * [[Валентина Воилкова]] — ''Лена, донишҷӯи донишгоҳи фарҳангӣ'' * [[Александр Дик]] — ''Ҷорҷ Скейнс, шпион-резидент бо насаби Синелников Виктор Петрович'' * [[Валерий Шитовалов]] — ''Геннадий Иванович Гринёв, полковники бехатарии давлатӣ'' * [[Александр Юшин]] — '' Андрей, фартсовшик'' * Олга Мясникова — ''Зоя, дугонаи Лена'' * [[Валерий Афанасев]] — ''Вася, коргари бехатарии давлатӣ'' * [[Владимир Ферапонтов]] — ''Владимир Петрович Досенко, баҳрнавард, суруди «Любимые, дождитесь нас»-ро мехонад'' * Андрей Ширнин — писари Фастов'' == Дар эпизодҳо == * [[Владимир Балон]] — ''ҷаноби Линч'' * [[Лариса Барабанова]] — ''коргари бассейн'' * [[Эве Киви]] — ''корбари аъзои махсус'' * [[Вера Новикова]] — ''Нина, дугонаи Андрей'' * [[Борис Гусаков]] — ''баҳрнавард Александр Соколов, дусти Фастов'' * [[Николай Сморчков]] — ''Геннадий Иванович, полковник" * [[Вячеслав Врачев]] "Е. Зинковский, Александр Куритсин" == Гурӯҳи эҷодӣ == * Муаллифони сенария — [[Олег Шмелев]], [[Владимир Востоков]] * Коргардон-таҳиягар — [[Владимир Чеботарёв]] * Наворбардор-таҳиягар — [[Александр Княжинский]] * Рассом-таҳиягар — [[Евгений Серганов]] * Оҳангсоз — [[Андрей Петров]] * Оҳангсози садо — Владимир Курганский * Матни сурудҳо — [[Григория Поженяна]] * Дирижёр — [[Сергей Скрипка]] * Коргардон — [[Вячеслав Врачев]] * Наворбардорон — В. Милиоти, Д. Смидович * Рассомҳои либоса — А. Духавина * Монтажёр — Н. Аникеева * Рассом-гримкунанда — М. Подсухская * Наворҳо комбинатсиягузоридашуда:<br />Наворбардор — Г. Зайтсев<br />Рассом — А. Клименко * Консултантҳо — Н. Кримов, Э. Вересотский * Редактор — О. Козлова * Редактори мусиқӣ — [[Раиса Лукина]] * Иҷрокунандаи амалҳо — Алдо Таммсаар * Директори расм — Сергей Вулман == Мусиқӣ == * Суруди «Море не кончается нигде»-ро (мусиқии [[Андрей Петрова]] — сл. [[Григорий Поженяна]]) [[Эдуард Хил]] месарояд. == Критика == Дар маҷалаи [[Крокодил (маҷала)|«Крокодил»]] эпиграммаи Владимир Волин ба ин филм нашр шуда буд: {{аввали иқтибос}} Загранка, бриллианты и фарцовка, <br /> Любовница, вербовка и шифровка, <br /> Раскаянье, душевный разговор… <br /> Поистине «новаторский» набор! {{охири иқтибос}}<ref>«Крокодил» № 29, 1982, стр. 8. ISSN 0130-2671.</ref> == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Пайвандҳо == * [http://www.domkino.tv/announce/2214 «Кольцо из Амстердама» — Дом кино] * {{imdb title|0237381|«Кольцо из Амстердама»}} [[Гурӯҳ:Фильмҳо студияи «Мосфилм»]] {{USSR-film-stub}} m9flxxzainhnu6kjflip9p36l3nd1d0 0 147377 1491076 1205504 2026-10-24T08:50:09Z Hardinio2278 161918 /* Зиндагинома */ 1491076 wikitext text/x-wiki {{Адиб |ном = Шаҳриёр |номи аслӣ = Муҳаммадҳусейн Беҳҷат |тасвир = |тавсифи тасвир = |ном ҳангоми таваллуд = |номи пурра = Сайиди Табрезӣ |тахаллусҳо = Шаҳриёр |таърихи таваллуд = 1907 |зодгоҳ = {{Зодгоҳ|Табрез|шаҳри Табрез}} |таърихи марг = 1989 |маҳалли марг = |шаҳрвандӣ = |навъи фаъолият = {{шоир|}} |солҳои фаъолият = |самт = |жанр = |забони осор = порсӣ |дебют = |мукофотҳо = |ҷоизаҳо = |Lib = |сайт = |викигуфтовард = |имзо = }} '''Шаҳриёр''' Устод Сайид Муҳаммадҳусейн Беҳҷати Табрезӣ мутахаллис ба Шаҳриёр, дар ҳақиқат, бузургтарин ва машҳуртарин ғазалсарои давраи муосир аст, ки ғазалиёти нағзу пурмағзаш бар тораки ғазали муосири Эрон медурахшад ва ному ёд ва шеъри ӯ дар дилу ҷони дӯстдорони шеър ва адаб нишастааст. ==Зиндагинома== Устод Шаҳриёр дар соли 1907 дар [[Табрез]] (Озарбайҷон) ба дунё омад ва таҳсилоти ибтидоӣ ва мутавасситаро дар ин шаҳр ба поён бурд ва дар синни 15- солагӣ дар мадрасаи Дорулфунуни [[Теҳрон]] таҳсил намуд. Вай ар соли 1925 ба мадрасаи олии туллоб ворид ва чанде баъд дар риштаи пизишкӣ машғули таҳсил мешавад, вале дар синни 23-солагӣ ба иллати моҷарои ошиқона ва ҷудоӣ аҳ маъшуқ тарки таҳсил менамояд. Дар соли 1933 дар снни 25-солагӣ нахустин маҷмӯаи ашъораш бо муқаддимаи [[Маликушшуаро Баҳор]], [[Сайид Нафисӣ]] ва Пажмони Бахтиёрӣ ба чоп мерасад, ки мавриди иқболу истиқболи беназири аҳли шеъру адаб қарор мегирад. Дар соли 1942 бо [[Нимо Юшиҷ]] ошно мешавад ва то поёни умри Нимо Шаҳриёр бо ӯ иртиботи бисёр самимона ва дӯстонае дошт ва ин ду шоири буҳург дардҳо ва афкори муштараке доштанд ва Шаҳриёр ба пайравӣ аз Нимо ашъоре ҳамчун: "Эй вой, модарам", "Мумиё" ва "Паём ба Энштейн"-ро суруд, ки мӯҷиби тааҷҷуб ва шигифтии шеършиносону адибон қарор гирифт ва ҳамагон лаб ба таҳсину тамҷиди Шаҳриёр кушуданд. Аз вақоеи муҳиму муассири зиндагии Шаҳриёр ширкат дар нахустин кунгураи нависандагони [[Эрон]] ба раёсати Маликушшуаро Баҳор ва баъдҳо интишори манзумаи "Ҳайдаробод" аст, ки чанде баъд ба кӯшиши профессор [[Аҳмади Оташ]] дар Туркия ба чоп расид. Дар соли 1959 рӯзи 16 исфаснд ба номи "Рӯзи Шаҳриёр" аз тарафи вазорати фарҳанги он замон номгузорӣ мешавад ва бо ҳуҳури бузургону удабо ва шуаро аз вай таҷлил мегардад. Дар соли 1970 аз тарафи Донишгоҳи Табрез дараҷаи устоди ифтихории Донишгоҳ ба ӯ ато мешавад. Саранҷом баъд аз халамоти бисёр шоиставу боиста ба шеъру адабу фарҳанги форсӣ ва озарӣ (туркӣ), баъд аз чор моҳи бистарӣ ва беморӣ дар синни 82-солагӣ дар бемористони "Имом Ҳумайнӣ (р)" дар соли 1989 ба олами малакут парвоз кард. Дар марвриди пойгоҳ ва ҷойгоҳи барҷастаи Шаҳриёр бояд гуфт, ки вай аз ҷавонӣ то поёни умр бо шоҳистарин ва барҷастатарини удабову фузало ва шуарои бузурги Эрон ошноиву Дӯстӣ ва муровадаи шеърию адабӣ дошт. Аз ҷумла Маликушшуаро Баҳор, Сайид Нафисӣ, [[Парвини Эътисомӣ]], [[Эраҷ Мирзо]], Аллома Деҳхудо, [[Мирзода Ишқӣ]], Доктор Хонларӣ, Нимо Юшиҷ, Ахавони Солис, [[Нодири Нодирпур]], [[Симини Беҳбаҳонӣ]] ва Ҳушанг Ибтиҳоҷи Соя ва ғайра ҳамчунин бо Рустам Алиев - эроншиноси маъруфи шӯравӣ, Ғамзатов - шоири доғистонӣ, Сулаймон Рустам ва Муҳаммад Раҳим - аз шуарои Қафқоз, дӯстии бисёр наздике дошт. Дарвоқеъ Шаҳриёр ӣаъд аз Маликушшуаро Баҳор охирин ҳалқаи шеъру адаби классик аст. Ба қавли доктор Ризо Бароҳанӣ, Шаҳриёр ҳусни хитоме аст барои шеъри классики мо. Дар воқеъ Шаҳриёр шоири шӯру ҳол буд ва на қилу қол; девони ӯ нишонгари паҳноварии вусъати ҳиссу ҳоли шоиронаи ӯст, чи аз шайси мазомину муҳтавои густарда (ишқ, ирфон, зуҳд, дин, таълим, ахлоқ, сиёсат, иҷтимоъ, марсия, тавсиф, танз, ихвония ва ғайра) ва чи аз лиҳози корбурди анвои қолабҳои шеърӣ (ғазал, қасида, маснавӣ, қитъа, мусаммат, муламмаъ ва ғайра); бо ин ҳама номи Шаҳриёр бо ғазалу ғазалсароӣ аҷину омехта шудааст. Ӯ дар ғазал пайрави шеваи шоирони баландмартабаи форсӣ аз ҷумла; Саъдӣ, Саноӣ, Мавлавӣ ва ба вида Ҳофиз буд ва то он ҷо, ки метавон гуфт, бисёре аз ғазалиёти Шаҳриёр ба номи "Ҳофизонаҳои Шаҳриёр" ном гирифтааст ва дар ғазалиёти худ 160 мавриди истиқбол аз Ҳофизу 32 мавриди тазмини шеъри Ҳофизро кардааст. Бо ин ҳама Шаҳриёр истиқлоли забониву сабкии худро комилан ҳифз кардааст ва ашъораш зи такрору тақлиду кӯҳнагароӣ аст ва мафоҳиму мазомини нав ва модерне дар ҷо-ҷои ғазалиёти ӯ ҳувайдост. Ва ҳамин амр боис шуд, ки бисёре аз шуарои ғазалпардоз таҳти таъсири ашъори ӯ қарор бигиранд ва ба қавле, дар ғазал пайрави Шаҳриёр шаванд. Шаҳриёр илова бар шеъру шоирӣ дар мусиқӣ низ устод буд ва ашъору эҳсосоти худро бо сетораш баён мекард. Устод Шаҳриёр чанд сетор дошт, ки беназир буд ва яке аз онҳоро устод Абулҳасани Сабо — аз мусиқадонон ва навозандагони баноми Эрон ба ӯ эҳдо карда буд. Дар арзишу аҳамияти ин шоири бузурги муосир ҳамин қадар бас, ки дар Ҷумҳурии Исломии Эрон ба поси хадамоти шоиста ва эътиборе, ки вай дар адабиёт дошта ва дорад, рӯзи 18 сентиябр — рӯзи шеъру адаби форсӣ ва бузургдошти устод Шаҳриёр таъйин шудааст. Дар соли 2023 вебсайте, ки ба ҳаёт ва эҷодиёти шоири бузург бахшида шудааст, таъсис дода шуд.[https://www.shahriyar.az] ==Намунаи ашъор== Бахти хуфтаву давлати бедор ::Моҳам омад ба дари хонаву дар хона набудам, ::Хон гӯӣ ба сарам рехт, чу ин қисса шунудам. ::Онки мехост ба рӯям дари давлат бикушояд, ::Бо кӣ гӯям, ки дари хона ба рӯяш накушудам. ::Омад он давлати бедору маро бахт фурӯ хуфт, ::Ман, ки як умр шаб аз дасти хаёлаш нағунудам. ::Онки мехост ғубори ғамам аз дил бизудояд, ::Оваҳ-оваҳ, ки ғубори раҳаш аз по назудудам. ::Ёр суд аз шарафам сар ба сурайёву дареғо, ::Ки ба пояш сари таъзим ба шукрона насудам. ::Эй, насими саҳар, он шамъи шабистони тарабро ::Гӯ: ба сар меравад аз оташи ҳиҷрони ту дудам ::Ҷонфурӯшии маро бин, ки ба ҳеҷаш нахарад кас, ::Ин шуд, эй мояи умед, зи савдои ту судам. ::Ба ғазал ром тавон кард ғизолони рамида, ::Шаҳриёро, ғазале ҳам ба сазояш насурудам. ==Манобеъ== • Алиасғари Шеърдӯст. Шеъри муосири Эрон. Пажӯҳишгоҳи фарҳанги форсӣ-тоҷикии Сафорати Ҷумҳурии Исломии Эрон дар Тоҷикистон. Душанбе – 2012. Саҳ – 384 • • • [[Гурӯҳ:Шоирони форсу тоҷик]] [[Гурӯҳ:Шоирон аз рӯи алифбо]] [[Гурӯҳ:Шоирони порсигӯ]] g50g9a01wevbc0mmt3udxbvkp914riq 0 200625 1490929 1318309 2026-10-23T14:32:02Z Wikynator 44285 1490929 wikitext text/x-wiki {{Филм |НомТоҷ = Шикастнопазир |НомАсл = {{lang-en|Unfallen}} |Тасвир = |Андоза = |Имзо = |Жанр = низомӣ ва ҷанг, драма, моҷароҷӯйӣ, филми амалиётӣ |Коргардон = [[Данте]], [[Ҷош Ҳодҷинс]] |Таҳиякунанда = Данте, Ҷош Ҳодҷинс, Ребека Кочан,... |Филмноманавис = [[Ҷайҳун Насимӣ]] |Бозигарон = |Наворбардор = [[Крис Бонд]], [[Клифф Голдсмит]] |Оҳангсоз = [[Марк Смит]] |Рақспардоз = |Ширкат = |Давомнокӣ = 97 дақиқа |Буҷет = 650 000$ |Ҳазина = |Мамлакат = [[ИМА]] |Забон = [[Забони англисӣ|англисӣ]] |Сол = 2017 |Филми қаблӣ = |Филми баъдӣ = |imdb_id = 5632272 |Сайт = }} '''Шикастнопазир''' ({{lang-en|Unfallen}}) — филми якуми тоҷикон дар [[Ҳолливуд]]. Нахустнамоиши филм дар Ҳоливуд 30 июни 2017 ва дар Тоҷикистон 28 октябри 2017 баргузор гардид<ref name=":0">{{Cite web|url=http://faraj.tj/index.php/tj/khabari-r-z/15327-nakhustnamoishi-filmii-to-ikii-olivud-dar-dushanbe.html|title=Нахустнамоиши филмии тоҷикии Ҳолливуд дар Душанбе|author=|website=|date=|publisher=faraj.tj|accessdate=2017-10-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171029095702/http://www.faraj.tj/index.php/tj/khabari-r-z/15327-nakhustnamoishi-filmii-to-ikii-olivud-dar-dushanbe.html|archivedate=2017-10-29}}</ref>. == Достон == Достони филм сарнавишти ду бародар — Рустам ва Суҳробро бозгӯ мекунад, ки дар хурдсолӣ дар замони ҷанги шаҳрвандии Тоҷикистон аз ҳам ҷудо шуд ва ба амри тақдир дар майдони ҷанг дар Афғонистон рӯ ба рӯ мешаванд. Аммо яке аз онҳо ҷангҷӯи гурӯҳи «Толибон» шуда ва дигаре сарбози артиши Амрико<ref name=":1">{{Cite web|url=http://sputnik-tj.com/style/20170711/1022795366/korgardoni-tojik-dar-golliwud.html|title=Ҷеймс Насимӣ - нахустин коргардони тоҷик, ки Ҳолливудро тасхир кард|author=Sputnik|publisher=sputnik-tj.com|lang=tg|accessdate=2017-10-30}}</ref>. == Ҳазина == Ин филм, ки бо ҳазинаи 650 ҳазор дулор сохта шудааст<ref name=":1" />. Сармоягузори ин филм соҳибкори тоҷик Сироҷиддин Мирзоев аст, ки дар Лос Анҷелес фаъолият мекунад<ref name=":0" />. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Пайвандҳо == * {{Imdb title|5632272}} {{хурд}} d430d3pvo9h6r9o88jm9d9n497xptuh 0 206167 1490997 984928 2026-10-23T18:36:42Z Zosya95 54344 Removed redirect to [[Карл Линней]] 1490997 wikitext text/x-wiki {{Барои ҳазф}} prczml6xdxi3dl1rr8059l2p3tt7wd8 0 207806 1490913 1382356 2026-10-23T13:43:45Z Nobatali 161976 /* */ 1490913 wikitext text/x-wiki [[File:Hoca Ahmet Yesevi.png|thumb|middle|220px|Common Turkic: Xoca Ahmed Yesevi]] {{Адиб}} '''Хоҷа Аҳмади Ясавӣ''' ({{lang-ar|أحمد يسوي}}, {{lang-kk|Қожа Ахмет Ясауи}}, дар байни мардум маъруф ба '''Ҳазрати Султон''', {{lang-kk|Әзірет Сұлтан}}; [[1103]], [[Сайрам]] — [[1166]], [[Туркистон (шаҳр)|Туркистон]]<ref>[http://books.google.com/books?vid=ISBN1850654034&id=iEJg6Ivwt2wC&pg=PA373&lpg=PA373&dq=yasawi%2Bturkic&sig=7bAxvMT8QMobcUbAdZ8hTSBRBVc Islam in the Soviet Union: From the Second World War to Perestroika]</ref>) — мутафаккири мутасаввиф, муассиси тариқаи [[ясавия]] (асри 12). == Зиндагинома == Дар овони ҷавонӣ муддате хидмат ва мулозимати яке аз шайхони маъруфи турк Бобо Арслонро ба ҷо оварда, баъд ба ҳалқаи шогирдони [[Юсуфи Ҳамадонӣ]] пайваст. Баъди вафоти пираш муддате ба ҷойи ӯ сарварии тариқатро ба уҳда дошт, сипас ба шаҳри Яс (дар Туркистон) омад. Дар он ҷо ба таълиму тарбияи муридон машғул шуд ва тариқаи ясавияро таъсис дод. Аҳмади Ясавӣ сарҳалқаи машоихи турк ба ҳисоб меравад. Ақоиди суфиёнаи ӯ мисли таълимоти дигар намояндагони мактаби Юсуфи Ҳамадонӣ ба аркони шаръӣ комилан мутобиқат мекунанд. Аҳмади Ясавӣ бар хилофи Абдулхолиқи Ғиҷдувонӣ, ки зикри хуфяро талқин мекард, тарафдори зикри ҷаҳрӣ буд. Онро зикри арра низ мегӯянд. Мувофиқи он толибони роҳи ҳақиқат ба овози баланд зикр карда, аз самои он ба ваҷд омада, сармаст мешуданд ва дар онҳо ваҷду шавқу мастӣ ҳувайдо мегардид. Ривоҷу равнақи фаъолияти дарвешони ҷаҳрӣ дар Осиёи Миёна ва берун аз он ба тариқаи ясавия робитаи мустақим дорад. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Аҳмади Ясавӣ|2}} {{Тасаввуф|nocat=1}} {{пайвандҳои беруна}} [[Гурӯҳ:Суфиёни Қазоқистон]] [[Гурӯҳ:Суфиёни асри XII]] fa05mihdiwl7nbgakosaqipetl5f6bf 1490951 1490913 2026-10-23T16:11:55Z Jeż0216 92005 Ботили нусхаи [[Special:Diff/1490913|1490913]] аз тарафи [[Special:Contributions/Nobatali|Nobatali]] ([[User talk:Nobatali|Баҳс]]) AI generated image 1490951 wikitext text/x-wiki {{Адиб}} '''Хоҷа Аҳмади Ясавӣ''' ({{lang-ar|أحمد يسوي}}, {{lang-kk|Қожа Ахмет Ясауи}}, дар байни мардум маъруф ба '''Ҳазрати Султон''', {{lang-kk|Әзірет Сұлтан}}; [[1103]], [[Сайрам]] — [[1166]], [[Туркистон (шаҳр)|Туркистон]]<ref>[http://books.google.com/books?vid=ISBN1850654034&id=iEJg6Ivwt2wC&pg=PA373&lpg=PA373&dq=yasawi%2Bturkic&sig=7bAxvMT8QMobcUbAdZ8hTSBRBVc Islam in the Soviet Union: From the Second World War to Perestroika]</ref>) — мутафаккири мутасаввиф, муассиси тариқаи [[ясавия]] (асри 12). == Зиндагинома == Дар овони ҷавонӣ муддате хидмат ва мулозимати яке аз шайхони маъруфи турк Бобо Арслонро ба ҷо оварда, баъд ба ҳалқаи шогирдони [[Юсуфи Ҳамадонӣ]] пайваст. Баъди вафоти пираш муддате ба ҷойи ӯ сарварии тариқатро ба уҳда дошт, сипас ба шаҳри Яс (дар Туркистон) омад. Дар он ҷо ба таълиму тарбияи муридон машғул шуд ва тариқаи ясавияро таъсис дод. Аҳмади Ясавӣ сарҳалқаи машоихи турк ба ҳисоб меравад. Ақоиди суфиёнаи ӯ мисли таълимоти дигар намояндагони мактаби Юсуфи Ҳамадонӣ ба аркони шаръӣ комилан мутобиқат мекунанд. Аҳмади Ясавӣ бар хилофи Абдулхолиқи Ғиҷдувонӣ, ки зикри хуфяро талқин мекард, тарафдори зикри ҷаҳрӣ буд. Онро зикри арра низ мегӯянд. Мувофиқи он толибони роҳи ҳақиқат ба овози баланд зикр карда, аз самои он ба ваҷд омада, сармаст мешуданд ва дар онҳо ваҷду шавқу мастӣ ҳувайдо мегардид. Ривоҷу равнақи фаъолияти дарвешони ҷаҳрӣ дар Осиёи Миёна ва берун аз он ба тариқаи ясавия робитаи мустақим дорад. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Аҳмади Ясавӣ|2}} {{Тасаввуф|nocat=1}} {{пайвандҳои беруна}} [[Гурӯҳ:Суфиёни Қазоқистон]] [[Гурӯҳ:Суфиёни асри XII]] dev8cho14yf4iil3wyw5cvujt8vskjk 0 209705 1491008 1470671 2026-10-23T19:43:20Z Zosya95 54344 1491008 wikitext text/x-wiki {{Таксон | image file = Medicago sativa - harilik lutsern Keilas.jpg | image descr = Рустании гулкарда | regnum = Рустаниҳо | rang = Авлод | latin = Medicago | author = [[Linnaeus]], 1753 | syn = {{Collapsible list|title='' | {{btname|Crimaea|Vassilcz.}} | {{btname|Factorovskya|Eig}} | {{btname|Kamiella|Vassilcz.}} | {{btname|Lupulina|Noulet}} | {{btname|Medica|Mill.}} | {{btname|Pseudomelissitus|Ovcz. et al.}} | {{btname|Rhodusia|Vassilcz.}} | {{btname|Turukhania|Vassilcz.}} }} |grin = 7365 }} '''Ришқа''', '''рушқа''', '''юнучқа''', '''аспист''' ({{lang-la|Medicago}}) — як ҷинси [[гиёҳҳои яксола]] ё бисёрсолаест аз оилаи [[лӯбиёиҳо]], дарбаргирандаи 103 намуд<ref name="TPL">{{cite web|url=http://www.theplantlist.org/1.1/browse/A/Leguminosae/Medicago/|title=''Medicago''|date=2013|publisher=[[The Plant List]]. Version 1.1.|lang=en|accessdate=2016-10-06}}</ref>. == Тавсиф == Пояаш сершох, баландиаш 70—100 (баъзан 150) см. Баргаш дарозрӯяи себарга (аз 3 баргча иборат аст). Хӯшагулаш 15—20-гула. Мевааш асосан ғилофаки досшакл ё спиралшакл. Тухмаш гурдашакли гирда, зард ё зардтоби бур (вазни 1000 донааш 1,5—3,5 г). Бехи ришқа тиррешаи бақувват аст. Дар хок бн чуқурии бештар аз 5—10 м реша меронад. Дар Аврупо, Осиё, Африқо қариб 100 намуди ришқа мерӯяд. Дар кшиварҳои пасошӯравӣ қариб 60 ва аз он ҷумла дар Тоҷикистон 10 намуди ришқа (7 намуди он яксола) месабзад. == Парвариш == Ватани ришқа Эрон, доманаи кӯҳ ва кӯҳҳои Осиёи Миёнаю Кавказ аст. Ришқаро дар Осиёи Миёна тақрибан 5 ҳазор сол то мелод мекоштанд. Тақрибан 2—2,5 ҳазол сол то мелод онро ба Юнони Қадим, Рум ва Африқои Шимолӣ оварданд, минбаъд дар Аврупо, Амрикои Шимолию Ҷанубӣ, Австралия маъмул шуд. Ришқакорӣ дар ИМА, Аргентина ва Ҳиндустон вусъат ёфтааст. Дар Иттиҳоди Шӯравӣ ришқаро асосан дар ноҳияҳои ҷануб мекориданд. === Аҳамият === Ришқа дар киштгардони пахтаи заминҳои обӣ аҳамияти калон дорад. Ришқа зироати муҳиммест, ки хокро ҳосилхез мегардонад. Дар решаи он лундачаҳои бактериявии [[Азотандӯзҳо|азотандӯз]] ҳосил мешаванд. Баъд аз 2 соли кишт дар ҳар га замин то 18 т решаи ришқа боқӣ мемонад ва 250— 300 кг нитроген (азот) гун мегардад. Дар шароити намию гармии кофӣ ҳосили фаровон медиҳад. Ришқаро дар хокҳои ҳосилхези ноҳияҳои лалмикор 2—3 бор (аз ҳар га 60—90 сентнер хасбеда) ва дар заминҳои обӣ 4—7 маротиба (аз ҳар га 200—250 сентнер хасбеда) дарав мекунанд. === Парвариш дар Тоҷикистон === Дар шароити Тоҷикистон махсусан [[ришқаи боғӣ]] ё мазруъ (''Medicago sativa'', ниг. расм) хуб месабзад. Дар ҷумҳурӣ асосан навъҳои «Вахш 233», «Вахш 300» ва қисман «Тошкент 721»-ро мекоранд. Муҳлати кишти ришқа ба навъи хок, шароити обу ҳаво ва минтақаи парвариш вобаста аст. Ришқаро дар минтақаҳои Вахшу Кӯлоб миёнаи феврал—аввали март, дар заминҳои лалмии водии Ҳисору минтақаи Кӯлоб нимаи дуюми март— аввали апрел, дар гурӯҳи ноҳияҳои Рашт нимаи дуюми апрел— аввали май кишт мекунанд. Муҳлати хуби кишти тирамоҳии ришқа дар гурӯҳи ноҳияҳои ҷанубӣ даҳаи дуюми сентябр—аввали октябр, дар вилояти Суғд ва водии Ҳисор аввали сентябр охири даҳаи дуюми сентябр мебошад. Тухми ришқаро асосан бо усули қатории яклухт (байни қаторҳо 8—15 см) дар чуқурии 1,5—2 см (ба ҳар га 16—18 кг) мекоранд. Ба ҳар га замини обӣ пеш аз шудгор 250—300 кг, дар заминҳои лалмӣ 120—150 кг суперфосфат меандозанд. Ришқаро барои хошок дар давраи ғунчабандӣ — ибтидои гулкунӣ, барои тухмӣ ҳангоми сиёҳтоб шудани 60—75 % гилофакҳо медараванд. Дар замони шӯравӣ колхозҳои «50-солагия СССР» (Шаҳритуз), «Маданият», «Роҳи Ленин» (Панҷ), ба номи В. И. Леннн (ноҳияи Турсунзода) ва ба номи Домулло Азизов (Хуҷанд) аз ҳар га ришқазорҳои обӣ 110—150 сентнер хасбеда мегирифтанд. Соли 1980 дар Тоҷикистон ба 152,6 ҳазор га (93,8 ҳазор га обӣ) ришқа киштанд. == Корбурд дар хоҷагии деҳот == Ришқа хӯроки хуби чорвост. Онро барои чаронидани ҳайвонот, инчунин тайёр кардани хасбеда, орди алаф, тарбеда, силос ва ғайра истифода мебаранд. Ҳама хӯрокиҳои аз ришқа тайёр кардашударо ҳайвонот, хӯроки сабз ва орди алафро бошад, паррандаҳо хуб мехӯранд. Хӯрокии аз ришқа тайёр шуда 70—80% ҳазм мешавад. 100 кг баргу пояи сабзи ришқа баробари 21,7 воҳиди хӯрокӣ ва 4,1 кг протеини ҳозим аст. 1 кг ришқаи хушк баробари 0,52 воҳиди хӯрокӣ буда, 136 г протеини ҳозим, 90 мг каротин, 14 г калций ва фосфору витаминҳои гуногуни зиёде дорад. Протеини ҳозими ришқа назар ба рустаниҳои хӯшадор 2,5—3 барсбар зиёд аст. == Зараррасонҳо ва касалиҳои ришқа == Ба юнучқазор ганданафасаки ришқа, баргхӯраки ришқа (фитономус), тухмхӯрак (брухофагус), гулхӯраки ришқа, тихпуси тухмхӯрак, кирми ришқа, ширинча ва ғайра зарар мерасонанд. Ришқа бештар ба касалиҳои доғзании барг, аскохитоз, гардзанӣ ва ғайра гирифтор мешавад. === Чораҳои мубориза ва пешгирӣ === Ришқаи навро аз ришқазори куҳна 500 м дуртар киштан, ба ришқазор [[пестисидҳо]] ва [[фунгисидҳо]] пошидан лозим аст. Ба ҳосили ришқа рустаниҳои паразит (заҳрпечак) зарари калон расонда метавонанд. Барои пешгирии он ришқазори зарардидаро то гул кардани заҳрпечак паст даравида нест мекунанд, заминро чуқур шудгор карда, [[гербисидҳо]] мепошанд. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * Люцерна, М., 1964. Ҳ. Қаҳорова. == Сарчашма == * {{ЭСТ|||муаллиф=}} 8phxg8bbd2db7n9tls3vv7maao3251s 0 210075 1490980 1490368 2026-10-23T17:39:07Z Zosya95 54344 1490980 wikitext text/x-wiki {{Таксон |image file = Ferula_assa-foetida_-_Köhler–s_Medizinal-Pflanzen-061.jpg |regnum = Рустаниҳо |parent = Ferula |rang = Намуд |latin = Ferula assa-foetida |author = [[Linnaeus]] (1753) |syn = {{Collapsible list | |title = '' |{{bt|Ferula foetida|(St.-Lag.)}} |{{bt|Ferula hooshee|(Lindl. ex Descourt.)}} }} |wikispecies = Ferula assa-foetida }} '''Ангудон''', '''анҷудон''', '''анғӯза''', '''гандабӯ''' ё '''каврак''' ({{lang-la|Ferula assa-foetida}}) — [[Рустаниҳо|гиёҳ]]ест худрӯи бадбӯй (махсусан беху мевааш). == Тавсифоти гиёҳшинохтӣ == Бехаш турбмонанд, ғафс. Пояи рост (то 120 см қад мекашад), ғафс (қутраш 5 – 8 см) ва камшох дорад. Баргаш нарм (рӯяш бепашмак, пушташ серпашмак), зуд пажмурда мешавад; барги пояаш нисбат ба баргҳои қисми болотари поя калон (дарозиаш то 40 см), думчадор. Гулаш 5-баргаи зардча (моҳҳои март – апрел мешукуфад). Асосан дар минтақаи шибоғ, боялиҷу ушнонзори биёбон, алафзори дашт, саксавулзор, регзор, доманакӯҳи зардхок ва гилхоку регхоки воҳаи дарёи Сир ва Тоҷикистони Ҷанубӣ (дар баландии 350 – 900 м аз с. б.) нумӯ меёбад. Ангудон дар шароити табиӣ аз тухмаш мерӯяд; соли 8 – 9-ум як маротиба гул карда, мева мебандад (апрел – май), сипас тамоман нобуд мешавад (рустании монокарпӣ). == Хосияти шифоӣ == Самғ ва шираи хушки беху пояи ангудон аз қадим бо номи «хилтит» дар тибби Шарқ машҳур аст. Онро дар байни бисёр кишварҳои Шарқу Ғарб харидуфурӯш мекарданд. Дисқуридус (Диоскорид; ангудон 1 м.) хабар додааст, ки решаву пояи ангудонро бурида, шираашро ҷамъ меоваранд, беҳтарини он бояд соф, сафедтоб бошад ва зуд ҳал шавад. Абуалӣ Сино самғи ангудонро (бо омехтаи дигар доруҳо) барои муолиҷаи дарди мафосил, фалаҷ, ярақон, захми рӯда ва касалиҳои пӯст (шукуфа, думмал ва ғайра) истифода мебурд. Табибони халқӣ бо самғи ангудон саръ, савдоӣ, зиқи нафас, сил, рагкашӣ, хала, миёндард, ҷароҳати бадан, касалиҳои пӯст (мас., пес) ва ғ-ро табобат мекарданд; барги навсабзашро бо ҷурғот омехта, ба шахсони гирифтори «оташак» ва саратон медоданд. Бехашро дар оташ пухта, ба омос мебанданд, самғаш киҷҷаро меронад. == Корбурд == Пояи сероби навраси ангудонро (монанди ров, рошак, касруф) қазоқҳо мехӯранд, обаш ташнагиро мешиканад. Форсҳо ва ҳиндуҳо самғашро чун хӯриш ба таом меандозанд. Дар замонҳои пеш аз нахи бехи ангудон арғамчин мебофтанд. Чорво ангудони тару тозаро намехӯрад. Баргашро реза карда мехушконанд ё силос мехобонанд. Баргу меваи онро барои зимистонгузаронии чорво захира мекунанд. Аз ҳар бехаш 0,5 – 1 кг мева меғундоранд, ки хеле серғизо (серсафедаву серравған) аст. Самғи ангудон шири говро меафзояд. == Таркиби кимиёӣ == Шираи бехи ангудон 9 – 65% зифт, 12 – 48% самғ, 5,8 – 20% равғани эфир, кумаринҳо ва ғ. дорад. Равғани эфираш аз пайвастҳои сулфидҳои органикӣ (то 65%) иборат аст; аз он бӯи сир меояд. Дар решаи ангудон то 67% оҳар, то 9% зифт (0,4%-аш равғани эфир) ҳаст. == Адабиёт == {{reflist}} * {{ЭМТ|Ангудон|1|муаллиф=}} * Ходжиматов М., Дикорастущие лекарственные растения Таджикистана, Д., 1989. [[Гурӯҳ:Камолҳо]] exvm2xubtnemcy0fhmo04u073shjnw8 1491044 1490980 2026-10-23T22:56:16Z Zosya95 54344 1491044 wikitext text/x-wiki {{Таксон |image file = Ferula assa-foetida (Uzbekistan) 3.jpg |regnum = Рустаниҳо |parent = Ferula |rang = Намуд |latin = Ferula assa-foetida |author = [[Linnaeus]] (1753) |syn = {{Collapsible list | |title = '' |{{bt|Ferula foetida|(St.-Lag.)}} |{{bt|Ferula hooshee|(Lindl. ex Descourt.)}} }} |wikispecies = Ferula assa-foetida }} '''Ангудон''', '''анҷудон''', '''анғӯза''', '''гандабӯ''' ё '''каврак''' ({{lang-la|Ferula assa-foetida}}) — [[Рустаниҳо|гиёҳ]]ест худрӯи бадбӯй (махсусан беху мевааш). == Тавсифоти гиёҳшинохтӣ == Бехаш турбмонанд, ғафс. Пояи рост (то 120 см қад мекашад), ғафс (қутраш 5 – 8 см) ва камшох дорад. Баргаш нарм (рӯяш бепашмак, пушташ серпашмак), зуд пажмурда мешавад; барги пояаш нисбат ба баргҳои қисми болотари поя калон (дарозиаш то 40 см), думчадор. Гулаш 5-баргаи зардча (моҳҳои март – апрел мешукуфад). Асосан дар минтақаи шибоғ, боялиҷу ушнонзори биёбон, алафзори дашт, саксавулзор, регзор, доманакӯҳи зардхок ва гилхоку регхоки воҳаи дарёи Сир ва Тоҷикистони Ҷанубӣ (дар баландии 350 – 900 м аз с. б.) нумӯ меёбад. Ангудон дар шароити табиӣ аз тухмаш мерӯяд; соли 8 – 9-ум як маротиба гул карда, мева мебандад (апрел – май), сипас тамоман нобуд мешавад (рустании монокарпӣ). == Хосияти шифоӣ == Самғ ва шираи хушки беху пояи ангудон аз қадим бо номи «хилтит» дар тибби Шарқ машҳур аст. Онро дар байни бисёр кишварҳои Шарқу Ғарб харидуфурӯш мекарданд. Дисқуридус (Диоскорид; ангудон 1 м.) хабар додааст, ки решаву пояи ангудонро бурида, шираашро ҷамъ меоваранд, беҳтарини он бояд соф, сафедтоб бошад ва зуд ҳал шавад. Абуалӣ Сино самғи ангудонро (бо омехтаи дигар доруҳо) барои муолиҷаи дарди мафосил, фалаҷ, ярақон, захми рӯда ва касалиҳои пӯст (шукуфа, думмал ва ғайра) истифода мебурд. Табибони халқӣ бо самғи ангудон саръ, савдоӣ, зиқи нафас, сил, рагкашӣ, хала, миёндард, ҷароҳати бадан, касалиҳои пӯст (мас., пес) ва ғ-ро табобат мекарданд; барги навсабзашро бо ҷурғот омехта, ба шахсони гирифтори «оташак» ва саратон медоданд. Бехашро дар оташ пухта, ба омос мебанданд, самғаш киҷҷаро меронад. == Корбурд == Пояи сероби навраси ангудонро (монанди ров, рошак, касруф) қазоқҳо мехӯранд, обаш ташнагиро мешиканад. Форсҳо ва ҳиндуҳо самғашро чун хӯриш ба таом меандозанд. Дар замонҳои пеш аз нахи бехи ангудон арғамчин мебофтанд. Чорво ангудони тару тозаро намехӯрад. Баргашро реза карда мехушконанд ё силос мехобонанд. Баргу меваи онро барои зимистонгузаронии чорво захира мекунанд. Аз ҳар бехаш 0,5 – 1 кг мева меғундоранд, ки хеле серғизо (серсафедаву серравған) аст. Самғи ангудон шири говро меафзояд. == Таркиби кимиёӣ == Шираи бехи ангудон 9 – 65% зифт, 12 – 48% самғ, 5,8 – 20% равғани эфир, кумаринҳо ва ғ. дорад. Равғани эфираш аз пайвастҳои сулфидҳои органикӣ (то 65%) иборат аст; аз он бӯи сир меояд. Дар решаи ангудон то 67% оҳар, то 9% зифт (0,4%-аш равғани эфир) ҳаст. == Адабиёт == {{reflist}} * {{ЭМТ|Ангудон|1|муаллиф=}} * Ходжиматов М., Дикорастущие лекарственные растения Таджикистана, Д., 1989. [[Гурӯҳ:Камолҳо]] mtlk1qakaglvfjzjm7qlb8lvr4tnu1h 10 213713 1490992 1022583 2026-10-23T18:34:02Z Zosya95 54344 1490992 wikitext text/x-wiki {{Ҷадвали новбарии паҳлӯӣ |ном = Ҷонваршиносӣ |сабки бадан = width:16em; |сабки тасвирҳо = padding:0.2em 0 0.6em; |сабки феҳристҳо = padding:0.4em 0; |синфи феҳристҳо = plainlist hlist-items-nowrap |сарлавҳаи муқаддамотӣ = {{#ifeq:{{PAGENAME}}|Ҷонваршиносӣ||[[Зоология|Бахшҳои ҷонваршиносӣ]]}} |сарлавҳа = {{бе аниқкунӣ|{{PAGENAME}}}} |сарлавҳа1 = Шохаҳои ҷонваршиносӣ |феҳрист1 = * [[Акарология]] * [[Апиология]] * [[Арахнология]] * [[Гельминтология]] * [[Герпетология]] * [[Моҳишиносӣ]] * [[Карцинология]] * [[Кетология]] * [[Конхиология]] * [[Малакология]] * [[Нейроэтология]] * [[Мирмекология]] * [[Нематология]] * [[Оология]] * [[Орнитология]] * [[Палеозоология]] * [[Планктология]] * [[Приматология]] * [[Протозоология]] * [[Териология]] * [[Физическая антропология]] * [[Хироптерология]] * [[Энтомология]] * [[Этология]] |сарлавҳа2 = Ҷонваршиносони маъруф |феҳрист2 = * [[Жорж Кювйе]] * [[Чарлз Дарвин]] * [[Карл Линней]] * [[Конрад Лоренс]] * [[Томас Сэй]] * [[Эдвард Уилсон]] * [[Алфред Рассел Уоллес]] |сарлавҳа3 = [[Таърихи зистшиносӣ|Таърих]] |феҳрист3 = }}<noinclude> {{doc-inline}} Шаблон-карточка для размещения в статьях о разделах [[Зоология|зоологии]]. ---- {{Биошаблонҳо}} [[Гурӯҳ:Шаблонҳо:Ҷонваршиносӣ| ]] [[Гурӯҳ:Википедия:Шаблонҳои новбарии амудӣ]] {{doc-end}} </noinclude> 73tdnjauqirpjszp4jet19m170pebwz 0 214112 1491014 1489581 2026-10-23T20:00:14Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1491014 wikitext text/x-wiki {{Дараҷаи низомӣ | тасвир1 = Russia-Army-OF-1b-2010.svg | image_size = 100px | зернавис1 = <small>Сардӯшии [[Нерӯи заминӣ]]</small> | тасвир2 = Russia-Airforce-OF-1b-2010.svg | зернавис2 = <small>Сардӯшии [[Нерӯи ҳавоӣ]]</small> | ном = '''Таҳмадор''' | кишвар = {{парчамбандӣ|Tajikistan}} | нерӯ = [[Артиш]] | кӯтаҳнивишт = {{lang-fa|'''تهمه‌دار'''}} | rank = | NATO rank = [[Дараҷаҳои Нерӯҳои мусаллаҳи Тоҷикистон|OF-1]] | Non-NATO rank = | бунёдшуда = | бекоршуда = | дараҷаи болотар = [[Меҳтар таҳмадор]] | дараҷаи пойинтар = [[Кеҳтар таҳмадор]] | ҳамто = {{bulleted list|[[Новбон дувум]]|{{nowrap|{{парчамбандӣ|Iran}} '''ستوان دوم'''}}|{{парчамбандӣ|Russia}} ''Лейтенант''|{{парчамбандӣ|USA}} ''Lieutenant'' | [[File:NATO flag.svg|24px]] [[НАТО|NATO]] OF-1}}| }} '''Таҳмадор''' ({{lang-fa|'''تهمه‌دار'''}}) — [[дараҷаи низомӣ|дараҷае]] [[Саркарда|афсарӣ]] дар [[Нерӯи заминӣ|нерӯҳои заминӣ]] ва [[Нерӯи ҳавоӣ|ҳавоӣ]], [[Вазорати дифоъ|ниҳодҳои низомӣ]] ва амниятӣ, ки ҷойгоҳе болотар аз [[кеҳтар таҳмадор]] ва пойинтар аз [[меҳтар таҳмадор]] дорад ва баробар бо [[новбон дувум]] дар [[нерӯи дарёӣ]] аст; ''лейтенант''<ref>[http://majmilli.tj/қонуни-ҷумҳурии-тоҷикистон-дар-бораи-35/ Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи уҳдадории умумии ҳарбӣ ва хидмати ҳарбӣ»]{{Пайванди мурда|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. {| class="wikipedia sortable" border="1" |- |+ '''[[Дараҷаи низомӣ|Размпоягон]]''' |- |width="30%" align="center" style="background:#cfcfcf;" | <small>кеҳтар:</small><br>[[Кеҳтар таҳмадор]] |width="35%" align="center" style="background:#bfbfbf;"| [[File:Tajikistan_Armed_Forces_Shoulder_Patch.svg|30px]]<br>'''Таҳмадор''' |width="30%" align="center" style="background:#afafaf;" | <small>меҳтар:</small><br>[[Меҳтар таҳмадор]]<br><small></small> |} ''Таҳмадор'' дар [[нерӯҳои мусаллаҳ]] маъмулан мақоми созмонии ''фармондеҳи'' ''[[таҳма]]''ро дорад, ки [[якон|якони тактикиест]], ки аз ду ё чанд [[разма]] ташкил шуда ва бахше аз [[вашт]] аст; даста<ref>{{Cite web |url=http://www.mtrd.ir/sites/default/files/journals-files/%DA%A9%D8%A7%D9%85%D9%84%20%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8%20%D8%AA%D8%B5%D8%AD%DB%8C%D8%AD%20%D8%B4%D8%AF%D9%87.pdf |title=''Фарҳанги ҳазорвожаи низомӣ''. — Теҳрон: Фарҳангистони забону адаби форсӣ, Дафтари вожагузинии низомии Ситоди кулли Нерӯҳои мусаллаҳи Эрон, 1392.|accessdate=2021-08-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181222163608/http://www.mtrd.ir/sites/default/files/journals-files/%DA%A9%D8%A7%D9%85%D9%84%20%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8%20%D8%AA%D8%B5%D8%AD%DB%8C%D8%AD%20%D8%B4%D8%AF%D9%87.pdf |archivedate=2018-12-22 }}</ref>, взвод<ref name="ВЭ-2">{{книга|автор=Коллектив авторов|часть=Том 2, статья «Взвод»|заглавие=Военная энциклопедия|ответственный=Под ред. [[Грачёв, Павел Сергеевич|П.В. Грачёв]]|место= М.|издательство=[[Воениздат]]|год=1994|страницы=85|страниц=544|тираж=10 000|isbn=5-203-00299-1}}</ref>. == Вожашиносӣ == ''Таҳмадор'' аз {{lang-xpr|''tagmadār''}} ‘''фармондеҳи таҳма''’ дар сипоҳи Ашкониён навгузиниш шуда, ки дар сафолнавиштаҳои бойгонии [[Ашкониён]] аз шаҳри бостонии Нисо бозхонӣ шуда ва онро вомвожа аз юнонии бостон донистаанд: <blockquote>{{lang-xpr|''tagmadār''}} < {{lang-grc|τάγματάρχης}} ‘''фармондеҳи тагма''’ < {{lang-grc|τάγμα}} ‘''таҳма''’ + {{lang-xpr|''-dār''}} ‘''доранда''; ''фармондеҳ''’<ref>''Лившиц В. А.'' Парфянская ономастика. – СПб.: - Петербургское лингвистическое общество, 2010. – 400 с., ил. – (Азиатика). ISBN 978-5-4318-0006-1. – сс. 13; 223</ref></blockquote> «''Таҳмадор''» исмест, ки бо равиши ''вожасозии таркиб'' аз [исм (''таҳма'') + пасванд (''-дор'')] сохта шудааст: <blockquote>''[[таҳма]]'' ‘''нерӯ''’ <small>({{lang-pal|''tahm''}} ‘''нерӯманд''’ < {{lang-peo|''*taxma-''}} ‘''таковар''’ < √''*tak-'' ‘''тохтан''’<ref name="Ҳасандӯст">''Ҳасандӯст, Муҳаммад.'' Фарҳанги решашинохтии забони форсӣ. — Теҳрон: Фарҳангистони забону адаби форсӣ, Нашри осор, 1393. ISBN 978-600-6143-56-9. — ҷ. 2, с. 923—924</ref>)</small> + ''-дор'' ‘''фармондеҳ''’ <small>(< {{lang-pal|''*dār''}} < {{lang-peo|''*dār(a)-''}} < ''*dārai̯a-'' «''доштан''; ''доранда''»<ref name="Ҳасандӯст" />)</small></blockquote> Вожаҳои {{lang-peo|''*kāra-daranaka-''}} ‘''дорандаи сипоҳ''’<ref name="Ҳасандӯст" />, {{lang-xpr|''tagmadār''}}, {{lang-fa|[[Сипаҳсолор|''сипаҳдор'']]}}, [[Лашкарсолор|''лашкардор'']], ''[[дарёдор]]'', [[Новдор якум|''новдор'']], ''[[размдор]]'' ва ''[[шаҳрдор]]'' низ бо ҳамин равиш сохта шудаанд<ref>''Содиқӣ'', ''Алиашраф''. Шеваҳо ва имконоти вожасозӣ дар забони форсии муъосир (5) // «Нашри дониш», хурдод ва тири 1371, шумораи 7, сс. 39 – 45</ref>. «''Сипаҳдор'' ё ''сипоҳдор''» низ аз истилоҳоти куҳани низомӣ ва мутародиф бо «[[сипаҳсолор]]» ва «''фармонраво''; [[подшоҳ]]» аст ва «''сипаҳдорӣ''» низ «''амали сипаҳдор, сардории сипоҳ, фармондеҳӣ''»-ро мегуфтанд<ref>''Анварӣ'', ''Ҳасан''. Фарҳанги бузурги «Сухан». Ба сарпарастии Ҳасан Анварӣ, Теҳрон: «Сухан», 1381 – . 8 ҷ. мусаввар. ISBN 964-6961-98-3 (давра). ҷ. 5, с. 4034</ref>. Чунончи, [[Фирдавсӣ]] «''сипаҳдор''»-ро дар «[[Шоҳнома]]» ба маънои «''фармондеҳи сипоҳ''» бисёр ба кор бурдааст: <blockquote><poem>''Таҳмтан ҳамон гаҳ забон баркушод'', ''Паёми сипаҳдори [[Эрон]] бидод''<ref name="Шоҳнома">[https://archive.org/stream/ShahnamaJildESivum-AbulQasimFirdausiTajikFarsi/ShahnamaJildESivum_djvu.txt ''Абулқосим Фирдавсӣ''. Шоҳнома. — Душанбе: «Адиб», 2007. Таҳияи матн ва луғату тавзеҳот аз Камол Айнӣ ва Зоҳир Аҳрорӣ. Муҳаррир Мубашшир Акбарзод. ҷ. 2. — 480 саҳ. — ISBN 978-99947-32-84-5.]</ref>.</poem> <poem>''Сипаҳдори [[Турон]] чу з-он гуна дид'', ''Сабук сар аз он ҷанг берун кашид''<ref name="Шоҳнома" />.</poem></blockquote> «''Лашкардор''» низ аз истилоҳоти куҳани низомӣ ва ба маънои «''идоракунанда ва фармондеҳи лашкар''» аст ва «''амалу шуғли лашкардор; нигаҳдории лашкар; фармондеҳии лашкар''»-ро «''лашкардорӣ''» мегуфтанд<ref>''Анварӣ'', ''Ҳасан''. Фарҳанги бузурги «Сухан». Ба сарпарастии Ҳасан Анварӣ, Теҳрон: «Сухан», 1381 – . 8 ҷ. мусаввар. ISBN 964-6961-98-3 (давра).</ref>. «''Лашкардор''» дар «''Марзбоннома''» ба маънои «''фармондеҳи лашкар''» ба кор рафтааст: <blockquote><poem>«''Корҳои мамлакат ба мардони кору лашкару лашкардор рост ояд''»<ref>{{Cite web |url=https://dehkhoda.ut.ac.ir/fa |title=''Деҳхудо'', ''Алиакбар''. Луғатномаи Деҳхудо. – Муассисаи Луғатномаи Деҳхудо, Муассисаи интишороту чопи Донишгоҳи Теҳрон, Эрон: Табаъаи “Ҷадид”, 1399 – 15 ҷ. ISBN 964-03-9617-6 |accessdate=2026-03-14 |archivedate=2024-08-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240828083601/https://dehkhoda.ut.ac.ir/fa/dictionary/detail/183737?title=%D8%B3%D8%B1%D9%88%D8%A7%D9%86 }}</ref>.</poem></blockquote> «''Таҳмадор''» ба маънои “''фармондеҳи таҳма''” навгузиниш шуда ва мақоми созмонии ӯро дар силсиламаротиби низомӣ бозтоб медиҳад. Бино бар ин пешина ва додаҳо, «''таҳма''» ба ҷои «''взвод''» ва «''таҳмадор''» ба ҷои «''лейтенант''» (аз {{lang-de|Leutenant}} > {{lang-fr|lieutenant}} «''ҷонишин''») ва дар пайравӣ аз он вожаҳои «''[[кеҳтар таҳмадор]]''» ва «''[[меҳтар таҳмадор]]''» сохтаву барои ҷойгузинии [[Дараҷаҳои Нерӯҳои мусаллаҳи Тоҷикистон|дараҷаҳои низомии]] «''лейтенанти хурд''» ва «''лейтенанти калон''» ба [[Вазорати мудофиаи Ҷумҳурии Тоҷикистон]] пешниҳод шудаанд<ref>[https://asiaplus.news/2018/11/10/umed-dzhajhani-v-naczionalnoj-armii-i-terminologiya-dolzhna-byt-maksimalno-naczionalnoj/ ''Умед Джайхани'': В национальной армии и терминология должна быть максимально национальной]</ref>. == Пешина == ''Таҳмадор'' ҳамчун [[дараҷаи низомӣ|симати низомӣ]] нахустин бор дар [[сипоҳ]]и [[Шоҳаншоҳии Ашконӣ|Ашкониён]] ([[Соли 250 п.м.|250 то милод]] — [[224]]) пайдо шудааст. «''Тагма''» ({{lang-grc|«''τάγμα''»}}) дар сипоҳи [[Византия|подшоҳии Руми Шарқӣ]] яконе номида мешуд, ки 100 — 500 сарбозро дар бар мегирифт<ref>Ҳамакнун ҳам дар Нерӯҳои мусаллаҳи Юнон [[гурдон]] ба забони юнонӣ «''τάγμα''» ва ''саргурд'' ё ''майор'' «''τάγματάρχης''» номида мешаванд.</ref>. Ин истилоҳ дар паи ҷангҳои доманадори Руму Эрон дар замони Ашкониён аз румиён вом гирифта шуда ва дертар бо вожаи {{lang-pal|''tahmīh''}} ‘''нерӯ''’ (аз эронии бостон: ''*taxma-'' < √''*tak-'' ‘''тохтан'', ''давидан''’ < {{lang-xpr|''taxm''}} > {{lang-pal|''tahm''}} ‘''зӯрманд'', ''нерӯманд''’<ref name="Ҳасандӯст" />) инҳамон гаштааст<ref>''Фарҳанги забони тоҷикӣ''. Зери таҳрири М. Ш. Шукуров, В. А. Капранов, Р. Ҳошим, Н. А. Маъсумӣ — М., «Советская Энциклопедия», 1969. ҷ. 2, саҳ. 354 – 355</ref>. Дар [[сипоҳи Сосониён]] ([[224]] — [[651]]), ки созмони бахшбандии даҳгониро аз сипоҳи Ашкониён ба ирс бурда буд<ref>[https://www.academia.edu/1264468/К_вопросу_о_парфянском_наследии_в_сасанидском_Иране_военное_дело_On_the_Parthian_Legacy_in_Sasanian_Iran_the_Case_of_Warfare_ ''Никоноров В. П.'' К вопросу о парфянском наследии в сасанидском Иране: военное дело // Центральная Азия от Ахеменидов до Тимуридов: археология, история, этнология, культура. Материалы международной научной конференции, посвященной 100-летию со дня рождения Александра Марковича Беленицкого (Санкт-Петербург, 2–5 ноября 2004 года) / Отв. ред. В. П. Никоноров. СПб., 2005. С. 156]</ref>, низ яке аз яконҳо «''таҳм''» ({{lang-pal|''tḥmy''}}) ном доштааст<ref>{{Cite web |url=http://www.rahamasha.net/uploads/2/3/2/8/2328777/the_dates_in_the_pahlavg_and_prsg.pdf |title=''Asha R.'' The Dates in the Pahlavīg and Pārsīg Inscriptions of Durā (Europos) |accessdate=2019-01-24 |archivedate=2016-08-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160807133914/http://www.rahamasha.net/uploads/2/3/2/8/2328777/the_dates_in_the_pahlavg_and_prsg.pdf }}</ref>. Ҳар ''таҳма'' 50 — 100 сарбозро дар бар мегирифта ва аз чанд [[разма|''рада'']] ({{lang-pal|''radag''}}) ташкил мешуда, ки ҳар кадоме 10 сарбоз доштааст<ref>[https://www.academia.edu/35927114/Терминология_организационной_структуры_Армянской_Армии_в_IV_V_вв._The_Terminology_of_the_Organizational_Structure_of_the_Armenian_Army_in_the_4-5th_centuries_А._Айвазян._Армяно-персидская_война_449_451_гг._Кампании_и_сражения._Eреван_Воскан_Ереванци_2016_СПб._Алетейя_2017._С._360-464 ''Айвазян А.'' Терминология организационной структуры Армянской Армии в IV—V вв. // А. Айвазян. Армяно-персидская война 449–451 гг. Кампании и сражения.– Eреван: Воскан Ереванци, 2016; СПб.: Алетейя, 2017. С. 360—464.]</ref>. == Ному нишони ''Таҳмадор'' дар нерӯҳои мусаллаҳи кишварҳои ҷаҳон == <gallery class="center"> File:08.AlgA-1LT.svg|{{lang|fr|Lieutenant}}<br />{{small|{{lang|ar|ملازم أول|Мулозим аввал}}}}<br />([[Algerian Land Forces]])<ref name="Algeria">{{cite web |title=Ranks |url=https://www.mdn.dz/site_principal/sommaire/presentation/armoiries_an.php |website=mdn.dz |publisher=Ministry of National Defence (Algeria) |access-date=30 May 2021}}</ref> File:Angola-Army-OF-1b.svg|{{lang|pt|Tenente}}<br />([[Angolan Army]])<ref name="Angola_Army">{{cite web |title=Postos do Exército |url=https://faa.ao/exe/posto_exe |website=faa.ao |publisher=Angolan Army |access-date=27 June 2021 |language=pt |archive-date=30 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210630164549/https://faa.ao/exe/posto_exe |url-status=dead |accessdate=2026-03-24 |archivedate=2021-06-30 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210630164549/https://faa.ao/exe/posto_exe }}</ref> File:Argentina-Army-OF-1b.svg|{{lang|es|Teniente}}<br />([[Argentine Army]])<ref name="Argentina_Army">{{cite web |title=Grados |url=https://www.argentina.gob.ar/ejercito/grados |website=argentina.gob.ar |date=14 February 2018 |publisher=Government of Argentina |access-date=27 May 2021 |language=es}}</ref> File:Post-Soviet-Army-OF-1b.svg|{{lang|hy|լեյտենանտ}}<br />{{lang|hy-Latn|Leytenant}}<br />([[Armenian Ground Forces]])<ref name="Armenia">{{cite web |title=ԶԻՆՎՈՐԱԿԱՆ ԾԱՌԱՅՈՒԹՅԱՆ ԵՎ ԶԻՆԾԱՌԱՅՈՂԻ ԿԱՐԳԱՎԻՃԱԿԻ ՄԱՍԻՆ |url=https://www.arlis.am/documentview.aspx?docid=117633 |website=arlis.am |publisher=Legal information system of Armenia |access-date=3 June 2021 |language=hy |date=15 November 2017}}</ref> File:Australian Army OF-1b.svg|Lieutenant<br />([[Australian Army]])<ref name="Australia">{{cite web |title=Badges of rank |url=https://www.defence.gov.au/images/Badges_of_rank.pdf |website=defence.gov.au |publisher=Department of Defence (Australia) |access-date=31 May 2021}}</ref> File:Lt OF1b-Rockkragen AT.png|{{lang|de|Leutnant}}<br />([[Austrian Federal Army|Austrian Army]])<ref name="Austria_Army">{{cite web |title=Dienstgrade |url=https://www.bundesheer.at/abzeichen/dienstgrade.shtml# |website=bundesheer.at |publisher=Federal Ministry of Defence (Austria) |access-date=25 May 2021 |language=de}}</ref> File:10.AzAF-LT.png|{{lang|az|Leytenant}}<br />([[Azerbaijani Land Forces]])<ref name="Azerbaijan">{{cite web |title=Azərbaycan Respublikası Silahlı Qüvvələri hərbi qulluqçularının hərbi geyim forması və fərqləndirmə nişanları haqqında Əsasnamə |url=https://mod.gov.az//images/pdf/854d34d118da32783a511172925270d7.pdf |website=mod.gov.az |publisher=Ministry of Defense |access-date=16 February 2021 |language=az |pages=64–70 |date=25 June 2001}}</ref> File:Bangladesh-army-OF-1b.svg|Lieutenant<br />{{small|{{lang|bn|লেফটেন্যান্ট}}}}<br />([[Bangladesh Army]])<ref name="Bangladesh_Army">{{cite web |title=Ranks & insignia |url=https://joinbangladesharmy.army.mil.bd/home/page/ranks-insignia |website=joinbangladesharmy.army.mil.bd |access-date=11 October 2020}}</ref> File:Post-Soviet-Army-OF-1b.svg|{{lang|be|Лейтэнант}}<br />{{lang|be-Latn|Liejtenant}}<br />([[Belarusian Ground Forces]])<ref name="Belarus">{{cite web |title=Указ Президента Республики Беларусь от 21.07.2009 N 388 "О военной форме одежды, знаках различия по воинским званиям и внесении дополнений в Указ Президента Республики Беларусь от 9 июня 2006 г. N 383" |url=http://pravo.levonevsky.org/bazaby11/republic09/text814.htm |website=pravo.levonevsky.org/ |publisher=Government of Belarus |access-date=30 May 2021 |language=ru}}</ref> File:Army-BEL-OF-01a.svg|{{lang|nl-BE|Lieutenant}}<br />([[Belgian Land Component]]) File:Belize-Army-OF-1b.svg|Lieutenant<br />([[Belize Defence Force|Belize Ground Forces]]) File:Benin Army OF-1b.svg|{{lang|fr|Lieutenant}}<br />([[Benin Armed Forces|Benin Army]])<ref name="Benin">{{cite web |title=LOI N° 2005-43 DU 26 JUIN 2006 |url=https://www.ilo.org/dyn/natlex/docs/ELECTRONIC/94851/111467/F-404511779/BEN-94851.pdf |website=ilo.org |publisher=National Assembly (Benin) |access-date=13 June 2021 |pages=19–20, 35–36 |language=fr |date=26 June 2006}}</ref> File:TteEB.svg|{{lang|es|Teniente}}<br />([[Bolivian Army]])<ref>{{Cite tweet |author=Ministry of Defense (Bolivia) |author-link=Ministry of Defense (Bolivia) |user=mindefbolivia |number=1204529006906945544 |date=10 December 2019 |title=Conoce la jerarquía de los grados del #Ejército |language=es |access-date=28 May 2021}}</ref> File:08.Bhutan Army-1LT.svg|Lieutenant<br />([[Royal Bhutan Army]])<ref name="Bhutan">{{cite web |title=Army ranks |url=http://www.rba.bt/rank |website=rba.bt |publisher=Royal Bhutan Army |access-date=14 July 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150105122449/http://www.rba.bt/rank |archive-date=5 January 2015 |accessdate=2026-03-24 |archivedate=2015-01-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150105122449/http://www.rba.bt/rank }}</ref> File:11.RBrLF-1LT.svg|{{lang|ms|Leftenan}}<br />([[Royal Brunei Land Force]])<ref name="Brunei_Army">{{cite web |title=Akta angkatan bersenjata diraja Brunei (Penggal 149) |url=http://www.agc.gov.bn/AGC%20Images/LAWS/Gazette_PDF/2013/BM/b088.pdf |website=agc.gov.bn |access-date=14 July 2021 |pages=1999–2000 |language=ms |date=16 December 2013}}</ref> File:Rank insignia of Лейтенант of the Bulgarian Army.png|{{lang|bg|Лейтенант}}<br />{{lang|bg-Latn|Leytenant}}<br />([[Bulgarian Land Forces]])<ref name="Bulgaria">{{cite web |title=ЗАКОН ЗА ОТБРАНАТА И ВЪОРЪЖЕНИТЕ СИЛИ НА РЕПУБЛИКА БЪЛГАРИЯ |url=https://www.lex.bg/bg/laws/ldoc/2135631954 |website=lex.bg |access-date=25 May 2021 |location=Глава седма. ВОЕННА СЛУЖБА |language=bg |date=12 May 2009 |archive-date=25 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230525090426/https://lex.bg/bg/laws/ldoc/2135631954 |url-status=dead |accessdate=2022-08-23 |archivedate=2023-05-25 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230525090426/https://lex.bg/bg/laws/ldoc/2135631954 }}</ref> File:09. Burkina Faso Army - 1LT.svg|{{lang|fr|Lieutenant}}<br />([[Burkina Faso Armed Forces|Burkina Faso Ground Forces]])<ref name="BurkinaFaso1">{{cite web |title=LOI N° 037-2016/AN PORTANT CONDITIONS D'AVANCEMENT DES PERSONNELS D'ACTIVE DES FORCES ARMEES NATIONALES |url=https://lavoixdujuristebf.files.wordpress.com/2018/02/loi_037_avancement_personnel_fan.pdf |date=2015 |access-date=3 June 2021 |pages=17–21 |language=fr |archive-date=31 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210831104305/https://lavoixdujuristebf.files.wordpress.com/2018/02/loi_037_avancement_personnel_fan.pdf |url-status=dead |accessdate=2026-03-24 |archivedate=2021-08-31 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210831104305/https://lavoixdujuristebf.files.wordpress.com/2018/02/loi_037_avancement_personnel_fan.pdf }}</ref> File:Burundi-Army-OF-1a.svg|{{lang|fr|Lieutenant}}<br />{{small|{{lang|rn|Riyetena}}}}<br />([[National Defence Force (Burundi)|Burundi Ground Forces]])<ref name="Burundi">{{cite web |title=Loi organique N°1/ 04 du 20 février 2017 portant Missions, Organisation, Composition, Instruction, Conditions de service et Fonctionnement de la Force de Défense Nationale du Burundi |url=http://fdnb.bi/sites/default/files/loi-04-2017.pdf |website=fdnb.bi/ |publisher=Government of Burundi |access-date=27 June 2021 |page=45 |language=fr |archive-date=30 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210830215130/http://fdnb.bi/sites/default/files/loi-04-2017.pdf |url-status=dead |accessdate=2026-03-24 |archivedate=2022-11-08 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20221108234145/https://fdnb.bi/sites/default/files/loi-04-2017.pdf }}</ref> File:Cameroon-Army-OF-1b.svg|{{lang|fr|Lieutenant}}<br />([[Cameroon Armed Forces|Cameroon Ground Forces]]) File:Canadian Army OF-1b.svg|Lieutenant<br />{{small|{{lang|fr|Lieutenant}}}}<br />([[Canadian Army]])<ref name="Canada">{{cite web |title=Ranks and appointment |url=https://www.canada.ca/en/services/defence/caf/military-identity-system/rank-appointment-insignia.html |website=canada.ca |date=23 November 2017 |publisher=Government of Canada |access-date=28 May 2021}}</ref> File:Cape Verde-army-OF-1b.svg|{{lang|pt|Tenente}}<br />([[Cape Verdean Armed Forces|Cape Verdean National Guard]])<ref name="CapeVerde_Army">{{cite web |title=Patente |url=https://www.fa.gov.cv/index.php/uniforme/patente |website=fa.gov.cv |publisher=Cape Verdean Armed Forces |access-date=26 May 2021 |language=pt |archive-date=26 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220726014311/https://www.fa.gov.cv/index.php/uniforme/patente |url-status=dead |accessdate=2026-03-24 |archivedate=2022-07-26 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220726014311/https://www.fa.gov.cv/index.php/uniforme/patente }}</ref> File:11.CAGF-1LT.svg|{{lang|fr|Lieutenant}}<br />([[Central African Armed Forces|Central African Ground Forces]]) File:Chad-Army-OF-1b.svg|{{lang|fr|Lieutenant}}<br />([[Chadian Ground Forces]]) File:SS.OO.3.EJER.TENIENTE.svg|{{lang|es|Teniente}}<br />([[Chilean Army]])<ref name="Chile_Army">{{cite web |url=http://www.ejercito.cl/grados-y-distintivos.php |title=Distintivos de grados |access-date=2012-01-20 |website=ejercito.cl |publisher=Chilean Army |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120120051649/http://www.ejercito.cl/grados-y-distintivos.php |archive-date=2012-01-20 }}</ref> File:Colombia-Army-OF-1b.svg|{{lang|es|Teniente}}<br />([[Colombian Army]])<ref name="Colombia_Army">{{cite book |title=RGE 4-20.1: Reglamento de Uniformes, Insignias y Distinciones |publisher=National Army of Colombia |location=Colombia |pages=301–331 |edition=7th |url=https://drive.google.com/file/d/1Unzse7pR7eJe3cJcNcEpV9ouphDSn3uU/view |access-date=28 May 2021 |language=es |chapter=Capítulo V: Insignias militares|work=Google Docs }}</ref> File:Comoros-Army-OF-1b.svg|{{lang|fr|Lieutenant}}<br />([[Military of the Comoros|Comorian Army]]) File:DR Congo Army OF-1b.svg|{{lang|fr|Lieutenant}}<br />([[Land Forces of the Democratic Republic of the Congo|Land Forces of the DR Congo]]) File:09-ROCongo Army-1LT.svg|{{lang|fr|Lieutenant}}<br />([[Armed Forces of the Republic of the Congo|Congolese Ground Forces]])<ref name="RepublicoftheCongo">{{cite web |title=Grades appellations distinctions |url=https://defense.gouv.cg/gradesappellationsdistinctions/ |website=defense.gouv.cg |publisher=Ministry of National Defense (Republic of the Congo) |access-date=7 June 2021 |language=fr |accessdate=2026-03-24 |archivedate=2020-10-18 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201018120630/https://defense.gouv.cg/gradesappellationsdistinctions/ }}</ref> File:Cuba-Army-OF-1b.svg|{{lang|es|Teniente}}<br />([[Cuban Revolutionary Army]])<ref name="Cuba_Army&AirForce">{{cite web |title=Grados militares |url=https://www.minfar.gob.cu/far/grados-militares?field_clasificacion_value=tropas |website=minfar.gob.cu |publisher=Ministry of the Revolutionary Armed Forces (Cuba) |access-date=28 May 2021 |language=es}}</ref> File:Denmark-Army-OF-1a-M11.svg|{{lang|da|Løjtnant}}<br />([[Royal Danish Army]])<ref name="Denmark_Army">{{cite web |title=Hærens Gradstegn |url=https://forsvaret.dk/globalassets/fko---forsvaret/dokumenter/gradstegn/-harens-gradstegn-.pdf |website=forsvaret.dk |publisher=Danish Defence |access-date=26 May 2021 |language=da |date=2018}}</ref> File:Djibouti-Army-OF-1b.svg|{{lang|fr|Lieutenant}}<br />([[Djiboutian Army]]) File:10.ECA-1LT.svg|{{lang|es|Teniente}}<br />([[Ecuadorian Army]])<ref name="Ecuador">{{cite web |title=Resolución No. MRL-2012 |url=https://www.trabajo.gob.ec/wp-content/plugins/download-monitor/download.php?id=887&force=1 |website=trabajo.gob.ec |publisher=Government of Ecuador |access-date=29 May 2021 |language=es |date=2012}}</ref> File:El-Salvador-Army-OF-1b.svg|{{lang|es|Teniente}}<br />([[Salvadoran Army]])<ref name="ElSalvador">{{cite web |title=Grados Militares |url=https://www.fuerzaarmada.mil.sv/?page_id=734 |website=fuerzaarmada.mil.sv |publisher=Ministry of National Defense of El Salvador. |access-date=29 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210304153314/https://www.fuerzaarmada.mil.sv/?page_id=734 |archive-date=4 March 2021 |language=es |accessdate=2026-03-24 |archivedate=2021-03-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210304153314/https://www.fuerzaarmada.mil.sv/?page_id=734 }}</ref> File:08. EGLF-1LT.svg|{{lang|es|Teniente}}<br />([[Armed Forces of Equatorial Guinea|Army of Equatorial Guinea]]) File:ES-Army-OF13.svg|{{lang|et|Leitnant}}<br />([[Estonian Land Forces]])<ref name="Estonia_Army">{{cite web |title=Sümboolika: Maaväe Auastmed |url=https://mil.ee/kaitsevagi/kaitsevae-symboolika/#t-maavae-auastmed |website=mil.ee |publisher=Estonian Defence Forces |access-date=26 May 2021 |language=et}}</ref> File:Fijian-OF-01b.svg|Lieutenant<br />([[Fiji Infantry Regiment]]) File:Luutnantti M05.svg|{{lang|fi|Luutnantti}}<br >{{lang|sv|Löjtnant}}<br />([[Finnish Army]])<ref name="Finland">{{cite web |title=Sotilasarvot Puolustusvoimissa |url=https://puolustusvoimat.fi/sotilasarvot |website=puolustusvoimat.fi |publisher=Finnish Defence Forces |access-date=26 May 2021 |language=fi |accessdate=2026-08-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230704182757/https://puolustusvoimat.fi/sotilasarvot |archivedate=2023-07-04}}</ref> File:Army-FRA-OF-01a.svg|{{lang|fr|Lieutenant}}<br />([[French Army]])<ref name="France_Army">{{cite book |title=Instruction N° 10300/DEF/EMAT/LOG/ASH |date=13 June 2005 |publisher=Staff of the French Army |url=https://rescue18.fr/wp-content/uploads/2020/02/INSTRUCTION-N-10300_DEF_EMAT_LOG_ASH-DEF_DCCAT_LOG_REG.pdf |access-date=30 May 2021 |language=fr |archive-date=12 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220612085956/https://rescue18.fr/wp-content/uploads/2020/02/INSTRUCTION-N-10300_DEF_EMAT_LOG_ASH-DEF_DCCAT_LOG_REG.pdf |url-status=dead }}</ref> File:10.GLF-LT.svg|{{lang|fr|Lieutenant}}<br />([[Gabonese Army]]) File:Georgia Army OF-1b.png|{{lang|ka|ლეიტენანტი}}<br />{{lang|ka-Latn|Leit’enant’i}}<br />([[Georgian Land Forces]])<ref name="Georgia">{{cite web |title=სამხედრო წოდებები და ინსიგნიები |trans-title=Military Ranks and Insignia |url=https://mod.gov.ge/ge/page/34/samxedro-wodebebi-da-insigniebii |website=mod.gov.ge |publisher=Ministry of Defense of Georgia |access-date=12 March 2018 |language=ka}}</ref> File:HD H 41 Leutnant FschJg.svg|{{lang|de|Leutnant}}<br />([[German Army]])<ref name="Germany_Army">{{cite web |title=Dienstgradabzeichen Heer |url=https://www.bundeswehr.de/de/aktuelles/mediathek/dienstgradabzeichen-heer-69056 |website=bundeswehr.de |publisher=Bundeswehr |access-date=30 May 2021 |language=de |archive-date=29 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230629133026/https://www.bundeswehr.de/de/aktuelles/mediathek/dienstgradabzeichen-heer-69056 |url-status=dead }}</ref> File:08-Ghana Army-1LT.svg|Lieutenant<br />([[Ghana Army]]) File:Guatemala-army-OF-1b.svg|{{lang|es|Teniente}}<br />([[Guatemalan Army]])<ref name="Guatemala">{{cite web |title=Grados Militares |url=https://www.mindef.mil.gt/grados_militares/grados_militares.html |website=mindef.mil.gt |publisher=Ministry of Defence (Guatemala) |access-date=29 May 2021 |language=es |archive-date=16 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210516165430/https://www.mindef.mil.gt/grados_militares/grados_militares.html |url-status=dead |accessdate=2026-03-24 |archivedate=2021-05-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210516165430/https://www.mindef.mil.gt/grados_militares/grados_militares.html }}</ref> File:Mali-Army-OF-1b.svg|{{lang|fr|Lieutenant}}<br />([[Republic of Guinea Armed Forces|Guinea Ground Forces]]) File:Guyana Defence Force (GDF) Lieutenant rank insignia.svg|Lieutenant<br />([[Guyana Defence Force|Guyana Army]])<ref name="Guyana_Army">{{cite book |last1=Merrill |first1=Tim |title=Guyana and Belize: country studies |series=Area handbook series |date=1993 |publisher=Library of Congress |lccn=93010956 |page=138 |isbn=978-0-8444-0778-4 |url=https://www.loc.gov/resource/frdcstdy.guyanabelizecoun00merr_0/?sp=176&st=text |access-date=3 June 2021}}</ref> File:Haiti-Army-OF-1b.svg|{{lang|fr|Lieutenant}}<br />([[Armed Forces of Haiti|Haitian Army]]) File:HON-army-OF-1b.svg|{{lang|es|Teniente}}<br />([[Honduran Army]])<ref name="Honduras">{{cite web |title=Título VI, Capítulo II de la Ley Constitutiva de las Fuerzas Armadas de Honduras, Decreto No. 94-84 |url=http://www.poderjudicial.gob.hn/CEDIJ/Documents/Ley%20Constitutiva%20de%20las%20Fuerzas%20Armadas%20de%20Honduras.pdf |website=poderjudicial.gob.hn |publisher=National Congress of Honduras |access-date=27 May 2021 |language=es |archive-date=5 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220905195347/https://www.poderjudicial.gob.hn/CEDIJ/Documents/Ley%20Constitutiva%20de%20las%20Fuerzas%20Armadas%20de%20Honduras.pdf |url-status=dead |accessdate=2026-03-24 |archivedate=2022-09-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220905195347/https://www.poderjudicial.gob.hn/CEDIJ/Documents/Ley%20Constitutiva%20de%20las%20Fuerzas%20Armadas%20de%20Honduras.pdf }}</ref> File:Lieutenant of the Indian Army.svg|Lieutenant<br />{{small|{{lang|hi|लेफ्टिनेंट}}}}<br />([[Indian Army]])<ref name="India_Army">{{cite web |title=Indian Army Rank Badges |url=https://www.indianarmy.nic.in/Site/FormTemplete/frmTempSimple.aspx?MnId=eONNmmCN+tNKI1W4lLePYA==&ParentID=07brfiSEictrT4pH/Ap2MDmEuFrOV7w+937sVMAJv7E= |website=indianarmy.nic.in |publisher=Indian Army |access-date=27 May 2021}}</ref> File:Ireland-Army-OF-1b.svg|Lieutenant<br />{{small|{{lang|ga|Leifteanant}}}}<br />([[Irish Army]])<ref name="Ireland_Army">{{cite web |title=Army Rank Markings |url=http://www.military.ie/fileadmin/user_upload/images/Info_Centre/Posters/rank_markings/Army_Rank_Markings_01.png |website=military.ie |publisher=Defence Forces (Ireland) |access-date=26 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160425021608/http://www.military.ie/fileadmin/user_upload/images/Info_Centre/Posters/rank_markings/Army_Rank_Markings_01.png |archive-date=25 April 2016 |accessdate=2026-03-24 |archivedate=2016-04-25 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160425021608/http://www.military.ie/fileadmin/user_upload/images/Info_Centre/Posters/rank_markings/Army_Rank_Markings_01.png }}</ref> File:Rank insignia of tenete of the Army of Italy (1973).svg|{{lang|it|Tenente}}<br />([[Italian Army]])<ref name="Italy_Army">{{cite web |title=i gradi dell'Esercito Italiano - distintivi di incarico e funzionali |url=http://www.esercito.difesa.it/root/equipaggiamenti/gradi_270906.pdf |website=esercito.difesa.it |publisher=Italian Army |access-date=30 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100801094145/http://www.esercito.difesa.it/root/equipaggiamenti/gradi_270906.pdf |archive-date=1 August 2010 |language=it}}</ref> File:Ivory Coast-Army-OF-1b.svg|{{lang|fr|Lieutenant}}<br />([[Armed Forces of the Republic of Ivory Coast|Ivory Coast Ground Forces]])<ref name="IvoryCoast">{{cite web |title=GRADES / APPELLATIONS / DISTINCTIONS |url=http://www.defense.gouv.ci/culture/grades |website=defense.gouv.ci |publisher=Ministère de la Défense |access-date=23 September 2020 |language=fr |archive-date=1 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221001165925/https://www.defense.gouv.ci/culture/grades |url-status=dead }}</ref> File:Jamaica-Army-OF-1b.svg|Lieutenant<br />([[Jamaica Defence Force|Jamaican Army]])<ref name="Jamaica">{{cite web |title=BADGES OF RANK |url=https://www.jdfweb.com/badges-of-rank/ |website=Official Jamaica Defence Force Website |access-date=16 November 2019 |date=2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20200820143541/https://www.jdfweb.com/badges-of-rank/ |archive-date=20 August 2020}}</ref> File:11-RKGF-LT.svg|{{lang|kk|Лейтенант}}<br />{{lang|kk-Latn|Leytenant}}<br />([[Kazakh Ground Forces]])<ref name="Kazakhstan">{{cite web |title=Қазақстан Республикасының Қарулы Күштері, басқа да әскерлері мен әскери құралымдары әскери қызметшілерінің әскери киім нысаны және айырым белгілері туралы |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U1100000144 |website=adilet.zan.kz |publisher=Ministry of Justice (Kazakhstan) |access-date=29 May 2021 |language=kk |date=25 August 2011}}</ref> File:08. Kenyan Army LT.svg|Lieutenant<br />([[Kenya Army]])<ref>{{cite web |title=KDF Ranks |url=https://mod.go.ke/kdf-ranks/#1604604085917-4b478bbb-9515 |website=mod.go.ke |publisher=Ministry of Defence - Kenya |access-date=29 May 2021}}</ref> File:08.Kyrgyzstan Army-LT.svg|{{lang|ky|Лейтенант}}<br />{{lang|ky-Latn|Leytenant}}<br />([[Kyrgyz Army]])<ref name="Kyrgyzstan">{{cite web |title=Кыргыз Республикасынын жарандарынын жалпыга бирдей аскердик милдети жөнүндө, аскердик жана альтернативдик кызматтар жөнүндө |url=http://cbd.minjust.gov.kg/act/view/ky-kg/202536 |website=cbd.minjust.gov.kg/ |publisher=Ministry of Justice (Kyrgyzstan) |access-date=3 June 2021 |language=ky |date=9 February 2009}}</ref> File:LV-Army-OF1b.png|{{lang|lv|Leitnants}}<br />([[Latvian Land Forces]])<ref name="Latvia">{{cite web |title=Pakāpju iedalījums |url=https://www.mil.lv/lv/aktivais-dienests/dienesta-gaita/dienesta-pakapes/pakapju-iedalijums |website=mil.lv/lv |publisher=Latvian National Armed Forces |access-date=26 May 2021 |language=lv}}</ref> File:Blank.svg|Lieutenant<br />([[Lesotho Defence Force|Lesotho Army]])<ref name="Lesotho">{{cite web |title=Ranks in the Army |url=http://www.ldf.gov.ls/ranks.html |publisher=Lesotho Defence Force |access-date=5 May 2021 |archive-date=1 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230601224631/http://www.ldf.gov.ls/ranks.html |url-status=dead |accessdate=2026-03-24 |archivedate=2023-06-01 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230601224631/http://www.ldf.gov.ls/ranks.html }}</ref> File:13-Lithuania Army-2LT.svg|{{lang|lt|Leitenantas}}<br />([[Lithuanian Land Forces]])<ref name="Lithuania">{{cite web |title=Karių laipsnių ženklai |url=http://kariuomene.kam.lt/lt/kariuomenes_atributika/kariu_laipsniu_zenklai_3554.html |website=kariuomene.kam.lt |publisher=Ministry of National Defence (Lithuania) |access-date=26 May 2021 |language=lt |archive-date=11 September 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160911115805/http://kariuomene.kam.lt/lt/kariuomenes_atributika/kariu_laipsniu_zenklai_3554.html |url-status=dead }}</ref> File:Army-LUX-OF-01b.svg|{{lang|fr|Lieutenant}}<br />([[Luxembourg Army]])<ref name="Luxembourg">{{cite web |title=Grades |url=http://www.armee.lu/organisation/personnel/grades |website=Armee.lu |publisher=Luxembourg Army |access-date=24 February 2018}}</ref> File:Madagascar-Army-OF-1b.svg|{{lang|fr|Lieutenant}}<br />([[Madagascar People's Armed Forces|Madagascar Ground Forces]])<ref name="Madagascar">{{cite web |title=LOI N° 96-029 portant Statut Général des Militaires |url=http://www.defense.gov.mg/wp-content/uploads/2020/06/LOI-96-029.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20210710195555/http://www.defense.gov.mg/wp-content/uploads/2020/06/LOI-96-029.pdf |url-status=dead |archive-date=July 10, 2021 |website=United States Department of Defense |publisher=Ministry of Defence (Madagascar) |access-date=10 July 2021 |pages=2 |language=fr |date=15 November 1996 |accessdate=2026-03-24 |archivedate=2021-07-10 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210710195555/http://www.defense.gov.mg/wp-content/uploads/2020/06/LOI-96-029.pdf }}</ref> File:08. Malawi Army - LT.svg|Lieutenant<br />([[Malawian Defence Force|Malawian Army]])<ref name="MalawiOfficer">{{cite web |title=Commissioned Officers |url=https://mdf.gov.mw/commissioned |website=Malawi Defence Force |access-date=12 October 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250413100730/https://mdf.gov.mw/commissioned |archive-date=13 April 2025 |accessdate=2026-03-24 |archivedate=2025-04-13 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20250413100730/https://mdf.gov.mw/commissioned }}</ref> File:09.Malta Army-1LT.svg|{{lang|mt|Logutenent}}<br />([[Armed Forces of Malta|Army of Malta]])<ref name="Malta">{{cite web |title=Rank Insignia |url=https://afm.gov.mt/en/equipment/Pages/Rank-Insignia.aspx |website=afm.gov.mt |publisher=Armed Forces of Malta |access-date=26 May 2021 |archive-date=26 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210526142119/https://afm.gov.mt/en/equipment/Pages/Rank-Insignia.aspx |url-status=dead |accessdate=2026-03-24 |archivedate=2021-05-26 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210526142119/https://afm.gov.mt/en/equipment/Pages/Rank-Insignia.aspx }}</ref> File:Malaysia-army-OF-1b.svg|{{lang|ms|Leftenan}}<br />([[Malaysian Army]])<ref name="Malaysia_Officer">{{cite web |title=Pangkat |url=http://www.mafhq.mil.my/index.php/my/mengenai-kami/kerjaya/pangkat |website=mafhq.mil.my |publisher=Malaysian Armed Forces |access-date=4 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200429231449/http://www.mafhq.mil.my/index.php/my/mengenai-kami/kerjaya/pangkat |archive-date=29 April 2020 |language=ms |accessdate=2026-03-24 |archivedate=2020-04-29 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200429231449/http://www.mafhq.mil.my/index.php/my/mengenai-kami/kerjaya/pangkat }}</ref> File:06.Mali Army-1LT.svg|{{lang|fr|Lieutenant}}<br />([[Malian Armed Forces|Malian Army]])<ref name="Mali">{{cite web|title=2011 - Plaquette sur les insignes et blasons des Forces Armées du Mali|url=http://www.memoriamali.com/webdossier/2011-parcours-historique-de-la-region-de-segou/|language=fr|date=23 April 2011 |access-date=17 October 2020 }}</ref> File:Mexico army OF1b.svg|{{lang|es|Teniente}}<br />([[Mexican Army]])<ref name="Mexico_Army&AirForce">{{cite web |author1=Secretary of National Defense |author1-link=Secretariat of National Defense (Mexico) |title=Manual gráfico para el uso de Uniformes, Divisas y Equipo del Ejército y F.A.M. |trans-title=Graphic manual for the use of Uniforms, Badges and Equipment of the Army and Air Force |url=http://www.sedena.gob.mx/pdf/MGUDEFAM_2019.pdf |access-date=22 May 2021 |language=es |date=27 June 2019}}</ref> File:09-Moldovan Army-2LT.svg|{{lang|ro|Locotenent}}<br />([[Moldovan Ground Forces]])<ref name="Moldova">{{cite web |title=Epoleţi |url=https://www.army.md/inf/epoleti/epoleti.htm |website=army.md |publisher=Ministry of Defense |access-date=26 May 2021 |language=ro}}</ref> File:Monaco-army-OF-1b.svg|{{lang|fr|Lieutenant}}<br />([[Military of Monaco|Army of Monaco]]) File:11-Moroccan Army-1LT.svg|{{lang|fr|Lieutenant}}<br />([[Royal Moroccan Army]]) File:Mozambique-Army-OF-1b.svg|{{lang|pt|Tenente}}<br />([[Mozambique Defence Armed Forces|Mozambican Army]]) File:08-Namibia Army-1LT.svg|Lieutenant<br />([[Namibian Army]]) File:12.Nepalese Army-1LT.svg|Lieutenant<br />{{small|{{lang|ne|उपसेनानी|Upasēnānī}}}}<br />([[Nepali Army]])<ref name="Nepal">{{cite web |author1=Nepali Army |author-link1=Nepali Army |title=Nepali Army Rank Structure |url=https://www.nepalarmy.mil.np/page/ranks |website=Nepalarmy.mil.np |publisher=Nepali Army |access-date=25 August 2018}}</ref> File:New Zealand-Army-OF-1b.svg|Lieutenant<br />([[New Zealand Army]])<ref name="NewZealand">{{cite web |title=Badges of Rank |url=https://www.nzdf.mil.nz/corporate-documents/badges-of-rank/ |website=nzdf.mil.nz |publisher=New Zealand Defence Force |access-date=11 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200703193648/https://www.nzdf.mil.nz/corporate-documents/badges-of-rank/ |archive-date=3 July 2020}}</ref> File:08-Nicaragua Army-2LT.svg|{{lang|es|Teniente}}<br />([[Nicaraguan Army]])<ref name="Nicaragua">{{cite web |title=Insignias de Grados Militares |url=https://www.ejercito.mil.ni/contenido/ejercito/grados/grados.html |website=ejercito.mil.ni |publisher=Nicaraguan Armed Forces |access-date=29 May 2021 |language=es}}</ref> File:Blank.svg|{{lang|fr|Lieutenant}}<br />([[Niger Armed Forces|Niger Ground Forces]])<ref name="Niger">{{cite web |author1=Bureau international des droits des enfants |title=État des Lieux: Formation des forces de défense et de sécurité sur les droit de l'enfant au Niger |url=http://www.ibcr.org/wp-content/uploads/2016/07/%C3%89tat-des-lieux-Niger.pdf |access-date=28 September 2020 |page=34 |language=fr |date=December 2012}}</ref> File:Nigeria-Army-OF-1b.svg|Lieutenant<br />([[Nigerian Army]]) File:OF-1(B) Pakistan Army.svg|Lieutenant<br />{{lang|ur|لیفٹنینٹ}}<br />([[Pakistani Army]])<ref name="Pakistan_Army">{{cite web |title=Pakistan Army Ranks with Salary and Insignia |url=https://pakistanforces.com/pakistan-army-ranks/ |website=pakistanforces.com |date=26 January 2021 |access-date=27 May 2021 |author1=Ali |archive-date=26 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210126212724/https://pakistanforces.com/pakistan-army-ranks/ |url-status=dead |accessdate=2026-08-24 |archivedate=2021-01-26 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210126212724/https://pakistanforces.com/pakistan-army-ranks/ }}</ref> File:Paraguay-Army-OF-1b.svg|{{lang|es|Teniente}}<br />([[Paraguayan Army]])<ref name="Paraguay">{{cite book |last1=Cooke |first1=Melinda W. |editor1-last=Hanratty |editor1-first=Dennis M. |editor2-last=Meditz |editor2-first=Sandra W. |title=Paraguay: A Country Study |series=Area Handbook Series |date=1990 |edition=2nd |publisher=Library of Congress |pages=216–217 |chapter-url=https://www.loc.gov/resource/frdcstdy.paraguaycountrys00hanr_0/?sp=252 |access-date=5 October 2021 |chapter=Chapter 5: National Security |lccn=89600299}}</ref> File:Peru-Army-OF-1b.svg|{{lang|es|Teniente}}<br />([[Peruvian Army]])<ref name="Peru">{{cite web |title=Grados Militares |url=https://www.ccffaa.mil.pe/cultura-militar/grados-militares/ |website=ccffaa.mil.pe |publisher=Joint Command of the Armed Forces of Peru |access-date=29 May 2021 |language=es}}</ref> File:Army-POR-OF-01a.svg|{{lang|pt|Tenente}}<br />([[Portuguese Army]])<ref name="Portugal_Army">{{cite web |title=POSTOS E DISTINTIVOS EXÉRCITO |url=http://antigo.mdn.gov.pt/defesa/Simbolos/exercito.htm |website=antigo.mdn.gov.pt |access-date=30 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100301024102/http://antigo.mdn.gov.pt/defesa/Simbolos/exercito.htm |archive-date=1 March 2010 |language=pt}}</ref> File:Romania-Army-OF-1b.svg|{{lang|ro|Locotenent}}<br />([[Romanian Land Forces]])<ref name="Romania">{{cite web |title=Grade militare (Military ranks) |url=https://www.defense.ro/foto/album6 |website=defense.ro |publisher=Romanian Defence Staff |access-date=1 February 2021 |language=ro}}</ref> File:Russia-Army-OF-1b-2010.svg|{{lang|ru|Лейтенант}}<br />{{lang|ru-Latn|Leytenant}}<br />([[Russian Ground Forces]])<ref name="Russia_Army&AirForce">{{cite web |title=Указ Президента Российской Федерации от 11 марта 2010 года № 293 "О военной форме одежды, знаках различия военнослужащих и ведомственных знаках отличия" |url=https://rg.ru/2010/03/12/forma-dok.html |website=rg.ru |publisher=Российской газеты |access-date=26 May 2021 |language=ru |date=12 March 2010}}</ref> File:08-Rwanda Army-1LT.svg|Lieutenant<br />([[Rwanda Defence Force|Rwandan Land Forces]])<ref name="Rwanda">{{cite web |title=RDF Insignia |url=https://www.mod.gov.rw/rdf/insignia |website=mod.gov.rw |publisher=Government of the Republic of Rwanda |access-date=12 June 2021 |accessdate=2026-03-24 |archivedate=2025-07-01 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20250701171742/https://www.mod.gov.rw/rdf/insignia }}</ref> File:Belize-Army-OF-1b.svg|Lieutenant<br />([[Saint Kitts and Nevis Defence Force|SKN Regiment]])<ref name="SaintKitts&Nevis_Army">{{cite book |title=SAINT CHRISTOPHER AND NEVIS DEFENCE FORCE ACT |date=31 December 2009 |publisher=Government of Saint Kitts and Nevis |pages=110–111}}</ref> File:Guardia di Rocca OF1b.png|{{lang|it|Tenente}}<br />([[Sammarinese Armed Forces|Sammarinese Guard of the Rock]]) File:STeP OF-1b.svg|{{lang|pt|Tenente}}<br />([[Armed Forces of São Tomé and Príncipe|Army of São Tomé and Príncipe]]) File:Senegal-Army-OF-1b.svg|{{lang|fr|Lieutenant}}<br />([[Armed Forces of Senegal|Senegalese Army]]) File:Seychelles Army OF-01b (2018).svg|Lieutenant<br />([[Seychelles People's Defence Force|Seychelles Infantry Unit]])<ref name="Seychelles">{{cite web |title=Rank structure |url=https://www.spdf.sc/rank-structure/ |website=spdf.sc |publisher=Seychelles People's Defence Forces |access-date=4 June 2021 |archive-date=19 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210419035615/https://www.spdf.sc/rank-structure/ |url-status=dead |accessdate=2026-03-24 |archivedate=2021-04-19 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210419035615/https://www.spdf.sc/rank-structure/ }}</ref> File:02-RSA-OF01b.svg|Lieutenant<br />([[Singapore Army]])<ref name="Singapore">{{cite web |title=SAF Rank Insignias |url=https://www.mindef.gov.sg/web/portal/mindef/about-us/saf-rank-insignias |website=mindef.gov.sg |publisher=Ministry of Defence (Singapore) |access-date=7 June 2021 |archive-date=19 April 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180419120802/https://www.mindef.gov.sg/web/portal/mindef/about-us/saf-rank-insignias |url-status=dead |accessdate=2026-03-24 |archivedate=2018-04-19 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180419120802/https://www.mindef.gov.sg/web/portal/mindef/about-us/saf-rank-insignias }}</ref> File:SAA-OF-1b.svg|Lieutenant<br />([[South African Army]])<ref name="SouthAfrica_Army">{{cite web |title=Uniform: Rank insignia |url=http://www.army.mil.za/aboutus/uniform/rankinsignia.htm |website=army.mil.za |publisher=Department of Defence (South Africa) |access-date=29 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201020110337/http://www.army.mil.za/aboutus/uniform/rankinsignia.htm |archive-date=20 October 2020}}</ref> File:Spain-Army-OF-1b.svg|{{lang|es|Teniente}}<br />([[Spanish Army]])<ref name="Spain">{{cite web |title=Army Ranks & Insignia |url=https://ejercito.defensa.gob.es/en/personal/divisas-empleos.html |website=ejercito.defensa.gob.es |publisher=Ministry of Defence (Spain) |access-date=30 May 2021}}</ref> File:Sri Lanka-army-OF-1b.svg|Lieutenant<br />([[Sri Lanka Army]])<ref name="SriLanka_Army">{{cite web |title=Dress Regulation PDF - Part I |url=https://www.army.lk/sites/all/themes/bootstrap/common/images/images2/downloads/Dress-regulation-2019-PART-I.pdf |website=army.lk |publisher=Sri Lanka Army |pages=10-4–10-11 |date=January 2019 |access-date=20 May 2021}}</ref> File:Sweden-Field-OF-1b (2019).svg|{{lang|sv|Löjtnant}}<br />([[Swedish Army]])<ref name="FMgrader2019">{{cite web|title=Nya gradbeteckningar införs|url=https://www.forsvarsmakten.se/sv/aktuellt/2019/10/nya-gradbeteckningar-infors/|publisher=Försvarsmakten|date=2019-10-01|access-date=2019-10-02}}</ref> File:CHE OF1b Lt.svg|{{lang|de|Leutnant}}<br />([[Swiss Army]])<ref name="Switzerland">{{cite web |title=Gradabzeichen und Farben der Achselschlaufen |url=https://www.vtg.admin.ch/de/die-schweizer-armee/mittel/militaerische-abzeichen/gradabzeichen-und-farben-der-achselschlaufen.html#ui-collapse-234 |website=vtg.admin.ch |publisher=Swiss Army |access-date=27 May 2021 |language=de}}</ref> File:Post-Soviet-Army-OF-1b.svg|{{lang|tg|Лейтенант}}<br />{{lang|tg-Latn|Lejtenant}}<br />([[Tajik Ground Forces]])<ref name="Tajikistan">{{cite web |title=ҚОНУНИ ҶУМҲУРИИ ТОҶИКИСТОН ДАР БОРАИ ЎҲДАДОРИИ УМУМИИ ҲАРБӢ ВА ХИЗМАТИ ҲАРБӢ |url=https://majmilli.tj/%D2%9B%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BD%D0%B8-%D2%B7%D1%83%D0%BC%D2%B3%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B8-%D1%82%D0%BE%D2%B7%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BD-%D0%B4%D0%B0%D1%80-%D0%B1%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B8-35/ |website=majmilli.tj |publisher=The National Assembly of the Republic of Tajikistan |access-date=2 June 2021 |language=tg |date=13 April 2017 |archive-date=22 October 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171022032326/https://majmilli.tj/%D2%9B%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BD%D0%B8-%D2%B7%D1%83%D0%BC%D2%B3%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B8-%D1%82%D0%BE%D2%B7%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BD-%D0%B4%D0%B0%D1%80-%D0%B1%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B8-35/ |url-status=dead |accessdate=2022-08-23 |archivedate=2017-10-22 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20171022032326/https://majmilli.tj/%D2%9B%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BD%D0%B8-%D2%B7%D1%83%D0%BC%D2%B3%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B8-%D1%82%D0%BE%D2%B7%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BD-%D0%B4%D0%B0%D1%80-%D0%B1%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B8-35/ }}</ref> File:09-Tanzania Army-1LT.svg|Lieutenant<br />{{lang|sw|Luteni}}<br />([[Tanzania People's Defence Force|Tanzanian Army]]) File:Timor-Leste-Army-OF-1b.svg|{{lang|pt|Tenente}}<br />([[Timor Leste Defence Force|Timor-Leste Army]]) File:Togo-Army-OF-1b.svg|{{lang|fr|Lieutenant}}<br />([[Togolese Armed Forces|Togolese Army]])<ref name="Togo">{{cite web |title=Journal officiel de la république togolaise |date=12 February 2008 |volume=5 |url=http://jo.gouv.tg/sites/default/files/annee/2008/jo%202008-5.pdf |access-date=16 June 2021 |language=fr}}</ref> File:Tonga-Army-OF-1b.svg|Lieutenant<br />([[His Majesty's Armed Forces (Tonga)|Tongan Land Component]])<ref name="Tonga">{{cite journal |title=Tonga Defence Services (Amendment) Regulations 2009 |journal=Tonga Government Gazette Supplement Extraordinary |date=10 May 2010 |volume=5 |pages=151–153 |url=https://ago.gov.to/cms/phocadownload/2010-regulations/TongaDefenceServices(Amendment)Regulations2009s.pdf |access-date=26 September 2021}}</ref> File:TaT-Army-OF-1b.svg|Lieutenant<br />([[Trinidad and Tobago Regiment]])<ref name="Trinidad&Tobago_Officer">{{cite web |title=Rank Chart (Commissioned Officers) |url=http://69.0.195.188/HQ/Our-Organisation/Ranks-Chart-(Commissioned-Officers).aspx |website=69.0.195.188 |publisher=Trinidad and Tobago Defence Force |access-date=27 May 2021 }}{{Dead link|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> File:Post-Soviet-Army-OF-1b.svg|{{lang|tk|Leýtenant}}<br />([[Turkmen Ground Forces]])<ref name="Turkmenistan">{{cite web |title=TÜRKMENISTANYŇ KANUNY Harby borçlulyk we harby gulluk hakynda (Türkmenistanyň Mejlisiniň Maglumatlary 2010 ý., № 3, 58-nji madda) (Türkmenistanyň 01.10.2011 ý. № 234-IV Kanuny esasynda girizilen üýtgetmeler we goşmaçalar bilen) |trans-title=LAW OF TURKMENISTAN On military service and military service (Information of the Mejlis of Turkmenistan, 2010, No. 3, Article 58) (as amended by the Law of Turkmenistan of October 1, 2011 No. 234-IV) |url=https://milligosun.gov.tm/storage/file/04-harby-borclulyk-we-harby-gulluk-hakynda-ky9J0pKxTQ.pdf |website=milligosun.gov.tm |publisher=Ministry of Defense (Turkmenistan) |access-date=2 June 2021 |pages=28–29 |language=tk}}</ref> File:Uganda-Army-OF-1b.svg|Lieutenant<br />([[Uganda People's Defence Force|Ugandan Land Forces]])<ref name="Uganda_Army">{{cite journal |title=Uganda Peoples' Defence Forces Act |journal=The Uganda Gazette |date=18 September 2019 |volume=CXII |issue=46 |pages=1851–1854 |url=https://www.updf.go.ug/Gazette.pdf |access-date=29 May 2021 |publisher=Uganda Printing and Publishing Corporation |archive-date=14 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210814162155/https://www.updf.go.ug/Gazette.pdf |url-status=dead }} {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20210814162155/https://www.updf.go.ug/Gazette.pdf |date=2021-08-14 }}</ref> File:UA shoulder mark 12.svg|{{lang|uk|Лейтенант}}<br />{{lang|uk-Latn|Leitenant}}<br />([[Ukrainian Ground Forces]])<ref name="Ukraine">{{cite web |title=НАКАЗ 20.11.2017 № 606 |url=https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/z1502-17#Text |website=zakon.rada.gov.ua |publisher=Ministry of Justice of Ukraine |access-date=2 June 2021 |language=uk |date=13 December 2017 |accessdate=2026-03-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201016045651/https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/z1502-17#Text |archivedate=2020-10-16}}</ref> File:British Army OF-1b.svg|Lieutenant<br />([[Lieutenant (British Army and Royal Marines)|British Army]])<ref name="UK_Army">{{cite web |title=Rank structure |url=https://www.army.mod.uk/who-we-are/our-people/ranks/ |website=army.mod.uk |publisher=British Army |access-date=27 May 2021}}</ref> File:Rank insignia of Leutnant (OF-1b) Pontifical Swiss Guard.svg|{{lang|de|Leutnant}}<br />([[Swiss Guard]])<ref name="Vatican_City">{{cite web |title=Päpstliche Schweizergarde: Gradabzeichen |url=https://schweizergarde.ch/fileadmin/files/Paepstliche_Schweizergarde/Literatur/gradabzeichen.pdf |website=schweizergarde.ch |publisher=Pontifical Swiss Guard |access-date=26 May 2021 |language=de |accessdate=2026-03-24 |archivedate=2025-12-13 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20251213013027/https://schweizergarde.ch/fileadmin/files/Paepstliche_Schweizergarde/Literatur/gradabzeichen.pdf }}</ref> File:TTEEJB-GNB.png|{{lang|es|Teniente}}<br />([[Venezuelan Army]])<ref name="Venezuela_Officer3">{{cite web |title=Grados de Oficiales Subalternos |url=http://www.ejercito.mil.ve/grados-de-oficiales-subalternos/ |website=ejercito.mil.ve |publisher=Government of Venezuela |archive-url=https://web.archive.org/web/20190717120614/http://www.ejercito.mil.ve/grados-de-oficiales-subalternos/ |archive-date=17 July 2019 |date=28 August 2017 |accessdate=2026-03-24 |archivedate=2019-07-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190717120614/http://www.ejercito.mil.ve/grados-de-oficiales-subalternos/ }}</ref> File:Uzbekistan-army-OF-1b.svg|{{lang|uz|Leytenant}}<br />([[Uzbek Ground Forces]])<ref name="Uzbekistan">{{cite web |title=O'zbekiston Respublikasi fuqarolarining harbiy xizmatni o'tash tartibi to'g'risida |url=https://lex.uz/docs/-4513434 |website=lex.uz |publisher=Ministry of Justice of the Republic of Uzbekistan |access-date=3 June 2021 |language=uz |date=12 September 2019}}</ref> File:Blank.svg|Lieutenant<br />([[Zambian Army]]) File:Zimbabwe-Army-OF-1b.svg|Lieutenant<br />([[Zimbabwe National Army]]) </gallery> == Пайвандҳо == * [[Нерӯҳои мусаллаҳ]] * [[Дараҷаи низомӣ]] * [[Дараҷаҳои Нерӯҳои мусаллаҳи Тоҷикистон]] == Эзоҳ == {{эзоҳ}} {{Дараҷаҳои низомӣ}} [[Гурӯҳ:Нерӯҳои мусаллаҳ]] [[Гурӯҳ:Артиш]] [[Гурӯҳ:Дараҷаҳои низомӣ]] [[Гурӯҳ:Саркардагон]] lam475sxtd3ptooce0xlbua7idgk8cr 0 214609 1491079 1439002 2026-10-24T09:21:06Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1491079 wikitext text/x-wiki {{Ҳамномҳо|Қудрат (Ҳамном)| Қудрат}} {{Ҳамнасабҳо |Давлатзода (Ҳамнасаб)|Давлатзода}} {{Олим |ном = Қудрат Давлатзода |номи аслӣ = Давлатзода Қудрат Қамбар |тасвир = |бар = |тавсифи тасвир = |таърихи таваллуд = 5.04.1972 |зодгоҳ = {{Зодгоҳ|ноҳияи Восеъ}}, [[вилояти Кӯлоб]], [[ҶШС Тоҷикистон]] |таърихи даргузашт = |шаҳрвандӣ = {{парчамбандӣ|Тоҷикистон}} |маҳалли даргузашт = |фазои илмӣ = [[иқтисод]] |ҷойҳои кор = Ректори [[Донишгоҳи техникии Тоҷикистон|Донишгоҳи техникии Тоҷикистон ба номи академик М.С. Осимӣ]] |дараҷаи илмӣ = {{Дараҷаи илмӣ|доктор|илмҳои иқтисод}} |унвонҳои илмӣ = {{Унвонҳои илмӣ||0}} |алма-матер = Донишкадаи химикию технологии Қазоқистон (1995) |роҳбари илмӣ = |шогирдони маъруф = |маъруф ба = |ҷоизаҳо = [[медали Хизмати шоиста]] (2020) |имзо = |бари имзо = |сайт = |викитека = |викианбор = }} '''Қудрат Давлатзода''' (''Давлатзода Қудрат Қамбар''; тав. [[5 апрел]]и [[1972]], [[ноҳияи Восеъ]], [[вилояти Кӯлоб]], [[ҶШС Тоҷикистон]]) — иқтисоддон, [[олим]], доктори илмҳои иқтисод, [[профессор]], [[арбоби давлатӣ]] Узви Кумитаи [[Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон]] (даъвати ҳафтум) оид ба иқтисодиёту коммуникатсия. == Зиндагинома == Қудрат Давлатзода 5 апрели соли 1972 дар ноҳияи [[Ноҳияи Восеъ|Восеъи]] вилояти Кӯлоб ([[вилояти Хатлон]]) дар хонаводаи тоҷик ба дунё омадааст. === Оила === Оиладор, соҳиби 5 фарзанд. == Корнома == * Солҳои 1990—1995 — Донишкадаи химикию технологии Қазоқистонро хатм намудааст. * Солҳои 1995—1998 — ба ҳайси ассистент дар кафедраи комплекси агросаноатии факултети иқтисод ва идораи ДДМТ кору фаъолият намудааст. * Солҳои 1998—2000 — ба ҳайси аспиранти Донишгоҳи давлатии Воронежи Федератсияи Русия ва аз соли 2000 то 2004 ҳамчун ассистент, муаллими калон, дотсенти кафедраи КАС-и факултети иқтисод ва идора фаъолияташро идома додааст. * Солҳои 2004—2008 — ходими калони илмии ДМТ ва ҳамзамон докторанти Донишгоҳи давлатии Воронежи ФР. * Солҳои 2009—2011 — сардори Раёсати рушди соҳаҳои иҷтимоии Вазорати рушди иқтисод ва савдои Ҷумҳурии Тоҷикистон. * Аз соли 2011 то соли 2012 — сардори Раёсати ҳифзи ҳуқуқи истеъмолкунандагон ва назорати фаъолияти рекламавии Хадамоти зиддиинҳисории назди Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон ва ба ҳайси мудири кафедраи назарияи иқтисодии Донишгоҳи (славянии) Русияву Тоҷикистон кор кардааст. * Солҳои 2012—2013 — муовини ректори ДМТ оид ба робитаҳои байналмиллӣ * Аз соли 2013 то 2017 — декани [[факултети иқтисод ва идораи ДМТ]]. * Аз соли 2017 то январи соли 2018 — ректори [[Донишкадаи молия ва иқтисоди Тоҷикистон]]. * Солҳои 2018—2020 — директори Агентии стандартизатсия, метрология, сертификатсия ва нозироти савдои назди Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон буд. * Аз 20 ноябри соли 2020 то ҳоло — Ректори [[Донишгоҳи техникии Тоҷикистон|Донишгоҳи техникии Тоҷикистон ба номи академик М.С. Осимӣ]]. == Фаъолияти илмӣ == Давлатзода Қудрат Қамбар дар рушди соҳаи маориф ва илм, инчунин дар таълиму тарбияи кадрҳои илмӣ саҳми босазо дорад. Бо роҳбарии Қудрат Давлатзода 5 нафар аспирант масъалаҳои муҳими иқтисодиро таҳқиқ намуда, соҳиби унвони номзади илм гардидаанд. Ҳамчунин Қудрат Давлатзода муаллифи 4 монография ва зиёда аз 80 мақолаи илмӣ буда, аъзои Шӯрои диссертатсионии Ҷумҳурии Тоҷикистон ва Федератсияи Русия мебошад<ref>{{Cite web|url=http://standard.tj/tj/Directors|title=Роҳбарият|website=standard.tj|accessdate=2019-02-14}}</ref>. == Фаолияти сиёсиву ҷамъиятӣ == Вакили Маҷлиси вакилони халқи шаҳри Душанбе даъвати ҳафтум, солҳои 2025-2030. Аз 11 апрели соли 2025 - Узви Кумитаи [[Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон]] оид ба иқтисодиёту коммуникатсия.<ref>{{Cite web|url=https://majmilli.tj/davlatzoda-kudrat/|title=Давлатзода Қудрат Қамбар|author=|website=www.majmilli.tj|date=|publisher=|lang=tg|accessdate=2025-07-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20251222070719/https://majmilli.tj/davlatzoda-kudrat/|archivedate=2025-12-22}}</ref>. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} [[Гурӯҳ:Олимони Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Иқтисодшиносони Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Сиёсатмадорони Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Сиёсатмадорони асри XXI]] [[Гурӯҳ:Вакилони Маҷлиси миллии Ҷумҳурии Тоҷикистон даъвати VII]] adnoi61bctgvvoad3eg6x3p17q2sw2v 0 216417 1491059 1228390 2026-10-24T04:34:17Z Zosya95 54344 1491059 wikitext text/x-wiki [[Акс:Abiskorock.JPG|thumb|Ҳавозадагии ҷангалӣ]] '''Бодлесӣ''', '''бодхӯрдашавӣ''' — ҷараёни вайроншавии [[маъдан]]ҳо ва [[ҷинсҳои кӯҳӣ]], ки дар рӯйи замин ва минтақаи ба сатҳи замин наздик дар натиҷаи пасту баланд шудани ҳарорат, таъсироти механикию кимиёии атмосфера, обҳои зеризаминию рӯизаминӣ ва фаъолияти ҳаётии организмҳо ба амал меояд. Вобаста ба хусусияти муҳит бодлесӣ атмосферӣ ва зериобӣ мешавад. Бодлесии зериобӣ тағйирёбии кимиёию минералогии таҳнишастҳои нахустини қаъри ҳавзаҳои об буда, зери таъсири ҷараёни ҳалшавӣ, оксидшавӣ ва ғ. ба амал меояд. Бодлесӣ вобаста ба тарзи таъсир физикавӣ (механикӣ), кимиёӣ ва биологӣ (органикӣ) мешавад. Дар натиҷаи бодлесии физикавӣ (тағйир ёфтани ҳарор., ях бастани об ва об шудани он дар тарқишҳо, бухор ва шӯшабандии намакҳои таркиби об) ҷинсҳои кӯҳию маъданҳо вайрон ва пора-пора мешаванд. Ҳангоми бодлесии кимиёӣ (таъсири обҳое, ки кислота ва ишқор доранд) таркиби кимиёии ҷинсҳои кӯҳӣ тағйир ёфта, маъданҳои нав ҳосил мегарданд. Бодлесии биологӣ зери таъсири фаъолияти организмҳо ва маҳсули ҳаётгузаронии онҳо ба амал меояд, ки дар натиҷаи он ҷинсҳои кӯҳӣ ба таври механикӣ пора-пора мешаванд ё таркибашон тағйир меёбад. Дар табиат, одатан, тамоми намудҳои бодлесӣ дар як вақт, вале вобаста ба шароити муҳит, минтақаҳои иқлимӣ ва баландӣ аз с. б. ин ё он бодлесӣ афзалият дорад. Дар теппаҳо, балдандкӯҳ ва минтақаҳои қутбии камнам бештар бодлесии физикавӣ рух медиҳад. Дар минтақаҳои намнокиашон мӯътадили тропикӣ ва субтропикӣ бодлесии кимиёӣ ва биологӣ бартарӣ доранд. Бодлесии физикавӣ пеш аз бодлесии кимиёӣ ба амал омада, ҷинсҳоро пешакӣ барои бодлесии кимиёӣ тайёр мекунад. Дар натиҷаи бодлесӣ шаклҳои махсуси релйеф, навъҳои мухталифи қишр – мулоим, ковок, бештар гил пайдо мешавад, ки аз пораҳои ҷинсҳои кӯҳии аввалия ва минералҳои нави ба шароитҳои фишору ҳарор. паст устувор ва бисёр сарватҳои зеризаминӣ (каолин, рег, маъданҳои оҳан, алюминий, манган, никел ва ғайра) иборат аст. Дар натиҷаи аз тарқишҳо воридшавӣ ва омезишу гардиши обҳои рӯизаминии сероксиген ва обҳои зеризаминӣ равандҳои бодлесӣ то умқи 0,5–1 км зоҳир мешаванд. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * Казанский Ю. П. Выветривание и его роль в осадконакоплении. М., 1969; * Выветривание и литогенез. М., 1969. == Сарчашма == * {{ЭМТ|Бодлесӣ|2|муаллиф= }} {{Бодлесӣ}} ng41vte2yuglc39w6ktb4sukuc0xqdl 0 216800 1490990 1490379 2026-10-23T18:26:41Z Zosya95 54344 1490990 wikitext text/x-wiki {{маъноҳои дигар|Камол}} {{Таксон | name = Камол | image = Ferrule commune Sicile.JPG | image_descr = Камол | regnum = Рустаниҳо | rang = Авлод | latin = Ferula | author = [[Linnaeus]], 1753 | syn = {{Collapsible list|title='' | {{bt|Buniotrinia|Stapf & Wettst.}} | {{bt|Euryangium|Kauffm.}} | {{bt|Merwia|B.Fedtsch.}} | {{bt|Narthex|Falc.}} | {{bt|Scorodosma|Bunge}} | {{bt|Talassia|Korovin}} }} |itis = 500647 }} '''Камол''', '''кумот''' ({{lang-la|Ferula}})  — номи умумии чанд навъ [[Рустаниҳо|гиёҳ]]и бисёрсола. == Тавсиф == Аз 2 то 3 м қад мекашанд. Решааи ғафси сергӯшт, пояаи дарунковок, баргҳои бурришнок, тӯдагули чатршакл, гулҳои майдаи зард ё сафедча доранд, тухмашое байзашакл буда, аз ду нима иборат аст. Дар Тоҷикистон қариб 40 намуди он мерӯяд. Камолро метавон дар маҳалҳои кӯҳсор дучор омад. [[Рошак]] (''Ferula primaeva'' ), [[касруф]] (''Ferula Eugenii''), [[ров]] (''Ferula foetidissima'') мансуби ҷинси камол мебошанд<ref>[[Энсиклопедияи мухтасари тиб|Энсиклопедияи Мухтасари Тиб]]. Ҷилди II. {{Д.}}: [[СИ ЭМТ]], 2011. — С. 341. — 512 с. — ISBN 978-99947-33-44-6</ref>. == Корбурдҳо == Аз камол зифт, самғ, эфир, дору ва ғайра мегиранд, масалан, ассафетида, галбан, сапаген, аммониакум ва ғайра. Ассафетида, ки аз ''[[Ferula assa-foetida]]'' ҳосил мекунанд, барои муолиҷаи бемориҳои асаб истифода мешавад. == Хосиятҳои шифоӣ == Дар тиб доруҳои аз камол ҳосилшударо барои табобати бемориҳои дил, меъда, истерия, неврозҳо, сил, илтиҳоби ғадудҳои лимфагузар истифода мебарнд. Аз рӯи мушоҳидаҳои чорводорон, аз истемоли рустании камол дар аввали фасли баҳор аз бадани чорво тамоми кирму паразитҳо дур мешавад. == Мақоми ҳифз == Мутаасифона солҳои охир новобаста аз манъ намудани ҷамъоварии он, ба таври ғайриқонунӣ ва ғоратгарона шираи камол ҷамъоварӣ карда шуда истодааст. Ин амали номатлуб метавонад рустании камолро пурра дар Тоҷикистон ба нестӣ расонад ва наслҳои ояндаро аз фоидаи ин рустанӣ маҳрум созад. Растании камол эҳтиёҷ ба муҳофизат дорад. Аз ин рӯ ба нестшавии он роҳ додан лозим нест<ref>{{Cite web|url=http://environment.tj/kamol-2/|title=Камол|author=|website=Инсон ва табиат|date=|publisher=|lang=tg|accessdate=2019-06-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200925014008/http://environment.tj/kamol-2/|archivedate=2020-09-25}}</ref>. == Эзоҳ == {{reflist}} [[Гурӯҳ:Чатргулон]] ttke8rs4eu1ndeikxhf4h6rmfcahipb 0 216805 1490948 1468847 2026-10-23T15:35:18Z Zosya95 54344 1490948 wikitext text/x-wiki {{Таксон | regnum = Рустаниҳо | parent = Ferula | rang = Намуд | latin = Ferula tadshikorum | author = [[Михаил Пименов (гиёҳшинос)|Pimenov]], 1974 }} '''Ров''', '''рова''', '''ровак''', '''роба''', '''реба''' ({{lang-la|Ferula tadshikorum}}) — [[Рустаниҳо|гиёҳ]]ест бисёрсола мансуби [[Авлод (таксономия)|авлод]]и [[Камол (авлод)|камол]]. == Тавсифоти гиёҳшинохтӣ == Решааш ғафси турбмонанд. Пояаш ғафси бунафш, то 1,8 м қад мекашад. Баргаш нарми бепашмак, пармонанди чок-чок, зуд хазон мешавад. Хӯшагулаш чатршакл, гулаш зард, мевааш байзашакл (дарозиаш 1,5 — 2 см, бараш то 1 см). Дар шароити табиӣ як бор гул (апрел — май) ва мева (июн — июл) медиҳад. Асосан дар Тоҷикистони Марказӣ ва ҷанубӣ (кӯҳҳои Рангинтоғ, ғозималик, Боботоғ, Сарсарак, қаротоғ, Санглох, Хоҷамӯъмин ва ғайра) мерӯяд. Бештар дар минтақаи алафзори нимсаванна, шиблақ, пиставу бодомзор, шулашзор, ҷойҳои регу санглох, камари кӯҳҳо, соҳили дарёҳо (то баландии 1800 м аз сатҳи баҳр) месабзад<ref>[[Энсиклопедияи мухтасари тиб]]. Ҷилди IV. — Душанбе: [[Сарредаксияи илмии Энсиклопедияи Миллии Тоҷик|СИЭМТ]], 2012. — C. 91. — 504 с. — ISBN 978-99947-33-46-0. </ref>. == Корбурдҳо == Ров хусусияти хуби ғизоӣ ва доруӣ дорад. Дар гузашта решаи ровро майда карда, ба он каме орди гандум, ҷав ё боқило илова намуда нони рова мепухтанд. Аз решаи он талқон ва бо тут тутпӯсти ровагӣ тайёр мекарданд. Ҳоло пояи наврустаи онро чун сабзавот мехӯранд. Пояи ров бӯи тез дорад. Бӯй ва талхии он дар ҳарорати баланд нест мешавад. == Хосиятҳои шифоӣ == Дар тибби халқӣ ровро барои табобати иллати ҷигару меъда ва паст нишондани ғалаёни хун тавсия медиҳанд. Рустании иштиҳоовар, тақвиятбахши узв-ҳои ҳозима ва киҷҷарон аст, бехи онро дар оташ пухта, ба дунбал ва ҳафтпӯст мебанданд. Пояи наврустаи он 52,9 — 86,5 мг% витамини С, 9, 37 — 19,88 % қандҳои ҳалшаванда (аз он ҷумла 2,58 — 3,83 % сахароза), 13,60 — 21,01 % протеин, 0,70 — 4,37 % равған, 8,17 — 14,20 % хокистар дорад. Баргаш (22,75 % протеин, 18,25 % сафеда, 1,1 % қандҳои ҳалшаванда, 12,81 % селлюлоза, 3,3 % равған дорад) хӯроки хуби чорвост. Онро буз, гӯсфанд, гов нағз мехӯранд. Дар мевааш моддаҳои фаъоли биологӣ ва 0,6 % равғани эфир ҳаст. == Эзоҳ == {{reflist}} [[Гурӯҳ:Камол]] [[Гурӯҳ:Набототи Тоҷикистон]] 86lao44dannr22na047g9cih4l6azo9 1490981 1490948 2026-10-23T17:39:19Z Zosya95 54344 1490981 wikitext text/x-wiki {{Таксон | regnum = Рустаниҳо | parent = Ferula | rang = Намуд | latin = Ferula tadshikorum | author = [[Михаил Пименов (гиёҳшинос)|Pimenov]], 1974 }} '''Ров''', '''рова''', '''ровак''', '''роба''', '''реба''' ({{lang-la|Ferula tadshikorum}}) — [[Рустаниҳо|гиёҳ]]ест бисёрсола мансуби [[Авлод (таксономия)|авлод]]и [[Камол (авлод)|камол]]. == Тавсифоти гиёҳшинохтӣ == Решааш ғафси турбмонанд. Пояаш ғафси бунафш, то 1,8 м қад мекашад. Баргаш нарми бепашмак, пармонанди чок-чок, зуд хазон мешавад. Хӯшагулаш чатршакл, гулаш зард, мевааш байзашакл (дарозиаш 1,5 — 2 см, бараш то 1 см). Дар шароити табиӣ як бор гул (апрел — май) ва мева (июн — июл) медиҳад. Асосан дар Тоҷикистони Марказӣ ва ҷанубӣ (кӯҳҳои Рангинтоғ, ғозималик, Боботоғ, Сарсарак, қаротоғ, Санглох, Хоҷамӯъмин ва ғайра) мерӯяд. Бештар дар минтақаи алафзори нимсаванна, шиблақ, пиставу бодомзор, шулашзор, ҷойҳои регу санглох, камари кӯҳҳо, соҳили дарёҳо (то баландии 1800 м аз сатҳи баҳр) месабзад<ref>[[Энсиклопедияи мухтасари тиб]]. Ҷилди IV. — Душанбе: [[Сарредаксияи илмии Энсиклопедияи Миллии Тоҷик|СИЭМТ]], 2012. — C. 91. — 504 с. — ISBN 978-99947-33-46-0. </ref>. == Корбурдҳо == Ров хусусияти хуби ғизоӣ ва доруӣ дорад. Дар гузашта решаи ровро майда карда, ба он каме орди гандум, ҷав ё боқило илова намуда нони рова мепухтанд. Аз решаи он талқон ва бо тут тутпӯсти ровагӣ тайёр мекарданд. Ҳоло пояи наврустаи онро чун сабзавот мехӯранд. Пояи ров бӯи тез дорад. Бӯй ва талхии он дар ҳарорати баланд нест мешавад. == Хосиятҳои шифоӣ == Дар тибби халқӣ ровро барои табобати иллати ҷигару меъда ва паст нишондани ғалаёни хун тавсия медиҳанд. Рустании иштиҳоовар, тақвиятбахши узв-ҳои ҳозима ва киҷҷарон аст, бехи онро дар оташ пухта, ба дунбал ва ҳафтпӯст мебанданд. Пояи наврустаи он 52,9 — 86,5 мг% витамини С, 9, 37 — 19,88 % қандҳои ҳалшаванда (аз он ҷумла 2,58 — 3,83 % сахароза), 13,60 — 21,01 % протеин, 0,70 — 4,37 % равған, 8,17 — 14,20 % хокистар дорад. Баргаш (22,75 % протеин, 18,25 % сафеда, 1,1 % қандҳои ҳалшаванда, 12,81 % селлюлоза, 3,3 % равған дорад) хӯроки хуби чорвост. Онро буз, гӯсфанд, гов нағз мехӯранд. Дар мевааш моддаҳои фаъоли биологӣ ва 0,6 % равғани эфир ҳаст. == Эзоҳ == {{reflist}} [[Гурӯҳ:Камолҳо]] [[Гурӯҳ:Набототи Тоҷикистон]] dwg2j9ybo37y79rxzjoeynbdb43avly 14 219756 1490934 1467566 2026-10-23T14:43:27Z Zosya95 54344 Zosya95 moved page [[Гурӯҳ:Рустаниҳои Осиёи Миёна]] to [[Гурӯҳ:Набототи Осиёи Миёна]] 1047439 wikitext text/x-wiki [[Гурӯҳ:Набототи Осиё|Осиёи Марказӣ]] [[Гурӯҳ:Осиёи Марказӣ]] k3ptacf1knvl4jy5m6g6iq99fpeqy60 0 274561 1491077 1483916 2026-10-24T09:06:37Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1491077 wikitext text/x-wiki {{Ҳамномҳо|Қобилҷон (Ҳамном)| Қобилҷон}} {{Ҳамнасабҳо |Хушвахтзода (Ҳамнасаб)|Хушвахтзода}} {{Олим |ном = Қобилҷон Хушвахтзода |номи аслӣ = Хушвахтзода Қобилҷон Хушвахт |номи ҳангоми таваллуд = Барфиев Қобилҷон Хушвахтович |тасвир = Қобилҷон Хушвахтзода.jpg |бар = |тавсифи тасвир = |таърихи таваллуд = 5.6.1982 |зодгоҳ = {{Зодгоҳ|ноҳияи Данғара}}, [[вилояти Кӯлоб]] |таърихи даргузашт = |шаҳрвандӣ = {{парчамбандӣ|Тоҷикистон}} |маҳалли даргузашт = |фазои илмӣ = [[иқтисод]] |ҷойҳои кор = [[Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон]] |дараҷаи илмӣ = {{Дараҷаи илмӣ|доктор|илмҳои иқтисод}} |унвонҳои илмӣ = {{Унвонҳои илмӣ|АМИТ|0}} |алма-матер = [[Донишгоҳи миллии Тоҷикистон|ДДМТ]] |роҳбари илмӣ = |шогирдони маъруф = |маъруф ба = |ҷоизаҳо = |имзо = |бари имзо = |сайт = |викитека = |викианбор = }} '''Қобилҷон Хушвахтзода''' (''Хушвахтзода Қобилҷон Хушвахт'', то соли 2019 '''Барфиев Қобилҷон Хушвахтович'''; зод. [[5 июн]]и [[1982]], [[ноҳияи Данғара]], [[вилояти Кӯлоб]]) — иқтисоддон, аудитор, доктори илмҳои иқтисодӣ (2019)<ref>{{Cite web|url=https://www.tnu.tj/DisserPhD/6D-KOA-004/BekovFSh/kh_sh_dis.pdf|title=Хулосаи шӯрои диссертатсионии 6D.КОА-004 дар назди ДМТ|author=|website=tnu.tj|date=2019-12-28|publisher=|accessdate=2020-01-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200128123443/https://www.tnu.tj/DisserPhD/6D-KOA-004/BekovFSh/kh_sh_dis.pdf|archivedate=2020-01-28}}</ref>, профессор<ref>{{Cite web|url=https://www.tnu.tj/DisserPhD/6D-KOA-004/BekovFSh/qar_sh_dis.pdf|title=Қарори ҷаласаи шӯрои диссертатсионӣ дар 6D.КОА-004 назди ДМТ|author=|website=tnu.tj|date=2019-12-28|publisher=|accessdate=2020-01-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200128120203/https://www.tnu.tj/DisserPhD/6D-KOA-004/BekovFSh/qar_sh_dis.pdf|archivedate=2020-01-28}}</ref>, узви вобастаи АМИТ (2024)<ref>{{Cite web|url=https://pressa.tj/%D2%9Bobil%D2%B7on-hushvahtzoda-uzvi-vobastai-akademiya-shud/|title=Қобилҷон Хушвахтзода узви вобастаи Академия шуд|website=|date=2024-05-15|publisher=Ҳафтаномаи «Тоҷикистон»|lang=|accessdate=2025-06-04}}</ref> ва академики [[Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон]] (2025)<ref>{{Cite web|url=https://amit.tj/tj/shakhodatnoma-va-nishoni-sarisinagii-nav-ba-azoi-amit|title=ШАҲОДАТНОМА ВА НИШОНИ САРИСИНАГИИ НАВ БА АЪЗОИ АМИТ|website=amit.tj|date=2025-06-04|publisher=АКАДЕМИЯИ МИЛЛИИ ИЛМҲОИ ТОҶИКИСТОН|accessdate=2025-06-04|archivedate=2025-06-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250604183802/https://amit.tj/tj/shakhodatnoma-va-nishoni-sarisinagii-nav-ba-azoi-amit/}}</ref>. Президенти [[Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон]] (аз 2024).[[арбоби давлатӣ]]. Вакили [[Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон]] даъвати VII, вакили Маҷлиси вакилони ҳалқи шаҳри Душанбе даъвати ҳафтум, солҳои 2025-2030.<ref>{{Cite web|url=https://majmilli.tj/hushvahtzoda-kobiljon/|title=Хушвахтзода Қобилҷон Хушвахт|author=|website=www.majmilli.tj|date=|publisher=|lang=tg|accessdate=2025-07-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20251207223021/https://majmilli.tj/hushvahtzoda-kobiljon/|archivedate=2025-12-07}}</ref>. == Зиндагинома == Қобилҷон Хушвахтзода 5 июни соли 1982 дар ноҳияи Данғара дар оилаи омӯзгор ба дунё омадааст. Таҳсилоти ибтидоиро солҳои 1989—1999 дар мактаби таҳсилоти умумии № 2-и ноҳияи Данғара гирифтааст. Соли 2004 факултети баҳисобгирию иқтисодии Донишгоҳи давлатии миллии Тоҷикистонро бо ихтисоси «Баҳисобгирии бахгалтерӣ, таҳлил ва аудит» хатм намудааст. === Хонавода === Оиладор, соҳиби 4 фарзанд мебошад<ref>{{Cite web|url=https://amit.tj/index.php/tj/rokhbariyati-akademiyai-millii-ilmkhoi-tochikiston-0|title=Президенти Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон|website=amit.tj|accessdate=2025-06-04|archivedate=2025-06-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250603063538/https://amit.tj/index.php/tj/rokhbariyati-akademiyai-millii-ilmkhoi-tochikiston-0}}</ref>. == Фаъолияти корӣ == Қобилҷон Хушвахтзода ассистенти кафедраи «Таҳлили иқтисодӣ ва аудит»-и факултети баҳисобгирию иқтисодии ДМТ (2004—2011), муовини декан оид ба илм ва тарбияи ДМТ (2005—2009), муовини декан оид ба таълим дар шуъбаи рӯзонаи ДМТ (2009—2013), иҷрокунандаи вазифаи мудири кафедраи таҳлили иқтисодӣ ва аудити ДМТ (2011—2012), мудири кафедраи таҳлили иқтисодӣ ва аудити [[Донишгоҳи миллии Тоҷикистон]] (2013—2017), мудири кафедраи баҳисобгирии бухгалтерии [[Донишгоҳи миллии Тоҷикистон]] (2018—2019)<ref>{{Cite web|url=https://www.tnu.tj/index.php/tj/bahisobgiriyu-iktisodi/10-to-ik/256-kafedrai-ba-isobgirii-bukhgalter|title=Кафедраи баҳисобгирии бухгалтерӣ|author=|website=www.tnu.tj|date=|publisher=|lang=tg|accessdate=2020-01-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200128115449/https://www.tnu.tj/index.php/tj/bahisobgiriyu-iktisodi/10-to-ik/256-kafedrai-ba-isobgirii-bukhgalter|archivedate=2020-01-28}}</ref>, директори Донишкадаи такмили ихтисоси омӯзгорони МТОК назди ДМТ (2019), декани факултети молиявию иқтисодии [[Донишгоҳи миллии Тоҷикистон]] (2019—2020)<ref>{{Cite web|url=http://fmi.tj/index.php?lang=tj|title=Декани факултети молиявию иқтисодии ДМТ|author=|website=fmi.tj|date=|publisher=Факултети Молиявию иқтисодии Донишгоҳи миллии Тоҷикистон|accessdate=2020-01-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200204042005/http://fmi.tj/index.php?lang=tj|archivedate=2020-02-04}}</ref> ва ректори [[Донишгоҳи миллии Тоҷикистон]] (2020—2024)<ref>{{Cite web|url=http://president.tj/node/22339|title=Қарори Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон дар бораи ректори Донишгоҳи миллии Тоҷикистон таъйин намудани Хушвахтзода Қ.Х.|author=|website=president.tj|date=|publisher=Президенти Тоҷикистон|accessdate=2020-01-28}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.prezident.tj/node/32300|title=Қарори Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон дар бораи аз вазифаи ректори Донишгоҳи миллии Тоҷикистон озод намудани Хушвахтзода Қ. Х.|website=www.prezident.tj|date=2022-01-06|publisher=Президенти Тоҷикистон|accessdate=2024-01-16}}</ref> буд. Қобилҷон Хушвахтзода аз 16 январи соли 2024 Президенти [[Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон]] таъйин шудааст<ref>{{Cite web|url=http://www.prezident.tj/node/32288|title=Фармони Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон дар бораи Президенти Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон таъин намудани Хушвахтзода Қ. Х.|website=www.prezident.tj|date=2024-01-16|publisher=Президенти Тоҷикистон|accessdate=2024-01-16}}</ref>. == Фаъолияти илмӣ == Қобилҷон Хушвахтзода моҳи апрели соли 2010 рисолаи номзадиро дар мавзӯи «Рақобатпазирии хоҷагиҳои деҳқонӣ (фермерӣ) дар иқтисодиёти серсохт (дар асоси маводи Ҷумҳурии Тоҷикистон)»<ref>{{Cite web|url=https://www.dissercat.com/content/konkurentosposobnost-dekhkanskikh-fermerskikh-khozyaistv-v-usloviyakh-mnogoukladnoi-ekonomik|title=Конкурентоспособность дехканских (фермерских) хозяйств в условиях многоукладной экономики: на материалах Республики Таджикистан|author=Барфиев, Кобилджон Хушвахтович|date=2010|publisher=disserCat}}</ref> ва 25 январи соли 2019 рисолаи докториро дар мавзӯъи «Конкурентоспособность сельскохозяйственного производства и её учётно-аналитические основы: теория, методология, организация (на материалах Республики Таджикистан)»<ref>{{Cite web|url=https://vak.kg/avtoref/barfiev-kobildzhon-hushvahtovich/|title=НАК ПКР {{!}} Барфиев Кобилджон Хушвахтович|author=Жолочубеков Нурсултан|lang=ru|accessdate=2024-02-07|archivedate=2024-02-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240207050427/https://vak.kg/avtoref/barfiev-kobildzhon-hushvahtovich/}}</ref> дар пояи Донишгоҳи миллии Қирғизистон ба номи Ж. Баласагина ва Донишгоҳи славянии Русияву Қирғизистони шаҳри Бишкеки Ҷумҳурии Қирғизистон аз рӯи ихтисоси «Баҳисобгирии бухгалтерӣ, омор» дифоъ кардааст. == Фаъолияти сиёсиву ҷамъиятӣ == Қобилҷон Хушвахтзода аз 11 апрели соли 2025 Вакили [[Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон]] даъвати VII, вакили Маҷлиси вакилони ҳалқи шаҳри Душанбе даъвати ҳафтум, солҳои 2025-2030. Аз 11 апрели соли 2025 - Раиси Кумитаи Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон оид ба ҳамоҳангсозии фаъолияти Маҷлиси миллӣ бо Маҷлиси намояндагон, ҳокимияти иҷроия, иттиҳодияҳои ҷамъиятӣ, воситаҳои ахбори омма ва робитаҳои байнипарламентӣ мебошад.<ref>{{Cite web|url=https://majmilli.tj/hushvahtzoda-kobiljon/|title=Хушвахтзода Қобилҷон Хушвахт|author=|website=www.majmilli.tj|date=|publisher=|lang=tg|accessdate=2025-07-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20251207223021/https://majmilli.tj/hushvahtzoda-kobiljon/|archivedate=2025-12-07}}</ref>. Ӯ ҳамзамон узви Раёсати Бонки миллии Ҷумҳурии Тоҷикистон мебошад. == Таълифот == Қобилҷон Хушвахтзода муаллифи беш аз аз 270 маводи илмӣ ва 50 дастури таълимию китобҳои дарсӣ мебошад<ref>{{Cite web|url=https://www.anrt.tj/tj/rajosati-ai-t/ro-bariyati-akademiyai-ilm-o/prezidenti-ai-t|title=Президенти АМИТ|website=www.anrt.tj|accessdate=2024-02-07|archivedate=2024-02-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240207045750/https://www.anrt.tj/tj/rajosati-ai-t/ro-bariyati-akademiyai-ilm-o/prezidenti-ai-t}}</ref>. == Мукофоту ҷоизаҳо == * [[ордени Шараф]] {{Ордени Шараф}} дараҷаи II (2023), * медали ҷашнии “30 – солагии Ҳизби Халқии Демократии Тоҷикистон” (2024) * Ҷоизаи Исмоили Сомонӣ (2012), * диплом ва ҷоизаи АИ ҶТ (2012), * нишони "[[Аълочии маорифи Тоҷикистон]]" (2012), * нишони “Аълочии фарҳангӣ Тоҷикистон” (2021), * нишони “Аълочии Телевизион ва радиои Тоҷикистон” (2023), * нишони “Аълочии матбуоти Ҷумҳурии Тоҷикистон” (2023), * Ифтихорномаи Ҳизби Халқии Демократии Тоҷикистон (2021) == Эзоҳ == {{эзоҳ}} {{Президентҳои Академияи илмҳои Тоҷикистон}} [[Гурӯҳ:Иқтисодшиносони Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Олимони Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Президентҳои АИ Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Аъзои вобастаи АИ Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Академикҳои АИ Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Олимони Фарҳангистони улуми Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Сиёсатмадорони Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Сиёсатмадорони асри XXI]] [[Гурӯҳ:Вакилони Маҷлиси миллии Ҷумҳурии Тоҷикистон даъвати VII]] [[Гурӯҳ:Дорандагони ордени Шараф]] [[Гурӯҳ:Дорандагони нишони Аълочии маорифи Тоҷикистон]] 8idmhcmax2stkrfmjy7crvrft71xgtt 0 284875 1491092 1446501 2026-10-24T11:39:59Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1491092 wikitext text/x-wiki {{Олим |ном = Ҷумахон Файзализода |номи аслӣ = Файзализода Ҷумахон Хол |тасвир = Faizalizoda Jumakhon (79003).jpg |бар = |тавсифи тасвир = |таърихи таваллуд = 14.03.1963 |зодгоҳ = [[Кангурт]], {{Зодгоҳ|ноҳияи Совет|ноҳияи Темурмалик}}, [[вилояти Кӯлоб]], [[ҶШС Тоҷикистон]] |шаҳрвандӣ = {{парчамбандӣ|Тоҷикистон}} |фазои илмӣ = [[педагогика]], [[психология]] |ҷойҳои кор = {{заъф|АИДНПҶТ}}<br>[[Китобхонаи миллии Тоҷикистон]] |дараҷаи илмӣ = {{Дараҷаи илмӣ|доктор|илмҳои педагогика}} |унвонҳои илмӣ = профессор |алма-матер = Донишгоҳи давлатии омӯзгории Тоҷикистон |роҳбари илмӣ = |шогирдони маъруф = |маъруф ба = |ҷоизаҳо = Аълочии маорифи Тоҷикистон (2010), Аълочии фарҳанги Тоҷикистон (2020), {{Аълочии матбуоти Тоҷикистон|2021}} Хидмати шоиста (2023) |имзо = |бари имзо = |сайт = |викитека = |викианбор = Faizalizoda Jumakhon }} '''Ҷумахон Файзализода''' (''Файзализода Ҷумахон Хол,'' пештар '''Ҷума Холович Файзалиев'''; [[14 март]]и [[1963]], [[Кангурт (деҳа, н. Темурмалик)|деҳаи Кангурти]] [[ноҳияи Совет]], [[вилояти Кӯлоб]]) — [[омӯзгор]], доктори илмҳои педагогика (2015), профессор (2024). Аълочии маорифи Тоҷикистон (2010), Аълочии фарҳанги Тоҷикистон (2020), Аълочии матбуоти Тоҷикистон (2021).Медали хидмати шоиста (2023) Директори [[Китобхонаи миллии Тоҷикистон]] (аз 2020)<ref>{{Cite web|url=http://www.kmt.tj/darichai-oshnoi-fayzalizoda-chumahon-hol-direktori-kitobhonai-milli|title=Даричаи ошноӣ: Файзализода Ҷумахон Хол – Директори Китобхонаи миллӣ {{!}} Китобхонаи миллии Тоҷикистон|website=www.kmt.tj|accessdate=2021-01-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210109204927/http://www.kmt.tj/darichai-oshnoi-fayzalizoda-chumahon-hol-direktori-kitobhonai-milli|archivedate=2021-01-09}}</ref>. == Зиндагинома == Ҷумахон Файзализода 14 марти соли 1963 дар деҳаи Кангурти ноҳияи Совети вилояти Кӯлоб, дар оилаи коргар ба дунё омадааст. Солҳои 1970—1980 дар мактаби миёнаи № 8, деҳаи Кангурти ноҳияи Темурмалик таҳсил намудааст. == Хонавода == Оиладор соҳиби 4 фарзанд: 3 писару 1 духтар мебошад. == Фаъолияти корӣ == Фаъолияти кориашро соли 1982 аз бригадаи чорвопарварии совхози Кангурти ноҳияи Темурмалик оғоз шудааст. Солҳои 1982—1984 хидмат дар сафи Кувваҳои Мусаллаҳи собиқ Иттиҳоди Шӯравӣ, баъди адои хидмати ҳарбӣ аз соли 1985 то соли 1986 дар бригадаи № 3 совхози боғпарварии ба номи Исмат Шарипови ноҳияи Темурмалик ба сифати коргар ва аз соли 1986 то соли 1987 ба ҳайси мудири бахши баҳисобгирии Кумитаи комсомолии хоҷагӣ ва ҳамзамон ва сарвари комсомолони хоҷагии Кангурти ноҳияи Совет буд. Фаъолияти омӯзгориашро ҳангоми донишҷӯ буданаш, (аз соли 1990) дар мактаби миёнаи № 62 шаҳри Душанбе оғоз намуд. Солҳои 1992—2000 ассистенти кафедраи психологияи Донишгоҳи давлатии омӯзгории Тоҷикистон ба номи Қ. Ҷӯраев, солҳои 1995—1998 аспиранти ҳамин донишгоҳ буд. Солҳои 2000—2003 вазифаи муовини декан оид ба тарбияи факултети таърихи Донишгоҳи давлатии омӯзгории Тоҷикистон ба номи Қ. Ҷӯраевро ба уҳда дошт. Солҳои 2007—2008 вазифаи декани факултети таърихи Донишгоҳи давлатии омӯзгории Тоҷикистон ба номи Садриддин Айниро ба уҳда дошт. Солҳои 2008—2009 сардори шуъбаи таълими Донишкадаи давлатии забонҳои Тоҷикистон ба номи Сотим Улуғзода ва ҳамзамон дотсенти кафедраи педагогика ва психологияи ҳамин донишкада буд. Солҳои 2011—2013 вазифаи пурмасъулияти муовини ректор оид ба корҳои таълими Донишкадаи давлатии забонҳои Тоҷикистон ба номи Сотим Улуғзодаро ба дӯш дошт. Солҳои 2013—2014 ба ҳайси ходими калони илмии Донишкадаи давлатии забонҳои Тоҷикистон ба номи Сотим Улуғзода фаъолият намудааст. Соли 2014 Сардори раёсати таълими Донишкадаи идоракунии давлатии назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон таъйин гардида, то соли 2015 онро иҷро намуд. Аз соли 2015 то соли 2017 (пас аз тағйироти сохторӣ дар донишкада, ки раёсати таълим ба шуъбаи таълим табдил ёфт) сардори шуъбаи таълими Донишкадаи идоракунии давлатии назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон таъйин шуда, дар раванди ҷорӣ гардидани низоми кредитӣ дар донишкадаи мазкур саҳм гузошт. Аз апрели соли 2017 то 04.02.2020 ба сифати муовини ректор оид ба таълим ва профессори кафедраи илмҳои иҷтимоӣ-гуманитарии Донишкадаи идоракунии давлатии назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон фаъолият кардааст. Аз 04.02.2020 бо Амри Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон ба вазифаи директори Муассисаи давлатии «Китобхонаи миллии Тоҷикистон»-и Дастгоҳи иҷроияи Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон таъйин гардид<ref>{{Cite web|url=http://president.tj/node/22407|title=Амри Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон дар бораи Файзализода Ҷ. Х.|author=Президенти Тоҷикистон|website=president.tj|date=|publisher=Хадамоти матбуоти Президенти Тоҷикистон|accessdate=2021-01-07}}</ref>. == Фаъолияти илмӣ ва таълифот == Моҳи марти соли 2006 дар мавзӯъи «Ақидаҳои педагогии мутафаккирони форсу тоҷики асрҳои ХII-ХIII оид ба ташаккули инсони комил» рисолаи номзадӣ ва дар соли 2015 дар мавзӯъи «Фалсафаи таҳсилоти мутафаккирони форсу тоҷики асримиёнагӣ ва арзишҳои он дар инкишофи педагогикаи миллӣ» рисолаи докторӣ ҳимоя кардааст. Муаллифи беш аз 75 асар илмии нашршуда, аз он ҷумла 13 корҳои илмӣ-методӣ, 4 монография, 2 китоби дарсӣ ва 60 кори илмӣ мебошад. == Ҷоизаҳо == Барои хидматҳояш дар соҳаи маориф бо нишони сарисинагии «Аълочии маорифи Тоҷикистон» (2010) ва як қатор ифтихорномаҳои соҳавӣ қадрдонӣ гардидааст. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Пайвандҳо == * [https://kmt.tj/direktori-muassisai-davlatii-kitobhonai-milly-i-dastgohi-ijroiyai-prezidenti-jumhurii-tojikiston/| Директори Муассисаи давлатии «Китобхонаи миллӣ»-и Дастгоҳи Иҷроияи Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон '''Китобхонаи миллии Тоҷикистон'''.] {{Пайванди мурда|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} n79r32efe5sc6fvda9hql3f3jkly4lg 0 295062 1491084 1283866 2026-10-24T10:20:37Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1491084 wikitext text/x-wiki {{Ҳизби сиёсӣ|логотип=Hnsvariation.PNG|номи ҳизб=Ҳизби ягонаи коммунистии Гурҷистон}} '''Ҳизби ягонаи коммунистии Гурҷистон''' (ҲЯКГ, {{Lang-ka|საქართველოს ერთიანი კომუნისტური პარტია}}) — ҳизби коммунист дар [[Гурҷистон]]. Вай худро вориси ҳуқуқии Ҳизби Коммунистии РСС Гурҷистон мешуморад, тарафдори барқарор намудани [[Ҷумҳурии Шӯравии Сотсиалистии Гурҷистон|РСС Гурҷистон]] аст. Вай муддати тӯлонӣ дар як мавқеи нимпаҳлӯӣ қарор дошт ва аз ҷониби мақомоти Гурҷистон таъқиб мешуд. Ба СКП-КПСС дохил карда шудааст. == Таърих == Дар анҷумани муассисон дар авоили моҳи сентябри соли 1994 таъсис ёфтааст. Ба ЕКПД Иттиҳоди коммунистҳо, ҷамъияти Сталин ва Ҳизби коргар шомиланд. 10 ноябри соли 1994 ба қайд гирифта шудааст <ref>{{Cite web |url=http://www.labyrinth.ru/content/card.asp?cardid=27868 |title=ЕДИНАЯ КОММУНИСТИЧЕСКАЯ ПАРТИЯ ГРУЗИИ (ЕКПГ) |accessdate=2021-12-21 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180408144803/http://www.labyrinth.ru/content/card.asp?cardid=27868 |archivedate=2018-04-08}}</ref> . Вай дар соли 1995 ташаббуси таъсиси Ҷунбиши ватандӯстии халқӣ таҳти сарварии раҳбари ҲЯКГ Пантелеймон Георгадзе, собиқ муовини нахуствазир Автандил Маргианӣ, раиси собиқи парлумон Вахтанг Гогуадзе, раҳбари бахши радикалии гурезаҳои абхозӣ, рӯзноманигор Борис Какубатерий буд. . Ин ҷунбиш ҷонибдори ҳамгироӣ бо Русия ва дигар [[Иттиҳоди давлатҳои муштаракулманофеъ|ҷумҳуриҳои ИДМ]] буд, ба эҳёи ҷамъиятии Игор Георгадзе, писари раҳбари ҲЯКГ машғул буд. Дар охири моҳи декабри соли 2000 Дар Гори анҷумани ҲЯКГ баргузор шуд, ки бо талаби истеъфои "режимҳои реаксионӣ" дар сари қудрат дар ҷумҳуриҳои собиқ Иттиҳоди Шӯравӣ ва эҳёи [[Иттиҳоди Шӯравӣ]] баррасӣ шуданд. 27 феврали 2001 Вазири адлияи Гурҷистон [[Михаил Саакашвили|Михаил Саакашвилӣ]] даъват кард, ки Ҳизби коммунисти Гурҷистон манъ карда шавад, зеро он "конститутсияро нақз мекунад ва ба сарнагунии ҳукумати қонунӣ" даъват мекунад, аммо порлумони кишвар аз тарҳи қонуни дахлдор пуштибонӣ накард. [[11 август|11 августи]] [[Соли 2008|2008]] Кумитаи марказии ҲЯКГ изҳорот нашр кард, ки дар он ҷанги роҳбарияти Гурҷистонро дар замони дар Осетияи Ҷанубӣ [[Наслкушӣ|генотсид]] номид. Рӯзи 31 январи соли 2014 раҳбари Ҳизби коммунисти Гурҷистон Нугзар Авалиани дар гузаргоҳи пиёдагардро мошин пахш карда, сахт маҷрӯҳ шуд. 8 марти соли 2014 бар асари оқибатҳои марговар фавтид. === Роҳбарон === Котиби якуми КМ * Пипия, Темур Иосифович (аз 2014) * Авалиани, Нугзар Шалвович (2009 - 2014) * Георгадзе, Пантелеймон Иванович (1994-2009 г. ) == Эзоҳ == {{Эзоҳ}} [[Гурӯҳ:Ҳизбҳои сиёсӣ аз рӯи алифбо]] [[Гурӯҳ:Википедиа:Мақолаҳо бо пайвандҳои дастнорас]] [[Гурӯҳ:Ҳизбҳои сиёсии Гурҷистон]] iac6ba4raey3t8yo08ax62wwbybp6lg 0 295720 1491088 1455988 2026-10-24T10:54:41Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1491088 wikitext text/x-wiki '''Ҳуҷра - студия''' одатан як хуҷраи хурд бе деворҳои дохилӣ мебошад, ки дар он ошхона, меҳмонхона ва хонаи хоб дар як утоқ ҷойгиранд. Дар ибтидои асри ХХ студияҳо хонаҳои хурди истиқоматӣ буданд, ки шумораи камтарини ҷиҳоз ва баъзан ҳаммоми муштарак дар ошёна доштанд.<ref>{{cite web|title=Monoambiente|url=https://monoambiente.com.ar/en/m16|accessdate=2022-01-11|website=monoambiente.com.ar|archivedate=2022-01-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220104113717/https://monoambiente.com.ar/en/m16}}</ref> Айни замон ҳуҷра-студия дар қисматҳои гуногуни амволи ғайриманқул муаррифӣ карда мешаванд. Дар синфи эконом (сарфакорона) - ин хонаҳои масоҳаташон хурд мебошанд. Дар биноҳои боҳашамат инчунин ҳуҷра-студияҳои масоҳаташон калон мавҷуданд. == Дар кишварҳои гуногун == === Аргентина === Дар [[Аргентина]] ҳуҷра-студияро “monoambiente” меноманд (ба забони испанӣ mono - як ва ambiente - ҳуҷра аст). === Олмон === Дар [[Олмон|Олмон]] хонаи якҳуҷрагиро ба таври анъанавӣ “Garçonnière” (аз заб. фаронсавӣ garçon, ба маънои писар, ҷавон ё муҷаррад) ё Einzimmerwohnung (Ein - ба маънои як, Zimmer - як ҳуҷра ва Wohnung) меноманд.<ref>{{cite web|title=Недвижимость в Германии: стоит ли покупать, цены, лучшие регионы!|url=https://egrp.ru/article/stoit-li-pokupat-nedvizhimost-v-germanii/|accessdate=2022-01-11|website=egrp.ru}}</ref> === Гонконг === Дар [[Ҳонгконг|Гонконг]] - студия як хонаи хурди масоҳаташ тақрибан 10 метри мураббаъ, инчунин ҳаммом ва ошхона мебошад. Андозаи ҳадди ақали масоҳати хонаи истиқоматӣ андозаи истгоҳи мошин аст.<ref>{{cite web|title=Жизнь в Гонконге - Дорогая недвижимость, отсутствие личного пространства и тайфуны|url=https://journal.tinkoff.ru/hong-kong/|accessdate=2022-01-11|website=journal.tinkoff.ru|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220104133734/https://journal.tinkoff.ru/hong-kong/|archivedate=2022-01-04}}</ref> <ref>{{cite web|title=迷你71呎開放式單位= 1個標準車位 點放傢俬好？|url=http://topick.hket.com/article/1485817/|accessdate=2022-01-11|website=topick.hket.com}}</ref> === Канада === Дар [[Канада]] студияро “bachelor” (ҳуҷраи шахси муҷаррад) меноманд. === Португалия === Дар [[Португалия]] ҳуҷра-студия ишораи T0 (T-Zero) доранд, рақами 0 маънои онро дорад, ки дар хона утоқҳои ҷудоии хоб вуҷуд надоранд.<ref>{{cite web|title=Buying property in Portugal as a foreigner|url=https://wise.com/gb/blog/buy-property-in-portugal|accessdate=2022-01-11|website=wise.com}}</ref> === Шветсия === Дар [[Суэд|Шветсия]] ҳуҷра-студияро etta, “воҳид” меноманд. Масоҳати онҳо одатан аз 20 то 40 м² аст.<ref>{{cite web|title=Ett = One (1) & A; Etta = One-room flat|url=http://gothenburg-400.com/ett-one-1-etta-one-room-flat/|accessdate=2022-01-11|website=gothenburg-400.com|archivedate=2022-01-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220104112631/http://gothenburg-400.com/ett-one-1-etta-one-room-flat/}}</ref> === ИМА === Дар [[Иёлоти Муттаҳидаи Амрико|Иёлоти Муттаҳида]] андозаи миёнаи студия 46–56 м² аст.<ref>{{cite web|title=The Truth About Apartment Square Footage|url=https://www.hotspotrentals.com/the-truth-about-apartment-square-footage/|accessdate=2022-01-11|website=hotspotrentals.com}}</ref> === Япония === Дар [[Япония]] ҳуҷра-студияи масоҳаташ тақрибан 10 м²-ро “wan rūmu manshon” (хонаи боҳашамати якҳуҷрагӣ) меноманд.<ref>{{cite web|title=Жильё в Японии (современные и традиционные дома)|url=https://miuki.info/2015/04/zhilyo-v-yaponii-sovremennye-i-tradicionnye-doma/|accessdate=2022-01-11|website=miuki.info}}</ref> == Эзоҳ == {{эзоҳ}} [[Гурӯҳ:Хона]] kllonl4ntuegy3qcmleo9bdkoc4n3yw 0 297597 1491086 1308493 2026-10-24T10:45:18Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1491086 wikitext text/x-wiki {{Ходими давлатӣ}} '''Аҳмадов Ҳусейн Сайдалиевич''' (тав. [[Соли 1950|1950]]) — [[сиёсатмадор]]и [[Чеченҳо|чечен]]. Раиси Шӯрои Олии ҶШС Чечену Ингуш (1991), раиси парлумони Ҷумҳурии эътирофнашудаи Чеченистони Ичкерия (1991-1993), котиби давлатии Ҷумҳурии Чеченистони Ичкерия (1999-? ). == Зиндагинома == Соли 1950 {{Sfn|igpi}} дар ҶШС Қазоқистон <ref name="labyrinth.ru">{{Cite web |url=http://www.labyrinth.ru/content/card.asp?cardid=15326 |title=АХМАДОВ Хусейн Сайдалиевич |accessdate=2022-03-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181219000922/http://www.labyrinth.ru/content/card.asp?cardid=15326 |archivedate=2018-12-19}}</ref> таваллуд шудааст. [[Факулта]]и таърихи Донишгоҳи давлатии Чечену Ингушро хатм кардааст {{Sfn|igpi}}. Дар Пажӯҳишгоҳи таърих, иқтисод, ҷомеашиносӣ ва филологияи Чечену Ингуш ба ҳайси ходими илмӣ кор кардааст {{Sfn|igpi}}. Дар охири [[Садаи XIX|асри 19]] таърихи Чечену Ингушистонро омухт. Азбаски ӯ консепсияи расмии «дохилшавии ихтиёрии Чечен-Ингушетия ба Русия»-ро танқид кард, дар аввали соли 1985 <ref name="labyrinth.ru" /> маҷбур шуд, ки институтро тарк кунад ва дар деҳаи Джалка <ref name="labyrinth.ru" /> {{Sfn|igpi}} кор кунад. Дар ҳодисаҳои сентябри соли 1991 дар Грозний {{Sfn|igpi}} фаъолона иштирок кардааст. 15 сентябри соли 1991 раиси Шӯрои олии муваққати Чечену Ингушетия шуд {{Sfn|igpi2}}, ки аз ҷонибдорони ОКЧН ва Шӯрои Олии Чечену Ингушетия ташкил шуда буд. 1 октябри соли 1991 бо супориши Шурои Олӣ дар бораи таксим шудани Ҷумҳурии Чечену Ингуш ба Чумхурии мустақили Чеченистон (Нохчи-чо) ва Чумхурии Ингушистон дар ҳайати РСФСР эълон кард {{Sfn|igpi2}}. Аммо пас аз 4 рӯз, аксарияти аъзои нерӯҳои ҳавоӣ ин тасмими раиси худро лағв карданд ва ӯро аз вазифа озод карданд {{Sfn|igpi2}} <ref>{{Cite web|url=http://www.knowbysight.info/1_RSFSR/07728.asp|title=Высшие органы государственной власти Чечено-Ингушской АССР - Чечено-Ингушской Республики|deadlink=yes|accessdate=2019-07-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190730113305/http://www.knowbysight.info/1_RSFSR/07728.asp|archivedate=2019-07-30}}</ref>. 28 октябри соли 1991 вакили парлумони Ҷумҳурии Чеченистон интихоб шуд. 2 ноябр раиси парлумон шуд <ref>{{Cite web|url=http://www.knowbysight.info/1_RSFSR/09176.asp|title=Чеченская Республика Нохчи-чо|website=Справочник по истории Коммунистической партии и Советского Союза 1898 - 1991|accessdate=2019-01-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190511030959/http://www.knowbysight.info/1_RSFSR/09176.asp|archivedate=2019-05-11}}</ref> {{Sfn|igpi2}}. Вай бар зидди кӯшишҳои президент Ҷоҳар Дудаев барои азхуд кардани ваколатҳои ғайриконститутсионӣ эътироз кард. Вай тарафдори ташкили ҳукумати назди парламент мебошад. Ӯ хостори назорати парлумонӣ аз болои фаъолияти вазорату идораҳо шуд {{Sfn|igpi}}. Аввали моҳи майи соли 1993 аксари вакилони парлумон алайҳи Дудаев изҳори назар карданд. Аҳмадов аз вазифаи раиси парламент истеъфо дод. Моҳи августи соли 1993 парлумон аз ваколатҳои парлумонӣ маҳрум карда шуд {{Sfn|igpi}}. Аз соли 1994 инҷониб дар муборизаҳои сиёсӣ фаъолона иштирок накардааст. Вай вуруди нерӯҳои Русия ба Чеченистонро маҳкум кард. Ӯ дар муқовимати мусаллаҳона иштирок накард {{Sfn|igpi}}. Аз июни соли 1999 - Котиби давлатии Ҷумҳурии Чеченистони Ичқерия {{Sfn|igpi}}. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} [[Гурӯҳ:Википедиа:Зиндагиномаи муосирон]] [[Гурӯҳ:Зодагони соли 1950]] 0lzzgxe5pbw9gmf0twf4u81go1foj52 0 300608 1490924 1483986 2026-10-23T14:27:50Z Zosya95 54344 1490924 wikitext text/x-wiki {{Таксон | image file = Gymnospermium darwasicum Darvaz Tajikistan.jpg | image descr = Гулҷеғ дар нишебии ҷанубии [[Қаторкӯҳи Дарвоз|қаторкӯҳи Дарвоз]], деҳаи [[Ёгед]] | regnum = Рустаниҳо | parent = Gymnospermium | rang = Намуд | latin = Gymnospermium darwasicum | author = <br>(Regel) Takht., 1970 | iucnstatus = VU | range map caption = Паҳншавӣ | range map = Gymnospermium darwasicum range map Tajikistan.svg | eol = 5516185 | syn = {{btname|Leontice darwasica|Regel}} | wikispecies = Gymnospermium darwasicum | wikicommons = Gymnospermium darwasicum }} '''Гулҷеғ''' ё '''гулҷиғ''' ({{lang-la|Gymnospermium darwasicum}}) — як намуди рустании худрӯй. Пояаш 25-30 см қад мекашад. Бехаш лӯнда (қутраш то 4 см). Баргҳои бехи решааш думчадарози тоқ, байзашакл, канорҳояш ҳамвор; баргҳои пояаш тоқ, баъзан ҷуфт, дар зери хӯшагул ҷой гирифтаанд. Хӯшагулаш сергул, 5-6- барга. Гулҷеғ моҳҳои апрел — май гул карда, тухм мебандад. Самараш ғӯза (1-4 тухм дорад), тухмаш сиёҳтоб. Гулҷеғ дар нишебиҳои санглохи кӯҳ, бешазори гармсер, миёни буттаҳо (дар баландии 1500—2000 м аз с. б.) вомехӯрад. Гиёҳи хосси қаторкӯҳҳои Ҳисору Дарвоз (дар мавзеи Шикай, наздикии дарёи Панҷ, инчунин болотар аз деҳаи Ёгеди ноҳияи Дарвоз месабзад) мебошад. Тӯда-тӯда ё ҷудо-ҷудо мерӯяд. Дар таркиби гулҷеғ тақр. 1 % алкалоидҳо (дарвазин, дарвазамин, дарвазолин, таспин ва ғ.), пайвастҳои сапонинӣ мавҷуданд. Гулҷеғ гиёҳи шифобахш аст. Барг, поя ва бехи онро табибони халқӣ чун воситаи муқаввии дилу тан тавсия медиҳанд. Он барои танзими ғалаёни хун ва рафъи захмҳои ҳозима низ муфид мебошад. Гулҷеғ дар аввали баҳор рӯида, мисли сиёҳгӯшу наврӯзӣ гули машҳур аст. Гулҷеғро ба «[[Китоби сурхи Тоҷикистон]]» дохил карданд. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Гулҷеғ|4|муаллиф=М. Ҳоҷиматов}} [[Гурӯҳ:Рустаниҳо аз рӯи алифбо]] [[Гурӯҳ:Набототи Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Китоби сурхи Ҷумҳурии Тоҷикистон]] t70bc053hnmwzu9d5b989eid95g7zoh 0 304815 1490938 1467592 2026-10-23T14:46:13Z Zosya95 54344 1490938 wikitext text/x-wiki {{Таксон | салтанат = Рустаниҳо | авлод = [[Олу]] | лотинӣ = Prunus darvasica | бумӣ = tj | authority = Temb. }} '''Олучаи дарвозӣ''' ({{lang-la|Prunus darvasica}}) — буттаи мевадорест, ки дар Тоҷикистон бумӣ аст ва то 1,5—2,5 метр қад мекашад. Баргаш байзашакл ё нештаршакл (дарозиаш 5—6 сантиметр), гу­лаш 5-баргаи сафед (диаметраш 1,5—1,8 сантиметр), мевааш (2,8—3,5 грамм) мудаввар, сиёҳтоб, пӯсташ ғафси, дурушт, сершира, таъмаш нордон, донакаш гирда ё тухмшакл (дарози­аш 1,—1,5 сантиметр). Мохи апрел гул меку­над; мевааш июл — август мепазад. Хоси Осиёи Миёна (Тиёншони Ғарбӣ ва Помиру Олой) аст. Дар Тоҷикистон дар қаторкӯҳҳои Хисору Дарвоз (1000—1400 метр аз сатҳи баҳр) мерӯяд. Аз мевааш мураббо, рубъ (повидло) ва компот тайёр кардан мумкин аст (то 6,35 % қанд дорад). == Адабиёт == * {{ЭСТ|Олуча|5|муаллиф=}} {{ПБ}} {{гиёҳшиносӣ-хурд}} [[Гурӯҳ:Олуҳо]] [[Гурӯҳ:Дарахтони мева]] [[Гурӯҳ:Набототи эндемикии Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Набототи Тоҷикистон]] maao5iyj92z5w15gmmh5k3jvdxwwjps 0 315165 1491000 1392327 2026-10-23T18:41:48Z Zosya95 54344 1491000 wikitext text/x-wiki [[Акс:Pamir Mountains panorama.jpg|thumb|Манзараи қаторкӯҳҳои Помир дар Тоҷикистон]] '''Қаторкӯҳ''' — силсилаи [[Кӯҳ|кӯҳҳо]]ест, ки пайиҳам ҷой гирифта, ба воситаи баландиҳо ба ҳам пайвастаанд. Қаторкӯҳҳо одатан шакли дарозрӯя дошта, аз қуллаҳо, теғаҳо, нишебиҳо ва [[Ағба|ағбаҳо]] иборатанд. Онҳо яке аз шаклҳои калону баланди [[Релйеф|релйефи]] сатҳи Замин ба шумор мераванд. Баландӣ, дарозӣ ва шакли қаторкӯҳҳо ба пайдоиш, таърихи инкишофи геологӣ ва таркиби [[Ҷинсҳои кӯҳӣ|ҷинсҳои кӯҳии]] онҳо вобаста аст. Қаторкӯҳҳо аксаран ба воситаи [[Водӣ|водиҳо]] ва [[Дара|дараҳо]] аз ҳам ҷудо мешаванд. Якчанд қаторкӯҳи ба ҳам пайваста метавонанд як [[Силсилакӯҳ|силсилакӯҳ]] ё системаи кӯҳиро ташкил диҳанд. == Пайдоиш ва сохт == Қаторкӯҳҳо дар натиҷаи равандҳои гуногуни [[Заминшиносӣ|геологӣ]] ба вуҷуд меоянд. Аксари қаторкӯҳҳои бузурги ҷаҳон дар натиҷаи ҳаракат ва бархӯрди [[Лавҳаҳои тектоникӣ|лавҳаҳои тектоникӣ]] пайдо шудаанд. Ҳангоми ба ҳам наздик шудани ин лавҳаҳо қабатҳои [[Қишри Замин|қишри Замин]] фишурда, чиндор ва баланд мешаванд. Ин равандро [[Кӯҳпайдошавӣ|кӯҳпайдошавӣ]] меноманд.<ref name="USGS">{{Cite web |url=https://pubs.usgs.gov/gip/dynamic/understanding.html |title=Understanding Plate Motions |website=This Dynamic Earth |publisher=United States Geological Survey |access-date=23 октябри 2026 }}</ref> Қаторкӯҳҳо инчунин дар натиҷаи шикастан ва баланд шудани қисмҳои қишри Замин ё фаъолияти [[Вулқон|вулқонҳо]] ба вуҷуд омада метавонанд. Қаторкӯҳҳои ҷавон одатан қуллаҳои баланду тез, нишебиҳои ростфуромада ва дараҳои чуқур доранд. Қаторкӯҳҳои қадимӣ бошанд, дар натиҷаи таъсири дарозмуддати об, бод ва ях тадриҷан паст шуда, қуллаҳои онҳо ҳамвортар мегарданд. Шакли қаторкӯҳҳо бо гузашти вақт тағйир меёбад. [[Борон]], [[Барф|барф]], [[Пирях|пиряхҳо]], ҷараёни дарёҳо ва тағйирёбии ҳарорат ҷинсҳои кӯҳиро вайрон карда, онҳоро аз як ҷой ба ҷойи дигар мебаранд. Ин раванд [[Фарсоиш|фарсоиш]] ном дорад.<ref>{{Cite web |url=https://www.nps.gov/subjects/mountains/geology.htm |title=Geology and Physical Processes |publisher=National Park Service |access-date=23 октябри 2026 }}</ref> == Иқлим ва аҳамияти табиӣ == Қаторкӯҳҳо ба [[Иқлим|иқлими]] минтақаҳои атроф таъсири калон мерасонанд. Ҳангоми ба кӯҳ бархӯрдани ҳавои намнок он ба боло ҳаракат карда, сард мешавад. Дар натиҷа [[Абр|абрҳо]] пайдо шуда, борон ё барф меборад. Дар нишебиҳои тарафи муқобил, ки ҳаво намии худро аз даст додааст, боришот метавонад камтар бошад.<ref>{{Cite web |url=https://forecast.weather.gov/glossary.php?word=OROGRAPHIC |title=Orographic Precipitation |website=National Weather Service Glossary |publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration |access-date=23 октябри 2026 }}</ref> Бо баланд шудани кӯҳҳо ҳарорати ҳаво одатан паст мешавад. Аз ин рӯ, дар як қаторкӯҳ метавон минтақаҳои гуногуни табииро мушоҳида кард: аз нишебиҳои хушку гарм ва ҷангалзорҳо то [[Чарогоҳ|чарогоҳҳои]] баландкӯҳ, барфҳои доимӣ ва пиряхҳо. Қаторкӯҳҳо дар пайдоиши дарёҳо ва захираҳои об низ нақши муҳим доранд. Барфу пиряхҳои баландкӯҳ дар фаслҳои гарм об шуда, дарёҳоро сероб мекунанд. Бисёр водиҳои байни кӯҳҳо барои зиндагии мардум, кишоварзӣ ва чорводорӣ истифода мешаванд. == Қаторкӯҳҳои Тоҷикистон == [[Тоҷикистон]] яке аз кишварҳои кӯҳсори [[Осиёи Миёна]] мебошад. Тақрибан 93 дарсади ҳудуди онро кӯҳҳо фаро гирифтаанд. Қаторкӯҳҳои Тоҷикистон асосан ба системаҳои кӯҳии [[Тиёншон]], [[Ҳисору Олой]] ва [[Помир]] мансубанд.<ref name="MFA">{{Cite web |url=https://mfa.tj/en/main/view/110/territorial-and-border-issues |title=Territorial and Border-related Issues |publisher=Вазорати корҳои хориҷии Ҷумҳурии Тоҷикистон |date=1 марти 2013 |access-date=23 октябри 2026 }}</ref> === Шимол ва маркази Тоҷикистон === Дар қисми шимолии Тоҷикистон [[Қаторкӯҳи Қурама|қаторкӯҳи Қурама]] ва [[Кӯҳҳои Муғул|кӯҳҳои Муғул]] ҷойгир шудаанд, ки ба системаи кӯҳии Тиёншон мансубанд. Дар қисми шимолӣ ва марказии кишвар қаторкӯҳҳои [[Қаторкӯҳи Туркистон|Туркистон]], [[Қаторкӯҳи Зарафшон|Зарафшон]], [[Қаторкӯҳи Ҳисор|Ҳисор]] ва [[Қаторкӯҳи Қаротегин|Қаротегин]] доман паҳн кардаанд. Онҳо қисми муҳими системаи кӯҳии Ҳисору Олойро ташкил медиҳанд.<ref name="GeographyTJ">{{Cite web |url=https://donishkhona.tj/knowledgebase/relef-va-sohti-geologii-to-ikiston/ |title=Релеф ва сохти геологии Тоҷикистон |website=Донишхона |date=12 феврали 2024 |access-date=23 октябри 2026 }}</ref> Қаторкӯҳи Туркистон дар ҷануби [[Водии Фарғона|водии Фарғона]] ҷойгир буда, аз шарқ ба ғарб тӯл мекашад. Дар ҷануби он қаторкӯҳи Зарафшон воқеъ аст. Дар байни ин қаторкӯҳҳо водии [[Дарёи Зарафшон|дарёи Зарафшон]] ҷой гирифтааст. Қаторкӯҳи Ҳисор дар ҷануби қаторкӯҳи Зарафшон ҷойгир буда, қисми зиёди он аз ҳудуди Тоҷикистон мегузарад. Дар ин минтақа инчунин [[Кӯҳҳои Фон]] воқеанд, ки бо қуллаҳои баланд, кӯлҳои кӯҳӣ ва дараҳои зебои худ маъруфанд.<ref>{{Cite web |url=https://phti.tj/pamir-mountains/ |title=Pamir Mountains |publisher=Институти физикаю техникаи Академияи илмҳои Ҷумҳурии Тоҷикистон |access-date=23 октябри 2026 }}</ref> === Помир === [[Помир]] дар шарқ ва ҷанубу шарқи Тоҷикистон ҷойгир буда, яке аз баландтарин минтақаҳои кӯҳии ҷаҳон ба шумор меравад. Он аз қаторкӯҳҳои баланд, водиҳои чуқур, суфакӯҳҳо ва пиряхҳои сершумор иборат аст.<ref name="UNESCO">{{Cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/1252 |title=Tajik National Park (Mountains of the Pamirs) |website=UNESCO World Heritage Centre |publisher=UNESCO |access-date=23 октябри 2026 }}</ref> Помирро аз рӯйи хусусиятҳои релйеф ба ду қисми асосӣ — [[Помири Ғарбӣ]] ва [[Помири Шарқӣ]] — ҷудо мекунанд. Ба Помири Ғарбӣ қаторкӯҳҳои баланду сербарф, нишебиҳои тез ва дараҳои чуқур хосанд. Помири Шарқӣ бошад, бештар аз суфакӯҳҳои баланд, водиҳои васеъ ва минтақаҳои нисбатан ҳамвор иборат аст. Аз қаторкӯҳҳои маъруфи Помир инҳо мебошанд: * [[Қаторкӯҳи Академияи илмҳо]]; * [[Қаторкӯҳи Пётри Якум]]; * [[Қаторкӯҳи Дарвоз]]; * [[Қаторкӯҳи Ванҷ]]; * [[Қаторкӯҳи Язгулом]]; * [[Қаторкӯҳи Паси Олой]]; * [[Қаторкӯҳи Музкӯл]]. Баландтарин қуллаи Тоҷикистон — [[Қуллаи Исмоили Сомонӣ]] (7495 м) — дар қаторкӯҳи Академияи илмҳо ҷойгир аст. Дар қаторкӯҳи Паси Олой бошад, [[Қуллаи Сино]] (7134 м) воқеъ мебошад.<ref name="GeographyTJ"/> Дар кӯҳҳои Помир пиряхҳои бузург мавҷуданд, ки манбаи муҳими оби дарёҳои минтақа мебошанд. Қисми зиёди ин кӯҳҳо ба [[Боғи миллии Тоҷикистон]] дохил мешаванд. Ин боғ соли 2013 ба [[Феҳристи мероси ҷаҳонии ЮНЕСКО]] ворид карда шуд.<ref name="UNESCO"/> == Қаторкӯҳҳои бузурги ҷаҳон == Қаторкӯҳҳо дар ҳамаи қитъаҳои Замин вомехӯранд. Аз маъруфтарин қаторкӯҳҳо ва системаҳои кӯҳии ҷаҳон [[Ҳимолой]] дар Осиё, [[Анд]] дар Амрикои Ҷанубӣ, [[Алп]] дар Аврупо ва [[Кӯҳҳои Рокӣ]] дар Амрикои Шимолӣ мебошанд. Қаторкӯҳҳо на танҳо дар хушкӣ, балки дар қаъри уқёнусҳо низ мавҷуданд. Дарозтарин системаи қаторкӯҳии Замин [[Қаторкӯҳҳои миёнаи уқёнусӣ]] мебошад, ки тақрибан 65 ҳазор км тӯл дошта, қисми зиёди он зери об ҷойгир аст.<ref>{{Cite web |url=https://oceanservice.noaa.gov/facts/midoceanridge.html |title=What is the longest mountain range on Earth? |publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration |access-date=23 октябри 2026 }}</ref> == Нигаред низ == * [[Кӯҳ]] * [[Силсилакӯҳ]] * [[Кӯҳпайдошавӣ]] * [[Қулла]] * [[Ағба]] * [[Дара]] * [[Помир]] == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭСТ|Қаторкӯҳ|8|муаллиф=}} [[Гурӯҳ:Қаторкӯҳҳо| ]] 9y64j58tzy6j4rwv3iwz14b3pp1dv8k 1491001 1491000 2026-10-23T18:42:53Z Zosya95 54344 1491001 wikitext text/x-wiki [[Акс:Pamir Mountains panorama.jpg|thumb|350px|Қаторкӯҳҳои Помир дар Тоҷикистон]] '''Қаторкӯҳ''' — силсилаи [[Кӯҳ|кӯҳҳо]]ест, ки пайиҳам ҷой гирифта, ба воситаи баландиҳо ба ҳам пайвастаанд. Қаторкӯҳҳо одатан шакли дарозрӯя дошта, аз қуллаҳо, теғаҳо, нишебиҳо ва [[Ағба|ағбаҳо]] иборатанд. Онҳо яке аз шаклҳои калону баланди [[Релйеф|релйефи]] сатҳи Замин ба шумор мераванд. Баландӣ, дарозӣ ва шакли қаторкӯҳҳо ба пайдоиш, таърихи инкишофи геологӣ ва таркиби [[Ҷинсҳои кӯҳӣ|ҷинсҳои кӯҳии]] онҳо вобаста аст. Қаторкӯҳҳо аксаран ба воситаи [[Водӣ|водиҳо]] ва [[Дара|дараҳо]] аз ҳам ҷудо мешаванд. Якчанд қаторкӯҳи ба ҳам пайваста метавонанд як [[Силсилакӯҳ|силсилакӯҳ]] ё системаи кӯҳиро ташкил диҳанд. == Пайдоиш ва сохт == Қаторкӯҳҳо дар натиҷаи равандҳои гуногуни [[Заминшиносӣ|геологӣ]] ба вуҷуд меоянд. Аксари қаторкӯҳҳои бузурги ҷаҳон дар натиҷаи ҳаракат ва бархӯрди [[Лавҳаҳои тектоникӣ|лавҳаҳои тектоникӣ]] пайдо шудаанд. Ҳангоми ба ҳам наздик шудани ин лавҳаҳо қабатҳои [[Қишри Замин|қишри Замин]] фишурда, чиндор ва баланд мешаванд. Ин равандро [[Кӯҳпайдошавӣ|кӯҳпайдошавӣ]] меноманд.<ref name="USGS">{{Cite web |url=https://pubs.usgs.gov/gip/dynamic/understanding.html |title=Understanding Plate Motions |website=This Dynamic Earth |publisher=United States Geological Survey |access-date=23 октябри 2026 }}</ref> Қаторкӯҳҳо инчунин дар натиҷаи шикастан ва баланд шудани қисмҳои қишри Замин ё фаъолияти [[Вулқон|вулқонҳо]] ба вуҷуд омада метавонанд. Қаторкӯҳҳои ҷавон одатан қуллаҳои баланду тез, нишебиҳои ростфуромада ва дараҳои чуқур доранд. Қаторкӯҳҳои қадимӣ бошанд, дар натиҷаи таъсири дарозмуддати об, бод ва ях тадриҷан паст шуда, қуллаҳои онҳо ҳамвортар мегарданд. Шакли қаторкӯҳҳо бо гузашти вақт тағйир меёбад. [[Борон]], [[Барф|барф]], [[Пирях|пиряхҳо]], ҷараёни дарёҳо ва тағйирёбии ҳарорат ҷинсҳои кӯҳиро вайрон карда, онҳоро аз як ҷой ба ҷойи дигар мебаранд. Ин раванд [[Фарсоиш|фарсоиш]] ном дорад.<ref>{{Cite web |url=https://www.nps.gov/subjects/mountains/geology.htm |title=Geology and Physical Processes |publisher=National Park Service |access-date=23 октябри 2026 }}</ref> == Иқлим ва аҳамияти табиӣ == Қаторкӯҳҳо ба [[Иқлим|иқлими]] минтақаҳои атроф таъсири калон мерасонанд. Ҳангоми ба кӯҳ бархӯрдани ҳавои намнок он ба боло ҳаракат карда, сард мешавад. Дар натиҷа [[Абр|абрҳо]] пайдо шуда, борон ё барф меборад. Дар нишебиҳои тарафи муқобил, ки ҳаво намии худро аз даст додааст, боришот метавонад камтар бошад.<ref>{{Cite web |url=https://forecast.weather.gov/glossary.php?word=OROGRAPHIC |title=Orographic Precipitation |website=National Weather Service Glossary |publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration |access-date=23 октябри 2026 }}</ref> Бо баланд шудани кӯҳҳо ҳарорати ҳаво одатан паст мешавад. Аз ин рӯ, дар як қаторкӯҳ метавон минтақаҳои гуногуни табииро мушоҳида кард: аз нишебиҳои хушку гарм ва ҷангалзорҳо то [[Чарогоҳ|чарогоҳҳои]] баландкӯҳ, барфҳои доимӣ ва пиряхҳо. Қаторкӯҳҳо дар пайдоиши дарёҳо ва захираҳои об низ нақши муҳим доранд. Барфу пиряхҳои баландкӯҳ дар фаслҳои гарм об шуда, дарёҳоро сероб мекунанд. Бисёр водиҳои байни кӯҳҳо барои зиндагии мардум, кишоварзӣ ва чорводорӣ истифода мешаванд. == Қаторкӯҳҳои Тоҷикистон == [[Тоҷикистон]] яке аз кишварҳои кӯҳсори [[Осиёи Миёна]] мебошад. Тақрибан 93 дарсади ҳудуди онро кӯҳҳо фаро гирифтаанд. Қаторкӯҳҳои Тоҷикистон асосан ба системаҳои кӯҳии [[Тиёншон]], [[Ҳисору Олой]] ва [[Помир]] мансубанд.<ref name="MFA">{{Cite web |url=https://mfa.tj/en/main/view/110/territorial-and-border-issues |title=Territorial and Border-related Issues |publisher=Вазорати корҳои хориҷии Ҷумҳурии Тоҷикистон |date=1 марти 2013 |access-date=23 октябри 2026 }}</ref> === Шимол ва маркази Тоҷикистон === Дар қисми шимолии Тоҷикистон [[Қаторкӯҳи Қурама|қаторкӯҳи Қурама]] ва [[Кӯҳҳои Муғул|кӯҳҳои Муғул]] ҷойгир шудаанд, ки ба системаи кӯҳии Тиёншон мансубанд. Дар қисми шимолӣ ва марказии кишвар қаторкӯҳҳои [[Қаторкӯҳи Туркистон|Туркистон]], [[Қаторкӯҳи Зарафшон|Зарафшон]], [[Қаторкӯҳи Ҳисор|Ҳисор]] ва [[Қаторкӯҳи Қаротегин|Қаротегин]] доман паҳн кардаанд. Онҳо қисми муҳими системаи кӯҳии Ҳисору Олойро ташкил медиҳанд.<ref name="GeographyTJ">{{Cite web |url=https://donishkhona.tj/knowledgebase/relef-va-sohti-geologii-to-ikiston/ |title=Релеф ва сохти геологии Тоҷикистон |website=Донишхона |date=12 феврали 2024 |access-date=23 октябри 2026 }}</ref> Қаторкӯҳи Туркистон дар ҷануби [[Водии Фарғона|водии Фарғона]] ҷойгир буда, аз шарқ ба ғарб тӯл мекашад. Дар ҷануби он қаторкӯҳи Зарафшон воқеъ аст. Дар байни ин қаторкӯҳҳо водии [[Дарёи Зарафшон|дарёи Зарафшон]] ҷой гирифтааст. Қаторкӯҳи Ҳисор дар ҷануби қаторкӯҳи Зарафшон ҷойгир буда, қисми зиёди он аз ҳудуди Тоҷикистон мегузарад. Дар ин минтақа инчунин [[Кӯҳҳои Фон]] воқеанд, ки бо қуллаҳои баланд, кӯлҳои кӯҳӣ ва дараҳои зебои худ маъруфанд.<ref>{{Cite web |url=https://phti.tj/pamir-mountains/ |title=Pamir Mountains |publisher=Институти физикаю техникаи Академияи илмҳои Ҷумҳурии Тоҷикистон |access-date=23 октябри 2026 }}</ref> === Помир === [[Помир]] дар шарқ ва ҷанубу шарқи Тоҷикистон ҷойгир буда, яке аз баландтарин минтақаҳои кӯҳии ҷаҳон ба шумор меравад. Он аз қаторкӯҳҳои баланд, водиҳои чуқур, суфакӯҳҳо ва пиряхҳои сершумор иборат аст.<ref name="UNESCO">{{Cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/1252 |title=Tajik National Park (Mountains of the Pamirs) |website=UNESCO World Heritage Centre |publisher=UNESCO |access-date=23 октябри 2026 }}</ref> Помирро аз рӯйи хусусиятҳои релйеф ба ду қисми асосӣ — [[Помири Ғарбӣ]] ва [[Помири Шарқӣ]] — ҷудо мекунанд. Ба Помири Ғарбӣ қаторкӯҳҳои баланду сербарф, нишебиҳои тез ва дараҳои чуқур хосанд. Помири Шарқӣ бошад, бештар аз суфакӯҳҳои баланд, водиҳои васеъ ва минтақаҳои нисбатан ҳамвор иборат аст. Аз қаторкӯҳҳои маъруфи Помир инҳо мебошанд: * [[Қаторкӯҳи Академияи илмҳо]]; * [[Қаторкӯҳи Пётри Якум]]; * [[Қаторкӯҳи Дарвоз]]; * [[Қаторкӯҳи Ванҷ]]; * [[Қаторкӯҳи Язгулом]]; * [[Қаторкӯҳи Паси Олой]]; * [[Қаторкӯҳи Музкӯл]]. Баландтарин қуллаи Тоҷикистон — [[Қуллаи Исмоили Сомонӣ]] (7495 м) — дар қаторкӯҳи Академияи илмҳо ҷойгир аст. Дар қаторкӯҳи Паси Олой бошад, [[Қуллаи Сино]] (7134 м) воқеъ мебошад.<ref name="GeographyTJ"/> Дар кӯҳҳои Помир пиряхҳои бузург мавҷуданд, ки манбаи муҳими оби дарёҳои минтақа мебошанд. Қисми зиёди ин кӯҳҳо ба [[Боғи миллии Тоҷикистон]] дохил мешаванд. Ин боғ соли 2013 ба [[Феҳристи мероси ҷаҳонии ЮНЕСКО]] ворид карда шуд.<ref name="UNESCO"/> == Қаторкӯҳҳои бузурги ҷаҳон == Қаторкӯҳҳо дар ҳамаи қитъаҳои Замин вомехӯранд. Аз маъруфтарин қаторкӯҳҳо ва системаҳои кӯҳии ҷаҳон [[Ҳимолой]] дар Осиё, [[Анд]] дар Амрикои Ҷанубӣ, [[Алп]] дар Аврупо ва [[Кӯҳҳои Рокӣ]] дар Амрикои Шимолӣ мебошанд. Қаторкӯҳҳо на танҳо дар хушкӣ, балки дар қаъри уқёнусҳо низ мавҷуданд. Дарозтарин системаи қаторкӯҳии Замин [[Қаторкӯҳҳои миёнаи уқёнусӣ]] мебошад, ки тақрибан 65 ҳазор км тӯл дошта, қисми зиёди он зери об ҷойгир аст.<ref>{{Cite web |url=https://oceanservice.noaa.gov/facts/midoceanridge.html |title=What is the longest mountain range on Earth? |publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration |access-date=23 октябри 2026 }}</ref> == Нигаред низ == * [[Кӯҳ]] * [[Силсилакӯҳ]] * [[Кӯҳпайдошавӣ]] * [[Қулла]] * [[Ағба]] * [[Дара]] * [[Помир]] == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭСТ|Қаторкӯҳ|8|муаллиф=}} [[Гурӯҳ:Қаторкӯҳҳо| ]] axs56h8mq6akf98r3thyhkbc8y9mkza 1491009 1491001 2026-10-23T19:48:28Z Zosya95 54344 1491009 wikitext text/x-wiki [[Акс:Pamir Mountains panorama.jpg|thumb|350px|Қаторкӯҳҳои Помир дар Тоҷикистон]] '''Қаторкӯҳ''' — [[Кӯҳ|кӯҳҳои]] ба ҳам пайвастае, ки дар як самти муайян тӯл кашида, шакли дарозрӯяи [[Релеф|релефи]] кӯҳиро ташкил медиҳанд. Дар тӯли қаторкӯҳ [[Қулла|қуллаҳои]] баланд ва мавзеъҳои нисбатан паст ([[Ағба|ағбаҳо]]) пайдарҳам ҷой гирифтаанд. Қаторкӯҳҳо дорои теғаҳо ва ёнаҳои кӯҳӣ буда, аксаран бо [[Водӣ|водиҳо]] ва хамиҳои байникӯҳӣ аз қаторкӯҳҳои ҳамсоя ҷудо мешаванд.<ref name="Geog6">{{Cite book |last1=Раҳимов |first1=М. |last2=Мӯсоев |first2=З. |last3=Раҳмонов |first3=Ш. |last4=Ҷалолов |first4=Д. |title=География (географияи табиӣ): китоби дарсӣ барои синфи 6 |publisher=Маориф |location=Душанбе |year=2016 |pages=91–93 |url=https://edumedia-depot.gei.de/server/api/core/bitstreams/8630d189-4061-4073-9abf-f8f97624da5b/content }}</ref> Қаторкӯҳҳо аз ҷиҳати дарозӣ, паҳноӣ, баландӣ, самти тӯлкашӣ ва шакли релеф фарқ мекунанд. Якчанд қаторкӯҳи ба ҳам алоқаманд метавонанд системаи кӯҳиро ташкил диҳанд. Қаторкӯҳҳо ҳам дар хушкӣ ва ҳам дар қаъри уқёнусҳо мавҷуданд. == Сохт ва хусусиятҳои релеф == Қаторкӯҳ аз баландиҳои пайдарҳам, қуллаҳо, теғаҳо, ағбаҳо ва ёнаҳои кӯҳӣ иборат аст. Қисми баланди дарозрӯяи он теғаи қаторкӯҳ ном дорад. Теғаҳо дар бисёр мавридҳо ёнаҳои муқобили қаторкӯҳро аз ҳам ҷудо мекунанд. Водиҳо ва хамиҳои байникӯҳӣ бошанд, бештар дар байни қаторкӯҳҳо воқеъ мегарданд.<ref name="Geog6"/> Ба унсурҳои асосии релефи қаторкӯҳ инҳо дохил мешаванд: * '''[[Қулла]]''' — нуқтаи баландтарини кӯҳ ё яке аз баландиҳои барҷастаи қаторкӯҳ; * '''Теғаи кӯҳ''' — қисми баланду тӯлкашидаи кӯҳ, ки ёнаҳои онро аз ҳам ҷудо мекунад; * '''Ёнаи кӯҳ''' — сатҳи моили кӯҳ, ки аз қисмҳои баланд ба самти домана паст мешавад; * '''[[Ағба]]''' — ҷойи нисбатан пасти теғаи кӯҳӣ, ки аксаран гузаргоҳи байни ду тарафи қаторкӯҳ мебошад; * '''Доманаи кӯҳ''' — қисми поёнии ёна, ки ба водӣ ё ҳамвории атроф мепайвандад. Шакли теғаҳо ва қуллаҳо, дараҷаи нишебии ёнаҳо ва амиқии водиҳои атроф дар қаторкӯҳҳои гуногун яксон нестанд. Баъзе қаторкӯҳҳо қуллаҳои тез ва ёнаҳои ростфуромада доранд; дар дигарҳо теғаҳо нисбатан ҳамвор ва ёнаҳо моил мебошанд. === Самти тӯлкашӣ ва ҷойгиршавӣ === Қаторкӯҳҳо метавонанд дар самтҳои гуногун тӯл кашанд. Баъзе аз онҳо қариб ба ҳам мувозӣ ҷой гирифта, бо водиҳо аз ҳам ҷудо мешаванд; дигарон шоха меронанд ё дар як минтақа ба ҳам наздик мешаванд. Масалан, [[Қаторкӯҳи Туркистон|қаторкӯҳҳои Туркистон]] ва [[Қаторкӯҳи Зарафшон|Зарафшон]] дар ҳудуди Тоҷикистон аз ғарб ба шарқ қариб ба ҳам мувозӣ тӯл кашидаанд. [[Водии Зарафшон]] дар байни онҳо ҷойгир аст. Дар [[Помир]] бошад, қаторкӯҳҳо ба самтҳои гуногун тӯл мекашанд ва дар баъзе мавзеъҳо ба ҳам мепайванданд.<ref name="Geog6"/> === Баландӣ ва андоза === Ҳангоми тавсифи қаторкӯҳ баландии мутлақ ва нисбӣ, дарозӣ, паҳноӣ, самти тӯлкашӣ ва хусусиятҳои ёнаҳои он ба назар гирифта мешаванд. '''Баландии мутлақ''' баландии нуқтаи муайян аз сатҳи баҳр аст. '''Баландии нисбӣ''' фарқи баландии ду нуқта, масалан, қулла ва водии назди он мебошад. Аз ин рӯ, қаторкӯҳҳое, ки қуллаҳояшон баландии мутлақи наздик доранд, метавонанд аз ҷиҳати баландии нисбӣ ва дараҷаи буридашавии релеф аз ҳам фарқ кунанд. == Ташаккул ва тағйирёбии қаторкӯҳҳо == Самти тӯлкашӣ ва ҷойгиршавии қаторкӯҳҳо бештар бо сохти геологӣ ва ҳаракатҳои тектоникии маҳал алоқаманд аст. Баландшавӣ ва чиндоршавии қабатҳои қишри Замин, инчунин ҷойивазкунии қисмҳои он дар қад-қади шикастҳои тектоникӣ метавонанд ба ташаккули баландиҳои тӯлкашида ва қаторкӯҳҳо мусоидат кунанд.<ref name="Geog8"/> Дарёҳо ва пиряхҳо бо гузашти вақт водиҳою дараҳоро амиқ карда, шакли теғаҳо ва ёнаҳоро тағйир медиҳанд. Ҳамин тавр, тарҳи имрӯзаи қаторкӯҳҳо ҳам ба сохти геологӣ ва ҳам ба таъсири равандҳои берунии табиӣ вобаста аст. == Аҳамияти ҷуғрофӣ == === Обтақсимкунӣ === Теғаҳои қаторкӯҳҳо дар бисёр мавридҳо ҳамчун '''обтақсимкунак''' амал мекунанд: обҳои аз ду тарафи онҳо ҷоришаванда ба ҳавзаҳои гуногуни дарёҳо мерасанд. Аз ин рӯ, қаторкӯҳҳо ба ҷойгиршавии саргаҳи дарёҳо ва ташаккули шабакаи обҳои рӯизаминӣ таъсир мерасонанд. === Таъсир ба иқлим === Қаторкӯҳҳо метавонанд ҳаракати ҳавои намнокро боздоранд. Ҳангоми боло рафтани ҳаво дар ёнаи бодрас он сард шуда, боришот ба амал меояд. Дар ёнаи муқобил, ки ҳаво фуруд меояд, боришот метавонад камтар бошад. Самти қаторкӯҳ ва баландии ёнаҳо ба паҳншавии барф, пиряхҳо ва минтақаҳои табиӣ низ таъсир мерасонанд. === Аҳамияти нақлиётӣ ва хоҷагӣ === Қаторкӯҳҳо байни водиҳо ва маҳалҳои аҳолинишин монеаҳои табиӣ ба вуҷуд меоранд. Роҳҳои нақлиётӣ аксаран аз ағбаҳо ва дараҳои кӯҳӣ мегузаранд. Дар Тоҷикистон ағбаҳои Анзоб, Шаҳристон ва Қизиларт аз гузаргоҳҳои маъруфи кӯҳӣ мебошанд. Дар қаторкӯҳҳо инчунин саргаҳи дарёҳо, пиряхҳо, чарогоҳҳои баландкӯҳ ва конҳои сарватҳои зеризаминӣ ҷойгир мешаванд. == Қаторкӯҳҳои Тоҷикистон == [[Тоҷикистон]] кишвари кӯҳсор буда, тақрибан 93 дарсади қаламрави онро кӯҳҳо ташкил медиҳанд. Қаторкӯҳҳои он асосан ба минтақаҳои кӯҳии Тиёншон, [[Ҳисору Олой]] ва [[Помир]] мансубанд.<ref name="Geog8">{{Cite book |last1=Муҳаббатов |first1=Х. |last2=Раҳимов |first2=М. |title=Географияи Тоҷикистон: китоби дарсӣ барои синфи 8 |publisher=Собириён |location=Душанбе |year=2009 |pages=37–40 |url=https://azimovazimjon.github.io/files/books/%D0%A1%D0%B8%D0%BD%D1%84%D0%B8%208/%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%208.pdf }}</ref> === Шимоли Тоҷикистон === Дар шимоли Тоҷикистон [[Қаторкӯҳи Қурама]] ва кӯҳҳои Муғул ҷойгир шудаанд. Онҳо ба шохаҳои ғарбии системаи кӯҳии Тиёншон мансубанд. Қаторкӯҳи Қурама дар шимоли қисми ғарбии [[Водии Фарғона|водии Фарғона]] ва қаторкӯҳи Туркистон дар ҷануби он тӯл мекашад.<ref name="Geog8"/> === Маркази Тоҷикистон === Дар маркази Тоҷикистон қаторкӯҳҳои Туркистон, Зарафшон, [[Қаторкӯҳи Ҳисор|Ҳисор]] ва [[Қаторкӯҳи Раштон|Раштон]] (номи пешинааш Қаротегин) ҷойгиранд. Онҳо ба системаи кӯҳии Ҳисору Олой мансубанд. Номи қаторкӯҳи Қаротегин тибқи қарори Ҳукумати Тоҷикистон аз 31 июли соли 2023 ба «Раштон» иваз карда шудааст.<ref name="Names2023">{{Cite web |url=https://mmih.adlia.tj/SEARCH/DocumentView?DocumentId=145839&compareid=145839 |title=Қарори Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 31 июли соли 2023, № 348 «Дар бораи номивазкунии баъзе объектҳои ҷуғрофии ҳудуди Ҷумҳурии Тоҷикистон» |publisher=Пойгоҳи иттилоотии ҳуқуқии ADLIA |date=2023-07-31 |access-date=2026-10-23 }}</ref> Қаторкӯҳҳои Туркистон ва Зарафшон водии Зарафшонро аз ду тараф иҳота мекунанд. Қаторкӯҳи Ҳисор ҷанубтар аз қаторкӯҳи Зарафшон воқеъ аст. Дар ҳамин минтақа кӯҳҳои Фон ҷойгиранд, ки бо қуллаҳои баланд, дараҳои чуқур ва кӯлҳои кӯҳии худ маъруфанд.<ref name="Geog8"/> === Ҷанубу ғарби Тоҷикистон === Дар ҷанубу ғарби Тоҷикистон қаторкӯҳҳои нисбатан паст ҷойгиранд. Ба онҳо [[Қаторкӯҳи Вахш|Вахш]], Чилонтоғ, Қаротоғ, Оқтоғ ва [[Бобокӯҳ]] (номи пешинааш Боботоғ) дохил мешаванд. Бархе аз ин қаторкӯҳҳо ба самти ҷанубу ғарб пасттар ва аз якдигар дуртар мешаванд. Дар байни онҳо водиҳо ва хамиҳои Ҳисор, Вахш, Ёвон, Данғара, Кӯлоб ва Фархор ҷойгиранд.<ref name="Geog8"/><ref name="Names2023"/> === Помир === Помир дар шарқ ва ҷанубу шарқи Тоҷикистон ҷойгир буда, дорои қаторкӯҳҳои баланд, дараҳои чуқур, пиряхҳо ва суфакӯҳҳои васеъ аст. Аз рӯйи хусусиятҳои релеф онро ба Помири Ғарбӣ ва Помири Шарқӣ ҷудо мекунанд. Дар Помири Ғарбӣ қаторкӯҳҳои дорои ёнаҳои ростфуромада ва дараҳои чуқур, дар Помири Шарқӣ бошад, суфакӯҳҳои баланд ва водиҳои нисбатан васеъ бартарӣ доранд.<ref name="Geog8"/><ref name="UNESCO">{{Cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/1252/ |title=Tajik National Park (Mountains of the Pamirs) |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=2026-10-23 }}</ref> Аз қаторкӯҳҳои маъруфи Помир инҳоянд: * [[Қаторкӯҳи Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон]] (собиқ қаторкӯҳи Академияи илмҳо); * [[Қаторкӯҳи Пётри Якум]]; * [[Қаторкӯҳи Дарвоз]]; * [[Қаторкӯҳи Ванҷ]]; * [[Қаторкӯҳи Язғулом]]; * [[Қаторкӯҳи Каюмарс]] (собиқ қаторкӯҳи Паси Олой); * қаторкӯҳи Марғоб (собиқ қаторкӯҳи Музкӯл); * [[Қаторкӯҳи Шоҳдара]].<ref name="Geog8"/><ref name="Names2023"/> Баландтарин қуллаи Тоҷикистон — [[Қуллаи Исмоили Сомонӣ]] (7495 м) — дар қаторкӯҳи Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон ҷойгир аст. [[Қуллаи Ибни Сино]] (7134 м) дар қаторкӯҳи Каюмарс воқеъ мебошад.<ref name="Geog8"/> Қисме аз кӯҳҳои Помир ба [[Боғи миллии Тоҷикистон]] дохил мешаванд. Ин боғ соли 2013 ба Феҳристи мероси ҷаҳонии ЮНЕСКО ворид карда шуд.<ref name="UNESCO"/> == Қаторкӯҳҳои зериобӣ == Қаторкӯҳҳо дар қаъри уқёнусҳо низ мавҷуданд. Системаи қаторкӯҳҳои миёнаи уқёнусӣ тӯлонитарин системаи кӯҳии Замин буда, дарозии умумии он тақрибан 65 ҳазор километр аст. Зиёда аз 90 дарсади ин система дар зери об қарор дорад.<ref name="NOAA">{{Cite web |url=https://oceanexplorer.noaa.gov/ocean-fact/mid-ocean-ridge/ |title=What is a mid-ocean ridge? |publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration |date=2024-08-21 |access-date=2026-10-23 }}</ref> Ин қаторкӯҳҳо дар ҳудуди аз ҳам дуршавии лавҳаҳои тектоникӣ ташаккул меёбанд. Ҳангоми аз ҳам дур шудани лавҳаҳо магма аз қаъри Замин боло баромада, пас аз сардшавӣ қишри нави уқёнусиро ба вуҷуд меорад. Аз қисмҳои маъруфи ин система қаторкӯҳи миёнаи Атлантик аст, ки дар қаъри уқёнуси Атлантик тӯл мекашад.<ref name="NOAA"/> == Қаторкӯҳҳо ва системаҳои кӯҳии бузурги ҷаҳон == Дар хушкӣ қаторкӯҳҳои алоҳида ва системаҳои аз чандин қаторкӯҳ иборатбуда мавҷуданд. Аз маъруфтарини онҳо [[Ҳимолой]] дар Осиё, Анд дар Амрикои Ҷанубӣ, [[Алп]] дар Аврупо, кӯҳҳои Рокӣ дар Амрикои Шимолӣ, [[Қафқози Бузург]] ва [[Кӯҳҳои Урал]] мебошанд. Ин минтақаҳои кӯҳӣ аз ҷиҳати дарозӣ, баландии қуллаҳо, паҳноӣ ва шакли релеф аз ҳам фарқ мекунанд. == Инчунин нигаред == * [[Силсилакӯҳ]] == Эзоҳ == {{эзоҳ}} [[Гурӯҳ:Қаторкӯҳҳо]] 9nul5u33rojh0yu42gem32j1r8hokoe 0 315462 1491031 1393762 2026-10-23T21:23:27Z Zosya95 54344 1491031 wikitext text/x-wiki {{Таксон | image file = | image title = | image descr = | regnum = Рустаниҳо | parent = Galagania | rang = Намуд | latin = Galagania fragrantissima | author = [[Lipsky]] | syn = *{{btname|Muretia fragrantissima|([[Lipsky]]) [[Koso-Pol.]]}} | children name = | children = | typus = | range map = | range map caption = | range map width = | range legend = | iucnstatus = | wikispecies = Galagania | commons = | iucn = | grin = 447346 }} '''Шибитак''', '''шивиди кӯҳӣ''', '''шибити даштӣ'''<ref>''С. Юсуфӣ, А. Раҷабзод, С. Ҷабборова''. Луғати наботот (русӣ-тоҷикӣ-лотинӣ). — {{ Д.}} : [[Сарредаксияи илмии Энсиклопедияи Миллии Тоҷик|СИЭМТ]], 2018. — С. 17. — 112 с. — ISBN 978-99947-33-94-1.</ref>, '''чӯлингон''', '''чӯлинг''' ({{lang-la|Galagania fragrantissima}}) — як навъ гиёҳи бисёрсолаи худрӯи ғазоӣ аз оилаи [[чатргулҳо]]ст. == Тавсифоти гиёҳшинохтӣ == Бештар ба [[шибит]] монанд аст ва бӯи баланд дорад. Пояаш сершохубарг, 40—100 см қад мекашад. Пиёзакаш майдаи байзашакл. Гулаш майдаи зард (дарозии гулбаргаш 0,7—0,9 мм). Мевааш (дарозиаш 1,8—2,8 мм) қад ва ранги баланд. Моҳҳои июн — июл гулу мева мекунад. Шибитакдар бисёр ноҳияҳои Тоҷикистон мерӯяд. Одатан дар минтақаи алафзор, ҷангалзори гармсер ва паҳнбарг, пуштаҳо, нишеби кӯҳҳо ва ғайра (500—2200 м аз с. б.) месабзад. Шибитакро ба монанди шибит тару тоза ва хушконида истеъмол мекунанд. Ба таомҳои гуногун меандозанд ва дурит тайёр менамоянд. Ба маҳсулоти ширӣ (чакка, қурут, дуғ, ҷурғот ва ғайра )низ ҳамроҳ мекунанд. Шибитак хӯрокро хушҳазм ва хуштаъм мекунад; иштиҳоовар аст, кори узвҳои ҳозимаро тақвият медиҳад. Барои очоронии бодиринг, карам, помидор ва ғайра низ истифода мебаранд. Баргу пояаш (аввалҳои нашъунамо) 12—15% сафеда, 4,7% равған, то 0,36% равғани эфир, 4,7% моддаҳои даббоғӣ, 462 мг% витамини С, 1,7 мг% каротин (провитамини А) ва ғайра дорад. Бехи шибитак низ хӯрданист. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭСТ|Чӯлингон|7|муаллиф=М. Ҳоҷиматов}} f9hvyqlql9a736nq6ps7h5un7jy91jn 10 315463 1491027 1393766 2026-10-23T21:15:19Z Zosya95 54344 1491027 wikitext text/x-wiki {{TaxInfo|mode={{{1|}}}|parent=Pyramidoptereae|rang=Авлод|latin=Galagania|name=Галагания}} 92l4gtjyxiass9foblpt261cjmff4c8 1491029 1491027 2026-10-23T21:20:10Z Zosya95 54344 1491029 wikitext text/x-wiki {{TaxInfo|mode={{{1|}}}|parent= Apiaceae|rang=Авлод|latin=Galagania|name=Галагания}} kpuvmhrhq3zw62ithy8otb3xthg66dn 10 315464 1491030 1393767 2026-10-23T21:21:37Z Zosya95 54344 1491030 wikitext text/x-wiki {{Барои ҳазф}} prczml6xdxi3dl1rr8059l2p3tt7wd8 0 317360 1491026 1401549 2026-10-23T21:13:45Z Zosya95 54344 1491026 wikitext text/x-wiki {{Таксон |image file = Silk worm adult01.JPG |regnum = Гиёҳон |parent = Bombyx |rang = Гуна |latin = Bombyx mori |author = [[Linnaeus]], 1758 |wikispecies = Bombyx mori |commons = Category:Bombyx mori }} '''Кирми абрешим''', '''кирмаки абрешим''' ({{lang-la|Bombyx mori}}) — [[кирмак]]и аз тухм баромадаи шапалаки [[абрешим]]. == Тавифот == Шапалаки кирмаки абрешим миёнҷусса буда, дарозии болҳои кушодааш 40‒60 мм ва рангаш сафедтоб аст. Давраҳои инкишофи шапалак: тухм (грена), кирмина, зоча ва шапалак. Кирмак дар муддати 30‒35 шаборӯз 5 давраи инкишоф (сиёҳшавӣ, тулаккунӣ, мошубиринҷӣ, даҳаи хурд, даҳаи калон)-ро аз сар мегузаронад. Дарозияш аз 4 мм (дар аввали даври 1-ум) то 80‒85 мм (дар охири даври 5-ум), вазнаш аз 0,0004 то 3,5‒4 г. Давраи инкишофи кирмак вобаста ба ғизо, ҳарорат (25‒27 °С) ва намнокии ҳаво (60‒70 %) то 22 шаборӯз давом мекунад. Ғизои кирмак асосан барги тут аст. Барги тутро ба кирмак рӯзона 3‒4 соат ва шабона 2 бор медиҳанд. Як кирмак дар давоми ҳаёт 20‒25 г (75‒80 % он ба давраи панҷум рост меояд) барги тару тоза мехӯрад. Ба кирмакҳои давраи якум ва дуввум баргро майда карда медиҳанд, ба кирмакҳои давраи севвум навдаҳои (дарозияшон 25 см) тутро бо баргашон додан мумкин; навдаҳои тутро дар рӯи рафҳо чорчиллик мегузоранд. Рафҳои кирмакгузориро аз баргу шохаҳои куҳна ва наҷосат мунтазам тоза кардан лозим аст. Кирмак пас аз рушди ғадуди абрешим аз истеъмоли барг фориғ шуда, барои танидани пила ба даста мебарояд. Таниши пила 3 шаборӯз давом мекунад. Кирмаки нар назар ба кирмаки модина 20 % зиёдтар пила метанад. Баъди 1‒2 шаборӯз кирмак ба зоча табдил меёбад. Зоча дарозрӯя буда, ранги бӯри сиёҳтоб дорад; вазнаш 1,5‒2,5 г. Он 10‒15 шаборӯз инкишоф ёфта, сипас ба шапалак табдил меёбад. Ша­палаки модина дар зарфи 3‒5 шаборӯз 500‒700 адад тухм мегузорад ва мемирад (вобаста ба ҳарорати ҳаво 5‒10 рӯз умр мебинад). Ҳоло зотҳои нави кирмак, ки аз рӯи давраи инкишоф, ҳаҷм, ранг ва шакли пила фарқ мекунанд, рӯёнда шудаанд. == Нигаред низ == * [[Касалиҳои кирмак]] * [[Кирмакдорӣ]] * [[Гренаж]] * [[Тухми кирмак]] == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Кирмак|10|муаллиф=}} * Михайлов Е. Н. Шелководство. М., 1950; * Рекомендация по инкубации грены и агротехнике промышленных выкормок тутового шелкопряда в Таджикистане. Д., 1982; * Биологический энциклопедический словарь. М., 1986. {{ПБ}} 4foffc3gvkpzuqzop2fdvxslplw50f6 0 322549 1491087 1486566 2026-10-24T10:51:23Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1491087 wikitext text/x-wiki {{Ҳамномҳо|Ҳусния (Ҳамном)| Ҳусния}} {{Ҳамнасабҳо |Раҷабзода (Ҳамнасаб)|Раҷабзода}} {{Сиёсатмадор |ном = Ҳусния Раҷабзода |номи аслӣ = Раҷабзода Ҳусния Ҳукуматшо |тасвир = |бар = |тавсифи тасвир = |ном ҳангоми таваллуд = |номи мустаъор = |таърихи таваллуд = 24.06.1982 |зодгоҳ = {{Зодгоҳ|ноҳияи Мурғоб|ноҳияи Мурғоб}}, [[ҶШС Тоҷикистон]], [[ИҶШС]] |таърихи даргузашт = |маҳалли даргузашт = |шаҳрвандӣ = {{Парчам|Тоҷикистон}} |таҳсилот = [[Донишгоҳи миллии Тоҷикистон]] (2004) магистратураи Академияи идоракунии хидмати давлатии назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон (2011) |дараҷаи илмӣ = |унвонҳои илмӣ = |миллат = тоҷик |эътиқод = |ҳизб = [[Ҳизби халқии демократии Тоҷикистон]] |ғояҳои асосӣ = |навъи фаъолият = Вакили [[Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон]] |падар = |модар = |ҳамсар = |фарзандон = |ҷоизаҳо = |соядаст = |бари соядаст = |вебгоҳ = |викианбор = }} '''Ҳусния Раҷабзода''' (''Раҷабзода Ҳусния Ҳукуматшо'', зод. 24 июни соли 1982, [[ноҳияи Мурғоб]], [[ҶШС Тоҷикистон]], [[ИҶШС]]) — омӯзгор, [[арбоби давлатӣ]]. Вакили [[Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон]] даъвати VI-ум ва VII. Узви Кумитаи Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон оид ба масъалаҳои иҷтимоӣ, ҳифзи сиҳатӣ, илм, маориф, фарҳанг ва сиёсати ҷавонону занон. вакили Маҷлиси вакилони халқи ноҳия Мурғоб, даъвати ҳафтум (солҳои 2025-2030). Раиси ноҳияи Мурғоб. == Зиндагинома == * Солҳои 1999-2004 - Донишҷӯи Донишгоҳи миллии Тоҷикистон. * Солҳои 2004-2006 - Омӯзгори мактаби миёнаи №14, ба номи С. Сайниев. * Соли 2006 (06-10) - Мудири шуъбаи умумии дастгоҳи раиси [[ноҳияи Мурғоб]]. * Солҳои 2006-2007 - Сармутахассиси кор бо занон ва оилаи назди мақомоти иҷроияи ҳокимияти давлатии ноҳияи Мурғоб. * Солҳои 2007-2008 - Мутахассиси бахши назорати дастгоҳи раиси ноҳияи Мурғоб. * Соли 2008 (02-03) - Сармутахассиси бахши маъмурӣ-ҳуқуқии дастгоҳи раиси ноҳияи Мурғоб. * Солҳои 2008-2010 - Мудири шуъбаи умумии дастгоҳи раиси [[ноҳияи Мурғоб]]. * Соли 2011 (01-12)- Магистранти он замон Донишкадаи такмили ихтисоси хидмати давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон. * Солҳои 2011-2013- Мудири бахши умумӣ, назорат ва муроҷиати шаҳрвандони дастгоҳи раиси [[ноҳияи Мурғоб]]. * Солҳои 2013-2020- Муовини раиси [[ноҳияи Мурғоб]]. * Аз моҳи марти соли 2020 — Раиси [[ноҳияи Мурғоб]]. * Аз апрели соли 2020 — вакили [[Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон]] даъвати VI-ум буд. * Аз 17 апрели соли 2020 то апрели соли 2025 — Узви Кумитаи Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон оид ба ҳамоҳангсозии фаъолияи Маҷлиси миллӣ бо Маҷлиси намояндагон, ҳокимияти иҷроия, иттиҳодияҳои ҷамъиятӣ, воситаҳои ахбори омма ва робитаҳои байнипарламентӣ.<ref>{{Cite web|url=https://majmilli.tj/4445555-2/|title=Раҷабзода Ҳусния Ҳукуматшо|author=|website=www. majmilli.tj|date=|publisher=|lang=tg|accessdate=2025-02-10}}{{Пайванди мурда|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * Аз 11 апрели соли 2025 - Узви Кумитаи Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон оид ба масъалаҳои иҷтимоӣ, ҳифзи сиҳатӣ, илм, маориф, фарҳанг ва сиёсати ҷавонону занон.<ref>{{Cite web|url=https://majmilli.tj/rajabzoda-husniya/|title=Раҷабзода Ҳусния Ҳукуматшо|author=|website=www.majmilli.tj|date=|publisher=|lang=tg|accessdate=2025-07-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20251207223830/https://majmilli.tj/rajabzoda-husniya/|archivedate=2025-12-07}}</ref>. == Ҷоизаҳо == * медали ҷашнии «30-солагии Истиқлолияти давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон» (2021) == Эзоҳ == {{эзоҳ}} [[Гурӯҳ:Омӯзгорони Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Сиёсатмадорони Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Сиёсатмадорони асри XXI]] [[Гурӯҳ:Вакилони Маҷлиси Намояндагони Ҷумҳурии Тоҷикистон даъвати VI]] [[Гурӯҳ:Вакилони Маҷлиси миллии Ҷумҳурии Тоҷикистон даъвати VII]] [[Гурӯҳ:Занҳо-сиёсатмадорони Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Занони Тоҷикистон дар сиёсат]] [[Гурӯҳ:Ходимони ҷамъиятии Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Дорандагони медали ҷашнии «30-солагии Истиқлолияти давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон»]] m2w35kbvrfhrhrp95xxdrp2psoirgtm 0 324094 1491075 1447683 2026-10-24T08:44:43Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1491075 wikitext text/x-wiki {{Қаторкӯҳ|Период образования=|Район=}} '''Қаторкӯҳҳои Олой''' ({{Lang-ky|Алай кыркы}}, {{Забон-тг|Қаторкӯҳи Олой}}) —[[Қаторкӯҳ|қаторкӯҳҳои]] системаи кӯҳии [[Помиру Олой|Помиру Олай]] дар [[Қирғизистон]] ва қисман дар [[Тоҷикистон]] аст. Баландӣ то 5539 метр аст. Водиҳои [[Водии Фарғона|Фарғона]] ва Олойро аз ҳам ҷудо мекунад. Дарозии қаторкӯҳи граниту габброи Олой, дар байни қаторкӯҳҳои Зарафшон дар ғарб ва 74°48' ба шарқ қариб 400 километр; Дар қаторкӯҳҳо тақрибан дар тамоми дарозии худ барфи доимӣ фаро гирифта шудааст ва аз [[Пирях|пиряхҳо]], махсусан дар ғарб бой аст. Масоҳати умумии пиряхҳо 568 км² аст. Ба релефи баландии кӯҳҳо шаклҳои алпӣ дар қисми пуштаҳо хос аст. Он аз қабатҳои ҷинсҳои хокӣ-гилӣ ва [[Варақсангҳо|шистҳои]] кристаллӣ иборат аст. Нишебиҳои шимолӣ нарм буда, як қатор водиҳои дароз доранд. Ҷанубӣ ба водии Олой нишеб меафтад. Дар доманакӯҳҳо растаниҳои нимбиёбонӣ мавҷуданд. Дар нишебиҳо алафҳои хушки пар ва даштҳои сералаф, растаниҳои даштӣ ва [[Арча|арчазорҳо]] (дар баландии 2000—3200 м) ҷойгиранд, ки онҳоро марғзорҳои алпӣ иваз мекунанд. Дар ёдгории Обишир-5, ки дар нишебиҳои шимолии қаторкӯҳи Олой вокеъ аст, археологҳо якчанд ҳазор асбобу анҷоми сангин ва заргарй ёфтанд. Қадимтарин қабати фарҳангӣ дар Обишир, ки дар он асбобҳо на бо пахшкунӣ сохта шудаанд, тақрибан ба 23 ҳазор сол пеш тааллуқ доранд. Таҳлили ДНК-и намунаҳои ''[[Гӯсфанд|Овис Арисе]]'' аз ғори Обишир-5 нишон дод, ки ин намунаҳо дар ҳазораи шашуми пеш аз милод хонагӣ шудаанд – насабҳои генетикии онҳо (гаплоггурӯҳи А) дар доираи гуногунии генетикии наслҳои [[Гӯсфанд|гӯсфандони]] хонагӣ мебошанд. Таҳлили сементи дандонҳои солим нишон медиҳад, ки эҳтимоли нестшавии чарогоҳ дар фасли тирамоҳ. Мардуми сокини Обишир камаш 4300 сол пеш<ref>{{Cite web|url=https://www.sciencedaily.com/releases/2018/10/181031141445.htm|title=Major corridor of Silk Road already home to high-mountain herders over 4,000 years ago|deadlink=no|accessdate=2021-11-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211121092345/https://www.sciencedaily.com/releases/2018/10/181031141445.htm|archivedate=2021-11-21}}</ref> ба гӯсфанду буз ва чорводории калон машғул буданд. Дандони ширии кӯдаке, ки дар Обишир <ref>{{Cite web|url=http://old.archaeology.nsc.ru/newsarcru/189|title=В Алайской долине произошло первое расселение человека в высокогорье Центральной Азии|deadlink=no|accessdate=2021-11-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211121072150/http://old.archaeology.nsc.ru/newsarcru/189|archivedate=2021-11-21}}</ref> ёфт шуд, ба асри миёна - 1185-1290 рост омад. == Адабиёт == * ''Корженевский Н.Л.'' Пиряххои нишебии шимолии каторкухи Олой. — Асархои САГУ. Силсилаи нав. Нашри LXIV. Илмҳои ҷуғрофӣ: [[Китоб|Китоби]] 6. — [[Тошканд|Тошкент]] : Нашриёти Университети давлатии Осиёи Миёна ба номи В.И.Ленин, 1955. — 63 с. — 500 нусха. — исбн гум шудааст. * == Эзоҳ == {{Эзоҳ}} == Пайвандҳо == * {{ВТ-ЭСБЕ|Алайский хребет}} * [https://web.archive.org/web/20250122110821/http://world.sitesetup.ru/KG/ah.php Киргизстан] * Алайский хребет // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978. {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Силсилакӯҳҳои Қирғизистон]] [[Гурӯҳ:Кӯҳҳои Тоҷикистон]] h6qvhdtlvf9qymn0ipfzpvu1zi2lqfy 0 324667 1491090 1487621 2026-10-24T11:20:29Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1491090 wikitext text/x-wiki {{Синамогар | ҷоизаҳо = «[[Эммӣ]]» (2002)<br>«[[Глобуси тиллоӣ]]» (2003)<br>[[Мукофоти Гилдияи ҳунарпешаҳои ИМА]] (1996, 2020)}}'''Ҷеннифер Ҷоанна Энистон''' ({{Lang-en|Jennifer Joanna Aniston}}; тав. [[11 феврал|11 феврали]] [[Соли 1969|1969]], [[Шерман Окс]], [[Калифорния]], [[Иёлоти Муттаҳидаи Амрико|ИМА]]<ref>{{Cite news|title=Monitor|date=2012-02-17|page=26}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.eonline.com/celebs/Jennifer_Aniston/112166|title=Jennifer Aniston|publisher=[[E!]]. [[NBCUniversal]]|accessdate=2011-09-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120206211942/http://www.eonline.com/celebs/jennifer_aniston/112166|archivedate=2012-02-06}}</ref>) — [[ҳунарпеша]], [[коргардони синамо]] ва [[продюсер]]и [[ИМА|амрикоӣ]]<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=gsJulMDpIVg|title=Jennifer Aniston interview|website=[[YouTube]]|lang=en|accessdate=2014-06-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170818165411/https://www.youtube.com/watch?v=gsJulMDpIVg|archivedate=2017-08-18}}</ref>, ки бо нақши Рэйчел Грин дар силсилафилми телевизионии [[NBC]] «[[Дӯстон]]» (1994–2004) маъруф аст, ки барои он ҷоизаҳои «[[Эммӣ]]» (2002) ва «[[Глобуси тиллоӣ]]» гирифтааст. Соҳиби ситора дар «Хиёбони шӯҳрат»-и Ҳолливудмебошад<ref>{{Cite news|title=Jennifer Aniston receives Hollywood star|url=http://abc7.com/archive/8553842/|work=ABC7 Los Angeles|accessdate=2017-02-25|language=en|archivedate=2016-09-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160927001957/http://abc7.com/archive/8553842/}}</ref>. Ҳунарпеша инчунин бо нақшҳои асосии худ дар филмҳои мазҳакавӣ, аз қабили: «Брюси Қудратманд» (2003), "The Break-Up" (2006), "He's Just Not That Into You" (2009), "The Bounty Hunter" (2010), "The Switch" (2010), "Just Go with It" (2011), "We're the Millers" (2013), "Life of Crime" (2013), "Mother's Day" (2016) ва ғайра маъруфият пайдо кардааст. Барои таҳия ва нақш дар силсилафилми драмавии "The Morning Show" (аз соли 2019) Энистон инчунин номзади Ҷоизаи Эммӣ, панҷ номинатсияи [[Глобуси тиллоӣ]] ва панҷ номинатсияи Ҷоизаиҳои Гилдияи ҳунарпешагон, аз ҷумла ғолиби Беҳтарин ҳунарпешаи зан дар силсилафилми драмаро гирифт. Ҷеннифер Энистон яке аз ҳунарпешаҳои сердаромадтарин дар [[Ҳолливуд]] маҳсуб мешавад<ref>{{Cite web|url=https://www.forbes.com/pictures/mfl45gdgh/jennifer-aniston-28-million/|title=Hollywood's Highest Paid Actresses|publisher=Forbes|lang=en|accessdate=2014-12-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180630001500/https://www.forbes.com/pictures/mfl45gdgh/jennifer-aniston-28-million/|archivedate=2018-06-30}}</ref><ref>{{Cite news|title=Sandra Bullock's $51 million tops Forbes list of highest paid actresses|url=http://www.nydailynews.com/entertainment/movies/sandra-bullock-tops-forbes-list-highest-paid-actresses-article-1.1891501|accessdate=2014-12-24|publisher=nydailynews.com|date=2014-08-04|language=en|archivedate=2020-04-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200403072756/https://www.nydailynews.com/entertainment/movies/sandra-bullock-tops-forbes-list-highest-paid-actresses-article-1.1891501}}</ref> ва дороии ӯ дар соли 2017 тахминан 200 миллион долларро ташкил медод<ref name="auto">{{Cite web|url=https://www.forbes.com/sites/michelatindera/2017/05/18/from-a-friends-star-to-a-microneedling-founder-four-women-entrepreneurs-to-watch-in-2017/#4b365c387119|title=From A 'Friends' Star To A Microneedling Founder: Four Women Entrepreneurs To Watch In 2017|website=Forbes|publisher=Forbes|lang=en|accessdate=2017-06-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190315201149/https://www.forbes.com/sites/michelatindera/2017/05/18/from-a-friends-star-to-a-microneedling-founder-four-women-entrepreneurs-to-watch-in-2017/#4b365c387119|archivedate=2019-03-15}}</ref>. Вай инчунин аз ҷониби маҷаллаҳои ''People'', ''Cosmopolitan'' ва ''Esquire'' ба рӯйхати занони зеботарин шомил карда шудааст.<ref>{{Cite web|url=http://www.cbsnews.com/pictures/beautiful-people/5/|title=Beautiful 'People'|publisher=cbs news|lang=en|accessdate=2014-12-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180630080734/https://www.cbsnews.com/pictures/beautiful-people/5/|archivedate=2018-06-30}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.cosmopolitan.com/style-beauty/beauty/advice/a2979/celebrity-skin-anti-aging-0909/|title=Why They Still Look This Fantastic|author=Amelia Gayle|date=2009-09-15|publisher=cosmopolitan magazine|accessdate=2014-12-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200323223711/https://www.cosmopolitan.com/style-beauty/beauty/advice/a2979/celebrity-skin-anti-aging-0909/|archivedate=2020-03-23}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.esquire.com/women/women-we-love/|title=Women we love|publisher=Esquire magazine|lang=en|accessdate=2014-12-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150208223155/http://www.esquire.com/women/women-we-love/|archivedate=2015-02-08}}</ref> == Солҳои аввал ва таҳсилот == Ҷеннифер Энистон 11 феврали соли 1969 дар Шерман Окс, [[Калифорния]], ИМА дар оилаи ҳунарпешаи амрикоии юнонитабор Ҷон Энистон (бо номи Яннис Анастассакис, аслан аз ҷазираи Крит) ва Нэнси Доу (1936-2016), ҳунарпешаи дорои решаи шотландӣ ва итолиёвӣ таваллуд шудааст<ref>{{Книга|заглавие=From Mother and Daughter to Friends: A Memoir|страницы=32|год=1999|место=Amherst, New York|издательство={{Нп3|Prometheus Books}}|isbn=978-1-57392-772-7|автор=Dow, Nancy}}</ref><ref name="People-Bio">{{Cite web|url=http://www.people.com/people/jennifer_aniston/biography|title=Jennifer Aniston Biography|website=[[People]]|lang=en|accessdate=2008-05-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180921015041/https://people.com/people/jennifer_aniston/biography|archivedate=2018-09-21}}</ref>. Ҷеннифер ду бародар дорад, Ҷон Мелик (калонӣ) ва Алекс Энистон (хурдӣ)<ref name="People-Bio" />. Падари таъмидии Энистон актёри юнонӣ-амрикоӣ Теллӣ Савалас аст <ref name="People-Bio" />, дӯсти беҳтарини падараш мебошад. Бобои вай (насабаш Анастассакис) аз Юнон ба Иёлоти Муттаҳида омада, соҳиби ошхона буд. Энистон дар Мактаби Штайнер дар Ню Йорк таҳсил кардааст<ref>{{Cite news|title=A Woman We Love: Jennifer Aniston|url=http://www.esquire.com/entertainment/interviews/a648/jennifer-aniston-pics-1002/|work=Esquire|date=2007-01-29|accessdate=2016-11-14|archivedate=2016-11-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161115071409/http://www.esquire.com/entertainment/interviews/a648/jennifer-aniston-pics-1002/}}</ref>. Истеъдоди актёрии ӯ дар маҳфили драмавии мактаб ошкор шуд. Маҳз дар ҳамин мактаб истеъдоди ҳунарнамоии ӯ низ зоҳир шуд. Вақте ки духтар 9-сола буд, волидонаш аз ҳам ҷудо шуданд<ref name="Yahoo Bio">{{Cite web|url=https://movies.yahoo.com/person/jennifer-aniston/biography.html|title=Jennifer Aniston- Biography|website=[[Yahoo! Movies]]|accessdate=2013-05-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120626002525/http://movies.yahoo.com/person/jennifer-aniston/biography.html|archivedate=2012-06-26}}</ref>. Вай бо модараш монд, аммо аксар вақт ба назди падараш дар [[Лос Анҷелес|Лос-Анҷелес]] мерафт, ки дар он ҷо Ҷон Энистон яке аз нақшҳои асосиро дар силсилафилми "Рӯзҳои ҳаёти мо" бозидааст. Дар синни 11-солагӣ Ҷенифер дар маҳфили драмавии Мактаби Рудолф Штайнер ба кор шурӯъ кард. Вай соли 1987 омӯзиши касбии худро дар Мактаби Санъати ЛаГуардияи Ню-Йорк идома дод ва баъд аз он дар якчанд намоишномаҳои Бродвей («For Dear Life», «Dancing on Checker’s Grave» ва ғайра) ширкат кард<ref name="People-Bio"/>. Дар ин давра, Энистон низ ҳамчун куриер кор мекард ва ба телемаркетинг машғул буд<ref name="People-Bio" />. == Фаъолият == [[Акс:JenniferAnistonFeb09.jpg|thumb|left|Энистон дар нахустнамоиши филми [[He's Just Not That Into You]] дар соли 2009.]] Энистон дар охири солҳои 1980 ва аввали солҳои 1990 дар барномаи радиоии [[Ҳовард Стерн]] зоҳир шуд<ref>{{cite news |url=http://www.usmagazine.com/celebrity-news/news/jen-aniston-age-20-flirted-with-howard-stern-in-lost-1989-clip-201061 |title=Jen Aniston, Age 20, Flirted with Howard Stern in Lost 1989 Clip |last= |first= |date=2010-01-06 |work=[[Us Weekly]] |access-date=2013-08-06 |archive-date=2018-06-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180630052833/https://www.usmagazine.com/celebrity-news/news/jen-aniston-age-20-flirted-with-howard-stern-in-lost-1989-clip-201061/ |url-status=live }}</ref>. Вай ба [[Ҳолливуд]] кӯчид<ref>{{cite web |url=http://www.tiscali.co.uk/entertainment/film/biographies/jennifer_aniston_biog/4 |title=Biography of Jennifer Aniston |access-date=2008-08-08 |publisher=Tiscali |archive-url=https://web.archive.org/web/20081005062044/http://www.tiscali.co.uk/entertainment/film/biographies/jennifer_aniston_biog/4 |archive-date=2008-10-05 |url-status=dead |accessdate=2025-05-06 |archivedate=2008-10-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081005062044/http://www.tiscali.co.uk/entertainment/film/biographies/jennifer_aniston_biog/4 }}</ref> ва соли 1990 аввалин нақши телевизионии худро дар силсилафилми «Molloy» ва инчунин нақш дар филми телевизионии ''Camp Cucamonga'' гирифт. Вақте ки Ҷенифер агент пайдо кард, ки ба намояндагӣ розӣ шуд, ӯ шарти қатъӣ гузошт - вай бояд 30 фунт вазн кунад. Вай инчунин дар силсилафилми телевизионии "Ferris Bueller" (1990), "The Edge" (1992) ва "Muddling Through" (1994) зоҳир шуд ва дар силсилафилми телевизионии "Quantum Leap", "Herma's Head" ва "Burke's Law" дар нақши меҳмонӣ баромад кард<ref name="buchanan20130807">{{cite web | url=http://www.vulture.com/2013/08/4-shows-jennifer-aniston-was-on-before-friends.html | title=The Four TV Shows Jennifer Aniston Was on Before Friends | work=Vulture | date=2013-08-07 | access-date=2013-08-07 | author=Buchanan, Kyle | archive-date=2015-11-04 | archive-url=https://web.archive.org/web/20151104083154/http://www.vulture.com/2013/08/4-shows-jennifer-aniston-was-on-before-friends.html | url-status=live }}</ref>. Пас аз як қатор намоишҳои телевизионии лағвшуда, инчунин пайдоиши ӯ дар филми даҳшатноки интиқодӣ ''Leprechaun'' нақш бозид<ref>{{cite news| url= http://movies.nytimes.com/movie/review?res=9F0CE6DB163AF93AA35752C0A965958260| title= Leprechaun Review| last= Canby| first= Vincent| date= 1993-01-09| work= The New York Times| access-date= 2008-08-08| archive-date= 2011-08-10| archive-url= https://web.archive.org/web/20110810144913/http://movies.nytimes.com/movie/review?res=9F0CE6DB163AF93AA35752C0A965958260| url-status= live}}</ref>. Энистон ҷиддӣ аз ҳунар рафтанро фикр кард. Бо вуҷуди ин, нақшаҳои Энистон ҳангоми санҷиши силсилафилми «[[Дӯстон]]», ки соли 1994 дар [[NBC]] намоиш дода шуда буд, тағйир ёфт<ref name="shuter20120503">{{cite web |url=http://www.huffingtonpost.com/2012/05/03/warren-littlefield-jennifer-aniston_n_1475363.html |title=Warren Littlefield Talks Jennifer Aniston's Journey To 'Friends' |work=The Huffinton Post |date=2012-05-03 |access-date=2013-08-07 |author=Rob Shuter |archive-date=2015-07-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150701235038/http://www.huffingtonpost.com/2012/05/03/warren-littlefield-jennifer-aniston_n_1475363.html |url-status=live }}</ref>. Продюсерҳои ин намоиш дар ибтидо мехостанд, ҳунарпеша [[Кортнӣ Кокс]]ро ба нақши Рейчел Грин бигиранд, аммо Кортнӣ гуфт, ки худро дар нақши Моника Геллер мебинад. Вақте ки Ҷеннифер дар саҳнаи навор баромад, ба ҳама маълум шуд, ки вай барои нақши Рейчел Грин комил аст. Вай ин хислатро дар тамоми силсилафилм аз соли 1994 то 2004 бозидааст<ref>{{cite episode|title=[[The Pilot (Friends)|The Pilot]]|series=Friends|credits=[[Marta Kauffman]], [[David Crane (writer/producer)|David Crane]], and [[Kevin S. Bright]]|network=[[NBC]]|airdate=1994-09-22|season=1|number=1|minutes=30}}</ref><ref>{{cite episode|title=[[The Last One (Friends episode)|The Last One]]|series=Friends|network=[[NBC]]|airdate=2004-05-06|season=10|number=17 and 18}}</ref>. Ин силсилафилм муваффақияти бузург пайдо кард ва Энистон дар баробари дигар ҳунармандони пешсаф дар байни тамошобинони телевизион машҳур гашт. Ороиши мӯйи ӯро занони тамоми ҷаҳон нусхабардорӣ кардаанд. Дар ду мавсими ниҳоии «Дӯстон» Ҷеннифер барои ҳар як эпизод 1 миллион доллар маош гирифт. Барои иштирок дар ин намоиш, ҳунарпеша панҷ маротиба ба ҷоизаи [[Эммӣ]] пешбарӣ шуд (ва як маротиба ғолиб шуд)<ref>{{cite web|url=http://www.emmyawardsonline.com/2003-emmy-nominations/2003-emmy-nominations-comedy.html|title=2003 Emmy Award Comedy Nominations|access-date=2008-08-08|publisher=Emmy Awards Online|archive-url=https://web.archive.org/web/20081005175713/http://www.emmyawardsonline.com/2003-emmy-nominations/2003-emmy-nominations-comedy.html|archive-date=2008-10-05|url-status=dead|accessdate=2025-05-06|archivedate=2008-10-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081005175713/http://www.emmyawardsonline.com/2003-emmy-nominations/2003-emmy-nominations-comedy.html}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.emmyawardsonline.com/2004-emmy-nominations/2004-emmy-nominations-comedy.html|title=2004 Emmy Award Comedy Nominations|access-date=2008-08-08|publisher=Emmy Awards Online|archive-url=https://web.archive.org/web/20080626151622/http://www.emmyawardsonline.com/2004-emmy-nominations/2004-emmy-nominations-comedy.html|archive-date=2008-06-26|url-status=dead|accessdate=2025-05-06|archivedate=2008-06-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080626151622/http://www.emmyawardsonline.com/2004-emmy-nominations/2004-emmy-nominations-comedy.html}}</ref> дар бахши "Беҳтарин ҳунарпеша дар силсилафилми мазҳакавӣ"<ref>{{cite web |author=Stephen M. Silverman |url=http://www.people.com/people/article/0,26334,624767,00.html |title=Emmy Awards Make New Best 'Friends' |date=2002-09-22 |work=[[People]] |lang=en |access-date=2008-08-08 |archive-date=2008-09-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080915220748/http://www.people.com/people/article/0,26334,624767,00.html |url-status=live |accessdate=2025-05-06 |archivedate=2008-09-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080915220748/http://www.people.com/people/article/0,26334,624767,00.html }}</ref>. Дар соли 2003, Энистон барои нақши Рейчел Грин ҷоизаи [[Глобуси тиллоӣ]] гирифт. Дар байни филмбардории «Дӯстон» Энистон дар филмҳои гуногун нақш бозидааст. Аввалин кори барҷастаи ӯ нақши дуюмдараҷа дар комедияи мустақили "She's the one" буд, ки дар он [[Камерон Диаз]] низ нақш бозидааст. Дар соли 1997 Ҷеннифер аввалин нақши асосии худро дар як филми бузург - дар комедияи ошиқонаи "Picture Perfect" бозид. Филм аз ҷониби мунаққидон баҳои мухталиф гирифт, аммо иҷрои Энистон баҳои баланд гирифт<ref>{{cite web|url=http://www.metacritic.com/movie/picture-perfect/critic-reviews|title=Critic Reviews for Picture Perfect at Metacritic|access-date=2010-07-30|publisher=metacritic.com|archive-date=2010-08-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20100823062830/http://www.metacritic.com/movie/picture-perfect/critic-reviews|url-status=live}}</ref>. Ҳамзамон Ҷеннифер дар филмҳои "'Til There Was You" ҳамроҳи [[Сара Ҷессика Паркер]], "The Think Pink Line" ва "Office Space" нақш бозидааст ва ӯ ҳамчунин қаҳрамони асосиро дар филми тасвирии "The Iron Giant" садо додааст. Дар соли 1998 ҳунарпеша дар филми трагикомедияи "The Object of My Affection" зани ошиқи ҳамҷинсгаро бозидааст<ref>{{cite news|first=Janet|last=Maslin|url=http://movies.nytimes.com/movie/review?res=9C06E6D8143CF934A25757C0A96E958260|title=The Object of My Affection Review|access-date=2008-08-08|date=1998-04-17|work=[[New York Times]]|archive-date=2011-08-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20110810155020/http://movies.nytimes.com/movie/review?res=9C06E6D8143CF934A25757C0A96E958260|url-status=live}}</ref> ва дар соли 2002 дар драмаи мустақили "The Good Girl" нақши савдогари супермаркетро бозидааст. Намоишҳои Энистон дар ин филмҳо баҳои баланд гирифт ва исбот кард, ки ӯ метавонад нақшҳои ҷиддитарро ба ӯҳда гирад. Боз як филми бомуваффақ бо иштироки ҳунарпеша, комедияи фантастикии «Bruce Almighty» баромад, ки дар он ӯ нақши дӯстдухтари қаҳрамони асосӣ [[Ҷим Керрӣ|Ҷим Керриро]] бозидааст. Соли 2004, вай бо [[Бен Стиллер]] дар комедияи "Along Come Polly" нақш бозид. Дар охири соли 2005, Энистон бо нақшҳои асосӣ дар филмҳои ''Derailed'' ва ''Rumor Has It'' баромад кард, ки онҳо дар фурӯш муваффақ шуданд ва ҳар кадоме аз онҳо зиёда аз 30 миллион доллар ҷамъ оварданд. Соли 2006, филми камбуҷаи "Friends with Money" бо нашри маҳдуд ба фурӯш баромад, ки дар он Энистон, [[Кэтрин Кинер]], [[Ҷоан Кюсак]] ва [[Фрэнсис Макдорманд]] нақш доранд. Филми навбатии Энистон, «The Break-Up» бо истиқболи интиқодӣ пешвоз гирифта шуд, вале дар фурӯши ИМА зиёда аз 100 миллион доллар даромад гирифт. Инчунин соли 2006, Энистон филми кӯтоҳи "Room 10"-ро бо нақшҳои [[Робин Райт Пенн]] ва [[Крис Кристофферсон]] коргардонӣ кард. Ба гуфтаи актриса, вай аз таҷрибаи [[Гвинет Пэлтроу]] ҳамчун коргардон илҳом гирифта буд[38]. 25 декабри соли 2008 комедияи «Марлӣ ва ман» ба намоиш гузошта шуд, ки дар он шарики Ҷеннифер Энистон [[Оуэн Уилсон]] буд. Маблағи умумии он дар саросари ҷаҳон $242,717,113 буд. Филми навбатии Энистон комедияи ошиқонаи ''He's Just Not That Into You'' баромад. Филм дар охири ҳафтаи ифтитоҳи худ 27,5 миллион доллар ҷамъ овард ва дар ҷадвал ҷои аввалро гирифт. Ҳарчанд баррасиҳо дар бораи филм омехта буданд, иҷрои Энистон ва инчунин ҳунарнамоии шарикони ӯ [[Бен Аффлек]], [[Ҷеннифер Коннеллӣ]], [[Скарлетт Йоханссон]] ва [[Дрю Бэрримор]] ситоиш карда шуд<ref>{{cite web|url=http://www.metacritic.com/film/titles/hesjustnot|title=He's Just Not That Into You|access-date=2008-05-21|publisher=Metacritic.com|archive-date=2010-04-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20100424221126/http://www.metacritic.com/film/titles/hesjustnot|url-status=live|accessdate=2025-05-08|archivedate=2010-04-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100424221126/http://www.metacritic.com/film/titles/hesjustnot}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.jackiekcooper.com/MovieReviews/HesJustNotThatIntoYou.htm|title=Jennifer Aniston and Ben Affleck in "He's Just Not That In To You"|last=Cooper|first=Jackie K.|access-date=2008-05-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20090330034922/http://www.jackiekcooper.com/MovieReviews/HesJustNotThatIntoYou.htm|archive-date=2009-03-30|url-status=dead|accessdate=2025-05-08|archivedate=2009-03-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090330034922/http://www.jackiekcooper.com/MovieReviews/HesJustNotThatIntoYou.htm}}</ref>. Моҳи марти соли 2010 нахустнамоиши филми "The Bounty Hunter" баргузор шуд, ки дар он Ҷеннифер ва [[Ҷерард Батлер]] нақш бозидаанд. Филм аз ҷониби мунаққидон таҳқир карда шуд, аммо дар фурӯш зиёда аз 130 миллион доллар даромад гирифт<ref>{{cite web |url=http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=bountyhunter.htm |title=The Bounty Hunter (2010) |publisher=Box Office Mojo |date=2010-07-08 |access-date=2011-12-11 |archive-date=2012-01-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120102041830/http://boxofficemojo.com/movies/?id=bountyhunter.htm |url-status=live }}</ref>. Филми навбатии Энистон, драмаи мазҳакавӣ-драмавии «Бештар аз дӯст» дар фурӯш хеле паст буд ва баррасиҳои гуногун гирифт, аммо баҳои баландтар аз «The Bounty Hunter» дода шуд. 11 феврали соли 2011 комедияи ошиқона "Just Go with It" бароварда шуд<ref>{{cite web|url=http://boxofficemojo.com/movies/?id=thepretendwife.htm|title=Just Go With It (2011)|access-date=2011-02-11|publisher=Box Office Mojo|archive-date=2011-07-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20110715214054/http://boxofficemojo.com/movies/?id=thepretendwife.htm|url-status=live}}</ref>. Дар филм як ҷарроҳи муваффақи пластикӣ ([[Адам Сэндлер]]) аз котибааш (Энистон) хоҳиш мекунад, ки худро зани ӯ вонамуд кунад, то ростқавлии худро ба дӯстдухтараш (Бруклин Деккер) исбот кунад<ref>{{cite web |url=http://www.etonline.com/news/86651_Exclusive_on_the_Set_Jennifer_Aniston_and_Adam_Sandler_Just_Go_with_It/index.html |title=Exclusive on the Set: Jennifer Aniston and Adam Sandler 'Just Go with It' |publisher=Etonline.com |access-date=2010-06-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100506104613/http://www.etonline.com/news/2010/05/86651/index.html |archive-date=2010-05-06 |accessdate=2025-05-08 |archivedate=2010-05-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100506104613/http://www.etonline.com/news/2010/05/86651/index.html }}</ref>. Тобистони соли 2011 мазҳакаи "Horrible Bosses" ба фурӯш баромад, ки дар он Ҷеннифер Энистон, [[Ҷейсон Бейтман]], [[Колин Фаррелл]], [[Кевин Спейсӣ]] ва [[Ҷеймӣ Фокс]] нақш бозидаанд. Тибқи сюжети филм, се дӯст тасмим мегиранд, ки сарварони золимашонро бикушанд. Ҷеннифер нақши зани дандонпизишкро мебозад, ки яке аз қаҳрамонҳои асосиро таъқиб мекунад (Чарли Дей)<ref>{{cite web |last=Ward |first=Kate |url=http://popwatch.ew.com/2010/05/13/jamie-foxx-horrible-bosses-starz-michael-jackson-this-is-it/ |title=Jamie Foxx joins 'Horrible Bosses,' Starz to air 'Michael Jackson's 'This Is It' (Excess Hollywood) |work=Entertainment Weekly |date=2010-05-13 |access-date=2010-06-23 |archive-date=2010-05-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100520014945/http://popwatch.ew.com/2010/05/13/jamie-foxx-horrible-bosses-starz-michael-jackson-this-is-it/ |url-status=live |accessdate=2025-05-08 |archivedate=2010-05-20 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100520014945/http://popwatch.ew.com/2010/05/13/jamie-foxx-horrible-bosses-starz-michael-jackson-this-is-it/ }}</ref>. == Ҳаёти шахсӣ ва фаъолияти ҷамъиятӣ == Дар гузашта Энистон бо навозанда Адам Дюритс<ref name="People-Bio"/> ва актёр Тейт Донован<ref>{{Cite web|url=http://www.people.com/people/archive/article/0,,20125140,00.html|title=They Can Still Be Friends|website=[[People]]|date=1998-05-04|lang=en|accessdate=2014-02-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131103122500/http://www.people.com/people/archive/article/0,,20125140,00.html|archivedate=2013-11-03}}</ref> муносибат дошт. Муносибати ҷиддии ӯ бо ҳунарпеша [[Брэд Питт]] дар матбуот зуд-зуд инъикос мешуд<ref name="People-Bio" /><ref name="Yahoo-Bio">{{Cite web|url=https://movies.yahoo.com/movie/contributor/1800021397/bio|title=Jennifer Aniston Biography|publisher=Movies Yahoo!|lang=en|accessdate=2011-12-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110925232834/http://movies.yahoo.com/movie/contributor/1800021397/bio|archivedate=2011-09-25}}</ref>. Вай 29 июли 2000 дар Малибу бо Питт издивоҷ кард.<ref>{{Cite web|url=http://www.people.com/people/brad_pitt/biography/0,,20004328_10,00.html|title=Brad Pitt Biography|website=[[People]]|lang=en|accessdate=2008-05-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160424020800/http://www.people.com/people/brad_pitt/biography/0,,20004328_10,00.html|archivedate=2016-04-24}}</ref> Ҳамсарон дар бораи ҷудоии худ 7 январи соли 2005 эълон карданд.<ref name="Yahoo-Bio" /><ref>{{Cite web|url=http://www.people.com/people/article/0,26334,1015778,00.html|title=Jennifer Aniston and Brad Pitt Separate|website=[[People]]|date=2005-01-07|lang=en|accessdate=2008-08-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080709064454/http://www.people.com/people/article/0,26334,1015778,00.html|archivedate=2008-07-09}}</ref> Энистон 25 март барои талоқ муроҷиат кард,<ref>{{Cite web|url=http://www.people.com/people/article/0,,1042412,00.html|title=Jennifer Files for Divorce from Brad|author=Stephen M. Silverman|website=[[People]]|date=2005-03-25|lang=en|accessdate=2011-12-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120206004852/http://www.people.com/people/article/0,,1042412,00.html|archivedate=2012-02-06}}</ref> ва онҳо 2 октябри ҳамон сол расман ҷудо шуданд.<ref>{{Cite web|url=http://www.people.com/people/article/0,,1112350,00.html|title=Brad & Jen Finalize Divorce|author=Serena Kappes|website=[[People]]|date=2005-09-30|lang=en|accessdate=2008-05-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160303170709/http://www.people.com/people/article/0,,1112350,00.html|archivedate=2016-03-03}}</ref> Соли 2011, Энистон бо ҳунарпеша Ҷастин Теру мулоқот кард, ки бо ӯ дар филми "Wanderlust" вохӯрд. Ҷуфт моҳи августи соли 2012 издивоҷ карданд<ref>{{Cite web|url=http://www.people.com/people/article/0,,20620514,00.html|title=Jennifer Aniston Is Engaged to Justin Theroux!|author=Julie Jordan|website=[[People]]|date=2012-08-12|publisher=[[Time Inc.]]|lang=en|accessdate=2012-08-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120813184826/http://www.people.com/people/article/0,,20620514,00.html|archivedate=2012-08-13}}</ref>. Шаби 5-6 августи соли 2015 онҳо дар хонаи худ дар [[Лос Анҷелес|Лос-Анҷелес]] издивоҷ карданд<ref>{{Cite web|url=http://www.ok-magazine.ru/stars/story/26649-eto-oficialno-dzhennifer-eniston-i-dzhastin-teru-pozhenilis|title=eto-oficialno-dzhennifer-eniston-i-dzhastin-teru-pozhenilis|author=Александра Дрига|website=Портрет|date=2015-08-06|publisher=ok-magazine|accessdate=2015-08-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150807150318/http://www.ok-magazine.ru/stars/story/26649-eto-oficialno-dzhennifer-eniston-i-dzhastin-teru-pozhenilis|archivedate=2015-08-07}}</ref>. Моҳи феврали соли 2018, Энистон ва Теру ҷудошавии худро эълон карданд. Ҷеннифер Энистон дар кӯдакӣ асосҳои эътиқоди православиро аз падараш, км юнонӣ мебошад омӯхтааст. Бо вуҷуди ин, дар синни балоғат вай эълон кард: "Ман дин надорам. Ман ба Худо имон дорам. Намедонам, ки ин чӣ гуна аст, аммо ин Худои ман аст"<ref>{{Cite web|url=https://hollowverse.com/jennifer-aniston/|title=Jennifer Aniston’s Religion and Political Views|website=hollowverse.com|lang=en-US|accessdate=2021-10-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211005083756/https://hollowverse.com/jennifer-aniston/|archivedate=2021-10-05}}</ref>. Вақте ки ӯ филмбардорӣ намекунад, Ҷенифер соати ҳашти субҳ мехезад ва рӯзи худро бо як пиёла оби гарм бо лимӯ ва 20 дақиқа мулоҳиза оғоз мекунад. Пас аз он вай ду соат машқ мекунад, ки велосипедронӣ, йога ва машқҳои қувватиро дар бар мегирад. Шабашро ба истироҳат ва оила мебахшад<ref>{{Cite web|url=https://www.cosmo.ru/lifestyle/stil-zhizni/kak-rabotayut-zvezdy-grafik-kakoy-znamenitosti-podoydet-i-tebe/|title=Как работают звезды: график какой знаменитости подойдет и тебе|author=К. Сваровских|website=|date=2021-08-17|publisher=Cosmopolitan|accessdate=2021-12-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211202094001/https://www.cosmo.ru/lifestyle/stil-zhizni/kak-rabotayut-zvezdy-grafik-kakoy-znamenitosti-podoydet-i-tebe/|archivedate=2021-12-02}}</ref>. 8 марти соли 2022 Энистон дар саҳифаи Instagram-и худ аз занони украинӣ - сарбозон, модарон, созмондиҳандагон ва ихтиёриён изҳори дастгирӣ кард. Вай қайд кард, ки занони украинӣ аҷибанд ва тамоми ҷаҳон онҳоро дастгирӣ мекунад<ref>{{Cite web|url=https://www.dailymail.co.uk/tvshowbiz/article-10591561/Jennifer-Aniston-praises-hero-women-girls-Ukraine-honor-International-Womens-Day.html|title=Jennifer Aniston praises hero 'women and girls in Ukraine'|author=Caitlyn Becker|website=Mail Online|date=2022-03-08|accessdate=2022-03-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220310094448/https://www.dailymail.co.uk/tvshowbiz/article-10591561/Jennifer-Aniston-praises-hero-women-girls-Ukraine-honor-International-Womens-Day.html|archivedate=2022-03-10}}</ref>. Ҳунарпеша пайравони худро даъват кард, ки бо хайрия кардани пул ба як қатор созмонҳо аз Украина ва занони украинӣ дастгирӣ кунанд<ref>{{Cite web|url=https://www.thenews.com.pk/latest/939971-over-a-million-people-react-as-jennifer-aniston-asks-fans-to-support-ukrainian-female-soldiers|title=Over a million people react as Jennifer Aniston asks fans to support Ukrainian female soldiers|website=www.thenews.com.pk|lang=en|accessdate=2022-03-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220310100859/https://www.thenews.com.pk/latest/939971-over-a-million-people-react-as-jennifer-aniston-asks-fans-to-support-ukrainian-female-soldiers|archivedate=2022-03-10}}</ref>. == Тиҷорат == Моҳи сентябри соли 2021 ӯ бренди косметикии худ LolaVie-ро муаррифӣ кард, ки маҳсулоти мӯй ва пӯстро истеҳсол мекунад. Дар соли 2010, ҳунарпеша бӯи атри худро зери бренди LolaVie баровардааст<ref>{{Cite web|url=https://www.gazeta.ru/lifestyle/news/2021/09/02/n_16472798.shtml|title=Дженнифер Энистон хочет зарабатывать на косметике|website=Газета.Ru|lang=ru|accessdate=2021-09-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210902210707/https://www.gazeta.ru/lifestyle/news/2021/09/02/n_16472798.shtml|archivedate=2021-09-02}}</ref>. == Филмнома == === Синамо === {| class="wikitable plainrowheaders sortable" style="margin-right: 0;" |- ! scope="col" | Сол ! scope="col" | Номгӯй ! scope="col" | Нақш ! scope="col" class="unsortable" | Шарҳҳо ! scope="col" class="unsortable" | Иқт. |- ! scope="row" | 1988 |''[[Mac and Me]]'' | Раққоса дар шабнишинии Макдоналд | | style="text-align:center;"| |- ! scope="row" | 1993 |''[[Leprechaun (film)|Leprechaun]]'' | {{sort|Reding|Tory Reding}} | | style="text-align:center;"|<ref name="leprechaun">{{cite web|url=http://www.independent.ie/entertainment/movies/movie-news/jennifer-aniston-tells-of-mortifying-moment-fiance-justin-theroux-stumbled-across-her-first-film-leprechaun-30763437.html|title=Jennifer Aniston tells of 'mortifying moment' fiance Justin Theroux stumbled across her first film 'Leprechaun'|work=[[Irish Independent]]|publisher=[[Mediahuis]]|date=November 21, 2014|access-date=September 28, 2017|first=Lynne|last=Kelleher|archive-url=https://web.archive.org/web/20171001030929/http://www.independent.ie/entertainment/movies/movie-news/jennifer-aniston-tells-of-mortifying-moment-fiance-justin-theroux-stumbled-across-her-first-film-leprechaun-30763437.html|archive-date=October 1, 2017|url-status=live}}</ref> |- ! rowspan="2" scope="row" | 1996 | ''[[She's the One (1996 film)|She's the One]]'' | {{sort|Fitzpatrick|Renee Fitzpatrick}} | | style="text-align:center;"|<ref>{{cite web|url=https://www.empireonline.com/movies/one-3/review/|title=She's The One Review|work=[[Empire (magazine)|Empire]]|publisher=Bauer Media Group|date=June 1, 2000|access-date=September 28, 2017|first=Caroline|last=Westbrook|archive-url=https://web.archive.org/web/20170930224822/http://www.empireonline.com/movies/one-3/review/|archive-date=September 30, 2017|url-status=live}}</ref> |- | ''[[Dream for an Insomniac]]'' | Allison | | style="text-align:center;"|<ref>{{cite web|url=https://www.nytimes.com/library/film/061998dream-film-review.html|title='Dream for an Insomniac': Coffee and Kierkegaard in Frisco|work=The New York Times|date=June 19, 1998|access-date=September 28, 2017|first=Stephen|last=Holden|archive-url=https://web.archive.org/web/20020216231939/http://www.nytimes.com/library/film/061998dream-film-review.html|archive-date=February 16, 2002}}</ref> |- ! rowspan="2" scope="row" | 1997 |''[['Til There Was You]]'' | Debbie | | style="text-align:center;"|<ref>{{cite web|url=https://www.chicagotribune.com/1997/05/30/til-there-was-you/|title='Til There Was You|work=Chicago Tribune|date=May 30, 1997|access-date=September 28, 2017|first=John|last=Petrakis|archive-url=https://web.archive.org/web/20171001030846/http://articles.chicagotribune.com/1997-05-30/entertainment/9705300434_1_dylan-mcdermott-gwen-story|archive-date=October 1, 2017|url-status=live}}</ref> |- |''[[Picture Perfect (1997 film)|Picture Perfect]]'' | {{sort|Mosleu|Kate Mosley}} | | style="text-align:center;"|<ref>{{cite web|url=https://ew.com/article/1997/08/01/picture-perfect-3/|title=Picture Perfect|magazine=Entertainment Weekly|date=August 1, 1997|access-date=September 28, 2017|first=Lisa|last=Schwarzbaum|archive-url=https://web.archive.org/web/20170930222635/http://ew.com/article/1997/08/01/picture-perfect-3/|archive-date=September 30, 2017|url-status=live}}</ref> |- ! rowspan="3" scope="row" | 1998 |''{{sortname|The|Thin Pink Line}}'' | Clove | | style="text-align:center;"|<ref>{{cite web|url=https://www.rottentomatoes.com/m/the_thin_pink_line_2000/|title=The Thin Pink Line (1990)|publisher=Rotten Tomatoes|access-date=September 28, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171126153655/https://www.rottentomatoes.com/m/the_thin_pink_line_2000|archive-date=November 26, 2017|url-status=live}}</ref> |- |''[[Waiting for Woody]]'' | Худ | Филми кӯтоҳмуддат | style="text-align:center;"|<ref>{{cite web|url=http://www.bfi.org.uk/films-tv-people/4ce2b8184a1d0|title=Waiting for Woody|publisher=[[British Film Institute]]|access-date=September 28, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170930224632/http://www.bfi.org.uk/films-tv-people/4ce2b8184a1d0|archive-date=September 30, 2017|url-status=dead}}</ref> |- |''{{sort|Object|[[The Object of My Affection]]}}'' | {{sort|Borowski|Nina Borowski}} | | style="text-align:center;"|<ref>{{cite web|url=https://www.rollingstone.com/movies/reviews/the-object-of-my-affection-19980417|title=The Object of My Affection|magazine=Rolling Stone|date=April 17, 1998|access-date=September 28, 2017|first=Peter|last=Travers|archive-url=https://web.archive.org/web/20170930222631/http://www.rollingstone.com/movies/reviews/the-object-of-my-affection-19980417|archive-date=September 30, 2017|url-status=live}}</ref> |- ! rowspan="2" scope="row" | 1999 |''[[Office Space]]'' | Joanna | | style="text-align:center;"|<ref>{{cite web|url=https://ew.com/article/2011/10/07/office-space-reunion-interview/|title='Office Space': Cast talk cult hit and Jennifer Aniston|magazine=Entertainment Weekly|date=October 7, 2011|access-date=September 28, 2017|first=Anthony|last=Bretznican|archive-url=https://web.archive.org/web/20171001030842/http://ew.com/article/2011/10/07/office-space-reunion-interview/|archive-date=October 1, 2017|url-status=live|accessdate=2025-05-03|archivedate=2017-10-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171001030842/http://ew.com/article/2011/10/07/office-space-reunion-interview/}}</ref> |- |''{{sortname|The|Iron Giant}}'' | {{sort|Hughes|Annie Hughes}} (садо) | | style="text-align:center;"|<ref>{{cite web|url=https://variety.com/1999/film/reviews/the-iron-giant-1117749993/|title=The Iron Giant|work=Variety|date=July 21, 1999|access-date=September 28, 2017|first=Lael|last=Loewenstein|archive-url=https://web.archive.org/web/20170823040647/http://variety.com/1999/film/reviews/the-iron-giant-1117749993/|archive-date=August 23, 2017|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | 2001 |''[[Rock Star (2001 film)|Rock Star]]'' | {{sort|Poule|Emily Poule}} | | style="text-align:center;"|<ref>{{cite web|url=https://www.nytimes.com/movie/review?res=9905E7D61339F934A3575AC0A9679C8B63&mcubz=1|title=Film Review; Celebrating the Love Of Bad Rock in the 80's|work=[[The New York Times]]|date=September 7, 2001|access-date=September 28, 2017|first=A.O.|last=Scott|archive-url=https://web.archive.org/web/20170930222821/http://www.nytimes.com/movie/review?res=9905E7D61339F934A3575AC0A9679C8B63&mcubz=1|archive-date=September 30, 2017|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | 2002 |''{{sortname|The|Good Girl}}'' | {{sort|Last|Justine Last}} | | style="text-align:center;"|<ref>{{cite web|url=https://www.nytimes.com/movie/review?res=9E01E1D9113BF934A3575BC0A9649C8B63&mcubz=1|title=Film Review; The Catcher in the Texas Chain Store|work=The New York Times|date=August 7, 2002|access-date=September 28, 2017|first=Elvis|last=Michell|archive-url=https://web.archive.org/web/20170930222800/http://www.nytimes.com/movie/review?res=9E01E1D9113BF934A3575BC0A9649C8B63&mcubz=1|archive-date=September 30, 2017|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | 2003 |''[[Bruce Almighty]]'' | {{sort|Connelly|Grace Connelly}} | | style="text-align:center;"|<ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/film/2012/jan/10/jim-carrey-bruce-almighty-sequel|title=Heaven sent? Jim Carrey set for Bruce Almighty sequel|work=The Guardian|date=January 10, 2002|access-date=September 28, 2017|first=Rachel|last=Aroesti|archive-url=https://web.archive.org/web/20170930222638/https://www.theguardian.com/film/2012/jan/10/jim-carrey-bruce-almighty-sequel|archive-date=September 30, 2017|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | 2004 |''[[Along Came Polly]]'' | {{sort|Prince|Polly Prince}} | | style="text-align:center;"|<ref>{{cite web|url=http://www.slate.com/articles/arts/movies/2004/01/poop_goes_the_weasel.html|title=Poop Goes the Weasel|work=[[Slate (magazine)|Slate]]|publisher=[[The Slate Group]]|date=January 15, 2004|access-date=September 28, 2017|first=David|last=Edelstein|archive-url=https://web.archive.org/web/20170930223042/http://www.slate.com/articles/arts/movies/2004/01/poop_goes_the_weasel.html|archive-date=September 30, 2017|url-status=live}}</ref> |- ! rowspan="2" scope="row" | 2005 |''[[Derailed (2005 film)|Derailed]]'' | {{sort|Harris|Lucinda Harris / Jane}} | | style="text-align:center;"|<ref>{{cite web|url=https://ew.com/article/2005/11/09/derailed-2/|title=Derailed|magazine=Entertainment Weekly|date=November 9, 2005|access-date=September 28, 2017|first=Lisa|last=Schwarzbaum|archive-url=https://web.archive.org/web/20170930222616/http://ew.com/article/2005/11/09/derailed-2/|archive-date=September 30, 2017|url-status=live}}</ref> |- |''[[Rumor Has It (film)|Rumor Has It]]'' | {{sort|Huttinger|Sarah Huttinger}} | | style="text-align:center;"|<ref>{{cite web|url=https://www.theatlantic.com/entertainment/archive/2006/05/the-movie-review-rumor-has-it-and-the-family-stone/69411/|title=The Movie Review: 'Rumor Has It' and 'The Family Stone'|work=[[The Atlantic]]|date=May 30, 2005|access-date=September 28, 2017|first=Christopher|last=Orr|archive-url=https://web.archive.org/web/20171001030934/https://www.theatlantic.com/entertainment/archive/2006/05/the-movie-review-rumor-has-it-and-the-family-stone/69411/|archive-date=October 1, 2017|url-status=live}}</ref> |- ! rowspan="3" scope="row" | 2006 |''[[Friends with Money]]'' | Olivia | | style="text-align:center;"|<ref>{{cite web|url=https://www.rollingstone.com/movies/reviews/friends-with-money-20060907|title=Friends With Money|magazine=[[Rolling Stone]]|date=September 7, 2006|access-date=September 28, 2017|first=Peter|last=Travers|archive-url=https://web.archive.org/web/20171001030831/http://www.rollingstone.com/movies/reviews/friends-with-money-20060907|archive-date=October 1, 2017|url-status=live}}</ref> |- |''[[Room 10]]'' | | Филми кӯтоҳмуддат; коргардон | style="text-align:center;"| |- |''{{sortname|The|Break-Up}}'' | {{sort|Meyers|Brooke Meyers}} | | style="text-align:center;"|<ref>{{cite web|url=https://www.rogerebert.com/reviews/the-break-up-2006|title=The Break-Up Movie Review & Film Summary|publisher=Roger Ebert|date=December 25, 2008|access-date=September 28, 2017|first=Roger|last=Ebert|archive-url=https://web.archive.org/web/20170930222654/http://www.rogerebert.com/reviews/the-break-up-2006|archive-date=September 30, 2017|url-status=live}}</ref> |- ! rowspan="3" scope="row" | 2008 |''[[Marley & Me (film)|Marley & Me]]'' | {{sort|Grogan|Jenny Grogan}} | | style="text-align:center;"|<ref>{{cite web|url=http://edition.cnn.com/2008/SHOWBIZ/Movies/12/25/ew.review.marley/index.html|title=Review: 'Marley' lovable, heartwarming|publisher=[[CNN]]|date=December 25, 2008|access-date=September 28, 2017|first=Owen|last=Gleiberman|archive-url=https://web.archive.org/web/20170930222436/http://edition.cnn.com/2008/SHOWBIZ/Movies/12/25/ew.review.marley/index.html|archive-date=September 30, 2017|url-status=live|accessdate=2025-05-03|archivedate=2017-09-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170930222436/http://edition.cnn.com/2008/SHOWBIZ/Movies/12/25/ew.review.marley/index.html}}</ref> |- |''Burma: It Can't Wait'' | | Филми кӯтоҳмуддат; коргардон ва продюсер | style="text-align:center;"|<ref name=":4">Sources: * {{cite web|url=https://www.productionhub.com/video/8882/burma-it-cant-wait|title=Burma: 'It Can't Wait'|work=Production Hub|date=February 25, 2011|access-date=September 28, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170930222546/https://www.productionhub.com/video/8882/burma-it-cant-wait|archive-date=September 30, 2017|url-status=live}} * {{cite web|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/burmamyanmar/1930247/Celebrities-turn-the-spotlight-on-Burma.html|title=Celebrities turn the spotlight on Burma|work=[[The Daily Telegraph]]|date=May 6, 2008|access-date=September 28, 2017|first=Catherine|last=Elsworth|location=Los Angeles|archive-url=https://web.archive.org/web/20171001162004/http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/burmamyanmar/1930247/Celebrities-turn-the-spotlight-on-Burma.html|archive-date=October 1, 2017|url-status=live}}</ref> |- |''[[Management (film)|Management]]'' | {{sort|Claussen|Sue Claussen}} | Инчунин продюсери иҷроия | style="text-align:center;"|<ref>{{cite web|url=https://variety.com/2008/film/markets-festivals/management-1200470675/|title=Management|work=Variety|date=September 11, 2008|access-date=September 28, 2017|first=Joe|last=Leydon|archive-url=https://web.archive.org/web/20170930180110/http://variety.com/2008/film/markets-festivals/management-1200470675/|archive-date=September 30, 2017|url-status=live}}</ref> |- ! rowspan="2" scope="row" | 2009 |''[[He's Just Not That Into You (film)|He's Just Not That Into You]]'' | {{sort|Murphy|Beth Murphy}} | | style="text-align:center;"|<ref>{{cite web|url=http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,1877294,00.html|title=''He's Just Not That Into You'', and Neither Are We|magazine=Time|date=February 5, 2009|access-date=September 28, 2017|first=Mary|last=Pols|archive-url=https://web.archive.org/web/20160105092749/http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,1877294,00.html|archive-date=January 5, 2016|url-status=live|accessdate=2025-05-03|archivedate=2016-01-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160105092749/http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,1877294,00.html}}</ref> |- |''[[Love Happens (2009 film)|Love Happens]]'' | {{sort|Chandler|Eloise Chandler}} | | style="text-align:center;"|<ref>{{cite web|url=http://www.nydailynews.com/entertainment/tv-movies/love-not-jennifer-aniston-picks-rom-com-loser-article-1.403255|title='Love Happens': Not much happens as Jennifer Aniston picks another rom-com loser|work=[[Daily News (New York)|Daily News]]|location=New York|date=September 17, 2009|access-date=September 28, 2017|first=Elizabeth|last=Weitzman|archive-url=https://web.archive.org/web/20170930175739/http://www.nydailynews.com/entertainment/tv-movies/love-not-jennifer-aniston-picks-rom-com-loser-article-1.403255|archive-date=September 30, 2017|url-status=live}}</ref> |- ! rowspan="2" scope="row" | 2010 |''{{sortname|The|Bounty Hunter|The Bounty Hunter (2010 film)}}'' | {{sort|Hurley|Nicole Hurley}} | | style="text-align:center;"|<ref>{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2010/03/18/AR2010031800830.html|title='The Bounty Hunter': An attempt at offbeat humor that doesn't deliver|newspaper=[[The Washington Post]]|date=March 19, 2010|access-date=September 28, 2017|first=Danl|last=Kois|archive-url=https://web.archive.org/web/20170930180216/http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2010/03/18/AR2010031800830.html|archive-date=September 30, 2017|url-status=live}}</ref> |- |''{{sortname|The|Switch|The Switch (2010 film)}}'' | {{sort|Larson|Kassie Larson}} | Инчунин продюсери иҷроия | style="text-align:center;"|<ref>{{cite web|url=https://world.wng.org/2010/08/the_switch|title=The Switch|work=[[World (magazine)|World]]|date=September 11, 2010|access-date=September 28, 2017|first=Michael|last=Leaser|archive-url=https://web.archive.org/web/20170930175323/https://world.wng.org/2010/08/the_switch|archive-date=September 30, 2017|url-status=live}}</ref> |- ! rowspan="2" scope="row" | 2011 |''[[Just Go with It]]'' | {{sort|Murphy|Katherine Murphy / Devlin Maccabee}} | | style="text-align:center;"|<ref>{{cite web|url=https://entertainment.time.com/2011/02/10/just-go-with-it-review/|title=''Just Go with It''? Jennifer Aniston Runs Away with It|magazine=[[Time (magazine)|Time]]|date=February 10, 2011|access-date=September 28, 2017|first=Mary|last=Pols|archive-url=https://web.archive.org/web/20171208235832/http://entertainment.time.com/2011/02/10/just-go-with-it-review/|archive-date=December 8, 2017|url-status=live|accessdate=2025-05-03|archivedate=2017-12-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171208235832/http://entertainment.time.com/2011/02/10/just-go-with-it-review/}}</ref> |- |''[[Horrible Bosses]]'' | {{sort|Harris|Dr. Julia Harris}} | | style="text-align:center;"|<ref>{{cite web|url=https://www.vanityfair.com/hollywood/2011/07/horrible-bosses|title=Is Jennifer Aniston Really a Horrible Boss in Horrible Bosses? (and 24 Other Urgent Questions)|work=[[Vanity Fair (magazine)|Vanity Fair]]|date=July 8, 2011|access-date=September 28, 2017|first=Mike|last=Ryan|archive-url=https://web.archive.org/web/20160413115638/http://www.vanityfair.com/hollywood/2011/07/horrible-bosses|archive-date=April 13, 2016|url-status=live}}</ref> |- ! rowspan="2" scope="row" | 2012 |''[[Wanderlust (2012 film)|Wanderlust]]'' | {{sort|Gergenblatt|Linda Gergenblatt}} | | style="text-align:center;"|<ref>{{cite news|last=Wine|first=Bill|title=Movie Review: 'Wanderlust'|url=https://www.cbsnews.com/philadelphia/news/movie-review-wanderlust/|publisher=[[KYW-TV]]|date=February 25, 2012|access-date=June 9, 2024}}</ref> |- |''$ellebrity'' | Худ | | style="text-align:center;"|<ref>{{Cite web|url=https://variety.com/2013/film/reviews/ellebrity-1117948955/|title=$ellebrity|last=Anderson|first=John|date=January 7, 2013|website=Variety|language=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200325043059/https://variety.com/2013/film/reviews/ellebrity-1117948955/|archive-date=March 25, 2020|access-date=March 25, 2020}}</ref> |- ! rowspan="2" scope="row" | 2013 |''[[We're the Millers]]'' | {{sort|O'Reilly|Sarah "Rose" O'Reilly}} | | style="text-align:center;"|<ref>{{cite web|url=https://ew.com/gallery/stars-strippers/sarah-rose-oreilly-jennifer-aniston|title=Stars as Strippers|magazine=Entertainment Weekly|date=September 29, 2015|access-date=September 28, 2017|first=Dawnie|last=Walton|archive-url=https://web.archive.org/web/20171001031043/http://ew.com/gallery/stars-strippers/sarah-rose-oreilly-jennifer-aniston/|archive-date=October 1, 2017|url-status=live|accessdate=2025-05-03|archivedate=2017-10-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171001031043/http://ew.com/gallery/stars-strippers/sarah-rose-oreilly-jennifer-aniston/}}</ref> |- |''[[Life of Crime (film)|Life of Crime]]'' | {{sort|Dawson|Margaret "Mickey" Dawson}} | Инчунин продюсери иҷроия | style="text-align:center;"|<ref>{{cite web|url=https://variety.com/2013/film/reviews/life-of-crime-review-toronto-1200604872/|title=Toronto Film Review: 'Life of Crime'|work=Variety|date=September 9, 2013|access-date=September 28, 2017|first=Dennis|last=Harvey|archive-url=https://web.archive.org/web/20170929143624/http://variety.com/2013/film/reviews/life-of-crime-review-toronto-1200604872/|archive-date=September 29, 2017|url-status=live}}</ref> |- ! rowspan="4" scope="row" | 2014 |''[[Horrible Bosses 2]]'' | {{sort|Harris|Dr. Julia Harris}} | | style="text-align:center;"|<ref>{{cite web|url=http://www.mtv.com/news/1997620/jennifer-aniston-horrible-bosses-2-interview/|title=Jennifer Aniston Tells Us How She Made Her 'Horrible Bosses 2' Character Even Raunchier|publisher=[[MTV]]|date=November 14, 2014|access-date=September 28, 2017|first=Shaunna|last=Murphy|archive-url=https://web.archive.org/web/20170929135955/http://www.mtv.com/news/1997620/jennifer-aniston-horrible-bosses-2-interview/|archive-date=September 29, 2017|url-status=dead|accessdate=2025-05-03|archivedate=2017-09-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170929135955/http://www.mtv.com/news/1997620/jennifer-aniston-horrible-bosses-2-interview/}}</ref> |- |''[[She's Funny That Way (film)|She's Funny That Way]]'' | {{sort|Claremont|Jane Claremont}} | | style="text-align:center;"|<ref>{{cite web|url=https://www.vulture.com/2015/08/shes-funny-that-way-isnt-a-return-to-form.html|title=She's Funny That Way Has Old-School Charm and Some Shrill Attempts at Humor|work=Vulture|publisher=Vox Media|date=August 23, 2015|access-date=September 28, 2017|first=Bilge|last=Ebiri|archive-url=https://web.archive.org/web/20170929145035/http://www.vulture.com/2015/08/shes-funny-that-way-isnt-a-return-to-form.html|archive-date=September 29, 2017|url-status=live}}</ref> |- |''[[Cake (2014 film)|Cake]]'' | Claire Bennett | Инчунин продюсери иҷроия | style="text-align:center;"|<ref>{{cite web|url=https://variety.com/2014/film/festivals/toronto-film-review-cake-1201301547/|title=Toronto Film Review: 'Cake'|work=Variety|date=September 9, 2014|access-date=September 28, 2017|first=Justin|last=Chang|archive-url=https://web.archive.org/web/20170928234224/http://variety.com/2014/film/festivals/toronto-film-review-cake-1201301547/|archive-date=September 28, 2017|url-status=live}}</ref> |- |''Journey to Sundance'' | Худ | | style="text-align:center;"|<ref>{{cite web|url=http://wsm.wsu.edu/s/index.php?id=794|title=Cougs behind the camera|work=[[Washington State Magazine]]|publisher=[[Washington State University]]|year=2010|access-date=September 28, 2017|first=Larry|last=Clark|archive-url=https://web.archive.org/web/20170929135539/http://wsm.wsu.edu/s/index.php?id=794|archive-date=September 29, 2017|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | 2015 |''[[Unity (film)|Unity]]'' | | | style="text-align:center;"|<ref>{{cite web|url=https://variety.com/2015/film/news/documentary-unity-set-for-aug-12-release-with-100-star-narrators-1201477200/|title=Documentary 'Unity' Set for Aug. 12 Release with 100 Star Narrators|work=Variety|date=May 13, 2016|access-date=September 28, 2017|first=Dave|last=McNary|archive-url=https://web.archive.org/web/20150901112039/http://variety.com/2015/film/news/documentary-unity-set-for-aug-12-release-with-100-star-narrators-1201477200/|archive-date=September 1, 2015|url-status=live}}</ref> |- ! rowspan="3" scope="row" | 2016 |''[[Mother's Day (2016 film)|Mother's Day]]'' | {{sort|Newhouse|Sandy Newhouse}} | | style="text-align:center;"|<ref>{{cite web|url=http://www.thesfnews.com/mothers-day-is-no-treat/26731|title="Mother's Day" Is No Treat|work=[[San Francisco News]]|date=May 13, 2016|access-date=September 28, 2017|first=David|last=Miller|location=Hollywood|archive-url=https://web.archive.org/web/20160518131908/http://www.thesfnews.com/mothers-day-is-no-treat/26731|archive-date=May 18, 2016|url-status=live}}</ref> |- |''[[Storks (film)|Storks]]'' | {{sort|Gardner|Sarah Gardner}} (садо) | | style="text-align:center;"|<ref>{{cite web|url=http://www.heraldcourier.com/community/storks/article_82aea622-800c-11e6-be01-2b30514c95b0.html|title='Storks' Features|work=[[Bristol Herald Courier]]|date=September 23, 2016|access-date=September 28, 2017|first=Katie|last=Walsh|archive-url=https://web.archive.org/web/20190326091450/https://www.heraldcourier.com/community/storks/article_82aea622-800c-11e6-be01-2b30514c95b0.html|archive-date=March 26, 2019|url-status=live|accessdate=2025-05-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190326091450/https://www.heraldcourier.com/community/storks/article_82aea622-800c-11e6-be01-2b30514c95b0.html|archivedate=2019-03-26}}</ref> |- |''[[Office Christmas Party]]'' | {{sort|Vanstone|Carol Vanstone}} | | style="text-align:center;"|<ref>{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/goingoutguide/movies/office-christmas-party-comedy-made-by-smutty-elves/2016/12/08/cde3cbaa-b990-11e6-959c-172c82123976_story.html|title='Office Christmas Party': Comedy, made by smutty elves|newspaper=[[The Washington Post]]|date=December 8, 2016|access-date=September 28, 2017|first=Michael|last=O'Sullivan|archive-url=https://web.archive.org/web/20171003230509/https://www.washingtonpost.com/goingoutguide/movies/office-christmas-party-comedy-made-by-smutty-elves/2016/12/08/cde3cbaa-b990-11e6-959c-172c82123976_story.html|archive-date=October 3, 2017|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | 2017 |''[[The Yellow Birds (film)|The Yellow Birds]]'' | {{sort|Murphy|Maureen Murphy}} | rowspan="3" | Инчунин продюсери иҷроия | style="text-align:center;"|<ref>Sources: * {{cite web|url=https://variety.com/2017/film/news/jennifer-aniston-yellow-birds-sundance-tabloids-tv-1201963897/|title=Jennifer Aniston on Sundance Drama 'The Yellow Birds,' Returning to TV and Tabloid Culture|work=[[Variety (magazine)|Variety]]|date=January 19, 2017|access-date=September 28, 2017|first=Ramin|last=Setoodeh|archive-url=https://web.archive.org/web/20170929000911/http://variety.com/2017/film/news/jennifer-aniston-yellow-birds-sundance-tabloids-tv-1201963897/|archive-date=September 29, 2017|url-status=live}} * {{cite web|url=https://www.hollywoodreporter.com/review/yellow-birds-review-967072|title='The Yellow Birds': Film Review {{!}} Sundance 2017|work=The Hollywood Reporter|date=January 21, 2017|access-date=September 28, 2017|first=Todd|last=McCarthy|archive-url=https://web.archive.org/web/20170929142345/http://www.hollywoodreporter.com/review/yellow-birds-review-967072|archive-date=September 29, 2017|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | 2018 |''[[Dumplin' (film)|Dumplin'<nowiki/>]]'' | {{sort|Dickson|Rosie Dickson}} | style="text-align:center;"|<ref>Sources: * {{cite web|url=http://people.com/movies/jennifer-aniston-has-bangs-on-set-photos/|title=Jennifer Aniston Has Bangs! The Actress Steps Out On Set of Dumplin' Looking Like a Suburban Mom|work=[[People (magazine)|People]]|date=September 7, 2017|access-date=September 28, 2017|first=Ale|last=Russian|archive-url=https://web.archive.org/web/20170928193406/http://people.com/movies/jennifer-aniston-has-bangs-on-set-photos/|archive-date=September 28, 2017|url-status=live}} * {{cite web|url=https://www.theguardian.com/film/2017/jun/15/danielle-macdonald-up-and-coming-australian-to-star-with-jennifer-aniston-in-dumplin|title=Danielle Macdonald: up-and-coming Australian to star with Jennifer Aniston in Dumplin'|work=[[The Guardian]]|date=June 15, 2017|access-date=September 28, 2017|first=Steph|last=Harmon|archive-url=https://web.archive.org/web/20170824164333/https://www.theguardian.com/film/2017/jun/15/danielle-macdonald-up-and-coming-australian-to-star-with-jennifer-aniston-in-dumplin|archive-date=August 24, 2017|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | 2019 |''[[Murder Mystery (film)|Murder Mystery]]'' | rowspan="2"| Audrey Spitz | style="text-align:center;"|<ref>{{Cite news|url=https://variety.com/2018/film/news/jennifer-aniston-adam-sandler-netflix-murder-mystery-1202739436/|title=Adam Sandler, Jennifer Aniston Reunite for Netflix 'Murder Mystery'|last=Kroll|first=Justin|date=March 29, 2018|work=Variety|access-date=August 12, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180828042146/https://variety.com/2018/film/news/jennifer-aniston-adam-sandler-netflix-murder-mystery-1202739436/|archive-date=August 28, 2018|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | 2023 |''[[Murder Mystery 2]]'' | Инчунин продюсер | style="text-align:center;"|<ref>{{cite web |last=Galuppo |first=Mia |date=24 January 2022 |title=Jodie Turner-Smith, Mark Strong Join Netflix's 'Murder Mystery 2' |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/tony-goldwyn-jodie-turner-smith-murder-mystery-2-netflix-1235079986/ |access-date=February 5, 2022 |website=[[The Hollywood Reporter]] |archive-date=January 24, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220124190232/https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/tony-goldwyn-jodie-turner-smith-murder-mystery-2-netflix-1235079986/ |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" | 2024 |''[[Out of My Mind (film)|Out of My Mind]]'' | Melody's Inner Voice (садо) | | style="text-align:center;"|<ref>{{cite web|last=McArdle|first=Tommy|title=Jennifer Aniston Voices Inner Monologue of 6th Grader with Cerebral Palsy in ''Out of My Mind'' Trailer (Exclusive)|url=https://people.com/jennifer-aniston-out-of-my-mind-trailer-exclusive-8722828|date=October 4, 2024|access-date=October 4, 2024|website=[[People (magazine)|People]]}}</ref> |} === Телевизион === {| class="wikitable plainrowheaders sortable" style="margin-right: 0;" |- ! scope="col" | Сол ! scope="col" | Номгӯй ! scope="col" | Нақш ! scope="col" class="unsortable" | Шарҳҳо ! scope="col" class="unsortable" | Иқт. |- ! rowspan="2" scope="row" | 1990 |''[[Molloy (TV series)|Molloy]]'' | {{sort|Walker|Courtney Walker}} | Series regular (7 қисм) | style="text-align:center;"|<ref>Sources: * {{cite web|url=http://people.com/tv/jennifer-aniston-mayim-bialik-wins-throwback-thursday-with-molloy-instagram/|title=Mayim Bialik Wins #TBT with Vintage Photo of Jennifer Aniston from Their 1990 Sitcom|work=People|date=December 3, 2015|first=Michele|last=Corriston|access-date=September 28, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170930222409/http://people.com/tv/jennifer-aniston-mayim-bialik-wins-throwback-thursday-with-molloy-instagram/|archive-date=September 30, 2017|url-status=live}} * {{cite web|url=http://www.news.com.au/entertainment/tv/flashback/mayim-bialik-shares-adorable-photos-with-jen-aniston-from-the-1990s/news-story/73d3a28375993a576db17cff7c32f6b4|title=Mayim Bialik shares adorable photos with Jen Aniston from the 1990s|work=[[News.com.au]]|publisher=[[News Corp Australia]]|date=December 4, 2015|access-date=September 28, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170930224158/http://www.news.com.au/entertainment/tv/flashback/mayim-bialik-shares-adorable-photos-with-jen-aniston-from-the-1990s/news-story/73d3a28375993a576db17cff7c32f6b4|archive-date=September 30, 2017|url-status=live}}</ref> |- |''[[Camp Cucamonga]]'' | {{sort|Schector|Ava Schector}} |[[Телефилм]] | style="text-align:center;"|<ref>{{cite web|url=http://www.eonline.com/news/523263/90s-flashback-danica-mckellar-teaches-candace-cameron-bure-how-to-dance-and-jennifer-aniston-makes-a-cameo-watch-now|title='90s Flashback! Danica McKellar Teaches Candace Cameron Bure How to Dance—and Jennifer Aniston Makes a Cameo: Watch Now!|work=E! News|publisher=NBCUniversal Cable Entertainment Group|date=March 21, 2014|first=Alyssa|last=Toomey|access-date=September 28, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170930222731/http://www.eonline.com/news/523263/90s-flashback-danica-mckellar-teaches-candace-cameron-bure-how-to-dance-and-jennifer-aniston-makes-a-cameo-watch-now|archive-date=September 30, 2017|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | 1990–1991 |''[[Ferris Bueller]]'' | {{sort|Bueller|Jeannie Bueller}} | Series regular (13 қисм) | style="text-align:center;"|<ref>{{Cite web|url=https://www.businessinsider.com/ferris-buellers-day-off-horrible-90s-tv-show-2014-5|title='Ferris Bueller's Day Off' Was Made into A Horrible 1990 TV Show|last=Beggs|first=Scott|website=Business Insider|access-date=April 11, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200407110814/https://www.businessinsider.com/ferris-buellers-day-off-horrible-90s-tv-show-2014-5|archive-date=April 7, 2020|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | 1992–1993 |''{{sort name|The|Edge|The Edge (Fox TV series)}}'' | | Series regular (20 қисм) | style="text-align:center;"|<ref>{{Cite web|url=https://www.vulture.com/2015/05/the-edge-the-talent-stacked-90s-sketch-show-that-time-forgot.html|title='The Edge': The Talent-Stacked '90s Sketch Show That Time Forgot|last=Wall|first=Cass|date=May 14, 2015|website=Vulture|language=en-us|access-date=April 11, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200411112930/https://www.vulture.com/2015/05/the-edge-the-talent-stacked-90s-sketch-show-that-time-forgot.html|archive-date=April 11, 2020|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | 1992–1993 |''[[Herman's Head]]'' | {{sort|Brooks|Suzie Brooks}} | 2 қисм | style="text-align:center;"|<ref name=JAcloser /> |- ! scope="row" | 1992 |''[[Quantum Leap (1989 TV series)|Quantum Leap]]'' | {{sort|Wilson|Kiki Wilson}} | Қисм: "Nowhere to Run" | style="text-align:center;"|<ref name=JAcloser>{{Cite web|url=https://www.closerweekly.com/posts/jennifer-aniston-movies/|title=It's Jennifer Aniston's 50th Birthday! Take a Look Back at Her Incredible Career on TV and in Movies|last=Gross|first=Ed|date=February 11, 2019|website=Closer Weekly|language=en-us|access-date=May 26, 2020|archive-date=March 25, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200325042750/https://www.closerweekly.com/posts/jennifer-aniston-movies/|url-status=live|accessdate=2025-05-03|archivedate=2020-03-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200325042750/https://www.closerweekly.com/posts/jennifer-aniston-movies/}}</ref> |- ! scope="row" | 1993 |''Sunday Funnies'' | Нақшҳои гуногун | Телефилм | style="text-align:center;"|<ref>Sources: * {{cite book|url=https://books.google.com/books?id=CjIQmp2llUQC&q=sunday+funnies+aniston&pg=PA126|title=Jennifer Aniston: The Unauthorized Biography|access-date=December 11, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171211161155/https://books.google.fr/books?id=CjIQmp2llUQC&pg=PA126&lpg=PA126&dq=sunday+funnies+aniston&source=bl&ots=zRuRy4Nlz_&sig=wSf0xG2tZfnn_pW6w5XEqPbTKSM&hl=fr&sa=X&ved=0ahUKEwiGzf_Y2IHYAhUGIMAKHcXgDmYQ6AEITzAK#v=onepage&q=sunday%20funnies%20aniston&f=false|archive-date=December 11, 2017|url-status=live|isbn=9780283063893|last1=Smith|first1=Sean|date=September 4, 2008|publisher=Pan Macmillan }}</ref> |- ! rowspan="2" scope="row" |1994 |''[[Burke's Law (1994 TV series)|Burke's Law]]'' | {{sort|Campbell|Linda Campbell}} | Қисм: "Who Killed the Beauty Queen?" | style="text-align:center;"|<ref name=JAcloser /> |- |''[[Muddling Through]]'' | {{sort|Cooper|Madeline Drego Cooper}} | Series regular (10 қисм) | style="text-align:center;"|<ref>{{Cite web|url=https://www.indiewire.com/2019/08/jennifer-aniston-almost-left-friends-1202168004/|title='Friends' Almost Lost Jennifer Aniston Halfway Through Its First Season|last=Dry|first=Jude|date=August 22, 2019|website=IndieWire|language=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200411113740/https://www.indiewire.com/2019/08/jennifer-aniston-almost-left-friends-1202168004/|archive-date=April 11, 2020|access-date=April 11, 2020}}</ref> |- ! scope="row" | 1994–2004 |''[[Дӯстон]]'' | {{sort|Green|[[Rachel Green]]}} | Нақши асосӣ (236 қисм) | style="text-align:center;"|<ref>{{cite web|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/1560842/Jennifer-Aniston |title=Jennifer Aniston |website=[[Encyclopædia Britannica]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20150518074454/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/1560842/Jennifer-Aniston |archive-date=May 18, 2015 |url-status=dead |access-date=April 28, 2015 }}</ref> |- ! scope="row" | 1995–2016 |''[[Saturday Night Live]]'' | Худ / Муҷрӣ | 4 қисм | style="text-align:center;"|<ref name=":0">Sources: * For "[[Saturday Night Live (season 42)|Emma Stone / Shawn Mendes]]": {{cite news|last=Loughrey|first=Clarisse|url=https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/tv/news/jennifer-aniston-friends-saturday-night-live-snl-rachel-green-impression-a7456461.html|title=Jennifer Aniston takes to SNL to declare it's time 'to move on' from Friends|date=December 5, 2016|work=[[The Independent]]|access-date=September 28, 2017|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20171005000452/http://www.independent.co.uk/arts-entertainment/tv/news/jennifer-aniston-friends-saturday-night-live-snl-rachel-green-impression-a7456461.html|archive-date=October 5, 2017}} * For "[[Saturday Night Live (season 25)|Jennifer Aniston / Sting]]": {{cite news|url=https://www.nbc.com/saturday-night-live/season-25/episode/6-jennifer-aniston-with-sting-62591|title=Saturday Night Live Season 25 Episode 06|work=NBC|access-date=April 11, 2020|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200411113938/https://www.nbc.com/saturday-night-live/season-25/episode/6-jennifer-aniston-with-sting-62591|archive-date=April 11, 2020}} * Барои "[[Saturday Night Live (season 29)|Jennifer Aniston / Black Eyed Peas]]": {{cite news|url=https://www.nbc.com/saturday-night-live/season-29/episode/9-jennifer-aniston-with-black-eyed-peas-63411|title=Saturday Night Live Season 29 Episode 09|work=NBC|access-date=September 28, 2017|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200411114032/https://www.nbc.com/saturday-night-live/season-29/episode/9-jennifer-aniston-with-black-eyed-peas-63411|archive-date=April 11, 2020}} * Барои "[[Saturday Night Live (season 21)|David Schwimmer / Natalie Merchant]]": {{cite news|url=http://www.tv.com/shows/saturday-night-live/david-schwimmer-natalie-merchant-102118/cast/|title=Saturday Night Live: Season 21, Episode 3: David Schwimmer / Natalie Merchant (Cast & Crew)|work=TV.com|access-date=September 28, 2017|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20171015202253/http://www.tv.com/shows/saturday-night-live/david-schwimmer-natalie-merchant-102118/cast/|archive-date=October 15, 2017|accessdate=2025-05-03|archivedate=2017-10-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171015202253/http://www.tv.com/shows/saturday-night-live/david-schwimmer-natalie-merchant-102118/cast/}}</ref> |- ! scope="row" | 1996 |''[[Partners (1995 TV series)|Partners]]'' | CPA Suzanne | Қисм: "Follow the Clams?" | style="text-align:center;"|<ref name=JAcloser /> |- ! scope="row" | 1998 |''[[Hercules (1998 TV series)|Hercules]]'' | Galatea (садо) | Қисм: "Hercules and the Dream Date" | style="text-align:center;"|<ref name=JAcloser /> |- ! scope="row" | 1999 |''[[South Park]]'' | {{sort|Stevens|Mrs. Stevens}} (voice) | Қисм: "[[Rainforest Shmainforest]]" |style="text-align:center;"|<ref>{{cite web|url=http://au.ign.com/articles/2003/12/17/south-park-the-complete-third-season|title=South Park: The Complete Third Season|website=[[IGN]]|date=December 17, 2003|access-date=May 26, 2020|archive-date=August 27, 2014|archive-url=https://archive.today/20140827233452/http://au.ign.com/articles/2003/12/17/south-park-the-complete-third-season|url-status=live}}</ref><ref name=JAcloser /> |- ! scope="row" | 2003 |''[[King of the Hill]]'' |Pepperoni Sue / Stephanie (садо) |Қисм: "Queasy Rider" |style="text-align:center;"|<ref name=JAcloser /> |- ! scope="row" | 2007 |''[[Dirt (TV series)|Dirt]]'' | {{sort|Harrod|Tina Harrod}} | Қисм: "Ita Missa Est" |style="text-align:center;"|<ref name=JAcloser /> |- ! scope="row" | 2008 |''[[30 Rock]]'' | {{sort|Harper|Claire Harper}} | Қисм: "[[The One with the Cast of Night Court]]" | style="text-align:center;"|<ref>{{cite web|url=https://www.accessonline.com/articles/jennifer-aniston-shooting-30-rock-was-time-of-my-life-65207|title=Jennifer Aniston: Shooting '30 Rock' Was 'Time Of My Life'|website=[[Access Hollywood]]|date=September 8, 2008|access-date=May 26, 2020|archive-date=July 18, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200718145725/https://www.accessonline.com/articles/jennifer-aniston-shooting-30-rock-was-time-of-my-life-65207|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | 2010 |''[[Cougar Town]]'' | Glenn | Қисм: "[[All Mixed Up (Cougar Town)|All Mixed Up]]" | style="text-align:center;"|<ref>{{cite web|url=http://tvrecaps.ew.com/recap/cougar-town-recap-season-2-episode-1/|title='Cougar Town' season premiere recap: Scooby-Doo the Right Thing|first=Annie|last=Barrett|magazine=[[Entertainment Weekly]]|date=September 22, 2010|access-date=May 26, 2020|archive-date=July 1, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130701082557/http://tvrecaps.ew.com/recap/cougar-town-recap-season-2-episode-1/|url-status=live|accessdate=2025-05-03|archivedate=2023-04-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230405022113/http://tvrecaps.ew.com/recap/cougar-town-recap-season-2-episode-1/}}</ref> |- ! scope="row" | 2011 |''[[Five (2011 film)|Five]]'' | | Телефилм; инчунин продюсери иҷроия; коргардони қисми: "Mia" | style="text-align:center;"|<ref name=":5">{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2011/10/10/arts/television/five-directed-by-jennifer-aniston-and-alicia-keys-review.html|title=One Disease, Many Faces and Many Personal Paths|work=The New York Times|date=October 9, 2011|first=Neil|last=Genzlinger|access-date=September 28, 2017|page=C9|edition=New York|archive-url=https://web.archive.org/web/20171005000740/http://www.nytimes.com/2011/10/10/arts/television/five-directed-by-jennifer-aniston-and-alicia-keys-review.html|archive-date=October 5, 2017|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | 2012 |''[[Burning Love (TV series)|Burning Love]]'' | Dana |[[Web series]]; 2 қисм | style="text-align:center;"|<ref>{{cite web|url=http://www.nydailynews.com/entertainment/tv-movies/jennifer-aniston-stars-bachelor-spoof-web-series-burning-love-article-1.1090488|title=Jennifer Aniston stars in 'Bachelor' spoof web series 'Burning Love'|work=Daily News|location=New York|date=June 5, 2012|first=Sasha|last=Panaram|access-date=September 28, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171005050802/http://www.nydailynews.com/entertainment/tv-movies/jennifer-aniston-stars-bachelor-spoof-web-series-burning-love-article-1.1090488|archive-date=October 5, 2017|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | 2013 |''[[Call Me Crazy: A Five Film]]'' | | Телефилм; продюсери иҷроия | style="text-align:center;"|<ref>{{cite news|title=Aniston relished producer role|url=https://www.independent.ie/style/celebrity/aniston-relished-producer-role/29203402.html|work=[[Irish Independent]]|date=April 17, 2013|access-date=June 9, 2024}}</ref> |- ! scope="row" | 2019– |''[[The Morning Show (American TV series)|The Morning Show]]'' | {{sort|Levy|Alex Levy}} |Нақши асосӣ (30 қисм); инчунин продюсери иҷроия | style="text-align:center;"|<ref>{{cite web|url=https://deadline.com/2017/11/apple-reese-witherspoon-jennifer-aniston-morning-show-series-2-season-order-amazing-stories-reboot-1202204293/|title=Apple Gives Reese Witherspoon-Jennifer Aniston Morning Show Series 2-Season Order, Confirms 'Amazing Stories' Reboot|website=[[Deadline Hollywood]]|date=November 8, 2017|first=Nellie|last=Andreeva|access-date=November 8, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171201034725/http://deadline.com/2017/11/apple-reese-witherspoon-jennifer-aniston-morning-show-series-2-season-order-amazing-stories-reboot-1202204293/|archive-date=December 1, 2017|url-status=live}}</ref> |- ! rowspan="2" scope="row" |2021 |''[[Friends: The Reunion]]'' | Худ | Махсуси [[HBO Max]]; инчунин продюсери иҷроия | style="text-align:center;"|<ref>{{cite web|url=https://deadline.com/2020/02/friends-reunion-special-confirmed-hbo-max-cast-returning-jennifer-aniston-courtney-cox-1202865593|title='Friends' Reunion Special Officially A Go at HBO Max With Cast Returning|last1=Andreeva|first1=Nellie|last2=Petski|first2=Denise|date=February 21, 2020|website=[[Deadline Hollywood]]|publisher=Penske Media Corporation|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20200325043452/https://deadline.com/2020/02/friends-reunion-special-confirmed-hbo-max-cast-returning-jennifer-aniston-courtney-cox-1202865593/|archive-date=March 25, 2020|access-date=February 24, 2020}}</ref> |- |''[[Live in Front of a Studio Audience]]'' | {{sort|Warner|[[List of The Facts of Life characters#Blair Warner|Blair Warner]]}} | Қисм: “''[[Diff'rent Strokes]]'' ва ''[[The Facts of Life (TV series)|The Facts of Life]]''" | style="text-align:center;"|<ref>{{cite news|last=|first=|title=Jennifer Aniston will star in live reenactment of 'The Facts of Life'|url=https://www.today.com/popculture/tv/jennifer-aniston-will-star-live-reenactment-facts-life-rcna7093|publisher=[[Today (American TV program)|Today]]|date=November 30, 2021|access-date=June 9, 2024}}</ref> |- ! scope="row" |2022 |''Norman Lear: 100 Years of Music and Laughter'' | Худ | Махсуси телевизион | style="text-align:center;"|<ref>{{cite news |last1=Matthew |first1=Gilbert |title=This week's TV: Norman Lear at 100, a comedy about reboots, and a reboot of 'Quantum Leap' |url=https://www.bostonglobe.com/2022/09/19/arts/this-weeks-tv-norman-lear-100-comedy-about-reboots-reboot-quantum-leap/ |access-date=September 19, 2022 |work=[[The Boston Globe]] |date=September 19, 2022 |archive-date=September 19, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220919111646/https://www.bostonglobe.com/2022/09/19/arts/this-weeks-tv-norman-lear-100-comedy-about-reboots-reboot-quantum-leap/ |url-status=live }}</ref> |} == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Пайвандҳо == * [http://www.boxofficemojo.com/people/chart/?view=Actor&id=jenniferaniston.htm Ҷеннифер Энистон] дар Box Office Mojo{{Ref-en}} [[Гурӯҳ:Ҳунарпешазанҳои синамои ИМА]] [[Гурӯҳ:Продюсерони ИМА]] [[Гурӯҳ:Шахсиятҳо аз рӯи алифбо]] [[Гурӯҳ:Коргардонҳои синамо аз рӯи алифбо]] [[Гурӯҳ:Ҳунарпешазанони асри ХХI]] [[Гурӯҳ:Ҳунарпешазанони асри ХХ]] [[Гурӯҳ:Ҳунарпешазанҳои театри ИМА]] [[Гурӯҳ:Садопешазанҳои ИМА]] [[Гурӯҳ:Ҳунарпешазанҳои телевизиони ИМА]] [[Гурӯҳ:Ҳунарпешазанҳо аз рӯи алифбо]] [[Гурӯҳ:Ғолибони ҷоизаҳои Эммӣ]] 3srahf5a1vhavhxqj1dcitwxhcpdv5s 0 326085 1491064 1439525 2026-10-24T06:15:45Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1491064 wikitext text/x-wiki {{Ҳамномҳо|Шаҳло (Ҳамном)| Шаҳло}} {{Ҳамнасабҳо |Нодирӣ (Ҳамнасаб)|Нодирӣ}} {{Сиёсатмадор |ном = Шаҳло Нодирӣ |номи аслӣ = Нодирӣ Шаҳло Ҷалолиддин |тасвир = |бар = |тавсифи тасвир = |ном ҳангоми таваллуд = |номи мустаъор = |таърихи таваллуд = 12.09.1979 |зодгоҳ = {{Зодгоҳ|Исфара|шаҳри Исфара}}, [[ҶШС Тоҷикистон]], [[ИҶШС]] |таърихи даргузашт = |маҳалли даргузашт = |шаҳрвандӣ = {{Парчам|Тоҷикистон}} |таҳсилот = [[Донишгоҳи давлатии Хуҷанд ба номи академик Бобоҷон Ғафуров]] (2012) |дараҷаи илмӣ = |унвонҳои илмӣ = |миллат = тоҷик |эътиқод = |ҳизб = [[Ҳизби халқии демократии Тоҷикистон]] |ғояҳои асосӣ = |навъи фаъолият = Узви Кумитаи Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон [[Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон]] оид ба иқтисодиёт ва коммуникатсия |падар = |модар = |ҳамсар = |фарзандон = |ҷоизаҳо = |соядаст = |бари соядаст = |вебгоҳ = |викианбор = }} '''Шаҳло Нодирӣ''' (''Нодирӣ Шаҳло Ҷалолиддин'' зод. [[12 сентябр]]и [[1979]], [[Исфара|шаҳри Исфара]]) — омӯзгор, [[арбоби давлатӣ]]. Вакили [[Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон]] даъвати VII. вакили Маҷлиси вакилони халқи шаҳри Исфараи вилояти Суғд даъвати ҳафтум, солҳои 2025-2030. <ref>{{Cite web|url=https://majmilli.tj/nodiri-shahlo/|title=Нодирӣ Шаҳло Ҷалолиддин|author=|website=www.majmilli.tj|date=|publisher=|lang=tg|accessdate=2025-07-21}} {{Пайванди мурда|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. == Зиндагинома == * Солҳои 2006-2016- Омӯзгори синфҳои ибтидоӣ ва фанни география дар МТМУ №36, шаҳри [[Исфара]]. * Солҳои 2016-2020- Омӯзгори фанни география дар МТД №1, шаҳри [[Исфара]]. * Солҳои 2020-2021- Муовини директор оид ба синфҳои ибтидоӣ, омӯзгори фанни география дар МТД №1, шаҳри [[Исфара]]. * Солҳои 2021-2023- Муовини директор оид ба корҳои тарбиявӣ, омӯзгори фанни география дар МТД №1, шаҳри [[Исфара]]. * Аз соли 2023- Директори Муассисаи давлатии таълимии Литсейи №1 шаҳри [[Исфара]]. * Аз 11 апрели соли 2025 - Узви Кумитаи Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон оид ба иқтисодиёт ва коммуникатсия.<ref>{{Cite web|url=https://majmilli.tj/nodiri-shahlo/|title=Нодирӣ Шаҳло Ҷалолиддин|author=|website=www.majmilli.tj|date=|publisher=|lang=tg|accessdate=2025-07-21}} {{Пайванди мурда|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} [[Гурӯҳ:Арбобони давлатии Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Сиёсатмадорон аз рӯи алифбо]] [[Гурӯҳ:Сиёсатмадорони Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Сиёсатмадорони асри XXI]] [[Гурӯҳ:Вакилони Маҷлиси миллии Ҷумҳурии Тоҷикистон даъвати VII]] [[Гурӯҳ:Занҳо-сиёсатмадорони Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Занони Тоҷикистон дар сиёсат]] [[Гурӯҳ:Ходимони ҷамъиятии Тоҷикистон]] 3imcmrdv09clqq23i8m0704d0lf672e 0 326112 1491066 1488023 2026-10-24T06:42:25Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1491066 wikitext text/x-wiki {{Сиёсатмадор}} '''Шодмон Юсуф''' (''Шодмон Юсупов''; {{ВД-Дебоча}}) — сиёсатмадори тоҷик, яке аз бунёнгузорон ва нахустин раиси [[Ҳизби демократи Тоҷикистон]]. Ӯ яке аз чеҳраҳои калидӣ дар саҳнаи сиёсии Тоҷикистон дар охири солҳои 1980 ва аввали солҳои 1990 ба шумор меравад. == Зиндагинома == Шодмон Юсуф сооли 1949 дар ноҳияи Панҷи вилояти Қӯрғонтеппа ба дунё омадааст<ref>{{Cite web|url=http://www.labyrinth.ru/content/card.asp?cardid=28424|title=ЮСУФ (Юсупов) Шодмон - Биография|website=www.labyrinth.ru|publisher=БД "Лабиринт"|accessdate=2025-07-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250912235100/http://www.labyrinth.ru/content/card.asp?cardid=28424|archivedate=2025-09-12}}</ref>. Хатмкардаи факултаи филологияи Донишгоҳи давлатии Саратов буд. Пас аз хатми донишгоҳ, ӯ ба фаъолияти омӯзгорӣ пардохта, дар донишгоҳҳои омӯзгории шаҳрҳои Кӯлоб ва Душанбе дарс гуфтааст. Баъдан, ба кори илмӣ дар Академияи илмҳои Тоҷикистон машғул шуд. Дар ҳамин давра, ӯ чанд сол раҳбарии кумитаи Ҳизби коммунистро дар Академияи илмҳо ба уҳда дошт. == Фаъолияти сиёсӣ == === Поягузории ҲДТ === Моҳи августи соли 1991, дар конфронси муассисони Ҳизби демократи Тоҷикистон, Шодмон Юсуф раиси ин ҳизби навтаъсис интихоб гардид. Аксари бунёдгузорони ҳизбро зиёиён, устодони донишгоҳҳо ва аъзои фаъоли маҳфилҳои сиёсии он замон, аз қабили «Растохез» ва «Рӯбарӯ», ташкил медоданд. === Ҷанги шаҳрвандӣ ва муҳоҷират === Дар оғози ҷанги шаҳрвандии Тоҷикистон дар соли 1992, Ҳизби демократ яке аз ҷонибҳои асосии низоъ буд. Шодмон Юсуф масъулияти роҳбарии нерӯҳои ҷонибдори Ҳукумати муросои миллиро дар созмоне бо номи «Ситоди Наҷоти Ватан» бар уҳда гирифт. Бо пирӯзии нерӯҳои «[[Фронти халқии Тоҷикистон|Фронти халқӣ]]» дар поёни соли 1992 ва ба сари қудрат омадани ҳукумати нав бо раҳбарии [[Эмомалӣ Раҳмон]], Шодмон Юсуф ва аксари аъзои дигари ҲДТ маҷбур ба тарки кишвар шуда, ба Афғонистон ва кишварҳои дигар муҳоҷир шуданд. === Ихтилофот дар ҲДТ === Дар муҳоҷират миёни аъзои Ҳизби демократ ихтилофи назар бар сари идомаи муборизаи мусаллаҳона алайҳи ҳукумат ба вуҷуд омад. Ин ихтилоф боиси тақсим шудани ҳизб ба ду ҷиноҳи асосӣ гардид: # «Ҷиноҳи Теҳрон» # «Ҷиноҳи Алмаато» «Ҷиноҳи Алмаато», ки ҷонибдори муборизаи муштарак бо дигар нерӯҳои мухолифин буд, ба Иттиҳоди нерӯҳои мухолифини тоҷик пайваст ва дар музокироти сулҳ ширкат кард. Дар натиҷа, намояндагони ин ҷиноҳ баъдан соҳиби мансаб дар ҳукумат шуданд. «Ҷиноҳи Теҳрон» пештар аз музокирот бо ҳукумат ба созиш расида буд, аммо дар тақсимоти қудрат саҳме дарёфт накард. == Солҳои охир ва даргузашт == Шодмон Юсуф ҳудуди 30 соли охири умрашро дар шаҳри Вена, пойтахти Австрия, ба сар бурд. Дар солҳои ахир ӯ аз фаъолиятҳои сиёсӣ канор рафта, гӯшанишиниро ихтиёр карда буд ва бештар ба корҳои илмӣ машғул буд. Ӯ ҳамчунин аз суҳбат бо расонаҳо худдорӣ мекард. Ӯ як соли охир аз беморӣ ранҷ мекашид ва 25 июли соли 2025 дар синни 76-солагӣ дар як беморхонаи шаҳри Вена даргузашт<ref>{{Cite web|url=https://asiaplus.news/tg/2025/07/23/shodmon-yusuf-avvalin-raisi-%d2%b3izbi-demokrati-to%d2%b7ikiston-darguzasht/|title=Шодмон Юсуф, аввалин раиси Ҳизби демократи Тоҷикистон, даргузашт|website=asiaplus.news|date=2025-07-23|publisher=ASIA-Plus|lang=|accessdate=2025-07-23}}</ref>. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} puwibt1dvddr5ay8qj3q1xw2nqfec1l 0 326484 1491067 1441447 2026-10-24T06:48:29Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1491067 wikitext text/x-wiki {{Ҳамномҳо|Шоира (Ҳамном)| Шоира}} {{Ҳамнасабҳо |Абдураҳимзода (Ҳамнасаб)|Абдураҳимзода}} {{Сиёсатмадор |ном = Шоира Абдураҳимзода |номи аслӣ = Абдураҳимзода Шоира Абдуғафор |тасвир = |бар = |тавсифи тасвир = |ном ҳангоми таваллуд = |номи мустаъор = |таърихи таваллуд = 24.10.1976 |зодгоҳ = {{Зодгоҳ|Ваҳдат|шаҳри Ваҳдат}}, [[ҶШС Тоҷикистон]], [[ИҶШС]] |таърихи даргузашт = |маҳалли даргузашт = |шаҳрвандӣ = {{Парчам|Тоҷикистон}} |таҳсилот = Коллеҷи тиббии шаҳри Ваҳдат (1995) [[ Донишгоҳи миллии Тоҷикистон]] (2013) |дараҷаи илмӣ = |унвонҳои илмӣ = |миллат = тоҷик |эътиқод = |ҳизб = [[Ҳизби халқии демократии Тоҷикистон]] |ғояҳои асосӣ = |навъи фаъолият = Вакили [[Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон]] даъвати VII. |падар = |модар = |ҳамсар = |фарзандон = |ҷоизаҳо = |соядаст = |бари соядаст = |вебгоҳ = |викианбор = }} '''Шоира Абдураҳимзода''' (''Абдураҳимзода Шоира Абдуғафор'' зод. [[24 октябр]]и [[1976]], [[Ваҳдат|шаҳри Ваҳдат]]) — омӯзгор, [[арбоби давлатӣ]]. Вакили [[Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон]] даъвати VII. Узви Кумитаи Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон оид ба масъалаҳои аграрӣ, шуғли аҳолӣ ва экология. Вакили Маҷлиси вакилони халқи шаҳри Ваҳдат, даъвати ҳафтум (солҳои 2025-2030). <ref>{{Cite web|url=https://majmilli.tj/abdurahimzoda-shoira/|title=Абдураҳимзода Шоира Абдуғафор|author=|website=www.majmilli.tj|date=|publisher=|lang=tg|accessdate=2025-08-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20251207225141/https://majmilli.tj/abdurahimzoda-shoira/|archivedate=2025-12-07}}</ref>. == Зиндагинома == * Солҳои 1997-2001 - Корманди тиб дар Маркази саломатии [[Ваҳдат|шаҳри Ваҳдат]]. * Солҳои 2011-2017 - Омӯзгори фанни Асосҳои кори ҳамширагӣ дар МДТ Коллеҷи тиббии шаҳри Ваҳдат. * Солҳои 2013-2018 - Донишҷӯи [[Донишгоҳи миллии Тоҷикистон]]. * Солҳои 2016-2017 - Раиси шӯрои занон ва духтарони МДТ Коллеҷи тиббии [[Ваҳдат|шаҳри Ваҳдат]]. * Солҳои 2017-2022 - Муовини директор оид ба корҳои тарбиявӣ дар МДТ Коллеҷи тиббии [[Ваҳдат|шаҳри Ваҳдат]]. * Солҳои 2022-2023 - Мудири бахши кор бо занон ва оилаи Мақомоти иҷроияи ҳокимияти давлатии шаҳри Ваҳдат. * Аз 6 феврали соли 2023 - Муовини раиси [[Ваҳдат|шаҳри Ваҳдат]]. * Аз 11 апрели соли 2025 - Узви Кумитаи Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон оид ба масъалаҳои аграрӣ, шуғли аҳолӣ ва экология.<ref>{{Cite web|url=https://majmilli.tj/abdurahimzoda-shoira/|title=Абдураҳимзода Шоира Абдуғафор|author=|website=www.majmilli.tj|date=|publisher=|lang=tg|accessdate=2025-08-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20251207225141/https://majmilli.tj/abdurahimzoda-shoira/|archivedate=2025-12-07}}</ref>. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} [[Гурӯҳ:Арбобони давлатии Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Сиёсатмадорон аз рӯи алифбо]] [[Гурӯҳ:Сиёсатмадорони Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Сиёсатмадорони асри XXI]] [[Гурӯҳ:Вакилони Маҷлиси миллии Ҷумҳурии Тоҷикистон даъвати VII]] [[Гурӯҳ:Занҳо-сиёсатмадорони Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Занони Тоҷикистон дар сиёсат]] [[Гурӯҳ:Ходимони ҷамъиятии Тоҷикистон]] rsmihyajvfh2zejliopictmg7qr2osq 0 326946 1491065 1486512 2026-10-24T06:40:27Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1491065 wikitext text/x-wiki {{Олим |ном = |тасвир = |номи аслӣ = Сӯфизода Шодимуҳаммад Зикриёпур |бар = |тавсифи тасвир = I |таърихи таваллуд = 27.09.1957 |зодгоҳ = {{Зодгоҳ|ноҳияи Мастчоҳ|ноҳияи Мастчоҳ}}, [[ҶШС Тоҷикистон]] |таърихи даргузашт = |шаҳрвандӣ = {{Парчам|Тоҷикистон}} |маҳалли даргузашт = |фазои илмӣ = [[адабиётшинос]], [[шарқшинос]] |ҷойҳои кор = Китобхонаи марказии илмии ба номи И.Гандии [[Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон]] |дараҷаи илмӣ = {{дараҷаи илмӣ |доктор|илмҳои филология}} |унвонҳои илмӣ = {{Унвонҳои илмӣ||0}} |алма-матер = [[Донишгоҳи давлатии омӯзгории Тоҷикистон|Институти давлатии педагогии ба номи Т.Г. Шевченко]] |роҳбари илмӣ = |шогирдони маъруф = |маъруф ба = |ҷоизаҳо = |имзо = |бари имзо = |сайт = |викитека = |викианбор = }} '''Шодимуҳаммад Зикриёпур Суфизода''' ( зод. [[27 сентябр]]и соли [[1957]], [[ноҳияи Мастчоҳ]] , [[вилояти Суғд]]) – [[олим]], [[адабиётшинос]], [[Ховаршиносӣ|шарқшинос]], доктори илмҳои филологӣ (2017), [[профессор]] (2008). [[Аълочии маорифи Тоҷикистон]] (2018)<ref>{{Cite web|url=https://ravshanfikr.tj/shinokhti-masoili-i-timo-va-sijos/adabijotshinosi-mill-dar-masiri-khudsoz-nomai-shodbosh.html|title=Адабиётшиноси миллӣ дар масири худсозӣ (Номаи шодбошӣ)|author=Равшанфикр|website=ravshanfikr.tj|lang=ru-ru|accessdate=2025-12-25}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://kmt.tj/dasturhoi-bibliografy-dar-davrai-isti-lol-vaz-va-tamojuli-rushd/|title=«Дастурҳои библиографӣ дар давраи истиқлол: вазъ ва тамоюли рушд»|website=Китобхонаи миллии Тоҷикистон|date=2024-09-28|lang=ru-RU|accessdate=2025-12-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20251107161009/https://kmt.tj/dasturhoi-bibliografy-dar-davrai-isti-lol-vaz-va-tamojuli-rushd/|archivedate=2025-11-07}}</ref>. == Зиндагинома == Дар деҳаи Пастиғави ноҳияи Мастчоҳ ба дунё омадаст.<ref>{{Cite book |last=Хуросонӣ |first=А.М. |title=Шарқшиносии тоҷик (1958–2008) |publisher=Маориф ва фарҳанг |location=Душанбе |year=2009 |pages=512–513 |isbn=978-99947-1-007-2 }}</ref> Соли 1980 шуъбаи англисии факултети забонҳои хориҷии Институти давлатии педагогии шаҳри Душанберо хатм намудааст. Солҳои 1982–1983 дар Китобхонаи марказии илмии Академияи илмҳои Тоҷикистон кор кардааст. Аз соли 1983 фаъолияти илмиро дар Институти шарқшиносӣ оғоз намудааст.<ref name=":0">{{Cite book |last=Сучонӣ |first=Ё. |title=Арбобони илми тоҷик (асри XX – аввали XXI) |location=Душанбе |year=2018 |page=549 |isbn= }}</ref> Ҳамон сол барои коромӯзӣ ба Институти шарқшиносии Академияи илмҳои ИҶШС фиристода шуда, баъдан дар аспирантура таҳсил кардааст. Соли 1990 рисолаи илмии худро дифоъ намудааст. Солҳои 1985–1987 ба ҳайси тарҷумон дар Афғонистон фаъолият дошт. Аз апрели соли 2016 директори Китобхонаи марказии илмии ба номи Индира Гандии Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон мебошад.Таҳқиқоти илмии ӯ адабиёти ирфонии форсӣ-тоҷикӣ ва жанри соқинома мебошад. Соли 2017 рисолаи доктории худро ҳимоя кард. Дар ҳамоишҳои байналмилалӣ иштирок кардааст, аз ҷумла ҳамоиши байналмилалии шарқшиносон (1988) ва симпозиуми байналмилалии 1400-солагии Борбад (1989).<ref name=":1">{{Cite journal |last=Шарифзода |first=Б. |title=Адабиётшиносӣ ва нақди адабӣ дар «Адабиёт ва санъат» |journal=Адабиёт ва санъат |date=2025-02-20 |page=5 |language=tg }}</ref> == Фаъолияти илмӣ == Фаъолияти илмии Сӯфизода Шодмуҳаммад аз соли 1982 оғоз гардидааст. Нахустин мақолаи ӯ таҳти унвони «Вакили бузурги фарҳанг» дар бораи шуҳрати ҷаҳонии Каҳрамони Тоҷикистон Мирзо Турсунзода соли 1983 ба табъ расид. Шодмуҳаммад Суфизода дар мактаби овозадори шарқшиносии Маскав таълим гирифта, таҳти роҳбарии адбиётшиноси некном, профессор, узви пайвастаи хориҷии Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон Муҳаммад-Нурӣ Османов рисолаи илмии худро дар мавзӯи «Соқинома дар густараи адабиёти порсию тоҷикии асрҳои XVI-XVII» дар соли 1990 дифоъ намуда, сазовори унвони илмии номзади илмҳои филологӣ гардидааст. Ба андешаи ӯ китобхона ниҳоди калидии фарҳангӣ буда, дар ташаккули ҷомеаи донишмеҳвар нақши асосӣ мебозад.<ref name="khovar2017">{{Cite web |title = «Тавоно бувад ҳар кӣ доно бувад…». Нахустин гоми ҷиддӣ дар роҳи донишомӯзӣ аз китобхона оғоз мешавад |website = АМИТ «Ховар» |date = 2017-06-03 |url = https://ravshanfikr.tj/shinokhti-masoili-i-timo-va-sijos/adabijotshinosi-mill-dar-masiri-khudsoz-nomai-shodbosh.html |language = tg }}</ref> Ӯ таъкид мекунад, ки пешрафти давлат ба дониш ва технология вобаста аст ва китобхонаҳо дар интиқоли дониш нақши марказӣ доранд.<ref name=":1" /> Китобхона дар ҷомеаи муосир бояд ба маркази иттилоот табдил ёбад.<ref name="khovar2017" /> Дар расонаҳо ва муҳити илмӣ оид ба масъалаҳои адабӣ ва фарҳангӣ фаъолият мекунад.<ref name="ravshan2022">{{Cite web |title = Адабиётшиноси миллӣ дар масири худсозӣ |website = Ravshanfikr.tj |date = 2022-09-29 |url = https://ravshanfikr.tj/shinokhti-masoili-i-timo-va-sijos/adabijotshinosi-mill-dar-masiri-khudsoz-nomai-shodbosh.html |language = tg }}</ref> Фаъолияти илмии ӯ бо омӯзиши адабиёти ирфонӣ ва жанри соқинома алоқаманд дониста мешавад.Таҳқиқоти ӯ рамзҳои ирфониро ҳамчун падидаи фарҳангӣ-таърихӣ баррасӣ мекунанд. Мавқеи ӯ дар китобдорӣ ба модели «китобхона ҳамчун маркази иттилоот» марбут аст.<ref name="khovar2017" /> Шодимуҳаммад Суфизода дар ҳамоишҳои гуногуни байналмилалӣ, ки дар Ҳиндустон, Афғонистон, Эрон, Покистон, Руссия, Белорус, Озарбойҷон ва Ӯзбекистон баргузор гардиданд, ширкат намуда, дастовардҳо ва масъалаҳои муҳимтарини филологияи тоҷик, китобхонашиносӣ, библиографишиносӣ ва иттилотшиносии ватаниро муаррифӣ намудааст. Мақолаҳои илмӣ ва фишурдаи маърӯзаҳои илмии номбурда дар маҷалаҳои илмии кишварҳои хориҷӣ ба чоп расидаанд. Муҳаққиқи варзидаи тоҷик Шодимуҳаммад Суфизода узви ҳайати таҳрири маҷаллаҳои илмии «Суханшиносӣ» (Душанбе), Фаслномаи мутолеоти адабиёти татбиқӣ (Эрон), «Масаъалаҳои илмҳои гуманитарӣ», Маҷаллаи «ОСИЁ ВА АВРУПО», «Паёмномаи фарҳанг», маҷаллаи «Востоковедение»-и Академияи миллии илмҳои Озарбойҷон ва ғайра мебошад <ref>{{cite web|url=http://clq.iranjournals.ir/journal/editorial.board|title=Editorial board — CLQ Iran Journals|website=CLQ Iran Journals|access-date=2025-12-25|accessdate=2025-10-15|archivedate=2022-08-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220814154301/https://clq.iranjournals.ir/journal/editorial.board}}</ref>. == Осор == * ''Саки-наме в системе персидско-таджикской литературы XVI–XVII веков'' — Душанбе, 2011. * ''Генезис и эволюция темы вина в персидско-таджикской литературе'' — Душанбе, 2017. * Шарҳу тавзеҳи «Гулшани роз»-и Маҳмуди Шабистарӣ — 2015.<ref>{{Cite journal |last=Сӯфиев |first=Шодимаҳмад Зикриёевич |title=Шабустарй: моҳият ва асосҳои фалсафию ирфонии истилоҳоти суфия |journal=Ученые записки Худжандского государственного университета им. академика Б. Гафурова. Гуманитарные науки |year=2015 |issue=3 (44) |url=https://cyberleninka.ru/article/n/shabustary-mo-iyat-va-asos-oi-falsafiyu-irfonii-istilo-oti-sufiya |language=ru }}</ref> == Ҷоизаҳо == * «Аълочии фарҳанги Ҷумҳурии Тоҷикистон» (2017) * «Аълочии маорифи Ҷумҳурии Тоҷикистон» (2018), * «[[Медали Хидмати шоиста]]»(2021). == Эзоҳ == {{эзоҳ}} ==Адабиёт== * Хуросонӣ, А.М. Суфиев Шодимуҳаммад // Шарқшиносии тоҷик (1958-2008). – Душанбе: Маориф ва фарҳанг, 2009. – С.512-513. * Калашникова, И. Время читать // Форум плюс. – 2017. – № 6. – С.46-47. * Суфизода Шодимуҳаммад // Сучонӣ, Ё. Арбобони илми тоҷик (асри ХХ-аввали асри ХХI). – Душанбе, 2018. – С.549. * Шарифзода, Б. Адабиётшиносӣ ва нақди адабӣ дар “Адабиёт ва санъат” // Адабиёт ва санъат”. – 2025. – 20 феврал. – (оид ба Ш. Суфизода ниг.: С.5.). == Пайвандҳои беруна == * {{Cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=8oX0LuGnPcU |title=1001 АНДЕША: Шодимуҳаммад Сӯфизода |website=YouTube |language=tg }} * {{Cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=WyZ6idTual0 |title=Интервью с директором Центральной научной библиотеки им. И. Ганди НАНТ Шодимухаммадом Суфизодой |website=YouTube |language=ru }} * {{Cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=alcNq65yrr8 |title=Суҳбат дар барномаи «Китобхон» бо Шодимуҳаммад Сӯфизода |website=YouTube |language=tg }} {{Authority control}} [[Гурӯҳ:Олимони Фарҳангистони улуми Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Филологони Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Дорандагони медали Хидмати шоиста]] [[Гурӯҳ:Дорандагони нишони Аълочии маорифи Тоҷикистон]] n2z006cjwn45efgynsx850b6m72sajh 0 328239 1491049 1470809 2026-10-24T01:31:34Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1491049 wikitext text/x-wiki {{Олим |ном = Фирдавс Арабов |номи аслӣ = Арабов Фирдавс Пулодович |тасвир = |таърихи таваллуд = 13.08.1987 |зодгоҳ = {{Зодгоҳ|ноҳияи Шӯробод}}, [[Тоҷикистон]] |шаҳрвандӣ = {{Парчамбандӣ|Тоҷикистон}} |таҳсилот = [[Донишгоҳи миллии Тоҷикистон]] (2011) |дараҷаи илмӣ = [[Доктори илмҳои иқтисодӣ]] (2025) |унвонҳои илмӣ = [[Дотсент]] (2025) |касб = [[иқтисодшинос]] |ҷоизаҳо = [[Аълочии фарҳанги Тоҷикистон]], [[Аълочии маорифи Тоҷикистон]] }} '''Фирдавс Пулодович Арабов''' ([[13 август]]и [[1987]], [[ноҳияи Шамсиддин Шоҳин]]) — [[иқтисодшинос]], доктори илмҳои иқтисодӣ (2025), дотсент. Муовини якуми директори Институти илмию таҳқиқотии рушди устувор ва иқтисоди сабзи Донишгоҳи байналмилалии сайёҳӣ ва соҳибкории Тоҷикистон (аз соли 2025). == Зиндагинома == Фирдавс Арабов 13 августи соли 1987 дар ноҳияи Шамсиддин Шоҳини вилояти Хатлон ба дунё омадааст. Соли 2005 мактаб-интернати № 13-и ноҳияи мазкурро хатм намуда, ба факултаи иқтисоди [[Донишгоҳи миллии Тоҷикистон]] дохил шудааст. Соли 2011 донишгоҳи мазкурро бо ихтисоси «Молия ва қарз» хатм намудааст. Оиладор ва соҳиби 3 фарзанд мебошад. == Корнома == Фаъолияти кории Фирдавс Арабов зинаҳои гуногуни соҳаҳои молия, омор ва маорифро дар бар мегирад: * 2009—2012: Муҳосиб дар ҶДММ «Запорожец»; * 2012—2015: Сармутахассиси Сарраёсати Агентии омори назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон дар шаҳри Душанбе; * 2015—2017: Омӯзгори кафедраи иқтисодиёти Донишгоҳи давлатии омӯзгории Тоҷикистон ба номи С. Айнӣ; * 2017—2025: Сардори раёсати таълими Донишкадаи давлатии фарҳанг ва санъати Тоҷикистон ба номи М. Турсунзода; * 2025: Мудири шуъбаи кишоварзии устувор ва амнияти озуқавории Институти рушди устувор ва иқтисоди сабз; * 2025 — то ҳол: Муовини якум, муовини директори Институти илмию таҳқиқотии рушди устувор ва иқтисоди сабз. == Фаъолияти илмӣ == Фирдавс Арабов дар самти иқтисоди сабз ва идоракунии сармоягузорӣ дар соҳаи кишоварзӣ пажӯҳишҳои назаррас анҷом додааст. Соли 2020 рисолаи номзадиро дар мавзуи «Механизмҳои идоракунии сармоягузориҳо ба истифодабарии экологию иқтисодии захираҳои замину об» ҳимоя кард. Соли 2025 рисолаи докториро дар мавзуи «Такмили механизми сармоягузорӣ ба рушди экологӣ-иқтисодии соҳаи кишоварзӣ: назария, методология, амалия» дифоъ намуд<ref>{{Cite web|url=https://vak.tj/hac_new/index.php/navgoni/ehlonho-oid-ba-imoya/1162-imoyai-arabov-firdavs-pulodovich|title=Ҳимояи Арабов Фирдавс Пулодович|author=|website=vak.tj|date=2025-03-06|lang=|accessdate=2026-02-10|archivedate=2025-10-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20251018171950/https://vak.tj/hac_new/index.php/navgoni/ehlonho-oid-ba-imoya/1162-imoyai-arabov-firdavs-pulodovich}}</ref>. Муаллифи зиёда аз 65 мақолаи илмӣ, 2 монография ва 2 китоби дарсӣ мебошад. Нишондиҳандаи Хирши (H-index) ӯ дар пойгоҳи РИНЦ 18 ва дар Scopus 3-ро ташкил медиҳад, ки яке аз нишондиҳандаҳои баланд дар байни олимони ҷавони соҳа мебошад. == Ҷоизаҳо == * Аълочии фарҳанги Ҷумҳурии Тоҷикистон (2020); * Аълочии маорифи Ҷумҳурии Тоҷикистон (2022). == Осор == * Асосҳои сармоягузорӣ (ҳаммуаллиф). Душанбе: Абдураҳмон-Р, 2022. 475 с. * Маркетинг дар соҳаи фарҳанг. Душанбе, 2024. 280 с<ref>{{Cite web|url=https://kmt.tj/ru/russkij-novaya-kniga-firdavs-arabov-marketing-v-sfere-kultury/|title=Новая книга. Фирдавс Арабов: «Маркетинг в сфере культуры»|website=Национальная библиотека Таджикистана|date=2024-02-13|lang=ru|accessdate=2026-02-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250718033658/https://kmt.tj/ru/russkij-novaya-kniga-firdavs-arabov-marketing-v-sfere-kultury/|archivedate=2025-07-18}}</ref>. * Инвестиции в земельно-водных ресурсов Таджикистана (ҳаммуаллиф). Душанбе, 2021. 194 с. * Механизми ҷалби сармоягузорӣ ба соҳаи кишоварзӣ: ҷанбаҳои экологӣ-иқтисодӣ. Душанбе: Абдураҳмон-Р, 2024. 214 с. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} 88mqkzdgcybzmm3bnqxrouzy1hb47h3 0 328340 1491002 1487899 2026-10-23T18:56:56Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1491002 wikitext text/x-wiki {{Шахс | ном = Суҳроби Зиё | номи аслӣ = Зиёев Суҳроб Саъдуллоевич | ном ҳангоми таваллуд = | тасвир = | бар = | тавсифи тасвир = |зодрӯз = 20.06.1964 | зодгоҳ = [[Ҳисор]], [[ҶШС Тоҷикистон]] | табаият = | шаҳрвандӣ = {{flag|Тоҷикистон}} | падар = | модар = | ҳамсар = | фарзандон = |пеша = {{рӯзноманигор|тоҷик|Тоҷикистон}} | ҷоизаҳо = «Рӯзноманигори сол - 2019» аз сӯи маҳфили «Боргоҳи сухан» <br> «Лавҳи Сипос»-и Бунёди Жолаи Исфаҳонӣ | соядаст = | сайт = https://www.facebook.com/sohrab.zia.12 | викианбор = }} '''Суҳроби Зиё''' (''Зиёев Суҳроб Саъдуллоевич''; [[20 июн]]и [[1964]], деҳаи Тутака, [[ноҳияи Ҳисор]], [[Ҷумҳурии Шӯравии Сотсиалистии Тоҷикистон|ҶШС Тоҷикистон]]) — {{рӯзноманигор}}и варзидаи тоҷик, хабарнигори аршади телевизиони форсии [[Би-би-сӣ]] дар Тоҷикистон. == Зиндагинома == Суҳроби Зиё [[20 июн]]и соли [[1964]] дар деҳаи Тутакаи ҷамоати деҳоти [[Алмосӣ|Алмосии]] ноҳияи Ҳисор дар хонаводаи коргар ба дунё омадааст. Оиладор ва соҳиби чаҳор фарзанд мебошад. == Таҳсилот == Соли 1981 мактаби миёнаи № 49, воқеъ дар деҳаи Чангобро хатм кардааст. Солҳои 1981—1986 донишҷӯи факултети филологияи тоҷики [[Донишгоҳи миллии Тоҷикистон|Донишгоҳи давлатии Тоҷикистон]] буд. == Фаъолияти касбӣ == Фаъолияти худро соли 1986 дар [[Телевизиони Тоҷикистон]] оғоз кардааст. Дар тӯли фаъолияти худ дар нашрияҳои «Оинаи зиндагӣ», [[Тоҷикистон (ҳафтанома)|ҳафтаномаи «Тоҷикистон»]] ва хабаргузории ИРНА кор кардааст. Аз моҳи майи соли 1997 хабарнигори Би-би-сӣ (BBC) мебошад. Солҳои 2002—2009 роҳбарии намояндагии Би-би-сӣ дар Тоҷикистонро бар дӯш дошт. Ӯ ҳоло хабарнигори аршад ва таҳиякунандаи телевизиони форсии Би-би-сӣ дар Тоҷикистон аст. Аз соли 1995 узви Иттифоқи журналистони Тоҷикистон мебошад. Узви раёсати Конуни байналмилалии Муҳиддини Олимпур аст. == Эҷодиёт == Суҳроби Зиё муаллифи се филми мустанад дар бораи [[Заур Дахте]], ҳунари балет дар Тоҷикистон ва Шоири халқии Тоҷикистон [[Фарзона]] мебошад. То ҳол се китоби ӯ бо номҳои «Устураи фарҳанг ва ҳунари тоҷик» (2023)<ref>{{Cite web|url=https://asiaplus.news/tg/2023/06/20/usturai-far%d2%b3ang-va-%d2%b3unari-to%d2%b7ik-kitobe-az-r%d3%afzgor-va-kornomai-zaur-dahte/|title=“Устураи фарҳанг ва ҳунари тоҷик”. Китобе аз рӯзгор ва корномаи Заур Дахте|author=Меҳрофарин Наҷибӣ|website=asiaplus.news|date=2023|publisher=Asia-Plus|accessdate=2024-08-20}}</ref>, «Муждаи субҳ» (2024)<ref>{{Cite web|url=https://kmt.tj/ru/kitobi-nav-suhrobi-ziyo-muzhdai-subh/|title=Китоби нав. Суҳроби Зиё: «Муждаи субҳ»|author=Фарзона Шарифова|website=www.kmt.tj|date=2024|publisher=Китобхонаи миллии Тоҷикистон|accessdate=2024-08-05}} {{Пайванди мурда|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://asiaplus.news/tg/2024/07/18/guftug%d3%af%d2%b3o-az-shakurii-buhoro%d3%a3-to-m%d3%afmin-%d2%9banoatu-bozor-sobir-muzhdai-sub%d2%b3-i-su%d2%b3robi-ziyo-ba-nashr-rasid/|title=Гуфтугӯҳо аз Шакурии Бухороӣ то Мӯъмин Қаноату Бозор Собир. “Муждаи субҳ”-и Суҳроби Зиё ба нашр расид|author=Меҳрофарин Наҷибӣ|website=asiaplus.news|date=2024|publisher=Asia-Plus|accessdate=2024-07-18}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://pressa.tj/muzhdai-sub%D2%B3-i-su%D2%B3robi-ziyo/|title=“Муждаи субҳ”-и Суҳроби Зиё|author=|website=www.pressa.tj|date=2024|publisher=Pressa TJ|accessdate=2024-07-18}}</ref> ва «Гавҳаре ноёб рафт…» (2025)<ref>{{Cite web|url=https://dialog.tj/tj/new89072/|title=Пас аз 40 рӯзи марги Абдулқодири Раҳим маҷмуаи сӯгномаҳо ва меҳрномаҳои дӯстон нашр шуд|author=|website=www.dialog.tj|date=2024|publisher=|accessdate=2025-10-18}}</ref> ба нашр расидаанд. == Ҷоизаҳо == Соли 2019 аз ҷониби маҳфили «Боргоҳи сухан» ҳамчун «Рӯзноманигори сол» интихоб гардид. Соли 2023 барои хидматҳояш дар тарғиби адабиёт соҳиби «Лавҳи Сипос»-и Бунёди [[Жолаи Исфаҳонӣ]] ([[Лондон]]) шуд. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Пайвандҳо == * [https://www.facebook.com/sohrab.zia.12 Саҳифаи Суҳроб Зиё дар Фейсбук] * [https://www.instagram.com/sohrab_zia_journalist Саҳифаи Суҳроб Зиё дар Инстаграм] aied45kvr1z95rcuvr7i770qx7t4iqp 0 328559 1491025 1455672 2026-10-23T21:13:25Z Zosya95 54344 1491025 wikitext text/x-wiki {{Таксон | image file = На представленном снимке ярко и качественно была запечатлена пчела (европейская) на цветке.jpg | image title = Рабочая пчела, покрытая цветочной пыльцой | status = DD | status_system = IUCN3.1 | status_ref = | regnum = Ҷонварон | rang = Гуна | latin = Apis mellifera | author = [[Linnaeus]], 1758 | range map = Apis mellifera distribution map.svg | iucnstatus = DD | range map caption = | wikispecies = Apis mellifera | ref = }} '''Зимистонгузаронии Занбӯри асал''' — ҳаёти ои­лаи [[Занбӯри асал|занбӯрҳои асал]] дар давраи [[зимистон]], ки сарҷамъ шу­да, дар ҳолати оромӣ (2–6 моҳ) қарор мегиранд. Сар­ҷамъӣ аз хусусиятҳои муҳимми биологии занбӯрҳои асал мебошад. Занбӯрҳо маҳз бо ҳамин роҳ сарморо паси сар, ҳаро­рати муҳитро танзим, ғизоро сарфа ва низоми баҳинҷори газҳоро таъмин мекунанд. Оид ба пешгирии талафоти зан­бӯр дар мавсими сармо пажӯҳишҳои ҷолиб анҷом дода шу­даанд. Маълум гардидааст, ки дар натиҷаи риоя нашудани қоидаҳои нигоҳубин, оилаҳои занбӯри асал нобуд ме­шаванд. Дар шароити иқлими [[Тоҷикистон]] дар мавсими сармо то 25–30 дарсади оилаҳои занбӯри асали хоҷаги­ҳои давлатӣ ва шахсӣ талаф меёбанд. Сабабҳои ин тафовут байни ҳарорати рӯзу шаб, зиёд сарф кардани ғизо, парвози бемаҳал, тухмгузорӣ дар моҳи январ, номусоид будани ҳо­лати кандуҳо ва маълумоти кофӣ надоштани [[Занбӯрпарварӣ|занбӯр­парва­рон]] мебошанд. == Тухумгузории занбӯрҳо == Ба зимистон омода кардани занбӯри асал қоидаҳои мах­сус дорад. Ба ин кор аз [[тобистон]] бояд шурӯъ кард, зеро дар ин фасл дар андомгони занбӯр тағйироти хосса рух ме­диҳанд. Занбӯрҳо дар фасли тобистон ум­ри нисбатан кам мебинанд, ки сабаби ин вазнин будани кори онҳост. Баъди ба итмом расидани мавсими шаҳд­ғун­до­рӣ (охири тобистон) модарзан­бӯр тухми бисёр гузошта, ба парвариши занбӯрҳои зи­мистона тайёрӣ мебинад. Занбӯр­ҳои пир но­буд шу­да, моҳҳои август – сентябр зан­бӯр­ҳои ҷа­вони зимистона пайдо мешаванд. Дар ин муддат гарм нигоҳ доштани канду ва бо ғизои хушсифат таъмин кардани оилаи зан­бӯр муҳим аст. Занбӯрҳои ҷавоне, ки моҳи октябр ва аввали ноябр парвозӣ шудаанд, то охир­ҳои март зиндагӣ мекунанд. Зан­бӯр­ҳое, ки охирҳои ноябр аз тухм баромада, ҳа­нӯз парвозӣ нашудаанд, мавсими сарморо па­си сар менамоянд. Оилаи занбӯрҳое, ки зимистонро хуб паси сар мекунанд, пур­ра ва адади занбӯр­ҳои талафшудаи он кам мебошад. Модарзанбӯр [[тухм]] гузошта, саршумори оиларо бе таъхир зиёд мекунад. Барои натиҷаи дилхоҳ додани раванди Зимистонгузаронии занбӯри асал дар фасли тирамоҳ муайян кардани миқ­дори ғизо, неруи оилаи зан­бӯр, синни модарзанбӯр, кор­шоям будани кандуҳо, ву­ҷуд надоштани касалиҳои зан­бӯр ва ғ. муҳим аст. Миқ­дори ғизои занбӯрҳо дар шароити иқ­ли­ми Тоҷикис­тон бояд 10–12 кг бошад. Ҳангоми ҷо ба ҷо гузоштану бо матои ғафс ё кӯрпача пӯшондани болои ча­ҳор­чӯбаҳо, оилаи занбӯр ғизо ва гармиро сарфа ме­кунад. Дар зимистон истифодаи ғизо ба таври хос сурат мегирад. Занбӯрҳои сарҷамъ ҳамеша ҷой иваз мекунанд: зан­бӯр­ҳои қабати боло ба дохил гузашта, занбӯрҳои дохил бе­рун мебароянд ва ғизо мегиранд. Онҳо дар зимис­тон ғизоро ба ҳамдигар намедиҳанд (баҳору тобистон ғизоро бо ҳам ме­бинанд). Ин хислати биологӣ як навъи мубориза барои ҳаёт аст. Ҳаво ҳар қадар сард бошад, истифодаи ғи­зо ҳамон миқ­дор меафзояд. Бинобар маълумоти Ин-ти чорводории АИКТ дар моҳ­ҳои ноябр – январ як оилаи занбӯри асал рӯзе 30–40 г ва дар як моҳ 1,2–1,3 кг ғизо мегирад. Моҳи феврал ин миқдор 2–2,5 маротиба афзуда, моҳи март, ҳангоми пайдо шудани 2–3 чаҳор­чӯбаи кирминадор ба 7–8 кг мерасад. Зимистонгузаронии занбӯри асал ба дараҷаи солимии оила ва сифати занбӯрҳое, ки охири тобистон пайдо мешаванд, вобаста аст. Занбӯр­ҳои оилаи боқувват сармои зимистонро хуб мегузаронанд. Занбӯр­ҳои оилаи қавӣ батадриҷ кам шуда, [[Баҳор|баҳорон]] рушди онҳо ба таъхир меафтад ва эҳтимол дар вақти шаҳд­ғун­до­рӣ ширкат накунанд ё маҳсули ниҳоят кам диҳанд. Дар такмилу таҷдиди оилаи занбӯри асал дар мавсими сармо нақши модарзанбӯри ҷавон назаррас аст. Давраи тухм­гузории вай дар фасли [[тирамоҳ]] нисбат ба давраи тухмгузории модарзанбӯри 2-сола 15–17 рӯз дарозтар ме­бошад. Бино бар ин, аз 2 сол зиёд нигоҳ доштани модар­занбӯр ҷоиз нест. == Раванди зимистонгузаронии занбӯрҳо == Дар кори зимистонгузаронии занбӯри асал ранги чаҳорчӯбаҳо низ мақоми хосса дорад. Дар чаҳорчӯбаҳои рангашон ҷигарии сафедтоб ни­гоҳ доштани оилаҳои занбӯри асал беҳтар аст. Дар чаҳор­чӯбаҳои сиёҳи куҳна зимистон асал бесифат ва мумкин аст турш шавад. Шарти дигари бемамониат паси сар кардани зимистон муттаҳид намудани оилаҳои заифи зан­бӯр­ҳо мебошад. Аз ду оилаи заиф метавон як оилаи қавӣ ба ву­ҷуд овард. Дар ин маврид неруи оилаҳо бояд баробар бошад. Роҳи дигари ҳифзи оилаҳои заиф ва модар­занбӯр­ҳои эҳтиётӣ низ мавҷуд аст. Бо ин мақсад кандуро ба 5–6 қисм тақсим ва ҳар қисмро бо фанер (ғафсиаш 0,4 см) ҷу­до карда, ба ҳар қабат 2–3 чаҳорчӯба мегузоранд ва мо­дар­занбӯру занбӯрҳоро ҷой медиҳанд. Таҷрибаи занбӯрпарварони ҷумҳурӣ собит кард, ки дар фасли зимистон ба занбӯрҳо ба ивази шакароба додани кул­чақанд беҳтар аст. Барои омода кардани 1 кг кул­чақанд 40 г хокаи шакарро бо 280 г асал (ҳарораташ 46–480С) омех­та, даруни дока мегиранд ва рӯи чаҳорчӯбаҳои канду мегузоранд (болои онро бо селофан пӯшондан лозим аст). Агар зимистон аз канду садои занбӯрҳо шунида нашавад, пас мумкин онҳо аз хунукӣ фирор кардаанд, гурусна бошанд ё дар паси чаҳорчӯбаҳо ҷой гирифтаанд. Аз ин ли­ҳоз дар ягон рӯзи барои кор мусоиди моҳи январ канду­ҳо­ро фав­ран аз назар гузаронида, тадбирҳои зарурӣ меандешанд. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Зимистонгузаронии Занбӯри асал|7|муаллиф=А. Шарипов}} [[Гурӯҳ:Ҳашарот]] eolph8mbsczvxp25k4m636gwvxlje98 0 329832 1490915 1490809 2026-10-23T13:59:14Z Zosya95 54344 1490915 wikitext text/x-wiki {{Таксон |image file = Ferula moschata (Flora of Tajikistan).png |regnum = Рустаниҳо |parent = Ferula |rang = Намуд |latin = Ferula moschata |wikispecies = Ferula moschata |author = (H.Reinsch) Koso-Pol. (1926) |syn = {{Collapsible list | title = '' |{{btname|Euryangium sumbul|Kauffm.}} |{{btname|Ferula sumbul|(Kauffm.) Hook.f.}} |{{btname|Ferula urceolata|Korovin}} |{{btname|Peucedanum sumbul|(Kauffm.) Baill.}} |{{btname|Sumbulus moschatus|H.Reinsch}} }} |range map = Ferula sumbul (Ferula moschata) range map Tajikistan.svg |range map caption = Паҳншавӣ }} '''Сунбулкаҳ''', '''сунбул''', '''сунбулкамол''' ё '''норд''' ({{lang-la|Ferula moschata}}) — як [[Намуд (таксономия)|намуд]]и [[Рустаниҳои бисёрсола|рустании бисёрсола]]и [[Рустаниҳои пӯшидатухм (гулдор)|гулдор]] аз [[Оила (таксономия)|оила]]и [[Чатргулон|чатргулон]] ({{lang-la|Apiaceae}}) аст. Ин гиёҳ дар [[Осиёи Миёна]] ва ғарби [[Ҷумҳурии Мардумии Чин|Чин]] [[Эндемизм|эндемӣ]] буда, асосан дар минтақаҳои кӯҳӣ мерӯяд.<ref name="POWO">{{cite POWO|id=842394-1|title=Ferula moschata (H.Reinsch) Koso-Pol.|access-date=23 октябри 2026}}</ref> [[Реша|Решаи]] сунбулкаҳ бӯи хоси [[Мушк|мушкмонанд]] дорад ва аз қадим дар атторӣ барои бӯи хушаш ва чун гиёҳи доруӣ истифода шудааст. Ин намуд ба [[Китоби сурхи Ҷумҳурии Тоҷикистон]] дохил карда шудааст.<ref name="RedBook">{{Cite web|url=https://www.plantarium.ru/page/redbook/id/237.html|title=Красная книга Республики Таджикистан, 2015 г.|website=Плантариум|access-date=23 октябри 2026}}</ref> == Тавсиф == Сунбулкаҳ [[Рустаниҳои бисёрсола|рустании бисёрсолаи]] [[Алаф|алафӣ]] ва поликарпӣ буда, метавонад то 1,5 м қад кашад. Решааш ғафс ва дорои бӯи мушкмонанд аст. [[Поя|Пояҳояш]] борик, сершумор ва дар қисми болоӣ шохарондаанд. Шохаҳои поёнӣ бештар ба таври навбатӣ ва шохаҳои болоӣ ҳалқавор ҷойгир мешаванд. [[Барг|Баргҳояш]] нисбатан сахт буда, зуд пажмурда намешаванд. Паҳнаки барг шакли умумии байзашакли секунҷамонанд дошта, чандкарата пармонанд бурида шудааст. Қисмҳои охирини барг дарозрӯя ё нештаршакл буда, дарозиашон тақрибан 20–35 мм ва паҳнояшон 10–15 мм аст. Сатҳи болоии баргҳо одатан бемӯй ва сатҳи поёнии онҳо каму беш пашмакдор мебошад.<ref name="FloraChina">{{Cite web|url=https://efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&taxon_id=242321996|title=Ferula moschata (H. Reinsch) Koso-Poljansky|website=Flora of China|volume=14|page=178|publisher=Missouri Botanical Garden and Harvard University Herbaria|access-date=23 октябри 2026}}</ref> [[Акс:Bentley - Trimen 1880b.jpg|thumb|Тасвири ботаникии сунбулкаҳ<ref>{{cite book |last1=Bentley |first1=Robert |last2=Trimen |first2=Henry |title=Medicinal Plants |publisher=J. & A. Churchill |location=London |year=1880 |volume=2 |url=https://archive.org/details/medicinalplantsb02bent/page/n452 }}</ref>]] Гулҳо дар [[Гултӯда|гултӯдаҳои]] чатршакли мураккаб ҷой гирифтаанд. Чатри марказӣ одатан аз 6 то 12 шохача иборат буда, қутраш тақрибан 4–6 см мебошад. Ҳар як чатрча аз 9 то 12 гул дорад. Чатрҳои канорӣ яктоӣ ё ҷуфт ҷойгир шуда, баъзан аз чатри марказӣ каме баландтаранд. Мевааш байзашакл буда, тақрибан 7 мм дарозӣ дорад. Мева мисли дигар намояндагони оилаи чатргулон дорои маҷроҳои равғанӣ мебошад.<ref name="FloraChina"/> Сунбулкаҳ асосан дар моҳи июн гул карда, дар моҳҳои июл ва август мева медиҳад. Давраи гулкунӣ ва мевабандии он вобаста ба шароити иқлимӣ ва баландии маҳалли сабзиш метавонад фарқ кунад. == Паҳншавӣ ва муҳити зист == Сунбулкаҳ рустании [[Эндемизм|бумии]] [[Осиёи Миёна]] буда, дар ҳудуди [[Тоҷикистон]], [[Ӯзбекистон]], [[Қирғизистон]] ва қисми ғарбии [[Шинҷон]]и Чин паҳн шудааст.<ref name="POWO"/> Дар Тоҷикистон асосан дар қаторкӯҳҳои [[Қаторкӯҳи Туркистон|Туркистон]], [[Қаторкӯҳи Зарафшон|Зарафшон]], [[Қаторкӯҳи Қаротегин|Қаротегин]] ва [[Қаторкӯҳи Ҳисор|Ҳисор]] вомехӯрад. Он дар нишебиҳои кушоди санглоху шағалдор, тарқишҳои харсангҳо ва дигар маҳалҳои кӯҳии дорои [[Хок|хоки]] нисбатан хушк, дар баландии аз 1700 то 2500 м [[Аз сатҳи баҳр|аз сатҳи баҳр]] мерӯяд. Дар ғарби Чин ин намуд дар минтақаи Чжаосуи Шинҷон, дар нишебиҳои шағалдор ва миёни буттазорҳо, дар баландии тақрибан 1500–1600 м аз сатҳи баҳр ба қайд гирифта шудааст.<ref name="FloraChina"/> == Номгузорӣ ва таснифот == Номи илмии пазируфташудаи ин намуд ''Ferula moschata'' (H.Reinsch) Koso-Pol. мебошад. Он бори аввал соли 1846 аз ҷониби гиёҳшинос [[Ҳайнрих Райнш]] (Heinrich Reinsch) бо номи ''Sumbulus moschatus'' тавсиф шудааст. Соли 1926 гиёҳшиноси рус [[Борис Козо-Полянский]] ин намудро ба ҷинси ''Ferula'' гузаронида, номи ''Ferula moschata''-ро нашр кард.<ref>{{Cite web|url=https://www.ipni.org/n/842394-1|title=Ferula moschata (H.Reinsch) Koso-Pol.|website=International Plant Names Index|publisher=Royal Botanic Gardens, Kew|access-date=23 октябри 2026}}</ref> Яке аз муродифҳои маъруфи илмии он ''Ferula sumbul'' (Kauffm.) Hook.f. мебошад, ки соли 1875 нашр гардидааст. Ин ном дар бисёр осори гиёҳшиносӣ ва дорушиносии асрҳои XIX ва XX истифода мешуд. Дар таснифоти муосири [[Боғҳои ботаникии шоҳии Кю]] номи ''Ferula moschata'' ҳамчун номи пазируфташуда эътироф мешавад. Номҳои ''Euryangium sumbul'', ''Ferula sumbul'', ''Ferula urceolata'', ''Peucedanum sumbul'' ва ''Sumbulus moschatus'' муродифҳои илмии он ба ҳисоб мераванд.<ref name="POWO"/> == Таркиби кимиёӣ == Решаҳои сунбулкаҳ дорои моддаҳои гуногуни аз ҷиҳати биологӣ фаъол мебошанд. Бӯи хоси мушкмонанди онҳо ба мавҷудияти пайвастагиҳои хушбӯй вобаста аст. Таҳқиқоти фитокимиёии соли 2017 нишон дод, ки дар усораҳои решаи ин рустанӣ [[кумаринҳо]], [[флавоноидҳо]], тритерпеноидҳо, пайвастагиҳои фенолӣ, [[алкалоидҳо]], сафедаҳо ва карбогидратҳо мавҷуданд. Ҳангоми омӯзиши микроскопии реша ҳуҷайраҳои пӯк, ҳуҷайраҳои паренхимӣ, рагҳои гузаронанда, донаҳои оҳар ва кристаллҳои оксалати калсий низ муайян карда шуданд.<ref name="Batra2017">{{Cite journal |last1=Batra |first1=Sonali |last2=Kumar |first2=Ashwani |last3=Sharma |first3=Anupam |year=2017 |title=Pharmacognostic and phytochemical studies on Ferula sumbul Hook. Roots |journal=Journal of Pharmacognosy and Phytochemistry |volume=6 |issue=4 |pages=965–968 |url=https://www.phytojournal.com/archives/2017.v6.i4.1456/pharmacognostic-and-phytochemical-studies-on-ferula-sumbul-hook-roots }}</ref> Соли 2000 гурӯҳи муҳаққиқон бо роҳбарии Пин Чжоу аз решаҳои сунбулкаҳ як қатор пайвастагиҳои кумаринӣ, аз ҷумла фезумтуоринҳои A–H (''fesumtuorins A–H''), ҷудо карданд. Ба ин гурӯҳ фуранокумаринҳо ва пайвастагиҳои дукумаринӣ дохил мешаванд. Дар озмоишҳои лабораторӣ баъзе аз ин пайвастагиҳо фаъолияти зиддивирусӣ нисбат ба [[Вируси норасоии масунияти одам|вируси норасоии масунияти одам]] (ВНМО) ва таъсир ба ҷудошавии баъзе ситокинҳо нишон доданд. Аммо натиҷаҳои мазкур самаранокӣ ё бехатарии истифодаи сунбулкаҳро барои табобати сирояти ВНМО дар инсон исбот намекунанд.<ref name="Zhou2000">{{Cite journal |last1=Zhou |first1=P. |last2=Takaishi |first2=Y. |last3=Duan |first3=H. |last4=Chen |first4=B. |last5=Honda |first5=G. |year=2000 |title=Coumarins and bicoumarin from Ferula sumbul: anti-HIV activity and inhibition of cytokine release |journal=Phytochemistry |volume=53 |issue=6 |pages=689–697 |doi=10.1016/S0031-9422(99)00554-3 |pmid=10746882 }}</ref> === Таҳқиқоти муосир === Дар таҳқиқоте, ки соли 2025 дар маҷаллаи ''Iranian Journal of Pharmaceutical Research'' нашр шуд, таркиби пайвастагиҳои фенолӣ ва флавоноидҳои сунбулкаҳ ва як намуди дигари ҷинси камол — ''Ferula tadshikorum'' — омӯхта шуд. Муҳаққиқон рустаниҳои дар шароити озмоишгоҳӣ (''in vitro'') парваришёфтаро таҳлил карда, дар усораҳои онҳо пайвастагиҳоеро чун [[кемпферол]], [[кверсетин]], кислотаи пара-кумарӣ ва кислотаи синнамӣ муайян карданд. Натиҷаҳои таҳқиқот нишон доданд, ки миқдори ин пайвастагиҳо вобаста ба ҳалкунанда ва шароити парвариши рустанӣ тағйир меёбад. Аз ҷумла, дар баъзе усораҳои ''Ferula sumbul'' миқдори нисбатан баланди кемпферол ва кислотаи пара-кумарӣ мушоҳида гардид. Ин таҳқиқот барои омӯзиши таркиби кимиёии сунбулкаҳ ва рушди усулҳои афзоишу парвариши он дар муҳити озмоишгоҳӣ аҳамият дорад.<ref>{{Cite journal |last1=Jamalova |first1=Dilafruz |last2=Kurbaniyazova |first2=Gulsauir |last3=Tatar |first3=Imene Caliscan |year=2025 |title=Phenolic Compounds and Flavonoids in Various Extracts of Ferula tadshikorum and Ferula sumbul Grown in vitro Conditions |journal=Iranian Journal of Pharmaceutical Research |volume=24 |issue=1 |pages=e163731 |doi=10.5812/ijpr-163731 |pmid=41477123 }}</ref> == Корбурд == [[Акс:American journal of pharmacy (1829) (14796324063).jpg|thumb|Решаи сунбулкаҳ]] === Атторӣ === Решаи сунбулкаҳ бӯи хоси мушкмонанд дорад ва ҳамчун ҷойгузини [[мушк]]и аз ҳайвонот гирифташуда истифода мешуд. Аз ин рӯ, он дар баъзе сарчашмаҳои англисӣ бо номи ''musk root'' («решаи мушк») маъруф аст. Моддаҳои хушбӯйи реша дар атторӣ ва дар таҳияи баъзе маҳсулоти хушбӯй истифода шудаанд.<ref>{{Cite web |url=https://www.medicinetraditions.com/ferula-sumbul-musk-root/ |title=Ferula sumbul, Musk root |website=Medicine Traditions |access-date=23 октябри 2026 }}</ref> === Тибби халқӣ === Сунбулкаҳ дар таърихи дорушиносӣ ҳамчун гиёҳи доруӣ маълум аст. Решаи хушкшудаи он дар баъзе анъанаҳои тиббӣ ҳамчун воситаи оромбахш, зидди ташаннуҷ ва барои рафъи баъзе ихтилолҳои асаб истифода мешуд. Дар осори таърихии дорушиносӣ аз истифодаи сунбулкаҳ барои ҳолатҳои изтироб, ташаннуҷи мушакҳо ва баъзе ихтилолҳои асаб ёд шудааст.<ref name="Batra2017"/> Сунбулкаҳ соли 1835 ба Русия ҳамчун ҷойгузини мушк ворид карда шуд. Соли 1867 решаи он ба Фармакопеяи Бритониё дохил гардид. Дар тибби аврупоии асри XIX он ҳамчун доруи зидди ташаннуҷ ва воситаи тақвиятбахш истифода мешуд.<ref>{{Cite encyclopedia |title=Sumbul |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |edition=11 |year=1911 |url=https://en.wikisource.org/wiki/1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Sumbul |access-date=23 октябри 2026 }}</ref> Бо вуҷуди таърихи истифода дар тибби анъанавӣ, далелҳои клиникии кофӣ барои тасдиқи самаранокӣ ва бехатарии сунбулкаҳ дар табобати бемориҳои инсон мавҷуд нестанд. Натиҷаҳои таҳқиқоти озмоишгоҳӣ набояд ҳамчун далели таъсири табобатии он дар инсон арзёбӣ шаванд. == Ҳифз == Сунбулкаҳ аз ҷумлаи рустаниҳое мебошад, ки дар рӯйхатҳои миллии ҳифзи намудҳои нодир сабт шудаанд. Ин намуд ба [[Китоби сурхи Ҷумҳурии Тоҷикистон]] (нашри соли 2015) дохил карда шудааст. Дар ин нашр он бо номи илмии ''Ferula sumbul'' (Kauffm.) Hook.f. оварда шудааст.<ref name="RedBook"/> Сунбулкаҳ ҳамчунин ба рӯйхатҳои рустаниҳои ҳифзшавандаи Ӯзбекистон, аз ҷумла нашрҳои Китоби сурхи ин кишвар, дохил шудааст.<ref>{{Cite web |url=https://www.plantarium.ru/page/view/item/16042.html |title=Ферула сумбул — Ferula sumbul |website=Плантариум |access-date=23 октябри 2026 }}</ref> Омӯзиши паҳншавӣ, вазъи популятсияҳои табиӣ ва имкониятҳои афзоиши сунбулкаҳ дар шароити озмоишгоҳӣ барои ҳифз ва истифодаи устувори ин рустанӣ аҳамият дорад. == Адабиёт == {{reflist}} [[Гурӯҳ:Камол]] [[Гурӯҳ:Гиёҳҳои доруӣ]] [[Гурӯҳ:Рустаниҳои Тоҷикистон]] ikrxdqzmba8rktzkl60xzh23wspqk1v 1490916 1490915 2026-10-23T14:01:17Z Zosya95 54344 1490916 wikitext text/x-wiki {{Таксон |image file = Ferula moschata (Flora of Tajikistan).png |regnum = Рустаниҳо |parent = Ferula |rang = Намуд |latin = Ferula moschata |wikispecies = Ferula moschata |author = (H.Reinsch) Koso-Pol. (1926) |syn = {{Collapsible list | title = '' |{{btname|Euryangium sumbul|Kauffm.}} |{{btname|Ferula sumbul|(Kauffm.) Hook.f.}} |{{btname|Ferula urceolata|Korovin}} |{{btname|Peucedanum sumbul|(Kauffm.) Baill.}} |{{btname|Sumbulus moschatus|H.Reinsch}} }} |range map = Ferula sumbul (Ferula moschata) range map Tajikistan.svg |range map caption = Паҳншавӣ }} '''Сунбулкаҳ''', '''сунбул''', '''сунбулкамол''' ё '''норд''' ({{lang-la|Ferula moschata}}) — як [[Намуд (таксономия)|намуд]]и [[Рустаниҳои бисёрсола|рустании бисёрсола]]и [[Рустаниҳои пӯшидатухм (гулдор)|гулдор]] аз [[Оила (таксономия)|оила]]и [[Чатргулон|чатргулон]] ({{lang-la|Apiaceae}}) аст. Ин гиёҳ дар [[Осиёи Миёна]] ва ғарби [[Ҷумҳурии Мардумии Чин|Чин]] [[Эндемизм|эндемӣ]] буда, асосан дар минтақаҳои кӯҳӣ мерӯяд.<ref name="POWO">{{cite POWO|id=842394-1|title=Ferula moschata (H.Reinsch) Koso-Pol.|access-date=23 октябри 2026}}</ref> [[Реша|Решаи]] сунбулкаҳ бӯи хоси [[Мушк|мушкмонанд]] дорад ва аз қадим дар атторӣ барои бӯи хушаш ва чун гиёҳи доруӣ истифода шудааст. Ин намуд ба [[Китоби сурхи Ҷумҳурии Тоҷикистон]] дохил карда шудааст.<ref name="RedBook">{{Cite web|url=https://www.plantarium.ru/page/redbook/id/237.html|title=Красная книга Республики Таджикистан, 2015 г.|website=Плантариум|access-date=23 октябри 2026}}</ref> == Тавсиф == Сунбулкаҳ [[Рустаниҳои бисёрсола|рустании бисёрсолаи]] [[Алаф|алафӣ]] ва поликарпӣ буда, метавонад то 1,5 м қад кашад. Решааш ғафс ва дорои бӯи мушкмонанд аст. [[Поя|Пояҳояш]] борик, сершумор ва дар қисми болоӣ шохарондаанд. Шохаҳои поёнӣ бештар ба таври навбатӣ ва шохаҳои болоӣ ҳалқавор ҷойгир мешаванд. [[Барг|Баргҳояш]] нисбатан сахт буда, зуд пажмурда намешаванд. Паҳнаки барг шакли умумии байзашакли секунҷамонанд дошта, чандкарата пармонанд бурида шудааст. Қисмҳои охирини барг дарозрӯя ё нештаршакл буда, дарозиашон тақрибан 20–35 мм ва паҳнояшон 10–15 мм аст. Сатҳи болоии баргҳо одатан бемӯй ва сатҳи поёнии онҳо каму беш пашмакдор мебошад.<ref name="FloraChina">{{Cite web|url=https://efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&taxon_id=242321996|title=Ferula moschata (H. Reinsch) Koso-Poljansky|website=Flora of China|volume=14|page=178|publisher=Missouri Botanical Garden and Harvard University Herbaria|access-date=23 октябри 2026}}</ref> [[Акс:Bentley - Trimen 1880b.jpg|thumb|Тасвири ботаникии сунбулкаҳ<ref>{{cite book |last1=Bentley |first1=Robert |last2=Trimen |first2=Henry |title=Medicinal Plants |publisher=J. & A. Churchill |location=London |year=1880 |volume=2 |url=https://archive.org/details/medicinalplantsb02bent/page/n452 }}</ref>]] Гулҳо дар [[Гултӯда|гултӯдаҳои]] чатршакли мураккаб ҷой гирифтаанд. Чатри марказӣ одатан аз 6 то 12 шохача иборат буда, қутраш тақрибан 4–6 см мебошад. Ҳар як чатрча аз 9 то 12 гул дорад. Чатрҳои канорӣ яктоӣ ё ҷуфт ҷойгир шуда, баъзан аз чатри марказӣ каме баландтаранд. Мевааш байзашакл буда, тақрибан 7 мм дарозӣ дорад. Мева мисли дигар намояндагони оилаи чатргулон дорои маҷроҳои равғанӣ мебошад.<ref name="FloraChina"/> Сунбулкаҳ асосан дар моҳи июн гул карда, дар моҳҳои июл ва август мева медиҳад. Давраи гулкунӣ ва мевабандии он вобаста ба шароити иқлимӣ ва баландии маҳалли сабзиш метавонад фарқ кунад. == Паҳншавӣ ва муҳити зист == Сунбулкаҳ рустании [[Эндемизм|бумии]] [[Осиёи Миёна]] буда, дар ҳудуди [[Тоҷикистон]], [[Ӯзбекистон]], [[Қирғизистон]] ва қисми ғарбии [[Шинҷон]]и Чин паҳн шудааст.<ref name="POWO"/> Дар Тоҷикистон асосан дар қаторкӯҳҳои [[Қаторкӯҳи Туркистон|Туркистон]], [[Қаторкӯҳи Зарафшон|Зарафшон]], [[Қаторкӯҳи Қаротегин|Қаротегин]] ва [[Қаторкӯҳи Ҳисор|Ҳисор]] вомехӯрад. Он дар нишебиҳои кушоди санглоху шағалдор, тарқишҳои харсангҳо ва дигар маҳалҳои кӯҳии дорои [[Хок|хоки]] нисбатан хушк, дар баландии аз 1700 то 2500 м [[Аз сатҳи баҳр|аз сатҳи баҳр]] мерӯяд. Дар ғарби Чин ин намуд дар минтақаи Чжаосуи Шинҷон, дар нишебиҳои шағалдор ва миёни буттазорҳо, дар баландии тақрибан 1500–1600 м аз сатҳи баҳр ба қайд гирифта шудааст.<ref name="FloraChina"/> == Номгузорӣ ва таснифот == Номи илмии пазируфташудаи ин намуд ''Ferula moschata'' (H.Reinsch) Koso-Pol. мебошад. Он бори аввал соли 1846 аз ҷониби гиёҳшинос [[Ҳайнрих Райнш]] (Heinrich Reinsch) бо номи ''Sumbulus moschatus'' тавсиф шудааст. Соли 1926 гиёҳшиноси рус [[Борис Козо-Полянский]] ин намудро ба ҷинси ''Ferula'' гузаронида, номи ''Ferula moschata''-ро нашр кард.<ref>{{Cite web|url=https://www.ipni.org/n/842394-1|title=Ferula moschata (H.Reinsch) Koso-Pol.|website=International Plant Names Index|publisher=Royal Botanic Gardens, Kew|access-date=23 октябри 2026}}</ref> Яке аз муродифҳои маъруфи илмии он ''Ferula sumbul'' (Kauffm.) Hook.f. мебошад, ки соли 1875 нашр гардидааст. Ин ном дар бисёр осори гиёҳшиносӣ ва дорушиносии асрҳои XIX ва XX истифода мешуд. Дар таснифоти муосири [[Боғҳои ботаникии шоҳии Кю]] номи ''Ferula moschata'' ҳамчун номи пазируфташуда эътироф мешавад. Номҳои ''Euryangium sumbul'', ''Ferula sumbul'', ''Ferula urceolata'', ''Peucedanum sumbul'' ва ''Sumbulus moschatus'' муродифҳои илмии он ба ҳисоб мераванд.<ref name="POWO"/> == Таркиби кимиёӣ == Решаҳои сунбулкаҳ дорои моддаҳои гуногуни аз ҷиҳати биологӣ фаъол мебошанд. Бӯи хоси мушкмонанди онҳо ба мавҷудияти пайвастагиҳои хушбӯй вобаста аст. Таҳқиқоти фитокимиёии соли 2017 нишон дод, ки дар усораҳои решаи ин рустанӣ [[кумаринҳо]], [[флавоноидҳо]], тритерпеноидҳо, пайвастагиҳои фенолӣ, [[алкалоидҳо]], сафедаҳо ва карбогидратҳо мавҷуданд. Ҳангоми омӯзиши микроскопии реша ҳуҷайраҳои пӯк, ҳуҷайраҳои паренхимӣ, рагҳои гузаронанда, донаҳои оҳар ва кристаллҳои оксалати калсий низ муайян карда шуданд.<ref name="Batra2017">{{Cite journal |last1=Batra |first1=Sonali |last2=Kumar |first2=Ashwani |last3=Sharma |first3=Anupam |year=2017 |title=Pharmacognostic and phytochemical studies on Ferula sumbul Hook. Roots |journal=Journal of Pharmacognosy and Phytochemistry |volume=6 |issue=4 |pages=965–968 |url=https://www.phytojournal.com/archives/2017.v6.i4.1456/pharmacognostic-and-phytochemical-studies-on-ferula-sumbul-hook-roots }}</ref> Соли 2000 гурӯҳи муҳаққиқон бо роҳбарии Пин Чжоу аз решаҳои сунбулкаҳ як қатор пайвастагиҳои кумаринӣ, аз ҷумла фезумтуоринҳои A–H (''fesumtuorins A–H''), ҷудо карданд. Ба ин гурӯҳ фуранокумаринҳо ва пайвастагиҳои дукумаринӣ дохил мешаванд. Дар озмоишҳои лабораторӣ баъзе аз ин пайвастагиҳо фаъолияти зиддивирусӣ нисбат ба [[Вируси норасоии масунияти одам|вируси норасоии масунияти одам]] (ВНМО) ва таъсир ба ҷудошавии баъзе ситокинҳо нишон доданд. Аммо натиҷаҳои мазкур самаранокӣ ё бехатарии истифодаи сунбулкаҳро барои табобати сирояти ВНМО дар инсон исбот намекунанд.<ref name="Zhou2000">{{Cite journal |last1=Zhou |first1=P. |last2=Takaishi |first2=Y. |last3=Duan |first3=H. |last4=Chen |first4=B. |last5=Honda |first5=G. |year=2000 |title=Coumarins and bicoumarin from Ferula sumbul: anti-HIV activity and inhibition of cytokine release |journal=Phytochemistry |volume=53 |issue=6 |pages=689–697 |doi=10.1016/S0031-9422(99)00554-3 }}</ref> === Таҳқиқоти муосир === Дар таҳқиқоте, ки соли 2025 дар маҷаллаи ''Iranian Journal of Pharmaceutical Research'' нашр шуд, таркиби пайвастагиҳои фенолӣ ва флавоноидҳои сунбулкаҳ ва як намуди дигари ҷинси камол — ''Ferula tadshikorum'' — омӯхта шуд. Муҳаққиқон рустаниҳои дар шароити озмоишгоҳӣ (''in vitro'') парваришёфтаро таҳлил карда, дар усораҳои онҳо пайвастагиҳоеро чун [[кемпферол]], [[кверсетин]], кислотаи пара-кумарӣ ва кислотаи синнамӣ муайян карданд. Натиҷаҳои таҳқиқот нишон доданд, ки миқдори ин пайвастагиҳо вобаста ба ҳалкунанда ва шароити парвариши рустанӣ тағйир меёбад. Аз ҷумла, дар баъзе усораҳои ''Ferula sumbul'' миқдори нисбатан баланди кемпферол ва кислотаи пара-кумарӣ мушоҳида гардид. Ин таҳқиқот барои омӯзиши таркиби кимиёии сунбулкаҳ ва рушди усулҳои афзоишу парвариши он дар муҳити озмоишгоҳӣ аҳамият дорад.<ref>{{Cite journal |last1=Jamalova |first1=Dilafruz |last2=Kurbaniyazova |first2=Gulsauir |last3=Tatar |first3=Imene Caliscan |year=2025 |title=Phenolic Compounds and Flavonoids in Various Extracts of Ferula tadshikorum and Ferula sumbul Grown in vitro Conditions |journal=Iranian Journal of Pharmaceutical Research |volume=24 |issue=1 |pages=e163731 |doi=10.5812/ijpr-163731 |pmid=41477123 }}</ref> == Корбурд == [[Акс:American journal of pharmacy (1829) (14796324063).jpg|thumb|Решаи сунбулкаҳ]] === Атторӣ === Решаи сунбулкаҳ бӯи хоси мушкмонанд дорад ва ҳамчун ҷойгузини [[мушк]]и аз ҳайвонот гирифташуда истифода мешуд. Аз ин рӯ, он дар баъзе сарчашмаҳои англисӣ бо номи ''musk root'' («решаи мушк») маъруф аст. Моддаҳои хушбӯйи реша дар атторӣ ва дар таҳияи баъзе маҳсулоти хушбӯй истифода шудаанд.<ref>{{Cite web |url=https://www.medicinetraditions.com/ferula-sumbul-musk-root/ |title=Ferula sumbul, Musk root |website=Medicine Traditions |access-date=23 октябри 2026 }}</ref> === Тибби халқӣ === Сунбулкаҳ дар таърихи дорушиносӣ ҳамчун гиёҳи доруӣ маълум аст. Решаи хушкшудаи он дар баъзе анъанаҳои тиббӣ ҳамчун воситаи оромбахш, зидди ташаннуҷ ва барои рафъи баъзе ихтилолҳои асаб истифода мешуд. Дар осори таърихии дорушиносӣ аз истифодаи сунбулкаҳ барои ҳолатҳои изтироб, ташаннуҷи мушакҳо ва баъзе ихтилолҳои асаб ёд шудааст.<ref name="Batra2017"/> Сунбулкаҳ соли 1835 ба Русия ҳамчун ҷойгузини мушк ворид карда шуд. Соли 1867 решаи он ба Фармакопеяи Бритониё дохил гардид. Дар тибби аврупоии асри XIX он ҳамчун доруи зидди ташаннуҷ ва воситаи тақвиятбахш истифода мешуд.<ref>{{Cite encyclopedia |title=Sumbul |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |edition=11 |year=1911 |url=https://en.wikisource.org/wiki/1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Sumbul |access-date=23 октябри 2026 }}</ref> Бо вуҷуди таърихи истифода дар тибби анъанавӣ, далелҳои клиникии кофӣ барои тасдиқи самаранокӣ ва бехатарии сунбулкаҳ дар табобати бемориҳои инсон мавҷуд нестанд. Натиҷаҳои таҳқиқоти озмоишгоҳӣ набояд ҳамчун далели таъсири табобатии он дар инсон арзёбӣ шаванд. == Ҳифз == Сунбулкаҳ аз ҷумлаи рустаниҳое мебошад, ки дар рӯйхатҳои миллии ҳифзи намудҳои нодир сабт шудаанд. Ин намуд ба [[Китоби сурхи Ҷумҳурии Тоҷикистон]] (нашри соли 2015) дохил карда шудааст. Дар ин нашр он бо номи илмии ''Ferula sumbul'' (Kauffm.) Hook.f. оварда шудааст.<ref name="RedBook"/> Сунбулкаҳ ҳамчунин ба рӯйхатҳои рустаниҳои ҳифзшавандаи Ӯзбекистон, аз ҷумла нашрҳои Китоби сурхи ин кишвар, дохил шудааст.<ref>{{Cite web |url=https://www.plantarium.ru/page/view/item/16042.html |title=Ферула сумбул — Ferula sumbul |website=Плантариум |access-date=23 октябри 2026 }}</ref> Омӯзиши паҳншавӣ, вазъи популятсияҳои табиӣ ва имкониятҳои афзоиши сунбулкаҳ дар шароити озмоишгоҳӣ барои ҳифз ва истифодаи устувори ин рустанӣ аҳамият дорад. == Адабиёт == {{reflist}} [[Гурӯҳ:Камол]] [[Гурӯҳ:Гиёҳҳои доруӣ]] [[Гурӯҳ:Рустаниҳои Тоҷикистон]] bdrnzbmq2d5c107djbp4d45stqpbtdf 1490917 1490916 2026-10-23T14:11:56Z Zosya95 54344 1490917 wikitext text/x-wiki {{Таксон |image file = Ferula moschata (Flora of Tajikistan).png |regnum = Рустаниҳо |parent = Ferula |rang = Намуд |latin = Ferula moschata |wikispecies = Ferula moschata |author = (H.Reinsch) Koso-Pol. (1926) |syn = {{Collapsible list | title = '' |{{btname|Euryangium sumbul|Kauffm.}} |{{btname|Ferula sumbul|(Kauffm.) Hook.f.}} |{{btname|Ferula urceolata|Korovin}} |{{btname|Peucedanum sumbul|(Kauffm.) Baill.}} |{{btname|Sumbulus moschatus|H.Reinsch}} }} |range map = Ferula sumbul (Ferula moschata) range map Tajikistan.svg |range map caption = Паҳншавӣ }} '''Сунбулкаҳ''', '''сунбул''', '''сунбулкамол''' ё '''норд''' ({{lang-la|Ferula moschata}}) — як [[Намуд (таксономия)|намуд]]и [[Рустаниҳои бисёрсола|рустании бисёрсола]]и [[Рустаниҳои пӯшидатухм (гулдор)|гулдор]] аз [[Оила (таксономия)|оила]]и [[Чатргулон|чатргулон]] ({{lang-la|Apiaceae}}) аст. Ин гиёҳ дар [[Осиёи Миёна]] ва ғарби [[Ҷумҳурии Мардумии Чин|Чин]] [[Эндемизм|эндемӣ]] буда, асосан дар минтақаҳои кӯҳӣ мерӯяд.<ref name="POWO">{{cite POWO|id=842394-1|title=Ferula moschata (H.Reinsch) Koso-Pol.|access-date=23 октябри 2026}}</ref> [[Реша|Решаи]] сунбулкаҳ бӯи хоси [[Мушк|мушкмонанд]] дорад ва аз қадим барои бӯи хушаш ва чун гиёҳи доруӣ истифода шудааст. Ин намуд ба [[Китоби сурхи Ҷумҳурии Тоҷикистон]] дохил карда шудааст.<ref name="RedBook">{{Cite web|url=https://www.plantarium.ru/page/redbook/id/237.html|title=Красная книга Республики Таджикистан, 2015 г.|website=Плантариум|access-date=23 октябри 2026}}</ref> == Тавсиф == Сунбулкаҳ [[Рустаниҳои бисёрсола|рустании бисёрсолаи]] [[Алаф|алафӣ]] ва поликарпӣ буда, метавонад то 1,5 м қад кашад. Решааш ғафс ва дорои бӯи мушкмонанд аст. [[Поя|Пояҳояш]] борик, сершумор ва дар қисми болоӣ шохарондаанд. Шохаҳои поёнӣ бештар ба таври навбатӣ ва шохаҳои болоӣ ҳалқавор ҷойгир мешаванд. [[Барг|Баргҳояш]] нисбатан сахт буда, зуд пажмурда намешаванд. Паҳнаки барг шакли умумии байзашакли секунҷамонанд дошта, чандкарата [[Пар|пармонанд]] бурида шудааст. Қисмҳои охирини барг дарозрӯя ё нештаршакл буда, дарозиашон тақрибан 20–35 мм ва паҳнояшон 10–15 мм аст. Сатҳи болоии баргҳо одатан бемӯй ва сатҳи поёнии онҳо каму беш пашмакдор мебошад.<ref name="FloraChina">{{Cite web|url=https://efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&taxon_id=242321996|title=Ferula moschata (H. Reinsch) Koso-Poljansky|website=Flora of China|volume=14|page=178|publisher=Missouri Botanical Garden and Harvard University Herbaria|access-date=23 октябри 2026}}</ref> [[Акс:Bentley - Trimen 1880b.jpg|thumb|Тасвири ботаникии сунбулкаҳ<ref>{{cite book |last1=Bentley |first1=Robert |last2=Trimen |first2=Henry |title=Medicinal Plants |publisher=J. & A. Churchill |location=London |year=1880 |volume=2 |url=https://archive.org/details/medicinalplantsb02bent/page/n452 }}</ref>]] Гулҳо дар [[Гултӯда|гултӯдаҳои]] [[Чатр|чатршакли]] мураккаб ҷой гирифтаанд. Чатри марказӣ одатан аз 6 то 12 шохача иборат буда, қутраш тақрибан 4–6 см мебошад. Ҳар як чатрча аз 9 то 12 гул дорад. Чатрҳои канорӣ яктоӣ ё ҷуфт ҷойгир шуда, баъзан аз чатри марказӣ каме баландтаранд. [[Мева|Мевааш]] байзашакл буда, тақрибан 7 мм дарозӣ дорад. Мева мисли дигар намояндагони оилаи чатргулон дорои маҷроҳои равғанӣ мебошад.<ref name="FloraChina"/> Сунбулкаҳ асосан дар моҳи [[июн]] гул карда, дар моҳҳои [[июл]] ва [[август]] мева медиҳад. Давраи гулкунӣ ва мевабандии он вобаста ба шароити иқлимӣ ва баландии маҳалли сабзиш метавонад фарқ кунад. == Паҳншавӣ ва муҳити зист == Сунбулкаҳ рустании [[Эндемизм|бумии]] [[Осиёи Миёна]] буда, дар ҳудуди [[Тоҷикистон]], [[Ӯзбекистон]], [[Қирғизистон]] ва қисми ғарбии [[Шинҷон]]и Чин паҳн шудааст.<ref name="POWO"/> Дар Тоҷикистон асосан дар [[Қаторкӯҳ|қаторкӯҳҳои]] [[Қаторкӯҳи Туркистон|Туркистон]], [[Қаторкӯҳи Зарафшон|Зарафшон]], [[Қаторкӯҳи Қаротегин|Қаротегин]] ва [[Қаторкӯҳи Ҳисор|Ҳисор]] вомехӯрад. Он дар нишебиҳои кушоди санглоху шағалдор, тарқишҳои харсангҳо ва дигар маҳалҳои кӯҳии дорои [[Хок|хоки]] нисбатан хушк, дар баландии аз 1700 то 2500 м [[Аз сатҳи баҳр|аз сатҳи баҳр]] мерӯяд. Дар ғарби Чин ин намуд дар минтақаи [[Чжаосу|Чжаосуи]] Шинҷон, дар нишебиҳои шағалдор ва миёни [[Буттазор|буттазорҳо]], дар баландии тақрибан 1500–1600 м аз сатҳи баҳр ба қайд гирифта шудааст.<ref name="FloraChina"/> == Номгузорӣ ва таснифот == Номи илмии пазируфташудаи ин намуд ''Ferula moschata'' (H.Reinsch) Koso-Pol. мебошад. Он бори аввал соли 1846 аз ҷониби [[гиёҳшинос]] [[Ҳайнрих Райнш]] (Heinrich Reinsch) бо номи ''Sumbulus moschatus'' тавсиф шудааст. Соли 1926 гиёҳшиноси рус [[Борис Козо-Полянский]] ин намудро ба [[Авлод (таксономия)|авлоди]] камол (''Ferula)'' гузаронида, номи ''Ferula moschata''-ро додааст.<ref>{{Cite web|url=https://www.ipni.org/n/842394-1|title=Ferula moschata (H.Reinsch) Koso-Pol.|website=International Plant Names Index|publisher=Royal Botanic Gardens, Kew|access-date=23 октябри 2026}}</ref> == Таркиби кимиёӣ == Решаҳои сунбулкаҳ дорои моддаҳои гуногуни аз ҷиҳати биологӣ фаъол мебошанд. Бӯи хоси мушкмонанди онҳо ба мавҷудияти пайвастагиҳои хушбӯй вобаста аст. Дар усораҳои решаи ин рустанӣ [[кумаринҳо]], [[флавоноидҳо]], тритерпеноидҳо, пайвастагиҳои фенолӣ, [[алкалоидҳо]], [[сафедаҳо]] ва карбогидратҳо мавҷуданд. Ҳангоми омӯзиши микроскопии реша ҳуҷайраҳои пӯк, ҳуҷайраҳои паренхимӣ, рагҳои гузаронанда, донаҳои оҳар ва кристаллҳои оксалати калсий низ муайян карда шуданд.<ref name="Batra2017">{{Cite journal |last1=Batra |first1=Sonali |last2=Kumar |first2=Ashwani |last3=Sharma |first3=Anupam |year=2017 |title=Pharmacognostic and phytochemical studies on Ferula sumbul Hook. Roots |journal=Journal of Pharmacognosy and Phytochemistry |volume=6 |issue=4 |pages=965–968 |url=https://www.phytojournal.com/archives/2017.v6.i4.1456/pharmacognostic-and-phytochemical-studies-on-ferula-sumbul-hook-roots }}</ref> === Таҳқиқоти муосир === Дар таҳқиқоте, ки соли 2025 дар маҷаллаи ''Iranian Journal of Pharmaceutical Research'' нашр шуд, таркиби пайвастагиҳои фенолӣ ва флавоноидҳои сунбулкаҳ ва як намуди дигари ҷинси камол — ''Ferula tadshikorum'' — омӯхта шуд. Муҳаққиқон рустаниҳои дар шароити озмоишгоҳӣ (''in vitro'') парваришёфтаро таҳлил карда, дар усораҳои онҳо пайвастагиҳоеро чун [[кемпферол]], [[кверсетин]], кислотаи пара-кумарӣ ва кислотаи синнамӣ муайян карданд. Натиҷаҳои таҳқиқот нишон доданд, ки миқдори ин пайвастагиҳо вобаста ба ҳалкунанда ва шароити парвариши рустанӣ тағйир меёбад. Аз ҷумла, дар баъзе усораҳои ''Ferula sumbul'' миқдори нисбатан баланди кемпферол ва кислотаи пара-кумарӣ мушоҳида гардид. Ин таҳқиқот барои омӯзиши таркиби кимиёии сунбулкаҳ ва рушди усулҳои афзоишу парвариши он дар муҳити озмоишгоҳӣ аҳамият дорад.<ref>{{Cite journal |last1=Jamalova |first1=Dilafruz |last2=Kurbaniyazova |first2=Gulsauir |last3=Tatar |first3=Imene Caliscan |year=2025 |title=Phenolic Compounds and Flavonoids in Various Extracts of Ferula tadshikorum and Ferula sumbul Grown in vitro Conditions |journal=Iranian Journal of Pharmaceutical Research |volume=24 |issue=1 |pages=e163731 |doi=10.5812/ijpr-163731 |pmid=41477123 }}</ref> == Корбурд == [[Акс:American journal of pharmacy (1829) (14796324063).jpg|thumb|Решаи сунбулкаҳ]] === Атторӣ === Решаи сунбулкаҳ бӯи хоси мушкмонанд дорад ва ҳамчун ҷойгузини [[мушк]]и аз ҳайвонот гирифташуда истифода мешуд. Аз ин рӯ, он дар баъзе сарчашмаҳои англисӣ бо номи ''musk root'' («решаи мушк») маъруф аст. Моддаҳои хушбӯйи реша дар атторӣ ва дар таҳияи баъзе маҳсулоти хушбӯй истифода шудаанд.<ref>{{Cite web |url=https://www.medicinetraditions.com/ferula-sumbul-musk-root/ |title=Ferula sumbul, Musk root |website=Medicine Traditions |access-date=23 октябри 2026 }}</ref> === Тибби халқӣ === Сунбулкаҳ дар таърихи дорушиносӣ ҳамчун гиёҳи доруӣ маълум аст. Решаи хушкшудаи он дар баъзе анъанаҳои тиббӣ ҳамчун воситаи оромбахш, зидди ташаннуҷ ва барои рафъи баъзе ихтилолҳои асаб истифода мешуд. Дар осори таърихии дорушиносӣ аз истифодаи сунбулкаҳ барои ҳолатҳои изтироб, ташаннуҷи мушакҳо ва баъзе ихтилолҳои асаб ёд шудааст.<ref name="Batra2017"/> Сунбулкаҳ соли 1835 ба Русия ҳамчун ҷойгузини мушк ворид карда шуд. Соли 1867 решаи он ба Фармакопеяи Бритониё дохил гардид. Дар тибби аврупоии асри XIX он ҳамчун доруи зидди ташаннуҷ ва воситаи тақвиятбахш истифода мешуд.<ref>{{Cite encyclopedia |title=Sumbul |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |edition=11 |year=1911 |url=https://en.wikisource.org/wiki/1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Sumbul |access-date=23 октябри 2026 }}</ref> Бо вуҷуди таърихи истифода дар тибби анъанавӣ, далелҳои клиникии кофӣ барои тасдиқи самаранокӣ ва бехатарии сунбулкаҳ дар табобати бемориҳои инсон мавҷуд нестанд. Натиҷаҳои таҳқиқоти озмоишгоҳӣ набояд ҳамчун далели таъсири табобатии он дар инсон арзёбӣ шаванд. == Ҳифз == Сунбулкаҳ ба [[Китоби сурхи Ҷумҳурии Тоҷикистон]] (нашри соли 2015) дохил карда шудааст. Дар ин нашр он бо номи илмии ''Ferula sumbul'' (Kauffm.) Hook.f. оварда шудааст.<ref name="RedBook" /> Сунбулкаҳ ҳамчунин ба рӯйхатҳои рустаниҳои ҳифзшавандаи Ӯзбекистон низ дохил карда шудааст.<ref>{{Cite web |url=https://www.plantarium.ru/page/view/item/16042.html |title=Ферула сумбул — Ferula sumbul |website=Плантариум |access-date=23 октябри 2026 }}</ref> == Адабиёт == {{reflist}} [[Гурӯҳ:Камол]] [[Гурӯҳ:Гиёҳҳои доруӣ]] [[Гурӯҳ:Рустаниҳои Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Рустаниҳои Ӯзбекистон]] [[Гурӯҳ:Рустаниҳои Чин]] [[Гурӯҳ:Рустаниҳои Қирғизистон]] npcmwrmtny499r8vavzy7h8kuscu5pq 1490918 1490917 2026-10-23T14:19:52Z Zosya95 54344 /* Номгузорӣ ва таснифот */ 1490918 wikitext text/x-wiki {{Таксон |image file = Ferula moschata (Flora of Tajikistan).png |regnum = Рустаниҳо |parent = Ferula |rang = Намуд |latin = Ferula moschata |wikispecies = Ferula moschata |author = (H.Reinsch) Koso-Pol. (1926) |syn = {{Collapsible list | title = '' |{{btname|Euryangium sumbul|Kauffm.}} |{{btname|Ferula sumbul|(Kauffm.) Hook.f.}} |{{btname|Ferula urceolata|Korovin}} |{{btname|Peucedanum sumbul|(Kauffm.) Baill.}} |{{btname|Sumbulus moschatus|H.Reinsch}} }} |range map = Ferula sumbul (Ferula moschata) range map Tajikistan.svg |range map caption = Паҳншавӣ }} '''Сунбулкаҳ''', '''сунбул''', '''сунбулкамол''' ё '''норд''' ({{lang-la|Ferula moschata}}) — як [[Намуд (таксономия)|намуд]]и [[Рустаниҳои бисёрсола|рустании бисёрсола]]и [[Рустаниҳои пӯшидатухм (гулдор)|гулдор]] аз [[Оила (таксономия)|оила]]и [[Чатргулон|чатргулон]] ({{lang-la|Apiaceae}}) аст. Ин гиёҳ дар [[Осиёи Миёна]] ва ғарби [[Ҷумҳурии Мардумии Чин|Чин]] [[Эндемизм|эндемӣ]] буда, асосан дар минтақаҳои кӯҳӣ мерӯяд.<ref name="POWO">{{cite POWO|id=842394-1|title=Ferula moschata (H.Reinsch) Koso-Pol.|access-date=23 октябри 2026}}</ref> [[Реша|Решаи]] сунбулкаҳ бӯи хоси [[Мушк|мушкмонанд]] дорад ва аз қадим барои бӯи хушаш ва чун гиёҳи доруӣ истифода шудааст. Ин намуд ба [[Китоби сурхи Ҷумҳурии Тоҷикистон]] дохил карда шудааст.<ref name="RedBook">{{Cite web|url=https://www.plantarium.ru/page/redbook/id/237.html|title=Красная книга Республики Таджикистан, 2015 г.|website=Плантариум|access-date=23 октябри 2026}}</ref> == Тавсиф == Сунбулкаҳ [[Рустаниҳои бисёрсола|рустании бисёрсолаи]] [[Алаф|алафӣ]] ва поликарпӣ буда, метавонад то 1,5 м қад кашад. Решааш ғафс ва дорои бӯи мушкмонанд аст. [[Поя|Пояҳояш]] борик, сершумор ва дар қисми болоӣ шохарондаанд. Шохаҳои поёнӣ бештар ба таври навбатӣ ва шохаҳои болоӣ ҳалқавор ҷойгир мешаванд. [[Барг|Баргҳояш]] нисбатан сахт буда, зуд пажмурда намешаванд. Паҳнаки барг шакли умумии байзашакли секунҷамонанд дошта, чандкарата [[Пар|пармонанд]] бурида шудааст. Қисмҳои охирини барг дарозрӯя ё нештаршакл буда, дарозиашон тақрибан 20–35 мм ва паҳнояшон 10–15 мм аст. Сатҳи болоии баргҳо одатан бемӯй ва сатҳи поёнии онҳо каму беш пашмакдор мебошад.<ref name="FloraChina">{{Cite web|url=https://efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&taxon_id=242321996|title=Ferula moschata (H. Reinsch) Koso-Poljansky|website=Flora of China|volume=14|page=178|publisher=Missouri Botanical Garden and Harvard University Herbaria|access-date=23 октябри 2026}}</ref> [[Акс:Bentley - Trimen 1880b.jpg|thumb|Тасвири ботаникии сунбулкаҳ<ref>{{cite book |last1=Bentley |first1=Robert |last2=Trimen |first2=Henry |title=Medicinal Plants |publisher=J. & A. Churchill |location=London |year=1880 |volume=2 |url=https://archive.org/details/medicinalplantsb02bent/page/n452 }}</ref>]] Гулҳо дар [[Гултӯда|гултӯдаҳои]] [[Чатр|чатршакли]] мураккаб ҷой гирифтаанд. Чатри марказӣ одатан аз 6 то 12 шохача иборат буда, қутраш тақрибан 4–6 см мебошад. Ҳар як чатрча аз 9 то 12 гул дорад. Чатрҳои канорӣ яктоӣ ё ҷуфт ҷойгир шуда, баъзан аз чатри марказӣ каме баландтаранд. [[Мева|Мевааш]] байзашакл буда, тақрибан 7 мм дарозӣ дорад. Мева мисли дигар намояндагони оилаи чатргулон дорои маҷроҳои равғанӣ мебошад.<ref name="FloraChina"/> Сунбулкаҳ асосан дар моҳи [[июн]] гул карда, дар моҳҳои [[июл]] ва [[август]] мева медиҳад. Давраи гулкунӣ ва мевабандии он вобаста ба шароити иқлимӣ ва баландии маҳалли сабзиш метавонад фарқ кунад. == Паҳншавӣ ва муҳити зист == Сунбулкаҳ рустании [[Эндемизм|бумии]] [[Осиёи Миёна]] буда, дар ҳудуди [[Тоҷикистон]], [[Ӯзбекистон]], [[Қирғизистон]] ва қисми ғарбии [[Шинҷон]]и Чин паҳн шудааст.<ref name="POWO"/> Дар Тоҷикистон асосан дар [[Қаторкӯҳ|қаторкӯҳҳои]] [[Қаторкӯҳи Туркистон|Туркистон]], [[Қаторкӯҳи Зарафшон|Зарафшон]], [[Қаторкӯҳи Қаротегин|Қаротегин]] ва [[Қаторкӯҳи Ҳисор|Ҳисор]] вомехӯрад. Он дар нишебиҳои кушоди санглоху шағалдор, тарқишҳои харсангҳо ва дигар маҳалҳои кӯҳии дорои [[Хок|хоки]] нисбатан хушк, дар баландии аз 1700 то 2500 м [[Аз сатҳи баҳр|аз сатҳи баҳр]] мерӯяд. Дар ғарби Чин ин намуд дар минтақаи [[Чжаосу|Чжаосуи]] Шинҷон, дар нишебиҳои шағалдор ва миёни [[Буттазор|буттазорҳо]], дар баландии тақрибан 1500–1600 м аз сатҳи баҳр ба қайд гирифта шудааст.<ref name="FloraChina"/> == Номгузорӣ ва таснифот == [[Номи илмӣ|Номи илмии]] пазируфташудаи ин намуд ''Ferula moschata'' мебошад. Он бори аввал соли 1846 аз ҷониби [[гиёҳшинос]] [[Ҳайнрих Райнш]] (Heinrich Reinsch) бо номи ''Sumbulus moschatus'' тавсиф шудааст. Аммо, соли 1926 гиёҳшиноси [[Русҳо|рус]] [[Борис Козо-Полянский]] ин намудро ба [[Авлод (таксономия)|авлоди]] камол (''Ferula'') гузаронида, номи ''Ferula moschata''-ро додааст.<ref>{{Cite web|url=https://www.ipni.org/n/842394-1|title=Ferula moschata (H.Reinsch) Koso-Pol.|website=International Plant Names Index|publisher=Royal Botanic Gardens, Kew|access-date=23 октябри 2026}}</ref> == Таркиби кимиёӣ == Решаҳои сунбулкаҳ дорои моддаҳои гуногуни аз ҷиҳати биологӣ фаъол мебошанд. Бӯи хоси мушкмонанди онҳо ба мавҷудияти пайвастагиҳои хушбӯй вобаста аст. Дар усораҳои решаи ин рустанӣ [[кумаринҳо]], [[флавоноидҳо]], тритерпеноидҳо, пайвастагиҳои фенолӣ, [[алкалоидҳо]], [[сафедаҳо]] ва карбогидратҳо мавҷуданд. Ҳангоми омӯзиши микроскопии реша ҳуҷайраҳои пӯк, ҳуҷайраҳои паренхимӣ, рагҳои гузаронанда, донаҳои оҳар ва кристаллҳои оксалати калсий низ муайян карда шуданд.<ref name="Batra2017">{{Cite journal |last1=Batra |first1=Sonali |last2=Kumar |first2=Ashwani |last3=Sharma |first3=Anupam |year=2017 |title=Pharmacognostic and phytochemical studies on Ferula sumbul Hook. Roots |journal=Journal of Pharmacognosy and Phytochemistry |volume=6 |issue=4 |pages=965–968 |url=https://www.phytojournal.com/archives/2017.v6.i4.1456/pharmacognostic-and-phytochemical-studies-on-ferula-sumbul-hook-roots }}</ref> === Таҳқиқоти муосир === Дар таҳқиқоте, ки соли 2025 дар маҷаллаи ''Iranian Journal of Pharmaceutical Research'' нашр шуд, таркиби пайвастагиҳои фенолӣ ва флавоноидҳои сунбулкаҳ ва як намуди дигари ҷинси камол — ''Ferula tadshikorum'' — омӯхта шуд. Муҳаққиқон рустаниҳои дар шароити озмоишгоҳӣ (''in vitro'') парваришёфтаро таҳлил карда, дар усораҳои онҳо пайвастагиҳоеро чун [[кемпферол]], [[кверсетин]], кислотаи пара-кумарӣ ва кислотаи синнамӣ муайян карданд. Натиҷаҳои таҳқиқот нишон доданд, ки миқдори ин пайвастагиҳо вобаста ба ҳалкунанда ва шароити парвариши рустанӣ тағйир меёбад. Аз ҷумла, дар баъзе усораҳои ''Ferula sumbul'' миқдори нисбатан баланди кемпферол ва кислотаи пара-кумарӣ мушоҳида гардид. Ин таҳқиқот барои омӯзиши таркиби кимиёии сунбулкаҳ ва рушди усулҳои афзоишу парвариши он дар муҳити озмоишгоҳӣ аҳамият дорад.<ref>{{Cite journal |last1=Jamalova |first1=Dilafruz |last2=Kurbaniyazova |first2=Gulsauir |last3=Tatar |first3=Imene Caliscan |year=2025 |title=Phenolic Compounds and Flavonoids in Various Extracts of Ferula tadshikorum and Ferula sumbul Grown in vitro Conditions |journal=Iranian Journal of Pharmaceutical Research |volume=24 |issue=1 |pages=e163731 |doi=10.5812/ijpr-163731 |pmid=41477123 }}</ref> == Корбурд == [[Акс:American journal of pharmacy (1829) (14796324063).jpg|thumb|Решаи сунбулкаҳ]] === Атторӣ === Аз сабаби бӯи мушкӣ доштани решааш, онро аз ба ҷои [[мушк]]и аз ҳайвонот гирифташуда истифода мешуд. Аз ин рӯ, он дар баъзе сарчашмаҳои [[Забони англисӣ|англисӣ]] бо номи решаи мушкӣ (musk root) маъруф аст.<ref>{{Cite web |url=https://www.medicinetraditions.com/ferula-sumbul-musk-root/ |title=Ferula sumbul, Musk root |website=Medicine Traditions |access-date=23 октябри 2026 }}</ref> === Тибби халқӣ === Решаи хушкшудаи он дар баъзе анъанаҳои тиббӣ ҳамчун воситаи оромбахш, зидди ташаннуҷ ва барои рафъи баъзе ихтилолҳои асаб истифода мешуд. Дар осори таърихии дорушиносӣ аз истифодаи сунбулкаҳ барои ҳолатҳои изтироб, ташаннуҷи мушакҳо ва баъзе ихтилолҳои асаб ёд шудааст.<ref name="Batra2017"/> Сунбулкаҳ соли 1835 ба Русия ҳамчун ҷойгузини мушк ворид карда шуд. Соли 1867 решаи он ба Фармакопеяи Бритониё дохил гардид. Дар тибби аврупоии асри XIX он ҳамчун доруи зидди ташаннуҷ ва воситаи тақвиятбахш истифода мешуд.<ref>{{Cite encyclopedia |title=Sumbul |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |edition=11 |year=1911 |url=https://en.wikisource.org/wiki/1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Sumbul |access-date=23 октябри 2026 }}</ref> Бо вуҷуди таърихи истифода дар тибби анъанавӣ, далелҳои клиникии кофӣ барои тасдиқи самаранокӣ ва бехатарии сунбулкаҳ дар табобати бемориҳои инсон мавҷуд нестанд. Натиҷаҳои таҳқиқоти озмоишгоҳӣ набояд ҳамчун далели таъсири табобатии он дар инсон арзёбӣ шаванд. == Ҳифз == Сунбулкаҳ ба [[Китоби сурхи Ҷумҳурии Тоҷикистон]] (нашри соли 2015) дохил карда шудааст. Дар ин нашр он бо номи илмии ''Ferula sumbul'' (Kauffm.) Hook.f. оварда шудааст.<ref name="RedBook" /> Сунбулкаҳ ҳамчунин ба рӯйхатҳои рустаниҳои ҳифзшавандаи Ӯзбекистон низ дохил карда шудааст.<ref>{{Cite web |url=https://www.plantarium.ru/page/view/item/16042.html |title=Ферула сумбул — Ferula sumbul |website=Плантариум |access-date=23 октябри 2026 }}</ref> == Адабиёт == {{reflist}} [[Гурӯҳ:Камол]] [[Гурӯҳ:Гиёҳҳои доруӣ]] [[Гурӯҳ:Рустаниҳои Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Рустаниҳои Ӯзбекистон]] [[Гурӯҳ:Рустаниҳои Чин]] [[Гурӯҳ:Рустаниҳои Қирғизистон]] b3hjv1o4saahcr2br49n4x8kudbnxnt 1490926 1490918 2026-10-23T14:30:22Z Zosya95 54344 1490926 wikitext text/x-wiki {{Таксон |image file = Ferula moschata (Flora of Tajikistan).png |regnum = Рустаниҳо |parent = Ferula |rang = Намуд |latin = Ferula moschata |wikispecies = Ferula moschata |author = (H.Reinsch) Koso-Pol. (1926) |syn = {{Collapsible list | title = '' |{{btname|Euryangium sumbul|Kauffm.}} |{{btname|Ferula sumbul|(Kauffm.) Hook.f.}} |{{btname|Ferula urceolata|Korovin}} |{{btname|Peucedanum sumbul|(Kauffm.) Baill.}} |{{btname|Sumbulus moschatus|H.Reinsch}} }} |range map = Ferula sumbul (Ferula moschata) range map Tajikistan.svg |range map caption = Паҳншавӣ }} '''Сунбулкаҳ''', '''сунбул''', '''сунбулкамол''' ё '''норд''' ({{lang-la|Ferula moschata}}) — як [[Намуд (таксономия)|намуд]]и [[Рустаниҳои бисёрсола|рустании бисёрсола]]и [[Рустаниҳои пӯшидатухм (гулдор)|гулдор]] аз [[Оила (таксономия)|оила]]и [[Чатргулон|чатргулон]] ({{lang-la|Apiaceae}}) аст. Ин гиёҳ дар [[Осиёи Миёна]] ва ғарби [[Ҷумҳурии Мардумии Чин|Чин]] [[Эндемизм|эндемӣ]] буда, асосан дар минтақаҳои кӯҳӣ мерӯяд.<ref name="POWO">{{cite POWO|id=842394-1|title=Ferula moschata (H.Reinsch) Koso-Pol.|access-date=23 октябри 2026}}</ref> [[Реша|Решаи]] сунбулкаҳ бӯи хоси [[Мушк|мушкмонанд]] дорад ва аз қадим барои бӯи хушаш ва чун гиёҳи доруӣ истифода шудааст. Ин намуд ба [[Китоби сурхи Ҷумҳурии Тоҷикистон]] дохил карда шудааст.<ref name="RedBook">{{Cite web|url=https://www.plantarium.ru/page/redbook/id/237.html|title=Красная книга Республики Таджикистан, 2015 г.|website=Плантариум|access-date=23 октябри 2026}}</ref> == Тавсиф == Сунбулкаҳ [[Рустаниҳои бисёрсола|рустании бисёрсолаи]] [[Алаф|алафӣ]] ва поликарпӣ буда, метавонад то 1,5 м қад кашад. Решааш ғафс ва дорои бӯи мушкмонанд аст. [[Поя|Пояҳояш]] борик, сершумор ва дар қисми болоӣ шохарондаанд. Шохаҳои поёнӣ бештар ба таври навбатӣ ва шохаҳои болоӣ ҳалқавор ҷойгир мешаванд. [[Барг|Баргҳояш]] нисбатан сахт буда, зуд пажмурда намешаванд. Паҳнаки барг шакли умумии байзашакли секунҷамонанд дошта, чандкарата [[Пар|пармонанд]] бурида шудааст. Қисмҳои охирини барг дарозрӯя ё нештаршакл буда, дарозиашон тақрибан 20–35 мм ва паҳнояшон 10–15 мм аст. Сатҳи болоии баргҳо одатан бемӯй ва сатҳи поёнии онҳо каму беш пашмакдор мебошад.<ref name="FloraChina">{{Cite web|url=https://efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&taxon_id=242321996|title=Ferula moschata (H. Reinsch) Koso-Poljansky|website=Flora of China|volume=14|page=178|publisher=Missouri Botanical Garden and Harvard University Herbaria|access-date=23 октябри 2026}}</ref> [[Акс:Bentley - Trimen 1880b.jpg|thumb|Тасвири ботаникии сунбулкаҳ<ref>{{cite book |last1=Bentley |first1=Robert |last2=Trimen |first2=Henry |title=Medicinal Plants |publisher=J. & A. Churchill |location=London |year=1880 |volume=2 |url=https://archive.org/details/medicinalplantsb02bent/page/n452 }}</ref>]] Гулҳо дар [[Гултӯда|гултӯдаҳои]] [[Чатр|чатршакли]] мураккаб ҷой гирифтаанд. Чатри марказӣ одатан аз 6 то 12 шохача иборат буда, қутраш тақрибан 4–6 см мебошад. Ҳар як чатрча аз 9 то 12 гул дорад. Чатрҳои канорӣ яктоӣ ё ҷуфт ҷойгир шуда, баъзан аз чатри марказӣ каме баландтаранд. [[Мева|Мевааш]] байзашакл буда, тақрибан 7 мм дарозӣ дорад. Мева мисли дигар намояндагони оилаи чатргулон дорои маҷроҳои равғанӣ мебошад.<ref name="FloraChina"/> Сунбулкаҳ асосан дар моҳи [[июн]] гул карда, дар моҳҳои [[июл]] ва [[август]] мева медиҳад. Давраи гулкунӣ ва мевабандии он вобаста ба шароити иқлимӣ ва баландии маҳалли сабзиш метавонад фарқ кунад. == Паҳншавӣ ва муҳити зист == Сунбулкаҳ рустании [[Эндемизм|бумии]] [[Осиёи Миёна]] буда, дар ҳудуди [[Тоҷикистон]], [[Ӯзбекистон]], [[Қирғизистон]] ва қисми ғарбии [[Шинҷон]]и Чин паҳн шудааст.<ref name="POWO"/> Дар Тоҷикистон асосан дар [[Қаторкӯҳ|қаторкӯҳҳои]] [[Қаторкӯҳи Туркистон|Туркистон]], [[Қаторкӯҳи Зарафшон|Зарафшон]], [[Қаторкӯҳи Қаротегин|Қаротегин]] ва [[Қаторкӯҳи Ҳисор|Ҳисор]] вомехӯрад. Он дар нишебиҳои кушоди санглоху шағалдор, тарқишҳои харсангҳо ва дигар маҳалҳои кӯҳии дорои [[Хок|хоки]] нисбатан хушк, дар баландии аз 1700 то 2500 м [[Аз сатҳи баҳр|аз сатҳи баҳр]] мерӯяд. Дар ғарби Чин ин намуд дар минтақаи [[Чжаосу|Чжаосуи]] Шинҷон, дар нишебиҳои шағалдор ва миёни [[Буттазор|буттазорҳо]], дар баландии тақрибан 1500–1600 м аз сатҳи баҳр ба қайд гирифта шудааст.<ref name="FloraChina"/> == Номгузорӣ ва таснифот == [[Номи илмӣ|Номи илмии]] пазируфташудаи ин намуд ''Ferula moschata'' мебошад. Он бори аввал соли 1846 аз ҷониби [[гиёҳшинос]] [[Ҳайнрих Райнш]] (Heinrich Reinsch) бо номи ''Sumbulus moschatus'' тавсиф шудааст. Аммо, соли 1926 гиёҳшиноси [[Русҳо|рус]] [[Борис Козо-Полянский]] ин намудро ба [[Авлод (таксономия)|авлоди]] камол (''Ferula'') гузаронида, номи ''Ferula moschata''-ро додааст.<ref>{{Cite web|url=https://www.ipni.org/n/842394-1|title=Ferula moschata (H.Reinsch) Koso-Pol.|website=International Plant Names Index|publisher=Royal Botanic Gardens, Kew|access-date=23 октябри 2026}}</ref> == Таркиби кимиёӣ == Решаҳои сунбулкаҳ дорои моддаҳои гуногуни аз ҷиҳати биологӣ фаъол мебошанд. Бӯи хоси мушкмонанди онҳо ба мавҷудияти пайвастагиҳои хушбӯй вобаста аст. Дар усораҳои решаи ин рустанӣ [[кумаринҳо]], [[флавоноидҳо]], тритерпеноидҳо, пайвастагиҳои фенолӣ, [[алкалоидҳо]], [[сафедаҳо]] ва карбогидратҳо мавҷуданд. Ҳангоми омӯзиши микроскопии реша ҳуҷайраҳои пӯк, ҳуҷайраҳои паренхимӣ, рагҳои гузаронанда, донаҳои оҳар ва кристаллҳои оксалати калсий низ муайян карда шуданд.<ref name="Batra2017">{{Cite journal |last1=Batra |first1=Sonali |last2=Kumar |first2=Ashwani |last3=Sharma |first3=Anupam |year=2017 |title=Pharmacognostic and phytochemical studies on Ferula sumbul Hook. Roots |journal=Journal of Pharmacognosy and Phytochemistry |volume=6 |issue=4 |pages=965–968 |url=https://www.phytojournal.com/archives/2017.v6.i4.1456/pharmacognostic-and-phytochemical-studies-on-ferula-sumbul-hook-roots }}</ref> === Таҳқиқоти муосир === Дар таҳқиқоте, ки соли 2025 дар маҷаллаи ''Iranian Journal of Pharmaceutical Research'' нашр шуд, таркиби пайвастагиҳои фенолӣ ва флавоноидҳои сунбулкаҳ ва як намуди дигари ҷинси камол — ''Ferula tadshikorum'' — омӯхта шуд. Муҳаққиқон рустаниҳои дар шароити озмоишгоҳӣ (''in vitro'') парваришёфтаро таҳлил карда, дар усораҳои онҳо пайвастагиҳоеро чун [[кемпферол]], [[кверсетин]], кислотаи пара-кумарӣ ва кислотаи синнамӣ муайян карданд. Натиҷаҳои таҳқиқот нишон доданд, ки миқдори ин пайвастагиҳо вобаста ба ҳалкунанда ва шароити парвариши рустанӣ тағйир меёбад. Аз ҷумла, дар баъзе усораҳои ''Ferula sumbul'' миқдори нисбатан баланди кемпферол ва кислотаи пара-кумарӣ мушоҳида гардид. Ин таҳқиқот барои омӯзиши таркиби кимиёии сунбулкаҳ ва рушди усулҳои афзоишу парвариши он дар муҳити озмоишгоҳӣ аҳамият дорад.<ref>{{Cite journal |last1=Jamalova |first1=Dilafruz |last2=Kurbaniyazova |first2=Gulsauir |last3=Tatar |first3=Imene Caliscan |year=2025 |title=Phenolic Compounds and Flavonoids in Various Extracts of Ferula tadshikorum and Ferula sumbul Grown in vitro Conditions |journal=Iranian Journal of Pharmaceutical Research |volume=24 |issue=1 |pages=e163731 |doi=10.5812/ijpr-163731 |pmid=41477123 }}</ref> == Корбурд == [[Акс:American journal of pharmacy (1829) (14796324063).jpg|thumb|Решаи сунбулкаҳ]] === Атторӣ === Аз сабаби бӯи мушкӣ доштани решааш, онро аз ба ҷои [[мушк]]и аз ҳайвонот гирифташуда истифода мешуд. Аз ин рӯ, он дар баъзе сарчашмаҳои [[Забони англисӣ|англисӣ]] бо номи решаи мушкӣ (musk root) маъруф аст.<ref>{{Cite web |url=https://www.medicinetraditions.com/ferula-sumbul-musk-root/ |title=Ferula sumbul, Musk root |website=Medicine Traditions |access-date=23 октябри 2026 }}</ref> === Тибби халқӣ === Решаи хушкшудаи он дар баъзе анъанаҳои тиббӣ ҳамчун воситаи оромбахш, зидди ташаннуҷ ва барои рафъи баъзе ихтилолҳои асаб истифода мешуд. Дар осори таърихии дорушиносӣ аз истифодаи сунбулкаҳ барои ҳолатҳои изтироб, ташаннуҷи мушакҳо ва баъзе ихтилолҳои асаб ёд шудааст.<ref name="Batra2017"/> Сунбулкаҳ соли 1835 ба Русия ҳамчун ҷойгузини мушк ворид карда шуд. Соли 1867 решаи он ба Фармакопеяи Бритониё дохил гардид. Дар тибби аврупоии асри XIX он ҳамчун доруи зидди ташаннуҷ ва воситаи тақвиятбахш истифода мешуд.<ref>{{Cite encyclopedia |title=Sumbul |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |edition=11 |year=1911 |url=https://en.wikisource.org/wiki/1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Sumbul |access-date=23 октябри 2026 }}</ref> Бо вуҷуди таърихи истифода дар тибби анъанавӣ, далелҳои клиникии кофӣ барои тасдиқи самаранокӣ ва бехатарии сунбулкаҳ дар табобати бемориҳои инсон мавҷуд нестанд. Натиҷаҳои таҳқиқоти озмоишгоҳӣ набояд ҳамчун далели таъсири табобатии он дар инсон арзёбӣ шаванд. == Ҳифз == Сунбулкаҳ ба [[Китоби сурхи Ҷумҳурии Тоҷикистон]] (нашри соли 2015) дохил карда шудааст. Дар ин нашр он бо номи илмии ''Ferula sumbul'' (Kauffm.) Hook.f. оварда шудааст.<ref name="RedBook" /> Сунбулкаҳ ҳамчунин ба рӯйхатҳои рустаниҳои ҳифзшавандаи Ӯзбекистон низ дохил карда шудааст.<ref>{{Cite web |url=https://www.plantarium.ru/page/view/item/16042.html |title=Ферула сумбул — Ferula sumbul |website=Плантариум |access-date=23 октябри 2026 }}</ref> == Адабиёт == {{reflist}} [[Гурӯҳ:Камол]] [[Гурӯҳ:Гиёҳҳои доруӣ]] [[Гурӯҳ:Набототи Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Набототи Ӯзбекистон]] [[Гурӯҳ:Набототи Қирғизистон]] [[Гурӯҳ:Набототи Чин]] d5ot2y4u8sxrur2koshnyc4c2umunea 1490942 1490926 2026-10-23T14:53:26Z Zosya95 54344 1490942 wikitext text/x-wiki {{Таксон |image file = Ferula moschata (Flora of Tajikistan).png |regnum = Рустаниҳо |parent = Ferula |rang = Намуд |latin = Ferula moschata |wikispecies = Ferula moschata |author = (H.Reinsch) Koso-Pol. (1926) |syn = {{Collapsible list | title = '' |{{btname|Euryangium sumbul|Kauffm.}} |{{btname|Ferula sumbul|(Kauffm.) Hook.f.}} |{{btname|Ferula urceolata|Korovin}} |{{btname|Peucedanum sumbul|(Kauffm.) Baill.}} |{{btname|Sumbulus moschatus|H.Reinsch}} }} |range map = Ferula sumbul (Ferula moschata) range map Tajikistan.svg |range map caption = Паҳншавӣ |itis = 500647 }} '''Сунбулкаҳ''', '''сунбул''', '''сунбулкамол''' ё '''норд''' ({{lang-la|Ferula moschata}}) — як [[Намуд (таксономия)|намуд]]и [[Рустаниҳои бисёрсола|рустании бисёрсола]]и [[Рустаниҳои пӯшидатухм (гулдор)|гулдор]] аз [[Оила (таксономия)|оила]]и [[Чатргулон|чатргулон]] ({{lang-la|Apiaceae}}) аст. Ин гиёҳ дар [[Осиёи Миёна]] ва ғарби [[Ҷумҳурии Мардумии Чин|Чин]] [[Эндемизм|эндемӣ]] буда, асосан дар минтақаҳои кӯҳӣ мерӯяд.<ref name="POWO">{{cite POWO|id=842394-1|title=Ferula moschata (H.Reinsch) Koso-Pol.|access-date=23 октябри 2026}}</ref> [[Реша|Решаи]] сунбулкаҳ бӯи хоси [[Мушк|мушкмонанд]] дорад ва аз қадим барои бӯи хушаш ва чун гиёҳи доруӣ истифода шудааст. Ин намуд ба [[Китоби сурхи Ҷумҳурии Тоҷикистон]] дохил карда шудааст.<ref name="RedBook">{{Cite web|url=https://www.plantarium.ru/page/redbook/id/237.html|title=Красная книга Республики Таджикистан, 2015 г.|website=Плантариум|access-date=23 октябри 2026}}</ref> == Тавсиф == Сунбулкаҳ [[Рустаниҳои бисёрсола|рустании бисёрсолаи]] [[Алаф|алафӣ]] ва поликарпӣ буда, метавонад то 1,5 м қад кашад. Решааш ғафс ва дорои бӯи мушкмонанд аст. [[Поя|Пояҳояш]] борик, сершумор ва дар қисми болоӣ шохарондаанд. Шохаҳои поёнӣ бештар ба таври навбатӣ ва шохаҳои болоӣ ҳалқавор ҷойгир мешаванд. [[Барг|Баргҳояш]] нисбатан сахт буда, зуд пажмурда намешаванд. Паҳнаки барг шакли умумии байзашакли секунҷамонанд дошта, чандкарата [[Пар|пармонанд]] бурида шудааст. Қисмҳои охирини барг дарозрӯя ё нештаршакл буда, дарозиашон тақрибан 20–35 мм ва паҳнояшон 10–15 мм аст. Сатҳи болоии баргҳо одатан бемӯй ва сатҳи поёнии онҳо каму беш пашмакдор мебошад.<ref name="FloraChina">{{Cite web|url=https://efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&taxon_id=242321996|title=Ferula moschata (H. Reinsch) Koso-Poljansky|website=Flora of China|volume=14|page=178|publisher=Missouri Botanical Garden and Harvard University Herbaria|access-date=23 октябри 2026}}</ref> [[Акс:Bentley - Trimen 1880b.jpg|thumb|Тасвири ботаникии сунбулкаҳ<ref>{{cite book |last1=Bentley |first1=Robert |last2=Trimen |first2=Henry |title=Medicinal Plants |publisher=J. & A. Churchill |location=London |year=1880 |volume=2 |url=https://archive.org/details/medicinalplantsb02bent/page/n452 }}</ref>]] Гулҳо дар [[Гултӯда|гултӯдаҳои]] [[Чатр|чатршакли]] мураккаб ҷой гирифтаанд. Чатри марказӣ одатан аз 6 то 12 шохача иборат буда, қутраш тақрибан 4–6 см мебошад. Ҳар як чатрча аз 9 то 12 гул дорад. Чатрҳои канорӣ яктоӣ ё ҷуфт ҷойгир шуда, баъзан аз чатри марказӣ каме баландтаранд. [[Мева|Мевааш]] байзашакл буда, тақрибан 7 мм дарозӣ дорад. Мева мисли дигар намояндагони оилаи чатргулон дорои маҷроҳои равғанӣ мебошад.<ref name="FloraChina"/> Сунбулкаҳ асосан дар моҳи [[июн]] гул карда, дар моҳҳои [[июл]] ва [[август]] мева медиҳад. Давраи гулкунӣ ва мевабандии он вобаста ба шароити иқлимӣ ва баландии маҳалли сабзиш метавонад фарқ кунад. == Паҳншавӣ ва муҳити зист == Сунбулкаҳ рустании [[Эндемизм|бумии]] [[Осиёи Миёна]] буда, дар ҳудуди [[Тоҷикистон]], [[Ӯзбекистон]], [[Қирғизистон]] ва қисми ғарбии [[Шинҷон]]и Чин паҳн шудааст.<ref name="POWO"/> Дар Тоҷикистон асосан дар [[Қаторкӯҳ|қаторкӯҳҳои]] [[Қаторкӯҳи Туркистон|Туркистон]], [[Қаторкӯҳи Зарафшон|Зарафшон]], [[Қаторкӯҳи Қаротегин|Қаротегин]] ва [[Қаторкӯҳи Ҳисор|Ҳисор]] вомехӯрад. Он дар нишебиҳои кушоди санглоху шағалдор, тарқишҳои харсангҳо ва дигар маҳалҳои кӯҳии дорои [[Хок|хоки]] нисбатан хушк, дар баландии аз 1700 то 2500 м [[Аз сатҳи баҳр|аз сатҳи баҳр]] мерӯяд. Дар ғарби Чин ин намуд дар минтақаи [[Чжаосу|Чжаосуи]] Шинҷон, дар нишебиҳои шағалдор ва миёни [[Буттазор|буттазорҳо]], дар баландии тақрибан 1500–1600 м аз сатҳи баҳр ба қайд гирифта шудааст.<ref name="FloraChina"/> == Номгузорӣ ва таснифот == [[Номи илмӣ|Номи илмии]] пазируфташудаи ин намуд ''Ferula moschata'' мебошад. Он бори аввал соли 1846 аз ҷониби [[гиёҳшинос]] [[Ҳайнрих Райнш]] (Heinrich Reinsch) бо номи ''Sumbulus moschatus'' тавсиф шудааст. Аммо, соли 1926 гиёҳшиноси [[Русҳо|рус]] [[Борис Козо-Полянский]] ин намудро ба [[Авлод (таксономия)|авлоди]] камол (''Ferula'') гузаронида, номи ''Ferula moschata''-ро додааст.<ref>{{Cite web|url=https://www.ipni.org/n/842394-1|title=Ferula moschata (H.Reinsch) Koso-Pol.|website=International Plant Names Index|publisher=Royal Botanic Gardens, Kew|access-date=23 октябри 2026}}</ref> == Таркиби кимиёӣ == Решаҳои сунбулкаҳ дорои моддаҳои гуногуни аз ҷиҳати биологӣ фаъол мебошанд. Бӯи хоси мушкмонанди онҳо ба мавҷудияти пайвастагиҳои хушбӯй вобаста аст. Дар усораҳои решаи ин рустанӣ [[кумаринҳо]], [[флавоноидҳо]], тритерпеноидҳо, пайвастагиҳои фенолӣ, [[алкалоидҳо]], [[сафедаҳо]] ва карбогидратҳо мавҷуданд. Ҳангоми омӯзиши микроскопии реша ҳуҷайраҳои пӯк, ҳуҷайраҳои паренхимӣ, рагҳои гузаронанда, донаҳои оҳар ва кристаллҳои оксалати калсий низ муайян карда шуданд.<ref name="Batra2017">{{Cite journal |last1=Batra |first1=Sonali |last2=Kumar |first2=Ashwani |last3=Sharma |first3=Anupam |year=2017 |title=Pharmacognostic and phytochemical studies on Ferula sumbul Hook. Roots |journal=Journal of Pharmacognosy and Phytochemistry |volume=6 |issue=4 |pages=965–968 |url=https://www.phytojournal.com/archives/2017.v6.i4.1456/pharmacognostic-and-phytochemical-studies-on-ferula-sumbul-hook-roots }}</ref> === Таҳқиқоти муосир === Дар таҳқиқоте, ки соли 2025 дар маҷаллаи ''Iranian Journal of Pharmaceutical Research'' нашр шуд, таркиби пайвастагиҳои фенолӣ ва флавоноидҳои сунбулкаҳ ва як намуди дигари ҷинси камол — ''Ferula tadshikorum'' — омӯхта шуд. Муҳаққиқон рустаниҳои дар шароити озмоишгоҳӣ (''in vitro'') парваришёфтаро таҳлил карда, дар усораҳои онҳо пайвастагиҳоеро чун [[кемпферол]], [[кверсетин]], кислотаи пара-кумарӣ ва кислотаи синнамӣ муайян карданд. Натиҷаҳои таҳқиқот нишон доданд, ки миқдори ин пайвастагиҳо вобаста ба ҳалкунанда ва шароити парвариши рустанӣ тағйир меёбад. Аз ҷумла, дар баъзе усораҳои ''Ferula sumbul'' миқдори нисбатан баланди кемпферол ва кислотаи пара-кумарӣ мушоҳида гардид. Ин таҳқиқот барои омӯзиши таркиби кимиёии сунбулкаҳ ва рушди усулҳои афзоишу парвариши он дар муҳити озмоишгоҳӣ аҳамият дорад.<ref>{{Cite journal |last1=Jamalova |first1=Dilafruz |last2=Kurbaniyazova |first2=Gulsauir |last3=Tatar |first3=Imene Caliscan |year=2025 |title=Phenolic Compounds and Flavonoids in Various Extracts of Ferula tadshikorum and Ferula sumbul Grown in vitro Conditions |journal=Iranian Journal of Pharmaceutical Research |volume=24 |issue=1 |pages=e163731 |doi=10.5812/ijpr-163731 }}</ref> == Корбурд == [[Акс:American journal of pharmacy (1829) (14796324063).jpg|thumb|Решаи сунбулкаҳ]] === Атторӣ === Аз сабаби бӯи мушкӣ доштани решааш, онро аз ба ҷои [[мушк]]и аз ҳайвонот гирифташуда истифода мешуд. Аз ин рӯ, он дар баъзе сарчашмаҳои [[Забони англисӣ|англисӣ]] бо номи решаи мушкӣ (musk root) маъруф аст.<ref>{{Cite web |url=https://www.medicinetraditions.com/ferula-sumbul-musk-root/ |title=Ferula sumbul, Musk root |website=Medicine Traditions |access-date=23 октябри 2026 }}</ref> === Тибби халқӣ === Решаи хушкшудаи он дар баъзе анъанаҳои тиббӣ ҳамчун воситаи оромбахш, зидди ташаннуҷ ва барои рафъи баъзе ихтилолҳои асаб истифода мешуд. Дар осори таърихии дорушиносӣ аз истифодаи сунбулкаҳ барои ҳолатҳои изтироб, ташаннуҷи мушакҳо ва баъзе ихтилолҳои асаб ёд шудааст.<ref name="Batra2017"/> Сунбулкаҳ соли 1835 ба Русия ҳамчун ҷойгузини мушк ворид карда шуд. Соли 1867 решаи он ба Фармакопеяи Бритониё дохил гардид. Дар тибби аврупоии асри XIX он ҳамчун доруи зидди ташаннуҷ ва воситаи тақвиятбахш истифода мешуд.<ref>{{Cite encyclopedia |title=Sumbul |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |edition=11 |year=1911 |url=https://en.wikisource.org/wiki/1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Sumbul |access-date=23 октябри 2026 }}</ref> Бо вуҷуди таърихи истифода дар тибби анъанавӣ, далелҳои клиникии кофӣ барои тасдиқи самаранокӣ ва бехатарии сунбулкаҳ дар табобати бемориҳои инсон мавҷуд нестанд. Натиҷаҳои таҳқиқоти озмоишгоҳӣ набояд ҳамчун далели таъсири табобатии он дар инсон арзёбӣ шаванд. == Ҳифз == Сунбулкаҳ ба [[Китоби сурхи Ҷумҳурии Тоҷикистон]] (нашри соли 2015) дохил карда шудааст. Дар ин нашр он бо номи илмии ''Ferula sumbul'' (Kauffm.) Hook.f. оварда шудааст.<ref name="RedBook" /> Сунбулкаҳ ҳамчунин ба рӯйхатҳои рустаниҳои ҳифзшавандаи Ӯзбекистон низ дохил карда шудааст.<ref>{{Cite web |url=https://www.plantarium.ru/page/view/item/16042.html |title=Ферула сумбул — Ferula sumbul |website=Плантариум |access-date=23 октябри 2026 }}</ref> == Адабиёт == {{reflist}} [[Гурӯҳ:Камол]] [[Гурӯҳ:Гиёҳҳои доруӣ]] [[Гурӯҳ:Набототи Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Набототи Ӯзбекистон]] [[Гурӯҳ:Набототи Қирғизистон]] [[Гурӯҳ:Набототи Чин]] d80cf3mn4jx9huqww7h5uys9dpnpdkm 1490946 1490942 2026-10-23T15:16:12Z Zosya95 54344 1490946 wikitext text/x-wiki {{Таксон |image file = Ferula moschata (Flora of Tajikistan).png |regnum = Рустаниҳо |parent = Ferula |rang = Намуд |latin = Ferula moschata |wikispecies = Ferula moschata |author = (H.Reinsch) Koso-Pol. (1926) |syn = {{Collapsible list | title = '' |{{btname|Euryangium sumbul|Kauffm.}} |{{btname|Ferula sumbul|(Kauffm.) Hook.f.}} |{{btname|Ferula urceolata|Korovin}} |{{btname|Peucedanum sumbul|(Kauffm.) Baill.}} |{{btname|Sumbulus moschatus|H.Reinsch}} }} |range map = Ferula sumbul (Ferula moschata) range map Tajikistan.svg |range map caption = Паҳншавӣ }} '''Сунбулкаҳ''', '''сунбул''', '''сунбулкамол''' ё '''норд''' ({{lang-la|Ferula moschata}}) — як [[Намуд (таксономия)|намуд]]и [[Рустаниҳои бисёрсола|рустании бисёрсолаи]] [[Рустаниҳои пӯшидатухм (гулдор)|гулдор]] аз [[Оила (таксономия)|оила]]и [[Чатргулон|чатргулон]] ({{lang-la|Apiaceae}}) аст. Ин гиёҳ дар [[Осиёи Миёна]] ва ғарби [[Ҷумҳурии Мардумии Чин|Чин]] бумӣ буда, асосан дар минтақаҳои кӯҳӣ мерӯяд.<ref name="POWO">{{cite POWO|id=842394-1|title=Ferula moschata (H.Reinsch) Koso-Pol.|access-date=23 октябри 2026}}</ref> Решаи хушбӯи он аз қадим дар атторӣ ва тибби халқӣ истифода мешуд. == Тавсиф == Сунбулкаҳ рустании [[Алаф|алафии]] поликарпӣ буда, то 1,5 м қад мекашад. Решааш ғафс, [[Поя|пояҳояш]] борик, сершумор ва дар қисми болоӣ шохарондаанд. Шохаҳои поёнӣ бештар ба таври навбатӣ ва шохаҳои болоӣ ҳалқавор ҷойгир мешаванд. [[Барг|Баргҳояш]] нисбатан сахт буда, зуд пажмурда намешаванд. Паҳнаки барг шакли умумии байзашакли секунҷамонанд дошта, чандкарата [[Пар|пармонанд]] бурида шудааст. Қисмҳои охирини барг дарозрӯя ё нештаршакл буда, дарозиашон тақрибан 20–35 мм ва паҳнояшон 10–15 мм аст. Сатҳи болоии баргҳо одатан бемӯй ва сатҳи поёнии онҳо каму беш пашмакдор мебошад.<ref name="FloraChina">{{Cite web|url=https://efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&taxon_id=242321996|title=Ferula moschata (H. Reinsch) Koso-Poljansky|website=Flora of China|volume=14|page=178|publisher=Missouri Botanical Garden and Harvard University Herbaria|access-date=23 октябри 2026}}</ref> [[Акс:Bentley - Trimen 1880b.jpg|thumb|Тасвири ботаникии сунбулкаҳ<ref>{{cite book |last1=Bentley |first1=Robert |last2=Trimen |first2=Henry |title=Medicinal Plants |publisher=J. & A. Churchill |location=London |year=1880 |volume=2 |url=https://archive.org/details/medicinalplantsb02bent/page/n452 }}</ref>]] Гулҳо дар [[Гултӯда|гултӯдаҳои]] [[Чатр|чатршакли]] мураккаб ҷой гирифтаанд. Чатри марказӣ одатан аз 6 то 12 шохача иборат буда, [[Қутр|қутраш]] тақрибан 4–6 см мебошад. Ҳар як чатрча аз 9 то 12 гул дорад. Чатрҳои канорӣ яктоӣ ё ҷуфт ҷойгир шуда, баъзан аз чатри марказӣ каме баландтаранд. [[Мева|Мевааш]] байзашакл буда, тақрибан 7 мм дарозӣ дорад ва дорои маҷроҳои равғанӣ мебошад.<ref name="FloraChina"/> Сунбулкаҳ асосан дар моҳи [[июн]] гул карда, дар моҳҳои [[июл]] ва [[август]] мева медиҳад. Давраи гулкунӣ ва мевабандии он вобаста ба шароити иқлимӣ ва баландии маҳалли сабзиш метавонад фарқ кунад. == Паҳншавӣ ва муҳити зист == Сунбулкаҳ дар [[Тоҷикистон]], [[Ӯзбекистон]], [[Қирғизистон]] ва қисми ғарбии [[Шинҷон]]и Чин паҳн шудааст.<ref name="POWO"/> Дар Тоҷикистон асосан дар [[Қаторкӯҳ|қаторкӯҳҳои]] [[Қаторкӯҳи Туркистон|Туркистон]], [[Қаторкӯҳи Зарафшон|Зарафшон]], [[Қаторкӯҳи Қаротегин|Қаротегин]] ва [[Қаторкӯҳи Ҳисор|Ҳисор]] вомехӯрад. Он дар нишебиҳои кушоди санглоху шағалдор, тарқишҳои харсангҳо ва дигар маҳалҳои кӯҳии дорои [[Хок|хоки]] нисбатан хушк, дар баландии аз 1700 то 2500 м [[Аз сатҳи баҳр|аз сатҳи баҳр]] мерӯяд. Дар ғарби Чин ин намуд дар минтақаи [[Чжаосу|Чжаосуи]] Шинҷон, дар нишебиҳои шағалдор ва миёни [[Буттазор|буттазорҳо]], дар баландии тақрибан 1500–1600 м аз сатҳи баҳр ба қайд гирифта шудааст.<ref name="FloraChina"/> == Номгузорӣ ва таснифот == Ин намуд бори аввал соли 1846 аз ҷониби [[гиёҳшинос]] [[Ҳайнрих Райнш]] (Heinrich Reinsch) бо номи ''Sumbulus moschatus'' тавсиф шудааст. Соли 1926 гиёҳшиноси [[Русҳо|рус]] [[Борис Козо-Полянский]] онро ба [[Авлод (таксономия)|авлоди]] [[Камол (авлод)|камол]] ({{lang-la|Ferula}}) гузаронида, [[Номи илмӣ|номи илмии]] ''Ferula moschata''-ро нашр кард.<ref>{{Cite web|url=https://www.ipni.org/n/842394-1|title=Ferula moschata (H.Reinsch) Koso-Pol.|website=International Plant Names Index|publisher=Royal Botanic Gardens, Kew|access-date=23 октябри 2026}}</ref> == Таркиби кимиёӣ == Дар усораҳои решаи сунбулкаҳ [[кумаринҳо]], [[флавоноидҳо]], тритерпеноидҳо, пайвастагиҳои фенолӣ, [[алкалоидҳо]], [[сафедаҳо]] ва карбогидратҳо муайян карда шудаанд. Омӯзиши микроскопии реша инчунин мавҷудияти ҳуҷайраҳои пӯк, ҳуҷайраҳои паренхимӣ, рагҳои гузаронанда, донаҳои оҳар ва кристаллҳои оксалати калсийро нишон додааст.<ref name="Batra2017">{{Cite journal |last1=Batra |first1=Sonali |last2=Kumar |first2=Ashwani |last3=Sharma |first3=Anupam |year=2017 |title=Pharmacognostic and phytochemical studies on Ferula sumbul Hook. Roots |journal=Journal of Pharmacognosy and Phytochemistry |volume=6 |issue=4 |pages=965–968 |url=https://www.phytojournal.com/archives/2017.v6.i4.1456/pharmacognostic-and-phytochemical-studies-on-ferula-sumbul-hook-roots }}</ref> === Таҳқиқоти муосир === Дар таҳқиқоти соли 2025, ки дар маҷаллаи ''Iranian Journal of Pharmaceutical Research'' нашр шуд, таркиби пайвастагиҳои фенолӣ ва флавоноидҳои сунбулкаҳ ва намуди дигари камол — ''Ferula tadshikorum'' — омӯхта шуд. Дар усораҳои рустаниҳои дар шароити озмоишгоҳӣ (''in vitro'') парваришёфта [[кемпферол]], [[кверсетин]], кислотаи пара-кумарӣ ва кислотаи синнамӣ муайян карда шуданд. Миқдори ин пайвастагиҳо вобаста ба ҳалкунанда ва шароити парвариш фарқ мекард. Аз ҷумла, дар баъзе усораҳои ''Ferula sumbul'' миқдори нисбатан баланди кемпферол ва кислотаи пара-кумарӣ мушоҳида гардид.<ref>{{Cite journal |last1=Jamalova |first1=Dilafruz |last2=Kurbaniyazova |first2=Gulsauir |last3=Tatar |first3=Imene Caliscan |year=2025 |title=Phenolic Compounds and Flavonoids in Various Extracts of Ferula tadshikorum and Ferula sumbul Grown in vitro Conditions |journal=Iranian Journal of Pharmaceutical Research |volume=24 |issue=1 |pages=e163731 |doi=10.5812/ijpr-163731 }}</ref> == Корбурд == [[Акс:American journal of pharmacy (1829) (14796324063).jpg|thumb|Решаи сунбулкаҳ]] === Атторӣ === Решаи сунбулкаҳ бӯи хоси [[Мушк|мушкмонанд]] дорад ва аз ба ҷои мушки аз ҳайвонот гирифташуда, ки ба даст оварданаш душвор аст, истифода мешуд. Аз ин рӯ, он дар баъзе сарчашмаҳои [[Забони англисӣ|англисӣ]] бо номи ''musk root'' ("решаи мушкӣ") маъруф аст.<ref>{{Cite web |url=https://www.medicinetraditions.com/ferula-sumbul-musk-root/ |title=Ferula sumbul, Musk root |website=Medicine Traditions |access-date=23 октябри 2026 }}</ref> === Тибби халқӣ === Решаи хушкшудаи сунбулкаҳ дар тибби анъанавӣ ҳамчун воситаи оромбахш, зидди ташаннуҷ ва барои рафъи баъзе ихтилолҳои асаб истифода мешуд.<ref name="Batra2017"/> Сунбулкаҳ соли 1835 ба Русия ворид карда шуд. Соли 1867 решаи он ба Фармакопеяи Бритониё дохил гардид. Дар тибби аврупоии асри XIX он ҳамчун доруи зидди ташаннуҷ ва воситаи тақвиятбахш истифода мешуд.<ref>{{Cite encyclopedia |title=Sumbul |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |edition=11 |year=1911 |url=https://en.wikisource.org/wiki/1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Sumbul |access-date=23 октябри 2026 }}</ref> Бо вуҷуди истифодаи таърихӣ, далелҳои клиникии кофӣ барои тасдиқи самаранокӣ ва бехатарии сунбулкаҳ дар табобати бемориҳои инсон мавҷуд нестанд. == Ҳифз == Сунбулкаҳ ба [[Китоби сурхи Ҷумҳурии Тоҷикистон]] (нашри соли 2015) дохил карда шудааст. Дар ин нашр он бо номи илмии ''Ferula sumbul'' (Kauffm.) Hook.f. оварда шудааст.<ref name="RedBook">{{Cite web |url=https://www.plantarium.ru/page/redbook/id/237.html |title=Красная книга Республики Таджикистан, 2015 г. |website=Плантариум |access-date=23 октябри 2026 }}</ref> Ин намуд ҳамчунин ба рӯйхатҳои рустаниҳои ҳифзшавандаи Ӯзбекистон дохил карда шудааст.<ref>{{Cite web |url=https://www.plantarium.ru/page/view/item/16042.html |title=Ферула сумбул — Ferula sumbul |website=Плантариум |access-date=23 октябри 2026 }}</ref> == Адабиёт == {{reflist}} [[Гурӯҳ:Камол]] [[Гурӯҳ:Гиёҳҳои доруӣ]] [[Гурӯҳ:Набототи Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Набототи Ӯзбекистон]] [[Гурӯҳ:Набототи Қирғизистон]] [[Гурӯҳ:Набототи Чин]] 17kus0e6j0af65j7mdx1gdwtf9cgooo 1490947 1490946 2026-10-23T15:26:23Z Zosya95 54344 /* Тавсиф */ 1490947 wikitext text/x-wiki {{Таксон |image file = Ferula moschata (Flora of Tajikistan).png |regnum = Рустаниҳо |parent = Ferula |rang = Намуд |latin = Ferula moschata |wikispecies = Ferula moschata |author = (H.Reinsch) Koso-Pol. (1926) |syn = {{Collapsible list | title = '' |{{btname|Euryangium sumbul|Kauffm.}} |{{btname|Ferula sumbul|(Kauffm.) Hook.f.}} |{{btname|Ferula urceolata|Korovin}} |{{btname|Peucedanum sumbul|(Kauffm.) Baill.}} |{{btname|Sumbulus moschatus|H.Reinsch}} }} |range map = Ferula sumbul (Ferula moschata) range map Tajikistan.svg |range map caption = Паҳншавӣ }} '''Сунбулкаҳ''', '''сунбул''', '''сунбулкамол''' ё '''норд''' ({{lang-la|Ferula moschata}}) — як [[Намуд (таксономия)|намуд]]и [[Рустаниҳои бисёрсола|рустании бисёрсолаи]] [[Рустаниҳои пӯшидатухм (гулдор)|гулдор]] аз [[Оила (таксономия)|оила]]и [[Чатргулон|чатргулон]] ({{lang-la|Apiaceae}}) аст. Ин гиёҳ дар [[Осиёи Миёна]] ва ғарби [[Ҷумҳурии Мардумии Чин|Чин]] бумӣ буда, асосан дар минтақаҳои кӯҳӣ мерӯяд.<ref name="POWO">{{cite POWO|id=842394-1|title=Ferula moschata (H.Reinsch) Koso-Pol.|access-date=23 октябри 2026}}</ref> Решаи хушбӯи он аз қадим дар атторӣ ва тибби халқӣ истифода мешуд. == Тавсиф == Сунбулкаҳ рустании [[Алаф|алафии]] поликарпӣ буда, то 1,5 м қад мекашад. Решааш ғафс, [[Поя|пояҳояш]] борик, сершумор ва дар қисми болоӣ шохарондаанд. Шохаҳои поёнӣ бештар ба таври навбатӣ ва шохаҳои болоӣ ҳалқавор ҷойгир мешаванд. [[Барг|Баргҳояш]] нисбатан сахт буда, зуд пажмурда намешаванд. Паҳнаки барг шакли умумии байзашакли секунҷамонанд дошта, чандкарата [[Пар|пармонанд]] бурида шудааст. Қисмҳои охирини барг дарозрӯя ё нештаршакл буда, дарозиашон тақрибан 20–35 мм ва паҳнояшон 10–15 мм аст. Сатҳи болоии баргҳо одатан бемӯй ва сатҳи поёнии онҳо каму беш пашмакдор мебошад.<ref name="FloraChina">{{Cite web|url=https://efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&taxon_id=242321996|title=Ferula moschata (H. Reinsch) Koso-Poljansky|website=Flora of China|volume=14|page=178|publisher=Missouri Botanical Garden and Harvard University Herbaria|access-date=23 октябри 2026}}</ref> [[Акс:Bentley - Trimen 1880b.jpg|thumb|Тасвири ботаникии сунбулкаҳ<ref>{{cite book |last1=Bentley |first1=Robert |last2=Trimen |first2=Henry |title=Medicinal Plants |publisher=J. & A. Churchill |location=London |year=1880 |volume=2 |url=https://archive.org/details/medicinalplantsb02bent/page/n452 }}</ref>]] Гулҳо дар [[Гултӯда|гултӯдаҳои]] [[Чатр|чатршакли]] мураккаб ҷой гирифтаанд. Чатри марказӣ одатан аз 6 то 12 шохача иборат буда, [[Қутр|қутраш]] тақрибан 4–6 см мебошад. Ҳар як чатрча аз 9 то 12 гул дорад. Чатрҳои канорӣ яктоӣ ё ҷуфт ҷойгир шуда, баъзан аз чатри марказӣ каме баландтаранд. [[Мева|Мевааш]] байзашакл буда, тақрибан 7 мм дарозӣ дорад. Дар девораи мева маҷроҳои равғани эфирӣ ҷойгиранд.<ref name="FloraChina"/> Сунбулкаҳ асосан дар моҳи [[июн]] гул карда, дар моҳҳои [[июл]] ва [[август]] мева медиҳад. Давраи гулкунӣ ва мевабандии он вобаста ба шароити иқлимӣ ва баландии маҳалли сабзиш метавонад фарқ кунад. == Паҳншавӣ ва муҳити зист == Сунбулкаҳ дар [[Тоҷикистон]], [[Ӯзбекистон]], [[Қирғизистон]] ва қисми ғарбии [[Шинҷон]]и Чин паҳн шудааст.<ref name="POWO"/> Дар Тоҷикистон асосан дар [[Қаторкӯҳ|қаторкӯҳҳои]] [[Қаторкӯҳи Туркистон|Туркистон]], [[Қаторкӯҳи Зарафшон|Зарафшон]], [[Қаторкӯҳи Қаротегин|Қаротегин]] ва [[Қаторкӯҳи Ҳисор|Ҳисор]] вомехӯрад. Он дар нишебиҳои кушоди санглоху шағалдор, тарқишҳои харсангҳо ва дигар маҳалҳои кӯҳии дорои [[Хок|хоки]] нисбатан хушк, дар баландии аз 1700 то 2500 м [[Аз сатҳи баҳр|аз сатҳи баҳр]] мерӯяд. Дар ғарби Чин ин намуд дар минтақаи [[Чжаосу|Чжаосуи]] Шинҷон, дар нишебиҳои шағалдор ва миёни [[Буттазор|буттазорҳо]], дар баландии тақрибан 1500–1600 м аз сатҳи баҳр ба қайд гирифта шудааст.<ref name="FloraChina"/> == Номгузорӣ ва таснифот == Ин намуд бори аввал соли 1846 аз ҷониби [[гиёҳшинос]] [[Ҳайнрих Райнш]] (Heinrich Reinsch) бо номи ''Sumbulus moschatus'' тавсиф шудааст. Соли 1926 гиёҳшиноси [[Русҳо|рус]] [[Борис Козо-Полянский]] онро ба [[Авлод (таксономия)|авлоди]] [[Камол (авлод)|камол]] ({{lang-la|Ferula}}) гузаронида, [[Номи илмӣ|номи илмии]] ''Ferula moschata''-ро нашр кард.<ref>{{Cite web|url=https://www.ipni.org/n/842394-1|title=Ferula moschata (H.Reinsch) Koso-Pol.|website=International Plant Names Index|publisher=Royal Botanic Gardens, Kew|access-date=23 октябри 2026}}</ref> == Таркиби кимиёӣ == Дар усораҳои решаи сунбулкаҳ [[кумаринҳо]], [[флавоноидҳо]], тритерпеноидҳо, пайвастагиҳои фенолӣ, [[алкалоидҳо]], [[сафедаҳо]] ва карбогидратҳо муайян карда шудаанд. Омӯзиши микроскопии реша инчунин мавҷудияти ҳуҷайраҳои пӯк, ҳуҷайраҳои паренхимӣ, рагҳои гузаронанда, донаҳои оҳар ва кристаллҳои оксалати калсийро нишон додааст.<ref name="Batra2017">{{Cite journal |last1=Batra |first1=Sonali |last2=Kumar |first2=Ashwani |last3=Sharma |first3=Anupam |year=2017 |title=Pharmacognostic and phytochemical studies on Ferula sumbul Hook. Roots |journal=Journal of Pharmacognosy and Phytochemistry |volume=6 |issue=4 |pages=965–968 |url=https://www.phytojournal.com/archives/2017.v6.i4.1456/pharmacognostic-and-phytochemical-studies-on-ferula-sumbul-hook-roots }}</ref> === Таҳқиқоти муосир === Дар таҳқиқоти соли 2025, ки дар маҷаллаи ''Iranian Journal of Pharmaceutical Research'' нашр шуд, таркиби пайвастагиҳои фенолӣ ва флавоноидҳои сунбулкаҳ ва намуди дигари камол — ''Ferula tadshikorum'' — омӯхта шуд. Дар усораҳои рустаниҳои дар шароити озмоишгоҳӣ (''in vitro'') парваришёфта [[кемпферол]], [[кверсетин]], кислотаи пара-кумарӣ ва кислотаи синнамӣ муайян карда шуданд. Миқдори ин пайвастагиҳо вобаста ба ҳалкунанда ва шароити парвариш фарқ мекард. Аз ҷумла, дар баъзе усораҳои ''Ferula sumbul'' миқдори нисбатан баланди кемпферол ва кислотаи пара-кумарӣ мушоҳида гардид.<ref>{{Cite journal |last1=Jamalova |first1=Dilafruz |last2=Kurbaniyazova |first2=Gulsauir |last3=Tatar |first3=Imene Caliscan |year=2025 |title=Phenolic Compounds and Flavonoids in Various Extracts of Ferula tadshikorum and Ferula sumbul Grown in vitro Conditions |journal=Iranian Journal of Pharmaceutical Research |volume=24 |issue=1 |pages=e163731 |doi=10.5812/ijpr-163731 }}</ref> == Корбурд == [[Акс:American journal of pharmacy (1829) (14796324063).jpg|thumb|Решаи сунбулкаҳ]] === Атторӣ === Решаи сунбулкаҳ бӯи хоси [[Мушк|мушкмонанд]] дорад ва аз ба ҷои мушки аз ҳайвонот гирифташуда, ки ба даст оварданаш душвор аст, истифода мешуд. Аз ин рӯ, он дар баъзе сарчашмаҳои [[Забони англисӣ|англисӣ]] бо номи ''musk root'' ("решаи мушкӣ") маъруф аст.<ref>{{Cite web |url=https://www.medicinetraditions.com/ferula-sumbul-musk-root/ |title=Ferula sumbul, Musk root |website=Medicine Traditions |access-date=23 октябри 2026 }}</ref> === Тибби халқӣ === Решаи хушкшудаи сунбулкаҳ дар [[тибби халқӣ]] барои оромбахш, зидди ташаннуҷ ва барои рафъи баъзе ихтилолҳои асаб истифода мешуд.<ref name="Batra2017"/> Дар тибби аврупоии асри XIX он ҳамчун доруи зидди ташаннуҷ ва воситаи тақвиятбахш истифода мешуд.<ref>{{Cite encyclopedia |title=Sumbul |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |edition=11 |year=1911 |url=https://en.wikisource.org/wiki/1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Sumbul |access-date=23 октябри 2026 }}</ref> == Ҳифз == Сунбулкаҳ ба [[Китоби сурхи Ҷумҳурии Тоҷикистон]] (нашри соли 2015) дохил карда шудааст. Дар ин нашр он бо номи илмии ''Ferula sumbul'' (Kauffm.) Hook.f. оварда шудааст.<ref name="RedBook">{{Cite web |url=https://www.plantarium.ru/page/redbook/id/237.html |title=Красная книга Республики Таджикистан, 2015 г. |website=Плантариум |access-date=23 октябри 2026 }}</ref> Ин намуд ҳамчунин ба рӯйхатҳои рустаниҳои ҳифзшавандаи Ӯзбекистон дохил карда шудааст.<ref>{{Cite web |url=https://www.plantarium.ru/page/view/item/16042.html |title=Ферула сумбул — Ferula sumbul |website=Плантариум |access-date=23 октябри 2026 }}</ref> == Адабиёт == {{reflist}} [[Гурӯҳ:Камол]] [[Гурӯҳ:Гиёҳҳои доруӣ]] [[Гурӯҳ:Набототи Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Набототи Ӯзбекистон]] [[Гурӯҳ:Набототи Қирғизистон]] [[Гурӯҳ:Набототи Чин]] go5ptj8djklh2dz3kxujx8fpp7q518d 1490949 1490947 2026-10-23T15:47:55Z Zosya95 54344 1490949 wikitext text/x-wiki {{Таксон |image file = Ferula moschata (Flora of Tajikistan).png |regnum = Рустаниҳо |parent = Ferula |rang = Намуд |latin = Ferula moschata |wikispecies = Ferula moschata |author = (H.Reinsch) Koso-Pol. (1926) |syn = {{Collapsible list | title = '' |{{btname|Euryangium sumbul|Kauffm.}} |{{btname|Ferula sumbul|(Kauffm.) Hook.f.}} |{{btname|Ferula urceolata|Korovin}} |{{btname|Peucedanum sumbul|(Kauffm.) Baill.}} |{{btname|Sumbulus moschatus|H.Reinsch}} }} |range map = Ferula sumbul (Ferula moschata) range map Tajikistan.svg |range map caption = Паҳншавӣ }} '''Сунбулкаҳ''', '''сунбул''', '''сунбулкамол''' ё '''норд''' ({{lang-la|Ferula moschata}}) — як [[Намуд (таксономия)|намуд]]и [[Рустаниҳои бисёрсола|рустании бисёрсолаи]] [[Рустаниҳои пӯшидатухм (гулдор)|гулдор]] аз [[Оила (таксономия)|оила]]и [[Чатргулон|чатргулон]] ({{lang-la|Apiaceae}}) аст. Ин гиёҳ дар [[Осиёи Миёна]] ва ғарби [[Ҷумҳурии Мардумии Чин|Чин]] бумӣ буда, асосан дар минтақаҳои кӯҳӣ мерӯяд.<ref name="POWO">{{cite POWO|id=842394-1|title=Ferula moschata (H.Reinsch) Koso-Pol.|access-date=23 октябри 2026}}</ref> Решаи хушбӯи он аз қадим дар атторӣ ва тибби халқӣ истифода мешуд. == Номгузорӣ == Ин намуд бори аввал соли 1846 аз ҷониби [[гиёҳшинос]] [[Ҳюго Райнш]] (Hugo Reinsch) бо номи ''Sumbulus moschatus'' тавсиф шудааст. Соли 1926 гиёҳшиноси [[Русҳо|рус]] [[Борис Козо-Полянский]] онро ба [[Авлод (таксономия)|авлоди]] [[Камол (авлод)|камол]] ({{lang-la|Ferula}}) гузаронида, [[Номи илмӣ|номи илмии]] ''Ferula moschata''-ро нашр кард.<ref>{{Cite web|url=https://www.ipni.org/n/842394-1|title=Ferula moschata (H.Reinsch) Koso-Pol.|website=International Plant Names Index|publisher=Royal Botanic Gardens, Kew|access-date=23 октябри 2026}}</ref> == Тавсиф == Сунбулкаҳ рустании [[Алаф|алафии]] бисёрсола ва поликарпӣ буда, одатан аз 0,5 то 1 м қад мекашад.<ref name="FloraChina"/> Решааш ғафс, [[Поя|пояҳояш]] борик, сершумор ва дар қисми болоӣ шохарондаанд. Шохаҳои поёнӣ бештар ба таври навбатӣ ва шохаҳои болоӣ ҳалқавор ҷойгир мешаванд. [[Барг|Баргҳояш]] нисбатан сахт буда, зуд пажмурда намешаванд. Паҳнаки барг шакли умумии байзашакли секунҷамонанд дошта, чандкарата [[Пар|пармонанд]] бурида шудааст. Қисмҳои охирини барг дарозрӯя ё нештаршакл буда, дарозиашон тақрибан 20–35 мм ва паҳнояшон 10–15 мм аст. Сатҳи болоии баргҳо одатан бемӯй ва сатҳи поёнии онҳо каму беш пашмакдор мебошад.<ref name="FloraChina">{{Cite web|url=https://efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&taxon_id=242321996|title=Ferula moschata (H. Reinsch) Koso-Poljansky|website=Flora of China|volume=14|page=178|publisher=Missouri Botanical Garden and Harvard University Herbaria|access-date=23 октябри 2026}}</ref> [[Акс:Bentley - Trimen 1880b.jpg|thumb|Тасвири ботаникии сунбулкаҳ<ref>{{cite book |last1=Bentley |first1=Robert |last2=Trimen |first2=Henry |title=Medicinal Plants |publisher=J. & A. Churchill |location=London |year=1880 |volume=2 |url=https://archive.org/details/medicinalplantsb02bent/page/n452 }}</ref>]] Гулҳо дар [[Гултӯда|гултӯдаҳои]] [[Чатр|чатршакли]] мураккаб ҷой гирифтаанд. Чатри марказӣ одатан аз 6 то 12 шохача иборат буда, [[Қутр|қутраш]] тақрибан 4–6 см мебошад. Ҳар як чатрча аз 9 то 12 гул дорад. Чатрҳои канорӣ яктоӣ ё ҷуфт ҷойгир шуда, баъзан аз чатри марказӣ каме баландтаранд. [[Мева|Мевааш]] байзашакл буда, тақрибан 7 мм дарозӣ дорад. Дар девораи мева маҷроҳои равғани эфирӣ ҷойгиранд.<ref name="FloraChina"/> Сунбулкаҳ асосан дар моҳи [[июн]] гул карда, дар моҳҳои [[июл]] ва [[август]] мева медиҳад. Давраи гулкунӣ ва мевабандии он вобаста ба шароити иқлимӣ ва баландии маҳалли сабзиш метавонад фарқ кунад. == Паҳншавӣ ва муҳити зист == Сунбулкаҳ дар [[Тоҷикистон]], [[Ӯзбекистон]], [[Қирғизистон]] ва қисми ғарбии [[Шинҷон]]и Чин паҳн шудааст.<ref name="POWO"/> Дар Тоҷикистон асосан дар [[Қаторкӯҳ|қаторкӯҳҳои]] [[Қаторкӯҳи Туркистон|Туркистон]], [[Қаторкӯҳи Зарафшон|Зарафшон]], [[Қаторкӯҳи Қаротегин|Қаротегин]] ва [[Қаторкӯҳи Ҳисор|Ҳисор]] вомехӯрад. Он дар нишебиҳои кушоди санглоху шағалдор, тарқишҳои харсангҳо ва дигар маҳалҳои кӯҳии дорои [[Хок|хоки]] нисбатан хушк, дар баландии аз 1700 то 2500 м [[Аз сатҳи баҳр|аз сатҳи баҳр]] мерӯяд. Дар ғарби Чин ин намуд дар минтақаи [[Чжаосу|Чжаосуи]] Шинҷон, дар нишебиҳои шағалдор ва миёни [[Буттазор|буттазорҳо]], дар баландии тақрибан 1500–1600 м аз сатҳи баҳр ба қайд гирифта шудааст.<ref name="FloraChina"/> == Таркиби кимиёӣ == Дар таркиби шираи решаи сунбулкаҳ [[кумаринҳо]], [[флавоноидҳо]], тритерпеноидҳо, пайвастагиҳои фенолӣ ва [[алкалоидҳо]] муайян шудаанд.<ref name="Batra2017">{{Cite journal |last1=Batra |first1=Sonali |last2=Kumar |first2=Ashwani |last3=Sharma |first3=Anupam |year=2017 |title=Pharmacognostic and phytochemical studies on Ferula sumbul Hook. Roots |journal=Journal of Pharmacognosy and Phytochemistry |volume=6 |issue=4 |pages=965–968 |url=https://www.phytojournal.com/archives/2017.v6.i4.1456/pharmacognostic-and-phytochemical-studies-on-ferula-sumbul-hook-roots }}</ref> Дар рустаниҳои сунбулкаҳи дар шароити озмоишгоҳӣ (''[[in vitro]]'') парваришёфта пайвастагиҳои зерин муайян шудаанд: * [[Кемпферол]] — флавоноид; * [[Кверсетин]] — флавоноид; * [[Кислотаи пара-кумарӣ]] — кислотаи фенолӣ; * [[Кислотаи синнамӣ]] — кислотаи органикии ароматӣ.<ref>{{Cite journal |last1=Jamalova Ne'matilla Qizi |first1=Dilafruz |last2=Kurbaniyazova Tanirbergen Kizi |first2=Gulsauir |last3=Caliscan Tatar |first3=Imene |year=2025 |title=Phenolic Compounds and Flavonoids in Various Extracts of Ferula tadshikorum and Ferula sumbul Grown in vitro Conditions |journal=Iranian Journal of Pharmaceutical Research |volume=24 |issue=1 |pages=e163731 |doi=10.5812/ijpr-163731 }}</ref> == Корбурд == [[Акс:American journal of pharmacy (1829) (14796324063).jpg|thumb|Решаи сунбулкаҳ]] === Атторӣ === Решаи сунбулкаҳ бӯи хоси [[Мушк|мушкмонанд]] дорад ва ба ҷойи мушки аз ҳайвонот гирифташуда, ки ба даст оварданаш душвор аст, истифода мешуд. Аз ин рӯ, он дар баъзе сарчашмаҳои [[Забони англисӣ|англисӣ]] бо номи ''musk root'' ("решаи мушкӣ") маъруф аст.<ref>{{Cite web |url=https://www.medicinetraditions.com/ferula-sumbul-musk-root/ |title=Ferula sumbul, Musk root |website=Medicine Traditions |access-date=23 октябри 2026 }}</ref> === Тибби халқӣ === Решаи хушкшудаи сунбулкаҳ дар [[тибби халқӣ|тибби халқи]]и Осиё ва Аврупо ҳамчун [[Доруи оромбахш|доруи оромбахш]] ва зиддиспазмӣ истифода мешуд.<ref name="Batra2017"/><ref>{{Cite encyclopedia|title=Sumbul|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|edition=11|year=1911 |url=https://en.wikisource.org/wiki/1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Sumbul|access-date=23 октябри 2026}}</ref> == Ҳифз == Сунбулкаҳ ба [[Китоби сурхи Ҷумҳурии Тоҷикистон]] (нашри соли 2015) дохил карда шудааст. Дар ин нашр он бо номи илмии ''Ferula sumbul'' (Kauffm.) Hook.f. оварда шудааст.<ref name="RedBook">{{Cite web |url=https://www.plantarium.ru/page/redbook/id/237.html |title=Красная книга Республики Таджикистан, 2015 г. |website=Плантариум |access-date=23 октябри 2026 }}</ref> Ин намуд ҳамчунин ба рӯйхатҳои рустаниҳои ҳифзшавандаи Ӯзбекистон дохил карда шудааст.<ref>{{Cite web |url=https://www.plantarium.ru/page/view/item/16042.html |title=Ферула сумбул — Ferula sumbul |website=Плантариум |access-date=23 октябри 2026 }}</ref> == Адабиёт == {{reflist}} [[Гурӯҳ:Камол]] [[Гурӯҳ:Гиёҳҳои доруӣ]] [[Гурӯҳ:Набототи Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Набототи Ӯзбекистон]] [[Гурӯҳ:Набототи Қирғизистон]] [[Гурӯҳ:Набототи Чин]] 1hh915phnxrsz7hr8404jbdu7t39rwp 1490950 1490949 2026-10-23T16:03:13Z Zosya95 54344 /* Номгузорӣ */ 1490950 wikitext text/x-wiki {{Таксон |image file = Ferula moschata (Flora of Tajikistan).png |regnum = Рустаниҳо |parent = Ferula |rang = Намуд |latin = Ferula moschata |wikispecies = Ferula moschata |author = (H.Reinsch) Koso-Pol. (1926) |syn = {{Collapsible list | title = '' |{{btname|Euryangium sumbul|Kauffm.}} |{{btname|Ferula sumbul|(Kauffm.) Hook.f.}} |{{btname|Ferula urceolata|Korovin}} |{{btname|Peucedanum sumbul|(Kauffm.) Baill.}} |{{btname|Sumbulus moschatus|H.Reinsch}} }} |range map = Ferula sumbul (Ferula moschata) range map Tajikistan.svg |range map caption = Паҳншавӣ }} '''Сунбулкаҳ''', '''сунбул''', '''сунбулкамол''' ё '''норд''' ({{lang-la|Ferula moschata}}) — як [[Намуд (таксономия)|намуд]]и [[Рустаниҳои бисёрсола|рустании бисёрсолаи]] [[Рустаниҳои пӯшидатухм (гулдор)|гулдор]] аз [[Оила (таксономия)|оила]]и [[Чатргулон|чатргулон]] ({{lang-la|Apiaceae}}) аст. Ин гиёҳ дар [[Осиёи Миёна]] ва ғарби [[Ҷумҳурии Мардумии Чин|Чин]] бумӣ буда, асосан дар минтақаҳои кӯҳӣ мерӯяд.<ref name="POWO">{{cite POWO|id=842394-1|title=Ferula moschata (H.Reinsch) Koso-Pol.|access-date=23 октябри 2026}}</ref> Решаи хушбӯи он аз қадим дар атторӣ ва тибби халқӣ истифода мешуд. == Номгузорӣ == Ин намуд бори аввал соли 1846 аз ҷониби [[гиёҳшинос]] [[Ҳюго Райнш]] бо номи ''Sumbulus moschatus'' тавсиф шудааст. Соли 1926 гиёҳшиноси [[Русҳо|рус]] [[Борис Козо-Полянский]] онро ба [[Авлод (таксономия)|авлоди]] [[Камол (авлод)|камол]] ({{lang-la|Ferula}}) гузаронида, [[Номи илмӣ|номи илмии]] ''Ferula moschata''-ро нашр кард.<ref>{{Cite web|url=https://www.ipni.org/n/842394-1|title=Ferula moschata (H.Reinsch) Koso-Pol.|website=International Plant Names Index|publisher=Royal Botanic Gardens, Kew|access-date=23 октябри 2026}}</ref> == Тавсиф == Сунбулкаҳ рустании [[Алаф|алафии]] бисёрсола ва поликарпӣ буда, одатан аз 0,5 то 1 м қад мекашад.<ref name="FloraChina"/> Решааш ғафс, [[Поя|пояҳояш]] борик, сершумор ва дар қисми болоӣ шохарондаанд. Шохаҳои поёнӣ бештар ба таври навбатӣ ва шохаҳои болоӣ ҳалқавор ҷойгир мешаванд. [[Барг|Баргҳояш]] нисбатан сахт буда, зуд пажмурда намешаванд. Паҳнаки барг шакли умумии байзашакли секунҷамонанд дошта, чандкарата [[Пар|пармонанд]] бурида шудааст. Қисмҳои охирини барг дарозрӯя ё нештаршакл буда, дарозиашон тақрибан 20–35 мм ва паҳнояшон 10–15 мм аст. Сатҳи болоии баргҳо одатан бемӯй ва сатҳи поёнии онҳо каму беш пашмакдор мебошад.<ref name="FloraChina">{{Cite web|url=https://efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&taxon_id=242321996|title=Ferula moschata (H. Reinsch) Koso-Poljansky|website=Flora of China|volume=14|page=178|publisher=Missouri Botanical Garden and Harvard University Herbaria|access-date=23 октябри 2026}}</ref> [[Акс:Bentley - Trimen 1880b.jpg|thumb|Тасвири ботаникии сунбулкаҳ<ref>{{cite book |last1=Bentley |first1=Robert |last2=Trimen |first2=Henry |title=Medicinal Plants |publisher=J. & A. Churchill |location=London |year=1880 |volume=2 |url=https://archive.org/details/medicinalplantsb02bent/page/n452 }}</ref>]] Гулҳо дар [[Гултӯда|гултӯдаҳои]] [[Чатр|чатршакли]] мураккаб ҷой гирифтаанд. Чатри марказӣ одатан аз 6 то 12 шохача иборат буда, [[Қутр|қутраш]] тақрибан 4–6 см мебошад. Ҳар як чатрча аз 9 то 12 гул дорад. Чатрҳои канорӣ яктоӣ ё ҷуфт ҷойгир шуда, баъзан аз чатри марказӣ каме баландтаранд. [[Мева|Мевааш]] байзашакл буда, тақрибан 7 мм дарозӣ дорад. Дар девораи мева маҷроҳои равғани эфирӣ ҷойгиранд.<ref name="FloraChina"/> Сунбулкаҳ асосан дар моҳи [[июн]] гул карда, дар моҳҳои [[июл]] ва [[август]] мева медиҳад. Давраи гулкунӣ ва мевабандии он вобаста ба шароити иқлимӣ ва баландии маҳалли сабзиш метавонад фарқ кунад. == Паҳншавӣ ва муҳити зист == Сунбулкаҳ дар [[Тоҷикистон]], [[Ӯзбекистон]], [[Қирғизистон]] ва қисми ғарбии [[Шинҷон]]и Чин паҳн шудааст.<ref name="POWO"/> Дар Тоҷикистон асосан дар [[Қаторкӯҳ|қаторкӯҳҳои]] [[Қаторкӯҳи Туркистон|Туркистон]], [[Қаторкӯҳи Зарафшон|Зарафшон]], [[Қаторкӯҳи Қаротегин|Қаротегин]] ва [[Қаторкӯҳи Ҳисор|Ҳисор]] вомехӯрад. Он дар нишебиҳои кушоди санглоху шағалдор, тарқишҳои харсангҳо ва дигар маҳалҳои кӯҳии дорои [[Хок|хоки]] нисбатан хушк, дар баландии аз 1700 то 2500 м [[Аз сатҳи баҳр|аз сатҳи баҳр]] мерӯяд. Дар ғарби Чин ин намуд дар минтақаи [[Чжаосу|Чжаосуи]] Шинҷон, дар нишебиҳои шағалдор ва миёни [[Буттазор|буттазорҳо]], дар баландии тақрибан 1500–1600 м аз сатҳи баҳр ба қайд гирифта шудааст.<ref name="FloraChina"/> == Таркиби кимиёӣ == Дар таркиби шираи решаи сунбулкаҳ [[кумаринҳо]], [[флавоноидҳо]], тритерпеноидҳо, пайвастагиҳои фенолӣ ва [[алкалоидҳо]] муайян шудаанд.<ref name="Batra2017">{{Cite journal |last1=Batra |first1=Sonali |last2=Kumar |first2=Ashwani |last3=Sharma |first3=Anupam |year=2017 |title=Pharmacognostic and phytochemical studies on Ferula sumbul Hook. Roots |journal=Journal of Pharmacognosy and Phytochemistry |volume=6 |issue=4 |pages=965–968 |url=https://www.phytojournal.com/archives/2017.v6.i4.1456/pharmacognostic-and-phytochemical-studies-on-ferula-sumbul-hook-roots }}</ref> Дар рустаниҳои сунбулкаҳи дар шароити озмоишгоҳӣ (''[[in vitro]]'') парваришёфта пайвастагиҳои зерин муайян шудаанд: * [[Кемпферол]] — флавоноид; * [[Кверсетин]] — флавоноид; * [[Кислотаи пара-кумарӣ]] — кислотаи фенолӣ; * [[Кислотаи синнамӣ]] — кислотаи органикии ароматӣ.<ref>{{Cite journal |last1=Jamalova Ne'matilla Qizi |first1=Dilafruz |last2=Kurbaniyazova Tanirbergen Kizi |first2=Gulsauir |last3=Caliscan Tatar |first3=Imene |year=2025 |title=Phenolic Compounds and Flavonoids in Various Extracts of Ferula tadshikorum and Ferula sumbul Grown in vitro Conditions |journal=Iranian Journal of Pharmaceutical Research |volume=24 |issue=1 |pages=e163731 |doi=10.5812/ijpr-163731 }}</ref> == Корбурд == [[Акс:American journal of pharmacy (1829) (14796324063).jpg|thumb|Решаи сунбулкаҳ]] === Атторӣ === Решаи сунбулкаҳ бӯи хоси [[Мушк|мушкмонанд]] дорад ва ба ҷойи мушки аз ҳайвонот гирифташуда, ки ба даст оварданаш душвор аст, истифода мешуд. Аз ин рӯ, он дар баъзе сарчашмаҳои [[Забони англисӣ|англисӣ]] бо номи ''musk root'' ("решаи мушкӣ") маъруф аст.<ref>{{Cite web |url=https://www.medicinetraditions.com/ferula-sumbul-musk-root/ |title=Ferula sumbul, Musk root |website=Medicine Traditions |access-date=23 октябри 2026 }}</ref> === Тибби халқӣ === Решаи хушкшудаи сунбулкаҳ дар [[тибби халқӣ|тибби халқи]]и Осиё ва Аврупо ҳамчун [[Доруи оромбахш|доруи оромбахш]] ва зиддиспазмӣ истифода мешуд.<ref name="Batra2017"/><ref>{{Cite encyclopedia|title=Sumbul|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|edition=11|year=1911 |url=https://en.wikisource.org/wiki/1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Sumbul|access-date=23 октябри 2026}}</ref> == Ҳифз == Сунбулкаҳ ба [[Китоби сурхи Ҷумҳурии Тоҷикистон]] (нашри соли 2015) дохил карда шудааст. Дар ин нашр он бо номи илмии ''Ferula sumbul'' (Kauffm.) Hook.f. оварда шудааст.<ref name="RedBook">{{Cite web |url=https://www.plantarium.ru/page/redbook/id/237.html |title=Красная книга Республики Таджикистан, 2015 г. |website=Плантариум |access-date=23 октябри 2026 }}</ref> Ин намуд ҳамчунин ба рӯйхатҳои рустаниҳои ҳифзшавандаи Ӯзбекистон дохил карда шудааст.<ref>{{Cite web |url=https://www.plantarium.ru/page/view/item/16042.html |title=Ферула сумбул — Ferula sumbul |website=Плантариум |access-date=23 октябри 2026 }}</ref> == Адабиёт == {{reflist}} [[Гурӯҳ:Камол]] [[Гурӯҳ:Гиёҳҳои доруӣ]] [[Гурӯҳ:Набототи Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Набототи Ӯзбекистон]] [[Гурӯҳ:Набототи Қирғизистон]] [[Гурӯҳ:Набототи Чин]] 76b5tj7ysstjfdaid9d28945nl9dowx 1490952 1490950 2026-10-23T16:18:15Z Zosya95 54344 /* Тавсиф */ 1490952 wikitext text/x-wiki {{Таксон |image file = Ferula moschata (Flora of Tajikistan).png |regnum = Рустаниҳо |parent = Ferula |rang = Намуд |latin = Ferula moschata |wikispecies = Ferula moschata |author = (H.Reinsch) Koso-Pol. (1926) |syn = {{Collapsible list | title = '' |{{btname|Euryangium sumbul|Kauffm.}} |{{btname|Ferula sumbul|(Kauffm.) Hook.f.}} |{{btname|Ferula urceolata|Korovin}} |{{btname|Peucedanum sumbul|(Kauffm.) Baill.}} |{{btname|Sumbulus moschatus|H.Reinsch}} }} |range map = Ferula sumbul (Ferula moschata) range map Tajikistan.svg |range map caption = Паҳншавӣ }} '''Сунбулкаҳ''', '''сунбул''', '''сунбулкамол''' ё '''норд''' ({{lang-la|Ferula moschata}}) — як [[Намуд (таксономия)|намуд]]и [[Рустаниҳои бисёрсола|рустании бисёрсолаи]] [[Рустаниҳои пӯшидатухм (гулдор)|гулдор]] аз [[Оила (таксономия)|оила]]и [[Чатргулон|чатргулон]] ({{lang-la|Apiaceae}}) аст. Ин гиёҳ дар [[Осиёи Миёна]] ва ғарби [[Ҷумҳурии Мардумии Чин|Чин]] бумӣ буда, асосан дар минтақаҳои кӯҳӣ мерӯяд.<ref name="POWO">{{cite POWO|id=842394-1|title=Ferula moschata (H.Reinsch) Koso-Pol.|access-date=23 октябри 2026}}</ref> Решаи хушбӯи он аз қадим дар атторӣ ва тибби халқӣ истифода мешуд. == Номгузорӣ == Ин намуд бори аввал соли 1846 аз ҷониби [[гиёҳшинос]] [[Ҳюго Райнш]] бо номи ''Sumbulus moschatus'' тавсиф шудааст. Соли 1926 гиёҳшиноси [[Русҳо|рус]] [[Борис Козо-Полянский]] онро ба [[Авлод (таксономия)|авлоди]] [[Камол (авлод)|камол]] ({{lang-la|Ferula}}) гузаронида, [[Номи илмӣ|номи илмии]] ''Ferula moschata''-ро нашр кард.<ref>{{Cite web|url=https://www.ipni.org/n/842394-1|title=Ferula moschata (H.Reinsch) Koso-Pol.|website=International Plant Names Index|publisher=Royal Botanic Gardens, Kew|access-date=23 октябри 2026}}</ref> == Тавсиф == Сунбулкаҳ рустании [[Алаф|алафии]] [[Рустаниҳои бисёрсола|бисёрсола]] ва поликарпӣ буда, одатан аз 0,5 то 1 м қад мекашад.<ref name="FloraChina"/> Решааш ғафс, [[Поя|пояҳояш]] борик, сершумор ва дар қисми болоӣ шохарондаанд. Шохаҳои поёнӣ бештар ба таври навбатӣ ва шохаҳои болоӣ ҳалқавор ҷойгир мешаванд. [[Барг|Баргҳояш]] нисбатан сахт буда, зуд пажмурда намешаванд. Паҳнаки барг шакли умумии байзашакли секунҷамонанд дошта, чандкарата [[Пар|пармонанд]] бурида шудааст. Қисмҳои охирини барг дарозрӯя ё нештаршакл буда, дарозиашон тақрибан 20–35 мм ва паҳнояшон 10–15 мм аст. Сатҳи болоии баргҳо одатан бемӯй ва сатҳи поёнии онҳо каму беш пашмакдор мебошад.<ref name="FloraChina">{{Cite web|url=https://efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&taxon_id=242321996|title=Ferula moschata (H. Reinsch) Koso-Poljansky|website=Flora of China|volume=14|page=178|publisher=Missouri Botanical Garden and Harvard University Herbaria|access-date=23 октябри 2026}}</ref> [[Акс:Bentley - Trimen 1880b.jpg|thumb|Тасвири ботаникии сунбулкаҳ<ref>{{cite book |last1=Bentley |first1=Robert |last2=Trimen |first2=Henry |title=Medicinal Plants |publisher=J. & A. Churchill |location=London |year=1880 |volume=2 |url=https://archive.org/details/medicinalplantsb02bent/page/n452 }}</ref>]] Гулҳо дар [[Гултӯда|гултӯдаҳои]] [[Чатр|чатршакли]] мураккаб ҷой гирифтаанд. Чатри марказӣ одатан аз 6 то 12 шохача иборат буда, [[Қутр|қутраш]] тақрибан 4–6 см мебошад. Ҳар як чатрча аз 9 то 12 гул дорад. Чатрҳои канорӣ яктоӣ ё ҷуфт ҷойгир шуда, баъзан аз чатри марказӣ каме баландтаранд. [[Мева|Мевааш]] байзашакл буда, тақрибан 7 мм дарозӣ дорад. Дар девораи мева маҷроҳои равғани эфирӣ ҷойгиранд.<ref name="FloraChina"/> Сунбулкаҳ асосан дар моҳи [[июн]] гул карда, дар моҳҳои [[июл]] ва [[август]] мева медиҳад. Давраи гулкунӣ ва мевабандии он вобаста ба шароити иқлимӣ ва баландии маҳалли сабзиш метавонад фарқ кунад. == Паҳншавӣ ва муҳити зист == Сунбулкаҳ дар [[Тоҷикистон]], [[Ӯзбекистон]], [[Қирғизистон]] ва қисми ғарбии [[Шинҷон]]и Чин паҳн шудааст.<ref name="POWO"/> Дар Тоҷикистон асосан дар [[Қаторкӯҳ|қаторкӯҳҳои]] [[Қаторкӯҳи Туркистон|Туркистон]], [[Қаторкӯҳи Зарафшон|Зарафшон]], [[Қаторкӯҳи Қаротегин|Қаротегин]] ва [[Қаторкӯҳи Ҳисор|Ҳисор]] вомехӯрад. Он дар нишебиҳои кушоди санглоху шағалдор, тарқишҳои харсангҳо ва дигар маҳалҳои кӯҳии дорои [[Хок|хоки]] нисбатан хушк, дар баландии аз 1700 то 2500 м [[Аз сатҳи баҳр|аз сатҳи баҳр]] мерӯяд. Дар ғарби Чин ин намуд дар минтақаи [[Чжаосу|Чжаосуи]] Шинҷон, дар нишебиҳои шағалдор ва миёни [[Буттазор|буттазорҳо]], дар баландии тақрибан 1500–1600 м аз сатҳи баҳр ба қайд гирифта шудааст.<ref name="FloraChina"/> == Таркиби кимиёӣ == Дар таркиби шираи решаи сунбулкаҳ [[кумаринҳо]], [[флавоноидҳо]], тритерпеноидҳо, пайвастагиҳои фенолӣ ва [[алкалоидҳо]] муайян шудаанд.<ref name="Batra2017">{{Cite journal |last1=Batra |first1=Sonali |last2=Kumar |first2=Ashwani |last3=Sharma |first3=Anupam |year=2017 |title=Pharmacognostic and phytochemical studies on Ferula sumbul Hook. Roots |journal=Journal of Pharmacognosy and Phytochemistry |volume=6 |issue=4 |pages=965–968 |url=https://www.phytojournal.com/archives/2017.v6.i4.1456/pharmacognostic-and-phytochemical-studies-on-ferula-sumbul-hook-roots }}</ref> Дар рустаниҳои сунбулкаҳи дар шароити озмоишгоҳӣ (''[[in vitro]]'') парваришёфта пайвастагиҳои зерин муайян шудаанд: * [[Кемпферол]] — флавоноид; * [[Кверсетин]] — флавоноид; * [[Кислотаи пара-кумарӣ]] — кислотаи фенолӣ; * [[Кислотаи синнамӣ]] — кислотаи органикии ароматӣ.<ref>{{Cite journal |last1=Jamalova Ne'matilla Qizi |first1=Dilafruz |last2=Kurbaniyazova Tanirbergen Kizi |first2=Gulsauir |last3=Caliscan Tatar |first3=Imene |year=2025 |title=Phenolic Compounds and Flavonoids in Various Extracts of Ferula tadshikorum and Ferula sumbul Grown in vitro Conditions |journal=Iranian Journal of Pharmaceutical Research |volume=24 |issue=1 |pages=e163731 |doi=10.5812/ijpr-163731 }}</ref> == Корбурд == [[Акс:American journal of pharmacy (1829) (14796324063).jpg|thumb|Решаи сунбулкаҳ]] === Атторӣ === Решаи сунбулкаҳ бӯи хоси [[Мушк|мушкмонанд]] дорад ва ба ҷойи мушки аз ҳайвонот гирифташуда, ки ба даст оварданаш душвор аст, истифода мешуд. Аз ин рӯ, он дар баъзе сарчашмаҳои [[Забони англисӣ|англисӣ]] бо номи ''musk root'' ("решаи мушкӣ") маъруф аст.<ref>{{Cite web |url=https://www.medicinetraditions.com/ferula-sumbul-musk-root/ |title=Ferula sumbul, Musk root |website=Medicine Traditions |access-date=23 октябри 2026 }}</ref> === Тибби халқӣ === Решаи хушкшудаи сунбулкаҳ дар [[тибби халқӣ|тибби халқи]]и Осиё ва Аврупо ҳамчун [[Доруи оромбахш|доруи оромбахш]] ва зиддиспазмӣ истифода мешуд.<ref name="Batra2017"/><ref>{{Cite encyclopedia|title=Sumbul|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|edition=11|year=1911 |url=https://en.wikisource.org/wiki/1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Sumbul|access-date=23 октябри 2026}}</ref> == Ҳифз == Сунбулкаҳ ба [[Китоби сурхи Ҷумҳурии Тоҷикистон]] (нашри соли 2015) дохил карда шудааст. Дар ин нашр он бо номи илмии ''Ferula sumbul'' (Kauffm.) Hook.f. оварда шудааст.<ref name="RedBook">{{Cite web |url=https://www.plantarium.ru/page/redbook/id/237.html |title=Красная книга Республики Таджикистан, 2015 г. |website=Плантариум |access-date=23 октябри 2026 }}</ref> Ин намуд ҳамчунин ба рӯйхатҳои рустаниҳои ҳифзшавандаи Ӯзбекистон дохил карда шудааст.<ref>{{Cite web |url=https://www.plantarium.ru/page/view/item/16042.html |title=Ферула сумбул — Ferula sumbul |website=Плантариум |access-date=23 октябри 2026 }}</ref> == Адабиёт == {{reflist}} [[Гурӯҳ:Камол]] [[Гурӯҳ:Гиёҳҳои доруӣ]] [[Гурӯҳ:Набототи Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Набототи Ӯзбекистон]] [[Гурӯҳ:Набототи Қирғизистон]] [[Гурӯҳ:Набототи Чин]] ejgrbtu0vz5l4ibn21h0174xphu4dua 1490953 1490952 2026-10-23T16:29:04Z Zosya95 54344 /* Номгузорӣ */ 1490953 wikitext text/x-wiki {{Таксон |image file = Ferula moschata (Flora of Tajikistan).png |regnum = Рустаниҳо |parent = Ferula |rang = Намуд |latin = Ferula moschata |wikispecies = Ferula moschata |author = (H.Reinsch) Koso-Pol. (1926) |syn = {{Collapsible list | title = '' |{{btname|Euryangium sumbul|Kauffm.}} |{{btname|Ferula sumbul|(Kauffm.) Hook.f.}} |{{btname|Ferula urceolata|Korovin}} |{{btname|Peucedanum sumbul|(Kauffm.) Baill.}} |{{btname|Sumbulus moschatus|H.Reinsch}} }} |range map = Ferula sumbul (Ferula moschata) range map Tajikistan.svg |range map caption = Паҳншавӣ }} '''Сунбулкаҳ''', '''сунбул''', '''сунбулкамол''' ё '''норд''' ({{lang-la|Ferula moschata}}) — як [[Намуд (таксономия)|намуд]]и [[Рустаниҳои бисёрсола|рустании бисёрсолаи]] [[Рустаниҳои пӯшидатухм (гулдор)|гулдор]] аз [[Оила (таксономия)|оила]]и [[Чатргулон|чатргулон]] ({{lang-la|Apiaceae}}) аст. Ин гиёҳ дар [[Осиёи Миёна]] ва ғарби [[Ҷумҳурии Мардумии Чин|Чин]] бумӣ буда, асосан дар минтақаҳои кӯҳӣ мерӯяд.<ref name="POWO">{{cite POWO|id=842394-1|title=Ferula moschata (H.Reinsch) Koso-Pol.|access-date=23 октябри 2026}}</ref> Решаи хушбӯи он аз қадим дар атторӣ ва тибби халқӣ истифода мешуд. == Номгузорӣ == Ин намуд бори аввал соли 1846 аз ҷониби [[гиёҳшинос]] [[Ҳюго Райнш]] бо номи ''Sumbulus moschatus'' тавсиф шудааст. Соли 1926 гиёҳшиноси [[Русҳо|рус]], [[Борис Козо-Полянский]] онро ба [[Авлод (таксономия)|авлоди]] [[Камол (авлод)|камол]] ({{lang-la|Ferula}}) гузаронида, [[Номи илмӣ|номи илмии]] ''Ferula moschata''-ро нашр кард.<ref>{{Cite web|url=https://www.ipni.org/n/842394-1|title=Ferula moschata (H.Reinsch) Koso-Pol.|website=International Plant Names Index|publisher=Royal Botanic Gardens, Kew|access-date=23 октябри 2026}}</ref> == Тавсиф == Сунбулкаҳ рустании [[Алаф|алафии]] [[Рустаниҳои бисёрсола|бисёрсола]] ва поликарпӣ буда, одатан аз 0,5 то 1 м қад мекашад.<ref name="FloraChina"/> Решааш ғафс, [[Поя|пояҳояш]] борик, сершумор ва дар қисми болоӣ шохарондаанд. Шохаҳои поёнӣ бештар ба таври навбатӣ ва шохаҳои болоӣ ҳалқавор ҷойгир мешаванд. [[Барг|Баргҳояш]] нисбатан сахт буда, зуд пажмурда намешаванд. Паҳнаки барг шакли умумии байзашакли секунҷамонанд дошта, чандкарата [[Пар|пармонанд]] бурида шудааст. Қисмҳои охирини барг дарозрӯя ё нештаршакл буда, дарозиашон тақрибан 20–35 мм ва паҳнояшон 10–15 мм аст. Сатҳи болоии баргҳо одатан бемӯй ва сатҳи поёнии онҳо каму беш пашмакдор мебошад.<ref name="FloraChina">{{Cite web|url=https://efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&taxon_id=242321996|title=Ferula moschata (H. Reinsch) Koso-Poljansky|website=Flora of China|volume=14|page=178|publisher=Missouri Botanical Garden and Harvard University Herbaria|access-date=23 октябри 2026}}</ref> [[Акс:Bentley - Trimen 1880b.jpg|thumb|Тасвири ботаникии сунбулкаҳ<ref>{{cite book |last1=Bentley |first1=Robert |last2=Trimen |first2=Henry |title=Medicinal Plants |publisher=J. & A. Churchill |location=London |year=1880 |volume=2 |url=https://archive.org/details/medicinalplantsb02bent/page/n452 }}</ref>]] Гулҳо дар [[Гултӯда|гултӯдаҳои]] [[Чатр|чатршакли]] мураккаб ҷой гирифтаанд. Чатри марказӣ одатан аз 6 то 12 шохача иборат буда, [[Қутр|қутраш]] тақрибан 4–6 см мебошад. Ҳар як чатрча аз 9 то 12 гул дорад. Чатрҳои канорӣ яктоӣ ё ҷуфт ҷойгир шуда, баъзан аз чатри марказӣ каме баландтаранд. [[Мева|Мевааш]] байзашакл буда, тақрибан 7 мм дарозӣ дорад. Дар девораи мева маҷроҳои равғани эфирӣ ҷойгиранд.<ref name="FloraChina"/> Сунбулкаҳ асосан дар моҳи [[июн]] гул карда, дар моҳҳои [[июл]] ва [[август]] мева медиҳад. Давраи гулкунӣ ва мевабандии он вобаста ба шароити иқлимӣ ва баландии маҳалли сабзиш метавонад фарқ кунад. == Паҳншавӣ ва муҳити зист == Сунбулкаҳ дар [[Тоҷикистон]], [[Ӯзбекистон]], [[Қирғизистон]] ва қисми ғарбии [[Шинҷон]]и Чин паҳн шудааст.<ref name="POWO"/> Дар Тоҷикистон асосан дар [[Қаторкӯҳ|қаторкӯҳҳои]] [[Қаторкӯҳи Туркистон|Туркистон]], [[Қаторкӯҳи Зарафшон|Зарафшон]], [[Қаторкӯҳи Қаротегин|Қаротегин]] ва [[Қаторкӯҳи Ҳисор|Ҳисор]] вомехӯрад. Он дар нишебиҳои кушоди санглоху шағалдор, тарқишҳои харсангҳо ва дигар маҳалҳои кӯҳии дорои [[Хок|хоки]] нисбатан хушк, дар баландии аз 1700 то 2500 м [[Аз сатҳи баҳр|аз сатҳи баҳр]] мерӯяд. Дар ғарби Чин ин намуд дар минтақаи [[Чжаосу|Чжаосуи]] Шинҷон, дар нишебиҳои шағалдор ва миёни [[Буттазор|буттазорҳо]], дар баландии тақрибан 1500–1600 м аз сатҳи баҳр ба қайд гирифта шудааст.<ref name="FloraChina"/> == Таркиби кимиёӣ == Дар таркиби шираи решаи сунбулкаҳ [[кумаринҳо]], [[флавоноидҳо]], тритерпеноидҳо, пайвастагиҳои фенолӣ ва [[алкалоидҳо]] муайян шудаанд.<ref name="Batra2017">{{Cite journal |last1=Batra |first1=Sonali |last2=Kumar |first2=Ashwani |last3=Sharma |first3=Anupam |year=2017 |title=Pharmacognostic and phytochemical studies on Ferula sumbul Hook. Roots |journal=Journal of Pharmacognosy and Phytochemistry |volume=6 |issue=4 |pages=965–968 |url=https://www.phytojournal.com/archives/2017.v6.i4.1456/pharmacognostic-and-phytochemical-studies-on-ferula-sumbul-hook-roots }}</ref> Дар рустаниҳои сунбулкаҳи дар шароити озмоишгоҳӣ (''[[in vitro]]'') парваришёфта пайвастагиҳои зерин муайян шудаанд: * [[Кемпферол]] — флавоноид; * [[Кверсетин]] — флавоноид; * [[Кислотаи пара-кумарӣ]] — кислотаи фенолӣ; * [[Кислотаи синнамӣ]] — кислотаи органикии ароматӣ.<ref>{{Cite journal |last1=Jamalova Ne'matilla Qizi |first1=Dilafruz |last2=Kurbaniyazova Tanirbergen Kizi |first2=Gulsauir |last3=Caliscan Tatar |first3=Imene |year=2025 |title=Phenolic Compounds and Flavonoids in Various Extracts of Ferula tadshikorum and Ferula sumbul Grown in vitro Conditions |journal=Iranian Journal of Pharmaceutical Research |volume=24 |issue=1 |pages=e163731 |doi=10.5812/ijpr-163731 }}</ref> == Корбурд == [[Акс:American journal of pharmacy (1829) (14796324063).jpg|thumb|Решаи сунбулкаҳ]] === Атторӣ === Решаи сунбулкаҳ бӯи хоси [[Мушк|мушкмонанд]] дорад ва ба ҷойи мушки аз ҳайвонот гирифташуда, ки ба даст оварданаш душвор аст, истифода мешуд. Аз ин рӯ, он дар баъзе сарчашмаҳои [[Забони англисӣ|англисӣ]] бо номи ''musk root'' ("решаи мушкӣ") маъруф аст.<ref>{{Cite web |url=https://www.medicinetraditions.com/ferula-sumbul-musk-root/ |title=Ferula sumbul, Musk root |website=Medicine Traditions |access-date=23 октябри 2026 }}</ref> === Тибби халқӣ === Решаи хушкшудаи сунбулкаҳ дар [[тибби халқӣ|тибби халқи]]и Осиё ва Аврупо ҳамчун [[Доруи оромбахш|доруи оромбахш]] ва зиддиспазмӣ истифода мешуд.<ref name="Batra2017"/><ref>{{Cite encyclopedia|title=Sumbul|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|edition=11|year=1911 |url=https://en.wikisource.org/wiki/1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Sumbul|access-date=23 октябри 2026}}</ref> == Ҳифз == Сунбулкаҳ ба [[Китоби сурхи Ҷумҳурии Тоҷикистон]] (нашри соли 2015) дохил карда шудааст. Дар ин нашр он бо номи илмии ''Ferula sumbul'' (Kauffm.) Hook.f. оварда шудааст.<ref name="RedBook">{{Cite web |url=https://www.plantarium.ru/page/redbook/id/237.html |title=Красная книга Республики Таджикистан, 2015 г. |website=Плантариум |access-date=23 октябри 2026 }}</ref> Ин намуд ҳамчунин ба рӯйхатҳои рустаниҳои ҳифзшавандаи Ӯзбекистон дохил карда шудааст.<ref>{{Cite web |url=https://www.plantarium.ru/page/view/item/16042.html |title=Ферула сумбул — Ferula sumbul |website=Плантариум |access-date=23 октябри 2026 }}</ref> == Адабиёт == {{reflist}} [[Гурӯҳ:Камол]] [[Гурӯҳ:Гиёҳҳои доруӣ]] [[Гурӯҳ:Набототи Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Набототи Ӯзбекистон]] [[Гурӯҳ:Набототи Қирғизистон]] [[Гурӯҳ:Набототи Чин]] ea4kpymxm3bgd7iy796csvhjgthc467 1490957 1490953 2026-10-23T16:39:54Z Zosya95 54344 1490957 wikitext text/x-wiki {{Таксон |image file = Ferula moschata (Flora of Tajikistan).png |regnum = Рустаниҳо |parent = Ferula |rang = Намуд |latin = Ferula moschata |wikispecies = Ferula moschata |author = ([[H.Reinsch]]) [[Koso-Pol.]] (1926) |syn = {{Collapsible list | title = '' |{{btname|Euryangium sumbul|Kauffm.}} |{{btname|Ferula sumbul|(Kauffm.) Hook.f.}} |{{btname|Ferula urceolata|Korovin}} |{{btname|Peucedanum sumbul|(Kauffm.) Baill.}} |{{btname|Sumbulus moschatus|H.Reinsch}} }} |range map = Ferula sumbul (Ferula moschata) range map Tajikistan.svg |range map caption = Паҳншавӣ }} '''Сунбулкаҳ''', '''сунбул''', '''сунбулкамол''' ё '''норд''' ({{lang-la|Ferula moschata}}) — як [[Намуд (таксономия)|намуд]]и [[Рустаниҳои бисёрсола|рустании бисёрсолаи]] [[Рустаниҳои пӯшидатухм (гулдор)|гулдор]] аз [[Оила (таксономия)|оила]]и [[Чатргулон|чатргулон]] ({{lang-la|Apiaceae}}) аст. Ин гиёҳ дар [[Осиёи Миёна]] ва ғарби [[Ҷумҳурии Мардумии Чин|Чин]] бумӣ буда, асосан дар минтақаҳои кӯҳӣ мерӯяд.<ref name="POWO">{{cite POWO|id=842394-1|title=Ferula moschata (H.Reinsch) Koso-Pol.|access-date=23 октябри 2026}}</ref> Решаи хушбӯи он аз қадим дар атторӣ ва тибби халқӣ истифода мешуд. == Номгузорӣ == Ин намуд бори аввал соли 1846 аз ҷониби [[гиёҳшинос]] [[Ҳюго Райнш]] бо номи ''Sumbulus moschatus'' тавсиф шудааст. Соли 1926 гиёҳшиноси [[Русҳо|рус]], [[Борис Козо-Полянский]] онро ба [[Авлод (таксономия)|авлоди]] [[Камол (авлод)|камол]] ({{lang-la|Ferula}}) гузаронида, [[Номи илмӣ|номи илмии]] ''Ferula moschata''-ро нашр кард.<ref>{{Cite web|url=https://www.ipni.org/n/842394-1|title=Ferula moschata (H.Reinsch) Koso-Pol.|website=International Plant Names Index|publisher=Royal Botanic Gardens, Kew|access-date=23 октябри 2026}}</ref> == Тавсиф == Сунбулкаҳ рустании [[Алаф|алафии]] [[Рустаниҳои бисёрсола|бисёрсола]] ва поликарпӣ буда, одатан аз 0,5 то 1 м қад мекашад.<ref name="FloraChina"/> Решааш ғафс, [[Поя|пояҳояш]] борик, сершумор ва дар қисми болоӣ шохарондаанд. Шохаҳои поёнӣ бештар ба таври навбатӣ ва шохаҳои болоӣ ҳалқавор ҷойгир мешаванд. [[Барг|Баргҳояш]] нисбатан сахт буда, зуд пажмурда намешаванд. Паҳнаки барг шакли умумии байзашакли секунҷамонанд дошта, чандкарата [[Пар|пармонанд]] бурида шудааст. Қисмҳои охирини барг дарозрӯя ё нештаршакл буда, дарозиашон тақрибан 20–35 мм ва паҳнояшон 10–15 мм аст. Сатҳи болоии баргҳо одатан бемӯй ва сатҳи поёнии онҳо каму беш пашмакдор мебошад.<ref name="FloraChina">{{Cite web|url=https://efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&taxon_id=242321996|title=Ferula moschata (H. Reinsch) Koso-Poljansky|website=Flora of China|volume=14|page=178|publisher=Missouri Botanical Garden and Harvard University Herbaria|access-date=23 октябри 2026}}</ref> [[Акс:Bentley - Trimen 1880b.jpg|thumb|Тасвири ботаникии сунбулкаҳ<ref>{{cite book |last1=Bentley |first1=Robert |last2=Trimen |first2=Henry |title=Medicinal Plants |publisher=J. & A. Churchill |location=London |year=1880 |volume=2 |url=https://archive.org/details/medicinalplantsb02bent/page/n452 }}</ref>]] Гулҳо дар [[Гултӯда|гултӯдаҳои]] [[Чатр|чатршакли]] мураккаб ҷой гирифтаанд. Чатри марказӣ одатан аз 6 то 12 шохача иборат буда, [[Қутр|қутраш]] тақрибан 4–6 см мебошад. Ҳар як чатрча аз 9 то 12 гул дорад. Чатрҳои канорӣ яктоӣ ё ҷуфт ҷойгир шуда, баъзан аз чатри марказӣ каме баландтаранд. [[Мева|Мевааш]] байзашакл буда, тақрибан 7 мм дарозӣ дорад. Дар девораи мева маҷроҳои равғани эфирӣ ҷойгиранд.<ref name="FloraChina"/> Сунбулкаҳ асосан дар моҳи [[июн]] гул карда, дар моҳҳои [[июл]] ва [[август]] мева медиҳад. Давраи гулкунӣ ва мевабандии он вобаста ба шароити иқлимӣ ва баландии маҳалли сабзиш метавонад фарқ кунад. == Паҳншавӣ ва муҳити зист == Сунбулкаҳ дар [[Тоҷикистон]], [[Ӯзбекистон]], [[Қирғизистон]] ва қисми ғарбии [[Шинҷон]]и Чин паҳн шудааст.<ref name="POWO"/> Дар Тоҷикистон асосан дар [[Қаторкӯҳ|қаторкӯҳҳои]] [[Қаторкӯҳи Туркистон|Туркистон]], [[Қаторкӯҳи Зарафшон|Зарафшон]], [[Қаторкӯҳи Қаротегин|Қаротегин]] ва [[Қаторкӯҳи Ҳисор|Ҳисор]] вомехӯрад. Он дар нишебиҳои кушоди санглоху шағалдор, тарқишҳои харсангҳо ва дигар маҳалҳои кӯҳии дорои [[Хок|хоки]] нисбатан хушк, дар баландии аз 1700 то 2500 м [[Аз сатҳи баҳр|аз сатҳи баҳр]] мерӯяд. Дар ғарби Чин ин намуд дар минтақаи [[Чжаосу|Чжаосуи]] Шинҷон, дар нишебиҳои шағалдор ва миёни [[Буттазор|буттазорҳо]], дар баландии тақрибан 1500–1600 м аз сатҳи баҳр ба қайд гирифта шудааст.<ref name="FloraChina"/> == Таркиби кимиёӣ == Дар таркиби шираи решаи сунбулкаҳ [[кумаринҳо]], [[флавоноидҳо]], тритерпеноидҳо, пайвастагиҳои фенолӣ ва [[алкалоидҳо]] муайян шудаанд.<ref name="Batra2017">{{Cite journal |last1=Batra |first1=Sonali |last2=Kumar |first2=Ashwani |last3=Sharma |first3=Anupam |year=2017 |title=Pharmacognostic and phytochemical studies on Ferula sumbul Hook. Roots |journal=Journal of Pharmacognosy and Phytochemistry |volume=6 |issue=4 |pages=965–968 |url=https://www.phytojournal.com/archives/2017.v6.i4.1456/pharmacognostic-and-phytochemical-studies-on-ferula-sumbul-hook-roots }}</ref> Дар рустаниҳои сунбулкаҳи дар шароити озмоишгоҳӣ (''[[in vitro]]'') парваришёфта пайвастагиҳои зерин муайян шудаанд: * [[Кемпферол]] — флавоноид; * [[Кверсетин]] — флавоноид; * [[Кислотаи пара-кумарӣ]] — кислотаи фенолӣ; * [[Кислотаи синнамӣ]] — кислотаи органикии ароматӣ.<ref>{{Cite journal |last1=Jamalova Ne'matilla Qizi |first1=Dilafruz |last2=Kurbaniyazova Tanirbergen Kizi |first2=Gulsauir |last3=Caliscan Tatar |first3=Imene |year=2025 |title=Phenolic Compounds and Flavonoids in Various Extracts of Ferula tadshikorum and Ferula sumbul Grown in vitro Conditions |journal=Iranian Journal of Pharmaceutical Research |volume=24 |issue=1 |pages=e163731 |doi=10.5812/ijpr-163731 }}</ref> == Корбурд == [[Акс:American journal of pharmacy (1829) (14796324063).jpg|thumb|Решаи сунбулкаҳ]] === Атторӣ === Решаи сунбулкаҳ бӯи хоси [[Мушк|мушкмонанд]] дорад ва ба ҷойи мушки аз ҳайвонот гирифташуда, ки ба даст оварданаш душвор аст, истифода мешуд. Аз ин рӯ, он дар баъзе сарчашмаҳои [[Забони англисӣ|англисӣ]] бо номи ''musk root'' ("решаи мушкӣ") маъруф аст.<ref>{{Cite web |url=https://www.medicinetraditions.com/ferula-sumbul-musk-root/ |title=Ferula sumbul, Musk root |website=Medicine Traditions |access-date=23 октябри 2026 }}</ref> === Тибби халқӣ === Решаи хушкшудаи сунбулкаҳ дар [[тибби халқӣ|тибби халқи]]и Осиё ва Аврупо ҳамчун [[Доруи оромбахш|доруи оромбахш]] ва зиддиспазмӣ истифода мешуд.<ref name="Batra2017"/><ref>{{Cite encyclopedia|title=Sumbul|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|edition=11|year=1911 |url=https://en.wikisource.org/wiki/1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Sumbul|access-date=23 октябри 2026}}</ref> == Ҳифз == Сунбулкаҳ ба [[Китоби сурхи Ҷумҳурии Тоҷикистон]] (нашри соли 2015) дохил карда шудааст. Дар ин нашр он бо номи илмии ''Ferula sumbul'' (Kauffm.) Hook.f. оварда шудааст.<ref name="RedBook">{{Cite web |url=https://www.plantarium.ru/page/redbook/id/237.html |title=Красная книга Республики Таджикистан, 2015 г. |website=Плантариум |access-date=23 октябри 2026 }}</ref> Ин намуд ҳамчунин ба рӯйхатҳои рустаниҳои ҳифзшавандаи Ӯзбекистон дохил карда шудааст.<ref>{{Cite web |url=https://www.plantarium.ru/page/view/item/16042.html |title=Ферула сумбул — Ferula sumbul |website=Плантариум |access-date=23 октябри 2026 }}</ref> == Адабиёт == {{reflist}} [[Гурӯҳ:Камол]] [[Гурӯҳ:Гиёҳҳои доруӣ]] [[Гурӯҳ:Набототи Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Набототи Ӯзбекистон]] [[Гурӯҳ:Набототи Қирғизистон]] [[Гурӯҳ:Набототи Чин]] rgvidynz9klqjlncuan55h8jc3xku9b 1490962 1490957 2026-10-23T17:10:42Z Zosya95 54344 /* Тавсиф */ 1490962 wikitext text/x-wiki {{Таксон |image file = Ferula moschata (Flora of Tajikistan).png |regnum = Рустаниҳо |parent = Ferula |rang = Намуд |latin = Ferula moschata |wikispecies = Ferula moschata |author = ([[H.Reinsch]]) [[Koso-Pol.]] (1926) |syn = {{Collapsible list | title = '' |{{btname|Euryangium sumbul|Kauffm.}} |{{btname|Ferula sumbul|(Kauffm.) Hook.f.}} |{{btname|Ferula urceolata|Korovin}} |{{btname|Peucedanum sumbul|(Kauffm.) Baill.}} |{{btname|Sumbulus moschatus|H.Reinsch}} }} |range map = Ferula sumbul (Ferula moschata) range map Tajikistan.svg |range map caption = Паҳншавӣ }} '''Сунбулкаҳ''', '''сунбул''', '''сунбулкамол''' ё '''норд''' ({{lang-la|Ferula moschata}}) — як [[Намуд (таксономия)|намуд]]и [[Рустаниҳои бисёрсола|рустании бисёрсолаи]] [[Рустаниҳои пӯшидатухм (гулдор)|гулдор]] аз [[Оила (таксономия)|оила]]и [[Чатргулон|чатргулон]] ({{lang-la|Apiaceae}}) аст. Ин гиёҳ дар [[Осиёи Миёна]] ва ғарби [[Ҷумҳурии Мардумии Чин|Чин]] бумӣ буда, асосан дар минтақаҳои кӯҳӣ мерӯяд.<ref name="POWO">{{cite POWO|id=842394-1|title=Ferula moschata (H.Reinsch) Koso-Pol.|access-date=23 октябри 2026}}</ref> Решаи хушбӯи он аз қадим дар атторӣ ва тибби халқӣ истифода мешуд. == Номгузорӣ == Ин намуд бори аввал соли 1846 аз ҷониби [[гиёҳшинос]] [[Ҳюго Райнш]] бо номи ''Sumbulus moschatus'' тавсиф шудааст. Соли 1926 гиёҳшиноси [[Русҳо|рус]], [[Борис Козо-Полянский]] онро ба [[Авлод (таксономия)|авлоди]] [[Камол (авлод)|камол]] ({{lang-la|Ferula}}) гузаронида, [[Номи илмӣ|номи илмии]] ''Ferula moschata''-ро нашр кард.<ref>{{Cite web|url=https://www.ipni.org/n/842394-1|title=Ferula moschata (H.Reinsch) Koso-Pol.|website=International Plant Names Index|publisher=Royal Botanic Gardens, Kew|access-date=23 октябри 2026}}</ref> == Тавсиф == Сунбулкаҳ рустании [[Алаф|алафии]] [[Рустаниҳои бисёрсола|бисёрсола]] ва поликарпӣ буда, одатан аз 0,5 то 1 м қад мекашад.<ref name="FloraChina"/> Решааш ғафс, [[Поя|пояҳояш]] борик, сершумор ва дар қисми болоӣ шохарондаанд. Шохаҳои поёнӣ бештар ба таври навбатӣ ва шохаҳои болоӣ ҳалқавор ҷойгир мешаванд. [[Барг|Баргҳояш]] нисбатан сахт буда, зуд пажмурда намешаванд. Паҳнаки барг шакли умумии байзашакли секунҷамонанд дошта, чандкарата [[Пар|пармонанд]] бурида шудааст. Қисмҳои охирини барг дарозрӯя ё нештаршакл буда, дарозиашон тақрибан 20–35 мм ва паҳнояшон 10–15 мм аст. Сатҳи болоии баргҳо одатан бемӯй ва сатҳи поёнии онҳо каму беш пашмакдор мебошад.<ref name="FloraChina">{{Cite web|url=https://efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&taxon_id=242321996|title=Ferula moschata (H. Reinsch) Koso-Poljansky|website=Flora of China|volume=14|page=178|publisher=Missouri Botanical Garden and Harvard University Herbaria|access-date=23 октябри 2026}}</ref> [[Акс:Bentley - Trimen 1880b.jpg|thumb|Тасвири ботаникии сунбулкаҳ<ref>{{cite book |last1=Bentley |first1=Robert |last2=Trimen |first2=Henry |title=Medicinal Plants |publisher=J. & A. Churchill |location=London |year=1880 |volume=2 |url=https://archive.org/details/medicinalplantsb02bent/page/n452 }}</ref>]] Гулҳо дар [[Гултӯда|гултӯдаҳои]] [[Чатр|чатршакли]] мураккаб ҷой гирифтаанд. Чатри марказӣ одатан аз 6 то 12 шохача иборат буда, [[Диаметр|диаметраш]] тақрибан 4–6 см мебошад. Ҳар як чатрча аз 9 то 12 гул дорад. Чатрҳои канорӣ яктоӣ ё ҷуфт ҷойгир шуда, баъзан аз чатри марказӣ каме баландтаранд. [[Мева|Мевааш]] байзашакл буда, тақрибан 7 мм дарозӣ дорад. Дар девораи мева маҷроҳои равғани эфирӣ ҷойгиранд.<ref name="FloraChina"/> Сунбулкаҳ асосан дар моҳи [[июн]] гул карда, дар моҳҳои [[июл]] ва [[август]] мева медиҳад. Давраи гулкунӣ ва мевабандии он вобаста ба шароити иқлимӣ ва баландии маҳалли сабзиш метавонад фарқ кунад. == Паҳншавӣ ва муҳити зист == Сунбулкаҳ дар [[Тоҷикистон]], [[Ӯзбекистон]], [[Қирғизистон]] ва қисми ғарбии [[Шинҷон]]и Чин паҳн шудааст.<ref name="POWO"/> Дар Тоҷикистон асосан дар [[Қаторкӯҳ|қаторкӯҳҳои]] [[Қаторкӯҳи Туркистон|Туркистон]], [[Қаторкӯҳи Зарафшон|Зарафшон]], [[Қаторкӯҳи Қаротегин|Қаротегин]] ва [[Қаторкӯҳи Ҳисор|Ҳисор]] вомехӯрад. Он дар нишебиҳои кушоди санглоху шағалдор, тарқишҳои харсангҳо ва дигар маҳалҳои кӯҳии дорои [[Хок|хоки]] нисбатан хушк, дар баландии аз 1700 то 2500 м [[Аз сатҳи баҳр|аз сатҳи баҳр]] мерӯяд. Дар ғарби Чин ин намуд дар минтақаи [[Чжаосу|Чжаосуи]] Шинҷон, дар нишебиҳои шағалдор ва миёни [[Буттазор|буттазорҳо]], дар баландии тақрибан 1500–1600 м аз сатҳи баҳр ба қайд гирифта шудааст.<ref name="FloraChina"/> == Таркиби кимиёӣ == Дар таркиби шираи решаи сунбулкаҳ [[кумаринҳо]], [[флавоноидҳо]], тритерпеноидҳо, пайвастагиҳои фенолӣ ва [[алкалоидҳо]] муайян шудаанд.<ref name="Batra2017">{{Cite journal |last1=Batra |first1=Sonali |last2=Kumar |first2=Ashwani |last3=Sharma |first3=Anupam |year=2017 |title=Pharmacognostic and phytochemical studies on Ferula sumbul Hook. Roots |journal=Journal of Pharmacognosy and Phytochemistry |volume=6 |issue=4 |pages=965–968 |url=https://www.phytojournal.com/archives/2017.v6.i4.1456/pharmacognostic-and-phytochemical-studies-on-ferula-sumbul-hook-roots }}</ref> Дар рустаниҳои сунбулкаҳи дар шароити озмоишгоҳӣ (''[[in vitro]]'') парваришёфта пайвастагиҳои зерин муайян шудаанд: * [[Кемпферол]] — флавоноид; * [[Кверсетин]] — флавоноид; * [[Кислотаи пара-кумарӣ]] — кислотаи фенолӣ; * [[Кислотаи синнамӣ]] — кислотаи органикии ароматӣ.<ref>{{Cite journal |last1=Jamalova Ne'matilla Qizi |first1=Dilafruz |last2=Kurbaniyazova Tanirbergen Kizi |first2=Gulsauir |last3=Caliscan Tatar |first3=Imene |year=2025 |title=Phenolic Compounds and Flavonoids in Various Extracts of Ferula tadshikorum and Ferula sumbul Grown in vitro Conditions |journal=Iranian Journal of Pharmaceutical Research |volume=24 |issue=1 |pages=e163731 |doi=10.5812/ijpr-163731 }}</ref> == Корбурд == [[Акс:American journal of pharmacy (1829) (14796324063).jpg|thumb|Решаи сунбулкаҳ]] === Атторӣ === Решаи сунбулкаҳ бӯи хоси [[Мушк|мушкмонанд]] дорад ва ба ҷойи мушки аз ҳайвонот гирифташуда, ки ба даст оварданаш душвор аст, истифода мешуд. Аз ин рӯ, он дар баъзе сарчашмаҳои [[Забони англисӣ|англисӣ]] бо номи ''musk root'' ("решаи мушкӣ") маъруф аст.<ref>{{Cite web |url=https://www.medicinetraditions.com/ferula-sumbul-musk-root/ |title=Ferula sumbul, Musk root |website=Medicine Traditions |access-date=23 октябри 2026 }}</ref> === Тибби халқӣ === Решаи хушкшудаи сунбулкаҳ дар [[тибби халқӣ|тибби халқи]]и Осиё ва Аврупо ҳамчун [[Доруи оромбахш|доруи оромбахш]] ва зиддиспазмӣ истифода мешуд.<ref name="Batra2017"/><ref>{{Cite encyclopedia|title=Sumbul|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|edition=11|year=1911 |url=https://en.wikisource.org/wiki/1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Sumbul|access-date=23 октябри 2026}}</ref> == Ҳифз == Сунбулкаҳ ба [[Китоби сурхи Ҷумҳурии Тоҷикистон]] (нашри соли 2015) дохил карда шудааст. Дар ин нашр он бо номи илмии ''Ferula sumbul'' (Kauffm.) Hook.f. оварда шудааст.<ref name="RedBook">{{Cite web |url=https://www.plantarium.ru/page/redbook/id/237.html |title=Красная книга Республики Таджикистан, 2015 г. |website=Плантариум |access-date=23 октябри 2026 }}</ref> Ин намуд ҳамчунин ба рӯйхатҳои рустаниҳои ҳифзшавандаи Ӯзбекистон дохил карда шудааст.<ref>{{Cite web |url=https://www.plantarium.ru/page/view/item/16042.html |title=Ферула сумбул — Ferula sumbul |website=Плантариум |access-date=23 октябри 2026 }}</ref> == Адабиёт == {{reflist}} [[Гурӯҳ:Камол]] [[Гурӯҳ:Гиёҳҳои доруӣ]] [[Гурӯҳ:Набототи Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Набототи Ӯзбекистон]] [[Гурӯҳ:Набототи Қирғизистон]] [[Гурӯҳ:Набототи Чин]] cfl4b19jwtg132hr4fryntn19swfa8v 1490967 1490962 2026-10-23T17:22:54Z Zosya95 54344 /* Тавсиф */ 1490967 wikitext text/x-wiki {{Таксон |image file = Ferula moschata (Flora of Tajikistan).png |regnum = Рустаниҳо |parent = Ferula |rang = Намуд |latin = Ferula moschata |wikispecies = Ferula moschata |author = ([[H.Reinsch]]) [[Koso-Pol.]] (1926) |syn = {{Collapsible list | title = '' |{{btname|Euryangium sumbul|Kauffm.}} |{{btname|Ferula sumbul|(Kauffm.) Hook.f.}} |{{btname|Ferula urceolata|Korovin}} |{{btname|Peucedanum sumbul|(Kauffm.) Baill.}} |{{btname|Sumbulus moschatus|H.Reinsch}} }} |range map = Ferula sumbul (Ferula moschata) range map Tajikistan.svg |range map caption = Паҳншавӣ }} '''Сунбулкаҳ''', '''сунбул''', '''сунбулкамол''' ё '''норд''' ({{lang-la|Ferula moschata}}) — як [[Намуд (таксономия)|намуд]]и [[Рустаниҳои бисёрсола|рустании бисёрсолаи]] [[Рустаниҳои пӯшидатухм (гулдор)|гулдор]] аз [[Оила (таксономия)|оила]]и [[Чатргулон|чатргулон]] ({{lang-la|Apiaceae}}) аст. Ин гиёҳ дар [[Осиёи Миёна]] ва ғарби [[Ҷумҳурии Мардумии Чин|Чин]] бумӣ буда, асосан дар минтақаҳои кӯҳӣ мерӯяд.<ref name="POWO">{{cite POWO|id=842394-1|title=Ferula moschata (H.Reinsch) Koso-Pol.|access-date=23 октябри 2026}}</ref> Решаи хушбӯи он аз қадим дар атторӣ ва тибби халқӣ истифода мешуд. == Номгузорӣ == Ин намуд бори аввал соли 1846 аз ҷониби [[гиёҳшинос]] [[Ҳюго Райнш]] бо номи ''Sumbulus moschatus'' тавсиф шудааст. Соли 1926 гиёҳшиноси [[Русҳо|рус]], [[Борис Козо-Полянский]] онро ба [[Авлод (таксономия)|авлоди]] [[Камол (авлод)|камол]] ({{lang-la|Ferula}}) гузаронида, [[Номи илмӣ|номи илмии]] ''Ferula moschata''-ро нашр кард.<ref>{{Cite web|url=https://www.ipni.org/n/842394-1|title=Ferula moschata (H.Reinsch) Koso-Pol.|website=International Plant Names Index|publisher=Royal Botanic Gardens, Kew|access-date=23 октябри 2026}}</ref> == Тавсиф == Сунбулкаҳ рустании [[Алаф|алафии]] [[Рустаниҳои бисёрсола|бисёрсола]] ва поликарпӣ буда, одатан аз 0,5 то 1 м қад мекашад.<ref name="FloraChina"/> Решааш ғафс, [[Поя|пояҳояш]] борик, сершумор ва дар қисми болоӣ шохарондаанд. Шохаҳои поёнӣ бештар ба таври навбатӣ ва шохаҳои болоӣ ҳалқавор ҷойгир мешаванд. [[Барг|Баргҳояш]] нисбатан сахт буда, зуд пажмурда намешаванд. Паҳнаки барг шакли умумии байзашакли секунҷамонанд дошта, чандкарата [[Пар|пармонанд]] бурида шудааст. Қисмҳои охирини барг дарозрӯя ё нештаршакл буда, дарозиашон тақрибан 20–35 мм ва паҳнояшон 10–15 мм аст. Сатҳи болоии баргҳо одатан бемӯй ва сатҳи поёнии онҳо каму беш пашмакдор мебошад.<ref name="FloraChina">{{Cite web|url=https://efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&taxon_id=242321996|title=Ferula moschata (H. Reinsch) Koso-Poljansky|website=Flora of China|volume=14|page=178|publisher=Missouri Botanical Garden and Harvard University Herbaria|access-date=23 октябри 2026}}</ref> [[Акс:Bentley - Trimen 1880b.jpg|thumb|Тасвири ботаникии сунбулкаҳ<ref>{{cite book |last1=Bentley |first1=Robert |last2=Trimen |first2=Henry |title=Medicinal Plants |publisher=J. & A. Churchill |location=London |year=1880 |volume=2 |url=https://archive.org/details/medicinalplantsb02bent/page/n452 }}</ref>]] Гулҳо дар [[Тӯдагул|тӯдагулҳои]] [[Чатр|чатршакли]] мураккаб ҷой гирифтаанд. Чатри марказӣ одатан аз 6 то 12 шохача иборат буда, [[Диаметр|диаметраш]] тақрибан 4–6 см мебошад. Ҳар як чатрча аз 9 то 12 гул дорад. Чатрҳои канорӣ яктоӣ ё ҷуфт ҷойгир шуда, баъзан аз чатри марказӣ каме баландтаранд. [[Мева|Мевааш]] байзашакл буда, тақрибан 7 мм дарозӣ дорад. Дар девораи мева маҷроҳои равғани эфирӣ ҷойгиранд.<ref name="FloraChina"/> Сунбулкаҳ асосан дар моҳи [[июн]] гул карда, дар моҳҳои [[июл]] ва [[август]] мева медиҳад. Давраи гулкунӣ ва мевабандии он вобаста ба шароити иқлимӣ ва баландии маҳалли сабзиш метавонад фарқ кунад. == Паҳншавӣ ва муҳити зист == Сунбулкаҳ дар [[Тоҷикистон]], [[Ӯзбекистон]], [[Қирғизистон]] ва қисми ғарбии [[Шинҷон]]и Чин паҳн шудааст.<ref name="POWO"/> Дар Тоҷикистон асосан дар [[Қаторкӯҳ|қаторкӯҳҳои]] [[Қаторкӯҳи Туркистон|Туркистон]], [[Қаторкӯҳи Зарафшон|Зарафшон]], [[Қаторкӯҳи Қаротегин|Қаротегин]] ва [[Қаторкӯҳи Ҳисор|Ҳисор]] вомехӯрад. Он дар нишебиҳои кушоди санглоху шағалдор, тарқишҳои харсангҳо ва дигар маҳалҳои кӯҳии дорои [[Хок|хоки]] нисбатан хушк, дар баландии аз 1700 то 2500 м [[Аз сатҳи баҳр|аз сатҳи баҳр]] мерӯяд. Дар ғарби Чин ин намуд дар минтақаи [[Чжаосу|Чжаосуи]] Шинҷон, дар нишебиҳои шағалдор ва миёни [[Буттазор|буттазорҳо]], дар баландии тақрибан 1500–1600 м аз сатҳи баҳр ба қайд гирифта шудааст.<ref name="FloraChina"/> == Таркиби кимиёӣ == Дар таркиби шираи решаи сунбулкаҳ [[кумаринҳо]], [[флавоноидҳо]], тритерпеноидҳо, пайвастагиҳои фенолӣ ва [[алкалоидҳо]] муайян шудаанд.<ref name="Batra2017">{{Cite journal |last1=Batra |first1=Sonali |last2=Kumar |first2=Ashwani |last3=Sharma |first3=Anupam |year=2017 |title=Pharmacognostic and phytochemical studies on Ferula sumbul Hook. Roots |journal=Journal of Pharmacognosy and Phytochemistry |volume=6 |issue=4 |pages=965–968 |url=https://www.phytojournal.com/archives/2017.v6.i4.1456/pharmacognostic-and-phytochemical-studies-on-ferula-sumbul-hook-roots }}</ref> Дар рустаниҳои сунбулкаҳи дар шароити озмоишгоҳӣ (''[[in vitro]]'') парваришёфта пайвастагиҳои зерин муайян шудаанд: * [[Кемпферол]] — флавоноид; * [[Кверсетин]] — флавоноид; * [[Кислотаи пара-кумарӣ]] — кислотаи фенолӣ; * [[Кислотаи синнамӣ]] — кислотаи органикии ароматӣ.<ref>{{Cite journal |last1=Jamalova Ne'matilla Qizi |first1=Dilafruz |last2=Kurbaniyazova Tanirbergen Kizi |first2=Gulsauir |last3=Caliscan Tatar |first3=Imene |year=2025 |title=Phenolic Compounds and Flavonoids in Various Extracts of Ferula tadshikorum and Ferula sumbul Grown in vitro Conditions |journal=Iranian Journal of Pharmaceutical Research |volume=24 |issue=1 |pages=e163731 |doi=10.5812/ijpr-163731 }}</ref> == Корбурд == [[Акс:American journal of pharmacy (1829) (14796324063).jpg|thumb|Решаи сунбулкаҳ]] === Атторӣ === Решаи сунбулкаҳ бӯи хоси [[Мушк|мушкмонанд]] дорад ва ба ҷойи мушки аз ҳайвонот гирифташуда, ки ба даст оварданаш душвор аст, истифода мешуд. Аз ин рӯ, он дар баъзе сарчашмаҳои [[Забони англисӣ|англисӣ]] бо номи ''musk root'' ("решаи мушкӣ") маъруф аст.<ref>{{Cite web |url=https://www.medicinetraditions.com/ferula-sumbul-musk-root/ |title=Ferula sumbul, Musk root |website=Medicine Traditions |access-date=23 октябри 2026 }}</ref> === Тибби халқӣ === Решаи хушкшудаи сунбулкаҳ дар [[тибби халқӣ|тибби халқи]]и Осиё ва Аврупо ҳамчун [[Доруи оромбахш|доруи оромбахш]] ва зиддиспазмӣ истифода мешуд.<ref name="Batra2017"/><ref>{{Cite encyclopedia|title=Sumbul|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|edition=11|year=1911 |url=https://en.wikisource.org/wiki/1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Sumbul|access-date=23 октябри 2026}}</ref> == Ҳифз == Сунбулкаҳ ба [[Китоби сурхи Ҷумҳурии Тоҷикистон]] (нашри соли 2015) дохил карда шудааст. Дар ин нашр он бо номи илмии ''Ferula sumbul'' (Kauffm.) Hook.f. оварда шудааст.<ref name="RedBook">{{Cite web |url=https://www.plantarium.ru/page/redbook/id/237.html |title=Красная книга Республики Таджикистан, 2015 г. |website=Плантариум |access-date=23 октябри 2026 }}</ref> Ин намуд ҳамчунин ба рӯйхатҳои рустаниҳои ҳифзшавандаи Ӯзбекистон дохил карда шудааст.<ref>{{Cite web |url=https://www.plantarium.ru/page/view/item/16042.html |title=Ферула сумбул — Ferula sumbul |website=Плантариум |access-date=23 октябри 2026 }}</ref> == Адабиёт == {{reflist}} [[Гурӯҳ:Камол]] [[Гурӯҳ:Гиёҳҳои доруӣ]] [[Гурӯҳ:Набототи Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Набототи Ӯзбекистон]] [[Гурӯҳ:Набототи Қирғизистон]] [[Гурӯҳ:Набототи Чин]] m81z2vx908bnpfsjl3oaz8y5l5wq29c 1490975 1490967 2026-10-23T17:37:13Z Zosya95 54344 1490975 wikitext text/x-wiki {{Таксон |image file = Ferula moschata (Flora of Tajikistan).png |regnum = Рустаниҳо |parent = Ferula |rang = Намуд |latin = Ferula moschata |wikispecies = Ferula moschata |author = ([[H.Reinsch]]) [[Koso-Pol.]] (1926) |syn = {{Collapsible list | title = '' |{{btname|Euryangium sumbul|Kauffm.}} |{{btname|Ferula sumbul|(Kauffm.) Hook.f.}} |{{btname|Ferula urceolata|Korovin}} |{{btname|Peucedanum sumbul|(Kauffm.) Baill.}} |{{btname|Sumbulus moschatus|H.Reinsch}} }} |range map = Ferula sumbul (Ferula moschata) range map Tajikistan.svg |range map caption = Паҳншавӣ }} '''Сунбулкаҳ''', '''сунбул''', '''сунбулкамол''' ё '''норд''' ({{lang-la|Ferula moschata}}) — як [[Намуд (таксономия)|намуд]]и [[Рустаниҳои бисёрсола|рустании бисёрсолаи]] [[Рустаниҳои пӯшидатухм (гулдор)|гулдор]] аз [[Оила (таксономия)|оила]]и [[Чатргулон|чатргулон]] ({{lang-la|Apiaceae}}) аст. Ин гиёҳ дар [[Осиёи Миёна]] ва ғарби [[Ҷумҳурии Мардумии Чин|Чин]] бумӣ буда, асосан дар минтақаҳои кӯҳӣ мерӯяд.<ref name="POWO">{{cite POWO|id=842394-1|title=Ferula moschata (H.Reinsch) Koso-Pol.|access-date=23 октябри 2026}}</ref> Решаи хушбӯи он аз қадим дар атторӣ ва тибби халқӣ истифода мешуд.<ref name="RedBook2017">{{Cite book |title=Китоби сурхи Ҷумҳурии Тоҷикистон. Ҷилди 1: Олами наботот |edition=2 |publisher=Ганҷ |location=Душанбе |year=2017 |pages=188–189 |isbn=978-99975-45-15-2 |url=https://dokumen.pub/1-9789997545152.html }}</ref> == Номгузорӣ == Ин намуд бори аввал соли 1846 аз ҷониби [[гиёҳшинос]] [[Ҳюго Райнш]] бо номи ''Sumbulus moschatus'' тавсиф шудааст. Соли 1926 гиёҳшиноси [[Русҳо|рус]], [[Борис Козо-Полянский]] онро ба [[Авлод (таксономия)|авлоди]] [[Камол (авлод)|камол]] ({{lang-la|Ferula}}) гузаронида, [[Номи илмӣ|номи илмии]] ''Ferula moschata''-ро нашр кард.<ref>{{Cite web|url=https://www.ipni.org/n/842394-1|title=Ferula moschata (H.Reinsch) Koso-Pol.|website=International Plant Names Index|publisher=Royal Botanic Gardens, Kew|access-date=23 октябри 2026}}</ref> == Тавсиф == Сунбулкаҳ рустании [[Алаф|алафии]] [[Рустаниҳои бисёрсола|бисёрсола]] ва поликарпӣ буда, одатан аз 0,5 то 1 м қад мекашад.<ref name="FloraChina"/> Решааш ғафс, [[Поя|пояҳояш]] борик, сершумор ва дар қисми болоӣ шохарондаанд. Шохаҳои поёнӣ бештар ба таври навбатӣ ва шохаҳои болоӣ ҳалқавор ҷойгир мешаванд. [[Барг|Баргҳояш]] нисбатан сахт буда, зуд пажмурда намешаванд. Паҳнаки барг шакли умумии байзашакли секунҷамонанд дошта, чандкарата [[Пар|пармонанд]] бурида шудааст. Қисмҳои охирини барг дарозрӯя ё нештаршакл буда, дарозиашон тақрибан 20–35 мм ва паҳнояшон 10–15 мм аст. Сатҳи болоии баргҳо одатан бемӯй ва сатҳи поёнии онҳо каму беш пашмакдор мебошад.<ref name="FloraChina">{{Cite web|url=https://efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&taxon_id=242321996|title=Ferula moschata (H. Reinsch) Koso-Poljansky|website=Flora of China|volume=14|page=178|publisher=Missouri Botanical Garden and Harvard University Herbaria|access-date=23 октябри 2026}}</ref> [[Акс:Bentley - Trimen 1880b.jpg|thumb|Тасвири ботаникии сунбулкаҳ<ref>{{cite book |last1=Bentley |first1=Robert |last2=Trimen |first2=Henry |title=Medicinal Plants |publisher=J. & A. Churchill |location=London |year=1880 |volume=2 |url=https://archive.org/details/medicinalplantsb02bent/page/n452 }}</ref>]] Гулҳо дар [[Тӯдагул|тӯдагулҳои]] [[Чатр|чатршакли]] мураккаб ҷой гирифтаанд. Чатри марказӣ одатан аз 6 то 12 шохача иборат буда, [[Диаметр|диаметраш]] тақрибан 4–6 см мебошад. Ҳар як чатрча аз 9 то 12 гул дорад. Чатрҳои канорӣ яктоӣ ё ҷуфт ҷойгир шуда, баъзан аз чатри марказӣ каме баландтаранд. [[Мева|Мевааш]] байзашакл буда, тақрибан 7 мм дарозӣ дорад. Дар девораи мева маҷроҳои равғани эфирӣ ҷойгиранд.<ref name="FloraChina"/> Сунбулкаҳ асосан дар моҳи [[июн]] гул карда, дар моҳҳои [[июл]] ва [[август]] мева медиҳад. Давраи гулкунӣ ва мевабандии он вобаста ба шароити иқлимӣ ва баландии маҳалли сабзиш метавонад фарқ кунад.<ref name="RedBook2017"/> == Паҳншавӣ ва муҳити зист == Сунбулкаҳ дар [[Тоҷикистон]], [[Ӯзбекистон]], [[Қирғизистон]] ва қисми ғарбии [[Шинҷон]]и Чин паҳн шудааст.<ref name="POWO"/> Дар Тоҷикистон асосан дар [[Қаторкӯҳ|қаторкӯҳҳои]] [[Қаторкӯҳи Туркистон|Туркистон]], [[Қаторкӯҳи Зарафшон|Зарафшон]], [[Қаторкӯҳи Қаротегин|Қаротегин]] ва [[Қаторкӯҳи Ҳисор|Ҳисор]] вомехӯрад. Он дар нишебиҳои кушоди санглоху шағалдор, тарқишҳои харсангҳо ва дигар маҳалҳои кӯҳии дорои [[Хок|хоки]] нисбатан хушк, дар баландии аз 1700 то 2500 м [[Аз сатҳи баҳр|аз сатҳи баҳр]] мерӯяд.<ref name="RedBook2017"/><ref name="Murod2024">{{Cite journal |last=Муродқулзода |first=Шоҳона |title=Растаниҳои чатргули нодири водии Зарафшон |journal=Муҳаққиқ |year=2024 |issue=4 (65) |pages=154–158 |publisher=Донишгоҳи давлатии омӯзгории Тоҷикистон ба номи Садриддин Айнӣ |url=https://tgpu.tj/images/stories/nav/%D0%9C%D0%A3%D2%B3%D0%B0%D2%9B%D2%9B%D0%B8%D2%9B/2024/Muhakik_%E2%84%964_%2865%29_2024.pdf }}</ref> Дар ғарби Чин ин намуд дар минтақаи [[Чжаосу|Чжаосуи]] Шинҷон, дар нишебиҳои шағалдор ва миёни [[Буттазор|буттазорҳо]], дар баландии тақрибан 1500–1600 м аз сатҳи баҳр ба қайд гирифта шудааст.<ref name="FloraChina"/> == Таркиби кимиёӣ == Дар таркиби шираи решаи сунбулкаҳ [[кумаринҳо]], [[флавоноидҳо]], тритерпеноидҳо, пайвастагиҳои фенолӣ ва [[алкалоидҳо]] муайян шудаанд.<ref name="Batra2017">{{Cite journal |last1=Batra |first1=Sonali |last2=Kumar |first2=Ashwani |last3=Sharma |first3=Anupam |year=2017 |title=Pharmacognostic and phytochemical studies on Ferula sumbul Hook. Roots |journal=Journal of Pharmacognosy and Phytochemistry |volume=6 |issue=4 |pages=965–968 |url=https://www.phytojournal.com/archives/2017.v6.i4.1456/pharmacognostic-and-phytochemical-studies-on-ferula-sumbul-hook-roots }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Zhou |first1=P. |last2=Takaishi |first2=Y. |last3=Duan |first3=H. |last4=Chen |first4=B. |last5=Honda |first5=G. |year=2000 |title=Coumarins and bicoumarin from Ferula sumbul: anti-HIV activity and inhibition of cytokine release |journal=Phytochemistry |volume=53 |issue=6 |pages=689–697 |doi=10.1016/S0031-9422(99)00554-3 |pmid=10746882 }}</ref> Дар рустаниҳои сунбулкаҳи дар шароити озмоишгоҳӣ (''[[in vitro]]'') парваришёфта пайвастагиҳои зерин муайян шудаанд: * [[Кемпферол]] — флавоноид; * [[Кверсетин]] — флавоноид; * [[Кислотаи пара-кумарӣ]] — кислотаи фенолӣ; * [[Кислотаи синнамӣ]] — кислотаи органикии ароматӣ.<ref>{{Cite journal |last1=Jamalova Ne'matilla Qizi |first1=Dilafruz |last2=Kurbaniyazova Tanirbergen Kizi |first2=Gulsauir |last3=Caliscan Tatar |first3=Imene |year=2025 |title=Phenolic Compounds and Flavonoids in Various Extracts of Ferula tadshikorum and Ferula sumbul Grown in vitro Conditions |journal=Iranian Journal of Pharmaceutical Research |volume=24 |issue=1 |pages=e163731 |doi=10.5812/ijpr-163731 }}</ref> == Корбурд == [[Акс:American journal of pharmacy (1829) (14796324063).jpg|thumb|Решаи сунбулкаҳ]] === Атторӣ === Решаи сунбулкаҳ бӯи хоси [[Мушк|мушкмонанд]] дорад ва ба ҷойи мушки аз ҳайвонот гирифташуда, ки ба даст оварданаш душвор аст, истифода мешуд. Аз ин рӯ, он дар баъзе сарчашмаҳои [[Забони англисӣ|англисӣ]] бо номи ''musk root'' ("решаи мушкӣ") маъруф аст.<ref>{{Cite web |url=https://www.medicinetraditions.com/ferula-sumbul-musk-root/ |title=Ferula sumbul, Musk root |website=Medicine Traditions |access-date=23 октябри 2026 }}</ref><ref name="RedBook2017"/> === Тибби халқӣ === Решаи хушкшудаи сунбулкаҳ дар [[тибби халқӣ|тибби халқи]]и Осиё ва Аврупо ҳамчун [[Доруи оромбахш|доруи оромбахш]] ва зиддиспазмӣ истифода мешуд.<ref name="Batra2017"/><ref>{{Cite encyclopedia|title=Sumbul|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|edition=11|year=1911 |url=https://en.wikisource.org/wiki/1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Sumbul|access-date=23 октябри 2026}}</ref> == Ҳифз == Сунбулкаҳ ба [[Китоби сурхи Ҷумҳурии Тоҷикистон]] (нашри соли 2015) дохил карда шудааст. Дар ин нашр он бо номи илмии ''Ferula sumbul'' (Kauffm.) Hook.f. оварда шудааст.<ref name="RedBook">{{Cite web |url=https://www.plantarium.ru/page/redbook/id/237.html |title=Красная книга Республики Таджикистан, 2015 г. |website=Плантариум |access-date=23 октябри 2026 }}</ref><ref name="RedBook2017"/> Ин намуд ҳамчунин ба рӯйхатҳои рустаниҳои ҳифзшавандаи Ӯзбекистон дохил карда шудааст.<ref>{{Cite web |url=https://www.plantarium.ru/page/view/item/16042.html |title=Ферула сумбул — Ferula sumbul |website=Плантариум |access-date=23 октябри 2026 }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://npzaamin.uz/ru/tabiat/noyob-turlar/ |title=Редкие растения |website=Зааминский национальный природный парк |access-date=23 октябри 2026 }}</ref> == Адабиёт == {{reflist}} [[Гурӯҳ:Камолҳо]] [[Гурӯҳ:Гиёҳҳои доруӣ]] [[Гурӯҳ:Набототи Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Набототи Ӯзбекистон]] [[Гурӯҳ:Набототи Қирғизистон]] [[Гурӯҳ:Набототи Чин]] hozyndpkd3c26cyilrirh2ah1aidwgt 1490976 1490975 2026-10-23T17:37:45Z Zosya95 54344 1490976 wikitext text/x-wiki {{Таксон |image file = Ferula moschata (Flora of Tajikistan).png |regnum = Рустаниҳо |parent = Ferula |rang = Намуд |latin = Ferula moschata |wikispecies = Ferula moschata |author = ([[H.Reinsch]]) [[Koso-Pol.]] (1926) |syn = {{Collapsible list | title = '' |{{btname|Euryangium sumbul|Kauffm.}} |{{btname|Ferula sumbul|(Kauffm.) Hook.f.}} |{{btname|Ferula urceolata|Korovin}} |{{btname|Peucedanum sumbul|(Kauffm.) Baill.}} |{{btname|Sumbulus moschatus|H.Reinsch}} }} |range map = Ferula sumbul (Ferula moschata) range map Tajikistan.svg |range map caption = Паҳншавӣ }} '''Сунбулкаҳ''', '''сунбул''', '''сунбулкамол''' ё '''норд''' ({{lang-la|Ferula moschata}}) — як [[Намуд (таксономия)|намуд]]и [[Рустаниҳои бисёрсола|рустании бисёрсолаи]] [[Рустаниҳои пӯшидатухм (гулдор)|гулдор]] аз [[Оила (таксономия)|оила]]и [[Чатргулон|чатргулон]] ({{lang-la|Apiaceae}}) аст. Ин гиёҳ дар [[Осиёи Миёна]] ва ғарби [[Ҷумҳурии Мардумии Чин|Чин]] бумӣ буда, асосан дар минтақаҳои кӯҳӣ мерӯяд.<ref name="POWO">{{cite POWO|id=842394-1|title=Ferula moschata (H.Reinsch) Koso-Pol.|access-date=23 октябри 2026}}</ref> Решаи хушбӯи он аз қадим дар атторӣ ва тибби халқӣ истифода мешуд.<ref name="RedBook2017">{{Cite book |title=Китоби сурхи Ҷумҳурии Тоҷикистон. Ҷилди 1: Олами наботот |edition=2 |publisher=Ганҷ |location=Душанбе |year=2017 |pages=188–189 |isbn=978-99975-45-15-2 |url=https://dokumen.pub/1-9789997545152.html }}</ref> == Номгузорӣ == Ин намуд бори аввал соли 1846 аз ҷониби [[гиёҳшинос]] [[Ҳюго Райнш]] бо номи ''Sumbulus moschatus'' тавсиф шудааст. Соли 1926 гиёҳшиноси [[Русҳо|рус]], [[Борис Козо-Полянский]] онро ба [[Авлод (таксономия)|авлоди]] [[Камол (авлод)|камол]] ({{lang-la|Ferula}}) гузаронида, [[Номи илмӣ|номи илмии]] ''Ferula moschata''-ро нашр кард.<ref>{{Cite web|url=https://www.ipni.org/n/842394-1|title=Ferula moschata (H.Reinsch) Koso-Pol.|website=International Plant Names Index|publisher=Royal Botanic Gardens, Kew|access-date=23 октябри 2026}}</ref> == Тавсиф == Сунбулкаҳ рустании [[Алаф|алафии]] [[Рустаниҳои бисёрсола|бисёрсола]] ва поликарпӣ буда, одатан аз 0,5 то 1 м қад мекашад.<ref name="FloraChina"/> Решааш ғафс, [[Поя|пояҳояш]] борик, сершумор ва дар қисми болоӣ шохарондаанд. Шохаҳои поёнӣ бештар ба таври навбатӣ ва шохаҳои болоӣ ҳалқавор ҷойгир мешаванд. [[Барг|Баргҳояш]] нисбатан сахт буда, зуд пажмурда намешаванд. Паҳнаки барг шакли умумии байзашакли секунҷамонанд дошта, чандкарата [[Пар|пармонанд]] бурида шудааст. Қисмҳои охирини барг дарозрӯя ё нештаршакл буда, дарозиашон тақрибан 20–35 мм ва паҳнояшон 10–15 мм аст. Сатҳи болоии баргҳо одатан бемӯй ва сатҳи поёнии онҳо каму беш пашмакдор мебошад.<ref name="FloraChina">{{Cite web|url=https://efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&taxon_id=242321996|title=Ferula moschata (H. Reinsch) Koso-Poljansky|website=Flora of China|volume=14|page=178|publisher=Missouri Botanical Garden and Harvard University Herbaria|access-date=23 октябри 2026}}</ref> [[Акс:Bentley - Trimen 1880b.jpg|thumb|Тасвири ботаникии сунбулкаҳ<ref>{{cite book |last1=Bentley |first1=Robert |last2=Trimen |first2=Henry |title=Medicinal Plants |publisher=J. & A. Churchill |location=London |year=1880 |volume=2 |url=https://archive.org/details/medicinalplantsb02bent/page/n452 }}</ref>]] Гулҳо дар [[Тӯдагул|тӯдагулҳои]] [[Чатр|чатршакли]] мураккаб ҷой гирифтаанд. Чатри марказӣ одатан аз 6 то 12 шохача иборат буда, [[Диаметр|диаметраш]] тақрибан 4–6 см мебошад. Ҳар як чатрча аз 9 то 12 гул дорад. Чатрҳои канорӣ яктоӣ ё ҷуфт ҷойгир шуда, баъзан аз чатри марказӣ каме баландтаранд. [[Мева|Мевааш]] байзашакл буда, тақрибан 7 мм дарозӣ дорад. Дар девораи мева маҷроҳои равғани эфирӣ ҷойгиранд.<ref name="FloraChina"/> Сунбулкаҳ асосан дар моҳи [[июн]] гул карда, дар моҳҳои [[июл]] ва [[август]] мева медиҳад. Давраи гулкунӣ ва мевабандии он вобаста ба шароити иқлимӣ ва баландии маҳалли сабзиш метавонад фарқ кунад.<ref name="RedBook2017"/> == Паҳншавӣ ва муҳити зист == Сунбулкаҳ дар [[Тоҷикистон]], [[Ӯзбекистон]], [[Қирғизистон]] ва қисми ғарбии [[Шинҷон]]и Чин паҳн шудааст.<ref name="POWO"/> Дар Тоҷикистон асосан дар [[Қаторкӯҳ|қаторкӯҳҳои]] [[Қаторкӯҳи Туркистон|Туркистон]], [[Қаторкӯҳи Зарафшон|Зарафшон]], [[Қаторкӯҳи Қаротегин|Қаротегин]] ва [[Қаторкӯҳи Ҳисор|Ҳисор]] вомехӯрад. Он дар нишебиҳои кушоди санглоху шағалдор, тарқишҳои харсангҳо ва дигар маҳалҳои кӯҳии дорои [[Хок|хоки]] нисбатан хушк, дар баландии аз 1700 то 2500 м [[Аз сатҳи баҳр|аз сатҳи баҳр]] мерӯяд.<ref name="RedBook2017"/><ref name="Murod2024">{{Cite journal |last=Муродқулзода |first=Шоҳона |title=Растаниҳои чатргули нодири водии Зарафшон |journal=Муҳаққиқ |year=2024 |issue=4 (65) |pages=154–158 |publisher=Донишгоҳи давлатии омӯзгории Тоҷикистон ба номи Садриддин Айнӣ |url=https://tgpu.tj/images/stories/nav/%D0%9C%D0%A3%D2%B3%D0%B0%D2%9B%D2%9B%D0%B8%D2%9B/2024/Muhakik_%E2%84%964_%2865%29_2024.pdf }}</ref> Дар ғарби Чин ин намуд дар минтақаи [[Чжаосу|Чжаосуи]] Шинҷон, дар нишебиҳои шағалдор ва миёни [[Буттазор|буттазорҳо]], дар баландии тақрибан 1500–1600 м аз сатҳи баҳр ба қайд гирифта шудааст.<ref name="FloraChina"/> == Таркиби кимиёӣ == Дар таркиби шираи решаи сунбулкаҳ [[кумаринҳо]], [[флавоноидҳо]], тритерпеноидҳо, пайвастагиҳои фенолӣ ва [[алкалоидҳо]] муайян шудаанд.<ref name="Batra2017">{{Cite journal |last1=Batra |first1=Sonali |last2=Kumar |first2=Ashwani |last3=Sharma |first3=Anupam |year=2017 |title=Pharmacognostic and phytochemical studies on Ferula sumbul Hook. Roots |journal=Journal of Pharmacognosy and Phytochemistry |volume=6 |issue=4 |pages=965–968 |url=https://www.phytojournal.com/archives/2017.v6.i4.1456/pharmacognostic-and-phytochemical-studies-on-ferula-sumbul-hook-roots }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Zhou |first1=P. |last2=Takaishi |first2=Y. |last3=Duan |first3=H. |last4=Chen |first4=B. |last5=Honda |first5=G. |year=2000 |title=Coumarins and bicoumarin from Ferula sumbul: anti-HIV activity and inhibition of cytokine release |journal=Phytochemistry |volume=53 |issue=6 |pages=689–697 |doi=10.1016/S0031-9422(99)00554-3 }}</ref> Дар рустаниҳои сунбулкаҳи дар шароити озмоишгоҳӣ (''[[in vitro]]'') парваришёфта пайвастагиҳои зерин муайян шудаанд: * [[Кемпферол]] — флавоноид; * [[Кверсетин]] — флавоноид; * [[Кислотаи пара-кумарӣ]] — кислотаи фенолӣ; * [[Кислотаи синнамӣ]] — кислотаи органикии ароматӣ.<ref>{{Cite journal |last1=Jamalova Ne'matilla Qizi |first1=Dilafruz |last2=Kurbaniyazova Tanirbergen Kizi |first2=Gulsauir |last3=Caliscan Tatar |first3=Imene |year=2025 |title=Phenolic Compounds and Flavonoids in Various Extracts of Ferula tadshikorum and Ferula sumbul Grown in vitro Conditions |journal=Iranian Journal of Pharmaceutical Research |volume=24 |issue=1 |pages=e163731 |doi=10.5812/ijpr-163731 }}</ref> == Корбурд == [[Акс:American journal of pharmacy (1829) (14796324063).jpg|thumb|Решаи сунбулкаҳ]] === Атторӣ === Решаи сунбулкаҳ бӯи хоси [[Мушк|мушкмонанд]] дорад ва ба ҷойи мушки аз ҳайвонот гирифташуда, ки ба даст оварданаш душвор аст, истифода мешуд. Аз ин рӯ, он дар баъзе сарчашмаҳои [[Забони англисӣ|англисӣ]] бо номи ''musk root'' ("решаи мушкӣ") маъруф аст.<ref>{{Cite web |url=https://www.medicinetraditions.com/ferula-sumbul-musk-root/ |title=Ferula sumbul, Musk root |website=Medicine Traditions |access-date=23 октябри 2026 }}</ref><ref name="RedBook2017"/> === Тибби халқӣ === Решаи хушкшудаи сунбулкаҳ дар [[тибби халқӣ|тибби халқи]]и Осиё ва Аврупо ҳамчун [[Доруи оромбахш|доруи оромбахш]] ва зиддиспазмӣ истифода мешуд.<ref name="Batra2017"/><ref>{{Cite encyclopedia|title=Sumbul|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|edition=11|year=1911 |url=https://en.wikisource.org/wiki/1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Sumbul|access-date=23 октябри 2026}}</ref> == Ҳифз == Сунбулкаҳ ба [[Китоби сурхи Ҷумҳурии Тоҷикистон]] (нашри соли 2015) дохил карда шудааст. Дар ин нашр он бо номи илмии ''Ferula sumbul'' (Kauffm.) Hook.f. оварда шудааст.<ref name="RedBook">{{Cite web |url=https://www.plantarium.ru/page/redbook/id/237.html |title=Красная книга Республики Таджикистан, 2015 г. |website=Плантариум |access-date=23 октябри 2026 }}</ref><ref name="RedBook2017"/> Ин намуд ҳамчунин ба рӯйхатҳои рустаниҳои ҳифзшавандаи Ӯзбекистон дохил карда шудааст.<ref>{{Cite web |url=https://www.plantarium.ru/page/view/item/16042.html |title=Ферула сумбул — Ferula sumbul |website=Плантариум |access-date=23 октябри 2026 }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://npzaamin.uz/ru/tabiat/noyob-turlar/ |title=Редкие растения |website=Зааминский национальный природный парк |access-date=23 октябри 2026 }}</ref> == Адабиёт == {{reflist}} [[Гурӯҳ:Камолҳо]] [[Гурӯҳ:Гиёҳҳои доруӣ]] [[Гурӯҳ:Набототи Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Набототи Ӯзбекистон]] [[Гурӯҳ:Набототи Қирғизистон]] [[Гурӯҳ:Набототи Чин]] mx1vqzbkwpy1curc1u5cx33oin84qev 1490982 1490976 2026-10-23T17:55:28Z Zosya95 54344 /* Тавсиф */ 1490982 wikitext text/x-wiki {{Таксон |image file = Ferula moschata (Flora of Tajikistan).png |regnum = Рустаниҳо |parent = Ferula |rang = Намуд |latin = Ferula moschata |wikispecies = Ferula moschata |author = ([[H.Reinsch]]) [[Koso-Pol.]] (1926) |syn = {{Collapsible list | title = '' |{{btname|Euryangium sumbul|Kauffm.}} |{{btname|Ferula sumbul|(Kauffm.) Hook.f.}} |{{btname|Ferula urceolata|Korovin}} |{{btname|Peucedanum sumbul|(Kauffm.) Baill.}} |{{btname|Sumbulus moschatus|H.Reinsch}} }} |range map = Ferula sumbul (Ferula moschata) range map Tajikistan.svg |range map caption = Паҳншавӣ }} '''Сунбулкаҳ''', '''сунбул''', '''сунбулкамол''' ё '''норд''' ({{lang-la|Ferula moschata}}) — як [[Намуд (таксономия)|намуд]]и [[Рустаниҳои бисёрсола|рустании бисёрсолаи]] [[Рустаниҳои пӯшидатухм (гулдор)|гулдор]] аз [[Оила (таксономия)|оила]]и [[Чатргулон|чатргулон]] ({{lang-la|Apiaceae}}) аст. Ин гиёҳ дар [[Осиёи Миёна]] ва ғарби [[Ҷумҳурии Мардумии Чин|Чин]] бумӣ буда, асосан дар минтақаҳои кӯҳӣ мерӯяд.<ref name="POWO">{{cite POWO|id=842394-1|title=Ferula moschata (H.Reinsch) Koso-Pol.|access-date=23 октябри 2026}}</ref> Решаи хушбӯи он аз қадим дар атторӣ ва тибби халқӣ истифода мешуд.<ref name="RedBook2017">{{Cite book |title=Китоби сурхи Ҷумҳурии Тоҷикистон. Ҷилди 1: Олами наботот |edition=2 |publisher=Ганҷ |location=Душанбе |year=2017 |pages=188–189 |isbn=978-99975-45-15-2 |url=https://dokumen.pub/1-9789997545152.html }}</ref> == Номгузорӣ == Ин намуд бори аввал соли 1846 аз ҷониби [[гиёҳшинос]] [[Ҳюго Райнш]] бо номи ''Sumbulus moschatus'' тавсиф шудааст. Соли 1926 гиёҳшиноси [[Русҳо|рус]], [[Борис Козо-Полянский]] онро ба [[Авлод (таксономия)|авлоди]] [[Камол (авлод)|камол]] ({{lang-la|Ferula}}) гузаронида, [[Номи илмӣ|номи илмии]] ''Ferula moschata''-ро нашр кард.<ref>{{Cite web|url=https://www.ipni.org/n/842394-1|title=Ferula moschata (H.Reinsch) Koso-Pol.|website=International Plant Names Index|publisher=Royal Botanic Gardens, Kew|access-date=23 октябри 2026}}</ref> == Тавсиф == Сунбулкаҳ рустании [[Алаф|алафии]] [[Рустаниҳои бисёрсола|бисёрсола]] ва поликарпӣ буда, одатан аз 0,5 то 1 м қад мекашад.<ref name="FloraChina"/> Решааш ғафси [[Турб|турбмонанд]], [[Поя|пояҳояш]] борик, сершумор ва дар қисми болоӣ шохарондаанд. Шохаҳои поёнӣ бештар ба таври навбатӣ ва шохаҳои болоӣ ҳалқавор ҷойгир мешаванд. [[Барг|Баргҳояш]] нисбатан сахт буда, зуд пажмурда намешаванд. Паҳнаки барг шакли умумии байзашакли секунҷамонанд дошта, чандкарата [[Пар|пармонанд]] бурида шудааст. Қисмҳои охирини барг дарозрӯя ё нештаршакл буда, дарозиашон тақрибан 20–35 мм ва паҳнояшон 10–15 мм аст. Сатҳи болоии баргҳо одатан бемӯй ва сатҳи поёнии онҳо каму беш пашмакдор мебошад.<ref name="FloraChina">{{Cite web|url=https://efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&taxon_id=242321996|title=Ferula moschata (H. Reinsch) Koso-Poljansky|website=Flora of China|volume=14|page=178|publisher=Missouri Botanical Garden and Harvard University Herbaria|access-date=23 октябри 2026}}</ref> [[Акс:Bentley - Trimen 1880b.jpg|thumb|Тасвири ботаникии сунбулкаҳ<ref>{{cite book |last1=Bentley |first1=Robert |last2=Trimen |first2=Henry |title=Medicinal Plants |publisher=J. & A. Churchill |location=London |year=1880 |volume=2 |url=https://archive.org/details/medicinalplantsb02bent/page/n452 }}</ref>]] Гулҳо дар [[Тӯдагул|тӯдагулҳои]] [[Чатр|чатршакли]] мураккаб ҷой гирифтаанд. Чатри марказӣ одатан аз 6 то 12 шохача иборат буда, [[Диаметр|диаметраш]] тақрибан 4–6 см мебошад. Ҳар як чатрча аз 9 то 12 гул дорад. Чатрҳои канорӣ яктоӣ ё ҷуфт ҷойгир шуда, баъзан аз чатри марказӣ каме баландтаранд. [[Мева|Мевааш]] байзашакл буда, тақрибан 7 мм дарозӣ дорад. Дар девораи мева маҷроҳои равғани эфирӣ ҷойгиранд.<ref name="FloraChina"/> Сунбулкаҳ асосан дар моҳи [[июн]] гул карда, дар моҳҳои [[июл]] ва [[август]] мева медиҳад. Давраи гулкунӣ ва мевабандии он вобаста ба шароити иқлимӣ ва баландии маҳалли сабзиш метавонад фарқ кунад.<ref name="RedBook2017"/> == Паҳншавӣ ва муҳити зист == Сунбулкаҳ дар [[Тоҷикистон]], [[Ӯзбекистон]], [[Қирғизистон]] ва қисми ғарбии [[Шинҷон]]и Чин паҳн шудааст.<ref name="POWO"/> Дар Тоҷикистон асосан дар [[Қаторкӯҳ|қаторкӯҳҳои]] [[Қаторкӯҳи Туркистон|Туркистон]], [[Қаторкӯҳи Зарафшон|Зарафшон]], [[Қаторкӯҳи Қаротегин|Қаротегин]] ва [[Қаторкӯҳи Ҳисор|Ҳисор]] вомехӯрад. Он дар нишебиҳои кушоди санглоху шағалдор, тарқишҳои харсангҳо ва дигар маҳалҳои кӯҳии дорои [[Хок|хоки]] нисбатан хушк, дар баландии аз 1700 то 2500 м [[Аз сатҳи баҳр|аз сатҳи баҳр]] мерӯяд.<ref name="RedBook2017"/><ref name="Murod2024">{{Cite journal |last=Муродқулзода |first=Шоҳона |title=Растаниҳои чатргули нодири водии Зарафшон |journal=Муҳаққиқ |year=2024 |issue=4 (65) |pages=154–158 |publisher=Донишгоҳи давлатии омӯзгории Тоҷикистон ба номи Садриддин Айнӣ |url=https://tgpu.tj/images/stories/nav/%D0%9C%D0%A3%D2%B3%D0%B0%D2%9B%D2%9B%D0%B8%D2%9B/2024/Muhakik_%E2%84%964_%2865%29_2024.pdf }}</ref> Дар ғарби Чин ин намуд дар минтақаи [[Чжаосу|Чжаосуи]] Шинҷон, дар нишебиҳои шағалдор ва миёни [[Буттазор|буттазорҳо]], дар баландии тақрибан 1500–1600 м аз сатҳи баҳр ба қайд гирифта шудааст.<ref name="FloraChina"/> == Таркиби кимиёӣ == Дар таркиби шираи решаи сунбулкаҳ [[кумаринҳо]], [[флавоноидҳо]], тритерпеноидҳо, пайвастагиҳои фенолӣ ва [[алкалоидҳо]] муайян шудаанд.<ref name="Batra2017">{{Cite journal |last1=Batra |first1=Sonali |last2=Kumar |first2=Ashwani |last3=Sharma |first3=Anupam |year=2017 |title=Pharmacognostic and phytochemical studies on Ferula sumbul Hook. Roots |journal=Journal of Pharmacognosy and Phytochemistry |volume=6 |issue=4 |pages=965–968 |url=https://www.phytojournal.com/archives/2017.v6.i4.1456/pharmacognostic-and-phytochemical-studies-on-ferula-sumbul-hook-roots }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Zhou |first1=P. |last2=Takaishi |first2=Y. |last3=Duan |first3=H. |last4=Chen |first4=B. |last5=Honda |first5=G. |year=2000 |title=Coumarins and bicoumarin from Ferula sumbul: anti-HIV activity and inhibition of cytokine release |journal=Phytochemistry |volume=53 |issue=6 |pages=689–697 |doi=10.1016/S0031-9422(99)00554-3 }}</ref> Дар рустаниҳои сунбулкаҳи дар шароити озмоишгоҳӣ (''[[in vitro]]'') парваришёфта пайвастагиҳои зерин муайян шудаанд: * [[Кемпферол]] — флавоноид; * [[Кверсетин]] — флавоноид; * [[Кислотаи пара-кумарӣ]] — кислотаи фенолӣ; * [[Кислотаи синнамӣ]] — кислотаи органикии ароматӣ.<ref>{{Cite journal |last1=Jamalova Ne'matilla Qizi |first1=Dilafruz |last2=Kurbaniyazova Tanirbergen Kizi |first2=Gulsauir |last3=Caliscan Tatar |first3=Imene |year=2025 |title=Phenolic Compounds and Flavonoids in Various Extracts of Ferula tadshikorum and Ferula sumbul Grown in vitro Conditions |journal=Iranian Journal of Pharmaceutical Research |volume=24 |issue=1 |pages=e163731 |doi=10.5812/ijpr-163731 }}</ref> == Корбурд == [[Акс:American journal of pharmacy (1829) (14796324063).jpg|thumb|Решаи сунбулкаҳ]] === Атторӣ === Решаи сунбулкаҳ бӯи хоси [[Мушк|мушкмонанд]] дорад ва ба ҷойи мушки аз ҳайвонот гирифташуда, ки ба даст оварданаш душвор аст, истифода мешуд. Аз ин рӯ, он дар баъзе сарчашмаҳои [[Забони англисӣ|англисӣ]] бо номи ''musk root'' ("решаи мушкӣ") маъруф аст.<ref>{{Cite web |url=https://www.medicinetraditions.com/ferula-sumbul-musk-root/ |title=Ferula sumbul, Musk root |website=Medicine Traditions |access-date=23 октябри 2026 }}</ref><ref name="RedBook2017"/> === Тибби халқӣ === Решаи хушкшудаи сунбулкаҳ дар [[тибби халқӣ|тибби халқи]]и Осиё ва Аврупо ҳамчун [[Доруи оромбахш|доруи оромбахш]] ва зиддиспазмӣ истифода мешуд.<ref name="Batra2017"/><ref>{{Cite encyclopedia|title=Sumbul|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|edition=11|year=1911 |url=https://en.wikisource.org/wiki/1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Sumbul|access-date=23 октябри 2026}}</ref> == Ҳифз == Сунбулкаҳ ба [[Китоби сурхи Ҷумҳурии Тоҷикистон]] (нашри соли 2015) дохил карда шудааст. Дар ин нашр он бо номи илмии ''Ferula sumbul'' (Kauffm.) Hook.f. оварда шудааст.<ref name="RedBook">{{Cite web |url=https://www.plantarium.ru/page/redbook/id/237.html |title=Красная книга Республики Таджикистан, 2015 г. |website=Плантариум |access-date=23 октябри 2026 }}</ref><ref name="RedBook2017"/> Ин намуд ҳамчунин ба рӯйхатҳои рустаниҳои ҳифзшавандаи Ӯзбекистон дохил карда шудааст.<ref>{{Cite web |url=https://www.plantarium.ru/page/view/item/16042.html |title=Ферула сумбул — Ferula sumbul |website=Плантариум |access-date=23 октябри 2026 }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://npzaamin.uz/ru/tabiat/noyob-turlar/ |title=Редкие растения |website=Зааминский национальный природный парк |access-date=23 октябри 2026 }}</ref> == Адабиёт == {{reflist}} [[Гурӯҳ:Камолҳо]] [[Гурӯҳ:Гиёҳҳои доруӣ]] [[Гурӯҳ:Набототи Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Набототи Ӯзбекистон]] [[Гурӯҳ:Набототи Қирғизистон]] [[Гурӯҳ:Набототи Чин]] n98s0mc5c0pnjmbjnvzc1olubb9fxvb 1490983 1490982 2026-10-23T18:02:36Z Zosya95 54344 /* Таркиби кимиёӣ */ 1490983 wikitext text/x-wiki {{Таксон |image file = Ferula moschata (Flora of Tajikistan).png |regnum = Рустаниҳо |parent = Ferula |rang = Намуд |latin = Ferula moschata |wikispecies = Ferula moschata |author = ([[H.Reinsch]]) [[Koso-Pol.]] (1926) |syn = {{Collapsible list | title = '' |{{btname|Euryangium sumbul|Kauffm.}} |{{btname|Ferula sumbul|(Kauffm.) Hook.f.}} |{{btname|Ferula urceolata|Korovin}} |{{btname|Peucedanum sumbul|(Kauffm.) Baill.}} |{{btname|Sumbulus moschatus|H.Reinsch}} }} |range map = Ferula sumbul (Ferula moschata) range map Tajikistan.svg |range map caption = Паҳншавӣ }} '''Сунбулкаҳ''', '''сунбул''', '''сунбулкамол''' ё '''норд''' ({{lang-la|Ferula moschata}}) — як [[Намуд (таксономия)|намуд]]и [[Рустаниҳои бисёрсола|рустании бисёрсолаи]] [[Рустаниҳои пӯшидатухм (гулдор)|гулдор]] аз [[Оила (таксономия)|оила]]и [[Чатргулон|чатргулон]] ({{lang-la|Apiaceae}}) аст. Ин гиёҳ дар [[Осиёи Миёна]] ва ғарби [[Ҷумҳурии Мардумии Чин|Чин]] бумӣ буда, асосан дар минтақаҳои кӯҳӣ мерӯяд.<ref name="POWO">{{cite POWO|id=842394-1|title=Ferula moschata (H.Reinsch) Koso-Pol.|access-date=23 октябри 2026}}</ref> Решаи хушбӯи он аз қадим дар атторӣ ва тибби халқӣ истифода мешуд.<ref name="RedBook2017">{{Cite book |title=Китоби сурхи Ҷумҳурии Тоҷикистон. Ҷилди 1: Олами наботот |edition=2 |publisher=Ганҷ |location=Душанбе |year=2017 |pages=188–189 |isbn=978-99975-45-15-2 |url=https://dokumen.pub/1-9789997545152.html }}</ref> == Номгузорӣ == Ин намуд бори аввал соли 1846 аз ҷониби [[гиёҳшинос]] [[Ҳюго Райнш]] бо номи ''Sumbulus moschatus'' тавсиф шудааст. Соли 1926 гиёҳшиноси [[Русҳо|рус]], [[Борис Козо-Полянский]] онро ба [[Авлод (таксономия)|авлоди]] [[Камол (авлод)|камол]] ({{lang-la|Ferula}}) гузаронида, [[Номи илмӣ|номи илмии]] ''Ferula moschata''-ро нашр кард.<ref>{{Cite web|url=https://www.ipni.org/n/842394-1|title=Ferula moschata (H.Reinsch) Koso-Pol.|website=International Plant Names Index|publisher=Royal Botanic Gardens, Kew|access-date=23 октябри 2026}}</ref> == Тавсиф == Сунбулкаҳ рустании [[Алаф|алафии]] [[Рустаниҳои бисёрсола|бисёрсола]] ва поликарпӣ буда, одатан аз 0,5 то 1 м қад мекашад.<ref name="FloraChina"/> Решааш ғафси [[Турб|турбмонанд]], [[Поя|пояҳояш]] борик, сершумор ва дар қисми болоӣ шохарондаанд. Шохаҳои поёнӣ бештар ба таври навбатӣ ва шохаҳои болоӣ ҳалқавор ҷойгир мешаванд. [[Барг|Баргҳояш]] нисбатан сахт буда, зуд пажмурда намешаванд. Паҳнаки барг шакли умумии байзашакли секунҷамонанд дошта, чандкарата [[Пар|пармонанд]] бурида шудааст. Қисмҳои охирини барг дарозрӯя ё нештаршакл буда, дарозиашон тақрибан 20–35 мм ва паҳнояшон 10–15 мм аст. Сатҳи болоии баргҳо одатан бемӯй ва сатҳи поёнии онҳо каму беш пашмакдор мебошад.<ref name="FloraChina">{{Cite web|url=https://efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&taxon_id=242321996|title=Ferula moschata (H. Reinsch) Koso-Poljansky|website=Flora of China|volume=14|page=178|publisher=Missouri Botanical Garden and Harvard University Herbaria|access-date=23 октябри 2026}}</ref> [[Акс:Bentley - Trimen 1880b.jpg|thumb|Тасвири ботаникии сунбулкаҳ<ref>{{cite book |last1=Bentley |first1=Robert |last2=Trimen |first2=Henry |title=Medicinal Plants |publisher=J. & A. Churchill |location=London |year=1880 |volume=2 |url=https://archive.org/details/medicinalplantsb02bent/page/n452 }}</ref>]] Гулҳо дар [[Тӯдагул|тӯдагулҳои]] [[Чатр|чатршакли]] мураккаб ҷой гирифтаанд. Чатри марказӣ одатан аз 6 то 12 шохача иборат буда, [[Диаметр|диаметраш]] тақрибан 4–6 см мебошад. Ҳар як чатрча аз 9 то 12 гул дорад. Чатрҳои канорӣ яктоӣ ё ҷуфт ҷойгир шуда, баъзан аз чатри марказӣ каме баландтаранд. [[Мева|Мевааш]] байзашакл буда, тақрибан 7 мм дарозӣ дорад. Дар девораи мева маҷроҳои равғани эфирӣ ҷойгиранд.<ref name="FloraChina"/> Сунбулкаҳ асосан дар моҳи [[июн]] гул карда, дар моҳҳои [[июл]] ва [[август]] мева медиҳад. Давраи гулкунӣ ва мевабандии он вобаста ба шароити иқлимӣ ва баландии маҳалли сабзиш метавонад фарқ кунад.<ref name="RedBook2017"/> == Паҳншавӣ ва муҳити зист == Сунбулкаҳ дар [[Тоҷикистон]], [[Ӯзбекистон]], [[Қирғизистон]] ва қисми ғарбии [[Шинҷон]]и Чин паҳн шудааст.<ref name="POWO"/> Дар Тоҷикистон асосан дар [[Қаторкӯҳ|қаторкӯҳҳои]] [[Қаторкӯҳи Туркистон|Туркистон]], [[Қаторкӯҳи Зарафшон|Зарафшон]], [[Қаторкӯҳи Қаротегин|Қаротегин]] ва [[Қаторкӯҳи Ҳисор|Ҳисор]] вомехӯрад. Он дар нишебиҳои кушоди санглоху шағалдор, тарқишҳои харсангҳо ва дигар маҳалҳои кӯҳии дорои [[Хок|хоки]] нисбатан хушк, дар баландии аз 1700 то 2500 м [[Аз сатҳи баҳр|аз сатҳи баҳр]] мерӯяд.<ref name="RedBook2017"/><ref name="Murod2024">{{Cite journal |last=Муродқулзода |first=Шоҳона |title=Растаниҳои чатргули нодири водии Зарафшон |journal=Муҳаққиқ |year=2024 |issue=4 (65) |pages=154–158 |publisher=Донишгоҳи давлатии омӯзгории Тоҷикистон ба номи Садриддин Айнӣ |url=https://tgpu.tj/images/stories/nav/%D0%9C%D0%A3%D2%B3%D0%B0%D2%9B%D2%9B%D0%B8%D2%9B/2024/Muhakik_%E2%84%964_%2865%29_2024.pdf }}</ref> Дар ғарби Чин ин намуд дар минтақаи [[Чжаосу|Чжаосуи]] Шинҷон, дар нишебиҳои шағалдор ва миёни [[Буттазор|буттазорҳо]], дар баландии тақрибан 1500–1600 м аз сатҳи баҳр ба қайд гирифта шудааст.<ref name="FloraChina"/> == Таркиби кимиёӣ == Дар таркиби решаи сунбулкаҳ [[кислотаҳои органикӣ]], [[кумаринҳо]], [[флавоноидҳо]], тритерпеноидҳо, пайвастагиҳои фенолӣ ва [[алкалоидҳо]] муайян шудаанд.<ref name="Batra2017"/> Решаҳои он аз 0,2 то 4 % [[равғани эфирӣ]], 24,41 % қандҳо ва аз 9 то 18,7 % қатрон доранд. Аз ҷумла, кумаринҳои конферол, москатол ва [[умбеллиферон]] дар таркиби онҳо муайян шудаанд.<ref name="Ethnobotany">{{Cite web |url=https://ethnobotany.uz/ru/plant/ferula-moschata-h-reinsch-koso-pol/ |title=Ferula moschata (H.Reinsch) Koso-Pol. |website=Ethnobotany.uz |publisher=Институти ботаникаи Академияи илмҳои Ӯзбекистон |access-date=23 октябри 2026 }}</ref> Дар рустаниҳои сунбулкаҳи дар шароити озмоишгоҳӣ (''[[in vitro]]'') парваришёфта пайвастагиҳои зерин муайян шудаанд: * [[Кемпферол]] — флавоноид; * [[Кверсетин]] — флавоноид; * [[Кислотаи пара-кумарӣ]] — кислотаи фенолӣ; * [[Кислотаи синнамӣ]] — кислотаи органикии ароматӣ.<ref>{{Cite journal |last1=Jamalova Ne'matilla Qizi |first1=Dilafruz |last2=Kurbaniyazova Tanirbergen Kizi |first2=Gulsauir |last3=Caliscan Tatar |first3=Imene |year=2025 |title=Phenolic Compounds and Flavonoids in Various Extracts of Ferula tadshikorum and Ferula sumbul Grown in vitro Conditions |journal=Iranian Journal of Pharmaceutical Research |volume=24 |issue=1 |pages=e163731 |doi=10.5812/ijpr-163731 }}</ref> == Корбурд == [[Акс:American journal of pharmacy (1829) (14796324063).jpg|thumb|Решаи сунбулкаҳ]] === Атторӣ === Решаи сунбулкаҳ бӯи хоси [[Мушк|мушкмонанд]] дорад ва ба ҷойи мушки аз ҳайвонот гирифташуда, ки ба даст оварданаш душвор аст, истифода мешуд. Аз ин рӯ, он дар баъзе сарчашмаҳои [[Забони англисӣ|англисӣ]] бо номи ''musk root'' ("решаи мушкӣ") маъруф аст.<ref>{{Cite web |url=https://www.medicinetraditions.com/ferula-sumbul-musk-root/ |title=Ferula sumbul, Musk root |website=Medicine Traditions |access-date=23 октябри 2026 }}</ref><ref name="RedBook2017"/> === Тибби халқӣ === Решаи хушкшудаи сунбулкаҳ дар [[тибби халқӣ|тибби халқи]]и Осиё ва Аврупо ҳамчун [[Доруи оромбахш|доруи оромбахш]] ва зиддиспазмӣ истифода мешуд.<ref name="Batra2017"/><ref>{{Cite encyclopedia|title=Sumbul|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|edition=11|year=1911 |url=https://en.wikisource.org/wiki/1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Sumbul|access-date=23 октябри 2026}}</ref> == Ҳифз == Сунбулкаҳ ба [[Китоби сурхи Ҷумҳурии Тоҷикистон]] (нашри соли 2015) дохил карда шудааст. Дар ин нашр он бо номи илмии ''Ferula sumbul'' (Kauffm.) Hook.f. оварда шудааст.<ref name="RedBook">{{Cite web |url=https://www.plantarium.ru/page/redbook/id/237.html |title=Красная книга Республики Таджикистан, 2015 г. |website=Плантариум |access-date=23 октябри 2026 }}</ref><ref name="RedBook2017"/> Ин намуд ҳамчунин ба рӯйхатҳои рустаниҳои ҳифзшавандаи Ӯзбекистон дохил карда шудааст.<ref>{{Cite web |url=https://www.plantarium.ru/page/view/item/16042.html |title=Ферула сумбул — Ferula sumbul |website=Плантариум |access-date=23 октябри 2026 }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://npzaamin.uz/ru/tabiat/noyob-turlar/ |title=Редкие растения |website=Зааминский национальный природный парк |access-date=23 октябри 2026 }}</ref> == Адабиёт == {{reflist}} [[Гурӯҳ:Камолҳо]] [[Гурӯҳ:Гиёҳҳои доруӣ]] [[Гурӯҳ:Набототи Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Набототи Ӯзбекистон]] [[Гурӯҳ:Набототи Қирғизистон]] [[Гурӯҳ:Набототи Чин]] jgsidh9hp8xf9op9orvjtt3y83ire5n 1490984 1490983 2026-10-23T18:04:37Z Zosya95 54344 1490984 wikitext text/x-wiki {{Таксон |image file = Ferula moschata (Flora of Tajikistan).png |regnum = Рустаниҳо |parent = Ferula |rang = Намуд |latin = Ferula moschata |wikispecies = Ferula moschata |author = ([[H.Reinsch]]) [[Koso-Pol.]] (1926) |syn = {{Collapsible list | title = '' |{{btname|Euryangium sumbul|Kauffm.}} |{{btname|Ferula sumbul|(Kauffm.) Hook.f.}} |{{btname|Ferula urceolata|Korovin}} |{{btname|Peucedanum sumbul|(Kauffm.) Baill.}} |{{btname|Sumbulus moschatus|H.Reinsch}} }} |range map = Ferula sumbul (Ferula moschata) range map Tajikistan.svg |range map caption = Паҳншавӣ }} '''Сунбулкаҳ''', '''сунбул''', '''сунбулкамол''' ё '''норд''' ({{lang-la|Ferula moschata}}) — як [[Намуд (таксономия)|намуд]]и [[Рустаниҳои бисёрсола|рустании бисёрсолаи]] [[Рустаниҳои пӯшидатухм (гулдор)|гулдор]] аз [[Оила (таксономия)|оила]]и [[Чатргулон|чатргулон]] ({{lang-la|Apiaceae}}) аст. Ин гиёҳ дар [[Осиёи Миёна]] ва ғарби [[Ҷумҳурии Мардумии Чин|Чин]] бумӣ буда, асосан дар минтақаҳои кӯҳӣ мерӯяд.<ref name="POWO">{{cite POWO|id=842394-1|title=Ferula moschata (H.Reinsch) Koso-Pol.|access-date=23 октябри 2026}}</ref> Решаи хушбӯи он аз қадим дар атторӣ ва тибби халқӣ истифода мешуд.<ref name="RedBook2017">{{Cite book |title=Китоби сурхи Ҷумҳурии Тоҷикистон. Ҷилди 1: Олами наботот |edition=2 |publisher=Ганҷ |location=Душанбе |year=2017 |pages=188–189 |isbn=978-99975-45-15-2 |url=https://dokumen.pub/1-9789997545152.html }}</ref> == Номгузорӣ == Ин намуд бори аввал соли 1846 аз ҷониби [[гиёҳшинос]] [[Ҳюго Райнш]] бо номи ''Sumbulus moschatus'' тавсиф шудааст. Соли 1926 гиёҳшиноси [[Русҳо|рус]], [[Борис Козо-Полянский]] онро ба [[Авлод (таксономия)|авлоди]] [[Камол (авлод)|камол]] ({{lang-la|Ferula}}) гузаронида, [[Номи илмӣ|номи илмии]] ''Ferula moschata''-ро нашр кард.<ref>{{Cite web|url=https://www.ipni.org/n/842394-1|title=Ferula moschata (H.Reinsch) Koso-Pol.|website=International Plant Names Index|publisher=Royal Botanic Gardens, Kew|access-date=23 октябри 2026}}</ref> == Тавсиф == Сунбулкаҳ рустании [[Алаф|алафии]] [[Рустаниҳои бисёрсола|бисёрсола]] ва поликарпӣ буда, одатан аз 0,5 то 1 м қад мекашад.<ref name="FloraChina"/> Решааш ғафси [[Турб|турбмонанд]], [[Поя|пояҳояш]] борик, сершумор ва дар қисми болоӣ шохарондаанд. Шохаҳои поёнӣ бештар ба таври навбатӣ ва шохаҳои болоӣ ҳалқавор ҷойгир мешаванд. [[Барг|Баргҳояш]] нисбатан сахт буда, зуд пажмурда намешаванд. Паҳнаки барг шакли умумии байзашакли секунҷамонанд дошта, чандкарата [[Пар|пармонанд]] бурида шудааст. Қисмҳои охирини барг дарозрӯя ё нештаршакл буда, дарозиашон тақрибан 20–35 мм ва паҳнояшон 10–15 мм аст. Сатҳи болоии баргҳо одатан бемӯй ва сатҳи поёнии онҳо каму беш пашмакдор мебошад.<ref name="FloraChina">{{Cite web|url=https://efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&taxon_id=242321996|title=Ferula moschata (H. Reinsch) Koso-Poljansky|website=Flora of China|volume=14|page=178|publisher=Missouri Botanical Garden and Harvard University Herbaria|access-date=23 октябри 2026}}</ref> [[Акс:Bentley - Trimen 1880b.jpg|thumb|Тасвири ботаникии сунбулкаҳ<ref>{{cite book |last1=Bentley |first1=Robert |last2=Trimen |first2=Henry |title=Medicinal Plants |publisher=J. & A. Churchill |location=London |year=1880 |volume=2 |url=https://archive.org/details/medicinalplantsb02bent/page/n452 }}</ref>]] Гулҳо дар [[Тӯдагул|тӯдагулҳои]] [[Чатр|чатршакли]] мураккаб ҷой гирифтаанд. Чатри марказӣ одатан аз 6 то 12 шохача иборат буда, [[Диаметр|диаметраш]] тақрибан 4–6 см мебошад. Ҳар як чатрча аз 9 то 12 гул дорад. Чатрҳои канорӣ яктоӣ ё ҷуфт ҷойгир шуда, баъзан аз чатри марказӣ каме баландтаранд. [[Мева|Мевааш]] байзашакл буда, тақрибан 7 мм дарозӣ дорад. Дар девораи мева маҷроҳои равғани эфирӣ ҷойгиранд.<ref name="FloraChina"/> Сунбулкаҳ асосан дар моҳи [[июн]] гул карда, дар моҳҳои [[июл]] ва [[август]] мева медиҳад. Давраи гулкунӣ ва мевабандии он вобаста ба шароити иқлимӣ ва баландии маҳалли сабзиш метавонад фарқ кунад.<ref name="RedBook2017"/> == Паҳншавӣ ва муҳити зист == Сунбулкаҳ дар [[Тоҷикистон]], [[Ӯзбекистон]], [[Қирғизистон]] ва қисми ғарбии [[Шинҷон]]и Чин паҳн шудааст.<ref name="POWO"/> Дар Тоҷикистон асосан дар [[Қаторкӯҳ|қаторкӯҳҳои]] [[Қаторкӯҳи Туркистон|Туркистон]], [[Қаторкӯҳи Зарафшон|Зарафшон]], [[Қаторкӯҳи Қаротегин|Қаротегин]] ва [[Қаторкӯҳи Ҳисор|Ҳисор]] вомехӯрад. Он дар нишебиҳои кушоди санглоху шағалдор, тарқишҳои харсангҳо ва дигар маҳалҳои кӯҳии дорои [[Хок|хоки]] нисбатан хушк, дар баландии аз 1700 то 2500 м [[Аз сатҳи баҳр|аз сатҳи баҳр]] мерӯяд.<ref name="RedBook2017"/><ref name="Murod2024">{{Cite journal |last=Муродқулзода |first=Шоҳона |title=Растаниҳои чатргули нодири водии Зарафшон |journal=Муҳаққиқ |year=2024 |issue=4 (65) |pages=154–158 |publisher=Донишгоҳи давлатии омӯзгории Тоҷикистон ба номи Садриддин Айнӣ |url=https://tgpu.tj/images/stories/nav/%D0%9C%D0%A3%D2%B3%D0%B0%D2%9B%D2%9B%D0%B8%D2%9B/2024/Muhakik_%E2%84%964_%2865%29_2024.pdf }}</ref> Дар ғарби Чин ин намуд дар минтақаи [[Чжаосу|Чжаосуи]] Шинҷон, дар нишебиҳои шағалдор ва миёни [[Буттазор|буттазорҳо]], дар баландии тақрибан 1500–1600 м аз сатҳи баҳр ба қайд гирифта шудааст.<ref name="FloraChina"/> == Таркиби кимиёӣ == Дар таркиби решаи сунбулкаҳ [[кислотаҳои органикӣ]], [[кумаринҳо]], [[флавоноидҳо]], тритерпеноидҳо, пайвастагиҳои фенолӣ ва [[алкалоидҳо]] муайян шудаанд.<ref name="Batra2017"/> Решаҳои он аз 0,2 то 4% [[равғани эфирӣ]], 24,41% [[Қанд|қандҳо]] ва аз 9 то 18,7% қатрон доранд. Аз ҷумла, кумаринҳои конферол, москатол ва [[умбеллиферон]] дар таркиби онҳо муайян шудаанд.<ref name="Ethnobotany">{{Cite web |url=https://ethnobotany.uz/ru/plant/ferula-moschata-h-reinsch-koso-pol/ |title=Ferula moschata (H.Reinsch) Koso-Pol. |website=Ethnobotany.uz |publisher=Институти ботаникаи Академияи илмҳои Ӯзбекистон |access-date=23 октябри 2026 }}</ref> Дар рустаниҳои сунбулкаҳи дар шароити озмоишгоҳӣ (''[[in vitro]]'') парваришёфта пайвастагиҳои зерин муайян шудаанд: * [[Кемпферол]] — флавоноид; * [[Кверсетин]] — флавоноид; * [[Кислотаи пара-кумарӣ]] — кислотаи фенолӣ; * [[Кислотаи синнамӣ]] — кислотаи органикии ароматӣ.<ref>{{Cite journal |last1=Jamalova Ne'matilla Qizi |first1=Dilafruz |last2=Kurbaniyazova Tanirbergen Kizi |first2=Gulsauir |last3=Caliscan Tatar |first3=Imene |year=2025 |title=Phenolic Compounds and Flavonoids in Various Extracts of Ferula tadshikorum and Ferula sumbul Grown in vitro Conditions |journal=Iranian Journal of Pharmaceutical Research |volume=24 |issue=1 |pages=e163731 |doi=10.5812/ijpr-163731 }}</ref> == Корбурд == [[Акс:American journal of pharmacy (1829) (14796324063).jpg|thumb|Решаи сунбулкаҳ]] === Атторӣ === Решаи сунбулкаҳ бӯи хоси [[Мушк|мушкмонанд]] дорад ва ба ҷойи мушки аз ҳайвонот гирифташуда, ки ба даст оварданаш душвор аст, истифода мешуд. Аз ин рӯ, он дар баъзе сарчашмаҳои [[Забони англисӣ|англисӣ]] бо номи ''musk root'' ("решаи мушкӣ") маъруф аст.<ref>{{Cite web |url=https://www.medicinetraditions.com/ferula-sumbul-musk-root/ |title=Ferula sumbul, Musk root |website=Medicine Traditions |access-date=23 октябри 2026 }}</ref><ref name="RedBook2017"/> === Тибби халқӣ === Решаи хушкшудаи сунбулкаҳ дар [[тибби халқӣ|тибби халқи]]и Осиё ва Аврупо ҳамчун [[Доруи оромбахш|доруи оромбахш]] ва зиддиспазмӣ истифода мешуд.<ref name="Batra2017"/><ref>{{Cite encyclopedia|title=Sumbul|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|edition=11|year=1911 |url=https://en.wikisource.org/wiki/1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Sumbul|access-date=23 октябри 2026}}</ref> == Ҳифз == Сунбулкаҳ ба [[Китоби сурхи Ҷумҳурии Тоҷикистон]] (нашри соли 2015) дохил карда шудааст. Дар ин нашр он бо номи илмии ''Ferula sumbul'' (Kauffm.) Hook.f. оварда шудааст.<ref name="RedBook">{{Cite web |url=https://www.plantarium.ru/page/redbook/id/237.html |title=Красная книга Республики Таджикистан, 2015 г. |website=Плантариум |access-date=23 октябри 2026 }}</ref><ref name="RedBook2017"/> Ин намуд ҳамчунин ба рӯйхатҳои рустаниҳои ҳифзшавандаи Ӯзбекистон дохил карда шудааст.<ref>{{Cite web |url=https://www.plantarium.ru/page/view/item/16042.html |title=Ферула сумбул — Ferula sumbul |website=Плантариум |access-date=23 октябри 2026 }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://npzaamin.uz/ru/tabiat/noyob-turlar/ |title=Редкие растения |website=Зааминский национальный природный парк |access-date=23 октябри 2026 }}</ref> == Адабиёт == {{reflist}} [[Гурӯҳ:Камолҳо]] [[Гурӯҳ:Гиёҳҳои доруӣ]] [[Гурӯҳ:Набототи Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Набототи Ӯзбекистон]] [[Гурӯҳ:Набототи Қирғизистон]] [[Гурӯҳ:Набототи Чин]] 7jy0a1u2n5o66prkeb195tasiajn4j7 1490985 1490984 2026-10-23T18:05:26Z Zosya95 54344 1490985 wikitext text/x-wiki {{Таксон |image file = Ferula moschata (Flora of Tajikistan).png |regnum = Рустаниҳо |parent = Ferula |rang = Намуд |latin = Ferula moschata |wikispecies = Ferula moschata |author = ([[H.Reinsch]]) [[Koso-Pol.]] (1926) |syn = {{Collapsible list | title = '' |{{btname|Euryangium sumbul|Kauffm.}} |{{btname|Ferula sumbul|(Kauffm.) Hook.f.}} |{{btname|Ferula urceolata|Korovin}} |{{btname|Peucedanum sumbul|(Kauffm.) Baill.}} |{{btname|Sumbulus moschatus|H.Reinsch}} }} |range map = Ferula sumbul (Ferula moschata) range map Tajikistan.svg |range map caption = Паҳншавӣ }} '''Сунбулкаҳ''', '''сунбул''', '''сунбулкамол''' ё '''норд''' ({{lang-la|Ferula moschata}}) — як [[Намуд (таксономия)|намуд]]и [[Рустаниҳои бисёрсола|рустании бисёрсолаи]] [[Рустаниҳои пӯшидатухм (гулдор)|гулдор]] аз [[Оила (таксономия)|оила]]и [[Чатргулон|чатргулон]] ({{lang-la|Apiaceae}}) аст. Ин гиёҳ дар [[Осиёи Миёна]] ва ғарби [[Ҷумҳурии Мардумии Чин|Чин]] бумӣ буда, асосан дар минтақаҳои кӯҳӣ мерӯяд.<ref name="POWO">{{cite POWO|id=842394-1|title=Ferula moschata (H.Reinsch) Koso-Pol.|access-date=23 октябри 2026}}</ref> Решаи хушбӯи он аз қадим дар атторӣ ва тибби халқӣ истифода мешуд.<ref name="RedBook2017">{{Cite book |title=Китоби сурхи Ҷумҳурии Тоҷикистон. Ҷилди 1: Олами наботот |edition=2 |publisher=Ганҷ |location=Душанбе |year=2017 |pages=188–189 |isbn=978-99975-45-15-2 |url=https://dokumen.pub/1-9789997545152.html }}</ref> == Номгузорӣ == Ин намуд бори аввал соли 1846 аз ҷониби [[гиёҳшинос]] [[Ҳюго Райнш]] бо номи ''Sumbulus moschatus'' тавсиф шудааст. Соли 1926 гиёҳшиноси [[Русҳо|рус]], [[Борис Козо-Полянский]] онро ба [[Авлод (таксономия)|авлоди]] [[Камол (авлод)|камол]] ({{lang-la|Ferula}}) гузаронида, [[Номи илмӣ|номи илмии]] ''Ferula moschata''-ро нашр кард.<ref>{{Cite web|url=https://www.ipni.org/n/842394-1|title=Ferula moschata (H.Reinsch) Koso-Pol.|website=International Plant Names Index|publisher=Royal Botanic Gardens, Kew|access-date=23 октябри 2026}}</ref> == Тавсиф == Сунбулкаҳ рустании [[Алаф|алафии]] [[Рустаниҳои бисёрсола|бисёрсола]] ва поликарпӣ буда, одатан аз 0,5 то 1 м қад мекашад.<ref name="FloraChina"/> Решааш ғафси [[Турб|турбмонанд]], [[Поя|пояҳояш]] борик, сершумор ва дар қисми болоӣ шохарондаанд. Шохаҳои поёнӣ бештар ба таври навбатӣ ва шохаҳои болоӣ ҳалқавор ҷойгир мешаванд. [[Барг|Баргҳояш]] нисбатан сахт буда, зуд пажмурда намешаванд. Паҳнаки барг шакли умумии байзашакли секунҷамонанд дошта, чандкарата [[Пар|пармонанд]] бурида шудааст. Қисмҳои охирини барг дарозрӯя ё нештаршакл буда, дарозиашон тақрибан 20–35 мм ва паҳнояшон 10–15 мм аст. Сатҳи болоии баргҳо одатан бемӯй ва сатҳи поёнии онҳо каму беш пашмакдор мебошад.<ref name="FloraChina">{{Cite web|url=https://efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&taxon_id=242321996|title=Ferula moschata (H. Reinsch) Koso-Poljansky|website=Flora of China|volume=14|page=178|publisher=Missouri Botanical Garden and Harvard University Herbaria|access-date=23 октябри 2026}}</ref> [[Акс:Bentley - Trimen 1880b.jpg|thumb|Тасвири ботаникии сунбулкаҳ<ref>{{cite book |last1=Bentley |first1=Robert |last2=Trimen |first2=Henry |title=Medicinal Plants |publisher=J. & A. Churchill |location=London |year=1880 |volume=2 |url=https://archive.org/details/medicinalplantsb02bent/page/n452 }}</ref>]] Гулҳо дар [[Тӯдагул|тӯдагулҳои]] [[Чатр|чатршакли]] мураккаб ҷой гирифтаанд. Чатри марказӣ одатан аз 6 то 12 шохача иборат буда, [[Диаметр|диаметраш]] тақрибан 4–6 см мебошад. Ҳар як чатрча аз 9 то 12 гул дорад. Чатрҳои канорӣ яктоӣ ё ҷуфт ҷойгир шуда, баъзан аз чатри марказӣ каме баландтаранд. [[Мева|Мевааш]] байзашакл буда, тақрибан 7 мм дарозӣ дорад. Дар девораи мева маҷроҳои равғани эфирӣ ҷойгиранд.<ref name="FloraChina"/> Сунбулкаҳ асосан дар моҳи [[июн]] гул карда, дар моҳҳои [[июл]] ва [[август]] мева медиҳад. Давраи гулкунӣ ва мевабандии он вобаста ба шароити иқлимӣ ва баландии маҳалли сабзиш метавонад фарқ кунад.<ref name="RedBook2017"/> == Паҳншавӣ ва муҳити зист == Сунбулкаҳ дар [[Тоҷикистон]], [[Ӯзбекистон]], [[Қирғизистон]] ва қисми ғарбии [[Шинҷон]]и Чин паҳн шудааст.<ref name="POWO"/> Дар Тоҷикистон асосан дар [[Қаторкӯҳ|қаторкӯҳҳои]] [[Қаторкӯҳи Туркистон|Туркистон]], [[Қаторкӯҳи Зарафшон|Зарафшон]], [[Қаторкӯҳи Қаротегин|Қаротегин]] ва [[Қаторкӯҳи Ҳисор|Ҳисор]] вомехӯрад. Он дар нишебиҳои кушоди санглоху шағалдор, тарқишҳои харсангҳо ва дигар маҳалҳои кӯҳии дорои [[Хок|хоки]] нисбатан хушк, дар баландии аз 1700 то 2500 м [[Аз сатҳи баҳр|аз сатҳи баҳр]] мерӯяд.<ref name="RedBook2017"/><ref name="Murod2024">{{Cite journal |last=Муродқулзода |first=Шоҳона |title=Растаниҳои чатргули нодири водии Зарафшон |journal=Муҳаққиқ |year=2024 |issue=4 (65) |pages=154–158 |publisher=Донишгоҳи давлатии омӯзгории Тоҷикистон ба номи Садриддин Айнӣ |url=https://tgpu.tj/images/stories/nav/%D0%9C%D0%A3%D2%B3%D0%B0%D2%9B%D2%9B%D0%B8%D2%9B/2024/Muhakik_%E2%84%964_%2865%29_2024.pdf }}</ref> Дар ғарби Чин ин намуд дар минтақаи [[Чжаосу|Чжаосуи]] Шинҷон, дар нишебиҳои шағалдор ва миёни [[Буттазор|буттазорҳо]], дар баландии тақрибан 1500–1600 м аз сатҳи баҳр ба қайд гирифта шудааст.<ref name="FloraChina"/> == Таркиби кимиёӣ == Дар таркиби решаи сунбулкаҳ [[кислотаҳои органикӣ]], [[кумаринҳо]], [[флавоноидҳо]], тритерпеноидҳо, пайвастагиҳои фенолӣ ва [[алкалоидҳо]] муайян шудаанд.<ref name="Batra2017"/> Решаҳои он аз 0,2 то 4% [[равғани эфирӣ]], 24,41% [[Қанд|қандҳо]] ва аз 9 то 18,7% қатрон доранд. Аз ҷумла, кумаринҳои конферол, москатол ва [[умбеллиферон]] дар таркиби онҳо муайян шудаанд.<ref name="Ethnobotany">{{Cite web |url=https://ethnobotany.uz/ru/plant/ferula-moschata-h-reinsch-koso-pol/ |title=Ferula moschata (H.Reinsch) Koso-Pol. |website=Ethnobotany.uz |publisher=Институти ботаникаи Академияи илмҳои Ӯзбекистон |access-date=23 октябри 2026 }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Солиев |first1=А. Б. |last2=Мамадрахимов |first2=А. А. |last3=Турсунова |first3=М. Р. |last4=Мавлянов |first4=И. Р. |last5=Хожиметов |first5=А. А. |last6=Каримов |first6=М. Ш. |year=2017 |title=Изучение химического состава подземной части растения ферула мускусная (Ferula moschata) методами ГХ-МС и ВЭЖХ-МС |journal=Farmatsevtika jurnali |issue=3 |pages=33–40 |url=https://api.ziyonet.uz/uploads/books/1107618/5b34955eb570b.pdf }}</ref> Дар рустаниҳои сунбулкаҳи дар шароити озмоишгоҳӣ (''[[in vitro]]'') парваришёфта пайвастагиҳои зерин муайян шудаанд: * [[Кемпферол]] — флавоноид; * [[Кверсетин]] — флавоноид; * [[Кислотаи пара-кумарӣ]] — кислотаи фенолӣ; * [[Кислотаи синнамӣ]] — кислотаи органикии ароматӣ.<ref>{{Cite journal |last1=Jamalova Ne'matilla Qizi |first1=Dilafruz |last2=Kurbaniyazova Tanirbergen Kizi |first2=Gulsauir |last3=Caliscan Tatar |first3=Imene |year=2025 |title=Phenolic Compounds and Flavonoids in Various Extracts of Ferula tadshikorum and Ferula sumbul Grown in vitro Conditions |journal=Iranian Journal of Pharmaceutical Research |volume=24 |issue=1 |pages=e163731 |doi=10.5812/ijpr-163731 }}</ref> == Корбурд == [[Акс:American journal of pharmacy (1829) (14796324063).jpg|thumb|Решаи сунбулкаҳ]] === Атторӣ === Решаи сунбулкаҳ бӯи хоси [[Мушк|мушкмонанд]] дорад ва ба ҷойи мушки аз ҳайвонот гирифташуда, ки ба даст оварданаш душвор аст, истифода мешуд. Аз ин рӯ, он дар баъзе сарчашмаҳои [[Забони англисӣ|англисӣ]] бо номи ''musk root'' ("решаи мушкӣ") маъруф аст.<ref>{{Cite web |url=https://www.medicinetraditions.com/ferula-sumbul-musk-root/ |title=Ferula sumbul, Musk root |website=Medicine Traditions |access-date=23 октябри 2026 }}</ref><ref name="RedBook2017"/> === Тибби халқӣ === Решаи хушкшудаи сунбулкаҳ дар [[тибби халқӣ|тибби халқи]]и Осиё ва Аврупо ҳамчун [[Доруи оромбахш|доруи оромбахш]] ва зиддиспазмӣ истифода мешуд.<ref name="Batra2017"/><ref>{{Cite encyclopedia|title=Sumbul|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|edition=11|year=1911 |url=https://en.wikisource.org/wiki/1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Sumbul|access-date=23 октябри 2026}}</ref> == Ҳифз == Сунбулкаҳ ба [[Китоби сурхи Ҷумҳурии Тоҷикистон]] (нашри соли 2015) дохил карда шудааст. Дар ин нашр он бо номи илмии ''Ferula sumbul'' (Kauffm.) Hook.f. оварда шудааст.<ref name="RedBook">{{Cite web |url=https://www.plantarium.ru/page/redbook/id/237.html |title=Красная книга Республики Таджикистан, 2015 г. |website=Плантариум |access-date=23 октябри 2026 }}</ref><ref name="RedBook2017"/> Ин намуд ҳамчунин ба рӯйхатҳои рустаниҳои ҳифзшавандаи Ӯзбекистон дохил карда шудааст.<ref>{{Cite web |url=https://www.plantarium.ru/page/view/item/16042.html |title=Ферула сумбул — Ferula sumbul |website=Плантариум |access-date=23 октябри 2026 }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://npzaamin.uz/ru/tabiat/noyob-turlar/ |title=Редкие растения |website=Зааминский национальный природный парк |access-date=23 октябри 2026 }}</ref> == Адабиёт == {{reflist}} [[Гурӯҳ:Камолҳо]] [[Гурӯҳ:Гиёҳҳои доруӣ]] [[Гурӯҳ:Набототи Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Набототи Ӯзбекистон]] [[Гурӯҳ:Набототи Қирғизистон]] [[Гурӯҳ:Набототи Чин]] qsj8wlkubodf94me0b3yllqsowl2kgw 1490986 1490985 2026-10-23T18:19:52Z Zosya95 54344 /* Тибби халқӣ */ 1490986 wikitext text/x-wiki {{Таксон |image file = Ferula moschata (Flora of Tajikistan).png |regnum = Рустаниҳо |parent = Ferula |rang = Намуд |latin = Ferula moschata |wikispecies = Ferula moschata |author = ([[H.Reinsch]]) [[Koso-Pol.]] (1926) |syn = {{Collapsible list | title = '' |{{btname|Euryangium sumbul|Kauffm.}} |{{btname|Ferula sumbul|(Kauffm.) Hook.f.}} |{{btname|Ferula urceolata|Korovin}} |{{btname|Peucedanum sumbul|(Kauffm.) Baill.}} |{{btname|Sumbulus moschatus|H.Reinsch}} }} |range map = Ferula sumbul (Ferula moschata) range map Tajikistan.svg |range map caption = Паҳншавӣ }} '''Сунбулкаҳ''', '''сунбул''', '''сунбулкамол''' ё '''норд''' ({{lang-la|Ferula moschata}}) — як [[Намуд (таксономия)|намуд]]и [[Рустаниҳои бисёрсола|рустании бисёрсолаи]] [[Рустаниҳои пӯшидатухм (гулдор)|гулдор]] аз [[Оила (таксономия)|оила]]и [[Чатргулон|чатргулон]] ({{lang-la|Apiaceae}}) аст. Ин гиёҳ дар [[Осиёи Миёна]] ва ғарби [[Ҷумҳурии Мардумии Чин|Чин]] бумӣ буда, асосан дар минтақаҳои кӯҳӣ мерӯяд.<ref name="POWO">{{cite POWO|id=842394-1|title=Ferula moschata (H.Reinsch) Koso-Pol.|access-date=23 октябри 2026}}</ref> Решаи хушбӯи он аз қадим дар атторӣ ва тибби халқӣ истифода мешуд.<ref name="RedBook2017">{{Cite book |title=Китоби сурхи Ҷумҳурии Тоҷикистон. Ҷилди 1: Олами наботот |edition=2 |publisher=Ганҷ |location=Душанбе |year=2017 |pages=188–189 |isbn=978-99975-45-15-2 |url=https://dokumen.pub/1-9789997545152.html }}</ref> == Номгузорӣ == Ин намуд бори аввал соли 1846 аз ҷониби [[гиёҳшинос]] [[Ҳюго Райнш]] бо номи ''Sumbulus moschatus'' тавсиф шудааст. Соли 1926 гиёҳшиноси [[Русҳо|рус]], [[Борис Козо-Полянский]] онро ба [[Авлод (таксономия)|авлоди]] [[Камол (авлод)|камол]] ({{lang-la|Ferula}}) гузаронида, [[Номи илмӣ|номи илмии]] ''Ferula moschata''-ро нашр кард.<ref>{{Cite web|url=https://www.ipni.org/n/842394-1|title=Ferula moschata (H.Reinsch) Koso-Pol.|website=International Plant Names Index|publisher=Royal Botanic Gardens, Kew|access-date=23 октябри 2026}}</ref> == Тавсиф == Сунбулкаҳ рустании [[Алаф|алафии]] [[Рустаниҳои бисёрсола|бисёрсола]] ва поликарпӣ буда, одатан аз 0,5 то 1 м қад мекашад.<ref name="FloraChina"/> Решааш ғафси [[Турб|турбмонанд]], [[Поя|пояҳояш]] борик, сершумор ва дар қисми болоӣ шохарондаанд. Шохаҳои поёнӣ бештар ба таври навбатӣ ва шохаҳои болоӣ ҳалқавор ҷойгир мешаванд. [[Барг|Баргҳояш]] нисбатан сахт буда, зуд пажмурда намешаванд. Паҳнаки барг шакли умумии байзашакли секунҷамонанд дошта, чандкарата [[Пар|пармонанд]] бурида шудааст. Қисмҳои охирини барг дарозрӯя ё нештаршакл буда, дарозиашон тақрибан 20–35 мм ва паҳнояшон 10–15 мм аст. Сатҳи болоии баргҳо одатан бемӯй ва сатҳи поёнии онҳо каму беш пашмакдор мебошад.<ref name="FloraChina">{{Cite web|url=https://efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&taxon_id=242321996|title=Ferula moschata (H. Reinsch) Koso-Poljansky|website=Flora of China|volume=14|page=178|publisher=Missouri Botanical Garden and Harvard University Herbaria|access-date=23 октябри 2026}}</ref> [[Акс:Bentley - Trimen 1880b.jpg|thumb|Тасвири ботаникии сунбулкаҳ<ref>{{cite book |last1=Bentley |first1=Robert |last2=Trimen |first2=Henry |title=Medicinal Plants |publisher=J. & A. Churchill |location=London |year=1880 |volume=2 |url=https://archive.org/details/medicinalplantsb02bent/page/n452 }}</ref>]] Гулҳо дар [[Тӯдагул|тӯдагулҳои]] [[Чатр|чатршакли]] мураккаб ҷой гирифтаанд. Чатри марказӣ одатан аз 6 то 12 шохача иборат буда, [[Диаметр|диаметраш]] тақрибан 4–6 см мебошад. Ҳар як чатрча аз 9 то 12 гул дорад. Чатрҳои канорӣ яктоӣ ё ҷуфт ҷойгир шуда, баъзан аз чатри марказӣ каме баландтаранд. [[Мева|Мевааш]] байзашакл буда, тақрибан 7 мм дарозӣ дорад. Дар девораи мева маҷроҳои равғани эфирӣ ҷойгиранд.<ref name="FloraChina"/> Сунбулкаҳ асосан дар моҳи [[июн]] гул карда, дар моҳҳои [[июл]] ва [[август]] мева медиҳад. Давраи гулкунӣ ва мевабандии он вобаста ба шароити иқлимӣ ва баландии маҳалли сабзиш метавонад фарқ кунад.<ref name="RedBook2017"/> == Паҳншавӣ ва муҳити зист == Сунбулкаҳ дар [[Тоҷикистон]], [[Ӯзбекистон]], [[Қирғизистон]] ва қисми ғарбии [[Шинҷон]]и Чин паҳн шудааст.<ref name="POWO"/> Дар Тоҷикистон асосан дар [[Қаторкӯҳ|қаторкӯҳҳои]] [[Қаторкӯҳи Туркистон|Туркистон]], [[Қаторкӯҳи Зарафшон|Зарафшон]], [[Қаторкӯҳи Қаротегин|Қаротегин]] ва [[Қаторкӯҳи Ҳисор|Ҳисор]] вомехӯрад. Он дар нишебиҳои кушоди санглоху шағалдор, тарқишҳои харсангҳо ва дигар маҳалҳои кӯҳии дорои [[Хок|хоки]] нисбатан хушк, дар баландии аз 1700 то 2500 м [[Аз сатҳи баҳр|аз сатҳи баҳр]] мерӯяд.<ref name="RedBook2017"/><ref name="Murod2024">{{Cite journal |last=Муродқулзода |first=Шоҳона |title=Растаниҳои чатргули нодири водии Зарафшон |journal=Муҳаққиқ |year=2024 |issue=4 (65) |pages=154–158 |publisher=Донишгоҳи давлатии омӯзгории Тоҷикистон ба номи Садриддин Айнӣ |url=https://tgpu.tj/images/stories/nav/%D0%9C%D0%A3%D2%B3%D0%B0%D2%9B%D2%9B%D0%B8%D2%9B/2024/Muhakik_%E2%84%964_%2865%29_2024.pdf }}</ref> Дар ғарби Чин ин намуд дар минтақаи [[Чжаосу|Чжаосуи]] Шинҷон, дар нишебиҳои шағалдор ва миёни [[Буттазор|буттазорҳо]], дар баландии тақрибан 1500–1600 м аз сатҳи баҳр ба қайд гирифта шудааст.<ref name="FloraChina"/> == Таркиби кимиёӣ == Дар таркиби решаи сунбулкаҳ [[кислотаҳои органикӣ]], [[кумаринҳо]], [[флавоноидҳо]], тритерпеноидҳо, пайвастагиҳои фенолӣ ва [[алкалоидҳо]] муайян шудаанд.<ref name="Batra2017"/> Решаҳои он аз 0,2 то 4% [[равғани эфирӣ]], 24,41% [[Қанд|қандҳо]] ва аз 9 то 18,7% қатрон доранд. Аз ҷумла, кумаринҳои конферол, москатол ва [[умбеллиферон]] дар таркиби онҳо муайян шудаанд.<ref name="Ethnobotany">{{Cite web |url=https://ethnobotany.uz/ru/plant/ferula-moschata-h-reinsch-koso-pol/ |title=Ferula moschata (H.Reinsch) Koso-Pol. |website=Ethnobotany.uz |publisher=Институти ботаникаи Академияи илмҳои Ӯзбекистон |access-date=23 октябри 2026 }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Солиев |first1=А. Б. |last2=Мамадрахимов |first2=А. А. |last3=Турсунова |first3=М. Р. |last4=Мавлянов |first4=И. Р. |last5=Хожиметов |first5=А. А. |last6=Каримов |first6=М. Ш. |year=2017 |title=Изучение химического состава подземной части растения ферула мускусная (Ferula moschata) методами ГХ-МС и ВЭЖХ-МС |journal=Farmatsevtika jurnali |issue=3 |pages=33–40 |url=https://api.ziyonet.uz/uploads/books/1107618/5b34955eb570b.pdf }}</ref> Дар рустаниҳои сунбулкаҳи дар шароити озмоишгоҳӣ (''[[in vitro]]'') парваришёфта пайвастагиҳои зерин муайян шудаанд: * [[Кемпферол]] — флавоноид; * [[Кверсетин]] — флавоноид; * [[Кислотаи пара-кумарӣ]] — кислотаи фенолӣ; * [[Кислотаи синнамӣ]] — кислотаи органикии ароматӣ.<ref>{{Cite journal |last1=Jamalova Ne'matilla Qizi |first1=Dilafruz |last2=Kurbaniyazova Tanirbergen Kizi |first2=Gulsauir |last3=Caliscan Tatar |first3=Imene |year=2025 |title=Phenolic Compounds and Flavonoids in Various Extracts of Ferula tadshikorum and Ferula sumbul Grown in vitro Conditions |journal=Iranian Journal of Pharmaceutical Research |volume=24 |issue=1 |pages=e163731 |doi=10.5812/ijpr-163731 }}</ref> == Корбурд == [[Акс:American journal of pharmacy (1829) (14796324063).jpg|thumb|Решаи сунбулкаҳ]] === Атторӣ === Решаи сунбулкаҳ бӯи хоси [[Мушк|мушкмонанд]] дорад ва ба ҷойи мушки аз ҳайвонот гирифташуда, ки ба даст оварданаш душвор аст, истифода мешуд. Аз ин рӯ, он дар баъзе сарчашмаҳои [[Забони англисӣ|англисӣ]] бо номи ''musk root'' ("решаи мушкӣ") маъруф аст.<ref>{{Cite web |url=https://www.medicinetraditions.com/ferula-sumbul-musk-root/ |title=Ferula sumbul, Musk root |website=Medicine Traditions |access-date=23 октябри 2026 }}</ref><ref name="RedBook2017"/> === Тибби халқӣ === Решаи хушкшудаи сунбулкаҳ дар [[тибби халқӣ|тибби халқи]]и Осиё ва Аврупо ҳамчун [[Доруи оромбахш|доруи оромбахш]] ва зиддиспазмӣ истифода мешуд.<ref name="Batra2017"/> === Тибби халқии тоҷик === [[Абуалӣ ибни Сино]] дар "[[Ал-Қонун]]" сунбулро гиёҳи хушбӯй ва дорои [[Миҷоз|миҷози]] гарм ва хушк тавсиф карда, истифодаи онро барои ором кардани асаб, беҳтар кардани хотира, боқувват кардани дил ва осон кардани ҳазми хӯрок зикр кардааст.<ref>{{Cite journal|last1=Тилавов|first1=Т. Б.|last2=Хасанова|first2=Д. А.|year=2025|title=Сравнительный анализ описания корня сумбула (Ferula moschata) в «Каноне врачебной науки» Ибн Сины и современных научных данных|journal=Integration of Education and Science: Global Challenges and Solutions|volume=1|issue=2|pages=916–917|url=https://worldconferences.us/index.php/iesg/article/download/693/647/1287 }}</ref> == Ҳифз == Сунбулкаҳ ба [[Китоби сурхи Ҷумҳурии Тоҷикистон]] (нашри соли 2015) дохил карда шудааст. Дар ин нашр он бо номи илмии ''Ferula sumbul'' (Kauffm.) Hook.f. оварда шудааст.<ref name="RedBook">{{Cite web |url=https://www.plantarium.ru/page/redbook/id/237.html |title=Красная книга Республики Таджикистан, 2015 г. |website=Плантариум |access-date=23 октябри 2026 }}</ref><ref name="RedBook2017"/> Ин намуд ҳамчунин ба рӯйхатҳои рустаниҳои ҳифзшавандаи Ӯзбекистон дохил карда шудааст.<ref>{{Cite web |url=https://www.plantarium.ru/page/view/item/16042.html |title=Ферула сумбул — Ferula sumbul |website=Плантариум |access-date=23 октябри 2026 }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://npzaamin.uz/ru/tabiat/noyob-turlar/ |title=Редкие растения |website=Зааминский национальный природный парк |access-date=23 октябри 2026 }}</ref> == Адабиёт == {{reflist}} [[Гурӯҳ:Камолҳо]] [[Гурӯҳ:Гиёҳҳои доруӣ]] [[Гурӯҳ:Набототи Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Набототи Ӯзбекистон]] [[Гурӯҳ:Набототи Қирғизистон]] [[Гурӯҳ:Набототи Чин]] lx2bkvw7yljmv3yzu0y80x623fb9wzy 1490987 1490986 2026-10-23T18:20:46Z Zosya95 54344 /* Таркиби кимиёӣ */ 1490987 wikitext text/x-wiki {{Таксон |image file = Ferula moschata (Flora of Tajikistan).png |regnum = Рустаниҳо |parent = Ferula |rang = Намуд |latin = Ferula moschata |wikispecies = Ferula moschata |author = ([[H.Reinsch]]) [[Koso-Pol.]] (1926) |syn = {{Collapsible list | title = '' |{{btname|Euryangium sumbul|Kauffm.}} |{{btname|Ferula sumbul|(Kauffm.) Hook.f.}} |{{btname|Ferula urceolata|Korovin}} |{{btname|Peucedanum sumbul|(Kauffm.) Baill.}} |{{btname|Sumbulus moschatus|H.Reinsch}} }} |range map = Ferula sumbul (Ferula moschata) range map Tajikistan.svg |range map caption = Паҳншавӣ }} '''Сунбулкаҳ''', '''сунбул''', '''сунбулкамол''' ё '''норд''' ({{lang-la|Ferula moschata}}) — як [[Намуд (таксономия)|намуд]]и [[Рустаниҳои бисёрсола|рустании бисёрсолаи]] [[Рустаниҳои пӯшидатухм (гулдор)|гулдор]] аз [[Оила (таксономия)|оила]]и [[Чатргулон|чатргулон]] ({{lang-la|Apiaceae}}) аст. Ин гиёҳ дар [[Осиёи Миёна]] ва ғарби [[Ҷумҳурии Мардумии Чин|Чин]] бумӣ буда, асосан дар минтақаҳои кӯҳӣ мерӯяд.<ref name="POWO">{{cite POWO|id=842394-1|title=Ferula moschata (H.Reinsch) Koso-Pol.|access-date=23 октябри 2026}}</ref> Решаи хушбӯи он аз қадим дар атторӣ ва тибби халқӣ истифода мешуд.<ref name="RedBook2017">{{Cite book |title=Китоби сурхи Ҷумҳурии Тоҷикистон. Ҷилди 1: Олами наботот |edition=2 |publisher=Ганҷ |location=Душанбе |year=2017 |pages=188–189 |isbn=978-99975-45-15-2 |url=https://dokumen.pub/1-9789997545152.html }}</ref> == Номгузорӣ == Ин намуд бори аввал соли 1846 аз ҷониби [[гиёҳшинос]] [[Ҳюго Райнш]] бо номи ''Sumbulus moschatus'' тавсиф шудааст. Соли 1926 гиёҳшиноси [[Русҳо|рус]], [[Борис Козо-Полянский]] онро ба [[Авлод (таксономия)|авлоди]] [[Камол (авлод)|камол]] ({{lang-la|Ferula}}) гузаронида, [[Номи илмӣ|номи илмии]] ''Ferula moschata''-ро нашр кард.<ref>{{Cite web|url=https://www.ipni.org/n/842394-1|title=Ferula moschata (H.Reinsch) Koso-Pol.|website=International Plant Names Index|publisher=Royal Botanic Gardens, Kew|access-date=23 октябри 2026}}</ref> == Тавсиф == Сунбулкаҳ рустании [[Алаф|алафии]] [[Рустаниҳои бисёрсола|бисёрсола]] ва поликарпӣ буда, одатан аз 0,5 то 1 м қад мекашад.<ref name="FloraChina"/> Решааш ғафси [[Турб|турбмонанд]], [[Поя|пояҳояш]] борик, сершумор ва дар қисми болоӣ шохарондаанд. Шохаҳои поёнӣ бештар ба таври навбатӣ ва шохаҳои болоӣ ҳалқавор ҷойгир мешаванд. [[Барг|Баргҳояш]] нисбатан сахт буда, зуд пажмурда намешаванд. Паҳнаки барг шакли умумии байзашакли секунҷамонанд дошта, чандкарата [[Пар|пармонанд]] бурида шудааст. Қисмҳои охирини барг дарозрӯя ё нештаршакл буда, дарозиашон тақрибан 20–35 мм ва паҳнояшон 10–15 мм аст. Сатҳи болоии баргҳо одатан бемӯй ва сатҳи поёнии онҳо каму беш пашмакдор мебошад.<ref name="FloraChina">{{Cite web|url=https://efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&taxon_id=242321996|title=Ferula moschata (H. Reinsch) Koso-Poljansky|website=Flora of China|volume=14|page=178|publisher=Missouri Botanical Garden and Harvard University Herbaria|access-date=23 октябри 2026}}</ref> [[Акс:Bentley - Trimen 1880b.jpg|thumb|Тасвири ботаникии сунбулкаҳ<ref>{{cite book |last1=Bentley |first1=Robert |last2=Trimen |first2=Henry |title=Medicinal Plants |publisher=J. & A. Churchill |location=London |year=1880 |volume=2 |url=https://archive.org/details/medicinalplantsb02bent/page/n452 }}</ref>]] Гулҳо дар [[Тӯдагул|тӯдагулҳои]] [[Чатр|чатршакли]] мураккаб ҷой гирифтаанд. Чатри марказӣ одатан аз 6 то 12 шохача иборат буда, [[Диаметр|диаметраш]] тақрибан 4–6 см мебошад. Ҳар як чатрча аз 9 то 12 гул дорад. Чатрҳои канорӣ яктоӣ ё ҷуфт ҷойгир шуда, баъзан аз чатри марказӣ каме баландтаранд. [[Мева|Мевааш]] байзашакл буда, тақрибан 7 мм дарозӣ дорад. Дар девораи мева маҷроҳои равғани эфирӣ ҷойгиранд.<ref name="FloraChina"/> Сунбулкаҳ асосан дар моҳи [[июн]] гул карда, дар моҳҳои [[июл]] ва [[август]] мева медиҳад. Давраи гулкунӣ ва мевабандии он вобаста ба шароити иқлимӣ ва баландии маҳалли сабзиш метавонад фарқ кунад.<ref name="RedBook2017"/> == Паҳншавӣ ва муҳити зист == Сунбулкаҳ дар [[Тоҷикистон]], [[Ӯзбекистон]], [[Қирғизистон]] ва қисми ғарбии [[Шинҷон]]и Чин паҳн шудааст.<ref name="POWO"/> Дар Тоҷикистон асосан дар [[Қаторкӯҳ|қаторкӯҳҳои]] [[Қаторкӯҳи Туркистон|Туркистон]], [[Қаторкӯҳи Зарафшон|Зарафшон]], [[Қаторкӯҳи Қаротегин|Қаротегин]] ва [[Қаторкӯҳи Ҳисор|Ҳисор]] вомехӯрад. Он дар нишебиҳои кушоди санглоху шағалдор, тарқишҳои харсангҳо ва дигар маҳалҳои кӯҳии дорои [[Хок|хоки]] нисбатан хушк, дар баландии аз 1700 то 2500 м [[Аз сатҳи баҳр|аз сатҳи баҳр]] мерӯяд.<ref name="RedBook2017"/><ref name="Murod2024">{{Cite journal |last=Муродқулзода |first=Шоҳона |title=Растаниҳои чатргули нодири водии Зарафшон |journal=Муҳаққиқ |year=2024 |issue=4 (65) |pages=154–158 |publisher=Донишгоҳи давлатии омӯзгории Тоҷикистон ба номи Садриддин Айнӣ |url=https://tgpu.tj/images/stories/nav/%D0%9C%D0%A3%D2%B3%D0%B0%D2%9B%D2%9B%D0%B8%D2%9B/2024/Muhakik_%E2%84%964_%2865%29_2024.pdf }}</ref> Дар ғарби Чин ин намуд дар минтақаи [[Чжаосу|Чжаосуи]] Шинҷон, дар нишебиҳои шағалдор ва миёни [[Буттазор|буттазорҳо]], дар баландии тақрибан 1500–1600 м аз сатҳи баҳр ба қайд гирифта шудааст.<ref name="FloraChina"/> == Таркиби кимиёӣ == Дар таркиби решаи сунбулкаҳ [[кислотаҳои органикӣ]], [[кумаринҳо]], [[флавоноидҳо]], тритерпеноидҳо, пайвастагиҳои фенолӣ ва [[алкалоидҳо]] муайян шудаанд.<ref name="Batra2017">{{Cite journal |last1=Batra |first1=Sonali |last2=Kumar |first2=Ashwani |last3=Sharma |first3=Anupam |year=2017 |title=Pharmacognostic and phytochemical studies on Ferula sumbul Hook. Roots |journal=Journal of Pharmacognosy and Phytochemistry |volume=6 |issue=4 |pages=965–968 |url=https://www.phytojournal.com/archives/2017.v6.i4.1456/pharmacognostic-and-phytochemical-studies-on-ferula-sumbul-hook-roots }}</ref> Решаҳои он аз 0,2 то 4% [[равғани эфирӣ]], 24,41% [[Қанд|қандҳо]] ва аз 9 то 18,7% қатрон доранд. Аз ҷумла, кумаринҳои конферол, москатол ва [[умбеллиферон]] дар таркиби онҳо муайян шудаанд.<ref name="Ethnobotany">{{Cite web |url=https://ethnobotany.uz/ru/plant/ferula-moschata-h-reinsch-koso-pol/ |title=Ferula moschata (H.Reinsch) Koso-Pol. |website=Ethnobotany.uz |publisher=Институти ботаникаи Академияи илмҳои Ӯзбекистон |access-date=23 октябри 2026 }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Солиев |first1=А. Б. |last2=Мамадрахимов |first2=А. А. |last3=Турсунова |first3=М. Р. |last4=Мавлянов |first4=И. Р. |last5=Хожиметов |first5=А. А. |last6=Каримов |first6=М. Ш. |year=2017 |title=Изучение химического состава подземной части растения ферула мускусная (Ferula moschata) методами ГХ-МС и ВЭЖХ-МС |journal=Farmatsevtika jurnali |issue=3 |pages=33–40 |url=https://api.ziyonet.uz/uploads/books/1107618/5b34955eb570b.pdf }}</ref> Дар рустаниҳои сунбулкаҳи дар шароити озмоишгоҳӣ (''[[in vitro]]'') парваришёфта пайвастагиҳои зерин муайян шудаанд: * [[Кемпферол]] — флавоноид; * [[Кверсетин]] — флавоноид; * [[Кислотаи пара-кумарӣ]] — кислотаи фенолӣ; * [[Кислотаи синнамӣ]] — кислотаи органикии ароматӣ.<ref>{{Cite journal |last1=Jamalova Ne'matilla Qizi |first1=Dilafruz |last2=Kurbaniyazova Tanirbergen Kizi |first2=Gulsauir |last3=Caliscan Tatar |first3=Imene |year=2025 |title=Phenolic Compounds and Flavonoids in Various Extracts of Ferula tadshikorum and Ferula sumbul Grown in vitro Conditions |journal=Iranian Journal of Pharmaceutical Research |volume=24 |issue=1 |pages=e163731 |doi=10.5812/ijpr-163731 }}</ref> == Корбурд == [[Акс:American journal of pharmacy (1829) (14796324063).jpg|thumb|Решаи сунбулкаҳ]] === Атторӣ === Решаи сунбулкаҳ бӯи хоси [[Мушк|мушкмонанд]] дорад ва ба ҷойи мушки аз ҳайвонот гирифташуда, ки ба даст оварданаш душвор аст, истифода мешуд. Аз ин рӯ, он дар баъзе сарчашмаҳои [[Забони англисӣ|англисӣ]] бо номи ''musk root'' ("решаи мушкӣ") маъруф аст.<ref>{{Cite web |url=https://www.medicinetraditions.com/ferula-sumbul-musk-root/ |title=Ferula sumbul, Musk root |website=Medicine Traditions |access-date=23 октябри 2026 }}</ref><ref name="RedBook2017"/> === Тибби халқӣ === Решаи хушкшудаи сунбулкаҳ дар [[тибби халқӣ|тибби халқи]]и Осиё ва Аврупо ҳамчун [[Доруи оромбахш|доруи оромбахш]] ва зиддиспазмӣ истифода мешуд.<ref name="Batra2017"/> === Тибби халқии тоҷик === [[Абуалӣ ибни Сино]] дар "[[Ал-Қонун]]" сунбулро гиёҳи хушбӯй ва дорои [[Миҷоз|миҷози]] гарм ва хушк тавсиф карда, истифодаи онро барои ором кардани асаб, беҳтар кардани хотира, боқувват кардани дил ва осон кардани ҳазми хӯрок зикр кардааст.<ref>{{Cite journal|last1=Тилавов|first1=Т. Б.|last2=Хасанова|first2=Д. А.|year=2025|title=Сравнительный анализ описания корня сумбула (Ferula moschata) в «Каноне врачебной науки» Ибн Сины и современных научных данных|journal=Integration of Education and Science: Global Challenges and Solutions|volume=1|issue=2|pages=916–917|url=https://worldconferences.us/index.php/iesg/article/download/693/647/1287 }}</ref> == Ҳифз == Сунбулкаҳ ба [[Китоби сурхи Ҷумҳурии Тоҷикистон]] (нашри соли 2015) дохил карда шудааст. Дар ин нашр он бо номи илмии ''Ferula sumbul'' (Kauffm.) Hook.f. оварда шудааст.<ref name="RedBook">{{Cite web |url=https://www.plantarium.ru/page/redbook/id/237.html |title=Красная книга Республики Таджикистан, 2015 г. |website=Плантариум |access-date=23 октябри 2026 }}</ref><ref name="RedBook2017"/> Ин намуд ҳамчунин ба рӯйхатҳои рустаниҳои ҳифзшавандаи Ӯзбекистон дохил карда шудааст.<ref>{{Cite web |url=https://www.plantarium.ru/page/view/item/16042.html |title=Ферула сумбул — Ferula sumbul |website=Плантариум |access-date=23 октябри 2026 }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://npzaamin.uz/ru/tabiat/noyob-turlar/ |title=Редкие растения |website=Зааминский национальный природный парк |access-date=23 октябри 2026 }}</ref> == Адабиёт == {{reflist}} [[Гурӯҳ:Камолҳо]] [[Гурӯҳ:Гиёҳҳои доруӣ]] [[Гурӯҳ:Набототи Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Набототи Ӯзбекистон]] [[Гурӯҳ:Набототи Қирғизистон]] [[Гурӯҳ:Набототи Чин]] o4tvktwes50sehcrdqom6kyffapbvv7 1490988 1490987 2026-10-23T18:21:58Z Zosya95 54344 /* Корбурд */ 1490988 wikitext text/x-wiki {{Таксон |image file = Ferula moschata (Flora of Tajikistan).png |regnum = Рустаниҳо |parent = Ferula |rang = Намуд |latin = Ferula moschata |wikispecies = Ferula moschata |author = ([[H.Reinsch]]) [[Koso-Pol.]] (1926) |syn = {{Collapsible list | title = '' |{{btname|Euryangium sumbul|Kauffm.}} |{{btname|Ferula sumbul|(Kauffm.) Hook.f.}} |{{btname|Ferula urceolata|Korovin}} |{{btname|Peucedanum sumbul|(Kauffm.) Baill.}} |{{btname|Sumbulus moschatus|H.Reinsch}} }} |range map = Ferula sumbul (Ferula moschata) range map Tajikistan.svg |range map caption = Паҳншавӣ }} '''Сунбулкаҳ''', '''сунбул''', '''сунбулкамол''' ё '''норд''' ({{lang-la|Ferula moschata}}) — як [[Намуд (таксономия)|намуд]]и [[Рустаниҳои бисёрсола|рустании бисёрсолаи]] [[Рустаниҳои пӯшидатухм (гулдор)|гулдор]] аз [[Оила (таксономия)|оила]]и [[Чатргулон|чатргулон]] ({{lang-la|Apiaceae}}) аст. Ин гиёҳ дар [[Осиёи Миёна]] ва ғарби [[Ҷумҳурии Мардумии Чин|Чин]] бумӣ буда, асосан дар минтақаҳои кӯҳӣ мерӯяд.<ref name="POWO">{{cite POWO|id=842394-1|title=Ferula moschata (H.Reinsch) Koso-Pol.|access-date=23 октябри 2026}}</ref> Решаи хушбӯи он аз қадим дар атторӣ ва тибби халқӣ истифода мешуд.<ref name="RedBook2017">{{Cite book |title=Китоби сурхи Ҷумҳурии Тоҷикистон. Ҷилди 1: Олами наботот |edition=2 |publisher=Ганҷ |location=Душанбе |year=2017 |pages=188–189 |isbn=978-99975-45-15-2 |url=https://dokumen.pub/1-9789997545152.html }}</ref> == Номгузорӣ == Ин намуд бори аввал соли 1846 аз ҷониби [[гиёҳшинос]] [[Ҳюго Райнш]] бо номи ''Sumbulus moschatus'' тавсиф шудааст. Соли 1926 гиёҳшиноси [[Русҳо|рус]], [[Борис Козо-Полянский]] онро ба [[Авлод (таксономия)|авлоди]] [[Камол (авлод)|камол]] ({{lang-la|Ferula}}) гузаронида, [[Номи илмӣ|номи илмии]] ''Ferula moschata''-ро нашр кард.<ref>{{Cite web|url=https://www.ipni.org/n/842394-1|title=Ferula moschata (H.Reinsch) Koso-Pol.|website=International Plant Names Index|publisher=Royal Botanic Gardens, Kew|access-date=23 октябри 2026}}</ref> == Тавсиф == Сунбулкаҳ рустании [[Алаф|алафии]] [[Рустаниҳои бисёрсола|бисёрсола]] ва поликарпӣ буда, одатан аз 0,5 то 1 м қад мекашад.<ref name="FloraChina"/> Решааш ғафси [[Турб|турбмонанд]], [[Поя|пояҳояш]] борик, сершумор ва дар қисми болоӣ шохарондаанд. Шохаҳои поёнӣ бештар ба таври навбатӣ ва шохаҳои болоӣ ҳалқавор ҷойгир мешаванд. [[Барг|Баргҳояш]] нисбатан сахт буда, зуд пажмурда намешаванд. Паҳнаки барг шакли умумии байзашакли секунҷамонанд дошта, чандкарата [[Пар|пармонанд]] бурида шудааст. Қисмҳои охирини барг дарозрӯя ё нештаршакл буда, дарозиашон тақрибан 20–35 мм ва паҳнояшон 10–15 мм аст. Сатҳи болоии баргҳо одатан бемӯй ва сатҳи поёнии онҳо каму беш пашмакдор мебошад.<ref name="FloraChina">{{Cite web|url=https://efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&taxon_id=242321996|title=Ferula moschata (H. Reinsch) Koso-Poljansky|website=Flora of China|volume=14|page=178|publisher=Missouri Botanical Garden and Harvard University Herbaria|access-date=23 октябри 2026}}</ref> [[Акс:Bentley - Trimen 1880b.jpg|thumb|Тасвири ботаникии сунбулкаҳ<ref>{{cite book |last1=Bentley |first1=Robert |last2=Trimen |first2=Henry |title=Medicinal Plants |publisher=J. & A. Churchill |location=London |year=1880 |volume=2 |url=https://archive.org/details/medicinalplantsb02bent/page/n452 }}</ref>]] Гулҳо дар [[Тӯдагул|тӯдагулҳои]] [[Чатр|чатршакли]] мураккаб ҷой гирифтаанд. Чатри марказӣ одатан аз 6 то 12 шохача иборат буда, [[Диаметр|диаметраш]] тақрибан 4–6 см мебошад. Ҳар як чатрча аз 9 то 12 гул дорад. Чатрҳои канорӣ яктоӣ ё ҷуфт ҷойгир шуда, баъзан аз чатри марказӣ каме баландтаранд. [[Мева|Мевааш]] байзашакл буда, тақрибан 7 мм дарозӣ дорад. Дар девораи мева маҷроҳои равғани эфирӣ ҷойгиранд.<ref name="FloraChina"/> Сунбулкаҳ асосан дар моҳи [[июн]] гул карда, дар моҳҳои [[июл]] ва [[август]] мева медиҳад. Давраи гулкунӣ ва мевабандии он вобаста ба шароити иқлимӣ ва баландии маҳалли сабзиш метавонад фарқ кунад.<ref name="RedBook2017"/> == Паҳншавӣ ва муҳити зист == Сунбулкаҳ дар [[Тоҷикистон]], [[Ӯзбекистон]], [[Қирғизистон]] ва қисми ғарбии [[Шинҷон]]и Чин паҳн шудааст.<ref name="POWO"/> Дар Тоҷикистон асосан дар [[Қаторкӯҳ|қаторкӯҳҳои]] [[Қаторкӯҳи Туркистон|Туркистон]], [[Қаторкӯҳи Зарафшон|Зарафшон]], [[Қаторкӯҳи Қаротегин|Қаротегин]] ва [[Қаторкӯҳи Ҳисор|Ҳисор]] вомехӯрад. Он дар нишебиҳои кушоди санглоху шағалдор, тарқишҳои харсангҳо ва дигар маҳалҳои кӯҳии дорои [[Хок|хоки]] нисбатан хушк, дар баландии аз 1700 то 2500 м [[Аз сатҳи баҳр|аз сатҳи баҳр]] мерӯяд.<ref name="RedBook2017"/><ref name="Murod2024">{{Cite journal |last=Муродқулзода |first=Шоҳона |title=Растаниҳои чатргули нодири водии Зарафшон |journal=Муҳаққиқ |year=2024 |issue=4 (65) |pages=154–158 |publisher=Донишгоҳи давлатии омӯзгории Тоҷикистон ба номи Садриддин Айнӣ |url=https://tgpu.tj/images/stories/nav/%D0%9C%D0%A3%D2%B3%D0%B0%D2%9B%D2%9B%D0%B8%D2%9B/2024/Muhakik_%E2%84%964_%2865%29_2024.pdf }}</ref> Дар ғарби Чин ин намуд дар минтақаи [[Чжаосу|Чжаосуи]] Шинҷон, дар нишебиҳои шағалдор ва миёни [[Буттазор|буттазорҳо]], дар баландии тақрибан 1500–1600 м аз сатҳи баҳр ба қайд гирифта шудааст.<ref name="FloraChina"/> == Таркиби кимиёӣ == Дар таркиби решаи сунбулкаҳ [[кислотаҳои органикӣ]], [[кумаринҳо]], [[флавоноидҳо]], тритерпеноидҳо, пайвастагиҳои фенолӣ ва [[алкалоидҳо]] муайян шудаанд.<ref name="Batra2017">{{Cite journal |last1=Batra |first1=Sonali |last2=Kumar |first2=Ashwani |last3=Sharma |first3=Anupam |year=2017 |title=Pharmacognostic and phytochemical studies on Ferula sumbul Hook. Roots |journal=Journal of Pharmacognosy and Phytochemistry |volume=6 |issue=4 |pages=965–968 |url=https://www.phytojournal.com/archives/2017.v6.i4.1456/pharmacognostic-and-phytochemical-studies-on-ferula-sumbul-hook-roots }}</ref> Решаҳои он аз 0,2 то 4% [[равғани эфирӣ]], 24,41% [[Қанд|қандҳо]] ва аз 9 то 18,7% қатрон доранд. Аз ҷумла, кумаринҳои конферол, москатол ва [[умбеллиферон]] дар таркиби онҳо муайян шудаанд.<ref name="Ethnobotany">{{Cite web |url=https://ethnobotany.uz/ru/plant/ferula-moschata-h-reinsch-koso-pol/ |title=Ferula moschata (H.Reinsch) Koso-Pol. |website=Ethnobotany.uz |publisher=Институти ботаникаи Академияи илмҳои Ӯзбекистон |access-date=23 октябри 2026 }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Солиев |first1=А. Б. |last2=Мамадрахимов |first2=А. А. |last3=Турсунова |first3=М. Р. |last4=Мавлянов |first4=И. Р. |last5=Хожиметов |first5=А. А. |last6=Каримов |first6=М. Ш. |year=2017 |title=Изучение химического состава подземной части растения ферула мускусная (Ferula moschata) методами ГХ-МС и ВЭЖХ-МС |journal=Farmatsevtika jurnali |issue=3 |pages=33–40 |url=https://api.ziyonet.uz/uploads/books/1107618/5b34955eb570b.pdf }}</ref> Дар рустаниҳои сунбулкаҳи дар шароити озмоишгоҳӣ (''[[in vitro]]'') парваришёфта пайвастагиҳои зерин муайян шудаанд: * [[Кемпферол]] — флавоноид; * [[Кверсетин]] — флавоноид; * [[Кислотаи пара-кумарӣ]] — кислотаи фенолӣ; * [[Кислотаи синнамӣ]] — кислотаи органикии ароматӣ.<ref>{{Cite journal |last1=Jamalova Ne'matilla Qizi |first1=Dilafruz |last2=Kurbaniyazova Tanirbergen Kizi |first2=Gulsauir |last3=Caliscan Tatar |first3=Imene |year=2025 |title=Phenolic Compounds and Flavonoids in Various Extracts of Ferula tadshikorum and Ferula sumbul Grown in vitro Conditions |journal=Iranian Journal of Pharmaceutical Research |volume=24 |issue=1 |pages=e163731 |doi=10.5812/ijpr-163731 }}</ref> == Корбурд == [[Акс:American journal of pharmacy (1829) (14796324063).jpg|thumb|Решаи сунбулкаҳ]] === Атторӣ === Решаи сунбулкаҳ бӯи хоси [[Мушк|мушкмонанд]] дорад ва ба ҷойи мушки аз ҳайвонот гирифташуда, ки ба даст оварданаш душвор аст, истифода мешуд. Аз ин рӯ, он дар баъзе сарчашмаҳои [[Забони англисӣ|англисӣ]] бо номи ''musk root'' ("решаи мушкӣ") маъруф аст.<ref>{{Cite web|url=https://www.medicinetraditions.com/ferula-sumbul-musk-root/ |title=Ferula sumbul, Musk root |website=Medicine Traditions |access-date=23 октябри 2026 }}</ref><ref name="RedBook2017"/> === Тибби халқӣ === Решаи хушкшудаи сунбулкаҳ дар [[тибби халқӣ|тибби халқи]]и Осиё ва Аврупо ҳамчун [[Доруи оромбахш|доруи оромбахш]] ва зиддиспазмӣ истифода мешуд.<ref name="Batra2017"/> === Тибби халқии тоҷик === [[Абуалӣ ибни Сино]] дар "[[Ал-Қонун]]" сунбулро гиёҳи хушбӯй ва дорои [[Миҷоз|миҷози]] гарм ва хушк тавсиф карда, истифодаи онро барои ором кардани асаб, беҳтар кардани хотира, боқувват кардани дил ва осон кардани ҳазми хӯрок зикр кардааст.<ref>{{Cite journal|last1=Тилавов|first1=Т. Б.|last2=Хасанова|first2=Д. А.|year=2025|title=Сравнительный анализ описания корня сумбула (Ferula moschata) в «Каноне врачебной науки» Ибн Сины и современных научных данных|journal=Integration of Education and Science: Global Challenges and Solutions|volume=1|issue=2|pages=916–917|url=https://worldconferences.us/index.php/iesg/article/download/693/647/1287 }}</ref> == Ҳифз == Сунбулкаҳ ба [[Китоби сурхи Ҷумҳурии Тоҷикистон]] (нашри соли 2015) дохил карда шудааст. Дар ин нашр он бо номи илмии ''Ferula sumbul'' (Kauffm.) Hook.f. оварда шудааст.<ref name="RedBook">{{Cite web |url=https://www.plantarium.ru/page/redbook/id/237.html |title=Красная книга Республики Таджикистан, 2015 г. |website=Плантариум |access-date=23 октябри 2026 }}</ref><ref name="RedBook2017"/> Ин намуд ҳамчунин ба рӯйхатҳои рустаниҳои ҳифзшавандаи Ӯзбекистон дохил карда шудааст.<ref>{{Cite web |url=https://www.plantarium.ru/page/view/item/16042.html |title=Ферула сумбул — Ferula sumbul |website=Плантариум |access-date=23 октябри 2026 }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://npzaamin.uz/ru/tabiat/noyob-turlar/ |title=Редкие растения |website=Зааминский национальный природный парк |access-date=23 октябри 2026 }}</ref> == Адабиёт == {{reflist}} [[Гурӯҳ:Камолҳо]] [[Гурӯҳ:Гиёҳҳои доруӣ]] [[Гурӯҳ:Набототи Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Набототи Ӯзбекистон]] [[Гурӯҳ:Набототи Қирғизистон]] [[Гурӯҳ:Набототи Чин]] egei3y1hzonhfhx0p9p0jhcr8w7m0uj 1490989 1490988 2026-10-23T18:22:13Z Zosya95 54344 /* Корбурд */ 1490989 wikitext text/x-wiki {{Таксон |image file = Ferula moschata (Flora of Tajikistan).png |regnum = Рустаниҳо |parent = Ferula |rang = Намуд |latin = Ferula moschata |wikispecies = Ferula moschata |author = ([[H.Reinsch]]) [[Koso-Pol.]] (1926) |syn = {{Collapsible list | title = '' |{{btname|Euryangium sumbul|Kauffm.}} |{{btname|Ferula sumbul|(Kauffm.) Hook.f.}} |{{btname|Ferula urceolata|Korovin}} |{{btname|Peucedanum sumbul|(Kauffm.) Baill.}} |{{btname|Sumbulus moschatus|H.Reinsch}} }} |range map = Ferula sumbul (Ferula moschata) range map Tajikistan.svg |range map caption = Паҳншавӣ }} '''Сунбулкаҳ''', '''сунбул''', '''сунбулкамол''' ё '''норд''' ({{lang-la|Ferula moschata}}) — як [[Намуд (таксономия)|намуд]]и [[Рустаниҳои бисёрсола|рустании бисёрсолаи]] [[Рустаниҳои пӯшидатухм (гулдор)|гулдор]] аз [[Оила (таксономия)|оила]]и [[Чатргулон|чатргулон]] ({{lang-la|Apiaceae}}) аст. Ин гиёҳ дар [[Осиёи Миёна]] ва ғарби [[Ҷумҳурии Мардумии Чин|Чин]] бумӣ буда, асосан дар минтақаҳои кӯҳӣ мерӯяд.<ref name="POWO">{{cite POWO|id=842394-1|title=Ferula moschata (H.Reinsch) Koso-Pol.|access-date=23 октябри 2026}}</ref> Решаи хушбӯи он аз қадим дар атторӣ ва тибби халқӣ истифода мешуд.<ref name="RedBook2017">{{Cite book |title=Китоби сурхи Ҷумҳурии Тоҷикистон. Ҷилди 1: Олами наботот |edition=2 |publisher=Ганҷ |location=Душанбе |year=2017 |pages=188–189 |isbn=978-99975-45-15-2 |url=https://dokumen.pub/1-9789997545152.html }}</ref> == Номгузорӣ == Ин намуд бори аввал соли 1846 аз ҷониби [[гиёҳшинос]] [[Ҳюго Райнш]] бо номи ''Sumbulus moschatus'' тавсиф шудааст. Соли 1926 гиёҳшиноси [[Русҳо|рус]], [[Борис Козо-Полянский]] онро ба [[Авлод (таксономия)|авлоди]] [[Камол (авлод)|камол]] ({{lang-la|Ferula}}) гузаронида, [[Номи илмӣ|номи илмии]] ''Ferula moschata''-ро нашр кард.<ref>{{Cite web|url=https://www.ipni.org/n/842394-1|title=Ferula moschata (H.Reinsch) Koso-Pol.|website=International Plant Names Index|publisher=Royal Botanic Gardens, Kew|access-date=23 октябри 2026}}</ref> == Тавсиф == Сунбулкаҳ рустании [[Алаф|алафии]] [[Рустаниҳои бисёрсола|бисёрсола]] ва поликарпӣ буда, одатан аз 0,5 то 1 м қад мекашад.<ref name="FloraChina"/> Решааш ғафси [[Турб|турбмонанд]], [[Поя|пояҳояш]] борик, сершумор ва дар қисми болоӣ шохарондаанд. Шохаҳои поёнӣ бештар ба таври навбатӣ ва шохаҳои болоӣ ҳалқавор ҷойгир мешаванд. [[Барг|Баргҳояш]] нисбатан сахт буда, зуд пажмурда намешаванд. Паҳнаки барг шакли умумии байзашакли секунҷамонанд дошта, чандкарата [[Пар|пармонанд]] бурида шудааст. Қисмҳои охирини барг дарозрӯя ё нештаршакл буда, дарозиашон тақрибан 20–35 мм ва паҳнояшон 10–15 мм аст. Сатҳи болоии баргҳо одатан бемӯй ва сатҳи поёнии онҳо каму беш пашмакдор мебошад.<ref name="FloraChina">{{Cite web|url=https://efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&taxon_id=242321996|title=Ferula moschata (H. Reinsch) Koso-Poljansky|website=Flora of China|volume=14|page=178|publisher=Missouri Botanical Garden and Harvard University Herbaria|access-date=23 октябри 2026}}</ref> [[Акс:Bentley - Trimen 1880b.jpg|thumb|Тасвири ботаникии сунбулкаҳ<ref>{{cite book |last1=Bentley |first1=Robert |last2=Trimen |first2=Henry |title=Medicinal Plants |publisher=J. & A. Churchill |location=London |year=1880 |volume=2 |url=https://archive.org/details/medicinalplantsb02bent/page/n452 }}</ref>]] Гулҳо дар [[Тӯдагул|тӯдагулҳои]] [[Чатр|чатршакли]] мураккаб ҷой гирифтаанд. Чатри марказӣ одатан аз 6 то 12 шохача иборат буда, [[Диаметр|диаметраш]] тақрибан 4–6 см мебошад. Ҳар як чатрча аз 9 то 12 гул дорад. Чатрҳои канорӣ яктоӣ ё ҷуфт ҷойгир шуда, баъзан аз чатри марказӣ каме баландтаранд. [[Мева|Мевааш]] байзашакл буда, тақрибан 7 мм дарозӣ дорад. Дар девораи мева маҷроҳои равғани эфирӣ ҷойгиранд.<ref name="FloraChina"/> Сунбулкаҳ асосан дар моҳи [[июн]] гул карда, дар моҳҳои [[июл]] ва [[август]] мева медиҳад. Давраи гулкунӣ ва мевабандии он вобаста ба шароити иқлимӣ ва баландии маҳалли сабзиш метавонад фарқ кунад.<ref name="RedBook2017"/> == Паҳншавӣ ва муҳити зист == Сунбулкаҳ дар [[Тоҷикистон]], [[Ӯзбекистон]], [[Қирғизистон]] ва қисми ғарбии [[Шинҷон]]и Чин паҳн шудааст.<ref name="POWO"/> Дар Тоҷикистон асосан дар [[Қаторкӯҳ|қаторкӯҳҳои]] [[Қаторкӯҳи Туркистон|Туркистон]], [[Қаторкӯҳи Зарафшон|Зарафшон]], [[Қаторкӯҳи Қаротегин|Қаротегин]] ва [[Қаторкӯҳи Ҳисор|Ҳисор]] вомехӯрад. Он дар нишебиҳои кушоди санглоху шағалдор, тарқишҳои харсангҳо ва дигар маҳалҳои кӯҳии дорои [[Хок|хоки]] нисбатан хушк, дар баландии аз 1700 то 2500 м [[Аз сатҳи баҳр|аз сатҳи баҳр]] мерӯяд.<ref name="RedBook2017"/><ref name="Murod2024">{{Cite journal |last=Муродқулзода |first=Шоҳона |title=Растаниҳои чатргули нодири водии Зарафшон |journal=Муҳаққиқ |year=2024 |issue=4 (65) |pages=154–158 |publisher=Донишгоҳи давлатии омӯзгории Тоҷикистон ба номи Садриддин Айнӣ |url=https://tgpu.tj/images/stories/nav/%D0%9C%D0%A3%D2%B3%D0%B0%D2%9B%D2%9B%D0%B8%D2%9B/2024/Muhakik_%E2%84%964_%2865%29_2024.pdf }}</ref> Дар ғарби Чин ин намуд дар минтақаи [[Чжаосу|Чжаосуи]] Шинҷон, дар нишебиҳои шағалдор ва миёни [[Буттазор|буттазорҳо]], дар баландии тақрибан 1500–1600 м аз сатҳи баҳр ба қайд гирифта шудааст.<ref name="FloraChina"/> == Таркиби кимиёӣ == Дар таркиби решаи сунбулкаҳ [[кислотаҳои органикӣ]], [[кумаринҳо]], [[флавоноидҳо]], тритерпеноидҳо, пайвастагиҳои фенолӣ ва [[алкалоидҳо]] муайян шудаанд.<ref name="Batra2017">{{Cite journal |last1=Batra |first1=Sonali |last2=Kumar |first2=Ashwani |last3=Sharma |first3=Anupam |year=2017 |title=Pharmacognostic and phytochemical studies on Ferula sumbul Hook. Roots |journal=Journal of Pharmacognosy and Phytochemistry |volume=6 |issue=4 |pages=965–968 |url=https://www.phytojournal.com/archives/2017.v6.i4.1456/pharmacognostic-and-phytochemical-studies-on-ferula-sumbul-hook-roots }}</ref> Решаҳои он аз 0,2 то 4% [[равғани эфирӣ]], 24,41% [[Қанд|қандҳо]] ва аз 9 то 18,7% қатрон доранд. Аз ҷумла, кумаринҳои конферол, москатол ва [[умбеллиферон]] дар таркиби онҳо муайян шудаанд.<ref name="Ethnobotany">{{Cite web |url=https://ethnobotany.uz/ru/plant/ferula-moschata-h-reinsch-koso-pol/ |title=Ferula moschata (H.Reinsch) Koso-Pol. |website=Ethnobotany.uz |publisher=Институти ботаникаи Академияи илмҳои Ӯзбекистон |access-date=23 октябри 2026 }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Солиев |first1=А. Б. |last2=Мамадрахимов |first2=А. А. |last3=Турсунова |first3=М. Р. |last4=Мавлянов |first4=И. Р. |last5=Хожиметов |first5=А. А. |last6=Каримов |first6=М. Ш. |year=2017 |title=Изучение химического состава подземной части растения ферула мускусная (Ferula moschata) методами ГХ-МС и ВЭЖХ-МС |journal=Farmatsevtika jurnali |issue=3 |pages=33–40 |url=https://api.ziyonet.uz/uploads/books/1107618/5b34955eb570b.pdf }}</ref> Дар рустаниҳои сунбулкаҳи дар шароити озмоишгоҳӣ (''[[in vitro]]'') парваришёфта пайвастагиҳои зерин муайян шудаанд: * [[Кемпферол]] — флавоноид; * [[Кверсетин]] — флавоноид; * [[Кислотаи пара-кумарӣ]] — кислотаи фенолӣ; * [[Кислотаи синнамӣ]] — кислотаи органикии ароматӣ.<ref>{{Cite journal |last1=Jamalova Ne'matilla Qizi |first1=Dilafruz |last2=Kurbaniyazova Tanirbergen Kizi |first2=Gulsauir |last3=Caliscan Tatar |first3=Imene |year=2025 |title=Phenolic Compounds and Flavonoids in Various Extracts of Ferula tadshikorum and Ferula sumbul Grown in vitro Conditions |journal=Iranian Journal of Pharmaceutical Research |volume=24 |issue=1 |pages=e163731 |doi=10.5812/ijpr-163731 }}</ref> == Корбурд == [[Акс:American journal of pharmacy (1829) (14796324063).jpg|thumb|Решаи сунбулкаҳ]] === Атторӣ === Решаи сунбулкаҳ бӯи хоси [[Мушк|мушкмонанд]] дорад ва ба ҷойи мушки аз ҳайвонот гирифташуда, ки ба даст оварданаш душвор аст, истифода мешуд. Аз ин рӯ, он дар баъзе сарчашмаҳои [[Забони англисӣ|англисӣ]] бо номи ''musk root'' ("решаи мушкӣ") маъруф аст.<ref>{{Cite web|url=https://www.medicinetraditions.com/ferula-sumbul-musk-root/ |title=Ferula sumbul, Musk root |website=Medicine Traditions |access-date=23 октябри 2026 }}</ref><ref name="RedBook2017"/> === Тибби халқӣ === Решаи хушкшудаи сунбулкаҳ дар [[тибби халқӣ|тибби халқи]]и Осиё ва Аврупо ҳамчун [[Доруи оромбахш|доруи оромбахш]] ва зиддиспазмӣ истифода мешуд.<ref name="Batra2017"/> ==== Тибби халқии тоҷик ==== [[Абуалӣ ибни Сино]] дар "[[Ал-Қонун]]" сунбулро гиёҳи хушбӯй ва дорои [[Миҷоз|миҷози]] гарм ва хушк тавсиф карда, истифодаи онро барои ором кардани асаб, беҳтар кардани хотира, боқувват кардани дил ва осон кардани ҳазми хӯрок зикр кардааст.<ref>{{Cite journal|last1=Тилавов|first1=Т. Б.|last2=Хасанова|first2=Д. А.|year=2025|title=Сравнительный анализ описания корня сумбула (Ferula moschata) в «Каноне врачебной науки» Ибн Сины и современных научных данных|journal=Integration of Education and Science: Global Challenges and Solutions|volume=1|issue=2|pages=916–917|url=https://worldconferences.us/index.php/iesg/article/download/693/647/1287 }}</ref> == Ҳифз == Сунбулкаҳ ба [[Китоби сурхи Ҷумҳурии Тоҷикистон]] (нашри соли 2015) дохил карда шудааст. Дар ин нашр он бо номи илмии ''Ferula sumbul'' (Kauffm.) Hook.f. оварда шудааст.<ref name="RedBook">{{Cite web |url=https://www.plantarium.ru/page/redbook/id/237.html |title=Красная книга Республики Таджикистан, 2015 г. |website=Плантариум |access-date=23 октябри 2026 }}</ref><ref name="RedBook2017"/> Ин намуд ҳамчунин ба рӯйхатҳои рустаниҳои ҳифзшавандаи Ӯзбекистон дохил карда шудааст.<ref>{{Cite web |url=https://www.plantarium.ru/page/view/item/16042.html |title=Ферула сумбул — Ferula sumbul |website=Плантариум |access-date=23 октябри 2026 }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://npzaamin.uz/ru/tabiat/noyob-turlar/ |title=Редкие растения |website=Зааминский национальный природный парк |access-date=23 октябри 2026 }}</ref> == Адабиёт == {{reflist}} [[Гурӯҳ:Камолҳо]] [[Гурӯҳ:Гиёҳҳои доруӣ]] [[Гурӯҳ:Набототи Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Набототи Ӯзбекистон]] [[Гурӯҳ:Набототи Қирғизистон]] [[Гурӯҳ:Набототи Чин]] rda3ci0mpaxxlopm18lnh9i01bbkxkn 1491012 1490989 2026-10-23T19:53:13Z Zosya95 54344 /* Ҳифз */ 1491012 wikitext text/x-wiki {{Таксон |image file = Ferula moschata (Flora of Tajikistan).png |regnum = Рустаниҳо |parent = Ferula |rang = Намуд |latin = Ferula moschata |wikispecies = Ferula moschata |author = ([[H.Reinsch]]) [[Koso-Pol.]] (1926) |syn = {{Collapsible list | title = '' |{{btname|Euryangium sumbul|Kauffm.}} |{{btname|Ferula sumbul|(Kauffm.) Hook.f.}} |{{btname|Ferula urceolata|Korovin}} |{{btname|Peucedanum sumbul|(Kauffm.) Baill.}} |{{btname|Sumbulus moschatus|H.Reinsch}} }} |range map = Ferula sumbul (Ferula moschata) range map Tajikistan.svg |range map caption = Паҳншавӣ }} '''Сунбулкаҳ''', '''сунбул''', '''сунбулкамол''' ё '''норд''' ({{lang-la|Ferula moschata}}) — як [[Намуд (таксономия)|намуд]]и [[Рустаниҳои бисёрсола|рустании бисёрсолаи]] [[Рустаниҳои пӯшидатухм (гулдор)|гулдор]] аз [[Оила (таксономия)|оила]]и [[Чатргулон|чатргулон]] ({{lang-la|Apiaceae}}) аст. Ин гиёҳ дар [[Осиёи Миёна]] ва ғарби [[Ҷумҳурии Мардумии Чин|Чин]] бумӣ буда, асосан дар минтақаҳои кӯҳӣ мерӯяд.<ref name="POWO">{{cite POWO|id=842394-1|title=Ferula moschata (H.Reinsch) Koso-Pol.|access-date=23 октябри 2026}}</ref> Решаи хушбӯи он аз қадим дар атторӣ ва тибби халқӣ истифода мешуд.<ref name="RedBook2017">{{Cite book |title=Китоби сурхи Ҷумҳурии Тоҷикистон. Ҷилди 1: Олами наботот |edition=2 |publisher=Ганҷ |location=Душанбе |year=2017 |pages=188–189 |isbn=978-99975-45-15-2 |url=https://dokumen.pub/1-9789997545152.html }}</ref> == Номгузорӣ == Ин намуд бори аввал соли 1846 аз ҷониби [[гиёҳшинос]] [[Ҳюго Райнш]] бо номи ''Sumbulus moschatus'' тавсиф шудааст. Соли 1926 гиёҳшиноси [[Русҳо|рус]], [[Борис Козо-Полянский]] онро ба [[Авлод (таксономия)|авлоди]] [[Камол (авлод)|камол]] ({{lang-la|Ferula}}) гузаронида, [[Номи илмӣ|номи илмии]] ''Ferula moschata''-ро нашр кард.<ref>{{Cite web|url=https://www.ipni.org/n/842394-1|title=Ferula moschata (H.Reinsch) Koso-Pol.|website=International Plant Names Index|publisher=Royal Botanic Gardens, Kew|access-date=23 октябри 2026}}</ref> == Тавсиф == Сунбулкаҳ рустании [[Алаф|алафии]] [[Рустаниҳои бисёрсола|бисёрсола]] ва поликарпӣ буда, одатан аз 0,5 то 1 м қад мекашад.<ref name="FloraChina"/> Решааш ғафси [[Турб|турбмонанд]], [[Поя|пояҳояш]] борик, сершумор ва дар қисми болоӣ шохарондаанд. Шохаҳои поёнӣ бештар ба таври навбатӣ ва шохаҳои болоӣ ҳалқавор ҷойгир мешаванд. [[Барг|Баргҳояш]] нисбатан сахт буда, зуд пажмурда намешаванд. Паҳнаки барг шакли умумии байзашакли секунҷамонанд дошта, чандкарата [[Пар|пармонанд]] бурида шудааст. Қисмҳои охирини барг дарозрӯя ё нештаршакл буда, дарозиашон тақрибан 20–35 мм ва паҳнояшон 10–15 мм аст. Сатҳи болоии баргҳо одатан бемӯй ва сатҳи поёнии онҳо каму беш пашмакдор мебошад.<ref name="FloraChina">{{Cite web|url=https://efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&taxon_id=242321996|title=Ferula moschata (H. Reinsch) Koso-Poljansky|website=Flora of China|volume=14|page=178|publisher=Missouri Botanical Garden and Harvard University Herbaria|access-date=23 октябри 2026}}</ref> [[Акс:Bentley - Trimen 1880b.jpg|thumb|Тасвири ботаникии сунбулкаҳ<ref>{{cite book |last1=Bentley |first1=Robert |last2=Trimen |first2=Henry |title=Medicinal Plants |publisher=J. & A. Churchill |location=London |year=1880 |volume=2 |url=https://archive.org/details/medicinalplantsb02bent/page/n452 }}</ref>]] Гулҳо дар [[Тӯдагул|тӯдагулҳои]] [[Чатр|чатршакли]] мураккаб ҷой гирифтаанд. Чатри марказӣ одатан аз 6 то 12 шохача иборат буда, [[Диаметр|диаметраш]] тақрибан 4–6 см мебошад. Ҳар як чатрча аз 9 то 12 гул дорад. Чатрҳои канорӣ яктоӣ ё ҷуфт ҷойгир шуда, баъзан аз чатри марказӣ каме баландтаранд. [[Мева|Мевааш]] байзашакл буда, тақрибан 7 мм дарозӣ дорад. Дар девораи мева маҷроҳои равғани эфирӣ ҷойгиранд.<ref name="FloraChina"/> Сунбулкаҳ асосан дар моҳи [[июн]] гул карда, дар моҳҳои [[июл]] ва [[август]] мева медиҳад. Давраи гулкунӣ ва мевабандии он вобаста ба шароити иқлимӣ ва баландии маҳалли сабзиш метавонад фарқ кунад.<ref name="RedBook2017"/> == Паҳншавӣ ва муҳити зист == Сунбулкаҳ дар [[Тоҷикистон]], [[Ӯзбекистон]], [[Қирғизистон]] ва қисми ғарбии [[Шинҷон]]и Чин паҳн шудааст.<ref name="POWO"/> Дар Тоҷикистон асосан дар [[Қаторкӯҳ|қаторкӯҳҳои]] [[Қаторкӯҳи Туркистон|Туркистон]], [[Қаторкӯҳи Зарафшон|Зарафшон]], [[Қаторкӯҳи Қаротегин|Қаротегин]] ва [[Қаторкӯҳи Ҳисор|Ҳисор]] вомехӯрад. Он дар нишебиҳои кушоди санглоху шағалдор, тарқишҳои харсангҳо ва дигар маҳалҳои кӯҳии дорои [[Хок|хоки]] нисбатан хушк, дар баландии аз 1700 то 2500 м [[Аз сатҳи баҳр|аз сатҳи баҳр]] мерӯяд.<ref name="RedBook2017"/><ref name="Murod2024">{{Cite journal |last=Муродқулзода |first=Шоҳона |title=Растаниҳои чатргули нодири водии Зарафшон |journal=Муҳаққиқ |year=2024 |issue=4 (65) |pages=154–158 |publisher=Донишгоҳи давлатии омӯзгории Тоҷикистон ба номи Садриддин Айнӣ |url=https://tgpu.tj/images/stories/nav/%D0%9C%D0%A3%D2%B3%D0%B0%D2%9B%D2%9B%D0%B8%D2%9B/2024/Muhakik_%E2%84%964_%2865%29_2024.pdf }}</ref> Дар ғарби Чин ин намуд дар минтақаи [[Чжаосу|Чжаосуи]] Шинҷон, дар нишебиҳои шағалдор ва миёни [[Буттазор|буттазорҳо]], дар баландии тақрибан 1500–1600 м аз сатҳи баҳр ба қайд гирифта шудааст.<ref name="FloraChina"/> == Таркиби кимиёӣ == Дар таркиби решаи сунбулкаҳ [[кислотаҳои органикӣ]], [[кумаринҳо]], [[флавоноидҳо]], тритерпеноидҳо, пайвастагиҳои фенолӣ ва [[алкалоидҳо]] муайян шудаанд.<ref name="Batra2017">{{Cite journal |last1=Batra |first1=Sonali |last2=Kumar |first2=Ashwani |last3=Sharma |first3=Anupam |year=2017 |title=Pharmacognostic and phytochemical studies on Ferula sumbul Hook. Roots |journal=Journal of Pharmacognosy and Phytochemistry |volume=6 |issue=4 |pages=965–968 |url=https://www.phytojournal.com/archives/2017.v6.i4.1456/pharmacognostic-and-phytochemical-studies-on-ferula-sumbul-hook-roots }}</ref> Решаҳои он аз 0,2 то 4% [[равғани эфирӣ]], 24,41% [[Қанд|қандҳо]] ва аз 9 то 18,7% қатрон доранд. Аз ҷумла, кумаринҳои конферол, москатол ва [[умбеллиферон]] дар таркиби онҳо муайян шудаанд.<ref name="Ethnobotany">{{Cite web |url=https://ethnobotany.uz/ru/plant/ferula-moschata-h-reinsch-koso-pol/ |title=Ferula moschata (H.Reinsch) Koso-Pol. |website=Ethnobotany.uz |publisher=Институти ботаникаи Академияи илмҳои Ӯзбекистон |access-date=23 октябри 2026 }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Солиев |first1=А. Б. |last2=Мамадрахимов |first2=А. А. |last3=Турсунова |first3=М. Р. |last4=Мавлянов |first4=И. Р. |last5=Хожиметов |first5=А. А. |last6=Каримов |first6=М. Ш. |year=2017 |title=Изучение химического состава подземной части растения ферула мускусная (Ferula moschata) методами ГХ-МС и ВЭЖХ-МС |journal=Farmatsevtika jurnali |issue=3 |pages=33–40 |url=https://api.ziyonet.uz/uploads/books/1107618/5b34955eb570b.pdf }}</ref> Дар рустаниҳои сунбулкаҳи дар шароити озмоишгоҳӣ (''[[in vitro]]'') парваришёфта пайвастагиҳои зерин муайян шудаанд: * [[Кемпферол]] — флавоноид; * [[Кверсетин]] — флавоноид; * [[Кислотаи пара-кумарӣ]] — кислотаи фенолӣ; * [[Кислотаи синнамӣ]] — кислотаи органикии ароматӣ.<ref>{{Cite journal |last1=Jamalova Ne'matilla Qizi |first1=Dilafruz |last2=Kurbaniyazova Tanirbergen Kizi |first2=Gulsauir |last3=Caliscan Tatar |first3=Imene |year=2025 |title=Phenolic Compounds and Flavonoids in Various Extracts of Ferula tadshikorum and Ferula sumbul Grown in vitro Conditions |journal=Iranian Journal of Pharmaceutical Research |volume=24 |issue=1 |pages=e163731 |doi=10.5812/ijpr-163731 }}</ref> == Корбурд == [[Акс:American journal of pharmacy (1829) (14796324063).jpg|thumb|Решаи сунбулкаҳ]] === Атторӣ === Решаи сунбулкаҳ бӯи хоси [[Мушк|мушкмонанд]] дорад ва ба ҷойи мушки аз ҳайвонот гирифташуда, ки ба даст оварданаш душвор аст, истифода мешуд. Аз ин рӯ, он дар баъзе сарчашмаҳои [[Забони англисӣ|англисӣ]] бо номи ''musk root'' ("решаи мушкӣ") маъруф аст.<ref>{{Cite web|url=https://www.medicinetraditions.com/ferula-sumbul-musk-root/ |title=Ferula sumbul, Musk root |website=Medicine Traditions |access-date=23 октябри 2026 }}</ref><ref name="RedBook2017"/> === Тибби халқӣ === Решаи хушкшудаи сунбулкаҳ дар [[тибби халқӣ|тибби халқи]]и Осиё ва Аврупо ҳамчун [[Доруи оромбахш|доруи оромбахш]] ва зиддиспазмӣ истифода мешуд.<ref name="Batra2017"/> ==== Тибби халқии тоҷик ==== [[Абуалӣ ибни Сино]] дар "[[Ал-Қонун]]" сунбулро гиёҳи хушбӯй ва дорои [[Миҷоз|миҷози]] гарм ва хушк тавсиф карда, истифодаи онро барои ором кардани асаб, беҳтар кардани хотира, боқувват кардани дил ва осон кардани ҳазми хӯрок зикр кардааст.<ref>{{Cite journal|last1=Тилавов|first1=Т. Б.|last2=Хасанова|first2=Д. А.|year=2025|title=Сравнительный анализ описания корня сумбула (Ferula moschata) в «Каноне врачебной науки» Ибн Сины и современных научных данных|journal=Integration of Education and Science: Global Challenges and Solutions|volume=1|issue=2|pages=916–917|url=https://worldconferences.us/index.php/iesg/article/download/693/647/1287 }}</ref> == Мақоми ҳифз == Сунбулкаҳ ба [[Китоби сурхи Ҷумҳурии Тоҷикистон]] (нашри соли 2015) дохил карда шудааст. Дар ин нашр он бо номи илмии ''Ferula sumbul'' (Kauffm.) Hook.f. оварда шудааст.<ref name="RedBook">{{Cite web |url=https://www.plantarium.ru/page/redbook/id/237.html |title=Красная книга Республики Таджикистан, 2015 г. |website=Плантариум |access-date=23 октябри 2026 }}</ref><ref name="RedBook2017"/> Ин намуд ҳамчунин ба рӯйхатҳои рустаниҳои ҳифзшавандаи Ӯзбекистон дохил карда шудааст.<ref>{{Cite web |url=https://www.plantarium.ru/page/view/item/16042.html |title=Ферула сумбул — Ferula sumbul |website=Плантариум |access-date=23 октябри 2026 }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://npzaamin.uz/ru/tabiat/noyob-turlar/ |title=Редкие растения |website=Зааминский национальный природный парк |access-date=23 октябри 2026 }}</ref> == Адабиёт == {{reflist}} [[Гурӯҳ:Камолҳо]] [[Гурӯҳ:Гиёҳҳои доруӣ]] [[Гурӯҳ:Набототи Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Набототи Ӯзбекистон]] [[Гурӯҳ:Набототи Қирғизистон]] [[Гурӯҳ:Набототи Чин]] emneyvceszqenef3sy8aver9xesc8fb 1491015 1491012 2026-10-23T20:11:19Z Zosya95 54344 /* Номгузорӣ */ 1491015 wikitext text/x-wiki {{Таксон |image file = Ferula moschata (Flora of Tajikistan).png |regnum = Рустаниҳо |parent = Ferula |rang = Намуд |latin = Ferula moschata |wikispecies = Ferula moschata |author = ([[H.Reinsch]]) [[Koso-Pol.]] (1926) |syn = {{Collapsible list | title = '' |{{btname|Euryangium sumbul|Kauffm.}} |{{btname|Ferula sumbul|(Kauffm.) Hook.f.}} |{{btname|Ferula urceolata|Korovin}} |{{btname|Peucedanum sumbul|(Kauffm.) Baill.}} |{{btname|Sumbulus moschatus|H.Reinsch}} }} |range map = Ferula sumbul (Ferula moschata) range map Tajikistan.svg |range map caption = Паҳншавӣ }} '''Сунбулкаҳ''', '''сунбул''', '''сунбулкамол''' ё '''норд''' ({{lang-la|Ferula moschata}}) — як [[Намуд (таксономия)|намуд]]и [[Рустаниҳои бисёрсола|рустании бисёрсолаи]] [[Рустаниҳои пӯшидатухм (гулдор)|гулдор]] аз [[Оила (таксономия)|оила]]и [[Чатргулон|чатргулон]] ({{lang-la|Apiaceae}}) аст. Ин гиёҳ дар [[Осиёи Миёна]] ва ғарби [[Ҷумҳурии Мардумии Чин|Чин]] бумӣ буда, асосан дар минтақаҳои кӯҳӣ мерӯяд.<ref name="POWO">{{cite POWO|id=842394-1|title=Ferula moschata (H.Reinsch) Koso-Pol.|access-date=23 октябри 2026}}</ref> Решаи хушбӯи он аз қадим дар атторӣ ва тибби халқӣ истифода мешуд.<ref name="RedBook2017">{{Cite book |title=Китоби сурхи Ҷумҳурии Тоҷикистон. Ҷилди 1: Олами наботот |edition=2 |publisher=Ганҷ |location=Душанбе |year=2017 |pages=188–189 |isbn=978-99975-45-15-2 |url=https://dokumen.pub/1-9789997545152.html }}</ref> == Номгузорӣ == Ин намуд бори аввал соли 1846 аз ҷониби [[гиёҳшинос]] [[Ҳюго Райнш]] бо номи ''Sumbulus moschatus'' тавсиф шудааст. Соли 1926 гиёҳшиноси [[Русҳо|рус]], [[Борис Козо-Полянский]] онро ба [[Авлод (таксономия)|авлоди]] [[Камол (авлод)|камол]] ({{lang-la|Ferula}}) гузаронида, [[Номи илмӣ|номи илмии]] ''Ferula moschata''-ро нашр кардааст.<ref>{{Cite web|url=https://www.ipni.org/n/842394-1|title=Ferula moschata (H.Reinsch) Koso-Pol.|website=International Plant Names Index|publisher=Royal Botanic Gardens, Kew|access-date=23 октябри 2026}}</ref> == Тавсиф == Сунбулкаҳ рустании [[Алаф|алафии]] [[Рустаниҳои бисёрсола|бисёрсола]] ва поликарпӣ буда, одатан аз 0,5 то 1 м қад мекашад.<ref name="FloraChina"/> Решааш ғафси [[Турб|турбмонанд]], [[Поя|пояҳояш]] борик, сершумор ва дар қисми болоӣ шохарондаанд. Шохаҳои поёнӣ бештар ба таври навбатӣ ва шохаҳои болоӣ ҳалқавор ҷойгир мешаванд. [[Барг|Баргҳояш]] нисбатан сахт буда, зуд пажмурда намешаванд. Паҳнаки барг шакли умумии байзашакли секунҷамонанд дошта, чандкарата [[Пар|пармонанд]] бурида шудааст. Қисмҳои охирини барг дарозрӯя ё нештаршакл буда, дарозиашон тақрибан 20–35 мм ва паҳнояшон 10–15 мм аст. Сатҳи болоии баргҳо одатан бемӯй ва сатҳи поёнии онҳо каму беш пашмакдор мебошад.<ref name="FloraChina">{{Cite web|url=https://efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&taxon_id=242321996|title=Ferula moschata (H. Reinsch) Koso-Poljansky|website=Flora of China|volume=14|page=178|publisher=Missouri Botanical Garden and Harvard University Herbaria|access-date=23 октябри 2026}}</ref> [[Акс:Bentley - Trimen 1880b.jpg|thumb|Тасвири ботаникии сунбулкаҳ<ref>{{cite book |last1=Bentley |first1=Robert |last2=Trimen |first2=Henry |title=Medicinal Plants |publisher=J. & A. Churchill |location=London |year=1880 |volume=2 |url=https://archive.org/details/medicinalplantsb02bent/page/n452 }}</ref>]] Гулҳо дар [[Тӯдагул|тӯдагулҳои]] [[Чатр|чатршакли]] мураккаб ҷой гирифтаанд. Чатри марказӣ одатан аз 6 то 12 шохача иборат буда, [[Диаметр|диаметраш]] тақрибан 4–6 см мебошад. Ҳар як чатрча аз 9 то 12 гул дорад. Чатрҳои канорӣ яктоӣ ё ҷуфт ҷойгир шуда, баъзан аз чатри марказӣ каме баландтаранд. [[Мева|Мевааш]] байзашакл буда, тақрибан 7 мм дарозӣ дорад. Дар девораи мева маҷроҳои равғани эфирӣ ҷойгиранд.<ref name="FloraChina"/> Сунбулкаҳ асосан дар моҳи [[июн]] гул карда, дар моҳҳои [[июл]] ва [[август]] мева медиҳад. Давраи гулкунӣ ва мевабандии он вобаста ба шароити иқлимӣ ва баландии маҳалли сабзиш метавонад фарқ кунад.<ref name="RedBook2017"/> == Паҳншавӣ ва муҳити зист == Сунбулкаҳ дар [[Тоҷикистон]], [[Ӯзбекистон]], [[Қирғизистон]] ва қисми ғарбии [[Шинҷон]]и Чин паҳн шудааст.<ref name="POWO"/> Дар Тоҷикистон асосан дар [[Қаторкӯҳ|қаторкӯҳҳои]] [[Қаторкӯҳи Туркистон|Туркистон]], [[Қаторкӯҳи Зарафшон|Зарафшон]], [[Қаторкӯҳи Қаротегин|Қаротегин]] ва [[Қаторкӯҳи Ҳисор|Ҳисор]] вомехӯрад. Он дар нишебиҳои кушоди санглоху шағалдор, тарқишҳои харсангҳо ва дигар маҳалҳои кӯҳии дорои [[Хок|хоки]] нисбатан хушк, дар баландии аз 1700 то 2500 м [[Аз сатҳи баҳр|аз сатҳи баҳр]] мерӯяд.<ref name="RedBook2017"/><ref name="Murod2024">{{Cite journal |last=Муродқулзода |first=Шоҳона |title=Растаниҳои чатргули нодири водии Зарафшон |journal=Муҳаққиқ |year=2024 |issue=4 (65) |pages=154–158 |publisher=Донишгоҳи давлатии омӯзгории Тоҷикистон ба номи Садриддин Айнӣ |url=https://tgpu.tj/images/stories/nav/%D0%9C%D0%A3%D2%B3%D0%B0%D2%9B%D2%9B%D0%B8%D2%9B/2024/Muhakik_%E2%84%964_%2865%29_2024.pdf }}</ref> Дар ғарби Чин ин намуд дар минтақаи [[Чжаосу|Чжаосуи]] Шинҷон, дар нишебиҳои шағалдор ва миёни [[Буттазор|буттазорҳо]], дар баландии тақрибан 1500–1600 м аз сатҳи баҳр ба қайд гирифта шудааст.<ref name="FloraChina"/> == Таркиби кимиёӣ == Дар таркиби решаи сунбулкаҳ [[кислотаҳои органикӣ]], [[кумаринҳо]], [[флавоноидҳо]], тритерпеноидҳо, пайвастагиҳои фенолӣ ва [[алкалоидҳо]] муайян шудаанд.<ref name="Batra2017">{{Cite journal |last1=Batra |first1=Sonali |last2=Kumar |first2=Ashwani |last3=Sharma |first3=Anupam |year=2017 |title=Pharmacognostic and phytochemical studies on Ferula sumbul Hook. Roots |journal=Journal of Pharmacognosy and Phytochemistry |volume=6 |issue=4 |pages=965–968 |url=https://www.phytojournal.com/archives/2017.v6.i4.1456/pharmacognostic-and-phytochemical-studies-on-ferula-sumbul-hook-roots }}</ref> Решаҳои он аз 0,2 то 4% [[равғани эфирӣ]], 24,41% [[Қанд|қандҳо]] ва аз 9 то 18,7% қатрон доранд. Аз ҷумла, кумаринҳои конферол, москатол ва [[умбеллиферон]] дар таркиби онҳо муайян шудаанд.<ref name="Ethnobotany">{{Cite web |url=https://ethnobotany.uz/ru/plant/ferula-moschata-h-reinsch-koso-pol/ |title=Ferula moschata (H.Reinsch) Koso-Pol. |website=Ethnobotany.uz |publisher=Институти ботаникаи Академияи илмҳои Ӯзбекистон |access-date=23 октябри 2026 }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Солиев |first1=А. Б. |last2=Мамадрахимов |first2=А. А. |last3=Турсунова |first3=М. Р. |last4=Мавлянов |first4=И. Р. |last5=Хожиметов |first5=А. А. |last6=Каримов |first6=М. Ш. |year=2017 |title=Изучение химического состава подземной части растения ферула мускусная (Ferula moschata) методами ГХ-МС и ВЭЖХ-МС |journal=Farmatsevtika jurnali |issue=3 |pages=33–40 |url=https://api.ziyonet.uz/uploads/books/1107618/5b34955eb570b.pdf }}</ref> Дар рустаниҳои сунбулкаҳи дар шароити озмоишгоҳӣ (''[[in vitro]]'') парваришёфта пайвастагиҳои зерин муайян шудаанд: * [[Кемпферол]] — флавоноид; * [[Кверсетин]] — флавоноид; * [[Кислотаи пара-кумарӣ]] — кислотаи фенолӣ; * [[Кислотаи синнамӣ]] — кислотаи органикии ароматӣ.<ref>{{Cite journal |last1=Jamalova Ne'matilla Qizi |first1=Dilafruz |last2=Kurbaniyazova Tanirbergen Kizi |first2=Gulsauir |last3=Caliscan Tatar |first3=Imene |year=2025 |title=Phenolic Compounds and Flavonoids in Various Extracts of Ferula tadshikorum and Ferula sumbul Grown in vitro Conditions |journal=Iranian Journal of Pharmaceutical Research |volume=24 |issue=1 |pages=e163731 |doi=10.5812/ijpr-163731 }}</ref> == Корбурд == [[Акс:American journal of pharmacy (1829) (14796324063).jpg|thumb|Решаи сунбулкаҳ]] === Атторӣ === Решаи сунбулкаҳ бӯи хоси [[Мушк|мушкмонанд]] дорад ва ба ҷойи мушки аз ҳайвонот гирифташуда, ки ба даст оварданаш душвор аст, истифода мешуд. Аз ин рӯ, он дар баъзе сарчашмаҳои [[Забони англисӣ|англисӣ]] бо номи ''musk root'' ("решаи мушкӣ") маъруф аст.<ref>{{Cite web|url=https://www.medicinetraditions.com/ferula-sumbul-musk-root/ |title=Ferula sumbul, Musk root |website=Medicine Traditions |access-date=23 октябри 2026 }}</ref><ref name="RedBook2017"/> === Тибби халқӣ === Решаи хушкшудаи сунбулкаҳ дар [[тибби халқӣ|тибби халқи]]и Осиё ва Аврупо ҳамчун [[Доруи оромбахш|доруи оромбахш]] ва зиддиспазмӣ истифода мешуд.<ref name="Batra2017"/> ==== Тибби халқии тоҷик ==== [[Абуалӣ ибни Сино]] дар "[[Ал-Қонун]]" сунбулро гиёҳи хушбӯй ва дорои [[Миҷоз|миҷози]] гарм ва хушк тавсиф карда, истифодаи онро барои ором кардани асаб, беҳтар кардани хотира, боқувват кардани дил ва осон кардани ҳазми хӯрок зикр кардааст.<ref>{{Cite journal|last1=Тилавов|first1=Т. Б.|last2=Хасанова|first2=Д. А.|year=2025|title=Сравнительный анализ описания корня сумбула (Ferula moschata) в «Каноне врачебной науки» Ибн Сины и современных научных данных|journal=Integration of Education and Science: Global Challenges and Solutions|volume=1|issue=2|pages=916–917|url=https://worldconferences.us/index.php/iesg/article/download/693/647/1287 }}</ref> == Мақоми ҳифз == Сунбулкаҳ ба [[Китоби сурхи Ҷумҳурии Тоҷикистон]] (нашри соли 2015) дохил карда шудааст. Дар ин нашр он бо номи илмии ''Ferula sumbul'' (Kauffm.) Hook.f. оварда шудааст.<ref name="RedBook">{{Cite web |url=https://www.plantarium.ru/page/redbook/id/237.html |title=Красная книга Республики Таджикистан, 2015 г. |website=Плантариум |access-date=23 октябри 2026 }}</ref><ref name="RedBook2017"/> Ин намуд ҳамчунин ба рӯйхатҳои рустаниҳои ҳифзшавандаи Ӯзбекистон дохил карда шудааст.<ref>{{Cite web |url=https://www.plantarium.ru/page/view/item/16042.html |title=Ферула сумбул — Ferula sumbul |website=Плантариум |access-date=23 октябри 2026 }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://npzaamin.uz/ru/tabiat/noyob-turlar/ |title=Редкие растения |website=Зааминский национальный природный парк |access-date=23 октябри 2026 }}</ref> == Адабиёт == {{reflist}} [[Гурӯҳ:Камолҳо]] [[Гурӯҳ:Гиёҳҳои доруӣ]] [[Гурӯҳ:Набототи Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Набототи Ӯзбекистон]] [[Гурӯҳ:Набототи Қирғизистон]] [[Гурӯҳ:Набототи Чин]] rgweig4dr2i7yez4jszcysf60dxi2ku 1491016 1491015 2026-10-23T20:12:09Z Zosya95 54344 1491016 wikitext text/x-wiki {{Таксон |image file = Ferula moschata (Flora of Tajikistan).png |regnum = Рустаниҳо |parent = Ferula |rang = Намуд |latin = Ferula moschata |wikispecies = Ferula moschata |author = ([[H.Reinsch]]) [[Koso-Pol.]] (1926) |syn = {{Collapsible list | title = '' |{{btname|Euryangium sumbul|Kauffm.}} |{{btname|Ferula sumbul|(Kauffm.) Hook.f.}} |{{btname|Ferula urceolata|Korovin}} |{{btname|Peucedanum sumbul|(Kauffm.) Baill.}} |{{btname|Sumbulus moschatus|H.Reinsch}} }} |range map = Ferula sumbul (Ferula moschata) range map Tajikistan.svg |range map caption = Паҳншавӣ }} '''Сунбулкаҳ''', '''сунбул''', '''сунбулкамол''' ё '''норд''' ({{lang-la|Ferula moschata}}) — як [[Намуд (таксономия)|намуд]]и [[Рустаниҳои бисёрсола|рустании бисёрсолаи]] [[Рустаниҳои пӯшидатухм (гулдор)|гулдор]] аз [[Оила (таксономия)|оила]]и [[Чатргулон|чатргулон]] ({{lang-la|Apiaceae}}) аст. Ин гиёҳ дар [[Осиёи Миёна]] ва ғарби [[Ҷумҳурии Мардумии Чин|Чин]] [[Эндемизм|бумӣ]] буда, асосан дар минтақаҳои кӯҳӣ мерӯяд.<ref name="POWO">{{cite POWO|id=842394-1|title=Ferula moschata (H.Reinsch) Koso-Pol.|access-date=23 октябри 2026}}</ref> Решаи хушбӯи он аз қадим дар атторӣ ва тибби халқӣ истифода мешуд.<ref name="RedBook2017">{{Cite book |title=Китоби сурхи Ҷумҳурии Тоҷикистон. Ҷилди 1: Олами наботот |edition=2 |publisher=Ганҷ |location=Душанбе |year=2017 |pages=188–189 |isbn=978-99975-45-15-2 |url=https://dokumen.pub/1-9789997545152.html }}</ref> == Номгузорӣ == Ин намуд бори аввал соли 1846 аз ҷониби [[гиёҳшинос]] [[Ҳюго Райнш]] бо номи ''Sumbulus moschatus'' тавсиф шудааст. Соли 1926 гиёҳшиноси [[Русҳо|рус]], [[Борис Козо-Полянский]] онро ба [[Авлод (таксономия)|авлоди]] [[Камол (авлод)|камол]] ({{lang-la|Ferula}}) гузаронида, [[Номи илмӣ|номи илмии]] ''Ferula moschata''-ро нашр кардааст.<ref>{{Cite web|url=https://www.ipni.org/n/842394-1|title=Ferula moschata (H.Reinsch) Koso-Pol.|website=International Plant Names Index|publisher=Royal Botanic Gardens, Kew|access-date=23 октябри 2026}}</ref> == Тавсиф == Сунбулкаҳ рустании [[Алаф|алафии]] [[Рустаниҳои бисёрсола|бисёрсола]] ва поликарпӣ буда, одатан аз 0,5 то 1 м қад мекашад.<ref name="FloraChina"/> Решааш ғафси [[Турб|турбмонанд]], [[Поя|пояҳояш]] борик, сершумор ва дар қисми болоӣ шохарондаанд. Шохаҳои поёнӣ бештар ба таври навбатӣ ва шохаҳои болоӣ ҳалқавор ҷойгир мешаванд. [[Барг|Баргҳояш]] нисбатан сахт буда, зуд пажмурда намешаванд. Паҳнаки барг шакли умумии байзашакли секунҷамонанд дошта, чандкарата [[Пар|пармонанд]] бурида шудааст. Қисмҳои охирини барг дарозрӯя ё нештаршакл буда, дарозиашон тақрибан 20–35 мм ва паҳнояшон 10–15 мм аст. Сатҳи болоии баргҳо одатан бемӯй ва сатҳи поёнии онҳо каму беш пашмакдор мебошад.<ref name="FloraChina">{{Cite web|url=https://efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&taxon_id=242321996|title=Ferula moschata (H. Reinsch) Koso-Poljansky|website=Flora of China|volume=14|page=178|publisher=Missouri Botanical Garden and Harvard University Herbaria|access-date=23 октябри 2026}}</ref> [[Акс:Bentley - Trimen 1880b.jpg|thumb|Тасвири ботаникии сунбулкаҳ<ref>{{cite book |last1=Bentley |first1=Robert |last2=Trimen |first2=Henry |title=Medicinal Plants |publisher=J. & A. Churchill |location=London |year=1880 |volume=2 |url=https://archive.org/details/medicinalplantsb02bent/page/n452 }}</ref>]] Гулҳо дар [[Тӯдагул|тӯдагулҳои]] [[Чатр|чатршакли]] мураккаб ҷой гирифтаанд. Чатри марказӣ одатан аз 6 то 12 шохача иборат буда, [[Диаметр|диаметраш]] тақрибан 4–6 см мебошад. Ҳар як чатрча аз 9 то 12 гул дорад. Чатрҳои канорӣ яктоӣ ё ҷуфт ҷойгир шуда, баъзан аз чатри марказӣ каме баландтаранд. [[Мева|Мевааш]] байзашакл буда, тақрибан 7 мм дарозӣ дорад. Дар девораи мева маҷроҳои равғани эфирӣ ҷойгиранд.<ref name="FloraChina"/> Сунбулкаҳ асосан дар моҳи [[июн]] гул карда, дар моҳҳои [[июл]] ва [[август]] мева медиҳад. Давраи гулкунӣ ва мевабандии он вобаста ба шароити иқлимӣ ва баландии маҳалли сабзиш метавонад фарқ кунад.<ref name="RedBook2017"/> == Паҳншавӣ ва муҳити зист == Сунбулкаҳ дар [[Тоҷикистон]], [[Ӯзбекистон]], [[Қирғизистон]] ва қисми ғарбии [[Шинҷон]]и Чин паҳн шудааст.<ref name="POWO"/> Дар Тоҷикистон асосан дар [[Қаторкӯҳ|қаторкӯҳҳои]] [[Қаторкӯҳи Туркистон|Туркистон]], [[Қаторкӯҳи Зарафшон|Зарафшон]], [[Қаторкӯҳи Қаротегин|Қаротегин]] ва [[Қаторкӯҳи Ҳисор|Ҳисор]] вомехӯрад. Он дар нишебиҳои кушоди санглоху шағалдор, тарқишҳои харсангҳо ва дигар маҳалҳои кӯҳии дорои [[Хок|хоки]] нисбатан хушк, дар баландии аз 1700 то 2500 м [[Аз сатҳи баҳр|аз сатҳи баҳр]] мерӯяд.<ref name="RedBook2017"/><ref name="Murod2024">{{Cite journal |last=Муродқулзода |first=Шоҳона |title=Растаниҳои чатргули нодири водии Зарафшон |journal=Муҳаққиқ |year=2024 |issue=4 (65) |pages=154–158 |publisher=Донишгоҳи давлатии омӯзгории Тоҷикистон ба номи Садриддин Айнӣ |url=https://tgpu.tj/images/stories/nav/%D0%9C%D0%A3%D2%B3%D0%B0%D2%9B%D2%9B%D0%B8%D2%9B/2024/Muhakik_%E2%84%964_%2865%29_2024.pdf }}</ref> Дар ғарби Чин ин намуд дар минтақаи [[Чжаосу|Чжаосуи]] Шинҷон, дар нишебиҳои шағалдор ва миёни [[Буттазор|буттазорҳо]], дар баландии тақрибан 1500–1600 м аз сатҳи баҳр ба қайд гирифта шудааст.<ref name="FloraChina"/> == Таркиби кимиёӣ == Дар таркиби решаи сунбулкаҳ [[кислотаҳои органикӣ]], [[кумаринҳо]], [[флавоноидҳо]], тритерпеноидҳо, пайвастагиҳои фенолӣ ва [[алкалоидҳо]] муайян шудаанд.<ref name="Batra2017">{{Cite journal |last1=Batra |first1=Sonali |last2=Kumar |first2=Ashwani |last3=Sharma |first3=Anupam |year=2017 |title=Pharmacognostic and phytochemical studies on Ferula sumbul Hook. Roots |journal=Journal of Pharmacognosy and Phytochemistry |volume=6 |issue=4 |pages=965–968 |url=https://www.phytojournal.com/archives/2017.v6.i4.1456/pharmacognostic-and-phytochemical-studies-on-ferula-sumbul-hook-roots }}</ref> Решаҳои он аз 0,2 то 4% [[равғани эфирӣ]], 24,41% [[Қанд|қандҳо]] ва аз 9 то 18,7% қатрон доранд. Аз ҷумла, кумаринҳои конферол, москатол ва [[умбеллиферон]] дар таркиби онҳо муайян шудаанд.<ref name="Ethnobotany">{{Cite web |url=https://ethnobotany.uz/ru/plant/ferula-moschata-h-reinsch-koso-pol/ |title=Ferula moschata (H.Reinsch) Koso-Pol. |website=Ethnobotany.uz |publisher=Институти ботаникаи Академияи илмҳои Ӯзбекистон |access-date=23 октябри 2026 }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Солиев |first1=А. Б. |last2=Мамадрахимов |first2=А. А. |last3=Турсунова |first3=М. Р. |last4=Мавлянов |first4=И. Р. |last5=Хожиметов |first5=А. А. |last6=Каримов |first6=М. Ш. |year=2017 |title=Изучение химического состава подземной части растения ферула мускусная (Ferula moschata) методами ГХ-МС и ВЭЖХ-МС |journal=Farmatsevtika jurnali |issue=3 |pages=33–40 |url=https://api.ziyonet.uz/uploads/books/1107618/5b34955eb570b.pdf }}</ref> Дар рустаниҳои сунбулкаҳи дар шароити озмоишгоҳӣ (''[[in vitro]]'') парваришёфта пайвастагиҳои зерин муайян шудаанд: * [[Кемпферол]] — флавоноид; * [[Кверсетин]] — флавоноид; * [[Кислотаи пара-кумарӣ]] — кислотаи фенолӣ; * [[Кислотаи синнамӣ]] — кислотаи органикии ароматӣ.<ref>{{Cite journal |last1=Jamalova Ne'matilla Qizi |first1=Dilafruz |last2=Kurbaniyazova Tanirbergen Kizi |first2=Gulsauir |last3=Caliscan Tatar |first3=Imene |year=2025 |title=Phenolic Compounds and Flavonoids in Various Extracts of Ferula tadshikorum and Ferula sumbul Grown in vitro Conditions |journal=Iranian Journal of Pharmaceutical Research |volume=24 |issue=1 |pages=e163731 |doi=10.5812/ijpr-163731 }}</ref> == Корбурд == [[Акс:American journal of pharmacy (1829) (14796324063).jpg|thumb|Решаи сунбулкаҳ]] === Атторӣ === Решаи сунбулкаҳ бӯи хоси [[Мушк|мушкмонанд]] дорад ва ба ҷойи мушки аз ҳайвонот гирифташуда, ки ба даст оварданаш душвор аст, истифода мешуд. Аз ин рӯ, он дар баъзе сарчашмаҳои [[Забони англисӣ|англисӣ]] бо номи ''musk root'' ("решаи мушкӣ") маъруф аст.<ref>{{Cite web|url=https://www.medicinetraditions.com/ferula-sumbul-musk-root/ |title=Ferula sumbul, Musk root |website=Medicine Traditions |access-date=23 октябри 2026 }}</ref><ref name="RedBook2017"/> === Тибби халқӣ === Решаи хушкшудаи сунбулкаҳ дар [[тибби халқӣ|тибби халқи]]и Осиё ва Аврупо ҳамчун [[Доруи оромбахш|доруи оромбахш]] ва зиддиспазмӣ истифода мешуд.<ref name="Batra2017"/> ==== Тибби халқии тоҷик ==== [[Абуалӣ ибни Сино]] дар "[[Ал-Қонун]]" сунбулро гиёҳи хушбӯй ва дорои [[Миҷоз|миҷози]] гарм ва хушк тавсиф карда, истифодаи онро барои ором кардани асаб, беҳтар кардани хотира, боқувват кардани дил ва осон кардани ҳазми хӯрок зикр кардааст.<ref>{{Cite journal|last1=Тилавов|first1=Т. Б.|last2=Хасанова|first2=Д. А.|year=2025|title=Сравнительный анализ описания корня сумбула (Ferula moschata) в «Каноне врачебной науки» Ибн Сины и современных научных данных|journal=Integration of Education and Science: Global Challenges and Solutions|volume=1|issue=2|pages=916–917|url=https://worldconferences.us/index.php/iesg/article/download/693/647/1287 }}</ref> == Мақоми ҳифз == Сунбулкаҳ ба [[Китоби сурхи Ҷумҳурии Тоҷикистон]] (нашри соли 2015) дохил карда шудааст. Дар ин нашр он бо номи илмии ''Ferula sumbul'' (Kauffm.) Hook.f. оварда шудааст.<ref name="RedBook">{{Cite web |url=https://www.plantarium.ru/page/redbook/id/237.html |title=Красная книга Республики Таджикистан, 2015 г. |website=Плантариум |access-date=23 октябри 2026 }}</ref><ref name="RedBook2017"/> Ин намуд ҳамчунин ба рӯйхатҳои рустаниҳои ҳифзшавандаи Ӯзбекистон дохил карда шудааст.<ref>{{Cite web |url=https://www.plantarium.ru/page/view/item/16042.html |title=Ферула сумбул — Ferula sumbul |website=Плантариум |access-date=23 октябри 2026 }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://npzaamin.uz/ru/tabiat/noyob-turlar/ |title=Редкие растения |website=Зааминский национальный природный парк |access-date=23 октябри 2026 }}</ref> == Адабиёт == {{reflist}} [[Гурӯҳ:Камолҳо]] [[Гурӯҳ:Гиёҳҳои доруӣ]] [[Гурӯҳ:Набототи Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Набототи Ӯзбекистон]] [[Гурӯҳ:Набототи Қирғизистон]] [[Гурӯҳ:Набототи Чин]] cnhla8cjkdtdifhdxahfjp23drnmuud 1491038 1491016 2026-10-23T22:01:25Z Zosya95 54344 /* Паҳншавӣ ва муҳити зист */ 1491038 wikitext text/x-wiki {{Таксон |image file = Ferula moschata (Flora of Tajikistan).png |regnum = Рустаниҳо |parent = Ferula |rang = Намуд |latin = Ferula moschata |wikispecies = Ferula moschata |author = ([[H.Reinsch]]) [[Koso-Pol.]] (1926) |syn = {{Collapsible list | title = '' |{{btname|Euryangium sumbul|Kauffm.}} |{{btname|Ferula sumbul|(Kauffm.) Hook.f.}} |{{btname|Ferula urceolata|Korovin}} |{{btname|Peucedanum sumbul|(Kauffm.) Baill.}} |{{btname|Sumbulus moschatus|H.Reinsch}} }} |range map = Ferula sumbul (Ferula moschata) range map Tajikistan.svg |range map caption = Паҳншавӣ }} '''Сунбулкаҳ''', '''сунбул''', '''сунбулкамол''' ё '''норд''' ({{lang-la|Ferula moschata}}) — як [[Намуд (таксономия)|намуд]]и [[Рустаниҳои бисёрсола|рустании бисёрсолаи]] [[Рустаниҳои пӯшидатухм (гулдор)|гулдор]] аз [[Оила (таксономия)|оила]]и [[Чатргулон|чатргулон]] ({{lang-la|Apiaceae}}) аст. Ин гиёҳ дар [[Осиёи Миёна]] ва ғарби [[Ҷумҳурии Мардумии Чин|Чин]] [[Эндемизм|бумӣ]] буда, асосан дар минтақаҳои кӯҳӣ мерӯяд.<ref name="POWO">{{cite POWO|id=842394-1|title=Ferula moschata (H.Reinsch) Koso-Pol.|access-date=23 октябри 2026}}</ref> Решаи хушбӯи он аз қадим дар атторӣ ва тибби халқӣ истифода мешуд.<ref name="RedBook2017">{{Cite book |title=Китоби сурхи Ҷумҳурии Тоҷикистон. Ҷилди 1: Олами наботот |edition=2 |publisher=Ганҷ |location=Душанбе |year=2017 |pages=188–189 |isbn=978-99975-45-15-2 |url=https://dokumen.pub/1-9789997545152.html }}</ref> == Номгузорӣ == Ин намуд бори аввал соли 1846 аз ҷониби [[гиёҳшинос]] [[Ҳюго Райнш]] бо номи ''Sumbulus moschatus'' тавсиф шудааст. Соли 1926 гиёҳшиноси [[Русҳо|рус]], [[Борис Козо-Полянский]] онро ба [[Авлод (таксономия)|авлоди]] [[Камол (авлод)|камол]] ({{lang-la|Ferula}}) гузаронида, [[Номи илмӣ|номи илмии]] ''Ferula moschata''-ро нашр кардааст.<ref>{{Cite web|url=https://www.ipni.org/n/842394-1|title=Ferula moschata (H.Reinsch) Koso-Pol.|website=International Plant Names Index|publisher=Royal Botanic Gardens, Kew|access-date=23 октябри 2026}}</ref> == Тавсиф == Сунбулкаҳ рустании [[Алаф|алафии]] [[Рустаниҳои бисёрсола|бисёрсола]] ва поликарпӣ буда, одатан аз 0,5 то 1 м қад мекашад.<ref name="FloraChina"/> Решааш ғафси [[Турб|турбмонанд]], [[Поя|пояҳояш]] борик, сершумор ва дар қисми болоӣ шохарондаанд. Шохаҳои поёнӣ бештар ба таври навбатӣ ва шохаҳои болоӣ ҳалқавор ҷойгир мешаванд. [[Барг|Баргҳояш]] нисбатан сахт буда, зуд пажмурда намешаванд. Паҳнаки барг шакли умумии байзашакли секунҷамонанд дошта, чандкарата [[Пар|пармонанд]] бурида шудааст. Қисмҳои охирини барг дарозрӯя ё нештаршакл буда, дарозиашон тақрибан 20–35 мм ва паҳнояшон 10–15 мм аст. Сатҳи болоии баргҳо одатан бемӯй ва сатҳи поёнии онҳо каму беш пашмакдор мебошад.<ref name="FloraChina">{{Cite web|url=https://efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&taxon_id=242321996|title=Ferula moschata (H. Reinsch) Koso-Poljansky|website=Flora of China|volume=14|page=178|publisher=Missouri Botanical Garden and Harvard University Herbaria|access-date=23 октябри 2026}}</ref> [[Акс:Bentley - Trimen 1880b.jpg|thumb|Тасвири ботаникии сунбулкаҳ<ref>{{cite book |last1=Bentley |first1=Robert |last2=Trimen |first2=Henry |title=Medicinal Plants |publisher=J. & A. Churchill |location=London |year=1880 |volume=2 |url=https://archive.org/details/medicinalplantsb02bent/page/n452 }}</ref>]] Гулҳо дар [[Тӯдагул|тӯдагулҳои]] [[Чатр|чатршакли]] мураккаб ҷой гирифтаанд. Чатри марказӣ одатан аз 6 то 12 шохача иборат буда, [[Диаметр|диаметраш]] тақрибан 4–6 см мебошад. Ҳар як чатрча аз 9 то 12 гул дорад. Чатрҳои канорӣ яктоӣ ё ҷуфт ҷойгир шуда, баъзан аз чатри марказӣ каме баландтаранд. [[Мева|Мевааш]] байзашакл буда, тақрибан 7 мм дарозӣ дорад. Дар девораи мева маҷроҳои равғани эфирӣ ҷойгиранд.<ref name="FloraChina"/> Сунбулкаҳ асосан дар моҳи [[июн]] гул карда, дар моҳҳои [[июл]] ва [[август]] мева медиҳад. Давраи гулкунӣ ва мевабандии он вобаста ба шароити иқлимӣ ва баландии маҳалли сабзиш метавонад фарқ кунад.<ref name="RedBook2017"/> == Паҳншавӣ == Сунбулкаҳ дар [[Тоҷикистон]], [[Ӯзбекистон]], [[Қирғизистон]] ва қисми ғарбии [[Шинҷон]]и Чин паҳн шудааст.<ref name="POWO"/> Дар Тоҷикистон асосан дар [[Қаторкӯҳ|қаторкӯҳҳои]] [[Қаторкӯҳи Туркистон|Туркистон]], [[Қаторкӯҳи Зарафшон|Зарафшон]], [[Қаторкӯҳи Қаротегин|Қаротегин]] ва [[Қаторкӯҳи Ҳисор|Ҳисор]] вомехӯрад. Он дар нишебиҳои кушоди санглоху шағалдор, тарқишҳои харсангҳо ва дигар маҳалҳои кӯҳии дорои [[Хок|хоки]] нисбатан хушк, дар баландии аз 1700 то 2500 м [[Аз сатҳи баҳр|аз сатҳи баҳр]] мерӯяд.<ref name="RedBook2017"/><ref name="Murod2024">{{Cite journal |last=Муродқулзода |first=Шоҳона |title=Растаниҳои чатргули нодири водии Зарафшон |journal=Муҳаққиқ |year=2024 |issue=4 (65) |pages=154–158 |publisher=Донишгоҳи давлатии омӯзгории Тоҷикистон ба номи Садриддин Айнӣ |url=https://tgpu.tj/images/stories/nav/%D0%9C%D0%A3%D2%B3%D0%B0%D2%9B%D2%9B%D0%B8%D2%9B/2024/Muhakik_%E2%84%964_%2865%29_2024.pdf }}</ref> Дар ғарби Чин ин намуд дар минтақаи [[Чжаосу|Чжаосуи]] Шинҷон, дар нишебиҳои шағалдор ва миёни [[Буттазор|буттазорҳо]], дар баландии тақрибан 1500–1600 м аз сатҳи баҳр ба қайд гирифта шудааст.<ref name="FloraChina"/> == Таркиби кимиёӣ == Дар таркиби решаи сунбулкаҳ [[кислотаҳои органикӣ]], [[кумаринҳо]], [[флавоноидҳо]], тритерпеноидҳо, пайвастагиҳои фенолӣ ва [[алкалоидҳо]] муайян шудаанд.<ref name="Batra2017">{{Cite journal |last1=Batra |first1=Sonali |last2=Kumar |first2=Ashwani |last3=Sharma |first3=Anupam |year=2017 |title=Pharmacognostic and phytochemical studies on Ferula sumbul Hook. Roots |journal=Journal of Pharmacognosy and Phytochemistry |volume=6 |issue=4 |pages=965–968 |url=https://www.phytojournal.com/archives/2017.v6.i4.1456/pharmacognostic-and-phytochemical-studies-on-ferula-sumbul-hook-roots }}</ref> Решаҳои он аз 0,2 то 4% [[равғани эфирӣ]], 24,41% [[Қанд|қандҳо]] ва аз 9 то 18,7% қатрон доранд. Аз ҷумла, кумаринҳои конферол, москатол ва [[умбеллиферон]] дар таркиби онҳо муайян шудаанд.<ref name="Ethnobotany">{{Cite web |url=https://ethnobotany.uz/ru/plant/ferula-moschata-h-reinsch-koso-pol/ |title=Ferula moschata (H.Reinsch) Koso-Pol. |website=Ethnobotany.uz |publisher=Институти ботаникаи Академияи илмҳои Ӯзбекистон |access-date=23 октябри 2026 }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Солиев |first1=А. Б. |last2=Мамадрахимов |first2=А. А. |last3=Турсунова |first3=М. Р. |last4=Мавлянов |first4=И. Р. |last5=Хожиметов |first5=А. А. |last6=Каримов |first6=М. Ш. |year=2017 |title=Изучение химического состава подземной части растения ферула мускусная (Ferula moschata) методами ГХ-МС и ВЭЖХ-МС |journal=Farmatsevtika jurnali |issue=3 |pages=33–40 |url=https://api.ziyonet.uz/uploads/books/1107618/5b34955eb570b.pdf }}</ref> Дар рустаниҳои сунбулкаҳи дар шароити озмоишгоҳӣ (''[[in vitro]]'') парваришёфта пайвастагиҳои зерин муайян шудаанд: * [[Кемпферол]] — флавоноид; * [[Кверсетин]] — флавоноид; * [[Кислотаи пара-кумарӣ]] — кислотаи фенолӣ; * [[Кислотаи синнамӣ]] — кислотаи органикии ароматӣ.<ref>{{Cite journal |last1=Jamalova Ne'matilla Qizi |first1=Dilafruz |last2=Kurbaniyazova Tanirbergen Kizi |first2=Gulsauir |last3=Caliscan Tatar |first3=Imene |year=2025 |title=Phenolic Compounds and Flavonoids in Various Extracts of Ferula tadshikorum and Ferula sumbul Grown in vitro Conditions |journal=Iranian Journal of Pharmaceutical Research |volume=24 |issue=1 |pages=e163731 |doi=10.5812/ijpr-163731 }}</ref> == Корбурд == [[Акс:American journal of pharmacy (1829) (14796324063).jpg|thumb|Решаи сунбулкаҳ]] === Атторӣ === Решаи сунбулкаҳ бӯи хоси [[Мушк|мушкмонанд]] дорад ва ба ҷойи мушки аз ҳайвонот гирифташуда, ки ба даст оварданаш душвор аст, истифода мешуд. Аз ин рӯ, он дар баъзе сарчашмаҳои [[Забони англисӣ|англисӣ]] бо номи ''musk root'' ("решаи мушкӣ") маъруф аст.<ref>{{Cite web|url=https://www.medicinetraditions.com/ferula-sumbul-musk-root/ |title=Ferula sumbul, Musk root |website=Medicine Traditions |access-date=23 октябри 2026 }}</ref><ref name="RedBook2017"/> === Тибби халқӣ === Решаи хушкшудаи сунбулкаҳ дар [[тибби халқӣ|тибби халқи]]и Осиё ва Аврупо ҳамчун [[Доруи оромбахш|доруи оромбахш]] ва зиддиспазмӣ истифода мешуд.<ref name="Batra2017"/> ==== Тибби халқии тоҷик ==== [[Абуалӣ ибни Сино]] дар "[[Ал-Қонун]]" сунбулро гиёҳи хушбӯй ва дорои [[Миҷоз|миҷози]] гарм ва хушк тавсиф карда, истифодаи онро барои ором кардани асаб, беҳтар кардани хотира, боқувват кардани дил ва осон кардани ҳазми хӯрок зикр кардааст.<ref>{{Cite journal|last1=Тилавов|first1=Т. Б.|last2=Хасанова|first2=Д. А.|year=2025|title=Сравнительный анализ описания корня сумбула (Ferula moschata) в «Каноне врачебной науки» Ибн Сины и современных научных данных|journal=Integration of Education and Science: Global Challenges and Solutions|volume=1|issue=2|pages=916–917|url=https://worldconferences.us/index.php/iesg/article/download/693/647/1287 }}</ref> == Мақоми ҳифз == Сунбулкаҳ ба [[Китоби сурхи Ҷумҳурии Тоҷикистон]] (нашри соли 2015) дохил карда шудааст. Дар ин нашр он бо номи илмии ''Ferula sumbul'' (Kauffm.) Hook.f. оварда шудааст.<ref name="RedBook">{{Cite web |url=https://www.plantarium.ru/page/redbook/id/237.html |title=Красная книга Республики Таджикистан, 2015 г. |website=Плантариум |access-date=23 октябри 2026 }}</ref><ref name="RedBook2017"/> Ин намуд ҳамчунин ба рӯйхатҳои рустаниҳои ҳифзшавандаи Ӯзбекистон дохил карда шудааст.<ref>{{Cite web |url=https://www.plantarium.ru/page/view/item/16042.html |title=Ферула сумбул — Ferula sumbul |website=Плантариум |access-date=23 октябри 2026 }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://npzaamin.uz/ru/tabiat/noyob-turlar/ |title=Редкие растения |website=Зааминский национальный природный парк |access-date=23 октябри 2026 }}</ref> == Адабиёт == {{reflist}} [[Гурӯҳ:Камолҳо]] [[Гурӯҳ:Гиёҳҳои доруӣ]] [[Гурӯҳ:Набототи Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Набототи Ӯзбекистон]] [[Гурӯҳ:Набототи Қирғизистон]] [[Гурӯҳ:Набототи Чин]] dhk042q9tio9qz5xu3w458xlsenwd5c 0 330004 1491071 1480387 2026-10-24T07:40:01Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1491071 wikitext text/x-wiki '''Этиоло́гия''' ({{lang-el|[[wikt:αἰτία#Греческий|αἰτία]]}} «сабаб» + {{lang-grc|[[логос|λόγος]]}} «сухан, таълим»<ref>{{Книга |ответственный = Гл. ред. [[Прохоров, Александр Михайлович|А.М. Прохоров]] |заглавие = [[Советский энциклопедический словарь]] |издание = 4-е изд |место = М. |издательство = [[Советская энциклопедия]] |год = 1988 |страниц = 1600 }}</ref>) — бахши тиб, ки сабабҳо ва шароити пайдоиши бемориҳоро меомӯзад<ref name="Викитека МСЭ2">«''[[s:МСЭ2/Этиология|Этиология]]''» — мақола дар [[Малая советская энциклопедия|Энциклопедияи хурди шӯравӣ]]; нашри 2; солҳои 1937—1947.</ref>. Дар муҳити касбии тиббӣ истилоҳи «этиология» инчунин ҳамчун синоними «сабаб» истифода мешавад (масалан, «''[[зуком]] — бемории этиологияи вирусидошта''»). Аксарияти сабабҳои бемориҳои то имрӯз маълум дар [[асри XX]] кашф ва омӯхта шудаанд. == Таснифот == Сабабҳои зерини бемориҳоро ҷудо мекунанд: # Механикӣ (ҷароҳатҳои пӯшида ва кушода, ларзиш ва ғайра). # Физикӣ (ҳарорати баланд ё паст, ҷараёни электрикӣ ва ғайра). # Химиявӣ (моддаҳои токсикии саноатӣ ва ғайра). # Биологӣ (таъсири [[Бактерияҳо|бактерияҳои]] беморизо, [[содатаринҳо]], [[Вирусҳо|вирусҳо]], [[Занбӯруғҳо|занбӯруғҳо]], [[прионҳо]] ва токсинҳои онҳо ва ғайра). # Психогенӣ, аз ҷумла иҷтимоӣ (ҷангҳо, табъиз, урбанизатсия ва ғайра). # Генетикӣ (ирсият). == Истилоҳҳои наздик == Бинобар наздикии истилоҳҳои «этиология» ва «[[патогенез]]» дар тиб истилоҳи «этиопатогенез» пайдо шуд. Он маҷмӯи тасаввурот дар бораи сабабҳо ва механизмҳои инкишофи бемориро муайян мекунад. Ин истилоҳ ба таври васеъ паҳн нашудааст. Инчунин бояд қайд кард: * ''Омили этиологӣ'' — сабабе, ки бе он беморӣ ҳеҷ гоҳ инкишоф намеёбад. * ''Омилҳои хавф'' — омилҳое, ки эҳтимолияти пайдоиши бемориро зиёд мекунанд. * ''Саногенез'' — маҷмӯи динамикии равандҳои муҳофизатӣ, ки ҳангоми таъсири ангезандаи фавқулода ба организм ба вуҷуд меоянд ва ба барқарор кардани функсияҳои вайроншудаи организм равона шудаанд. == Инчунин нигаред == * [[Ташхис (тиб)|Ташхис]] * [[Нозология]] * [[табобат]] * [[Патогенез]] == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{cite web |title=Этиология |url=https://xn--90aw5c.xn--c1avg/index.php/%D0%AD%D0%A2%D0%98%D0%9E%D0%9B%D0%9E%D0%93%D0%98%D0%AF |work=Большая медицинская энциклопедия |author=Саркисов Д. С. |accessdate=2026-03-31 |archivedate=2024-06-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240612071916/https://xn--90aw5c.xn--c1avg/index.php/%D0%AD%D0%A2%D0%98%D0%9E%D0%9B%D0%9E%D0%93%D0%98%D0%AF }} * {{cite web |title=Этиология |url=https://old.bigenc.ru/medicine/text/4916933 |work=Большая российская энциклопедия |accessdate=2026-03-31 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230221172431/https://old.bigenc.ru/medicine/text/4916933 |archivedate=2023-02-21}} [[Гурӯҳ:Нозология]] 659pnq9byve0i1hhf50dn0smhn7jbqq 0 330299 1490996 1463999 2026-10-23T18:35:58Z Zosya95 54344 1490996 wikitext text/x-wiki {{Таксон | regnum = Животные | image file = Bison bonasus (Linnaeus 1758).jpg | image descr = Бык европейского зубра равнинно-кавказской линии | parent = Bison | rang = Вид | latin = Bison bonasus | author = [[Linnaeus]], 1758 | syn = {{btname|Bos bonasus|Linnaeus, 1758}} | children name = | children = | range map = Bison bonasus historic holocene.svg | range map caption = | range legend = {{легенда|#c1c100|Распространение в голоцене}} {{легенда|#005300|Распространение в Средние века}} {{легенда|#ED1C24|Распространение в XX веке}} | iucnstatus = NT | wikispecies = Bison bonasus }} '''Зубрбизон''', '''бизонзубр''' — дурагаи байнинамудии зубр бо бизон. == Тавсиф == Зубрбизони насли якум аломатҳои ҳам [[зубр]] ва ҳам бизонро дошта, аз онҳо бузургтар аст. Зубрбизон аз зубр бо сари нис­батан калон, сохти пой­ҳои ақиб ва серпашм будани са­ру қисми пеши тан фарқ мекунад. Зубрбизон бори нахуст со­ли 1907 дар [[Русия|Руссия]] (Аскания-Но­ва) аз наринаи зубр ва мо­дагови бизон ба вуҷуд оварда шудааст. Баъдан дурагакунии бар­ъакси он бо­му­ваф­фақият амалӣ шуд. Зубрбизон ҳан­го­ми ҷуфт­ша­вӣ бо зубру бизон низ насл меорад. Соли 1940 як наргов ва чаҳор модагови Зубрбизон аз Аскания-Нова ба мам­нӯъ­гоҳи Қаф­қоз интиқол дода шуда буд, ки ҳоло насли онҳо хеле зиёд шудааст. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Зубрбизон|7|муаллиф= }} [[Гурӯҳ:Ҳайвонот]] {{ПБ}} i1hfkexsb8x6kjypjces4kbrju51wrt 14 330688 1490925 1467506 2026-10-23T14:29:22Z Zosya95 54344 Removed redirect to [[Гурӯҳ:Рустаниҳои Тоҷикистон]] 1490925 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Flora of Tajikistan}} [[Гурӯҳ:Наботот аз рӯи кишвар|Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Набототи Осиёи Миёна|Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Табиати Тоҷикистон]] c8h73k6y6gw7i7h6czho2gxtdhhoek5 14 330702 1490927 1469248 2026-10-23T14:30:53Z Zosya95 54344 1490927 wikitext text/x-wiki {{Барои ҳазф}} prczml6xdxi3dl1rr8059l2p3tt7wd8 14 330722 1490920 1467707 2026-10-23T14:26:12Z Zosya95 54344 Zosya95 moved page [[Гурӯҳ:Рустаниҳо аз рӯи кишвар]] to [[Гурӯҳ:Наботот аз рӯи кишвар]] 1467707 wikitext text/x-wiki [[Гурӯҳ:Рустаниҳо]] [[Гурӯҳ:Ботаника аз рӯи кишвар]] tvo6zzp6o89k9wc749tgiht7q3h3uh4 0 330920 1490963 1469062 2026-10-23T17:11:29Z Zosya95 54344 Тағйири масир ба [[Сунбулкаҳ]] 1490963 wikitext text/x-wiki #равона [[Сунбулкаҳ]] 0tuds8830zsx4t7fgyx74o9y2vqdqil 0 331146 1491093 1474018 2026-10-24T11:51:44Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1491093 wikitext text/x-wiki {{Адиб |ном = Ҷӯрабег Мӯминов |номи аслӣ = |тасвир = |таърихи таваллуд = 2.2.1947 |зодгоҳ = Чилчашма, {{Зодгоҳ|ноҳияи Файзобод}}, [[ҶШС Тоҷикистон]] |таърихи даргузашт = 24.4.2026 |маҳалли даргузашт = [[ноҳияи Файзобод]], [[Тоҷикистон]] |шаҳрвандӣ = {{Парчамбандӣ|Тоҷикистон}} |таҳсилот = [[Донишгоҳи миллии Тоҷикистон]] (1969) |касб = [[рӯзноманигор]], [[шоир]], [[ҳаҷвнавис]] |ҷоизаҳо = [[Корманди шоистаи Тоҷикистон]], [[Аълочии матбуоти Тоҷикистон]] }} '''Ҷӯрабек Муъмин''' (''Ҷӯрабег Мӯминов''; [[2 феврал|2 феврали]] [[1947]], деҳаи [[Ҷойникудӣ]], [[ноҳияи Файзобод]] — [[24 апрел]]и [[2026]], [[Вашгирд (шаҳрак)|Вашгирд]], [[ноҳияи Файзобод]]) — {{рӯзноманигор}} ва адиби тоҷик, [[Корманди шоистаи Тоҷикистон]] (1996). Узви Конфедератсияи байналмилалии рӯзноманигорон. == Зиндагинома == Ҷӯрабег Мӯминов 2 феврали соли 1947 дар деҳаи Ҷойникудии ноҳияи Файзобод ба дунё омадааст<ref name=":1">Файзобод. Энсиклопедия. — {{Д.}}, 2011. [[Сарредаксияи илмии Энсиклопедияи Миллии Тоҷик|СИЭМТ]], — 392 саҳ. — ISBN 978-99947-33-48-4</ref>. Соли 1969 шуъбаи шабонаи факултети филологияи тоҷики Университети давлатии Тоҷикистон ба номи Ленинро хатм кардааст. == Корнома == Фаъолияти кории ӯ дар маҷаллаи «Коммунисти Тоҷикистон» (1966—1969) оғоз ёфта, баъдан дар нашрияҳои ноҳиявӣ идома ёфт. Ӯ дар рӯзномаи навтаъсиси «Меҳнати комунистӣ» (аз соли 1990 бо номи «Набзи Файзобод») аввал дар вазифаи мухбири ташкилотчии радиои маҳаллӣ, баъдан котиби масъул (1974—1984), ҷонишини муҳаррир (1984—1989) ва муҳаррири ин рӯзнома (1989—2011) фаъолият кард<ref>{{Cite web|url=https://kmt.tj/az-jurabek-mumin-jidditar-az-shuhihoi-jiddy-ro-bihoned/|title=Аз Ҷӯрабек Муъмин “Ҷиддитар аз шухиҳои ҷиддӣ”-ро бихонед|website=Китобхонаи миллии Тоҷикистон|date=2023-11-23|lang=|accessdate=2026-04-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20260429194334/https://kmt.tj/az-jurabek-mumin-jidditar-az-shuhihoi-jiddy-ro-bihoned/|archivedate=2026-04-29}}</ref>. То вопасин рӯзҳои ҳаёт, ҳатто дар замони нафақа, ҳамчун маслиҳатгар ва хабарнигори фаъоли ин рӯзнома кору пайкор мекард. == Эҷод == Ҷӯрабег Мӯминов муаллифи асарҳои мондагор дар соҳаи таърих ва адабиёт буд: * «Файзобод — таърихи қадим ва имрӯзаи он» — асари таҳқиқотие, ки ба гузашта ва имрӯзи диёр бахшида шудааст. * «Таронабазм» (2011) — маҷмӯаи назмӣ, ки рубоиёт, ғазалиёт ва бадеҳаҳои ӯро дар бар мегирад. Навиштаҳои ҳаҷвии ӯ асоси таъсиси театр-студияи «Шаҳрошӯб» дар ноҳияи Файзобод гардиданд. == Даргузашт == Ҷӯрабег Мӯминов моҳи 24 апрели соли 2026 дар синни 79-солагӣ дар зодгоҳаш — ноҳияи Файзобод даргузашт. == Ҷоизаҳо == * Унвони фахрии [[Корманди шоистаи Тоҷикистон]] (1996); * Нишони [[Аълочии матбуоти Тоҷикистон]]; == Эзоҳ == {{эзоҳ}} [[Гурӯҳ:Кормандони шоистаи Тоҷикистон]] o811zvekky4h6o1ilrjbpidhmzc90s7 0 332389 1490939 1478679 2026-10-23T14:47:28Z Zosya95 54344 Zosya95 moved page [[Булғор (рустани)]] to [[Булғор (рустанӣ)]] 1478679 wikitext text/x-wiki {{Таксон |image file = Sophora japonica JPG2Aa.jpg |image descr = Общий вид взрослого дерева |regnum = Растения |parent = Styphnolobium |rang = Вид |latin = Styphnolobium japonicum |author = <br>([[L.]]) [[Schott]], 1830 |syn = [[#Синонимы|см. текст]] |range map = |range map caption = |range map width = |range legend = |iucnstatus = |iucn = |wikispecies = Styphnolobium japonicum |grin = 314715 }} '''Булғор''' ('''Sophora''') — ҷинси [[рустаниҳои бисёрсола]] аз [[оилаи лӯбиёиҳо]]. == Тавсиф == Беш аз 62 намуд дорад. Асосан дар мин­тақаҳои тропикию субтропикии Аврупои Ҷанубу Шарқӣ, Осиёи Марказӣ, Австралия, ҷазираҳои Уқёнуси Ором ва Амрикои Ҷанубӣ вомехӯ­рад. Дар Тоҷикистон як намуди он – Булғори ҷопонӣ (S. japoni­ca)-ро мепарваранд. Рустании хуби ороишист. Баландиаш 25 м, шохсораш курашакл. Баргаш паршакли то­­қа, байзашакл (дарозиаш 2–5 см). Гулаш хӯшбӯйи сафед, гу­лобӣ ё зард. Хӯша­гулаш туғшакл (дарозиаш 35 см). Ғи­ло­факаш байзашакл. Июл-сентябр гул мекунад. Рустании сояпарвард аст. Дар таркибаш аз алка­лоид­ҳои ситизин, сафокарпин ва матрин мавҷу­данд. Булғор рустании до­руист. Бо қиёми самари он ҷароҳатро мешӯянд, ҷойҳои сӯхта­гиро тарбандӣ мекунанд. Аз хӯшагулаш рутин мегиранд, ки барои муолиҷаи мӯрагҳо муфид аст. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Булғор|7|муаллиф= }} [[Гурӯҳ:Рустаниҳо]] {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Рустаниҳо аз рӯи алифбо]] [[Гурӯҳ:Рустаниҳо аз рӯи кишвар]] i7cauoibqu0tnlg6ho9c3oram0y9rm2 0 334084 1491022 1488969 2026-10-23T20:47:11Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1491022 wikitext text/x-wiki '''Тобоварии иқлимӣ''' (англ. ''climate resilience'') қобилияти одамон, ҷомеаҳо, иқтисод ва экосистемаҳо барои пешбинӣ, тоб овардан, мутобиқ шудан ва барқарор шудан аз таъсири хатарҳои иқлимӣ мебошад. Мафҳум ҳам кам кардани осебпазирӣ ва ҳам нигоҳ доштани вазифаҳои асосиро дар бар мегирад.<ref>{{cite web |title=Climate Change 2022: Impacts, Adaptation and Vulnerability — Glossary |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg2/ |publisher=IPCC |date=2022 |access-date=2026-10-07}}</ref> == Унсурҳо == Тобоварӣ аз шинохти хатар, коҳиши таъсир, омодагӣ ба ҳолати фавқулода ва қобилияти барқарорсозӣ иборат аст. Он ба инфрасохтор маҳдуд намешавад: даромад, саломатӣ, шабакаҳои иҷтимоӣ, идоракунӣ ва дастрасӣ ба иттилоот низ аҳамият доранд. Як тадбир метавонад барои гурӯҳҳо таъсири гуногун дошта бошад, бинобар ин адолат ва иштироки аҳолӣ муҳиманд. == Тадбирҳо == Намунаҳо сохтани биноҳои ба гармо ва обхезӣ тобовар, низоми огоҳии бармаҳал, идоракунии ҳавзаи об, ҳифзи ҷангалу ботлоқзор ва навъҳои зироати ба хушксолӣ мутобиқ мебошанд. Нақшаҳо бояд сенарияҳои иқлимӣ, дониши маҳаллӣ ва арзёбии хароҷоту манфиатро муттаҳид кунанд. Бонки Ҷаҳонӣ таъкид мекунад, ки зерсохти тобовар бояд на танҳо ба зарбаи фаврӣ тоб орад, балки хидматрасониро идома диҳад ва зуд барқарор шавад.<ref>{{cite web |title=Lifelines: The Resilient Infrastructure Opportunity |url=https://www.worldbank.org/en/news/feature/2019/06/19/lifelines-the-resilient-infrastructure-opportunity |publisher=World Bank |date=2019-06-19 |access-date=2026-10-07}} {{Пайванди мурда|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Робита бо мутобиқшавӣ == «Мутобиқшавӣ ба тағйирёбии иқлим» раванди танзим ба таъсири воқеӣ ё интизоршаванда аст; устуворӣ натиҷа ё қобилияти васеътарро ифода мекунад. Агар тадбир хатарро ба гурӯҳи дигар интиқол диҳад ё осебпазириро дар дарозмуддат зиёд кунад, он метавонад «мутобиқшавии нодуруст» бошад.<ref>{{cite web |title=Adaptation and resilience |url=https://unfccc.int/topics/adaptation-and-resilience/the-big-picture/introduction |publisher=UNFCCC |access-date=2026-10-07}}</ref> == Ҷусторҳои вобаста == * [[Тағйирёбии иқлим]] * [[Коҳиши хатари офатҳо]] * [[Системаи огоҳии бармаҳал]] == Эзоҳ == {{эзоҳ}} {{Authority control}} [[Гурӯҳ:Тағйирёбии иқлим]] [[Гурӯҳ:Тобоварӣ]] h3fxkrj1htxvmqw5t0chuizq8ss97cl 0 334122 1491089 1489061 2026-10-24T11:14:21Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1491089 wikitext text/x-wiki '''Ҷангалдории шаҳрӣ''' нигоҳдорӣ ва идоракунии дарахтон ва дигар унсурҳои ҷангалӣ дар дохил ва атрофи маҳалҳои аҳолинишин аст. Он банақшагирӣ, шинондан, нигоҳубин, ҳифз ва навсозии дарахтони кӯча, боғ, ҳавлӣ ва камарбанди сабзро дар бар мегирад. == Вазифаҳо ва фоидаҳо == Дарахтон соя ва бухориш таъмин карда, ҳарорати рӯйи замин ва ҳаворо паст мекунанд. Онҳо ҳамчунин баъзе ифлоскунандаҳои ҳаворо нигоҳ медоранд, оби боронро ҷаббида, резиши рӯизаминиро кам мекунанд ва барои ҳайвоноти шаҳрӣ зистгоҳ фароҳам меоранд.<ref>{{cite web |url=https://www.epa.gov/heatislands/benefits-trees-and-vegetation |title=Benefits of Trees and Vegetation |website=United States Environmental Protection Agency |publisher=United States Environmental Protection Agency |accessdate=2026-10-11 |lang=en}}</ref> Созмони озуқаворӣ ва кишоварзии СММ ҷангалҳои шаҳрӣ ва наздишаҳриро барои саломатӣ, ғизо, мутобиқшавӣ ба иқлим ва ҳамбастагии иҷтимоӣ муҳим мешуморад.<ref>{{cite web |url=https://www.fao.org/forestry/urbanforestry/87025/en/ |title=The benefits of urban and peri-urban forestry |website=Food and Agriculture Organization of the United Nations |publisher=Food and Agriculture Organization of the United Nations |accessdate=2026-10-11 |lang=en |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230331011835/https://www.fao.org/forestry/urbanforestry/87025/en/ |archivedate=2023-03-31}}</ref> == Идоракунӣ == Барномаи ҷангалдории шаҳрӣ одатан рӯйхати дарахтон, арзёбии саломатӣ ва хавф, интихоби навъҳои мувофиқ, қоидаҳои буридан ва нақшаи обёриро дар бар мегирад. Гуногунии намудҳо хавфи аз як ҳашарот ё беморӣ осеб дидани тамоми сабзазорро кам мекунад. Хадамоти ҷангали ИМА таъкид мекунад, ки идоракунии хуб метавонад ифлосшавӣ, оби рӯизаминӣ ва хароҷоти хунуккуниро коҳиш диҳад.<ref>{{cite web |url=https://research.fs.usda.gov/environment/urbanforestry |title=Urban Forestry |website=US Forest Service Research and Development |publisher=United States Forest Service |accessdate=2026-10-11 |lang=en}}</ref> == Мушкилот == Фишурдашавии хок, камобӣ, гармии шаҳрӣ, бархӯрд бо роҳу шабакаҳои муҳандисӣ ва нигоҳубини нокифоя умри дарахтонро кӯтоҳ мекунанд. Тақсимоти нобаробари сабзазор низ масъалаи адолати экологӣ аст; ноҳияҳои камдаромад аксаран соя ва дастрасии камтар ба боғ доранд. == Ҷусторҳои вобаста == * [[Зерсохти сабз]] * [[Ҷазираи гармои шаҳрӣ]] == Эзоҳ == {{эзоҳ}} {{Authority control}} [[Гурӯҳ:Ҷангалдорӣ]] [[Гурӯҳ:Шаҳрсозӣ]] hlyvgdmdtmusazqj3mpkgmlwvjrk8hh 0 334283 1491021 1489638 2026-10-23T20:43:04Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1491021 wikitext text/x-wiki [[Акс:30 minutes infant.JPG|بندانگشتی|250x250px|Тифли 30-дақиқаӣ, ҳамшираи шафқат, ки амалиётҳои муҳими пас аз таваллудро анҷом медиҳад]] Тифл (навзод), фарзанди тоза зодашудаи [[одам|одамон]] ва [[ҳайвонот]] аст. [[Акс:Child بچه 04.jpg||250x250px|Навзоди чоррӯза]] Тифл кӯдакест, ки дар 28 рӯзи аввали ҳаёт (аз таваллуд то 4 ҳафта пас аз таваллуд, камтар аз як моҳ) қарор дорад. Калимаи "[[навзод]]" кӯдакони бармаҳал, кӯдакони дертаъйин (аз 1 ҳафта то 9 моҳа) ва кӯдакони навзоди пурравақтро дар бар мегирад. Калимаи "навзод" аз калимаҳои " но " ва " зад " гирифта шудааст, ки дар он ҷо " но " маънои нав ё тару тоза ва " зад " маънои таваллуд ё таваллудро дорад. == Хусусиятҳои физиологии навзод == Дар [[луғатномаи Деҳхудо]] навзод чунин таъриф шудааст: "[[Кӯдак]]. [d] (s) хурд. [[Ноболиғ]]. (Луғати форсии Муин). Паҳлавӣ, Котак ۞ маънои ноболиғро дорад. (Аз ҳошияи Бурҳон Ч Муин). Шакли дигари он кучак аст. (а) [[тифл]] ва [[кӯдак]], хоҳ [[писар]] бошад, хоҳ [[духтар]]. (Нозим ал-Атиба). Кӯдаке, ки ба балоғат нарасидааст ([[писар]] ё [[духтар]]). Тифл. (с), кӯдакон. (Луғати форсии Муин). Валид. Тифл. (Тарҷумон ал-Қуръон). Тифл. Бача. Валид; — ([[писар]]). Сабия (мифология)—([[духтар]])." <ref>[http://www.loghatnaameh.com/dehkhodaworddetail-eb59c8b17011486284ffbaa4ca0b4c65-fa.html لغتنامه دهخدا]</ref> Дар забони маъмулӣ, [[навзод]] ё [[тифл|тифлро]] инчунин [[кӯдак]] меноманд. Калимаи англисии "infant" аз калимаи лотинии " infans" гирифта шудааст, ки маънояш "қобилияти гап задан надоштан" ё "гунг" аст. Ин одатан ба кӯдакони аз 1 то 12 моҳа дахл дорад; аммо, таърифҳо байни таваллуд ва 3-солагӣ фарқ мекунанд. <ref name="mwi">{{cite web | title = "اینفنت" | work = دیکشنری آنلاین مریام وبستر | publisher = [[:en:Merriam-Webster|مریام وبستر]] | url = http://www.m-w.com/cgi-bin/dictionary?book=Dictionary&va=infant | accessdate = ۲۰۰۷-۰۳-۲۷ | archive-date = ۱۲ دسامبر ۲۰۰۷ | archive-url = https://web.archive.org/web/20071212124848/http://www.m-w.com/cgi-bin/dictionary?book=Dictionary&va=infant | url-status = dead | archiveurl = https://web.archive.org/web/20071212124848/http://www.m-w.com/cgi-bin/dictionary?book=Dictionary&va=infant | archivedate = 2007-12-12}}</ref><ref name="mwn">{{cite web | title = "نیونیت" | work = دیکشنری آنلاین مریام وبستر | publisher = [[:en:Merriam-Webster|مریام وبستر]] | url = http://www.m-w.com/cgi-bin/dictionary?book=Dictionary&va=neonate | accessdate = ۲۰۰۷-۰۳-۲۷}}</ref> == Физиологияи тифл == == [[Сар]] == [[Акс:Baby hairy head DSCN2483.jpg|thumb|Мӯйи сари духтарча]] Вазни одами солим ҳангоми таваллуд аз 2 кг то 700 грамм то 4 кг ва 200 грамм аст. Ҳар қадар вазни кӯдак аз ин рақамҳо дуртар бошад, хатар ҳамон қадар зиёдтар аст. <ref>[[ http://pezeshkin.ir/|=fa-IR|=2018-04-04]]</ref> == Чашмҳо == Кӯдакони навзод нисбат ба одамони калонсол сари калонтар доранд. Кӯдакон бо сари нарм таваллуд мешаванд, ки ба мағзи сар имкон медиҳад, ки ба таври кофӣ инкишоф ёбад. Шакл додани сари кӯдак хеле осон аст. Гузариш аз канали таваллуд метавонад боиси шакли аҷиби сари кӯдак гардад, ҳатто дар тӯли чанд ҳафта. Ҳамчунин, агар кӯдак дар рӯи сатҳи сахт ва ҳамвор ё ба паҳлӯ ё пушт хоб кунад, ин метавонад боиси ҳамвории сари ӯ гардад. Ин ҳолат синдроми сари ҳамвор ё плагиотсефалия номида мешавад, ки асосан аз сабаби ҳолати хоби кӯдак ё мушкили мушакҳои гардан ба вуҷуд меояд. Барои дуруст гузоштан ва нигоҳубин кардани навзод бояд ба духтур муроҷиат кард. [1] == [[Мӯй]] == [[Акс:Yawning Infant, August 2018.jpg||350 px|بندانگشتی=|375بندانگشتی|3375|بندانگشتی]] Дар чанд соати аввал чашмони кӯдак метавонанд варам карда ва пӯшида бошанд. Шумо набояд кӯшиш кунед, ки онҳоро кушоед ва ин бояд ба таври табиӣ анҷом дода шавад. == [[Пӯст]] == Кӯдаки инсонӣ метавонад ҳангоми таваллуд комилан кал бошад ё бо сари мӯйдор таваллуд шавад. Ҳарчанд мӯи кӯдак кӯтоҳ аст, он ба нигоҳубин ниёз дорад ва бояд бо шампунҳое бишӯяд, ки ба онҳо аллергия надоранд. Синну соли беҳтарин барои аввалин тарошидани мӯй барои кӯдак 18 моҳ аст, агар мӯйҳои дароз дошта бошанд ва 2 сол аст, агар мӯйҳои кӯтоҳ дошта бошанд. [1] == Хуни [[ноф]] == [[Акс:HumanNewborn.JPG|thumb|HumanNewborn.JPG|thumb|Кӯдаки навзод, чанд сония пас аз таваллуд. Моеъи амниотик дар [[пӯст|пӯсташ]] медурахшад ва [[ноф]] ҳанӯз ҳам часпонида шудааст.|left]]. Кӯдаки навзод [[пӯст|пӯсти]] кабудчатоб ё сианозӣ дорад ва ҳангоми нафаскашии муқаррарии кӯдак, ранги пӯсташ ба ҳолати муқаррарӣ бармегардад == [[Ноф]] == Пас аз таваллуд, ноф дигар ягон истифодаи махсус надорад ва онро маҳкам карда, сипас ба бадани кӯдак наздик мебуранд. Ноф одатан дар давоми 10 то 21 рӯз хушк мешавад ва меафтад ва дар давоми чанд рӯз доғе боқӣ мемонад, ки шифо меёбад. [1] == Хуни банди [[ноф]] == Хуни қафаси сина, ки онро хуни пласента низ меноманд, аз ҷанини инкишофёбанда дар батн ҷорӣ мешавад. Пас аз таваллуди кӯдак, боқимондаи хун дар [[ноф]] ва пласента, ки аз ҳуҷайраҳои бунёдӣ бой аст, ҳамчун партовҳои биологӣ партофта мешавад. Дар ҳоле ки ин хун дорои ҳуҷайраҳои бунёдӣ ва ҳуҷайраҳои гемопоэтикӣ мебошад, ки метавонанд барои табобати бемориҳо ба монанди диабети навъи 1 (вобаста ба инсулин), бемориҳои дилу раг, лупус, бемориҳои неврологӣ ба монанди [[сактаи мағзӣ]], бемории Паркинсон ва [[Алтсгеймер]], камхунӣ ва норасоии масуният, бемориҳои ҷигар ва ғайра истифода шаванд. == Ламс кардан == Таҳқиқот нишон медиҳанд, ки кӯдаконе, ки ба онҳо даст расонида мешавад, камтар гиря мекунанд ва бештар табассум мекунанд, ки ин метавонад барои онҳо фоидаҳои зиёд дошта бошад. [1] == Нигаред низ == * [[Фавти кӯдакон]] * [[Кӯдаккушӣ]] * [[Навзод]] {{ПБ}} == Эзоҳ == {{эзоҳ}} [[Гурӯҳ:Инкишофи инсон]] [[Гурӯҳ:Тифлӣ]] [[Гурӯҳ:Сину соли инсон]] bicrdrc8wuggi26ag0c6s9ywlgc9f1k 0 334287 1490937 1489668 2026-10-23T14:44:09Z Zosya95 54344 1490937 wikitext text/x-wiki {{бознависӣ}} == Тавсифоти гиёҳшинохтӣ == === Меваҳо === === Тухмҳо === == Зернамудҳо == == Паҳншавӣ == == Парвариш == == Корбурд == == Нигораҳо == == Адабиёт == [[Гурӯҳ:Сабзавотҳои баргӣ]] irf2wsgcczakwmdj153jkr51zpk5ni9 0 334300 1490973 1490610 2026-10-23T17:32:54Z Zosya95 54344 1490973 wikitext text/x-wiki {{Таксон | image file = Flame Lily.jpg | regnum = Рустаниҳо | rang = Намуд | parent = Gloriosa | latin = Gloriosa superba | wikispecies = Gloriosa superba | wikicommons = Gloriosa superba | author = [[Linnaeus]] (1753) | synref = <ref name="Kew">{{cite web |url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:535953-1 |title=''Gloriosa superba'' L. |date=2017 |publisher=Royal Botanic Gardens, Kew |access-date=4 December 2020 |archive-date=27 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201127010246/http://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:535953-1 |url-status=live }}</ref><ref name="FOZ">{{cite web |url=http://www.zimbabweflora.co.zw/speciesdata/species.php?species_id=113060 |title=''Gloriosa superba'' |publisher=Flora of Zimbabwe |access-date=1 June 2026 |archive-date=13 September 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160913043918/http://www.zimbabweflora.co.zw/speciesdata/species.php?species_id=113060 |url-status=live }}</ref><ref name="PIER">{{cite web |title=''Gloriosa superba'' |url=http://www.hear.org/pier/species/gloriosa_superba.htm |work=Pacific Island Ecosystems at Risk |archive-url=https://web.archive.org/web/20230529130948/http://www.hear.org/pier/species/gloriosa_superba.htm |archive-date=29 May 2023}}</ref> | syn = {{collapsible list|title='' | {{btname|Methonica superba|Crantz (1766)}} | {{btname|Eugone superba|Salisbury (1796)}} | {{btname|Gloriosa cirrhifolia|Stokes (1812)}} | {{btname|Methonica gloriosa|Salisbury (1812)}} | {{btname|Gloriosa angulata|Schumacher (1827)}} | {{btname|Gloriosa doniana|Schultes & Schultes (1829)}} | {{btname|Gloriosa nepalensis|Don (1830)}} | {{btname|Methonica senegalensis|Poiteau (1830)}} | {{btname|Methonica doniana|Kunth (1843)}} | {{btname|Gloriosa superba var. angustifolia|Baker (1879)}} | {{btname|Gloriosa superba f. doniana|Durand & Schinz (1894)}} | {{btname|Gloriosa superba f. angustifolia|Kuntze (1898)}} | {{btname|Gloriosa lutea|Masters (1901)}} | {{btname|Gloriosa rothschildiana|O'Brien (1903)}} | {{btname|Gloriosa verschuurii|Hoog (1950)}} | {{btname|Gloriosa rockefelleriana|Stehlé & Stehlé (1965)}} }} | range map = Gloriosa superba distribution.png | range map caption = Паҳншавӣ | range legend = {{legend|#11b700|Паҳншавии табиӣ}}{{legend|#00d2cb|Паҳншавии ғайрибумӣ}} }} '''Занбақи оташин'''<ref name="FOZ"/><ref name="npgsweb">{{cite web |title=Gloriosa superba |url=https://npgsweb.ars-grin.gov/gringlobal/taxonomydetail?id=17663 |website=Germplasm Resources Information Network |publisher=Agricultural Research Service, United States Department of Agriculture |access-date=2026-08-01 |language=en}}</ref><ref name="Purdue">{{cite web |url=http://www.hort.purdue.edu/newcrop/cropfactsheets/gloriosa.html |title=Gloriosa superba |publisher=New Crop Resource Online Program, Center for New Crops & Plant Products, [[Донишгоҳи Пӯрду]] |year=2002 |access-date=2013-05-27 |archive-date=2013-03-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130307122252/http://www.hort.purdue.edu/newcrop/CropFactSheets/gloriosa.html |url-status=live}}</ref>, '''занбақи печанда'''<ref name="npgsweb"/>, '''занбақи хазанда'''<ref name="npgsweb"/>, '''занбақи бошукӯҳ'''<ref name="npgsweb"/><ref name="FD">{{cite web |last=Scheper |first=Jack |url=http://www.floridata.com/ref/g/glor_rot.cfm |title=Gloriosa superba |website=Floridata |access-date=2026-06-01 |archive-date=2025-10-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251024214613/https://floridata.com/ref/g/glor_rot.cfm |url-status=live |language=en}}</ref> ё '''чанголи паланг'''<ref name="FD"/><ref name="PIERnames">{{cite web |title=Common names, Gloriosa superba |url=http://www.hear.org/pier/commonnames/details/gloriosa_superba.htm |website=Pacific Island Ecosystems at Risk |archive-url=https://web.archive.org/web/20230529180315/http://www.hear.org/pier/commonnames/details/gloriosa_superba.htm |archive-date=2023-05-29 |access-date=2026-06-01 |url-status=dead |language=en}}</ref> ({{lang-la|Gloriosa superba}}) — як намуди [[Рустаниҳои пӯшидатухм (гулдор)|рустании гулдор]] аз [[Оила (таксономия)|оилаи]] [[Савринҷониҳо|савринҷониҳо]] ({{lang-la|Colchicaceae}}) мебошад. Ин гиёҳ дар аксари минтақаҳои [[Африқо]] (ғайр аз [[Африқои Шимолӣ]]), [[Осиёи Ҷанубӣ]], [[Осиёи Ҷанубу Шарқӣ]] ва қисмати ҷанубу марказии [[Ҷумҳурии Мардумии Чин|Чин]] мерӯяд. Онро ба баъзе минтақаҳои [[Амрико]], [[Австралия]] ва ҷазираҳои [[Уқёнуси Ором]] низ овардаанд. Ин рустанӣ гулҳои зебои [[Сурх|сурху]] [[Зард|зард]] дорад, ки дар пояҳои дароз мерӯянд. Аксари қисмҳои он хеле [[Заҳр|заҳрноканд]], вале онро дар [[Тибби халқӣ|тибби халқӣ]] васеъ истифода мебаранд. {{Clear}} == Тавсифоти гиёҳшинохтӣ == [[Акс:Gloriosa superba 1DS-II 3-3511.jpg|thumb|right|150px|Мева]] [[Акс:Seed pod of Gloriosa superba (14872918441).jpg|thumb|right|150px|Ғӯза бо тухмҳояш]] Занбақи оташин рустании алафии [[Рустаниҳои бисёрсола|бисёрсола]] буда, аз [[Решапоя|решапояи]] ғафси сафед ва горизонталӣ мерӯяд.<ref name="PIER"/><ref name="Purdue" /><ref name="Kew1">{{cite web |url=http://www.kew.org/plants-fungi/Gloriosa-superba.htm |title=''Gloriosa superba''. |archive-url=https://web.archive.org/web/20130606221835/http://www.kew.org/plants-fungi/Gloriosa-superba.htm |archive-date=6 June 2013 |publisher=World Checklist of Selected Plant Families, Royal Botanic Gardens, Kew |year=2011 }}</ref> [[Поя]]и он борик буда, дар рустаниҳои печанда то 3–4 м мерасад, аммо дар рустаниҳои ростқад кӯтоҳтар аст.<ref name="FOZ"/><ref name="Kew1"/> Дар нӯги баргҳои он [[Печак (ботаника)|печакҳои]] сабзи дарозиашон 5–7,6 см мавҷуданд, ки ба рустанӣ барои ба рӯи чизҳо часпида баромадан ёрӣ мерасонанд.<ref name="FD"/> Баргҳо дар поя банавбат ё рӯбарӯ ҷойгир шудаанд.<ref name="PIER"/><ref name="FOC">{{cite web |url=http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&taxon_id=200027670 |title=''Gloriosa superba'' |publisher=Flora of China |access-date=1 June 2026 |archive-date=10 March 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260310183411/http://efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&taxon_id=200027670 |url-status=live }}</ref> Онҳо нештаршакл ё байзашакли дарозрӯя буда, нӯгашон ба печак табдил ёфтааст.<ref name="FOZ"/><ref name="FOC"/> Баргҳо бо думчаҳои кӯтоҳ ба поя пайваст мешаванд.<ref name="FOC"/> Дарозии баргҳо 10,2–12,7 см ва барашон 1,3–2,5 см мебошад.<ref name="Purdue"/> Канори онҳо ҳамвор буда, дар болояш якчанд раги барҷаста дида мешавад.<ref name="Kew1"/> Ин рустанӣ гулҳои калони тоқа мебарорад, ки дарозиашон аз 7,6 то 12 см ва [[Қутр|қутрашон]] аз 4,5 то 7 см мерасад.<ref name="Kew1"/><ref name="FD"/> Вазни ҳар гул метавонад аз 2,5 грамм зиёд бошад.<ref>{{cite journal |url=http://epubs.icar.org.in/ejournal/index.php/JMAP/article/view/22885/pdf |title=Reproductive biology of ''Gloriosa superba'' |journal=Journal of Medicinal and Aromatic Plants |volume=3 |issue=2 |pages=5–11 |first1=A. |last1=Selvarasu |first2=R. |last2=Kandhasamy |year=2012 |archive-date=2015-12-08 |access-date=2013-05-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151208122724/http://epubs.icar.org.in/ejournal/index.php/JMAP/article/view/22885/pdf |url-status=live }}</ref> Гулҳо дар [[Гулпоя|гулпояҳои]] борику дароз ҷойгир шуда, дарозии онҳо то 20 см мерасад.<ref name="Kew1"/> Гулҳо дуҷинса ва мунтазам (актиноморфӣ) мебошанд. [[Гулпӯш]]и онҳо аз шаш баргчаи гулпӯши одӣ (тепал) иборат аст, ки дарозиашон аз 5 то 8,3 см мерасад.<ref name="FOZ"/><ref name="Kew1"/> Ин баргчаҳо дарозрӯя, қошуқшакл ва дорои канорҳои мавҷнок буда, танҳо дар қисми поёнашон ба ҳам пайвастаанд.<ref name="PIER"/> Ҳангоми шукуфтани [[Ғунча|ғунчаҳои]] хурди сабз, гулбаргмонандҳо дароз шуда, ба пушт қат мешаванду рангашонро дигар мекунанд.<ref name="FD"/> Гулҳои пурра шукуфта ранги баланди зарду сурх доранд.<ref name="Kew1"/><ref name="FD"/> Дигар навъҳо, бо рангҳои [[Сафед|сафедтоб]], [[Зард|зард]], [[Норинҷӣ|норинҷӣ]], [[Ҷигарранг|ҷигарранг]] ва [[Бунафш|бунафштоби]] [[Қаҳваранг|қаҳваранг]] низ мушоҳида шудаанд.<ref name="FOZ"/> Ҳар гул шаш [[Гардбарг|гардбарги]] намоён дорад, ки ба самти баргчаҳои гулпӯш ба берун қат шудаанд.<ref name="PIER"/><ref name="FD"/> Ҳар гардбарг аз думчаи дарозиаш 3–4 см ва [[Гарддон|гарддони]] 1-сантиметрӣ, ки дар нӯги думча ҷойгир аст, иборат мебошад.<ref name="FOC"/> [[Гарди гул]] аз шикофҳои вертикалии берунии гарддон хориҷ мешавад. Маҷмӯи узвҳои модинаи гул ([[гинетсей]]) аз се мевабарг иборат аст, ки аз канорҳои дарунии худ ба ҳам пайваста, гулмодаро ташкил медиҳанд. [[Ғӯрак]]и гул болоӣ буда, дар болои гулбанд ҷойгир аст.<ref name="PIER"/> Ҳар гулмода сутунчаи дарозиаш 2,5–3,5 см ва гардгираки дарозиаш 6–7 мм дорад.<ref name="FOC"/> Меваи рустанӣ [[Ғӯза|ғӯзаи]] ғафс буда, дарозиаш то 6 см мерасад ва дар дохилаш якчанд тухми сурх ҷойгиранд.<ref name="PIER"/><ref name="Kew1"/> == Паҳншавӣ == [[Акс:Pollen grains of Gloriosa superba.jpg|thumb|right|150px|Донаҳои гарди гул]] Ин рустанӣ дар [[Африқо]], минтақаҳои тропикии [[Осиёи Ҷанубӣ]] ва [[Осиёи Ҷанубу Шарқӣ]], инчунин қисмати ҷанубу марказии [[Чин]] бумӣ мебошад.<ref name="Kew"/><ref name="npgsweb"/> Дар Африқо, ғайр аз [[Африқои Шимолӣ]], он қариб дар тамоми қитъа, аз [[Сенегал]] дар ғарб то [[Эфиопия]] дар шарқ ва то [[Африқои Ҷанубӣ]] дар ҷануб паҳн шудааст.<ref name="PROTA">{{cite web |url=http://www.prota4u.org/downloads/Gloriosa+superba/Gloriosa+superba.pdf |title=''Gloriosa superba'' L. |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714194421/http://www.prota4u.org/downloads/Gloriosa+superba/Gloriosa+superba.pdf |archive-date=14 июли 2014 |publisher=Protabase Record Display, Plant Resources of Tropical Africa |first1=E. |last1=Dounias |accessdate=2026-10-19 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140714194421/http://www.prota4u.org/downloads/Gloriosa+superba/Gloriosa+superba.pdf |archivedate=2014-07-14}}</ref> Ин гиёҳро ба иёлатҳои [[Ҳавайӣ]] ва [[Алабама]]и ИМА, баъзе минтақаҳои [[Ҷазираҳои Кариб|Кариб]], [[Суринам]] дар Амрикои Ҷанубӣ, иёлатҳои [[Уэлси Ҷанубии Нав]], [[Квинзланд]] ва [[Қаламрави Шимоли]]и Австралия ва инчунин ба ҷазираҳои гуногуни [[Уқёнуси Ором]] овардаанд.<ref name="Kew"/><ref name="PIER"/> Бо вуҷуди паҳншавии васеъаш дар Осиёи Ҷанубӣ ва Африқо, ин гул дар қисматҳои ҷанубии Африқо, [[Банглодеш]], [[Шри-Ланка]] ва баъзе минтақаҳои [[Ҳиндустон]] камёб шудааст. Сабаби камшавии он, ҷамъоварии бисёри рустаниҳои худрӯй барои корбурд дар тибби халқӣ мебошад.<ref name="Kew1"/> Аз тарафи дигар, берун аз маҳалли паҳншавии табиии худ, ин гиёҳ дар Австралия, баъзе ҷазираҳои Уқёнуси Ором, аз ҷумла [[Ҷазираҳои Кук]], [[Полинезияи Фаронса]] ва [[Кирибатӣ]], инчунин дар [[Сингапур]] ҳамчун [[Намуди инвазивӣ|намуди инвазивӣ]] шинохта шудааст.<ref name="PIER"/><ref>{{cite web |url=http://www.weeds.org.au/cgi-bin/weedident.cgi?tpl=plant.tpl&ibra=all&card=V28 |title=''Gloriosa superba'' |archive-url=https://web.archive.org/web/20120205204036/http://www.weeds.org.au/cgi-bin/weedident.cgi?tpl=plant.tpl |archive-date=5 February 2012 |publisher=Weeds Australia, National Weeds Strategy |first1=J. R. |last1=Thorp |first2=M. |last2=Wilson |year=1998 |accessdate=2026-10-19 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120205204036/http://www.weeds.org.au/cgi-bin/weedident.cgi?tpl=plant.tpl |archivedate=2012-02-05}}</ref> Ин рустанӣ дар муҳитҳои гуногун, аз ҷумла [[Ҷангали тропикӣ|ҷангалҳои тропикӣ]], [[Саванна|саваннаҳо]], [[Алафзор|алафзорҳо]], регтеппаҳо, канори заминҳои кишоварзӣ, заминҳои беҳосил ва канори роҳҳо мерӯяд.<ref name="Kew1"/><ref name="PROTA"/> Он одатан дар табиат дар баландии аз 900 то 1300 м аз сатҳи баҳр вомехӯрад,<ref name="FOC"/> аммо дар баъзе ҷойҳо то баландии 2500 м низ метавонад рӯяд.<ref name="PROTA"/> Мумкин аст, ки дар муҳити табиӣ гулҳои онро [[Шапарак|шапаракҳо]]ву [[Гулмакҳо|гулмакҳо]] [[Гардолудшавӣ|гардолуд]] мекунанд.<ref name="Kew1"/> == Парвариш == Занбақи оташин дар [[Осиёи Ҷанубӣ]], баъзе минтақаҳои [[Осиёи Ҷанубу Шарқӣ]] ва [[Африқо]] васеъ парвариш карда мешавад. [[Навъ (ботаника)|Навъҳои]] дастпарвари он метавонанд аз навъҳои худрӯй фарқ кунанд. Ин рустанӣ навъҳои қадпаст ва навъҳои дорои гулбаргҳои васеътару ҳамвортар дорад. Инчунин, навъҳои гуногуни ранга, аз ҷумла бо гулҳои пурра сафед, норинҷӣ, олуранг ва зард парвариш карда мешаванд.<ref name="FOZ"/><ref name="FD"/> Ин рустаниро бо роҳи кишти тухм ё тақсими решапоя зиёд мекунанд.<ref name="PIER"/><ref name="FD"/> Сабзиши тухмҳо метавонад аз чанд ҳафта то се моҳ тӯл кашад.<ref name="PROTA"/> Тухмҳо ҳатто пас аз давраи оромии то нӯҳмоҳа низ қобилияти сабзиши худро нигоҳ медоранд.<ref name="PIER"/> [[Лӯнда|Лӯндаҳои]] рустаниро ҳар ду сол тақсим мекунанд ва дар давоми як моҳ аз онҳо навдаҳои нав мерӯянд. Азбаски тухмҳо дер месабзанд ва рустаниҳои аз онҳо рӯида барои ба камол расидан се сол вақт талаб мекунанд, барои тезонидани сабзиш ва нашъунамои онҳо аз усулҳои гуногун истифода мебаранд.<ref name="PROTA"/> Занбақи оташин дар хоки намнок, обгузар ва ҷойҳои равшани офтобрас хуб мерӯяд.<ref name="FD"/><ref name="PROTA"/> Рустаниҳои бакамолрасида дар мавсими боронгарӣ тақрибан ҳафт ҳафта гул мекунанд. Барои шукуфтани ғунчаҳо тақрибан ду ҳафта лозим аст. Пас аз анҷоми мавсими гулкунӣ қисми рӯизаминии рустанӣ хушк мешавад ва аз лӯндаҳои зеризаминӣ навдаҳои нав мерӯянд.<ref name="PROTA"/> Ҳангоми парвариш ин рустанӣ метавонад ба мушкилоти гуногун, аз ҷумла гардолудшавии нокифоя, бемориҳои занбӯруғӣ, пӯсидани лӯндаҳо ва ҳамлаи ҳашароти зараррасон дучор шавад. Аз ҷумлаи зараррасонҳои он шабпаракҳои ''Polytela gloriosa'' ва ''[[Chrysodeixis chalcites]]'', [[Шабуш|шабушҳо]] ва [[Трипсҳо|трипсҳо]] мебошанд.<ref name="PROTA"/> Ҳангоми ҷамъоварии ҳосил, меваҳоро дастӣ мечинанд ва лӯндаҳоро аз замин кофта мегиранд.<ref name="Purdue"/><ref name="PROTA"/> Меваҳояшро хушк карда, мекушоянд ва тухмҳояшонро ҷудо намуда, дубора хушк мекунанд. Тухмҳо ва решапояҳои рустанӣ ба шакли бутун, хока ё равған фурӯхта мешаванд.<ref name="PROTA"/> == Таркиби химиявӣ ва заҳрнокӣ == [[Акс:Gloriosa superba 1.jpg|thumb|Аксари қисмҳои рустанӣ, аз ҷумла гулҳои он, барои инсон заҳрноканд]] Занбақи оташин миқдори зиёди [[Колхитсин|колхитсин]] дорад. Колхитсин як навъи [[Алкалоид|алкалоид]] буда, аз [[Аминокислотаҳо|аминокислотаҳои]] [[Фенилаланин|фенилаланин]] ва [[Тирозин|тирозин]] ҳосил мешавад. Ғайр аз колхитсин ва колхикозид, ин рустанӣ дорои алкалоидҳои дигар, аз ҷумла глориозин ва дигар моддаҳои химиявӣ, ба монанди [[Кислотаи хелидонӣ|кислотаи хелидонӣ]] ва [[Кислотаи салитсилӣ|кислотаи салитсилӣ]] мебошад.<ref name="PROTA"/><ref name="INCHEM">{{cite web |url=http://www.inchem.org/documents/pims/plant/pim245.htm |title=''Gloriosa superba'' |publisher=International Programme on Chemical Safety |first1=R. |last1=Fernando |first2=D. |last2=Widyaratna |year=1989 |access-date=2013-05-27 |archive-date=2014-03-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140315013617/http://www.inchem.org/documents/pims/plant/pim245.htm |url-status=live}}</ref> Баргҳои ҷавон ва тухмҳои рустанӣ миқдори зиёди колхитсин доранд. Миқдори ин модда дар тухмҳо нисбат ба лӯндаҳо аз ду то панҷ маротиба бештар аст.<ref name="PROTA"/> Дар гулҳои рустанӣ [[Бета-ситостерол|β-ситостерол]], кислотаҳои равғанӣ ва глюкозидҳо низ мавҷуданд.<ref name="Purdue"/> Аз сабаби мавҷудияти колхитсин аксари қисмҳои рустанӣ, бахусус тухмҳо ва лӯндаҳои он, хеле [[Заҳр|заҳрноканд]].<ref name="Kew1"/><ref name="INCHEM"/> Истеъмоли қисмҳои рустанӣ ё моддаҳои аз он ҳосилшуда метавонад барои инсон, [[Моҳиҳо|моҳиҳо]], [[Гов|говҳо]] ва дигар ҳайвоноти хонагӣ марговар бошад.<ref name="PROTA"/><ref name="Kew1"/><ref>{{cite web |url=http://www.aspca.org/Pet-care/poison-control/Plants/gloriosa_lily.aspx |title=Gloriosa Lily |publisher=American Society for the Prevention of Cruelty to Animals |access-date=2026-06-01 |archive-date=2012-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120130050430/http://www.aspca.org/Pet-care/poison-control/Plants/gloriosa_lily.aspx |url-status=live}}</ref> Ҳолатҳои заҳролудшавӣ аксаран дар натиҷаи нофаҳмида аз ба ҷойи [[Батат|батат]] ё [[Ямс|ямс]] истеъмол кардани лӯндаҳои ин рустанӣ рух медиҳанд.<ref name="INCHEM"/><ref name="BMJ">{{cite journal |last1=Gooneratne |first1=B. W. M. |title=Massive generalized alopecia after poisoning by ''Gloriosa superba'' |journal=British Medical Journal |date=1966 |volume=1966 |issue=5494 |pages=1023–1024 |doi=10.1136/bmj.1.5494.1023 |pmc=1844473}}</ref> Колхитсин дар [[Роҳи меъдаю рӯда|меъдаю рӯда]] ҷаббида шуда, ба [[Ғишои ҳуҷайра|ғишои ҳуҷайра]] таъсир мерасонад ва раванди [[Тақсимшавии ҳуҷайра|тақсимшавии ҳуҷайраҳоро]] мебандад. Нишонаҳои заҳролудшавӣ одатан аз ду то шаш соат пас аз истеъмол пайдо мешаванд. Ба онҳо [[Дилбеҳузурӣ|дилбеҳузурӣ]], [[Қайкунӣ|қайкунӣ]], сӯзиши гулӯ, дарди шикам, [[Рагкашӣ|рагкашӣ]] ва [[Дарунравӣ|дарунравӣ]] дохил мешаванд. Заҳролудшавӣ инчунин метавонад боиси паст шудани [[Фишори хун|фишори хун]], душвор шудани нафаскашӣ ва беҳушӣ гардад. Бе табобат заҳролудшавӣ метавонад дар давоми чанд рӯз бар асари норасоии нафаскашӣ ё кори дилу рагҳо ба марг оварда расонад.<ref name="PROTA"/><ref name="INCHEM"/> Барои заҳролудшавӣ аз занбақи оташин давои зидди заҳри махсус вуҷуд надорад.<ref name="INCHEM"/> Ин рустанӣ барои инсон ва аксари ҷонварон заҳрнок бошад ҳам, заҳри он ба баъзе [[Ширхӯрон|ширхӯрон]], аз ҷумла [[Ҷайраи пӯпидор|ҷайраи пӯпидор]] ва баъзе намудҳои [[Кӯрмуш|кӯрмушҳо]], таъсир намерасонад.<ref name="Kew1"/> == Корбурд == [[Акс:Gloriosa superba-1-Anna park-yercaud-salem-India.JPG|thumb|Лӯндаҳои занбақи оташин дар тибби халқӣ васеъ истифода мешаванд]] Занбақи оташин ба хотири гулҳои рангорангаш ҳамчун [[Рустании ороишӣ|рустании ороишӣ]] парвариш карда мешавад.<ref name="Kew1"/><ref name="PROTA"/> Азбаски ин рустанӣ дорои моддаи [[Колхитсин|колхитсин]] мебошад, он дар [[Саноати дорусозӣ|саноати дорусозӣ]] низ васеъ истифода мешавад.<ref>{{cite journal |last1=Ade |first1=Ravindra |last2=Rai |first2=Mahendra K. |title=Review: Current advances in ''Gloriosa superba'' L. |journal=Biodiversitas |date=2009 |volume=10 |issue=4 |pages=210–214 |doi=10.13057/biodiv/d100409 |doi-access=free |url=http://biodiversitas.mipa.uns.ac.id/D/D1004/D100409.pdf |archive-date=2013-09-01 |access-date=2013-05-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130901171225/http://biodiversitas.mipa.uns.ac.id/D/D1004/D100409.pdf |url-status=live}}</ref> Колхитсин барои табобати [[Ниқрис|ниқрис]] ва дигар бемориҳои газакӣ истифода мешавад.<ref name="Kew"/><ref name="Purdue"/> Ин модда инчунин дар таҳқиқоти озмоишӣ барои суст кардани [[Тақсимшавии ҳуҷайра|тақсимшавии ҳуҷайраҳо]] истифода шуда, дар пажӯҳишҳои соҳаи [[Саратоншиносӣ|саратоншиносӣ]] низ корбурд дорад.<ref name="Kew1"/> Дар Африқо аз моддаҳои ин рустанӣ барои заҳролуд кардани тирҳо<ref name="PROTA"/> ва дар Ҳиндустон барои дур кардани [[Мор|морҳо]] ба кор мебаранд.<ref name="INCHEM"/> Занбақи оташин дар тибби халқӣ, аз ҷумла [[Аюрведа|аюрведа]], васеъ истифода мешавад.<ref name="Kew1"/> Дар тибби халқӣ онро ҳамчун доруи [[Дарунрон|дарунронӣ]] ва барои табобати захмҳо, [[Артрит|артрит]], [[Бавосир|бавосир]], [[Вабо|вабо]], [[Безурётӣ|безурётӣ]], кирмҳои рӯда, дарди шикам, бемориҳои гурда, [[Моргазидагӣ|моргазидагӣ]], [[Доманаи доғдор|доманаи доғдор]], [[Махав|махав]] ва дигар бемориҳои пӯст истифода мекарданд.<ref name="Kew1"/><ref name="PROTA"/> Дар Африқо қисмҳои гуногуни ин рустанӣ барои табобати бемориҳои ҳархела истифода мешаванд. Дар [[Ҷумҳурии Демократии Конго]] баргҳои онро барои табобати [[Зиққи нафас|зиққи нафас]] ва дар [[Бурундӣ]] барои [[Тарбод|тарбод]] истифода мебаранд. Дар [[Кот-д’Ивуар]] ва [[Буркина Фасо]] аз шираи баргҳо барои нест кардани [[Сулфа|сулфа]]ю дард, дар [[Танзания]] бошад, ҳамчун [[Гандзудо|гандзудо]] ва давои [[Вараҷа|вараҷа]] истифода мекунанд. Дар [[Судон]] оби [[Лӯнда|лӯндаҳои]] рустаниро ҳамчун воситаи хобовар ва дар [[Кения]] ва Конго барои табобати бемориҳои шикам истифода мебаранд. Инчунин, онро дар Танзания барои дарди гӯш ва дар [[Зимбабве]] барои дарди дандон ба кор мебаранд.<ref name="PROTA"/> Ғайр аз корбурдҳои тиббӣ, ин рустанӣ ва моддаҳои аз он ҳосилшударо барои одамкушӣ, [[Худкушӣ|худкушӣ]], [[Бачапартоӣ|бачапартоӣ]] ва заҳролуд кардани ҳайвонот низ ба кор мебаранд.<ref name="Kew1"/> == Фарҳанг == [[File:Gloriosa superba Indonesia Stamp 1966.jpg|thumb|upright=0.5|Занбақи оташин дар маркаи почтаи [[Индонезия|индонезӣ]], соли 1966]] Занбақи оташин [[Гули миллӣ|гули миллии]] [[Зимбабве]] мебошад.<ref name="FOZ"/><ref>{{cite web |last=Mpofu |first=Thulani |url=https://www.thenationalnews.com/world/africa/zimbabwe-s-national-flower-faces-extinction-1.497350/ |title=Zimbabwe's national flower faces extinction |work=The National |date=26 феврали 2010 |access-date=1 июни 2026 |archive-date=15 декабри 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251215102522/https://www.thenationalnews.com/world/africa/zimbabwe-s-national-flower-faces-extinction-1.497350 |url-status=live }}</ref> Соли 1947, ҳангоми сафар ба [[Родезия]], ба малика [[Елизаветаи II]] ба муносибати 21-солагияш сӯзанаки [[Алмос|алмосие]] тақдим карда шуд, ки ба шакли ин гул сохта шуда буд.<ref>{{cite web |url=http://www.royalcollection.org.uk/microsites/queenandcommonwealth/MicroObject.asp?row=92&themeid=944&item=92 |title=Flame Lily Brooch, 1947 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130927145533/http://www.royalcollection.org.uk/microsites/queenandcommonwealth/MicroObject.asp?row=92&themeid=944&item=92 |archive-date=27 сентябри 2013 |work=The Royal Collection Trust}}</ref> Ин гул дар [[Забони томилӣ|забони томилӣ]] бо номҳои гуногун, аз ҷумла ченкаантал (Chenkaanthal) ва картигай пу (Karthigai Poo) маъруф аст. Номи дуюм ба моҳи картигай дар тақвими томилӣ ишора мекунад, зеро рустанӣ маҳз дар ҳамин моҳ гул мекунад.<ref name="TN">{{cite web|url=https://forests.tn.gov.in/pages/view/state_symbols|title=State symbols|work=Tamil Nadu Forest Department, Ҳукумати Тамилноду|access-date=1 августи 2026}} {{Пайванди мурда|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name="Net">{{cite news |title=Karthigaipoo declared as National flower of Eelam Tamils |url=https://tamilnet.com/art.html?catid=79&artid=11322 |work=Tamil Net |date=14 апрели 2004 |access-date=1 июни 2026 |archive-date=23 апрели 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250423072706/https://tamilnet.com/art.html?catid=79&artid=11322 |url-status=live }}</ref> Занбақи оташин инчунин гули расмии [[Иёлати Тамилноду|иёлати Тамилнодуи]] [[Ҳиндустон]] мебошад.<ref name="TN"/><ref name="KI">{{cite web|url=https://knowindia.gov.in/national-identity-elements/states-ut-symbol-s-z.php|archive-url=https://web.archive.org/web/20170908003348/http://knowindia.gov.in/national-identity-elements/states-ut-symbol-s-z.php|url-status=dead|archive-date=8 сентябри 2017|title=States and Union Territories symbols|work=[[Ҳукумати Ҳиндустон]]|access-date=18 апрели 2020|accessdate=2026-10-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170908003348/http://knowindia.gov.in/national-identity-elements/states-ut-symbol-s-z.php|archivedate=2017-09-08}}</ref> Аз рӯи гуфтаҳои ҳукумати Тамилноду, ин гул ба далели пайванди он бо фарҳанги томилӣ ва истифодааш дар тибби халқии он ҷо ҳамчун рамзи иёлат интихоб шудааст.<ref name="TN"/> == Адабиёт == {{reflist}} [[Гурӯҳ:Глориозаҳо]] [[Гурӯҳ:Гиёҳҳои доруӣ]] [[Гурӯҳ:Рамзҳои табиии Зимбабве]] [[Гурӯҳ:Рамзҳои табиии Родезия]] j4tbkfnfzfspln2hkmwqxlaovwtgjq8 1490974 1490973 2026-10-23T17:35:20Z Zosya95 54344 1490974 wikitext text/x-wiki {{Таксон | image file = Flame Lily.jpg | regnum = Рустаниҳо | rang = Намуд | parent = Gloriosa | latin = Gloriosa superba | wikispecies = Gloriosa superba | wikicommons = Gloriosa superba | author = [[Linnaeus]] (1753) | synref = <ref name="Kew">{{cite web |url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:535953-1 |title=''Gloriosa superba'' L. |date=2017 |publisher=Royal Botanic Gardens, Kew |access-date=4 December 2020 |archive-date=27 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201127010246/http://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:535953-1 |url-status=live }}</ref><ref name="FOZ">{{cite web |url=http://www.zimbabweflora.co.zw/speciesdata/species.php?species_id=113060 |title=''Gloriosa superba'' |publisher=Flora of Zimbabwe |access-date=1 June 2026 |archive-date=13 September 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160913043918/http://www.zimbabweflora.co.zw/speciesdata/species.php?species_id=113060 |url-status=live }}</ref><ref name="PIER">{{cite web |title=''Gloriosa superba'' |url=http://www.hear.org/pier/species/gloriosa_superba.htm |work=Pacific Island Ecosystems at Risk |archive-url=https://web.archive.org/web/20230529130948/http://www.hear.org/pier/species/gloriosa_superba.htm |archive-date=29 May 2023}}</ref> | syn = {{collapsible list|title='' | {{btname|Methonica superba|Crantz (1766)}} | {{btname|Eugone superba|Salisbury (1796)}} | {{btname|Gloriosa cirrhifolia|Stokes (1812)}} | {{btname|Methonica gloriosa|Salisbury (1812)}} | {{btname|Gloriosa angulata|Schumacher (1827)}} | {{btname|Gloriosa doniana|Schultes & Schultes (1829)}} | {{btname|Gloriosa nepalensis|Don (1830)}} | {{btname|Methonica senegalensis|Poiteau (1830)}} | {{btname|Methonica doniana|Kunth (1843)}} | {{btname|Gloriosa superba var. angustifolia|Baker (1879)}} | {{btname|Gloriosa superba f. doniana|Durand & Schinz (1894)}} | {{btname|Gloriosa superba f. angustifolia|Kuntze (1898)}} | {{btname|Gloriosa lutea|Masters (1901)}} | {{btname|Gloriosa rothschildiana|O'Brien (1903)}} | {{btname|Gloriosa verschuurii|Hoog (1950)}} | {{btname|Gloriosa rockefelleriana|Stehlé & Stehlé (1965)}} }} | range map = Gloriosa superba distribution.png | range map caption = Паҳншавӣ | range legend = {{legend|#11b700|Паҳншавии табиӣ}}{{legend|#00d2cb|Паҳншавии ғайрибумӣ}} }} '''Занбақи оташин'''<ref name="FOZ"/><ref name="npgsweb">{{cite web |title=Gloriosa superba |url=https://npgsweb.ars-grin.gov/gringlobal/taxonomydetail?id=17663 |website=Germplasm Resources Information Network |publisher=Agricultural Research Service, United States Department of Agriculture |access-date=2026-08-01 |language=en}}</ref><ref name="Purdue">{{cite web |url=http://www.hort.purdue.edu/newcrop/cropfactsheets/gloriosa.html |title=Gloriosa superba |publisher=New Crop Resource Online Program, Center for New Crops & Plant Products, [[Донишгоҳи Пӯрду]] |year=2002 |access-date=2013-05-27 |archive-date=2013-03-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130307122252/http://www.hort.purdue.edu/newcrop/CropFactSheets/gloriosa.html |url-status=live}}</ref>, '''занбақи печанда'''<ref name="npgsweb"/>, '''занбақи хазанда'''<ref name="npgsweb"/>, '''занбақи бошукӯҳ'''<ref name="npgsweb"/><ref name="FD">{{cite web |last=Scheper |first=Jack |url=http://www.floridata.com/ref/g/glor_rot.cfm |title=Gloriosa superba |website=Floridata |access-date=2026-06-01 |archive-date=2025-10-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251024214613/https://floridata.com/ref/g/glor_rot.cfm |url-status=live |language=en}}</ref> ё '''чанголи паланг'''<ref name="FD"/><ref name="PIERnames">{{cite web |title=Common names, Gloriosa superba |url=http://www.hear.org/pier/commonnames/details/gloriosa_superba.htm |website=Pacific Island Ecosystems at Risk |archive-url=https://web.archive.org/web/20230529180315/http://www.hear.org/pier/commonnames/details/gloriosa_superba.htm |archive-date=2023-05-29 |access-date=2026-06-01 |url-status=dead |language=en}}</ref> ({{lang-la|Gloriosa superba}}) — як намуди [[Рустаниҳои пӯшидатухм (гулдор)|рустании гулдор]] аз [[Оила (таксономия)|оилаи]] [[Савринҷониҳо|савринҷониҳо]] ({{lang-la|Colchicaceae}}) мебошад. Ин гиёҳ дар аксари минтақаҳои [[Африқо]] (ғайр аз [[Африқои Шимолӣ]]), [[Осиёи Ҷанубӣ]], [[Осиёи Ҷанубу Шарқӣ]] ва қисмати ҷанубу марказии [[Ҷумҳурии Мардумии Чин|Чин]] мерӯяд. Онро ба баъзе минтақаҳои [[Амрико]], [[Австралия]] ва ҷазираҳои [[Уқёнуси Ором]] низ овардаанд. Ин рустанӣ гулҳои зебои [[Сурх|сурху]] [[Зард|зард]] дорад, ки дар [[Поя|пояҳои]] дароз мерӯянд. Аксари қисмҳои он хеле [[Заҳр|заҳрноканд]], вале онро дар [[Тибби халқӣ|тибби халқӣ]] васеъ истифода мебаранд. {{Clear}} == Тавсифоти гиёҳшинохтӣ == [[Акс:Gloriosa superba 1DS-II 3-3511.jpg|thumb|right|150px|Мева]] [[Акс:Seed pod of Gloriosa superba (14872918441).jpg|thumb|right|150px|Ғӯза бо тухмҳояш]] Занбақи оташин рустании алафии [[Рустаниҳои бисёрсола|бисёрсола]] буда, аз [[Решапоя|решапояи]] ғафси сафед ва горизонталӣ мерӯяд.<ref name="PIER"/><ref name="Purdue" /><ref name="Kew1">{{cite web |url=http://www.kew.org/plants-fungi/Gloriosa-superba.htm |title=''Gloriosa superba''. |archive-url=https://web.archive.org/web/20130606221835/http://www.kew.org/plants-fungi/Gloriosa-superba.htm |archive-date=6 June 2013 |publisher=World Checklist of Selected Plant Families, Royal Botanic Gardens, Kew |year=2011 }}</ref> [[Поя]]и он борик буда, дар рустаниҳои печанда то 3–4 м мерасад, аммо дар рустаниҳои ростқад кӯтоҳтар аст.<ref name="FOZ"/><ref name="Kew1"/> Дар нӯги баргҳои он [[Печак (ботаника)|печакҳои]] сабзи дарозиашон 5–7,6 см мавҷуданд, ки ба рустанӣ барои ба рӯи чизҳо часпида баромадан ёрӣ мерасонанд.<ref name="FD"/> Баргҳо дар поя банавбат ё рӯбарӯ ҷойгир шудаанд.<ref name="PIER"/><ref name="FOC">{{cite web |url=http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&taxon_id=200027670 |title=''Gloriosa superba'' |publisher=Flora of China |access-date=1 June 2026 |archive-date=10 March 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260310183411/http://efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&taxon_id=200027670 |url-status=live }}</ref> Онҳо нештаршакл ё байзашакли дарозрӯя буда, нӯгашон ба печак табдил ёфтааст.<ref name="FOZ"/><ref name="FOC"/> Баргҳо бо думчаҳои кӯтоҳ ба поя пайваст мешаванд.<ref name="FOC"/> Дарозии баргҳо 10,2–12,7 см ва барашон 1,3–2,5 см мебошад.<ref name="Purdue"/> Канори онҳо ҳамвор буда, дар болояш якчанд раги барҷаста дида мешавад.<ref name="Kew1"/> Ин рустанӣ гулҳои калони тоқа мебарорад, ки дарозиашон аз 7,6 то 12 см ва [[Диаметр|диаметрашон]] аз 4,5 то 7 см мерасад.<ref name="Kew1"/><ref name="FD"/> Вазни ҳар гул метавонад аз 2,5 грамм зиёд бошад.<ref>{{cite journal |url=http://epubs.icar.org.in/ejournal/index.php/JMAP/article/view/22885/pdf |title=Reproductive biology of ''Gloriosa superba'' |journal=Journal of Medicinal and Aromatic Plants |volume=3 |issue=2 |pages=5–11 |first1=A. |last1=Selvarasu |first2=R. |last2=Kandhasamy |year=2012 |archive-date=2015-12-08 |access-date=2013-05-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151208122724/http://epubs.icar.org.in/ejournal/index.php/JMAP/article/view/22885/pdf |url-status=live }}</ref> Гулҳо дар [[Гулпоя|гулпояҳои]] борику дароз ҷойгир шуда, дарозии онҳо то 20 см мерасад.<ref name="Kew1"/> Гулҳо дуҷинса ва мунтазам (актиноморфӣ) мебошанд. [[Гулпӯш]]и онҳо аз шаш баргчаи гулпӯши одӣ (тепал) иборат аст, ки дарозиашон аз 5 то 8,3 см мерасад.<ref name="FOZ"/><ref name="Kew1"/> Ин баргчаҳо дарозрӯя, қошуқшакл ва дорои канорҳои мавҷнок буда, танҳо дар қисми поёнашон ба ҳам пайвастаанд.<ref name="PIER"/> Ҳангоми шукуфтани [[Ғунча|ғунчаҳои]] хурди сабз, гулбаргмонандҳо дароз шуда, ба пушт қат мешаванду рангашонро дигар мекунанд.<ref name="FD"/> Гулҳои пурра шукуфта ранги баланди зарду сурх доранд.<ref name="Kew1"/><ref name="FD"/> Дигар навъҳо, бо рангҳои [[Сафед|сафедтоб]], [[Зард|зард]], [[Норинҷӣ|норинҷӣ]], [[Ҷигарранг|ҷигарранг]] ва [[Бунафш|бунафштоби]] [[Қаҳваранг|қаҳваранг]] низ мушоҳида шудаанд.<ref name="FOZ"/> Ҳар гул шаш [[Гардбарг|гардбарги]] намоён дорад, ки ба самти баргчаҳои гулпӯш ба берун қат шудаанд.<ref name="PIER"/><ref name="FD"/> Ҳар гардбарг аз думчаи дарозиаш 3–4 см ва [[Гарддон|гарддони]] 1-сантиметрӣ, ки дар нӯги думча ҷойгир аст, иборат мебошад.<ref name="FOC"/> [[Гарди гул]] аз шикофҳои вертикалии берунии гарддон хориҷ мешавад. Маҷмӯи узвҳои модинаи гул ([[гинетсей]]) аз се мевабарг иборат аст, ки аз канорҳои дарунии худ ба ҳам пайваста, гулмодаро ташкил медиҳанд. [[Ғӯрак]]и гул болоӣ буда, дар болои гулбанд ҷойгир аст.<ref name="PIER"/> Ҳар гулмода сутунчаи дарозиаш 2,5–3,5 см ва гардгираки дарозиаш 6–7 мм дорад.<ref name="FOC"/> Меваи рустанӣ [[Ғӯза|ғӯзаи]] ғафс буда, дарозиаш то 6 см мерасад ва дар дохилаш якчанд тухми сурх ҷойгиранд.<ref name="PIER"/><ref name="Kew1"/> == Паҳншавӣ == [[Акс:Pollen grains of Gloriosa superba.jpg|thumb|right|150px|Донаҳои гарди гул]] Ин рустанӣ дар [[Африқо]], минтақаҳои тропикии [[Осиёи Ҷанубӣ]] ва [[Осиёи Ҷанубу Шарқӣ]], инчунин қисмати ҷанубу марказии [[Чин]] бумӣ мебошад.<ref name="Kew"/><ref name="npgsweb"/> Дар Африқо, ғайр аз [[Африқои Шимолӣ]], он қариб дар тамоми қитъа, аз [[Сенегал]] дар ғарб то [[Эфиопия]] дар шарқ ва то [[Африқои Ҷанубӣ]] дар ҷануб паҳн шудааст.<ref name="PROTA">{{cite web |url=http://www.prota4u.org/downloads/Gloriosa+superba/Gloriosa+superba.pdf |title=''Gloriosa superba'' L. |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714194421/http://www.prota4u.org/downloads/Gloriosa+superba/Gloriosa+superba.pdf |archive-date=14 июли 2014 |publisher=Protabase Record Display, Plant Resources of Tropical Africa |first1=E. |last1=Dounias |accessdate=2026-10-19 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140714194421/http://www.prota4u.org/downloads/Gloriosa+superba/Gloriosa+superba.pdf |archivedate=2014-07-14}}</ref> Ин гиёҳро ба иёлатҳои [[Ҳавайӣ]] ва [[Алабама]]и ИМА, баъзе минтақаҳои [[Ҷазираҳои Кариб|Кариб]], [[Суринам]] дар Амрикои Ҷанубӣ, иёлатҳои [[Уэлси Ҷанубии Нав]], [[Квинзланд]] ва [[Қаламрави Шимоли]]и Австралия ва инчунин ба ҷазираҳои гуногуни [[Уқёнуси Ором]] овардаанд.<ref name="Kew"/><ref name="PIER"/> Бо вуҷуди паҳншавии васеъаш дар Осиёи Ҷанубӣ ва Африқо, ин гул дар қисматҳои ҷанубии Африқо, [[Банглодеш]], [[Шри-Ланка]] ва баъзе минтақаҳои [[Ҳиндустон]] камёб шудааст. Сабаби камшавии он, ҷамъоварии бисёри рустаниҳои худрӯй барои корбурд дар тибби халқӣ мебошад.<ref name="Kew1"/> Аз тарафи дигар, берун аз маҳалли паҳншавии табиии худ, ин гиёҳ дар Австралия, баъзе ҷазираҳои Уқёнуси Ором, аз ҷумла [[Ҷазираҳои Кук]], [[Полинезияи Фаронса]] ва [[Кирибатӣ]], инчунин дар [[Сингапур]] ҳамчун [[Намуди инвазивӣ|намуди инвазивӣ]] шинохта шудааст.<ref name="PIER"/><ref>{{cite web |url=http://www.weeds.org.au/cgi-bin/weedident.cgi?tpl=plant.tpl&ibra=all&card=V28 |title=''Gloriosa superba'' |archive-url=https://web.archive.org/web/20120205204036/http://www.weeds.org.au/cgi-bin/weedident.cgi?tpl=plant.tpl |archive-date=5 February 2012 |publisher=Weeds Australia, National Weeds Strategy |first1=J. R. |last1=Thorp |first2=M. |last2=Wilson |year=1998 |accessdate=2026-10-19 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120205204036/http://www.weeds.org.au/cgi-bin/weedident.cgi?tpl=plant.tpl |archivedate=2012-02-05}}</ref> Ин рустанӣ дар муҳитҳои гуногун, аз ҷумла [[Ҷангали тропикӣ|ҷангалҳои тропикӣ]], [[Саванна|саваннаҳо]], [[Алафзор|алафзорҳо]], регтеппаҳо, канори заминҳои кишоварзӣ, заминҳои беҳосил ва канори роҳҳо мерӯяд.<ref name="Kew1"/><ref name="PROTA"/> Он одатан дар табиат дар баландии аз 900 то 1300 м аз сатҳи баҳр вомехӯрад,<ref name="FOC"/> аммо дар баъзе ҷойҳо то баландии 2500 м низ метавонад рӯяд.<ref name="PROTA"/> Мумкин аст, ки дар муҳити табиӣ гулҳои онро [[Шапарак|шапаракҳо]]ву [[Гулмакҳо|гулмакҳо]] [[Гардолудшавӣ|гардолуд]] мекунанд.<ref name="Kew1"/> == Парвариш == Занбақи оташин дар [[Осиёи Ҷанубӣ]], баъзе минтақаҳои [[Осиёи Ҷанубу Шарқӣ]] ва [[Африқо]] васеъ парвариш карда мешавад. [[Навъ (ботаника)|Навъҳои]] дастпарвари он метавонанд аз навъҳои худрӯй фарқ кунанд. Ин рустанӣ навъҳои қадпаст ва навъҳои дорои гулбаргҳои васеътару ҳамвортар дорад. Инчунин, навъҳои гуногуни ранга, аз ҷумла бо гулҳои пурра сафед, норинҷӣ, олуранг ва зард парвариш карда мешаванд.<ref name="FOZ"/><ref name="FD"/> Ин рустаниро бо роҳи кишти тухм ё тақсими решапоя зиёд мекунанд.<ref name="PIER"/><ref name="FD"/> Сабзиши тухмҳо метавонад аз чанд ҳафта то се моҳ тӯл кашад.<ref name="PROTA"/> Тухмҳо ҳатто пас аз давраи оромии то нӯҳмоҳа низ қобилияти сабзиши худро нигоҳ медоранд.<ref name="PIER"/> [[Лӯнда|Лӯндаҳои]] рустаниро ҳар ду сол тақсим мекунанд ва дар давоми як моҳ аз онҳо навдаҳои нав мерӯянд. Азбаски тухмҳо дер месабзанд ва рустаниҳои аз онҳо рӯида барои ба камол расидан се сол вақт талаб мекунанд, барои тезонидани сабзиш ва нашъунамои онҳо аз усулҳои гуногун истифода мебаранд.<ref name="PROTA"/> Занбақи оташин дар хоки намнок, обгузар ва ҷойҳои равшани офтобрас хуб мерӯяд.<ref name="FD"/><ref name="PROTA"/> Рустаниҳои бакамолрасида дар мавсими боронгарӣ тақрибан ҳафт ҳафта гул мекунанд. Барои шукуфтани ғунчаҳо тақрибан ду ҳафта лозим аст. Пас аз анҷоми мавсими гулкунӣ қисми рӯизаминии рустанӣ хушк мешавад ва аз лӯндаҳои зеризаминӣ навдаҳои нав мерӯянд.<ref name="PROTA"/> Ҳангоми парвариш ин рустанӣ метавонад ба мушкилоти гуногун, аз ҷумла гардолудшавии нокифоя, бемориҳои занбӯруғӣ, пӯсидани лӯндаҳо ва ҳамлаи ҳашароти зараррасон дучор шавад. Аз ҷумлаи зараррасонҳои он шабпаракҳои ''Polytela gloriosa'' ва ''[[Chrysodeixis chalcites]]'', [[Шабуш|шабушҳо]] ва [[Трипсҳо|трипсҳо]] мебошанд.<ref name="PROTA"/> Ҳангоми ҷамъоварии ҳосил, меваҳоро дастӣ мечинанд ва лӯндаҳоро аз замин кофта мегиранд.<ref name="Purdue"/><ref name="PROTA"/> Меваҳояшро хушк карда, мекушоянд ва тухмҳояшонро ҷудо намуда, дубора хушк мекунанд. Тухмҳо ва решапояҳои рустанӣ ба шакли бутун, хока ё равған фурӯхта мешаванд.<ref name="PROTA"/> == Таркиби химиявӣ ва заҳрнокӣ == [[Акс:Gloriosa superba 1.jpg|thumb|Аксари қисмҳои рустанӣ, аз ҷумла гулҳои он, барои инсон заҳрноканд]] Занбақи оташин миқдори зиёди [[Колхитсин|колхитсин]] дорад. Колхитсин як навъи [[Алкалоид|алкалоид]] буда, аз [[Аминокислотаҳо|аминокислотаҳои]] [[Фенилаланин|фенилаланин]] ва [[Тирозин|тирозин]] ҳосил мешавад. Ғайр аз колхитсин ва колхикозид, ин рустанӣ дорои алкалоидҳои дигар, аз ҷумла глориозин ва дигар моддаҳои химиявӣ, ба монанди [[Кислотаи хелидонӣ|кислотаи хелидонӣ]] ва [[Кислотаи салитсилӣ|кислотаи салитсилӣ]] мебошад.<ref name="PROTA"/><ref name="INCHEM">{{cite web |url=http://www.inchem.org/documents/pims/plant/pim245.htm |title=''Gloriosa superba'' |publisher=International Programme on Chemical Safety |first1=R. |last1=Fernando |first2=D. |last2=Widyaratna |year=1989 |access-date=2013-05-27 |archive-date=2014-03-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140315013617/http://www.inchem.org/documents/pims/plant/pim245.htm |url-status=live}}</ref> Баргҳои ҷавон ва тухмҳои рустанӣ миқдори зиёди колхитсин доранд. Миқдори ин модда дар тухмҳо нисбат ба лӯндаҳо аз ду то панҷ маротиба бештар аст.<ref name="PROTA"/> Дар гулҳои рустанӣ [[Бета-ситостерол|β-ситостерол]], кислотаҳои равғанӣ ва глюкозидҳо низ мавҷуданд.<ref name="Purdue"/> Аз сабаби мавҷудияти колхитсин аксари қисмҳои рустанӣ, бахусус тухмҳо ва лӯндаҳои он, хеле [[Заҳр|заҳрноканд]].<ref name="Kew1"/><ref name="INCHEM"/> Истеъмоли қисмҳои рустанӣ ё моддаҳои аз он ҳосилшуда метавонад барои инсон, [[Моҳиҳо|моҳиҳо]], [[Гов|говҳо]] ва дигар ҳайвоноти хонагӣ марговар бошад.<ref name="PROTA"/><ref name="Kew1"/><ref>{{cite web |url=http://www.aspca.org/Pet-care/poison-control/Plants/gloriosa_lily.aspx |title=Gloriosa Lily |publisher=American Society for the Prevention of Cruelty to Animals |access-date=2026-06-01 |archive-date=2012-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120130050430/http://www.aspca.org/Pet-care/poison-control/Plants/gloriosa_lily.aspx |url-status=live}}</ref> Ҳолатҳои заҳролудшавӣ аксаран дар натиҷаи нофаҳмида аз ба ҷойи [[Батат|батат]] ё [[Ямс|ямс]] истеъмол кардани лӯндаҳои ин рустанӣ рух медиҳанд.<ref name="INCHEM"/><ref name="BMJ">{{cite journal |last1=Gooneratne |first1=B. W. M. |title=Massive generalized alopecia after poisoning by ''Gloriosa superba'' |journal=British Medical Journal |date=1966 |volume=1966 |issue=5494 |pages=1023–1024 |doi=10.1136/bmj.1.5494.1023 |pmc=1844473}}</ref> Колхитсин дар [[Роҳи меъдаю рӯда|меъдаю рӯда]] ҷаббида шуда, ба [[Ғишои ҳуҷайра|ғишои ҳуҷайра]] таъсир мерасонад ва раванди [[Тақсимшавии ҳуҷайра|тақсимшавии ҳуҷайраҳоро]] мебандад. Нишонаҳои заҳролудшавӣ одатан аз ду то шаш соат пас аз истеъмол пайдо мешаванд. Ба онҳо [[Дилбеҳузурӣ|дилбеҳузурӣ]], [[Қайкунӣ|қайкунӣ]], сӯзиши гулӯ, дарди шикам, [[Рагкашӣ|рагкашӣ]] ва [[Дарунравӣ|дарунравӣ]] дохил мешаванд. Заҳролудшавӣ инчунин метавонад боиси паст шудани [[Фишори хун|фишори хун]], душвор шудани нафаскашӣ ва беҳушӣ гардад. Бе табобат заҳролудшавӣ метавонад дар давоми чанд рӯз бар асари норасоии нафаскашӣ ё кори дилу рагҳо ба марг оварда расонад.<ref name="PROTA"/><ref name="INCHEM"/> Барои заҳролудшавӣ аз занбақи оташин давои зидди заҳри махсус вуҷуд надорад.<ref name="INCHEM"/> Ин рустанӣ барои инсон ва аксари ҷонварон заҳрнок бошад ҳам, заҳри он ба баъзе [[Ширхӯрон|ширхӯрон]], аз ҷумла [[Ҷайраи пӯпидор|ҷайраи пӯпидор]] ва баъзе намудҳои [[Кӯрмуш|кӯрмушҳо]], таъсир намерасонад.<ref name="Kew1"/> == Корбурд == [[Акс:Gloriosa superba-1-Anna park-yercaud-salem-India.JPG|thumb|Лӯндаҳои занбақи оташин дар тибби халқӣ васеъ истифода мешаванд]] Занбақи оташин ба хотири гулҳои рангорангаш ҳамчун [[Рустании ороишӣ|рустании ороишӣ]] парвариш карда мешавад.<ref name="Kew1"/><ref name="PROTA"/> Азбаски ин рустанӣ дорои моддаи [[Колхитсин|колхитсин]] мебошад, он дар [[Саноати дорусозӣ|саноати дорусозӣ]] низ васеъ истифода мешавад.<ref>{{cite journal |last1=Ade |first1=Ravindra |last2=Rai |first2=Mahendra K. |title=Review: Current advances in ''Gloriosa superba'' L. |journal=Biodiversitas |date=2009 |volume=10 |issue=4 |pages=210–214 |doi=10.13057/biodiv/d100409 |doi-access=free |url=http://biodiversitas.mipa.uns.ac.id/D/D1004/D100409.pdf |archive-date=2013-09-01 |access-date=2013-05-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130901171225/http://biodiversitas.mipa.uns.ac.id/D/D1004/D100409.pdf |url-status=live}}</ref> Колхитсин барои табобати [[Ниқрис|ниқрис]] ва дигар бемориҳои газакӣ истифода мешавад.<ref name="Kew"/><ref name="Purdue"/> Ин модда инчунин дар таҳқиқоти озмоишӣ барои суст кардани [[Тақсимшавии ҳуҷайра|тақсимшавии ҳуҷайраҳо]] истифода шуда, дар пажӯҳишҳои соҳаи [[Саратоншиносӣ|саратоншиносӣ]] низ корбурд дорад.<ref name="Kew1"/> Дар Африқо аз моддаҳои ин рустанӣ барои заҳролуд кардани тирҳо<ref name="PROTA"/> ва дар Ҳиндустон барои дур кардани [[Мор|морҳо]] ба кор мебаранд.<ref name="INCHEM"/> Занбақи оташин дар тибби халқӣ, аз ҷумла [[Аюрведа|аюрведа]], васеъ истифода мешавад.<ref name="Kew1"/> Дар тибби халқӣ онро ҳамчун доруи [[Дарунрон|дарунронӣ]] ва барои табобати захмҳо, [[Артрит|артрит]], [[Бавосир|бавосир]], [[Вабо|вабо]], [[Безурётӣ|безурётӣ]], кирмҳои рӯда, дарди шикам, бемориҳои гурда, [[Моргазидагӣ|моргазидагӣ]], [[Доманаи доғдор|доманаи доғдор]], [[Махав|махав]] ва дигар бемориҳои пӯст истифода мекарданд.<ref name="Kew1"/><ref name="PROTA"/> Дар Африқо қисмҳои гуногуни ин рустанӣ барои табобати бемориҳои ҳархела истифода мешаванд. Дар [[Ҷумҳурии Демократии Конго]] баргҳои онро барои табобати [[Зиққи нафас|зиққи нафас]] ва дар [[Бурундӣ]] барои [[Тарбод|тарбод]] истифода мебаранд. Дар [[Кот-д’Ивуар]] ва [[Буркина Фасо]] аз шираи баргҳо барои нест кардани [[Сулфа|сулфа]]ю дард, дар [[Танзания]] бошад, ҳамчун [[Гандзудо|гандзудо]] ва давои [[Вараҷа|вараҷа]] истифода мекунанд. Дар [[Судон]] оби [[Лӯнда|лӯндаҳои]] рустаниро ҳамчун воситаи хобовар ва дар [[Кения]] ва Конго барои табобати бемориҳои шикам истифода мебаранд. Инчунин, онро дар Танзания барои дарди гӯш ва дар [[Зимбабве]] барои дарди дандон ба кор мебаранд.<ref name="PROTA"/> Ғайр аз корбурдҳои тиббӣ, ин рустанӣ ва моддаҳои аз он ҳосилшударо барои одамкушӣ, [[Худкушӣ|худкушӣ]], [[Бачапартоӣ|бачапартоӣ]] ва заҳролуд кардани ҳайвонот низ ба кор мебаранд.<ref name="Kew1"/> == Фарҳанг == [[File:Gloriosa superba Indonesia Stamp 1966.jpg|thumb|upright=0.5|Занбақи оташин дар маркаи почтаи [[Индонезия|индонезӣ]], соли 1966]] Занбақи оташин [[Гули миллӣ|гули миллии]] [[Зимбабве]] мебошад.<ref name="FOZ"/><ref>{{cite web |last=Mpofu |first=Thulani |url=https://www.thenationalnews.com/world/africa/zimbabwe-s-national-flower-faces-extinction-1.497350/ |title=Zimbabwe's national flower faces extinction |work=The National |date=26 феврали 2010 |access-date=1 июни 2026 |archive-date=15 декабри 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251215102522/https://www.thenationalnews.com/world/africa/zimbabwe-s-national-flower-faces-extinction-1.497350 |url-status=live }}</ref> Соли 1947, ҳангоми сафар ба [[Родезия]], ба малика [[Елизаветаи II]] ба муносибати 21-солагияш сӯзанаки [[Алмос|алмосие]] тақдим карда шуд, ки ба шакли ин гул сохта шуда буд.<ref>{{cite web |url=http://www.royalcollection.org.uk/microsites/queenandcommonwealth/MicroObject.asp?row=92&themeid=944&item=92 |title=Flame Lily Brooch, 1947 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130927145533/http://www.royalcollection.org.uk/microsites/queenandcommonwealth/MicroObject.asp?row=92&themeid=944&item=92 |archive-date=27 сентябри 2013 |work=The Royal Collection Trust}}</ref> Ин гул дар [[Забони томилӣ|забони томилӣ]] бо номҳои гуногун, аз ҷумла ченкаантал (Chenkaanthal) ва картигай пу (Karthigai Poo) маъруф аст. Номи дуюм ба моҳи картигай дар тақвими томилӣ ишора мекунад, зеро рустанӣ маҳз дар ҳамин моҳ гул мекунад.<ref name="TN">{{cite web|url=https://forests.tn.gov.in/pages/view/state_symbols|title=State symbols|work=Tamil Nadu Forest Department, Ҳукумати Тамилноду|access-date=1 августи 2026}} {{Пайванди мурда|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name="Net">{{cite news |title=Karthigaipoo declared as National flower of Eelam Tamils |url=https://tamilnet.com/art.html?catid=79&artid=11322 |work=Tamil Net |date=14 апрели 2004 |access-date=1 июни 2026 |archive-date=23 апрели 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250423072706/https://tamilnet.com/art.html?catid=79&artid=11322 |url-status=live }}</ref> Занбақи оташин инчунин гули расмии [[Иёлати Тамилноду|иёлати Тамилнодуи]] [[Ҳиндустон]] мебошад.<ref name="TN"/><ref name="KI">{{cite web|url=https://knowindia.gov.in/national-identity-elements/states-ut-symbol-s-z.php|archive-url=https://web.archive.org/web/20170908003348/http://knowindia.gov.in/national-identity-elements/states-ut-symbol-s-z.php|url-status=dead|archive-date=8 сентябри 2017|title=States and Union Territories symbols|work=[[Ҳукумати Ҳиндустон]]|access-date=18 апрели 2020|accessdate=2026-10-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170908003348/http://knowindia.gov.in/national-identity-elements/states-ut-symbol-s-z.php|archivedate=2017-09-08}}</ref> Аз рӯи гуфтаҳои ҳукумати Тамилноду, ин гул ба далели пайванди он бо фарҳанги томилӣ ва истифодааш дар тибби халқии он ҷо ҳамчун рамзи иёлат интихоб шудааст.<ref name="TN"/> == Адабиёт == {{reflist}} [[Гурӯҳ:Глориозаҳо]] [[Гурӯҳ:Гиёҳҳои доруӣ]] [[Гурӯҳ:Рамзҳои табиии Зимбабве]] [[Гурӯҳ:Рамзҳои табиии Родезия]] 6pxdki2hhe8iklk0zs5na35c0edpq9u 14 334390 1490977 1490364 2026-10-23T17:38:19Z Zosya95 54344 Zosya95 moved page [[Гурӯҳ:Камол]] to [[Гурӯҳ:Камолҳо]] 1490364 wikitext text/x-wiki {{Cat main|Камол (авлод)}} {{Commons category|Ferula (Apiaceae)}} [[Гурӯҳ:Чатргулон]] 0fwl0sqcg60ibucpcx9ujs0uk2xltio 14 334450 1490970 1490614 2026-10-23T17:31:58Z Zosya95 54344 Zosya95 moved page [[Гурӯҳ:Глориоза]] to [[Гурӯҳ:Глориозаҳо]] 1490614 wikitext text/x-wiki {{main|Глориоза}} [[Гурӯҳ:Савринҷониҳо]] cfbt8yplqzv4wt7ywy92w9xclc2oasc 0 334528 1490914 2026-10-23T13:48:40Z Zosya95 54344 Тағйири масир ба [[Сунбулкаҳ]] 1490914 wikitext text/x-wiki #равона [[Сунбулкаҳ]] 0tuds8830zsx4t7fgyx74o9y2vqdqil 14 334529 1490919 2026-10-23T14:23:53Z Zosya95 54344 Саҳифаи нав: {{Commons category|Flora of Kyrgyzstan}} [[Гурӯҳ:Наботот аз рӯи кишвар|Қирғизистон]] [[Гурӯҳ: Набототи Осиёи Миёна|Қирғизистон]] 1490919 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Flora of Kyrgyzstan}} [[Гурӯҳ:Наботот аз рӯи кишвар|Қирғизистон]] [[Гурӯҳ: Набототи Осиёи Миёна|Қирғизистон]] 1joto1z7rk2idxz2gft9dzt3vw8sgvi 14 334530 1490921 2026-10-23T14:26:12Z Zosya95 54344 Zosya95 moved page [[Гурӯҳ:Рустаниҳо аз рӯи кишвар]] to [[Гурӯҳ:Наботот аз рӯи кишвар]] 1490921 wikitext text/x-wiki #равона [[:Гурӯҳ:Наботот аз рӯи кишвар]] nc7c11l4e97klotwzvl1dknu0932t21 1490922 1490921 2026-10-23T14:26:26Z Zosya95 54344 Removed redirect to [[Гурӯҳ:Наботот аз рӯи кишвар]] 1490922 wikitext text/x-wiki {{Барои ҳазф}} prczml6xdxi3dl1rr8059l2p3tt7wd8 14 334531 1490932 2026-10-23T14:37:44Z Zosya95 54344 Саҳифаи нав: {{Commons category}} File:WGSRPD China.png|thumb|right|400px|Regions within China, according to the World Geographical Scheme for Recording Plant Distributions: {{legend|#ff772d|(orange) Xinjiang}} {{legend|#ff7e96|(pink) Tibet}} {{legend|#896440|(brown) Qinghai}} {{legend|#fff70c|(yellow) Inner Mongolia}} {{legend|#aa00b0|(purple) Manchuria}} {{legend|#051ba6|(blue) North-Central China}} {{legend|#ff172d|(red) South-Central China}} {{legend|#8dff7e|(light green) So... 1490932 wikitext text/x-wiki {{Commons category}} [[File:WGSRPD China.png|thumb|right|400px|Regions within China, according to the World Geographical Scheme for Recording Plant Distributions: {{legend|#ff772d|(orange) Xinjiang}} {{legend|#ff7e96|(pink) Tibet}} {{legend|#896440|(brown) Qinghai}} {{legend|#fff70c|(yellow) Inner Mongolia}} {{legend|#aa00b0|(purple) Manchuria}} {{legend|#051ba6|(blue) North-Central China}} {{legend|#ff172d|(red) South-Central China}} {{legend|#8dff7e|(light green) Southeast China}} {{legend|#0d6c00|(dark green) Hainan}}]] [[Гурӯҳ:Наботот аз рӯи кишвар|Чин]] otz8ix27jhv5xydbipxkefvs34xkw3w 1490933 1490932 2026-10-23T14:38:02Z Zosya95 54344 1490933 wikitext text/x-wiki {{Commons category}} [[Гурӯҳ:Наботот аз рӯи кишвар|Чин]] qj9j9xzx8pga0cfi1dw6u0lrwdq23vq 14 334532 1490935 2026-10-23T14:43:27Z Zosya95 54344 Zosya95 moved page [[Гурӯҳ:Рустаниҳои Осиёи Миёна]] to [[Гурӯҳ:Набототи Осиёи Миёна]] 1490935 wikitext text/x-wiki #равона [[:Гурӯҳ:Набототи Осиёи Миёна]] b7f1gr4mmmlwsc26j0is9tkn2u41i21 1490936 1490935 2026-10-23T14:43:49Z Zosya95 54344 Removed redirect to [[Гурӯҳ:Набототи Осиёи Миёна]] 1490936 wikitext text/x-wiki {{Барои ҳазф}} prczml6xdxi3dl1rr8059l2p3tt7wd8 0 334533 1490940 2026-10-23T14:47:28Z Zosya95 54344 Zosya95 moved page [[Булғор (рустани)]] to [[Булғор (рустанӣ)]] 1490940 wikitext text/x-wiki #равона [[Булғор (рустанӣ)]] 3sd58lk3n8p5kacsbezy8aqononauew 1490941 1490940 2026-10-23T14:47:46Z Zosya95 54344 Removed redirect to [[Булғор (рустанӣ)]] 1490941 wikitext text/x-wiki {{Барои ҳазф}} prczml6xdxi3dl1rr8059l2p3tt7wd8 14 334534 1490943 2026-10-23T14:55:08Z Zosya95 54344 Саҳифаи нав: {{Commons category|Flora of Uzbekistan}} [[Гурӯҳ:Наботот аз рӯи кишвар| Ӯзбекистон]] [[Гурӯҳ:Набототи Осиёи Миёна| Ӯзбекистон]] [[Гурӯҳ:Табиати Ӯзбекистон]] 1490943 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Flora of Uzbekistan}} [[Гурӯҳ:Наботот аз рӯи кишвар| Ӯзбекистон]] [[Гурӯҳ:Набототи Осиёи Миёна| Ӯзбекистон]] [[Гурӯҳ:Табиати Ӯзбекистон]] pzk2g7l331dm4mam4mh4oifa1h00ean 0 334535 1490944 2026-10-23T14:58:50Z Zosya95 54344 Тағйири масир ба [[Маркази миллии иттилооти биотехнологӣ]] 1490944 wikitext text/x-wiki #равона [[Маркази миллии иттилооти биотехнологӣ]] 1cpqrsjd33k3pteem1ryhq6rmukclqa 14 334536 1490945 2026-10-23T15:03:15Z Zosya95 54344 Саҳифаи нав: [[Гурӯҳ:Набототи Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Набототи эндемикӣ аз рӯи кишвар|Тоҷикистон]] 1490945 wikitext text/x-wiki [[Гурӯҳ:Набототи Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Набототи эндемикӣ аз рӯи кишвар|Тоҷикистон]] rhqfiyarfyirv4w64plgj9ki60blp51 0 334537 1490954 2026-10-23T16:35:18Z Zosya95 54344 Саҳифаи нав: '''Борис Михайлович Козо-Полянский''' ([[20 январ]]и [[1890]] — [[21 апрел]]и [[1957]]) — [[гиёҳшинос]] ва [[биология|биолог]]и руси [[Иттиҳоди Шуравӣ|шӯравӣ]], мутахассиси [[биологияи таҳаввулотӣ]] ва яке аз пажӯҳишгарони назарияи [[симбиогенез]] буд. Ӯ бо таҳқиқоти худ дар бораи... 1490954 wikitext text/x-wiki '''Борис Михайлович Козо-Полянский''' ([[20 январ]]и [[1890]] — [[21 апрел]]и [[1957]]) — [[гиёҳшинос]] ва [[биология|биолог]]и руси [[Иттиҳоди Шуравӣ|шӯравӣ]], мутахассиси [[биологияи таҳаввулотӣ]] ва яке аз пажӯҳишгарони назарияи [[симбиогенез]] буд. Ӯ бо таҳқиқоти худ дар бораи пайдоиш ва таҳаввули [[ҳуҷайра]]ҳо, таснифи рустаниҳо ва нақши ҳамзистии организмҳо дар таҳаввулоти ҳаёт маъруф аст.<ref name="Harvard">{{cite web |url=http://harvardpress.typepad.com/hup_publicity/2010/07/rediscovering-symbiogenesis.html |title=Rediscovering Symbiogenesis |date=20 July 2010 |website=Harvard University Press Blog |access-date=23 октябри 2026 }}</ref> == Зиндагинома == Борис Козо-Полянский 20 январи соли 1890 дар шаҳри [[Ашқобод]], ки он замон ба [[Империяи Русия]] медаромад, ба дунё омадааст. Дар овони ҷавонӣ ба шаҳри [[Воронеж]] кӯчид. Соли 1914 [[Донишгоҳи давлатии Маскав]]ро хатм кард. Сипас ба Воронеж баргашта, то соли 1918 дар донишгоҳи кишоварзии ин шаҳр ба ҳайси ёвар кор кард. Соли 1920 профессори [[Донишгоҳи давлатии Воронеж]] таъйин шуд ва то охири умраш дар он ҷо фаъолият кард. Ӯ дар солҳои гуногун вазифаҳои декан, мудири кафедраи ботаника ва муовини роҳбари донишгоҳро ба ӯҳда дошт.<ref name="Harvard"/> Козо-Полянский 21 апрели соли 1957 дар Воронеж даргузашт ва дар қабристони Коминтерни ин шаҳр ба хок супурда шуд. == Фаъолияти илмӣ == === Гиёҳшиносӣ === Козо-Полянский асосан [[систематика (биология)|систематика]], [[морфологияи рустаниҳо]] ва таърихи таҳаввулоти онҳоро меомӯхт. Ӯ пайдоиши [[Гул|гулҳоро]] таҳқиқ карда, назарияеро ҷонибдорӣ намуд, ки мувофиқи он гул аз навдаи тағйирёфтаи рустанӣ ба вуҷуд омадааст. Дар асоси ин назария ӯ низоми нави таснифи [[Рустаниҳои пӯшидатухм (гулдор)|рустаниҳои гулдор]] ва баъдан дигар рустаниҳои хушкӣ пешниҳод кард. Козо-Полянский инчунин дар асоси сохти мева таснифи нави рустаниҳои оилаи [[Чатргулон|чатргулон]] (''Apiaceae'')-ро таҳия намуд. Ҳангоми омӯзиши набототи вилояти [[Курск]] ӯ гурӯҳи рустаниҳои қадимии боқимонда ([[Реликт|релектӣ]])-ро пайдо кард.<ref name="GSE">{{cite encyclopedia |last=Prokhorov |first=A. M. |title=Great Soviet Encyclopedia |publisher=Macmillan |location=New York |year=1973 }}</ref> Соли 1937 роҳбари [[Боғи ботаникии Донишгоҳи давлатии Воронеж]] таъйин шуд. Имрӯз ин боғи ботаникӣ ба номи ӯ гузошта шудааст.<ref>{{cite web |url=http://www.bgci.org/garden.php?id=268 |title=The B. M. Kozo-Polyansky Botanical Garden of Voronezh State University |website=Botanic Gardens Conservation International }}</ref> === Назарияи симбиогенез === Яке аз муҳимтарин корҳои илмии Козо-Полянский ба назарияи [[симбиогенез]] бахшида шудааст. Мувофиқи ин назария, организмҳои нав метавонанд дар натиҷаи ҳамзистӣ ва пайвастшавии организмҳои гуногун ба вуҷуд оянд. Пеш аз ӯ олимон [[Андреас Шимпер]] ва [[Константин Мережковский]] дар бораи пайдоиши баъзе қисмҳои ҳуҷайра аз организмҳои мустақил андешаҳо пешниҳод карда буданд. Мережковский соли 1905 истилоҳи «симбиогенез»-ро ба илм ворид кард. Козо-Полянский ин ақидаро инкишоф дода, кӯшиш кард онро бо [[назарияи таҳаввулот]]и [[Чарлз Дарвин]] пайваст намояд. Ӯ соли 1921 дар анҷумани умумирусиягии гиёҳшиносон дар [[Петроград]] андешаҳои худро пешниҳод кард.<ref name="Harvard"/> Соли 1924 асари асосии ӯ «Принсипи нави биология. Очерк дар бораи назарияи симбиогенез» нашр шуд. Дар ин китоб олим шарҳ дод, ки ҳамзистии организмҳо метавонад яке аз роҳҳои пайдоиши шаклҳои нави ҳаёт бошад.<ref name="Symbio">{{cite book |last=Kozo-Polyansky |first=Boris |title=Symbiogenesis: A New Principle of Evolution |publisher=Harvard University Press |year=2010 |isbn=978-0-674-05045-7 }}</ref> Козо-Полянский чунин ақидаҳоро пешниҳод кард: * Организмҳои сода пеш аз пайдоиши ҳуҷайраҳои мураккаб вуҷуд доштанд. * Баъзе қисмҳои ҳуҷайраҳои мураккаб, аз ҷумла [[митохондрия]]ҳо ва [[хлоропласт]]ҳо, аз организмҳои мустақили қадимӣ пайдо шудаанд. * Ҳамзистӣ ва пайвастшавии организмҳо метавонанд боиси пайдоиши хусусиятҳои нав гарданд. * Ҳамзистӣ дар баробари [[интихоби табиӣ]] яке аз омилҳои муҳими таҳаввулоти организмҳо мебошад. Ба андешаи ӯ, пайдоиши намудҳои нав на танҳо дар натиҷаи ҷудо шудани гурӯҳҳои организмҳо, балки баъзан аз пайвастшавии онҳо низ имконпазир аст. Ӯ [[Гулсанг|гулсангҳоро]], ки аз ҳамзистии [[занбӯруғ]] ва организмҳои фотосинтезкунанда ба вуҷуд меоянд, мисоли чунин раванд медонист. Козо-Полянский чунин мешуморид, ки симбиогенез метавонад хусусиятҳои навро ба вуҷуд орад, дар ҳоле ки интихоби табиӣ ба нигоҳ доштани хусусиятҳои барои организм фоидаовар мусоидат мекунад.<ref name="Symbio"/> == Аҳамияти илмӣ == Назарияи симбиогенези Козо-Полянский дар замони зиндагии ӯ аз ҷониби бисёр олимон пазируфта нашуд. Азбаски асарҳояш асосан ба забони русӣ нашр мешуданд, онҳо дар кишварҳои Ғарб чандон маълум набуданд. Соли 1967 биологи амрикоӣ [[Линн Маргулис]] мустақилона назарияи монандеро дар бораи пайдоиши ҳуҷайраҳои [[эукариотҳо|эукариотӣ]] пешниҳод кард. Баъдтар ӯ тавассути гиёҳшинос [[Армен Тахтаҷян]] бо корҳои Козо-Полянский шинос шуд.<ref name="Harvard"/> Асари асосии Козо-Полянский соли 2010 ба забони англисӣ тарҷума ва аз ҷониби нашриёти [[Донишгоҳи Ҳарвард]] нашр гардид.<ref name="Symbio"/> Имрӯз андешаҳои ӯ дар бораи нақши ҳамзистӣ дар пайдоиши ҳуҷайраҳои мураккаб яке аз саҳмҳои муҳим дар таърихи омӯзиши [[эндосимбиоз]] ба шумор мераванд. Таҳқиқоти ӯ дар рушди назарияи муосири пайдоиши митохондрияҳо ва хлоропластҳо аҳамият доштанд.<ref>{{cite journal |last1=Agafonov |first1=V. A. |last2=Negrobov |first2=V. V. |last3=Igamberdiev |first3=A. U. |year=2021 |title=Symbiogenesis as a driving force of evolution: The legacy of Boris Kozo-Polyansky |journal=BioSystems |volume=199 |pages=104302 |doi=10.1016/j.biosystems.2020.104302 }}</ref> Соли 2021 маҷаллаи илмии ''BioSystems'' шумораи махсусеро ба Козо-Полянский ва Линн Маргулис бахшид. == Осори илмӣ == Аз муҳимтарин асарҳои Козо-Полянский инҳоянд: * «Муқаддима ба систематикаи филогенетикии рустаниҳои олӣ» (''Введение в филогенетическую систематику высших растений'', 1922). * «Принсипи нави биология. Очерк дар бораи назарияи симбиогенез» (''Новый принцип биологии. Очерк теории симбиогенеза'', 1924). * «Қонуни асосии биогенетикӣ аз назари ботаника» (''Основной биогенетический закон с ботанической точки зрения'', 1937). * «Рустаниҳои чойии Қазоқистон» (''Чайные растения Казахстана'', 1943). * «Курси систематикаи рустаниҳои олӣ» (''Курс систематики высших растений'', 1965) — пас аз маргаш нашр шудааст. Ихтисораи номи ӯ дар номгузории илмии рустаниҳо '''Koso-Pol.''' мебошад. == Ҷоизаҳо ва унвонҳо == Козо-Полянский барои фаъолияти илмии худ бо чандин ҷоиза ва унвон сарфароз гардидааст: * [[Ордени Ленин]] — ду маротиба; * [[Ордени Байрақи Сурхи Меҳнат]]; * Медали «Барои меҳнати шуҷоатнок дар Ҷанги Бузурги Ватании солҳои 1941–1945»; * Узви вобастаи [[Академияи илмҳои Иттиҳоди Шӯравӣ]] (аз соли 1932). == Адабиёт == {{reflist}} [[Гурӯҳ:Зодагон дар соли 1890]] [[Гурӯҳ:Даргузаштагон дар соли 1957]] [[Гурӯҳ:Гиёҳшиносони Русия]] [[Гурӯҳ:Гиёҳшиносони Иттиҳоди Шӯравӣ]] [[Гурӯҳ:Биологҳои Русия]] [[Гурӯҳ:Олимони асри XX]] [[Гурӯҳ:Хатмкардагони Донишгоҳи давлатии Маскав]] iow92lvvkfy6jf26bo7cah3cmhplj6m 1490955 1490954 2026-10-23T16:37:44Z Zosya95 54344 1490955 wikitext text/x-wiki {{Олим | тасвир = Б.М.Козо-Полянский.jpg | alt = | санаи таваллуд = {{СанаиТаваллуд|df=yes|1890|01|20}} | birth_place = [[Ashgabat]], [[Transcaspian Oblast]], [[Russian Empire]] | death_date = {{Death date and age|df=yes|1957|04|21|1890|01|20}} | death_place = [[Voronezh]], [[Russian Soviet Federative Socialist Republic|RSFSR]], [[Soviet Union]] | fields = [[Biology]], [[botany]] | workplaces = {{unbulleted list |[[Moscow State University|Moscow University]] |[[Voronezh State University]]}} | education = [[Moscow State University|Moscow University]] | known_for = [[Endosymbiosis]] | ҷоизаҳо = {{unbulleted list |[[Ҷоизаи Ленин]] (2 times) |[[Order of the Red Banner of Labour]] |[[Medal "For Valiant Labour in the Great Patriotic War 1941–1945"]] |Corresponding Member of [[Academy of Sciences of the Soviet Union]] (1932)}} | author_abbrev_bot = Koso-Pol. }} '''Борис Михайлович Козо-Полянский''' ([[20 январ]]и [[1890]] — [[21 апрел]]и [[1957]]) — [[гиёҳшинос]] ва [[биология|биолог]]и руси [[Иттиҳоди Шуравӣ|шӯравӣ]], мутахассиси [[биологияи таҳаввулотӣ]] ва яке аз пажӯҳишгарони назарияи [[симбиогенез]] буд. Ӯ бо таҳқиқоти худ дар бораи пайдоиш ва таҳаввули [[ҳуҷайра]]ҳо, таснифи рустаниҳо ва нақши ҳамзистии организмҳо дар таҳаввулоти ҳаёт маъруф аст.<ref name="Harvard">{{cite web |url=http://harvardpress.typepad.com/hup_publicity/2010/07/rediscovering-symbiogenesis.html |title=Rediscovering Symbiogenesis |date=20 July 2010 |website=Harvard University Press Blog |access-date=23 октябри 2026 }}</ref> == Зиндагинома == Борис Козо-Полянский 20 январи соли 1890 дар шаҳри [[Ашқобод]], ки он замон ба [[Империяи Русия]] медаромад, ба дунё омадааст. Дар овони ҷавонӣ ба шаҳри [[Воронеж]] кӯчид. Соли 1914 [[Донишгоҳи давлатии Маскав]]ро хатм кард. Сипас ба Воронеж баргашта, то соли 1918 дар донишгоҳи кишоварзии ин шаҳр ба ҳайси ёвар кор кард. Соли 1920 профессори [[Донишгоҳи давлатии Воронеж]] таъйин шуд ва то охири умраш дар он ҷо фаъолият кард. Ӯ дар солҳои гуногун вазифаҳои декан, мудири кафедраи ботаника ва муовини роҳбари донишгоҳро ба ӯҳда дошт.<ref name="Harvard"/> Козо-Полянский 21 апрели соли 1957 дар Воронеж даргузашт ва дар қабристони Коминтерни ин шаҳр ба хок супурда шуд. == Фаъолияти илмӣ == === Гиёҳшиносӣ === Козо-Полянский асосан [[систематика (биология)|систематика]], [[морфологияи рустаниҳо]] ва таърихи таҳаввулоти онҳоро меомӯхт. Ӯ пайдоиши [[Гул|гулҳоро]] таҳқиқ карда, назарияеро ҷонибдорӣ намуд, ки мувофиқи он гул аз навдаи тағйирёфтаи рустанӣ ба вуҷуд омадааст. Дар асоси ин назария ӯ низоми нави таснифи [[Рустаниҳои пӯшидатухм (гулдор)|рустаниҳои гулдор]] ва баъдан дигар рустаниҳои хушкӣ пешниҳод кард. Козо-Полянский инчунин дар асоси сохти мева таснифи нави рустаниҳои оилаи [[Чатргулон|чатргулон]] (''Apiaceae'')-ро таҳия намуд. Ҳангоми омӯзиши набототи вилояти [[Курск]] ӯ гурӯҳи рустаниҳои қадимии боқимонда ([[Реликт|релектӣ]])-ро пайдо кард.<ref name="GSE">{{cite encyclopedia |last=Prokhorov |first=A. M. |title=Great Soviet Encyclopedia |publisher=Macmillan |location=New York |year=1973 }}</ref> Соли 1937 роҳбари [[Боғи ботаникии Донишгоҳи давлатии Воронеж]] таъйин шуд. Имрӯз ин боғи ботаникӣ ба номи ӯ гузошта шудааст.<ref>{{cite web |url=http://www.bgci.org/garden.php?id=268 |title=The B. M. Kozo-Polyansky Botanical Garden of Voronezh State University |website=Botanic Gardens Conservation International }}</ref> === Назарияи симбиогенез === Яке аз муҳимтарин корҳои илмии Козо-Полянский ба назарияи [[симбиогенез]] бахшида шудааст. Мувофиқи ин назария, организмҳои нав метавонанд дар натиҷаи ҳамзистӣ ва пайвастшавии организмҳои гуногун ба вуҷуд оянд. Пеш аз ӯ олимон [[Андреас Шимпер]] ва [[Константин Мережковский]] дар бораи пайдоиши баъзе қисмҳои ҳуҷайра аз организмҳои мустақил андешаҳо пешниҳод карда буданд. Мережковский соли 1905 истилоҳи «симбиогенез»-ро ба илм ворид кард. Козо-Полянский ин ақидаро инкишоф дода, кӯшиш кард онро бо [[назарияи таҳаввулот]]и [[Чарлз Дарвин]] пайваст намояд. Ӯ соли 1921 дар анҷумани умумирусиягии гиёҳшиносон дар [[Петроград]] андешаҳои худро пешниҳод кард.<ref name="Harvard"/> Соли 1924 асари асосии ӯ «Принсипи нави биология. Очерк дар бораи назарияи симбиогенез» нашр шуд. Дар ин китоб олим шарҳ дод, ки ҳамзистии организмҳо метавонад яке аз роҳҳои пайдоиши шаклҳои нави ҳаёт бошад.<ref name="Symbio">{{cite book |last=Kozo-Polyansky |first=Boris |title=Symbiogenesis: A New Principle of Evolution |publisher=Harvard University Press |year=2010 |isbn=978-0-674-05045-7 }}</ref> Козо-Полянский чунин ақидаҳоро пешниҳод кард: * Организмҳои сода пеш аз пайдоиши ҳуҷайраҳои мураккаб вуҷуд доштанд. * Баъзе қисмҳои ҳуҷайраҳои мураккаб, аз ҷумла [[митохондрия]]ҳо ва [[хлоропласт]]ҳо, аз организмҳои мустақили қадимӣ пайдо шудаанд. * Ҳамзистӣ ва пайвастшавии организмҳо метавонанд боиси пайдоиши хусусиятҳои нав гарданд. * Ҳамзистӣ дар баробари [[интихоби табиӣ]] яке аз омилҳои муҳими таҳаввулоти организмҳо мебошад. Ба андешаи ӯ, пайдоиши намудҳои нав на танҳо дар натиҷаи ҷудо шудани гурӯҳҳои организмҳо, балки баъзан аз пайвастшавии онҳо низ имконпазир аст. Ӯ [[Гулсанг|гулсангҳоро]], ки аз ҳамзистии [[занбӯруғ]] ва организмҳои фотосинтезкунанда ба вуҷуд меоянд, мисоли чунин раванд медонист. Козо-Полянский чунин мешуморид, ки симбиогенез метавонад хусусиятҳои навро ба вуҷуд орад, дар ҳоле ки интихоби табиӣ ба нигоҳ доштани хусусиятҳои барои организм фоидаовар мусоидат мекунад.<ref name="Symbio"/> == Аҳамияти илмӣ == Назарияи симбиогенези Козо-Полянский дар замони зиндагии ӯ аз ҷониби бисёр олимон пазируфта нашуд. Азбаски асарҳояш асосан ба забони русӣ нашр мешуданд, онҳо дар кишварҳои Ғарб чандон маълум набуданд. Соли 1967 биологи амрикоӣ [[Линн Маргулис]] мустақилона назарияи монандеро дар бораи пайдоиши ҳуҷайраҳои [[эукариотҳо|эукариотӣ]] пешниҳод кард. Баъдтар ӯ тавассути гиёҳшинос [[Армен Тахтаҷян]] бо корҳои Козо-Полянский шинос шуд.<ref name="Harvard"/> Асари асосии Козо-Полянский соли 2010 ба забони англисӣ тарҷума ва аз ҷониби нашриёти [[Донишгоҳи Ҳарвард]] нашр гардид.<ref name="Symbio"/> Имрӯз андешаҳои ӯ дар бораи нақши ҳамзистӣ дар пайдоиши ҳуҷайраҳои мураккаб яке аз саҳмҳои муҳим дар таърихи омӯзиши [[эндосимбиоз]] ба шумор мераванд. Таҳқиқоти ӯ дар рушди назарияи муосири пайдоиши митохондрияҳо ва хлоропластҳо аҳамият доштанд.<ref>{{cite journal |last1=Agafonov |first1=V. A. |last2=Negrobov |first2=V. V. |last3=Igamberdiev |first3=A. U. |year=2021 |title=Symbiogenesis as a driving force of evolution: The legacy of Boris Kozo-Polyansky |journal=BioSystems |volume=199 |pages=104302 |doi=10.1016/j.biosystems.2020.104302 }}</ref> Соли 2021 маҷаллаи илмии ''BioSystems'' шумораи махсусеро ба Козо-Полянский ва Линн Маргулис бахшид. == Осори илмӣ == Аз муҳимтарин асарҳои Козо-Полянский инҳоянд: * «Муқаддима ба систематикаи филогенетикии рустаниҳои олӣ» (''Введение в филогенетическую систематику высших растений'', 1922). * «Принсипи нави биология. Очерк дар бораи назарияи симбиогенез» (''Новый принцип биологии. Очерк теории симбиогенеза'', 1924). * «Қонуни асосии биогенетикӣ аз назари ботаника» (''Основной биогенетический закон с ботанической точки зрения'', 1937). * «Рустаниҳои чойии Қазоқистон» (''Чайные растения Казахстана'', 1943). * «Курси систематикаи рустаниҳои олӣ» (''Курс систематики высших растений'', 1965) — пас аз маргаш нашр шудааст. Ихтисораи номи ӯ дар номгузории илмии рустаниҳо '''Koso-Pol.''' мебошад. == Ҷоизаҳо ва унвонҳо == Козо-Полянский барои фаъолияти илмии худ бо чандин ҷоиза ва унвон сарфароз гардидааст: * [[Ордени Ленин]] — ду маротиба; * [[Ордени Байрақи Сурхи Меҳнат]]; * Медали «Барои меҳнати шуҷоатнок дар Ҷанги Бузурги Ватании солҳои 1941–1945»; * Узви вобастаи [[Академияи илмҳои Иттиҳоди Шӯравӣ]] (аз соли 1932). == Адабиёт == {{reflist}} [[Гурӯҳ:Зодагон дар соли 1890]] [[Гурӯҳ:Даргузаштагон дар соли 1957]] [[Гурӯҳ:Гиёҳшиносони Русия]] [[Гурӯҳ:Гиёҳшиносони Иттиҳоди Шӯравӣ]] [[Гурӯҳ:Биологҳои Русия]] [[Гурӯҳ:Олимони асри XX]] [[Гурӯҳ:Хатмкардагони Донишгоҳи давлатии Маскав]] tn4qzdsyzzshf82godsymdzfmgtl8ma 1490960 1490955 2026-10-23T17:01:25Z Zosya95 54344 1490960 wikitext text/x-wiki {{Олим | тасвир = Б.М.Козо-Полянский.jpg | alt = | санаи таваллуд = {{СанаиТаваллуд|df=yes|1890|01|20}} | birth_place = [[Ashgabat]], [[Transcaspian Oblast]], [[Russian Empire]] | death_date = {{Death date and age|df=yes|1957|04|21|1890|01|20}} | death_place = [[Voronezh]], [[Russian Soviet Federative Socialist Republic|RSFSR]], [[Soviet Union]] | fields = [[Biology]], [[botany]] | workplaces = {{unbulleted list |[[Moscow State University|Moscow University]] |[[Voronezh State University]]}} | education = [[Moscow State University|Moscow University]] | known_for = [[Endosymbiosis]] | ҷоизаҳо = {{unbulleted list |[[Ҷоизаи Ленин]] (2 times) |[[Order of the Red Banner of Labour]] |[[Medal "For Valiant Labour in the Great Patriotic War 1941–1945"]] |Corresponding Member of [[Academy of Sciences of the Soviet Union]] (1932)}} | author_abbrev_bot = Koso-Pol. }} '''Борис Михайлович Козо-Полянский''' ([[20 январ]]и [[1890]] — [[21 апрел]]и [[1957]]) — [[гиёҳшинос]] ва [[биология|биолог]]и руси [[Иттиҳоди Шуравӣ|шӯравӣ]], мутахассиси [[биологияи таҳаввулотӣ]] ва яке аз пажӯҳишгарони назарияи [[симбиогенез]] буд. Ӯ бо таҳқиқоти худ дар бораи пайдоиш ва таҳаввули [[ҳуҷайра]]ҳо, таснифи рустаниҳо ва нақши ҳамзистии организмҳо дар таҳаввулоти ҳаёт маъруф аст.<ref name="Harvard">{{cite web |url=http://harvardpress.typepad.com/hup_publicity/2010/07/rediscovering-symbiogenesis.html |title=Rediscovering Symbiogenesis |date=20 July 2010 |website=Harvard University Press Blog |access-date=23 октябри 2026 }}</ref> == Зиндагинома == Борис Козо-Полянский 20 январи соли 1890 дар шаҳри [[Ашқобод]], ки он замон ба [[Империяи Русия]] медаромад, ба дунё омадааст. Дар овони ҷавонӣ ба шаҳри [[Воронеж]] кӯчид. Соли 1914 [[Донишгоҳи давлатии Маскав]]ро хатм кард. Сипас ба Воронеж баргашта, то соли 1918 дар донишгоҳи кишоварзии ин шаҳр ба ҳайси ёвар кор кард. Соли 1920 профессори [[Донишгоҳи давлатии Воронеж]] таъйин шуд ва то охири умраш дар он ҷо фаъолият кард. Ӯ дар солҳои гуногун вазифаҳои декан, мудири кафедраи ботаника ва муовини роҳбари донишгоҳро ба ӯҳда дошт.<ref name="Harvard"/> Козо-Полянский 21 апрели соли 1957 дар Воронеж даргузашт ва дар қабристони Коминтерни ин шаҳр ба хок супурда шуд. == Фаъолияти илмӣ == === Гиёҳшиносӣ === Козо-Полянский асосан [[систематика (биология)|систематика]], [[морфологияи рустаниҳо]] ва таърихи таҳаввулоти онҳоро меомӯхт. Ӯ пайдоиши [[Гул|гулҳоро]] таҳқиқ карда, назарияеро ҷонибдорӣ намуд, ки мувофиқи он гул аз навдаи тағйирёфтаи рустанӣ ба вуҷуд омадааст. Дар асоси ин назария ӯ низоми нави таснифи [[Рустаниҳои пӯшидатухм (гулдор)|рустаниҳои гулдор]] ва баъдан дигар рустаниҳои хушкӣ пешниҳод кард. Козо-Полянский инчунин дар асоси сохти мева таснифи нави рустаниҳои оилаи [[Чатргулон|чатргулон]] (''Apiaceae'')-ро таҳия намуд. Ҳангоми омӯзиши набототи вилояти [[Курск]] ӯ гурӯҳи рустаниҳои қадимии боқимонда ([[Реликт|релектӣ]])-ро пайдо кард.<ref name="GSE">{{cite encyclopedia |last=Prokhorov |first=A. M. |title=Great Soviet Encyclopedia |publisher=Macmillan |location=New York |year=1973 }}</ref> Соли 1937 роҳбари [[Боғи ботаникии Донишгоҳи давлатии Воронеж]] таъйин шуд. Имрӯз ин боғи ботаникӣ ба номи ӯ гузошта шудааст.<ref>{{cite web |url=http://www.bgci.org/garden.php?id=268 |title=The B. M. Kozo-Polyansky Botanical Garden of Voronezh State University |website=Botanic Gardens Conservation International }}</ref> === Назарияи симбиогенез === Яке аз муҳимтарин корҳои илмии Козо-Полянский ба назарияи [[симбиогенез]] бахшида шудааст. Мувофиқи ин назария, организмҳои нав метавонанд дар натиҷаи ҳамзистӣ ва пайвастшавии организмҳои гуногун ба вуҷуд оянд. Пеш аз ӯ олимон [[Андреас Шимпер]] ва [[Константин Мережковский]] дар бораи пайдоиши баъзе қисмҳои ҳуҷайра аз организмҳои мустақил андешаҳо пешниҳод карда буданд. Мережковский соли 1905 истилоҳи «симбиогенез»-ро ба илм ворид кард. Козо-Полянский ин ақидаро инкишоф дода, кӯшиш кард онро бо [[назарияи таҳаввулот]]и [[Чарлз Дарвин]] пайваст намояд. Ӯ соли 1921 дар анҷумани умумирусиягии гиёҳшиносон дар [[Петроград]] андешаҳои худро пешниҳод кард.<ref name="Harvard"/> Соли 1924 асари асосии ӯ «Принсипи нави биология. Очерк дар бораи назарияи симбиогенез» нашр шуд. Дар ин китоб олим шарҳ дод, ки ҳамзистии организмҳо метавонад яке аз роҳҳои пайдоиши шаклҳои нави ҳаёт бошад.<ref name="Symbio">{{cite book |last=Kozo-Polyansky |first=Boris |title=Symbiogenesis: A New Principle of Evolution |publisher=Harvard University Press |year=2010 |isbn=978-0-674-05045-7 }}</ref> Козо-Полянский чунин ақидаҳоро пешниҳод кард: * Организмҳои сода пеш аз пайдоиши ҳуҷайраҳои мураккаб вуҷуд доштанд. * Баъзе қисмҳои ҳуҷайраҳои мураккаб, аз ҷумла [[митохондрия]]ҳо ва [[хлоропласт]]ҳо, аз организмҳои мустақили қадимӣ пайдо шудаанд. * Ҳамзистӣ ва пайвастшавии организмҳо метавонанд боиси пайдоиши хусусиятҳои нав гарданд. * Ҳамзистӣ дар баробари [[интихоби табиӣ]] яке аз омилҳои муҳими таҳаввулоти организмҳо мебошад. Ба андешаи ӯ, пайдоиши намудҳои нав на танҳо дар натиҷаи ҷудо шудани гурӯҳҳои организмҳо, балки баъзан аз пайвастшавии онҳо низ имконпазир аст. Ӯ [[Гулсанг|гулсангҳоро]], ки аз ҳамзистии [[занбӯруғ]] ва организмҳои фотосинтезкунанда ба вуҷуд меоянд, мисоли чунин раванд медонист. Козо-Полянский чунин мешуморид, ки симбиогенез метавонад хусусиятҳои навро ба вуҷуд орад, дар ҳоле ки интихоби табиӣ ба нигоҳ доштани хусусиятҳои барои организм фоидаовар мусоидат мекунад.<ref name="Symbio"/> == Аҳамияти илмӣ == Назарияи симбиогенези Козо-Полянский дар замони зиндагии ӯ аз ҷониби бисёр олимон пазируфта нашуд. Азбаски асарҳояш асосан ба забони русӣ нашр мешуданд, онҳо дар кишварҳои Ғарб чандон маълум набуданд. Соли 1967 биологи амрикоӣ [[Линн Маргулис]] мустақилона назарияи монандеро дар бораи пайдоиши ҳуҷайраҳои [[эукариотҳо|эукариотӣ]] пешниҳод кард. Баъдтар ӯ тавассути гиёҳшинос [[Армен Тахтаҷян]] бо корҳои Козо-Полянский шинос шуд.<ref name="Harvard"/> Асари асосии Козо-Полянский соли 2010 ба забони англисӣ тарҷума ва аз ҷониби нашриёти [[Донишгоҳи Ҳарвард]] нашр гардид.<ref name="Symbio"/> Имрӯз андешаҳои ӯ дар бораи нақши ҳамзистӣ дар пайдоиши ҳуҷайраҳои мураккаб яке аз саҳмҳои муҳим дар таърихи омӯзиши [[эндосимбиоз]] ба шумор мераванд. Таҳқиқоти ӯ дар рушди назарияи муосири пайдоиши митохондрияҳо ва хлоропластҳо аҳамият доштанд.<ref>{{cite journal |last1=Agafonov |first1=V. A. |last2=Negrobov |first2=V. V. |last3=Igamberdiev |first3=A. U. |year=2021 |title=Symbiogenesis as a driving force of evolution: The legacy of Boris Kozo-Polyansky |journal=BioSystems |volume=199 |pages=104302 |doi=10.1016/j.biosystems.2020.104302 }}</ref> Соли 2021 маҷаллаи илмии ''BioSystems'' шумораи махсусеро ба Козо-Полянский ва Линн Маргулис бахшид. == Осори илмӣ == Аз муҳимтарин асарҳои Козо-Полянский инҳоянд: * «Муқаддима ба систематикаи филогенетикии рустаниҳои олӣ» (''Введение в филогенетическую систематику высших растений'', 1922). * «Принсипи нави биология. Очерк дар бораи назарияи симбиогенез» (''Новый принцип биологии. Очерк теории симбиогенеза'', 1924). * «Қонуни асосии биогенетикӣ аз назари ботаника» (''Основной биогенетический закон с ботанической точки зрения'', 1937). * «Рустаниҳои чойии Қазоқистон» (''Чайные растения Казахстана'', 1943). * «Курси систематикаи рустаниҳои олӣ» (''Курс систематики высших растений'', 1965) — пас аз маргаш нашр шудааст. Ихтисораи номи ӯ дар номгузории илмии рустаниҳо '''Koso-Pol.''' мебошад. == Ҷоизаҳо ва унвонҳо == Козо-Полянский барои фаъолияти илмии худ бо чандин ҷоиза ва унвон сарфароз гардидааст: * [[Ордени Ленин]] — ду маротиба; * [[Ордени Байрақи Сурхи Меҳнат]]; * Медали «Барои меҳнати шуҷоатнок дар Ҷанги Бузурги Ватании солҳои 1941–1945»; * Узви вобастаи [[Академияи илмҳои Иттиҳоди Шӯравӣ]] (аз соли 1932). == Адабиёт == {{reflist}} [[Гурӯҳ:Гиёҳшиносони Русия]] [[Гурӯҳ:Гиёҳшиносони Иттиҳоди Шӯравӣ]] [[Гурӯҳ:Биологҳои Русия]] [[Гурӯҳ:Олимони асри XX]] [[Гурӯҳ:Хатмкардагони Донишгоҳи давлатии Маскав]] jjoe8v23i1045legiakps0v7pub0uc8 1490961 1490960 2026-10-23T17:03:56Z Zosya95 54344 1490961 wikitext text/x-wiki {{Олим | тасвир = Б.М.Козо-Полянский.jpg | alt = | санаи таваллуд = {{СанаиТаваллуд|df=yes|1890|01|20}} | birth_place = [[Ashgabat]], [[Transcaspian Oblast]], [[Russian Empire]] | death_date = {{Death date and age|df=yes|1957|04|21|1890|01|20}} | death_place = [[Voronezh]], [[Russian Soviet Federative Socialist Republic|RSFSR]], [[Soviet Union]] | fields = [[Biology]], [[botany]] | workplaces = {{unbulleted list |[[Moscow State University|Moscow University]] |[[Voronezh State University]]}} | education = [[Moscow State University|Moscow University]] | known_for = [[Endosymbiosis]] | ҷоизаҳо = {{unbulleted list |{{Ордени Ленин}}|{{Ордени Ленин}}|{{Ордени Байрақи Сурхи Меҳнат}}|[[Medal "For Valiant Labour in the Great Patriotic War 1941–1945"]] |Corresponding Member of [[Academy of Sciences of the Soviet Union]] (1932)}} | author_abbrev_bot = Koso-Pol. }} '''Борис Михайлович Козо-Полянский''' ([[20 январ]]и [[1890]] — [[21 апрел]]и [[1957]]) — [[гиёҳшинос]] ва [[биология|биолог]]и руси [[Иттиҳоди Шуравӣ|шӯравӣ]], мутахассиси [[биологияи таҳаввулотӣ]] ва яке аз пажӯҳишгарони назарияи [[симбиогенез]] буд. Ӯ бо таҳқиқоти худ дар бораи пайдоиш ва таҳаввули [[ҳуҷайра]]ҳо, таснифи рустаниҳо ва нақши ҳамзистии организмҳо дар таҳаввулоти ҳаёт маъруф аст.<ref name="Harvard">{{cite web |url=http://harvardpress.typepad.com/hup_publicity/2010/07/rediscovering-symbiogenesis.html |title=Rediscovering Symbiogenesis |date=20 July 2010 |website=Harvard University Press Blog |access-date=23 октябри 2026 }}</ref> == Зиндагинома == Борис Козо-Полянский 20 январи соли 1890 дар шаҳри [[Ашқобод]], ки он замон ба [[Империяи Русия]] медаромад, ба дунё омадааст. Дар овони ҷавонӣ ба шаҳри [[Воронеж]] кӯчид. Соли 1914 [[Донишгоҳи давлатии Маскав]]ро хатм кард. Сипас ба Воронеж баргашта, то соли 1918 дар донишгоҳи кишоварзии ин шаҳр ба ҳайси ёвар кор кард. Соли 1920 профессори [[Донишгоҳи давлатии Воронеж]] таъйин шуд ва то охири умраш дар он ҷо фаъолият кард. Ӯ дар солҳои гуногун вазифаҳои декан, мудири кафедраи ботаника ва муовини роҳбари донишгоҳро ба ӯҳда дошт.<ref name="Harvard"/> Козо-Полянский 21 апрели соли 1957 дар Воронеж даргузашт ва дар қабристони Коминтерни ин шаҳр ба хок супурда шуд. == Фаъолияти илмӣ == === Гиёҳшиносӣ === Козо-Полянский асосан [[систематика (биология)|систематика]], [[морфологияи рустаниҳо]] ва таърихи таҳаввулоти онҳоро меомӯхт. Ӯ пайдоиши [[Гул|гулҳоро]] таҳқиқ карда, назарияеро ҷонибдорӣ намуд, ки мувофиқи он гул аз навдаи тағйирёфтаи рустанӣ ба вуҷуд омадааст. Дар асоси ин назария ӯ низоми нави таснифи [[Рустаниҳои пӯшидатухм (гулдор)|рустаниҳои гулдор]] ва баъдан дигар рустаниҳои хушкӣ пешниҳод кард. Козо-Полянский инчунин дар асоси сохти мева таснифи нави рустаниҳои оилаи [[Чатргулон|чатргулон]] (''Apiaceae'')-ро таҳия намуд. Ҳангоми омӯзиши набототи вилояти [[Курск]] ӯ гурӯҳи рустаниҳои қадимии боқимонда ([[Реликт|релектӣ]])-ро пайдо кард.<ref name="GSE">{{cite encyclopedia |last=Prokhorov |first=A. M. |title=Great Soviet Encyclopedia |publisher=Macmillan |location=New York |year=1973 }}</ref> Соли 1937 роҳбари [[Боғи ботаникии Донишгоҳи давлатии Воронеж]] таъйин шуд. Имрӯз ин боғи ботаникӣ ба номи ӯ гузошта шудааст.<ref>{{cite web |url=http://www.bgci.org/garden.php?id=268 |title=The B. M. Kozo-Polyansky Botanical Garden of Voronezh State University |website=Botanic Gardens Conservation International }}</ref> === Назарияи симбиогенез === Яке аз муҳимтарин корҳои илмии Козо-Полянский ба назарияи [[симбиогенез]] бахшида шудааст. Мувофиқи ин назария, организмҳои нав метавонанд дар натиҷаи ҳамзистӣ ва пайвастшавии организмҳои гуногун ба вуҷуд оянд. Пеш аз ӯ олимон [[Андреас Шимпер]] ва [[Константин Мережковский]] дар бораи пайдоиши баъзе қисмҳои ҳуҷайра аз организмҳои мустақил андешаҳо пешниҳод карда буданд. Мережковский соли 1905 истилоҳи «симбиогенез»-ро ба илм ворид кард. Козо-Полянский ин ақидаро инкишоф дода, кӯшиш кард онро бо [[назарияи таҳаввулот]]и [[Чарлз Дарвин]] пайваст намояд. Ӯ соли 1921 дар анҷумани умумирусиягии гиёҳшиносон дар [[Петроград]] андешаҳои худро пешниҳод кард.<ref name="Harvard"/> Соли 1924 асари асосии ӯ «Принсипи нави биология. Очерк дар бораи назарияи симбиогенез» нашр шуд. Дар ин китоб олим шарҳ дод, ки ҳамзистии организмҳо метавонад яке аз роҳҳои пайдоиши шаклҳои нави ҳаёт бошад.<ref name="Symbio">{{cite book |last=Kozo-Polyansky |first=Boris |title=Symbiogenesis: A New Principle of Evolution |publisher=Harvard University Press |year=2010 |isbn=978-0-674-05045-7 }}</ref> Козо-Полянский чунин ақидаҳоро пешниҳод кард: * Организмҳои сода пеш аз пайдоиши ҳуҷайраҳои мураккаб вуҷуд доштанд. * Баъзе қисмҳои ҳуҷайраҳои мураккаб, аз ҷумла [[митохондрия]]ҳо ва [[хлоропласт]]ҳо, аз организмҳои мустақили қадимӣ пайдо шудаанд. * Ҳамзистӣ ва пайвастшавии организмҳо метавонанд боиси пайдоиши хусусиятҳои нав гарданд. * Ҳамзистӣ дар баробари [[интихоби табиӣ]] яке аз омилҳои муҳими таҳаввулоти организмҳо мебошад. Ба андешаи ӯ, пайдоиши намудҳои нав на танҳо дар натиҷаи ҷудо шудани гурӯҳҳои организмҳо, балки баъзан аз пайвастшавии онҳо низ имконпазир аст. Ӯ [[Гулсанг|гулсангҳоро]], ки аз ҳамзистии [[занбӯруғ]] ва организмҳои фотосинтезкунанда ба вуҷуд меоянд, мисоли чунин раванд медонист. Козо-Полянский чунин мешуморид, ки симбиогенез метавонад хусусиятҳои навро ба вуҷуд орад, дар ҳоле ки интихоби табиӣ ба нигоҳ доштани хусусиятҳои барои организм фоидаовар мусоидат мекунад.<ref name="Symbio"/> == Аҳамияти илмӣ == Назарияи симбиогенези Козо-Полянский дар замони зиндагии ӯ аз ҷониби бисёр олимон пазируфта нашуд. Азбаски асарҳояш асосан ба забони русӣ нашр мешуданд, онҳо дар кишварҳои Ғарб чандон маълум набуданд. Соли 1967 биологи амрикоӣ [[Линн Маргулис]] мустақилона назарияи монандеро дар бораи пайдоиши ҳуҷайраҳои [[эукариотҳо|эукариотӣ]] пешниҳод кард. Баъдтар ӯ тавассути гиёҳшинос [[Армен Тахтаҷян]] бо корҳои Козо-Полянский шинос шуд.<ref name="Harvard"/> Асари асосии Козо-Полянский соли 2010 ба забони англисӣ тарҷума ва аз ҷониби нашриёти [[Донишгоҳи Ҳарвард]] нашр гардид.<ref name="Symbio"/> Имрӯз андешаҳои ӯ дар бораи нақши ҳамзистӣ дар пайдоиши ҳуҷайраҳои мураккаб яке аз саҳмҳои муҳим дар таърихи омӯзиши [[эндосимбиоз]] ба шумор мераванд. Таҳқиқоти ӯ дар рушди назарияи муосири пайдоиши митохондрияҳо ва хлоропластҳо аҳамият доштанд.<ref>{{cite journal |last1=Agafonov |first1=V. A. |last2=Negrobov |first2=V. V. |last3=Igamberdiev |first3=A. U. |year=2021 |title=Symbiogenesis as a driving force of evolution: The legacy of Boris Kozo-Polyansky |journal=BioSystems |volume=199 |pages=104302 |doi=10.1016/j.biosystems.2020.104302 }}</ref> Соли 2021 маҷаллаи илмии ''BioSystems'' шумораи махсусеро ба Козо-Полянский ва Линн Маргулис бахшид. == Осори илмӣ == Аз муҳимтарин асарҳои Козо-Полянский инҳоянд: * «Муқаддима ба систематикаи филогенетикии рустаниҳои олӣ» (''Введение в филогенетическую систематику высших растений'', 1922). * «Принсипи нави биология. Очерк дар бораи назарияи симбиогенез» (''Новый принцип биологии. Очерк теории симбиогенеза'', 1924). * «Қонуни асосии биогенетикӣ аз назари ботаника» (''Основной биогенетический закон с ботанической точки зрения'', 1937). * «Рустаниҳои чойии Қазоқистон» (''Чайные растения Казахстана'', 1943). * «Курси систематикаи рустаниҳои олӣ» (''Курс систематики высших растений'', 1965) — пас аз маргаш нашр шудааст. Ихтисораи номи ӯ дар номгузории илмии рустаниҳо '''Koso-Pol.''' мебошад. == Ҷоизаҳо ва унвонҳо == Козо-Полянский барои фаъолияти илмии худ бо чандин ҷоиза ва унвон сарфароз гардидааст: * [[Ордени Ленин]] — ду маротиба; * [[Ордени Байрақи Сурхи Меҳнат]]; * Медали «Барои меҳнати шуҷоатнок дар Ҷанги Бузурги Ватании солҳои 1941–1945»; * Узви вобастаи [[Академияи илмҳои Иттиҳоди Шӯравӣ]] (аз соли 1932). == Адабиёт == {{reflist}} [[Гурӯҳ:Гиёҳшиносони Русия]] [[Гурӯҳ:Гиёҳшиносони Иттиҳоди Шӯравӣ]] [[Гурӯҳ:Биологҳои Русия]] [[Гурӯҳ:Олимони асри XX]] [[Гурӯҳ:Хатмкардагони Донишгоҳи давлатии Маскав]] 6y7m33cstl9zsvt33cogcxcy7vuzu3p 0 334538 1490956 2026-10-23T16:38:59Z Zosya95 54344 Тағйири масир ба [[Борис Козо-Полянский]] 1490956 wikitext text/x-wiki #равона [[Борис Козо-Полянский]] caju6anzl1p0d5xujnpkw6itevyh17u 0 334539 1490958 2026-10-23T16:58:07Z Zosya95 54344 Саҳифаи нав: {{Тавсифи кӯтоҳ|Пайвастагии табиии кимиёӣ аз гурӯҳи флавоноидҳо}} {| class="wikitable" style="float:right; margin:0 0 1em 1em; width:280px;" |+ '''Кемпферол''' |- | colspan="2" style="text-align:center;" | [[Акс:Kaempferol.svg|250px|Сохтори молекулавии кемпферол]] |- | colspan="2" style="text-align:center;" | Акс:Kaempferol-3D-balls.png|230px|Модели сеченак... 1490958 wikitext text/x-wiki {{Тавсифи кӯтоҳ|Пайвастагии табиии кимиёӣ аз гурӯҳи флавоноидҳо}} {| class="wikitable" style="float:right; margin:0 0 1em 1em; width:280px;" |+ '''Кемпферол''' |- | colspan="2" style="text-align:center;" | [[Акс:Kaempferol.svg|250px|Сохтори молекулавии кемпферол]] |- | colspan="2" style="text-align:center;" | [[Акс:Kaempferol-3D-balls.png|230px|Модели сеченакаи молекулаи кемпферол]] |- ! Номи кимиёӣ | 3,4′,5,7-тетрагидроксифлавон |- ! Формулаи молекулавӣ | C₁₅H₁₀O₆ |- ! Массаи молярӣ | 286,23 г/мол |- ! Ҳарорати гудозиш | 276–278 °C |- ! Зичӣ | 1,688 г/см³ |- ! Рақами CAS | 520-18-3 |- ! PubChem | 5280863 |- ! ChemSpider | 4444395 |- ! ChEBI | 28499 |- ! ChEMBL | 150 |- ! DrugBank | DB01852 |- ! UNII | 731P2LE49E |- ! KEGG | C05903 |- ! Рақами EC | 208-287-6 |- ! SMILES | <small>O=c1c(O)c(-c2ccc(O)cc2)oc2cc(O)cc(O)c12</small> |- ! InChIKey | <small>IYRMWMYZSQPJKC-UHFFFAOYSA-N</small> |} '''Кемпферол''' — як [[Пайвастагии кимиёӣ|пайвастагии кимиёии]] табиӣ аз гурӯҳи [[Флавонолҳо|флавонолҳо]] буда, ба синфи [[Флавоноидҳо|флавоноидҳо]] дохил мешавад. Он дар таркиби бисёр [[Рустаниҳо|рустаниҳо]] ва маҳсулоти рустанӣ, аз ҷумла [[Карам|карам]], [[Лӯбиё|лӯбиё]], [[Чой|чой]], [[Исфаноҷ|исфаноҷ]] ва [[Брокколи|брокколи]] мавҷуд аст.<ref>{{Cite journal |last1=Holland |first1=Thomas M. |last2=Agarwal |first2=Puja |last3=Wang |first3=Yamin |last4=Leurgans |first4=Sue E. |last5=Bennett |first5=David A. |last6=Booth |first6=Sarah L. |last7=Morris |first7=Martha Clare |year=2020 |title=Dietary flavonols and risk of Alzheimer dementia |journal=Neurology |volume=94 |issue=16 |pages=e1749–e1756 |doi=10.1212/WNL.0000000000008981 |pmid=31996451 }}</ref> Ин модда инчунин дар [[Прополис|прополис]], яъне ширеши занбӯр, пайдо шудааст.<ref>{{Cite journal |last1=Bertolucci |first1=Vanessa |last2=Ninomiya |first2=André Felipe |last3=Longato |first3=Giovanna Barbarini |last4=Kaneko |first4=Luisa Oliveira |last5=Nonose |first5=Nilson |last6=Scariot |first6=Pedro Paulo Menezes |last7=Messias |first7=Leonardo Henrique Dalcheco |year=2025 |title=Bioactive Compounds from Propolis on Bone Homeostasis: A Narrative Review |journal=Antioxidants |volume=14 |issue=1 |pages=81 |doi=10.3390/antiox14010081 }}</ref> Кемпферол моддаи сахти [[Кристалл|кристаллӣ]] буда, ранги зард дорад. Ҳарорати гудозиши он 276–278 °C аст. Ин модда дар [[Об|об]] кам, вале дар [[Этанол|этанол]]и гарм, [[Эфирҳо|эфирҳо]] ва [[Диметилсулфоксид|диметилсулфоксид]] хуб ҳал мешавад. Кемпферол ба шарафи табиатшиноси олмонии асри XVII [[Энгелберт Кемпфер]] (Engelbert Kaempfer) номгузорӣ шудааст.<ref>{{Cite web |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/kaempferol |title=Kaempferol |website=Merriam-Webster |access-date=23 октябри 2026 }}</ref> == Мавҷудият дар табиат == Кемпферол яке аз [[Метаболит|метаболитҳои]] дуюмдараҷаи рустаниҳо мебошад. Яъне, он моддаест, ки рустанӣ дар ҷараёни мубодилаи моддаҳо ҳосил мекунад, вале барои равандҳои асосии зиндагиаш бевосита зарур нест. Кемпферол дар бисёр рустаниҳо, хӯрокҳои рустанӣ ва гиёҳҳои доруӣ мавҷуд буда, таъми талх дорад.<ref name="Calderon">{{Cite journal |last1=Calderón Montaño |first1=J. M. |last2=Burgos Morón |first2=E. |last3=Pérez Guerrero |first3=C. |last4=López Lázaro |first4=M. |year=2011 |title=A review on the dietary flavonoid kaempferol |journal=Mini Reviews in Medicinal Chemistry |volume=11 |issue=4 |pages=298–344 |doi=10.2174/138955711795305335 |pmid=21428901 }}</ref> === Дар рустаниҳо ва маҳсулоти ғизоӣ === Кемпферол дар гурӯҳҳои гуногуни рустаниҳо, аз ҷумла [[Сарахсҳо|сарахсҳо]], [[Сӯзанбаргон|сӯзанбаргон]] ва [[Рустаниҳои пӯшидатухм (гулдор)|рустаниҳои гулдор]] пайдо мешавад. Он ҳам дар рустаниҳои [[Дупаллагиҳо|дупаллагӣ]] ва ҳам дар [[Якпаллагиҳо|якпаллагӣ]] мавҷуд аст.<ref name="Calderon"/> Мувофиқи баъзе ҳисобҳо, инсон бо ғизои муқаррарӣ дар як шабонарӯз ба ҳисоби миёна тақрибан 23 мг флавонол ва флавон истеъмол мекунад, ки тақрибан 17 дарсади онро кемпферол ташкил медиҳад. Ин миқдор вобаста ба навъи ғизо метавонад фарқ кунад.<ref name="Liu">{{Cite journal |last=Liu |first=R. H. |year=2013 |title=Health-promoting components of fruits and vegetables in the diet |journal=Advances in Nutrition |volume=4 |issue=3 |pages=384S–392S |doi=10.3945/an.112.003517 |pmid=23674808 }}</ref> Кемпферол дар [[Себ|себ]], [[Ангур|ангур]], [[Помидор|помидор]], чойи сабз, [[Картошка|картошка]], [[Пиёз|пиёз]], брокколи, [[Карами брюсселӣ|карами брюсселӣ]], [[Каду|каду]], [[Бодиринг|бодиринг]], [[Коҳу|коҳу]], лӯбиёи сабз, [[Шафтолу|шафтолу]], [[Марминҷон|марминҷон]], [[Тамашк|тамашк]] ва исфаноҷ ёфт шудааст.<ref name="Kim">{{Cite journal |last1=Kim |first1=S. H. |last2=Choi |first2=K. C. |year=2013 |title=Anti-cancer Effect and Underlying Mechanism(s) of Kaempferol, a Phytoestrogen, on the Regulation of Apoptosis in Diverse Cancer Cell Models |journal=Toxicological Research |volume=29 |issue=4 |pages=229–234 |doi=10.5487/TR.2013.29.4.229 }}</ref><ref name="Liu"/><ref name="Calderon"/> Ин пайвастагӣ инчунин дар рустаниҳои зерин муайян шудааст: * ''[[Aloe vera]]''; * ''[[Coccinia grandis]]''; * ''[[Cuscuta chinensis]]''; * ''[[Euphorbia pekinensis]]''; * ''[[Glycine max]]''; * ''[[Hypericum perforatum]]''; * ''[[Pinus sylvestris]]''; * ''[[Moringa oleifera]]''; * ''[[Rosmarinus officinalis]]''; * ''[[Sambucus nigra]]''; * ''[[Toona sinensis]]''; * ''[[Ilex]]''.<ref name="Calderon"/> Миқдори кемпферол дар маҳсулоти ғизоӣ гуногун аст. Дар ҷадвали зер миқдори он дар 100 грамми баъзе маҳсулот нишон дода шудааст.<ref name="USDA">{{Cite web |url=https://www.ars.usda.gov/ARSUserFiles/80400525/Data/Flav/Flav_R03.pdf |title=USDA Database for the Flavonoid Content of Selected Foods, Release 3 |year=2011 |publisher=U.S. Department of Agriculture }}</ref> {| class="wikitable sortable" |+ Миқдори кемпферол дар маҳсулоти ғизоӣ ! Маҳсулот ! Кемпферол (мг/100 г) |- | Ғунчаҳои хоми [[Кавар|кавар]] | 259 |- | [[Заъфарон]] | 205 |- | Ғунчаҳои консервшудаи кавар | 131 |- | [[Рукола]]и хом | 59 |- | Карами баргии хом (кале) | 47 |- | Баргҳои хоми [[Хардал|хардал]] | 38 |- | [[Занҷабил]] | 34 |- | [[Лӯбиё]]и хом | 26 |- | Карами чинии хом | 23 |- | [[Шибит]]и тару тоза | 13 |- | [[Шоҳӣ (рустанӣ)|Шоҳӣ]]и хом | 13 |- | Пиёзи резабарги хом | 10 |- | Баргҳои хоми ''[[Rumex]]'' | 10 |- | Эндивияи хом | 10 |- | Карами баргии хом (коллард) | 9 |- | [[Брокколи]]и хом | 8 |- | Баргҳои [[Розиёна|розиёна]] | 7 |- | Меваи хушки годжӣ | 6 |- | Баргҳои хоми [[Moringa oleifera|моринга]] | 6 |- | [[Мангольд]]и хом | 4 |} == Биосинтез == [[Биосинтез]]и кемпферол равандест, ки дар он рустанӣ ин моддаро аз пайвастагиҳои содаи кимиёӣ ҳосил мекунад. Ин раванд асосан аз чор марҳила иборат аст:<ref name="Calderon"/> # [[Фенилаланин]] дар натиҷаи якчанд реаксияи кимиёӣ ба 4-кумароил-коэнзими А (4-coumaroyl-CoA) табдил меёбад. # 4-кумароил-коэнзими А бо се молекулаи [[Малонил-коэнзими А|малонил-коэнзими А]] пайваст шуда, бо таъсири [[Фермент|ферменти]] синтазаи халкон моддаи нарингенин-халкон (тетрагидроксихалкон)-ро ҳосил мекунад. # Нарингенин-халкон ба [[Нарингенин|нарингенин]] табдил меёбад. Баъдан ба молекула гурӯҳи [[Гидроксил|гидроксилӣ]] илова шуда, дигидрокемпферол ба вуҷуд меояд. # Дар сохтори дигидрокемпферол [[Пайванди дугона|пайванди дугона]] ҳосил мешавад ва дар натиҷа кемпферол пайдо мегардад. Фенилаланин як навъи [[Аминокислота|аминокислота]] буда, дар рустаниҳо тавассути роҳи шикиматӣ ҳосил мешавад. Ин роҳи биокимиёӣ барои пайдоиши аминокислотаҳои ароматӣ хизмат мекунад ва дар [[Пластид|пластидҳои]] ҳуҷайраи рустанӣ сурат мегирад.<ref>{{Cite journal |last=Vogt |first=T. |year=2010 |title=Phenylpropanoid biosynthesis |journal=Molecular Plant |volume=3 |issue=1 |pages=2–20 |doi=10.1093/mp/ssp106 |pmid=20035037 }}</ref> Фенилаланин инчунин моддаи ибтидоӣ барои ҳосил шудани [[Фенилпропаноидҳо|фенилпропаноидҳо]] мебошад. Дар раванди биосинтези онҳо пайвастагиҳои гуногун, аз ҷумла флавонолҳо, ба вуҷуд меоянд. Кемпферол яке аз маҳсулоти ҳамин раванд аст.<ref>{{Cite journal |last1=Flamini |first1=R. |last2=Mattivi |first2=F. |last3=De Rosso |first3=M. |last4=Arapitsas |first4=P. |last5=Bavaresco |first5=L. |year=2013 |title=Advanced knowledge of three important classes of grape phenolics: anthocyanins, stilbenes and flavonols |journal=International Journal of Molecular Sciences |volume=14 |issue=10 |pages=19651–19669 |doi=10.3390/ijms141019651 }}</ref> == Эзоҳ == {{reflist}} == Пайвандҳо == * [https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/5280863 Кемпферол] — PubChem. * [https://www.ebi.ac.uk/chebi/searchId.do?chebiId=CHEBI:28499 Кемпферол] — ChEBI. * [https://www.merriam-webster.com/dictionary/kaempferol Кемпферол] — Merriam-Webster. * {{Commons category-inline|Kaempferol}} [[Гурӯҳ:Флавоноидҳо]] [[Гурӯҳ:Пайвастагиҳои органикӣ]] muu5fibnk3qnrit60mv41gszmxj7cah 1490959 1490958 2026-10-23T16:59:27Z Zosya95 54344 /* Пайвандҳо */ 1490959 wikitext text/x-wiki {{Тавсифи кӯтоҳ|Пайвастагии табиии кимиёӣ аз гурӯҳи флавоноидҳо}} {| class="wikitable" style="float:right; margin:0 0 1em 1em; width:280px;" |+ '''Кемпферол''' |- | colspan="2" style="text-align:center;" | [[Акс:Kaempferol.svg|250px|Сохтори молекулавии кемпферол]] |- | colspan="2" style="text-align:center;" | [[Акс:Kaempferol-3D-balls.png|230px|Модели сеченакаи молекулаи кемпферол]] |- ! Номи кимиёӣ | 3,4′,5,7-тетрагидроксифлавон |- ! Формулаи молекулавӣ | C₁₅H₁₀O₆ |- ! Массаи молярӣ | 286,23 г/мол |- ! Ҳарорати гудозиш | 276–278 °C |- ! Зичӣ | 1,688 г/см³ |- ! Рақами CAS | 520-18-3 |- ! PubChem | 5280863 |- ! ChemSpider | 4444395 |- ! ChEBI | 28499 |- ! ChEMBL | 150 |- ! DrugBank | DB01852 |- ! UNII | 731P2LE49E |- ! KEGG | C05903 |- ! Рақами EC | 208-287-6 |- ! SMILES | <small>O=c1c(O)c(-c2ccc(O)cc2)oc2cc(O)cc(O)c12</small> |- ! InChIKey | <small>IYRMWMYZSQPJKC-UHFFFAOYSA-N</small> |} '''Кемпферол''' — як [[Пайвастагии кимиёӣ|пайвастагии кимиёии]] табиӣ аз гурӯҳи [[Флавонолҳо|флавонолҳо]] буда, ба синфи [[Флавоноидҳо|флавоноидҳо]] дохил мешавад. Он дар таркиби бисёр [[Рустаниҳо|рустаниҳо]] ва маҳсулоти рустанӣ, аз ҷумла [[Карам|карам]], [[Лӯбиё|лӯбиё]], [[Чой|чой]], [[Исфаноҷ|исфаноҷ]] ва [[Брокколи|брокколи]] мавҷуд аст.<ref>{{Cite journal |last1=Holland |first1=Thomas M. |last2=Agarwal |first2=Puja |last3=Wang |first3=Yamin |last4=Leurgans |first4=Sue E. |last5=Bennett |first5=David A. |last6=Booth |first6=Sarah L. |last7=Morris |first7=Martha Clare |year=2020 |title=Dietary flavonols and risk of Alzheimer dementia |journal=Neurology |volume=94 |issue=16 |pages=e1749–e1756 |doi=10.1212/WNL.0000000000008981 |pmid=31996451 }}</ref> Ин модда инчунин дар [[Прополис|прополис]], яъне ширеши занбӯр, пайдо шудааст.<ref>{{Cite journal |last1=Bertolucci |first1=Vanessa |last2=Ninomiya |first2=André Felipe |last3=Longato |first3=Giovanna Barbarini |last4=Kaneko |first4=Luisa Oliveira |last5=Nonose |first5=Nilson |last6=Scariot |first6=Pedro Paulo Menezes |last7=Messias |first7=Leonardo Henrique Dalcheco |year=2025 |title=Bioactive Compounds from Propolis on Bone Homeostasis: A Narrative Review |journal=Antioxidants |volume=14 |issue=1 |pages=81 |doi=10.3390/antiox14010081 }}</ref> Кемпферол моддаи сахти [[Кристалл|кристаллӣ]] буда, ранги зард дорад. Ҳарорати гудозиши он 276–278 °C аст. Ин модда дар [[Об|об]] кам, вале дар [[Этанол|этанол]]и гарм, [[Эфирҳо|эфирҳо]] ва [[Диметилсулфоксид|диметилсулфоксид]] хуб ҳал мешавад. Кемпферол ба шарафи табиатшиноси олмонии асри XVII [[Энгелберт Кемпфер]] (Engelbert Kaempfer) номгузорӣ шудааст.<ref>{{Cite web |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/kaempferol |title=Kaempferol |website=Merriam-Webster |access-date=23 октябри 2026 }}</ref> == Мавҷудият дар табиат == Кемпферол яке аз [[Метаболит|метаболитҳои]] дуюмдараҷаи рустаниҳо мебошад. Яъне, он моддаест, ки рустанӣ дар ҷараёни мубодилаи моддаҳо ҳосил мекунад, вале барои равандҳои асосии зиндагиаш бевосита зарур нест. Кемпферол дар бисёр рустаниҳо, хӯрокҳои рустанӣ ва гиёҳҳои доруӣ мавҷуд буда, таъми талх дорад.<ref name="Calderon">{{Cite journal |last1=Calderón Montaño |first1=J. M. |last2=Burgos Morón |first2=E. |last3=Pérez Guerrero |first3=C. |last4=López Lázaro |first4=M. |year=2011 |title=A review on the dietary flavonoid kaempferol |journal=Mini Reviews in Medicinal Chemistry |volume=11 |issue=4 |pages=298–344 |doi=10.2174/138955711795305335 |pmid=21428901 }}</ref> === Дар рустаниҳо ва маҳсулоти ғизоӣ === Кемпферол дар гурӯҳҳои гуногуни рустаниҳо, аз ҷумла [[Сарахсҳо|сарахсҳо]], [[Сӯзанбаргон|сӯзанбаргон]] ва [[Рустаниҳои пӯшидатухм (гулдор)|рустаниҳои гулдор]] пайдо мешавад. Он ҳам дар рустаниҳои [[Дупаллагиҳо|дупаллагӣ]] ва ҳам дар [[Якпаллагиҳо|якпаллагӣ]] мавҷуд аст.<ref name="Calderon"/> Мувофиқи баъзе ҳисобҳо, инсон бо ғизои муқаррарӣ дар як шабонарӯз ба ҳисоби миёна тақрибан 23 мг флавонол ва флавон истеъмол мекунад, ки тақрибан 17 дарсади онро кемпферол ташкил медиҳад. Ин миқдор вобаста ба навъи ғизо метавонад фарқ кунад.<ref name="Liu">{{Cite journal |last=Liu |first=R. H. |year=2013 |title=Health-promoting components of fruits and vegetables in the diet |journal=Advances in Nutrition |volume=4 |issue=3 |pages=384S–392S |doi=10.3945/an.112.003517 |pmid=23674808 }}</ref> Кемпферол дар [[Себ|себ]], [[Ангур|ангур]], [[Помидор|помидор]], чойи сабз, [[Картошка|картошка]], [[Пиёз|пиёз]], брокколи, [[Карами брюсселӣ|карами брюсселӣ]], [[Каду|каду]], [[Бодиринг|бодиринг]], [[Коҳу|коҳу]], лӯбиёи сабз, [[Шафтолу|шафтолу]], [[Марминҷон|марминҷон]], [[Тамашк|тамашк]] ва исфаноҷ ёфт шудааст.<ref name="Kim">{{Cite journal |last1=Kim |first1=S. H. |last2=Choi |first2=K. C. |year=2013 |title=Anti-cancer Effect and Underlying Mechanism(s) of Kaempferol, a Phytoestrogen, on the Regulation of Apoptosis in Diverse Cancer Cell Models |journal=Toxicological Research |volume=29 |issue=4 |pages=229–234 |doi=10.5487/TR.2013.29.4.229 }}</ref><ref name="Liu"/><ref name="Calderon"/> Ин пайвастагӣ инчунин дар рустаниҳои зерин муайян шудааст: * ''[[Aloe vera]]''; * ''[[Coccinia grandis]]''; * ''[[Cuscuta chinensis]]''; * ''[[Euphorbia pekinensis]]''; * ''[[Glycine max]]''; * ''[[Hypericum perforatum]]''; * ''[[Pinus sylvestris]]''; * ''[[Moringa oleifera]]''; * ''[[Rosmarinus officinalis]]''; * ''[[Sambucus nigra]]''; * ''[[Toona sinensis]]''; * ''[[Ilex]]''.<ref name="Calderon"/> Миқдори кемпферол дар маҳсулоти ғизоӣ гуногун аст. Дар ҷадвали зер миқдори он дар 100 грамми баъзе маҳсулот нишон дода шудааст.<ref name="USDA">{{Cite web |url=https://www.ars.usda.gov/ARSUserFiles/80400525/Data/Flav/Flav_R03.pdf |title=USDA Database for the Flavonoid Content of Selected Foods, Release 3 |year=2011 |publisher=U.S. Department of Agriculture }}</ref> {| class="wikitable sortable" |+ Миқдори кемпферол дар маҳсулоти ғизоӣ ! Маҳсулот ! Кемпферол (мг/100 г) |- | Ғунчаҳои хоми [[Кавар|кавар]] | 259 |- | [[Заъфарон]] | 205 |- | Ғунчаҳои консервшудаи кавар | 131 |- | [[Рукола]]и хом | 59 |- | Карами баргии хом (кале) | 47 |- | Баргҳои хоми [[Хардал|хардал]] | 38 |- | [[Занҷабил]] | 34 |- | [[Лӯбиё]]и хом | 26 |- | Карами чинии хом | 23 |- | [[Шибит]]и тару тоза | 13 |- | [[Шоҳӣ (рустанӣ)|Шоҳӣ]]и хом | 13 |- | Пиёзи резабарги хом | 10 |- | Баргҳои хоми ''[[Rumex]]'' | 10 |- | Эндивияи хом | 10 |- | Карами баргии хом (коллард) | 9 |- | [[Брокколи]]и хом | 8 |- | Баргҳои [[Розиёна|розиёна]] | 7 |- | Меваи хушки годжӣ | 6 |- | Баргҳои хоми [[Moringa oleifera|моринга]] | 6 |- | [[Мангольд]]и хом | 4 |} == Биосинтез == [[Биосинтез]]и кемпферол равандест, ки дар он рустанӣ ин моддаро аз пайвастагиҳои содаи кимиёӣ ҳосил мекунад. Ин раванд асосан аз чор марҳила иборат аст:<ref name="Calderon"/> # [[Фенилаланин]] дар натиҷаи якчанд реаксияи кимиёӣ ба 4-кумароил-коэнзими А (4-coumaroyl-CoA) табдил меёбад. # 4-кумароил-коэнзими А бо се молекулаи [[Малонил-коэнзими А|малонил-коэнзими А]] пайваст шуда, бо таъсири [[Фермент|ферменти]] синтазаи халкон моддаи нарингенин-халкон (тетрагидроксихалкон)-ро ҳосил мекунад. # Нарингенин-халкон ба [[Нарингенин|нарингенин]] табдил меёбад. Баъдан ба молекула гурӯҳи [[Гидроксил|гидроксилӣ]] илова шуда, дигидрокемпферол ба вуҷуд меояд. # Дар сохтори дигидрокемпферол [[Пайванди дугона|пайванди дугона]] ҳосил мешавад ва дар натиҷа кемпферол пайдо мегардад. Фенилаланин як навъи [[Аминокислота|аминокислота]] буда, дар рустаниҳо тавассути роҳи шикиматӣ ҳосил мешавад. Ин роҳи биокимиёӣ барои пайдоиши аминокислотаҳои ароматӣ хизмат мекунад ва дар [[Пластид|пластидҳои]] ҳуҷайраи рустанӣ сурат мегирад.<ref>{{Cite journal |last=Vogt |first=T. |year=2010 |title=Phenylpropanoid biosynthesis |journal=Molecular Plant |volume=3 |issue=1 |pages=2–20 |doi=10.1093/mp/ssp106 |pmid=20035037 }}</ref> Фенилаланин инчунин моддаи ибтидоӣ барои ҳосил шудани [[Фенилпропаноидҳо|фенилпропаноидҳо]] мебошад. Дар раванди биосинтези онҳо пайвастагиҳои гуногун, аз ҷумла флавонолҳо, ба вуҷуд меоянд. Кемпферол яке аз маҳсулоти ҳамин раванд аст.<ref>{{Cite journal |last1=Flamini |first1=R. |last2=Mattivi |first2=F. |last3=De Rosso |first3=M. |last4=Arapitsas |first4=P. |last5=Bavaresco |first5=L. |year=2013 |title=Advanced knowledge of three important classes of grape phenolics: anthocyanins, stilbenes and flavonols |journal=International Journal of Molecular Sciences |volume=14 |issue=10 |pages=19651–19669 |doi=10.3390/ijms141019651 }}</ref> == Эзоҳ == {{reflist}} [[Гурӯҳ:Флавоноидҳо]] [[Гурӯҳ:Пайвастагиҳои органикӣ]] r43fp0z037nqoq5d4xfrqe0kvmhw4v9 0 334540 1490964 2026-10-23T17:12:16Z Zosya95 54344 Тағйири масир ба [[Сунбулкаҳ]] 1490964 wikitext text/x-wiki #равона [[Сунбулкаҳ]] 0tuds8830zsx4t7fgyx74o9y2vqdqil 0 334541 1490965 2026-10-23T17:12:33Z Zosya95 54344 Тағйири масир ба [[Сунбулкаҳ]] 1490965 wikitext text/x-wiki #равона [[Сунбулкаҳ]] 0tuds8830zsx4t7fgyx74o9y2vqdqil 0 334542 1490966 2026-10-23T17:22:00Z Zosya95 54344 Саҳифаи холӣ эҷод шуд 1490966 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 0 334543 1490968 2026-10-23T17:26:37Z Zosya95 54344 Саҳифаи нав: {{Олим |номи аслӣ = Hugo Reinsch |ном ҳангоми таваллуд = Эдгар Ҳюго Эмил Райнш<br><small>{{lang-gr|Edgar Hugo Emil Reinsch}}</small> }} 1490968 wikitext text/x-wiki {{Олим |номи аслӣ = Hugo Reinsch |ном ҳангоми таваллуд = Эдгар Ҳюго Эмил Райнш<br><small>{{lang-gr|Edgar Hugo Emil Reinsch}}</small> }} 6qqanrj5p8nowoo4gexphvflcgtau1l 0 334544 1490969 2026-10-23T17:28:04Z Zosya95 54344 Тағйири масир ба [[Ҳюго Райнш]] 1490969 wikitext text/x-wiki #равона [[Ҳюго Райнш]] b4cwdeyqzfny01hqpfuncxadryt9ii5 14 334545 1490971 2026-10-23T17:31:58Z Zosya95 54344 Zosya95 moved page [[Гурӯҳ:Глориоза]] to [[Гурӯҳ:Глориозаҳо]] 1490971 wikitext text/x-wiki #равона [[:Гурӯҳ:Глориозаҳо]] gzwj1wdi1ke9zof2b4pe1nfku7qm003 1490972 1490971 2026-10-23T17:32:26Z Zosya95 54344 Removed redirect to [[Гурӯҳ:Глориозаҳо]] 1490972 wikitext text/x-wiki {{Барои ҳазф}} prczml6xdxi3dl1rr8059l2p3tt7wd8 14 334546 1490978 2026-10-23T17:38:19Z Zosya95 54344 Zosya95 moved page [[Гурӯҳ:Камол]] to [[Гурӯҳ:Камолҳо]] 1490978 wikitext text/x-wiki #равона [[:Гурӯҳ:Камолҳо]] 5nvcbbytzllbw8svmlunv9k4w69wnib 1490979 1490978 2026-10-23T17:38:35Z Zosya95 54344 Removed redirect to [[Гурӯҳ:Камолҳо]] 1490979 wikitext text/x-wiki {{Барои ҳазф}} prczml6xdxi3dl1rr8059l2p3tt7wd8 0 334547 1491005 2026-10-23T19:38:20Z Zosya95 54344 Саҳифаи холӣ эҷод шуд 1491005 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 1491036 1491005 2026-10-23T21:51:29Z Zosya95 54344 1491036 wikitext text/x-wiki [[Гурӯҳ:Камолҳо]] ahagpp95wcpkzcnotldj0jf7s8hgym7 0 334548 1491017 2026-10-23T20:14:49Z Zosya95 54344 Саҳифаи нав: {{italic title}} 1491017 wikitext text/x-wiki {{italic title}} 0q2vybyoslrt3q9e4np53gv68an80z8 14 334549 1491019 2026-10-23T20:33:35Z Zosya95 54344 Саҳифаи нав: {{Commons cat}} [[Гурӯҳ:Наботот аз рӯи кишвар|Эрон]] [[Гурӯҳ:Набототи Осиёи Ғарбӣ|Эрон]] [[Гурӯҳ:Табиати Эрон]] 1491019 wikitext text/x-wiki {{Commons cat}} [[Гурӯҳ:Наботот аз рӯи кишвар|Эрон]] [[Гурӯҳ:Набототи Осиёи Ғарбӣ|Эрон]] [[Гурӯҳ:Табиати Эрон]] fd173b5evshhuwhx4m02kvluc4rwxd9 14 334550 1491020 2026-10-23T20:36:50Z Zosya95 54344 Саҳифаи нав: {{Commons category|Flora of Western Asia}} [[File:WGSRPD_Western_Asia.svg|thumb|upright=1.5|Western Asia, as defined by the World Geographical Scheme for Recording Plant Distributions]] *This category contains articles related to the flora of the '''[[Western Asia]]'''. ::*It includes flora taxa that are native to Western Asia. Taxa of the lowest rank are always included. Higher taxa are included only if endemic. *For the purposes of this category, "Western Asia" is... 1491020 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Flora of Western Asia}} [[File:WGSRPD_Western_Asia.svg|thumb|upright=1.5|Western Asia, as defined by the World Geographical Scheme for Recording Plant Distributions]] *This category contains articles related to the flora of the '''[[Western Asia]]'''. ::*It includes flora taxa that are native to Western Asia. Taxa of the lowest rank are always included. Higher taxa are included only if endemic. *For the purposes of this category, "Western Asia" is defined in accordance with the [[World Geographical Scheme for Recording Plant Distributions]]. That is, the geographic region known as Western Asia is defined as including the following areas, typically defined by the political boundaries of its constituents: :*Afghanistan :*Cyprus :*East Aegean Islands :*Iran :*Iraq :*Lebanon-Syria ("Greater Syria") :**Lebanon :**Syria :*Palestine (geographic region including Israel and Jordan) :*Sinai :*Turkey (excluding the European part) *It is included within the larger geographic region of {{C|Flora of temperate Asia|temperate Asia}}. {{clear}} ::{{For|the Arabian Peninsula region of geographic Western Asia|Category: Flora of the Arabian Peninsula}} {{CatAutoTOC}} [[Гурӯҳ:Flora of temperate Asia|Western Asia]] [[Гурӯҳ:Flora of Asia by region|Western]] [[Гурӯҳ:Flora by distribution categories that follow the World Geographical Scheme for Recording Plant Distributions|Western Asia]] [[Гурӯҳ:Табиати Осиёи Ғарбӣ|Наботот]] i88l54gavb9m195hjwma8gpbu22d7m0 0 334551 1491028 2026-10-23T21:16:34Z Zosya95 54344 Тағйири масир ба [[Галагания]] 1491028 wikitext text/x-wiki #равона [[Галагания]] pzqai168eg67xbo397jgs7kmspnclby 0 334552 1491033 2026-10-23T21:29:24Z Zosya95 54344 Тағйири масир ба [[Бориҷа]] 1491033 wikitext text/x-wiki #равона [[Бориҷа]] 2fmaiwmtqyt5y2h9j0vy81yhxwkwlco 14 334553 1491035 2026-10-23T21:41:09Z Zosya95 54344 Саҳифаи нав: {{Commons category|Flora of Turkmenistan}} [[Category:Biota of Turkmenistan]] [[Category:Flora by country|Turkmenistan]] [[Category:Flora of Central Asia|Turkmenistan]] 1491035 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Flora of Turkmenistan}} [[Category:Biota of Turkmenistan]] [[Category:Flora by country|Turkmenistan]] [[Category:Flora of Central Asia|Turkmenistan]] glsln0dp9o5po4se7ql77iuj0t67k0r 0 334554 1491043 2026-10-23T22:53:48Z Zosya95 54344 Саҳифаи холӣ эҷод шуд 1491043 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 0 334555 1491050 2026-10-24T01:53:12Z Zosya95 54344 Саҳифаи холӣ эҷод шуд 1491050 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 1491051 1491050 2026-10-24T02:38:58Z Zosya95 54344 1491051 wikitext text/x-wiki [[File:Yamnuska bottom cliff.jpg|thumb|Шағалзор дар доманаи кӯҳи Ямнуска, музофоти Албертаи Канада.]] '''Шағалзор''' ({{lang-en|scree, talus}}, {{lang-ru|осыпь}}) — анбӯҳи пораҳои сустпайвасти [[ҷинсҳои кӯҳӣ]] мебошад, ки дар натиҷаи вайроншавӣ, кандашавӣ ва фурӯғалтии сангҳо дар нишебиҳои кӯҳ, пояи [[шах]]ҳо ва доманаи девораҳои сангӣ ҷамъ мешаванд. Шағалзорҳо яке аз шаклҳои маъмули [[релеф]]и кӯҳӣ буда, асосан аз сангпораҳои кунҷдор, шағал ва харсангҳои андозаашон гуногун иборатанд.<ref name="Jackson1997">{{cite book|editor-last=Jackson|editor-first=Julia A.|title=Glossary of Geology|edition=4|publisher=American Geological Institute|year=1997|isbn=0922152349}}</ref><ref name="Allaby2013">{{cite book|last=Allaby|first=Michael|title=A Dictionary of Geology and Earth Sciences|edition=4|publisher=Oxford University Press|year=2013|isbn=9780199653065}}</ref> Дар [[геоморфология]] шағалзор ҳам ҳамчун анбӯҳи маводи сангӣ ва ҳам ҳамчун шакли релефи аз он ташаккулёфта омӯхта мешавад. Дар забони англисӣ истилоҳи ''scree'' бештар ба қабати сангпораҳои сусту ноустувори нишебиҳо ва ''talus'' ба анбӯҳи сангпораҳо дар доманаи шахҳо ишора мекунад. Бо вуҷуди ин, дар адабиёти илмӣ ин ду истилоҳ аксаран ба маънои наздик истифода мешаванд.<ref name="Jackson1997"/><ref name="Allaby2013"/> Шағалзорҳо дар минтақаҳои кӯҳии ҷаҳон, аз ҷумла дар [[Алп]], [[Ҳимолой]], [[Тиёншон]], [[Помир]] ва [[Қафқоз]] паҳн шудаанд. Дар Тоҷикистон онҳо дар қаторкӯҳҳои Помир, Ҳисору Олой ва дигар минтақаҳои кӯҳсор вомехӯранд. Шағалзорҳо на танҳо дар ташаккули релеф, балки дар нигоҳдории гуногунии биологӣ, махсусан рустаниҳои нодир ва [[эндемик]]ии кӯҳистон, аҳамияти муҳим доранд.<ref name="Nowak2021">{{cite journal|last=Nowak|first=Arkadiusz|author2=Świerszcz, Sebastian|author3=Nowak, Sylwia|author4=Nobis, Marcin|year=2021|title=Vegetation Diversity of Screes and Taluses of The Pamir and South-Western Tian Shan in Middle Asia|journal=Folia Geobotanica|volume=56|pages=43–67|doi=10.1007/s12224-021-09392-w}}</ref> == Пайдоиш ва ташаккул == Шағалзорҳо асосан дар натиҷаи вайроншавии ҷинсҳои кӯҳӣ ва ҳаракати сангпораҳо таҳти таъсири [[қувваи ҷозиба]] ташаккул меёбанд. Ҷинсҳои кӯҳии рӯйи шахҳо ва нишебиҳо зери таъсири об, ях, тағйирёбии ҳарорат, равандҳои кимиёвӣ ва фаъолияти организмҳои зинда тадриҷан суст мешаванд. Ҳангоми ҷудо шудани сангпораҳо аз ҷинси асосӣ онҳо ба поён меафтанд, меғеланд ё лағжида, дар қисмҳои пасттари нишебӣ ҷамъ мешаванд.<ref name="Draebing2026">{{cite journal|last=Draebing|first=Daniel|author2=Brouns, Sterre A. M.|author3=Binnie, Steven A.|author4=de Haas, Tjalling|author5=McColl, Samuel T.|year=2026|title=Climatic, lithologic and topographic control on alpine rock fracturing and talus evolution|journal=Earth Surface Processes and Landforms|volume=51|issue=6|pages=e70331|doi=10.1002/esp.70331}}</ref> === Вайроншавии физикии ҷинсҳои кӯҳӣ === Яке аз равандҳои асосии пайдоиши шағалзорҳо вайроншавии механикии ҷинсҳои кӯҳӣ мебошад. Дар ин раванд сангҳо бе тағйирёбии назарраси таркиби кимиёвӣ ба пораҳои хурдтар ҷудо мешаванд. Дар минтақаҳои баландкӯҳ об ба тарқишҳои санг ворид шуда, ҳангоми паст шудани ҳарорат ях мебандад. Азбаски ҳаҷми об ҳангоми яхбандӣ тақрибан 9 дарсад меафзояд, дар шароити муайян ба девораҳои тарқишҳо фишор оварда метавонад. Аммо вайроншавии ҷинсҳои кӯҳӣ танҳо натиҷаи васеъшавии ҳаҷми об ҳангоми яхбандӣ нест. Таҳқиқоти таҷрибавӣ нишон додаанд, ки афзоиши кристаллҳои ях аз ҳисоби ҳаракати об ба минтақаҳои сардтари тарқишҳо низ метавонад фишори назаррас ба вуҷуд оварад. Ин раванд '''ҷудошавии ях''' (''ice segregation'') ном дорад.<ref name="Murton2006">{{cite journal|last=Murton|first=Julian B.|author2=Peterson, Rorik|author3=Ozouf, Jean-Claude|year=2006|title=Bedrock Fracture by Ice Segregation in Cold Regions|journal=Science|volume=314|issue=5802|pages=1127–1129|doi=10.1126/science.1132127}}</ref> Дар минтақаҳое, ки ҳарорат давра ба давра аз нуқтаи яхбандӣ боло ва поён меравад, такроршавии яхбандӣ ва обшавӣ метавонад ба васеъшавии тарқишҳо ва ҷудошавии сангпораҳо мусоидат кунад. Дар мавзеъҳои хушк бошад, тағйирёбии шадиди шабонарӯзии ҳарорат низ аҳамият дорад. Гармшавӣ ва хунукшавии нобаробари қабатҳои санг фишорҳои ҳароратӣ ба вуҷуд оварда, дар муддати тӯлонӣ ба сустшавии онҳо мусоидат мекунад.<ref name="Draebing2026"/> === Вайроншавии кимиёвӣ === Об, оксиген, гази карбон ва дигар моддаҳои муҳити табиӣ метавонанд бо минералҳои таркиби ҷинсҳои кӯҳӣ ба реаксияҳои кимиёвӣ дохил шаванд. Дар натиҷаи ҳалшавӣ, оксидшавӣ ва тағйирёбии баъзе минералҳо устувории ҷинсҳои кӯҳӣ паст мешавад. Ин ҳолат ҷудошавии сангпораҳоро осон мекунад. Нақши вайроншавии кимиёвӣ аз навъи ҷинсҳои кӯҳӣ, ҳарорат, намнокӣ ва шароити маҳаллӣ вобаста мебошад.<ref name="Allaby2013"/> === Таъсири организмҳои зинда === Решаҳои рустаниҳо метавонанд ба тарқишҳои санг ворид шуда, ҳангоми калоншавӣ онҳоро васеъ кунанд. [[Гулсанг]]ҳо низ дар вайроншавии ҷинсҳои кӯҳӣ иштирок мекунанд. Риштаҳои занбӯруғии онҳо ба тарқишҳои хурди санг ворид мешаванд. Ҳамчунин баъзе кислотаҳои органикии ҳосилкардаи гулсангҳо метавонанд бо минералҳои санг таъсири кимиёвӣ дошта бошанд.<ref name="Chen2002">{{cite journal|last=Chen|first=Jie|author2=Blume, Hans-Peter|year=2002|title=Rock-weathering by lichens in Antarctic: patterns and mechanisms|journal=Journal of Geographical Sciences|volume=12|issue=4|pages=387–396|doi=10.1007/BF02844595}}</ref> === Ҳаракати сангпораҳо === Пас аз ҷудо шудан аз ҷинси асосӣ сангпораҳо таҳти таъсири қувваи ҷозиба ба самти поёни нишебӣ ҳаракат мекунанд. Вобаста ба шакл, андоза ва шароити сатҳи нишебӣ онҳо метавонанд озодона фурӯ афтанд, ба сатҳи нишебӣ бархӯрда ҷаҳанд, ғеланд ё ҳамроҳи анбӯҳи дигари сангпораҳо лағжанд. Ҷамъшавии пайдарпайи ин мавод дар доманаи шахҳо шағалзорҳоро ба вуҷуд меорад. Дар баъзе мавридҳо сангпораҳо аз тарқиш ё новаи муайяни шах фурӯ рехта, анбӯҳи конусшакл ҳосил мекунанд.<ref name="Jackson1997"/> == Сохт ва хусусиятҳои релефӣ == [[File:TalusConesIsfjorden.jpg|thumb|Шағалзорҳои конусшакл дар соҳили Исфйорд, [[Шпитсберген]].]] Шакл ва андозаи шағалзорҳо аз баландии шах, нишебии домана, навъи ҷинсҳои кӯҳӣ, андозаи сангпораҳо ва миқдори маводи ҷамъшаванда вобаста мебошад. Баъзе шағалзорҳо танҳо як қисми хурди нишебиро фаро мегиранд, дар ҳоле ки дигарон метавонанд дар доманаи девораҳои дарози сангӣ қабатҳои васеи пайваста ташкил диҳанд. === Шаклҳои шағалзор === Аз рӯйи сохти зоҳирӣ якчанд шакли асосии шағалзорро ҷудо кардан мумкин аст: * '''Шағалзорҳои конусшакл''' — анбӯҳи сангпораҳое, ки дар пояи новаҳо ё гузаргоҳҳои танги сангрезиш ҷамъ мешаванд. * '''Шағалзорҳои паҳн''' — қабатҳои нисбатан васеи сангпораҳо, ки доманаи шах ё қисми зиёди нишебиро мепӯшонанд. * '''Шағалзорҳои пайваста''' — анбӯҳи чанд шағалзори ҳамсоя, ки дар натиҷаи васеъшавӣ ба ҳам пайвастаанд. * '''Шағалзорҳои ҳаракаткунанда''' — шағалзорҳое, ки дар сатҳи онҳо ҳаракати сангпораҳо идома дорад. * '''Шағалзорҳои устуворшуда''' — шағалзорҳое, ки ҳаракати онҳо суст гардида, қисман бо хок ва наботот пӯшида шудаанд. Шағалзорҳо аксаран шакли фурӯхамидаи нишебӣ доранд, ки қисми болоии онҳо нисбат ба қисми поёнӣ ростфаромадатар мебошад.<ref name="Statham1973">{{cite journal|last=Statham|first=Ian|year=1973|title=Scree Slope Development under Conditions of Surface Particle Movement|journal=Transactions of the Institute of British Geographers|issue=59|pages=41–53|doi=10.2307/621711}}</ref> === Кунҷи нишебӣ ва устуворӣ === Устувории шағалзор ба кунҷи нишебӣ, андоза ва шакли сангпораҳо, соиш ва тарзи ҷойгиршавии онҳо вобаста аст. Дар механикаи маводи донадор кунҷи бузургтарине, ки дар он анбӯҳи мавод бе лағзиши умумӣ устувор боқӣ мемонад, '''кунҷи табиии хобиши мавод''' ({{lang-en|angle of repose}}) номида мешавад. Сангпораҳои кунҷдор метавонанд ба ҳамдигар бештар такя карда, нисбат ба зарраҳои гирд устувортар бошанд. Аммо шакли сангпора танҳо яке аз омилҳои муайянкунандаи устуворӣ мебошад. Таҳқиқоти шағалзорҳо нишон додаанд, ки на ҳамаи нишебиҳои шағалдор ба кунҷи ниҳоии устуворӣ наздиканд. Дар бисёр шағалзорҳо кунҷи нишебӣ аз ин ҳад камтар буда, қисми поёнии нишебӣ одатан ҳамвортар аст.<ref name="Statham1973"/> === Ҷудошавии сангпораҳо аз рӯйи андоза === Дар бисёр шағалзорҳо сангпораҳои калонтар бештар дар қисми поёнӣ ва маводи майдатар дар қисми болоӣ ҷамъ мешаванд. Ин ҳолат ба тарзи ҳаракати сангпораҳо вобаста аст. Харсангҳои калон метавонанд ҳангоми фурӯғалтӣ ва ғелиш масофаи бештареро тай кунанд, дар ҳоле ки пораҳои хурдтар аксаран дар қисми болотари нишебӣ бозмеистанд. Таҳқиқоти соли 2026 дар Алпи Швейтсария нишон дод, ки дараҷаи ҷудошавии сангпораҳо аз рӯйи андоза ба синну соли шағалзор ва таърихи ташаккули он низ вобаста буда метавонад. Дар шағалзорҳои нисбатан қадимӣ чунин ҷудошавӣ равшантар мушоҳида шуда, дар шағалзори ҷавони таҳқиқшуда тақсимшавии сангпораҳо камтар ба назар расидааст.<ref name="Draebing2026"/> == Паҳншавӣ дар Тоҷикистон == Шағалзорҳо дар минтақаҳои кӯҳии Тоҷикистон, махсусан дар [[Помир]], [[Ҳисору Олой]], қаторкӯҳҳои Дарвоз, Ванҷ, Рӯшон, Шуғнон, Шоҳдара ва дигар мавзеъҳои баландкӯҳ паҳн шудаанд. Ташаккули онҳо бо баландии кӯҳҳо, сохти геологии минтақа, иқлими континенталӣ, тағйирёбии ҳарорат ва ҳаракати ҷинсҳои кӯҳӣ дар нишебиҳо алоқаманд мебошад. Таҳқиқоти геологӣ ва геоботаникӣ нишон медиҳанд, ки шағалзорҳои Тоҷикистон аз ҷиҳати андозаи сангпораҳо, ҳаракатнокӣ, баландии ҷойгиршавӣ ва гуногунии наботот фарқ мекунанд.<ref name="Rahimbekova2024">{{cite journal|last=Рахимбекова|first=М. Р.|author2=Оймухаммадзода, И. С.|author3=Файзуллоев, Ш. А.|year=2024|title=Влияние морфометрических и климатических условий на развитие осыпей долины реки Гунт|journal=Доклады Национальной академии наук Таджикистана|volume=67|issue=7–8|pages=387–399|url=https://journals.anrt.tj/files/DNANT/dnant_2024_07-08.pdf}}</ref><ref name="Nowak2021"/> === Водии Ғунд === [[Ғунд (дарё)|Водии Ғунд]] дар ҷанубу ғарби Помир яке аз минтақаҳои махсус омӯхташудаи паҳншавии шағалзорҳо дар Тоҷикистон мебошад. Минтақаи таҳқиқот аз шимол бо [[қаторкӯҳи Рӯшон]], аз ҷануб бо [[қаторкӯҳи Шуғнон]], аз шарқ бо [[Яшилкӯл]] ва аз ғарб бо водии [[Панҷ (дарё)|дарёи Панҷ]] ҳамсарҳад аст. Соли 2024 муҳаққиқони Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон Манижа Раҳимбекова, Илҳомҷон Оймуҳаммадзода ва Шоҳнаваз Файзуллоев натиҷаҳои таҳқиқоти паҳншавии шағалзорҳоро дар ин водӣ нашр карданд. Муҳаққиқон бо истифода аз [[системаҳои иттилоотии географӣ]] (GIS), модели рақамии релеф ва таҳлили оморӣ харитаи паҳншавӣ ва ҳассосияти нишебиҳоро ба ташаккули шағалзорҳо таҳия намуданд. Дар ҷараёни таҳқиқот таъсири омилҳои зерин арзёбӣ гардид: * кунҷи нишебии кӯҳҳо; * самти рӯйи нишебиҳо; * шакли фурӯхамида ё барҷастаи нишебиҳо; * баландӣ аз сатҳи баҳр; * миқдори боришоти атмосферӣ; * мавқеи нишебиҳо нисбат ба хатҳои обтақсимкунӣ. Таҳлили паҳншавии шағалзорҳои сабтшуда нишон дод, ки шумораи назарраси онҳо дар баландиҳои 1500–2000 метр аз сатҳи баҳр ҷойгир аст. Дар модели арзёбии ҳассосияти нишебиҳо, бошад, шароити нисбатан мусоид барои ташаккули шағалзорҳо дар нишебиҳои 40–50-дараҷа, дорои самти шимолу ғарбӣ ва шакли фурӯхамида муайян гардид. Баландиҳои 3500–4000 метр низ аз ҷиҳати нишондиҳандаи нисбии ҳассосият аҳамияти бештар доштанд. Ин натиҷаҳо нишон медиҳанд, ки тақсимшавии воқеии шағалзорҳо ва ҳассосияти эҳтимолии нишебиҳо ба ташаккули онҳо мафҳумҳои гуногун мебошанд. Харитаи таҳияшуда барои арзёбии хатари равандҳои нишебӣ ва корҳои муҳандисӣ-геологӣ аҳамияти амалӣ дорад.<ref name="Rahimbekova2024"/> === Помири Ғарбӣ === Дар қаторкӯҳҳои [[Дарвоз]], [[Ванҷ]], Рӯшон, Шуғнон ва Шоҳдара шағалзорҳо яке аз муҳитҳои муҳими релефӣ ва биологӣ мебошанд. Таҳқиқоти солҳои 2015–2019 дар ин минтақаҳо ва дигар қаторкӯҳҳои Осиёи Марказӣ шағалзорҳои ҳаракаткунанда ва устуворшударо омӯхта, ҷамъиятҳои гуногуни рустаниро муайян намуд. Дар Помири Ғарбӣ шағалзорҳо метавонанд дар нишебиҳои оҳаксангӣ, доломитӣ ва дигар ҷинсҳои кӯҳӣ ташаккул ёбанд. Дар таркиби набототи онҳо намудҳои хоси ҷинсҳои ''Ferula'', ''Crambe'', ''Cousinia'', ''Artemisia'' ва дигар гурӯҳҳои рустаниҳои кӯҳӣ иштирок мекунанд.<ref name="Nowak2021"/> === Қаторкӯҳи Қурама === Дар шимоли Тоҷикистон шағалзорҳо дар [[қаторкӯҳи Қурама]] низ омӯхта шудаанд. Таҳқиқоти геоботаникии соли 2021 дар нишебиҳои ин қаторкӯҳ ҷамъияти рустании ''Eremuretum turkestanicae''-ро муайян кард. Он асосан дар шағалзорҳои нисбатан қадимӣ ва устуворшудаи аз ҷинсҳои варақсангӣ ва гранитӣ ҳосилшуда вомехӯрад. Қитъаҳои омӯхташуда дар баландиҳои тақрибан 1150–1600 метр ҷойгир буда, нишебии миёнаи онҳо тақрибан 25 дараҷаро ташкил медод. Дар ин ҷамъият намояндагони ҷинси [[Ширач|ширач]] (''Eremurus''), аз ҷумла ''Eremurus turkestanicus'' ва ''Eremurus sogdianus'', иштирок мекунанд.<ref name="Nowak2021"/> === Кӯҳҳои Фон ва қаторкӯҳи Ҳисор === Дар [[Кӯҳҳои Фон]] ва [[қаторкӯҳи Ҳисор]] низ шароити табиӣ барои ташаккули шағалзорҳо мавҷуд аст. Шахҳои баланд, нишебиҳои ростфаромада, тарқишҳои ҷинсҳои кӯҳӣ ва равандҳои сармоӣ метавонанд ба ҷудошавӣ ва ҷамъшавии сангпораҳо дар ин минтақаҳо мусоидат кунанд. Шағалзорҳои ин қаторкӯҳҳо бо муҳитҳои дигари кӯҳӣ, аз ҷумла санглохҳо, марғзорҳои баландкӯҳ, ҷангалҳои арча ва минтақаҳои пиряхӣ, робитаи зич доранд. == Аҳамияти экологӣ == Шағалзорҳо муҳити зисти махсусеро ташкил медиҳанд, ки дар он рустаниҳо ва ҳайвонот ба шароити ноустувори замин, камии хок, тағйирёбии ҳарорат ва маҳдудияти намнокӣ мутобиқ мешаванд. Дар байни сангпораҳо холигиҳои гуногунандоза мавҷуданд, ки ба ҳаракати ҳаво, гузаштани об ва нигоҳ доштани ҳарорати нисбатан фарқкунанда аз муҳити берунӣ мусоидат мекунанд. Дар шағалзорҳои устуворшуда бо гузашти вақт зарраҳои майдаи хок ва моддаҳои органикӣ ҷамъ мешаванд. Ин раванд барои реша давондани рустаниҳо шароити мусоидтар фароҳам меорад. === Набототи шағалзорҳо === Набототи шағалзорҳо аз рустаниҳое иборат аст, ки ба ҳаракати сангпораҳо, камии қабати хок ва шароити сахти иқлимӣ мутобиқ шудаанд. Баъзе аз онҳо дорои решаҳои амиқ ё паҳншуда буда, метавонанд дар байни сангпораҳо ҷой гиранд. Гурӯҳи дигар шакли пастқад ё болиштмонанд доранд, ки ба тобоварии онҳо дар муҳити баландкӯҳ мусоидат мекунад. Таҳқиқоти соли 2021 дар бораи набототи шағалзорҳои Помир ва ҷанубу ғарби Тиёншон яке аз таҳқиқоти муфассали ин муҳити зист ба шумор меравад. Дар ҷараёни корҳои саҳроии солҳои 2015–2019 муҳаққиқон 222 қитъаи намунавиро омӯхта, 21 ҷамъияти рустаниро муайян карданд. Ин ҷамъиятҳо ҳам шағалзорҳои ҳаракаткунанда ва ҳам шағалзорҳои устуворшударо фаро мегирифтанд. Омилҳои асосии фарқкунандаи таркиби намудии ин ҷамъиятҳо дараҷаи ҳаракатнокии шағалзор, андозаи сангпораҳо, баландӣ аз сатҳи баҳр ва кунҷи нишебӣ буданд.<ref name="Nowak2021"/> Дар байни ҷамъиятҳои омӯхташуда гурӯҳҳои дорои намудҳои зерин муайян шудаанд: * ''Ferula bucharica''; * ''Lagochilus seravschanicus''; * ''Crambe schugnana''; * ''Ferula grigoriewii''; * ''Eremurus turkestanicus''; * ''Corydalis kashgarica''. Ин рустаниҳо дар шароити гуногуни шағалзорҳо, аз нишебиҳои нисбатан ҳаракаткунанда то мавзеъҳои устувортару хокдор, мерӯянд.<ref name="Nowak2021"/> === Рустаниҳои эндемикӣ === Шағалзорҳо яке аз муҳитҳои муҳими зисти рустаниҳои эндемикии Тоҷикистон мебошанд. Дар асари ''Tajikistan – the Country of Endemic Plants'' (2022) маълумоти ҷамъбастӣ дар бораи паҳншавии рустаниҳои эндемикӣ дар муҳитҳои гуногуни Тоҷикистон оварда шудааст. Мувофиқи ин манбаъ, дар муҳити шағалзорҳо 822 намуди рустании эндемикӣ ба қайд гирифта шуда, аз онҳо 169 намуд танҳо ба ҳамин навъи муҳити зист вобаста мебошанд. Ин нишондиҳандаҳо аҳамияти шағалзорҳоро барои нигоҳдории гуногунии набототи Тоҷикистон равшан месозанд.<ref name="Endemic2022"/> Шағалзорҳо метавонанд барои рустаниҳое, ки дар дигар муҳитҳои кӯҳӣ рақобати бештар доранд, ҷойи зисти муносиб фароҳам оранд. Аз ин рӯ, нобудшавӣ ё тағйирёбии чунин муҳитҳо метавонад ба паҳншавии намудҳои дорои ҳудуди маҳдуди зист таъсир расонад. === Микроиқлим === Дар дохили шағалзорҳо шароити ҳароратӣ ва намнокӣ метавонад аз сатҳи берунии онҳо фарқ кунад. Ҳаво тавассути холигиҳои байни сангпораҳо ҳаракат карда, дар баъзе мавридҳо боиси сардтар нигоҳ дошта шудани қисмҳои дохилии шағалзор мегардад. Таҳқиқоти соли 2012 дар Аврупои Марказӣ нишон дод, ки микроиқлими сарди баъзе шағалзорҳо метавонад барои нигоҳдории рустаниҳо ва ҳайвоноти хоси минтақаҳои сард шароит фароҳам оварад, ҳатто дар ҷойҳое, ки иқлими умумии маҳал нисбатан гарм аст.<ref name="Ruzicka2012">{{cite journal|last=Růžička|first=Vlastimil|author2=Zacharda, Miloslav|author3=Němcová, Lenka|author4=Šmilauer, Petr|author5=Nekola, Jeffrey C.|year=2012|title=Periglacial microclimate in low-altitude scree slopes supports relict biodiversity|journal=Journal of Natural History|volume=46|issue=35–36|pages=2145–2157|doi=10.1080/00222933.2012.707248}}</ref> Чунин мавзеъҳо метавонанд ҳамчун паноҳгоҳи иқлимӣ барои баъзе намудҳо хизмат кунанд. Аммо хусусиятҳои микроиқлимии ҳар як шағалзор аз андозаи сангпораҳо, гардиши ҳаво, намнокӣ ва шароити маҳаллӣ вобаста мебошанд. == Робита бо пиряхҳо == Дар минтақаҳои баландкӯҳ сангпораҳои аз шахҳо ҷудошуда метавонанд ба сатҳи [[пирях]]ҳо низ фурӯ резанд. Ҷамъшавии маводи сангӣ дар рӯйи пирях ба мубодилаи гармӣ байни ҳаво ва ях таъсир мерасонад. Вобаста ба ғафсӣ ва хусусиятҳои физикии қабат, он метавонад суръати обшавии яхро зиёд ё кам кунад. Қабати тунуки сангпораҳо метавонад обшавии яхро тезонад, зеро сатҳи тираи он нисбат ба ях радиатсияи бештари офтобро фурӯ мебарад. Баръакс, қабати ғафстари маводи сангӣ метавонад ҳамчун изолятсияи ҳароратӣ амал карда, интиқоли гармиро ба яхи зери худ маҳдуд созад.<ref name="Nakawo1981">{{cite journal|last=Nakawo|first=M.|author2=Young, G. J.|year=1981|title=Field Experiments to Determine the Effect of a Debris Layer on Ablation of Glacier Ice|journal=Annals of Glaciology|volume=2|pages=85–91|doi=10.3189/172756481794352432}}</ref> Маводи сангии рӯйи пирях ва шағалзори доманаи шах аз ҷиҳати пайдоиш ва ҷойгиршавӣ робитаи наздик дошта метавонанд, аммо як шакли релеф ҳисоб намешаванд. Дар таҳқиқоти муосири пиряхҳо муайян кардани ғафсӣ, тақсимшавӣ ва хусусиятҳои ҳароратии қабати сангреза барои арзёбии обшавии пиряхҳо аҳамияти калон дорад. == Хатарҳои табиӣ == Шағалзорҳои кӯҳӣ, махсусан шағалзорҳои ҳаракаткунанда, метавонанд барои одамон, роҳҳо ва иншооти муҳандисӣ хатар эҷод кунанд. Ҳаракати сангпораҳо метавонад дар натиҷаи кандашавии сангҳои нав, боришоти шадид, обшавии барф, [[заминларза]] ё тағйир ёфтани устувории нишебӣ афзоиш ёбад. Дар баъзе ҳолатҳо анбӯҳи сангпораҳо ба ҳаракат даромада, ба поёни нишебӣ лағжида метавонад. Агар маводи сангӣ ба маҷрои об ворид шавад, он метавонад дар ташаккули ҷараёнҳои дорои миқдори зиёди таҳшинҳо иштирок кунад. Шағалзорҳои дорои сангпораҳои сустпайваст барои ҳаракати пиёдагардон ва кӯҳнавардон низ хатарнок буда метавонанд, зеро сангҳо дар зери пой ба осонӣ ҷой иваз мекунанд. Дар Тоҷикистон омӯзиши шағалзорҳо барои арзёбии хатари равандҳои нишебӣ, харитасозии мавзеъҳои хавфнок ва банақшагирии сохтмони роҳҳои кӯҳӣ аҳамият дорад. Таҳқиқоти соли 2024 дар водии Ғунд нишон дод, ки истифодаи маълумоти геоморфологӣ ва иқлимӣ имкон медиҳад харитаҳои ҳассосияти минтақа ба ташаккули шағалзорҳо таҳия карда шаванд. Ин гуна харитаҳо метавонанд дар корҳои муҳандисӣ-геологӣ истифода шаванд.<ref name="Rahimbekova2024"/> == Таҳқиқоти илмӣ == Шағалзорҳо аз объектҳои муҳими омӯзиши [[геоморфология]], [[геологияи муҳандисӣ]], [[геокриология]] ва экологияи кӯҳӣ мебошанд. Таҳлили шакл, андоза ва тарзи тақсимшавии сангпораҳо имкон медиҳад, ки дар бораи вайроншавии шахҳо, ҳаракати ҷинсҳои кӯҳӣ, таъсири иқлим ва таърихи ташаккули нишебиҳо маълумот ба даст оварда шавад. Дар таҳқиқоти муосир барои омӯзиши шағалзорҳо аз аксбардории ҳавоӣ, тасвирҳои моҳворавӣ, моделҳои рақамии релеф, [[лидар]] ва усулҳои геофизикӣ истифода мекунанд. Дар соли 2026 гурӯҳи муҳаққиқон таҳти роҳбарии Даниэл Дребинг ташаккули се системаи шаху шағалзорро дар Алпи Швейтсария омӯхтанд. Муҳаққиқон зичии тарқишҳои санг, мустаҳкамии ҷинсҳои кӯҳӣ, андоза ва шакли сангпораҳо, синну соли шағалзорҳо ва таъсири ақибнишинии пиряхҳоро муқоиса карданд. Натиҷаҳо нишон доданд, ки хусусиятҳои шағалзорҳо на танҳо ба навъи ҷинсҳои кӯҳӣ, балки ба таърихи иқлимӣ, давраи ташаккул ва вақти аз ях озод шудани нишебиҳо низ вобаста мебошанд.<ref name="Draebing2026"/> Дар Тоҷикистон низ таҳқиқоти илмии шағалзорҳо дар соҳаҳои геология ва геоботаника идома доранд. Пажӯҳишҳои водии Ғунд ва набототи шағалзорҳои Помир барои омӯзиши равандҳои геоморфологӣ ва ҳифзи гуногунии биологии минтақа аҳамияти махсус доранд.<ref name="Rahimbekova2024"/><ref name="Nowak2021"/> == Фарқ аз шаклҳои дигари таҳшинҳо == Шағалзорҳо ба баъзе навъҳои дигари ҷамъшавии маводи сангӣ монанд мебошанд, аммо аз рӯйи пайдоиш ва тарзи интиқоли мавод фарқ мекунанд. * '''[[Морена]]''' — анбӯҳи маводи сангие, ки тавассути пирях интиқол ё ҷамъ карда мешавад. * '''[[Аллювий]]''' — таҳшинҳое, ки оби равони дарёҳо интиқол медиҳад ва ҷамъ мекунад. * '''[[Коллювий]]''' — маводи сустпайвасте, ки дар нишебиҳо ва доманаи онҳо дар натиҷаи равандҳои гуногуни нишебӣ, аз ҷумла ҳаракати тадриҷии хок ва шуста шудани он, ҷамъ мешавад. * '''Шағалзор''' — анбӯҳи сангпораҳое, ки бештар дар натиҷаи кандашавӣ, фурӯғалтӣ ва ғелиши онҳо аз девораҳои сангӣ ташаккул меёбад. Дар табиат ҳудуди ин навъҳои таҳшинҳо на ҳамеша равшан аст, зеро якчанд раванди геоморфологӣ метавонанд ҳамзамон ба интиқол ва ҷамъшавии мавод таъсир расонанд.<ref name="Jackson1997"/><ref name="Allaby2013"/> == Нигаред низ == * [[Геоморфология]] * [[Релеф]] * [[Ҷинсҳои кӯҳӣ]] * [[Фарсоиш]] * [[Заминлағзиш]] * [[Морена]] * [[Пирях]] * [[Помир]] * [[Кӯҳҳои Фон]] == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * ''Фарҳанги тафсирии забони тоҷикӣ''. Ҷилди 2. Душанбе, 2008. * Nowak A. et al. ''Tajikistan – the Country of Endemic Plants''. 2022. * Рахимбекова М. Р., Оймухаммадзода И. С., Файзуллоев Ш. А. Влияние морфометрических и климатических условий на развитие осыпей долины реки Гунт // Доклады Национальной академии наук Таджикистана. 2024. Ҷ. 67, № 7–8. С. 387–399. * Jackson J. A. (ed.). ''Glossary of Geology''. 4th ed. American Geological Institute, 1997. * Allaby M. ''A Dictionary of Geology and Earth Sciences''. Oxford University Press, 2013. * Statham I. Scree Slope Development under Conditions of Surface Particle Movement // Transactions of the Institute of British Geographers. 1973. № 59. P. 41–53. * Murton J. B., Peterson R., Ozouf J.-C. Bedrock Fracture by Ice Segregation in Cold Regions // Science. 2006. Vol. 314. P. 1127–1129. * Nakawo M., Young G. J. Field Experiments to Determine the Effect of a Debris Layer on Ablation of Glacier Ice // Annals of Glaciology. 1981. Vol. 2. P. 85–91. * Nowak A., Świerszcz S., Nowak S., Nobis M. Vegetation Diversity of Screes and Taluses of The Pamir and South-Western Tian Shan in Middle Asia // Folia Geobotanica. 2021. Vol. 56. P. 43–67. * Draebing D. et al. Climatic, lithologic and topographic control on alpine rock fracturing and talus evolution // Earth Surface Processes and Landforms. 2026. Vol. 51, № 6. [[Гурӯҳ:Геоморфология]] [[Гурӯҳ:Шаклҳои релеф]] [[Гурӯҳ:Релефи кӯҳӣ]] [[Гурӯҳ:Экологияи кӯҳӣ]] 597huqovklboyvgu5rl3ld8n4c49ntb 1491052 1491051 2026-10-24T03:10:33Z Zosya95 54344 1491052 wikitext text/x-wiki [[File:Yamnuska bottom cliff.jpg|thumb|Шағалзор дар доманаи кӯҳи Ямнуска, музофоти Албертаи Канада.]] '''Шағалзор''' ({{lang-en|scree, talus}}) — тӯдаи пораҳои ноустувори [[ҷинсҳои кӯҳӣ]] мебошад, ки дар натиҷаи вайроншавӣ, кандашавӣ ва фурӯғалтии сангҳо дар нишебиҳои кӯҳ, поёнҳои [[шах]]ҳо ва доманаи девораҳои сангӣ ҷамъ мешаванд. Шағалзорҳо яке аз шаклҳои маъмули [[релеф]]и кӯҳӣ буда, асосан аз сангпораҳои қиррадор, сангреза ва харсангҳои андозаашон гуногун иборатанд.<ref name="Jackson1997">{{cite book|editor-last=Jackson|editor-first=Julia A.|title=Glossary of Geology|edition=4|publisher=American Geological Institute|year=1997|isbn=0922152349}}</ref><ref name="Allaby2013">{{cite book|last=Allaby|first=Michael|title=A Dictionary of Geology and Earth Sciences|edition=4|publisher=Oxford University Press|year=2013|isbn=9780199653065}}</ref> Шағалзорҳо дар дар ҷойҳое, ки кӯҳ ҳаст пайдо мешаванд. Онҳоро дар тамоми ҷаҳон, аз ҷумла дар [[Алп]], [[Ҳимолой]], [[Тиёншон]], [[Помир]] ва [[Қафқоз]] дидаг мумкин аст. Дар Тоҷикистон онҳо дар [[Қаторкӯҳ|қаторкӯҳҳои]] Помир, Ҳисору Олой ва дигар минтақаҳои кӯҳсор вомехӯранд. Шағалзорҳо на танҳо дар ташаккули релеф, балки дар нигоҳдории гуногунии биологӣ, махсусан рустаниҳои камёб ва [[Эндемизм|эндемикии]] кӯҳистон, аҳамияти муҳим доранд.<ref name="Nowak2021">{{cite journal|last=Nowak|first=Arkadiusz|author2=Świerszcz, Sebastian|author3=Nowak, Sylwia|author4=Nobis, Marcin|year=2021|title=Vegetation Diversity of Screes and Taluses of The Pamir and South-Western Tian Shan in Middle Asia|journal=Folia Geobotanica|volume=56|pages=43–67|doi=10.1007/s12224-021-09392-w}}</ref> == Пайдоиш ва ташаккул == Шағалзорҳо асосан дар натиҷаи пора-пора шудани ҷинсҳои кӯҳӣ ва поён рафтани онҳо пайдо мешаванд. Ҷинсҳои кӯҳию нишебиҳо зери таъсири об, ях, тағйирёбии ҳарорат, равандҳои кимиёвӣ ва фаъолияти организмҳои зинда оҳиста-оҳиста суст мешаванд. Ҳангоми ҷудо шудани сангпораҳо аз ҷинси асосӣ онҳо ба поён меафтанд, меғеланд ё лағжида, дар қисмҳои пасттари нишебӣ ҷамъ мешаванд.<ref name="Draebing2026">{{cite journal|last=Draebing|first=Daniel|author2=Brouns, Sterre A. M.|author3=Binnie, Steven A.|author4=de Haas, Tjalling|author5=McColl, Samuel T.|year=2026|title=Climatic, lithologic and topographic control on alpine rock fracturing and talus evolution|journal=Earth Surface Processes and Landforms|volume=51|issue=6|pages=e70331|doi=10.1002/esp.70331}}</ref> === Вайроншавии механикӣ === Дар минтақаҳои баландкӯҳ об ба тарқишҳои санг даромада, ҳангоми паст шудани ҳарорат ях мебандад. Азбаски ҳаҷми об ҳангоми яхбандӣ тақрибан 9% меафзояд, дар шароити муайян ба девораҳои тарқишҳо фишор оварда метавонад. Аммо вайроншавии ҷинсҳои кӯҳӣ танҳо натиҷаи васеъшавии ҳаҷми об ҳангоми яхбандӣ нест. Таҳқиқоти таҷрибавӣ нишон додаанд, ки афзоиши кристаллҳои ях аз ҳисоби ҳаракати об ба минтақаҳои сардтари тарқишҳо низ метавонад фишори назаррас ба вуҷуд оварад. Ин раванд '''ҷудошавии ях''' (''ice segregation'') ном дорад.<ref name="Murton2006">{{cite journal|last=Murton|first=Julian B.|author2=Peterson, Rorik|author3=Ozouf, Jean-Claude|year=2006|title=Bedrock Fracture by Ice Segregation in Cold Regions|journal=Science|volume=314|issue=5802|pages=1127–1129|doi=10.1126/science.1132127}}</ref> Дар минтақаҳое, ки ҳарорат давра ба давра аз нуқтаи яхбандӣ боло ва поён меравад, такроршавии яхбандӣ ва обшавӣ метавонад ба васеъшавии тарқишҳо ва ҷудошавии сангпораҳо мусоидат кунад. Дар мавзеъҳои хушк бошад, тағйирёбии шадиди шабонарӯзии ҳарорат низ аҳамият дорад. Гармшавӣ ва хунукшавии нобаробари қабатҳои санг фишорҳои ҳароратӣ ба вуҷуд оварда, дар муддати тӯлонӣ ба сустшавии онҳо мусоидат мекунад.<ref name="Draebing2026"/> === Вайроншавии кимиёвӣ === Об, оксиген, гази карбон ва дигар моддаҳои муҳити табиӣ метавонанд бо минералҳои таркиби ҷинсҳои кӯҳӣ ба реаксияҳои кимиёвӣ дохил шаванд. Дар натиҷаи ҳалшавӣ, оксидшавӣ ва тағйирёбии баъзе минералҳо устувории ҷинсҳои кӯҳӣ паст мешавад. Ин ҳолат ҷудошавии сангпораҳоро осон мекунад. Нақши вайроншавии кимиёвӣ аз навъи ҷинсҳои кӯҳӣ, ҳарорат, намнокӣ ва шароити маҳаллӣ вобаста мебошад.<ref name="Allaby2013" /> === Таъсири организмҳо === Решаҳои рустаниҳо метавонанд ба тарқишҳои санг ворид шуда, ҳангоми калоншавӣ онҳоро васеъ кунанд. [[Гулсанг]]ҳо низ дар вайроншавии ҷинсҳои кӯҳӣ иштирок мекунанд. Риштаҳои занбӯруғии онҳо ба тарқишҳои хурди санг ворид мешаванд. Ҳамчунин баъзе кислотаҳои органикии ҳосилкардаи гулсангҳо метавонанд бо минералҳои санг таъсири кимиёвӣ дошта бошанд.<ref name="Chen2002">{{cite journal|last=Chen|first=Jie|author2=Blume, Hans-Peter|year=2002|title=Rock-weathering by lichens in Antarctic: patterns and mechanisms|journal=Journal of Geographical Sciences|volume=12|issue=4|pages=387–396|doi=10.1007/BF02844595}}</ref> === Ҳаракати сангпораҳо === Пас аз ҷудо шудан аз ҷинси асосӣ сангпораҳо таҳти таъсири қувваи ҷозиба ба самти поёни нишебӣ ҳаракат мекунанд. Вобаста ба шакл, андоза ва шароити сатҳи нишебӣ онҳо метавонанд озодона фурӯ афтанд, ба сатҳи нишебӣ бархӯрда ҷаҳанд, ғеланд ё ҳамроҳи анбӯҳи дигари сангпораҳо лағжанд. Ҷамъшавии пайдарпайи ин мавод дар доманаи шахҳо шағалзорҳоро ба вуҷуд меорад. Дар баъзе мавридҳо сангпораҳо аз тарқиш ё новаи муайяни шах фурӯ рехта, анбӯҳи конусшакл ҳосил мекунанд.<ref name="Jackson1997"/> == Сохт ва хусусиятҳои релефӣ == [[File:TalusConesIsfjorden.jpg|thumb|Шағалзорҳои конусшакл дар соҳили Исфйорд, [[Шпитсберген]].]] Шакл ва андозаи шағалзорҳо аз баландии шах, нишебии домана, навъи ҷинсҳои кӯҳӣ, андозаи сангпораҳо ва миқдори маводи ҷамъшаванда вобаста мебошад. Баъзе шағалзорҳо танҳо як қисми хурди нишебиро фаро мегиранд, дар ҳоле ки дигарон метавонанд дар доманаи девораҳои дарози сангӣ қабатҳои васеи пайваста ташкил диҳанд. === Шаклҳои шағалзор === Аз рӯйи сохти зоҳирӣ якчанд шакли асосии шағалзорро ҷудо кардан мумкин аст: * '''Шағалзорҳои конусшакл''' — анбӯҳи сангпораҳое, ки дар пояи новаҳо ё гузаргоҳҳои танги сангрезиш ҷамъ мешаванд. * '''Шағалзорҳои паҳн''' — қабатҳои нисбатан васеи сангпораҳо, ки доманаи шах ё қисми зиёди нишебиро мепӯшонанд. * '''Шағалзорҳои пайваста''' — анбӯҳи чанд шағалзори ҳамсоя, ки дар натиҷаи васеъшавӣ ба ҳам пайвастаанд. * '''Шағалзорҳои ҳаракаткунанда''' — шағалзорҳое, ки дар сатҳи онҳо ҳаракати сангпораҳо идома дорад. * '''Шағалзорҳои устуворшуда''' — шағалзорҳое, ки ҳаракати онҳо суст гардида, қисман бо хок ва наботот пӯшида шудаанд. Шағалзорҳо аксаран шакли фурӯхамидаи нишебӣ доранд, ки қисми болоии онҳо нисбат ба қисми поёнӣ ростфаромадатар мебошад.<ref name="Statham1973">{{cite journal|last=Statham|first=Ian|year=1973|title=Scree Slope Development under Conditions of Surface Particle Movement|journal=Transactions of the Institute of British Geographers|issue=59|pages=41–53|doi=10.2307/621711}}</ref> === Кунҷи нишебӣ ва устуворӣ === Устувории шағалзор ба кунҷи нишебӣ, андоза ва шакли сангпораҳо, соиш ва тарзи ҷойгиршавии онҳо вобаста аст. Дар механикаи маводи донадор кунҷи бузургтарине, ки дар он анбӯҳи мавод бе лағзиши умумӣ устувор боқӣ мемонад, '''кунҷи табиии хобиши мавод''' ({{lang-en|angle of repose}}) номида мешавад. Сангпораҳои кунҷдор метавонанд ба ҳамдигар бештар такя карда, нисбат ба зарраҳои гирд устувортар бошанд. Аммо шакли сангпора танҳо яке аз омилҳои муайянкунандаи устуворӣ мебошад. Таҳқиқоти шағалзорҳо нишон додаанд, ки на ҳамаи нишебиҳои шағалдор ба кунҷи ниҳоии устуворӣ наздиканд. Дар бисёр шағалзорҳо кунҷи нишебӣ аз ин ҳад камтар буда, қисми поёнии нишебӣ одатан ҳамвортар аст.<ref name="Statham1973"/> === Ҷудошавии сангпораҳо аз рӯйи андоза === Дар бисёр шағалзорҳо сангпораҳои калонтар бештар дар қисми поёнӣ ва маводи майдатар дар қисми болоӣ ҷамъ мешаванд. Ин ҳолат ба тарзи ҳаракати сангпораҳо вобаста аст. Харсангҳои калон метавонанд ҳангоми фурӯғалтӣ ва ғелиш масофаи бештареро тай кунанд, дар ҳоле ки пораҳои хурдтар аксаран дар қисми болотари нишебӣ бозмеистанд. Таҳқиқоти соли 2026 дар Алпи Швейтсария нишон дод, ки дараҷаи ҷудошавии сангпораҳо аз рӯйи андоза ба синну соли шағалзор ва таърихи ташаккули он низ вобаста буда метавонад. Дар шағалзорҳои нисбатан қадимӣ чунин ҷудошавӣ равшантар мушоҳида шуда, дар шағалзори ҷавони таҳқиқшуда тақсимшавии сангпораҳо камтар ба назар расидааст.<ref name="Draebing2026"/> == Шағалзорҳо дар Тоҷикистон == Шағалзорҳо дар минтақаҳои кӯҳии Тоҷикистон, махсусан дар [[Помир]], [[Ҳисору Олой]], қаторкӯҳҳои Дарвоз, Ванҷ, Рӯшон, Шуғнон, Шоҳдара ва дигар мавзеъҳои баландкӯҳ паҳн шудаанд. Ташаккули онҳо бо баландии кӯҳҳо, сохти геологии минтақа, иқлими континенталӣ, тағйирёбии ҳарорат ва ҳаракати ҷинсҳои кӯҳӣ дар нишебиҳо алоқаманд мебошад. Таҳқиқоти геологӣ ва геоботаникӣ нишон медиҳанд, ки шағалзорҳои Тоҷикистон аз ҷиҳати андозаи сангпораҳо, ҳаракатнокӣ, баландии ҷойгиршавӣ ва гуногунии наботот фарқ мекунанд.<ref name="Rahimbekova2024">{{cite journal|last=Рахимбекова|first=М. Р.|author2=Оймухаммадзода, И. С.|author3=Файзуллоев, Ш. А.|year=2024|title=Влияние морфометрических и климатических условий на развитие осыпей долины реки Гунт|journal=Доклады Национальной академии наук Таджикистана|volume=67|issue=7–8|pages=387–399|url=https://journals.anrt.tj/files/DNANT/dnant_2024_07-08.pdf}}</ref><ref name="Nowak2021"/> === Водии Ғунд === [[Ғунд (дарё)|Водии Ғунд]] дар ҷанубу ғарби Помир яке аз минтақаҳои махсус омӯхташудаи паҳншавии шағалзорҳо дар Тоҷикистон мебошад. Минтақаи таҳқиқот аз шимол бо [[қаторкӯҳи Рӯшон]], аз ҷануб бо [[қаторкӯҳи Шуғнон]], аз шарқ бо [[Яшилкӯл]] ва аз ғарб бо водии [[Панҷ (дарё)|дарёи Панҷ]] ҳамсарҳад аст. Соли 2024 муҳаққиқони Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон Манижа Раҳимбекова, Илҳомҷон Оймуҳаммадзода ва Шоҳнаваз Файзуллоев натиҷаҳои таҳқиқоти паҳншавии шағалзорҳоро дар ин водӣ нашр карданд. Муҳаққиқон бо истифода аз [[системаҳои иттилоотии географӣ]] (GIS), модели рақамии релеф ва таҳлили оморӣ харитаи паҳншавӣ ва ҳассосияти нишебиҳоро ба ташаккули шағалзорҳо таҳия намуданд. Дар ҷараёни таҳқиқот таъсири омилҳои зерин арзёбӣ гардид: * кунҷи нишебии кӯҳҳо; * самти рӯйи нишебиҳо; * шакли фурӯхамида ё барҷастаи нишебиҳо; * баландӣ аз сатҳи баҳр; * миқдори боришоти атмосферӣ; * мавқеи нишебиҳо нисбат ба хатҳои обтақсимкунӣ. Таҳлили паҳншавии шағалзорҳои сабтшуда нишон дод, ки шумораи назарраси онҳо дар баландиҳои 1500–2000 метр аз сатҳи баҳр ҷойгир аст. Дар модели арзёбии ҳассосияти нишебиҳо, бошад, шароити нисбатан мусоид барои ташаккули шағалзорҳо дар нишебиҳои 40–50-дараҷа, дорои самти шимолу ғарбӣ ва шакли фурӯхамида муайян гардид. Баландиҳои 3500–4000 метр низ аз ҷиҳати нишондиҳандаи нисбии ҳассосият аҳамияти бештар доштанд. Ин натиҷаҳо нишон медиҳанд, ки тақсимшавии воқеии шағалзорҳо ва ҳассосияти эҳтимолии нишебиҳо ба ташаккули онҳо мафҳумҳои гуногун мебошанд. Харитаи таҳияшуда барои арзёбии хатари равандҳои нишебӣ ва корҳои муҳандисӣ-геологӣ аҳамияти амалӣ дорад.<ref name="Rahimbekova2024"/> === Помири Ғарбӣ === Дар қаторкӯҳҳои [[Дарвоз]], [[Ванҷ]], Рӯшон, Шуғнон ва Шоҳдара шағалзорҳо яке аз муҳитҳои муҳими релефӣ ва биологӣ мебошанд. Таҳқиқоти солҳои 2015–2019 дар ин минтақаҳо ва дигар қаторкӯҳҳои Осиёи Марказӣ шағалзорҳои ҳаракаткунанда ва устуворшударо омӯхта, ҷамъиятҳои гуногуни рустаниро муайян намуд. Дар Помири Ғарбӣ шағалзорҳо метавонанд дар нишебиҳои оҳаксангӣ, доломитӣ ва дигар ҷинсҳои кӯҳӣ ташаккул ёбанд. Дар таркиби набототи онҳо намудҳои хоси ҷинсҳои ''Ferula'', ''Crambe'', ''Cousinia'', ''Artemisia'' ва дигар гурӯҳҳои рустаниҳои кӯҳӣ иштирок мекунанд.<ref name="Nowak2021"/> === Қаторкӯҳи Қурама === Дар шимоли Тоҷикистон шағалзорҳо дар [[қаторкӯҳи Қурама]] низ омӯхта шудаанд. Таҳқиқоти геоботаникии соли 2021 дар нишебиҳои ин қаторкӯҳ ҷамъияти рустании ''Eremuretum turkestanicae''-ро муайян кард. Он асосан дар шағалзорҳои нисбатан қадимӣ ва устуворшудаи аз ҷинсҳои варақсангӣ ва гранитӣ ҳосилшуда вомехӯрад. Қитъаҳои омӯхташуда дар баландиҳои тақрибан 1150–1600 метр ҷойгир буда, нишебии миёнаи онҳо тақрибан 25 дараҷаро ташкил медод. Дар ин ҷамъият намояндагони ҷинси [[Ширач|ширач]] (''Eremurus''), аз ҷумла ''Eremurus turkestanicus'' ва ''Eremurus sogdianus'', иштирок мекунанд.<ref name="Nowak2021"/> === Кӯҳҳои Фон ва қаторкӯҳи Ҳисор === Дар [[Кӯҳҳои Фон]] ва [[қаторкӯҳи Ҳисор]] низ шароити табиӣ барои ташаккули шағалзорҳо мавҷуд аст. Шахҳои баланд, нишебиҳои ростфаромада, тарқишҳои ҷинсҳои кӯҳӣ ва равандҳои сармоӣ метавонанд ба ҷудошавӣ ва ҷамъшавии сангпораҳо дар ин минтақаҳо мусоидат кунанд. Шағалзорҳои ин қаторкӯҳҳо бо муҳитҳои дигари кӯҳӣ, аз ҷумла санглохҳо, марғзорҳои баландкӯҳ, ҷангалҳои арча ва минтақаҳои пиряхӣ, робитаи зич доранд. == Аҳамияти экологӣ == Шағалзорҳо муҳити зисти махсусеро ташкил медиҳанд, ки дар он рустаниҳо ва ҳайвонот ба шароити ноустувори замин, камии хок, тағйирёбии ҳарорат ва маҳдудияти намнокӣ мутобиқ мешаванд. Дар байни сангпораҳо холигиҳои гуногунандоза мавҷуданд, ки ба ҳаракати ҳаво, гузаштани об ва нигоҳ доштани ҳарорати нисбатан фарқкунанда аз муҳити берунӣ мусоидат мекунанд. Дар шағалзорҳои устуворшуда бо гузашти вақт зарраҳои майдаи хок ва моддаҳои органикӣ ҷамъ мешаванд. Ин раванд барои реша давондани рустаниҳо шароити мусоидтар фароҳам меорад. === Набототи шағалзорҳо === Набототи шағалзорҳо аз рустаниҳое иборат аст, ки ба ҳаракати сангпораҳо, камии қабати хок ва шароити сахти иқлимӣ мутобиқ шудаанд. Баъзе аз онҳо дорои решаҳои амиқ ё паҳншуда буда, метавонанд дар байни сангпораҳо ҷой гиранд. Гурӯҳи дигар шакли пастқад ё болиштмонанд доранд, ки ба тобоварии онҳо дар муҳити баландкӯҳ мусоидат мекунад. Таҳқиқоти соли 2021 дар бораи набототи шағалзорҳои Помир ва ҷанубу ғарби Тиёншон яке аз таҳқиқоти муфассали ин муҳити зист ба шумор меравад. Дар ҷараёни корҳои саҳроии солҳои 2015–2019 муҳаққиқон 222 қитъаи намунавиро омӯхта, 21 ҷамъияти рустаниро муайян карданд. Ин ҷамъиятҳо ҳам шағалзорҳои ҳаракаткунанда ва ҳам шағалзорҳои устуворшударо фаро мегирифтанд. Омилҳои асосии фарқкунандаи таркиби намудии ин ҷамъиятҳо дараҷаи ҳаракатнокии шағалзор, андозаи сангпораҳо, баландӣ аз сатҳи баҳр ва кунҷи нишебӣ буданд.<ref name="Nowak2021"/> Дар байни ҷамъиятҳои омӯхташуда гурӯҳҳои дорои намудҳои зерин муайян шудаанд: * ''Ferula bucharica''; * ''Lagochilus seravschanicus''; * ''Crambe schugnana''; * ''Ferula grigoriewii''; * ''Eremurus turkestanicus''; * ''Corydalis kashgarica''. Ин рустаниҳо дар шароити гуногуни шағалзорҳо, аз нишебиҳои нисбатан ҳаракаткунанда то мавзеъҳои устувортару хокдор, мерӯянд.<ref name="Nowak2021"/> === Рустаниҳои эндемикӣ === Шағалзорҳо яке аз муҳитҳои муҳими зисти рустаниҳои эндемикии Тоҷикистон мебошанд. Дар асари ''Tajikistan – the Country of Endemic Plants'' (2022) маълумоти ҷамъбастӣ дар бораи паҳншавии рустаниҳои эндемикӣ дар муҳитҳои гуногуни Тоҷикистон оварда шудааст. Мувофиқи ин манбаъ, дар муҳити шағалзорҳо 822 намуди рустании эндемикӣ ба қайд гирифта шуда, аз онҳо 169 намуд танҳо ба ҳамин навъи муҳити зист вобаста мебошанд. Ин нишондиҳандаҳо аҳамияти шағалзорҳоро барои нигоҳдории гуногунии набототи Тоҷикистон равшан месозанд.<ref name="Endemic2022"/> Шағалзорҳо метавонанд барои рустаниҳое, ки дар дигар муҳитҳои кӯҳӣ рақобати бештар доранд, ҷойи зисти муносиб фароҳам оранд. Аз ин рӯ, нобудшавӣ ё тағйирёбии чунин муҳитҳо метавонад ба паҳншавии намудҳои дорои ҳудуди маҳдуди зист таъсир расонад. === Микроиқлим === Дар дохили шағалзорҳо шароити ҳароратӣ ва намнокӣ метавонад аз сатҳи берунии онҳо фарқ кунад. Ҳаво тавассути холигиҳои байни сангпораҳо ҳаракат карда, дар баъзе мавридҳо боиси сардтар нигоҳ дошта шудани қисмҳои дохилии шағалзор мегардад. Таҳқиқоти соли 2012 дар Аврупои Марказӣ нишон дод, ки микроиқлими сарди баъзе шағалзорҳо метавонад барои нигоҳдории рустаниҳо ва ҳайвоноти хоси минтақаҳои сард шароит фароҳам оварад, ҳатто дар ҷойҳое, ки иқлими умумии маҳал нисбатан гарм аст.<ref name="Ruzicka2012">{{cite journal|last=Růžička|first=Vlastimil|author2=Zacharda, Miloslav|author3=Němcová, Lenka|author4=Šmilauer, Petr|author5=Nekola, Jeffrey C.|year=2012|title=Periglacial microclimate in low-altitude scree slopes supports relict biodiversity|journal=Journal of Natural History|volume=46|issue=35–36|pages=2145–2157|doi=10.1080/00222933.2012.707248}}</ref> Чунин мавзеъҳо метавонанд ҳамчун паноҳгоҳи иқлимӣ барои баъзе намудҳо хизмат кунанд. Аммо хусусиятҳои микроиқлимии ҳар як шағалзор аз андозаи сангпораҳо, гардиши ҳаво, намнокӣ ва шароити маҳаллӣ вобаста мебошанд. == Робита бо пиряхҳо == Дар минтақаҳои баландкӯҳ сангпораҳои аз шахҳо ҷудошуда метавонанд ба сатҳи [[пирях]]ҳо низ фурӯ резанд. Ҷамъшавии маводи сангӣ дар рӯйи пирях ба мубодилаи гармӣ байни ҳаво ва ях таъсир мерасонад. Вобаста ба ғафсӣ ва хусусиятҳои физикии қабат, он метавонад суръати обшавии яхро зиёд ё кам кунад. Қабати тунуки сангпораҳо метавонад обшавии яхро тезонад, зеро сатҳи тираи он нисбат ба ях радиатсияи бештари офтобро фурӯ мебарад. Баръакс, қабати ғафстари маводи сангӣ метавонад ҳамчун изолятсияи ҳароратӣ амал карда, интиқоли гармиро ба яхи зери худ маҳдуд созад.<ref name="Nakawo1981">{{cite journal|last=Nakawo|first=M.|author2=Young, G. J.|year=1981|title=Field Experiments to Determine the Effect of a Debris Layer on Ablation of Glacier Ice|journal=Annals of Glaciology|volume=2|pages=85–91|doi=10.3189/172756481794352432}}</ref> Маводи сангии рӯйи пирях ва шағалзори доманаи шах аз ҷиҳати пайдоиш ва ҷойгиршавӣ робитаи наздик дошта метавонанд, аммо як шакли релеф ҳисоб намешаванд. Дар таҳқиқоти муосири пиряхҳо муайян кардани ғафсӣ, тақсимшавӣ ва хусусиятҳои ҳароратии қабати сангреза барои арзёбии обшавии пиряхҳо аҳамияти калон дорад. == Хатарҳои табиӣ == Шағалзорҳои кӯҳӣ, махсусан шағалзорҳои ҳаракаткунанда, метавонанд барои одамон, роҳҳо ва иншооти муҳандисӣ хатар эҷод кунанд. Ҳаракати сангпораҳо метавонад дар натиҷаи кандашавии сангҳои нав, боришоти шадид, обшавии барф, [[заминларза]] ё тағйир ёфтани устувории нишебӣ афзоиш ёбад. Дар баъзе ҳолатҳо анбӯҳи сангпораҳо ба ҳаракат даромада, ба поёни нишебӣ лағжида метавонад. Агар маводи сангӣ ба маҷрои об ворид шавад, он метавонад дар ташаккули ҷараёнҳои дорои миқдори зиёди таҳшинҳо иштирок кунад. Шағалзорҳои дорои сангпораҳои сустпайваст барои ҳаракати пиёдагардон ва кӯҳнавардон низ хатарнок буда метавонанд, зеро сангҳо дар зери пой ба осонӣ ҷой иваз мекунанд. Дар Тоҷикистон омӯзиши шағалзорҳо барои арзёбии хатари равандҳои нишебӣ, харитасозии мавзеъҳои хавфнок ва банақшагирии сохтмони роҳҳои кӯҳӣ аҳамият дорад. Таҳқиқоти соли 2024 дар водии Ғунд нишон дод, ки истифодаи маълумоти геоморфологӣ ва иқлимӣ имкон медиҳад харитаҳои ҳассосияти минтақа ба ташаккули шағалзорҳо таҳия карда шаванд. Ин гуна харитаҳо метавонанд дар корҳои муҳандисӣ-геологӣ истифода шаванд.<ref name="Rahimbekova2024"/> == Таҳқиқоти илмӣ == Шағалзорҳо аз объектҳои муҳими омӯзиши [[геоморфология]], [[геологияи муҳандисӣ]], [[геокриология]] ва экологияи кӯҳӣ мебошанд. Таҳлили шакл, андоза ва тарзи тақсимшавии сангпораҳо имкон медиҳад, ки дар бораи вайроншавии шахҳо, ҳаракати ҷинсҳои кӯҳӣ, таъсири иқлим ва таърихи ташаккули нишебиҳо маълумот ба даст оварда шавад. Дар таҳқиқоти муосир барои омӯзиши шағалзорҳо аз аксбардории ҳавоӣ, тасвирҳои моҳворавӣ, моделҳои рақамии релеф, [[лидар]] ва усулҳои геофизикӣ истифода мекунанд. Дар соли 2026 гурӯҳи муҳаққиқон таҳти роҳбарии Даниэл Дребинг ташаккули се системаи шаху шағалзорро дар Алпи Швейтсария омӯхтанд. Муҳаққиқон зичии тарқишҳои санг, мустаҳкамии ҷинсҳои кӯҳӣ, андоза ва шакли сангпораҳо, синну соли шағалзорҳо ва таъсири ақибнишинии пиряхҳоро муқоиса карданд. Натиҷаҳо нишон доданд, ки хусусиятҳои шағалзорҳо на танҳо ба навъи ҷинсҳои кӯҳӣ, балки ба таърихи иқлимӣ, давраи ташаккул ва вақти аз ях озод шудани нишебиҳо низ вобаста мебошанд.<ref name="Draebing2026"/> Дар Тоҷикистон низ таҳқиқоти илмии шағалзорҳо дар соҳаҳои геология ва геоботаника идома доранд. Пажӯҳишҳои водии Ғунд ва набототи шағалзорҳои Помир барои омӯзиши равандҳои геоморфологӣ ва ҳифзи гуногунии биологии минтақа аҳамияти махсус доранд.<ref name="Rahimbekova2024"/><ref name="Nowak2021"/> == Фарқ аз шаклҳои дигари таҳшинҳо == Шағалзорҳо ба баъзе навъҳои дигари ҷамъшавии маводи сангӣ монанд мебошанд, аммо аз рӯйи пайдоиш ва тарзи интиқоли мавод фарқ мекунанд. * '''[[Морена]]''' — анбӯҳи маводи сангие, ки тавассути пирях интиқол ё ҷамъ карда мешавад. * '''[[Аллювий]]''' — таҳшинҳое, ки оби равони дарёҳо интиқол медиҳад ва ҷамъ мекунад. * '''[[Коллювий]]''' — маводи сустпайвасте, ки дар нишебиҳо ва доманаи онҳо дар натиҷаи равандҳои гуногуни нишебӣ, аз ҷумла ҳаракати тадриҷии хок ва шуста шудани он, ҷамъ мешавад. * '''Шағалзор''' — анбӯҳи сангпораҳое, ки бештар дар натиҷаи кандашавӣ, фурӯғалтӣ ва ғелиши онҳо аз девораҳои сангӣ ташаккул меёбад. Дар табиат ҳудуди ин навъҳои таҳшинҳо на ҳамеша равшан аст, зеро якчанд раванди геоморфологӣ метавонанд ҳамзамон ба интиқол ва ҷамъшавии мавод таъсир расонанд.<ref name="Jackson1997"/><ref name="Allaby2013"/> == Нигаред низ == * [[Геоморфология]] * [[Релеф]] * [[Ҷинсҳои кӯҳӣ]] * [[Фарсоиш]] * [[Заминлағзиш]] * [[Морена]] * [[Пирях]] * [[Помир]] * [[Кӯҳҳои Фон]] == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * ''Фарҳанги тафсирии забони тоҷикӣ''. Ҷилди 2. Душанбе, 2008. * Nowak A. et al. ''Tajikistan – the Country of Endemic Plants''. 2022. * Рахимбекова М. Р., Оймухаммадзода И. С., Файзуллоев Ш. А. Влияние морфометрических и климатических условий на развитие осыпей долины реки Гунт // Доклады Национальной академии наук Таджикистана. 2024. Ҷ. 67, № 7–8. С. 387–399. * Jackson J. A. (ed.). ''Glossary of Geology''. 4th ed. American Geological Institute, 1997. * Allaby M. ''A Dictionary of Geology and Earth Sciences''. Oxford University Press, 2013. * Statham I. Scree Slope Development under Conditions of Surface Particle Movement // Transactions of the Institute of British Geographers. 1973. № 59. P. 41–53. * Murton J. B., Peterson R., Ozouf J.-C. Bedrock Fracture by Ice Segregation in Cold Regions // Science. 2006. Vol. 314. P. 1127–1129. * Nakawo M., Young G. J. Field Experiments to Determine the Effect of a Debris Layer on Ablation of Glacier Ice // Annals of Glaciology. 1981. Vol. 2. P. 85–91. * Nowak A., Świerszcz S., Nowak S., Nobis M. Vegetation Diversity of Screes and Taluses of The Pamir and South-Western Tian Shan in Middle Asia // Folia Geobotanica. 2021. Vol. 56. P. 43–67. * Draebing D. et al. Climatic, lithologic and topographic control on alpine rock fracturing and talus evolution // Earth Surface Processes and Landforms. 2026. Vol. 51, № 6. [[Гурӯҳ:Геоморфология]] [[Гурӯҳ:Шаклҳои релеф]] [[Гурӯҳ:Релефи кӯҳӣ]] [[Гурӯҳ:Экологияи кӯҳӣ]] r8wfq0hvd6v8k048fy363fvmywj9nd0 1491053 1491052 2026-10-24T03:23:00Z Zosya95 54344 1491053 wikitext text/x-wiki [[File:Yamnuska bottom cliff.jpg|thumb|Шағалзор дар доманаи кӯҳи Ямнуска, музофоти Албертаи Канада.]] '''Шағалзор''' ({{lang-en|scree, talus}}) — тӯдаи пораҳои ноустувори [[ҷинсҳои кӯҳӣ]] мебошад, ки дар натиҷаи бодлес шуданашон канда шуда, дар нишебиҳои кӯҳу поёнҳои [[шах]]ҳо ҷамъ мешаванд. Шағалзорҳо яке аз шаклҳои [[релеф]]и кӯҳӣ буда, асосан аз сангпораҳои қиррадор, сангреза ва харсангҳои андозаашон гуногун иборатанд.<ref name="Jackson1997">{{cite book|editor-last=Jackson|editor-first=Julia A.|title=Glossary of Geology|edition=4|publisher=American Geological Institute|year=1997|isbn=0922152349}}</ref><ref name="Allaby2013">{{cite book|last=Allaby|first=Michael|title=A Dictionary of Geology and Earth Sciences|edition=4|publisher=Oxford University Press|year=2013|isbn=9780199653065}}</ref> Шағалзорҳо дар дар ҷойҳое, ки кӯҳ ҳаст пайдо мешаванд. Онҳоро дар тамоми ҷаҳон, аз ҷумла дар [[Алп]], [[Ҳимолой]], [[Тиёншон]], [[Помир]] ва [[Қафқоз]] дидан мумкин аст. Дар Тоҷикистон онҳо дар [[Қаторкӯҳ|қаторкӯҳҳои]] Помир, Ҳисору Олой ва дигар минтақаҳои кӯҳсор вомехӯранд. Шағалзорҳо на танҳо дар ташаккули релеф, балки дар нигоҳдории гуногунии биологӣ, махсусан рустаниҳои камёб ва [[Эндемизм|эндемикии]] кӯҳистон, аҳамияти муҳим доранд.<ref name="Nowak2021">{{cite journal|last=Nowak|first=Arkadiusz|author2=Świerszcz, Sebastian|author3=Nowak, Sylwia|author4=Nobis, Marcin|year=2021|title=Vegetation Diversity of Screes and Taluses of The Pamir and South-Western Tian Shan in Middle Asia|journal=Folia Geobotanica|volume=56|pages=43–67|doi=10.1007/s12224-021-09392-w}}</ref> == Пайдоиш ва ташаккул == Шағалзорҳо асосан дар натиҷаи пора-пора шудани ҷинсҳои кӯҳӣ ва поён рафтани онҳо пайдо мешаванд. Ҷинсҳои кӯҳию нишебиҳо зери таъсири об, ях, тағйирёбии ҳарорат, равандҳои кимиёвӣ ва фаъолияти организмҳои зинда оҳиста-оҳиста суст мешаванд. Ҳангоми ҷудо шудани сангпораҳо аз ҷинси асосӣ онҳо ба поён меафтанд, меғеланд ё лағжида, дар қисмҳои пасттари нишебӣ ҷамъ мешаванд.<ref name="Draebing2026">{{cite journal|last=Draebing|first=Daniel|author2=Brouns, Sterre A. M.|author3=Binnie, Steven A.|author4=de Haas, Tjalling|author5=McColl, Samuel T.|year=2026|title=Climatic, lithologic and topographic control on alpine rock fracturing and talus evolution|journal=Earth Surface Processes and Landforms|volume=51|issue=6|pages=e70331|doi=10.1002/esp.70331}}</ref> === Бодлесшавии механикӣ === Дар минтақаҳои баландкӯҳ об ба тарқишҳои санг даромада, ҳангоми паст шудани ҳарорат ях мебандад. Азбаски ҳаҷми об ҳангоми яхбандӣ тақрибан 9% меафзояд, дар шароити муайян ба девораҳои тарқишҳо фишор оварда метавонад. Аммо вайроншавии ҷинсҳои кӯҳӣ танҳо натиҷаи васеъшавии ҳаҷми об ҳангоми яхбандӣ нест. Таҳқиқоти таҷрибавӣ нишон додаанд, ки афзоиши кристаллҳои ях аз ҳисоби ҳаракати об ба минтақаҳои сардтари тарқишҳо низ метавонад фишори назаррас ба вуҷуд оварад. Ин раванд '''ҷудошавии ях''' (''ice segregation'') ном дорад.<ref name="Murton2006">{{cite journal|last=Murton|first=Julian B.|author2=Peterson, Rorik|author3=Ozouf, Jean-Claude|year=2006|title=Bedrock Fracture by Ice Segregation in Cold Regions|journal=Science|volume=314|issue=5802|pages=1127–1129|doi=10.1126/science.1132127}}</ref> Дар минтақаҳое, ки ҳарорат давра ба давра аз нуқтаи яхбандӣ боло ва поён меравад, такроршавии яхбандӣ ва обшавӣ метавонад ба васеъшавии тарқишҳо ва ҷудошавии сангпораҳо мусоидат кунад. Дар мавзеъҳои хушк бошад, тағйирёбии шадиди шабонарӯзии ҳарорат низ аҳамият дорад. Гармшавӣ ва хунукшавии нобаробари қабатҳои санг фишорҳои ҳароратӣ ба вуҷуд оварда, дар муддати тӯлонӣ ба сустшавии онҳо мусоидат мекунад.<ref name="Draebing2026"/> === Вайроншавии кимиёвӣ === Об, оксиген, гази карбон ва дигар моддаҳои муҳити табиӣ метавонанд бо минералҳои таркиби ҷинсҳои кӯҳӣ ба реаксияҳои кимиёвӣ дохил шаванд. Дар натиҷаи ҳалшавӣ, оксидшавӣ ва тағйирёбии баъзе минералҳо устувории ҷинсҳои кӯҳӣ паст мешавад. Ин ҳолат ҷудошавии сангпораҳоро осон мекунад. Нақши вайроншавии кимиёвӣ аз навъи ҷинсҳои кӯҳӣ, ҳарорат, намнокӣ ва шароити маҳаллӣ вобаста мебошад.<ref name="Allaby2013" /> === Таъсири организмҳо === Решаҳои рустаниҳо метавонанд ба тарқишҳои санг ворид шуда, ҳангоми калоншавӣ онҳоро васеъ кунанд. [[Гулсанг]]ҳо низ дар вайроншавии ҷинсҳои кӯҳӣ иштирок мекунанд. Риштаҳои занбӯруғии онҳо ба тарқишҳои хурди санг ворид мешаванд. Ҳамчунин баъзе кислотаҳои органикии ҳосилкардаи гулсангҳо метавонанд бо минералҳои санг таъсири кимиёвӣ дошта бошанд.<ref name="Chen2002">{{cite journal|last=Chen|first=Jie|author2=Blume, Hans-Peter|year=2002|title=Rock-weathering by lichens in Antarctic: patterns and mechanisms|journal=Journal of Geographical Sciences|volume=12|issue=4|pages=387–396|doi=10.1007/BF02844595}}</ref> === Ҳаракати сангпораҳо === Пас аз ҷудо шудан аз ҷинси асосӣ сангпораҳо таҳти таъсири қувваи ҷозиба ба самти поёни нишебӣ ҳаракат мекунанд. Вобаста ба шакл, андоза ва шароити сатҳи нишебӣ онҳо метавонанд озодона фурӯ афтанд, ба сатҳи нишебӣ бархӯрда ҷаҳанд, ғеланд ё ҳамроҳи анбӯҳи дигари сангпораҳо лағжанд. Ҷамъшавии пайдарпайи ин мавод дар доманаи шахҳо шағалзорҳоро ба вуҷуд меорад. Дар баъзе мавридҳо сангпораҳо аз тарқиш ё новаи муайяни шах фурӯ рехта, анбӯҳи конусшакл ҳосил мекунанд.<ref name="Jackson1997"/> == Сохт ва хусусиятҳои релефӣ == [[File:TalusConesIsfjorden.jpg|thumb|Шағалзорҳои конусшакл дар соҳили Исфйорд, [[Шпитсберген]].]] Шакл ва андозаи шағалзорҳо аз баландии шах, нишебии домана, навъи ҷинсҳои кӯҳӣ, андозаи сангпораҳо ва миқдори маводи ҷамъшаванда вобаста мебошад. Баъзе шағалзорҳо танҳо як қисми хурди нишебиро фаро мегиранд, дар ҳоле ки дигарон метавонанд дар доманаи девораҳои дарози сангӣ қабатҳои васеи пайваста ташкил диҳанд. === Шаклҳои шағалзор === Аз рӯйи сохти зоҳирӣ якчанд шакли асосии шағалзорро ҷудо кардан мумкин аст: * '''Шағалзорҳои конусшакл''' — анбӯҳи сангпораҳое, ки дар пояи новаҳо ё гузаргоҳҳои танги сангрезиш ҷамъ мешаванд. * '''Шағалзорҳои паҳн''' — қабатҳои нисбатан васеи сангпораҳо, ки доманаи шах ё қисми зиёди нишебиро мепӯшонанд. * '''Шағалзорҳои пайваста''' — анбӯҳи чанд шағалзори ҳамсоя, ки дар натиҷаи васеъшавӣ ба ҳам пайвастаанд. * '''Шағалзорҳои ҳаракаткунанда''' — шағалзорҳое, ки дар сатҳи онҳо ҳаракати сангпораҳо идома дорад. * '''Шағалзорҳои устуворшуда''' — шағалзорҳое, ки ҳаракати онҳо суст гардида, қисман бо хок ва наботот пӯшида шудаанд. Шағалзорҳо аксаран шакли фурӯхамидаи нишебӣ доранд, ки қисми болоии онҳо нисбат ба қисми поёнӣ ростфаромадатар мебошад.<ref name="Statham1973">{{cite journal|last=Statham|first=Ian|year=1973|title=Scree Slope Development under Conditions of Surface Particle Movement|journal=Transactions of the Institute of British Geographers|issue=59|pages=41–53|doi=10.2307/621711}}</ref> === Кунҷи нишебӣ ва устуворӣ === Устувории шағалзор ба кунҷи нишебӣ, андоза ва шакли сангпораҳо, соиш ва тарзи ҷойгиршавии онҳо вобаста аст. Дар механикаи маводи донадор кунҷи бузургтарине, ки дар он анбӯҳи мавод бе лағзиши умумӣ устувор боқӣ мемонад, '''кунҷи табиии хобиши мавод''' ({{lang-en|angle of repose}}) номида мешавад. Сангпораҳои кунҷдор метавонанд ба ҳамдигар бештар такя карда, нисбат ба зарраҳои гирд устувортар бошанд. Аммо шакли сангпора танҳо яке аз омилҳои муайянкунандаи устуворӣ мебошад. Таҳқиқоти шағалзорҳо нишон додаанд, ки на ҳамаи нишебиҳои шағалдор ба кунҷи ниҳоии устуворӣ наздиканд. Дар бисёр шағалзорҳо кунҷи нишебӣ аз ин ҳад камтар буда, қисми поёнии нишебӣ одатан ҳамвортар аст.<ref name="Statham1973"/> === Ҷудошавии сангпораҳо аз рӯйи андоза === Дар бисёр шағалзорҳо сангпораҳои калонтар бештар дар қисми поёнӣ ва маводи майдатар дар қисми болоӣ ҷамъ мешаванд. Ин ҳолат ба тарзи ҳаракати сангпораҳо вобаста аст. Харсангҳои калон метавонанд ҳангоми фурӯғалтӣ ва ғелиш масофаи бештареро тай кунанд, дар ҳоле ки пораҳои хурдтар аксаран дар қисми болотари нишебӣ бозмеистанд. Таҳқиқоти соли 2026 дар Алпи Швейтсария нишон дод, ки дараҷаи ҷудошавии сангпораҳо аз рӯйи андоза ба синну соли шағалзор ва таърихи ташаккули он низ вобаста буда метавонад. Дар шағалзорҳои нисбатан қадимӣ чунин ҷудошавӣ равшантар мушоҳида шуда, дар шағалзори ҷавони таҳқиқшуда тақсимшавии сангпораҳо камтар ба назар расидааст.<ref name="Draebing2026"/> == Шағалзорҳо дар Тоҷикистон == Шағалзорҳо дар минтақаҳои кӯҳии Тоҷикистон, махсусан дар [[Помир]], [[Ҳисору Олой]], қаторкӯҳҳои Дарвоз, Ванҷ, Рӯшон, Шуғнон, Шоҳдара ва дигар мавзеъҳои баландкӯҳ паҳн шудаанд. Ташаккули онҳо бо баландии кӯҳҳо, сохти геологии минтақа, иқлими континенталӣ, тағйирёбии ҳарорат ва ҳаракати ҷинсҳои кӯҳӣ дар нишебиҳо алоқаманд мебошад. Таҳқиқоти геологӣ ва геоботаникӣ нишон медиҳанд, ки шағалзорҳои Тоҷикистон аз ҷиҳати андозаи сангпораҳо, ҳаракатнокӣ, баландии ҷойгиршавӣ ва гуногунии наботот фарқ мекунанд.<ref name="Rahimbekova2024">{{cite journal|last=Рахимбекова|first=М. Р.|author2=Оймухаммадзода, И. С.|author3=Файзуллоев, Ш. А.|year=2024|title=Влияние морфометрических и климатических условий на развитие осыпей долины реки Гунт|journal=Доклады Национальной академии наук Таджикистана|volume=67|issue=7–8|pages=387–399|url=https://journals.anrt.tj/files/DNANT/dnant_2024_07-08.pdf}}</ref><ref name="Nowak2021"/> === Водии Ғунд === [[Ғунд (дарё)|Водии Ғунд]] дар ҷанубу ғарби Помир яке аз минтақаҳои махсус омӯхташудаи паҳншавии шағалзорҳо дар Тоҷикистон мебошад. Минтақаи таҳқиқот аз шимол бо [[қаторкӯҳи Рӯшон]], аз ҷануб бо [[қаторкӯҳи Шуғнон]], аз шарқ бо [[Яшилкӯл]] ва аз ғарб бо водии [[Панҷ (дарё)|дарёи Панҷ]] ҳамсарҳад аст. Соли 2024 муҳаққиқони Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон Манижа Раҳимбекова, Илҳомҷон Оймуҳаммадзода ва Шоҳнаваз Файзуллоев натиҷаҳои таҳқиқоти паҳншавии шағалзорҳоро дар ин водӣ нашр карданд. Муҳаққиқон бо истифода аз [[системаҳои иттилоотии географӣ]] (GIS), модели рақамии релеф ва таҳлили оморӣ харитаи паҳншавӣ ва ҳассосияти нишебиҳоро ба ташаккули шағалзорҳо таҳия намуданд. Дар ҷараёни таҳқиқот таъсири омилҳои зерин арзёбӣ гардид: * кунҷи нишебии кӯҳҳо; * самти рӯйи нишебиҳо; * шакли фурӯхамида ё барҷастаи нишебиҳо; * баландӣ аз сатҳи баҳр; * миқдори боришоти атмосферӣ; * мавқеи нишебиҳо нисбат ба хатҳои обтақсимкунӣ. Таҳлили паҳншавии шағалзорҳои сабтшуда нишон дод, ки шумораи назарраси онҳо дар баландиҳои 1500–2000 метр аз сатҳи баҳр ҷойгир аст. Дар модели арзёбии ҳассосияти нишебиҳо, бошад, шароити нисбатан мусоид барои ташаккули шағалзорҳо дар нишебиҳои 40–50-дараҷа, дорои самти шимолу ғарбӣ ва шакли фурӯхамида муайян гардид. Баландиҳои 3500–4000 метр низ аз ҷиҳати нишондиҳандаи нисбии ҳассосият аҳамияти бештар доштанд. Ин натиҷаҳо нишон медиҳанд, ки тақсимшавии воқеии шағалзорҳо ва ҳассосияти эҳтимолии нишебиҳо ба ташаккули онҳо мафҳумҳои гуногун мебошанд. Харитаи таҳияшуда барои арзёбии хатари равандҳои нишебӣ ва корҳои муҳандисӣ-геологӣ аҳамияти амалӣ дорад.<ref name="Rahimbekova2024"/> === Помири Ғарбӣ === Дар қаторкӯҳҳои [[Дарвоз]], [[Ванҷ]], Рӯшон, Шуғнон ва Шоҳдара шағалзорҳо яке аз муҳитҳои муҳими релефӣ ва биологӣ мебошанд. Таҳқиқоти солҳои 2015–2019 дар ин минтақаҳо ва дигар қаторкӯҳҳои Осиёи Марказӣ шағалзорҳои ҳаракаткунанда ва устуворшударо омӯхта, ҷамъиятҳои гуногуни рустаниро муайян намуд. Дар Помири Ғарбӣ шағалзорҳо метавонанд дар нишебиҳои оҳаксангӣ, доломитӣ ва дигар ҷинсҳои кӯҳӣ ташаккул ёбанд. Дар таркиби набототи онҳо намудҳои хоси ҷинсҳои ''Ferula'', ''Crambe'', ''Cousinia'', ''Artemisia'' ва дигар гурӯҳҳои рустаниҳои кӯҳӣ иштирок мекунанд.<ref name="Nowak2021"/> === Қаторкӯҳи Қурама === Дар шимоли Тоҷикистон шағалзорҳо дар [[қаторкӯҳи Қурама]] низ омӯхта шудаанд. Таҳқиқоти геоботаникии соли 2021 дар нишебиҳои ин қаторкӯҳ ҷамъияти рустании ''Eremuretum turkestanicae''-ро муайян кард. Он асосан дар шағалзорҳои нисбатан қадимӣ ва устуворшудаи аз ҷинсҳои варақсангӣ ва гранитӣ ҳосилшуда вомехӯрад. Қитъаҳои омӯхташуда дар баландиҳои тақрибан 1150–1600 метр ҷойгир буда, нишебии миёнаи онҳо тақрибан 25 дараҷаро ташкил медод. Дар ин ҷамъият намояндагони ҷинси [[Ширач|ширач]] (''Eremurus''), аз ҷумла ''Eremurus turkestanicus'' ва ''Eremurus sogdianus'', иштирок мекунанд.<ref name="Nowak2021"/> === Кӯҳҳои Фон ва қаторкӯҳи Ҳисор === Дар [[Кӯҳҳои Фон]] ва [[қаторкӯҳи Ҳисор]] низ шароити табиӣ барои ташаккули шағалзорҳо мавҷуд аст. Шахҳои баланд, нишебиҳои ростфаромада, тарқишҳои ҷинсҳои кӯҳӣ ва равандҳои сармоӣ метавонанд ба ҷудошавӣ ва ҷамъшавии сангпораҳо дар ин минтақаҳо мусоидат кунанд. Шағалзорҳои ин қаторкӯҳҳо бо муҳитҳои дигари кӯҳӣ, аз ҷумла санглохҳо, марғзорҳои баландкӯҳ, ҷангалҳои арча ва минтақаҳои пиряхӣ, робитаи зич доранд. == Аҳамияти экологӣ == Шағалзорҳо муҳити зисти махсусеро ташкил медиҳанд, ки дар он рустаниҳо ва ҳайвонот ба шароити ноустувори замин, камии хок, тағйирёбии ҳарорат ва маҳдудияти намнокӣ мутобиқ мешаванд. Дар байни сангпораҳо холигиҳои гуногунандоза мавҷуданд, ки ба ҳаракати ҳаво, гузаштани об ва нигоҳ доштани ҳарорати нисбатан фарқкунанда аз муҳити берунӣ мусоидат мекунанд. Дар шағалзорҳои устуворшуда бо гузашти вақт зарраҳои майдаи хок ва моддаҳои органикӣ ҷамъ мешаванд. Ин раванд барои реша давондани рустаниҳо шароити мусоидтар фароҳам меорад. === Набототи шағалзорҳо === Набототи шағалзорҳо аз рустаниҳое иборат аст, ки ба ҳаракати сангпораҳо, камии қабати хок ва шароити сахти иқлимӣ мутобиқ шудаанд. Баъзе аз онҳо дорои решаҳои амиқ ё паҳншуда буда, метавонанд дар байни сангпораҳо ҷой гиранд. Гурӯҳи дигар шакли пастқад ё болиштмонанд доранд, ки ба тобоварии онҳо дар муҳити баландкӯҳ мусоидат мекунад. Таҳқиқоти соли 2021 дар бораи набототи шағалзорҳои Помир ва ҷанубу ғарби Тиёншон яке аз таҳқиқоти муфассали ин муҳити зист ба шумор меравад. Дар ҷараёни корҳои саҳроии солҳои 2015–2019 муҳаққиқон 222 қитъаи намунавиро омӯхта, 21 ҷамъияти рустаниро муайян карданд. Ин ҷамъиятҳо ҳам шағалзорҳои ҳаракаткунанда ва ҳам шағалзорҳои устуворшударо фаро мегирифтанд. Омилҳои асосии фарқкунандаи таркиби намудии ин ҷамъиятҳо дараҷаи ҳаракатнокии шағалзор, андозаи сангпораҳо, баландӣ аз сатҳи баҳр ва кунҷи нишебӣ буданд.<ref name="Nowak2021"/> Дар байни ҷамъиятҳои омӯхташуда гурӯҳҳои дорои намудҳои зерин муайян шудаанд: * ''Ferula bucharica''; * ''Lagochilus seravschanicus''; * ''Crambe schugnana''; * ''Ferula grigoriewii''; * ''Eremurus turkestanicus''; * ''Corydalis kashgarica''. Ин рустаниҳо дар шароити гуногуни шағалзорҳо, аз нишебиҳои нисбатан ҳаракаткунанда то мавзеъҳои устувортару хокдор, мерӯянд.<ref name="Nowak2021"/> === Рустаниҳои эндемикӣ === Шағалзорҳо яке аз муҳитҳои муҳими зисти рустаниҳои эндемикии Тоҷикистон мебошанд. Дар асари ''Tajikistan – the Country of Endemic Plants'' (2022) маълумоти ҷамъбастӣ дар бораи паҳншавии рустаниҳои эндемикӣ дар муҳитҳои гуногуни Тоҷикистон оварда шудааст. Мувофиқи ин манбаъ, дар муҳити шағалзорҳо 822 намуди рустании эндемикӣ ба қайд гирифта шуда, аз онҳо 169 намуд танҳо ба ҳамин навъи муҳити зист вобаста мебошанд. Ин нишондиҳандаҳо аҳамияти шағалзорҳоро барои нигоҳдории гуногунии набототи Тоҷикистон равшан месозанд.<ref name="Endemic2022"/> Шағалзорҳо метавонанд барои рустаниҳое, ки дар дигар муҳитҳои кӯҳӣ рақобати бештар доранд, ҷойи зисти муносиб фароҳам оранд. Аз ин рӯ, нобудшавӣ ё тағйирёбии чунин муҳитҳо метавонад ба паҳншавии намудҳои дорои ҳудуди маҳдуди зист таъсир расонад. === Микроиқлим === Дар дохили шағалзорҳо шароити ҳароратӣ ва намнокӣ метавонад аз сатҳи берунии онҳо фарқ кунад. Ҳаво тавассути холигиҳои байни сангпораҳо ҳаракат карда, дар баъзе мавридҳо боиси сардтар нигоҳ дошта шудани қисмҳои дохилии шағалзор мегардад. Таҳқиқоти соли 2012 дар Аврупои Марказӣ нишон дод, ки микроиқлими сарди баъзе шағалзорҳо метавонад барои нигоҳдории рустаниҳо ва ҳайвоноти хоси минтақаҳои сард шароит фароҳам оварад, ҳатто дар ҷойҳое, ки иқлими умумии маҳал нисбатан гарм аст.<ref name="Ruzicka2012">{{cite journal|last=Růžička|first=Vlastimil|author2=Zacharda, Miloslav|author3=Němcová, Lenka|author4=Šmilauer, Petr|author5=Nekola, Jeffrey C.|year=2012|title=Periglacial microclimate in low-altitude scree slopes supports relict biodiversity|journal=Journal of Natural History|volume=46|issue=35–36|pages=2145–2157|doi=10.1080/00222933.2012.707248}}</ref> Чунин мавзеъҳо метавонанд ҳамчун паноҳгоҳи иқлимӣ барои баъзе намудҳо хизмат кунанд. Аммо хусусиятҳои микроиқлимии ҳар як шағалзор аз андозаи сангпораҳо, гардиши ҳаво, намнокӣ ва шароити маҳаллӣ вобаста мебошанд. == Робита бо пиряхҳо == Дар минтақаҳои баландкӯҳ сангпораҳои аз шахҳо ҷудошуда метавонанд ба сатҳи [[пирях]]ҳо низ фурӯ резанд. Ҷамъшавии маводи сангӣ дар рӯйи пирях ба мубодилаи гармӣ байни ҳаво ва ях таъсир мерасонад. Вобаста ба ғафсӣ ва хусусиятҳои физикии қабат, он метавонад суръати обшавии яхро зиёд ё кам кунад. Қабати тунуки сангпораҳо метавонад обшавии яхро тезонад, зеро сатҳи тираи он нисбат ба ях радиатсияи бештари офтобро фурӯ мебарад. Баръакс, қабати ғафстари маводи сангӣ метавонад ҳамчун изолятсияи ҳароратӣ амал карда, интиқоли гармиро ба яхи зери худ маҳдуд созад.<ref name="Nakawo1981">{{cite journal|last=Nakawo|first=M.|author2=Young, G. J.|year=1981|title=Field Experiments to Determine the Effect of a Debris Layer on Ablation of Glacier Ice|journal=Annals of Glaciology|volume=2|pages=85–91|doi=10.3189/172756481794352432}}</ref> Маводи сангии рӯйи пирях ва шағалзори доманаи шах аз ҷиҳати пайдоиш ва ҷойгиршавӣ робитаи наздик дошта метавонанд, аммо як шакли релеф ҳисоб намешаванд. Дар таҳқиқоти муосири пиряхҳо муайян кардани ғафсӣ, тақсимшавӣ ва хусусиятҳои ҳароратии қабати сангреза барои арзёбии обшавии пиряхҳо аҳамияти калон дорад. == Хатарҳои табиӣ == Шағалзорҳои кӯҳӣ, махсусан шағалзорҳои ҳаракаткунанда, метавонанд барои одамон, роҳҳо ва иншооти муҳандисӣ хатар эҷод кунанд. Ҳаракати сангпораҳо метавонад дар натиҷаи кандашавии сангҳои нав, боришоти шадид, обшавии барф, [[заминларза]] ё тағйир ёфтани устувории нишебӣ афзоиш ёбад. Дар баъзе ҳолатҳо анбӯҳи сангпораҳо ба ҳаракат даромада, ба поёни нишебӣ лағжида метавонад. Агар маводи сангӣ ба маҷрои об ворид шавад, он метавонад дар ташаккули ҷараёнҳои дорои миқдори зиёди таҳшинҳо иштирок кунад. Шағалзорҳои дорои сангпораҳои сустпайваст барои ҳаракати пиёдагардон ва кӯҳнавардон низ хатарнок буда метавонанд, зеро сангҳо дар зери пой ба осонӣ ҷой иваз мекунанд. Дар Тоҷикистон омӯзиши шағалзорҳо барои арзёбии хатари равандҳои нишебӣ, харитасозии мавзеъҳои хавфнок ва банақшагирии сохтмони роҳҳои кӯҳӣ аҳамият дорад. Таҳқиқоти соли 2024 дар водии Ғунд нишон дод, ки истифодаи маълумоти геоморфологӣ ва иқлимӣ имкон медиҳад харитаҳои ҳассосияти минтақа ба ташаккули шағалзорҳо таҳия карда шаванд. Ин гуна харитаҳо метавонанд дар корҳои муҳандисӣ-геологӣ истифода шаванд.<ref name="Rahimbekova2024"/> == Таҳқиқоти илмӣ == Шағалзорҳо аз объектҳои муҳими омӯзиши [[геоморфология]], [[геологияи муҳандисӣ]], [[геокриология]] ва экологияи кӯҳӣ мебошанд. Таҳлили шакл, андоза ва тарзи тақсимшавии сангпораҳо имкон медиҳад, ки дар бораи вайроншавии шахҳо, ҳаракати ҷинсҳои кӯҳӣ, таъсири иқлим ва таърихи ташаккули нишебиҳо маълумот ба даст оварда шавад. Дар таҳқиқоти муосир барои омӯзиши шағалзорҳо аз аксбардории ҳавоӣ, тасвирҳои моҳворавӣ, моделҳои рақамии релеф, [[лидар]] ва усулҳои геофизикӣ истифода мекунанд. Дар соли 2026 гурӯҳи муҳаққиқон таҳти роҳбарии Даниэл Дребинг ташаккули се системаи шаху шағалзорро дар Алпи Швейтсария омӯхтанд. Муҳаққиқон зичии тарқишҳои санг, мустаҳкамии ҷинсҳои кӯҳӣ, андоза ва шакли сангпораҳо, синну соли шағалзорҳо ва таъсири ақибнишинии пиряхҳоро муқоиса карданд. Натиҷаҳо нишон доданд, ки хусусиятҳои шағалзорҳо на танҳо ба навъи ҷинсҳои кӯҳӣ, балки ба таърихи иқлимӣ, давраи ташаккул ва вақти аз ях озод шудани нишебиҳо низ вобаста мебошанд.<ref name="Draebing2026"/> Дар Тоҷикистон низ таҳқиқоти илмии шағалзорҳо дар соҳаҳои геология ва геоботаника идома доранд. Пажӯҳишҳои водии Ғунд ва набототи шағалзорҳои Помир барои омӯзиши равандҳои геоморфологӣ ва ҳифзи гуногунии биологии минтақа аҳамияти махсус доранд.<ref name="Rahimbekova2024"/><ref name="Nowak2021"/> == Фарқ аз шаклҳои дигари таҳшинҳо == Шағалзорҳо ба баъзе навъҳои дигари ҷамъшавии маводи сангӣ монанд мебошанд, аммо аз рӯйи пайдоиш ва тарзи интиқоли мавод фарқ мекунанд. * '''[[Морена]]''' — анбӯҳи маводи сангие, ки тавассути пирях интиқол ё ҷамъ карда мешавад. * '''[[Аллювий]]''' — таҳшинҳое, ки оби равони дарёҳо интиқол медиҳад ва ҷамъ мекунад. * '''[[Коллювий]]''' — маводи сустпайвасте, ки дар нишебиҳо ва доманаи онҳо дар натиҷаи равандҳои гуногуни нишебӣ, аз ҷумла ҳаракати тадриҷии хок ва шуста шудани он, ҷамъ мешавад. * '''Шағалзор''' — анбӯҳи сангпораҳое, ки бештар дар натиҷаи кандашавӣ, фурӯғалтӣ ва ғелиши онҳо аз девораҳои сангӣ ташаккул меёбад. Дар табиат ҳудуди ин навъҳои таҳшинҳо на ҳамеша равшан аст, зеро якчанд раванди геоморфологӣ метавонанд ҳамзамон ба интиқол ва ҷамъшавии мавод таъсир расонанд.<ref name="Jackson1997"/><ref name="Allaby2013"/> == Нигаред низ == * [[Геоморфология]] * [[Релеф]] * [[Ҷинсҳои кӯҳӣ]] * [[Фарсоиш]] * [[Заминлағзиш]] * [[Морена]] * [[Пирях]] * [[Помир]] * [[Кӯҳҳои Фон]] == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * ''Фарҳанги тафсирии забони тоҷикӣ''. Ҷилди 2. Душанбе, 2008. * Nowak A. et al. ''Tajikistan – the Country of Endemic Plants''. 2022. * Рахимбекова М. Р., Оймухаммадзода И. С., Файзуллоев Ш. А. Влияние морфометрических и климатических условий на развитие осыпей долины реки Гунт // Доклады Национальной академии наук Таджикистана. 2024. Ҷ. 67, № 7–8. С. 387–399. * Jackson J. A. (ed.). ''Glossary of Geology''. 4th ed. American Geological Institute, 1997. * Allaby M. ''A Dictionary of Geology and Earth Sciences''. Oxford University Press, 2013. * Statham I. Scree Slope Development under Conditions of Surface Particle Movement // Transactions of the Institute of British Geographers. 1973. № 59. P. 41–53. * Murton J. B., Peterson R., Ozouf J.-C. Bedrock Fracture by Ice Segregation in Cold Regions // Science. 2006. Vol. 314. P. 1127–1129. * Nakawo M., Young G. J. Field Experiments to Determine the Effect of a Debris Layer on Ablation of Glacier Ice // Annals of Glaciology. 1981. Vol. 2. P. 85–91. * Nowak A., Świerszcz S., Nowak S., Nobis M. Vegetation Diversity of Screes and Taluses of The Pamir and South-Western Tian Shan in Middle Asia // Folia Geobotanica. 2021. Vol. 56. P. 43–67. * Draebing D. et al. Climatic, lithologic and topographic control on alpine rock fracturing and talus evolution // Earth Surface Processes and Landforms. 2026. Vol. 51, № 6. [[Гурӯҳ:Геоморфология]] [[Гурӯҳ:Шаклҳои релеф]] [[Гурӯҳ:Релефи кӯҳӣ]] [[Гурӯҳ:Экологияи кӯҳӣ]] fjjl4zwgtkpo3ccv4lyyprwijwkaa6h 1491055 1491053 2026-10-24T03:52:55Z Zosya95 54344 1491055 wikitext text/x-wiki [[File:Yamnuska bottom cliff.jpg|thumb|Шағалзор дар доманаи кӯҳи Ямнуска, музофоти Албертаи Канада.]] '''Шағалзор''' ({{lang-en|scree, talus}}) — тӯдаи сангпораҳои ноустуворест, ки дар натиҷаи [[Бодлесӣ|бодхӯрдашавии]] [[Ҷинси кӯҳӣ|ҷинсҳои кӯҳӣ]] аз кӯҳ канда шуда ба нишебиҳою ва доманаи [[шах]]ҳо ғалтида ҷамъ мешаванд. Шағалзор яке аз шаклҳои [[Релеф|релеф]]и кӯҳӣ буда, аз пораҳои қиррадори [[ҷинсҳои кӯҳӣ]], сангреза ва харсангҳои андозаашон гуногун иборат аст.<ref name="Jackson1997">{{cite book|editor-last=Jackson|editor-first=Julia A.|title=Glossary of Geology|edition=4|publisher=American Geological Institute|year=1997|isbn=0922152349}}</ref><ref name="Allaby2013">{{cite book|last=Allaby|first=Michael|title=A Dictionary of Geology and Earth Sciences|edition=4|publisher=Oxford University Press|year=2013|isbn=9780199653065}}</ref> Шағалзорҳо бештар дар кӯҳистон, аз ҷумла дар [[Алп]], [[Ҳимолой]], [[Тиёншон]], [[Помир]] ва [[Қафқоз]] дида мешаванд. Дар Тоҷикистон онҳо дар [[Қаторкӯҳ|қаторкӯҳҳои]] Помир, Ҳисору Олой ва дигар минтақаҳои кӯҳсор вомехӯранд. Шағалзорҳо дар ташаккули релефи кӯҳӣ иштирок карда, ҳамзамон муҳити зисти бисёр рустаниҳои камёб ва [[Эндемизм|эндемикӣ]] мебошанд.<ref name="Nowak2021">{{cite journal|last=Nowak|first=Arkadiusz|author2=Świerszcz, Sebastian|author3=Nowak, Sylwia|author4=Nobis, Marcin|year=2021|title=Vegetation Diversity of Screes and Taluses of The Pamir and South-Western Tian Shan in Middle Asia|journal=Folia Geobotanica|volume=56|pages=43–67|doi=10.1007/s12224-021-09392-w}}</ref> == Пайдоиш ва ташаккул == Шағалзорҳо дар натиҷаи [[Бодлесӣ|бодлесии]] ҷинсҳои кӯҳӣ ва ҳаракати сангпораҳо таҳти таъсири қувваи ҷозиба ба вуҷуд меоянд. Об, ҳаво, тағйири ҳарорат ва фаъолияти организмҳо сангҳоро суст мекунанд. Сангпораҳои ҷудошуда ба поён лағжида, дар доманаи шахҳо ҷамъ мешаванд.<ref name="EMTBodlesi">{{ЭМТ|Бодлесӣ|2|муаллиф=}}</ref><ref name="Draebing2026">{{cite journal|last=Draebing|first=Daniel|author2=Brouns, Sterre A. M.|author3=Binnie, Steven A.|author4=de Haas, Tjalling|author5=McColl, Samuel T.|year=2026|title=Climatic, lithologic and topographic control on alpine rock fracturing and talus evolution|journal=Earth Surface Processes and Landforms|volume=51|issue=6|pages=e70331|doi=10.1002/esp.70331}}</ref> === Бодлесии механикӣ (физикӣ) === Ҳангоми бодлесии механикӣ ҷинсҳои кӯҳӣ дар натиҷаи пасту баланд шудани ҳарорат ва ях бастану об шудани об дар тарқишҳо пора-пора мекафанд. Ҳангоми яхбандӣ ҳаҷми об тақрибан 9% зиёд шуда, метавонад тарқишҳоро васеъ кунад. Раванди дигари бодлесии механикӣ '''ҷудошавии ях''' (''ice segregation'') мебошад, ки дар он кристаллҳои ях дар тарқишҳои санг пайдо шуда, боиси шикастани онҳо мешаванд.<ref name="Murton2006">{{cite journal|last=Murton|first=Julian B.|author2=Peterson, Rorik|author3=Ozouf, Jean-Claude|year=2006|title=Bedrock Fracture by Ice Segregation in Cold Regions|journal=Science|volume=314|issue=5802|pages=1127–1129|doi=10.1126/science.1132127}}</ref> Дар ҷойҳои хушк бошад, гармшавию хунукшавии нобаробари сангҳо ба пайдоиши тарқишу шикофҳо оварда мерасонад.<ref name="Draebing2026"/> === Бодлесии кимиёӣ === Бодлесии кимиёӣ дар натиҷаи таъсири об, оксиген, гази карбон ва моддаҳои дар об ҳалшуда ба пеш меояд. Ҳангоми ҳалшавӣ ва оксидшавӣ таркиби маъданҳои ҷинсҳои кӯҳӣ тағйир ёфта, баъзан маъданҳои нав ҳосил мешаванд. Дар натиҷа сангҳо суст гардида, осонтар пора мешаванд.<ref name="Allaby2013"/> === Бодлесии биологӣ (органикӣ) === Бодлесии биологӣ зери таъсири организмҳо ба амал меояд. Решаҳои рустаниҳо ҳангоми нашъунамо тарқишҳои сангро васеъ мекунанд. [[Гулсанг]]ҳо низ бо риштаҳои занбӯруғӣ ва кислотаҳои органикии худ ба вайроншавии механикӣ ва кимиёии ҷинсҳои кӯҳӣ мусоидат менамоянд.<ref name="Chen2002">{{cite journal|last=Chen|first=Jie|author2=Blume, Hans-Peter|year=2002|title=Rock-weathering by lichens in Antarctic: patterns and mechanisms|journal=Journal of Geographical Sciences|volume=12|issue=4|pages=387–396|doi=10.1007/BF02844595}}</ref> === Ҳаракати сангпораҳо === Сангпораҳои аз шах ҷудошуда таҳти таъсири қувваи ҷозиба меафтанд, меҷаҳанд, меғеланд ё лағжида ба поён мефароянд. Онҳо дар доманаи шахҳо ҷамъ шуда, шағалзорро ташкил медиҳанд. Агар сангпораҳо аз як новаи танг фурӯ резанд, шағалзори конусшакл ба вуҷуд меояд.<ref name="Jackson1997"/> == Сохт ва хусусиятҳои релефӣ == [[File:TalusConesIsfjorden.jpg|thumb|Шағалзорҳои конусшакл дар соҳили Исфйорд, [[Шпитсберген]].]] Шаклу андозаи шағалзор аз баландии шах, нишебии домана, таркиби ҷинсҳои кӯҳӣ ва миқдори сангпораҳо вобаста аст. Баъзе шағалзорҳо танҳо як қисми нишебиро фаро мегиранд, дигарон бошанд, дар доманаи шахҳои дароз қабати васеи сангӣ ҳосил мекунанд. === Шаклҳои шағалзор === * '''Шағалзорҳои конусшакл''' — дар доманаи новаҳо ё гузаргоҳҳои танги шах пайдо мешаванд. * '''Шағалзорҳои паҳн''' — қисмати васеи нишебӣ ё доманаи шахро мепӯшонанд. * '''Шағалзорҳои пайваста''' — аз пайвастани чанд шағалзори ҳамсоя ба вуҷуд меоянд. * '''Шағалзорҳои ҳаракаткунанда''' — сангпораҳои онҳо ҳанӯз ҷой иваз мекунанд. * '''Шағалзорҳои устуворшуда''' — ҳаракати сангпораҳояшон суст шуда, қисман бо хок ва наботот пӯшида шудаанд. Сатҳи шағалзорҳо бисёр вақт фурӯхамида буда, қисми болоии онҳо аз қисми поёнӣ нишебтар аст.<ref name="Statham1973">{{cite journal|last=Statham|first=Ian|year=1973|title=Scree Slope Development under Conditions of Surface Particle Movement|journal=Transactions of the Institute of British Geographers|issue=59|pages=41–53|doi=10.2307/621711}}</ref> === Кунҷи нишебӣ ва устуворӣ === Устувории шағалзор аз кунҷи нишебӣ, андозаю шакли сангпораҳо ва қувваи соиш вобаста аст. '''Кунҷи табиии хобиши мавод''' ({{lang-en|angle of repose}}) кунҷи бузургтарини нишебие мебошад, ки дар он анбӯҳи мавод бе лағзиши умумӣ устувор мемонад. Аммо бисёр шағалзорҳо аз ин ҳад нишебии камтар доранд.<ref name="Statham1973"/> === Ҷудошавии сангпораҳо аз рӯйи андоза === Дар бисёр шағалзорҳо харсангҳои калонтар дар қисми поёнӣ ва сангпораҳои майдатар дар қисми болоӣ ҷамъ мешаванд, зеро пораҳои калон метавонанд дуртар ғеланд. Дараҷаи чунин ҷудошавӣ аз синну сол ва таърихи ташаккули шағалзор низ вобаста аст.<ref name="Draebing2026"/> == Шағалзорҳо дар Тоҷикистон == Шағалзорҳо дар [[Помир]], [[Ҳисору Олой]], қаторкӯҳҳои Дарвоз, Ванҷ, Рӯшон, Шуғнон, Шоҳдара ва дигар минтақаҳои кӯҳии Тоҷикистон паҳн шудаанд. Онҳо аз рӯйи баландӣ, ҳаракатнокии сангпораҳо ва таркиби наботот фарқ мекунанд.<ref name="Rahimbekova2024">{{cite journal|last=Рахимбекова|first=М. Р.|author2=Оймухаммадзода, И. С.|author3=Файзуллоев, Ш. А.|year=2024|title=Влияние морфометрических и климатических условий на развитие осыпей долины реки Гунт|journal=Доклады Национальной академии наук Таджикистана|volume=67|issue=7–8|pages=387–399|url=https://journals.anrt.tj/files/DNANT/dnant_2024_07-08.pdf}}</ref><ref name="Nowak2021"/> === Водии Ғунд === [[Ғунд (дарё)|Водии Ғунд]] дар ҷанубу ғарби Помир ҷойгир аст. Соли 2024 муҳаққиқони Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон Манижа Раҳимбекова, Илҳомҷон Оймуҳаммадзода ва Шоҳнаваз Файзуллоев бо истифода аз [[системаҳои иттилоотии географӣ]] (GIS) ва модели рақамии релеф паҳншавии шағалзорҳои ин водиро омӯхтанд. Шумораи назарраси шағалзорҳои сабтшуда дар баландии 1500–2000 метр ҷойгир буд. Дар модели ҳассосияти нишебиҳо бошад, шароити мусоидтар дар нишебиҳои 40–50-дараҷаи рӯ ба шимолу ғарб ва баландиҳои 3500–4000 метр муайян шуд. Ин натиҷаҳо ба ҷойгиршавии воқеии шағалзорҳо ва эҳтимоли ташаккули онҳо дахл доранд, ки ду нишондиҳандаи гуногун мебошанд.<ref name="Rahimbekova2024"/> === Помири Ғарбӣ === Дар қаторкӯҳҳои [[Дарвоз]], [[Ванҷ]], Рӯшон, Шуғнон ва Шоҳдара шағалзорҳои ҳаракаткунанда ва устуворшуда вомехӯранд. Дар онҳо намояндагони ҷинсҳои рустании ''Ferula'', ''Crambe'', ''Cousinia'' ва ''Artemisia'' мерӯянд.<ref name="Nowak2021"/> === Қаторкӯҳи Қурама === Дар [[қаторкӯҳи Қурама]] ҷамъияти рустании ''Eremuretum turkestanicae'' дар шағалзорҳои нисбатан устувори аз варақсангу гранит ҳосилшуда омӯхта шудааст. Қитъаҳои таҳқиқшуда дар баландии 1150–1600 метр ҷойгиранд. Дар онҳо, аз ҷумла, ''Eremurus turkestanicus'' ва ''Eremurus sogdianus'' мерӯянд.<ref name="Nowak2021"/> === Кӯҳҳои Фон ва қаторкӯҳи Ҳисор === Дар [[Кӯҳҳои Фон]] ва [[қаторкӯҳи Ҳисор]] шахҳои баланд, ҷинсҳои кӯҳии тарқишдор ва ях бастану об шудани об ба ташаккули шағалзорҳо мусоидат мекунанд. Шағалзорҳои ин мавзеъҳо дар ҳамсоягии санглохҳо, марғзорҳои баландкӯҳ ва минтақаҳои пиряхӣ ҷойгиранд. == Аҳамияти экологӣ == Шағалзорҳо, сарфи назар аз камии хок ва ҳаракати сангпораҳо, муҳити зисти бисёр рустаниҳо ва ҳайвонот мебошанд. Дар шағалзорҳои устуворшуда бо гузашти вақт хок ва моддаҳои органикӣ ҷамъ шуда, барои нашъунамои рустаниҳо шароит фароҳам меояд. === Набототи шағалзорҳо === Рустаниҳои шағалзорҳо ба камии хок, хушкӣ ва ҳаракати сангпораҳо мутобиқ шудаанд. Баъзеашон решаҳои амиқ ё паҳншуда ва баъзеи дигар шакли пастқад ё болиштмонанд доранд. Дар таҳқиқоти солҳои 2015–2019 дар Помир ва ҷанубу ғарби Тиёншон 222 қитъаи намунавӣ омӯхта шуда, 21 ҷамъияти рустанӣ муайян гардид. Дар байни намудҳои онҳо ''Ferula bucharica'', ''Lagochilus seravschanicus'', ''Crambe schugnana'', ''Ferula grigoriewii'', ''Eremurus turkestanicus'' ва ''Corydalis kashgarica'' буданд.<ref name="Nowak2021"/> === Рустаниҳои эндемикӣ === Шағалзорҳо яке аз муҳитҳои зисти рустаниҳои [[Эндемизм|эндемикии]] Тоҷикистон мебошанд. Дар асари ''Tajikistan – the Country of Endemic Plants'' (2022) барои шағалзорҳо 822 намуди эндемикӣ зикр шудааст, ки 169-тои онҳо танҳо ба ҳамин муҳити зист вобаста дониста шудаанд.<ref name="Endemic2022">{{cite book|year=2022|title=Tajikistan – the Country of Endemic Plants|url=https://www.researchgate.net/publication/360069763_Tajikistan_-_the_country_of_endemic_plants}}</ref> === Микроиқлим === Ҳаво дар холигиҳои байни сангпораҳо гардиш карда, дар баъзе шағалзорҳо шароити нисбатан сард ба вуҷуд меорад. Таҳқиқоти соли 2012 дар Аврупои Марказӣ нишон дод, ки чунин микроиқлим метавонад барои рустаниҳо ва ҳайвоноти хоси минтақаҳои сард паноҳгоҳ бошад.<ref name="Ruzicka2012">{{cite journal|last=Růžička|first=Vlastimil|author2=Zacharda, Miloslav|author3=Němcová, Lenka|author4=Šmilauer, Petr|author5=Nekola, Jeffrey C.|year=2012|title=Periglacial microclimate in low-altitude scree slopes supports relict biodiversity|journal=Journal of Natural History|volume=46|issue=35–36|pages=2145–2157|doi=10.1080/00222933.2012.707248}}</ref> == Робита бо пиряхҳо == Сангпораҳои аз шахҳо ҷудошуда баъзан ба сатҳи [[пирях]]ҳо меафтанд. Қабати тунуки маводи сангӣ метавонад обшавии яхро тезонад, зеро гармии бештари офтобро фурӯ мебарад. Қабати ғафс бошад, ҳамчун монеаи гармогузар амал карда, обшавии яхи зери худро суст мекунад.<ref name="Nakawo1981">{{cite journal|last=Nakawo|first=M.|author2=Young, G. J.|year=1981|title=Field Experiments to Determine the Effect of a Debris Layer on Ablation of Glacier Ice|journal=Annals of Glaciology|volume=2|pages=85–91|doi=10.3189/172756481794352432}}</ref> == Хатарҳои табиӣ == Шағалзорҳои ҳаракаткунанда барои роҳҳо, иншоот ва кӯҳнавардон хатар доранд. Боришоти шадид, обшавии барф, [[заминларза]] ва фурӯғалтии сангҳои нав метавонанд ҳаракати сангпораҳоро зиёд кунанд. Таҳқиқоти водии Ғунд барои муайян кардани нишебиҳои ба ташаккули шағалзор моил ва арзёбии чунин хатарҳо истифода мешавад.<ref name="Rahimbekova2024"/> == Таҳқиқоти илмӣ == Шағалзорҳоро бо тасвирҳои моҳворавӣ, моделҳои рақамии релеф, [[лидар]] ва усулҳои геофизикӣ меомӯзанд. Ин таҳқиқот дар бораи бодлесии ҷинсҳои кӯҳӣ, ҳаракати сангпораҳо ва тағйирёбии нишебиҳо маълумот медиҳад. Таҳқиқоти соли 2026 дар Алпи Швейтсария нақши иқлим, сохти ҷинсҳои кӯҳӣ ва ақибнишинии пиряхҳоро дар ташаккули шағалзорҳо нишон дод.<ref name="Draebing2026"/> == Фарқ аз навъҳои дигари таҳшинҳо == * '''[[Морена]]''' — маводи сангие, ки пирях интиқол ё ҷамъ мекунад. * '''[[Аллювий]]''' — таҳшинҳое, ки оби дарёҳо интиқол медиҳад. * '''[[Коллювий]]''' — маводи сустпайвасте, ки дар натиҷаи ҳаракати хок ва шуста шудани он дар нишебиҳо ҷамъ мешавад. * '''Шағалзор''' — сангпораҳое, ки бештар аз шахҳо канда шуда, ба поён меафтанд ва ҷамъ мешаванд. Ҳудуди ин навъҳои таҳшинҳо дар табиат на ҳамеша равшан аст, зеро якчанд раванд метавонанд ҳамзамон иштирок кунанд.<ref name="Jackson1997"/> == Нигаред низ == * [[Геоморфология]] * [[Релеф]] * [[Ҷинсҳои кӯҳӣ]] * [[Бодлесӣ]] * [[Эрозия]] * [[Заминлағзиш]] * [[Морена]] * [[Пирях]] * [[Помир]] * [[Кӯҳҳои Фон]] == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * ''Фарҳанги тафсирии забони тоҷикӣ''. Ҷилди 2. Душанбе, 2008. * Nowak A. et al. ''Tajikistan – the Country of Endemic Plants''. 2022. * Рахимбекова М. Р., Оймухаммадзода И. С., Файзуллоев Ш. А. Влияние морфометрических и климатических условий на развитие осыпей долины реки Гунт // Доклады Национальной академии наук Таджикистана. 2024. Ҷ. 67, № 7–8. С. 387–399. * Jackson J. A. (ed.). ''Glossary of Geology''. 4th ed. American Geological Institute, 1997. * Allaby M. ''A Dictionary of Geology and Earth Sciences''. Oxford University Press, 2013. * Statham I. Scree Slope Development under Conditions of Surface Particle Movement // Transactions of the Institute of British Geographers. 1973. № 59. P. 41–53. * Murton J. B., Peterson R., Ozouf J.-C. Bedrock Fracture by Ice Segregation in Cold Regions // Science. 2006. Vol. 314. P. 1127–1129. * Nakawo M., Young G. J. Field Experiments to Determine the Effect of a Debris Layer on Ablation of Glacier Ice // Annals of Glaciology. 1981. Vol. 2. P. 85–91. * Nowak A., Świerszcz S., Nowak S., Nobis M. Vegetation Diversity of Screes and Taluses of The Pamir and South-Western Tian Shan in Middle Asia // Folia Geobotanica. 2021. Vol. 56. P. 43–67. * Draebing D. et al. Climatic, lithologic and topographic control on alpine rock fracturing and talus evolution // Earth Surface Processes and Landforms. 2026. Vol. 51, № 6. [[Гурӯҳ:Геоморфология]] [[Гурӯҳ:Шаклҳои релеф]] [[Гурӯҳ:Релефи кӯҳӣ]] [[Гурӯҳ:Экологияи кӯҳӣ]] 0zla5bly2086dbdie2t5g9j673h7ywr 1491056 1491055 2026-10-24T04:15:38Z Zosya95 54344 1491056 wikitext text/x-wiki [[File:Yamnuska bottom cliff.jpg|thumb|Шағалзор дар доманаи кӯҳи Ямнуска, музофоти Албертаи Канада.]] '''Шағалзор''' ({{lang-en|scree, talus}}) — тӯдаи сангпораҳои ноустувор, ки аз шахҳо канда шуда, дар нишебиҳо ва доманаи кӯҳҳо ҷамъ мешаванд. Онҳо яке аз шаклҳои хоси [[Релеф|релефи]] кӯҳӣ буда, аз пораҳои қиррадори ҷинсҳои кӯҳӣ, сангреза ва харсангҳои гуногунандоза иборатанд.<ref name="Jackson1997">{{cite book|editor-last=Jackson|editor-first=Julia A.|title=Glossary of Geology|edition=4|publisher=American Geological Institute|year=1997|isbn=0922152349}}</ref><ref name="Allaby2013">{{cite book|last=Allaby|first=Michael|title=A Dictionary of Geology and Earth Sciences|edition=4|publisher=Oxford University Press|year=2013|isbn=9780199653065}}</ref> Шағалзорҳо асосан дар кӯҳистон вомехӯранд — дар [[Алп]], [[Ҳимолой]], [[Тиёншон]], [[Помир]] ва [[Қафқоз]]. Дар Тоҷикистон онҳо дар қаторкӯҳҳои Помир, Ҳисору Олой ва дигар ноҳияҳои кӯҳсор паҳн шудаанд. Шағалзорҳо ҳам дар ташаккули релефи кӯҳӣ иштирок мекунанд ва ҳам муҳити зисти бисёр рустаниҳои камёб ва [[Эндемизм|эндемикӣ]] мебошанд.<ref name="Nowak2021">{{cite journal|last=Nowak|first=Arkadiusz|author2=Świerszcz, Sebastian|author3=Nowak, Sylwia|author4=Nobis, Marcin|year=2021|title=Vegetation Diversity of Screes and Taluses of The Pamir and South-Western Tian Shan in Middle Asia|journal=Folia Geobotanica|volume=56|pages=43–67|doi=10.1007/s12224-021-09392-w}}</ref> == Пайдоиш ва ташаккул == Шағалзорҳо аз бодлесии ҷинсҳои кӯҳӣ ва ҳаракати сангпораҳо зери қувваи ҷозиба пайдо мешаванд. Об, ҳаво, тағйири ҳарорат ва фаъолияти организмҳо сангро суст мекунанд. Порҳои ҷудошуда ба поён лағжида, дар доманаи шахҳо ҷамъ мегарданд.<ref name="EMTBodlesi">{{ЭМТ|Бодлесӣ|2|муаллиф=}}</ref><ref name="Draebing2026">{{cite journal|last=Draebing|first=Daniel|author2=Brouns, Sterre A. M.|author3=Binnie, Steven A.|author4=de Haas, Tjalling|author5=McColl, Samuel T.|year=2026|title=Climatic, lithologic and topographic control on alpine rock fracturing and talus evolution|journal=Earth Surface Processes and Landforms|volume=51|issue=6|pages=e70331|doi=10.1002/esp.70331}}</ref> === Бодлесии механикӣ (физикӣ) === Дар бодлесии механикӣ ҷинсҳои кӯҳӣ аз пасту баланд шудани ҳарорат ва ях бастану об шудани об дар тарқишҳо пора-пора мешаванд. Ҳангоми яхбандӣ ҳаҷми об тақрибан 9 % зиёд шуда, тарқишҳоро васеъ мекунад. Раванди дигари ин навъи бодлесӣ '''ҷудошавии ях''' (''ice segregation'') аст: кристаллҳои ях дар тарқишҳои санг пайдо шуда, онҳоро мешикананд.<ref name="Murton2006">{{cite journal|last=Murton|first=Julian B.|author2=Peterson, Rorik|author3=Ozouf, Jean-Claude|year=2006|title=Bedrock Fracture by Ice Segregation in Cold Regions|journal=Science|volume=314|issue=5802|pages=1127–1129|doi=10.1126/science.1132127}}</ref> Дар ҷойҳои хушк гармшавию хунукшавии нобаробари сангҳо низ ба пайдоиши тарқиш ва шикоф оварда мерасонад.<ref name="Draebing2026"/> === Бодлесии кимиёӣ === Бодлесии кимиёӣ зери таъсири об, оксиген, гази карбон ва моддаҳои дар об ҳалшуда ба амал меояд. Ҳангоми ҳалшавӣ ва оксидшавӣ таркиби маъданҳои ҷинс тағйир ёфта, баъзан маъданҳои нав ҳосил мешаванд. Дар натиҷа санг суст мегардад ва осонтар пора мешавад.<ref name="Allaby2013"/> === Бодлесии биологӣ (органикӣ) === Бодлесии биологӣ зери таъсири организмҳо рух медиҳад. Решаҳои рустаниҳо ҳангоми нашъунамо тарқишҳои сангро васеъ мекунанд. [[Гулсанг]]ҳо низ бо риштаҳои занбӯруғӣ ва кислотаҳои органикии худ ба вайроншавии механикӣ ва кимиёии ҷинсҳо мусоидат менамоянд.<ref name="Chen2002">{{cite journal|last=Chen|first=Jie|author2=Blume, Hans-Peter|year=2002|title=Rock-weathering by lichens in Antarctic: patterns and mechanisms|journal=Journal of Geographical Sciences|volume=12|issue=4|pages=387–396|doi=10.1007/BF02844595}}</ref> === Ҳаракати сангпораҳо === Сангпораҳои аз шах ҷудошуда зери қувваи ҷозиба меафтанд, меҷаҳанд, меғеланд ё лағжида ба поён мефароянд ва дар домана ҷамъ шуда, шағалзорро ташкил медиҳанд. Агар сангпораҳо аз як новаи танг фурӯ резанд, шағалзори конусшакл пайдо мешавад.<ref name="Jackson1997"/> == Сохт ва хусусиятҳои релефӣ == [[File:TalusConesIsfjorden.jpg|thumb|Шағалзорҳои конусшакл дар соҳили Исфйорд, [[Шпитсберген]].]] Шакл ва андозаи шағалзор аз баландии шах, нишебии домана, таркиби ҷинсҳо ва миқдори сангпораҳо вобаста аст. Баъзеҳо танҳо қисми нишебиро фаро мегиранд, дигарон дар доманаи шахҳои дароз қабати васеи сангӣ ҳосил мекунанд. === Шаклҳои шағалзор === * '''Шағалзорҳои конусшакл''' — дар доманаи новаҳо ё гузаргоҳҳои танги шах пайдо мешаванд. * '''Шағалзорҳои паҳн''' — қисмати васеи нишебӣ ё доманаи шахро мепӯшонанд. * '''Шағалзорҳои пайваста''' — аз пайвастани чанд шағалзори ҳамсоя ба вуҷуд меоянд. * '''Шағалзорҳои ҳаракаткунанда''' — сангпораҳои онҳо ҳанӯз ҷой иваз мекунанд. * '''Шағалзорҳои устуворшуда''' — ҳаракати сангпораҳояшон суст шуда, қисман бо хок ва наботот пӯшида шудаанд. Сатҳи шағалзорҳо бисёр вақт фурӯхамида буда, қисми болоии онҳо аз қисми поёнӣ нишебтар аст.<ref name="Statham1973">{{cite journal|last=Statham|first=Ian|year=1973|title=Scree Slope Development under Conditions of Surface Particle Movement|journal=Transactions of the Institute of British Geographers|issue=59|pages=41–53|doi=10.2307/621711}}</ref> === Кунҷи нишебӣ ва устуворӣ === Устувории шағалзор аз кунҷи нишебӣ, андозаю шакли сангпораҳо ва қувваи соиш вобаста аст. '''Кунҷи табиии хобиши мавод''' ({{lang-en|angle of repose}}) — бузургтарин кунҷи нишебиест, ки дар он анбӯҳи мавод бе лағзиши умумӣ устувор мемонад. Аммо бисёр шағалзорҳо аз ин ҳад нишебии камтар доранд.<ref name="Statham1973"/> === Ҷудошавии сангпораҳо аз рӯйи андоза === Дар бисёр шағалзорҳо харсангҳои калонтар дар қисми поёнӣ ва сангпораҳои майдатар дар қисми болоӣ ҷамъ мешаванд, зеро пораҳои калон метавонанд дуртар ғеланд. Дараҷаи чунин ҷудошавӣ аз синну сол ва таърихи ташаккули шағалзор низ вобаста аст.<ref name="Draebing2026"/> == Шағалзорҳо дар Тоҷикистон == Шағалзорҳо дар [[Помир]], [[Ҳисору Олой]], қаторкӯҳҳои Дарвоз, Ванҷ, Рӯшон, Шуғнон, Шоҳдара ва дигар ноҳияҳои кӯҳии Тоҷикистон паҳн шудаанд. Онҳо аз рӯйи баландӣ, ҳаракатнокии сангпораҳо ва таркиби наботот фарқ мекунанд.<ref name="Rahimbekova2024">{{cite journal|last=Рахимбекова|first=М. Р.|author2=Оймухаммадзода, И. С.|author3=Файзуллоев, Ш. А.|year=2024|title=Влияние морфометрических и климатических условий на развитие осыпей долины реки Гунт|journal=Доклады Национальной академии наук Таджикистана|volume=67|issue=7–8|pages=387–399|url=https://journals.anrt.tj/files/DNANT/dnant_2024_07-08.pdf}}</ref><ref name="Nowak2021"/> === Водии Ғунд === [[Ғунд (дарё)|Водии Ғунд]] дар ҷанубу ғарби Помир ҷойгир аст. Соли 2024 муҳаққиқони Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон Манижа Раҳимбекова, Илҳомҷон Оймуҳаммадзода ва Шоҳнаваз Файзуллоев бо истифода аз [[системаҳои иттилоотии географӣ]] (GIS) ва модели рақамии релеф паҳншавии шағалзорҳои ин водиро омӯхтанд. Шумораи назарраси шағалзорҳои сабтшуда дар баландии 1500–2000 метр ҷойгир буд. Дар модели ҳассосияти нишебиҳо шароити мусоидтар дар нишебиҳои 40–50-дараҷаи рӯ ба шимолу ғарб ва баландиҳои 3500–4000 метр муайян шуд. Ин натиҷаҳо ҳам ба ҷойгиршавии воқеии шағалзорҳо ва ҳам ба эҳтимоли ташаккули онҳо дахл доранд.<ref name="Rahimbekova2024"/> === Помири Ғарбӣ === Дар қаторкӯҳҳои [[Дарвоз]], [[Ванҷ]], Рӯшон, Шуғнон ва Шоҳдара ҳам шағалзорҳои ҳаракаткунанда ва ҳам устуворшуда вомехӯранд. Дар онҳо намояндагони ҷинсҳои ''Ferula'', ''Crambe'', ''Cousinia'' ва ''Artemisia'' мерӯянд.<ref name="Nowak2021"/> === Қаторкӯҳи Қурама === Дар [[қаторкӯҳи Қурама]] ҷамъияти рустании ''Eremuretum turkestanicae'' дар шағалзорҳои нисбатан устувори аз варақсанг ва гранит ҳосилшуда омӯхта шудааст. Қитъаҳои таҳқиқшуда дар баландии 1150–1600 метр ҷойгиранд. Дар онҳо, аз ҷумла, ''Eremurus turkestanicus'' ва ''Eremurus sogdianus'' мерӯянд.<ref name="Nowak2021"/> === Кӯҳҳои Фон ва қаторкӯҳи Ҳисор === Дар [[Кӯҳҳои Фон]] ва [[қаторкӯҳи Ҳисор]] шахҳои баланд, ҷинсҳои тарқишдор ва ях бастану об шудани об ба ташаккули шағалзорҳо мусоидат мекунанд. Шағалзорҳои ин мавзеъҳо дар ҳамсоягии санглохҳо, марғзорҳои баландкӯҳ ва минтақаҳои пиряхӣ ҷойгиранд. == Аҳамияти экологӣ == Шағалзорҳо, сарфи назар аз камии хок ва ҳаракати сангпораҳо, муҳити зисти бисёр рустаниҳо ва ҳайвонот мебошанд. Дар шағалзорҳои устуворшуда бо гузашти вақт хок ва моддаҳои органикӣ ҷамъ шуда, барои нашъунамои рустаниҳо шароит фароҳам меояд. === Набототи шағалзорҳо === Рустаниҳои шағалзорҳо ба камии хок, хушкӣ ва ҳаракати сангпораҳо мутобиқ шудаанд. Баъзеашон решаҳои амиқ ё паҳншуда доранд, баъзеи дигар шакли пастқад ё болиштмонанд. Дар таҳқиқоти солҳои 2015–2019 дар Помир ва ҷанубу ғарби Тиёншон 222 қитъаи намунавӣ омӯхта шуда, 21 ҷамъияти рустанӣ муайян гардид. Дар байни намудҳои онҳо ''Ferula bucharica'', ''Lagochilus seravschanicus'', ''Crambe schugnana'', ''Ferula grigoriewii'', ''Eremurus turkestanicus'' ва ''Corydalis kashgarica'' буданд.<ref name="Nowak2021"/> === Рустаниҳои эндемикӣ === Шағалзорҳо яке аз муҳитҳои зисти рустаниҳои [[Эндемизм|эндемикии]] Тоҷикистон мебошанд. Дар асари ''Tajikistan – the Country of Endemic Plants'' (2022) барои шағалзорҳо 822 намуди эндемикӣ зикр шудааст, ки 169-тои онҳо танҳо ба ҳамин муҳити зист вобаста дониста шудаанд.<ref name="Endemic2022">{{cite book|year=2022|title=Tajikistan – the Country of Endemic Plants|url=https://www.researchgate.net/publication/360069763_Tajikistan_-_the_country_of_endemic_plants}}</ref> === Микроиқлим === Ҳаво дар холигиҳои байни сангпораҳо гардиш карда, дар баъзе шағалзорҳо шароити нисбатан сард ба вуҷуд меорад. Таҳқиқоти соли 2012 дар Аврупои Марказӣ нишон дод, ки чунин микроиқлим метавонад барои рустаниҳо ва ҳайвоноти хоси минтақаҳои сард паноҳгоҳ бошад.<ref name="Ruzicka2012">{{cite journal|last=Růžička|first=Vlastimil|author2=Zacharda, Miloslav|author3=Němcová, Lenka|author4=Šmilauer, Petr|author5=Nekola, Jeffrey C.|year=2012|title=Periglacial microclimate in low-altitude scree slopes supports relict biodiversity|journal=Journal of Natural History|volume=46|issue=35–36|pages=2145–2157|doi=10.1080/00222933.2012.707248}}</ref> == Робита бо пиряхҳо == Сангпораҳои аз шахҳо ҷудошуда баъзан ба сатҳи [[пирях]]ҳо меафтанд. Қабати тунуки маводи сангӣ метавонад обшавии яхро тезонад, зеро гармии бештари офтобро фурӯ мебарад. Қабати ғафс бошад, ҳамчун монеаи гармогузар амал карда, обшавии яхи зери худро суст мекунад.<ref name="Nakawo1981">{{cite journal|last=Nakawo|first=M.|author2=Young, G. J.|year=1981|title=Field Experiments to Determine the Effect of a Debris Layer on Ablation of Glacier Ice|journal=Annals of Glaciology|volume=2|pages=85–91|doi=10.3189/172756481794352432}}</ref> == Хатарҳои табиӣ == Шағалзорҳои ҳаракаткунанда барои роҳҳо, иншоот ва кӯҳнавардон хатар доранд. Боришоти шадид, обшавии барф, [[заминларза]] ва фурӯғалтии сангҳои нав метавонанд ҳаракати сангпораҳоро зиёд кунанд. Таҳқиқоти водии Ғунд барои муайян кардани нишебиҳои ба ташаккули шағалзор моил ва арзёбии чунин хатарҳо истифода мешавад.<ref name="Rahimbekova2024"/> == Таҳқиқоти илмӣ == Шағалзорҳоро бо тасвирҳои моҳворавӣ, моделҳои рақамии релеф, [[лидар]] ва усулҳои геофизикӣ меомӯзанд. Ин таҳқиқот дар бораи бодлесии ҷинсҳои кӯҳӣ, ҳаракати сангпораҳо ва тағйирёбии нишебиҳо маълумот медиҳад. Таҳқиқоти соли 2026 дар Алпи Швейтсария нақши иқлим, сохти ҷинсҳои кӯҳӣ ва ақибнишинии пиряхҳоро дар ташаккули шағалзорҳо нишон дод.<ref name="Draebing2026"/> == Фарқ аз навъҳои дигари таҳшинҳо == * '''[[Морена]]''' — маводи сангие, ки пирях интиқол ё ҷамъ мекунад. * '''[[Аллювий]]''' — таҳшинҳое, ки оби дарёҳо интиқол медиҳад. * '''[[Коллювий]]''' — маводи сустпайвасте, ки дар натиҷаи ҳаракати хок ва шуста шудани он дар нишебиҳо ҷамъ мешавад. * '''Шағалзор''' — сангпораҳое, ки бештар аз шахҳо канда шуда, ба поён меафтанд ва ҷамъ мешаванд. Ҳудуди ин навъҳои таҳшинҳо дар табиат на ҳамеша равшан аст, зеро якчанд раванд метавонанд ҳамзамон иштирок кунанд.<ref name="Jackson1997"/> == Нигаред низ == * [[Геоморфология]] * [[Релеф]] * [[Ҷинсҳои кӯҳӣ]] * [[Бодлесӣ]] * [[Эрозия]] * [[Заминлағзиш]] * [[Морена]] * [[Пирях]] * [[Помир]] * [[Кӯҳҳои Фон]] == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * ''Фарҳанги тафсирии забони тоҷикӣ''. Ҷилди 2. Душанбе, 2008. * Nowak A. et al. ''Tajikistan – the Country of Endemic Plants''. 2022. * Рахимбекова М. Р., Оймухаммадзода И. С., Файзуллоев Ш. А. Влияние морфометрических и климатических условий на развитие осыпей долины реки Гунт // Доклады Национальной академии наук Таджикистана. 2024. Ҷ. 67, № 7–8. С. 387–399. * Jackson J. A. (ed.). ''Glossary of Geology''. 4th ed. American Geological Institute, 1997. * Allaby M. ''A Dictionary of Geology and Earth Sciences''. Oxford University Press, 2013. * Statham I. Scree Slope Development under Conditions of Surface Particle Movement // Transactions of the Institute of British Geographers. 1973. № 59. P. 41–53. * Murton J. B., Peterson R., Ozouf J.-C. Bedrock Fracture by Ice Segregation in Cold Regions // Science. 2006. Vol. 314. P. 1127–1129. * Nakawo M., Young G. J. Field Experiments to Determine the Effect of a Debris Layer on Ablation of Glacier Ice // Annals of Glaciology. 1981. Vol. 2. P. 85–91. * Nowak A., Świerszcz S., Nowak S., Nobis M. Vegetation Diversity of Screes and Taluses of The Pamir and South-Western Tian Shan in Middle Asia // Folia Geobotanica. 2021. Vol. 56. P. 43–67. * Draebing D. et al. Climatic, lithologic and topographic control on alpine rock fracturing and talus evolution // Earth Surface Processes and Landforms. 2026. Vol. 51, № 6. [[Гурӯҳ:Геоморфология]] [[Гурӯҳ:Шаклҳои релеф]] [[Гурӯҳ:Релефи кӯҳӣ]] [[Гурӯҳ:Экологияи кӯҳӣ]] cccpvmqyl30tx7ww35j00zqm808fmm8 1491057 1491056 2026-10-24T04:30:22Z Zosya95 54344 1491057 wikitext text/x-wiki [[File:Yamnuska bottom cliff.jpg|thumb|Шағалзор дар доманаи кӯҳи Ямнуска, музофоти Албертаи Канада.]] '''Шағалзор''' ({{lang-en|scree, talus}}) — тӯдаи сангпораҳои ноустувор, ки аз шахҳо канда шуда, дар нишебиҳо ва доманаи кӯҳҳо ҷамъ мешаванд. Онҳо яке аз шаклҳои хоси [[Релеф|релефи]] кӯҳӣ буда, аз пораҳои қиррадори ҷинсҳои кӯҳӣ, сангреза ва харсангҳои гуногунандоза иборатанд.<ref name="Jackson1997">{{Cite book |editor-last=Jackson |editor-first=Julia A. |title=Glossary of Geology |edition=4 |publisher=American Geological Institute |location=Alexandria, Virginia |year=1997 |isbn=0922152349 |language=en }}</ref><ref name="Allaby2013">{{Cite book |last=Allaby |first=Michael |title=A Dictionary of Geology and Earth Sciences |edition=4 |publisher=Oxford University Press |year=2013 |isbn=9780199653065 |language=en }}</ref> Шағалзорҳо асосан дар кӯҳистон вомехӯранд — дар [[Алп]], [[Ҳимолой]], [[Тиёншон]], [[Помир]] ва [[Қафқоз]]. Дар Тоҷикистон онҳо дар қаторкӯҳҳои Помир, Ҳисору Олой ва дигар ноҳияҳои кӯҳсор паҳн шудаанд. Шағалзорҳо ҳам дар ташаккули релефи кӯҳӣ иштирок мекунанд ва ҳам муҳити зисти бисёр рустаниҳои камёб ва [[Эндемизм|эндемикӣ]] мебошанд.<ref name="Nowak2021">{{Cite journal |last1=Nowak |first1=Arkadiusz |last2=Świerszcz |first2=Sebastian |last3=Nowak |first3=Sylwia |last4=Nobis |first4=Marcin |year=2021 |title=Vegetation Diversity of Screes and Taluses of The Pamir and South-Western Tian Shan in Middle Asia |journal=Folia Geobotanica |volume=56 |pages=43–67 |doi=10.1007/s12224-021-09392-w |language=en }}</ref> == Пайдоиш ва ташаккул == Шағалзорҳо аз бодлесии ҷинсҳои кӯҳӣ ва ба поин рафтани сангпораҳо пайдо мешаванд. Об, ҳаво, тағйири ҳарорат ва фаъолияти организмҳо боиси сустшавб ва пас кандашавии сангҳо мешаванд.<ref name="EMTBodlesi">{{ЭМТ|Бодлесӣ|2|муаллиф=}}</ref><ref name="Draebing2026">{{Cite journal |last1=Draebing |first1=Daniel |last2=Brouns |first2=Sterre A. M. |last3=Binnie |first3=Steven A. |last4=de Haas |first4=Tjalling |last5=McColl |first5=Samuel T. |year=2026 |title=Climatic, lithologic and topographic control on alpine rock fracturing and talus evolution |journal=Earth Surface Processes and Landforms |volume=51 |issue=6 |at=e70331 |doi=10.1002/esp.70331 |language=en }}</ref> === Бодлесии механикӣ (физикӣ) === Дар бодлесии механикӣ ҷинсҳои кӯҳӣ аз пасту баланд шудани ҳарорат ва ях бастану об шудани об дар тарқишҳо пора-пора мешаванд. Ҳангоми яхбандӣ ҳаҷми об тақрибан 9% зиёд шуда, шикофҳои дар сангҳо бударо васеътар мекунад.<ref name="Murton2006"/> Раванди дигари ин намуди бодлесӣ '''ҷудошавии ях''' (''ice segregation'') аст: кристаллҳои ях дар тарқишҳои санг пайдо шуда, боиси шикасти онҳо мегарданд.<ref name="Murton2006">{{Cite journal |last1=Murton |first1=Julian B. |last2=Peterson |first2=Rorik |last3=Ozouf |first3=Jean-Claude |year=2006 |title=Bedrock Fracture by Ice Segregation in Cold Regions |journal=Science |volume=314 |issue=5802 |pages=1127–1129 |doi=10.1126/science.1132127 |language=en }}</ref> Дар ҷойҳои хушк бошад, гармшавию хунукшавии нобаробари сангҳо низ ба пайдо шудани тарқишҳо дар санг оварда мерасонад.<ref name="Draebing2026"/> === Бодлесии химиявӣ === Бодлесии химиявӣ зери таъсири об, оксиген, гази карбон ва моддаҳои дар об ҳалшуда ба амал меояд. Ҳангоми ҳалшавӣ ва оксидшавӣ таркиби маъданҳои ҷинси кӯҳӣ тағйир ёфта, баъзан маъданҳои нав ҳосил мешаванд. Дар натиҷа санг суст мегардад ва осонтар пора мешавад.<ref name="Allaby2013"/> === Бодлесии биологӣ (органикӣ) === Бодлесии биологӣ дар натиҷаи фаъолияти организмҳо рух медиҳад. Решаҳои рустаниҳо ҳангоми нашъунамо тарқишҳои сангро васеъ мекунанд. [[Гулсанг]]ҳо низ бо риштаҳои занбӯруғӣ ва кислотаҳои органикии худ ба вайроншавии механикӣ ва химиявии ҷинсҳои кӯҳӣ мусоидат менамоянд.<ref name="Chen2002">{{Cite journal |last1=Chen |first1=Jie |last2=Blume |first2=Hans-Peter |year=2002 |title=Rock-weathering by lichens in Antarctic: patterns and mechanisms |journal=Journal of Geographical Sciences |volume=12 |issue=4 |pages=387–396 |doi=10.1007/BF02844595 |language=en }}</ref> === Ҳаракати сангпораҳо === Сангпораҳои аз шах ҷудошуда зери қувваи ҷозиба меафтанд, меҷаҳанд, меғеланд ё лағжида ба поён мефароянд ва дар домана ҷамъ шуда, шағалзорро ташкил медиҳанд. Агар сангпораҳо аз як новаи танг фурӯ резанд, шағалзори конусшакл пайдо мешавад.<ref name="Jackson1997"/> == Сохт ва хусусиятҳои релефӣ == [[File:TalusConesIsfjorden.jpg|thumb|Шағалзорҳои конусшакл дар соҳили Исфйорд, [[Шпитсберген]].]] Шакл ва андозаи шағалзор аз баландии шах, нишебии домана, таркиби ҷинсҳо ва миқдори сангпораҳо вобаста аст. Баъзеҳо танҳо қисми нишебиро фаро мегиранд, дигарон дар доманаи шахҳои дароз қабати васеи сангӣ ҳосил мекунанд.<ref name="Jackson1997"/> === Шаклҳои шағалзор === * '''Шағалзорҳои конусшакл''' — дар доманаи новаҳо ё гузаргоҳҳои танги шах пайдо мешаванд. * '''Шағалзорҳои паҳн''' — қисмати васеи нишебӣ ё доманаи шахро мепӯшонанд. * '''Шағалзорҳои пайваста''' — аз пайвастани чанд шағалзори ҳамсоя ба вуҷуд меоянд. * '''Шағалзорҳои ҳаракаткунанда''' — сангпораҳои онҳо ҳанӯз ҷой иваз мекунанд. * '''Шағалзорҳои устуворшуда''' — ҳаракати сангпораҳояшон суст шуда, қисман бо хок ва наботот пӯшида шудаанд. Сатҳи шағалзорҳо бисёр вақт фурӯхамида буда, қисми болоии онҳо аз қисми поёнӣ нишебтар аст.<ref name="Statham1973">{{Cite journal |last=Statham |first=Ian |year=1973 |title=Scree Slope Development under Conditions of Surface Particle Movement |journal=Transactions of the Institute of British Geographers |issue=59 |pages=41–53 |doi=10.2307/621711 |language=en }}</ref> === Кунҷи нишебӣ ва устуворӣ === Устувории шағалзор аз кунҷи нишебӣ, андозаю шакли сангпораҳо ва қувваи соиш вобаста аст. '''Кунҷи табиии хобиши мавод''' ({{lang-en|angle of repose}}) — бузургтарин кунҷи нишебиест, ки дар он анбӯҳи мавод бе лағзиши умумӣ устувор мемонад. Аммо бисёр шағалзорҳо аз ин ҳад нишебии камтар доранд.<ref name="Statham1973"/> === Ҷудошавии сангпораҳо аз рӯйи андоза === Дар бисёр шағалзорҳо харсангҳои калонтар дар қисми поёнӣ ва сангпораҳои майдатар дар қисми болоӣ ҷамъ мешаванд, зеро пораҳои калон метавонанд дуртар ғеланд. Дараҷаи чунин ҷудошавӣ аз синну сол ва таърихи ташаккули шағалзор низ вобаста аст.<ref name="Draebing2026"/> == Шағалзорҳо дар Тоҷикистон == Шағалзорҳо дар [[Помир]], [[Ҳисору Олой]], қаторкӯҳҳои Дарвоз, Ванҷ, Рӯшон, Шуғнон, Шоҳдара ва дигар ноҳияҳои кӯҳии Тоҷикистон паҳн шудаанд. Онҳо аз рӯйи баландӣ, ҳаракатнокии сангпораҳо ва таркиби наботот фарқ мекунанд.<ref name="Rahimbekova2024">{{Cite journal |last1=Рахимбекова |first1=М. Р. |last2=Оймухаммадзода |first2=И. С. |last3=Файзуллоев |first3=Ш. А. |year=2024 |title=Влияние морфометрических и климатических условий на развитие осыпей долины реки Гунт |journal=Доклады Национальной академии наук Таджикистана |volume=67 |issue=7–8 |pages=387–399 |url=https://journals.anrt.tj/files/DNANT/dnant_2024_07-08.pdf |language=ru }}</ref><ref name="Nowak2021"/> === Водии Ғунд === [[Ғунд (дарё)|Водии Ғунд]] дар ҷанубу ғарби Помир ҷойгир аст. Соли 2024 муҳаққиқони Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон Манижа Раҳимбекова, Илҳомҷон Оймуҳаммадзода ва Шоҳнаваз Файзуллоев бо истифода аз [[системаҳои иттилоотии географӣ]] (GIS) ва модели рақамии релеф паҳншавии шағалзорҳои ин водиро омӯхтанд. Шумораи назарраси шағалзорҳои сабтшуда дар баландии 1500–2000 метр ҷойгир буд. Дар модели ҳассосияти нишебиҳо шароити мусоидтар дар нишебиҳои 40–50-дараҷаи рӯ ба шимолу ғарб ва баландиҳои 3500–4000 метр муайян шуд. Ин натиҷаҳо ҳам ба ҷойгиршавии воқеии шағалзорҳо ва ҳам ба эҳтимоли ташаккули онҳо дахл доранд.<ref name="Rahimbekova2024"/> === Помири Ғарбӣ === Дар қаторкӯҳҳои [[Дарвоз]], [[Ванҷ]], Рӯшон, Шуғнон ва Шоҳдара ҳам шағалзорҳои ҳаракаткунанда ва ҳам устуворшуда вомехӯранд. Дар онҳо намояндагони ҷинсҳои ''Ferula'', ''Crambe'', ''Cousinia'' ва ''Artemisia'' мерӯянд.<ref name="Nowak2021"/> === Қаторкӯҳи Қурама === Дар [[қаторкӯҳи Қурама]] ҷамъияти рустании ''Eremuretum turkestanicae'' дар шағалзорҳои нисбатан устувори аз варақсанг ва гранит ҳосилшуда омӯхта шудааст. Қитъаҳои таҳқиқшуда дар баландии 1150–1600 метр ҷойгиранд. Дар онҳо, аз ҷумла, ''Eremurus turkestanicus'' ва ''Eremurus sogdianus'' мерӯянд.<ref name="Nowak2021"/> === Кӯҳҳои Фон ва қаторкӯҳи Ҳисор === Дар [[Кӯҳҳои Фон]] ва [[қаторкӯҳи Ҳисор]] шахҳои баланд, ҷинсҳои тарқишдор ва ях бастану об шудани об ба ташаккули шағалзорҳо мусоидат мекунанд. Шағалзорҳои ин мавзеъҳо дар ҳамсоягии санглохҳо, марғзорҳои баландкӯҳ ва минтақаҳои пиряхӣ ҷойгиранд.<ref name="Nowak2021"/> == Аҳамияти экологӣ == Шағалзорҳо, сарфи назар аз камии хок ва ҳаракати сангпораҳо, муҳити зисти бисёр рустаниҳо ва ҳайвонот мебошанд. Дар шағалзорҳои устуворшуда бо гузашти вақт хок ва моддаҳои органикӣ ҷамъ шуда, барои нашъунамои рустаниҳо шароит фароҳам меояд.<ref name="Nowak2021"/> === Набототи шағалзорҳо === Рустаниҳои шағалзорҳо ба камии хок, хушкӣ ва ҳаракати сангпораҳо мутобиқ шудаанд. Баъзеашон решаҳои амиқ ё паҳншуда доранд, баъзеи дигар шакли пастқад ё болиштмонанд.<ref name="Nowak2021"/> Дар таҳқиқоти солҳои 2015–2019 дар Помир ва ҷанубу ғарби Тиёншон 222 қитъаи намунавӣ омӯхта шуда, 21 ҷамъияти рустанӣ муайян гардид. Дар байни намудҳои онҳо ''Ferula bucharica'', ''Lagochilus seravschanicus'', ''Crambe schugnana'', ''Ferula grigoriewii'', ''Eremurus turkestanicus'' ва ''Corydalis kashgarica'' буданд.<ref name="Nowak2021"/> === Рустаниҳои эндемикӣ === Шағалзорҳо яке аз муҳитҳои зисти рустаниҳои [[Эндемизм|эндемикии]] Тоҷикистон мебошанд. Дар асари ''Tajikistan – the Country of Endemic Plants'' (2022) барои шағалзорҳо 822 намуди эндемикӣ зикр шудааст, ки 169-тои онҳо танҳо ба ҳамин муҳити зист вобаста дониста шудаанд.<ref name="Endemic2022">{{Cite book |last1=Nowak |first1=Arkadiusz |last2=Świerszcz |first2=Sebastian |last3=Nowak |first3=Sylwia |last4=Nobis |first4=Marcin |last5=Swacha |first5=Grzegorz |last6=Kącki |first6=Zygmunt |last7=Yakubova |first7=Dilshoda |last8=Yuldashev |first8=Sipar |year=2022 |title=Tajikistan – the Country of Endemic Plants |publisher=Polska Akademia Nauk |url=https://www.researchgate.net/publication/360069763_Tajikistan_-_the_country_of_endemic_plants |language=English, Tajik and Russian }}</ref> === Микроиқлим === Ҳаво дар холигиҳои байни сангпораҳо гардиш карда, дар баъзе шағалзорҳо шароити нисбатан сард ба вуҷуд меорад. Таҳқиқоти соли 2012 дар Аврупои Марказӣ нишон дод, ки чунин микроиқлим метавонад барои рустаниҳо ва ҳайвоноти хоси минтақаҳои сард паноҳгоҳ бошад.<ref name="Ruzicka2012">{{Cite journal |last1=Růžička |first1=Vlastimil |last2=Zacharda |first2=Miloslav |last3=Němcová |first3=Lenka |last4=Šmilauer |first4=Petr |last5=Nekola |first5=Jeffrey C. |year=2012 |title=Periglacial microclimate in low-altitude scree slopes supports relict biodiversity |journal=Journal of Natural History |volume=46 |issue=35–36 |pages=2145–2157 |doi=10.1080/00222933.2012.707248 |language=en }}</ref> == Робита бо пиряхҳо == Сангпораҳои аз шахҳо ҷудошуда баъзан ба сатҳи [[пирях]]ҳо меафтанд. Қабати тунуки маводи сангӣ метавонад обшавии яхро тезонад, зеро гармии бештари офтобро фурӯ мебарад. Қабати ғафс бошад, ҳамчун монеаи гармогузар амал карда, обшавии яхи зери худро суст мекунад.<ref name="Nakawo1981">{{Cite journal |last1=Nakawo |first1=M. |last2=Young |first2=G. J. |year=1981 |title=Field Experiments to Determine the Effect of a Debris Layer on Ablation of Glacier Ice |journal=Annals of Glaciology |volume=2 |pages=85–91 |doi=10.3189/172756481794352432 |language=en }}</ref> == Хатарҳои табиӣ == Шағалзорҳои ҳаракаткунанда барои роҳҳо, иншоот ва кӯҳнавардон хатар доранд. Боришоти шадид, обшавии барф, [[заминларза]] ва фурӯғалтии сангҳои нав метавонанд ҳаракати сангпораҳоро зиёд кунанд. Таҳқиқоти водии Ғунд барои муайян кардани нишебиҳои ба ташаккули шағалзор моил ва арзёбии чунин хатарҳо истифода мешавад.<ref name="Rahimbekova2024"/> == Таҳқиқоти илмӣ == Шағалзорҳоро бо тасвирҳои моҳворавӣ, моделҳои рақамии релеф, [[лидар]] ва усулҳои геофизикӣ меомӯзанд. Ин таҳқиқот дар бораи бодлесии ҷинсҳои кӯҳӣ, ҳаракати сангпораҳо ва тағйирёбии нишебиҳо маълумот медиҳад. Таҳқиқоти соли 2026 дар Алпи Швейтсария нақши иқлим, сохти ҷинсҳои кӯҳӣ ва ақибнишинии пиряхҳоро дар ташаккули шағалзорҳо нишон дод.<ref name="Draebing2026"/> == Фарқ аз навъҳои дигари таҳшинҳо == * '''[[Морена]]''' — маводи сангие, ки пирях интиқол ё ҷамъ мекунад. * '''[[Аллювий]]''' — таҳшинҳое, ки оби дарёҳо интиқол медиҳад. * '''[[Коллювий]]''' — маводи сустпайвасте, ки дар натиҷаи ҳаракати хок ва шуста шудани он дар нишебиҳо ҷамъ мешавад. * '''Шағалзор''' — сангпораҳое, ки бештар аз шахҳо канда шуда, ба поён меафтанд ва ҷамъ мешаванд. Ҳудуди ин навъҳои таҳшинҳо дар табиат на ҳамеша равшан аст, зеро якчанд раванд метавонанд ҳамзамон иштирок кунанд.<ref name="Jackson1997"/> == Нигаред низ == * [[Геоморфология]] * [[Релеф]] * [[Ҷинсҳои кӯҳӣ]] * [[Бодлесӣ]] * [[Эрозия]] * [[Заминлағзиш]] * [[Морена]] * [[Пирях]] * [[Помир]] * [[Кӯҳҳои Фон]] == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * ''Фарҳанги тафсирии забони тоҷикӣ''. Ҷилди 2. Душанбе, 2008. * Nowak A. et al. ''Tajikistan – the Country of Endemic Plants''. 2022. * Рахимбекова М. Р., Оймухаммадзода И. С., Файзуллоев Ш. А. Влияние морфометрических и климатических условий на развитие осыпей долины реки Гунт // Доклады Национальной академии наук Таджикистана. 2024. Ҷ. 67, № 7–8. С. 387–399. * Jackson J. A. (ed.). ''Glossary of Geology''. 4th ed. American Geological Institute, 1997. * Allaby M. ''A Dictionary of Geology and Earth Sciences''. Oxford University Press, 2013. * Statham I. Scree Slope Development under Conditions of Surface Particle Movement // Transactions of the Institute of British Geographers. 1973. № 59. P. 41–53. * Murton J. B., Peterson R., Ozouf J.-C. Bedrock Fracture by Ice Segregation in Cold Regions // Science. 2006. Vol. 314. P. 1127–1129. * Nakawo M., Young G. J. Field Experiments to Determine the Effect of a Debris Layer on Ablation of Glacier Ice // Annals of Glaciology. 1981. Vol. 2. P. 85–91. * Nowak A., Świerszcz S., Nowak S., Nobis M. Vegetation Diversity of Screes and Taluses of The Pamir and South-Western Tian Shan in Middle Asia // Folia Geobotanica. 2021. Vol. 56. P. 43–67. * Draebing D. et al. Climatic, lithologic and topographic control on alpine rock fracturing and talus evolution // Earth Surface Processes and Landforms. 2026. Vol. 51, № 6. [[Гурӯҳ:Геоморфология]] [[Гурӯҳ:Шаклҳои релеф]] [[Гурӯҳ:Релефи кӯҳӣ]] [[Гурӯҳ:Экологияи кӯҳӣ]] t3ygpbgyr4m65m2e8fyanm05qgb2q5y 10 334556 1491058 2026-10-24T04:32:23Z Zosya95 54344 Саҳифаи нав: {{Navbox |name = Бодлесӣ |titlestyle=background: #addfad; |title = [[Бодлесӣ|Намудҳо ва равандҳои бодлесӣ]] |listclass = hlist |groupstyle=background: #addfad; |group1 = Химиявӣ |list1 = * [[Weathering#Biological weathering|Biological]] * [[Carbonation]] * [[weathering#Hydrolysis of silicates and carbonates|Hydrolysis]] * [[Mineral hydration]] * [[weathering#Oxidation|Oxidation]] |group2 = Механикӣ |list2 = * F... 1491058 wikitext text/x-wiki {{Navbox |name = Бодлесӣ |titlestyle=background: #addfad; |title = [[Бодлесӣ|Намудҳо ва равандҳои бодлесӣ]] |listclass = hlist |groupstyle=background: #addfad; |group1 = Химиявӣ |list1 = * [[Weathering#Biological weathering|Biological]] * [[Carbonation]] * [[weathering#Hydrolysis of silicates and carbonates|Hydrolysis]] * [[Mineral hydration]] * [[weathering#Oxidation|Oxidation]] |group2 = Механикӣ |list2 = * [[Frost weathering]] * [[Haloclasty]] * [[Fatigue (material)|Thermal fatigue]] * [[Thermal shock]] |group3 = Мавзӯъҳои монанд |list3 = * [[Erosion]] * [[Etchplain]] * [[Fracture]] * [[Rock (geology)|Rock]] * [[Saprolite]] * [[Space weathering]] * [[Photo-oxidation of polymers|Factors of polymer weathering]] * [[Taphonomy]] }}<noinclude> [[Category:Geology navigational boxes]] </noinclude> 0a18bstidtbvqo2g4d93pokttvbt0y5 0 334557 1491073 2026-10-24T08:21:24Z Спитама 158742 /* */ 1491073 wikitext text/x-wiki <nowiki>[[File:Nationalism ideologies.jpg|thumb|Китоби "Идеологияҳои миллатгароӣ ва таъсири онҳо ба ҷомеаи ҷаҳонӣ: аз саҳюнизм то пантуркизм"-и Абубакри Файзулло]]</nowiki> 7f118n1irovqxrt277mkjfaolh71zx4 1491074 1491073 2026-10-24T08:23:47Z Спитама 158742 /* */ 1491074 wikitext text/x-wiki Nationalism_ideologies.jpg twhcvomqtuzfd5nfy6af9ddkh21pwdk 2 334558 1491085 2026-10-24T10:39:50Z Madamin Ochilboev 162146 /* */ 1491085 wikitext text/x-wiki Очилбоев Мадамин Фарходович ieh73hxzl215jb9ur4jq3sywwo1arhq