Википедиа tgwiki https://tg.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%B0%D2%B3%D0%B8%D1%84%D0%B0%D0%B8_%D0%B0%D1%81%D0%BB%D3%A3 MediaWiki 1.47.0-wmf.24 first-letter Медиа Вижа Баҳс Корбар Баҳси корбар Википедиа Баҳси Википедиа Акс Баҳси акс Медиавики Баҳси медиавики Шаблон Баҳси шаблон Роҳнамо Баҳси роҳнамо Гурӯҳ Баҳси гурӯҳ Портал Баҳси портал Лоиҳа Баҳси Лоиҳа TimedText TimedText talk Модул Баҳси Модул Event Event talk 0 1745 1491170 1473209 2026-10-24T22:09:40Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1491170 wikitext text/x-wiki [[Акс:Spines of the Tajik Soviet Encyclopedia.jpg|thumb|8 ҷилди [[Энсиклопедияи советии тоҷик|ЭСТ]] ва 3 ҷилди нашршудаи [[Энсиклопедияи Миллии Тоҷик|ЭМТ]]|300x300px]] '''Донишнома''' ({{lang-fa|دانشنامه}}), '''энсиклопе́дия''' (аз {{lang-grc|ἐγκύκλιος παιδεία}} — «омӯзиши фарогир» аз {{lang-grc2|κύκλος}} — доира + {{lang-grc2|παιδεία}} — омӯзиш) — [[нашрия]]и илмӣ ё илмию оммавӣ, ки аз тамоми соҳаҳои илм (донишномаи умумӣ) ё соҳаи ҷудогонаи он (донишномаи соҳавӣ) дониш медиҳад. == Мафҳум == Донишнома, китоберо гӯянд, ки маълумоти ҷомеъу мухтасаре роҷеъ ба ҳамаи донишҳои башарӣ ва ё як соҳаи махсус иртиботдоштаро дар бар гирад. Ин маълумот ба шакли мақолаҳо, ба тартиби алифбоӣ ва мавзуъӣ аст. Донишнома муодили калимаи фаронсавии encyclopédie (энсиклопеди) ва калимаи англисии encyclopédie (энсиклопедия) буда, ҳар ду гирифташуда аз вожаи encyclopaedia, сурати лотинии ибораи юнонии enkukliospaudeia ба маънои омӯзиши умумӣ ва мураккаб аз се ҷузъи en ба маънои «дар» ва kuklios ба маънои «доира» ва paudeia ба маънои «омӯзиш» аст. Энсиклопедия беш аз ду ҳазор сол ҳамчун китоби дарбаргирандаи хулосаи қобили фаҳм аз донишҳои мавҷуда пазируфта мешуд. Юнониёни бостон ин вожаро ба маънои маҷмуае аз мавод ва мавзуъоти омӯзишӣ ба кор мебурданд, ки шомили ҳафт мавзуъи асосии донишу фан, яъне дастури забон (сарфу наҳв), мантиқ, балоғат, ҳисоб, ҳандаса, мусиқӣ ва ҳайат буд. Аввалин бор Франсуа Рабле(адиби фаронсаӣ) ин калимаро дар тавзеҳи асари худ «Гаргантюа ва Пантагрюэл» ба кор бурд; нависандаи олмонӣ Раул Сколич нахустин шахсе буд, ки соли 1559 дар унвони навиштаи донишномагунаи худ – «Энсиклопедия ё маҷмуаи дониши ҷаҳон, аз ҷумла илоҳӣ ва ғайри илоҳӣ» (Encyclopaedia seu orbis disciplinarum tam sacrarum quam prophanarum epistemon) калимаи энсиклопедияро ба кор бурдааст. Барои тақсимбандии донишномаҳо меъёрҳои гуногун ба назар гирифта мешаванд. Масалан, донишномаҳо аз назари ҳаҷм ба муфассалу мухтасар, аз назари фарогирии маълумот ба донишномаҳое, ки ҷавобгӯи ниёзҳои фаврӣ, донишномаҳои ҷавобгӯи ниёзҳои тахассусӣ, донишномаҳои электронӣ (онлайн), донишномаҳое, ки маълумоташон ҳам барои мутахассисон ва ҳам барои донишҷӯён ба кор меояд, донишномае, ки ҷанбаи омӯзишӣ низ доранд, тақсим шудаанд. Ҳамчунин донишномаҳо аз назари меъёру тартиб ба алифбоиву мавзуъӣ, вобаста ба ҳаҷми онҳо ба бузург (иборат аз даҳҳо ҷилд), кӯчак (10 – 12 ҷилд), мухтасар (4 – 6 ҷилд) ва 1–3-ҷилдӣ, ки маъмулан қомус ё луғати донишномаӣ ном доранд, тақсим мешаванд. Ҳар як аз ин донишномаҳо дорои нақшаи хос (тақсимбандии ҳаҷми умумии мақолаҳо мувофиқи соҳаву навъ) ва луғатнома (номгӯи комили вожаҳое, ки аз онҳо мақола сохта мешавад)-анд. == Таърих == [[Акс:Yongle Dadian Encyclopedia 1403.jpg|thumb|Донишномаи чинии [[Юнле Дадян]] ([[1403]])]] Донишнома дар ҷаҳон таърихи тулонӣ дорад. Бархе бар ин ақидаанд, ки собиқаи донишноманигорӣ дар Шарқ нисбат ба Ғарб тӯлонитар аст. Чиниҳо нахустин донишноманависон будаанд, ки аввалин донишномаи онҳо дар асри 15 пеш аз милод навишта шудаанд. Бузургтарин донишномаи катбӣ «Юн-ле» мебошад, ки таҳияи онро соли 403 м императори Чин Юн-ле фармон дода буд. Ин Донишнома аз 11 ҳазору 95 ҷилд иборат буд ва 510 ҳазор ё худ 300 млн иероглифро дар бар мегирифт. То имрӯз 40 дарсади матни он маҳфуз мондааст. Дар Ғарб, дар аҳди бостон касеро файласуф мегуфтанд, ки фарогирандаи ҳамаи донишҳову илмҳо бошад. Аз ин рӯ осори онҳоро чун ҷузъи аввалин донишномагунаҳо овардаанд ва ба ҳамин далел таълифоти Арастуву Афлотунро аз аввалин донишномаҳо шумураанд. Донишноманигориро дар Аврупо ба се давра тақсим кардаанд: аз Юнони Бостон то асри 17, аз аввали асри 18 то аввали асри 20 ва давраи муосир. Давраи нахустин давраи донишномагунаҳо ном гирифтааст. Дар давраи бостон таснифи пешинаи донишнома ба кишварҳои Юнону Рум бозмегардад. Мақсади юнониён ин буд, ки фарҳанги шифоҳии худро ба фарҳанги навишторӣ табдил диҳанд. Румиҳо низ мекӯшиданд, ки хулосае аз дониши замони худро ба китоб ворид намоянд. Муҳимтарин осори ин давра «Таърихи табиӣ» («Naturalis Historia»-и Гай Плиний Секунд (77 м.) буд, ки баъзе онро мувофиқи шеваи гирдоварии иттилоот аввалин донишнома дар ҷаҳон донистаанд. Асари донишманди фаронсавӣ Винстони Боваӣ (1190—1264), «Оинаи бузург» («Speculum majus», асри 13), бузургтарин дастоварди асри миёна ва бузургтарин донишномаи қабл аз асри 18буд. Бо «Эҳёи улуми кабир» («Great restoration of Sciences»)-и Ф.Бекон таҳаввули донишноманависӣ дар Аврупо оғоз гашта, дар асри 17 ва ибтидои асри 18 равиши танзими матолиби доирату-л-маориф аз мавзуъӣ ва соҳавӣ ба алифбоӣ табдил дода шуд. «Фарҳанги бузурги таърихӣ» («Grand dictionnaire historique» — 1643—1680)-и донишманди фаронсавӣ Луи Морери яке аз нахустин донишномаҳои алифбоӣ дар Аврупо буд, ки аз ҷиҳати матолиби зандагиномаӣ ва ҷуғрофиёӣ ва фарҳангӣ ғанӣ мебошад. Он соли 1674 дар ш. Леон интишор ёфта, ба забонҳои олмонӣ, итолиёӣ ва фаронсавӣ тарҷума шуд. Давраи дуввум давраи таҳаввули донишноманигорӣ дар Ғарб аст. Дар ин давра гароиш ба истифода аз шеваи муназзам дар тақсими улум дар миёни аҳли илм бартарӣ ёфт. Муҳимтарин донишномаҳои давра: «Доирату-л-маорифи фаннӣ»-и донишманд ва руҳонии инглис Ҷ. Ҳаррис (1666—1719), «Сиклипедия ё Фарҳанги ҷаҳонии улум» -и Е. Чамберс (1680—1740) дар соли 1727; «Донишномаи ҷомеъ»-и донишманди олмонӣ И. Ҳ. Зедлер («Great Universal Lexicon»(1732-50, дар 64 ҷилд), «Энсиклопедия ё Доирату-л-маорифи Ҷомеъ» («Encyclopédie») таҳти сарпарастии адиб ва файласуфи фаронсавӣ Д. Дидро, ки дар ҳамкорӣ бочанде аз мутафаккирони замонаш таълиф ва дар 27 ҷилд солҳои 1750-65 чоп шуд); Донишномаи маъруф ба «Брокҳаузи Бузург» (Brockhaus encyclopedia), тадвини Фридрих Арнолд Брокҳауз, ки дар солҳои 1796—1811 (чопи баъдӣ дар солҳои 1927-35,дар 20 ҷилд) интишор ёфт; «Донишномаи бузурги Британика» («Encyclopædia Britannica»), ки нахустин бор соли 1768 (Эдинбург, 3 ҷилд) оғоз шуда, соли 1771 ба поин расид ва батадриҷ соли 1929 чопи 14-уми он дар 24 ҷилд мунташир шуд; «Қомуси бузурги ҷомеи қарни 19» («Grand dictionnaire universel du XIXe siècle»)-изабоншиноси маъруфи фаронсавӣ Ларусс Пйер дар 17 ҷилд, солҳои 1866-76 ба нашр расид. Дар давраи севум донишноманигорӣ ба тарзи нав, бо роҳу равиши тоза шуруъ шуд. Дар нигориши донишномаҳои муосир на як муаллиф, балки ҳайати бузурги кормандон иштирок намуда, донишмандони соҳаҳои гуногуни илмро ба навиштани мақолаҳо ҷалб мекарданд. Яке аз донишномаҳои маъруфи давраи муосир «Донишномаи Бузурги Шӯравӣ» («Большая Советская Энциклопедия») мебошад, ки аз соли 1926 то 1978 се бор интишор ёфт; нашри охири он аз 30 ҷилд иборат аст. Барои он 8 ҳазор донишманд мақола навишта буданд, ки беш аз сад ҳазор мадхалро дар бар гирифтааст. Дар кишварҳои Аврупову Амрико донишноманависии муосир аз охири асри 19 ва ибтидои асри 20 оғоз шуд. [[Акс:1-ed-GSE.JPG|thumb|Нашри аввали [[Энсиклопедияи Калони Советӣ|донишномаи Калони Советӣ]]|left]] === Донишнома дар замони шӯравӣ === Солҳои аввали Ҳокимияти Советӣ В. И. Ленин дар бораи зарурати ташкили луғату энциклопедияҳои советӣ масъала гузошт. Донишномаҳои соҳавии зерин «Сельскохозяйственная энциклопедия» (ҷилдҳои 1-7, 1925-28), «Торговая энциклопедия» (ҷилдҳои 1-5, 1924-25), «Педагогическая энциклопедия» (ҷилдҳои 1-3, 1927-29) ва ғайра. Баробари нашри [[Энсиклопедияи калони советӣ|Донишномаи Калони Советӣ]] («Большая Советская Энциклопедия») марҳилаи нави инкишофи кори энциклопедӣ оғоз ёфт. 3 маротиба Энциклопедияи хурди советӣ нашр шуд. Дар соҳаи техника, тиб, адабиёт ва ғайра нашрҳои бисёрҷилдаи донишнома ҳастанд. Дар охири солҳои 50 ва ибтидои 60 нашриёти «Советская энциклопедия» оид ба 20 соҳа донишнома чоп мекардагӣ шуд. Охири солҳои 50 дар ҷумҳуриҳои иттифоқӣ ба забонҳои миллӣ оид ба тайёр ва нашр кардан донишномаҳо кор оғоз ёфт. Се нашри «Энциклопедияи бачагона» (ҷилдҳои 1-10, 1958-62; нашри 2-юми ҷ.-ҳои 1-12, 1964-69; нашри 3-юм, ҷилдҳои 1-12, 1971-78) дар илми советӣ воқеаи муҳим буд. [[Акс:Brockhaus Lexikon.jpg|thumb|[[Донишномаи Брокҳауз ва Ефрон]]]] === Донишномаҳои мамолики Аврупо в Амрико === Дар кишварҳои аврупоӣ яке аз кӯҳантарин донишномаҳо, ки то ҳол нашр мешавад, «[[Донишномаи Бритоннико]]» аст, соли 2010 нашри 15-уми он дар 32 ҷилдро дар бар мегирад<ref>{{Cite web|url=https://mediadecoder.blogs.nytimes.com/2012/03/13/after-244-years-encyclopaedia-britannica-stops-the-presses/|title=After 244 Years, Encyclopaedia Britannica Stops the Presses|author=Julie Bosman|website=Media Decoder Blog|date=2012-03-13|lang=en-US|accessdate=2020-02-17}}</ref>. Донишномаҳои машҳури ҳозираи Ғарб «Донишномаи мусаввари аврупоию амрикоии универсалӣ», «Донишномаи итолиёии илм, адабиёт ва санъат», «[[Донишномаи Брокҳауз ва Ефрон|Донишномаи Брокҳауз]]», нашрияҳои сершумори фирмаи Ларуси Фаронса, «Донишномаи Амрико», «Эспос», «Итолиёно», «[[Донишномаи Бритоннико|Бритонико]]», «Макропедия», «Американо» «[[Энсиклопедияи калони советӣ|Большая Советская Энциклопедия]]» аз нахустдонишномаҳои мукаммали дунёянд, ки дигар донишномаҳои хурду бузурги давлату халқият ва маҳалҳои алоҳида ба асоси таҷрибаи ин донишномаҳо тадвину сохта шудаанд. == Асарҳои донишномаии тоҷику форс == Равияи ҷамъ кардани маълумот аз илмҳои гуногуни замони худ ба сурати як асари махсус аз қадим боз вуҷуд дошт, ки ''Авесто'' намунаи он аст. Ба риштаи таҳрир кашида шудани асарҳои донишномаӣ барои мардуми тоҷику форс падидаи нав нест ва асарҳои энсиклопедие чун [[Бундаҳишн (Китоб)|«Бундаҳишн»]], [[Динкард (Китоб)|«Динкард»]], «[[Ал-Қонун]]», «[[Донишномаи Алоӣ]]», «Матлаъу-л-улум» ва «Маҷмаъу-л-фунун», «[[Таърихи Табарӣ]]», «Сивону-л-ҳикмат», «[[Ал-Феҳрист]]», «[[Аҷоибу-л-булдон]]», «[[Сурату-л-арз]]» ва тазкираву баёзҳои сершумор намунаҳои китобҳои донишномаии қадиманд. Мафҳуми донишнома ҳамчун маҷмӯаи донишҳо, маълумоту иттилоот дар дунёи қадим пайдо шуда бошад ҳам, асосан дар давраи дуюми тамаддун — аз оғози асрҳои миёнаву давраи Эҳё таълифи донишномаи дақиқ бо мақолаҳои мураттаби алифбоӣ оғоз гардид ва аз ин дам аҳли илму маърифат ва фарҳанг ба ин махзани бебаҳои илму фарҳанг бештар таваҷҷуҳ намуданд. Дар давраи ислом бисёр асарҳои илмӣ навишта шуда буданд, аз ҷумла, асарҳои донишномаии умумӣ ва соҳавӣ. Дар онҳо маълумот баъзан аз рӯи як тартиб, баъзан омехта ва бо ҳам пайваста ва гоҳ ба тартиби алифбо, ба тарзи луғат оварда мешуд. Қисми зиёди онҳо то садаи X-11 ва баъд аз он ба забони илмии онвақта — забони арабӣ таълиф мешуданд ва аксари онҳо дар [[Осиёи Миёна]], [[Афғонистон]] ва ё дар [[Эрон]] ва мамлакатҳои дигар аз тарафи тоҷикон ва намояндагони халқҳои дигари Осиёи Миёна, Афғонистон ва Эрон таълиф меёфтанд ва баъзан ба забони тоҷикӣ-форсӣ тарҷума мешуданд. === Донишномаҳои умумӣ === Дар нимаи якуми асри IX донишномаи фалсафаю илмҳои табиӣ «Расоилу ихвон-ис-сафо ва хуллон-ил-вафо» («Рисолаҳои бародарони пок ва дӯстони бовафо»)-и Сайидаҳмад ибни Абдуллоҳ ба забони арабӣ таълиф шуд ва дастраси аҳли илми тамоми Шарқи Наздик ва Миёна гардид; дар замони Темур тарҷумаи тоҷикӣ-форсии он ба вуҷуд омад. Қадимтарин донишномаҳои умумӣ «Китоб-уш-шифо», «[[Мафотеҳу-л-улум]]» ва ''«Дурату-т-тоҷ ли-туррати-д-даббоҷ»'' мебошанд. === Донишномаҳои соҳавӣ === Дар аввали садаи XI асари донишномаии доир ба шаш илм: мантиқ, илоҳиёт, табииёт, раёзиёт, нуҷум, мусиқӣ — «Донишнома» таълиф ёфт. Дар мобайни солҳои 1117—1120 донишномаи илмҳои даври худ — «Нузҳатномаи Алоӣ» таълиф шуд. Солҳои 1099—1102 Ғазолӣ «Эҳёҳу улуми-д-дин» ва соли 1179 Фахруддин Муҳаммад ибни Умари Розӣ донишномаи калони илмҳои исломӣ «Ҷомеъу-л-улум»-ро таълиф карданд, ки дар онҳо маълумоти оид ба дину мазҳабҳо, фалсафа, забон ва адабиёт, тиб, нуҷум ва ғайра оварда мешавад. Дар нимаи якуми садаи XIV ''«Нафоису-л-фунун-фи ароисилу-юн»'' ва дар садаи XV «Риёзу-н-носиҳин» ба вуҷуд омадааст. Дар асрҳои 16-18 таълифи донишномаҳои умумӣ камтар ба назар мерасад. Дар нимаи дуюми садаи XIX то давраи советӣ дар Осиёи Миёна донишномаи миёнаҳаҷми илму фанҳои асосӣ «Матлаъу-л-улум ва маҷмаъу-л-фунун»-и Воҷид Алихон машҳур ва мутадовил буд (таълиф солҳои 1845—1946). Аз донишномаҳои мухтасар, ки дар ин давра мавриди истифода буданд, «Махзану-л-улум»-и Браҷ Муҳан дар Ҳиндустон таълиф шуда, дар охири садаи XIX нашрҳои ҳиндустонии он машҳур гашт. Донишномаи дигар «Риёзу-л-фирдавс» — таълифи Муҳаммад Ҳасанхон аст, ки ба равияи «Матлаъу-л-улум» дар Ҳиндустон дар охири садаи XIX навишта ва нашр шуда буд. Дар садаи XIX ва аввали садаи XX мубодилаи адабӣ ва маданӣ аз он ҷумла бо роҳи таълиф, нашр ва паҳн кардани асарҳои донишномаӣ байни Ҳиндустон ва Афғонистон Осиёи Миёна хеле ривоҷ гирифта буд. Бисёре аз асарҳои донишномаии Осиёи Миёна ривоҷи босазо дошт. Бештаре аз соҳавӣ ба забони урду тарҷума мешуданд (масалан, тарҷумаи урдуии «Матлаъу-л-улум ва маҷмаъу-л-фунун»-и Зайнулобидинхон, ки дар Ҳиндустон нашр гардид; тарҷумаи урдуии донишномаи космографӣ, ҷуғрофӣ ва табиатшиносӣ «[[Аҷоибу-л-махлуқот ва ғароибу-л-мавҷудот|Аҷоибу-л-махлуқот]]»-и Закариё ибни Муҳаммади Қазвинӣ ва ғайра). ==== Дин ==== Дар соҳаи таърихи дин ва мазҳабҳои Шарқ асарҳои зиёде навишта шуда буданд. Аз машҳуртарин китобҳои ин соҳа «Ал-милал ва-н-ниҳал»-и Муҳаммади Шаҳристонӣ ва «Ғуняту-т-толибия»-и [[Абдулқодири Ҷелонӣ]] (ваф. 1167), ки ба забони арабӣ таълиф ёфта, тарҷумаи форсӣ-тоҷикии як қисми он бо номи «Ҳафтоду ду миллат» шуҳрат ёфтааст. Асари калони форсӣ-тоҷикӣ «Дабистони мазоҳиб» тахминан таълифи Мӯҳсини Фонӣ дар миёнаи садаи XVII, ки дар он оид ба дину мазҳабҳо ва таълимоти фалсафии халқҳои Шарқ маълумоти муфид ҷамъоварӣ шудаанд. ==== Ҷуғрофиё ва таърих ==== Дар соҳаи ҷуғрофия омехта бо таърих китобҳои зиёд таълиф шуда буданд, ки як миқдор аз онҳо тарзи донишнома ва маълумотномаи соҳавии ҷуғрофӣ-таърихӣ ва табиатшиносӣ, инчунин халқшиносӣ ва этнографиро доро мебошанд. «Муъҷаму-л-будон» ба инкишофи ҷуғрофия ва таърих таъсири калон расонидааст. Ин луғат дар садаи XVI дар Ҳиндустон аз тарафи олими намоёни ҳинд [[Абдулқодири Бадоюнӣ]] ба забони форсӣ-тоҷикӣ тарҷума шуда буд. Тарҷумаи форсӣ-тоҷикии китоби арабии «Аҷоибу-л-махлуқот» ва ғароибу-л-мавҷудот"-и Закариё ибни Муҳаммади Қазвинӣ (таълиф ба забони арабӣ то соли 1280) низ ҳамчун донишномаи космографию ҷуғрофию табиатшиносӣ шуҳрати калон пайдо кард. Дар садаи XIV «Ҷомеъу-т-таворих» эҷод шудааст. Оид ба космография ва ҷуғрофия «Нузҳату-л-қулуб» пайдо шуд, ки барои ҷуғрофияи умумӣ ва регионалӣ сарчашмаи муҳим мебошад. Осиёи Миёна аз қадим то чоряки сеюми садаи XVI «[[Маҷмаъу-л-ғароиб]]» сарчашмаи пурарзиш ба шумор меравад. Китоби калонҳаҷми форсӣ-тоҷикӣ «Акбарнома» иборат аз ''«Таърихи Акбар»'' ва ''«Оини Акбарӣ»'' таълифи Абулфазл ибни Муборак (1551—1602) барои омӯхтани таърихи Ҳинд, ҷуғрофия, иқтисодиёт, ҳаёти сиёсӣ, адабӣ ва илмии он давр маълумоти мураттаби гуногунсоҳаи пурқиматро дар бар гирифтааст. Доир ба таърих ва ҷуғрофияи мамлакатҳо ва маҳалҳои мухталифи Шарқи Наздик ва Миёна ва ҳатто доир ба шаҳрҳои алоҳида (масалан, доир ба Самарқанд — «Қандия»-и Умар ибни Муҳаммади Насафӣ, ваф. 1142) асарҳои мутаадид таълиф шудаанд. Аз асарҳои ҷомеи донишномаии соҳавӣ «Таърихи Табарӣ» ва «Равзату-с-сафо» барои омӯхтани таърихи мамлакатҳои Шарқ ва махсусан Осиёи Миёна, Афғонистон ва Эрон сарчашмаҳои пурқимат мебошанд. Унсурҳои донишномаӣ дар бисёр фарҳангҳои умумии пешина дида мешаванд. Дар ин гуна фарҳангҳо ба ғайр аз лексикаи умумӣ истилоҳоти соҳаҳои гуногуни илм ва касбу ҳунарҳо, номҳои шахсони таъризӣ, ҷуғрофӣ ва ғайра тафсир меёбанд. Масалан, «Муайиду-л-фузало», «Кашфу-л-луғот» ва -л-истилоҳот", «Бурҳони қотеъ», «Чароғи ҳидоят», «[[Баҳори Аҷам]]», «Ҳафт қулзум» ва ғайра. ==== Фарҳангу луғатномаҳо ==== Аз ҷиҳати донишномаӣ се фарҳанги пешина дорои аҳаммияти хоссе мебошанд: «[[Ғиёсу-л-луғот]]», «[[Фарҳанги Онандроҷ]]», «[[Фарҳанги Низом]]»-и Муҳаммад Доиулислом, ки дар ҳаҷми панҷ ҷилд дар Ҳиндустон дар шаҳри Ҳайдарободи Дакан солҳои 1928-39 нашр гардид, аз ҷиҳати фаро гирифтани истилоҳ ва тафсири он сарчашмаи муҳим аст. Аз донишномаҳои андар шарҳи номи ашхоси машҳур ва номҳои ҷуғрофии ҷолиби диққат ''«Китобу-л-ансоб», «Муъҷаму-л-булдон»,'' «[[Луғатномаи Деҳхудо|Луғатнома]]»'', «Фарҳанги форсӣ»,'' «[[Фарҳанги Амид]]» ва ғайра мебошанд. ==== Тиб ==== Назар ба донишномаҳои умумӣ, донишномаҳои соҳавӣ аз қадим боз бештар таълиф шудаанд. Яке аз соҳаҳои бисёр мутараққӣ аз ҷиҳати миқдори аксарҳо, аз он ҷумла донишномаҳо соҳаи илми тиб мебошад, ки баъд аз фалсафаю дин ва ҷуғрофияву таърих ҷои намоёнеро дар мероси илмӣ ишғол менамояд. Дар давоми асрҳои 9-10 то аввали садаи XX дар Эрон, Афғонистон, Осиёи Миёна, Ҳиндустон асарҳои тиббии фаровон таълиф ёфтаанд. Дар Эрон дар асрҳои 9-10 олими бузурги соҳаи тиб Абубакр Муҳаммад ибни Закариёи Розӣ асарҳои зиёди тиббиро ба забони арабӣ таълиф кард, ки ба тибби минбаъдаи арабӣ ва тоҷику форсизабонон таъсири калон расонд. Якумин асари тиббӣ, ки ба забони форсӣ-тоҷикӣ таълиф шуда буд, ин «Китобу-л-ҳидоят-ил-мутаалимин фи-т-тиб» (975) мебошад. Ин китоб дар бораи тамоми соҳаҳои илми тибби онвақта: анатомия, тасвири бемориҳо ва тарзи муолиҷаи онҳо, тасвири доруҳо-фармакология, гигиена ва пешгирии касалиҳо баҳс мекард. «[[Ал-Қонун|Ал-Қонун фи-т-тибб]]» «[[Захираи Хоразмшоҳӣ]]», «[[Дастуру-л-илоҷ]]»'', «Махзану-л-адвия», «Қарободини кабир»,'' «[[Муҳити аъзам|Муҳити Аъзам]]»'', «Иксири Аъзам»,'' «[[Ал-ҳовӣ]]» ба тамоми касалиҳо ва муолиҷаи онҳо бахшида шудааст. ==== Адаб ==== Яке аз соҳаҳои бисёр мутараққӣ соҳаи илми адаб буд. ''«Тарҷуману-л-балоғат», «Ал-муъҷам»'' ва дар эҷоди асарҳои охирини муосир ҳамчун «Арӯзи тоҷикӣ»-и Баҳром Сирус ва «Санъати сухан»-и [[Тӯрақул Зеҳнӣ|Тӯрақул Заҳнӣ]] мавриди истифода гардидаанд. ==== Нуҷум ==== Дар соҳаи ҳайат ва нуҷум асарҳои зиёде таълиф шуда буданд, ки ''«Китобу-т-тафҳим лӣ авоили саноати-т-танҷим»'' буд. [[Акс:Persian-encyclopedia.jpg|thumb|Донишномаи форсӣ]] === Донишномаҳои Шарқ дар асрҳои XIX—XX === Барои инкишофи филологияи тамоми забонҳои эронӣ, забоншиносӣ ва адабиётшиносии онҳо аҳаммияти «Асосҳои филологияи эронӣ», ки солҳои 1901—1904 ба забони немисӣ дар ду ҷилд нашр гардида буд, бисёр калон буд. Дар таълифи ин асари донишномаии соҳаи филологияи эронӣ машҳуртарин шарқшиносони он давра иштирок доштанд. Дар забони арабӣ луғати тафсирию донишномаии мусаввар «Ал-мунҷид» шуҳрати калон пайдо кард ва барои шарқшиносон ва забоншиносон дастури муфид аст. Аз аввалҳои садаи XX чанд нашри «Донишномаи ислом» ба забони немисӣ, англисӣ ва фаронсавӣ паҳн шуд, ки дар навиштани мақолаҳои он мутахассисони шарқшиноси тамоми ҷаҳон иштирок доштанд. == Донишнома дар Тоҷикистон == [[Акс:Энсиклопедияи Миллии Тоҷик. Ҷилди 3.jpg|thumb|Ҷилди сеюми [[Энсиклопедияи Миллии Тоҷик. Ҷилди 3|донишномаи Миллии Тоҷик]]|240x240px]] === Донишномаи советии тоҷик === {{асосӣ|Энсиклопедияи советии тоҷик}} Энциклопедияи советии тоҷик (ЭСТ), нахустин донишномаи умумии тоҷик, ки мувофиқи қарори КМ ҲК Тоҷикистон ва Совети Вазирони ҶШС Тоҷикистон (3 июни 1968, № 198) дар Душанбе нашр гардидааст. Энциклопедияи советии тоҷик 8 ҷилд (ҷ. 1 — 1978; ҷ. 2 — 1980; ҷ. 3 — 1981; ҷ. 4 — 1983; ҷ. 5 — 1984; ҷ. 6 — 1986; ҷ. 7 — 1987; ҷ. 8 — 1988 бо теъдоди 15-20 ҳазор нусха) буда, беш аз 23 ҳазор мақоларо дар бар мегирад. Энциклопедияи советии тоҷик барои оммаи васеи хонандагон пешниҳод шуда ва хусусияти илмию оммавӣ дорад. === Донишномаи миллии тоҷик === {{асосӣ|Энсиклопедияи Миллии Тоҷик}} Энсиклопедияи Миллии Тоҷик (ЭМТ), донишномаи умумии миллии Тоҷикистон, ки аз соли 2008 ба таълифу тадвин шурӯъ шудааст. Энсиклопедияи Миллии Тоҷик ҷанбаи илмию оммавӣ дошта нахуст донишномаи миллист. Дар Энсиклопедияи Миллии Тоҷик мақолаҳо дар бораи таърихи кишвар, илм, иқтисодиёт, хоҷагии деҳот, фарҳанг, адабиёту санъат, урфу одат, маросимҳо, ҳаёту фаъолияти шахсиятҳои бузург, ходимони маъруфи ҷамъият, намояндагони илму маърифат, адибон ҳунармандон ва санъаткорони маъруф дарҷ шудаанд. Чор ҷилди донишнома дар давраи то соли 2015 (2011, 2013, 2014, 2015) ба нашр расидааст. == Донишномаҳои озод == [[Акс:Wikimania stallman keynote2.jpg|[[Ричард Столлман]], файласуф ва таҳиягари машҳури [[барномаҳои озод]], президенти [[Free Software Foundation]] ва муаллифи иҷозатномаи озоди [[GNU GPL]] барои таъминоти барномавӣ|thumb|left]] [[Акс:Nupedia logo and wordmark.png|thumb|[[Нупедия]], донишномаи озод]] [[Акс:Wikipedia-logo-v2.svg|thumb|150px|[[Википедия]] — аз ҳама машҳуртарин донишномаи озод]] Донишномаи озод ({{lang-en|free encyclopedia}} ё {{lang-en|free content encyclopedia}}) — ин донишномаи иборат муҳтавои озод, ки дар доираи як иҷозатномаи озод ё ҳамчун моликияти ҷамъиятӣ дастрас аст. Соли 1999 [[Ричард Столлман]] идеяи донишномаи умумии озодро мураттаб кард ва [[GNUPedia]], донишномаи онлайн, монанд ба [[GNU|ОС GNU]]-ро пешниҳод намуд. То [[Nupedia]] ва [[Википедия]] боварӣ набуд, ки Интернет метавонад лоиҳаи устувори донишномаи озодро ташкил бидиҳад. Лоиҳаи [[Nupedia]] 9 марти соли 2000 оғоз гардид. [[Википедияи Англисӣ]] дар соли 2004 бо расидани шумораи 300 000 мақола ба бузургтарин Википедия дар ҷаҳон табдил ёфт<ref>[http://linuxreviews.org/news/2004/07/07_3000k/ «Wikipedia Passes 300,000 Articles making it the worlds largest encyclopedia»] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20070927210350/http://linuxreviews.org/news/2004/07/07_3000k/ |date=2007-09-27 }}, ''Linux Reviews'', 2004 July 7.</ref><!-- and by late 2005, Wikipedia had produced over two million articles in more than 80 languages with content licensed under the [[copyleft]] [[GNU Free Documentation License]]. As of August 2009, Wikipedia had over 3 million articles in English and well over 10 million combined in over 250 languages. Wikipedia currently has [[Special:Statistics|{{NUMBEROFARTICLES}}]] articles in English. Since 2003, other free encyclopedias like the Chinese-language [[Baidu Baike]] and [[Hudong]], as well as English language encyclopedias like [[Citizendium]] and [[Knol]] have appeared -->. Дар соли 2013 бузургтарин донишнома дар ҷаҳон донишномаи интернетии чинии (7,5 млн мақола) ва Байду (6,2 млн мақола) ба шумор мерафт, лекин агар ҳамаи бахшҳои забонӣ донишномаи ягона шумурда шавад, пас ҷаҳон дар ҷои аввал (46,9 млн мақола) устувор аст. Дигар донишномаҳои озод низ мавҷуданд — [[Луркоморье]], [[Абсурдопедия]], [[Open Encyclopedia Project]], [[Спортвики]] (донишномаи варзишӣ), [[Вукипедия]] (дар бораи «[[Ҷангҳои ситорагон]]»), [[WoWWiki]] (дар бораи [[Warcraft]]), ҳамчунин қисман [[Encyclopedia of Life]] ва [[Google Knol]]. == Ҷусторҳои вобаста == * [[Таърихи донишномаҳо]] * [[Феҳристи донишномаҳо]] * [[Википедия]] == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Донишнома|6}} * {{ЭСТ|||муаллиф=}} * Никитин В. В. (ва дигарон). Литература Древнего Востока, «Издво-МГУ», 1962; * Крачковский И. В. Избр. соч. т. IV, М.-Л., 1957; Бартольд. Соч., т. VIII. М., 1973. == Пайвандҳо == * К. Р. Симон. [http://rus.1september.ru/2001/34/5_9.htm «Термины „энциклопедия“ и „свободные искусства“ в их историческом развитии»] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20070610174758/http://rus.1september.ru/2001/34/5_9.htm |date=2007-06-10 }} // «Русский язык». — 2001. — № 34. {{dmoz|/World/Russian/Источники_информации/Энциклопедии/|Энсиклопедия}} * [https://web.archive.org/web/20180925212519/http://www.encyclopedia.ru/cat/ Каталоги энциклопедий] на сайте «Мир энциклопедий». * [http://www.rubricon.com/about_rubricon.asp?pid=5_0_2 Каталог энциклопедий, словарей и справочников] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20070106005427/http://www.rubricon.com/about_rubricon.asp?pid=5_0_2 |date=2007-01-06 }} издательства «Большая Российская энциклопедия» ([[1926]]—[[1999]]). {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Китобҳо]] [[Гурӯҳ:Донишномаҳо| ]] d7tuf3vq8llfc5u8jp3k5ewgtp26jrn 0 2339 1491094 1230428 2026-10-24T12:23:16Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1491094 wikitext text/x-wiki '''Дойче Академише Аустаушдинст''' ('''DAAD''' {{lang-de|Deutscher Akademischer Austauschdienst}}) ё худ '''Хадамоти Мубодилаи Академикии Олмон'''). Ташкилоти [[Олмон]]и буда, дар тамоми [[ҷаҳон]] бахшҳои худро дорад. Танҳо дар нимсолаи баҳории соли [[2004]] ин ташкилот 457 омӯзгори [[забони олмонӣ|забони олмониро]] ба 89 кишвар фиристодааст. Гузашта аз ин мубодилаи [[донишҷӯ]]ён, [[таҳсил]]ҳои нимсола то сесола ва ҳимояи номзадӣ барои донишҷӯёни хориҷӣ аз тарафи ин ташкилот маблағгузорӣ мешаванд. == Пайвандҳо == *[https://web.archive.org/web/20050212021359/http://www2.daad.de/ DAAD Deutschland] *[https://duschanbe.diplo.de/tj-ru/themen/kultur/daad-tajikistan/1586268 DAAD Тоҷикистон] [[Гурӯҳ:Олмон]] fgp6dibsptmuud27yzhk0psui8i2etg 0 2511 1491095 1331763 2026-10-24T14:14:46Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1491095 wikitext text/x-wiki {{current}} [[Акс:Race_162_TU-154.jpg|thumb|200px|Рейс 162 дар парвоз]] '''Рейс 612''' — [[ҳавопаймо]]и [[ТУ-154]] компанияи [[Пулковские авиалинии]] аз [[Анапа]] ба [[Санкт-Петербург]] [[22 август]]и соли [[2006]] парвоз мекард. Аз болои [[Украина]] парвоз карда истода, ҳавопаймо дар наздикии [[Донетск]] авария шуд. Дар ҳавопаймо 159 сарнишин - пассажирон ва 10 аъзоёни экипаж будаанд. [http://www.newsru.com/world/22aug2006/tu.html#17] Ҳамаи шахсони дар ҳавопаймобуда вафот карданд. Расонаҳо хабар медиҳанд ки ба ҳавопаймо [[раъдубарқ]] задааст. Версияҳо дар бораи теракт ё бархӯрдани рокетҳо асоснок нест (ба [[23 август]]). Аз гуфтҳои компания, пилот таҷрибаи беш аз 12 ҳазор [[соат]] дошт, аз инҳо қариб 6 ҳазор бо ҳавопаймои [[ТУ-154]]. Президенти Русия [[Путин, Владимир Владимирович|В. В. Путин]] рӯзи [[24 август]]и соли [[2006]] рӯзи [[азодори]] эълон кард. Президенти Украина Виктор Юшенко рӯзи [[23 август]] рӯзи [[азодори]] эълон кард. == Пайвандҳо == # [https://web.archive.org/web/20090918072511/http://www.newsprom.ru/news/115632047111919.shtml Феҳристи пассажирон] # http://www.vesti.ru/news.html?id=98355&tid=38510{{Пайванди мурда|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} # http://www.strana.ru/news/290585.html{{Пайванди мурда|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} # http://www.newsru.com/world/22aug2006/tu.html == Пайвандҳо == * [http://www.mak.ru/russian/investigations/2006/tu-154_ra-85185.html Ту-154 RA-85185 22.08.2006] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20110720090909/http://www.mak.ru/russian/investigations/2006/tu-154_ra-85185.html |date=2011-07-20 }} - [[Кумитаи Байнидавлатии Ҳавопаймоӣ]] (RU) [[Гурӯҳ:Авиакатастрофаҳо]] [[Гурӯҳ:Донетск]] [[Гурӯҳ:Соли 2006]] [[Гурӯҳ:Воқеаҳои рӯзи 22 август]] nib11e9jfwc2nfvgyeira48pk49o18j 0 7858 1491181 1269869 2026-10-25T01:36:18Z Zosya95 54344 Тағйири масир ба [[Тӯдагул]] 1491181 wikitext text/x-wiki #равона [[Тӯдагул]] b9blsj1ri3falt14i0too3tcf4mjec2 0 15552 1491176 1380135 2026-10-25T01:14:10Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1491176 wikitext text/x-wiki {{Ходими давлатӣ |ном = Искандари Мақдунӣ | номи аслӣ = Ἀλέξανδρος |ном ҳангоми таваллуд = Искандар }} [[File:Alexander and Bucephalus - Battle of Issus mosaic - Museo Archeologico Nazionale - Naples BW.jpg|thumb|Искандар ва Букефал (асп) - мозаика муҳорибаи назди Исса — Осорхонаи миллии бостонии [[Неапол]]]] '''Искандари гуҷастак (нафриншуда — ба гуфтаи эрониёни бостон)''' (Искандари Бузург — ба гуфтаи юнонию-аврупоиён, {{забон-код|grc|Ἀλέξανδρος}}, {{lang-la|Alexander Magnus}}), Номи Ἀλέξανδρος (Искандар) — аз юнонӣ «муҳофизатгари одамон» тарҷума мешавад, ([[356 то милод]] — [[323 то милод]]) — шоҳи (basileo) мақдунӣ аз соли [[336 то милод]], сиёсатмадор, сарлашкар. == Зиндагинома == Дар охири моҳи июли соли 356 -и то милод Олимпиада, завҷаи шоҳ Филиппи II, писаре ба дунё овард, ки Искандар (Александр) ном гирифт. Аллакай лаҳзаҳои нахустини ҳаёти тифл боиси пайдоиши ривоятҳо ва қиссаҳои ғаразнок гаштанд. Олимпиада гӯё дар хоб дида бошад, ки навиштааст Плутарх, барқе вориди батнаш гаштаву пас аз лаҳзае оташе аз вуҷудаш барҷаста саропояшро фаро гирифта ва сонияе баъд ғайб задааст. Мегӯянд Искандар дар он рӯзе ба дунё омад, ки Герострат дар Эфес маъбади машҳури Артемидаро оташ зада буд ва ҳам дар ин рӯз ба Филипп аз се дастовард: ғалаба дар бозиҳои олимпй, нусрат бар қабилаи дарданҳои Иллирия ва забти Потидея аз ҷониби макдуниҳо мужда расонданд. Искандар тарбияи хоси ашрофона гирифт. Дояи шоҳзода Паника, зани асилзодаи мақдунӣ, нахустин мураббиаш Леонид, хеши Олимпиада, буданд. Дар байни муаллимони ӯ Филиск, Алкип, Зевксид, Менехм, Полиникро ном мебаранд. Искандар аз онҳо мусиқӣ, математика ва номанигориро омӯхт. Дар даҳсолагӣ лира менавохт, достонҳои шоирони юнониро аз ёд мехонд. Театр ва санъати тасвириро хеле меписандид. Вале ӯ дар муҳити муноқишаҳои оилавӣ ба камол расид. Пурра зери таъсири модар, Олимпиадаи мансабдӯст қарор дошт ва ба чеҳраи падар бо чашмони модар менигарист. Филиппи II кӯшид, ки писарро ҷониби хеш кашад ва дар рӯҳияи худаш тарбия намояд. Вақте ки Искандар ба синни сездаҳ расид, Арасту ба таълиму тарбияаш пардохт. Се сол Искандар аз ӯ сабақ гирифт. Аз рӯйи гуфти Плутарх, [[Арасту]] ба шоҳзода илми этика ва сиёсат омӯзонд. Плутарх боз шаҳодат медиҳад, ки Арасту Искандарро ба иҷрои нақши ҳукмрон - сарлашкари юнониҳо омода месохт. Барои ин махсус силсилаи лексияҳоро омода мекард.Шоҳзода «[[Илиада]]» ва «[[Одиссея]]»-ро мукаммал омӯхт. Тайёрии ҳарбии Искандар зери роҳбарии падар сурат гирифт. Соли 340-и то милод Филиппи II ҳангоми ба ҷанги зидди Перинф рафтан, идораи давлатро ба Искандар вогузошт. Ӯ худро аз ҳар ҷиҳат вориси ҳақиқии падар намоиш дод. Вале волидайн аз ҳам ҷудо шуданд ва ин зарба ба қалби шоҳзодаи ҷавон зад. Филипп бо Клеопатра, ҷияни Аттал, акди никоҳ баст. Искандар аз суиқасди душман тарсида, дар Иллирия пинҳон шуд. Муноқиша ногаҳон ҳалли худро ёфт.<ref>Мусский С., Семашко И. 100 инсони бузурггарин. Тарҷумаи Қурбон Мадалиев. – Душанбе, 2010. - С. 100</ref> == Ба сари қудрат омадани Искандар == [[Акс:Achaemenid Empire ru.svg|thumb|500px|Харитаи юнонӣ (асри IV то м.)]] Соли 336-и то милод, ҳангоми тӯйи духтари Филиппи II Клеопатра ва шоҳи Эпир Александр, шоҳ Филипп ба дасти ҳамватанаш Павсаний кушта шуд. Павсаний ба шоҳ хусумати шахсӣ дошт. Вале марги шоҳ ба Олимпиадаю Искандар лаҷоми ҳокимиятро мерос гузошт. Мувофиқи анъанаи макдуниҳо Искандарро дар назди қӯшунҳои сафороста шоҳ эълон карданд. Шоҳи ҷавон гуфт, ки сиёсати падарро идома мебахшад. Вай тамоми малака ва нерӯи ҷисмонию ақлониашро ба бозеозии артиш бахшид. Халқро аз ҳама гуна уҳдадориҳо, ғайри хидмати ҳарбӣ, озод намуд. Искандар мехост, ки кишвараш соҳибистиқлол бошад, аммо мақсадаш ҳукмрони ҷаҳон шудан буд. Ӯ муттасил ба иҷрои ниятҳояш даст мезад. Шаҳру давлатчаҳои Юнон, Фессал, Фифа, Фракия, Афинаро зери итоаташ даровард. Сипас амалиёти Балканро бо комёбй ба анҷом расонд ва кишварҳои то соҳили дарёи Дунайро мутеъ сохт. == Ҷанги зидди Дорои III == Вай 30 ҳазор навкари пиёдагард ва 5 ҳазор аскари савора ҷамъ оварда, баҳори соли 334 то милод бар зидди шоҳаншоҳи [[давлати Ҳахоманишиҳо]] Дорои III, ҳукмрони кишвари басо бузурги Форс, ки қаламраваш аз Миср то Ҳинд тӯл мекашид, «андаромад ба ҷанг». Юнониҳо мехостанд форсҳоро шикаст дода, дар баҳри Миёназамин ва Осиёи Сағир нуфуз пайдо намоянд ва роҳи тиҷоратии байни Шарқу Ғарбро соҳиб шаванд. Киштиҳои Искандар дар наздикии Трояи машҳур лангар партофтанд, ҳангоми ба соҳил наздик омадан шоҳ найзаи дасташро ба ҳаво андохт ва он ба хоки Осиё ғӯтид. Сипас, ӯ ба соҳил ҷаҳид ва нахустин шуда ба замини матлуб қадам гузошт. «Бо найза ғасб намудани замин» ба ақидаи юнониёни аҳди қадим туҳфаи худоён ба ҳисоб мерафт. Ва Искандар бо ин амали худ мехост дастгирии худоёнро ба забти кишварҳои бегона таъмин созад. Ҷанг бо Доро чанд сол тӯл кашид. Ҷанговарон шоҳи худро чун Худо мепарастиданд ва ба иҷрои ҳар гуна фармони ӯ омода буданд. Онҳоро ҷасорати беандоза, далерӣ ва рафтори лоуболонаи Искандар ба шигифт меовард. Ӯ ҳамеша пешопеши артиш мерафт ва навкаронро ба ҳарбу зарб мебурд. Соли 334 - и то милод артиши чилҳазораи Дороро дар соҳили дарёи Граник торумор намуд. Баҳори соли 333-и то милод Искандар бо Дорои III дар соҳили дарёи Пинар, наздикии шаҳри Исса, рӯ ба рӯ шуд. Муҳорибаи шадид ба вуқӯъ пайваст, маҳорати лашкаркашии Искандар ин бор низ пирӯзӣ овард. Доро гурехт. Бисёр шаҳрҳо бе ҷанг ба шоҳи мақдунӣ сари таслим фуруд меоварданд. Танҳо шаҳри Тир ҳафт моҳ муқобилият намуд. Баъди забти он Искандар сокинонро ба ғуломӣ фурӯхт ва шаҳрро оташ зад. Аҳолии Миср Искандарро ҳамчун озодибахш аз зери юғи форсҳо истиқбол гирифт. Коҳинони мисрӣ ӯро писари Худо ва ҳукмрони Осиё эълон карданд. Доро ба Искандар дасти сулҳ дароз намуд. Искандари Мақдунӣ онро фишурдан нахост. Дар номааш гуфт: {{аввали иқтибос}}«Дар оянда, агар ту мактуб навиштан хоҳӣ, ба ман чун ба шоҳи Осиё муроҷиат намо. Агар унвони шоҳиро аз ман гирифтан хоҳӣ, ба майдон баро, нагурез, дар куҷое, ки бошӣ, туро меёбам.»{{охири иқтибос}} Баъди чанд муҳориба дар шимолу шарқии Эрон Доро хост нерӯ гирд орад. Искандар аз ин бохабар гашта ба он сӯ лашкар кашид. Вале Доро ба дасташ наафтод. Моҳи майи соли 330 то милод Искандар барои дастгир намудани Дорои III, аввал ба Мод (Мидия), баъд Порт (Парфия) лашкар кашид. Майи соли 330 то милод шоҳ Дорои III дар натиҷаи табаддулоти дарборӣ кушта шуд. Ашрофони форс, ки аз сиёсати шоҳ димоғсӯхта буданд, ҳангоми омад-омади мақдуниён ӯро куштанд. Ва дар ин ҳолат низ Искандар бори дигар бузургии хешро намоиш дод. Вай назди ҷасади Дорой III ба зону истод ва болои майитро бо болопӯши шоҳонааш пӯшонд. Баъди ин халқи форс Искандарро чун шоҳи ҳақиқӣ пазируфт.<ref>Мусский С., Семашко И. 100 инсони бузурггарин. Тарҷумаи Қурбон Мадалиев. – Душанбе, 2010. - С. 101 – 103</ref> Сатрапи Бохтар [[Бесс]], ки сардори табодулот буд, шоҳаншоҳи Империяи Ҳахоманишиён гардид. [[Бесс]] кӯшиш намуд, ки дар сатрапиҳои шарқӣ муқобилиятро зидди лашкари юнону мақдуниҳо ташкил намояд, вале аз ҷониби ашрофони форс дастгир гардида, ба шоҳ Искандар супорида шуд ва июни соли 329 то милод ба қатл расид. == Тасарруфи Трансоксиана ва Ҳиндустон == Соли 329 то милод Искандар ба Осиёи Миёна - [[Подшоҳии Бохтари қадим|Бохтару]] [[Давлати Суғди қадим|Суғд]] (юнонӣ - Трансоксиана) ҳамла кард. Зидди лашкари юнону мақдуниҳо [[Шӯриши Спитамен|шӯриши халқӣ]] бо роҳбарии лашкаркаши суғдӣ [[Спитамен]] бархест. Хунрезиҳо се сол идома ёфтанд. Пас аз қатли [[Спитамен]] ва хонадор шудан ба [[Рухшона]] ба Искандар муяссар гашт, ки каме нафаси осуда кашад. Баъди тасарруфи Осиёи Миёна Искандар ба воситаи қаторкӯҳи Ҳиндукуш ба хоки Ҳинд ҳамлавар шуд. Муҳорибаҳои зиёде ба вуқӯъ пайвастанд, ҳазорҳо хонаҳо сӯхтаву чандин шаҳрҳо валангор шуданд. Баъд аз ин ҳарбу зарбҳо, ҷанг ба дили мақдуниҳо зад. Онҳо ёди ватан карданд. Соли 325 то милод Искандар аз Ҳиндустон баргашт ва Вавилонро пойтахти империя баргузид. Орзу дошт, ки юришҳояшро идома бахшад. Киштиҳо месохт, суи Ғарб рафтан мехост. Аммо шоҳ Искандар тобистони соли 323 то милод мариз шуду фавтид. Ҷасади шоҳро ба Миср ба шаҳри Александрия оварда, дар дахмаи бузурге ҷой намуданд. Пас аз вафоташ империяи муҳташами ӯ дер наистод, пароканда шуд. Саросари кишварҳои забткардаашро шӯриши халқҳо фаро мегирифт, байни лашкаркашони макдунӣ ихтилофҳо ба миён омаданд. Саркардаҳо ба гурӯҳҳо ҷудо шуда, бо ҳам меҷангиданд, ҳар кадоми онҳо мехост аз мероси Искандар луқмаи калонтаре канда гирад. Вале ин ба ягон нафари онҳо муяссар нагашт.<ref>Мусский С., Семашко И. 100 инсони бузурггарин. Тарҷумаи Қурбон Мадалиев. – Душанбе, 2010. - С. 100 – 103</ref> == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Пайвандҳо == * [http://video.google.com/videoplay?docid=8435452012958421697 Александр Македонский] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20110630191604/http://video.google.com/videoplay?docid=8435452012958421697 |date=2011-06-30 }} на [http://www.enc-tv.com/ Encyclopedia channel] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20070629033942/http://enc-tv.com/ |date=2007-06-29 }} (230 биографических фильмов об исторических личностях). * [http://www.livius.org/aj-al/alexander/alexander_chrono.html ''Alexander the Great: chronology''] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20121119034538/http://www.livius.org/aj-al/alexander/alexander_chrono.html |date=2012-11-19 }}, с сайта livius.org * [http://www.pothos.org/alexander.asp Alexander the Great’s Home on the Web] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20070829112438/http://www.pothos.org/alexander.asp |date=2007-08-29 }}, всё о Александре Великом на английском * [http://militerra.com/index.php?option=com_content&task=blogcategory&id=23&Itemid=53 Сражения Александра Македонского на сайте «Militerra.com — битвы мировой истории от древности до первой мировой»] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20161104002201/http://militerra.com/index.php?option=com_content&task=blogcategory&id=23&Itemid=53 |date=2016-11-04 }} * [https://web.archive.org/web/20090309063626/http://battles.h1.ru/alex_maked.shtml Войны Александра Македонского на сайте «Битвы»] {{хурд}} [[Гурӯҳ:Искандари Мақдунӣ| ]] [[Гурӯҳ:Таърих]] rnbjdjhcksqgq3vjyo24gqqicm8cuum 0 22223 1491206 1490578 2026-10-25T04:12:07Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1491206 wikitext text/x-wiki {{таҳрир|[[Корбар:VASHGIRD|Дӯстмурод Саид]] ([[Баҳси корбар:VASHGIRD|баҳс]]) 12:04, 21 октябри 2026 (UTC)|21 октябри 2026|17:04}} {{Таксон |image file = 5 Tulpen in der Mittagssonne.JPG <!-- это фото выбрано (а) потому что растение показано в полный рост (б) оно невысокое, потому шаблон не раздувается --> |image descr = [[Тюльпан Геснера|Садовые тюльпаны]] |regnum = Гиёҳон |rang = Ҷинс |latin = Tulipa |author = [[L.]]<ref>[[Sp. Pl.]] [https://www.biodiversitylibrary.org/page/358324#page/317/mode/1up 1: 305] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20190330063258/https://www.biodiversitylibrary.org/page/358324#page/317/mode/1up |date=2019-03-30 }}. 1753</ref>, 1753 |syn = * {{Bt|Eduardoregelia|{{Popov}} (1936)}} — Эдуардорегелия * {{Bt|Liriactis|[[Raf.]] (1837)}} * {{Bt|Liriopogon|Raf. (1837)}} * {{Bt|Orithyia|[[D.Don]] (1836)}} — Хлебинка * {{Bt|Podonix|Raf. (1838)}} |typus = {{bt-latrus|Tulipa sylvestris|aut=L.|txt=<ref name="ING">{{ING|Tulipa}}</ref>|Тюльпан лесной}} |children name = Виды |children = [[#Систематика|см. текст]]<br>'''[[Виды рода Тюльпан]]''' |range map = Genus tulipa distribution.svg |range map caption = |range map width = |range legend = {{легенда|#FF9F3F|Природный}} {{легенда|#FFFF3F|Интродуцированный}} |wikispecies = Tulipa |grin = 12489 }} '''Лола''' ({{lang-la|Túlipa}}) — [[ҷинс (биология)|ҷинси]] растаниҳо аз оилаи [[савсаниҳо]] буда, тақрибан 100—150 [[намуд (биология)|намудро]] дар бар мегирад. Осиёи Марказӣ минтақаи асосии пайдоиш ва паҳншавии лолаҳои худрӯй ба ҳисоб меравад. Ин растанӣ дар [[Эрон]], [[Афғонистон]], [[Туркия]], қисмате аз ғарби [[Сурия]], соҳилҳои [[баҳри Арал]], [[баҳри Хазар]] ва [[баҳри Сиёҳ]], инчунин дар [[Юнон]], [[Италия]], [[Испания]] ва соҳилҳои [[баҳри Миёназамин]] дар шимоли [[Африқо]] худрӯй мерӯяд. Дар байни кишварҳои [[Ховари Миёна]] лола дар фарҳанги Эрон ва Туркия ҷойгоҳи хос дорад. Дар Эрон мавҷудияти 19 намуди лола ба қайд гирифта шудааст. Аз ҷиҳати ботаникӣ лолаҳо ба ду гурӯҳи асосӣ — парваришӣ ва худрӯй ҷудо мешаванд. Лолаҳои парваришӣ нисбат ба намудҳои худрӯй одатан гулҳои калонтар ва гуногунии бештари ранг доранд. Навъҳои лола аз рӯйи муҳлати гулкунӣ ба гурӯҳҳои барвақтгул, миёнгул, дергул ва гурӯҳи дигар навъҳо тақсим мешаванд. Соли 1981 Анҷумани подшоҳии пиёзакпарварии Нидерланд таснифи навъҳои лоларо оғоз кард. Дар ин тасниф лолаҳо аз рӯйи шакли растанӣ, навъи гул ва муҳлати шукуфтан ба 15 гурӯҳ ҷудо карда шуданд. Лолаҳоро бо роҳи аз хок баровардани пиёзаки растании модарӣ ва ҷудо кардани пиёзакчаҳои наврустаи атрофи он, инчунин бо роҳи коштани тухмиҳои тозаи ҷамъоваришуда зиёд мекунанд. Дар айни замон [[Нидерланд]] аз рӯйи истеҳсол ва содироти пиёзак ва гулҳои буридаи лола дар байни кишварҳои ҷаҳон мақоми аввалро ишғол мекунад. Лола гули миллии Эрон, Афғонистон, Туркия, Нидерланд, [[Маҷористон]] ва [[Белгия]] ба шумор меравад. == Ном == Номи «лола» ба вожаи «лол» ё «лаъл» нисбат дода мешавад, ки тибқи баъзе шарҳҳо бо маънои «сурх» алоқаманд аст. Вожаи лола имрӯз номи гулҳои пиёзакдореро ифода мекунад, ки номи илмии онҳо {{lang-la|Tulipa}} аст. Лолаҳо ба қатори [[савсангулҳо]] ва оилаи [[савсаниҳо]] мансубанд. Гулпӯшҳои онҳо шакли мукаммали гулро ташкил медиҳанд. Дар баъзе шарҳҳои решашиносӣ номи «лола» ба вожаи «лол», ба маънои «сурх», пайванд дода мешавад. Лола дар забонҳои аврупоӣ бо номҳои ''Tulip'' ва ''Tulpe'' маъруф аст. Ин номҳо ба вожаи туркии «тулбанд», ба маънои «салла» ё «амома», нисбат дода мешаванд. Сабаби чунин номгузорӣ шабоҳати шакли гул ба салла дониста мешавад. Эҳтимол меравад, ки ҳангоми муаррифии ин гул ба аврупоиён онро аз ҷиҳати шакл ва бузургӣ ба салла ташбеҳ додаанд. Дар бораи решаи форсии вожаи «тулбанд» миёни муҳаққиқон мувофиқа вуҷуд дорад. Дар «Муқаддимат-ул-адаб»-и [[Маҳмуд Замахшарӣ]], ки фарҳанги арабӣ ба форсӣ мебошад, вожаи «амома» ба форсӣ «дӯлбанд» тарҷума шудааст. Аз ин рӯ, эҳтимол меравад, ки вожаи «тулбанд» аз шакли форсии ''дӯлбанд'' (Dolband) пайдо шуда, аз форсӣ ба туркӣ гузаштааст ва талаффузи он тағйир ёфтааст. Ба ҳар ҳол, ин растанӣ бо номи ''tulip'' аз Туркия ба Аврупо роҳ ёфт ва дар он ҷо бо ҳамин ном машҳур шуд. Бо вуҷуди ин, худи туркҳо низ ин гулро, монанди эрониён, лола меномиданд.<ref>{{Ёдкарди веб |url=http://www.etymonline.com/index.php?term=tulip&allowed_in_frame=0 |title=Tulip |санаи боздид=13 майи 2012 |нашркунанда=Etymology Online |забон=en}}</ref><ref>{{Ёдкарди веб |url=http://www.vajehyab.com/dehkhoda/لاله |title=Лола |санаи боздид=13 майи 2012 |нашркунанда=Луғатномаи Деҳхудо |пайванди бойгонӣ=https://www.webcitation.org/67rwnTe8c?url=http://www.vajehyab.com/dehkhoda/لاله |санаи бойгонӣ=23 майи 2012}}</ref> == Лола дар сарчашмаҳои қадим == Ҳарчанд лола дар дашту кӯҳистони Эрон худрӯй мерӯяд, ҳангоми шунидани ибораи «гули лола» дар зеҳни баъзе одамон гули [[шиқоиқ (ҷинс)|шақоиқ]] низ падид меояд. Дар мавриди лола сухан рондан аксар вақт зарурати баррасии чанд растании ба он монандро ба миён меорад. Дар баъзе сарчашмаҳо лола, шақоиқ, [[лолаи вожгун]], [[олола (ҷинс)|олола]], [[шиқоиқи наъмонӣ|шақоиқи наъмонӣ]] ва [[шанбалида]] иштибоҳан як растанӣ дониста шудаанд. Дар сарчашмаҳои қадим баъзан миёни лола ва шақоиқи наъмонӣ фарқ гузошта шудааст, вале дар баъзе мавридҳо ин растанӣ ҳамчун як навъи лола тавсиф ёфтааст, на ҳамчун номи умумии он. [[Закариёи Қазвинӣ]] дар асари «[[Аҷоибу-л-махлуқот ва ғароибу-л-мавҷудот|Аҷоибу-л-махлуқот]]» менависад, ки номи «шақоиқ-ун-нуъмон» аз ҷониби подшоҳи [[Ҳира]] [[Нуъмон ибни Мунзир]] ба ин гул дода шудааст. Ба гуфтаи ӯ, ин гул дар забони форсӣ лола номида мешавад. Тибқи таҳқиқоти [[Казимирский]], дар байни эрониён ҳар гуле, ки гулбаргҳои сурхи хунранг ва маркази сиёҳ дошт, лола ё шақоиқ номида мешуд. Бо вуҷуди ин, гули ''tulipe''-ро бештар шақоиқи наъмонӣ меномиданд. Лола, шақоиқ ва шақоиқи наъмонӣ аз ҷиҳати ботаникӣ растаниҳои гуногунанд. Аммо баъзе намудҳои онҳо гулҳои сурхранг ва доғи сиёҳ дар марказ доранд, ки боиси шабоҳати зоҳирии онҳо мегардад. Тарҷумонҳои аврупоии осори шоирони Шарқ истилоҳи «шақоиқи наъмонӣ»-ро бо номи ''anemone'' тарҷума кардаанд. Ин растаниро бо шақоиқ ё лола яксон донистан дуруст нест. Шақоиқ ба ҷинси {{lang-la|Papaver}} ва оилаи [[кӯкнориҳо]] ё [[шақоиқиҳо]] ({{lang-la|Papaveraceae}}) мансуб аст, дар ҳоле ки шақоиқи наъмонӣ ба ҷинси {{lang-la|Anemone}} аз оилаи [[тугмачагулҳо]] ({{lang-la|Ranunculaceae}}) тааллуқ дорад. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Гулҳо]] 0135ajl7wxu2g65osnp8gktnc09c2pt 0 22805 1491193 1452357 2026-10-25T02:52:08Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1491193 wikitext text/x-wiki {{МА}} '''Когон''' ( {{Lang-uz|Kogon}} ; {{Забон-тг|Когон}} ; то соли 1935 {{Lang-uz|Yangi Buxoro}} ) — шаҳрест, ки дар [[вилояти Бухоро]] дар [[Ӯзбекистон]] аст. Он инчунин макони [[ноҳияи Когон]] аст, аммо ҷузъи он нест. <ref name="class">{{Cite web|url=https://stat.uz/uploads/docs/soato(mhobt)_2020.xlsx|title=Classification system of territorial units of the Republic of Uzbekistan|date=July 2020|publisher=The State Committee of the Republic of Uzbekistan on statistics|lang=uz, ru}}</ref> == Таърих == [[Акс:Железнодорожный_вокзан_"Бухара_1".jpg|чап|мини| Вокзал « Бухоро-1 »]] То соли 1935 шаҳр Янги Бухоро (Бухорои Нав) ном дошт. Дар шаҳр вокзали роҳи оҳани Бухоро-1 мавҷуд аст, ки ба шаҳри [[Бухоро]] хизмат мерасонад, ки дар 12 км дуртар &nbsp; аз Когон ҷойгир аст. Соли 1990 сохтмони хатти троллейбус Бухоро - Когон шуруъ шуд, вале баъдтар он қатъ гардид. == Аҳолӣ == Аҳолии шаҳр дар соли 1989 48,054 нафар буд. Майдони он 20 аст . <ref>{{Cite web|url=https://buxstat.uz/uz/rasmiy-statistika/demography-2|title=Buxoro viloyatining ma'muriy-hududiy bo'linishi|publisher=Bukhara regional department of statistics|lang=uz|accessdate=2023-07-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20260514072953/https://www.buxstat.uz/uz/rasmiy-statistika/demography-2|archivedate=2026-05-14}}</ref> == Эзоҳ == {{Эзоҳ}} {{Шаҳрҳои Ӯзбекистон}} {{Вилояти Бухоро}} {{Пайвандҳои беруна}} [[Гурӯҳ:Шаҳрҳои Ӯзбекистон]] [[Гурӯҳ:Маҳалҳои аҳолинишини вилояти Бухоро]] f4fgohr1hmdpxgfd53a1pekcbjxcpeb 0 49277 1491177 1412577 2026-10-25T01:20:50Z Zosya95 54344 /* Нигаред низ */ 1491177 wikitext text/x-wiki [[File:Виноград (плантация).jpg|thumb|200px]] [[File:Обрезка винограда 2.jpg|thumb|200px]] [[File:Маркази биотехнологии Донишгоҳи миллии Тоҷикистон 9.JPG|thumb|200px]] '''Токпарварӣ''' (ангурпарварӣ) — яке бахшҳои боғдории анъанавии тоҷикон буда, дар ҳаёти мардум мавқеи махсус дорад. Токи ангурро дар ҳавлӣ, дар боғчаҳои алоҳида ва болои талу теппаҳо парвариш мекунанд. Дар ҳавлиҳо, маъмулан, барои парвариши ангур «воиҷ» (чойлов, хавоза, уланг) месозанд. Инчунин дар боғҳо ба тариқи «ҷӯягӣ» ва дар талу теппаҳо ба тарзи «буттагӣ» низ парвариш мешавад. Барои афзоиши ток ё ниҳоли ангур аз шохи дарахти серҳосилу солим ба дарозии 40-70 см «қаламча» мегиранд. Қаламчаро дар фасли тирамоҳ ё оғози баҳор ҳангоми токбурӣ гирифта, ба замини нарму порудодашуда мегӯронанд. Қисми асосии қаламча зери хок меравад, танҳо ду-се чашмакаш барои сабзидан аз хок берун мемонад. Ниҳоли сабзидаро баъд аз як-ду сол ба ҷойи матлуб мекӯчонанд. Ангур нигоҳубини махсусро талаб менамояд. Дар аввали баҳор шохчаҳои барзиёдашро мебуранд, пӯстлохи токро канда, бехашро сафед менамоянд. Вақте ки ангур аз гул фаромад ва ғурра баст, баргҳои зиёдатӣ ва навдаҳои хомашро мекананд, ки ин амалро «хомток» меноманд. Токбурии дуюмро «нӯгтокӣ» мегӯянд, ки вақти пухтани ҳосил барои сарф шудани қувваи асосӣ ба меваҳо анҷом медиҳанд. Дар Варзоб токҳои ангурро боғбонҳо се маротиба об медоданд: бори аввал дар вақти гулкунӣ, бори дувум дар нимаҳои тобистон ва дафъаи севум вақте ки ангурҳо пухта мерасанд. Токпарварӣ баъди тамокупарварӣ дар Тоҷикистон соҳаи сердаромадтарин маҳсуб меёбад. Азбаски солҳои охир дар кишвар тамокупарварӣ ба хотири ба саломатӣ зараровар буданаш чандон рушд накарда истодааст, [[токпарварӣ]] ба ҷойи аввал баромадааст. == Аҳамият == Токро дар ҳама гуна замин, бахусус лалмӣ ва санглоху шағалзор ва қисман шӯразор низ парвариш мекунанд. Дар заминҳои обии санглох, шағалзор ва лалмие, ки даромади дигар зироатҳо хароҷотро намепӯшонад, токзорҳо ҳосили хушсифат ва даромади зиёд медиҳанд. Инро нишондиҳандаҳои ҳарсолаи хоҷагиҳои боғу токпарварии «[[Сомғор]]», ба номи Исмоил Ҳамзаалиеви [[ноҳияи Бобоҷон Ғафуров]]и [[вилояти Суғд]] хоҷагиҳои [[водии Ҳисор]] ва дигар хоҷагиҳои токпарварии лалмикори кишвар исбот кардаанд. Токзор, ба истиснои баъзе дарахтони мева ва зироатҳои бисёрсола, ҳар сол ҳосил медиҳад. Аҳамияти муҳими экологии токпарварӣ дар он аст, ки дар [[кӯҳ]]ҳо, [[доманакӯҳ]]ҳо ва [[теппа]]ҳо, дар ҳолати уфуқӣ ҷойгир кардани қаторҳо, пеши роҳи шуста шудани заминро мегиранд ва тавассути патакрешаҳои худ мустаҳкам мекунанд. Аксари зироатҳои бисёрсола хусусияти «ватандорӣ» доранд, яъне дар як иқлим ҳосил медиҳанду дар иқлими дигар ҳатто нашъунамои хуб намекунанд. Танҳо токи [[ангур]] дар баландиҳои то 2000 метр ва аз он баланд шаҳри [[Хоруғ]] то пастиҳои лаби баҳрҳо, дар ҳама гуна релеф ва таркиби он ҳосили дилхоҳ дода метавонад. Аҳамияти иқтисодии онҳо дар истеҳсолот низ чашмрас аст. Агар ҳосилнокии баланд (аз 1 гектар то 200—250 сентнер) имкони гирифтани даромади калон дошта бошад, чун зироати тамоми сол даҳҳо ва садҳо нафарро бо ҷойи кори доимӣ таъмин менамояд. Ин ҷиҳатро ба инобат гирифта, бояд дар ҷумҳурӣ на фақат ба миқдори пештара «совхоз — заводҳо» бунёд карда шаванд, балки хоҷагиҳои нави давлатӣ таъсис ёбанд. Азбаски бунёди «совхоз — заводҳо» маблағгузории калонро металабад, бояд онҳоро монанди пешина бо маблағи давлат ё сармоягузорӣ бунёд карда, даромадашон ба буҷети давлат ворид шавад. Дар хотир бояд нигоҳ дошт, ки як «совхоз — завод»-и саноатии давлатии пешқадами ҷаҳонӣ даромади ҳамаи хоҷагиҳои деҳқонии парокандаи ноҳияҳои тобеи ҷумҳурӣ ё [[вилояти Хатлон]]ро дода метавонад.<ref>http://www.jumhuriyat.tj/index.php?art_id=12468АНГУР - МАНБАИ САЛОМАТӢ, ҒИЗО ВА ДАРОМАД</ref> == Таърих == Тоҷикистон ҳар сол 17-20 ҳазор тонна [[мавиз|мавизу]] [[кишмиш]] истеҳсол мекард. Дар шаҳри [[Истаравшан]] корхонаи аз унсурҳои бегона тоза кардан, шустан ва ба навъҳо ҷудо намудани мавизу кишмиш кор мекард. Дар Тоҷикистон то солҳои 1990-ум 16 совхоз-завод ба парвариш ва коркарди саноатии ангур машғул буд. Дар ҳар ду — се завод як завод ё комбинати шаробнигоҳдорӣ ва шишарезии он амал мекард. Шаробҳои овозадори дессертии Тоҷикистон, аз ҷумла «Тоҷикистон», «Ҷавс», «Тойфӣ» ,«Роҳат», «Вахш», «Ширинӣ», «Ғончӣ», инчунин ошхонагии «Орзу» ва «Исфисор»-ро истеҳсол мекард.<ref>{{Cite web|url=http://www.jumhuriyat.tj/index.php?art_id=12468|title=АНГУР - МАНБАИ САЛОМАТӢ, ҒИЗО ВА ДАРОМАД|author=www.jumhuriyat.tj|date=2020-07-08|publisher=|lang=tg|accessdate=2024-09-08}}</ref> == Инчунин нигаред == * [[Хоҷагии деҳқонии “Боғи Сомон”]] == Эзоҳ == {{эзоҳ}} [[Гурӯҳ:Токпарварӣ]] [[Гурӯҳ:Токпарварӣ дар Тоҷикистон]] 8z2sksu09t2d1hcg5w7o8sz2ovi9q27 1491178 1491177 2026-10-25T01:26:39Z Zosya95 54344 /* Аҳамият */ 1491178 wikitext text/x-wiki [[File:Виноград (плантация).jpg|thumb|200px]] [[File:Обрезка винограда 2.jpg|thumb|200px]] [[File:Маркази биотехнологии Донишгоҳи миллии Тоҷикистон 9.JPG|thumb|200px]] '''Токпарварӣ''' (ангурпарварӣ) — яке бахшҳои боғдории анъанавии тоҷикон буда, дар ҳаёти мардум мавқеи махсус дорад. Токи ангурро дар ҳавлӣ, дар боғчаҳои алоҳида ва болои талу теппаҳо парвариш мекунанд. Дар ҳавлиҳо, маъмулан, барои парвариши ангур «воиҷ» (чойлов, хавоза, уланг) месозанд. Инчунин дар боғҳо ба тариқи «ҷӯягӣ» ва дар талу теппаҳо ба тарзи «буттагӣ» низ парвариш мешавад. Барои афзоиши ток ё ниҳоли ангур аз шохи дарахти серҳосилу солим ба дарозии 40-70 см «қаламча» мегиранд. Қаламчаро дар фасли тирамоҳ ё оғози баҳор ҳангоми токбурӣ гирифта, ба замини нарму порудодашуда мегӯронанд. Қисми асосии қаламча зери хок меравад, танҳо ду-се чашмакаш барои сабзидан аз хок берун мемонад. Ниҳоли сабзидаро баъд аз як-ду сол ба ҷойи матлуб мекӯчонанд. Ангур нигоҳубини махсусро талаб менамояд. Дар аввали баҳор шохчаҳои барзиёдашро мебуранд, пӯстлохи токро канда, бехашро сафед менамоянд. Вақте ки ангур аз гул фаромад ва ғурра баст, баргҳои зиёдатӣ ва навдаҳои хомашро мекананд, ки ин амалро «хомток» меноманд. Токбурии дуюмро «нӯгтокӣ» мегӯянд, ки вақти пухтани ҳосил барои сарф шудани қувваи асосӣ ба меваҳо анҷом медиҳанд. Дар Варзоб токҳои ангурро боғбонҳо се маротиба об медоданд: бори аввал дар вақти гулкунӣ, бори дувум дар нимаҳои тобистон ва дафъаи севум вақте ки ангурҳо пухта мерасанд. Токпарварӣ баъди тамокупарварӣ дар Тоҷикистон соҳаи сердаромадтарин маҳсуб меёбад. Азбаски солҳои охир дар кишвар тамокупарварӣ ба хотири ба саломатӣ зараровар буданаш чандон рушд накарда истодааст, [[токпарварӣ]] ба ҷойи аввал баромадааст. == Аҳамият == Токро дар ҳама гуна замин, бахусус лалмӣ ва санглоху шағалдор ва қисман шӯразор низ парвариш мекунанд. Дар заминҳои обии санглох, шағалдор ва лалмие, ки даромади дигар зироатҳо хароҷотро намепӯшонад, токзорҳо ҳосили хушсифат ва даромади зиёд медиҳанд. Инро нишондиҳандаҳои ҳарсолаи хоҷагиҳои боғу токпарварии «[[Сомғор]]», ба номи Исмоил Ҳамзаалиеви [[ноҳияи Бобоҷон Ғафуров]]и [[вилояти Суғд]] хоҷагиҳои [[водии Ҳисор]] ва дигар хоҷагиҳои токпарварии лалмикори кишвар исбот кардаанд. Токзор, ба истиснои баъзе дарахтони мева ва зироатҳои бисёрсола, ҳар сол ҳосил медиҳад. Аҳамияти муҳими экологии токпарварӣ дар он аст, ки дар [[кӯҳ]]ҳо, [[доманакӯҳ]]ҳо ва [[теппа]]ҳо, дар ҳолати уфуқӣ ҷойгир кардани қаторҳо, пеши роҳи шуста шудани заминро мегиранд ва тавассути патакрешаҳои худ мустаҳкам мекунанд. Аксари зироатҳои бисёрсола хусусияти «ватандорӣ» доранд, яъне дар як иқлим ҳосил медиҳанду дар иқлими дигар ҳатто нашъунамои хуб намекунанд. Танҳо токи [[ангур]] дар баландиҳои то 2000 метр ва аз он баланд шаҳри [[Хоруғ]] то пастиҳои лаби баҳрҳо, дар ҳама гуна релеф ва таркиби он ҳосили дилхоҳ дода метавонад. Аҳамияти иқтисодии онҳо дар истеҳсолот низ чашмрас аст. Агар ҳосилнокии баланд (аз 1 гектар то 200—250 сентнер) имкони гирифтани даромади калон дошта бошад, чун зироати тамоми сол даҳҳо ва садҳо нафарро бо ҷойи кори доимӣ таъмин менамояд. Ин ҷиҳатро ба инобат гирифта, бояд дар ҷумҳурӣ на фақат ба миқдори пештара «совхоз — заводҳо» бунёд карда шаванд, балки хоҷагиҳои нави давлатӣ таъсис ёбанд. Азбаски бунёди «совхоз — заводҳо» маблағгузории калонро металабад, бояд онҳоро монанди пешина бо маблағи давлат ё сармоягузорӣ бунёд карда, даромадашон ба буҷети давлат ворид шавад. Дар хотир бояд нигоҳ дошт, ки як «совхоз — завод»-и саноатии давлатии пешқадами ҷаҳонӣ даромади ҳамаи хоҷагиҳои деҳқонии парокандаи ноҳияҳои тобеи ҷумҳурӣ ё [[вилояти Хатлон]]ро дода метавонад.<ref>http://www.jumhuriyat.tj/index.php?art_id=12468АНГУР - МАНБАИ САЛОМАТӢ, ҒИЗО ВА ДАРОМАД</ref> == Таърих == Тоҷикистон ҳар сол 17-20 ҳазор тонна [[мавиз|мавизу]] [[кишмиш]] истеҳсол мекард. Дар шаҳри [[Истаравшан]] корхонаи аз унсурҳои бегона тоза кардан, шустан ва ба навъҳо ҷудо намудани мавизу кишмиш кор мекард. Дар Тоҷикистон то солҳои 1990-ум 16 совхоз-завод ба парвариш ва коркарди саноатии ангур машғул буд. Дар ҳар ду — се завод як завод ё комбинати шаробнигоҳдорӣ ва шишарезии он амал мекард. Шаробҳои овозадори дессертии Тоҷикистон, аз ҷумла «Тоҷикистон», «Ҷавс», «Тойфӣ» ,«Роҳат», «Вахш», «Ширинӣ», «Ғончӣ», инчунин ошхонагии «Орзу» ва «Исфисор»-ро истеҳсол мекард.<ref>{{Cite web|url=http://www.jumhuriyat.tj/index.php?art_id=12468|title=АНГУР - МАНБАИ САЛОМАТӢ, ҒИЗО ВА ДАРОМАД|author=www.jumhuriyat.tj|date=2020-07-08|publisher=|lang=tg|accessdate=2024-09-08}}</ref> == Инчунин нигаред == * [[Хоҷагии деҳқонии “Боғи Сомон”]] == Эзоҳ == {{эзоҳ}} [[Гурӯҳ:Токпарварӣ]] [[Гурӯҳ:Токпарварӣ дар Тоҷикистон]] 577tagfp4c0x2sgscjsgsqvjzjb358y 1491179 1491178 2026-10-25T01:34:11Z Zosya95 54344 /* Аҳамият */ 1491179 wikitext text/x-wiki [[File:Виноград (плантация).jpg|thumb|200px]] [[File:Обрезка винограда 2.jpg|thumb|200px]] [[File:Маркази биотехнологии Донишгоҳи миллии Тоҷикистон 9.JPG|thumb|200px]] '''Токпарварӣ''' (ангурпарварӣ) — яке бахшҳои боғдории анъанавии тоҷикон буда, дар ҳаёти мардум мавқеи махсус дорад. Токи ангурро дар ҳавлӣ, дар боғчаҳои алоҳида ва болои талу теппаҳо парвариш мекунанд. Дар ҳавлиҳо, маъмулан, барои парвариши ангур «воиҷ» (чойлов, хавоза, уланг) месозанд. Инчунин дар боғҳо ба тариқи «ҷӯягӣ» ва дар талу теппаҳо ба тарзи «буттагӣ» низ парвариш мешавад. Барои афзоиши ток ё ниҳоли ангур аз шохи дарахти серҳосилу солим ба дарозии 40-70 см «қаламча» мегиранд. Қаламчаро дар фасли тирамоҳ ё оғози баҳор ҳангоми токбурӣ гирифта, ба замини нарму порудодашуда мегӯронанд. Қисми асосии қаламча зери хок меравад, танҳо ду-се чашмакаш барои сабзидан аз хок берун мемонад. Ниҳоли сабзидаро баъд аз як-ду сол ба ҷойи матлуб мекӯчонанд. Ангур нигоҳубини махсусро талаб менамояд. Дар аввали баҳор шохчаҳои барзиёдашро мебуранд, пӯстлохи токро канда, бехашро сафед менамоянд. Вақте ки ангур аз гул фаромад ва ғурра баст, баргҳои зиёдатӣ ва навдаҳои хомашро мекананд, ки ин амалро «хомток» меноманд. Токбурии дуюмро «нӯгтокӣ» мегӯянд, ки вақти пухтани ҳосил барои сарф шудани қувваи асосӣ ба меваҳо анҷом медиҳанд. Дар Варзоб токҳои ангурро боғбонҳо се маротиба об медоданд: бори аввал дар вақти гулкунӣ, бори дувум дар нимаҳои тобистон ва дафъаи севум вақте ки ангурҳо пухта мерасанд. Токпарварӣ баъди тамокупарварӣ дар Тоҷикистон соҳаи сердаромадтарин маҳсуб меёбад. Азбаски солҳои охир дар кишвар тамокупарварӣ ба хотири ба саломатӣ зараровар буданаш чандон рушд накарда истодааст, [[токпарварӣ]] ба ҷойи аввал баромадааст. == Аҳамият == Токро дар ҳама гуна замин, бахусус лалмӣ ва санглоху [[Шағал|шағалдор]] ва қисман шӯразор низ парвариш мекунанд. Дар заминҳои обии санглох, шағалдор ва лалмие, ки даромади дигар зироатҳо хароҷотро намепӯшонад, токзорҳо ҳосили хушсифат ва даромади зиёд медиҳанд. Инро нишондиҳандаҳои ҳарсолаи хоҷагиҳои боғу токпарварии «[[Сомғор]]», ба номи Исмоил Ҳамзаалиеви [[ноҳияи Бобоҷон Ғафуров]]и [[вилояти Суғд]] хоҷагиҳои [[водии Ҳисор]] ва дигар хоҷагиҳои токпарварии лалмикори кишвар исбот кардаанд. Токзор, ба истиснои баъзе дарахтони мева ва зироатҳои бисёрсола, ҳар сол ҳосил медиҳад. Аҳамияти муҳими экологии токпарварӣ дар он аст, ки дар [[кӯҳ]]ҳо, [[доманакӯҳ]]ҳо ва [[теппа]]ҳо, дар ҳолати уфуқӣ ҷойгир кардани қаторҳо, пеши роҳи шуста шудани заминро мегиранд ва тавассути патакрешаҳои худ мустаҳкам мекунанд. Аксари зироатҳои бисёрсола хусусияти «ватандорӣ» доранд, яъне дар як иқлим ҳосил медиҳанду дар иқлими дигар ҳатто нашъунамои хуб намекунанд. Танҳо токи [[ангур]] дар баландиҳои то 2000 метр ва аз он баланд шаҳри [[Хоруғ]] то пастиҳои лаби баҳрҳо, дар ҳама гуна релеф ва таркиби он ҳосили дилхоҳ дода метавонад. Аҳамияти иқтисодии онҳо дар истеҳсолот низ чашмрас аст. Агар ҳосилнокии баланд (аз 1 гектар то 200—250 сентнер) имкони гирифтани даромади калон дошта бошад, чун зироати тамоми сол даҳҳо ва садҳо нафарро бо ҷойи кори доимӣ таъмин менамояд. Ин ҷиҳатро ба инобат гирифта, бояд дар ҷумҳурӣ на фақат ба миқдори пештара «совхоз — заводҳо» бунёд карда шаванд, балки хоҷагиҳои нави давлатӣ таъсис ёбанд. Азбаски бунёди «совхоз — заводҳо» маблағгузории калонро металабад, бояд онҳоро монанди пешина бо маблағи давлат ё сармоягузорӣ бунёд карда, даромадашон ба буҷети давлат ворид шавад. Дар хотир бояд нигоҳ дошт, ки як «совхоз — завод»-и саноатии давлатии пешқадами ҷаҳонӣ даромади ҳамаи хоҷагиҳои деҳқонии парокандаи ноҳияҳои тобеи ҷумҳурӣ ё [[вилояти Хатлон]]ро дода метавонад.<ref>http://www.jumhuriyat.tj/index.php?art_id=12468АНГУР - МАНБАИ САЛОМАТӢ, ҒИЗО ВА ДАРОМАД</ref> == Таърих == Тоҷикистон ҳар сол 17-20 ҳазор тонна [[мавиз|мавизу]] [[кишмиш]] истеҳсол мекард. Дар шаҳри [[Истаравшан]] корхонаи аз унсурҳои бегона тоза кардан, шустан ва ба навъҳо ҷудо намудани мавизу кишмиш кор мекард. Дар Тоҷикистон то солҳои 1990-ум 16 совхоз-завод ба парвариш ва коркарди саноатии ангур машғул буд. Дар ҳар ду — се завод як завод ё комбинати шаробнигоҳдорӣ ва шишарезии он амал мекард. Шаробҳои овозадори дессертии Тоҷикистон, аз ҷумла «Тоҷикистон», «Ҷавс», «Тойфӣ» ,«Роҳат», «Вахш», «Ширинӣ», «Ғончӣ», инчунин ошхонагии «Орзу» ва «Исфисор»-ро истеҳсол мекард.<ref>{{Cite web|url=http://www.jumhuriyat.tj/index.php?art_id=12468|title=АНГУР - МАНБАИ САЛОМАТӢ, ҒИЗО ВА ДАРОМАД|author=www.jumhuriyat.tj|date=2020-07-08|publisher=|lang=tg|accessdate=2024-09-08}}</ref> == Инчунин нигаред == * [[Хоҷагии деҳқонии “Боғи Сомон”]] == Эзоҳ == {{эзоҳ}} [[Гурӯҳ:Токпарварӣ]] [[Гурӯҳ:Токпарварӣ дар Тоҷикистон]] gr4y1pl59i3r9kk29ovvthnvl5t8hln 0 60916 1491184 1206977 2026-10-25T01:48:45Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1491184 wikitext text/x-wiki '''Иҷлосияи сарнавиштсоз:''' Феҳристи адабиёт. – Душанбе: Бухоро, 2012. – 206 с. == Мундариҷа == Феҳристи мазкур ба ифтихори 20–солагии Иҷлосияи XVI Шӯрои Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон таҳия шудааст. Феҳрист аз мақолаи муқаддимавӣ, 3 қисм ва 10 зерқисм иборат аст. Мақолаи муқаддимавӣ роҷеъ ба аҳамияти оламшумул ва нақши таърихии Иҷлосияи XVI Шӯрои Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон дар бунёди ҷомеаи навин ва эҳёи заминаҳои конститутсионии Тоҷикистони соҳибистиқлол маълумоти мушаххас медиҳад. Дар қисми якуми феҳрист номгӯи асарҳои дар шакли алоҳида нашршуда дохил шудаанд. Қисми дуюми феҳрист адабиёти дар саҳифаҳои нашрияҳои даврӣ, китобҳо ва маҷмӯаҳои илмӣ интишорёфтаро дар бар мегирад. Дар феҳрист унвони ҳамаи асарҳо ба забони асл тибқи стандарти нав тасвир ёфта, навиштаҷоти библиографӣ ба асарҳои такроран чопшуда тибқи замони нашрашон зери як асар бо нишон додани ҳамаи манбаъҳои интишорӣ пешниҳод шудааст. Феҳристи мазкур бори нахуст дар асоси захираи Китобхонаи миллии Тоҷикистон ва веб–сайтҳои Интернет таҳия шуда, маводи чопию электронии солҳои 1992-2012 нашршударо дар бар гирифтааст.<ref>[ http://kmt.tj/?book_id=152 {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20160305141325/http://kmt.tj/?book_id=152 |date=2016-03-05 }} Иҷлосияи сарнавиштсоз.Китобнома]</ref> == Тақризҳо == == Донистаниҳо == Китоби Иҷлосияи сарнавиштсоз: Феҳристи адабиёт. – Душанбе: Бухоро, 2012. – 206 с. дар [[Китобхонаи миллии Тоҷикистон]] маҳфуз аст. ==Пайванди беруна== <references /> {{хурд}} [[Гурӯҳ:Китобҳо аз рӯи алифбо]] [[Гурӯҳ:Китобҳои Китобхонаи миллии Тоҷикистон]] 56ot9e1coyk3gspwdikzcb3vzgph8fx 0 73326 1491098 1470597 2026-10-24T15:36:37Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1491098 wikitext text/x-wiki {{Рассом |ном = Анваршо Сайфуддинов |номи аслӣ = Сайфуддинов Анваршо |тасвир = |бар = |тавсифи тасвир = |ном ҳангоми таваллуд = Сайфуддинов Анваршо |таърихи таваллуд = 1951 |таърихи даргузашт = |зодгоҳ = [[Ноҳияи Ванҷ]], [[ВМКБ]], [[ҶШС Тоҷикистон]] |маҳалли даргузашт = |табаият = тоҷик |шаҳрвандӣ = {{Парчам|Тоҷикистон}} Тоҷикистон |жанр = [[Абстраксионизм]], [[кундал]], санъати меъморӣ |омӯзиш = Коллеҷи рассомии Тоҷикистон ба номи М. Олимов (1972)<br />Институти давлатии театрию-бадеии Тошканд (1977) |сабк = миллӣ, абстраксия, кундал |пуштибонон = |мукофотҳо = Арбоби ҳунари Тоҷикистон |унвонҳо = |сайт = |имзо = |викианбор = }} '''Анваршо Сайфудинов''' (тав. 1951) — рассом, мусаввир, наққош ва Арбоби ҳунари Тоҷикистон. Ӯ аз намояндагони барҷастаи санъати абстраксионӣ дар Тоҷикистон мебошад.<ref>{{cite web |url=https://sanatshinosi.tj/archive-majalla/san-atshinos-ma-allai-ilm-nazariyav.1.pdf |title=АЗ МАЛЕВИЧ ТО АНВАРШО САЙФУДИНОВ |publisher=sanatshinosi.tj |language=tg}}</ref> == Зиндагинома == Анваршо Сайфудинов соли 1951 дар [[Ноҳияи Ванҷ]]и [[ВМКБ]] ба дунё омадааст.<ref>А. Шарифӣ. "Анваршо Сайфуддинов ва санъати тасвирии тоҷик". "Истиқлол" №14 (228), 15 апрели 2026.</ref> Ӯ дар солҳои 1968–1972 дар Коллеҷи рассомии Тоҷикистон ба номи М. Олимов таҳсил карда, соли 1977 Институти давлатии театрию-бадеии Тошкандро хатм кардааст.<ref>{{cite web |url=http://visart.info/artist/saifutdinov-a-1951.html |title=Сайфутдинов Анваршо (р. 1951 г., Ванч, Таджикистан) |publisher=visart.info |language=ru}}</ref> == Фаъолияти ҳунарӣ == Анваршо Сайфудинов баъд аз хатми таҳсил дар театрҳои ҷумҳурӣ ба ҳайси наққош ва мусаввир кор кардааст. Аз солҳои 80-уми асри XX ӯ ҳамчун муаллим дар [[Коллеҷи ҷумҳуриявии рассомии ба номи М. Олимов|Коллеҷи рассомии ба номи М. Олимов]] ва баъдан дар [[Донишкадаи давлатии санъати тасвирӣ ва дизайни Тоҷикистон]] фаъолият мекунад.<ref>{{cite web |url=https://kmt.tj/ru/russkij-anvarsho-sajfudinov-chil-kalid/# |title=Анваршо Сайфудинов. Чил калид |publisher=kmt.tj |language=ru |accessdate=2026-04-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20260116124323/https://kmt.tj/ru/russkij-anvarsho-sajfudinov-chil-kalid/ |archivedate=2026-01-16}}</ref> === Услуби эҷодӣ === Анваршо Сайфудинов дар эҷодиёти худ сабки мактаби Аврупо ва анъанаи Шарқро дар ҳам меомезад. Ӯ яке аз навоварон дар сабки абстрактӣ дар санъати муосири тоҷик ба ҳисоб меравад. Рассом дар солҳои 90-уми асри XX, пас аз [[Фурӯпошии Иттиҳоди Шӯравӣ|пошхӯрии Иттиҳоди Шӯравӣ]] ва озод шудан аз сензураи идеологӣ, ба таҳияи силсилаи композитсияҳои абстрактӣ шурӯъ кард.<ref>{{cite web |url=https://sanatshinosi.tj/archive-majalla/san-atshinos-ma-allai-ilm-nazariyav.1.pdf |title=АЗ МАЛЕВИЧ ТО АНВАРШО САЙФУДИНОВ |publisher=sanatshinosi.tj |language=tg}}</ref> Намоишномаҳои ӯ бештар ба тасвири эҳсосот ва андешаҳои ботинии инсон таваҷҷӯҳ доранд, ки аз ҷаҳони моддӣ вобаста нестанд. Ӯ дар асарҳояш, махсусан дар сабки кундал, аз орнаментика ва унсурҳои миллӣ истифода мебарад.<ref>{{cite web |url=https://sanatshinosi.tj/archive-majalla/san-atshinos-ma-allai-ilm-nazariyav.1.pdf |title=АЗ МАЛЕВИЧ ТО АНВАРШО САЙФУДИНОВ |publisher=sanatshinosi.tj |language=tg}}</ref> === Корҳои муҳим === * '''«Чил калид»:''' Силсилаи корҳои абстрактии ӯро ба «чашми чил калид»-и анъанавӣ монанд мекунанд, ки дар он рамзҳо ва маъниҳои пинҳонӣ нуҳуфтаанд ва аз бинанда тафаккури амиқро талаб мекунанд.<ref>{{cite web |url=https://kmt.tj/ru/russkij-anvarsho-sajfudinov-chil-kalid/# |title=Анваршо Сайфудинов. Чил калид |publisher=kmt.tj |language=ru |accessdate=2026-04-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20260116124323/https://kmt.tj/ru/russkij-anvarsho-sajfudinov-chil-kalid/ |archivedate=2026-01-16}}</ref> * '''«Дар сояи боғи ангур»:''' Рассом дар намоиши асарҳои худ дар соли 2021 қайд кардааст, ки дар ин расми абстрактӣ, ки дар он рамзҳое ба мисли чашм тасвир шудаанд, баҳс бо тамошобин ба вуҷуд меояд, зеро ҳар як тамошобин онро ба таври худ дарк мекунад.<ref>{{cite web |url=https://mir24.tv/news/16488150/vystavka-v-tadzhikistane-respublikanskii-hudozhestvennyi-kolledzh-prazdnuet-85-letie |title=Выставка в Таджикистане: Республиканский художественный колледж празднует 85-летие |publisher=mir24.tv |language=ru}}</ref> * '''Корҳои монументалӣ:''' Ӯ муаллифи як қатор корҳои монументалӣ, аз ҷумла релефҳои ганҷӣ (дар ресторани «Ошхонаи шарқӣ» дар шаҳри Владимир, солҳои 1979-1980), мусаввараҳо («Олами зериобӣ», Ёвон, 1981; «Уламои Шарқ», толори [[Донишгоҳи миллии Тоҷикистон]], Душанбе, 1982) ва мозаика (дар нашриёти «Адиб», Душанбе, 1984) мебошад.<ref>{{cite web |url=http://visart.info/artist/saifutdinov-a-1951.html |title=Сайфутдинов Анваршо (р. 1951 г., Ванч, Таджикистан) |publisher=visart.info |language=ru}}</ref> == Эътироф == Асарҳои Анваршо Сайфудинов дар коллексияҳои осорхонаҳо ва коллексияҳои шахсӣ дар Тоҷикистон ва хориҷа маҳфузанд. Ӯ дар намоишгоҳҳои байналмилалӣ, аз ҷумла дар Ӯзбекистон (2026), ширкат кардааст.<ref>{{cite web |url=https://avesta.tj/2021/03/29/v-dushanbe-otkrylas-vystavka-kartin-anvara-sajfiddinova/ |title=В Душанбе открылась выставка картин Анвара Сайфиддинова |publisher=avesta.tj |date=29 марти 2021 |language=ru}}</ref> == Эзоҳ == {{reflist}} == Пайвандҳои беруна == * [https://web.archive.org/web/20260116124323/https://kmt.tj/ru/russkij-anvarsho-sajfudinov-chil-kalid/ Анваршо Сайфудинов. Чил калид (kmt.tj)] * [https://sanatshinosi.tj/archive-majalla/san-atshinos-ma-allai-ilm-nazariyav.1.pdf АЗ МАЛЕВИЧ ТО АНВАРШО САЙФУДИНОВ (sanatshinosi.tj)] * [https://mir24.tv/news/16488150/vystavka-v-tadzhikistane-respublikanskii-hudozhestvennyi-kolledzh-prazdnuet-85-letie Выставка в Таджикистане: Республиканский художественный колледj празднует 85-летие (mir24.tv)] [[Гурӯҳ:Рассомони Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Зодагони ноҳияи Ванҷ]] [[Гурӯҳ:Абстраксионизм]] [[Гурӯҳ:Рассомон аз рӯи алифбо]] [[Гурӯҳ:Зодагони Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Зодагони соли 1951]] [[Гурӯҳ:Рассомони халқии ИҶШС]] oszq883t3ekbzcibucs6emspf18m1zj 0 115811 1491167 1481253 2026-10-24T20:34:19Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1491167 wikitext text/x-wiki {{Адиб |ном = Давлат Сафар |номи аслӣ = |тасвир = |тавсифи тасвир = |ном ҳангоми таваллуд = |номи пурра = Сафарзода Давлат Шариф |тахаллусҳо = |таърихи таваллуд = 08.03.1971 |зодгоҳ = [[Фархор]] |таърихи даргузашт = |маҳалли даргузашт = |шаҳрвандӣ = |навъи фаъолият = {{шоир|Тоҷикистон}}, {{нависанда|Тоҷикистон}}, {{рӯзноманигор|Тоҷикистон}} |солҳои фаъолият = |самт = |жанр = |забони осор = |дебют = |ҷоизаҳои адабӣ = |ҷоизаҳо = |Lib = |сайт = |викигуфтовард = |имзо = }} '''Давлат Сафар''' (''Сафарзода Давлат Шариф''; зод. [[8 март]]и [[1971]], [[ноҳияи Фархор]]) — [[шоир]], {{рӯзноманигор}}, [[нависанда]] ва давлатмарди тоҷик, [[Шоири халқии Тоҷикистон]] (2024)<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.president.tj/event/news/47025|title=Маросими супоридани мукофотҳои давлатӣ|website=|date=2024-08-29|publisher=Президенти Тоҷикистон|lang=|accessdate=2026-01-08}}</ref>, узви [[Иттифоқи журналистони Тоҷикистон]] (2002) ва узви [[Иттифоқи нависандагони Тоҷикистон]] (2010). == Зиндагинома == Давлат Сафар 8 марти соли 1971 дар шаҳраки Фархор ба ба дунё омадааст. Соли 1992 факултети химия ва биологияи [[Донишгоҳи давлатии омӯзгории Тоҷикистон|Донишкадаи давлатии омӯзгории Тоҷикстонро]] хатм кардааст. == Корнома == Фаъолияти кориро дар Кумитаи давлатии радиову телевизиони ҷумҳурӣ оғоз бахшида, дар вазифаҳои гуногун, аз ҷумла сармуҳаррири идораҳои ахбори умум, сиёсиву таҳлилӣ ва иттилоотии ахбор, муовини аввали директори шабакаи [[Телевизиони Тоҷикистон]] кор кардааст. Барномаҳои таҳлилии «Додрас» ва «Соҳибватан» аз шинохтатарин барномаҳо ӯ дар телевизион аст. Солҳои 2012—2014 директори генералии КВД «Тоҷиккино», солҳои 2014—2019 сардори раёсати табъу нашри Вазорати фарҳанги ҷумҳурии Тоҷикистон, солҳои 2019—2021 директори нашриёти «Адиб» буд. Аз 5 июли соли 2021 муовини вазири фарҳанги Ҷумҳурии Тоҷикистон таъйин шудааст<ref>{{Cite web|url=https://www.president.tj/event/documents/resolutions/23541|title=Қарори Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон дар бораи муовини Вазири фарҳанги Ҷумҳурии Тоҷикистон таъин намудани Сафарзода Д. Ш.|website=|date=2021-07-05|publisher=Президенти Тоҷикистон|lang=|accessdate=2026-01-08}}</ref>. == Эҷод == Асосан дар соҳаи очерку публитсистика ва шеъру тарҷума тавфиқ дорад<ref>Адибони Тоҷикистон (маълумотномаи мухтасари шарҳиҳолӣ)./Таҳия ва танзими Асрори Сомонӣ ва Маҷид Салим. — Душанбе, «Адиб», 2014, — с.218 ISBN 978-99947-2-379-9</ref>. Ашъораш дар саҳифаҳои матбуоти даврӣ ва маҷмӯаҳои «Пайғоми ишқ» (1998), «Шеъри гаҳвора» (2010), «Шаҳбол» (2010), «Авҷи парвоз» (2011), «Дурахши истиқлол» (2011), «Девони ашъор» (Кобул, 2013), «Исёни ғурур» (2013), «Субҳи истиқлол», «Достони асп» (2017), «Достони об» (2018), «Достони Роғун» (2022)<ref>{{Cite web|url=https://kmt.tj/dostone-saropo-uviyat-va-urur/|title=Достоне саропо ҳувият ва ғурур…|author=Муҳаммадиқбол Атоев|website=Китобхонаи миллии Тоҷикистон|date=2022-10-04|lang=|accessdate=2026-01-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20260117153902/https://kmt.tj/dostone-saropo-uviyat-va-urur/|archivedate=2026-01-17}}</ref> фароҳам омадаанд. Меҳвари аслӣ дар ашъори Давлат Сафар ишқу садоқат ба марзу буми Тоҷикситон аст. Ҳунармандони зиёде ба ашъори ӯ оҳанг бастаанд, ки аз ҷумлаи онҳо метавон суруди «Ҳамдилии Тоҷикистону Эрон»-ро бо оҳангсози эронӣ [[Аҳмад Баён]] ном бурд<ref>{{Cite web|url=https://adab.tj/jashnvorai-farhangi-mardumoni-eroni/|title=ҶАШНВОРАИ ФАРҲАНГИ МАРДУМОНИ ЭРОНӢ|author=|website=ADAB.TJ|date=2025-12-27|publisher=Адаб ва ҳунар|lang=tg|accessdate=2026-03-16}}</ref>. == Ҷоизаҳо == * Ҷоизаи Иттифоқи журналистони Тоҷикистон ба номи Абулқосим Лоҳутӣ (2002); * Ҷоизаи адабии ба номи Мирзо Турсунзода (2013); * [[Медали «Хидмати шоиста»|Медали «Хизмати шоиста»]]; * Ҷои якуми озмуни «Ту қалби Тоҷикистонӣ, Душанбе» дар номинатсияи «Шоирони касбӣ» (2023)<ref>{{Cite web|url=https://cccp.tj/tj/foto/item/9552-ofarin-davlat-safar.html|title=Офарин, Давлат Сафар!|website=cccp.tj|publisher=СССР - Мо метавонем!|accessdate=2026-03-16}}</ref>; * [[Шоири халқии Тоҷикистон]] (2024)<ref name=":0" /> * Ҷоизаи байналмилалии «Мероси оянда» дар бахши мероси фарҳангӣ (2025)<ref>{{Cite web|url=https://sputnik.tj/20251117/davlat-safar-sohibi-joizai-baynalmilali-gardid-1072977952.html|title=Давлат Сафар соҳиби Ҷоизаи байналмилалӣ гардид|author=|website=Sputnik Тоҷикистон|date=2025-11-17|lang=tg|accessdate=2026-01-08}}</ref>. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} [[Гурӯҳ:Нависандагони тоҷик аз рӯи алифбо]] [[Гурӯҳ:Шоирони тоҷик]] [[Гурӯҳ:Аъзои Иттифоқи нависандагони Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Шоирони халқии Тоҷикистон]] pi5ykkxbu1bidunujwdkumyb24tzixh 0 143051 1491218 1020227 2026-10-25T05:13:25Z Zosya95 54344 1491218 wikitext text/x-wiki [[Акс:Thousand feet.jpg|thumb|Овринг дар Хитой, ки махсусан барои вақтхушии сайёҳон гузоштанд]] '''Овринг''' — [[Пайроҳа|пайроҳаи кӯҳӣ]], гузаргоҳҳои пулгунае, ки дастӣ дар [[Ҷарӣ|ҷари]]ҳо аз чӯбу шохаҳои [[бутта]] ва ё ходаҳо сохта мешаванд. == Макони сохтмони оврингҳо == Оврингҳоро маъмулан дар мавзеъҳое, ки сахра ба дарё рост мефурояд ва имкони аз дигар ҷой гузар кардан набошад, месохтанд. Овринг аз ихтирооти хеле қадими мардуми тоҷик аст, ки аз воқеан кӯҳистонӣ будани онон шаҳодат медиҳад. == Эъмори оврингҳо == Оврингҳоро бо [[ҳашар]] тамоми аҳли деҳот таҳти роҳнамоии устоҳои ин соҳа эъмор мекарданд, ки кори хеле мушкил буд: аввал аз чӯби дарахтони мустаҳкам ва напӯсанда ˗ бурс ([[арча]], амбахc), туғ ва ё бруч (як навъ [[сафедор]]) фонаҳои 60-70 см. (баъзан то 1м.) тарошида, ин фонаҳоро дар шикофҳои шах-сахра мекӯфтанд. Баъдан аз болои он чӯбҳои дароз, ходаҳо ва навдаҳоро зич гузошта бо арғамчин, ресмон ва гоҳо тасмаҳои ғафси чармӣ мебастанд. Дар даврони қадимтар тасмаҳои аз пӯсти бруч омодашударо истифода мекарданд. Минбаъд аз болои он [[хок]] андохта сум мезаданд. Дар ҷойҳое, ки чунин шикофҳои танаи сахра вуҷуд надоштанд, Овринги овеза месохтанд ва агар чунин оврингсозӣ низ имконпазир набуд, самтро тағйир (боло ё поин) дода овринги зина-нардбомгунае месохтанд. Чунин оврингҳо нисбатан паҳн 1-1,5 м ва маъмулан камбар (борик-танг, то 60-70см) буданд ва баробари қади [[одам]]ӣ дар ҳар ҷойи сахра мехҳои чӯбӣ мекӯфтанд, то раҳгузар аз он мехҳо дошта роҳашро идома диҳад. Дар баъзе ҳолатҳо агар овринг сахт камбар буд ва ду нафар рӯ ба рӯ меомаданд, яке ба шикам хоб мерафт ва дигарӣ аз болои пушти ӯ мегузашт. Аз ин буд, ки байни мардум мақоли {{иқтибос|муаллиф=| <big>'''«Роҳгузар дар овринг – ашки сари мижгон»'''</big>}} роиҷ буд. Оврингҳо, маъмулан, аз якчанд метр то 1-2 км тӯл (дарозӣ) доштанд ва ҳамеша серроҳгузар буданд. Ҳамчунин бо вуҷуди хавфу хатари зиёд аз ин оврингҳо аспу хару шутур ва хушгов бо бораш ва [[буз]]у [[гӯсфанд]]у [[гов]] ҳам гузаронида мешуданд. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Сарчашма == * Фарҳанги тафсириии забони тоҷикӣ (дар 2 ҷилд). — Душанбе, Пажуҳишгоҳи забон ва дабиёти ба номи Рӯдакӣ. Зери таҳрири Сайфиддин Назарзода. 2008. [[Гурӯҳ:Анвои роҳҳо]] [[Гурӯҳ:Вожаҳои тоҷикӣ]] n5fn5jrj9swroj9y00jtqhv8n50bjpk 0 199870 1491100 1337308 2026-10-24T16:17:42Z ~2026-56839-90 162210 1491100 wikitext text/x-wiki {{МА |мақом = Деҳа |номи тоҷикӣ = Кӯлсанг |номи аслӣ = |тасвир = |тавсифи тасвир = |тобеият = |кишвар = Тоҷикистон |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |шакли минтақа = Вилоят |минтақа = вилояти Хатлон |минтақа дар ҷадвал = вилояти Хатлон {{!}} Хатлон |шакли ноҳия = Ноҳия |ноҳия = ноҳияи Абдураҳмони Ҷомӣ |ноҳия дар ҷадвал = ноҳияи Абдураҳмони Ҷомӣ {{!}} Абдураҳмони Ҷомӣ |шакли ҷомеа = Ҷамоат |ҷомеа = Деҳоти Калинин (н. Ҷомӣ) {{!}} Калинин |ҷомеа дар ҷадвал = |тақсимоти дохилӣ = |шакли роҳбарӣ = Раиси маҳалла |роҳбар = |замони таъсис = |аввалин номбарӣ = |номҳои пешина = |мақом аз = |забони расмӣ = тоҷикӣ |аҳолӣ = 1663 |соли барӯйхатгирӣ = 2017 |зичӣ = |агломератсия = |ҳайати миллӣ = [[мардуми тоҷик|тоҷикон]], [[ӯзбак]]ҳо |ҳайати динӣ = [[мусулмон]]они [[ҳанафӣ|ҳанафимазҳаб]] |этнохороним = |вақти минтақавӣ = |DST = |коди телефон = +992 3243 |нишонаи почта = |нишонаҳои почта = |коди мошинҳо = TJ03 |шакли шиноса = |шиносаи ададӣ = |гурӯҳ дар Commons = |сайт = }} '''Кӯлсанг''' — [[деҳа]] дар [[Ҷамоати деҳот|ҷамоати]] [[Деҳоти Калинин (н. Ҷомӣ)|деҳоти Калинин]]и [[ноҳияи Абдураҳмони Ҷомӣ]]. Аз Кӯлсанг то маркази ҷамоат 11 км, то маркази ноҳия 12 км. Аҳолиаш 1663 нафар ([[2017]]), тоҷикон. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Сарчашма == * Феҳристи номи маҳалҳои Тоҷикистон — {{Д.}}: [[СИЭМТ]], 2013. — 332 с. — ISBN 978-99947-33-54-5 {{Тоҷикистон-нопурра}} {{ноҳияи Абдураҳмони Ҷомӣ}} [[Гурӯҳ:Деҳаҳои Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Деҳаҳои ноҳияи Абдураҳмони Ҷомӣ]] [[Гурӯҳ:Ҷамоати Калинин (н. Ҷомӣ)]] dqiq7d9l6xspeg0zbpwsqp2zgkjf8by 0 199871 1491105 971297 2026-10-24T16:20:16Z ~2026-56839-90 162210 1491105 wikitext text/x-wiki {{МА |мақом = Деҳа |номи тоҷикӣ = Меҳргон |номи аслӣ = |тасвир = |тавсифи тасвир = |тобеият = |кишвар = Тоҷикистон |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |шакли минтақа = Вилоят |минтақа = вилояти Хатлон |минтақа дар ҷадвал = вилояти Хатлон {{!}} Хатлон |шакли ноҳия = Ноҳия |ноҳия = ноҳияи Абдураҳмони Ҷомӣ |ноҳия дар ҷадвал = ноҳияи Абдураҳмони Ҷомӣ {{!}} Абдураҳмони Ҷомӣ |шакли ҷомеа = Ҷамоат |ҷомеа = Деҳоти Калинин (н. Ҷомӣ) {{!}} Калинин |ҷомеа дар ҷадвал = |тақсимоти дохилӣ = |шакли роҳбарӣ = Раиси маҳалла |роҳбар = |замони таъсис = |аввалин номбарӣ = |номҳои пешина = |мақом аз = |забони расмӣ = тоҷикӣ |аҳолӣ = 1096 |соли барӯйхатгирӣ = 2017 |зичӣ = |агломератсия = |ҳайати миллӣ = [[мардуми тоҷик|тоҷикон]], [[ӯзбак]]ҳо |ҳайати динӣ = [[мусулмон]]они [[ҳанафӣ|ҳанафимазҳаб]] |этнохороним = |вақти минтақавӣ = |DST = |коди телефон = +992 3243 |нишонаи почта = |нишонаҳои почта = |коди мошинҳо = TJ03 |шакли шиноса = |шиносаи ададӣ = |гурӯҳ дар Commons = |сайт = }} '''Меҳргон''' — [[деҳа]] дар [[Ҷамоати деҳот|ҷамоати]] [[Деҳоти Калинин (н. Ҷомӣ)|деҳоти Калинин]]и [[ноҳияи Абдураҳмони Ҷомӣ]]. Аз Меҳргон то маркази ҷамоат 9 км, то маркази ноҳия 11 км. Аҳолиаш 1096 нафар ([[2017]]), тоҷикон. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Сарчашма == * Феҳристи номи маҳалҳои Тоҷикистон — {{Д.}}: [[СИЭМТ]], 2013. — 332 с. — ISBN 978-99947-33-54-5 {{Тоҷикистон-нопурра}} {{ноҳияи Абдураҳмони Ҷомӣ}} [[Гурӯҳ:Деҳаҳои Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Деҳаҳои ноҳияи Абдураҳмони Ҷомӣ]] [[Гурӯҳ:Ҷамоати Калинин (н. Ҷомӣ)]] 1uzbyk66kdqkj2befyba0fzr7q89ek0 0 199872 1491106 971296 2026-10-24T16:20:36Z ~2026-56839-90 162210 1491106 wikitext text/x-wiki {{МА |мақом = Деҳа |номи тоҷикӣ = Мирзообод |номи аслӣ = |тасвир = |тавсифи тасвир = |тобеият = |кишвар = Тоҷикистон |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |шакли минтақа = Вилоят |минтақа = вилояти Хатлон |минтақа дар ҷадвал = вилояти Хатлон {{!}} Хатлон |шакли ноҳия = Ноҳия |ноҳия = ноҳияи Абдураҳмони Ҷомӣ |ноҳия дар ҷадвал = ноҳияи Абдураҳмони Ҷомӣ {{!}} Абдураҳмони Ҷомӣ |шакли ҷомеа = Ҷамоат |ҷомеа = Деҳоти Калинин (н. Ҷомӣ) {{!}} Калинин |ҷомеа дар ҷадвал = |тақсимоти дохилӣ = |шакли роҳбарӣ = Раиси маҳалла |роҳбар = |замони таъсис = |аввалин номбарӣ = |номҳои пешина = |мақом аз = |забони расмӣ = тоҷикӣ |аҳолӣ = 4669 |соли барӯйхатгирӣ = 2017 |зичӣ = |агломератсия = |ҳайати миллӣ = [[мардуми тоҷик|тоҷикон]], [[ӯзбак]]ҳо |ҳайати динӣ = [[мусулмон]]они [[ҳанафӣ|ҳанафимазҳаб]] |этнохороним = |вақти минтақавӣ = |DST = |коди телефон = +992 3243 |нишонаи почта = |нишонаҳои почта = |коди мошинҳо = TJ03 |шакли шиноса = |шиносаи ададӣ = |гурӯҳ дар Commons = |сайт = }} '''Мирзообод''' — [[деҳа]] дар [[Ҷамоати деҳот|ҷамоати]] [[Деҳоти Калинин (н. Ҷомӣ)|деҳоти Калинин]]и [[ноҳияи Абдураҳмони Ҷомӣ]]. Аз Мирзообод то маркази ҷамоат 1 км, то маркази ноҳия 2 км. Аҳолиаш 4669 нафар ([[2017]]), тоҷикон. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Сарчашма == * Феҳристи номи маҳалҳои Тоҷикистон — {{Д.}}: [[СИЭМТ]], 2013. — 332 с. — ISBN 978-99947-33-54-5 {{Тоҷикистон-нопурра}} {{ноҳияи Абдураҳмони Ҷомӣ}} [[Гурӯҳ:Деҳаҳои Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Деҳаҳои ноҳияи Абдураҳмони Ҷомӣ]] [[Гурӯҳ:Ҷамоати Калинин (н. Ҷомӣ)]] jzjnbrlf6teayippeq76l93g7q05no1 0 199873 1491104 971295 2026-10-24T16:19:51Z ~2026-56839-90 162210 1491104 wikitext text/x-wiki {{МА |мақом = Деҳа |номи тоҷикӣ = Обшорон |номи аслӣ = |тасвир = |тавсифи тасвир = |тобеият = |кишвар = Тоҷикистон |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |шакли минтақа = Вилоят |минтақа = вилояти Хатлон |минтақа дар ҷадвал = вилояти Хатлон {{!}} Хатлон |шакли ноҳия = Ноҳия |ноҳия = ноҳияи Абдураҳмони Ҷомӣ |ноҳия дар ҷадвал = ноҳияи Абдураҳмони Ҷомӣ {{!}} Абдураҳмони Ҷомӣ |шакли ҷомеа = Ҷамоат |ҷомеа = Деҳоти Калинин (н. Ҷомӣ) {{!}} Калинин |ҷомеа дар ҷадвал = |тақсимоти дохилӣ = |шакли роҳбарӣ = Раиси маҳалла |роҳбар = |замони таъсис = |аввалин номбарӣ = |номҳои пешина = |мақом аз = |забони расмӣ = тоҷикӣ |аҳолӣ = 5011 |соли барӯйхатгирӣ = 2017 |зичӣ = |агломератсия = |ҳайати миллӣ = [[мардуми тоҷик|тоҷикон]], [[ӯзбак]]ҳо |ҳайати динӣ = [[мусулмон]]они [[ҳанафӣ|ҳанафимазҳаб]] |этнохороним = |вақти минтақавӣ = |DST = |коди телефон = +992 3243 |нишонаи почта = |нишонаҳои почта = |коди мошинҳо = TJ03 |шакли шиноса = |шиносаи ададӣ = |гурӯҳ дар Commons = |сайт = }} '''Обшорон''' — [[деҳа]] дар [[Ҷамоати деҳот|ҷамоати]] [[Деҳоти Калинин (н. Ҷомӣ)|деҳоти Калинин]]и [[ноҳияи Абдураҳмони Ҷомӣ]]. Аз Обшорон то маркази ҷамоат 7 км, то маркази ноҳия 9 км. Аҳолиаш 5011 нафар ([[2017]]), тоҷикон. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Сарчашма == * Феҳристи номи маҳалҳои Тоҷикистон — {{Д.}}: [[СИЭМТ]], 2013. — 332 с. — ISBN 978-99947-33-54-5 {{Тоҷикистон-нопурра}} {{ноҳияи Абдураҳмони Ҷомӣ}} [[Гурӯҳ:Деҳаҳои Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Деҳаҳои ноҳияи Абдураҳмони Ҷомӣ]] [[Гурӯҳ:Ҷамоати Калинин (н. Ҷомӣ)]] 5yzlv4q2eqj9slhoceyey3dqfns0xq0 0 199874 1491103 1482898 2026-10-24T16:19:20Z ~2026-56839-90 162210 1491103 wikitext text/x-wiki {{МА |мақом = Деҳа |номи тоҷикӣ = Помир |номи аслӣ = |тасвир = |тавсифи тасвир = |тобеият = |кишвар = Тоҷикистон |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |шакли минтақа = Вилоят |минтақа = вилояти Хатлон |минтақа дар ҷадвал = вилояти Хатлон {{!}} Хатлон |шакли ноҳия = Ноҳия |ноҳия = ноҳияи Абдураҳмони Ҷомӣ |ноҳия дар ҷадвал = ноҳияи Абдураҳмони Ҷомӣ {{!}} Абдураҳмони Ҷомӣ |шакли ҷомеа = Ҷамоат |ҷомеа = Деҳоти Калинин (н. Ҷомӣ) {{!}} Калинин |ҷомеа дар ҷадвал = |тақсимоти дохилӣ = |шакли роҳбарӣ = Раиси маҳалла |роҳбар = |замони таъсис = |аввалин номбарӣ = |номҳои пешина = |мақом аз = |забони расмӣ = тоҷикӣ |аҳолӣ = 632 |соли барӯйхатгирӣ = 2017 |зичӣ = |агломератсия = |ҳайати миллӣ = [[мардуми тоҷик|тоҷикон]], [[ӯзбак]]ҳо |ҳайати динӣ = [[мусулмон]]они [[ҳанафӣ|ҳанафимазҳаб]] |этнохороним = |вақти минтақавӣ = |DST = |коди телефон = +992 3243 |нишонаи почта = |нишонаҳои почта = |коди мошинҳо = TJ03 |шакли шиноса = |шиносаи ададӣ = |гурӯҳ дар Commons = |сайт = }} '''Помир''' — [[деҳа]] дар [[Ҷамоати деҳот|ҷамоати]] [[Деҳоти Калинин (н. Ҷомӣ)|деҳоти Калинин]]и [[ноҳияи Абдураҳмони Ҷомӣ]]. Аз Помир то маркази ҷамоат 2 км, то маркази ноҳия 3 км. Аҳолиаш 632 нафар ([[2017]]), тоҷикон. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Сарчашма == * Феҳристи номи маҳалҳои Тоҷикистон — {{Д.}}: [[СИЭМТ]], 2013. — 332 с. — ISBN 978-99947-33-54-5 {{Тоҷикистон-нопурра}} {{ноҳияи Абдураҳмони Ҷомӣ}} [[Гурӯҳ:Деҳаҳои Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Деҳаҳои ноҳияи Абдураҳмони Ҷомӣ]] [[Гурӯҳ:Ҷамоати Калинин (н. Ҷомӣ)]] okz9wga3fn9aefjmbekblmje3rdfe26 0 199875 1491099 971299 2026-10-24T16:16:34Z ~2026-56839-90 162210 1491099 wikitext text/x-wiki {{МА |мақом = Деҳа |номи тоҷикӣ = Роҳи Сотсиализм |номи аслӣ = |тасвир = |тавсифи тасвир = |тобеият = |кишвар = Тоҷикистон |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |шакли минтақа = Вилоят |минтақа = вилояти Хатлон |минтақа дар ҷадвал = вилояти Хатлон {{!}} Хатлон |шакли ноҳия = Ноҳия |ноҳия = ноҳияи Абдураҳмони Ҷомӣ |ноҳия дар ҷадвал = ноҳияи Абдураҳмони Ҷомӣ {{!}} Абдураҳмони Ҷомӣ |шакли ҷомеа = Ҷамоат |ҷомеа = Деҳоти Калинин (н. Ҷомӣ) {{!}} Калинин |ҷомеа дар ҷадвал = |тақсимоти дохилӣ = |шакли роҳбарӣ = Раиси маҳалла |роҳбар = |замони таъсис = |аввалин номбарӣ = |номҳои пешина = |мақом аз = |забони расмӣ = тоҷикӣ |аҳолӣ = 5059 |соли барӯйхатгирӣ = 2017 |зичӣ = |агломератсия = |ҳайати миллӣ = [[мардуми тоҷик|тоҷикон]], [[ӯзбак]]ҳо |ҳайати динӣ = [[мусулмон]]они [[ҳанафӣ|ҳанафимазҳаб]] |этнохороним = |вақти минтақавӣ = |DST = |коди телефон = +992 3243 |нишонаи почта = |нишонаҳои почта = |коди мошинҳо = TJ03 |шакли шиноса = |шиносаи ададӣ = |гурӯҳ дар Commons = |сайт = }} '''Роҳи Сотсиализм''' — [[деҳа]], маркази [[Ҷамоати деҳот|ҷамоати]] [[Деҳоти Калинин (н. Ҷомӣ)|деҳоти Калинин]]и [[ноҳияи Абдураҳмони Ҷомӣ]]. Аз Роҳи Сотсиализм то маркази ноҳия 2 км. Аҳолиаш 5059 нафар ([[2017]]), тоҷикон. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Сарчашма == * Феҳристи номи маҳалҳои Тоҷикистон — {{Д.}}: [[СИЭМТ]], 2013. — 332 с. — ISBN 978-99947-33-54-5 {{Тоҷикистон-нопурра}} {{ноҳияи Абдураҳмони Ҷомӣ}} [[Гурӯҳ:Деҳаҳои Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Деҳаҳои ноҳияи Абдураҳмони Ҷомӣ]] [[Гурӯҳ:Ҷамоати Калинин (н. Ҷомӣ)]] 5kw2r9qwwledr0cmmcj0v6osq3aaeet 0 199876 1491102 971292 2026-10-24T16:18:55Z ~2026-56839-90 162210 1491102 wikitext text/x-wiki {{МА |мақом = Деҳа |номи тоҷикӣ = Тут |номи аслӣ = |тасвир = |тавсифи тасвир = |тобеият = |кишвар = Тоҷикистон |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |шакли минтақа = Вилоят |минтақа = вилояти Хатлон |минтақа дар ҷадвал = вилояти Хатлон {{!}} Хатлон |шакли ноҳия = Ноҳия |ноҳия = ноҳияи Абдураҳмони Ҷомӣ |ноҳия дар ҷадвал = ноҳияи Абдураҳмони Ҷомӣ {{!}} Абдураҳмони Ҷомӣ |шакли ҷомеа = Ҷамоат |ҷомеа = Деҳоти Калинин (н. Ҷомӣ) {{!}} Калинин |ҷомеа дар ҷадвал = |тақсимоти дохилӣ = |шакли роҳбарӣ = Раиси маҳалла |роҳбар = |замони таъсис = |аввалин номбарӣ = |номҳои пешина = |мақом аз = |забони расмӣ = тоҷикӣ |аҳолӣ = 1690 |соли барӯйхатгирӣ = 2017 |зичӣ = |агломератсия = |ҳайати миллӣ = [[мардуми тоҷик|тоҷикон]], [[ӯзбак]]ҳо |ҳайати динӣ = [[мусулмон]]они [[ҳанафӣ|ҳанафимазҳаб]] |этнохороним = |вақти минтақавӣ = |DST = |коди телефон = +992 3243 |нишонаи почта = |нишонаҳои почта = |коди мошинҳо = TJ03 |шакли шиноса = |шиносаи ададӣ = |гурӯҳ дар Commons = |сайт = }} '''Тут''' — [[деҳа]] дар [[Ҷамоати деҳот|ҷамоати]] [[Деҳоти Калинин (н. Ҷомӣ)|деҳоти Калинин]]и [[ноҳияи Абдураҳмони Ҷомӣ]]. Аз Тут то маркази ҷамоат 5 км, то маркази ноҳия 7 км. Аҳолиаш 1690 нафар ([[2017]]), тоҷикон. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Сарчашма == * Феҳристи номи маҳалҳои Тоҷикистон — {{Д.}}: [[СИЭМТ]], 2013. — 332 с. — ISBN 978-99947-33-54-5 {{Тоҷикистон-нопурра}} {{ноҳияи Абдураҳмони Ҷомӣ}} [[Гурӯҳ:Деҳаҳои Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Деҳаҳои ноҳияи Абдураҳмони Ҷомӣ]] [[Гурӯҳ:Ҷамоати Калинин (н. Ҷомӣ)]] qul1nnqnxhje3xcflcxny0gyl3odx06 0 199877 1491101 971291 2026-10-24T16:18:29Z ~2026-56839-90 162210 1491101 wikitext text/x-wiki {{МА |мақом = Деҳа |номи тоҷикӣ = Чашмасор |номи аслӣ = |тасвир = |тавсифи тасвир = |тобеият = |кишвар = Тоҷикистон |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |шакли минтақа = Вилоят |минтақа = вилояти Хатлон |минтақа дар ҷадвал = вилояти Хатлон {{!}} Хатлон |шакли ноҳия = Ноҳия |ноҳия = ноҳияи Абдураҳмони Ҷомӣ |ноҳия дар ҷадвал = ноҳияи Абдураҳмони Ҷомӣ {{!}} Абдураҳмони Ҷомӣ |шакли ҷомеа = Ҷамоат |ҷомеа = Деҳоти Калинин (н. Ҷомӣ) {{!}} Калинин |ҷомеа дар ҷадвал = |тақсимоти дохилӣ = |шакли роҳбарӣ = Раиси маҳалла |роҳбар = |замони таъсис = |аввалин номбарӣ = |номҳои пешина = |мақом аз = |забони расмӣ = тоҷикӣ |аҳолӣ = 1004 |соли барӯйхатгирӣ = 2017 |зичӣ = |агломератсия = |ҳайати миллӣ = [[мардуми тоҷик|тоҷикон]], [[ӯзбак]]ҳо |ҳайати динӣ = [[мусулмон]]они [[ҳанафӣ|ҳанафимазҳаб]] |этнохороним = |вақти минтақавӣ = |DST = |коди телефон = +992 3243 |нишонаи почта = |нишонаҳои почта = |коди мошинҳо = TJ03 |шакли шиноса = |шиносаи ададӣ = |гурӯҳ дар Commons = |сайт = }} '''Чашмасор''' — [[деҳа]] дар [[Ҷамоати деҳот|ҷамоати]] [[Деҳоти Калинин (н. Ҷомӣ)|деҳоти Калинин]]и [[ноҳияи Абдураҳмони Ҷомӣ]]. Аз Чашмасор то маркази ҷамоат 5 км, то маркази ноҳия 6 км. Аҳолиаш 1004 нафар ([[2017]]), тоҷикон. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Сарчашма == * Феҳристи номи маҳалҳои Тоҷикистон — {{Д.}}: [[СИЭМТ]], 2013. — 332 с. — ISBN 978-99947-33-54-5 {{Тоҷикистон-нопурра}} {{ноҳияи Абдураҳмони Ҷомӣ}} [[Гурӯҳ:Деҳаҳои Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Деҳаҳои ноҳияи Абдураҳмони Ҷомӣ]] [[Гурӯҳ:Ҷамоати Калинин (н. Ҷомӣ)]] nzsypj3vwo5kvuymh6gwjoskidrhddh 0 211986 1491108 1336372 2026-10-24T16:22:42Z ~2026-56839-90 162210 1491108 wikitext text/x-wiki {{МА |мақом = Деҳа |номи тоҷикӣ = Ғарғара |номи аслӣ = |тасвир = |тавсифи тасвир = |тобеият = |кишвар = Тоҷикистон |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |шакли минтақа = Вилоят |минтақа = Вилояти Хатлон |минтақа дар ҷадвал = Вилояти Хатлон{{!}} Хатлон |шакли ноҳия = Ноҳия |ноҳия = ноҳияи Данғара |ноҳия дар ҷадвал = ноҳияи Данғара {{!}} Данғара |шакли ҷомеа = Ҷамоат |ҷомеа = Деҳоти Корез {{!}} Корез |ҷомеа дар ҷадвал = |тақсимоти дохилӣ = |шакли роҳбарӣ = Раиси маҳалла |роҳбар = |замони таъсис = |аввалин номбарӣ = |номҳои пешина = |мақом аз = |забони расмӣ = тоҷикӣ |аҳолӣ = 2886 |соли барӯйхатгирӣ = 2017 |зичӣ = |агломератсия = |ҳайати миллӣ = [[мардуми тоҷик|тоҷикон]] |ҳайати динӣ = [[мусулмон]]они [[ҳанафӣ|ҳанафимазҳаб]] |этнохороним = |вақти минтақавӣ = |DST = |коди телефон = +992 3312 |нишонаи почта = 735140 |нишонаҳои почта = |коди мошинҳо = TJ03 |шакли шиноса = |шиносаи ададӣ = |гурӯҳ дар Commons = |сайт = }} '''Ғарғара''' — [[деҳа]] дар [[Ҷамоати деҳот|ҷамоати]] [[деҳоти Корез]]и [[ноҳияи Данғара]]. Аз Ғарғара то маркази ҷамоат 6 км, то маркази ноҳия 7 км. Аҳолиаш 2886 нафар ([[2017]]), тоҷикон. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Сарчашма == * Тақсимоти маъмурии Ҷумҳурии Тоҷикистон — {{Д.}}: [[СИЭМТ]], 2017. — 580 с. — ISBN 978-99947-33-68-2 {{Тоҷикистон-нопурра}} {{ноҳияи Данғара}} [[Гурӯҳ:Деҳаҳои Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Деҳаҳои ноҳияи Данғара]] [[Гурӯҳ:Ҷамоати Корез]] h6c4ifjk7eesfcbzsw5pn555vnborp5 0 211987 1491107 1047400 2026-10-24T16:22:07Z ~2026-56839-90 162210 1491107 wikitext text/x-wiki {{otheruses|Данғара (мазмунҳо)}} {{МА |мақом = Деҳа |номи тоҷикӣ = Данғараи Боло |номи аслӣ = |тасвир = |тавсифи тасвир = |тобеият = |кишвар = Тоҷикистон |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |шакли минтақа = Вилоят |минтақа = Вилояти Хатлон |минтақа дар ҷадвал = Вилояти Хатлон{{!}} Хатлон |шакли ноҳия = Ноҳия |ноҳия = ноҳияи Данғара |ноҳия дар ҷадвал = ноҳияи Данғара {{!}} Данғара |шакли ҷомеа = Ҷамоат |ҷомеа = Деҳоти Корез {{!}} Корез |ҷомеа дар ҷадвал = |тақсимоти дохилӣ = |шакли роҳбарӣ = Раиси маҳалла |роҳбар = |замони таъсис = |аввалин номбарӣ = |номҳои пешина = |мақом аз = |забони расмӣ = тоҷикӣ |аҳолӣ = 3346 |соли барӯйхатгирӣ = 2017 |зичӣ = |агломератсия = |ҳайати миллӣ = [[мардуми тоҷик|тоҷикон]] |ҳайати динӣ = [[мусулмон]]они [[ҳанафӣ|ҳанафимазҳаб]] |этнохороним = |вақти минтақавӣ = |DST = |коди телефон = +992 3312 |нишонаи почта = 735140 |нишонаҳои почта = |коди мошинҳо = TJ03 |шакли шиноса = |шиносаи ададӣ = |гурӯҳ дар Commons = |сайт = }} '''Данғараи Боло''' — [[деҳа]] дар [[Ҷамоати деҳот|ҷамоати]] [[деҳоти Корез]]и [[ноҳияи Данғара]]. Аз Данғараи Боло то маркази ноҳия 2 км. Аҳолиаш 3346 нафар ([[2017]]), тоҷикон. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Сарчашма == * Тақсимоти маъмурии Ҷумҳурии Тоҷикистон — {{Д.}}: [[СИЭМТ]], 2017. — 580 с. — ISBN 978-99947-33-68-2 {{Тоҷикистон-нопурра}} {{ноҳияи Данғара}} [[Гурӯҳ:Деҳаҳои Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Деҳаҳои ноҳияи Данғара]] [[Гурӯҳ:Ҷамоати Корез]] 3ay5g50jsudlx7xge6turd80gslj8yr 0 211988 1491109 1014517 2026-10-24T16:23:25Z ~2026-56839-90 162210 1491109 wikitext text/x-wiki {{МА |мақом = Деҳа |номи тоҷикӣ = Корез |номи аслӣ = |тасвир = |тавсифи тасвир = |тобеият = |кишвар = Тоҷикистон |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |шакли минтақа = Вилоят |минтақа = Вилояти Хатлон |минтақа дар ҷадвал = Вилояти Хатлон{{!}} Хатлон |шакли ноҳия = Ноҳия |ноҳия = ноҳияи Данғара |ноҳия дар ҷадвал = ноҳияи Данғара {{!}} Данғара |шакли ҷомеа = Ҷамоат |ҷомеа = Деҳоти Корез {{!}} Корез |ҷомеа дар ҷадвал = |тақсимоти дохилӣ = |шакли роҳбарӣ = Раиси маҳалла |роҳбар = |замони таъсис = |аввалин номбарӣ = |номҳои пешина = |мақом аз = |забони расмӣ = тоҷикӣ |аҳолӣ = 2251 |соли барӯйхатгирӣ = 2017 |зичӣ = |агломератсия = |ҳайати миллӣ = [[мардуми тоҷик|тоҷикон]] |ҳайати динӣ = [[мусулмон]]они [[ҳанафӣ|ҳанафимазҳаб]] |этнохороним = |вақти минтақавӣ = |DST = |коди телефон = +992 3312 |нишонаи почта = 735140 |нишонаҳои почта = |коди мошинҳо = TJ03 |шакли шиноса = |шиносаи ададӣ = |гурӯҳ дар Commons = |сайт = }} '''Корез''' — [[деҳа]] дар [[Ҷамоати деҳот|ҷамоати]] [[деҳоти Корез]]и [[ноҳияи Данғара]]. Аз Корез то маркази ҷамоат 4 км, то маркази ноҳия 5 км. Аҳолиаш 2251 нафар ([[2017]]), тоҷикон. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Сарчашма == * Тақсимоти маъмурии Ҷумҳурии Тоҷикистон — {{Д.}}: [[СИЭМТ]], 2017. — 580 с. — ISBN 978-99947-33-68-2 {{Тоҷикистон-нопурра}} {{ноҳияи Данғара}} [[Гурӯҳ:Деҳаҳои Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Деҳаҳои ноҳияи Данғара]] [[Гурӯҳ:Ҷамоати Корез]] eb2um8ft67fze1q3emlc9j5aa8gh7dv 0 211989 1491110 1014662 2026-10-24T16:23:55Z ~2026-56839-90 162210 1491110 wikitext text/x-wiki {{МА |мақом = Деҳа |номи тоҷикӣ = Маликова |номи аслӣ = |тасвир = |тавсифи тасвир = |тобеият = |кишвар = Тоҷикистон |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |шакли минтақа = Вилоят |минтақа = Вилояти Хатлон |минтақа дар ҷадвал = Вилояти Хатлон{{!}} Хатлон |шакли ноҳия = Ноҳия |ноҳия = ноҳияи Данғара |ноҳия дар ҷадвал = ноҳияи Данғара {{!}} Данғара |шакли ҷомеа = Ҷамоат |ҷомеа = Деҳоти Корез {{!}} Корез |ҷомеа дар ҷадвал = |тақсимоти дохилӣ = |шакли роҳбарӣ = Раиси маҳалла |роҳбар = |замони таъсис = |аввалин номбарӣ = |номҳои пешина = |мақом аз = |забони расмӣ = тоҷикӣ |аҳолӣ = 217 |соли барӯйхатгирӣ = 2017 |зичӣ = |агломератсия = |ҳайати миллӣ = [[мардуми тоҷик|тоҷикон]] |ҳайати динӣ = [[мусулмон]]они [[ҳанафӣ|ҳанафимазҳаб]] |этнохороним = |вақти минтақавӣ = |DST = |коди телефон = +992 3312 |нишонаи почта = 735140 |нишонаҳои почта = |коди мошинҳо = TJ03 |шакли шиноса = |шиносаи ададӣ = |гурӯҳ дар Commons = |сайт = }} '''Маликова''' — [[деҳа]] дар [[Ҷамоати деҳот|ҷамоати]] [[деҳоти Корез]]и [[ноҳияи Данғара]]. Аз Маликова то маркази ҷамоат 11 км, то маркази ноҳия 12 км. Аҳолиаш 217 нафар ([[2017]]), тоҷикон. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Сарчашма == * Тақсимоти маъмурии Ҷумҳурии Тоҷикистон — {{Д.}}: [[СИЭМТ]], 2017. — 580 с. — ISBN 978-99947-33-68-2 {{Тоҷикистон-нопурра}} {{ноҳияи Данғара}} [[Гурӯҳ:Деҳаҳои Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Деҳаҳои ноҳияи Данғара]] [[Гурӯҳ:Ҷамоати Корез]] 86oausglnxvgqib8j6dgtg7pnxxjljw 0 211990 1491111 1249764 2026-10-24T16:24:22Z ~2026-56839-90 162210 1491111 wikitext text/x-wiki {{МА |мақом = Деҳа |номи тоҷикӣ = Рахшонзамин |номи аслӣ = |тасвир = |тавсифи тасвир = |тобеият = |кишвар = Тоҷикистон |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |шакли минтақа = Вилоят |минтақа = Вилояти Хатлон |минтақа дар ҷадвал = Вилояти Хатлон{{!}} Хатлон |шакли ноҳия = Ноҳия |ноҳия = ноҳияи Данғара |ноҳия дар ҷадвал = ноҳияи Данғара {{!}} Данғара |шакли ҷомеа = Ҷамоат |ҷомеа = Деҳоти Корез {{!}}Корез |ҷомеа дар ҷадвал = |тақсимоти дохилӣ = |шакли роҳбарӣ = Раиси маҳалла |роҳбар = |замони таъсис = |аввалин номбарӣ = |номҳои пешина = |мақом аз = |забони расмӣ = тоҷикӣ |аҳолӣ = 5223 |соли барӯйхатгирӣ = 2017 |зичӣ = |агломератсия = |ҳайати миллӣ = [[мардуми тоҷик|тоҷикон]] |ҳайати динӣ = [[мусулмон]]они [[ҳанафӣ|ҳанафимазҳаб]] |этнохороним = |вақти минтақавӣ = |DST = |коди телефон = +992 3312 |нишонаи почта = 735140 |нишонаҳои почта = |коди мошинҳо = TJ03 |шакли шиноса = |шиносаи ададӣ = |гурӯҳ дар Commons = |сайт = }} '''Рахшонзамин''' (пешина ''Бошбулоқ'') — [[деҳа]] дар [[Ҷамоати деҳот|ҷамоати]] [[деҳоти Корез]]и [[ноҳияи Данғара]]. Аз Рахшонзамин то маркази ҷамоат 3 км, то маркази ноҳия 5 км. Аҳолиаш 5223 нафар ([[2017]]), тоҷикон. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Сарчашма == * Тақсимоти маъмурии Ҷумҳурии Тоҷикистон — {{Д.}}: [[СИЭМТ]], 2017. — 580 с. — ISBN 978-99947-33-68-2 {{Тоҷикистон-нопурра}} {{ноҳияи Данғара}} [[Гурӯҳ:Деҳаҳои Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Деҳаҳои ноҳияи Данғара]] [[Гурӯҳ:Ҷамоати Корез]] h5qt8bxhvscup9y9mho2wrqx36o0ltu 0 211991 1491112 1014556 2026-10-24T16:24:55Z ~2026-56839-90 162210 1491112 wikitext text/x-wiki {{МА |мақом = Деҳа |номи тоҷикӣ = Туябуюн |номи аслӣ = |тасвир = |тавсифи тасвир = |тобеият = |кишвар = Тоҷикистон |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |шакли минтақа = Вилоят |минтақа = Вилояти Хатлон |минтақа дар ҷадвал = Вилояти Хатлон{{!}} Хатлон |шакли ноҳия = Ноҳия |ноҳия = ноҳияи Данғара |ноҳия дар ҷадвал = ноҳияи Данғара {{!}} Данғара |шакли ҷомеа = Ҷамоат |ҷомеа = Деҳоти Корез {{!}} Корез |ҷомеа дар ҷадвал = |тақсимоти дохилӣ = |шакли роҳбарӣ = Раиси маҳалла |роҳбар = |замони таъсис = |аввалин номбарӣ = |номҳои пешина = |мақом аз = |забони расмӣ = тоҷикӣ |аҳолӣ = 512 |соли барӯйхатгирӣ = 2017 |зичӣ = |агломератсия = |ҳайати миллӣ = [[мардуми тоҷик|тоҷикон]] |ҳайати динӣ = [[мусулмон]]они [[ҳанафӣ|ҳанафимазҳаб]] |этнохороним = |вақти минтақавӣ = |DST = |коди телефон = +992 3312 |нишонаи почта = 735140 |нишонаҳои почта = |коди мошинҳо = TJ03 |шакли шиноса = |шиносаи ададӣ = |гурӯҳ дар Commons = |сайт = }} '''Туябуюн''' — [[деҳа]] дар [[Ҷамоати деҳот|ҷамоати]] [[деҳоти Корез]]и [[ноҳияи Данғара]]. Аз Туябуюн то маркази ҷамоат 11 км, то маркази ноҳия 12 км. Аҳолиаш 512 нафар ([[2017]]), тоҷикон. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Сарчашма == * Тақсимоти маъмурии Ҷумҳурии Тоҷикистон — {{Д.}}: [[СИЭМТ]], 2017. — 580 с. — ISBN 978-99947-33-68-2 {{Тоҷикистон-нопурра}} {{ноҳияи Данғара}} [[Гурӯҳ:Деҳаҳои Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Деҳаҳои ноҳияи Данғара]] [[Гурӯҳ:Ҷамоати Корез]] ac4xxiqltzp6ab6nygabam2agos5pss 0 211992 1491113 1290213 2026-10-24T16:25:24Z ~2026-56839-90 162210 1491113 wikitext text/x-wiki {{МА |мақом = Деҳа |номи тоҷикӣ = Ҳусейншайх |номи аслӣ = |тасвир = |тавсифи тасвир = |тобеият = |кишвар = Тоҷикистон |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |шакли минтақа = Вилоят |минтақа = Вилояти Хатлон |минтақа дар ҷадвал = Вилояти Хатлон{{!}} Хатлон |шакли ноҳия = Ноҳия |ноҳия = ноҳияи Данғара |ноҳия дар ҷадвал = ноҳияи Данғара {{!}} Данғара |шакли ҷомеа = Ҷамоат |ҷомеа = Деҳоти Корез {{!}}Корез |ҷомеа дар ҷадвал = |тақсимоти дохилӣ = |шакли роҳбарӣ = Раиси маҳалла |роҳбар = |замони таъсис = |аввалин номбарӣ = |номҳои пешина = |мақом аз = |забони расмӣ = тоҷикӣ |аҳолӣ = 1188 |соли барӯйхатгирӣ = 2017 |зичӣ = |агломератсия = |ҳайати миллӣ = [[мардуми тоҷик|тоҷикон]] |ҳайати динӣ = [[мусулмон]]они [[ҳанафӣ|ҳанафимазҳаб]] |этнохороним = |вақти минтақавӣ = |DST = |коди телефон = +992 3312 |нишонаи почта = 735140 |нишонаҳои почта = |коди мошинҳо = TJ03 |шакли шиноса = |шиносаи ададӣ = |гурӯҳ дар Commons = |сайт = }} '''Ҳусейншайх''' — [[деҳа]] дар [[Ҷамоати деҳот|ҷамоати]] [[деҳоти Корез]]и [[ноҳияи Данғара]]. Аз Ҳусейншайх то маркази ҷамоат 7 км, то маркази ноҳия 9 км. Аҳолиаш 1188 нафар ([[2017]]), тоҷикон. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Сарчашма == * Тақсимоти маъмурии Ҷумҳурии Тоҷикистон — {{Д.}}: [[СИЭМТ]], 2017. — 580 с. — ISBN 978-99947-33-68-2 {{Тоҷикистон-нопурра}} {{ноҳияи Данғара}} [[Гурӯҳ:Деҳаҳои Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Деҳаҳои ноҳияи Данғара]] [[Гурӯҳ:Ҷамоати Корез]] rjpleb73tq83y8yrqg6qxurptqdqsyr 0 211993 1491114 1014522 2026-10-24T16:25:53Z ~2026-56839-90 162210 1491114 wikitext text/x-wiki {{МА |мақом = Деҳа |номи тоҷикӣ = Яккатут |номи аслӣ = |тасвир = |тавсифи тасвир = |тобеият = |кишвар = Тоҷикистон |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |шакли минтақа = Вилоят |минтақа = Вилояти Хатлон |минтақа дар ҷадвал = Вилояти Хатлон{{!}} Хатлон |шакли ноҳия = Ноҳия |ноҳия = ноҳияи Данғара |ноҳия дар ҷадвал = ноҳияи Данғара {{!}} Данғара |шакли ҷомеа = Ҷамоат |ҷомеа = Деҳоти Корез {{!}}Корез |ҷомеа дар ҷадвал = |тақсимоти дохилӣ = |шакли роҳбарӣ = Раиси маҳалла |роҳбар = |замони таъсис = |аввалин номбарӣ = |номҳои пешина = |мақом аз = |забони расмӣ = тоҷикӣ |аҳолӣ = 836 |соли барӯйхатгирӣ = 2017 |зичӣ = |агломератсия = |ҳайати миллӣ = [[мардуми тоҷик|тоҷикон]] |ҳайати динӣ = [[мусулмон]]они [[ҳанафӣ|ҳанафимазҳаб]] |этнохороним = |вақти минтақавӣ = |DST = |коди телефон = +992 3312 |нишонаи почта = 735140 |нишонаҳои почта = |коди мошинҳо = TJ03 |шакли шиноса = |шиносаи ададӣ = |гурӯҳ дар Commons = |сайт = }} '''Яккатут''' — [[деҳа]] дар [[Ҷамоати деҳот|ҷамоати]] [[деҳоти Корез]]и [[ноҳияи Данғара]]. Аз Яккатут то маркази ҷамоат 7 км, то маркази ноҳия 8 км. Аҳолиаш 836 нафар ([[2017]]), тоҷикон. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Сарчашма == * Тақсимоти маъмурии Ҷумҳурии Тоҷикистон — {{Д.}}: [[СИЭМТ]], 2017. — 580 с. — ISBN 978-99947-33-68-2 {{Тоҷикистон-нопурра}} {{ноҳияи Данғара}} [[Гурӯҳ:Деҳаҳои Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Деҳаҳои ноҳияи Данғара]] [[Гурӯҳ:Ҷамоати Корез]] pbgg22izk9a9tikmmh188e050it36re 0 212491 1491115 1400520 2026-10-24T16:27:31Z ~2026-56839-90 162210 1491115 wikitext text/x-wiki {{МА |мақом = Деҳа |номи тоҷикӣ = Лағмон |номи аслӣ = |тасвир = |тавсифи тасвир = |тобеият = |кишвар = Тоҷикистон |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |шакли минтақа = Вилоят |минтақа = Вилояти Хатлон |минтақа дар ҷадвал = Вилояти Хатлон{{!}} Хатлон |шакли ноҳия = Ноҳия |ноҳия = ноҳияи Кӯлоб |ноҳия дар ҷадвал = ноҳияи Кӯлоб {{!}} Кӯлоб |шакли ҷомеа = Ҷамоат |ҷомеа = Деҳоти Кӯлоб {{!}} Кӯлоб |ҷомеа дар ҷадвал = |тақсимоти дохилӣ = |шакли роҳбарӣ = Раиси маҳалла |роҳбар = |замони таъсис = |аввалин номбарӣ = |номҳои пешина = |мақом аз = |забони расмӣ = тоҷикӣ |аҳолӣ = 4010 |соли барӯйхатгирӣ = 2017 |зичӣ = |агломератсия = |ҳайати миллӣ = [[мардуми тоҷик|тоҷикон]] |ҳайати динӣ = [[мусулмон]]они [[ҳанафӣ|ҳанафимазҳаб]] |этнохороним = |вақти минтақавӣ = |DST = |коди телефон = +992 3322 |нишонаи почта = 735140 |нишонаҳои почта = |коди мошинҳо = TJ03 |шакли шиноса = |шиносаи ададӣ = |гурӯҳ дар Commons = |сайт = }} '''Лағмон''' — [[деҳа]] дар [[Ҷамоати деҳот|ҷамоати]] [[деҳоти Кӯлоб]]и [[ноҳияи Кӯлоб]]. Аз Лағмон то маркази ноҳия 3 км. Аҳолиаш 4010 нафар ([[2017]]), тоҷикон. ==Мардум== {|class="wikitable" border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: white; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" style="border: 1em solid white") |- |'''Сол''' |2010<ref name="барӯйхатгирӣ2020"/> |2020<ref name="барӯйхатгирӣ2020">{{Cite web|url=https://www.stat.tj/barujhatgirii-aholi-2020/|title=Барӯйхатгирии аҳолӣ ва фонди манзили соли 2020|lang=ru|accessdate=2024-03-30}}</ref> |- |'''Аҳолӣ''' |3307 |5032 |} == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Сарчашма == * Тақсимоти маъмурии Ҷумҳурии Тоҷикистон — {{Д.}}: [[СИЭМТ]], 2017. — 580 с. — ISBN 978-99947-33-68-2 {{Тоҷикистон-нопурра}} {{ноҳияи Кӯлоб}} [[Гурӯҳ:Деҳаҳои Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Деҳаҳои ноҳияи Кӯлоб]] [[Гурӯҳ:Ҷамоати Кӯлоб]] 8t1eaj2vgpuj7v2snhd16pfdvz7dlub 0 212492 1491116 1016242 2026-10-24T16:28:02Z ~2026-56839-90 162210 1491116 wikitext text/x-wiki {{МА |мақом = Деҳа |номи тоҷикӣ = Навобод |номи аслӣ = |тасвир = |тавсифи тасвир = |тобеият = |кишвар = Тоҷикистон |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |шакли минтақа = Вилоят |минтақа = Вилояти Хатлон |минтақа дар ҷадвал = Вилояти Хатлон{{!}} Хатлон |шакли ноҳия = Ноҳия |ноҳия = ноҳияи Кӯлоб |ноҳия дар ҷадвал = ноҳияи Кӯлоб {{!}} Кӯлоб |шакли ҷомеа = Ҷамоат |ҷомеа = Деҳоти Кӯлоб {{!}}Кӯлоб |ҷомеа дар ҷадвал = |тақсимоти дохилӣ = |шакли роҳбарӣ = Раиси маҳалла |роҳбар = |замони таъсис = |аввалин номбарӣ = |номҳои пешина = |мақом аз = |забони расмӣ = тоҷикӣ |аҳолӣ = 3015 |соли барӯйхатгирӣ = 2017 |зичӣ = |агломератсия = |ҳайати миллӣ = [[мардуми тоҷик|тоҷикон]] |ҳайати динӣ = [[мусулмон]]они [[ҳанафӣ|ҳанафимазҳаб]] |этнохороним = |вақти минтақавӣ = |DST = |коди телефон = +992 3322 |нишонаи почта = 735140 |нишонаҳои почта = |коди мошинҳо = TJ03 |шакли шиноса = |шиносаи ададӣ = |гурӯҳ дар Commons = |сайт = }} '''Навобод''' — [[деҳа]] дар [[Ҷамоати деҳот|ҷамоати]] [[деҳоти Кӯлоб]]и [[ноҳияи Кӯлоб]]. Аз Навобод то маркази ҷамоат 2 км, то маркази ноҳия 5 км. Аҳолиаш 3015 нафар ([[2017]]), тоҷикон. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Сарчашма == * Тақсимоти маъмурии Ҷумҳурии Тоҷикистон — {{Д.}}: [[СИЭМТ]], 2017. — 580 с. — ISBN 978-99947-33-68-2 {{Тоҷикистон-нопурра}} {{ноҳияи Кӯлоб}} [[Гурӯҳ:Деҳаҳои Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Деҳаҳои ноҳияи Кӯлоб]] [[Гурӯҳ:Ҷамоати Кӯлоб]] b91fxexlp26skk98aad1twfvgf20vxb 0 212493 1491117 1016243 2026-10-24T16:28:38Z ~2026-56839-90 162210 1491117 wikitext text/x-wiki {{МА |мақом = Деҳа |номи тоҷикӣ = Пахтакор |номи аслӣ = |тасвир = |тавсифи тасвир = |тобеият = |кишвар = Тоҷикистон |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |шакли минтақа = Вилоят |минтақа = Вилояти Хатлон |минтақа дар ҷадвал = Вилояти Хатлон{{!}} Хатлон |шакли ноҳия = Ноҳия |ноҳия = ноҳияи Кӯлоб |ноҳия дар ҷадвал = ноҳияи Кӯлоб {{!}} Кӯлоб |шакли ҷомеа = Ҷамоат |ҷомеа = Деҳоти Кӯлоб {{!}} Кӯлоб |ҷомеа дар ҷадвал = |тақсимоти дохилӣ = |шакли роҳбарӣ = Раиси маҳалла |роҳбар = |замони таъсис = |аввалин номбарӣ = |номҳои пешина = |мақом аз = |забони расмӣ = тоҷикӣ |аҳолӣ = 3025 |соли барӯйхатгирӣ = 2017 |зичӣ = |агломератсия = |ҳайати миллӣ = [[мардуми тоҷик|тоҷикон]] |ҳайати динӣ = [[мусулмон]]они [[ҳанафӣ|ҳанафимазҳаб]] |этнохороним = |вақти минтақавӣ = |DST = |коди телефон = +992 3322 |нишонаи почта = 735140 |нишонаҳои почта = |коди мошинҳо = TJ03 |шакли шиноса = |шиносаи ададӣ = |гурӯҳ дар Commons = |сайт = }} '''Пахтакор''' — [[деҳа]] дар [[Ҷамоати деҳот|ҷамоати]] [[деҳоти Кӯлоб]]и [[ноҳияи Кӯлоб]]. Аз Пахтакор то маркази ҷамоат 3 км, то маркази ноҳия 5 км. Аҳолиаш 3025 нафар ([[2017]]), тоҷикон. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Сарчашма == * Тақсимоти маъмурии Ҷумҳурии Тоҷикистон — {{Д.}}: [[СИЭМТ]], 2017. — 580 с. — ISBN 978-99947-33-68-2 {{Тоҷикистон-нопурра}} {{ноҳияи Кӯлоб}} [[Гурӯҳ:Деҳаҳои Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Деҳаҳои ноҳияи Кӯлоб]] [[Гурӯҳ:Ҷамоати Кӯлоб]] gx6osa5xlaikwrlviqw9akg7z3fv91a 0 212494 1491118 1037132 2026-10-24T16:29:06Z ~2026-56839-90 162210 1491118 wikitext text/x-wiki {{МА |мақом = Деҳа |номи тоҷикӣ = Саричашма |номи аслӣ = |тасвир = |тавсифи тасвир = |тобеият = |кишвар = Тоҷикистон |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |шакли минтақа = Вилоят |минтақа = Вилояти Хатлон |минтақа дар ҷадвал = Вилояти Хатлон{{!}} Хатлон |шакли ноҳия = Ноҳия |ноҳия = ноҳияи Кӯлоб |ноҳия дар ҷадвал = ноҳияи Кӯлоб {{!}} Кӯлоб |шакли ҷомеа = Ҷамоат |ҷомеа = Деҳоти Кӯлоб {{!}} Кӯлоб |ҷомеа дар ҷадвал = |тақсимоти дохилӣ = |шакли роҳбарӣ = Раиси маҳалла |роҳбар = |замони таъсис = |аввалин номбарӣ = |номҳои пешина = |мақом аз = |забони расмӣ = тоҷикӣ |аҳолӣ = 3983 |соли барӯйхатгирӣ = 2017 |зичӣ = |агломератсия = |ҳайати миллӣ = [[мардуми тоҷик|тоҷикон]] |ҳайати динӣ = [[мусулмон]]они [[ҳанафӣ|ҳанафимазҳаб]] |этнохороним = |вақти минтақавӣ = |DST = |коди телефон = +992 3322 |нишонаи почта = 735140 |нишонаҳои почта = |коди мошинҳо = TJ03 |шакли шиноса = |шиносаи ададӣ = |гурӯҳ дар Commons = |сайт = }} '''Саричашма''' — [[деҳа]] дар [[Ҷамоати деҳот|ҷамоати]] [[деҳоти Кӯлоб]]и [[ноҳияи Кӯлоб]]. Аз Саричашма то маркази ҷамоат 2 км, то маркази ноҳия 1 км. Аҳолиаш 3983 нафар ([[2017]]), тоҷикон. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Сарчашма == * Тақсимоти маъмурии Ҷумҳурии Тоҷикистон — {{Д.}}: [[СИЭМТ]], 2017. — 580 с. — ISBN 978-99947-33-68-2 {{Тоҷикистон-нопурра}} {{ноҳияи Кӯлоб}} [[Гурӯҳ:Деҳаҳои Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Деҳаҳои ноҳияи Кӯлоб]] [[Гурӯҳ:Ҷамоати Кӯлоб]] podhyehi5lzz8itkc9pdg1sx91qr9r9 0 212495 1491119 1049364 2026-10-24T16:29:36Z ~2026-56839-90 162210 1491119 wikitext text/x-wiki {{МА |мақом = Деҳа |номи тоҷикӣ = Тӯдакавш |номи аслӣ = |тасвир = |тавсифи тасвир = |тобеият = |кишвар = Тоҷикистон |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |шакли минтақа = Вилоят |минтақа = Вилояти Хатлон |минтақа дар ҷадвал = Вилояти Хатлон{{!}} Хатлон |шакли ноҳия = Ноҳия |ноҳия = ноҳияи Кӯлоб |ноҳия дар ҷадвал = ноҳияи Кӯлоб {{!}} Кӯлоб |шакли ҷомеа = Ҷамоат |ҷомеа = Деҳоти Кӯлоб {{!}} Кӯлоб |ҷомеа дар ҷадвал = |тақсимоти дохилӣ = |шакли роҳбарӣ = Раиси маҳалла |роҳбар = Акай намеки |замони таъсис = |аввалин номбарӣ = |номҳои пешина = |мақом аз = |забони расмӣ = тоҷикӣ |аҳолӣ = 2491 |соли барӯйхатгирӣ = 2017 |зичӣ = |агломератсия = |ҳайати миллӣ = [[мардуми тоҷик|тоҷикон]] |ҳайати динӣ = [[мусулмон]]они [[ҳанафӣ|ҳанафимазҳаб]] |этнохороним = |вақти минтақавӣ = |DST = |коди телефон = +992 3322 |нишонаи почта = 735140 |нишонаҳои почта = |коди мошинҳо = TJ03 |шакли шиноса = |шиносаи ададӣ = |гурӯҳ дар Commons = |сайт = }} '''Тӯдакавш''' — [[деҳа]] дар [[Ҷамоати деҳот|ҷамоати]] [[деҳоти Кӯлоб]]и [[ноҳияи Кӯлоб]]. Аз Тӯдакавш то маркази ҷамоат 12 км, то маркази ноҳия 4 км. Аҳолиаш 2491 нафар ([[2017]]), тоҷикон. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Сарчашма == * Тақсимоти маъмурии Ҷумҳурии Тоҷикистон — {{Д.}}: [[СИЭМТ]], 2017. — 580 с. — ISBN 978-99947-33-68-2 {{Тоҷикистон-нопурра}} {{ноҳияи Кӯлоб}} [[Гурӯҳ:Деҳаҳои Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Деҳаҳои ноҳияи Кӯлоб]] [[Гурӯҳ:Ҷамоати Кӯлоб]] sqo78824rwuukiwowmcpz3etoivbzj9 0 212496 1491120 1016246 2026-10-24T16:30:05Z ~2026-56839-90 162210 1491120 wikitext text/x-wiki {{МА |мақом = Деҳа |номи тоҷикӣ = Чорбоғ |номи аслӣ = |тасвир = |тавсифи тасвир = |тобеият = |кишвар = Тоҷикистон |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |шакли минтақа = Вилоят |минтақа = Вилояти Хатлон |минтақа дар ҷадвал = Вилояти Хатлон{{!}} Хатлон |шакли ноҳия = Ноҳия |ноҳия = ноҳияи Кӯлоб |ноҳия дар ҷадвал = ноҳияи Кӯлоб {{!}} Кӯлоб |шакли ҷомеа = Ҷамоат |ҷомеа = Деҳоти Кӯлоб {{!}}Кӯлоб |ҷомеа дар ҷадвал = |тақсимоти дохилӣ = |шакли роҳбарӣ = Раиси маҳалла |роҳбар = |замони таъсис = |аввалин номбарӣ = |номҳои пешина = |мақом аз = |забони расмӣ = тоҷикӣ |аҳолӣ = 4126 |соли барӯйхатгирӣ = 2017 |зичӣ = |агломератсия = |ҳайати миллӣ = [[мардуми тоҷик|тоҷикон]] |ҳайати динӣ = [[мусулмон]]они [[ҳанафӣ|ҳанафимазҳаб]] |этнохороним = |вақти минтақавӣ = |DST = |коди телефон = +992 3322 |нишонаи почта = 735140 |нишонаҳои почта = |коди мошинҳо = TJ03 |шакли шиноса = |шиносаи ададӣ = |гурӯҳ дар Commons = |сайт = }} '''Чорбоғ''' — [[деҳа]] дар [[Ҷамоати деҳот|ҷамоати]] [[деҳоти Кӯлоб]]и [[ноҳияи Кӯлоб]]. Аз Чорбоғ то маркази ҷамоат 3 км, то маркази ноҳия 2 км. Аҳолиаш 4126 нафар ([[2017]]), тоҷикон. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Сарчашма == * Тақсимоти маъмурии Ҷумҳурии Тоҷикистон — {{Д.}}: [[СИЭМТ]], 2017. — 580 с. — ISBN 978-99947-33-68-2 {{Тоҷикистон-нопурра}} {{ноҳияи Кӯлоб}} [[Гурӯҳ:Деҳаҳои Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Деҳаҳои ноҳияи Кӯлоб]] [[Гурӯҳ:Ҷамоати Кӯлоб]] bxitd7y04pdbg4ocndho2zvxw050r3d 0 214661 1491121 1336832 2026-10-24T16:31:49Z ~2026-56839-90 162210 1491121 wikitext text/x-wiki {{МА |мақом = Деҳа |номи тоҷикӣ = Бойтудашт |номи аслӣ = |тасвир = |тавсифи тасвир = |тобеият = |кишвар = Тоҷикистон |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |шакли минтақа = Вилоят |минтақа = Вилояти Хатлон |минтақа дар ҷадвал = Вилояти Хатлон{{!}} Хатлон |шакли ноҳия = Ноҳия |ноҳия = ноҳияи Панҷ |ноҳия дар ҷадвал = ноҳияи Панҷ {{!}} Панҷ |шакли ҷомеа = Ҷамоат |ҷомеа = Деҳоти Кабут Сайфутдинов {{!}} Кабут Сайфутдинов |ҷомеа дар ҷадвал = |тақсимоти дохилӣ = |шакли роҳбарӣ = Раиси маҳалла |роҳбар = |замони таъсис = |аввалин номбарӣ = |номҳои пешина = |мақом аз = |забони расмӣ = тоҷикӣ |аҳолӣ = 580 |соли барӯйхатгирӣ = 2017 |зичӣ = |агломератсия = |ҳайати миллӣ = [[мардуми тоҷик|тоҷикон]] |ҳайати динӣ = [[мусулмон]]они [[ҳанафӣ|ҳанафимазҳаб]] |этнохороним = |вақти минтақавӣ = |DST = |коди телефон = +992 3552 |нишонаи почта = 735140 |нишонаҳои почта = |коди мошинҳо = TJ03 |шакли шиноса = |шиносаи ададӣ = |гурӯҳ дар Commons = |сайт = }} '''Бойтудашт''' — [[деҳа]] дар [[Ҷамоати деҳот|ҷамоати]] [[деҳоти Кабут Сайфутдинов]]и [[ноҳияи Панҷ]]. Аз Бойтудашт то маркази ҷамоат 6 км, то маркази ноҳия 11 км. Аҳолиаш 580 нафар ([[2017]]), тоҷикон. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Сарчашма == * Тақсимоти маъмурии Ҷумҳурии Тоҷикистон — {{Д.}}: [[СИЭМТ]], 2017. — 580 с. — ISBN 978-99947-33-68-2 {{Тоҷикистон-нопурра}} {{ноҳияи Панҷ}} [[Гурӯҳ:Деҳаҳои Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Деҳаҳои ноҳияи Панҷ]] [[Гурӯҳ:Ҷамоати Кабут Сайфутдинов]] 7li4naquk0xmedxfn7gbot4ka048czb 0 214662 1491123 1425052 2026-10-24T16:33:08Z ~2026-56839-90 162210 1491123 wikitext text/x-wiki {{МА | мақом = Деҳа | номи тоҷикӣ = Гулбоғ | номи аслӣ = | тасвир = | тавсифи тасвир = | тобеият = | кишвар = Тоҷикистон | lat_dir = | lat_deg = | lat_min = | lat_sec = | lon_dir = | lon_deg = | lon_min = | lon_sec = | CoordAddon = | CoordScale = | шакли минтақа = Вилоят | минтақа = Вилояти Хатлон | минтақа дар ҷадвал = Вилояти Хатлон{{!}} Хатлон | шакли ноҳия = Ноҳия | ноҳия = ноҳияи Панҷ | ноҳия дар ҷадвал = ноҳияи Панҷ {{!}} Панҷ | шакли ҷомеа = Ҷамоат | ҷомеа = Деҳоти Кабут Сайфутдинов {{!}}Кабут Сайфутдинов | ҷомеа дар ҷадвал = | тақсимоти дохилӣ = | шакли роҳбарӣ = Раиси маҳалла | роҳбар = | замони таъсис = | аввалин номбарӣ = | номҳои пешина = Бурка | мақом аз = | забони расмӣ = тоҷикӣ | аҳолӣ = 1601 | соли барӯйхатгирӣ = 2017 | зичӣ = | агломератсия = | ҳайати миллӣ = [[мардуми тоҷик|тоҷикон]] | ҳайати динӣ = [[мусулмон]]они [[ҳанафӣ|ҳанафимазҳаб]] | этнохороним = | вақти минтақавӣ = | DST = | коди телефон = +992 3552 | нишонаи почта = 735140 | нишонаҳои почта = | коди мошинҳо = TJ03 | шакли шиноса = | шиносаи ададӣ = | гурӯҳ дар Commons = | сайт = }} '''Гулбоғ''' (то соли 2024 — ''Бурка''<ref>{{Cite web|url=https://mmih.tj/Search/DocumentView?DocumentId=166623|title=ADLIA|website=mmih.tj|accessdate=2025-03-01}}</ref>) — [[деҳа]] дар [[Ҷамоати деҳот|ҷамоати]] [[деҳоти Кабут Сайфутдинов]]и [[ноҳияи Панҷ]]. Аз деҳа то маркази ноҳия 5 км. Аҳолиаш 1601 нафар ([[2017]]), тоҷикон. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Сарчашма == * Тақсимоти маъмурии Ҷумҳурии Тоҷикистон — {{Д.}}: [[СИЭМТ]], 2017. — 580 с. — ISBN 978-99947-33-68-2 {{Тоҷикистон-нопурра}} {{ноҳияи Панҷ}} [[Гурӯҳ:Деҳаҳои Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Деҳаҳои ноҳияи Панҷ]] [[Гурӯҳ:Ҷамоати Кабут Сайфутдинов]] rkslzkgaaw4zaf5itie732jmr3ykxdf 0 214663 1491125 1027292 2026-10-24T16:34:11Z ~2026-56839-90 162210 1491125 wikitext text/x-wiki {{МА |мақом = Деҳа |номи тоҷикӣ = Кӯҳдоман |номи аслӣ = |тасвир = |тавсифи тасвир = |тобеият = |кишвар = Тоҷикистон |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |шакли минтақа = Вилоят |минтақа = Вилояти Хатлон |минтақа дар ҷадвал = Вилояти Хатлон{{!}} Хатлон |шакли ноҳия = Ноҳия |ноҳия = ноҳияи Панҷ |ноҳия дар ҷадвал = ноҳияи Панҷ {{!}} Панҷ |шакли ҷомеа = Ҷамоат |ҷомеа = Деҳоти Кабут Сайфутдинов {{!}} Кабут Сайфутдинов |ҷомеа дар ҷадвал = |тақсимоти дохилӣ = |шакли роҳбарӣ = Раиси маҳалла |роҳбар = |замони таъсис = |аввалин номбарӣ = |номҳои пешина = |мақом аз = |забони расмӣ = тоҷикӣ |аҳолӣ = 1360 |соли барӯйхатгирӣ = 2017 |зичӣ = |агломератсия = |ҳайати миллӣ = [[мардуми тоҷик|тоҷикон]] |ҳайати динӣ = [[мусулмон]]они [[ҳанафӣ|ҳанафимазҳаб]] |этнохороним = |вақти минтақавӣ = |DST = |коди телефон = +992 3552 |нишонаи почта = 735140 |нишонаҳои почта = |коди мошинҳо = TJ03 |шакли шиноса = |шиносаи ададӣ = |гурӯҳ дар Commons = |сайт = }} '''Кӯҳдоман''' — [[деҳа]] дар [[Ҷамоати деҳот|ҷамоати]] [[деҳоти Кабут Сайфутдинов]]и [[ноҳияи Панҷ]]. Аз Кӯҳдоман то маркази ҷамоат 5 км, то маркази ноҳия 9 км. Аҳолиаш 1360 нафар ([[2017]]), тоҷикон. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Сарчашма == * Тақсимоти маъмурии Ҷумҳурии Тоҷикистон — {{Д.}}: [[СИЭМТ]], 2017. — 580 с. — ISBN 978-99947-33-68-2 {{Тоҷикистон-нопурра}} {{ноҳияи Панҷ}} [[Гурӯҳ:Деҳаҳои Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Деҳаҳои ноҳияи Панҷ]] [[Гурӯҳ:Ҷамоати Кабут Сайфутдинов]] n03hlrhmqijsrq8oqk1r122394tu9nj 0 214664 1491126 1027293 2026-10-24T16:34:40Z ~2026-56839-90 162210 1491126 wikitext text/x-wiki {{МА |мақом = Деҳа |номи тоҷикӣ = Лоҳутӣ |номи аслӣ = |тасвир = |тавсифи тасвир = |тобеият = |кишвар = Тоҷикистон |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |шакли минтақа = Вилоят |минтақа = Вилояти Хатлон |минтақа дар ҷадвал = Вилояти Хатлон{{!}} Хатлон |шакли ноҳия = Ноҳия |ноҳия = ноҳияи Панҷ |ноҳия дар ҷадвал = ноҳияи Панҷ {{!}} Панҷ |шакли ҷомеа = Ҷамоат |ҷомеа = Деҳоти Кабут Сайфутдинов {{!}} Кабут Сайфутдинов |ҷомеа дар ҷадвал = |тақсимоти дохилӣ = |шакли роҳбарӣ = Раиси маҳалла |роҳбар = |замони таъсис = |аввалин номбарӣ = |номҳои пешина = |мақом аз = |забони расмӣ = тоҷикӣ |аҳолӣ = 390 |соли барӯйхатгирӣ = 2017 |зичӣ = |агломератсия = |ҳайати миллӣ = [[мардуми тоҷик|тоҷикон]] |ҳайати динӣ = [[мусулмон]]они [[ҳанафӣ|ҳанафимазҳаб]] |этнохороним = |вақти минтақавӣ = |DST = |коди телефон = +992 3552 |нишонаи почта = 735140 |нишонаҳои почта = |коди мошинҳо = TJ03 |шакли шиноса = |шиносаи ададӣ = |гурӯҳ дар Commons = |сайт = }} '''Лоҳутӣ''' — [[деҳа]] дар [[Ҷамоати деҳот|ҷамоати]] [[деҳоти Кабут Сайфутдинов]]и [[ноҳияи Панҷ]]. Аз Лоҳутӣ то маркази ҷамоат 5 км, то маркази ноҳия 10 км. Аҳолиаш 390 нафар ([[2017]]), тоҷикон. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Сарчашма == * Тақсимоти маъмурии Ҷумҳурии Тоҷикистон — {{Д.}}: [[СИЭМТ]], 2017. — 580 с. — ISBN 978-99947-33-68-2 {{Тоҷикистон-нопурра}} {{ноҳияи Панҷ}} [[Гурӯҳ:Деҳаҳои Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Деҳаҳои ноҳияи Панҷ]] [[Гурӯҳ:Ҷамоати Кабут Сайфутдинов]] 3v9dkikxq2mbwwksccr3a5sc2f3u36x 0 214665 1491128 1027294 2026-10-24T16:35:43Z ~2026-56839-90 162210 1491128 wikitext text/x-wiki {{МА |мақом = Деҳа |номи тоҷикӣ = Пахтакор |номи аслӣ = |тасвир = |тавсифи тасвир = |тобеият = |кишвар = Тоҷикистон |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |шакли минтақа = Вилоят |минтақа = Вилояти Хатлон |минтақа дар ҷадвал = Вилояти Хатлон{{!}} Хатлон |шакли ноҳия = Ноҳия |ноҳия = ноҳияи Панҷ |ноҳия дар ҷадвал = ноҳияи Панҷ {{!}} Панҷ |шакли ҷомеа = Ҷамоат |ҷомеа = Деҳоти Кабут Сайфутдинов {{!}} Кабут Сайфутдинов |ҷомеа дар ҷадвал = |тақсимоти дохилӣ = |шакли роҳбарӣ = Раиси маҳалла |роҳбар = |замони таъсис = |аввалин номбарӣ = |номҳои пешина = |мақом аз = |забони расмӣ = тоҷикӣ |аҳолӣ = 2240 |соли барӯйхатгирӣ = 2017 |зичӣ = |агломератсия = |ҳайати миллӣ = [[мардуми тоҷик|тоҷикон]] |ҳайати динӣ = [[мусулмон]]они [[ҳанафӣ|ҳанафимазҳаб]] |этнохороним = |вақти минтақавӣ = |DST = |коди телефон = +992 3552 |нишонаи почта = 735140 |нишонаҳои почта = |коди мошинҳо = TJ03 |шакли шиноса = |шиносаи ададӣ = |гурӯҳ дар Commons = |сайт = }} '''Пахтакор''' — [[деҳа]] дар [[Ҷамоати деҳот|ҷамоати]] [[деҳоти Кабут Сайфутдинов]]и [[ноҳияи Панҷ]]. Аз Пахтакор то маркази ҷамоат 2 км, то маркази ноҳия 7 км. Аҳолиаш 2240 нафар ([[2017]]), тоҷикон. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Сарчашма == * Тақсимоти маъмурии Ҷумҳурии Тоҷикистон — {{Д.}}: [[СИЭМТ]], 2017. — 580 с. — ISBN 978-99947-33-68-2 {{Тоҷикистон-нопурра}} {{ноҳияи Панҷ}} [[Гурӯҳ:Деҳаҳои Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Деҳаҳои ноҳияи Панҷ]] [[Гурӯҳ:Ҷамоати Кабут Сайфутдинов]] nwd7pxsbudvmo5vbmdtdcw7lxso07oi 0 214666 1491122 1425049 2026-10-24T16:32:19Z ~2026-56839-90 162210 1491122 wikitext text/x-wiki {{МА |мақом = Деҳа |номи тоҷикӣ = Вахшон |номи аслӣ = |тасвир = |тавсифи тасвир = |тобеият = |кишвар = Тоҷикистон |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |шакли минтақа = Вилоят |минтақа = Вилояти Хатлон |минтақа дар ҷадвал = Вилояти Хатлон{{!}} Хатлон |шакли ноҳия = Ноҳия |ноҳия = ноҳияи Панҷ |ноҳия дар ҷадвал = ноҳияи Панҷ {{!}} Панҷ |шакли ҷомеа = Ҷамоат |ҷомеа = Деҳоти Кабут Сайфутдинов {{!}} Кабут Сайфутдинов |ҷомеа дар ҷадвал = |тақсимоти дохилӣ = |шакли роҳбарӣ = Раиси маҳалла |роҳбар = |замони таъсис = |аввалин номбарӣ = |номҳои пешина = 15-солагии Тоҷикистон |мақом аз = |забони расмӣ = тоҷикӣ |аҳолӣ = 1972 |соли барӯйхатгирӣ = 2017 |зичӣ = |агломератсия = |ҳайати миллӣ = [[мардуми тоҷик|тоҷикон]] |ҳайати динӣ = [[мусулмон]]они [[ҳанафӣ|ҳанафимазҳаб]] |этнохороним = |вақти минтақавӣ = |DST = |коди телефон = +992 3552 |нишонаи почта = 735140 |нишонаҳои почта = |коди мошинҳо = TJ03 |шакли шиноса = |шиносаи ададӣ = |гурӯҳ дар Commons = |сайт = }} '''Вахшон''' (то соли 2024 — ''15-солагии Тоҷикистон''<ref>{{Cite web|url=https://mmih.tj/Search/DocumentView?DocumentId=166623|title=ADLIA|website=mmih.tj|accessdate=2025-03-01}}</ref>) — [[деҳа]] дар [[Ҷамоати деҳот|ҷамоати]] [[деҳоти Кабут Сайфутдинов]]и [[ноҳияи Панҷ]]. Аз деҳа то маркази ҷамоат 8 км, то маркази ноҳия 6 км. Аҳолиаш 1972 нафар ([[2017]]), тоҷикон. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Сарчашма == * Тақсимоти маъмурии Ҷумҳурии Тоҷикистон — {{Д.}}: [[СИЭМТ]], 2017. — 580 с. — ISBN 978-99947-33-68-2 {{Тоҷикистон-нопурра}} {{ноҳияи Панҷ}} [[Гурӯҳ:Деҳаҳои Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Деҳаҳои ноҳияи Панҷ]] [[Гурӯҳ:Ҷамоати Кабут Сайфутдинов]] 4mxewfjg1blnrq5g28o4bxojc6hr09c 0 214667 1491124 1425055 2026-10-24T16:33:40Z ~2026-56839-90 162210 1491124 wikitext text/x-wiki {{МА | мақом = Деҳа | номи тоҷикӣ = Кабутоб | номи аслӣ = | тасвир = | тавсифи тасвир = | тобеият = | кишвар = Тоҷикистон | lat_dir = | lat_deg = | lat_min = | lat_sec = | lon_dir = | lon_deg = | lon_min = | lon_sec = | CoordAddon = | CoordScale = | шакли минтақа = Вилоят | минтақа = Вилояти Хатлон | минтақа дар ҷадвал = Вилояти Хатлон{{!}} Хатлон | шакли ноҳия = Ноҳия | ноҳия = ноҳияи Панҷ | ноҳия дар ҷадвал = ноҳияи Панҷ {{!}} Панҷ | шакли ҷомеа = Ҷамоат | ҷомеа = Деҳоти Кабут Сайфутдинов {{!}}Кабут Сайфутдинов | ҷомеа дар ҷадвал = | тақсимоти дохилӣ = | шакли роҳбарӣ = Раиси маҳалла | роҳбар = | замони таъсис = | аввалин номбарӣ = | номҳои пешина = Правда | мақом аз = | забони расмӣ = тоҷикӣ | аҳолӣ = 1965 | соли барӯйхатгирӣ = 2017 | зичӣ = | агломератсия = | ҳайати миллӣ = [[мардуми тоҷик|тоҷикон]] | ҳайати динӣ = [[мусулмон]]они [[ҳанафӣ|ҳанафимазҳаб]] | этнохороним = | вақти минтақавӣ = | DST = | коди телефон = +992 3552 | нишонаи почта = 735140 | нишонаҳои почта = | коди мошинҳо = TJ03 | шакли шиноса = | шиносаи ададӣ = | гурӯҳ дар Commons = | сайт = }} '''Кабутоб''' (то соли 2024 — ''Правда''<ref>{{Cite web|url=https://mmih.tj/Search/DocumentView?DocumentId=166623|title=ADLIA|website=mmih.tj|accessdate=2025-03-01}}</ref>) — [[деҳа]] дар [[Ҷамоати деҳот|ҷамоати]] [[деҳоти Кабут Сайфутдинов]]и [[ноҳияи Панҷ]]. Аз деҳа то маркази ҷамоат 2 км, то маркази ноҳия 7 км. Аҳолиаш 1965 нафар ([[2017]]), тоҷикон. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Сарчашма == * Тақсимоти маъмурии Ҷумҳурии Тоҷикистон — {{Д.}}: [[СИЭМТ]], 2017. — 580 с. — ISBN 978-99947-33-68-2 {{Тоҷикистон-нопурра}} {{ноҳияи Панҷ}} [[Гурӯҳ:Деҳаҳои Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Деҳаҳои ноҳияи Панҷ]] [[Гурӯҳ:Ҷамоати Кабут Сайфутдинов]] 0eplnhn7h5h51vqaxbx3x8nj7xvkc7b 0 214668 1491127 1340628 2026-10-24T16:35:13Z ~2026-56839-90 162210 1491127 wikitext text/x-wiki {{МА |мақом = Деҳа |номи тоҷикӣ = Селга |номи аслӣ = |тасвир = |тавсифи тасвир = |тобеият = |кишвар = Тоҷикистон |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |шакли минтақа = Вилоят |минтақа = Вилояти Хатлон |минтақа дар ҷадвал = Вилояти Хатлон{{!}} Хатлон |шакли ноҳия = Ноҳия |ноҳия = ноҳияи Панҷ |ноҳия дар ҷадвал = ноҳияи Панҷ {{!}} Панҷ |шакли ҷомеа = Ҷамоат |ҷомеа = Деҳоти Кабут Сайфутдинов {{!}} Кабут Сайфутдинов |ҷомеа дар ҷадвал = |тақсимоти дохилӣ = |шакли роҳбарӣ = Раиси маҳалла |роҳбар = |замони таъсис = |аввалин номбарӣ = |номҳои пешина = |мақом аз = |забони расмӣ = тоҷикӣ |аҳолӣ = 4486 |соли барӯйхатгирӣ = 2017 |зичӣ = |агломератсия = |ҳайати миллӣ = [[мардуми тоҷик|тоҷикон]] |ҳайати динӣ = [[мусулмон]]они [[ҳанафӣ|ҳанафимазҳаб]] |этнохороним = |вақти минтақавӣ = |DST = |коди телефон = +992 3552 |нишонаи почта = 735140 |нишонаҳои почта = |коди мошинҳо = TJ03 |шакли шиноса = |шиносаи ададӣ = |гурӯҳ дар Commons = |сайт = }} '''Селга''' — [[деҳа]] дар [[Ҷамоати деҳот|ҷамоати]] [[деҳоти Кабут Сайфутдинов]]и [[ноҳияи Панҷ]]. Аз Селга то маркази ҷамоат 3 км, то маркази ноҳия 8 км. Аҳолиаш 4486 нафар ([[2017]]), тоҷикон. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Сарчашма == * Тақсимоти маъмурии Ҷумҳурии Тоҷикистон — {{Д.}}: [[СИЭМТ]], 2017. — 580 с. — ISBN 978-99947-33-68-2 {{Тоҷикистон-нопурра}} {{ноҳияи Панҷ}} [[Гурӯҳ:Деҳаҳои Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Деҳаҳои ноҳияи Панҷ]] [[Гурӯҳ:Ҷамоати Кабут Сайфутдинов]] j0fq0sidh5i6vsj1gmhvbbg0qk5phfe 0 214669 1491130 1027298 2026-10-24T16:36:47Z ~2026-56839-90 162210 1491130 wikitext text/x-wiki {{МА |мақом = Деҳа |номи тоҷикӣ = Фарғона |номи аслӣ = |тасвир = |тавсифи тасвир = |тобеият = |кишвар = Тоҷикистон |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |шакли минтақа = Вилоят |минтақа = Вилояти Хатлон |минтақа дар ҷадвал = Вилояти Хатлон{{!}} Хатлон |шакли ноҳия = Ноҳия |ноҳия = ноҳияи Панҷ |ноҳия дар ҷадвал = ноҳияи Панҷ {{!}} Панҷ |шакли ҷомеа = Ҷамоат |ҷомеа = Деҳоти Кабут Сайфутдинов {{!}} Кабут Сайфутдинов |ҷомеа дар ҷадвал = |тақсимоти дохилӣ = |шакли роҳбарӣ = Раиси маҳалла |роҳбар = |замони таъсис = |аввалин номбарӣ = |номҳои пешина = |мақом аз = |забони расмӣ = тоҷикӣ |аҳолӣ = 543 |соли барӯйхатгирӣ = 2017 |зичӣ = |агломератсия = |ҳайати миллӣ = [[мардуми тоҷик|тоҷикон]] |ҳайати динӣ = [[мусулмон]]они [[ҳанафӣ|ҳанафимазҳаб]] |этнохороним = |вақти минтақавӣ = |DST = |коди телефон = +992 3552 |нишонаи почта = 735140 |нишонаҳои почта = |коди мошинҳо = TJ03 |шакли шиноса = |шиносаи ададӣ = |гурӯҳ дар Commons = |сайт = }} '''Фарғона''' — [[деҳа]] дар [[Ҷамоати деҳот|ҷамоати]] [[деҳоти Кабут Сайфутдинов]]и [[ноҳияи Панҷ]]. Аз Фарғона то маркази ҷамоат 8 км, то маркази ноҳия 6 км. Аҳолиаш 543 нафар ([[2017]]), тоҷикон. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Сарчашма == * Тақсимоти маъмурии Ҷумҳурии Тоҷикистон — {{Д.}}: [[СИЭМТ]], 2017. — 580 с. — ISBN 978-99947-33-68-2 {{Тоҷикистон-нопурра}} {{ноҳияи Панҷ}} [[Гурӯҳ:Деҳаҳои Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Деҳаҳои ноҳияи Панҷ]] [[Гурӯҳ:Ҷамоати Кабут Сайфутдинов]] fj178ucodyawdn1sofbi9byrjnwg4ab 0 214670 1491131 1027299 2026-10-24T16:37:23Z ~2026-56839-90 162210 1491131 wikitext text/x-wiki {{МА |мақом = Деҳа |номи тоҷикӣ = Ҳамдилон |номи аслӣ = |тасвир = |тавсифи тасвир = |тобеият = |кишвар = Тоҷикистон |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |шакли минтақа = Вилоят |минтақа = Вилояти Хатлон |минтақа дар ҷадвал = Вилояти Хатлон{{!}} Хатлон |шакли ноҳия = Ноҳия |ноҳия = ноҳияи Панҷ |ноҳия дар ҷадвал = ноҳияи Панҷ {{!}} Панҷ |шакли ҷомеа = Ҷамоат |ҷомеа = Деҳоти Кабут Сайфутдинов {{!}} Кабут Сайфутдинов |ҷомеа дар ҷадвал = |тақсимоти дохилӣ = |шакли роҳбарӣ = Раиси маҳалла |роҳбар = |замони таъсис = |аввалин номбарӣ = |номҳои пешина = |мақом аз = |забони расмӣ = тоҷикӣ |аҳолӣ = 1389 |соли барӯйхатгирӣ = 2017 |зичӣ = |агломератсия = |ҳайати миллӣ = [[мардуми тоҷик|тоҷикон]] |ҳайати динӣ = [[мусулмон]]они [[ҳанафӣ|ҳанафимазҳаб]] |этнохороним = |вақти минтақавӣ = |DST = |коди телефон = +992 3552 |нишонаи почта = 735140 |нишонаҳои почта = |коди мошинҳо = TJ03 |шакли шиноса = |шиносаи ададӣ = |гурӯҳ дар Commons = |сайт = }} '''Ҳамдилон''' — [[деҳа]] дар [[Ҷамоати деҳот|ҷамоати]] [[деҳоти Кабут Сайфутдинов]]и [[ноҳияи Панҷ]]. Аз Ҳамдилон то маркази ҷамоат 1 км, то маркази ноҳия 6 км. Аҳолиаш 1389 нафар ([[2017]]), тоҷикон. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Сарчашма == * Тақсимоти маъмурии Ҷумҳурии Тоҷикистон — {{Д.}}: [[СИЭМТ]], 2017. — 580 с. — ISBN 978-99947-33-68-2 {{Тоҷикистон-нопурра}} {{ноҳияи Панҷ}} [[Гурӯҳ:Деҳаҳои Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Деҳаҳои ноҳияи Панҷ]] [[Гурӯҳ:Ҷамоати Кабут Сайфутдинов]] r2oilw0nxda4u3s7iacww2lj1gupzry 0 214671 1491132 1027300 2026-10-24T16:37:50Z ~2026-56839-90 162210 1491132 wikitext text/x-wiki {{МА |мақом = Деҳа |номи тоҷикӣ = Чаманистон |номи аслӣ = |тасвир = |тавсифи тасвир = |тобеият = |кишвар = Тоҷикистон |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |шакли минтақа = Вилоят |минтақа = Вилояти Хатлон |минтақа дар ҷадвал = Вилояти Хатлон{{!}} Хатлон |шакли ноҳия = Ноҳия |ноҳия = ноҳияи Панҷ |ноҳия дар ҷадвал = ноҳияи Панҷ {{!}} Панҷ |шакли ҷомеа = Ҷамоат |ҷомеа = Деҳоти Кабут Сайфутдинов {{!}} Кабут Сайфутдинов |ҷомеа дар ҷадвал = |тақсимоти дохилӣ = |шакли роҳбарӣ = Раиси маҳалла |роҳбар = |замони таъсис = |аввалин номбарӣ = |номҳои пешина = |мақом аз = |забони расмӣ = тоҷикӣ |аҳолӣ = 3253 |соли барӯйхатгирӣ = 2017 |зичӣ = |агломератсия = |ҳайати миллӣ = [[мардуми тоҷик|тоҷикон]] |ҳайати динӣ = [[мусулмон]]они [[ҳанафӣ|ҳанафимазҳаб]] |этнохороним = |вақти минтақавӣ = |DST = |коди телефон = +992 3552 |нишонаи почта = 735140 |нишонаҳои почта = |коди мошинҳо = TJ03 |шакли шиноса = |шиносаи ададӣ = |гурӯҳ дар Commons = |сайт = }} '''Чаманистон''' — [[деҳа]] дар [[Ҷамоати деҳот|ҷамоати]] [[деҳоти Кабут Сайфутдинов]]и [[ноҳияи Панҷ]]. Аз Чаманистон то маркази ҷамоат 7 км, то маркази ноҳия 5 км. Аҳолиаш 3253 нафар ([[2017]]), тоҷикон. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Сарчашма == * Тақсимоти маъмурии Ҷумҳурии Тоҷикистон — {{Д.}}: [[СИЭМТ]], 2017. — 580 с. — ISBN 978-99947-33-68-2 {{Тоҷикистон-нопурра}} {{ноҳияи Панҷ}} [[Гурӯҳ:Деҳаҳои Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Деҳаҳои ноҳияи Панҷ]] [[Гурӯҳ:Ҷамоати Кабут Сайфутдинов]] efq42uknsrmg6hjm6s6rsxvhc5ytbu2 0 214672 1491133 1336713 2026-10-24T16:38:30Z ~2026-56839-90 162210 1491133 wikitext text/x-wiki {{МА |мақом = Деҳа |номи тоҷикӣ = 16-солагии Истиқлолият |номи аслӣ = |тасвир = |тавсифи тасвир = |тобеият = |кишвар = Тоҷикистон |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |шакли минтақа = Вилоят |минтақа = Вилояти Хатлон |минтақа дар ҷадвал = Вилояти Хатлон{{!}} Хатлон |шакли ноҳия = Ноҳия |ноҳия = ноҳияи Панҷ |ноҳия дар ҷадвал = ноҳияи Панҷ {{!}} Панҷ |шакли ҷомеа = Ҷамоат |ҷомеа = Деҳоти Кабут Сайфутдинов {{!}} Кабут Сайфутдинов |ҷомеа дар ҷадвал = |тақсимоти дохилӣ = |шакли роҳбарӣ = Раиси маҳалла |роҳбар = |замони таъсис = |аввалин номбарӣ = |номҳои пешина = |мақом аз = |забони расмӣ = тоҷикӣ |аҳолӣ = 2369 |соли барӯйхатгирӣ = 2017 |зичӣ = |агломератсия = |ҳайати миллӣ = [[мардуми тоҷик|тоҷикон]] |ҳайати динӣ = [[мусулмон]]они [[ҳанафӣ|ҳанафимазҳаб]] |этнохороним = |вақти минтақавӣ = |DST = |коди телефон = +992 3552 |нишонаи почта = 735140 |нишонаҳои почта = |коди мошинҳо = TJ03 |шакли шиноса = |шиносаи ададӣ = |гурӯҳ дар Commons = |сайт = }} '''16-солагии Истиқлолият''' — [[деҳа]] дар [[Ҷамоати деҳот|ҷамоати]] [[деҳоти Кабут Сайфутдинов]]и [[ноҳияи Панҷ]]. Аз 16-солагии Истиқлолият то маркази ҷамоат аз 1 км камтар, то маркази ноҳия 5 км. Аҳолиаш 2369 нафар ([[2017]]), тоҷикон. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Сарчашма == * Тақсимоти маъмурии Ҷумҳурии Тоҷикистон — {{Д.}}: [[СИЭМТ]], 2017. — 580 с. — ISBN 978-99947-33-68-2 {{Тоҷикистон-нопурра}} {{ноҳияи Панҷ}} [[Гурӯҳ:Деҳаҳои Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Деҳаҳои ноҳияи Панҷ]] [[Гурӯҳ:Ҷамоати Кабут Сайфутдинов]] muukls9ix1tezubirwd8xz1woqztp7l 0 214676 1491129 1027315 2026-10-24T16:36:17Z ~2026-56839-90 162210 1491129 wikitext text/x-wiki {{МА |мақом = Деҳа |номи тоҷикӣ = Отчапар |номи аслӣ = |тасвир = |тавсифи тасвир = |тобеият = |кишвар = Тоҷикистон |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |шакли минтақа = Вилоят |минтақа = Вилояти Хатлон |минтақа дар ҷадвал = Вилояти Хатлон{{!}} Хатлон |шакли ноҳия = Ноҳия |ноҳия = ноҳияи Панҷ |ноҳия дар ҷадвал = ноҳияи Панҷ {{!}} Панҷ |шакли ҷомеа = Ҷамоат |ҷомеа = Деҳоти Кабут Сайфутдинов {{!}} Кабут Сайфутдинов |ҷомеа дар ҷадвал = |тақсимоти дохилӣ = |шакли роҳбарӣ = Раиси маҳалла |роҳбар = |замони таъсис = |аввалин номбарӣ = |номҳои пешина = |мақом аз = |забони расмӣ = тоҷикӣ |аҳолӣ = 250 |соли барӯйхатгирӣ = 2017 |зичӣ = |агломератсия = |ҳайати миллӣ = [[мардуми тоҷик|тоҷикон]] |ҳайати динӣ = [[мусулмон]]они [[ҳанафӣ|ҳанафимазҳаб]] |этнохороним = |вақти минтақавӣ = |DST = |коди телефон = +992 3552 |нишонаи почта = 735140 |нишонаҳои почта = |коди мошинҳо = TJ03 |шакли шиноса = |шиносаи ададӣ = |гурӯҳ дар Commons = |сайт = }} '''Отчапар''' — [[деҳа]] дар [[Ҷамоати деҳот|ҷамоати]] [[деҳоти Кабут Сайфутдинов]]и [[ноҳияи Панҷ]]. Аз Отчапар то маркази ҷамоат 8 км, то маркази ноҳия 12 км. Аҳолиаш 250 нафар ([[2017]]), тоҷикон. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Сарчашма == * Тақсимоти маъмурии Ҷумҳурии Тоҷикистон — {{Д.}}: [[СИЭМТ]], 2017. — 580 с. — ISBN 978-99947-33-68-2 {{Тоҷикистон-нопурра}} {{ноҳияи Панҷ}} [[Гурӯҳ:Деҳаҳои Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Деҳаҳои ноҳияи Панҷ]] [[Гурӯҳ:Ҷамоати Кабут Сайфутдинов]] sfwmzd07vuxnbhg4nuvy1wlaz34ssxg 0 215053 1491152 1336931 2026-10-24T17:43:23Z ~2026-56800-26 162224 1491152 wikitext text/x-wiki {{МА |мақом = Деҳа |номи тоҷикӣ = Гузари Тор |номи аслӣ = |тасвир = |тавсифи тасвир = |тобеият = |кишвар = Тоҷикистон |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |шакли минтақа = Вилоят |минтақа = Вилояти Хатлон |минтақа дар ҷадвал = Вилояти Хатлон{{!}} Хатлон |шакли ноҳия = Ноҳия |ноҳия = ноҳияи Темурмалик |ноҳия дар ҷадвал = ноҳияи Темурмалик {{!}} Темурмалик |шакли ҷомеа = Ҷамоат |ҷомеа = Деҳоти Кангурт {{!}} Кангурт |ҷомеа дар ҷадвал = |тақсимоти дохилӣ = |шакли роҳбарӣ = Раиси маҳалла |роҳбар = |замони таъсис = |аввалин номбарӣ = |номҳои пешина = |мақом аз = |забони расмӣ = тоҷикӣ |аҳолӣ = 1453 |соли барӯйхатгирӣ = 2017 |зичӣ = |агломератсия = |ҳайати миллӣ = [[мардуми тоҷик|тоҷикон]] |ҳайати динӣ = [[мусулмон]]они [[ҳанафӣ|ҳанафимазҳаб]] |этнохороним = |вақти минтақавӣ = |DST = |коди телефон = +992 3314 |нишонаи почта = 735340 |нишонаҳои почта = |коди мошинҳо = TJ03 |шакли шиноса = |шиносаи ададӣ = |гурӯҳ дар Commons = |сайт = }} '''Гузари Тор''' — [[деҳа]] дар [[Ҷамоати деҳот|ҷамоати]] [[деҳоти Кангурт]]и [[ноҳияи Темурмалик]]. Аз Гузари Тор то маркази ҷамоат 2 км, то маркази ноҳия 30 км. Аҳолиаш 1453 нафар ([[2017]]), тоҷикон. Гузари Тор нуқтаҳои савдои хусусӣ, масҷиди панҷвақта ва осиёби барқӣ дорад. Деҳа мактаб надорад. Талабагон дар мактаби таҳсилоти миёнаи умумии деҳаи Кангурт таҳсил мекунанд. Соҳаҳои асосии хоҷагӣ: чорводорӣ ва ғаллакорӣ. Заминҳо лалмӣ мебошанд. Дар ҳудуди деҳа 4 хоҷагии хурди деҳқонӣ мавҷуд аст. == Шахсиятҳои маъруф == одими хидматнишондодаи санъати Тоҷикистон, оҳангсоз [[Абдуфаттоҳ Одинаев]], Қаҳрамони Меҳнати Сотсиалистӣ [[Шариф Қурбонов]] ва Ҳунарпешаи шоистаи Ҷумҳурии Тоҷикистон [[Лутфулло Давлатов]] дар ҳамин деҳа зода шудаанд. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Сарчашма == * {{ЭМТ|Гузари Тор|4|муаллиф= }} * Тақсимоти маъмурии Ҷумҳурии Тоҷикистон — {{Д.}}: [[СИЭМТ]], 2017. — 580 с. — ISBN 978-99947-33-68-2 {{Тоҷикистон-нопурра}} {{ноҳияи Темурмалик}} [[Гурӯҳ:Деҳаҳои Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Деҳаҳои ноҳияи Темурмалик]] [[Гурӯҳ:Ҷамоати Кангурт]] lm6s5veiledw3mc1ryfjk5wmbi1dt8j 0 215054 1491153 1336953 2026-10-24T17:43:54Z ~2026-56800-26 162224 1491153 wikitext text/x-wiki {{МА |мақом = Деҳа |номи тоҷикӣ = Давлатшоён |номи аслӣ = |тасвир = |тавсифи тасвир = |тобеият = |кишвар = Тоҷикистон |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |шакли минтақа = Вилоят |минтақа = Вилояти Хатлон |минтақа дар ҷадвал = Вилояти Хатлон{{!}} Хатлон |шакли ноҳия = Ноҳия |ноҳия = ноҳияи Темурмалик |ноҳия дар ҷадвал = ноҳияи Темурмалик {{!}} Темурмалик |шакли ҷомеа = Ҷамоат |ҷомеа = Деҳоти Кангурт {{!}} Кангурт |ҷомеа дар ҷадвал = |тақсимоти дохилӣ = |шакли роҳбарӣ = Раиси маҳалла |роҳбар = |замони таъсис = |аввалин номбарӣ = |номҳои пешина = |мақом аз = |забони расмӣ = тоҷикӣ |аҳолӣ = 1324 |соли барӯйхатгирӣ = 2017 |зичӣ = |агломератсия = |ҳайати миллӣ = [[мардуми тоҷик|тоҷикон]] |ҳайати динӣ = [[мусулмон]]они [[ҳанафӣ|ҳанафимазҳаб]] |этнохороним = |вақти минтақавӣ = |DST = |коди телефон = +992 3314 |нишонаи почта = 735340 |нишонаҳои почта = |коди мошинҳо = TJ03 |шакли шиноса = |шиносаи ададӣ = |гурӯҳ дар Commons = |сайт = }} '''Давлатшоён''' — [[деҳа]] дар [[Ҷамоати деҳот|ҷамоати]] [[деҳоти Кангурт]]и [[ноҳияи Темурмалик]]. Аз Давлатшоён то маркази ҷамоат 2 км, то маркази ноҳия 32 км. Аҳолиаш 1324 нафар ([[2017]]), тоҷикон. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Сарчашма == * Тақсимоти маъмурии Ҷумҳурии Тоҷикистон — {{Д.}}: [[СИЭМТ]], 2017. — 580 с. — ISBN 978-99947-33-68-2 {{Тоҷикистон-нопурра}} {{ноҳияи Темурмалик}} [[Гурӯҳ:Деҳаҳои Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Деҳаҳои ноҳияи Темурмалик]] [[Гурӯҳ:Ҷамоати Кангурт]] qukcy9gvpopnjv0nlhw98vz7rbpcm09 0 215055 1491156 1443332 2026-10-24T17:45:25Z ~2026-56800-26 162224 1491156 wikitext text/x-wiki {{МА |мақом = Деҳа |номи тоҷикӣ = Зарнисор |номи аслӣ = |тасвир = |тавсифи тасвир = |тобеият = |кишвар = Тоҷикистон |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |шакли минтақа = Вилоят |минтақа = Вилояти Хатлон |минтақа дар ҷадвал = Вилояти Хатлон{{!}} Хатлон |шакли ноҳия = Ноҳия |ноҳия = ноҳияи Темурмалик |ноҳия дар ҷадвал = ноҳияи Темурмалик {{!}} Темурмалик |шакли ҷомеа = Ҷамоат |ҷомеа = Деҳоти Кангурт {{!}} Кангурт |ҷомеа дар ҷадвал = |тақсимоти дохилӣ = |шакли роҳбарӣ = Раиси маҳалла |роҳбар = |замони таъсис = |аввалин номбарӣ = |номҳои пешина = |мақом аз = |забони расмӣ = тоҷикӣ |аҳолӣ = 249 |соли барӯйхатгирӣ = 2017 |зичӣ = |агломератсия = |ҳайати миллӣ = [[мардуми тоҷик|тоҷикон]] |ҳайати динӣ = [[мусулмон]]они [[ҳанафӣ|ҳанафимазҳаб]] |этнохороним = |вақти минтақавӣ = |DST = |коди телефон = +992 3314 |нишонаи почта = 735340 |нишонаҳои почта = |коди мошинҳо = TJ03 |шакли шиноса = |шиносаи ададӣ = |гурӯҳ дар Commons = |сайт = }} '''Зарнисор''' (то 11.12. 2012 ''Ҷамоғуриён'') — [[деҳа]] дар [[Ҷамоати деҳот|ҷамоати]] [[деҳоти Кангурт]]и [[ноҳияи Темурмалик]]. Аз Зарнисор то маркази ҷамоат 2 км, то маркази ноҳия 31 км. Аҳолиаш 249 нафар ([[2017]]), тоҷикон. == Иқтисод == Деҳа мактаб надорад. Талабагон дар муассисаи таҳсилоти миёнаи умумии деҳаи Давлатшоён таҳсил мекунанд. Соҳаҳои асосии хоҷагӣ: ғаллакорӣ, боғдорӣ, сабзавоткорӣ, кирмакдорӣ ва чорводорӣ. Заминҳо аз рӯди Тоҳирсу обёрӣ мешаванд. Дар ҳудуди деҳа 3 хоҷагии деҳқонии инфиродӣ фаъолият доранд. == Шахсиятҳои маъруф == Барпокунандагони сохти колхозӣ дар минтақаи Кангурт Абдулло Тӯтиев ва Амиршо Шеров (бо ташаббуси онҳо бори нахуст роҳи автомобилгарди Кангурт — Оби Калон бунёд шудааст), фолклоршинос [[Холназар Шарифов]], ходими давлатӣ [[Кароматулло Абдиев]], омӯзгори собиқадор Изатулло Файзуллоев дар ҳамин деҳа ба камол расидаанд. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Зарнисор|7|муаллиф= }} * Тақсимоти маъмурии Ҷумҳурии Тоҷикистон — {{Д.}}: [[СИЭМТ]], 2017. — 580 с. — ISBN 978-99947-33-68-2 {{Тоҷикистон-нопурра}} {{ноҳияи Темурмалик}} [[Гурӯҳ:Деҳаҳои Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Деҳаҳои ноҳияи Темурмалик]] [[Гурӯҳ:Ҷамоати Кангурт]] sc6x9ah5vbuc6fugxm24y58dn9uwvqu 0 215056 1491157 1337227 2026-10-24T17:45:58Z ~2026-56800-26 162224 1491157 wikitext text/x-wiki {{МА |мақом = Деҳа |номи тоҷикӣ = Кангурт |номи аслӣ = |тасвир = |тавсифи тасвир = |тобеият = |кишвар = Тоҷикистон |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |шакли минтақа = Вилоят |минтақа = Вилояти Хатлон |минтақа дар ҷадвал = Вилояти Хатлон{{!}} Хатлон |шакли ноҳия = Ноҳия |ноҳия = ноҳияи Темурмалик |ноҳия дар ҷадвал = ноҳияи Темурмалик {{!}} Темурмалик |шакли ҷомеа = Ҷамоат |ҷомеа = Деҳоти Кангурт {{!}} Кангурт |ҷомеа дар ҷадвал = |тақсимоти дохилӣ = |шакли роҳбарӣ = Раиси маҳалла |роҳбар = |замони таъсис = |аввалин номбарӣ = |номҳои пешина = |мақом аз = |забони расмӣ = тоҷикӣ |аҳолӣ = 328 |соли барӯйхатгирӣ = 2017 |зичӣ = |агломератсия = |ҳайати миллӣ = [[мардуми тоҷик|тоҷикон]] |ҳайати динӣ = [[мусулмон]]они [[ҳанафӣ|ҳанафимазҳаб]] |этнохороним = |вақти минтақавӣ = |DST = |коди телефон = +992 3314 |нишонаи почта = 735340 |нишонаҳои почта = |коди мошинҳо = TJ03 |шакли шиноса = |шиносаи ададӣ = |гурӯҳ дар Commons = |сайт = }} '''Кангурт''' — [[деҳа]] дар [[Ҷамоати деҳот|ҷамоати]] [[деҳоти Кангурт]]и [[ноҳияи Темурмалик]]. Аз Кангурт то маркази ноҳия 27 км. Аҳолиаш 328 нафар ([[2017]]), тоҷикон. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Сарчашма == * Тақсимоти маъмурии Ҷумҳурии Тоҷикистон — {{Д.}}: [[СИЭМТ]], 2017. — 580 с. — ISBN 978-99947-33-68-2 {{Тоҷикистон-нопурра}} {{ноҳияи Темурмалик}} [[Гурӯҳ:Деҳаҳои Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Деҳаҳои ноҳияи Темурмалик]] [[Гурӯҳ:Ҷамоати Кангурт]] kzzjn54umm39a77w2a2dhmlr3psf31h 0 215057 1491158 1337978 2026-10-24T17:46:24Z ~2026-56800-26 162224 1491158 wikitext text/x-wiki {{МА |мақом = Деҳа |номи тоҷикӣ = Обиширин |номи аслӣ = |тасвир = |тавсифи тасвир = |тобеият = |кишвар = Тоҷикистон |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |шакли минтақа = Вилоят |минтақа = Вилояти Хатлон |минтақа дар ҷадвал = Вилояти Хатлон{{!}} Хатлон |шакли ноҳия = Ноҳия |ноҳия = ноҳияи Темурмалик |ноҳия дар ҷадвал = ноҳияи Темурмалик {{!}} Темурмалик |шакли ҷомеа = Ҷамоат |ҷомеа = Деҳоти Кангурт {{!}} Кангурт |ҷомеа дар ҷадвал = |тақсимоти дохилӣ = |шакли роҳбарӣ = Раиси маҳалла |роҳбар = |замони таъсис = |аввалин номбарӣ = |номҳои пешина = |мақом аз = |забони расмӣ = тоҷикӣ |аҳолӣ = 2758 |соли барӯйхатгирӣ = 2017 |зичӣ = |агломератсия = |ҳайати миллӣ = [[мардуми тоҷик|тоҷикон]] |ҳайати динӣ = [[мусулмон]]они [[ҳанафӣ|ҳанафимазҳаб]] |этнохороним = |вақти минтақавӣ = |DST = |коди телефон = +992 3314 |нишонаи почта = 735340 |нишонаҳои почта = |коди мошинҳо = TJ03 |шакли шиноса = |шиносаи ададӣ = |гурӯҳ дар Commons = |сайт = }} '''Обиширин''' — [[деҳа]] дар [[Ҷамоати деҳот|ҷамоати]] [[деҳоти Кангурт]]и [[ноҳияи Темурмалик]]. Аз Обиширин то маркази ҷамоат 1 км, то маркази ноҳия 28 км. Аҳолиаш 2758 нафар ([[2017]]), тоҷикон. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Сарчашма == * Тақсимоти маъмурии Ҷумҳурии Тоҷикистон — {{Д.}}: [[СИЭМТ]], 2017. — 580 с. — ISBN 978-99947-33-68-2 {{Тоҷикистон-нопурра}} {{ноҳияи Темурмалик}} [[Гурӯҳ:Деҳаҳои Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Деҳаҳои ноҳияи Темурмалик]] [[Гурӯҳ:Ҷамоати Кангурт]] r09loz24nriga0g4sa2c9e3vz2su1u2 0 215058 1491159 1029704 2026-10-24T17:46:53Z ~2026-56800-26 162224 1491159 wikitext text/x-wiki {{МА |мақом = Деҳа |номи тоҷикӣ = Савда |номи аслӣ = |тасвир = |тавсифи тасвир = |тобеият = |кишвар = Тоҷикистон |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |шакли минтақа = Вилоят |минтақа = Вилояти Хатлон |минтақа дар ҷадвал = Вилояти Хатлон{{!}} Хатлон |шакли ноҳия = Ноҳия |ноҳия = ноҳияи Темурмалик |ноҳия дар ҷадвал = ноҳияи Темурмалик {{!}} Темурмалик |шакли ҷомеа = Ҷамоат |ҷомеа = Деҳоти Кангурт {{!}} Кангурт |ҷомеа дар ҷадвал = |тақсимоти дохилӣ = |шакли роҳбарӣ = Раиси маҳалла |роҳбар = |замони таъсис = |аввалин номбарӣ = |номҳои пешина = |мақом аз = |забони расмӣ = тоҷикӣ |аҳолӣ = 689 |соли барӯйхатгирӣ = 2017 |зичӣ = |агломератсия = |ҳайати миллӣ = [[мардуми тоҷик|тоҷикон]] |ҳайати динӣ = [[мусулмон]]они [[ҳанафӣ|ҳанафимазҳаб]] |этнохороним = |вақти минтақавӣ = |DST = |коди телефон = +992 3314 |нишонаи почта = 735340 |нишонаҳои почта = |коди мошинҳо = TJ03 |шакли шиноса = |шиносаи ададӣ = |гурӯҳ дар Commons = |сайт = }} '''Савда''' — [[деҳа]] дар [[Ҷамоати деҳот|ҷамоати]] [[деҳоти Кангурт]]и [[ноҳияи Темурмалик]]. Аз Савда то маркази ҷамоат 11 км, то маркази ноҳия 38 км. Аҳолиаш 689 нафар ([[2017]]), тоҷикон. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Сарчашма == * Тақсимоти маъмурии Ҷумҳурии Тоҷикистон — {{Д.}}: [[СИЭМТ]], 2017. — 580 с. — ISBN 978-99947-33-68-2 {{Тоҷикистон-нопурра}} {{ноҳияи Темурмалик}} [[Гурӯҳ:Деҳаҳои Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Деҳаҳои ноҳияи Темурмалик]] [[Гурӯҳ:Ҷамоати Кангурт]] t0g1q1g6va909dufpb7r3aqg062nj6h 0 215059 1491161 1426827 2026-10-24T17:47:45Z ~2026-56800-26 162224 1491161 wikitext text/x-wiki {{МА | мақом = Деҳа | номи тоҷикӣ = Хоҷаи Нур | номи аслӣ = | тасвир = | тавсифи тасвир = | тобеият = | кишвар = Тоҷикистон | lat_dir = | lat_deg = | lat_min = | lat_sec = | lon_dir = | lon_deg = | lon_min = | lon_sec = | CoordAddon = | CoordScale = | шакли минтақа = Вилоят | минтақа = Вилояти Хатлон | минтақа дар ҷадвал = Вилояти Хатлон{{!}} Хатлон | шакли ноҳия = Ноҳия | ноҳия = ноҳияи Темурмалик | ноҳия дар ҷадвал = ноҳияи Темурмалик {{!}} Темурмалик | шакли ҷомеа = Ҷамоат | ҷомеа = Деҳоти Кангурт {{!}} Кангурт | ҷомеа дар ҷадвал = | тақсимоти дохилӣ = | шакли роҳбарӣ = Раиси маҳалла | роҳбар = | замони таъсис = | аввалин номбарӣ = | номҳои пешина = Сафарбоён | мақом аз = | забони расмӣ = тоҷикӣ | аҳолӣ = 655 | соли барӯйхатгирӣ = 2017 | зичӣ = | агломератсия = | ҳайати миллӣ = [[мардуми тоҷик|тоҷикон]] | ҳайати динӣ = [[мусулмон]]они [[ҳанафӣ|ҳанафимазҳаб]] | этнохороним = | вақти минтақавӣ = | DST = | коди телефон = +992 3314 | нишонаи почта = 735340 | нишонаҳои почта = | коди мошинҳо = TJ03 | шакли шиноса = | шиносаи ададӣ = | гурӯҳ дар Commons = | сайт = }} '''Хоҷаи Нур''' (то соли 2024 — ''Сафарбоён''<ref>{{Cite web|url=https://mmih.tj/Search/DocumentView?DocumentId=166623|title=ADLIA|website=mmih.tj|accessdate=2025-03-01}}</ref>) — [[деҳа]] дар [[Ҷамоати деҳот|ҷамоати]] [[деҳоти Кангурт]]и [[ноҳияи Темурмалик]]. Аз деҳа то маркази ҷамоат 8 км, то маркази ноҳия 35 км. Аҳолиаш 655 нафар ([[2017]]), тоҷикон. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Сарчашма == * Тақсимоти маъмурии Ҷумҳурии Тоҷикистон — {{Д.}}: [[СИЭМТ]], 2017. — 580 с. — ISBN 978-99947-33-68-2 {{Тоҷикистон-нопурра}} {{ноҳияи Темурмалик}} [[Гурӯҳ:Деҳаҳои Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Деҳаҳои ноҳияи Темурмалик]] [[Гурӯҳ:Ҷамоати Кангурт]] pykvnn55o9bnk53snptndn5x7fl1okb 0 215060 1491154 1426822 2026-10-24T17:44:27Z ~2026-56800-26 162224 1491154 wikitext text/x-wiki {{МА | мақом = Деҳа | номи тоҷикӣ = Чавроғ | номи аслӣ = | тасвир = | тавсифи тасвир = | тобеият = | кишвар = Тоҷикистон | lat_dir = | lat_deg = | lat_min = | lat_sec = | lon_dir = | lon_deg = | lon_min = | lon_sec = | CoordAddon = | CoordScale = | шакли минтақа = Вилоят | минтақа = Вилояти Хатлон | минтақа дар ҷадвал = Вилояти Хатлон{{!}} Хатлон | шакли ноҳия = Ноҳия | ноҳия = ноҳияи Темурмалик | ноҳия дар ҷадвал = ноҳияи Темурмалик {{!}} Темурмалик | шакли ҷомеа = Ҷамоат | ҷомеа = Деҳоти Кангурт {{!}} Кангурт | ҷомеа дар ҷадвал = | тақсимоти дохилӣ = | шакли роҳбарӣ = Раиси маҳалла | роҳбар = | замони таъсис = | аввалин номбарӣ = | номҳои пешина = Чавроқ | мақом аз = | забони расмӣ = тоҷикӣ | аҳолӣ = 1173 | соли барӯйхатгирӣ = 2017 | зичӣ = | агломератсия = | ҳайати миллӣ = [[мардуми тоҷик|тоҷикон]] | ҳайати динӣ = [[мусулмон]]они [[ҳанафӣ|ҳанафимазҳаб]] | этнохороним = | вақти минтақавӣ = | DST = | коди телефон = +992 3314 | нишонаи почта = 735340 | нишонаҳои почта = | коди мошинҳо = TJ03 | шакли шиноса = | шиносаи ададӣ = | гурӯҳ дар Commons = | сайт = }} '''Чавроғ''' (то соли 2024 — ''Чавроқ''<ref>{{Cite web|url=https://mmih.tj/Search/DocumentView?DocumentId=166623|title=ADLIA|website=mmih.tj|accessdate=2025-03-01}}</ref>) — [[деҳа]] дар [[Ҷамоати деҳот|ҷамоати]] [[деҳоти Кангурт]]и [[ноҳияи Темурмалик]]. Аз Чавроғ то маркази ҷамоат 8 км, то маркази ноҳия 35 км. Аҳолиаш 1173 нафар ([[2017]]), тоҷикон. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Сарчашма == * Тақсимоти маъмурии Ҷумҳурии Тоҷикистон — {{Д.}}: [[СИЭМТ]], 2017. — 580 с. — ISBN 978-99947-33-68-2 {{Тоҷикистон-нопурра}} {{ноҳияи Темурмалик}} [[Гурӯҳ:Деҳаҳои Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Деҳаҳои ноҳияи Темурмалик]] [[Гурӯҳ:Ҷамоати Кангурт]] 90k21ghuzla57k6h2sv8r7j6ki83aov 0 215061 1491160 1426830 2026-10-24T17:47:16Z ~2026-56800-26 162224 1491160 wikitext text/x-wiki {{МА | мақом = Деҳа | номи тоҷикӣ = Соҳилоб | номи аслӣ = | тасвир = | тавсифи тасвир = | тобеият = | кишвар = Тоҷикистон | lat_dir = | lat_deg = | lat_min = | lat_sec = | lon_dir = | lon_deg = | lon_min = | lon_sec = | CoordAddon = | CoordScale = | шакли минтақа = Вилоят | минтақа = Вилояти Хатлон | минтақа дар ҷадвал = Вилояти Хатлон{{!}} Хатлон | шакли ноҳия = Ноҳия | ноҳия = ноҳияи Темурмалик | ноҳия дар ҷадвал = ноҳияи Темурмалик {{!}} Темурмалик | шакли ҷомеа = Ҷамоат | ҷомеа = Деҳоти Кангурт {{!}} Кангурт | ҷомеа дар ҷадвал = | тақсимоти дохилӣ = | шакли роҳбарӣ = Раиси маҳалла | роҳбар = | замони таъсис = | аввалин номбарӣ = | номҳои пешина = Чалишиён | мақом аз = | забони расмӣ = тоҷикӣ | аҳолӣ = 92 | соли барӯйхатгирӣ = 2017 | зичӣ = | агломератсия = | ҳайати миллӣ = [[мардуми тоҷик|тоҷикон]] | ҳайати динӣ = [[мусулмон]]они [[ҳанафӣ|ҳанафимазҳаб]] | этнохороним = | вақти минтақавӣ = | DST = | коди телефон = +992 3314 | нишонаи почта = 735340 | нишонаҳои почта = | коди мошинҳо = TJ03 | шакли шиноса = | шиносаи ададӣ = | гурӯҳ дар Commons = | сайт = }} '''Соҳилоб''' (то соли 2024 — ''Чалишиён''<ref>{{Cite web|url=https://mmih.tj/Search/DocumentView?DocumentId=166623|title=ADLIA|website=mmih.tj|accessdate=2025-03-01}}</ref>) — [[деҳа]] дар [[Ҷамоати деҳот|ҷамоати]] [[деҳоти Кангурт]]и [[ноҳияи Темурмалик]]. Аз деҳа то маркази ҷамоат 9 км, то маркази ноҳия 37 км. Аҳолиаш 92 нафар ([[2017]]), тоҷикон. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Сарчашма == * Тақсимоти маъмурии Ҷумҳурии Тоҷикистон — {{Д.}}: [[СИЭМТ]], 2017. — 580 с. — ISBN 978-99947-33-68-2 {{Тоҷикистон-нопурра}} {{ноҳияи Темурмалик}} [[Гурӯҳ:Деҳаҳои Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Деҳаҳои ноҳияи Темурмалик]] [[Гурӯҳ:Ҷамоати Кангурт]] 6sbykk4fef09prihino9ubliwalu9b2 0 215062 1491155 1029708 2026-10-24T17:44:54Z ~2026-56800-26 162224 1491155 wikitext text/x-wiki {{МА |мақом = Деҳа |номи тоҷикӣ = Чашмасор |номи аслӣ = |тасвир = |тавсифи тасвир = |тобеият = |кишвар = Тоҷикистон |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |шакли минтақа = Вилоят |минтақа = Вилояти Хатлон |минтақа дар ҷадвал = Вилояти Хатлон{{!}} Хатлон |шакли ноҳия = Ноҳия |ноҳия = ноҳияи Темурмалик |ноҳия дар ҷадвал = ноҳияи Темурмалик {{!}} Темурмалик |шакли ҷомеа = Ҷамоат |ҷомеа = Деҳоти Кангурт {{!}} Кангурт |ҷомеа дар ҷадвал = |тақсимоти дохилӣ = |шакли роҳбарӣ = Раиси маҳалла |роҳбар = |замони таъсис = |аввалин номбарӣ = |номҳои пешина = |мақом аз = |забони расмӣ = тоҷикӣ |аҳолӣ = 60 |соли барӯйхатгирӣ = 2017 |зичӣ = |агломератсия = |ҳайати миллӣ = [[мардуми тоҷик|тоҷикон]] |ҳайати динӣ = [[мусулмон]]они [[ҳанафӣ|ҳанафимазҳаб]] |этнохороним = |вақти минтақавӣ = |DST = |коди телефон = +992 3314 |нишонаи почта = 735340 |нишонаҳои почта = |коди мошинҳо = TJ03 |шакли шиноса = |шиносаи ададӣ = |гурӯҳ дар Commons = |сайт = }} '''Чашмасор''' — [[деҳа]] дар [[Ҷамоати деҳот|ҷамоати]] [[деҳоти Кангурт]]и [[ноҳияи Темурмалик]]. Аз Чашмасор то маркази ҷамоат 22 км, то маркази ноҳия 49 км. Аҳолиаш 60 нафар ([[2017]]), тоҷикон. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Сарчашма == * Тақсимоти маъмурии Ҷумҳурии Тоҷикистон — {{Д.}}: [[СИЭМТ]], 2017. — 580 с. — ISBN 978-99947-33-68-2 {{Тоҷикистон-нопурра}} {{ноҳияи Темурмалик}} [[Гурӯҳ:Деҳаҳои Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Деҳаҳои ноҳияи Темурмалик]] [[Гурӯҳ:Ҷамоати Кангурт]] ay3c49lojfc4qzwsjg1g58eheib3uka 0 215069 1491134 1432972 2026-10-24T17:33:24Z ~2026-56800-26 162224 1491134 wikitext text/x-wiki {{МА |мақом = Деҳа |номи тоҷикӣ = Бахтнома |номи аслӣ = |тасвир = |тавсифи тасвир = |тобеият = |кишвар = Тоҷикистон |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |шакли минтақа = Вилоят |минтақа = Вилояти Хатлон |минтақа дар ҷадвал = Вилояти Хатлон{{!}} Хатлон |шакли ноҳия = Ноҳия |ноҳия = ноҳияи Темурмалик |ноҳия дар ҷадвал = ноҳияи Темурмалик {{!}} Темурмалик |шакли ҷомеа = Ҷамоат |ҷомеа = Деҳоти Кушктеппа {{!}}Кушктеппа |ҷомеа дар ҷадвал = |тақсимоти дохилӣ = |шакли роҳбарӣ = Раиси маҳалла |роҳбар = |замони таъсис = |аввалин номбарӣ = |номҳои пешина = |мақом аз = |забони расмӣ = тоҷикӣ |аҳолӣ = 284 |соли барӯйхатгирӣ = 2017 |зичӣ = |агломератсия = |ҳайати миллӣ = [[мардуми тоҷик|тоҷикон]] |ҳайати динӣ = [[мусулмон]]они [[ҳанафӣ|ҳанафимазҳаб]] |этнохороним = |вақти минтақавӣ = |DST = |коди телефон = +992 3314 |нишонаи почта = 735340 |нишонаҳои почта = |коди мошинҳо = TJ03 |шакли шиноса = |шиносаи ададӣ = |гурӯҳ дар Commons = |сайт = }} '''Бахтнома''' — [[деҳа]] дар [[Ҷамоати деҳот|ҷамоати]] [[деҳоти Кушктеппа]]и [[ноҳияи Темурмалик]]. Аз Бахтнома то маркази ҷамоат 3 км, то маркази ноҳия 16 км. Аҳолиаш 284 нафар ([[2017]]), тоҷикон. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Сарчашма == * Тақсимоти маъмурии Ҷумҳурии Тоҷикистон — {{Д.}}: [[СИЭМТ]], 2017. — 580 с. — ISBN 978-99947-33-68-2 {{Тоҷикистон-нопурра}} {{ноҳияи Темурмалик}} [[Гурӯҳ:Деҳаҳои Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Деҳаҳои ноҳияи Темурмалик]] [[Гурӯҳ:Ҷамоати Кушктеппа]] pc8nonut2l5is2ssv9qfy5t9gexzy0e 0 215070 1491135 1432973 2026-10-24T17:34:31Z ~2026-56800-26 162224 1491135 wikitext text/x-wiki {{МА |мақом = Деҳа |номи тоҷикӣ = Бачамазор |номи аслӣ = |тасвир = |тавсифи тасвир = |тобеият = |кишвар = Тоҷикистон |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |шакли минтақа = Вилоят |минтақа = Вилояти Хатлон |минтақа дар ҷадвал = Вилояти Хатлон{{!}} Хатлон |шакли ноҳия = Ноҳия |ноҳия = ноҳияи Темурмалик |ноҳия дар ҷадвал = ноҳияи Темурмалик {{!}} Темурмалик |шакли ҷомеа = Ҷамоат |ҷомеа = Деҳоти Кушктеппа {{!}} Кушктеппа |ҷомеа дар ҷадвал = |тақсимоти дохилӣ = |шакли роҳбарӣ = Раиси маҳалла |роҳбар = |замони таъсис = |аввалин номбарӣ = |номҳои пешина = |мақом аз = |забони расмӣ = тоҷикӣ |аҳолӣ = 917 |соли барӯйхатгирӣ = 2017 |зичӣ = |агломератсия = |ҳайати миллӣ = [[мардуми тоҷик|тоҷикон]] |ҳайати динӣ = [[мусулмон]]они [[ҳанафӣ|ҳанафимазҳаб]] |этнохороним = |вақти минтақавӣ = |DST = |коди телефон = +992 3314 |нишонаи почта = 735340 |нишонаҳои почта = |коди мошинҳо = TJ03 |шакли шиноса = |шиносаи ададӣ = |гурӯҳ дар Commons = |сайт = }} '''Бачамазор''' — [[деҳа]] дар [[Ҷамоати деҳот|ҷамоати]] [[деҳоти Кушктеппа]]и [[ноҳияи Темурмалик]]. Аз Бачамазор то маркази ҷамоат 2 км, то маркази ноҳия 12 км. Аҳолиаш 917 нафар ([[2017]]), тоҷикон. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Сарчашма == * Тақсимоти маъмурии Ҷумҳурии Тоҷикистон — {{Д.}}: [[СИЭМТ]], 2017. — 580 с. — ISBN 978-99947-33-68-2 {{Тоҷикистон-нопурра}} {{ноҳияи Темурмалик}} [[Гурӯҳ:Деҳаҳои Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Деҳаҳои ноҳияи Темурмалик]] [[Гурӯҳ:Ҷамоати Кушктеппа]] t8td9c3prfe1eeinlkgoid3wfj90qiy 0 215071 1491145 1432983 2026-10-24T17:39:46Z ~2026-56800-26 162224 1491145 wikitext text/x-wiki {{МА | мақом = Деҳа | номи тоҷикӣ = Сайлакон | номи аслӣ = | тасвир = | тавсифи тасвир = | тобеият = | кишвар = Тоҷикистон | lat_dir = | lat_deg = | lat_min = | lat_sec = | lon_dir = | lon_deg = | lon_min = | lon_sec = | CoordAddon = | CoordScale = | шакли минтақа = Вилоят | минтақа = Вилояти Хатлон | минтақа дар ҷадвал = Вилояти Хатлон{{!}} Хатлон | шакли ноҳия = Ноҳия | ноҳия = ноҳияи Темурмалик | ноҳия дар ҷадвал = ноҳияи Темурмалик {{!}} Темурмалик | шакли ҷомеа = Ҷамоат | ҷомеа = Деҳоти Кушктеппа {{!}} Кушктеппа | ҷомеа дар ҷадвал = | тақсимоти дохилӣ = | шакли роҳбарӣ = Раиси маҳалла | роҳбар = | замони таъсис = | аввалин номбарӣ = | номҳои пешина = Боғи Темур | мақом аз = | забони расмӣ = тоҷикӣ | аҳолӣ = 193 | соли барӯйхатгирӣ = 2017 | зичӣ = | агломератсия = | ҳайати миллӣ = [[мардуми тоҷик|тоҷикон]] | ҳайати динӣ = [[мусулмон]]они [[ҳанафӣ|ҳанафимазҳаб]] | этнохороним = | вақти минтақавӣ = | DST = | коди телефон = +992 3314 | нишонаи почта = 735340 | нишонаҳои почта = | коди мошинҳо = TJ03 | шакли шиноса = | шиносаи ададӣ = | гурӯҳ дар Commons = | сайт = }} '''Сайлакон''' (то соли 2024 — ''Боғи Темур''<ref>{{Cite web|url=https://mmih.tj/Search/DocumentView?DocumentId=166623|title=ADLIA|website=mmih.tj|accessdate=2025-03-01}}</ref>) — [[деҳа]] дар [[Ҷамоати деҳот|ҷамоати]] [[деҳоти Кушктеппа]]и [[ноҳияи Темурмалик]]. Аз деҳа то маркази ҷамоат 14 км, то маркази ноҳия 6 км; роҳ автомобилгард. Аҳолиаш 193 нафар ([[2017]]), тоҷикон. == Иқтисод == Деҳа мактаби таҳсилоти умумии ибтидоӣ дорад. Соҳаҳои асосии хоҷагӣ: ғаллакорӣ ва чорводорӣ. Заминҳо аз оби чашмаҳо обёрӣ мешаванд. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Сарчашма == * {{ЭМТ|Боғи Темур|2|муаллиф= }} * Тақсимоти маъмурии Ҷумҳурии Тоҷикистон — {{Д.}}: [[СИЭМТ]], 2017. — 580 с. — ISBN 978-99947-33-68-2 {{Тоҷикистон-нопурра}} {{ноҳияи Темурмалик}} [[Гурӯҳ:Деҳаҳои Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Деҳаҳои ноҳияи Темурмалик]] [[Гурӯҳ:Ҷамоати Кушктеппа]] 7qegq0hgk5jh099c6owg0riz55sq3hr 0 215072 1491137 1432976 2026-10-24T17:35:34Z ~2026-56800-26 162224 1491137 wikitext text/x-wiki {{МА |мақом = Деҳа |номи тоҷикӣ = Булбулон |номи аслӣ = |тасвир = |тавсифи тасвир = |тобеият = |кишвар = Тоҷикистон |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |шакли минтақа = Вилоят |минтақа = Вилояти Хатлон |минтақа дар ҷадвал = Вилояти Хатлон{{!}} Хатлон |шакли ноҳия = Ноҳия |ноҳия = ноҳияи Темурмалик |ноҳия дар ҷадвал = ноҳияи Темурмалик {{!}} Темурмалик |шакли ҷомеа = Ҷамоат |ҷомеа = Деҳоти Кушктеппа {{!}} Кушктеппа |ҷомеа дар ҷадвал = |тақсимоти дохилӣ = |шакли роҳбарӣ = Раиси маҳалла |роҳбар = |замони таъсис = |аввалин номбарӣ = |номҳои пешина = |мақом аз = |забони расмӣ = тоҷикӣ |аҳолӣ = 231 |соли барӯйхатгирӣ = 2017 |зичӣ = |агломератсия = |ҳайати миллӣ = [[мардуми тоҷик|тоҷикон]] |ҳайати динӣ = [[мусулмон]]они [[ҳанафӣ|ҳанафимазҳаб]] |этнохороним = |вақти минтақавӣ = |DST = |коди телефон = +992 3314 |нишонаи почта = 735340 |нишонаҳои почта = |коди мошинҳо = TJ03 |шакли шиноса = |шиносаи ададӣ = |гурӯҳ дар Commons = |сайт = }} '''Булбулон''' — [[деҳа]] дар [[Ҷамоати деҳот|ҷамоати]] [[деҳоти Кушктеппа]]и [[ноҳияи Темурмалик]]. Аз Булбулон то маркази ҷамоат 28 км, то маркази ноҳия 33 км. Аҳолиаш 231 нафар ([[2017]]), тоҷикон. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Сарчашма == * Тақсимоти маъмурии Ҷумҳурии Тоҷикистон — {{Д.}}: [[СИЭМТ]], 2017. — 580 с. — ISBN 978-99947-33-68-2 {{Тоҷикистон-нопурра}} {{ноҳияи Темурмалик}} [[Гурӯҳ:Деҳаҳои Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Деҳаҳои ноҳияи Темурмалик]] [[Гурӯҳ:Ҷамоати Кушктеппа]] i6544y7mw5pyeyp1cfdtsqxm3l4omga 0 215073 1491148 1432986 2026-10-24T17:41:10Z ~2026-56800-26 162224 1491148 wikitext text/x-wiki {{МА | мақом = Деҳа | номи тоҷикӣ = Хамдашт | номи аслӣ = | тасвир = | тавсифи тасвир = | тобеият = | кишвар = Тоҷикистон | lat_dir = | lat_deg = | lat_min = | lat_sec = | lon_dir = | lon_deg = | lon_min = | lon_sec = | CoordAddon = | CoordScale = | шакли минтақа = Вилоят | минтақа = Вилояти Хатлон | минтақа дар ҷадвал = Вилояти Хатлон{{!}} Хатлон | шакли ноҳия = Ноҳия | ноҳия = ноҳияи Темурмалик | ноҳия дар ҷадвал = ноҳияи Темурмалик {{!}} Темурмалик | шакли ҷомеа = Ҷамоат | ҷомеа = Деҳоти Кушктеппа {{!}} Кушктеппа | ҷомеа дар ҷадвал = | тақсимоти дохилӣ = | шакли роҳбарӣ = Раиси маҳалла | роҳбар = | замони таъсис = | аввалин номбарӣ = | номҳои пешина = Ғурулдӣ | мақом аз = | забони расмӣ = тоҷикӣ | аҳолӣ = 690 | соли барӯйхатгирӣ = 2017 | зичӣ = | агломератсия = | ҳайати миллӣ = [[мардуми тоҷик|тоҷикон]] | ҳайати динӣ = [[мусулмон]]они [[ҳанафӣ|ҳанафимазҳаб]] | этнохороним = | вақти минтақавӣ = | DST = | коди телефон = +992 3314 | нишонаи почта = 735340 | нишонаҳои почта = | коди мошинҳо = TJ03 | шакли шиноса = | шиносаи ададӣ = | гурӯҳ дар Commons = | сайт = }} '''Хамдашт''' (то соли 2024 — ''Ғурулдӣ''<ref>{{Cite web|url=https://mmih.tj/Search/DocumentView?DocumentId=166623|title=ADLIA|website=mmih.tj|accessdate=2025-03-01}}</ref>) — [[деҳа]] дар [[Ҷамоати деҳот|ҷамоати]] [[деҳоти Кушктеппа]]и [[ноҳияи Темурмалик]]. Аз деҳа то маркази ҷамоат 6 км, то маркази ноҳия 18 км. Аҳолиаш 690 нафар ([[2017]]), тоҷикон. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Сарчашма == * Тақсимоти маъмурии Ҷумҳурии Тоҷикистон — {{Д.}}: [[СИЭМТ]], 2017. — 580 с. — ISBN 978-99947-33-68-2 {{Тоҷикистон-нопурра}} {{ноҳияи Темурмалик}} [[Гурӯҳ:Деҳаҳои Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Деҳаҳои ноҳияи Темурмалик]] [[Гурӯҳ:Ҷамоати Кушктеппа]] a74fpv1ow2cwg7i183v3of737ut4yna 0 215074 1491138 1437278 2026-10-24T17:36:12Z ~2026-56800-26 162224 1491138 wikitext text/x-wiki {{МА |мақом = Деҳа |номи тоҷикӣ = Зангибобо |номи аслӣ = |тасвир = |тавсифи тасвир = |тобеият = |кишвар = Тоҷикистон |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |шакли минтақа = Вилоят |минтақа = Вилояти Хатлон |минтақа дар ҷадвал = Вилояти Хатлон{{!}} Хатлон |шакли ноҳия = Ноҳия |ноҳия = ноҳияи Темурмалик |ноҳия дар ҷадвал = ноҳияи Темурмалик {{!}} Темурмалик |шакли ҷомеа = Ҷамоат |ҷомеа = Деҳоти Кушктеппа {{!}} Кушктеппа |ҷомеа дар ҷадвал = |тақсимоти дохилӣ = |шакли роҳбарӣ = Раиси маҳалла |роҳбар = |замони таъсис = |аввалин номбарӣ = |номҳои пешина = |мақом аз = |забони расмӣ = тоҷикӣ |аҳолӣ = 169 |соли барӯйхатгирӣ = 2017 |зичӣ = |агломератсия = |ҳайати миллӣ = [[мардуми тоҷик|тоҷикон]] |ҳайати динӣ = [[мусулмон]]они [[ҳанафӣ|ҳанафимазҳаб]] |этнохороним = |вақти минтақавӣ = |DST = |коди телефон = +992 3314 |нишонаи почта = 735340 |нишонаҳои почта = |коди мошинҳо = TJ03 |шакли шиноса = |шиносаи ададӣ = |гурӯҳ дар Commons = |сайт = }} '''Зангибобо''' — [[деҳа]] дар [[Ҷамоати деҳот|ҷамоати]] [[деҳоти Кушктеппа]]и [[ноҳияи Темурмалик]]. Аз Зангибобо то маркази ҷамоат 23 км, то маркази ноҳия 25 км; роҳ қисман асфалтпӯш. Аҳолиаш 169 нафар ([[2016]]), тоҷикон. == Иқтисод == Деҳа мактаб надорад. Талабагон дар муассисаи таҳсилоти миёнаи умумии деҳаи Муродбахш таҳсил мекунанд. Деҳа 2 нуқтаи савдои хусусӣ дорад. Соҳаҳои асосии хоҷагӣ: ғаллакорӣ, боғдорӣ, сабзавоткорӣ ва чорводорӣ. Заминҳо аз оби чашмасорони доманакӯҳҳо обёрӣ мешаванд. Дар ҳудуди деҳа 2 хоҷагии деҳқонии инфиродӣ фаъолият доранд. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Зангибобо|7|муаллиф= }} * Тақсимоти маъмурии Ҷумҳурии Тоҷикистон — {{Д.}}: [[СИЭМТ]], 2017. — 580 с. — ISBN 978-99947-33-68-2 {{Тоҷикистон-нопурра}} {{ноҳияи Темурмалик}} [[Гурӯҳ:Деҳаҳои Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Деҳаҳои ноҳияи Темурмалик]] [[Гурӯҳ:Ҷамоати Кушктеппа]] p5mbylp7jswzxddrs06pyzcxygdab65 0 215075 1491139 1432990 2026-10-24T17:36:47Z ~2026-56800-26 162224 1491139 wikitext text/x-wiki {{МА |мақом = Деҳа |номи тоҷикӣ = Қиблаӣ |номи аслӣ = |тасвир = |тавсифи тасвир = |тобеият = |кишвар = Тоҷикистон |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |шакли минтақа = Вилоят |минтақа = Вилояти Хатлон |минтақа дар ҷадвал = Вилояти Хатлон{{!}} Хатлон |шакли ноҳия = Ноҳия |ноҳия = ноҳияи Темурмалик |ноҳия дар ҷадвал = ноҳияи Темурмалик {{!}} Темурмалик |шакли ҷомеа = Ҷамоат |ҷомеа = Деҳоти Кушктеппа {{!}} Кушктеппа |ҷомеа дар ҷадвал = |тақсимоти дохилӣ = |шакли роҳбарӣ = Раиси маҳалла |роҳбар = |замони таъсис = |аввалин номбарӣ = |номҳои пешина = |мақом аз = |забони расмӣ = тоҷикӣ |аҳолӣ = 415 |соли барӯйхатгирӣ = 2017 |зичӣ = |агломератсия = |ҳайати миллӣ = [[мардуми тоҷик|тоҷикон]] |ҳайати динӣ = [[мусулмон]]они [[ҳанафӣ|ҳанафимазҳаб]] |этнохороним = |вақти минтақавӣ = |DST = |коди телефон = +992 3314 |нишонаи почта = 735340 |нишонаҳои почта = |коди мошинҳо = TJ03 |шакли шиноса = |шиносаи ададӣ = |гурӯҳ дар Commons = |сайт = }} '''Қиблаӣ''' — [[деҳа]] дар [[Ҷамоати деҳот|ҷамоати]] [[деҳоти Кушктеппа]]и [[ноҳияи Темурмалик]]. Аз Қиблаӣ то маркази ҷамоат 10 км, то маркази ноҳия 3 км. Аҳолиаш 415 нафар ([[2017]]), тоҷикон. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Сарчашма == * Тақсимоти маъмурии Ҷумҳурии Тоҷикистон — {{Д.}}: [[СИЭМТ]], 2017. — 580 с. — ISBN 978-99947-33-68-2 {{Тоҷикистон-нопурра}} {{ноҳияи Темурмалик}} [[Гурӯҳ:Деҳаҳои Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Деҳаҳои ноҳияи Темурмалик]] [[Гурӯҳ:Ҷамоати Кушктеппа]] fbtv137c3ccsjjr4gfehittjsg3lqm9 0 215076 1491136 1432975 2026-10-24T17:35:07Z ~2026-56800-26 162224 1491136 wikitext text/x-wiki {{МА | мақом = Деҳа | номи тоҷикӣ = Болодеҳ | номи аслӣ = | тасвир = | тавсифи тасвир = | тобеият = | кишвар = Тоҷикистон | lat_dir = | lat_deg = | lat_min = | lat_sec = | lon_dir = | lon_deg = | lon_min = | lon_sec = | CoordAddon = | CoordScale = | шакли минтақа = Вилоят | минтақа = Вилояти Хатлон | минтақа дар ҷадвал = Вилояти Хатлон{{!}} Хатлон | шакли ноҳия = Ноҳия | ноҳия = ноҳияи Темурмалик | ноҳия дар ҷадвал = ноҳияи Темурмалик {{!}} Темурмалик | шакли ҷомеа = Ҷамоат | ҷомеа = Деҳоти Кушктеппа {{!}} Кушктеппа | ҷомеа дар ҷадвал = | тақсимоти дохилӣ = | шакли роҳбарӣ = Раиси маҳалла | роҳбар = | замони таъсис = | аввалин номбарӣ = | номҳои пешина = Қирма | мақом аз = | забони расмӣ = тоҷикӣ | аҳолӣ = 260 | соли барӯйхатгирӣ = 2017 | зичӣ = | агломератсия = | ҳайати миллӣ = [[мардуми тоҷик|тоҷикон]] | ҳайати динӣ = [[мусулмон]]они [[ҳанафӣ|ҳанафимазҳаб]] | этнохороним = | вақти минтақавӣ = | DST = | коди телефон = +992 3314 | нишонаи почта = 735340 | нишонаҳои почта = | коди мошинҳо = TJ03 | шакли шиноса = | шиносаи ададӣ = | гурӯҳ дар Commons = | сайт = }} '''Болодеҳ''' (то соли 2024 — ''Қирма''<ref>{{Cite web|url=https://mmih.tj/Search/DocumentView?DocumentId=166623|title=ADLIA|website=mmih.tj|accessdate=2025-03-01}}</ref>) — [[деҳа]] дар [[Ҷамоати деҳот|ҷамоати]] [[деҳоти Кушктеппа]]и [[ноҳияи Темурмалик]]. Аз деҳа то маркази ҷамоат 30 км, то маркази ноҳия 32 км. Аҳолиаш 260 нафар ([[2017]]), тоҷикон. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Сарчашма == * Тақсимоти маъмурии Ҷумҳурии Тоҷикистон — {{Д.}}: [[СИЭМТ]], 2017. — 580 с. — ISBN 978-99947-33-68-2 {{Тоҷикистон-нопурра}} {{ноҳияи Темурмалик}} [[Гурӯҳ:Деҳаҳои Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Деҳаҳои ноҳияи Темурмалик]] [[Гурӯҳ:Ҷамоати Кушктеппа]] jp9yn6rwqab60n5mg712qyshdvqidiy 0 215077 1491140 1432978 2026-10-24T17:37:16Z ~2026-56800-26 162224 1491140 wikitext text/x-wiki {{МА | мақом = Деҳа | номи тоҷикӣ = Кушки Боло | номи аслӣ = | тасвир = | тавсифи тасвир = | тобеият = | кишвар = Тоҷикистон | lat_dir = | lat_deg = | lat_min = | lat_sec = | lon_dir = | lon_deg = | lon_min = | lon_sec = | CoordAddon = | CoordScale = | шакли минтақа = Вилоят | минтақа = Вилояти Хатлон | минтақа дар ҷадвал = Вилояти Хатлон{{!}} Хатлон | шакли ноҳия = Ноҳия | ноҳия = ноҳияи Темурмалик | ноҳия дар ҷадвал = ноҳияи Темурмалик {{!}} Темурмалик | шакли ҷомеа = Ҷамоат | ҷомеа = Деҳоти Кушктеппа {{!}} Кушктеппа | ҷомеа дар ҷадвал = | тақсимоти дохилӣ = | шакли роҳбарӣ = Раиси маҳалла | роҳбар = | замони таъсис = | аввалин номбарӣ = | номҳои пешина = Қӯшқияи Боло | мақом аз = | забони расмӣ = тоҷикӣ | аҳолӣ = 320 | соли барӯйхатгирӣ = 2017 | зичӣ = | агломератсия = | ҳайати миллӣ = [[мардуми тоҷик|тоҷикон]] | ҳайати динӣ = [[мусулмон]]они [[ҳанафӣ|ҳанафимазҳаб]] | этнохороним = | вақти минтақавӣ = | DST = | коди телефон = +992 3314 | нишонаи почта = 735340 | нишонаҳои почта = | коди мошинҳо = TJ03 | шакли шиноса = | шиносаи ададӣ = | гурӯҳ дар Commons = | сайт = }} '''Кушки Боло''' (то соли 2024 — ''Қӯшқияи Боло''<ref>{{Cite web|url=https://mmih.tj/Search/DocumentView?DocumentId=166623|title=ADLIA|website=mmih.tj|accessdate=2025-03-01}}</ref>) — [[деҳа]] дар [[Ҷамоати деҳот|ҷамоати]] [[деҳоти Кушктеппа]]и [[ноҳияи Темурмалик]]. Аз Кушки Боло то маркази ҷамоат аз 1 км камтар, то маркази ноҳия 14 км. Аҳолиаш 320 нафар ([[2017]]), тоҷикон. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Сарчашма == * Тақсимоти маъмурии Ҷумҳурии Тоҷикистон — {{Д.}}: [[СИЭМТ]], 2017. — 580 с. — ISBN 978-99947-33-68-2 {{Тоҷикистон-нопурра}} {{ноҳияи Темурмалик}} [[Гурӯҳ:Деҳаҳои Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Деҳаҳои ноҳияи Темурмалик]] [[Гурӯҳ:Ҷамоати Кушктеппа]] pc8whwrjfxj2h00z59j6kufaw0p4qnf 0 215078 1491141 1432979 2026-10-24T17:37:51Z ~2026-56800-26 162224 1491141 wikitext text/x-wiki {{МА | мақом = Деҳа | номи тоҷикӣ = Кушки Миёна | номи аслӣ = | тасвир = | тавсифи тасвир = | тобеият = | кишвар = Тоҷикистон | lat_dir = | lat_deg = | lat_min = | lat_sec = | lon_dir = | lon_deg = | lon_min = | lon_sec = | CoordAddon = | CoordScale = | шакли минтақа = Вилоят | минтақа = Вилояти Хатлон | минтақа дар ҷадвал = Вилояти Хатлон{{!}} Хатлон | шакли ноҳия = Ноҳия | ноҳия = ноҳияи Темурмалик | ноҳия дар ҷадвал = ноҳияи Темурмалик {{!}} Темурмалик | шакли ҷомеа = Ҷамоат | ҷомеа = Деҳоти Кушктеппа {{!}} Кушктеппа | ҷомеа дар ҷадвал = | тақсимоти дохилӣ = | шакли роҳбарӣ = Раиси маҳалла | роҳбар = | замони таъсис = | аввалин номбарӣ = | номҳои пешина = Қӯшқияи Миёна | мақом аз = | забони расмӣ = тоҷикӣ | аҳолӣ = 678 | соли барӯйхатгирӣ = 2017 | зичӣ = | агломератсия = | ҳайати миллӣ = [[мардуми тоҷик|тоҷикон]] | ҳайати динӣ = [[мусулмон]]они [[ҳанафӣ|ҳанафимазҳаб]] | этнохороним = | вақти минтақавӣ = | DST = | коди телефон = +992 3314 | нишонаи почта = 735340 | нишонаҳои почта = | коди мошинҳо = TJ03 | шакли шиноса = | шиносаи ададӣ = | гурӯҳ дар Commons = | сайт = }} '''Кушки Миёна''' — [[деҳа]] дар [[Ҷамоати деҳот|ҷамоати]] [[деҳоти Кушктеппа]]и [[ноҳияи Темурмалик]]. Аз Кушки Миёна то маркази ҷамоат аз 1 км камтар, то маркази ноҳия 15 км. Аҳолиаш 678 нафар ([[2017]]), тоҷикон. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Сарчашма == * Тақсимоти маъмурии Ҷумҳурии Тоҷикистон — {{Д.}}: [[СИЭМТ]], 2017. — 580 с. — ISBN 978-99947-33-68-2 {{Тоҷикистон-нопурра}} {{ноҳияи Темурмалик}} [[Гурӯҳ:Деҳаҳои Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Деҳаҳои ноҳияи Темурмалик]] [[Гурӯҳ:Ҷамоати Кушктеппа]] 3grm8jfkaps6f5l25ba9whqd2emtqzj 0 215079 1491143 1432980 2026-10-24T17:38:47Z ~2026-56800-26 162224 1491143 wikitext text/x-wiki {{МА | мақом = Деҳа | номи тоҷикӣ = Кушки Пойин | номи аслӣ = | тасвир = | тавсифи тасвир = | тобеият = | кишвар = Тоҷикистон | lat_dir = | lat_deg = | lat_min = | lat_sec = | lon_dir = | lon_deg = | lon_min = | lon_sec = | CoordAddon = | CoordScale = | шакли минтақа = Вилоят | минтақа = Вилояти Хатлон | минтақа дар ҷадвал = Вилояти Хатлон{{!}} Хатлон | шакли ноҳия = Ноҳия | ноҳия = ноҳияи Темурмалик | ноҳия дар ҷадвал = ноҳияи Темурмалик {{!}} Темурмалик | шакли ҷомеа = Ҷамоат | ҷомеа = Деҳоти Кушктеппа {{!}} Кушктеппа | ҷомеа дар ҷадвал = | тақсимоти дохилӣ = | шакли роҳбарӣ = Раиси маҳалла | роҳбар = | замони таъсис = | аввалин номбарӣ = | номҳои пешина = Қӯшқияи Поён | мақом аз = | забони расмӣ = тоҷикӣ | аҳолӣ = 704 | соли барӯйхатгирӣ = 2017 | зичӣ = | агломератсия = | ҳайати миллӣ = [[мардуми тоҷик|тоҷикон]] | ҳайати динӣ = [[мусулмон]]они [[ҳанафӣ|ҳанафимазҳаб]] | этнохороним = | вақти минтақавӣ = | DST = | коди телефон = +992 3314 | нишонаи почта = 735340 | нишонаҳои почта = | коди мошинҳо = TJ03 | шакли шиноса = | шиносаи ададӣ = | гурӯҳ дар Commons = | сайт = }} '''Кушки Пойин''' — [[деҳа]] дар [[Ҷамоати деҳот|ҷамоати]] [[деҳоти Кушктеппа]]и [[ноҳияи Темурмалик]]. Аз Кушки Пойин то маркази ноҳия 13 км. Аҳолиаш 704 нафар ([[2017]]), тоҷикон. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Сарчашма == * Тақсимоти маъмурии Ҷумҳурии Тоҷикистон — {{Д.}}: [[СИЭМТ]], 2017. — 580 с. — ISBN 978-99947-33-68-2 {{Тоҷикистон-нопурра}} {{ноҳияи Темурмалик}} [[Гурӯҳ:Деҳаҳои Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Деҳаҳои ноҳияи Темурмалик]] [[Гурӯҳ:Ҷамоати Кушктеппа]] i3he6s3rq9syjnet0ixw9mainskl3wu 0 215080 1491142 1432981 2026-10-24T17:38:20Z ~2026-56800-26 162224 1491142 wikitext text/x-wiki {{МА |мақом = Деҳа |номи тоҷикӣ = Маъмурдашт |номи аслӣ = |тасвир = |тавсифи тасвир = |тобеият = |кишвар = Тоҷикистон |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |шакли минтақа = Вилоят |минтақа = Вилояти Хатлон |минтақа дар ҷадвал = Вилояти Хатлон{{!}} Хатлон |шакли ноҳия = Ноҳия |ноҳия = ноҳияи Темурмалик |ноҳия дар ҷадвал = ноҳияи Темурмалик {{!}} Темурмалик |шакли ҷомеа = Ҷамоат |ҷомеа = Деҳоти Кушктеппа {{!}} Кушктеппа |ҷомеа дар ҷадвал = |тақсимоти дохилӣ = |шакли роҳбарӣ = Раиси маҳалла |роҳбар = |замони таъсис = |аввалин номбарӣ = |номҳои пешина = |мақом аз = |забони расмӣ = тоҷикӣ |аҳолӣ = 421 |соли барӯйхатгирӣ = 2017 |зичӣ = |агломератсия = |ҳайати миллӣ = [[мардуми тоҷик|тоҷикон]] |ҳайати динӣ = [[мусулмон]]они [[ҳанафӣ|ҳанафимазҳаб]] |этнохороним = |вақти минтақавӣ = |DST = |коди телефон = +992 3314 |нишонаи почта = 735340 |нишонаҳои почта = |коди мошинҳо = TJ03 |шакли шиноса = |шиносаи ададӣ = |гурӯҳ дар Commons = |сайт = }} '''Маъмурдашт''' — [[деҳа]] дар [[Ҷамоати деҳот|ҷамоати]] [[деҳоти Кушктеппа]]и [[ноҳияи Темурмалик]]. Аз Маъмурдашт то маркази ҷамоат 3 км, то маркази ноҳия 13 км. Аҳолиаш 421 нафар ([[2017]]), тоҷикон. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Сарчашма == * Тақсимоти маъмурии Ҷумҳурии Тоҷикистон — {{Д.}}: [[СИЭМТ]], 2017. — 580 с. — ISBN 978-99947-33-68-2 {{Тоҷикистон-нопурра}} {{ноҳияи Темурмалик}} [[Гурӯҳ:Деҳаҳои Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Деҳаҳои ноҳияи Темурмалик]] [[Гурӯҳ:Ҷамоати Кушктеппа]] 8t2qs6sawy1xbzqnnb4hw8y1pfwfvbr 0 215081 1491144 1432982 2026-10-24T17:39:18Z ~2026-56800-26 162224 1491144 wikitext text/x-wiki {{МА |мақом = Деҳа |номи тоҷикӣ = Муродбахш |номи аслӣ = |тасвир = |тавсифи тасвир = |тобеият = |кишвар = Тоҷикистон |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |шакли минтақа = Вилоят |минтақа = Вилояти Хатлон |минтақа дар ҷадвал = Вилояти Хатлон{{!}} Хатлон |шакли ноҳия = Ноҳия |ноҳия = ноҳияи Темурмалик |ноҳия дар ҷадвал = ноҳияи Темурмалик {{!}} Темурмалик |шакли ҷомеа = Ҷамоат |ҷомеа = Деҳоти Кушктеппа {{!}} Кушктеппа |ҷомеа дар ҷадвал = |тақсимоти дохилӣ = |шакли роҳбарӣ = Раиси маҳалла |роҳбар = |замони таъсис = |аввалин номбарӣ = |номҳои пешина = |мақом аз = |забони расмӣ = тоҷикӣ |аҳолӣ = 518 |соли барӯйхатгирӣ = 2017 |зичӣ = |агломератсия = |ҳайати миллӣ = [[мардуми тоҷик|тоҷикон]] |ҳайати динӣ = [[мусулмон]]они [[ҳанафӣ|ҳанафимазҳаб]] |этнохороним = |вақти минтақавӣ = |DST = |коди телефон = +992 3314 |нишонаи почта = 735340 |нишонаҳои почта = |коди мошинҳо = TJ03 |шакли шиноса = |шиносаи ададӣ = |гурӯҳ дар Commons = |сайт = }} '''Муродбахш''' — [[деҳа]] дар [[Ҷамоати деҳот|ҷамоати]] [[деҳоти Кушктеппа]]и [[ноҳияи Темурмалик]]. Аз Муродбахш то маркази ҷамоат 20 км, то маркази ноҳия 22 км. Аҳолиаш 518 нафар ([[2017]]), тоҷикон. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Сарчашма == * Тақсимоти маъмурии Ҷумҳурии Тоҷикистон — {{Д.}}: [[СИЭМТ]], 2017. — 580 с. — ISBN 978-99947-33-68-2 {{Тоҷикистон-нопурра}} {{ноҳияи Темурмалик}} [[Гурӯҳ:Деҳаҳои Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Деҳаҳои ноҳияи Темурмалик]] [[Гурӯҳ:Ҷамоати Кушктеппа]] aegyafgnhwz9mwmbj7u88e6dy2x8cmv 0 215082 1491146 1432984 2026-10-24T17:40:16Z ~2026-56800-26 162224 1491146 wikitext text/x-wiki {{МА |мақом = Деҳа |номи тоҷикӣ = Сартез |номи аслӣ = |тасвир = |тавсифи тасвир = |тобеият = |кишвар = Тоҷикистон |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |шакли минтақа = Вилоят |минтақа = Вилояти Хатлон |минтақа дар ҷадвал = Вилояти Хатлон{{!}} Хатлон |шакли ноҳия = Ноҳия |ноҳия = ноҳияи Темурмалик |ноҳия дар ҷадвал = ноҳияи Темурмалик {{!}} Темурмалик |шакли ҷомеа = Ҷамоат |ҷомеа = Деҳоти Кушктеппа {{!}} Кушктеппа |ҷомеа дар ҷадвал = |тақсимоти дохилӣ = |шакли роҳбарӣ = Раиси маҳалла |роҳбар = |замони таъсис = |аввалин номбарӣ = |номҳои пешина = |мақом аз = |забони расмӣ = тоҷикӣ |аҳолӣ = 1531 |соли барӯйхатгирӣ = 2017 |зичӣ = |агломератсия = |ҳайати миллӣ = [[мардуми тоҷик|тоҷикон]] |ҳайати динӣ = [[мусулмон]]они [[ҳанафӣ|ҳанафимазҳаб]] |этнохороним = |вақти минтақавӣ = |DST = |коди телефон = +992 3314 |нишонаи почта = 735340 |нишонаҳои почта = |коди мошинҳо = TJ03 |шакли шиноса = |шиносаи ададӣ = |гурӯҳ дар Commons = |сайт = }} '''Сартез''' — [[деҳа]] дар [[Ҷамоати деҳот|ҷамоати]] [[деҳоти Кушктеппа]]и [[ноҳияи Темурмалик]]. Аз Сартез то маркази ҷамоат 8 км, то маркази ноҳия 19 км. Аҳолиаш 1531 нафар ([[2017]]), тоҷикон. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Сарчашма == * Тақсимоти маъмурии Ҷумҳурии Тоҷикистон — {{Д.}}: [[СИЭМТ]], 2017. — 580 с. — ISBN 978-99947-33-68-2 {{Тоҷикистон-нопурра}} {{ноҳияи Темурмалик}} [[Гурӯҳ:Деҳаҳои Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Деҳаҳои ноҳияи Темурмалик]] [[Гурӯҳ:Ҷамоати Кушктеппа]] 6d08oqq48qofgusla1r8tq5v62jte2o 0 215083 1491147 1432985 2026-10-24T17:40:41Z ~2026-56800-26 162224 1491147 wikitext text/x-wiki {{МА | мақом = Деҳа | номи тоҷикӣ = Товасанг | номи аслӣ = | тасвир = | тавсифи тасвир = | тобеият = | кишвар = Тоҷикистон | lat_dir = | lat_deg = | lat_min = | lat_sec = | lon_dir = | lon_deg = | lon_min = | lon_sec = | CoordAddon = | CoordScale = | шакли минтақа = Вилоят | минтақа = Вилояти Хатлон | минтақа дар ҷадвал = Вилояти Хатлон{{!}} Хатлон | шакли ноҳия = Ноҳия | ноҳия = ноҳияи Темурмалик | ноҳия дар ҷадвал = ноҳияи Темурмалик {{!}} Темурмалик | шакли ҷомеа = Ҷамоат | ҷомеа = Деҳоти Кушктеппа {{!}} Кушктеппа | ҷомеа дар ҷадвал = | тақсимоти дохилӣ = | шакли роҳбарӣ = Раиси маҳалла | роҳбар = | замони таъсис = | аввалин номбарӣ = | номҳои пешина = Товатош | мақом аз = | забони расмӣ = тоҷикӣ | аҳолӣ = 51 | соли барӯйхатгирӣ = 2017 | зичӣ = | агломератсия = | ҳайати миллӣ = [[мардуми тоҷик|тоҷикон]] | ҳайати динӣ = [[мусулмон]]они [[ҳанафӣ|ҳанафимазҳаб]] | этнохороним = | вақти минтақавӣ = | DST = | коди телефон = +992 3314 | нишонаи почта = 735340 | нишонаҳои почта = | коди мошинҳо = TJ03 | шакли шиноса = | шиносаи ададӣ = | гурӯҳ дар Commons = | сайт = }} '''Товасанг''' (то соли 2024 — ''Товасанг''<ref>{{Cite web|url=https://mmih.tj/Search/DocumentView?DocumentId=166623|title=ADLIA|website=mmih.tj|accessdate=2025-03-01}}</ref>) — [[деҳа]] дар [[Ҷамоати деҳот|ҷамоати]] [[деҳоти Кушктеппа]]и [[ноҳияи Темурмалик]]. Аз деҳа то маркази ҷамоат 9 км, то маркази ноҳия 22 км. Аҳолиаш 51 нафар ([[2017]]), тоҷикон. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Сарчашма == * Тақсимоти маъмурии Ҷумҳурии Тоҷикистон — {{Д.}}: [[СИЭМТ]], 2017. — 580 с. — ISBN 978-99947-33-68-2 {{Тоҷикистон-нопурра}} {{ноҳияи Темурмалик}} [[Гурӯҳ:Деҳаҳои Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Деҳаҳои ноҳияи Темурмалик]] [[Гурӯҳ:Ҷамоати Кушктеппа]] imzo9i0dzenxmx91xt0m42li781pcd4 0 215084 1491149 1432987 2026-10-24T17:41:41Z ~2026-56800-26 162224 1491149 wikitext text/x-wiki {{МА |мақом = Деҳа |номи тоҷикӣ = Хуррамзамин |номи аслӣ = |тасвир = |тавсифи тасвир = |тобеият = |кишвар = Тоҷикистон |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |шакли минтақа = Вилоят |минтақа = Вилояти Хатлон |минтақа дар ҷадвал = Вилояти Хатлон{{!}} Хатлон |шакли ноҳия = Ноҳия |ноҳия = ноҳияи Темурмалик |ноҳия дар ҷадвал = ноҳияи Темурмалик {{!}} Темурмалик |шакли ҷомеа = Ҷамоат |ҷомеа = Деҳоти Кушктеппа {{!}} Кушктеппа |ҷомеа дар ҷадвал = |тақсимоти дохилӣ = |шакли роҳбарӣ = Раиси маҳалла |роҳбар = |замони таъсис = |аввалин номбарӣ = |номҳои пешина = |мақом аз = |забони расмӣ = тоҷикӣ |аҳолӣ = 416 |соли барӯйхатгирӣ = 2017 |зичӣ = |агломератсия = |ҳайати миллӣ = [[мардуми тоҷик|тоҷикон]] |ҳайати динӣ = [[мусулмон]]они [[ҳанафӣ|ҳанафимазҳаб]] |этнохороним = |вақти минтақавӣ = |DST = |коди телефон = +992 3314 |нишонаи почта = 735340 |нишонаҳои почта = |коди мошинҳо = TJ03 |шакли шиноса = |шиносаи ададӣ = |гурӯҳ дар Commons = |сайт = }} '''Хуррамзамин''' — [[деҳа]] дар [[Ҷамоати деҳот|ҷамоати]] [[деҳоти Кушктеппа]]и [[ноҳияи Темурмалик]]. Аз Хуррамзамин то маркази ҷамоат 11 км, то маркази ноҳия 24 км. Аҳолиаш 416 нафар ([[2017]]), тоҷикон. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Сарчашма == * Тақсимоти маъмурии Ҷумҳурии Тоҷикистон — {{Д.}}: [[СИЭМТ]], 2017. — 580 с. — ISBN 978-99947-33-68-2 {{Тоҷикистон-нопурра}} {{ноҳияи Темурмалик}} [[Гурӯҳ:Деҳаҳои Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Деҳаҳои ноҳияи Темурмалик]] [[Гурӯҳ:Ҷамоати Кушктеппа]] oa6hpjlfzewph0g17bsm843kwcw5qkt 0 215085 1491150 1432988 2026-10-24T17:42:09Z ~2026-56800-26 162224 1491150 wikitext text/x-wiki {{МА | мақом = Деҳа | номи тоҷикӣ = Чиласанг | номи аслӣ = | тасвир = | тавсифи тасвир = | тобеият = | кишвар = Тоҷикистон | lat_dir = | lat_deg = | lat_min = | lat_sec = | lon_dir = | lon_deg = | lon_min = | lon_sec = | CoordAddon = | CoordScale = | шакли минтақа = Вилоят | минтақа = Вилояти Хатлон | минтақа дар ҷадвал = Вилояти Хатлон{{!}} Хатлон | шакли ноҳия = Ноҳия | ноҳия = ноҳияи Темурмалик | ноҳия дар ҷадвал = ноҳияи Темурмалик {{!}} Темурмалик | шакли ҷомеа = Ҷамоат | ҷомеа = Деҳоти Кушктеппа {{!}} Кушктеппа | ҷомеа дар ҷадвал = | тақсимоти дохилӣ = | шакли роҳбарӣ = Раиси маҳалла | роҳбар = | замони таъсис = | аввалин номбарӣ = | номҳои пешина = Чилатош | мақом аз = | забони расмӣ = тоҷикӣ | аҳолӣ = 205 | соли барӯйхатгирӣ = 2017 | зичӣ = | агломератсия = | ҳайати миллӣ = [[мардуми тоҷик|тоҷикон]] | ҳайати динӣ = [[мусулмон]]они [[ҳанафӣ|ҳанафимазҳаб]] | этнохороним = | вақти минтақавӣ = | DST = | коди телефон = +992 3314 | нишонаи почта = 735340 | нишонаҳои почта = | коди мошинҳо = TJ03 | шакли шиноса = | шиносаи ададӣ = | гурӯҳ дар Commons = | сайт = }} '''Чиласанг''' (то соли 2024 — ''Чилатош''<ref>{{Cite web|url=https://mmih.tj/Search/DocumentView?DocumentId=166623|title=ADLIA|website=mmih.tj|accessdate=2025-03-01}}</ref>) — [[деҳа]] дар [[Ҷамоати деҳот|ҷамоати]] [[деҳоти Кушктеппа]]и [[ноҳияи Темурмалик]]. Аз Чиласанг то маркази ҷамоат 21 км, то маркази ноҳия 23 км. Аҳолиаш 205 нафар ([[2017]]), тоҷикон. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Сарчашма == * Тақсимоти маъмурии Ҷумҳурии Тоҷикистон — {{Д.}}: [[СИЭМТ]], 2017. — 580 с. — ISBN 978-99947-33-68-2 {{Тоҷикистон-нопурра}} {{ноҳияи Темурмалик}} [[Гурӯҳ:Деҳаҳои Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Деҳаҳои ноҳияи Темурмалик]] [[Гурӯҳ:Ҷамоати Кушктеппа]] dnlz8z7906r5qf95qilbqv3e28991cc 0 215086 1491151 1432989 2026-10-24T17:42:43Z ~2026-56800-26 162224 1491151 wikitext text/x-wiki {{МА |мақом = Деҳа |номи тоҷикӣ = Яккатут |номи аслӣ = |тасвир = |тавсифи тасвир = |тобеият = |кишвар = Тоҷикистон |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |шакли минтақа = Вилоят |минтақа = Вилояти Хатлон |минтақа дар ҷадвал = Вилояти Хатлон{{!}} Хатлон |шакли ноҳия = Ноҳия |ноҳия = ноҳияи Темурмалик |ноҳия дар ҷадвал = ноҳияи Темурмалик {{!}} Темурмалик |шакли ҷомеа = Ҷамоат |ҷомеа = Деҳоти Кушктеппа {{!}} Кушктеппа |ҷомеа дар ҷадвал = |тақсимоти дохилӣ = |шакли роҳбарӣ = Раиси маҳалла |роҳбар = |замони таъсис = |аввалин номбарӣ = |номҳои пешина = |мақом аз = |забони расмӣ = тоҷикӣ |аҳолӣ = 278 |соли барӯйхатгирӣ = 2017 |зичӣ = |агломератсия = |ҳайати миллӣ = [[мардуми тоҷик|тоҷикон]] |ҳайати динӣ = [[мусулмон]]они [[ҳанафӣ|ҳанафимазҳаб]] |этнохороним = |вақти минтақавӣ = |DST = |коди телефон = +992 3314 |нишонаи почта = 735340 |нишонаҳои почта = |коди мошинҳо = TJ03 |шакли шиноса = |шиносаи ададӣ = |гурӯҳ дар Commons = |сайт = }} '''Яккатут''' — [[деҳа]] дар [[Ҷамоати деҳот|ҷамоати]] [[деҳоти Кушктеппа]]и [[ноҳияи Темурмалик]]. Аз Яккатут то маркази ҷамоат 19 км, то маркази ноҳия 21 км. Аҳолиаш 278 нафар ([[2017]]), тоҷикон. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Сарчашма == * Тақсимоти маъмурии Ҷумҳурии Тоҷикистон — {{Д.}}: [[СИЭМТ]], 2017. — 580 с. — ISBN 978-99947-33-68-2 {{Тоҷикистон-нопурра}} {{ноҳияи Темурмалик}} [[Гурӯҳ:Деҳаҳои Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Деҳаҳои ноҳияи Темурмалик]] [[Гурӯҳ:Ҷамоати Кушктеппа]] eyt1hko7lmbuei5urw0rsjub75s5gkn 0 218616 1491221 1472811 2026-10-25T07:24:36Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1491221 wikitext text/x-wiki {{МА | мақом = шаҳр | номи тоҷикӣ = Мултон | номи аслӣ = {{lang-ur|مُلتان}}<br />{{lang-en|Multan}} | кишвар = Покистон | lat_deg = 30 | lon_deg = 71 | lat_min = 12 | lat_sec = 0 | lon_min = 25 | lon_sec = 0 | CoordAddon = | CoordScale = | этнохороним = | DST = | сайт = http://www.multan.gov.pk/ }}'''Мултон''' ( {{Lang-ur|ملتان}} , з.-панҷ. Ал-Бақара (ملتان ) — [[Шаҳр|шаҳрест]] дар вилояти [[Панҷоб (Покистон)|Панҷоби]] [[Покистон]] . Ин шаҳр бо гунбазҳои фирӯзаи [[Масҷид|масҷидҳо]] ва [[Мақбара|мақбараҳои]] сершумори худ машҳур аст. == Таърих == Эҳтимол дорад, ки Мултони қадим дар масири лашкари [[Искандари Мақдунӣ]] воқеъ бошад. Пас аз забти арабҳо [[соли 712]] он ба муддати се аср ба қалъаи асосии [[Ислом]] дар Ҳиндустон табдил ёфт. Дар [[асри IX]] он ба маркази шарқии ҳаракати [[қарматиён]] табдил ёфт. [[Соли 1005|Соли 1005]] он ба дасти султонии [[Маҳмуди Ғазнавӣ|Маҳмуди Ғазнӣ]] афтод. Дар асрҳои миёна, Мултон макони муборизаҳои шадид буд, зеро он нуқтаи ибтидоии [[Роҳи бузурги чархӣ]] ба [[Ҳиндустон]] буд. Ин шаҳр қисми [[Салтанати Деҳлӣ]] ва [[Империяи Муғул]] буд. Онро соли [[Соли 1779|1779]] афғонҳо, [[соли 1818]] сикҳҳо ва соли [[Соли 1849|1849]] бритониёиҳо забт карданд. == Ҷуғрофия == Маркази шаҳр дар баландии 124 м аз [[сатҳи баҳр]] ҷойгир аст <ref>{{Cite web|url=http://www.fallingrain.com/world/PK/04/Multan2.html|title=Multan, Pakistan Page|publisher=|lang=en|accessdate=2012-09-30|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BX0bvyMf?url=http://www.fallingrain.com/world/PK/04/Multan2.html|archivedate=2012-10-19}}</ref> .  == Иқтисод == Ин шаҳр як маркази муҳими саноатӣ ва тиҷоратии Покистон буда, тавассути роҳи оҳан ва ҳавоӣ бо дигар шаҳрҳои саноатӣ, аз қабили [[Лоҳур]], [[Карочӣ|Карачӣ]], [[Гуҷранвала]] ва [[Кувета|Кветта]] пайваст аст. Ба соҳаҳои саноат [[Нурӣ|нуриҳо]], косметика, нассоҷӣ ва коркарди [[кишоварзӣ]] дохил мешаванд. Ин шаҳр инчунин бо ҳунарҳои дастӣ ( [[Гилем|қолинҳо]] ва [[Кулолӣ|сафолҳо]] ) ва истеҳсоли ҳунарҳои дастӣ машҳур аст, аз ин рӯ эҳтимоли истифодаи меҳнати кӯдакон вуҷуд дорад. Донишгоҳи тиббии Ништар мавҷуд аст. Дар ин шаҳр қароргоҳ ва дафтари асосии ширкатҳои зерин ҷойгиранд: * Ҳусейн Саноат (яке аз бузургтарин истеҳсолкунандагони нассоҷии Покистон) * "Пакараб Нуриҳо" (яке аз истеҳсолкунандагони пешбари нуриҳои минералӣ дар кишвар ва ягона истеҳсолкунандае, ки нитрати аммонийи калсий ва нитрофосфатҳоро истеҳсол мекунад), * Насосҳои турбинаҳои Green Ways * "Hexon Chemicals" ([[нуриҳои минералӣ]] ва [[Нурии органикӣ|нуриҳои органикӣ]], [[Офаткуш|офаткушҳо]] ), * Закфас Фармасевтика ( [[Дармон|доруворӣ]] ), * "Mughees Textiles" (истеҳсоли [[матоъ|матоъҳо]]), * Корхонаҳои нассоҷии Панҷнад (матоъҳо), * Аллавасая Текстил ва Фабрикаҳои Пардозиш (бофандагӣ), * Нӯшокиҳои «7-Up» ва « [[Кока-Кола|Coca-Cola»]] (нӯшокиҳои газдор). Мултон хизматрасонии маъмурӣ, молиявӣ, нақлиётӣ ва логистикӣ ва тиҷоратро рушд додааст. Мултон маркази ташкилии як минтақаи муҳими кишоварзӣ буда, асосан пахта, [[Офтобгардон (гиёҳ)|офтобпараст]], [[найшакар]], арзан, [[Шолӣ|биринҷ]], меваҳои ситрусӣ, манго ва дигар зироатҳоро истеҳсол мекунад. Дар Қасба Гуҷрат, 50 км ғарбтар аз Мултон, як корхонаи коркарди нафти Покистон ва [[Имороти Муттаҳидаи Арабӣ|Арабистон]], ки муштаракан ба ҳукумати Покистон ва ширкати сармоягузории ширкати «Abu Dhabi Petroleum Investment Company» тааллуқ дорад, бо иқтидори 5 миллион тонна [[Нафт|нафти хом]] дар як сол фаъолият мекунад ва тавассути [[лӯла]] ба [[Бандар|бандари баҳрии]] Қосим ( [[Карочӣ]] ) пайваст аст. Дар 75 км шимолу ғарби Мултон, дар шаҳри Кот Адду, як нерӯгоҳи барқи гармидиҳӣ бо иқтидори 1600 МВт (бо истифода аз якчанд намуди сӯзишворӣ) ва дар 40 км шимолу шарқ, дар шаҳри Кабирвала бо иқтидори 157 МВт бо истифода аз [[гази табиӣ]] ҷойгир аст <ref name=":0">{{Cite web|url=https://old.bigenc.ru/geography/text/4414738|title=МУЛТАН • Большая российская энциклопедия - электронная версия|website=old.bigenc.ru|accessdate=2025-10-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250822204832/https://old.bigenc.ru/geography/text/4414738|archivedate=2025-08-22}}</ref> . == Илм ва маориф == Мултон макони муасисаҳои зерин аст: * Институти тадқиқоти пахтаи марказӣ (CCRI; 1970), * Агентии илми криминалистии [[Панҷоб (Покистон)|Панҷоб]] (PFSA), * Институти тадқиқотии механизатсияи кишоварзӣ (AMRI) ва дигарон. Донишгоҳҳои давлатӣ: * Донишгоҳи Баҳоуддин Закариё (BZU; 1975, пештар Донишгоҳи Мултон; яке аз калонтарин дар музофоти Панҷоб), * Донишгоҳи муҳандисӣ ва технологии Покистон (PIET; 1985; ҳамроҳ бо Донишгоҳи Саргода, вилояти Панҷоб), * Донишгоҳи кишоварзии Навоз Шариф (MNS-UAM), * Донишгоҳи муҳандисӣ ва технологии Навоз Шариф (MNS-UET; ҳарду 2012), * Донишгоҳи занонаи Мултон (WUM; 2013), Инчунин филиалҳои донишгоҳҳои кишвар: * Донишгоҳи миллии забонҳои муосир (NUML), * Донишгоҳи ҳавопаймоӣ (AU; ҳарду шаҳракҳои асосии худро дар [[Исломобод]] доранд), * Донишгоҳи маориф (UE), * Донишгоҳи виртуалии Покистон (VU), * Коллеҷи миллии маъмурияти тиҷорат ва иқтисод (NCBA&E; ҳар сеи онҳо шаҳракҳои асосии худро дар [[Лоҳур]] доранд). * Дар Мултон ҷойгир аст: * Институти хусусии Панҷоби Ҷанубӣ (2010) * Шумораи зиёди коллеҷҳо, аз ҷумла Коллеҷи тиббии Ништар (NMC; 1951), * Коллеҷи тиббӣ ва дандонпизишкӣ (MMDC; 2008) ва дигарон. Як қатор донишгоҳҳо таҳқиқоти илмӣ анҷом медиҳанд. Якчанд [[Китобхона|китобхонаҳо]], аз ҷумла китобхонаи оммавии «Бағ Ланге Хон», минтақавӣ (ноҳияи пойтахти Мултон) ва ғайра <ref name=":0"/> . == Аҳолӣ == Аксари сокинони шаҳр [[Мусулмон|мусалмонанд]], аммо дар ин шаҳр маркази епархияи метрополитени Лоҳур ҷойгир аст <ref>{{Cite web|url=http://www.diocesemultan.net/|title=Dioecesis Multanensis|accessdate=2017-06-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170616045217/http://www.diocesemultan.net/|archivedate=2017-06-16}}</ref> . 42% сокинон бо забони Сарайки, 32% бо [[Забони панҷобӣ|забони панҷобӣ]] ва 23% бо [[забони урду]] ҳамчун забони асосии худ ҳарф мезананд. <ref>{{Cite web|url=http://www.census.gov/population/international/data/mapping/demobase.html|title=1998 tehsils data at the Demobase|accessdate=2017-06-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170107124045/http://www.census.gov/population/international/data/mapping/demobase.html|archivedate=2017-01-07}}</ref> {| class="wikitable" border="1" |+Аҳолии шаҳр аз рӯи сол <ref>{{Cite web|url=http://world-gazetteer.com/wg.php?x=&men=gpro&lng=en&des=wg&geo=-2943&srt=pnan&col=abcdefghinoq&msz=1500&pt=c&va=&geo=432745145|title=Multān|publisher=World Gazetteer|lang=en|accessdate=2012-09-30|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BX0cONma?url=http://world-gazetteer.com/wg.php?x=|archivedate=2012-10-19}}</ref> : ! Соли 1961 ! Соли 1972 ! Соли 1981 ! Соли 1998 ! Соли 2012 |- | 358 201 | 538 949 | 732,070 | 1,197,384 | 1,550,046 |} == Ҷойҳои тамошобоб == Дар асрҳои миёна, Мултон маркази [[тасаввуф]] дар нимҷазираи Ҳиндустон буд. Мултон макони [[зиёрат|зиёратгоҳест]], ки ба шарофати ду мақбараи муқаддаси ду авлиёи машҳур, [[Шайх|шайхҳои]] бародарии [[Тасаввуф|суфиёни]] Суҳравардия: Баҳоуддин Закариё Мултонӣ (1182–1262) ва наберааш Рукнуддин Абул Фатҳ (ваф. 1335), ки бо номи "Рукни-алам" («Сутуни сулҳ») маъруф аст, ҷойгир аст. Мултон услуби хоси [[мақбара|мақбараи]] мусалмононро таҳия кардааст - сохтори дуошёна, ки аз ду ҳашткунҷаи андозаҳои гуногун иборат аст, ки болои якдигар ҷойгир шудаанд. Барқарорсозии мақбараи Рукни-алам ба ҷоизаи [[Оқохони IV]] барои меъморӣ сазовор дониста шуд. Осорхонаи Мултон, ки дар бинои Ганта Гар, ки солҳои 1884-1888 сохта шудааст, ҷойгир аст, коллексияҳои тангаҳо, дастнависҳо, ашёи чӯбӣ ва сангӣ ва дигар ганҷҳои таърихиро дар бар мегирад. Дар шаҳр [[варзишгоҳ|варзишгоҳи]] [[крикет|крикети]] Мултон бо иқтидори 35,000 ҷойи нишаст, ки макони клуби "Тайгерс Мултон" ва варзишгоҳи бисёрфунксионалии Ибни Қосим Бағ, ки иқтидори 18,000 ҷойи нишаст дорад ва барои футбол ва [[крикет]] истифода мешавад, мавҷуданд <ref name=":0"/> . == Шаҳрҳои бародар == ''Аз соли 2011'' : * {{Парчами Италия|20px}} [[Рум]], [[Итолиё]] (шаҳри бародар) * {{Парчами Туркия|20px}} [[Қуния]], [[Туркия]] * {{Парчами Эрон|20px}} [[Рашт (Эрон)]], [[Эрон]]<ref>{{Cite web|url=http://www.thaindian.com/newsportal/uncategorized/gilani-visits-land-of-his-forefathers_100563463.html|title=Gilani visits land of his forefathers — Thaindian News<!-- Заголовок добавлен ботом -->|accessdate=2011-12-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120119103228/http://www.thaindian.com/newsportal/uncategorized/gilani-visits-land-of-his-forefathers_100563463.html|archivedate=2012-01-19}}</ref> * {{Парчами Индонезия|20px}} [[Бантен]] (вилоят), [[Индонезия]] (аз 11 июли 2011). == Эзоҳ == {{Эзоҳ}} == Пайвандҳо == {{Пайванд ба лоиҳаҳои хоҳар}} * Роҳбалад «Мултан» дар Викигид (англ.) * [http://www.multan.gov.pk/ Правительственный сайт Мултана] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20181103112125/http://www.multan.gov.pk/ |date=2018-11-03 }} * [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/396964/Multan Britannica: Multan]  {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Иёлати Панҷоб (Покистон)]] [[Гурӯҳ:Шаҳрҳои Покистон]] [[Гурӯҳ:Шаҳрҳо-миллионерҳо]] [[Гурӯҳ:Pages with unreviewed translations]] f6joz3wsclcvsx2ppejhxm9yi81plrk 0 275984 1491219 1444318 2026-10-25T06:04:58Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1491219 wikitext text/x-wiki {{Ҳамномҳо| Маҳмадалӣ (Ҳамном)| Маҳмадалӣ}} {{Ҳамнасабҳо |Ватанзода (Ҳамнасаб)|Ватанзода}} {{Ходими давлатӣ |ном = Маҳмадалӣ Ватанзода | номи аслӣ = Ватанзода Маҳмадалӣ Маҳмадулло |тартиб = | тасвир = |бар = |вазифа = Раиси Кумитаи Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон оид ба таъмини асосҳои конститутсионӣ, ҳуқуқу озодиҳои инсон, шаҳрванд ва қонуният |парчам = Flag of Tajikistan.svg |аввалдавр = 11 апрели соли 2025 |охирдавр = |пешгузашта = |ҷонишин = |маълумот = [[Донишгоҳи миллии Тоҷикистон|Донишгоҳи давлатии Тоҷикистон]] ([[1984]]) |касб = |ҳизб = [[Ҳизби халқии демократии Тоҷикистон]] |таърихи таваллуд = 1.02.1962 | зодгоҳ = {{Зодгоҳ|ноҳияи Фархор|ноҳияи Фархор}}, <br>[[ҶШС Тоҷикистон]], [[ИҶШС]] |ҳамсар = |фарзандон = |миллат = [[Тоҷик]] |эътиқод = [[Ислом]] |падар = |модар = |ҷоизаҳо = [[Корманди шоистаи Тоҷикистон]], Ифтихорномаи Ҷумҳурии Тоҷикистон, медали ҷашнии «20 солагии Истиқлоли давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон», медали ҷашнии «30 солагии Истиқлоли Ҷумҳурии Тоҷикистон», медали «За укрепление Содружество» ва медали ҷашнии «20 солагии Ассамблеяи байнипарлумонии ИДМ» |викианбор = }} '''Маҳмадалӣ Ватанзода''' ( ''Ватанзода Маҳмадалӣ Маҳмадулло'' [[1 феврал]]и [[1962]], [[ноҳияи Фархор]], ҶШС Тоҷикистон, ИҶШС) — ҳуқуқшинос, сиёсатмадор, [[арбоби давлатӣ]]. мушовири давлатии адлияи дараҷаи якум, генерал-полковники адлия, мушовири давлатии хидмати давлатӣ, судяи дорои тахассуси олӣ. Узви [[Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон]] == Зиндагинома == Маҳмадалӣ Ватанзода [[1 феврал]]и [[соли 1962]] дар [[ноҳияи Фархор]] таваллуд шудааст. Маълумоташ олӣ, соли 1984 [[Донишгоҳи миллии Тоҷикистон|Донишгоҳи давлатии Тоҷикистон]]ро бо ихтисоси ҳуқуқшинос хатм намудааст. == Корнома == Фаъолияташро соли 1985 аз вазифаи нотариуси идораи давлатии нотариалии ноҳияи Фархор оғоз намуда, минбаъд дар вазифаҳои судяи суди вилояти Кӯлоб, судяи суди вилояти Хатлон, муовини якуми раиси суди вилояти Хатлон, иҷрокунандаи вазифаи раиси суди вилояти Хатлон, раиси суди шаҳри Душанбе, муовин ва муовини якуми Раиси Суди Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон, вакили Маҷлиси намояндагони Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон даъватҳои сеюм, чорум, панҷум ва шашум фаъолият намудааст. * Солҳои 2010—2016 — Раиси Кумита оид ба қонунгузорӣ ва ҳуқуқи инсони Маҷлиси намояндагони Маҷлиси Олии Ҷумњурии Тоҷикистон, ҳамзамон Раиси комиссия доир ба масъалаҳои ҳуқуқии Ассамблеяи байнипарлумонии Иттиҳоди давлатҳои мустақил буд. * Солҳои 2016—2019 — ёрдамчии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон оид ба масъалаҳои ҳуқуқӣ - Намояндаи ваколатдори Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон дар Маҷлиси миллӣ ва Маҷлиси намояндагони Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон. * Аз 4 марти соли 2019 то 6 марти соли 2020 — дар вазифаи котиби Шӯрои амнияти Ҷумҳурии Тоҷикистон кор кардааст. * 17 марти соли 2020 то 19 марти соли 2025 — дар ҷаласаи якуми иҷлосияи якуми Маҷлиси намояндагони Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон даъвати шашум Муовини аввали Раиси Маҷлиси намояндагони Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон интихоб гардида, кор намудааст. * 3 апрели соли 2025 — бо фармони Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон узви Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон таъин гардид. * 11 апрели соли 2025 — дар ҷаласаи якуми иҷлосияи якуми Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон даъвати ҳафтум Раиси Кумитаи Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон оид ба таъмини асосҳои конститутсионӣ, ҳуқуқу озодиҳои инсон, шаҳрванд ва қонуният интихоб шудааст.<ref name="Ватанзода Маҳмадалӣ Маҳмадулло">{{Cite web|url=https://majmilli.tj/vatanzoda-mahmadali/|title=Ватанзода Маҳмадалӣ Маҳмадулло|author=|website=www.majmilli.tj|date=|publisher=|lang=tg|accessdate=2025-07-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20251224115707/https://majmilli.tj/vatanzoda-mahmadali/|archivedate=2025-12-24}}</ref>. == Унвону ҷоизаҳо == [[Корманди шоистаи Тоҷикистон]], Ифтихорномаи Ҷумҳурии Тоҷикистон, медали ҷашнии «20 солагии Истиқлоли Ҷумҳурии Тоҷикистон», медали ҷашнии «30 солагии Истиқлоли Ҷумҳурии Тоҷикистон» инчунин аз ҷониби Ассамблеяи байнипарлумонии ИДМ бо медали «За укрепление Содружество» ва медали ҷашнии «20 солагии Ассамблеяи байнипарлумонии ИДМ» қадршиноӣ гардидааст.<ref name="Ватанзода Маҳмадалӣ Маҳмадулло"/> == Эзоҳ == {{эзоҳ}} [[Гурӯҳ:Сиёсатмадорон аз рӯи алифбо]] [[Гурӯҳ:Сиёсатмадорони Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Сиёсатмадорони асри XXI]] [[Гурӯҳ:Вакилони Маҷлиси Намояндагони Ҷумҳурии Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Вакилони Маҷлиси намояндагони Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон даъвати IV]] [[Гурӯҳ:Вакилони Маҷлиси Намояндагони Ҷумҳурии Тоҷикистон даъвати V]] [[Гурӯҳ:Вакилони Маҷлиси Намояндагони Ҷумҳурии Тоҷикистон даъвати VI]] [[Гурӯҳ:Вакилони Маҷлиси миллии Ҷумҳурии Тоҷикистон даъвати VII]] [[Гурӯҳ:Кормандони шоистаи Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Дорандагони унвонҳои фахрӣ аз Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Афроди зинда]] nge6aysmxpsa93iel4asjnhcnzirkcf 0 276646 1491224 1275189 2026-10-25T09:31:29Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1491224 wikitext text/x-wiki {{Олим |ном = Николай Анисимов | номи аслӣ = |тасвир = Nikolai Anisimov Phd kaitsmise ajal, tartu 11.11.2017.jpg |бар = |тавсифи тасвир = |таърихи таваллуд =23.12.1989 | зодгоҳ = деҳаи [[Нижбор]] |таърихи даргузашт = |шаҳрвандӣ = {{Парчам|Эстония}} |фазои илмӣ = |ҷойҳои кор = |дараҷаи илмӣ = |унвонҳои илмӣ = |алма-матер = [[Донишгоҳи давлатии Ижевск]] |роҳбари илмӣ = |шогирдони маъруф = |маъруф ба = ** |ҷоизаҳо = |имзо = |бари имзо = |сайт = |викитека = |викианбор = <!-- БЕ пешванди Category:--> }} '''Николай Владимирович Анисимов''' ({{lang-et|Nikolai Anissimov}}; тав. [[23 декабр]]и [[1989]]) — [[фолклор]]шинос ва [[овозхон]]и [[Эстония]]. Ӯ дар [[Удмуртия]] ба дунё омадааст ва соли 2012 [[Донишгоҳи давлатии Ижевск]] хатм кардааст. Соли 2017 рисолаи доктории (PhD) худро дар [[Донишгоҳи Тарту]] дифоъ кардааст<ref name="3JbiU">{{Cite web |url=http://dspace.ut.ee/handle/10062/58074 |title=Nikolai Anisimov (2017). «"Диалог миров" в матрице коммуникативного поведения удмуртов»,. Dissertationes folkloristicae Tartuensis, Tartu ülikool |accessdate=2020-05-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200806080827/http://dspace.ut.ee/handle/10062/58074 |archivedate=2020-08-06}}</ref>. Ҳоло дар Эстония кору зиндагӣ мекунад. ==Осор== *2017 "Face à la mort: la communication avec l’au-delà chez les Oudmourtes, dans le contexte des représentations d’avant-mort", ''Études finnoougriennes'' n°48, Paris: ADEFO-L’Harmattan, 167–189 http://journals.openedition.org/efo/7224 *2017 ""Диалог миров" в матрице коммуникативного поведения удмуртов", Dissertationes folkloristicae Tartuensis, Tartu ülikool 2017, 396 lk.http://dspace.ut.ee/handle/10062/58074 *2016 "Алама/урод ин(ь)ты "плохое место" в этнокультурном ландшафте удмуртов: коммуникативный аспект", ''Ежегодник финно-угорских исследований'', Том 10. Выпуск 3. – Ижевск: Издательский центр «Удмуртский университет», 43–55 finno-ugry.ru/files/1303172918.pdf *2015 (koos Pchelovodova I.V.), ''Песни южных удмуртов.'' Ижевск-Тарту, 2015. – Вып. 4. – 374 с.: ил. (''Удмуртский фольклор''). http://udnii.ru/elektronnaya-biblioteka/izdaniya-instituta/show/pesni-yuzhnyh-udmurtov {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20180313153922/http://udnii.ru/elektronnaya-biblioteka/izdaniya-instituta/show/pesni-yuzhnyh-udmurtov |date=2018-03-13 }} *2015 (koos Okuneva T.V.; Pchelovodova I.V.), "Необрядовый музыкально-песенный фольклор киясовских удмуртов: особенности локальной традиции", Научный журнал ''Вестник Удмуртского университета'', 5, 156−163. ru.vestnik.udsu.ru/files/originsl_articles/vuu_15_055_25.pdf *2015 "Акустические способы коммуникации с миром мертвых в традиционной культуре удмуртов", ''Пермистика 15: Диалекты и история пермских языков во взаимодействии с другими языками: Сборник статей,'' УИИЯЛ УрО РАН, Удм. гос. донишгоҳ. – Ижевск: Издательский центр «Удмуртский университет», 27–34. *2015 "Коммуникативное поведение удмуртов в контексте околосмертных представлений", ''Электр. публикация'': http://elibrary.udsu.ru/xmlui/handle/123456789/14068 *2014 "Кладбище в традиционной картине мира удмуртов", Роль интеллигенции в просвещении удмуртского народа: Всероссийская научно-практическая конференция с международным участием "Роль интеллигенции в просвещении удмуртского народа", Можга, 12-13.09.2014. Можга-Ижевск: УИИЯЛ УрО РАН, 1−6. *2014 "Коммуникация с миром мертвых в обычае взаимопомощи в традиционной культуре удмуртов", ''Ежегодник финно-угорских исследований, 2: Международный полевой этнографический симпозиум «ВЕМЕ: обычай взаимопомощи в культурах народов Урало-Поволжья'', Ижевск, 16-18.05.2014. Ижевск: "Удмуртский университет", 11−17. finno-ugry.ru/files/1303162226.pdf " *2013 "Песенно-музыкальная традиция в похоронно-поминальных обрядах южных удмуртов (на примере киясовских удмуртов"), ''Локальна та регiональна специфiка традицiйноi культури: "Локальна та регiональна специфiка традицiйноi культури'', г. Одесса, Украина, Одесса: Вид-во КП ОМД, 27−38. fs.onu.edu.ua/clients/client11/web11/pdf/Od-et-chit/OECH_2013.pdf *2011 (koos Veršinina E.B.; Ptšelovodova I.V.), ''Тӥгырмен гуръёс : Удмурт Элькунысь Кияса ёросысь тӥгырмен удмуртъёслэн кырӟанъёссы''; [отв. ред. И. М. Нуриева] М-во культуры, печати и информации Удмурт. Республики, Респ. Дом нар. творчества – Дом молодежи, УИИЯЛ УрО РАН Ижевск. https://vk.com/doc49870359_236455330?hash=3310b5fa130bf0e6a7&dl=504a15f9984209c4a0 == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Пайвандҳо == * [https://www.etis.ee/CV/Nikolai_Anisimov/est Николай Анисимов] дар сомонаи ETIS {{ПБ}} dz9stv3k3f04gi0302ftw3h3mrpf1fc 0 286935 1491162 1300485 2026-10-24T17:49:46Z ~2026-56800-26 162224 1491162 wikitext text/x-wiki {{МА |мақом = Деҳа |номи тоҷикӣ = Гулистон |номи аслӣ = |тасвир = |тавсифи тасвир = |тобеият = |кишвар = Тоҷикистон |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |шакли минтақа = Вилоят |минтақа = Вилояти Суғд |минтақа дар ҷадвал = Вилояти Суғд {{!}} Суғд |шакли ноҳия = Ноҳия |ноҳия = ноҳияи Исфара |ноҳия дар ҷадвал = ноҳияи Исфара{{!}} Исфара |шакли ҷомеа = Ҷамоат |ҷомеа = Деҳоти Кӯлканд {{!}}Кӯлканд |ҷомеа дар ҷадвал = |тақсимоти дохилӣ = |шакли роҳбарӣ = Раиси маҳалла |роҳбар = |замони таъсис = |аввалин номбарӣ = |номҳои пешина = |мақом аз = |забони расмӣ = тоҷикӣ |аҳолӣ = 2636 |соли барӯйхатгирӣ = 2017 |зичӣ = |агломератсия = |ҳайати миллӣ = [[мардуми тоҷик|тоҷикон]] |ҳайати динӣ = [[мусулмон]]они [[ҳанафӣ|ҳанафимазҳаб]] |этнохороним = |вақти минтақавӣ = +5 |DST = |коди телефон = +992 3462 |нишонаи почта = 735920 |нишонаҳои почта = |коди мошинҳо = TJ02 |шакли шиноса = |шиносаи ададӣ = |гурӯҳ дар Commons = |сайт = }} '''Гулистон''' — [[деҳа]] дар [[Ҷамоати деҳот|ҷамоати]] [[деҳоти Кӯлканд]]и [[ноҳияи Исфара]]. Аз Гулистон то маркази ҷамоат 2 км, то маркази ноҳия 7 км; то маркази вилоят 118 км, роҳ асфалтпӯш. Аҳолиаш 2636 нафар ([[2017]]). == Таърих == Деҳа солҳои 1980 ташкил шуда, мардумаш аз деҳаҳои Кӯлканд, Навгилем, Чилгазӣ ва шаҳри Исфара омада, онро обод кардаанд. == Иқтисод == Мактаби таҳсилоти миёнаи умумӣ, бунгоҳи тиббӣ, 3 нуқтаи савдои хусусӣ, масҷиди панҷвақта, муассисаи фарҳангию фароғатӣ, 1 дукони нонпазии хусусӣ дорад. Соҳаҳои асосии хоҷагӣ: сабзавоткорӣ, чорводорӣ ва ғаллакорӣ. Заминҳо аз наҳри 50-солагии Тоҷикистон обёрӣ мешаванд. Дар ҳудуди Гулистон як хоҷагии коперативии ба номи Фахриддин Нуриддинов мавҷуд аст. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Сарчашма == * {{ЭМТ|Гулистон|4|муаллиф= }} * Тақсимоти маъмурии Ҷумҳурии Тоҷикистон — {{Д.}}: [[СИЭМТ]], 2017. — 580 с. — ISBN 978-99947-33-68-2 {{Тоҷикистон-нопурра}} {{ноҳияи Исфара}} [[Гурӯҳ:Деҳаҳои Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Деҳаҳои ноҳияи Исфара]] [[Гурӯҳ:Ҷамоати Кӯлканд]] m2eej2wf6jt3h4re35lkc5mdtnlzq5j 0 286936 1491163 1395039 2026-10-24T17:50:20Z ~2026-56800-26 162224 1491163 wikitext text/x-wiki {{МА |мақом = Деҳа |номи тоҷикӣ = Кӯлканд |номи аслӣ = |тасвир = |тавсифи тасвир = |тобеият = |кишвар = Тоҷикистон |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |шакли минтақа = Вилоят |минтақа = Вилояти Суғд |минтақа дар ҷадвал = Вилояти Суғд {{!}} Суғд |шакли ноҳия = Ноҳия |ноҳия = ноҳияи Исфара |ноҳия дар ҷадвал = ноҳияи Исфара{{!}} Исфара |шакли ҷомеа = Ҷамоат |ҷомеа = Деҳоти Кӯлканд {{!}}Кӯлканд |ҷомеа дар ҷадвал = |тақсимоти дохилӣ = |шакли роҳбарӣ = Раиси маҳалла |роҳбар = |замони таъсис = |аввалин номбарӣ = |номҳои пешина = |мақом аз = |забони расмӣ = тоҷикӣ |аҳолӣ = 20915 |соли барӯйхатгирӣ = 2017 |зичӣ = |агломератсия = |ҳайати миллӣ = [[мардуми тоҷик|тоҷикон]] |ҳайати динӣ = [[мусулмон]]они [[ҳанафӣ|ҳанафимазҳаб]] |этнохороним = |вақти минтақавӣ = +5 |DST = |коди телефон = +992 3462 |нишонаи почта = 735920 |нишонаҳои почта = |коди мошинҳо = TJ02 |шакли шиноса = |шиносаи ададӣ = |гурӯҳ дар Commons = |сайт = }} '''Кӯлканд''' — [[деҳа]] дар [[Ҷамоати деҳот|ҷамоати]] [[деҳоти Кӯлканд]]и [[ноҳияи Исфара]]. Аз Кӯлканд то маркази ноҳия 5 км. Аҳолиаш 20915 нафар ([[2017]]). ==Мардум== {|class="wikitable" border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: white; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" style="border: 1em solid white") |- |'''Сол''' |2010<ref>{{Cite web|url=http://stat.tj/ru/img/2336a7fa84c06406cfe3606ccfe6d58a_1356711816.pdf|title=Wayback Machine|website=web.archive.org|date=2017-10-11|accessdate=2022-12-23|archivedate=2017-10-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171011032959/http://stat.tj/ru/img/2336a7fa84c06406cfe3606ccfe6d58a_1356711816.pdf}}</ref> |2020<ref>{{Cite web|url=https://www.stat.tj/barujhatgirii-aholi-2020/|title=Барӯйхатгирии аҳолӣ ва фонди манзили соли 2020|lang=ru|accessdate=2024-03-30}}</ref> |- |'''Аҳолӣ''' |18 232 |22 126 |} == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Сарчашма == * Тақсимоти маъмурии Ҷумҳурии Тоҷикистон — {{Д.}}: [[СИЭМТ]], 2017. — 580 с. — ISBN 978-99947-33-68-2 {{Тоҷикистон-нопурра}} {{ноҳияи Исфара}} [[Гурӯҳ:Деҳаҳои Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Деҳаҳои ноҳияи Исфара]] [[Гурӯҳ:Ҷамоати Кӯлканд]] jie94xn8f9ip752et79dtfwgns6ri55 0 286937 1491164 1236993 2026-10-24T17:50:49Z ~2026-56800-26 162224 1491164 wikitext text/x-wiki {{МА |мақом = Деҳа |номи тоҷикӣ = Офтобрӯ |номи аслӣ = |тасвир = |тавсифи тасвир = |тобеият = |кишвар = Тоҷикистон |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |шакли минтақа = Вилоят |минтақа = Вилояти Суғд |минтақа дар ҷадвал = Вилояти Суғд {{!}} Суғд |шакли ноҳия = Ноҳия |ноҳия = ноҳияи Исфара |ноҳия дар ҷадвал = ноҳияи Исфара{{!}} Исфара |шакли ҷомеа = Ҷамоат |ҷомеа = Деҳоти Кӯлканд {{!}} Кӯлканд |ҷомеа дар ҷадвал = |тақсимоти дохилӣ = |шакли роҳбарӣ = Раиси маҳалла |роҳбар = |замони таъсис = |аввалин номбарӣ = |номҳои пешина = |мақом аз = |забони расмӣ = тоҷикӣ |аҳолӣ = 125 |соли барӯйхатгирӣ = 2017 |зичӣ = |агломератсия = |ҳайати миллӣ = [[мардуми тоҷик|тоҷикон]] |ҳайати динӣ = [[мусулмон]]они [[ҳанафӣ|ҳанафимазҳаб]] |этнохороним = |вақти минтақавӣ = +5 |DST = |коди телефон = +992 3462 |нишонаи почта = 735920 |нишонаҳои почта = |коди мошинҳо = TJ02 |шакли шиноса = |шиносаи ададӣ = |гурӯҳ дар Commons = |сайт = }} '''Офтобрӯ''' — [[деҳа]] дар [[Ҷамоати деҳот|ҷамоати]] [[деҳоти Кӯлканд]]и [[ноҳияи Исфара]]. Аз Офтобрӯ то маркази ҷамоат 2 км, то маркази ноҳия 6 км. Аҳолиаш 125 нафар ([[2017]]). == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Сарчашма == * Тақсимоти маъмурии Ҷумҳурии Тоҷикистон — {{Д.}}: [[СИЭМТ]], 2017. — 580 с. — ISBN 978-99947-33-68-2 {{Тоҷикистон-нопурра}} {{ноҳияи Исфара}} [[Гурӯҳ:Деҳаҳои Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Деҳаҳои ноҳияи Исфара]] [[Гурӯҳ:Ҷамоати Кӯлканд]] rze4ljlzcplyq2xen9gxtpgoba5dyz1 0 304982 1491180 1467485 2026-10-25T01:35:32Z Zosya95 54344 /* Тавсифоти гиёҳшинохтӣ */ 1491180 wikitext text/x-wiki {{Таксон |тасвир = Bromus secalinus2.jpg |image descr = |салтанат = Рустаниҳо |rang = Сарда |лотинӣ = Bromus |author = [[L.]] (1753), [[nom. cons.]] |syn = * {{bt|Anisantha|[[K.Koch]] (1848)}} — [[Неравноцветник]] * {{bt|Avenaria|[[Heist.]] ex [[Fabr.]] (1759)}} * {{bt|Boissiera|[[Hochst.]] & [[Steud.]] (1838)}} — Буассьера * {{bt|Bromopsis|([[Dumort.]]) [[Fourr.]] (1869)}} — Кострец * {{bt|Calliagrostis|[[Ehrh.]] (1789)}} * {{bt|Ceratochloa|[[P.Beauv.]] (1812)}} — Роговик * {{bt|Euraphis|([[Trin.]]) [[Kuntze]] (1891)}} * {{bt|Forasaccus|[[Bubani]] (1901), nom. superfl.}} * {{bt|Genea|(Dumort.) Dumort. (1868)}} * {{bt|Libertia|[[Lej.]] (1825), nom. illeg.}} * {{bt|Michelaria|Dumort. (1824)}} * {{bt|Nevskiella|[[V.I.Krecz.]] & [[Vved.]] (1934)}} — Невскиэлла * {{bt|Serrafalcus|[[Parl.]] (1840)}} * {{bt|Stenofestuca|([[Honda (ботаник)|Honda]]) [[Nakai]] (1950)}} * {{bt|Triniusa|Steud. (1854)}} * {{bt|Trisetobromus|Nevski (1934)}} |typus = |children name = Секции |children = * {{bt-ruslat||Bromopsis}} * {{bt-ruslat||Bromus (секция){{!}}Bromus}} * {{bt-ruslat||Ceratochloa}} * {{bt-ruslat||Genea}} * {{bt-ruslat||Neobromus}} }} '''Бомус''' ё '''бомас''' ({{lang-la|Bromus}}) — [[Рустаниҳо|гиёҳ]]ест бо баргҳои борику овезон, ки дорои решаи нисбатан амиқе аст ва дар муқобили хушкӣ ва гармо муқовим мебошад ва ба ҳамин ҷиҳат низ қодир аст дар тобистони гарм ба рушду нумуви худ идома диҳад. == Тавсифоти гиёҳшинохтӣ == Пояаш шахшӯли мӯякдор ё бемӯяки борик буда, 5-120 см қад мекашад; [[Хӯшагул|хӯшагулаш]] ҷорӯбакшакл аст. Апрел - июл гул карда, баъдтар тухм мебандад. Бомус қариб дар ҳама ҷо мерӯяд; дар кӯҳҳо дар баландиҳои 2500-3000 м аз с. б. дучор меояд. Хусусан дар ҷойҳои камхок — заминҳои санглох, [[Шағал|шағалзори]] соҳили дарёҳо, нишебиҳои кӯҳҳо нағз нумӯв меёбад. Хӯроки хуби чорвост. Дар Тоҷикистон 9 гунаи бомус (B. oxyodon, B. japonicus, B. sgyarrosus, B. danthoniae, B. macrostachys, B. scoparius, B. popovii, B. severtzovii, B. Ianceolatus) вомехӯрад. Чун хӯроки чорво фақат 6 гунаи бомус омӯхта шудааст: B. severtzovii 25-65 см қад мекашад; баргаш борики дароз (бараш 4-8 мм), хӯшагулаш кӯтоҳ. Дар заминҳои корам алафи бегона ҳисоб мешавад. B. oxyodon то 30-75 см қад мекашад. Барги дарози борик (бараш 3-9 мм), хӯшагули калон (дарозиаш то 20 см)-и ҷорӯбакмонанд ва саракҳои хурд дорад. Дар боғот, заминҳои партову кишти тирамоҳӣ чун алафи бегона дучор меояд. Рустании серғизо ва хӯроки хуби чорво мебошад. B. lanceolatus пояи хамида (дарозиаш 25-80 см), барги дарозрӯя (бараш 3-8 мм) ва хӯшагули зич дорад. Дар киштзор, боғот ва заминҳои партов алафи бегона аст. Онро то тухмбандӣ чорво нағз мехӯрад. B. danthoniae то 25-45 см қад мекашад; пояаш серпашмак, баргаш дарозрӯя (бараш 2-4 мм), хӯшагулаш калон (дарозиаш 9-14 см), 3-4 сарак дорад. Дар заминҳои партов, кишти тирамоҳӣ, канори роҳ мерӯяд. Аз сабаби сахту шахшӯл будани поя онро чорво нағз намехӯрад. Пояи B. scoparius хамидаи парешон (баландиаш 10-30 см), баргаш ҳамвори дарозрӯя (бараш 3-5 мм) аст, чорво нағз мехӯрад. B. japonicus пояи каме хамида (то 20-80 см қад мекашад) дорад. Хӯшагулаш калон (дарозиаш 15-20 см) аст. Чун алафи бегона дар киштзори тирамоҳӣ мерӯяд. Ҳангоми нашву оғози хӯшабандӣ онро чорво нағз мехӯрад. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Бомас|3|муаллиф=С. Юнусов}} {{ПБ}} 349mm89yuiyi9s63btw9t7z7slri137 0 310009 1491196 1474941 2026-10-25T03:09:50Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1491196 wikitext text/x-wiki {{Олим |ном =Комрон Қудратов |номи аслӣ = Комрон Адунабиевич Қудратов |тасвир = |бар = |тавсифи тасвир = |таърихи таваллуд = 23.10.1987 | зодгоҳ = {{зодгоҳ|ноҳияи Панҷакент}}, [[ҶШС Тоҷикистон]], [[ИҶШС]] |таърихи даргузашт = |шаҳрвандӣ = {{Парчам|Тоҷикистон}} |маҳалли даргузашт = |фазои илмӣ = [[муносибатҳои байналмилалӣ]], [[таърих]], [[сиёсатшиносӣ]] |ҷойҳои кор = [[Донишгоҳи миллии Тоҷикистон]], [[Донишгоҳи давлатии омӯзгории Тоҷикистон ба номи Садриддин Айнӣ]], [[Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон]], [[Донишгоҳи байналмилалии сайёҳӣ ва соҳибкории Тоҷикистон]] |дараҷаи илмӣ = {{Дараҷаи илмӣ|номзад| илмҳои таърих }} |унвонҳои илмӣ = {{Унвонҳои илмӣ ||1}} |алма-матер = [[Донишгоҳи миллии Тоҷикистон]] |роҳбари илмӣ = |шогирдони маъруф = |маъруф ба = |ҷоизаҳо = |имзо = |бари имзо = |сайт = |викитека = |викианбор = }} '''Комрон Адунабиевич Қудратов''' (зод. 23 октябри 1987, деҳаи Некнот, ноҳияи Панҷакент) — омӯзгори таърих, номзади илмҳои таърих (2015), дотсент. == Зиндагинома == Комрон Қудратов хатмкардаи факултети таърихи [[Донишгоҳи миллии Тоҷикистон]] (2010), шуъбаи аспирантураи Донишгоҳи миллии Тоҷикистон ва шуъбаи аспирантураи Донишгоҳи давлатии Новосибирск (2014), солҳои 2015-2019 ассистент ва муаллими калони кафедраи таърихи нав ва навини кишварҳои хориҷии [[Донишгоҳи миллии Тоҷикистон]] фаъолият намуда, аз соли 2019 то 2022 дар [[Донишгоҳи давлатии омӯзгории Тоҷикистон ба номи Садриддин Айнӣ]] ба сифати котиби Шурои олимон, муовини сардори Раёсати илм ва инноватсия ва баъдан ба сифати сардори Раёсати илм ва инноватсия ифои вазифа кардааст. Ҳамзамон аз соли 2022 дар Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон аввал ба ҳайси мудири шуъбаи Осиёи Ҷанубу Шарқӣ ва баъдан аз 2024 ба ҳайси мудири шуъбаи Иттиҳоди Давлатҳои Мустақил кор ва фаъолият намудааст.<ref>{{Cite web|url=https://osiyoavrupo.tj/|title=ИОМДОА|website=www.osiyoavrupo.tj|lang=tg|accessdate=2025-09-17}}</ref> Аз соли 2025 то ҳол Комрон Қудратов дар Институти илмию тадқиқотии сайёҳӣ ва соҳибкорӣ вазифаи мудири шуъбаи тайёр кардани кадрҳои илмӣро ба уҳда дорад.<ref>{{Cite web|url=http://www.iitss.tj/|title=Институти илмию тадқиқотии сайёҳӣ ва соҳибкорӣ|website=www.iitss.tj|accessdate=2025-09-17}} {{Пайванди мурда|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Рисолаи номзадиро дар мавзуи “Таъсири буҳрони Афғонистон ба амнияти миллии Ҷумҳурии Тоҷикистон» дифоъ намудааст (2015). Номбурда муаллифи 3 монография, 40 мақолаи илмӣ ва 4 дастури таълимиву методӣ мебошад. == Осор== * Влияние афганского конфликта на национальную безопасность Республики Таджикистан (1991-2014 гг.). Д., 2017; * Новая история стран Азии и Африки // Учебнометодический комплекс. - Д., 2018; * Таърихи Афғонистон // Барномаи таълимӣ-методӣ. Д., 2019; * [[Ҷорҷ Вашингтон]] (ҳаёт, фаъолияти низомӣ, ҷамъиятӣ ва сиёсӣ) // Очерки таърихӣ-биографӣ. - Д., 2020; * [[Осиёи Ҷанубу Шарқӣ]]; шинохти вазъи динӣ ва мазҳабӣ. Д., 2021. * Равандҳои ҳамгироӣ дар Осиёи Ҷанубу Шарқӣ ва Ҳавзаи Осиёии  Уқёнуси Ором. - Д., 2025. == Пайвандҳо == [http://www.tgpu.tj/index.php?option=com_content&view=article&id=212&Itemid=92&lang=tj Энсиклопедияи Донишгоҳи давлатии омӯзгории Тоҷикистон ба номи С. Айнӣ] == Эзоҳ == {{эзоҳ}} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Омӯзгорон аз рӯи алифбо]] [[Гурӯҳ:Омӯзгорони Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Таърихшиносони Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Номзадҳои улуми таърих]] [[Гурӯҳ:Олимони Донишгоҳи давлатии омӯзгории Тоҷикистон ба номи Садриддин Айнӣ]] qrjyk143rd1rnnibyqcd7otuzidonkm 0 323907 1491169 1490670 2026-10-24T21:04:58Z CommonsDelinker 163 Replacing Christiaan_Huygens-painting.jpeg with [[File:Caspar_Netscher_-_Christiaan_Huygens,_the_astronomer,_1671.jpg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] · Artist's name and 1491169 wikitext text/x-wiki [[Акс:Moscow_05-2012_Kremlin_13.jpg|рост|мини|256x256пкс|Соат. [[Кремли Москва]]]] [[Акс:Greenwich_clock.jpg|рост|мини|477x477пкс|Соати Шеферд Гэйт дар [[расадхонаи Гринвич]]]] [[Акс:Image_taken_from_page_10_of_'Cycling_in_Bengal,_a_guide_to_practical_tours_..._The_official_handbook_of_the_Bengal_Cyclists_Association._(With_a_map.)'_(11150014673).jpg|рост|мини|256x256пкс|Соати дастӣ]] '''Соат'''<ref>{{ВТ-ЭСБЕ|Часы}}</ref>, '''Хронометр'''<ref>{{ВТ-ЭСБЕ|Хронометр}}</ref> ([[Забони юнонӣ|юнонӣ]] «timemeter») — [[Афзори назоратию андозкунанда|дастгоҳ]] барои муайян кардани вақти ҷории рӯз ва чен кардани давомнокии фосилаҳои замон дар воҳидҳои камтар аз як [[рӯз]]. Дақиқтарин соатҳо соатҳои атомӣ мебошанд. == Таърихи соатҳо == [[Акс:SuSongClock1.JPG|чап|мини|418x418пкс|Модели манораи соати [[Ахтаршиносӣ|астрономии]] Су Сонг, ки дар асри 11 сохта шудааст, Кайфэн, [[Ҷумҳурии Мардумии Чин|Чин]]. Онҳоро чархи калони обӣ, занҷиркашӣ ва механизми фирорӣ идора мекарданд.]] == Тасниф == {{Тасвири чандгона}} === Соати офтобӣ === [[Акс:Zvartnoc_2015_juj_pic_142.JPG|чап|мини|256x256пкс| Соати офтобӣ. 640-650, Звартнотс, [[Арманистон]]]] === Соати обӣ === [[Акс:Ancient_Chinese_Water_Clock1.gif|рост|мини|256x256пкс|Соати антиқаи обии чинӣ]] [[Акс:Al-jazari_elephant_clock.png|рост|мини|401x401пкс| Соати филӣ дар дастнависи [[Исмоили Ҷазарӣ]] (1206 милодӣ) аз ''китоби дониши дастгоҳҳои механикии боистеъдод''.]] === Соати регӣ === [[Акс:Wooden_hourglass_3.jpg|чап|мини|519x519пкс|Ҷараёни [[рег]] дар соати регӣ метавон барои пайгирии гузариши вақт истифода бурд.]] === Соати оташӣ === Соатҳои оташӣ бори аввал дар Чин пайдо шуданд. Онҳо аз чарх ё чӯби маводи оташгиранда бо тӯбҳои металлии овезон иборат буданд. Вақте ки то охир мавод сӯхт, тӯбҳо ба гулдони чинӣ афтода, садои занг ба вуҷуд меовард. === Соатҳои механикӣ === [[Акс:French_Empire_mantel_clock.jpg|рост|мини|343x343пкс|Соатҳои мантелии услуби империяи Фаронса бо тасвири Нереид Галатея (1822), Қасри Калони Кэтрин (деҳаи Шоҳӣ, Русия)]] === Соати электронӣ === [[Акс:MA-2.JPG|рост|мини|250x250пкс| Соати мизии зангдор]] [[Акс:Atomic_clock.jpg|рост|мини|256x256пкс|Соати электронии муосир бо тақвим ва термометр]] === Соати атомӣ === === Дигар навъҳо === <gallery class="center"> Акс:BILD0030.JPG|пайванд=Акс:BILD0030.JPG|алт=Спиртовые часы[нем.]| Соати спиртӣ Акс:Analog_timepiece_(Unsplash).jpg|пайванд=Акс:Analog_timepiece_(Unsplash).jpg|алт=Часы с перекидным циферблатом[пол.]| Соат Акс:Nixieuhr.jpg|пайванд=Акс:Nixieuhr.jpg|алт=Часы с газоразрядными ламповыми индикаторами цифр| Соатҳои лапаии индикаторӣ </gallery> == Шабакаҳои соат == {{Тасвири чандгона}} == Фактҳои аҷоиб == [[Акс:Цветочные_часы_(1).jpg|мини| Соати гул (туҳфаи шаҳри Женева ба 300-солагии таъсисёбии Санкт-Петербург дар моҳи майи соли 2003)]] == Галерея == <gallery class="center"> Акс:Face_of_parilament's_clock_tower.jpeg|пайванд=Файл:Face_of_parilament's_clock_tower.jpeg|Оригинальные часы Акс:Sony_Digimatic_8FC-59W_radio_alarm_clock_20060526.png|пайванд=Файл:Sony_Digimatic_8FC-59W_radio_alarm_clock_20060526.png|Цифровые радиочасы Акс:Horloge_musée_d'Orsay.jpg|пайванд=Файл:Horloge_musée_d'Orsay.jpg|Часы на фасаде изящных искусств {{iw|Вокзал Орсе||en|Gare d'Orsay}} из Парижа Акс:Garden_sundial_MN_2007.JPG|пайванд=Файл:Garden_sundial_MN_2007.JPG|Простые горизонтальные солнечные часы Акс:MandalayWaterClock.jpg|пайванд=Файл:MandalayWaterClock.jpg|Водяные часы для [[:en:Goldbeating|чеканки]] сусального золота в Мандалае ([[Мянма|Мьянма]]) Акс:Läckö_slott_interior_27.jpg|пайванд=Файл:Läckö_slott_interior_27.jpg|Часы с грузоподъёмным механизмом XVII века Акс:Abbot_Richard_Wallingford.jpg|пайванд=Файл:Abbot_Richard_Wallingford.jpg|Ричард Уоллингфордский указывает на часы, его подарок Сент-Олбанскому собору Акс:Clock_machine_16th_century-Convent_of_Christ,Tomar,_Portugal.jpg|пайванд=Файл:Clock_machine_16th_century-Convent_of_Christ,Tomar,_Portugal.jpg|Часы XVI века монастыря Христа, Томар, Португалия Акс:Renaissance_Turret_Clock.jpg|пайванд=Файл:Renaissance_Turret_Clock.jpg|Соат-фонар, Акс:Caspar Netscher - Christiaan Huygens, the astronomer, 1671.jpg|пайванд=Файл:Caspar Netscher - Christiaan Huygens, the astronomer, 1671.jpg|Ихтироъкори соати хронометражии аниқ олими ҳолландӣ Христиан Гюгенс <ref>Мейси, Сэмюэл Л. (пр.): ''Энциклопедия времени''. (Нью-Йорк: издательство Garland Publishing, 1994 г., {{ISBN|0-8153-0615-6}}); в ''Часах: прыжок к точности'' Уильяма Дж. Х. Эндрюса, стр. 123–127</ref> Акс:Vintage_Elgin_Gold-Filled_Pocket_Watch,_Hunter_Case,_Size_16s,_Pendant_Set,_15_Jewels,_Circa_1909_(15676168588).jpg|пайванд=Файл:Vintage_Elgin_Gold-Filled_Pocket_Watch,_Hunter_Case,_Size_16s,_Pendant_Set,_15_Jewels,_Circa_1909_(15676168588).jpg|Соати ҳамёнӣ Акс:Pendule_electrique_l_maitrier_05117.jpg|пайванд=Файл:Pendule_electrique_l_maitrier_05117.jpg|Ранние французские электромагнитные часы Акс:A_chiming_clock's_mechanism.jpg|пайванд=Файл:A_chiming_clock's_mechanism.jpg|Механизм курантов Акс:Mainspring_wind-up_keys.jpg|пайванд=Файл:Mainspring_wind-up_keys.jpg|Ключи разного размера для завода пружин на часах Акс:Split-flap_clock.jpg|пайванд=Файл:Split-flap_clock.jpg|Соат Акс:Greenwich_clock_1-manipulated.jpg|пайванд=Файл:Greenwich_clock_1-manipulated.jpg|Часы ''Шеферд Гейт'' получили сигнал синхронизации из обсерватории. Акс:Rew17h09_1977.jpg|пайванд=Файл:Rew17h09_1977.jpg|Современные кварцевые часы с 24-часовым циферблатом Акс:Picadillycircuslinearclock.jpg|пайванд=Файл:Picadillycircuslinearclock.jpg|Соат Акс:Word_clock_wallpaper_with_comic_speech_bubble_style.png|пайванд=Файл:Word_clock_wallpaper_with_comic_speech_bubble_style.png|Программное обеспечение ''Часы со словами'' Акс:Robbins_NC_Clock.jpg|пайванд=Файл:Robbins_NC_Clock.jpg|Во многих городах традиционно общественные часы находятся на видном месте, например, на городской площади или в [[:en:City center|центре города]]. Эти выставлены в центре города {{iw|Роббинс (Северная Каролина)|Роббинс, Северная Каролина|en|Robbins, North Carolina}}. Акс:Rellotge_al_museu_de_Belles_Arts_de_València.JPG|пайванд=Файл:Rellotge_al_museu_de_Belles_Arts_de_València.JPG|Каминные часы Наполеона III третьей четверти [[Садаи XIX|XIX века]] в Музее изящных искусств Валенсии из [[Испания|Испании]] Акс:Clock_sculpture_-_Drexel_University_-_IMG_7332.JPG|пайванд=Файл:Clock_sculpture_-_Drexel_University_-_IMG_7332.JPG|Монументальные конические маятниковые часы работы {{iw|Фарко, Эжен|Эжена Фарко|en|Eugène Farcot}}, 1867 г. Университет Дрекселя, Филадельфия, США Акс:Uhrturm_Arsenal_Venezia.JPG|пайванд=Файл:Uhrturm_Arsenal_Venezia.JPG|Часы в Венеции с написанием числа VIIII для 9-го часа </gallery> == Ҳамчунин нигаред == * [[Замон]] * [[Замонсанҷ]] == Эзоҳ == {{Эзоҳ}} == Адабиёт == * {{Книга|автор=Пипуныров В. Н.|заглавие=История часов с древнейших времён до наших дней|ответственный=[[Академия наук СССР]], [[Институт истории естествознания и техники]], отв. ред. Л. Е. Майстров|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|место=М.|год=1982|тираж=25000|ref=Пипуныров}} *   * [https://svyazepoh.ru/izdatelskie-proekty/kuchkovo-pole-muzeon/chasy-v-industrial-nom-stile-chudesa-mekhaniki-xix-nachalo-xx-veka.html Часы в индустриальном стиле: чудеса механики. XIX — начало XX века] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20230803040303/https://svyazepoh.ru/izdatelskie-proekty/kuchkovo-pole-muzeon/chasy-v-industrial-nom-stile-chudesa-mekhaniki-xix-nachalo-xx-veka.html |date=2023-08-03 }}: [текст парал. рус., англ.] / О. Н. Мельникова. — М.: Кучково поле Музеон, 2020. — 256 с.: ил. ISBN 978-5-907174-08-5 == Пайвандҳо == * [bse.sci-lib.com/article121589.html Мақола дар бораи соатҳо дар Энсиклопедияи бузурги шӯравӣ] * [http://www.vokrugsveta.ru/vs/article/300/ Мақола дар бораи таърихи соатҳо дар маҷаллаи "Around the World"] [[Гурӯҳ:Соат]] gy08ucrw5zm5yuqnwkadjyt3es57gbg 0 327281 1491166 1446935 2026-10-24T18:24:39Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1491166 wikitext text/x-wiki '''Боҷафзор''' ({{lang-en|ransomware}}), '''винлокер''' ({{lang-en|winlocker}} — масдудкунандаи [[Windows]]) — як навъи [[бадафзор]]ест, ки додаҳои шахсии ҷабрдидаро то пардохти боҷ рамзгузорӣ мекунад.<ref name="schofield">{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/technology/askjack/2016/jul/28/how-can-i-remove-ransomware-infection|title=How can I remove a ransomware infection?|author=Schofield|first=Jack|date=28 July 2016|accessdate=28 July 2016}}</ref><ref name="43zHf">{{Cite web|url=https://threatpost.com/petya-ransomware-encrypts-master-file-table/117024/|title=Petya Ransomware Master File Table Encryption|author=Mimoso|first=Michael|website=threatpost.com|date=28 March 2016|accessdate=28 July 2016}}</ref><ref name="BBe0f">{{Cite web|url=https://www.neowin.net/news/mamba-ransomware-encrypts-your-hard-drive-manipulates-the-boot-process|title=Mamba ransomware encrypts your hard drive, manipulates the boot process|author=Justin Luna|website=[[Newlin]]|date=21 September 2016|accessdate=5 November 2016}}</ref><ref>{{Cite journal|author=Min|first=Donghyun|date=July 2022|title=A Content-Based Ransomware Detection and Backup Solid-State Drive for Ransomware Defense|journal=IEEE Transactions on Computer-Aided Design of Integrated Circuits and Systems|volume=41|issue=7|pages=2038–2051|doi=10.1109/TCAD.2021.3099084|bibcode=2022ITCAD..41.2038M|issn=0278-0070}}</ref> [[Арзи рақамӣ|Арзҳои рақамии]] пайгирии мушкил ба мисли paysafecard ё [[Биткуин|Bitcoin]] ва дигар [[Рамзарз|рамзараз]] маъмулан барои боҷгирӣ истифода мешаванд, ки ҷустуҷӯ ва таъқиби ҷинояткоронро душвор мегардонанд. Баъзан файлҳои аслиро бо сабаби хатоҳои амалӣ, ихроҷи калидҳои рамзӣ ё набудани пурраи рамзгузорӣ дар бадафзор бе пардохти боҷ гирифтан мумкин аст. Ҳамлаҳои боҷафзорҳо маъмулан бо истифода аз [[Барномаи вирусии троянӣ|трояне]] анҷом дода мешаванд, ки ҳамчун файли қонунӣ пинҳон карда шудаанд, ки ҳангоми ворид шудан ба он ҳамчун замимаи почтаи электронӣ корбар фиреб дода мешавад. Бо вуҷуди ин, як мисоли баландпоя, [[WannaCry|кирми WannaCry]], бидуни муоширати корбарон дар байни компютерҳо ба таври худкор сайр мекард.<ref name="Mh4zt">{{Cite web|url=https://www.gizmodo.com.au/2017/05/todays-massive-ransomware-attack-was-mostly-preventable-heres-how-to-avoid-it/|title=Today's Massive Ransomware Attack Was Mostly Preventable; Here's How To Avoid It|author=Cameron|first=Dell|website=[[Gizmodo]]|date=13 May 2017|accessdate=13 May 2017}}</ref> Ҳанӯз аз соли 1989 бо аввалин нармафзори боҷгузоришуда ҳуҷҷатшуда бо номи трояни AIDS, истифодаи қаллобӣ барои боҷ дар сатҳи байналмилалӣ афзоиш ёфт.<ref name="tw-russia">{{Cite web|url=http://news.techworld.com/security/3343528/ransom-trojans-spreading-beyond-russian-heartland/|title=Ransom Trojans spreading beyond Russian heartland|author=Dunn|first=John E.|publisher=TechWorld|accessdate=10 March 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140702211354/http://news.techworld.com/security/3343528/ransom-trojans-spreading-beyond-russian-heartland/|archivedate=2 July 2014}}</ref><ref name="kkk">{{Cite web|url=https://www.fbi.gov/news/stories/2012/august/new-internet-scam/new-internet-scam|title=New Internet scam: Ransomware...|date=9 August 2012|publisher=FBI}}</ref><ref name="IC3">{{Cite web|url=http://www.ic3.gov/media/2012/121130.aspx|title=Citadel malware continues to deliver Reveton ransomware...|date=30 November 2012|publisher=Internet Crime Complaint Center (IC3)}}</ref> Дар шаш моҳи аввали соли 2018 дар саросари ҷаҳон 181,5 миллион ҳамлаи нармафзори ҷосусафзор рух дод, ки ин нисбат ба шаш моҳи аввали соли 2017 229 % зиёд аст<ref name="gdvoy">{{Cite news|url=https://www.helpnetsecurity.com/2018/07/11/2018-sonicwall-cyber-threat-report/|title=Ransomware back in big way, 181.5 million attacks since January|date=11 July 2018|work=Help Net Security|accessdate=20 October 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210213073944/https://www.helpnetsecurity.com/2018/07/11/2018-sonicwall-cyber-threat-report/|archivedate=2021-02-13}}</ref> Дар моҳи июни соли 2014, ширкати нармафзори амниятии McAfee маълумотеро интишор кард, ки нишон медиҳад, ки он дар давоми шаш моҳи аввали соли 2017 зиёда аз ду маротиба бештар аз ҳамон нармафзор ҷамъоварӣ кардааст.<ref name="infoworld-mcafeeransom">{{Cite web|url=http://www.infoworld.com/t/security/mcafee-cyber-criminals-using-android-malware-and-ransomware-the-most-219916|title=Update: McAfee: Cyber criminals using Android malware and ransomware the most|website=InfoWorld|date=2013-06-03|accessdate=16 September 2013}}</ref> CryptoLocker махсусан муваффақ буд ва пеш аз он ки мақомот онро лағв кунанд, тахминан 3 миллион доллари амрикоиро ба даст овард<ref name="cl-takedown">{{Cite news|title=Cryptolocker victims to get files back for free|url=https://www.bbc.co.uk/news/technology-28661463|accessdate=18 August 2014|date=6 August 2014}}</ref> ва аз ҷониби Бюрои федеролии тафтишоти ИМА (ФБР) CryptoWall то моҳи июни соли 2015 беш аз 18 миллион доллар ҷамъоварӣ шудааст.<ref name="ars-fbicryptowall">{{Cite web|url=https://arstechnica.com/security/2015/06/fbi-says-crypto-ransomware-has-raked-in-18-million-for-cybercriminals/|title=FBI says crypto ransomware has raked in >$18 million for cybercriminals|website=Ars Technica|date=2015-06-25|accessdate=25 June 2015}}</ref> Дар соли 2020 CryptoWall (Centerria) дар ИМА ба даст овард 2,474 шикоят ҳамчун нармафзори ҷосусафзор муайян карда шудааст, ки талафоти ислоҳшуда зиёда аз 29,1 миллион долларро ташкил медиҳад. Ба гуфтаи БФТ, талафот метавонад аз ин миқдор бештар бошад.<ref>{{Cite journal|author=Min|first=Donghyun|date=July 2022|title=A Content-Based Ransomware Detection and Backup Solid-State Drive for Ransomware Defense|journal=IEEE Transactions on Computer-Aided Design of Integrated Circuits and Systems|volume=41|issue=7|pages=2038–2051|doi=10.1109/TCAD.2021.3099084|bibcode=2022ITCAD..41.2038M|issn=0278-0070}}</ref> Дар саросари ҷаҳон, тибқи маълумоти Statista, тақрибан 623 миллион ҳамлаҳои ҷосусафзорӣ дар соли 2021 ва 493 миллион дар соли 2022 буданд.<ref>{{Cite web|url=https://www.statista.com/statistics/494947/ransomware-attacks-per-year-worldwide/|title=Number of ransomware attacks per year 2022|website=Statista|lang=en|accessdate=2023-06-04}}</ref> Боҷои пардохт ба боҷафзорҳо дар соли 2019 1,1 миллиард доллар,<ref>{{Cite journal|author=Min|first=Donghyun|date=July 2022|title=A Content-Based Ransomware Detection and Backup Solid-State Drive for Ransomware Defense|journal=IEEE Transactions on Computer-Aided Design of Integrated Circuits and Systems|volume=41|issue=7|pages=2038–2051|doi=10.1109/TCAD.2021.3099084|bibcode=2022ITCAD..41.2038M|issn=0278-0070}}</ref> дар соли 2020 999 миллион доллар, рекорди 1,25 миллиард доллар дар соли 2023 ва коҳиши якбора ба 813 миллион доллар дар соли 2024<ref>{{Cite journal|author=Min|first=Donghyun|date=July 2022|title=A Content-Based Ransomware Detection and Backup Solid-State Drive for Ransomware Defense|journal=IEEE Transactions on Computer-Aided Design of Integrated Circuits and Systems|volume=41|issue=7|pages=2038–2051|doi=10.1109/TCAD.2021.3099084|bibcode=2022ITCAD..41.2038M|issn=0278-0070}}</ref> ба пардохт накардани қурбониён ва чораҳои қонунӣ марбут дониста шуданд. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Бадафзорҳо]] [[Гурӯҳ:Роёна]] [[Гурӯҳ:Амнияти компютер]] 8ecehnfkblfrd39o5iur3a2fnfi6vg7 0 328215 1491096 1488416 2026-10-24T14:36:21Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1491096 wikitext text/x-wiki {{Шахс |ном = Азизҷон Азимӣ |номи аслӣ = Азизҷон Азимӣ |тасвир = [[Акс:Azizjon Azimi.jpg|350px]] |тавсифи тасвир = |таърихи таваллуд = 7.2.1997 |зодгоҳ = {{Зодгоҳ|шаҳри Хуҷанд|вилояти Суғд|Тоҷикистон}} |шаҳрвандӣ = {{Парчам|Тоҷикистон}} Тоҷикистон |миллат = тоҷик |касб = корофарин, пажӯҳишгар, коршиноси ҳуши маснуъӣ |маъруфият = бунёдгузори zypl.ai, TajRupt }}'''Азизҷон Азимӣ''' (зодаи [[7 феврал]] [[1997]], [[Хуҷанд]]) — [[корофарин]], пажӯҳишгар ва коршиноси [[Ҳуши маснуъӣ|ҳушвора]] аз Тоҷикистон, бунёдгузор ва мудири омили ширкати {{lang-en|zypl.ai}}, бунёдгузори созмони ҷамъиятии {{lang-en|TajRupt}} ва раиси Шурои [[Ҳуши маснуъӣ|зеҳни сунъӣ]] дар [[Вазорати саноат ва технологияҳои нави Ҷумҳурии Тоҷикистон]] аст. Ӯ яке аз пешгомони рушди фанновариҳои иттилоъотӣ ва ҳушвора дар Осиёи Марказӣ ба шумор меравад<ref>{{Cite web|url=https://www.stimson.org/ppl/azizjon-azimi/|title=Azizjon Azimi|website=Stimson Center}}</ref>. == Зиндагинома == Азизҷон Азимӣ дар шаҳри Хуҷанд ба дунё омадааст. Аз хурдсолӣ ба омӯзиши забонҳои хориҷӣ ва илмҳои дақиқ шавқу рағбат доштааст. Ӯ дар синфи 9-ум дар озмуни байнулмилалии [[I-SWEEEP]] соли 2008 дар шаҳри Ҳюстон, ИМА ширкат карда, барандаи ҷои аввал ва нишони тилло шуд<ref>{{Cite web|url=https://azattyqasia.org/a/27916571.html|title=Из Худжанда до Америки|publisher=Радиои Озодӣ}}</ref>. Пас аз ин пирӯзӣ таҳсилашро дар мактаби хусусии Разӣ дар Ню-Йорк идома дода, соли 2012 онро бо баҳои аъло хатм кардааст. Дар ин мактаб ӯ барандаи ҷоизаи донишгоҳии раисҷумҳур Барак Обама шуда, ҳамзамон роҳбари ҳукумати донишомӯзон интихоб шудааст<ref>{{Cite web|url=https://khovar.tj/2018/03/namoyandai-to-ikiston-dar-r-jhati-ma-alai-forbes/|title=Намояндаи Тоҷикистон дар рӯйхати Forbes|publisher=АМИТ «Ховар»}}</ref>. == Таҳсил == Азимӣ таҳсилро дар Донишгоҳи Ҳофстра оғоз карда, сипас ба [[Донишгоҳи Ню-Йорк]] (NYU) гузашта, онро дар 19-солагӣ бо ду дипломи аъло дар улуми иқтисод ва равобити байнулмилалӣ хатм кардааст<ref>{{Cite web|url=https://www.azattyqasia.org/a/27916571.html|title=Из Худжанда до Америки|publisher=Радиои Озодӣ}}</ref>. Ӯ сипас дар Мактаби мудирияти давлатии Ҷон Ф. Кеннедии [[Донишгоҳи Ҳарвард]] (MPP) ва Мактаби олии тиҷоратии [[Донишгоҳи Стэнфорд]] (MBA) таҳсил карда, барандаи стипендияи байнулмилалии {{lang-en|Knight-Hennessy Scholars}} шудааст<ref>{{Cite web|url=https://knight-hennessy.stanford.edu/people/azizjon-azimi|title=Azizjon Azimi|website=Stanford University}}</ref>. == Фаъолияти касбӣ == Азизҷон Азимӣ бунёдгузори созмони ҷамъиятии '''TajRupt''' аст, ки дар заминаи рушди тафаккури интиқодӣ ва имконоти ҷавонон дар Тоҷикистон фаъолият мекунад. Дар чорчӯби ин ибтикор нахустин маркази омӯзиши ҳуши маснуъӣ дар Осиёи Марказӣ таъсис дода шуд<ref>{{Cite web|url=https://your.tj/molodoj-uchenyj-iz-tadzhikistana-gotovit-specialistov-po-iskusstvennomu-intellektu/|title=Молодой ученый из Таджикистана|publisher=Your.tj}}</ref>. Вай ҳамчунин бунёдгузор ва мудир омили ширкати '''zypl.ai''' — стартапи ҳуши маснуъӣ аст, ки дар бахши молия, скоринги қарзӣ ва додапардозӣ фаъолият мекунад. Ширкат бо ҷалби сармоягузории байналмилалӣ дар чанде аз кишварҳои Осиёи Марказӣ ва Ховари Миёна фаъолият дорад<ref>{{Cite web|url=https://digitalbusiness.kz/2025-02-21/tadzhikistanskiy-startap-zypl-ai-privlek-3-mln-investitsiy/|title=zypl.ai привлек $3 млн инвестиций|publisher=Digital Business}} {{Пайванди мурда|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Азимӣ раиси Шурои зеҳни сунъӣ дар Вазорати саноат ва технологияҳои нави Ҷумҳурии Тоҷикистон буда, дар таҳия ва иҷрои Роҳбурди миллии ҳуши маснуъӣ дар кишвар саҳм гузоштааст<ref>{{Cite web|url=https://www.stimson.org/ppl/azizjon-azimi/|title=Azizjon Azimi|website=Stimson Center}}</ref>. == Дастовардҳо == * Нахустин намоянда аз Тоҷикистон дар феҳрасти {{lang-en|Forbes 30 Under 30 Asia}} (2018)<ref>{{Cite web|url=https://asiaplus.news/tg/2026/01/02/to%d2%b7ikistoni%d2%b3oe-ki-dar-soli-2025-kishvarro-ba-%d2%b7a%d2%b3oniyon-muarrif%d3%a3-kardand/|title=Тоҷикистониҳое, ки кишварро муаррифӣ карданд|publisher=Asia-Plus}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.forbes.com/profile/azizjon-azimi/|title=Azizjon Azimi|website=Forbes|lang=en|accessdate=2026-02-16}}</ref> * Барандаи стипендияи {{lang-en|Knight-Hennessy Scholars}} * Барандаи грантҳои байнулмилалии Бонки Исломии Рушд<ref>{{Cite web|url=https://your.tj/molodoj-uchenyj-iz-tadzhikistana-gotovit-specialistov-po-iskusstvennomu-intellektu/,%20https://your.tj/molodoj-uchenyj-iz-tadzhikistana-gotovit-specialistov-po-iskusstvennomu-intellektu/|title=Молодой ученый из Таджикистана готовит специалистов по искусственному интеллекту – YOUR|date=2019-12-09|lang=ru-RU|accessdate=2026-02-07}}{{Пайванди мурда|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Пайвандҳои беруна == * [https://web.archive.org/web/20260310083115/https://aic.tj/en Шурои зеҳни сунъӣ назди Вазорати саноат ва технологияҳои нави Ҷумҳурии Тоҷикистон] * [https://www.forbes.com/profile/azizjon-azimi// Корофаринони иҷтимоии то 30-солаи Осиё] {{Authority control}} [[Гурӯҳ:Соҳибкорони тоҷик]] [[Гурӯҳ:Мутахассисони ҳӯши маснӯъӣ]] [[Гурӯҳ:Хатмкардагони Донишгоҳи Ню-Йорк]] [[Гурӯҳ:Хатмкардагони Донишгоҳи Ҳарвард]] [[Гурӯҳ:Хатмкардагони Донишгоҳи Стэнфорд]] [[Гурӯҳ:Зодагони Хуҷанд]] [[Гурӯҳ:Зодагони 1997]] [[Гурӯҳ:Афроди зинда]] qk61caotji5podadm9ygkv5oprwt35h 0 330001 1491168 1490163 2026-10-24T20:47:30Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1491168 wikitext text/x-wiki [[акс:Concept of incubation period.svg|мини|350px|Дар баъзе бемориҳо, давраи латентӣ нисбат ба давраи инкубатсионӣ кӯтоҳтар аст. Пас аз давраи латентӣ (вале пеш аз зуҳуроти клиникӣ) шахси сироятёфта метавонад дигаронро сироят кунад. Чунин давра зуҳуроти субклиникӣ номида мешавад]] '''Давраи инкубатсионӣ''' — яке аз давраҳо, марҳалаи аввалияи [[Бемориҳои сироятӣ|бемории сироятӣ]] (аз ҷумла паразитарӣ), фосилаи вақт аз лаҳзаи сироятёбӣ то пайдо шудани [[Аломат|симптомҳои]] беморӣ мебошад<ref name="БРЭ">''Санин Б. И.'' [https://old.bigenc.ru/medicine/text/2012194 Инкубационный период] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20260424194549/https://old.bigenc.ru/medicine/text/2012194 |date=2026-04-24 }} // Большая российская энциклопедия</ref>. Баъзан мафҳуми «давраи латентӣ» ҳамчун синоними истилоҳи «давраи инкубатсионӣ» истифода мешавад<ref>{{cite web |title=Латентный период |url=https://old.bigenc.ru/medicine/text/2938568 |work=Большая российская энциклопедия |accessdate=2026-03-31 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20250623025303/https://old.bigenc.ru/medicine/text/2938568 |archivedate=2025-06-23}}</ref>. ''Давраи латентӣ''-и бемории сироятиро набояд бо ''сирояти латентӣ (пинҳонӣ)'' омехта кард<ref>{{cite web |title=Латентная инфекция |url=https://бмэ.орг/index.php/ЛАТЕНТНАЯ_ИНФЕКЦИЯ |work=Большая медицинская энциклопедия }}{{Пайванди мурда|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite web |url = http://www.cnshb.ru/AKDiL/0006/base/RS/000968.shtm |title = Скрытая инфекция |work=Ветеринарный энциклопедический словарь |publisher=Советская энциклопедия |year=1981}}</ref>. Давомнокии давраи инкубатсионӣ барои ҳар як беморӣ хос аст ва метавонад аз чанд соат то чанд сол фарқ кунад. Давомнокии давраи инкубатсионӣ ҳангоми бемории мушаххас аз миқдори [[Бактерияҳо|бактерияҳо]] ё [[Вирусҳо|вирусҳое]], ки ба организм ворид шудаанд ва аз ҳолати худи организми сироятёфта вобаста аст<ref name="БРЭ" />. Дар бемориҳое, ки дар [[Эпидемиология|эпидемиология]] ва дар диагностикаи инфектология аҳамият доранд, инҳо ҷудо карда мешаванд: давраи инкубатсионии максималӣ, давраи инкубатсионии минималӣ, давраи инкубатсионии миёна ва давраи инкубатсионии маъмултарин. Дар давоми ин давра зараре, ки бактерияҳо ё вирусҳо ба организм мерасонанд, аз сабаби миқдори ками онҳо ва зарурати вақти кофӣ барои шинохтан ва таҳияи ҷавоби [[Системаи масуният|системаи масуният]] ноаён аст. Аммо тадриҷан шумораи патогенҳо меафзояд ва системаи масуният ба онҳо вокуниши мувофиқ нишон медиҳад, он гоҳ беморӣ зоҳир мегардад. Чун қоида, дар давоми давраи инкубатсионӣ шахси бемор барои атрофиён сирояткунанда нест, аммо дар баъзе бемориҳо (масалан нағзаки мурғон) ҷудошавии микроорганизмҳо чанд рӯз пеш аз пайдо шудани зуҳуроти берунии беморӣ оғоз меёбад. Бештари вақт ин дар сироятҳое, ки механизми интиқоли аэрозолӣ (ҳангоми нафаскашӣ) ё фекалӣ-оралӣ (бо ихроҷ) доранд, ба амал меояд. Баъзан, дар давоми давраи инкубатсионӣ, аз организми аз берун ҳанӯз солим (вале аллакай дар асл сироятёфта) худи ангезандаро ҷудо кардан мумкин аст. == Инчунин нигаред == * [[Интиқолдиҳандаи асимптоматик]] * [[Дафтарчаи тиббии шахсӣ]] == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * ''Рубцов И. В., [[Плотников, Николай Николаевич|Плотников Н. Н.]]'' [https://web.archive.org/web/20241005122431/https://xn--90aw5c.xn--c1avg/index.php/%D0%98%D0%9D%D0%9A%D0%A3%D0%91%D0%90%D0%A6%D0%98%D0%9E%D0%9D%D0%9D%D0%AB%D0%99_%D0%9F%D0%95%D0%A0%D0%98%D0%9E%D0%94 Инкубационный период] // [[Большая медицинская энциклопедия]], 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия. — Т. 9. * ''[[Покровский, Валентин Иванович|Покровский В. И.]], Рубцов И. В., Войно-Ясенецкий М. В., [[Ганнушкин, Матвей Соломонович|Ганнушкин М. С.]], [[Горленко, Михаил Владимирович|Горленко М. В.]], Рождественский В. М.'' [https://web.archive.org/web/20241007095829/https://xn--90aw5c.xn--c1avg/index.php/%D0%98%D0%9D%D0%A4%D0%95%D0%9A%D0%A6%D0%98%D0%9E%D0%9D%D0%9D%D0%AB%D0%95_%D0%91%D0%9E%D0%9B%D0%95%D0%97%D0%9D%D0%98 Инфекционные болезни] // [[Большая медицинская энциклопедия]], 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия. — Т. 9. == Пайвандҳо == {{ВС}} [[Гурӯҳ:Иммунология]] [[Гурӯҳ:Эпидемиология]] 9x9869i6p8bajyw5bep8crvmf7itp5l 0 331121 1491165 1472424 2026-10-24T18:19:16Z Iskodar 57812 1491165 wikitext text/x-wiki {{Ширкат | company_name = Navju Cloud | company_logo = Navju_Cloud_Official_Logo.png | company_type = платформаи абрӣ | foundation = сентябри [[2024]] | location = {{Парчам|Тоҷикистон}} [[Душанбе]], [[Тоҷикистон]] | key_people = [[Зинҳор Насрӣ]] | industry = [[фанноварии иттилоот]] | products = [[хадамоти абрӣ]], бақайдгирии [[домен]], [[Хостинг|хостинг]], [[SSL]]-сертификатҳо, почтаи корпоративӣ | parent = [[Navju]] | homepage = [https://navjucloud.tj navjucloud.tj] | founder = [[Зинҳор Насрӣ]] }}«'''Navju Cloud'''» — платформаи абрии тоҷикистонӣ буда, бақайдгирандаи расмии домени миллии [[.tj]] мебошад<ref name="nictj">{{cite web|url=http://www.nic.tj/gettj.html|title=Гирифтани домени .tj|publisher=NIC.TJ|accessdate=2026-04-18}}</ref>. Ширкат хидматрасонии бақайдгирии домен, [[хостинг]], [[SSL]]-сертификатҳо ва почтаи корпоративиро пешниҳод мекунад. Navju Cloud бахши абрии ширкати [[Navju]] буда, дар шаҳри [[Душанбе]] фаъолият мекунад<ref name="jumhuriyat">{{cite web|url=https://jumhuriyat.tj/6610-nav-tashabbusi-ojandasoz-dar-odai-fanovarioi-ittiloot.html|title=“НАВҶӮ”. ТАШАББУСИ ОЯНДАСОЗ ДАР ҶОДАИ ФАНОВАРИҲОИ ИТТИЛООТӢ|date=2025-09-11|publisher=[[Ҷумҳурият (рӯзнома)|Ҷумҳурият]]|accessdate=2026-04-18|website=jumhuriyat.tj}}</ref>. == Таърих == === Таъсис ва роҳандозӣ === Платформаи абрии Navju Cloud дар сентябри соли [[2024]] аз ҷониби ширкати Navju роҳандозӣ карда шуд<ref name="navjucloud">{{cite web|url=https://navjucloud.tj|title=Navju Cloud — Платформаи абрии Тоҷикистон|publisher=Navju Cloud|accessdate=2026-04-18}}</ref>. Мақсади асосии платформа пешниҳоди хизматрасониҳои абрӣ барои шахсони воқеӣ ва ҳуқуқии Тоҷикистон буд. Бо роҳандозии ин платформа муштариён имконият пайдо карданд, ки доменҳо ва хостингро ба таври онлайн, бидуни ташрифи идорӣ дархост кунанд<ref name="jumhuriyat" />. === Аккредитатсия === Дар августи соли [[2025]] Navju Cloud аккредитатсияи расмиро барои бақайдгирии домени миллии [[.tj]] аз ҷониби Маъмури домени миллии Тоҷикистон .TJ гирифт ва ба бақайдгирандаи расмии домени миллӣ табдил ёфт<ref name="nictj" />. Ин аккредитатсия ба Navju Cloud имконият дод, ки доменҳои .tj-ро бевосита ба муштариён фурӯшад. Муассиси ширкат [[Зинҳор Насрӣ]] дар мусоҳиба бо рӯзномаи «[[Ҷумҳурият (рӯзнома)|Ҷумҳурият]]» қайд кардааст: «Ҳоло вақти он расидааст, ки равишҳои сохтани сомона ва технологияи иттилоотро содда кунем, то ҳамаи бахшҳо тезтар ба технологияи иттилоотӣ гузаранд»<ref name="jumhuriyat" />. == Хидматрасонӣ == [[Акс:Navjucloud-official-interface-2026.png|мини|Намои расмии платформаи Navju Cloud (2026)]] === Доменҳо === Navju Cloud доменҳоро дар минтақаҳои гуногун бақайдгирӣ мекунад<ref name="domain">{{cite web|url=https://navjucloud.tj/domain|title=Бақайдгирии домен|publisher=Navju Cloud|accessdate=2026-04-18}}</ref>: [[.tj]], [[.com]], [[.net]], [[.org]], .info ва .biz. Ширкат инчунин хидмати интиқоли домен аз дигар бақайдгирандагон ва хидмати [[WHOIS]]-ро пешниҳод мекунад. То апрели соли [[2026]] зиёда аз 260 домен тавассути Navju Cloud бақайдгирӣ шудааст. [[Акс:Navjucloud-controlpanel-2026.png|мини|Панели идоракунии Navju Cloud (2026)]] === Хостинг === Navju Cloud якчанд навъи хостингро пешниҳод мекунад<ref name="hosting">{{cite web|url=https://navjucloud.tj/hosting|title=Хостинг — Navju Cloud|publisher=Navju Cloud|accessdate=2026-04-18}}</ref>: * '''Хостинги умумӣ''' — барои сомонаҳои хурд ва миёна бо дастгирии [[PHP]] ва [[MySQL]]; * '''VPS/VDS''' — серверҳои виртуалии хусусӣ барои лоиҳаҳои калон; * '''Хостинги ихтисосӣ''' — серверҳои пурра барои корҳои баланд; * '''Хостинги абрӣ''' — инфрасохтори абрӣ бо имконияти васеъшавӣ; * '''Хостинги [[WordPress]]''' — хостинги бартариятдор барои сомонаҳои WordPress. Ҳамаи тарифҳо бо дискҳои [[SSD]], гувоҳномаи [[SSL]]-и ройгон ва дастгирии 24/7 пешниҳод мешаванд. === SSL-сертификатҳо === Navju Cloud се навъи гувоҳномаи SSL-ро пешниҳод мекунад<ref name="ssl">{{cite web|url=https://navjucloud.tj/ssl|title=SSL-сертификатҳо — Navju Cloud|publisher=Navju Cloud|accessdate=2026-04-18}}</ref>: * '''DV''' (Domain Validation) — тасдиқи асосии домен; * '''OV''' (Organization Validation) — тасдиқи ташкилот; * '''EV''' (Extended Validation) — тасдиқи васеъ барои корхонаҳои бузург. Гувоҳномаҳои SSL рамзгузории маълумотро байни сомона ва мурургари корбар таъмин мекунанд. === Почтаи корпоративӣ === Ширкат хизмати почтаи корпоративиро барои соҳибкорон пешниҳод мекунад, ки ба муштариён имконият медиҳад бо номи домени худ суроғаи почтаи электронӣ дошта бошанд. == Абзорҳо == Navju Cloud маҷмӯаи абзорҳои ройгонро дар платформаи tools.navjucloud.tj пешниҳод мекунад<ref name="tools">{{cite web|url=https://tools.navjucloud.tj|title=Абзорҳои ройгон — Navju Cloud|publisher=Navju Cloud|accessdate=2026-04-18}}</ref>: * '''DNS Lookup''' — ҷустуҷӯ ва тафтиши сабтҳои [[DNS]]; * '''DNS Map''' — тасвири харитаи сабтҳои DNS-и домен; * '''Email DNS''' — тафтиши сабтҳои DNS барои почтаи электронӣ; * '''IP Lookup''' — муайян кардани ҷойгиршавии ҷуғрофии суроғаи [[IP]]; * '''[[WHOIS]]''' — дастрасӣ ба маълумоти бақайдгирии домен; * '''BrandCheck''' — тафтиши дастрасии номи бренд дар доменҳо ва шабакаҳои иҷтимоӣ. == Амният == Navju Cloud барои ҳифзи маълумоти муштариён чандин чорабинии амниятиро пешниҳод мекунад<ref name="navjucloud" />: * муҳофизат аз ҳамлаҳои [[DDoS]]; * санҷиши доимии зидди [[Вируси компютерӣ|вирусҳо]] ва [[Барномаи зараровар|барномаҳои зараровар]]; * гувоҳномаи SSL-и ройгон барои ҳамаи тарифҳо. == Эзоҳ == {{Эзоҳ}} == Пайвандҳо == * [https://navjucloud.tj Сомонаи расмии Navju Cloud] * [https://tools.navjucloud.tj Абзорҳои Navju Cloud] * [https://navju.tech Сомонаи расмии Navju] * {{YouTube|YxX_KTUG8PU|Navju Cloud дар YouTube}} {{ПБ}} cghxtv3wznag9u6x2fhunpmlunlrxwn 1 334185 1491222 1489263 2026-10-25T09:26:29Z Pristome 110963 Requesting deletion ([[:m:Special:MyLanguage/User:TenWhile6/XReport|XReport]] v3.1d) 1491222 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{delete|1=No useful content <small>[[:m:Special:MyLanguage/User:TenWhile6/XReport|XReport]]</small>}}</noinclude> пристань сделана на деньги дома 16 перед магазином [[Корбар:Бабичев Д.(Тула)|Бабичев Д.(Тула)]] ([[Баҳси корбар:Бабичев Д.(Тула)|баҳс]]) 20:31, 13 октябри 2026 (UTC) l4sgwk71ragi1uql937n8ufh17ngtqu 1 334230 1491223 1489468 2026-10-25T09:26:33Z Pristome 110963 Requesting deletion ([[:m:Special:MyLanguage/User:TenWhile6/XReport|XReport]] v3.1d) 1491223 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{delete|1=No useful content <small>[[:m:Special:MyLanguage/User:TenWhile6/XReport|XReport]]</small>}}</noinclude> 2 дома заброшены, камень с огоньком святого Эльма [[Корбар:Бабичев Д.(Тула)|Бабичев Д.(Тула)]] ([[Баҳси корбар:Бабичев Д.(Тула)|баҳс]]) 21:32, 15 октябри 2026 (UTC) jv7pqlvqx7xjvgrtq54r1s39qdsgrj7 0 334555 1491097 1491057 2026-10-24T15:11:40Z Zosya95 54344 1491097 wikitext text/x-wiki [[File:Yamnuska bottom cliff.jpg|thumb|Шағалзор дар доманаи кӯҳи Ямнуска, музофоти Албертаи Канада.]] '''Шағалзор''' ({{lang-en|scree, talus}}) — тӯдаи сангпораҳои ноустувор, ки аз шахҳо канда шуда, дар нишебиҳо ва доманаи кӯҳҳо ҷамъ мешаванд. Онҳо яке аз шаклҳои хоси [[Релеф|релефи]] кӯҳӣ буда, аз пораҳои қиррадори [[Ҷинси кӯҳӣ|ҷинсҳои кӯҳӣ]], сангреза ва харсангҳои гуногунандоза иборатанд.<ref name="Jackson1997">{{Cite book |editor-last=Jackson |editor-first=Julia A. |title=Glossary of Geology |edition=4 |publisher=American Geological Institute |location=Alexandria, Virginia |year=1997 |isbn=0922152349 |language=en }}</ref><ref name="Allaby2013">{{Cite book |last=Allaby |first=Michael |title=A Dictionary of Geology and Earth Sciences |edition=4 |publisher=Oxford University Press |year=2013 |isbn=9780199653065 |language=en }}</ref> Шағалзорҳо асосан дар кӯҳистон, ба монанди [[Алп]], [[Ҳимолой]], [[Тиёншон]], [[Помир]] ва [[Қафқоз]] дида мешаванд. Дар Тоҷикистон онҳо дар қаторкӯҳҳои Помир, Ҳисору Олой ва дигар ноҳияҳои кӯҳсор паҳн шудаанд. Шағалзорҳо ҳам дар ташаккули релефи кӯҳӣ иштирок мекунанд ва ҳам [[Муҳити зист|муҳити зисти]] бисёр рустаниҳои камёб ва [[Эндемизм|эндемикӣ]] мебошанд.<ref name="Nowak2021">{{Cite journal |last1=Nowak |first1=Arkadiusz |last2=Świerszcz |first2=Sebastian |last3=Nowak |first3=Sylwia |last4=Nobis |first4=Marcin |year=2021 |title=Vegetation Diversity of Screes and Taluses of The Pamir and South-Western Tian Shan in Middle Asia |journal=Folia Geobotanica |volume=56 |pages=43–67 |doi=10.1007/s12224-021-09392-w |language=en }}</ref> == Пайдоиш ва ташаккул == Шағалзорҳо аз бодлесии ҷинсҳои кӯҳӣ ва ба поин рафтани сангпораҳо пайдо мешаванд. Об, ҳаво, тағйири ҳарорат ва фаъолияти ҳаётии организмҳо боиси сустшавию кандашавии сангҳо мешаванд.<ref name="EMTBodlesi">{{ЭМТ|Бодлесӣ|2|муаллиф=}}</ref><ref name="Draebing2026">{{Cite journal |last1=Draebing |first1=Daniel |last2=Brouns |first2=Sterre A. M. |last3=Binnie |first3=Steven A. |last4=de Haas |first4=Tjalling |last5=McColl |first5=Samuel T. |year=2026 |title=Climatic, lithologic and topographic control on alpine rock fracturing and talus evolution |journal=Earth Surface Processes and Landforms |volume=51 |issue=6 |at=e70331 |doi=10.1002/esp.70331 |language=en }}</ref> === Бодлесии механикӣ (физикӣ) === Дар бодлесии механикӣ ин пора шудани ҷинсҳои кӯҳӣ дар натиҷаи пасту баланд шудани ҳарорат ва ях бастану об шудани об дар тарқишҳо мебошад. Ҳангоми яхбандӣ ҳаҷми об тақрибан 9% зиёд шуда, шикофҳои сангҳоро васеътар карда, онҳоро мешикананд.<ref name="Murton2006"/> Раванди дигари ин намуди бодлесӣ '''ҷудошавии ях''' (''ice segregation'') аст, ки дар он кристаллҳои ях дар тарқишҳои санг пайдо шуда, боиси кафидани онҳо мегарданд.<ref name="Murton2006">{{Cite journal |last1=Murton |first1=Julian B. |last2=Peterson |first2=Rorik |last3=Ozouf |first3=Jean-Claude |year=2006 |title=Bedrock Fracture by Ice Segregation in Cold Regions |journal=Science |volume=314 |issue=5802 |pages=1127–1129 |doi=10.1126/science.1132127 |language=en }}</ref> Дар ҷойҳои хушк бошад, гармшавию хунукшавии нобаробари сангҳо низ ба пайдо шудани тарқишҳо дар санг оварда мерасонад.<ref name="Draebing2026"/> === Бодлесии химиявӣ === Бодлесии химиявӣ зери таъсири об, оксиген, гази карбон ва моддаҳои дар об ҳалшуда ба амал меояд. Ҳангоми ҳалшавӣ ва оксидшавӣ, таркиби маъданҳои ҷинси кӯҳӣ тағйир ёфта, баъзан маъданҳои нав ҳосил мешаванд. Дар натиҷа структураи санг суст мегардад ва он осонтар пора мешавад.<ref name="Allaby2013"/> === Бодлесии биологӣ (органикӣ) === Бодлесии биологӣ дар натиҷаи фаъолияти организмҳо рух медиҳад. Решаҳои рустаниҳо ҳангоми нашъунамо тарқишҳои сангро васеъ мекунанд. [[Гулсанг]]ҳо низ бо риштаҳои занбӯруғӣ ва кислотаҳои органикии худ ба вайроншавии механикӣ ва химиявии ҷинсҳои кӯҳӣ мусоидат менамоянд.<ref name="Chen2002">{{Cite journal |last1=Chen |first1=Jie |last2=Blume |first2=Hans-Peter |year=2002 |title=Rock-weathering by lichens in Antarctic: patterns and mechanisms |journal=Journal of Geographical Sciences |volume=12 |issue=4 |pages=387–396 |doi=10.1007/BF02844595 |language=en }}</ref> === Ҳаракати сангпораҳо === Сангпораҳои аз шах ҷудошуда зери қувваи ҷозиба меафтанд, меҷаҳанд, меғеланд ё лағжида ба поён мефароянд ва дар домана ҷамъ шуда, шағалзорро ташкил медиҳанд. Агар сангпораҳо аз як новаи танг фурӯ резанд, шағалзори конусшакл пайдо мешавад.<ref name="Jackson1997"/> == Сохт ва хусусиятҳои релефӣ == [[File:TalusConesIsfjorden.jpg|thumb|Шағалзорҳои конусшакл дар соҳили Исфйорд, [[Шпитсберген]].]] Шакл ва андозаи шағалзор аз баландии шах, нишебии домана, таркиби ҷинсҳо ва миқдори сангпораҳо вобаста аст. Баъзеҳо танҳо қисми нишебиро фаро мегиранд, дигарон дар доманаи шахҳои дароз қабати васеи сангӣ ҳосил мекунанд.<ref name="Jackson1997"/> === Шаклҳои шағалзор === * '''Шағалзорҳои конусшакл''' — дар доманаи новаҳо ё гузаргоҳҳои танги шах пайдо мешаванд. * '''Шағалзорҳои паҳн''' — қисмати васеи нишебӣ ё доманаи шахро мепӯшонанд. * '''Шағалзорҳои пайваста''' — аз пайвастани чанд шағалзори ҳамсоя ба вуҷуд меоянд. * '''Шағалзорҳои ҳаракаткунанда''' — сангпораҳои онҳо ҳанӯз ҷой иваз мекунанд. * '''Шағалзорҳои устуворшуда''' — ҳаракати сангпораҳояшон суст шуда, қисман бо хок ва наботот пӯшида шудаанд. Сатҳи шағалзорҳо бисёр вақт фурӯхамида буда, қисми болоии онҳо аз қисми поёнӣ нишебтар аст.<ref name="Statham1973">{{Cite journal |last=Statham |first=Ian |year=1973 |title=Scree Slope Development under Conditions of Surface Particle Movement |journal=Transactions of the Institute of British Geographers |issue=59 |pages=41–53 |doi=10.2307/621711 |language=en }}</ref> === Кунҷи нишебӣ ва устуворӣ === Устувории шағалзор аз кунҷи нишебӣ, андозаю шакли сангпораҳо ва қувваи соиш вобаста аст. '''Кунҷи табиии хобиши мавод''' ({{lang-en|angle of repose}}) — бузургтарин кунҷи нишебиест, ки дар он анбӯҳи мавод бе лағзиши умумӣ устувор мемонад. Аммо бисёр шағалзорҳо аз ин ҳад нишебии камтар доранд.<ref name="Statham1973"/> === Ҷудошавии сангпораҳо аз рӯйи андоза === Дар бисёр шағалзорҳо харсангҳои калонтар дар қисми поёнӣ ва сангпораҳои майдатар дар қисми болоӣ ҷамъ мешаванд, зеро пораҳои калон метавонанд дуртар ғеланд. Дараҷаи чунин ҷудошавӣ аз синну сол ва таърихи ташаккули шағалзор низ вобаста аст.<ref name="Draebing2026"/> == Шағалзорҳо дар Тоҷикистон == Шағалзорҳо дар [[Помир]], [[Ҳисору Олой]], қаторкӯҳҳои Дарвоз, Ванҷ, Рӯшон, Шуғнон, Шоҳдара ва дигар ноҳияҳои кӯҳии Тоҷикистон дида мешаванд. Онҳо аз рӯйи баландӣ, ҳаракатнокии сангпораҳо ва таркиби наботот фарқ мекунанд.<ref name="Rahimbekova2024">{{Cite journal |last1=Рахимбекова |first1=М. Р. |last2=Оймухаммадзода |first2=И. С. |last3=Файзуллоев |first3=Ш. А. |year=2024 |title=Влияние морфометрических и климатических условий на развитие осыпей долины реки Гунт |journal=Доклады Национальной академии наук Таджикистана |volume=67 |issue=7–8 |pages=387–399 |url=https://journals.anrt.tj/files/DNANT/dnant_2024_07-08.pdf |language=ru }}</ref><ref name="Nowak2021"/> === Водии Ғунд === [[Ғунд (дарё)|Водии Ғунд]] дар ҷанубу ғарби Помир ҷойгир аст. Соли 2024 муҳаққиқони Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон Манижа Раҳимбекова, Илҳомҷон Оймуҳаммадзода ва Шоҳнаваз Файзуллоев бо истифода аз [[системаҳои иттилоотии географӣ]] (GIS) ва модели рақамии релеф паҳншавии шағалзорҳои ин водиро омӯхтанд. Шумораи назарраси шағалзорҳои сабтшуда дар баландии 1500–2000 метр ҷойгир буд. Дар модели ҳассосияти нишебиҳо шароити мусоидтар дар нишебиҳои 40–50-дараҷаи рӯ ба шимолу ғарб ва баландиҳои 3500–4000 метр муайян шуд. Ин натиҷаҳо ҳам ба ҷойгиршавии воқеии шағалзорҳо ва ҳам ба эҳтимоли ташаккули онҳо дахл доранд.<ref name="Rahimbekova2024"/> === Помири Ғарбӣ === Дар қаторкӯҳҳои [[Дарвоз]], [[Ванҷ]], Рӯшон, Шуғнон ва Шоҳдара ҳам шағалзорҳои ҳаракаткунанда ва ҳам устуворшуда вомехӯранд. Дар онҳо намояндагони ҷинсҳои ''Ferula'', ''Crambe'', ''Cousinia'' ва ''Artemisia'' мерӯянд.<ref name="Nowak2021"/> === Қаторкӯҳи Қурама === Дар [[қаторкӯҳи Қурама]] ҷамъияти рустании ''Eremuretum turkestanicae'' дар шағалзорҳои нисбатан устувори аз варақсанг ва гранит ҳосилшуда омӯхта шудааст. Қитъаҳои таҳқиқшуда дар баландии 1150–1600 метр ҷойгиранд. Дар онҳо, аз ҷумла, ''Eremurus turkestanicus'' ва ''Eremurus sogdianus'' мерӯянд.<ref name="Nowak2021"/> === Кӯҳҳои Фон ва қаторкӯҳи Ҳисор === Дар [[Кӯҳҳои Фон]] ва [[қаторкӯҳи Ҳисор]] шахҳои баланд, ҷинсҳои тарқишдор ва ях бастану об шудани об ба ташаккули шағалзорҳо мусоидат мекунанд. Шағалзорҳои ин мавзеъҳо дар ҳамсоягии санглохҳо, марғзорҳои баландкӯҳ ва минтақаҳои пиряхӣ ҷойгиранд.<ref name="Nowak2021"/> == Аҳамияти экологӣ == Шағалзорҳо, сарфи назар аз камии хок ва ҳаракати сангпораҳо, муҳити зисти бисёр рустаниҳо ва ҳайвонот мебошанд. Дар шағалзорҳои устуворшуда бо гузашти вақт хок ва моддаҳои органикӣ ҷамъ шуда, барои нашъунамои рустаниҳо шароит фароҳам меояд.<ref name="Nowak2021"/> === Набототи шағалзорҳо === Рустаниҳои шағалзорҳо ба камии хок, хушкӣ ва ҳаракати сангпораҳо мутобиқ шудаанд. Баъзеашон решаҳои амиқ ё паҳншуда доранд, баъзеи дигар шакли пастқад ё болиштмонанд.<ref name="Nowak2021"/> Дар таҳқиқоти солҳои 2015–2019 дар Помир ва ҷанубу ғарби Тиёншон 222 қитъаи намунавӣ омӯхта шуда, 21 ҷамъияти рустанӣ муайян гардид. Дар байни намудҳои онҳо ''Ferula bucharica'', ''Lagochilus seravschanicus'', ''Crambe schugnana'', ''Ferula grigoriewii'', ''Eremurus turkestanicus'' ва ''Corydalis kashgarica'' буданд.<ref name="Nowak2021"/> === Рустаниҳои эндемикӣ === Шағалзорҳо яке аз муҳитҳои зисти рустаниҳои [[Эндемизм|эндемикии]] Тоҷикистон мебошанд. Дар асари ''Tajikistan – the Country of Endemic Plants'' (2022) барои шағалзорҳо 822 намуди эндемикӣ зикр шудааст, ки 169-тои онҳо танҳо ба ҳамин муҳити зист вобаста дониста шудаанд.<ref name="Endemic2022">{{Cite book |last1=Nowak |first1=Arkadiusz |last2=Świerszcz |first2=Sebastian |last3=Nowak |first3=Sylwia |last4=Nobis |first4=Marcin |last5=Swacha |first5=Grzegorz |last6=Kącki |first6=Zygmunt |last7=Yakubova |first7=Dilshoda |last8=Yuldashev |first8=Sipar |year=2022 |title=Tajikistan – the Country of Endemic Plants |publisher=Polska Akademia Nauk |url=https://www.researchgate.net/publication/360069763_Tajikistan_-_the_country_of_endemic_plants |language=English, Tajik and Russian }}</ref> === Микроиқлим === Ҳаво дар холигиҳои байни сангпораҳо гардиш карда, дар баъзе шағалзорҳо шароити нисбатан сард ба вуҷуд меорад. Таҳқиқоти соли 2012 дар Аврупои Марказӣ нишон дод, ки чунин микроиқлим метавонад барои рустаниҳо ва ҳайвоноти хоси минтақаҳои сард паноҳгоҳ бошад.<ref name="Ruzicka2012">{{Cite journal |last1=Růžička |first1=Vlastimil |last2=Zacharda |first2=Miloslav |last3=Němcová |first3=Lenka |last4=Šmilauer |first4=Petr |last5=Nekola |first5=Jeffrey C. |year=2012 |title=Periglacial microclimate in low-altitude scree slopes supports relict biodiversity |journal=Journal of Natural History |volume=46 |issue=35–36 |pages=2145–2157 |doi=10.1080/00222933.2012.707248 |language=en }}</ref> == Робита бо пиряхҳо == Сангпораҳои аз шахҳо ҷудошуда баъзан ба сатҳи [[пирях]]ҳо меафтанд. Қабати тунуки маводи сангӣ метавонад обшавии яхро тезонад, зеро гармии бештари офтобро фурӯ мебарад. Қабати ғафс бошад, ҳамчун монеаи гармогузар амал карда, обшавии яхи зери худро суст мекунад.<ref name="Nakawo1981">{{Cite journal |last1=Nakawo |first1=M. |last2=Young |first2=G. J. |year=1981 |title=Field Experiments to Determine the Effect of a Debris Layer on Ablation of Glacier Ice |journal=Annals of Glaciology |volume=2 |pages=85–91 |doi=10.3189/172756481794352432 |language=en }}</ref> == Хатарҳои табиӣ == Шағалзорҳои ҳаракаткунанда барои роҳҳо, иншоот ва кӯҳнавардон хатар доранд. Боришоти шадид, обшавии барф, [[заминларза]] ва фурӯғалтии сангҳои нав метавонанд ҳаракати сангпораҳоро зиёд кунанд. Таҳқиқоти водии Ғунд барои муайян кардани нишебиҳои ба ташаккули шағалзор моил ва арзёбии чунин хатарҳо истифода мешавад.<ref name="Rahimbekova2024"/> == Таҳқиқоти илмӣ == Шағалзорҳоро бо тасвирҳои моҳворавӣ, моделҳои рақамии релеф, [[лидар]] ва усулҳои геофизикӣ меомӯзанд. Ин таҳқиқот дар бораи бодлесии ҷинсҳои кӯҳӣ, ҳаракати сангпораҳо ва тағйирёбии нишебиҳо маълумот медиҳад. Таҳқиқоти соли 2026 дар Алпи Швейтсария нақши иқлим, сохти ҷинсҳои кӯҳӣ ва ақибнишинии пиряхҳоро дар ташаккули шағалзорҳо нишон дод.<ref name="Draebing2026"/> == Фарқ аз навъҳои дигари таҳшинҳо == * '''[[Морена]]''' — маводи сангие, ки пирях интиқол ё ҷамъ мекунад. * '''[[Аллювий]]''' — таҳшинҳое, ки оби дарёҳо интиқол медиҳад. * '''[[Коллювий]]''' — маводи сустпайвасте, ки дар натиҷаи ҳаракати хок ва шуста шудани он дар нишебиҳо ҷамъ мешавад. * '''Шағалзор''' — сангпораҳое, ки бештар аз шахҳо канда шуда, ба поён меафтанд ва ҷамъ мешаванд. Ҳудуди ин навъҳои таҳшинҳо дар табиат на ҳамеша равшан аст, зеро якчанд раванд метавонанд ҳамзамон иштирок кунанд.<ref name="Jackson1997"/> == Нигаред низ == * [[Геоморфология]] * [[Релеф]] * [[Ҷинсҳои кӯҳӣ]] * [[Бодлесӣ]] * [[Эрозия]] * [[Заминлағзиш]] * [[Морена]] * [[Пирях]] * [[Помир]] * [[Кӯҳҳои Фон]] == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * ''Фарҳанги тафсирии забони тоҷикӣ''. Ҷилди 2. Душанбе, 2008. * Nowak A. et al. ''Tajikistan – the Country of Endemic Plants''. 2022. * Рахимбекова М. Р., Оймухаммадзода И. С., Файзуллоев Ш. А. Влияние морфометрических и климатических условий на развитие осыпей долины реки Гунт // Доклады Национальной академии наук Таджикистана. 2024. Ҷ. 67, № 7–8. С. 387–399. * Jackson J. A. (ed.). ''Glossary of Geology''. 4th ed. American Geological Institute, 1997. * Allaby M. ''A Dictionary of Geology and Earth Sciences''. Oxford University Press, 2013. * Statham I. Scree Slope Development under Conditions of Surface Particle Movement // Transactions of the Institute of British Geographers. 1973. № 59. P. 41–53. * Murton J. B., Peterson R., Ozouf J.-C. Bedrock Fracture by Ice Segregation in Cold Regions // Science. 2006. Vol. 314. P. 1127–1129. * Nakawo M., Young G. J. Field Experiments to Determine the Effect of a Debris Layer on Ablation of Glacier Ice // Annals of Glaciology. 1981. Vol. 2. P. 85–91. * Nowak A., Świerszcz S., Nowak S., Nobis M. Vegetation Diversity of Screes and Taluses of The Pamir and South-Western Tian Shan in Middle Asia // Folia Geobotanica. 2021. Vol. 56. P. 43–67. * Draebing D. et al. Climatic, lithologic and topographic control on alpine rock fracturing and talus evolution // Earth Surface Processes and Landforms. 2026. Vol. 51, № 6. [[Гурӯҳ:Геоморфология]] [[Гурӯҳ:Шаклҳои релеф]] [[Гурӯҳ:Релефи кӯҳӣ]] [[Гурӯҳ:Экологияи кӯҳӣ]] 95b7976gsq9mh7ittqfbg7w8bxpkehb 1491171 1491097 2026-10-25T00:09:01Z Zosya95 54344 1491171 wikitext text/x-wiki [[File:Yamnuska bottom cliff.jpg|thumb|Шағалзор дар доманаи кӯҳи Ямнуска, музофоти Албертаи Канада.]] '''Шағалзор''' ({{lang-en|scree, talus}}) — тӯдаи сангҳое, ки аз кӯҳпора канда шуда, дар нишебиҳо ва доманаи кӯҳҳо ҷамъ мешаванд. Онҳо яке аз шаклҳои хоси [[Релеф|релефи]] кӯҳӣ буда, аз пораҳои қиррадори [[Ҷинси кӯҳӣ|ҷинсҳои кӯҳӣ]], сангреза ва харсангҳои гуногунандоза иборатанд.<ref name="Jackson1997">{{Cite book |editor-last=Jackson |editor-first=Julia A. |title=Glossary of Geology |edition=4 |publisher=American Geological Institute |location=Alexandria, Virginia |year=1997 |isbn=0922152349 |language=en }}</ref><ref name="Allaby2013">{{Cite book |last=Allaby |first=Michael |title=A Dictionary of Geology and Earth Sciences |edition=4 |publisher=Oxford University Press |year=2013 |isbn=9780199653065 |language=en }}</ref> Шағалзорҳо асосан дар кӯҳистон, ба монанди [[Алп]], [[Ҳимолой]], [[Тиёншон]], [[Помир]] ва [[Қафқоз]], дида мешаванд. Дар Тоҷикистон онҳо дар қаторкӯҳҳои Помир, Ҳисору Олой ва дигар ноҳияҳои кӯҳсор паҳн шудаанд. Шағалзорҳо ҳам дар ташаккули релефи кӯҳӣ иштирок мекунанд ва ҳам [[Муҳити зист|муҳити зисти]] бисёр рустаниҳои камёб ва [[Эндемизм|эндемикӣ]] мебошанд.<ref name="Nowak2021">{{Cite journal |last1=Nowak |first1=Arkadiusz |last2=Świerszcz |first2=Sebastian |last3=Nowak |first3=Sylwia |last4=Nobis |first4=Marcin |year=2021 |title=Vegetation Diversity of Screes and Taluses of The Pamir and South-Western Tian Shan in Middle Asia |journal=Folia Geobotanica |volume=56 |pages=43–67 |doi=10.1007/s12224-021-09392-w |language=en }}</ref> == Пайдоиш ва ташаккул == Шағалзорҳо аз бодлесии ҷинсҳои кӯҳӣ ва ба поин рафтани онҳо пайдо мешаванд. Об, ҳаво, тағйири ҳарорат ва фаъолияти ҳаётии организмҳо боиси ноустуворию кандашавии сангпораҳо мешаванд.<ref name="EMTBodlesi">{{ЭМТ|Бодлесӣ|2|муаллиф=}}</ref><ref name="Draebing2026">{{Cite journal |last1=Draebing |first1=Daniel |last2=Brouns |first2=Sterre A. M. |last3=Binnie |first3=Steven A. |last4=de Haas |first4=Tjalling |last5=McColl |first5=Samuel T. |year=2026 |title=Climatic, lithologic and topographic control on alpine rock fracturing and talus evolution |journal=Earth Surface Processes and Landforms |volume=51 |issue=6 |at=e70331 |doi=10.1002/esp.70331 |language=en }}</ref> === Бодлесии механикӣ (физикӣ) === Дар натиҷаи пасту баланд шудани ҳарорат ва ях бастану об шудани об дар тарқишҳоро, ки ба пора шудани ҷинсҳои кӯҳӣ оварда мерасонад, бодлесии механикӣ меноманд. Ҳангоми яхбандӣ ҳаҷми об тақрибан 9% зиёд мешавад, ки шикофҳои сангҳоро васеътар карда, онҳоро мешиканад.<ref name="Murton2006"/> Раванди дигари ин намуди бодлесӣ '''ҷудошавии ях''' (''ice segregation'') аст, ки дар он кристаллҳои ях дар тарқишҳои санг пайдо шуда, боиси таркидани онҳо мегарданд.<ref name="Murton2006">{{Cite journal |last1=Murton |first1=Julian B. |last2=Peterson |first2=Rorik |last3=Ozouf |first3=Jean-Claude |year=2006 |title=Bedrock Fracture by Ice Segregation in Cold Regions |journal=Science |volume=314 |issue=5802 |pages=1127–1129 |doi=10.1126/science.1132127 |language=en }}</ref> Дар ҷойҳои хушк бошад, гармшавию хунукшавии нобаробари сангҳо низ ба пайдо шудани тарқишҳо дар санг оварда мерасонад.<ref name="Draebing2026"/> === Бодлесии химиявӣ === Бодлесии химиявӣ зери таъсири об, оксиген, гази карбон ва моддаҳои дар об ҳалшуда ба амал меояд. Ҳангоми ҳалшавӣ ва оксидшавӣ, таркиби маъданҳои ҷинси кӯҳӣ тағйир ёфта, баъзан маъданҳои нав ҳосил мешаванд. Дар натиҷа структураи санг суст мегардад ва он осонтар пора мешавад.<ref name="Allaby2013"/> === Бодлесии биологӣ (органикӣ) === Решаҳои рустаниҳо ҳангоми нашъунамо тарқишҳои санг рафта, онҳоро васеътар мекунанд, ки ҷудошавиашонро аз ҳамдигар осонтар мекунад. [[Гулсанг]]ҳо низ бо риштаҳои занбӯруғӣ ва кислотаҳои органикии худ ба вайроншавии механикӣ ва химиявии ҷинсҳои кӯҳӣ мусоидат менамоянд.<ref name="Chen2002">{{Cite journal |last1=Chen |first1=Jie |last2=Blume |first2=Hans-Peter |year=2002 |title=Rock-weathering by lichens in Antarctic: patterns and mechanisms |journal=Journal of Geographical Sciences |volume=12 |issue=4 |pages=387–396 |doi=10.1007/BF02844595 |language=en }}</ref> === Ҳаракати сангпораҳо === Сангпораҳои ҷудошуда зери қувваи ҷозиба лағжида ба поён меғелтанд ва дар домана ҷамъ шуда, шағалзорро ташкил медиҳанд. Агар сангпораҳо аз як новаи танг фурӯ резанд, шағалзори конусшакл пайдо мешавад.<ref name="Jackson1997"/> == Сохт ва хусусиятҳои релефӣ == [[File:TalusConesIsfjorden.jpg|thumb|Шағалзорҳои конусшакл дар соҳили Исфйорд, [[Шпитсберген]].]] Шакл ва андозаи шағалзор аз баландии кӯҳ, нишебии домана, таркиби ҷинсҳо ва миқдори сангпораҳо вобаста аст. Баъзеҳо танҳо қисми нишебиро фаро мегиранд, дигарон дар доманаи шахҳои дароз қабати васеи сангӣ ҳосил мекунанд.<ref name="Jackson1997"/> === Шаклҳои шағалзор === * '''Шағалзорҳои конусшакл''' — дар доманаи новаҳо ё гузаргоҳҳои танги шах пайдо мешаванд. * '''Шағалзорҳои паҳн''' — қисмати васеи нишебӣ ё доманаи шахро мепӯшонанд. * '''Шағалзорҳои пайваста''' — аз пайвастани чанд шағалзори ҳамсоя ба вуҷуд меоянд. * '''Шағалзорҳои ҳаракаткунанда''' — сангпораҳои онҳо ҳанӯз ҷой иваз мекунанд. * '''Шағалзорҳои устуворшуда''' — ҳаракати сангпораҳояшон суст шуда, қисман бо хок ва наботот пӯшида шудаанд. Сатҳи шағалзорҳо бисёр вақт фурӯхамида буда, қисми болоии онҳо аз қисми поёнӣ нишебтар аст.<ref name="Statham1973">{{Cite journal |last=Statham |first=Ian |year=1973 |title=Scree Slope Development under Conditions of Surface Particle Movement |journal=Transactions of the Institute of British Geographers |issue=59 |pages=41–53 |doi=10.2307/621711 |language=en }}</ref> === Кунҷи нишебӣ ва устуворӣ === Устувории шағалзор аз кунҷи нишебӣ, андозаю шакли сангпораҳо ва қувваи соиш вобаста аст. '''Кунҷи табиии хобиши мавод''' ({{lang-en|angle of repose}}) — бузургтарин кунҷи нишебиест, ки дар он анбӯҳи мавод бе лағзиши умумӣ устувор мемонад. Аммо бисёр шағалзорҳо аз ин ҳад нишебии камтар доранд.<ref name="Statham1973"/> === Ҷудошавии сангпораҳо аз рӯйи андоза === Дар бисёр шағалзорҳо харсангҳои калонтар дар қисми поёнӣ ва сангпораҳои майдатар дар қисми болоӣ ҷамъ мешаванд, зеро пораҳои калон метавонанд дуртар ғеланд. Дараҷаи чунин ҷудошавӣ аз синну сол ва таърихи ташаккули шағалзор низ вобаста аст.<ref name="Draebing2026"/> == Шағалзорҳо дар Тоҷикистон == Шағалзорҳо дар [[Помир]], [[Ҳисору Олой]], қаторкӯҳҳои Дарвоз, Ванҷ, Рӯшон, Шуғнон, Шоҳдара ва дигар ноҳияҳои кӯҳии Тоҷикистон дида мешаванд. Онҳо аз рӯйи баландӣ, ҳаракатнокии сангпораҳо ва таркиби наботот фарқ мекунанд.<ref name="Rahimbekova2024">{{Cite journal |last1=Рахимбекова |first1=М. Р. |last2=Оймухаммадзода |first2=И. С. |last3=Файзуллоев |first3=Ш. А. |year=2024 |title=Влияние морфометрических и климатических условий на развитие осыпей долины реки Гунт |journal=Доклады Национальной академии наук Таджикистана |volume=67 |issue=7–8 |pages=387–399 |url=https://journals.anrt.tj/files/DNANT/dnant_2024_07-08.pdf |language=ru }}</ref><ref name="Nowak2021"/> === Водии Ғунд === [[Ғунд (дарё)|Водии Ғунд]], ки дар ҷанубу ғарби Помир ҷойгир аст. Шумораи назарраси шағалзорҳои сабтшуда дар баландии 1500–2000 метр ҷойгир буд. Дар модели ҳассосияти нишебиҳо шароити мусоидтар дар нишебиҳои 40–50-дараҷаи рӯ ба шимолу ғарб ва баландиҳои 3500–4000 метр муайян шуд. Ин натиҷаҳо ҳам ба ҷойгиршавии воқеии шағалзорҳо ва ҳам ба эҳтимоли ташаккули онҳо дахл доранд.<ref name="Rahimbekova2024"/> === Помири Ғарбӣ === Дар қаторкӯҳҳои [[Дарвоз]], [[Ванҷ (қаторкӯҳ)|Ванҷ]], Рӯшон, Шуғнон ва Шоҳдара ҳам шағалзорҳои ҳаракаткунанда ва ҳам устуворшуда вомехӯранд. Дар онҳо намояндагони ҷинсҳои ''Ferula'', ''Crambe'', ''Cousinia'' ва ''Artemisia'' мерӯянд.<ref name="Nowak2021"/> === Қаторкӯҳи Қурама === Дар [[қаторкӯҳи Қурама]] ҷамъияти рустании ''Eremuretum turkestanicae'' дар шағалзорҳои нисбатан устувори аз варақсанг ва гранит ҳосилшуда омӯхта шудааст. Қитъаҳои таҳқиқшуда дар баландии 1150–1600 метр ҷойгиранд. Дар онҳо, аз ҷумла, ''Eremurus turkestanicus'' ва ''Eremurus sogdianus'' мерӯянд.<ref name="Nowak2021"/> === Кӯҳҳои Фон ва қаторкӯҳи Ҳисор === Дар [[Кӯҳҳои Фон]] ва [[қаторкӯҳи Ҳисор]] шахҳои баланд, ҷинсҳои тарқишдор ва ях бастану об шудани об ба ташаккули шағалзорҳо мусоидат мекунанд. Шағалзорҳои ин мавзеъҳо дар ҳамсоягии санглохҳо, марғзорҳои баландкӯҳ ва минтақаҳои пиряхӣ ҷойгиранд.<ref name="Nowak2021"/> == Аҳамияти экологӣ == Шағалзорҳо, сарфи назар аз камии хок ва ҳаракати сангпораҳо, муҳити зисти бисёр рустаниҳо ва ҳайвонот мебошанд. Дар шағалзорҳои устуворшуда бо гузашти вақт хок ва моддаҳои органикӣ ҷамъ шуда, барои нашъунамои рустаниҳо шароит фароҳам меояд.<ref name="Nowak2021"/> === Набототи шағалзорҳо === Рустаниҳои шағалзорҳо ба камии хок, хушкӣ ва ҳаракати сангпораҳо мутобиқ шудаанд. Баъзеашон решаҳои амиқ ё паҳншуда доранд, баъзеи дигар шакли пастқад ё болиштмонанд.<ref name="Nowak2021"/> Дар таҳқиқоти солҳои 2015–2019 дар Помир ва ҷанубу ғарби Тиёншон 222 қитъаи намунавӣ омӯхта шуда, 21 ҷамъияти рустанӣ муайян гардид. Дар байни намудҳои онҳо ''Ferula bucharica'', ''Lagochilus seravschanicus'', ''Crambe schugnana'', ''Ferula grigoriewii'', ''Eremurus turkestanicus'' ва ''Corydalis kashgarica'' буданд.<ref name="Nowak2021"/> === Рустаниҳои эндемикӣ === Шағалзорҳо яке аз муҳитҳои зисти рустаниҳои [[Эндемизм|эндемикии]] Тоҷикистон мебошанд. Дар асари ''Tajikistan – the Country of Endemic Plants'' (2022) барои шағалзорҳо 822 намуди эндемикӣ зикр шудааст, ки 169-тои онҳо танҳо ба ҳамин муҳити зист вобаста дониста шудаанд.<ref name="Endemic2022">{{Cite book |last1=Nowak |first1=Arkadiusz |last2=Świerszcz |first2=Sebastian |last3=Nowak |first3=Sylwia |last4=Nobis |first4=Marcin |last5=Swacha |first5=Grzegorz |last6=Kącki |first6=Zygmunt |last7=Yakubova |first7=Dilshoda |last8=Yuldashev |first8=Sipar |year=2022 |title=Tajikistan – the Country of Endemic Plants |publisher=Polska Akademia Nauk |url=https://www.researchgate.net/publication/360069763_Tajikistan_-_the_country_of_endemic_plants |language=English, Tajik and Russian }}</ref> === Микроиқлим === Ҳаво дар холигиҳои байни сангпораҳо гардиш карда, дар баъзе шағалзорҳо шароити нисбатан сард ба вуҷуд меорад. Таҳқиқоти соли 2012 дар Аврупои Марказӣ нишон дод, ки чунин микроиқлим метавонад барои рустаниҳо ва ҳайвоноти хоси минтақаҳои сард паноҳгоҳ бошад.<ref name="Ruzicka2012">{{Cite journal |last1=Růžička |first1=Vlastimil |last2=Zacharda |first2=Miloslav |last3=Němcová |first3=Lenka |last4=Šmilauer |first4=Petr |last5=Nekola |first5=Jeffrey C. |year=2012 |title=Periglacial microclimate in low-altitude scree slopes supports relict biodiversity |journal=Journal of Natural History |volume=46 |issue=35–36 |pages=2145–2157 |doi=10.1080/00222933.2012.707248 |language=en }}</ref> == Робита бо пиряхҳо == Сангпораҳои аз кӯҳ ҷудошуда баъзан ба болои [[пирях]]ҳо меафтанд. Агар абати тунуки маводи сангӣ метавонад обшавии яхро тезонад, зеро гармии бештари офтобро фурӯ мебарад. Қабати ғафс бошад, ҳамчун монеаи гармогузар амал карда, обшавии яхи зери худро суст мекунад.<ref name="Nakawo1981">{{Cite journal |last1=Nakawo |first1=M. |last2=Young |first2=G. J. |year=1981 |title=Field Experiments to Determine the Effect of a Debris Layer on Ablation of Glacier Ice |journal=Annals of Glaciology |volume=2 |pages=85–91 |doi=10.3189/172756481794352432 |language=en }}</ref> == Хатарҳои табиӣ == Шағалзорҳои ҳаракаткунанда барои роҳҳо, иншоот ва кӯҳнавардон хатар доранд. Боришоти шадид, обшавии барф, [[заминларза]] ва фурӯғалтии сангҳои нав метавонанд ҳаракати сангпораҳоро зиёд кунанд. Таҳқиқоти водии Ғунд барои муайян кардани нишебиҳои ба ташаккули шағалзор моил ва арзёбии чунин хатарҳо истифода мешавад.<ref name="Rahimbekova2024"/> == Таҳқиқоти илмӣ == Шағалзорҳоро бо тасвирҳои моҳворавӣ, моделҳои рақамии релеф, [[лидар]] ва усулҳои геофизикӣ меомӯзанд. Ин таҳқиқот дар бораи бодлесии ҷинсҳои кӯҳӣ, ҳаракати сангпораҳо ва тағйирёбии нишебиҳо маълумот медиҳад. Таҳқиқоти соли 2026 дар Алпи Швейтсария нақши иқлим, сохти ҷинсҳои кӯҳӣ ва ақибнишинии пиряхҳоро дар ташаккули шағалзорҳо нишон дод.<ref name="Draebing2026"/> == Фарқ аз навъҳои дигари таҳшинҳо == * '''[[Морена]]''' — маводи сангие, ки пирях интиқол ё ҷамъ мекунад. * '''[[Аллювий]]''' — таҳшинҳое, ки оби дарёҳо интиқол медиҳад. * '''[[Коллювий]]''' — маводи сустпайвасте, ки дар натиҷаи ҳаракати хок ва шуста шудани он дар нишебиҳо ҷамъ мешавад. * '''Шағалзор''' — сангпораҳое, ки бештар аз шахҳо канда шуда, ба поён меафтанд ва ҷамъ мешаванд. Ҳудуди ин навъҳои таҳшинҳо дар табиат на ҳамеша равшан аст, зеро якчанд раванд метавонанд ҳамзамон иштирок кунанд.<ref name="Jackson1997"/> == Нигаред низ == * [[Геоморфология]] * [[Релеф]] * [[Ҷинсҳои кӯҳӣ]] * [[Бодлесӣ]] * [[Эрозия]] * [[Заминлағзиш]] * [[Морена]] * [[Пирях]] * [[Помир]] * [[Кӯҳҳои Фон]] == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * ''Фарҳанги тафсирии забони тоҷикӣ''. Ҷилди 2. Душанбе, 2008. * Nowak A. et al. ''Tajikistan – the Country of Endemic Plants''. 2022. * Рахимбекова М. Р., Оймухаммадзода И. С., Файзуллоев Ш. А. Влияние морфометрических и климатических условий на развитие осыпей долины реки Гунт // Доклады Национальной академии наук Таджикистана. 2024. Ҷ. 67, № 7–8. С. 387–399. * Jackson J. A. (ed.). ''Glossary of Geology''. 4th ed. American Geological Institute, 1997. * Allaby M. ''A Dictionary of Geology and Earth Sciences''. Oxford University Press, 2013. * Statham I. Scree Slope Development under Conditions of Surface Particle Movement // Transactions of the Institute of British Geographers. 1973. № 59. P. 41–53. * Murton J. B., Peterson R., Ozouf J.-C. Bedrock Fracture by Ice Segregation in Cold Regions // Science. 2006. Vol. 314. P. 1127–1129. * Nakawo M., Young G. J. Field Experiments to Determine the Effect of a Debris Layer on Ablation of Glacier Ice // Annals of Glaciology. 1981. Vol. 2. P. 85–91. * Nowak A., Świerszcz S., Nowak S., Nobis M. Vegetation Diversity of Screes and Taluses of The Pamir and South-Western Tian Shan in Middle Asia // Folia Geobotanica. 2021. Vol. 56. P. 43–67. * Draebing D. et al. Climatic, lithologic and topographic control on alpine rock fracturing and talus evolution // Earth Surface Processes and Landforms. 2026. Vol. 51, № 6. [[Гурӯҳ:Геоморфология]] [[Гурӯҳ:Шаклҳои релеф]] [[Гурӯҳ:Релефи кӯҳӣ]] [[Гурӯҳ:Экологияи кӯҳӣ]] pw2uoxa24kaztukf4k2w6kf5hkbtje8 1491172 1491171 2026-10-25T00:51:21Z Zosya95 54344 1491172 wikitext text/x-wiki [[File:Yamnuska bottom cliff.jpg|thumb|Шағалзор дар доманаи кӯҳи Ямнуска, музофоти Албертаи Канада.]] '''Шағалзор''' ({{lang-en|scree, talus}}) — тӯдаи сангҳое, ки аз [[шах]]ҳо канда шуда, дар нишебиҳо ва доманаи кӯҳҳо ҷамъ мешаванд. Шағалзор яке аз шаклҳои [[Релеф|релефи]] кӯҳӣ буда, аз сангреза, пораҳои қиррадори [[Ҷинси кӯҳӣ|ҷинсҳои кӯҳӣ]] ва харсангҳои гуногунандоза иборат аст.<ref name="Jackson1997">{{Cite book |editor-last=Jackson |editor-first=Julia A. |title=Glossary of Geology |edition=4 |publisher=American Geological Institute |location=Alexandria, Virginia |year=1997 |isbn=0922152349 |language=en }}</ref><ref name="Allaby2013">{{Cite book |last=Allaby |first=Michael |title=A Dictionary of Geology and Earth Sciences |edition=4 |publisher=Oxford University Press |year=2013 |isbn=9780199653065 |language=en }}</ref> Шағалзорҳо бештар дар кӯҳистон, аз ҷумла дар [[Алп]], [[Ҳимолой]], [[Тиёншон]], [[Помир]] ва [[Қафқоз]] вомехӯранд. Дар Тоҷикистон онҳо дар [[Қаторкӯҳ|қаторкӯҳҳои]] Помир, Ҳисору Олой ва дигар ноҳияҳои кӯҳсор дида мешаванд. Шағалзорҳо ҳам қисми релефи кӯҳӣ ва ҳам [[Муҳити зист|муҳити зисти]] бисёр рустаниҳои камёб ва [[Эндемизм|эндемикӣ]] мебошанд.<ref name="Nowak2021">{{Cite journal |last1=Nowak |first1=Arkadiusz |last2=Świerszcz |first2=Sebastian |last3=Nowak |first3=Sylwia |last4=Nobis |first4=Marcin |year=2021 |title=Vegetation Diversity of Screes and Taluses of The Pamir and South-Western Tian Shan in Middle Asia |journal=Folia Geobotanica |volume=56 |pages=43–67 |doi=10.1007/s12224-021-09392-w |language=en }}</ref> == Пайдоиш ва ташаккул == Шағалзорҳо дар натиҷаи [[Бодлесӣ|бодлесӣ]] ва пора шудани ҷинсҳои кӯҳӣ пайдо мешаванд. Об, ҳаво, тағйири ҳарорат ва фаъолияти организмҳо боиси кафидан ва пора шудани сангҳо мегарданд. Сангпораҳо аз шахҳо канда шуда, ба поён меафтанд ва дар доманаи кӯҳ ҷамъ мешаванд.<ref name="EMTBodlesi">{{ЭМТ|Бодлесӣ|2|муаллиф=}}</ref><ref name="Draebing2026">{{Cite journal |last1=Draebing |first1=Daniel |last2=Brouns |first2=Sterre A. M. |last3=Binnie |first3=Steven A. |last4=de Haas |first4=Tjalling |last5=McColl |first5=Samuel T. |year=2026 |title=Climatic, lithologic and topographic control on alpine rock fracturing and talus evolution |journal=Earth Surface Processes and Landforms |volume=51 |issue=6 |at=e70331 |doi=10.1002/esp.70331 |language=en }}</ref> === Бодлесии механикӣ (физикӣ) === Ҳангоми бодлесии механикӣ, ҷинсҳои кӯҳӣ аз пасту баланд шудани ҳарорат ва ях бастану об шудани об дар тарқишҳо пора мешаванд. Масалан, об ба тарқиши санг медарояд ва ҳангоми ях бастан ҳаҷмаш тақрибан 9% зиёд мешавад. Фишори ях метавонад тарқишро васеъ карда, сангро шиканад.<ref name="EMTBodlesi"/> Раванди дигари ин навъи бодлесӣ ҷудошавии ях аст, ки дар он об ба қисмҳои сардтари шикофҳои кӯҳсангҳо гузашта, боиси калон шудани кристаллҳои ях мешавад. Фишори онҳо низ метавонад сангро тарконад.<ref name="Murton2006">{{Cite journal |last1=Murton |first1=Julian B. |last2=Peterson |first2=Rorik |last3=Ozouf |first3=Jean-Claude |year=2006 |title=Bedrock Fracture by Ice Segregation in Cold Regions |journal=Science |volume=314 |issue=5802 |pages=1127–1129 |doi=10.1126/science.1132127 |language=en }}</ref> Дар ҷойҳои хушк бошад, гармшавию хунукшавии нобаробари сангҳо низ боиси пайдо шудани тарқишҳо мегардад.<ref name="Draebing2026"/> === Бодлесии химиявӣ === '''Бодлесии химиявӣ''' зери таъсири об, оксиген, гази карбон ва моддаҳои дар об ҳалшуда ба амал меояд. Ин моддаҳо бо маъданҳои таркиби ҷинсҳои кӯҳӣ таъсир карда, таркиби онҳоро тағйир медиҳанд. Баъзе маъданҳо ҳал мешаванд ва баъзан маъданҳои нав пайдо мешаванд. Дар натиҷа санг суст шуда, осонтар пора мешавад.<ref name="Allaby2013"/> === Бодлесии биологӣ (органикӣ) === '''Бодлесии биологӣ''' бо таъсири организмҳои зинда ба амал меояд. Решаҳои рустаниҳо ба тарқишҳои санг даромада, ҳангоми калон шудан онҳоро васеъ мекунанд. [[Гулсанг]]ҳо низ бо риштаҳои занбӯруғӣ ва кислотаҳои органикии худ ба пора шудани сангҳо ва тағйир ёфтани таркиби онҳо мусоидат мекунанд.<ref name="Chen2002">{{Cite journal |last1=Chen |first1=Jie |last2=Blume |first2=Hans-Peter |year=2002 |title=Rock-weathering by lichens in Antarctic: patterns and mechanisms |journal=Journal of Geographical Sciences |volume=12 |issue=4 |pages=387–396 |doi=10.1007/BF02844595 |language=en }}</ref> === Ҳаракати сангпораҳо === Сангпораҳои аз шах ҷудошуда зери таъсири қувваи ҷозиба ба поён меафтанд, меҷаҳанд, меғеланд ё лағжида мефароянд. Онҳо дар домана ҷамъ шуда, шағалзорро ташкил медиҳанд. Агар сангпораҳо аз як новаи танг фурӯ резанд, шағалзори конусшакл пайдо мешавад.<ref name="Jackson1997"/> == Сохт ва хусусиятҳои релефӣ == [[File:TalusConesIsfjorden.jpg|thumb|Шағалзорҳои конусшакл дар соҳили Исфйорд, [[Шпитсберген]].]] Шаклу андозаи шағалзор аз баландии шах, нишебии домана, навъи ҷинсҳои кӯҳӣ ва миқдори сангпораҳо вобаста аст. Баъзе шағалзорҳо танҳо як қисми нишебиро мепӯшонанд, баъзеи дигар дар доманаи шахҳо майдони васеъро фаро мегиранд.<ref name="Jackson1997"/> === Шаклҳои шағалзор === * '''Шағалзорҳои конусшакл''' — дар доманаи новаҳо ё гузаргоҳҳои танги шах пайдо мешаванд. * '''Шағалзорҳои паҳн''' — қисми васеи нишебӣ ё доманаи шахро мепӯшонанд. * '''Шағалзорҳои пайваста''' — аз пайвастани чанд шағалзори ҳамсоя ба вуҷуд меоянд. * '''Шағалзорҳои ҳаракаткунанда''' — сангпораҳои онҳо ҳанӯз ҷой иваз мекунанд. * '''Шағалзорҳои устуворшуда''' — сангпораҳояшон кам ҳаракат мекунанд ва қисман бо хок ва рустаниҳо пӯшида шудаанд. Сатҳи бисёр шағалзорҳо каме фурӯхамида буда, қисми болоии онҳо аз қисми поёнӣ нишебтар аст.<ref name="Statham1973">{{Cite journal |last=Statham |first=Ian |year=1973 |title=Scree Slope Development under Conditions of Surface Particle Movement |journal=Transactions of the Institute of British Geographers |issue=59 |pages=41–53 |doi=10.2307/621711 |language=en }}</ref> === Кунҷи нишебӣ ва устуворӣ === Устувории шағалзор аз нишебии замин, андозаю шакли сангпораҳо ва соиши байни онҳо вобаста аст. '''Кунҷи табиии хобиши мавод''' ({{lang-en|angle of repose}}) — кунҷи калонтарини нишебиест, ки дар он тӯдаи сангпораҳо бе лағзидан устувор мемонад. Бисёр шағалзорҳо аз ин ҳад камтар нишебанд.<ref name="Statham1973"/> === Ҷудошавии сангпораҳо аз рӯйи андоза === Дар бисёр шағалзорҳо сангҳои калонтар дар қисми поёнӣ ва сангпораҳои майдатар дар қисми болоӣ ҷамъ мешаванд. Сабаб он аст, ки сангҳои калон ҳангоми ғелидан метавонанд дуртар раванд. Ин тақсимшавӣ ба синну сол ва тарзи пайдоиши шағалзор низ вобаста аст.<ref name="Draebing2026"/> == Шағалзорҳо дар Тоҷикистон == Шағалзорҳо дар [[Помир]], [[Ҳисору Олой]], қаторкӯҳҳои Дарвоз, Ванҷ, Рӯшон, Шуғнон, Шоҳдара ва дигар ноҳияҳои кӯҳии Тоҷикистон вомехӯранд. Онҳо аз рӯйи баландӣ, ҳаракати сангпораҳо ва рустаниҳое, ки дар онҳо мерӯянд, фарқ мекунанд.<ref name="Rahimbekova2024">{{Cite journal |last1=Рахимбекова |first1=М. Р. |last2=Оймухаммадзода |first2=И. С. |last3=Файзуллоев |first3=Ш. А. |year=2024 |title=Влияние морфометрических и климатических условий на развитие осыпей долины реки Гунт |journal=Доклады Национальной академии наук Таджикистана |volume=67 |issue=7–8 |pages=387–399 |url=https://journals.anrt.tj/files/DNANT/dnant_2024_07-08.pdf |language=ru }}</ref><ref name="Nowak2021"/> === Водии Ғунд === [[Ғунд (дарё)|Водии Ғунд]] дар ҷанубу ғарби Помир ҷойгир аст. Соли 2024 олимони Тоҷикистон бо ёрии харитаҳои рақамӣ ва маълумоти иқлимӣ паҳншавии шағалзорҳо ва шароити пайдоиши онҳоро дар ин водӣ омӯхтанд. Бисёре аз шағалзорҳои сабтшуда дар баландии 1500–2000 метр аз сатҳи баҳр ҷойгир буданд. Аммо мувофиқи модели таҳқиқот, шароити пайдоиши шағалзорҳо дар нишебиҳои 40–50-дараҷаи рӯ ба шимолу ғарб ва дар баландиҳои 3500–4000 метр бештар мусоид арзёбӣ шуд. Яъне рақамҳои аввал ҷойҳои воқеан сабтшударо нишон медиҳанд, рақамҳои дуюм бошад, ҷойҳоеро, ки эҳтимоли пайдо шудани шағалзор дар онҳо бештар аст.<ref name="Rahimbekova2024"/> === Помири Ғарбӣ === Дар қаторкӯҳҳои [[Дарвоз]], [[Ванҷ (қаторкӯҳ)|Ванҷ]], Рӯшон, Шуғнон ва Шоҳдара ҳам шағалзорҳои ҳаракаткунанда ва ҳам устуворшуда вомехӯранд. Дар онҳо рустаниҳои ҷинсҳои ''Ferula'', ''Crambe'', ''Cousinia'' ва ''Artemisia'' мерӯянд.<ref name="Nowak2021"/> === Қаторкӯҳи Қурама === Дар [[қаторкӯҳи Қурама]] ҷамъияти рустании ''Eremuretum turkestanicae'' дар шағалзорҳои нисбатан устувор омӯхта шудааст. Ин шағалзорҳо аз пораҳои варақсанг ва гранит пайдо шудаанд. Қитъаҳои таҳқиқшуда дар баландии 1150–1600 метр ҷойгиранд. Дар онҳо, аз ҷумла, ''Eremurus turkestanicus'' ва ''Eremurus sogdianus'' мерӯянд.<ref name="Nowak2021"/> === Кӯҳҳои Фон ва қаторкӯҳи Ҳисор === Дар [[Кӯҳҳои Фон]] ва [[қаторкӯҳи Ҳисор]] шахҳои баланд, тарқишҳои сангҳо ва ях бастану об шудани об ба пайдоиши шағалзорҳо мусоидат мекунанд. Шағалзорҳои ин мавзеъҳо дар наздикии санглохҳо, марғзорҳои баландкӯҳ ва пиряхҳо ҷойгиранд.<ref name="Nowak2021"/> == Аҳамияти экологӣ == Гарчанде дар шағалзорҳо хок кам аст ва сангпораҳо ҳаракат мекунанд, бисёр рустаниҳо ва ҳайвонот дар онҳо зиндагӣ мекунанд. Дар шағалзорҳои устуворшуда бо гузашти вақт хок ва боқимондаҳои рустаниҳо ҷамъ мешаванд. Ин барои сабзидани рустаниҳои нав шароит фароҳам меорад.<ref name="Nowak2021"/> === Набототи шағалзорҳо === Рустаниҳои шағалзорҳо ба камии хок, хушкӣ ва ҳаракати сангпораҳо мутобиқ шудаанд. Баъзеи онҳо решаҳои дароз ё паҳншуда доранд; баъзеи дигар пастқаданд ё ба болишт монанд мешаванд.<ref name="Nowak2021"/> Дар солҳои 2015–2019 олимон дар Помир ва ҷанубу ғарби Тиёншон 222 қитъаро омӯхта, 21 ҷамъияти рустаниро муайян карданд. Дар байни рустаниҳои онҳо ''Ferula bucharica'', ''Lagochilus seravschanicus'', ''Crambe schugnana'', ''Ferula grigoriewii'', ''Eremurus turkestanicus'' ва ''Corydalis kashgarica'' буданд.<ref name="Nowak2021"/> === Рустаниҳои эндемикӣ === Шағалзорҳо яке аз муҳитҳои зисти рустаниҳои [[Эндемизм|эндемикии]] Тоҷикистон мебошанд. Дар китоби ''Tajikistan – the Country of Endemic Plants'' (2022) гуфта шудааст, ки дар шағалзорҳо 822 намуди рустании эндемикӣ мерӯяд. Аз онҳо 169 намуд танҳо дар ҳамин навъи муҳити зист ба қайд гирифта шудааст.<ref name="Endemic2022">{{Cite book |last1=Nowak |first1=Arkadiusz |last2=Świerszcz |first2=Sebastian |last3=Nowak |first3=Sylwia |last4=Nobis |first4=Marcin |last5=Swacha |first5=Grzegorz |last6=Kącki |first6=Zygmunt |last7=Yakubova |first7=Dilshoda |last8=Yuldashev |first8=Sipar |year=2022 |title=Tajikistan – the Country of Endemic Plants |publisher=Polska Akademia Nauk |url=https://www.researchgate.net/publication/360069763_Tajikistan_-_the_country_of_endemic_plants |language=English, Tajik and Russian }}</ref> === Микроиқлим === Ҳаво аз байни сангпораҳо мегузарад ва дар баъзе шағалзорҳо қисми дарунии онҳо аз ҳавои берун сардтар мемонад. Таҳқиқоти соли 2012 дар Аврупои Марказӣ нишон дод, ки чунин ҷойҳои салқин метавонанд барои рустаниҳо ва ҳайвоноти минтақаҳои сард паноҳгоҳ бошанд.<ref name="Ruzicka2012">{{Cite journal |last1=Růžička |first1=Vlastimil |last2=Zacharda |first2=Miloslav |last3=Němcová |first3=Lenka |last4=Šmilauer |first4=Petr |last5=Nekola |first5=Jeffrey C. |year=2012 |title=Periglacial microclimate in low-altitude scree slopes supports relict biodiversity |journal=Journal of Natural History |volume=46 |issue=35–36 |pages=2145–2157 |doi=10.1080/00222933.2012.707248 |language=en }}</ref> == Робита бо пиряхҳо == Сангпораҳои аз кӯҳ ҷудошуда баъзан ба рӯйи [[пирях]]ҳо меафтанд. Қабати тунуки сангпораҳо метавонад обшавии яхро тезонад, зеро гармии бештари офтобро ҷаббида мегирад. Қабати ғафси сангпораҳо бошад, намегузорад гармӣ ба осонӣ ба яхи зери онҳо расад ва обшавиро суст мекунад.<ref name="Nakawo1981">{{Cite journal |last1=Nakawo |first1=M. |last2=Young |first2=G. J. |year=1981 |title=Field Experiments to Determine the Effect of a Debris Layer on Ablation of Glacier Ice |journal=Annals of Glaciology |volume=2 |pages=85–91 |doi=10.3189/172756481794352432 |language=en }}</ref> == Хатарҳои табиӣ == Шағалзорҳои ҳаракаткунанда барои роҳҳо, сохтмонҳо ва кӯҳнавардон хатарнок буда метавонанд. Борони сахт, обшавии барф, [[заминларза]] ва канда шудани сангҳои нав метавонанд ҳаракати сангпораҳоро зиёд кунанд. Таҳқиқоти водии Ғунд барои муайян кардани ҷойҳое, ки эҳтимоли пайдоиши шағалзор дар онҳо зиёд аст, ва арзёбии хатари онҳо ёрӣ медиҳад.<ref name="Rahimbekova2024"/> == Таҳқиқоти илмӣ == Олимон шағалзорҳоро бо ёрии тасвирҳои моҳворавӣ, харитаҳои рақамии релеф, [[лидар]] ва усулҳои дигари таҳқиқ меомӯзанд. Ин маълумот барои фаҳмидани сабабҳои пора шудани сангҳо, ҳаракати онҳо ва тағйир ёфтани нишебиҳо кумак мекунад. Таҳқиқоти соли 2026 дар Алпи Швейтсария нишон дод, ки иқлим, навъи ҷинсҳои кӯҳӣ ва ақиб рафтани пиряхҳо ба ташаккули шағалзорҳо таъсир мерасонанд.<ref name="Draebing2026"/> == Фарқ аз навъҳои дигари таҳшинҳо == * '''[[Морена]]''' — сангу хоке, ки пирях бо худ мебарад ё дар ҷое ҷамъ мекунад. * '''[[Аллювий]]''' — рег, шағал ва дигар таҳшинҳое, ки оби дарё меорад ва ҷамъ мекунад. * '''[[Коллювий]]''' — хок ва сангпораҳое, ки бо таъсири қувваи ҷозиба, шуста шудани хок ва дигар равандҳо дар нишебиҳо ҷамъ мешаванд. * '''Шағалзор''' — тӯдаи сангпораҳое, ки бештар аз шахҳо канда шуда, ба поён меафтанд ва ҷамъ мешаванд. Ин навъҳои таҳшинҳоро на ҳамеша ба осонӣ аз ҳам ҷудо кардан мумкин аст, зеро баъзан чанд раванд дар як ҷой таъсир мерасонанд.<ref name="Jackson1997"/><ref name="Allaby2013"/> == Нигаред низ == * [[Геоморфология]] * [[Релеф]] * [[Ҷинсҳои кӯҳӣ]] * [[Бодлесӣ]] * [[Эрозия]] * [[Заминлағзиш]] * [[Морена]] * [[Пирях]] * [[Помир]] * [[Кӯҳҳои Фон]] == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * ''Фарҳанги тафсирии забони тоҷикӣ''. Ҷилди 2. Душанбе, 2008. * Nowak A. et al. ''Tajikistan – the Country of Endemic Plants''. 2022. * Рахимбекова М. Р., Оймухаммадзода И. С., Файзуллоев Ш. А. Влияние морфометрических и климатических условий на развитие осыпей долины реки Гунт // Доклады Национальной академии наук Таджикистана. 2024. Ҷ. 67, № 7–8. С. 387–399. * Jackson J. A. (ed.). ''Glossary of Geology''. 4th ed. American Geological Institute, 1997. * Allaby M. ''A Dictionary of Geology and Earth Sciences''. Oxford University Press, 2013. * Statham I. Scree Slope Development under Conditions of Surface Particle Movement // Transactions of the Institute of British Geographers. 1973. № 59. P. 41–53. * Murton J. B., Peterson R., Ozouf J.-C. Bedrock Fracture by Ice Segregation in Cold Regions // Science. 2006. Vol. 314. P. 1127–1129. * Nakawo M., Young G. J. Field Experiments to Determine the Effect of a Debris Layer on Ablation of Glacier Ice // Annals of Glaciology. 1981. Vol. 2. P. 85–91. * Nowak A., Świerszcz S., Nowak S., Nobis M. Vegetation Diversity of Screes and Taluses of The Pamir and South-Western Tian Shan in Middle Asia // Folia Geobotanica. 2021. Vol. 56. P. 43–67. * Draebing D. et al. Climatic, lithologic and topographic control on alpine rock fracturing and talus evolution // Earth Surface Processes and Landforms. 2026. Vol. 51, № 6. [[Гурӯҳ:Геоморфология]] [[Гурӯҳ:Шаклҳои релеф]] [[Гурӯҳ:Релефи кӯҳӣ]] [[Гурӯҳ:Экологияи кӯҳӣ]] ptpsi7z27r7b09u0bagafi6dyhj7jz6 1491173 1491172 2026-10-25T00:53:43Z Zosya95 54344 /* Бодлесии механикӣ (физикӣ) */ 1491173 wikitext text/x-wiki [[File:Yamnuska bottom cliff.jpg|thumb|Шағалзор дар доманаи кӯҳи Ямнуска, музофоти Албертаи Канада.]] '''Шағалзор''' ({{lang-en|scree, talus}}) — тӯдаи сангҳое, ки аз [[шах]]ҳо канда шуда, дар нишебиҳо ва доманаи кӯҳҳо ҷамъ мешаванд. Шағалзор яке аз шаклҳои [[Релеф|релефи]] кӯҳӣ буда, аз сангреза, пораҳои қиррадори [[Ҷинси кӯҳӣ|ҷинсҳои кӯҳӣ]] ва харсангҳои гуногунандоза иборат аст.<ref name="Jackson1997">{{Cite book |editor-last=Jackson |editor-first=Julia A. |title=Glossary of Geology |edition=4 |publisher=American Geological Institute |location=Alexandria, Virginia |year=1997 |isbn=0922152349 |language=en }}</ref><ref name="Allaby2013">{{Cite book |last=Allaby |first=Michael |title=A Dictionary of Geology and Earth Sciences |edition=4 |publisher=Oxford University Press |year=2013 |isbn=9780199653065 |language=en }}</ref> Шағалзорҳо бештар дар кӯҳистон, аз ҷумла дар [[Алп]], [[Ҳимолой]], [[Тиёншон]], [[Помир]] ва [[Қафқоз]] вомехӯранд. Дар Тоҷикистон онҳо дар [[Қаторкӯҳ|қаторкӯҳҳои]] Помир, Ҳисору Олой ва дигар ноҳияҳои кӯҳсор дида мешаванд. Шағалзорҳо ҳам қисми релефи кӯҳӣ ва ҳам [[Муҳити зист|муҳити зисти]] бисёр рустаниҳои камёб ва [[Эндемизм|эндемикӣ]] мебошанд.<ref name="Nowak2021">{{Cite journal |last1=Nowak |first1=Arkadiusz |last2=Świerszcz |first2=Sebastian |last3=Nowak |first3=Sylwia |last4=Nobis |first4=Marcin |year=2021 |title=Vegetation Diversity of Screes and Taluses of The Pamir and South-Western Tian Shan in Middle Asia |journal=Folia Geobotanica |volume=56 |pages=43–67 |doi=10.1007/s12224-021-09392-w |language=en }}</ref> == Пайдоиш ва ташаккул == Шағалзорҳо дар натиҷаи [[Бодлесӣ|бодлесӣ]] ва пора шудани ҷинсҳои кӯҳӣ пайдо мешаванд. Об, ҳаво, тағйири ҳарорат ва фаъолияти организмҳо боиси кафидан ва пора шудани сангҳо мегарданд. Сангпораҳо аз шахҳо канда шуда, ба поён меафтанд ва дар доманаи кӯҳ ҷамъ мешаванд.<ref name="EMTBodlesi">{{ЭМТ|Бодлесӣ|2|муаллиф=}}</ref><ref name="Draebing2026">{{Cite journal |last1=Draebing |first1=Daniel |last2=Brouns |first2=Sterre A. M. |last3=Binnie |first3=Steven A. |last4=de Haas |first4=Tjalling |last5=McColl |first5=Samuel T. |year=2026 |title=Climatic, lithologic and topographic control on alpine rock fracturing and talus evolution |journal=Earth Surface Processes and Landforms |volume=51 |issue=6 |at=e70331 |doi=10.1002/esp.70331 |language=en }}</ref> === Бодлесии механикӣ (физикӣ) === Ҳангоми бодлесии механикӣ, ҷинсҳои кӯҳӣ аз пасту баланд шудани ҳарорат ва ях бастану об шудани об дар тарқишҳо пора мешаванд. Масалан, об ба тарқиши санг медарояд ва ҳангоми ях бастан ҳаҷмаш тақрибан 9% зиёд мешавад. Фишори ях метавонад тарқишро васеъ карда, сангро шиканад.<ref name="EMTBodlesi"/> Раванди дигари ин навъи бодлесӣ ҷудошавии ях аст, ки дар он об ба қисмҳои хунуктари шикофҳои кӯҳсангҳо гузашта, ях мебандад ва кристаллҳои ях ҳосил мешаванд. Бо ворид шудани оби бештар ин кристаллҳо калон шуда, фишори онҳо метавонад сангро тарконад.<ref name="Murton2006">{{Cite journal |last1=Murton |first1=Julian B. |last2=Peterson |first2=Rorik |last3=Ozouf |first3=Jean-Claude |year=2006 |title=Bedrock Fracture by Ice Segregation in Cold Regions |journal=Science |volume=314 |issue=5802 |pages=1127–1129 |doi=10.1126/science.1132127 |language=en }}</ref> Дар ҷойҳои хушк бошад, гармшавию хунукшавии нобаробари сангҳо низ боиси пайдо шудани тарқишҳо мегардад.<ref name="Draebing2026"/> === Бодлесии химиявӣ === '''Бодлесии химиявӣ''' зери таъсири об, оксиген, гази карбон ва моддаҳои дар об ҳалшуда ба амал меояд. Ин моддаҳо бо маъданҳои таркиби ҷинсҳои кӯҳӣ таъсир карда, таркиби онҳоро тағйир медиҳанд. Баъзе маъданҳо ҳал мешаванд ва баъзан маъданҳои нав пайдо мешаванд. Дар натиҷа санг суст шуда, осонтар пора мешавад.<ref name="Allaby2013"/> === Бодлесии биологӣ (органикӣ) === '''Бодлесии биологӣ''' бо таъсири организмҳои зинда ба амал меояд. Решаҳои рустаниҳо ба тарқишҳои санг даромада, ҳангоми калон шудан онҳоро васеъ мекунанд. [[Гулсанг]]ҳо низ бо риштаҳои занбӯруғӣ ва кислотаҳои органикии худ ба пора шудани сангҳо ва тағйир ёфтани таркиби онҳо мусоидат мекунанд.<ref name="Chen2002">{{Cite journal |last1=Chen |first1=Jie |last2=Blume |first2=Hans-Peter |year=2002 |title=Rock-weathering by lichens in Antarctic: patterns and mechanisms |journal=Journal of Geographical Sciences |volume=12 |issue=4 |pages=387–396 |doi=10.1007/BF02844595 |language=en }}</ref> === Ҳаракати сангпораҳо === Сангпораҳои аз шах ҷудошуда зери таъсири қувваи ҷозиба ба поён меафтанд, меҷаҳанд, меғеланд ё лағжида мефароянд. Онҳо дар домана ҷамъ шуда, шағалзорро ташкил медиҳанд. Агар сангпораҳо аз як новаи танг фурӯ резанд, шағалзори конусшакл пайдо мешавад.<ref name="Jackson1997"/> == Сохт ва хусусиятҳои релефӣ == [[File:TalusConesIsfjorden.jpg|thumb|Шағалзорҳои конусшакл дар соҳили Исфйорд, [[Шпитсберген]].]] Шаклу андозаи шағалзор аз баландии шах, нишебии домана, навъи ҷинсҳои кӯҳӣ ва миқдори сангпораҳо вобаста аст. Баъзе шағалзорҳо танҳо як қисми нишебиро мепӯшонанд, баъзеи дигар дар доманаи шахҳо майдони васеъро фаро мегиранд.<ref name="Jackson1997"/> === Шаклҳои шағалзор === * '''Шағалзорҳои конусшакл''' — дар доманаи новаҳо ё гузаргоҳҳои танги шах пайдо мешаванд. * '''Шағалзорҳои паҳн''' — қисми васеи нишебӣ ё доманаи шахро мепӯшонанд. * '''Шағалзорҳои пайваста''' — аз пайвастани чанд шағалзори ҳамсоя ба вуҷуд меоянд. * '''Шағалзорҳои ҳаракаткунанда''' — сангпораҳои онҳо ҳанӯз ҷой иваз мекунанд. * '''Шағалзорҳои устуворшуда''' — сангпораҳояшон кам ҳаракат мекунанд ва қисман бо хок ва рустаниҳо пӯшида шудаанд. Сатҳи бисёр шағалзорҳо каме фурӯхамида буда, қисми болоии онҳо аз қисми поёнӣ нишебтар аст.<ref name="Statham1973">{{Cite journal |last=Statham |first=Ian |year=1973 |title=Scree Slope Development under Conditions of Surface Particle Movement |journal=Transactions of the Institute of British Geographers |issue=59 |pages=41–53 |doi=10.2307/621711 |language=en }}</ref> === Кунҷи нишебӣ ва устуворӣ === Устувории шағалзор аз нишебии замин, андозаю шакли сангпораҳо ва соиши байни онҳо вобаста аст. '''Кунҷи табиии хобиши мавод''' ({{lang-en|angle of repose}}) — кунҷи калонтарини нишебиест, ки дар он тӯдаи сангпораҳо бе лағзидан устувор мемонад. Бисёр шағалзорҳо аз ин ҳад камтар нишебанд.<ref name="Statham1973"/> === Ҷудошавии сангпораҳо аз рӯйи андоза === Дар бисёр шағалзорҳо сангҳои калонтар дар қисми поёнӣ ва сангпораҳои майдатар дар қисми болоӣ ҷамъ мешаванд. Сабаб он аст, ки сангҳои калон ҳангоми ғелидан метавонанд дуртар раванд. Ин тақсимшавӣ ба синну сол ва тарзи пайдоиши шағалзор низ вобаста аст.<ref name="Draebing2026"/> == Шағалзорҳо дар Тоҷикистон == Шағалзорҳо дар [[Помир]], [[Ҳисору Олой]], қаторкӯҳҳои Дарвоз, Ванҷ, Рӯшон, Шуғнон, Шоҳдара ва дигар ноҳияҳои кӯҳии Тоҷикистон вомехӯранд. Онҳо аз рӯйи баландӣ, ҳаракати сангпораҳо ва рустаниҳое, ки дар онҳо мерӯянд, фарқ мекунанд.<ref name="Rahimbekova2024">{{Cite journal |last1=Рахимбекова |first1=М. Р. |last2=Оймухаммадзода |first2=И. С. |last3=Файзуллоев |first3=Ш. А. |year=2024 |title=Влияние морфометрических и климатических условий на развитие осыпей долины реки Гунт |journal=Доклады Национальной академии наук Таджикистана |volume=67 |issue=7–8 |pages=387–399 |url=https://journals.anrt.tj/files/DNANT/dnant_2024_07-08.pdf |language=ru }}</ref><ref name="Nowak2021"/> === Водии Ғунд === [[Ғунд (дарё)|Водии Ғунд]] дар ҷанубу ғарби Помир ҷойгир аст. Соли 2024 олимони Тоҷикистон бо ёрии харитаҳои рақамӣ ва маълумоти иқлимӣ паҳншавии шағалзорҳо ва шароити пайдоиши онҳоро дар ин водӣ омӯхтанд. Бисёре аз шағалзорҳои сабтшуда дар баландии 1500–2000 метр аз сатҳи баҳр ҷойгир буданд. Аммо мувофиқи модели таҳқиқот, шароити пайдоиши шағалзорҳо дар нишебиҳои 40–50-дараҷаи рӯ ба шимолу ғарб ва дар баландиҳои 3500–4000 метр бештар мусоид арзёбӣ шуд. Яъне рақамҳои аввал ҷойҳои воқеан сабтшударо нишон медиҳанд, рақамҳои дуюм бошад, ҷойҳоеро, ки эҳтимоли пайдо шудани шағалзор дар онҳо бештар аст.<ref name="Rahimbekova2024"/> === Помири Ғарбӣ === Дар қаторкӯҳҳои [[Дарвоз]], [[Ванҷ (қаторкӯҳ)|Ванҷ]], Рӯшон, Шуғнон ва Шоҳдара ҳам шағалзорҳои ҳаракаткунанда ва ҳам устуворшуда вомехӯранд. Дар онҳо рустаниҳои ҷинсҳои ''Ferula'', ''Crambe'', ''Cousinia'' ва ''Artemisia'' мерӯянд.<ref name="Nowak2021"/> === Қаторкӯҳи Қурама === Дар [[қаторкӯҳи Қурама]] ҷамъияти рустании ''Eremuretum turkestanicae'' дар шағалзорҳои нисбатан устувор омӯхта шудааст. Ин шағалзорҳо аз пораҳои варақсанг ва гранит пайдо шудаанд. Қитъаҳои таҳқиқшуда дар баландии 1150–1600 метр ҷойгиранд. Дар онҳо, аз ҷумла, ''Eremurus turkestanicus'' ва ''Eremurus sogdianus'' мерӯянд.<ref name="Nowak2021"/> === Кӯҳҳои Фон ва қаторкӯҳи Ҳисор === Дар [[Кӯҳҳои Фон]] ва [[қаторкӯҳи Ҳисор]] шахҳои баланд, тарқишҳои сангҳо ва ях бастану об шудани об ба пайдоиши шағалзорҳо мусоидат мекунанд. Шағалзорҳои ин мавзеъҳо дар наздикии санглохҳо, марғзорҳои баландкӯҳ ва пиряхҳо ҷойгиранд.<ref name="Nowak2021"/> == Аҳамияти экологӣ == Гарчанде дар шағалзорҳо хок кам аст ва сангпораҳо ҳаракат мекунанд, бисёр рустаниҳо ва ҳайвонот дар онҳо зиндагӣ мекунанд. Дар шағалзорҳои устуворшуда бо гузашти вақт хок ва боқимондаҳои рустаниҳо ҷамъ мешаванд. Ин барои сабзидани рустаниҳои нав шароит фароҳам меорад.<ref name="Nowak2021"/> === Набототи шағалзорҳо === Рустаниҳои шағалзорҳо ба камии хок, хушкӣ ва ҳаракати сангпораҳо мутобиқ шудаанд. Баъзеи онҳо решаҳои дароз ё паҳншуда доранд; баъзеи дигар пастқаданд ё ба болишт монанд мешаванд.<ref name="Nowak2021"/> Дар солҳои 2015–2019 олимон дар Помир ва ҷанубу ғарби Тиёншон 222 қитъаро омӯхта, 21 ҷамъияти рустаниро муайян карданд. Дар байни рустаниҳои онҳо ''Ferula bucharica'', ''Lagochilus seravschanicus'', ''Crambe schugnana'', ''Ferula grigoriewii'', ''Eremurus turkestanicus'' ва ''Corydalis kashgarica'' буданд.<ref name="Nowak2021"/> === Рустаниҳои эндемикӣ === Шағалзорҳо яке аз муҳитҳои зисти рустаниҳои [[Эндемизм|эндемикии]] Тоҷикистон мебошанд. Дар китоби ''Tajikistan – the Country of Endemic Plants'' (2022) гуфта шудааст, ки дар шағалзорҳо 822 намуди рустании эндемикӣ мерӯяд. Аз онҳо 169 намуд танҳо дар ҳамин навъи муҳити зист ба қайд гирифта шудааст.<ref name="Endemic2022">{{Cite book |last1=Nowak |first1=Arkadiusz |last2=Świerszcz |first2=Sebastian |last3=Nowak |first3=Sylwia |last4=Nobis |first4=Marcin |last5=Swacha |first5=Grzegorz |last6=Kącki |first6=Zygmunt |last7=Yakubova |first7=Dilshoda |last8=Yuldashev |first8=Sipar |year=2022 |title=Tajikistan – the Country of Endemic Plants |publisher=Polska Akademia Nauk |url=https://www.researchgate.net/publication/360069763_Tajikistan_-_the_country_of_endemic_plants |language=English, Tajik and Russian }}</ref> === Микроиқлим === Ҳаво аз байни сангпораҳо мегузарад ва дар баъзе шағалзорҳо қисми дарунии онҳо аз ҳавои берун сардтар мемонад. Таҳқиқоти соли 2012 дар Аврупои Марказӣ нишон дод, ки чунин ҷойҳои салқин метавонанд барои рустаниҳо ва ҳайвоноти минтақаҳои сард паноҳгоҳ бошанд.<ref name="Ruzicka2012">{{Cite journal |last1=Růžička |first1=Vlastimil |last2=Zacharda |first2=Miloslav |last3=Němcová |first3=Lenka |last4=Šmilauer |first4=Petr |last5=Nekola |first5=Jeffrey C. |year=2012 |title=Periglacial microclimate in low-altitude scree slopes supports relict biodiversity |journal=Journal of Natural History |volume=46 |issue=35–36 |pages=2145–2157 |doi=10.1080/00222933.2012.707248 |language=en }}</ref> == Робита бо пиряхҳо == Сангпораҳои аз кӯҳ ҷудошуда баъзан ба рӯйи [[пирях]]ҳо меафтанд. Қабати тунуки сангпораҳо метавонад обшавии яхро тезонад, зеро гармии бештари офтобро ҷаббида мегирад. Қабати ғафси сангпораҳо бошад, намегузорад гармӣ ба осонӣ ба яхи зери онҳо расад ва обшавиро суст мекунад.<ref name="Nakawo1981">{{Cite journal |last1=Nakawo |first1=M. |last2=Young |first2=G. J. |year=1981 |title=Field Experiments to Determine the Effect of a Debris Layer on Ablation of Glacier Ice |journal=Annals of Glaciology |volume=2 |pages=85–91 |doi=10.3189/172756481794352432 |language=en }}</ref> == Хатарҳои табиӣ == Шағалзорҳои ҳаракаткунанда барои роҳҳо, сохтмонҳо ва кӯҳнавардон хатарнок буда метавонанд. Борони сахт, обшавии барф, [[заминларза]] ва канда шудани сангҳои нав метавонанд ҳаракати сангпораҳоро зиёд кунанд. Таҳқиқоти водии Ғунд барои муайян кардани ҷойҳое, ки эҳтимоли пайдоиши шағалзор дар онҳо зиёд аст, ва арзёбии хатари онҳо ёрӣ медиҳад.<ref name="Rahimbekova2024"/> == Таҳқиқоти илмӣ == Олимон шағалзорҳоро бо ёрии тасвирҳои моҳворавӣ, харитаҳои рақамии релеф, [[лидар]] ва усулҳои дигари таҳқиқ меомӯзанд. Ин маълумот барои фаҳмидани сабабҳои пора шудани сангҳо, ҳаракати онҳо ва тағйир ёфтани нишебиҳо кумак мекунад. Таҳқиқоти соли 2026 дар Алпи Швейтсария нишон дод, ки иқлим, навъи ҷинсҳои кӯҳӣ ва ақиб рафтани пиряхҳо ба ташаккули шағалзорҳо таъсир мерасонанд.<ref name="Draebing2026"/> == Фарқ аз навъҳои дигари таҳшинҳо == * '''[[Морена]]''' — сангу хоке, ки пирях бо худ мебарад ё дар ҷое ҷамъ мекунад. * '''[[Аллювий]]''' — рег, шағал ва дигар таҳшинҳое, ки оби дарё меорад ва ҷамъ мекунад. * '''[[Коллювий]]''' — хок ва сангпораҳое, ки бо таъсири қувваи ҷозиба, шуста шудани хок ва дигар равандҳо дар нишебиҳо ҷамъ мешаванд. * '''Шағалзор''' — тӯдаи сангпораҳое, ки бештар аз шахҳо канда шуда, ба поён меафтанд ва ҷамъ мешаванд. Ин навъҳои таҳшинҳоро на ҳамеша ба осонӣ аз ҳам ҷудо кардан мумкин аст, зеро баъзан чанд раванд дар як ҷой таъсир мерасонанд.<ref name="Jackson1997"/><ref name="Allaby2013"/> == Нигаред низ == * [[Геоморфология]] * [[Релеф]] * [[Ҷинсҳои кӯҳӣ]] * [[Бодлесӣ]] * [[Эрозия]] * [[Заминлағзиш]] * [[Морена]] * [[Пирях]] * [[Помир]] * [[Кӯҳҳои Фон]] == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * ''Фарҳанги тафсирии забони тоҷикӣ''. Ҷилди 2. Душанбе, 2008. * Nowak A. et al. ''Tajikistan – the Country of Endemic Plants''. 2022. * Рахимбекова М. Р., Оймухаммадзода И. С., Файзуллоев Ш. А. Влияние морфометрических и климатических условий на развитие осыпей долины реки Гунт // Доклады Национальной академии наук Таджикистана. 2024. Ҷ. 67, № 7–8. С. 387–399. * Jackson J. A. (ed.). ''Glossary of Geology''. 4th ed. American Geological Institute, 1997. * Allaby M. ''A Dictionary of Geology and Earth Sciences''. Oxford University Press, 2013. * Statham I. Scree Slope Development under Conditions of Surface Particle Movement // Transactions of the Institute of British Geographers. 1973. № 59. P. 41–53. * Murton J. B., Peterson R., Ozouf J.-C. Bedrock Fracture by Ice Segregation in Cold Regions // Science. 2006. Vol. 314. P. 1127–1129. * Nakawo M., Young G. J. Field Experiments to Determine the Effect of a Debris Layer on Ablation of Glacier Ice // Annals of Glaciology. 1981. Vol. 2. P. 85–91. * Nowak A., Świerszcz S., Nowak S., Nobis M. Vegetation Diversity of Screes and Taluses of The Pamir and South-Western Tian Shan in Middle Asia // Folia Geobotanica. 2021. Vol. 56. P. 43–67. * Draebing D. et al. Climatic, lithologic and topographic control on alpine rock fracturing and talus evolution // Earth Surface Processes and Landforms. 2026. Vol. 51, № 6. [[Гурӯҳ:Геоморфология]] [[Гурӯҳ:Шаклҳои релеф]] [[Гурӯҳ:Релефи кӯҳӣ]] [[Гурӯҳ:Экологияи кӯҳӣ]] r99xcpmsvsob1p8f8m03aqrmrpen5ju 1491174 1491173 2026-10-25T01:04:40Z Zosya95 54344 /* Бодлесии химиявӣ */ 1491174 wikitext text/x-wiki [[File:Yamnuska bottom cliff.jpg|thumb|Шағалзор дар доманаи кӯҳи Ямнуска, музофоти Албертаи Канада.]] '''Шағалзор''' ({{lang-en|scree, talus}}) — тӯдаи сангҳое, ки аз [[шах]]ҳо канда шуда, дар нишебиҳо ва доманаи кӯҳҳо ҷамъ мешаванд. Шағалзор яке аз шаклҳои [[Релеф|релефи]] кӯҳӣ буда, аз сангреза, пораҳои қиррадори [[Ҷинси кӯҳӣ|ҷинсҳои кӯҳӣ]] ва харсангҳои гуногунандоза иборат аст.<ref name="Jackson1997">{{Cite book |editor-last=Jackson |editor-first=Julia A. |title=Glossary of Geology |edition=4 |publisher=American Geological Institute |location=Alexandria, Virginia |year=1997 |isbn=0922152349 |language=en }}</ref><ref name="Allaby2013">{{Cite book |last=Allaby |first=Michael |title=A Dictionary of Geology and Earth Sciences |edition=4 |publisher=Oxford University Press |year=2013 |isbn=9780199653065 |language=en }}</ref> Шағалзорҳо бештар дар кӯҳистон, аз ҷумла дар [[Алп]], [[Ҳимолой]], [[Тиёншон]], [[Помир]] ва [[Қафқоз]] вомехӯранд. Дар Тоҷикистон онҳо дар [[Қаторкӯҳ|қаторкӯҳҳои]] Помир, Ҳисору Олой ва дигар ноҳияҳои кӯҳсор дида мешаванд. Шағалзорҳо ҳам қисми релефи кӯҳӣ ва ҳам [[Муҳити зист|муҳити зисти]] бисёр рустаниҳои камёб ва [[Эндемизм|эндемикӣ]] мебошанд.<ref name="Nowak2021">{{Cite journal |last1=Nowak |first1=Arkadiusz |last2=Świerszcz |first2=Sebastian |last3=Nowak |first3=Sylwia |last4=Nobis |first4=Marcin |year=2021 |title=Vegetation Diversity of Screes and Taluses of The Pamir and South-Western Tian Shan in Middle Asia |journal=Folia Geobotanica |volume=56 |pages=43–67 |doi=10.1007/s12224-021-09392-w |language=en }}</ref> == Пайдоиш == Шағалзорҳо дар натиҷаи [[Бодлесӣ|бодлесӣ]] ва пора шудани ҷинсҳои кӯҳӣ пайдо мешаванд. Об, ҳаво, тағйири ҳарорат ва фаъолияти организмҳо боиси кафидан ва пора шудани сангҳо мегарданд. Сангпораҳо аз шахҳо канда шуда, ба поён меафтанд ва дар доманаи кӯҳ ҷамъ мешаванд.<ref name="EMTBodlesi">{{ЭМТ|Бодлесӣ|2|муаллиф=}}</ref><ref name="Draebing2026">{{Cite journal |last1=Draebing |first1=Daniel |last2=Brouns |first2=Sterre A. M. |last3=Binnie |first3=Steven A. |last4=de Haas |first4=Tjalling |last5=McColl |first5=Samuel T. |year=2026 |title=Climatic, lithologic and topographic control on alpine rock fracturing and talus evolution |journal=Earth Surface Processes and Landforms |volume=51 |issue=6 |at=e70331 |doi=10.1002/esp.70331 |language=en }}</ref> === Бодлесии механикӣ (физикӣ) === Ҳангоми бодлесии механикӣ, ҷинсҳои кӯҳӣ аз пасту баланд шудани ҳарорат ва ях бастану об шудани об дар тарқишҳо пора мешаванд. Масалан, об ба тарқиши санг медарояд ва ҳангоми ях бастан ҳаҷмаш тақрибан 9% зиёд мешавад. Фишори ях метавонад тарқишро васеъ карда, сангро шиканад.<ref name="EMTBodlesi"/> Раванди дигари ин навъи бодлесӣ ҷудошавии ях аст, ки дар он об ба қисмҳои хунуктари шикофҳои кӯҳсангҳо гузашта, ях мебандад ва кристаллҳои ях ҳосил мешаванд. Бо ворид шудани оби бештар ин кристаллҳо калон шуда, фишори онҳо метавонад сангро тарконад.<ref name="Murton2006">{{Cite journal |last1=Murton |first1=Julian B. |last2=Peterson |first2=Rorik |last3=Ozouf |first3=Jean-Claude |year=2006 |title=Bedrock Fracture by Ice Segregation in Cold Regions |journal=Science |volume=314 |issue=5802 |pages=1127–1129 |doi=10.1126/science.1132127 |language=en }}</ref> Дар ҷойҳои хушк бошад, гармшавию хунукшавии нобаробари сангҳо низ боиси пайдо шудани тарқишҳо мегардад.<ref name="Draebing2026"/> === Бодлесии химиявӣ === Бодлесии химиявӣ дар натиҷаи таъсири об, оксиген, гази карбон ва моддаҳои дар об ҳалшуда ба ҷинсҳои кӯҳӣ ба амал меояд. Ин моддаҳо бо маъданҳои таркиби сангҳо ба [[реаксияи химиявӣ]] даромада, таркиби онҳоро тағйир медиҳанд. Дар натиҷа баъзе маъданҳо ҳал шуда, маъданҳои нав ҳосил мешаванд ва сангҳо осонтар пора мешаванд.<ref name="Allaby2013"/> === Бодлесии биологӣ (органикӣ) === Решаҳои рустаниҳо ба тарқишҳои санг ворид шуда, баробари калон шуданашон онҳоро васеъ мекунанд. [[Гулсанг|Гулсангҳо]] низ бо риштаҳои занбӯруғии худ ба шикофҳои санг роҳ ёфта, онҷо кислотаҳои органикӣ ҷудо мекунанд. Дар натиҷа сангҳо рафта-рафта пора шуда, таркиби химиявии онҳо низ иваз мешавад.<ref name="Chen2002">{{Cite journal |last1=Chen |first1=Jie |last2=Blume |first2=Hans-Peter |year=2002 |title=Rock-weathering by lichens in Antarctic: patterns and mechanisms |journal=Journal of Geographical Sciences |volume=12 |issue=4 |pages=387–396 |doi=10.1007/BF02844595 |language=en }}</ref> Сангпораҳои аз шах ҷудошуда зери таъсири қувваи ҷозиба ба поён меафтанд, меҷаҳанд, меғеланд ё лағжида мефароянд. Онҳо дар домана ҷамъ шуда, шағалзорро ташкил медиҳанд. Агар сангпораҳо аз як новаи танг фурӯ резанд, шағалзори конусшакл пайдо мешавад.<ref name="Jackson1997"/> == Сохт ва хусусиятҳои релефӣ == [[File:TalusConesIsfjorden.jpg|thumb|Шағалзорҳои конусшакл дар соҳили Исфйорд, [[Шпитсберген]].]] Шаклу андозаи шағалзор аз баландии шах, нишебии домана, навъи ҷинсҳои кӯҳӣ ва миқдори сангпораҳо вобаста аст. Баъзе шағалзорҳо танҳо як қисми нишебиро мепӯшонанд, баъзеи дигар дар доманаи шахҳо масоҳати васеъро фаро мегиранд.<ref name="Jackson1997"/> === Намудҳои шағалзор === * '''Шағалзорҳои конусшакл''' — дар доманаи новаҳо ё гузаргоҳҳои танги шах пайдо мешаванд. * '''Шағалзорҳои паҳн''' — қисми васеи нишебӣ ё доманаи шахро мепӯшонанд. * '''Шағалзорҳои пайваста''' — аз пайвастани чанд шағалзори ҳамсоя ба вуҷуд меоянд. * '''Шағалзорҳои ҳаракаткунанда''' — сангпораҳои онҳо ҳанӯз ҷой иваз мекунанд. * '''Шағалзорҳои устуворшуда''' — сангпораҳояшон кам ҳаракат мекунанд ва қисман бо хок ва рустаниҳо пӯшида шудаанд. Сатҳи бисёр шағалзорҳо каме фурӯхамида буда, қисми болоии онҳо аз қисми поёнӣ нишебтар аст.<ref name="Statham1973">{{Cite journal |last=Statham |first=Ian |year=1973 |title=Scree Slope Development under Conditions of Surface Particle Movement |journal=Transactions of the Institute of British Geographers |issue=59 |pages=41–53 |doi=10.2307/621711 |language=en }}</ref> === Кунҷи нишебӣ ва устуворӣ === Устувории шағалзор аз нишебии замин, андозаю шакли сангпораҳо ва соиши байни онҳо вобаста аст. '''Кунҷи табиии хобиши мавод''' ({{lang-en|angle of repose}}) — кунҷи калонтарини нишебиест, ки дар он тӯдаи сангпораҳо бе лағзидан устувор мемонад. Бисёр шағалзорҳо аз ин ҳад камтар нишебанд.<ref name="Statham1973"/> === Ҷудошавии сангпораҳо аз рӯйи андоза === Дар бисёр шағалзорҳо сангҳои калонтар дар қисми поёнӣ ва сангпораҳои майдатар дар қисми болоӣ ҷамъ мешаванд. Сабаб он аст, ки сангҳои калон ҳангоми ғелидан метавонанд дуртар раванд. Ин тақсимшавӣ ба синну сол ва тарзи пайдоиши шағалзор низ вобаста аст.<ref name="Draebing2026"/> == Шағалзорҳо дар Тоҷикистон == Шағалзорҳо дар [[Помир]], [[Ҳисору Олой]], қаторкӯҳҳои Дарвоз, Ванҷ, Рӯшон, Шуғнон, Шоҳдара ва дигар ноҳияҳои кӯҳии Тоҷикистон вомехӯранд. Онҳо аз рӯйи баландӣ, ҳаракати сангпораҳо ва рустаниҳое, ки дар онҳо мерӯянд, фарқ мекунанд.<ref name="Rahimbekova2024">{{Cite journal |last1=Рахимбекова |first1=М. Р. |last2=Оймухаммадзода |first2=И. С. |last3=Файзуллоев |first3=Ш. А. |year=2024 |title=Влияние морфометрических и климатических условий на развитие осыпей долины реки Гунт |journal=Доклады Национальной академии наук Таджикистана |volume=67 |issue=7–8 |pages=387–399 |url=https://journals.anrt.tj/files/DNANT/dnant_2024_07-08.pdf |language=ru }}</ref><ref name="Nowak2021"/> === Водии Ғунд === [[Ғунд (дарё)|Водии Ғунд]] дар ҷанубу ғарби Помир ҷойгир аст. Соли 2024 олимони Тоҷикистон бо ёрии харитаҳои рақамӣ ва маълумоти иқлимӣ паҳншавии шағалзорҳо ва шароити пайдоиши онҳоро дар ин водӣ омӯхтанд. Бисёре аз шағалзорҳои сабтшуда дар баландии 1500–2000 метр аз сатҳи баҳр ҷойгир буданд. Аммо мувофиқи модели таҳқиқот, шароити пайдоиши шағалзорҳо дар нишебиҳои 40–50-дараҷаи рӯ ба шимолу ғарб ва дар баландиҳои 3500–4000 метр бештар мусоид арзёбӣ шуд. Яъне рақамҳои аввал ҷойҳои воқеан сабтшударо нишон медиҳанд, рақамҳои дуюм бошад, ҷойҳоеро, ки эҳтимоли пайдо шудани шағалзор дар онҳо бештар аст.<ref name="Rahimbekova2024"/> === Помири Ғарбӣ === Дар қаторкӯҳҳои [[Дарвоз]], [[Ванҷ (қаторкӯҳ)|Ванҷ]], Рӯшон, Шуғнон ва Шоҳдара ҳам шағалзорҳои ҳаракаткунанда ва ҳам устуворшуда вомехӯранд. Дар онҳо рустаниҳои ҷинсҳои ''Ferula'', ''Crambe'', ''Cousinia'' ва ''Artemisia'' мерӯянд.<ref name="Nowak2021"/> === Қаторкӯҳи Қурама === Дар [[қаторкӯҳи Қурама]] ҷамъияти рустании ''Eremuretum turkestanicae'' дар шағалзорҳои нисбатан устувор омӯхта шудааст. Ин шағалзорҳо аз пораҳои варақсанг ва гранит пайдо шудаанд. Қитъаҳои таҳқиқшуда дар баландии 1150–1600 метр ҷойгиранд. Дар онҳо, аз ҷумла, ''Eremurus turkestanicus'' ва ''Eremurus sogdianus'' мерӯянд.<ref name="Nowak2021"/> === Кӯҳҳои Фон ва қаторкӯҳи Ҳисор === Дар [[Кӯҳҳои Фон]] ва [[қаторкӯҳи Ҳисор]] шахҳои баланд, тарқишҳои сангҳо ва ях бастану об шудани об ба пайдоиши шағалзорҳо мусоидат мекунанд. Шағалзорҳои ин мавзеъҳо дар наздикии санглохҳо, марғзорҳои баландкӯҳ ва пиряхҳо ҷойгиранд.<ref name="Nowak2021"/> == Аҳамияти экологӣ == Гарчанде дар шағалзорҳо хок кам асту сангрезаҳо ҳаракат мекунанд, бисёр рустаниҳо ва ҳайвонот дар онҳо зиндагӣ мекунанд. Дар шағалзорҳои устуворшуда бо гузашти вақт хок ва боқимондаҳои рустаниҳо ҷамъ мешаванд. Ин барои сабзидани рустаниҳои нав шароит фароҳам меорад.<ref name="Nowak2021"/> === Набототи шағалзорҳо === Рустаниҳои шағалзорҳо ба камии хок, хушкӣ ва ҳаракати сангпораҳо мутобиқ шудаанд. Баъзеи онҳо решаҳои дароз ё паҳншуда доранд; баъзеи дигар пастқаданд ё ба болишт монанд мешаванд.<ref name="Nowak2021"/> Дар солҳои 2015–2019 олимон дар Помир ва ҷанубу ғарби Тиёншон 222 қитъаро омӯхта, 21 ҷамъияти рустаниро муайян карданд. Дар байни рустаниҳои онҳо ''Ferula bucharica'', ''Lagochilus seravschanicus'', ''Crambe schugnana'', ''Ferula grigoriewii'', ''Eremurus turkestanicus'' ва ''Corydalis kashgarica'' буданд.<ref name="Nowak2021"/> === Рустаниҳои эндемикӣ === Шағалзорҳо яке аз муҳитҳои зисти рустаниҳои [[Эндемизм|эндемикии]] Тоҷикистон мебошанд. Дар китоби ''Tajikistan – the Country of Endemic Plants'' (2022) гуфта шудааст, ки дар шағалзорҳо 822 намуди рустании эндемикӣ мерӯяд. Аз онҳо 169 намуд танҳо дар ҳамин навъи муҳити зист ба қайд гирифта шудааст.<ref name="Endemic2022">{{Cite book |last1=Nowak |first1=Arkadiusz |last2=Świerszcz |first2=Sebastian |last3=Nowak |first3=Sylwia |last4=Nobis |first4=Marcin |last5=Swacha |first5=Grzegorz |last6=Kącki |first6=Zygmunt |last7=Yakubova |first7=Dilshoda |last8=Yuldashev |first8=Sipar |year=2022 |title=Tajikistan – the Country of Endemic Plants |publisher=Polska Akademia Nauk |url=https://www.researchgate.net/publication/360069763_Tajikistan_-_the_country_of_endemic_plants |language=English, Tajik and Russian }}</ref> === Микроиқлим === Ҳаво аз байни сангпораҳо мегузарад ва дар баъзе шағалзорҳо қисми дарунии онҳо аз ҳавои берун сардтар мемонад. Таҳқиқоти соли 2012 дар Аврупои Марказӣ нишон дод, ки чунин ҷойҳои салқин метавонанд барои рустаниҳо ва ҳайвоноти минтақаҳои сард паноҳгоҳ бошанд.<ref name="Ruzicka2012">{{Cite journal |last1=Růžička |first1=Vlastimil |last2=Zacharda |first2=Miloslav |last3=Němcová |first3=Lenka |last4=Šmilauer |first4=Petr |last5=Nekola |first5=Jeffrey C. |year=2012 |title=Periglacial microclimate in low-altitude scree slopes supports relict biodiversity |journal=Journal of Natural History |volume=46 |issue=35–36 |pages=2145–2157 |doi=10.1080/00222933.2012.707248 |language=en }}</ref> == Робита бо пиряхҳо == Сангпораҳои аз кӯҳ ҷудошуда баъзан ба рӯйи [[пирях]]ҳо меафтанд. Қабати тунуки сангпораҳо метавонад обшавии яхро тезонад, зеро гармии бештари офтобро ҷаббида мегирад. Қабати ғафси сангпораҳо бошад, намегузорад гармӣ ба осонӣ ба яхи зери онҳо расад ва обшавиро суст мекунад.<ref name="Nakawo1981">{{Cite journal |last1=Nakawo |first1=M. |last2=Young |first2=G. J. |year=1981 |title=Field Experiments to Determine the Effect of a Debris Layer on Ablation of Glacier Ice |journal=Annals of Glaciology |volume=2 |pages=85–91 |doi=10.3189/172756481794352432 |language=en }}</ref> == Хатарҳои табиӣ == Шағалзорҳои ҳаракаткунанда барои роҳҳо, сохтмонҳо ва кӯҳнавардон хатарнок буда метавонанд. Борони сахт, обшавии барф, [[заминларза]] ва канда шудани сангҳои нав метавонанд ҳаракати сангпораҳоро зиёд кунанд. Таҳқиқоти водии Ғунд барои муайян кардани ҷойҳое, ки эҳтимоли пайдоиши шағалзор дар онҳо зиёд аст, ва арзёбии хатари онҳо ёрӣ медиҳад.<ref name="Rahimbekova2024"/> == Таҳқиқоти илмӣ == Олимон шағалзорҳоро бо ёрии тасвирҳои моҳворавӣ, харитаҳои рақамии релеф, [[лидар]] ва усулҳои дигари таҳқиқ меомӯзанд. Ин маълумот барои фаҳмидани сабабҳои пора шудани сангҳо, ҳаракати онҳо ва тағйир ёфтани нишебиҳо кумак мекунад. Таҳқиқоти соли 2026 дар Алпи Швейтсария нишон дод, ки иқлим, навъи ҷинсҳои кӯҳӣ ва ақиб рафтани пиряхҳо ба ташаккули шағалзорҳо таъсир мерасонанд.<ref name="Draebing2026"/> == Фарқ аз навъҳои дигари таҳшинҳо == * '''[[Морена]]''' — сангу хоке, ки пирях бо худ мебарад ё дар ҷое ҷамъ мекунад. * '''[[Аллювий]]''' — рег, шағал ва дигар таҳшинҳое, ки оби дарё меорад ва ҷамъ мекунад. * '''[[Коллювий]]''' — хок ва сангпораҳое, ки бо таъсири қувваи ҷозиба, шуста шудани хок ва дигар равандҳо дар нишебиҳо ҷамъ мешаванд. * '''Шағалзор''' — тӯдаи сангпораҳое, ки бештар аз шахҳо канда шуда, ба поён меафтанд ва ҷамъ мешаванд. Ин навъҳои таҳшинҳоро на ҳамеша ба осонӣ аз ҳам ҷудо кардан мумкин аст, зеро баъзан чанд раванд дар як ҷой таъсир мерасонанд.<ref name="Jackson1997"/><ref name="Allaby2013"/> == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * ''Фарҳанги тафсирии забони тоҷикӣ''. Ҷилди 2. Душанбе, 2008. * Nowak A. et al. ''Tajikistan – the Country of Endemic Plants''. 2022. * Рахимбекова М. Р., Оймухаммадзода И. С., Файзуллоев Ш. А. Влияние морфометрических и климатических условий на развитие осыпей долины реки Гунт // Доклады Национальной академии наук Таджикистана. 2024. Ҷ. 67, № 7–8. С. 387–399. * Jackson J. A. (ed.). ''Glossary of Geology''. 4th ed. American Geological Institute, 1997. * Allaby M. ''A Dictionary of Geology and Earth Sciences''. Oxford University Press, 2013. * Statham I. Scree Slope Development under Conditions of Surface Particle Movement // Transactions of the Institute of British Geographers. 1973. № 59. P. 41–53. * Murton J. B., Peterson R., Ozouf J.-C. Bedrock Fracture by Ice Segregation in Cold Regions // Science. 2006. Vol. 314. P. 1127–1129. * Nakawo M., Young G. J. Field Experiments to Determine the Effect of a Debris Layer on Ablation of Glacier Ice // Annals of Glaciology. 1981. Vol. 2. P. 85–91. * Nowak A., Świerszcz S., Nowak S., Nobis M. Vegetation Diversity of Screes and Taluses of The Pamir and South-Western Tian Shan in Middle Asia // Folia Geobotanica. 2021. Vol. 56. P. 43–67. * Draebing D. et al. Climatic, lithologic and topographic control on alpine rock fracturing and talus evolution // Earth Surface Processes and Landforms. 2026. Vol. 51, № 6. [[Гурӯҳ:Геоморфология]] [[Гурӯҳ:Шаклҳои релеф]] [[Гурӯҳ:Релефи кӯҳӣ]] [[Гурӯҳ:Экологияи кӯҳӣ]] s5768l438wkq8fuabbr1t219rwo6isa 1491175 1491174 2026-10-25T01:08:00Z Zosya95 54344 /* Бодлесии химиявӣ */ 1491175 wikitext text/x-wiki [[File:Yamnuska bottom cliff.jpg|thumb|Шағалзор дар доманаи кӯҳи Ямнуска, музофоти Албертаи Канада.]] '''Шағалзор''' ({{lang-en|scree, talus}}) — тӯдаи сангҳое, ки аз [[шах]]ҳо канда шуда, дар нишебиҳо ва доманаи кӯҳҳо ҷамъ мешаванд. Шағалзор яке аз шаклҳои [[Релеф|релефи]] кӯҳӣ буда, аз сангреза, пораҳои қиррадори [[Ҷинси кӯҳӣ|ҷинсҳои кӯҳӣ]] ва харсангҳои гуногунандоза иборат аст.<ref name="Jackson1997">{{Cite book |editor-last=Jackson |editor-first=Julia A. |title=Glossary of Geology |edition=4 |publisher=American Geological Institute |location=Alexandria, Virginia |year=1997 |isbn=0922152349 |language=en }}</ref><ref name="Allaby2013">{{Cite book |last=Allaby |first=Michael |title=A Dictionary of Geology and Earth Sciences |edition=4 |publisher=Oxford University Press |year=2013 |isbn=9780199653065 |language=en }}</ref> Шағалзорҳо бештар дар кӯҳистон, аз ҷумла дар [[Алп]], [[Ҳимолой]], [[Тиёншон]], [[Помир]] ва [[Қафқоз]] вомехӯранд. Дар Тоҷикистон онҳо дар [[Қаторкӯҳ|қаторкӯҳҳои]] Помир, Ҳисору Олой ва дигар ноҳияҳои кӯҳсор дида мешаванд. Шағалзорҳо ҳам қисми релефи кӯҳӣ ва ҳам [[Муҳити зист|муҳити зисти]] бисёр рустаниҳои камёб ва [[Эндемизм|эндемикӣ]] мебошанд.<ref name="Nowak2021">{{Cite journal |last1=Nowak |first1=Arkadiusz |last2=Świerszcz |first2=Sebastian |last3=Nowak |first3=Sylwia |last4=Nobis |first4=Marcin |year=2021 |title=Vegetation Diversity of Screes and Taluses of The Pamir and South-Western Tian Shan in Middle Asia |journal=Folia Geobotanica |volume=56 |pages=43–67 |doi=10.1007/s12224-021-09392-w |language=en }}</ref> == Пайдоиш == Шағалзорҳо дар натиҷаи [[Бодлесӣ|бодлесӣ]] ва пора шудани ҷинсҳои кӯҳӣ пайдо мешаванд. Об, ҳаво, тағйири ҳарорат ва фаъолияти организмҳо боиси кафидан ва пора шудани сангҳо мегарданд. Сангпораҳо аз шахҳо канда шуда, ба поён меафтанд ва дар доманаи кӯҳ ҷамъ мешаванд.<ref name="EMTBodlesi">{{ЭМТ|Бодлесӣ|2|муаллиф=}}</ref><ref name="Draebing2026">{{Cite journal |last1=Draebing |first1=Daniel |last2=Brouns |first2=Sterre A. M. |last3=Binnie |first3=Steven A. |last4=de Haas |first4=Tjalling |last5=McColl |first5=Samuel T. |year=2026 |title=Climatic, lithologic and topographic control on alpine rock fracturing and talus evolution |journal=Earth Surface Processes and Landforms |volume=51 |issue=6 |at=e70331 |doi=10.1002/esp.70331 |language=en }}</ref> === Бодлесии механикӣ (физикӣ) === Ҳангоми бодлесии механикӣ, ҷинсҳои кӯҳӣ аз пасту баланд шудани ҳарорат ва ях бастану об шудани об дар тарқишҳо пора мешаванд. Масалан, об ба тарқиши санг медарояд ва ҳангоми ях бастан ҳаҷмаш тақрибан 9% зиёд мешавад. Фишори ях метавонад тарқишро васеъ карда, сангро шиканад.<ref name="EMTBodlesi"/> Раванди дигари ин навъи бодлесӣ ҷудошавии ях аст, ки дар он об ба қисмҳои хунуктари шикофҳои кӯҳсангҳо гузашта, ях мебандад ва кристаллҳои ях ҳосил мешаванд. Бо ворид шудани оби бештар ин кристаллҳо калон шуда, фишори онҳо метавонад сангро тарконад.<ref name="Murton2006">{{Cite journal |last1=Murton |first1=Julian B. |last2=Peterson |first2=Rorik |last3=Ozouf |first3=Jean-Claude |year=2006 |title=Bedrock Fracture by Ice Segregation in Cold Regions |journal=Science |volume=314 |issue=5802 |pages=1127–1129 |doi=10.1126/science.1132127 |language=en }}</ref> Дар ҷойҳои хушк бошад, гармшавию хунукшавии нобаробари сангҳо низ боиси пайдо шудани тарқишҳо мегардад.<ref name="Draebing2026"/> === Бодлесии химиявӣ === Бодлесии химиявӣ дар натиҷаи таъсири об, оксиген, гази карбон ва моддаҳои дар об ҳалшуда ба ҷинсҳои кӯҳӣ ба амал меояд. Ин моддаҳо бо маъданҳои кӯҳсангҳо ба [[реаксияи химиявӣ]] даромада, таркиби онҳоро тағйир медиҳанд. Дар натиҷа баъзе маъданҳо ҳал шуда, маъданҳои нав ҳосил мешаванд ва сангҳо осонтар пора мешаванд.<ref name="Allaby2013"/> === Бодлесии биологӣ (органикӣ) === Решаҳои рустаниҳо ба тарқишҳои санг ворид шуда, баробари калон шуданашон онҳоро васеъ мекунанд. [[Гулсанг|Гулсангҳо]] низ бо риштаҳои занбӯруғии худ ба шикофҳои санг роҳ ёфта, онҷо кислотаҳои органикӣ ҷудо мекунанд. Дар натиҷа сангҳо рафта-рафта пора шуда, таркиби химиявии онҳо низ иваз мешавад.<ref name="Chen2002">{{Cite journal |last1=Chen |first1=Jie |last2=Blume |first2=Hans-Peter |year=2002 |title=Rock-weathering by lichens in Antarctic: patterns and mechanisms |journal=Journal of Geographical Sciences |volume=12 |issue=4 |pages=387–396 |doi=10.1007/BF02844595 |language=en }}</ref> Сангпораҳои аз шах ҷудошуда зери таъсири қувваи ҷозиба ба поён меафтанд, меҷаҳанд, меғеланд ё лағжида мефароянд. Онҳо дар домана ҷамъ шуда, шағалзорро ташкил медиҳанд. Агар сангпораҳо аз як новаи танг фурӯ резанд, шағалзори конусшакл пайдо мешавад.<ref name="Jackson1997"/> == Сохт ва хусусиятҳои релефӣ == [[File:TalusConesIsfjorden.jpg|thumb|Шағалзорҳои конусшакл дар соҳили Исфйорд, [[Шпитсберген]].]] Шаклу андозаи шағалзор аз баландии шах, нишебии домана, навъи ҷинсҳои кӯҳӣ ва миқдори сангпораҳо вобаста аст. Баъзе шағалзорҳо танҳо як қисми нишебиро мепӯшонанд, баъзеи дигар дар доманаи шахҳо масоҳати васеъро фаро мегиранд.<ref name="Jackson1997"/> === Намудҳои шағалзор === * '''Шағалзорҳои конусшакл''' — дар доманаи новаҳо ё гузаргоҳҳои танги шах пайдо мешаванд. * '''Шағалзорҳои паҳн''' — қисми васеи нишебӣ ё доманаи шахро мепӯшонанд. * '''Шағалзорҳои пайваста''' — аз пайвастани чанд шағалзори ҳамсоя ба вуҷуд меоянд. * '''Шағалзорҳои ҳаракаткунанда''' — сангпораҳои онҳо ҳанӯз ҷой иваз мекунанд. * '''Шағалзорҳои устуворшуда''' — сангпораҳояшон кам ҳаракат мекунанд ва қисман бо хок ва рустаниҳо пӯшида шудаанд. Сатҳи бисёр шағалзорҳо каме фурӯхамида буда, қисми болоии онҳо аз қисми поёнӣ нишебтар аст.<ref name="Statham1973">{{Cite journal |last=Statham |first=Ian |year=1973 |title=Scree Slope Development under Conditions of Surface Particle Movement |journal=Transactions of the Institute of British Geographers |issue=59 |pages=41–53 |doi=10.2307/621711 |language=en }}</ref> === Кунҷи нишебӣ ва устуворӣ === Устувории шағалзор аз нишебии замин, андозаю шакли сангпораҳо ва соиши байни онҳо вобаста аст. '''Кунҷи табиии хобиши мавод''' ({{lang-en|angle of repose}}) — кунҷи калонтарини нишебиест, ки дар он тӯдаи сангпораҳо бе лағзидан устувор мемонад. Бисёр шағалзорҳо аз ин ҳад камтар нишебанд.<ref name="Statham1973"/> === Ҷудошавии сангпораҳо аз рӯйи андоза === Дар бисёр шағалзорҳо сангҳои калонтар дар қисми поёнӣ ва сангпораҳои майдатар дар қисми болоӣ ҷамъ мешаванд. Сабаб он аст, ки сангҳои калон ҳангоми ғелидан метавонанд дуртар раванд. Ин тақсимшавӣ ба синну сол ва тарзи пайдоиши шағалзор низ вобаста аст.<ref name="Draebing2026"/> == Шағалзорҳо дар Тоҷикистон == Шағалзорҳо дар [[Помир]], [[Ҳисору Олой]], қаторкӯҳҳои Дарвоз, Ванҷ, Рӯшон, Шуғнон, Шоҳдара ва дигар ноҳияҳои кӯҳии Тоҷикистон вомехӯранд. Онҳо аз рӯйи баландӣ, ҳаракати сангпораҳо ва рустаниҳое, ки дар онҳо мерӯянд, фарқ мекунанд.<ref name="Rahimbekova2024">{{Cite journal |last1=Рахимбекова |first1=М. Р. |last2=Оймухаммадзода |first2=И. С. |last3=Файзуллоев |first3=Ш. А. |year=2024 |title=Влияние морфометрических и климатических условий на развитие осыпей долины реки Гунт |journal=Доклады Национальной академии наук Таджикистана |volume=67 |issue=7–8 |pages=387–399 |url=https://journals.anrt.tj/files/DNANT/dnant_2024_07-08.pdf |language=ru }}</ref><ref name="Nowak2021"/> === Водии Ғунд === [[Ғунд (дарё)|Водии Ғунд]] дар ҷанубу ғарби Помир ҷойгир аст. Соли 2024 олимони Тоҷикистон бо ёрии харитаҳои рақамӣ ва маълумоти иқлимӣ паҳншавии шағалзорҳо ва шароити пайдоиши онҳоро дар ин водӣ омӯхтанд. Бисёре аз шағалзорҳои сабтшуда дар баландии 1500–2000 метр аз сатҳи баҳр ҷойгир буданд. Аммо мувофиқи модели таҳқиқот, шароити пайдоиши шағалзорҳо дар нишебиҳои 40–50-дараҷаи рӯ ба шимолу ғарб ва дар баландиҳои 3500–4000 метр бештар мусоид арзёбӣ шуд. Яъне рақамҳои аввал ҷойҳои воқеан сабтшударо нишон медиҳанд, рақамҳои дуюм бошад, ҷойҳоеро, ки эҳтимоли пайдо шудани шағалзор дар онҳо бештар аст.<ref name="Rahimbekova2024"/> === Помири Ғарбӣ === Дар қаторкӯҳҳои [[Дарвоз]], [[Ванҷ (қаторкӯҳ)|Ванҷ]], Рӯшон, Шуғнон ва Шоҳдара ҳам шағалзорҳои ҳаракаткунанда ва ҳам устуворшуда вомехӯранд. Дар онҳо рустаниҳои ҷинсҳои ''Ferula'', ''Crambe'', ''Cousinia'' ва ''Artemisia'' мерӯянд.<ref name="Nowak2021"/> === Қаторкӯҳи Қурама === Дар [[қаторкӯҳи Қурама]] ҷамъияти рустании ''Eremuretum turkestanicae'' дар шағалзорҳои нисбатан устувор омӯхта шудааст. Ин шағалзорҳо аз пораҳои варақсанг ва гранит пайдо шудаанд. Қитъаҳои таҳқиқшуда дар баландии 1150–1600 метр ҷойгиранд. Дар онҳо, аз ҷумла, ''Eremurus turkestanicus'' ва ''Eremurus sogdianus'' мерӯянд.<ref name="Nowak2021"/> === Кӯҳҳои Фон ва қаторкӯҳи Ҳисор === Дар [[Кӯҳҳои Фон]] ва [[қаторкӯҳи Ҳисор]] шахҳои баланд, тарқишҳои сангҳо ва ях бастану об шудани об ба пайдоиши шағалзорҳо мусоидат мекунанд. Шағалзорҳои ин мавзеъҳо дар наздикии санглохҳо, марғзорҳои баландкӯҳ ва пиряхҳо ҷойгиранд.<ref name="Nowak2021"/> == Аҳамияти экологӣ == Гарчанде дар шағалзорҳо хок кам асту сангрезаҳо ҳаракат мекунанд, бисёр рустаниҳо ва ҳайвонот дар онҳо зиндагӣ мекунанд. Дар шағалзорҳои устуворшуда бо гузашти вақт хок ва боқимондаҳои рустаниҳо ҷамъ мешаванд. Ин барои сабзидани рустаниҳои нав шароит фароҳам меорад.<ref name="Nowak2021"/> === Набототи шағалзорҳо === Рустаниҳои шағалзорҳо ба камии хок, хушкӣ ва ҳаракати сангпораҳо мутобиқ шудаанд. Баъзеи онҳо решаҳои дароз ё паҳншуда доранд; баъзеи дигар пастқаданд ё ба болишт монанд мешаванд.<ref name="Nowak2021"/> Дар солҳои 2015–2019 олимон дар Помир ва ҷанубу ғарби Тиёншон 222 қитъаро омӯхта, 21 ҷамъияти рустаниро муайян карданд. Дар байни рустаниҳои онҳо ''Ferula bucharica'', ''Lagochilus seravschanicus'', ''Crambe schugnana'', ''Ferula grigoriewii'', ''Eremurus turkestanicus'' ва ''Corydalis kashgarica'' буданд.<ref name="Nowak2021"/> === Рустаниҳои эндемикӣ === Шағалзорҳо яке аз муҳитҳои зисти рустаниҳои [[Эндемизм|эндемикии]] Тоҷикистон мебошанд. Дар китоби ''Tajikistan – the Country of Endemic Plants'' (2022) гуфта шудааст, ки дар шағалзорҳо 822 намуди рустании эндемикӣ мерӯяд. Аз онҳо 169 намуд танҳо дар ҳамин навъи муҳити зист ба қайд гирифта шудааст.<ref name="Endemic2022">{{Cite book |last1=Nowak |first1=Arkadiusz |last2=Świerszcz |first2=Sebastian |last3=Nowak |first3=Sylwia |last4=Nobis |first4=Marcin |last5=Swacha |first5=Grzegorz |last6=Kącki |first6=Zygmunt |last7=Yakubova |first7=Dilshoda |last8=Yuldashev |first8=Sipar |year=2022 |title=Tajikistan – the Country of Endemic Plants |publisher=Polska Akademia Nauk |url=https://www.researchgate.net/publication/360069763_Tajikistan_-_the_country_of_endemic_plants |language=English, Tajik and Russian }}</ref> === Микроиқлим === Ҳаво аз байни сангпораҳо мегузарад ва дар баъзе шағалзорҳо қисми дарунии онҳо аз ҳавои берун сардтар мемонад. Таҳқиқоти соли 2012 дар Аврупои Марказӣ нишон дод, ки чунин ҷойҳои салқин метавонанд барои рустаниҳо ва ҳайвоноти минтақаҳои сард паноҳгоҳ бошанд.<ref name="Ruzicka2012">{{Cite journal |last1=Růžička |first1=Vlastimil |last2=Zacharda |first2=Miloslav |last3=Němcová |first3=Lenka |last4=Šmilauer |first4=Petr |last5=Nekola |first5=Jeffrey C. |year=2012 |title=Periglacial microclimate in low-altitude scree slopes supports relict biodiversity |journal=Journal of Natural History |volume=46 |issue=35–36 |pages=2145–2157 |doi=10.1080/00222933.2012.707248 |language=en }}</ref> == Робита бо пиряхҳо == Сангпораҳои аз кӯҳ ҷудошуда баъзан ба рӯйи [[пирях]]ҳо меафтанд. Қабати тунуки сангпораҳо метавонад обшавии яхро тезонад, зеро гармии бештари офтобро ҷаббида мегирад. Қабати ғафси сангпораҳо бошад, намегузорад гармӣ ба осонӣ ба яхи зери онҳо расад ва обшавиро суст мекунад.<ref name="Nakawo1981">{{Cite journal |last1=Nakawo |first1=M. |last2=Young |first2=G. J. |year=1981 |title=Field Experiments to Determine the Effect of a Debris Layer on Ablation of Glacier Ice |journal=Annals of Glaciology |volume=2 |pages=85–91 |doi=10.3189/172756481794352432 |language=en }}</ref> == Хатарҳои табиӣ == Шағалзорҳои ҳаракаткунанда барои роҳҳо, сохтмонҳо ва кӯҳнавардон хатарнок буда метавонанд. Борони сахт, обшавии барф, [[заминларза]] ва канда шудани сангҳои нав метавонанд ҳаракати сангпораҳоро зиёд кунанд. Таҳқиқоти водии Ғунд барои муайян кардани ҷойҳое, ки эҳтимоли пайдоиши шағалзор дар онҳо зиёд аст, ва арзёбии хатари онҳо ёрӣ медиҳад.<ref name="Rahimbekova2024"/> == Таҳқиқоти илмӣ == Олимон шағалзорҳоро бо ёрии тасвирҳои моҳворавӣ, харитаҳои рақамии релеф, [[лидар]] ва усулҳои дигари таҳқиқ меомӯзанд. Ин маълумот барои фаҳмидани сабабҳои пора шудани сангҳо, ҳаракати онҳо ва тағйир ёфтани нишебиҳо кумак мекунад. Таҳқиқоти соли 2026 дар Алпи Швейтсария нишон дод, ки иқлим, навъи ҷинсҳои кӯҳӣ ва ақиб рафтани пиряхҳо ба ташаккули шағалзорҳо таъсир мерасонанд.<ref name="Draebing2026"/> == Фарқ аз навъҳои дигари таҳшинҳо == * '''[[Морена]]''' — сангу хоке, ки пирях бо худ мебарад ё дар ҷое ҷамъ мекунад. * '''[[Аллювий]]''' — рег, шағал ва дигар таҳшинҳое, ки оби дарё меорад ва ҷамъ мекунад. * '''[[Коллювий]]''' — хок ва сангпораҳое, ки бо таъсири қувваи ҷозиба, шуста шудани хок ва дигар равандҳо дар нишебиҳо ҷамъ мешаванд. * '''Шағалзор''' — тӯдаи сангпораҳое, ки бештар аз шахҳо канда шуда, ба поён меафтанд ва ҷамъ мешаванд. Ин навъҳои таҳшинҳоро на ҳамеша ба осонӣ аз ҳам ҷудо кардан мумкин аст, зеро баъзан чанд раванд дар як ҷой таъсир мерасонанд.<ref name="Jackson1997"/><ref name="Allaby2013"/> == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * ''Фарҳанги тафсирии забони тоҷикӣ''. Ҷилди 2. Душанбе, 2008. * Nowak A. et al. ''Tajikistan – the Country of Endemic Plants''. 2022. * Рахимбекова М. Р., Оймухаммадзода И. С., Файзуллоев Ш. А. Влияние морфометрических и климатических условий на развитие осыпей долины реки Гунт // Доклады Национальной академии наук Таджикистана. 2024. Ҷ. 67, № 7–8. С. 387–399. * Jackson J. A. (ed.). ''Glossary of Geology''. 4th ed. American Geological Institute, 1997. * Allaby M. ''A Dictionary of Geology and Earth Sciences''. Oxford University Press, 2013. * Statham I. Scree Slope Development under Conditions of Surface Particle Movement // Transactions of the Institute of British Geographers. 1973. № 59. P. 41–53. * Murton J. B., Peterson R., Ozouf J.-C. Bedrock Fracture by Ice Segregation in Cold Regions // Science. 2006. Vol. 314. P. 1127–1129. * Nakawo M., Young G. J. Field Experiments to Determine the Effect of a Debris Layer on Ablation of Glacier Ice // Annals of Glaciology. 1981. Vol. 2. P. 85–91. * Nowak A., Świerszcz S., Nowak S., Nobis M. Vegetation Diversity of Screes and Taluses of The Pamir and South-Western Tian Shan in Middle Asia // Folia Geobotanica. 2021. Vol. 56. P. 43–67. * Draebing D. et al. Climatic, lithologic and topographic control on alpine rock fracturing and talus evolution // Earth Surface Processes and Landforms. 2026. Vol. 51, № 6. [[Гурӯҳ:Геоморфология]] [[Гурӯҳ:Шаклҳои релеф]] [[Гурӯҳ:Релефи кӯҳӣ]] [[Гурӯҳ:Экологияи кӯҳӣ]] q766p170ie3bklfdepvvz7npaxtxihj 1491182 1491175 2026-10-25T01:39:57Z Zosya95 54344 /* Сохт ва хусусиятҳои релефӣ */ 1491182 wikitext text/x-wiki [[File:Yamnuska bottom cliff.jpg|thumb|Шағалзор дар доманаи кӯҳи Ямнуска, музофоти Албертаи Канада.]] '''Шағалзор''' ({{lang-en|scree, talus}}) — тӯдаи сангҳое, ки аз [[шах]]ҳо канда шуда, дар нишебиҳо ва доманаи кӯҳҳо ҷамъ мешаванд. Шағалзор яке аз шаклҳои [[Релеф|релефи]] кӯҳӣ буда, аз сангреза, пораҳои қиррадори [[Ҷинси кӯҳӣ|ҷинсҳои кӯҳӣ]] ва харсангҳои гуногунандоза иборат аст.<ref name="Jackson1997">{{Cite book |editor-last=Jackson |editor-first=Julia A. |title=Glossary of Geology |edition=4 |publisher=American Geological Institute |location=Alexandria, Virginia |year=1997 |isbn=0922152349 |language=en }}</ref><ref name="Allaby2013">{{Cite book |last=Allaby |first=Michael |title=A Dictionary of Geology and Earth Sciences |edition=4 |publisher=Oxford University Press |year=2013 |isbn=9780199653065 |language=en }}</ref> Шағалзорҳо бештар дар кӯҳистон, аз ҷумла дар [[Алп]], [[Ҳимолой]], [[Тиёншон]], [[Помир]] ва [[Қафқоз]] вомехӯранд. Дар Тоҷикистон онҳо дар [[Қаторкӯҳ|қаторкӯҳҳои]] Помир, Ҳисору Олой ва дигар ноҳияҳои кӯҳсор дида мешаванд. Шағалзорҳо ҳам қисми релефи кӯҳӣ ва ҳам [[Муҳити зист|муҳити зисти]] бисёр рустаниҳои камёб ва [[Эндемизм|эндемикӣ]] мебошанд.<ref name="Nowak2021">{{Cite journal |last1=Nowak |first1=Arkadiusz |last2=Świerszcz |first2=Sebastian |last3=Nowak |first3=Sylwia |last4=Nobis |first4=Marcin |year=2021 |title=Vegetation Diversity of Screes and Taluses of The Pamir and South-Western Tian Shan in Middle Asia |journal=Folia Geobotanica |volume=56 |pages=43–67 |doi=10.1007/s12224-021-09392-w |language=en }}</ref> == Пайдоиш == Шағалзорҳо дар натиҷаи [[Бодлесӣ|бодлесӣ]] ва пора шудани ҷинсҳои кӯҳӣ пайдо мешаванд. Об, ҳаво, тағйири ҳарорат ва фаъолияти организмҳо боиси кафидан ва пора шудани сангҳо мегарданд. Сангпораҳо аз шахҳо канда шуда, ба поён меафтанд ва дар доманаи кӯҳ ҷамъ мешаванд.<ref name="EMTBodlesi">{{ЭМТ|Бодлесӣ|2|муаллиф=}}</ref><ref name="Draebing2026">{{Cite journal |last1=Draebing |first1=Daniel |last2=Brouns |first2=Sterre A. M. |last3=Binnie |first3=Steven A. |last4=de Haas |first4=Tjalling |last5=McColl |first5=Samuel T. |year=2026 |title=Climatic, lithologic and topographic control on alpine rock fracturing and talus evolution |journal=Earth Surface Processes and Landforms |volume=51 |issue=6 |at=e70331 |doi=10.1002/esp.70331 |language=en }}</ref> === Бодлесии механикӣ (физикӣ) === Ҳангоми бодлесии механикӣ, ҷинсҳои кӯҳӣ аз пасту баланд шудани ҳарорат ва ях бастану об шудани об дар тарқишҳо пора мешаванд. Масалан, об ба тарқиши санг медарояд ва ҳангоми ях бастан ҳаҷмаш тақрибан 9% зиёд мешавад. Фишори ях метавонад тарқишро васеъ карда, сангро шиканад.<ref name="EMTBodlesi"/> Раванди дигари ин навъи бодлесӣ ҷудошавии ях аст, ки дар он об ба қисмҳои хунуктари шикофҳои кӯҳсангҳо гузашта, ях мебандад ва кристаллҳои ях ҳосил мешаванд. Бо ворид шудани оби бештар ин кристаллҳо калон шуда, фишори онҳо метавонад сангро тарконад.<ref name="Murton2006">{{Cite journal |last1=Murton |first1=Julian B. |last2=Peterson |first2=Rorik |last3=Ozouf |first3=Jean-Claude |year=2006 |title=Bedrock Fracture by Ice Segregation in Cold Regions |journal=Science |volume=314 |issue=5802 |pages=1127–1129 |doi=10.1126/science.1132127 |language=en }}</ref> Дар ҷойҳои хушк бошад, гармшавию хунукшавии нобаробари сангҳо низ боиси пайдо шудани тарқишҳо мегардад.<ref name="Draebing2026"/> === Бодлесии химиявӣ === Бодлесии химиявӣ дар натиҷаи таъсири об, оксиген, гази карбон ва моддаҳои дар об ҳалшуда ба ҷинсҳои кӯҳӣ ба амал меояд. Ин моддаҳо бо маъданҳои кӯҳсангҳо ба [[реаксияи химиявӣ]] даромада, таркиби онҳоро тағйир медиҳанд. Дар натиҷа баъзе маъданҳо ҳал шуда, маъданҳои нав ҳосил мешаванд ва сангҳо осонтар пора мешаванд.<ref name="Allaby2013"/> === Бодлесии биологӣ (органикӣ) === Решаҳои рустаниҳо ба тарқишҳои санг ворид шуда, баробари калон шуданашон онҳоро васеъ мекунанд. [[Гулсанг|Гулсангҳо]] низ бо риштаҳои занбӯруғии худ ба шикофҳои санг роҳ ёфта, онҷо кислотаҳои органикӣ ҷудо мекунанд. Дар натиҷа сангҳо рафта-рафта пора шуда, таркиби химиявии онҳо низ иваз мешавад.<ref name="Chen2002">{{Cite journal |last1=Chen |first1=Jie |last2=Blume |first2=Hans-Peter |year=2002 |title=Rock-weathering by lichens in Antarctic: patterns and mechanisms |journal=Journal of Geographical Sciences |volume=12 |issue=4 |pages=387–396 |doi=10.1007/BF02844595 |language=en }}</ref> Сангпораҳои аз шах ҷудошуда зери таъсири қувваи ҷозиба ба поён меафтанд, меҷаҳанд, меғеланд ё лағжида мефароянд. Онҳо дар домана ҷамъ шуда, шағалзорро ташкил медиҳанд. Агар сангпораҳо аз як новаи танг фурӯ резанд, шағалзори конусшакл пайдо мешавад.<ref name="Jackson1997"/> == Сохт ва хусусиятҳои релефӣ == [[File:TalusConesIsfjorden.jpg|thumb|Шағалзорҳои конусшакл дар соҳили Исфйорд, [[Шпитсберген]].]] Шағалзорҳо вобаста ба баландии шах, нишебии кӯҳ, навъи ҷинсҳои кӯҳӣ ва миқдори сангпораҳо шаклу андозаи гуногун доранд. Баъзеашон танҳо қисми хурди нишебиро мепӯшонанд, дигарон бошанд, дар доманаи шахҳо масоҳати васеъро фаро мегиранд.<ref name="Jackson1997"/> === Намудҳои шағалзор === Аз рӯйи шакл: * '''Шағалзорҳои конусшакл''' — тӯдаҳои сангпораҳое, ки дар поёни новаҳои танги кӯҳӣ ҷамъ шуда, шакли конусро мегиранд. * '''Шағалзорҳои паҳн''' — сангрезаҳое, ки қисми васеи нишебӣ ё доманаи шахро мепӯшонанд. * '''Шағалзорҳои пайваста''' — вақте пайдо мешаванд, ки чанд шағалзори ҳамсоя калон шуда, ба ҳам мерасанд. Аз рӯйи ҳаракати сангпораҳо: * '''Шағалзорҳои ҳаракаткунанда''' — сангпораҳои онҳо ҳанӯз ба поён меғеланд ё ҷой иваз мекунанд. * '''Шағалзорҳои устуворшуда''' — ҳаракати сангпораҳояшон кам ё қатъ шуда, қисман бо хок ва рустаниҳо пӯшида шудаанд. === Кунҷи нишебӣ ва устуворӣ === Устувории шағалзор аз нишебии замин, андозаю шакли сангпораҳо ва соиши байни онҳо вобаста аст. Кунҷи калонтарине, ки дар он тӯдаи сангпораҳо бе лағжидан устувор мемонад, '''кунҷи табиии хобиши мавод''' ({{lang-en|angle of repose}}) ном дорад. Нишебии бисёр шағалзорҳо аз ин кунҷ камтар аст.<ref name="Statham1973"/> === Ҷудошавии сангпораҳо аз рӯйи андоза === Дар бисёр шағалзорҳо сангҳои калонтар дар қисми поёнӣ ва сангпораҳои майдатар дар қисми болоӣ ҷамъ мешаванд. Зеро сангҳои калон ҳангоми ба поён ғелидан одатан масофаи бештарро тай мекунанд. Ин тарзи ҷойгиршавии сангпораҳо ба синну сол ва таърихи пайдоиши шағалзор низ вобаста аст.<ref name="Draebing2026"/> == Шағалзорҳо дар Тоҷикистон == Шағалзорҳо дар [[Помир]], [[Ҳисору Олой]], қаторкӯҳҳои Дарвоз, Ванҷ, Рӯшон, Шуғнон, Шоҳдара ва дигар ноҳияҳои кӯҳии Тоҷикистон вомехӯранд. Онҳо аз рӯйи баландӣ, ҳаракати сангпораҳо ва рустаниҳое, ки дар онҳо мерӯянд, фарқ мекунанд.<ref name="Rahimbekova2024">{{Cite journal |last1=Рахимбекова |first1=М. Р. |last2=Оймухаммадзода |first2=И. С. |last3=Файзуллоев |first3=Ш. А. |year=2024 |title=Влияние морфометрических и климатических условий на развитие осыпей долины реки Гунт |journal=Доклады Национальной академии наук Таджикистана |volume=67 |issue=7–8 |pages=387–399 |url=https://journals.anrt.tj/files/DNANT/dnant_2024_07-08.pdf |language=ru }}</ref><ref name="Nowak2021"/> === Водии Ғунд === [[Ғунд (дарё)|Водии Ғунд]] дар ҷанубу ғарби Помир ҷойгир аст. Соли 2024 олимони Тоҷикистон бо ёрии харитаҳои рақамӣ ва маълумоти иқлимӣ паҳншавии шағалзорҳо ва шароити пайдоиши онҳоро дар ин водӣ омӯхтанд. Бисёре аз шағалзорҳои сабтшуда дар баландии 1500–2000 метр аз сатҳи баҳр ҷойгир буданд. Аммо мувофиқи модели таҳқиқот, шароити пайдоиши шағалзорҳо дар нишебиҳои 40–50-дараҷаи рӯ ба шимолу ғарб ва дар баландиҳои 3500–4000 метр бештар мусоид арзёбӣ шуд. Яъне рақамҳои аввал ҷойҳои воқеан сабтшударо нишон медиҳанд, рақамҳои дуюм бошад, ҷойҳоеро, ки эҳтимоли пайдо шудани шағалзор дар онҳо бештар аст.<ref name="Rahimbekova2024"/> === Помири Ғарбӣ === Дар қаторкӯҳҳои [[Дарвоз]], [[Ванҷ (қаторкӯҳ)|Ванҷ]], Рӯшон, Шуғнон ва Шоҳдара ҳам шағалзорҳои ҳаракаткунанда ва ҳам устуворшуда вомехӯранд. Дар онҳо рустаниҳои ҷинсҳои ''Ferula'', ''Crambe'', ''Cousinia'' ва ''Artemisia'' мерӯянд.<ref name="Nowak2021"/> === Қаторкӯҳи Қурама === Дар [[қаторкӯҳи Қурама]] ҷамъияти рустании ''Eremuretum turkestanicae'' дар шағалзорҳои нисбатан устувор омӯхта шудааст. Ин шағалзорҳо аз пораҳои варақсанг ва гранит пайдо шудаанд. Қитъаҳои таҳқиқшуда дар баландии 1150–1600 метр ҷойгиранд. Дар онҳо, аз ҷумла, ''Eremurus turkestanicus'' ва ''Eremurus sogdianus'' мерӯянд.<ref name="Nowak2021"/> === Кӯҳҳои Фон ва қаторкӯҳи Ҳисор === Дар [[Кӯҳҳои Фон]] ва [[қаторкӯҳи Ҳисор]] шахҳои баланд, тарқишҳои сангҳо ва ях бастану об шудани об ба пайдоиши шағалзорҳо мусоидат мекунанд. Шағалзорҳои ин мавзеъҳо дар наздикии санглохҳо, марғзорҳои баландкӯҳ ва пиряхҳо ҷойгиранд.<ref name="Nowak2021"/> == Аҳамияти экологӣ == Гарчанде дар шағалзорҳо хок кам асту сангрезаҳо ҳаракат мекунанд, бисёр рустаниҳо ва ҳайвонот дар онҳо зиндагӣ мекунанд. Дар шағалзорҳои устуворшуда бо гузашти вақт хок ва боқимондаҳои рустаниҳо ҷамъ мешаванд. Ин барои сабзидани рустаниҳои нав шароит фароҳам меорад.<ref name="Nowak2021"/> === Набототи шағалзорҳо === Рустаниҳои шағалзорҳо ба камии хок, хушкӣ ва ҳаракати сангпораҳо мутобиқ шудаанд. Баъзеи онҳо решаҳои дароз ё паҳншуда доранд; баъзеи дигар пастқаданд ё ба болишт монанд мешаванд.<ref name="Nowak2021"/> Дар солҳои 2015–2019 олимон дар Помир ва ҷанубу ғарби Тиёншон 222 қитъаро омӯхта, 21 ҷамъияти рустаниро муайян карданд. Дар байни рустаниҳои онҳо ''Ferula bucharica'', ''Lagochilus seravschanicus'', ''Crambe schugnana'', ''Ferula grigoriewii'', ''Eremurus turkestanicus'' ва ''Corydalis kashgarica'' буданд.<ref name="Nowak2021"/> === Рустаниҳои эндемикӣ === Шағалзорҳо яке аз муҳитҳои зисти рустаниҳои [[Эндемизм|эндемикии]] Тоҷикистон мебошанд. Дар китоби ''Tajikistan – the Country of Endemic Plants'' (2022) гуфта шудааст, ки дар шағалзорҳо 822 намуди рустании эндемикӣ мерӯяд. Аз онҳо 169 намуд танҳо дар ҳамин навъи муҳити зист ба қайд гирифта шудааст.<ref name="Endemic2022">{{Cite book |last1=Nowak |first1=Arkadiusz |last2=Świerszcz |first2=Sebastian |last3=Nowak |first3=Sylwia |last4=Nobis |first4=Marcin |last5=Swacha |first5=Grzegorz |last6=Kącki |first6=Zygmunt |last7=Yakubova |first7=Dilshoda |last8=Yuldashev |first8=Sipar |year=2022 |title=Tajikistan – the Country of Endemic Plants |publisher=Polska Akademia Nauk |url=https://www.researchgate.net/publication/360069763_Tajikistan_-_the_country_of_endemic_plants |language=English, Tajik and Russian }}</ref> === Микроиқлим === Ҳаво аз байни сангпораҳо мегузарад ва дар баъзе шағалзорҳо қисми дарунии онҳо аз ҳавои берун сардтар мемонад. Таҳқиқоти соли 2012 дар Аврупои Марказӣ нишон дод, ки чунин ҷойҳои салқин метавонанд барои рустаниҳо ва ҳайвоноти минтақаҳои сард паноҳгоҳ бошанд.<ref name="Ruzicka2012">{{Cite journal |last1=Růžička |first1=Vlastimil |last2=Zacharda |first2=Miloslav |last3=Němcová |first3=Lenka |last4=Šmilauer |first4=Petr |last5=Nekola |first5=Jeffrey C. |year=2012 |title=Periglacial microclimate in low-altitude scree slopes supports relict biodiversity |journal=Journal of Natural History |volume=46 |issue=35–36 |pages=2145–2157 |doi=10.1080/00222933.2012.707248 |language=en }}</ref> == Робита бо пиряхҳо == Сангпораҳои аз кӯҳ ҷудошуда баъзан ба рӯйи [[пирях]]ҳо меафтанд. Қабати тунуки сангпораҳо метавонад обшавии яхро тезонад, зеро гармии бештари офтобро ҷаббида мегирад. Қабати ғафси сангпораҳо бошад, намегузорад гармӣ ба осонӣ ба яхи зери онҳо расад ва обшавиро суст мекунад.<ref name="Nakawo1981">{{Cite journal |last1=Nakawo |first1=M. |last2=Young |first2=G. J. |year=1981 |title=Field Experiments to Determine the Effect of a Debris Layer on Ablation of Glacier Ice |journal=Annals of Glaciology |volume=2 |pages=85–91 |doi=10.3189/172756481794352432 |language=en }}</ref> == Хатарҳои табиӣ == Шағалзорҳои ҳаракаткунанда барои роҳҳо, сохтмонҳо ва кӯҳнавардон хатарнок буда метавонанд. Борони сахт, обшавии барф, [[заминларза]] ва канда шудани сангҳои нав метавонанд ҳаракати сангпораҳоро зиёд кунанд. Таҳқиқоти водии Ғунд барои муайян кардани ҷойҳое, ки эҳтимоли пайдоиши шағалзор дар онҳо зиёд аст, ва арзёбии хатари онҳо ёрӣ медиҳад.<ref name="Rahimbekova2024"/> == Таҳқиқоти илмӣ == Олимон шағалзорҳоро бо ёрии тасвирҳои моҳворавӣ, харитаҳои рақамии релеф, [[лидар]] ва усулҳои дигари таҳқиқ меомӯзанд. Ин маълумот барои фаҳмидани сабабҳои пора шудани сангҳо, ҳаракати онҳо ва тағйир ёфтани нишебиҳо кумак мекунад. Таҳқиқоти соли 2026 дар Алпи Швейтсария нишон дод, ки иқлим, навъи ҷинсҳои кӯҳӣ ва ақиб рафтани пиряхҳо ба ташаккули шағалзорҳо таъсир мерасонанд.<ref name="Draebing2026"/> == Фарқ аз навъҳои дигари таҳшинҳо == * '''[[Морена]]''' — сангу хоке, ки пирях бо худ мебарад ё дар ҷое ҷамъ мекунад. * '''[[Аллювий]]''' — рег, шағал ва дигар таҳшинҳое, ки оби дарё меорад ва ҷамъ мекунад. * '''[[Коллювий]]''' — хок ва сангпораҳое, ки бо таъсири қувваи ҷозиба, шуста шудани хок ва дигар равандҳо дар нишебиҳо ҷамъ мешаванд. * '''Шағалзор''' — тӯдаи сангпораҳое, ки бештар аз шахҳо канда шуда, ба поён меафтанд ва ҷамъ мешаванд. Ин навъҳои таҳшинҳоро на ҳамеша ба осонӣ аз ҳам ҷудо кардан мумкин аст, зеро баъзан чанд раванд дар як ҷой таъсир мерасонанд.<ref name="Jackson1997"/><ref name="Allaby2013"/> == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * ''Фарҳанги тафсирии забони тоҷикӣ''. Ҷилди 2. Душанбе, 2008. * Nowak A. et al. ''Tajikistan – the Country of Endemic Plants''. 2022. * Рахимбекова М. Р., Оймухаммадзода И. С., Файзуллоев Ш. А. Влияние морфометрических и климатических условий на развитие осыпей долины реки Гунт // Доклады Национальной академии наук Таджикистана. 2024. Ҷ. 67, № 7–8. С. 387–399. * Jackson J. A. (ed.). ''Glossary of Geology''. 4th ed. American Geological Institute, 1997. * Allaby M. ''A Dictionary of Geology and Earth Sciences''. Oxford University Press, 2013. * Statham I. Scree Slope Development under Conditions of Surface Particle Movement // Transactions of the Institute of British Geographers. 1973. № 59. P. 41–53. * Murton J. B., Peterson R., Ozouf J.-C. Bedrock Fracture by Ice Segregation in Cold Regions // Science. 2006. Vol. 314. P. 1127–1129. * Nakawo M., Young G. J. Field Experiments to Determine the Effect of a Debris Layer on Ablation of Glacier Ice // Annals of Glaciology. 1981. Vol. 2. P. 85–91. * Nowak A., Świerszcz S., Nowak S., Nobis M. Vegetation Diversity of Screes and Taluses of The Pamir and South-Western Tian Shan in Middle Asia // Folia Geobotanica. 2021. Vol. 56. P. 43–67. * Draebing D. et al. Climatic, lithologic and topographic control on alpine rock fracturing and talus evolution // Earth Surface Processes and Landforms. 2026. Vol. 51, № 6. [[Гурӯҳ:Геоморфология]] [[Гурӯҳ:Шаклҳои релеф]] [[Гурӯҳ:Релефи кӯҳӣ]] [[Гурӯҳ:Экологияи кӯҳӣ]] fr3n5q1gs07ciuc0xpypl74y3smprlb 1491183 1491182 2026-10-25T01:43:18Z Zosya95 54344 /* Сохт ва хусусиятҳои релефӣ */ 1491183 wikitext text/x-wiki [[File:Yamnuska bottom cliff.jpg|thumb|Шағалзор дар доманаи кӯҳи Ямнуска, музофоти Албертаи Канада.]] '''Шағалзор''' ({{lang-en|scree, talus}}) — тӯдаи сангҳое, ки аз [[шах]]ҳо канда шуда, дар нишебиҳо ва доманаи кӯҳҳо ҷамъ мешаванд. Шағалзор яке аз шаклҳои [[Релеф|релефи]] кӯҳӣ буда, аз сангреза, пораҳои қиррадори [[Ҷинси кӯҳӣ|ҷинсҳои кӯҳӣ]] ва харсангҳои гуногунандоза иборат аст.<ref name="Jackson1997">{{Cite book |editor-last=Jackson |editor-first=Julia A. |title=Glossary of Geology |edition=4 |publisher=American Geological Institute |location=Alexandria, Virginia |year=1997 |isbn=0922152349 |language=en }}</ref><ref name="Allaby2013">{{Cite book |last=Allaby |first=Michael |title=A Dictionary of Geology and Earth Sciences |edition=4 |publisher=Oxford University Press |year=2013 |isbn=9780199653065 |language=en }}</ref> Шағалзорҳо бештар дар кӯҳистон, аз ҷумла дар [[Алп]], [[Ҳимолой]], [[Тиёншон]], [[Помир]] ва [[Қафқоз]] вомехӯранд. Дар Тоҷикистон онҳо дар [[Қаторкӯҳ|қаторкӯҳҳои]] Помир, Ҳисору Олой ва дигар ноҳияҳои кӯҳсор дида мешаванд. Шағалзорҳо ҳам қисми релефи кӯҳӣ ва ҳам [[Муҳити зист|муҳити зисти]] бисёр рустаниҳои камёб ва [[Эндемизм|эндемикӣ]] мебошанд.<ref name="Nowak2021">{{Cite journal |last1=Nowak |first1=Arkadiusz |last2=Świerszcz |first2=Sebastian |last3=Nowak |first3=Sylwia |last4=Nobis |first4=Marcin |year=2021 |title=Vegetation Diversity of Screes and Taluses of The Pamir and South-Western Tian Shan in Middle Asia |journal=Folia Geobotanica |volume=56 |pages=43–67 |doi=10.1007/s12224-021-09392-w |language=en }}</ref> == Пайдоиш == Шағалзорҳо дар натиҷаи [[Бодлесӣ|бодлесӣ]] ва пора шудани ҷинсҳои кӯҳӣ пайдо мешаванд. Об, ҳаво, тағйири ҳарорат ва фаъолияти организмҳо боиси кафидан ва пора шудани сангҳо мегарданд. Сангпораҳо аз шахҳо канда шуда, ба поён меафтанд ва дар доманаи кӯҳ ҷамъ мешаванд.<ref name="EMTBodlesi">{{ЭМТ|Бодлесӣ|2|муаллиф=}}</ref><ref name="Draebing2026">{{Cite journal |last1=Draebing |first1=Daniel |last2=Brouns |first2=Sterre A. M. |last3=Binnie |first3=Steven A. |last4=de Haas |first4=Tjalling |last5=McColl |first5=Samuel T. |year=2026 |title=Climatic, lithologic and topographic control on alpine rock fracturing and talus evolution |journal=Earth Surface Processes and Landforms |volume=51 |issue=6 |at=e70331 |doi=10.1002/esp.70331 |language=en }}</ref> === Бодлесии механикӣ (физикӣ) === Ҳангоми бодлесии механикӣ, ҷинсҳои кӯҳӣ аз пасту баланд шудани ҳарорат ва ях бастану об шудани об дар тарқишҳо пора мешаванд. Масалан, об ба тарқиши санг медарояд ва ҳангоми ях бастан ҳаҷмаш тақрибан 9% зиёд мешавад. Фишори ях метавонад тарқишро васеъ карда, сангро шиканад.<ref name="EMTBodlesi"/> Раванди дигари ин навъи бодлесӣ ҷудошавии ях аст, ки дар он об ба қисмҳои хунуктари шикофҳои кӯҳсангҳо гузашта, ях мебандад ва кристаллҳои ях ҳосил мешаванд. Бо ворид шудани оби бештар ин кристаллҳо калон шуда, фишори онҳо метавонад сангро тарконад.<ref name="Murton2006">{{Cite journal |last1=Murton |first1=Julian B. |last2=Peterson |first2=Rorik |last3=Ozouf |first3=Jean-Claude |year=2006 |title=Bedrock Fracture by Ice Segregation in Cold Regions |journal=Science |volume=314 |issue=5802 |pages=1127–1129 |doi=10.1126/science.1132127 |language=en }}</ref> Дар ҷойҳои хушк бошад, гармшавию хунукшавии нобаробари сангҳо низ боиси пайдо шудани тарқишҳо мегардад.<ref name="Draebing2026"/> === Бодлесии химиявӣ === Бодлесии химиявӣ дар натиҷаи таъсири об, оксиген, гази карбон ва моддаҳои дар об ҳалшуда ба ҷинсҳои кӯҳӣ ба амал меояд. Ин моддаҳо бо маъданҳои кӯҳсангҳо ба [[реаксияи химиявӣ]] даромада, таркиби онҳоро тағйир медиҳанд. Дар натиҷа баъзе маъданҳо ҳал шуда, маъданҳои нав ҳосил мешаванд ва сангҳо осонтар пора мешаванд.<ref name="Allaby2013"/> === Бодлесии биологӣ (органикӣ) === Решаҳои рустаниҳо ба тарқишҳои санг ворид шуда, баробари калон шуданашон онҳоро васеъ мекунанд. [[Гулсанг|Гулсангҳо]] низ бо риштаҳои занбӯруғии худ ба шикофҳои санг роҳ ёфта, онҷо кислотаҳои органикӣ ҷудо мекунанд. Дар натиҷа сангҳо рафта-рафта пора шуда, таркиби химиявии онҳо низ иваз мешавад.<ref name="Chen2002">{{Cite journal |last1=Chen |first1=Jie |last2=Blume |first2=Hans-Peter |year=2002 |title=Rock-weathering by lichens in Antarctic: patterns and mechanisms |journal=Journal of Geographical Sciences |volume=12 |issue=4 |pages=387–396 |doi=10.1007/BF02844595 |language=en }}</ref> Сангпораҳои аз шах ҷудошуда зери таъсири қувваи ҷозиба ба поён меафтанд, меҷаҳанд, меғеланд ё лағжида мефароянд. Онҳо дар домана ҷамъ шуда, шағалзорро ташкил медиҳанд. Агар сангпораҳо аз як новаи танг фурӯ резанд, шағалзори конусшакл пайдо мешавад.<ref name="Jackson1997"/> == Сохт ва хусусиятҳои релефӣ == [[File:TalusConesIsfjorden.jpg|thumb|Шағалзорҳои конусшакл дар соҳили Исфйорд, [[Шпитсберген]].]] Шағалзорҳо вобаста ба баландии шах, нишебии кӯҳ, навъи ҷинсҳои кӯҳӣ ва миқдори сангпораҳо шаклу андозаи гуногун доранд. Баъзеашон танҳо қисми хурди нишебиро мепӯшонанд, дигарон бошанд, дар доманаи шахҳо масоҳати васеъро фаро мегиранд.<ref name="Jackson1997"/> === Намудҳои шағалзор === Аз рӯйи шакл: * '''Шағалзорҳои конусшакл''' — тӯдаҳои сангпораҳое, ки дар поёни новаҳои танги кӯҳӣ ҷамъ шуда, шакли конусро мегиранд. * '''Шағалзорҳои паҳн''' — сангрезаҳое, ки қисми васеи нишебӣ ё доманаи шахро мепӯшонанд. * '''Шағалзорҳои пайваста''' — вақте пайдо мешаванд, ки чанд шағалзори наздик калон шуда, ба ҳам мерасанд. Аз рӯйи ҳаракати сангпораҳо: * '''Шағалзорҳои ҷунбанда''' — сангпораҳои онҳо ҳанӯз ба поён меғеланд ё ҷой иваз мекунанд. * '''Шағалзорҳои устуворшуда''' — ҳаракати сангпораҳояшон кам ё қатъ шуда, қисман бо хок ва рустаниҳо пӯшида шудаанд. === Кунҷи нишебӣ ва устуворӣ === Устувории шағалзор аз нишебии замин, андозаю шакли сангпораҳо ва соиши байни онҳо вобаста аст. Кунҷи калонтарине, ки дар он тӯдаи сангпораҳо бе лағжидан устувор мемонад, '''кунҷи табиии хобиши мавод''' ({{lang-en|angle of repose}}) ном дорад. Нишебии бисёр шағалзорҳо аз ин кунҷ камтар аст.<ref name="Statham1973"/> === Ҷудошавии сангпораҳо аз рӯйи андоза === Дар бисёр шағалзорҳо сангҳои калонтар дар қисми поёнӣ ва сангпораҳои майдатар дар қисми болоӣ ҷамъ мешаванд. Зеро сангҳои калон ҳангоми ба поён ғелидан одатан масофаи бештарро тай мекунанд. Ин тарзи ҷойгиршавии сангпораҳо ба синну сол ва таърихи пайдоиши шағалзор низ вобаста аст.<ref name="Draebing2026"/> == Шағалзорҳо дар Тоҷикистон == Шағалзорҳо дар [[Помир]], [[Ҳисору Олой]], қаторкӯҳҳои Дарвоз, Ванҷ, Рӯшон, Шуғнон, Шоҳдара ва дигар ноҳияҳои кӯҳии Тоҷикистон вомехӯранд. Онҳо аз рӯйи баландӣ, ҳаракати сангпораҳо ва рустаниҳое, ки дар онҳо мерӯянд, фарқ мекунанд.<ref name="Rahimbekova2024">{{Cite journal |last1=Рахимбекова |first1=М. Р. |last2=Оймухаммадзода |first2=И. С. |last3=Файзуллоев |first3=Ш. А. |year=2024 |title=Влияние морфометрических и климатических условий на развитие осыпей долины реки Гунт |journal=Доклады Национальной академии наук Таджикистана |volume=67 |issue=7–8 |pages=387–399 |url=https://journals.anrt.tj/files/DNANT/dnant_2024_07-08.pdf |language=ru }}</ref><ref name="Nowak2021"/> === Водии Ғунд === [[Ғунд (дарё)|Водии Ғунд]] дар ҷанубу ғарби Помир ҷойгир аст. Соли 2024 олимони Тоҷикистон бо ёрии харитаҳои рақамӣ ва маълумоти иқлимӣ паҳншавии шағалзорҳо ва шароити пайдоиши онҳоро дар ин водӣ омӯхтанд. Бисёре аз шағалзорҳои сабтшуда дар баландии 1500–2000 метр аз сатҳи баҳр ҷойгир буданд. Аммо мувофиқи модели таҳқиқот, шароити пайдоиши шағалзорҳо дар нишебиҳои 40–50-дараҷаи рӯ ба шимолу ғарб ва дар баландиҳои 3500–4000 метр бештар мусоид арзёбӣ шуд. Яъне рақамҳои аввал ҷойҳои воқеан сабтшударо нишон медиҳанд, рақамҳои дуюм бошад, ҷойҳоеро, ки эҳтимоли пайдо шудани шағалзор дар онҳо бештар аст.<ref name="Rahimbekova2024"/> === Помири Ғарбӣ === Дар қаторкӯҳҳои [[Дарвоз]], [[Ванҷ (қаторкӯҳ)|Ванҷ]], Рӯшон, Шуғнон ва Шоҳдара ҳам шағалзорҳои ҳаракаткунанда ва ҳам устуворшуда вомехӯранд. Дар онҳо рустаниҳои ҷинсҳои ''Ferula'', ''Crambe'', ''Cousinia'' ва ''Artemisia'' мерӯянд.<ref name="Nowak2021"/> === Қаторкӯҳи Қурама === Дар [[қаторкӯҳи Қурама]] ҷамъияти рустании ''Eremuretum turkestanicae'' дар шағалзорҳои нисбатан устувор омӯхта шудааст. Ин шағалзорҳо аз пораҳои варақсанг ва гранит пайдо шудаанд. Қитъаҳои таҳқиқшуда дар баландии 1150–1600 метр ҷойгиранд. Дар онҳо, аз ҷумла, ''Eremurus turkestanicus'' ва ''Eremurus sogdianus'' мерӯянд.<ref name="Nowak2021"/> === Кӯҳҳои Фон ва қаторкӯҳи Ҳисор === Дар [[Кӯҳҳои Фон]] ва [[қаторкӯҳи Ҳисор]] шахҳои баланд, тарқишҳои сангҳо ва ях бастану об шудани об ба пайдоиши шағалзорҳо мусоидат мекунанд. Шағалзорҳои ин мавзеъҳо дар наздикии санглохҳо, марғзорҳои баландкӯҳ ва пиряхҳо ҷойгиранд.<ref name="Nowak2021"/> == Аҳамияти экологӣ == Гарчанде дар шағалзорҳо хок кам асту сангрезаҳо ҳаракат мекунанд, бисёр рустаниҳо ва ҳайвонот дар онҳо зиндагӣ мекунанд. Дар шағалзорҳои устуворшуда бо гузашти вақт хок ва боқимондаҳои рустаниҳо ҷамъ мешаванд. Ин барои сабзидани рустаниҳои нав шароит фароҳам меорад.<ref name="Nowak2021"/> === Набототи шағалзорҳо === Рустаниҳои шағалзорҳо ба камии хок, хушкӣ ва ҳаракати сангпораҳо мутобиқ шудаанд. Баъзеи онҳо решаҳои дароз ё паҳншуда доранд; баъзеи дигар пастқаданд ё ба болишт монанд мешаванд.<ref name="Nowak2021"/> Дар солҳои 2015–2019 олимон дар Помир ва ҷанубу ғарби Тиёншон 222 қитъаро омӯхта, 21 ҷамъияти рустаниро муайян карданд. Дар байни рустаниҳои онҳо ''Ferula bucharica'', ''Lagochilus seravschanicus'', ''Crambe schugnana'', ''Ferula grigoriewii'', ''Eremurus turkestanicus'' ва ''Corydalis kashgarica'' буданд.<ref name="Nowak2021"/> === Рустаниҳои эндемикӣ === Шағалзорҳо яке аз муҳитҳои зисти рустаниҳои [[Эндемизм|эндемикии]] Тоҷикистон мебошанд. Дар китоби ''Tajikistan – the Country of Endemic Plants'' (2022) гуфта шудааст, ки дар шағалзорҳо 822 намуди рустании эндемикӣ мерӯяд. Аз онҳо 169 намуд танҳо дар ҳамин навъи муҳити зист ба қайд гирифта шудааст.<ref name="Endemic2022">{{Cite book |last1=Nowak |first1=Arkadiusz |last2=Świerszcz |first2=Sebastian |last3=Nowak |first3=Sylwia |last4=Nobis |first4=Marcin |last5=Swacha |first5=Grzegorz |last6=Kącki |first6=Zygmunt |last7=Yakubova |first7=Dilshoda |last8=Yuldashev |first8=Sipar |year=2022 |title=Tajikistan – the Country of Endemic Plants |publisher=Polska Akademia Nauk |url=https://www.researchgate.net/publication/360069763_Tajikistan_-_the_country_of_endemic_plants |language=English, Tajik and Russian }}</ref> === Микроиқлим === Ҳаво аз байни сангпораҳо мегузарад ва дар баъзе шағалзорҳо қисми дарунии онҳо аз ҳавои берун сардтар мемонад. Таҳқиқоти соли 2012 дар Аврупои Марказӣ нишон дод, ки чунин ҷойҳои салқин метавонанд барои рустаниҳо ва ҳайвоноти минтақаҳои сард паноҳгоҳ бошанд.<ref name="Ruzicka2012">{{Cite journal |last1=Růžička |first1=Vlastimil |last2=Zacharda |first2=Miloslav |last3=Němcová |first3=Lenka |last4=Šmilauer |first4=Petr |last5=Nekola |first5=Jeffrey C. |year=2012 |title=Periglacial microclimate in low-altitude scree slopes supports relict biodiversity |journal=Journal of Natural History |volume=46 |issue=35–36 |pages=2145–2157 |doi=10.1080/00222933.2012.707248 |language=en }}</ref> == Робита бо пиряхҳо == Сангпораҳои аз кӯҳ ҷудошуда баъзан ба рӯйи [[пирях]]ҳо меафтанд. Қабати тунуки сангпораҳо метавонад обшавии яхро тезонад, зеро гармии бештари офтобро ҷаббида мегирад. Қабати ғафси сангпораҳо бошад, намегузорад гармӣ ба осонӣ ба яхи зери онҳо расад ва обшавиро суст мекунад.<ref name="Nakawo1981">{{Cite journal |last1=Nakawo |first1=M. |last2=Young |first2=G. J. |year=1981 |title=Field Experiments to Determine the Effect of a Debris Layer on Ablation of Glacier Ice |journal=Annals of Glaciology |volume=2 |pages=85–91 |doi=10.3189/172756481794352432 |language=en }}</ref> == Хатарҳои табиӣ == Шағалзорҳои ҳаракаткунанда барои роҳҳо, сохтмонҳо ва кӯҳнавардон хатарнок буда метавонанд. Борони сахт, обшавии барф, [[заминларза]] ва канда шудани сангҳои нав метавонанд ҳаракати сангпораҳоро зиёд кунанд. Таҳқиқоти водии Ғунд барои муайян кардани ҷойҳое, ки эҳтимоли пайдоиши шағалзор дар онҳо зиёд аст, ва арзёбии хатари онҳо ёрӣ медиҳад.<ref name="Rahimbekova2024"/> == Омӯзиши шағалзорҳо == Олимон шағалзорҳоро бо ёрии тасвирҳои моҳворавӣ, харитаҳои рақамии релеф, [[лидар]] ва усулҳои дигари таҳқиқ меомӯзанд. Ин маълумот барои фаҳмидани сабабҳои пора шудани сангҳо, ҳаракати онҳо ва тағйир ёфтани нишебиҳо кӯмак мекунад. Таҳқиқоти соли 2026 дар Алпи Швейтсария нишон дод, ки иқлим, навъи ҷинсҳои кӯҳӣ ва ақиб рафтани пиряхҳо ба пайдо шудани шағалзорҳо таъсир мерасонанд.<ref name="Draebing2026"/> == Фарқ аз навъҳои дигари таҳшинҳо == * '''[[Морена]]''' — сангу хоке, ки пирях бо худ мебарад ё дар ҷое ҷамъ мекунад. * '''[[Аллювий]]''' — рег, шағал ва дигар таҳшинҳое, ки оби дарё меорад ва ҷамъ мекунад. * '''[[Коллювий]]''' — хок ва сангпораҳое, ки бо таъсири қувваи ҷозиба, шуста шудани хок ва дигар равандҳо дар нишебиҳо ҷамъ мешаванд. * '''Шағалзор''' — тӯдаи сангпораҳое, ки бештар аз шахҳо канда шуда, ба поён меафтанд ва ҷамъ мешаванд. Ин навъҳои таҳшинҳоро на ҳамеша ба осонӣ аз ҳам ҷудо кардан мумкин аст, зеро баъзан чанд раванд дар як ҷой таъсир мерасонанд.<ref name="Jackson1997"/><ref name="Allaby2013"/> == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * ''Фарҳанги тафсирии забони тоҷикӣ''. Ҷилди 2. Душанбе, 2008. * Nowak A. et al. ''Tajikistan – the Country of Endemic Plants''. 2022. * Рахимбекова М. Р., Оймухаммадзода И. С., Файзуллоев Ш. А. Влияние морфометрических и климатических условий на развитие осыпей долины реки Гунт // Доклады Национальной академии наук Таджикистана. 2024. Ҷ. 67, № 7–8. С. 387–399. * Jackson J. A. (ed.). ''Glossary of Geology''. 4th ed. American Geological Institute, 1997. * Allaby M. ''A Dictionary of Geology and Earth Sciences''. Oxford University Press, 2013. * Statham I. Scree Slope Development under Conditions of Surface Particle Movement // Transactions of the Institute of British Geographers. 1973. № 59. P. 41–53. * Murton J. B., Peterson R., Ozouf J.-C. Bedrock Fracture by Ice Segregation in Cold Regions // Science. 2006. Vol. 314. P. 1127–1129. * Nakawo M., Young G. J. Field Experiments to Determine the Effect of a Debris Layer on Ablation of Glacier Ice // Annals of Glaciology. 1981. Vol. 2. P. 85–91. * Nowak A., Świerszcz S., Nowak S., Nobis M. Vegetation Diversity of Screes and Taluses of The Pamir and South-Western Tian Shan in Middle Asia // Folia Geobotanica. 2021. Vol. 56. P. 43–67. * Draebing D. et al. Climatic, lithologic and topographic control on alpine rock fracturing and talus evolution // Earth Surface Processes and Landforms. 2026. Vol. 51, № 6. [[Гурӯҳ:Геоморфология]] [[Гурӯҳ:Шаклҳои релеф]] [[Гурӯҳ:Релефи кӯҳӣ]] [[Гурӯҳ:Экологияи кӯҳӣ]] 1t380gvztjtpg8yhdajquaiye0m14ye 1491185 1491183 2026-10-25T02:08:59Z Zosya95 54344 /* Аҳамияти экологӣ */ 1491185 wikitext text/x-wiki [[File:Yamnuska bottom cliff.jpg|thumb|Шағалзор дар доманаи кӯҳи Ямнуска, музофоти Албертаи Канада.]] '''Шағалзор''' ({{lang-en|scree, talus}}) — тӯдаи сангҳое, ки аз [[шах]]ҳо канда шуда, дар нишебиҳо ва доманаи кӯҳҳо ҷамъ мешаванд. Шағалзор яке аз шаклҳои [[Релеф|релефи]] кӯҳӣ буда, аз сангреза, пораҳои қиррадори [[Ҷинси кӯҳӣ|ҷинсҳои кӯҳӣ]] ва харсангҳои гуногунандоза иборат аст.<ref name="Jackson1997">{{Cite book |editor-last=Jackson |editor-first=Julia A. |title=Glossary of Geology |edition=4 |publisher=American Geological Institute |location=Alexandria, Virginia |year=1997 |isbn=0922152349 |language=en }}</ref><ref name="Allaby2013">{{Cite book |last=Allaby |first=Michael |title=A Dictionary of Geology and Earth Sciences |edition=4 |publisher=Oxford University Press |year=2013 |isbn=9780199653065 |language=en }}</ref> Шағалзорҳо бештар дар кӯҳистон, аз ҷумла дар [[Алп]], [[Ҳимолой]], [[Тиёншон]], [[Помир]] ва [[Қафқоз]] вомехӯранд. Дар Тоҷикистон онҳо дар [[Қаторкӯҳ|қаторкӯҳҳои]] Помир, Ҳисору Олой ва дигар ноҳияҳои кӯҳсор дида мешаванд. Шағалзорҳо ҳам қисми релефи кӯҳӣ ва ҳам [[Муҳити зист|муҳити зисти]] бисёр рустаниҳои камёб ва [[Эндемизм|эндемикӣ]] мебошанд.<ref name="Nowak2021">{{Cite journal |last1=Nowak |first1=Arkadiusz |last2=Świerszcz |first2=Sebastian |last3=Nowak |first3=Sylwia |last4=Nobis |first4=Marcin |year=2021 |title=Vegetation Diversity of Screes and Taluses of The Pamir and South-Western Tian Shan in Middle Asia |journal=Folia Geobotanica |volume=56 |pages=43–67 |doi=10.1007/s12224-021-09392-w |language=en }}</ref> == Пайдоиш == Шағалзорҳо дар натиҷаи [[Бодлесӣ|бодлесӣ]] ва пора шудани ҷинсҳои кӯҳӣ пайдо мешаванд. Об, ҳаво, тағйири ҳарорат ва фаъолияти организмҳо боиси кафидан ва пора шудани сангҳо мегарданд. Сангпораҳо аз шахҳо канда шуда, ба поён меафтанд ва дар доманаи кӯҳ ҷамъ мешаванд.<ref name="EMTBodlesi">{{ЭМТ|Бодлесӣ|2|муаллиф=}}</ref><ref name="Draebing2026">{{Cite journal |last1=Draebing |first1=Daniel |last2=Brouns |first2=Sterre A. M. |last3=Binnie |first3=Steven A. |last4=de Haas |first4=Tjalling |last5=McColl |first5=Samuel T. |year=2026 |title=Climatic, lithologic and topographic control on alpine rock fracturing and talus evolution |journal=Earth Surface Processes and Landforms |volume=51 |issue=6 |at=e70331 |doi=10.1002/esp.70331 |language=en }}</ref> === Бодлесии механикӣ (физикӣ) === Ҳангоми бодлесии механикӣ, ҷинсҳои кӯҳӣ аз пасту баланд шудани ҳарорат ва ях бастану об шудани об дар тарқишҳо пора мешаванд. Масалан, об ба тарқиши санг медарояд ва ҳангоми ях бастан ҳаҷмаш тақрибан 9% зиёд мешавад. Фишори ях метавонад тарқишро васеъ карда, сангро шиканад.<ref name="EMTBodlesi"/> Раванди дигари ин навъи бодлесӣ ҷудошавии ях аст, ки дар он об ба қисмҳои хунуктари шикофҳои кӯҳсангҳо гузашта, ях мебандад ва кристаллҳои ях ҳосил мешаванд. Бо ворид шудани оби бештар ин кристаллҳо калон шуда, фишори онҳо метавонад сангро тарконад.<ref name="Murton2006">{{Cite journal |last1=Murton |first1=Julian B. |last2=Peterson |first2=Rorik |last3=Ozouf |first3=Jean-Claude |year=2006 |title=Bedrock Fracture by Ice Segregation in Cold Regions |journal=Science |volume=314 |issue=5802 |pages=1127–1129 |doi=10.1126/science.1132127 |language=en }}</ref> Дар ҷойҳои хушк бошад, гармшавию хунукшавии нобаробари сангҳо низ боиси пайдо шудани тарқишҳо мегардад.<ref name="Draebing2026"/> === Бодлесии химиявӣ === Бодлесии химиявӣ дар натиҷаи таъсири об, оксиген, гази карбон ва моддаҳои дар об ҳалшуда ба ҷинсҳои кӯҳӣ ба амал меояд. Ин моддаҳо бо маъданҳои кӯҳсангҳо ба [[реаксияи химиявӣ]] даромада, таркиби онҳоро тағйир медиҳанд. Дар натиҷа баъзе маъданҳо ҳал шуда, маъданҳои нав ҳосил мешаванд ва сангҳо осонтар пора мешаванд.<ref name="Allaby2013"/> === Бодлесии биологӣ (органикӣ) === Решаҳои рустаниҳо ба тарқишҳои санг ворид шуда, баробари калон шуданашон онҳоро васеъ мекунанд. [[Гулсанг|Гулсангҳо]] низ бо риштаҳои занбӯруғии худ ба шикофҳои санг роҳ ёфта, онҷо кислотаҳои органикӣ ҷудо мекунанд. Дар натиҷа сангҳо рафта-рафта пора шуда, таркиби химиявии онҳо низ иваз мешавад.<ref name="Chen2002">{{Cite journal |last1=Chen |first1=Jie |last2=Blume |first2=Hans-Peter |year=2002 |title=Rock-weathering by lichens in Antarctic: patterns and mechanisms |journal=Journal of Geographical Sciences |volume=12 |issue=4 |pages=387–396 |doi=10.1007/BF02844595 |language=en }}</ref> Сангпораҳои аз шах ҷудошуда зери таъсири қувваи ҷозиба ба поён меафтанд, меҷаҳанд, меғеланд ё лағжида мефароянд. Онҳо дар домана ҷамъ шуда, шағалзорро ташкил медиҳанд. Агар сангпораҳо аз як новаи танг фурӯ резанд, шағалзори конусшакл пайдо мешавад.<ref name="Jackson1997"/> == Сохт ва хусусиятҳои релефӣ == [[File:TalusConesIsfjorden.jpg|thumb|Шағалзорҳои конусшакл дар соҳили Исфйорд, [[Шпитсберген]].]] Шағалзорҳо вобаста ба баландии шах, нишебии кӯҳ, навъи ҷинсҳои кӯҳӣ ва миқдори сангпораҳо шаклу андозаи гуногун доранд. Баъзеашон танҳо қисми хурди нишебиро мепӯшонанд, дигарон бошанд, дар доманаи шахҳо масоҳати васеъро фаро мегиранд.<ref name="Jackson1997"/> === Намудҳои шағалзор === Аз рӯйи шакл: * '''Шағалзорҳои конусшакл''' — тӯдаҳои сангпораҳое, ки дар поёни новаҳои танги кӯҳӣ ҷамъ шуда, шакли конусро мегиранд. * '''Шағалзорҳои паҳн''' — сангрезаҳое, ки қисми васеи нишебӣ ё доманаи шахро мепӯшонанд. * '''Шағалзорҳои пайваста''' — вақте пайдо мешаванд, ки чанд шағалзори наздик калон шуда, ба ҳам мерасанд. Аз рӯйи ҳаракати сангпораҳо: * '''Шағалзорҳои равон''' — сангпораҳои онҳо ҳанӯз ба поён меғеланд ё ҷой иваз мекунанд. * '''Шағалзорҳои мутаҳкамшуда''' — ҳаракати сангпораҳояшон кам ё қатъ шуда, қисман бо хок ва рустаниҳо пӯшида шудаанд. === Кунҷи нишебӣ ва устуворӣ === Устувории шағалзор аз нишебии замин, андозаю шакли сангпораҳо ва соиши байни онҳо вобаста аст. Кунҷи калонтарине, ки дар он тӯдаи сангпораҳо бе лағжидан устувор мемонад, '''кунҷи табиии хобиши мавод''' ({{lang-en|angle of repose}}) ном дорад. Нишебии бисёр шағалзорҳо аз ин кунҷ камтар аст.<ref name="Statham1973"/> === Ҷудошавии сангпораҳо аз рӯйи андоза === Дар бисёр шағалзорҳо сангҳои калонтар дар қисми поёнӣ ва сангпораҳои майдатар дар қисми болоӣ ҷамъ мешаванд. Зеро сангҳои калон ҳангоми ба поён ғелидан одатан масофаи бештарро тай мекунанд. Ин тарзи ҷойгиршавии сангпораҳо ба синну сол ва таърихи пайдоиши шағалзор низ вобаста аст.<ref name="Draebing2026"/> == Шағалзорҳо дар Тоҷикистон == Шағалзорҳо дар [[Помир]], [[Ҳисору Олой]], қаторкӯҳҳои Дарвоз, Ванҷ, Рӯшон, Шуғнон, Шоҳдара ва дигар ноҳияҳои кӯҳии Тоҷикистон вомехӯранд. Онҳо аз рӯйи баландӣ, ҳаракати сангпораҳо ва рустаниҳое, ки дар онҳо мерӯянд, фарқ мекунанд.<ref name="Rahimbekova2024">{{Cite journal |last1=Рахимбекова |first1=М. Р. |last2=Оймухаммадзода |first2=И. С. |last3=Файзуллоев |first3=Ш. А. |year=2024 |title=Влияние морфометрических и климатических условий на развитие осыпей долины реки Гунт |journal=Доклады Национальной академии наук Таджикистана |volume=67 |issue=7–8 |pages=387–399 |url=https://journals.anrt.tj/files/DNANT/dnant_2024_07-08.pdf |language=ru }}</ref><ref name="Nowak2021"/> === Водии Ғунд === [[Ғунд (дарё)|Водии Ғунд]] дар ҷанубу ғарби Помир ҷойгир аст. Соли 2024 олимони Тоҷикистон бо ёрии харитаҳои рақамӣ ва маълумоти иқлимӣ паҳншавии шағалзорҳо ва шароити пайдоиши онҳоро дар ин водӣ омӯхтанд. Бисёре аз шағалзорҳои сабтшуда дар баландии 1500–2000 метр аз сатҳи баҳр ҷойгир буданд. Аммо мувофиқи модели таҳқиқот, шароити пайдоиши шағалзорҳо дар нишебиҳои 40–50-дараҷаи рӯ ба шимолу ғарб ва дар баландиҳои 3500–4000 метр бештар мусоид арзёбӣ шуд. Яъне рақамҳои аввал ҷойҳои воқеан сабтшударо нишон медиҳанд, рақамҳои дуюм бошад, ҷойҳоеро, ки эҳтимоли пайдо шудани шағалзор дар онҳо бештар аст.<ref name="Rahimbekova2024"/> === Помири Ғарбӣ === Дар қаторкӯҳҳои [[Дарвоз]], [[Ванҷ (қаторкӯҳ)|Ванҷ]], Рӯшон, Шуғнон ва Шоҳдара ҳам шағалзорҳои ҳаракаткунанда ва ҳам устуворшуда вомехӯранд. Дар онҳо рустаниҳои ҷинсҳои ''Ferula'', ''Crambe'', ''Cousinia'' ва ''Artemisia'' мерӯянд.<ref name="Nowak2021"/> === Қаторкӯҳи Қурама === Дар [[қаторкӯҳи Қурама]] ҷамъияти рустании ''Eremuretum turkestanicae'' дар шағалзорҳои нисбатан устувор омӯхта шудааст. Ин шағалзорҳо аз пораҳои варақсанг ва гранит пайдо шудаанд. Қитъаҳои таҳқиқшуда дар баландии 1150–1600 метр ҷойгиранд. Дар онҳо, аз ҷумла, ''Eremurus turkestanicus'' ва ''Eremurus sogdianus'' мерӯянд.<ref name="Nowak2021"/> === Кӯҳҳои Фон ва қаторкӯҳи Ҳисор === Дар [[Кӯҳҳои Фон]] ва [[қаторкӯҳи Ҳисор]] шахҳои баланд, тарқишҳои сангҳо ва ях бастану об шудани об ба пайдоиши шағалзорҳо мусоидат мекунанд. Шағалзорҳои ин мавзеъҳо дар наздикии санглохҳо, марғзорҳои баландкӯҳ ва пиряхҳо ҷойгиранд.<ref name="Nowak2021"/> == Аҳамияти экологӣ == Гарчанде шағалзорҳо дорои хоки каму сангрезаҳои ҳаракаткунанд бошанд ҳам, бисёр рустаниҳо ва ҳайвонот дар онҳо зиндагӣ мекунанд. Дар шағалзорҳои устуворшуда бо гузашти вақт хок ва боқимондаҳои рустаниҳо ҷамъ мешаванд. Ин барои сабзидани рустаниҳои нав шароит фароҳам меорад.<ref name="Nowak2021"/> === Наботот === Рустаниҳои шағалзорҳо ба камии хок, хушкӣ ва ҳаракати сангпораҳо мутобиқ шудаанд. Баъзеи онҳо решаҳои дарозу паҳн доранд, баъзеи дигар қадпаст ё болиштмонанданд.<ref name="Nowak2021"/> Дар шағалзорҳои Тоҷикистон [[камоли бухорӣ]], ''Lagochilus seravschanicus'', ''Crambe schugnana'', ''Ferula grigoriewii'', ''Eremurus turkestanicus'' ва ''Corydalis kashgarica'' мерӯянд.<ref name="Nowak2021" /> === Микроиқлим === Ҳаво аз байни сангпораҳо мегузарад ва дар баъзе шағалзорҳо қисми дарунии онҳо аз ҳавои берун сардтар мемонад. Таҳқиқоти соли 2012 дар Аврупои Марказӣ нишон дод, ки чунин ҷойҳои салқин метавонанд барои рустаниҳо ва ҳайвоноти минтақаҳои сард паноҳгоҳ бошанд.<ref name="Ruzicka2012">{{Cite journal |last1=Růžička |first1=Vlastimil |last2=Zacharda |first2=Miloslav |last3=Němcová |first3=Lenka |last4=Šmilauer |first4=Petr |last5=Nekola |first5=Jeffrey C. |year=2012 |title=Periglacial microclimate in low-altitude scree slopes supports relict biodiversity |journal=Journal of Natural History |volume=46 |issue=35–36 |pages=2145–2157 |doi=10.1080/00222933.2012.707248 |language=en }}</ref> == Робита бо пиряхҳо == Сангпораҳои аз кӯҳ ҷудошуда баъзан ба рӯйи [[Пирях|пиряхҳо]] меафтанд. Қабати тунуки сангпораҳо метавонад обшавии яхро тезонад, зеро сангҳо нисбат ба ях гармии бештари офтобро ҷаббида мегиранд. Қабати ғафси сангпораҳо бошад, намегузорад, ки гармӣ ба осонӣ ба яхи зери он гузарад ва ҳамин хел обшавии пиряхро суст мекунад.<ref name="Nakawo1981">{{Cite journal |last1=Nakawo |first1=M. |last2=Young |first2=G. J. |year=1981 |title=Field Experiments to Determine the Effect of a Debris Layer on Ablation of Glacier Ice |journal=Annals of Glaciology |volume=2 |pages=85–91 |doi=10.3189/172756481794352432 |language=en }}</ref> == Хатарҳои табиӣ == Шағалзорҳои ҳаракаткунанда барои роҳҳо, сохтмонҳо ва кӯҳнавардон хатарнок ҳастанд. Борони сахт, обшавии барф, [[заминларза]] ва канда шудани сангҳои нав метавонанд ҳаракати сангпораҳоро зиёд кунанд.<ref name="Rahimbekova2024"/> == Омӯзиши шағалзорҳо == Олимон шағалзорҳоро бо ёрии тасвирҳои моҳворавӣ, харитаҳои рақамии релеф, [[лидар]] ва усулҳои дигари таҳқиқ меомӯзанд. Ин маълумот барои фаҳмидани сабабҳои пора шудани сангҳо, ҳаракати онҳо ва тағйир ёфтани нишебиҳо кӯмак мекунад. Таҳқиқоти соли 2026 дар Алпи Швейтсария нишон дод, ки иқлим, навъи ҷинсҳои кӯҳӣ ва ақиб рафтани пиряхҳо ба пайдо шудани шағалзорҳо таъсир мерасонанд.<ref name="Draebing2026"/> == Фарқ аз навъҳои дигари таҳшинҳо == * '''[[Морена]]''' — сангу хоке, ки пирях бо худ мебарад ё дар ҷое ҷамъ мекунад. * '''[[Аллювий]]''' — рег, шағал ва дигар таҳшинҳое, ки оби дарё меорад ва ҷамъ мекунад. * '''[[Коллювий]]''' — хок ва сангпораҳое, ки бо таъсири қувваи ҷозиба, шуста шудани хок ва дигар равандҳо дар нишебиҳо ҷамъ мешаванд. * '''Шағалзор''' — тӯдаи сангпораҳое, ки бештар аз шахҳо канда шуда, ба поён меафтанд ва ҷамъ мешаванд. Ин навъҳои таҳшинҳоро на ҳамеша ба осонӣ аз ҳам ҷудо кардан мумкин аст, зеро баъзан чанд раванд дар як ҷой таъсир мерасонанд.<ref name="Jackson1997"/><ref name="Allaby2013"/> == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * ''Фарҳанги тафсирии забони тоҷикӣ''. Ҷилди 2. Душанбе, 2008. * Nowak A. et al. ''Tajikistan – the Country of Endemic Plants''. 2022. * Рахимбекова М. Р., Оймухаммадзода И. С., Файзуллоев Ш. А. Влияние морфометрических и климатических условий на развитие осыпей долины реки Гунт // Доклады Национальной академии наук Таджикистана. 2024. Ҷ. 67, № 7–8. С. 387–399. * Jackson J. A. (ed.). ''Glossary of Geology''. 4th ed. American Geological Institute, 1997. * Allaby M. ''A Dictionary of Geology and Earth Sciences''. Oxford University Press, 2013. * Statham I. Scree Slope Development under Conditions of Surface Particle Movement // Transactions of the Institute of British Geographers. 1973. № 59. P. 41–53. * Murton J. B., Peterson R., Ozouf J.-C. Bedrock Fracture by Ice Segregation in Cold Regions // Science. 2006. Vol. 314. P. 1127–1129. * Nakawo M., Young G. J. Field Experiments to Determine the Effect of a Debris Layer on Ablation of Glacier Ice // Annals of Glaciology. 1981. Vol. 2. P. 85–91. * Nowak A., Świerszcz S., Nowak S., Nobis M. Vegetation Diversity of Screes and Taluses of The Pamir and South-Western Tian Shan in Middle Asia // Folia Geobotanica. 2021. Vol. 56. P. 43–67. * Draebing D. et al. Climatic, lithologic and topographic control on alpine rock fracturing and talus evolution // Earth Surface Processes and Landforms. 2026. Vol. 51, № 6. [[Гурӯҳ:Геоморфология]] [[Гурӯҳ:Шаклҳои релеф]] [[Гурӯҳ:Релефи кӯҳӣ]] [[Гурӯҳ:Экологияи кӯҳӣ]] 3tk6koag7y2hba6ve9kwx1p6r698erz 1491186 1491185 2026-10-25T02:18:53Z Zosya95 54344 1491186 wikitext text/x-wiki [[File:Yamnuska bottom cliff.jpg|thumb|Шағалзор дар доманаи кӯҳи Ямнуска, музофоти Албертаи Канада.]] '''Шағалзор''' ({{lang-en|scree, talus}}) — тӯдаи сангҳое, ки аз [[шах]]ҳо канда шуда, дар нишебиҳо ва доманаи кӯҳҳо ҷамъ мешаванд. Шағалзор яке аз шаклҳои [[Релеф|релефи]] кӯҳӣ буда, аз сангреза, пораҳои қиррадори [[Ҷинси кӯҳӣ|ҷинсҳои кӯҳӣ]] ва харсангҳои гуногунандоза иборат аст.<ref name="Jackson1997">{{Cite book |editor-last=Jackson |editor-first=Julia A. |title=Glossary of Geology |edition=4 |publisher=American Geological Institute |location=Alexandria, Virginia |year=1997 |isbn=0922152349 |language=en }}</ref><ref name="Allaby2013">{{Cite book |last=Allaby |first=Michael |title=A Dictionary of Geology and Earth Sciences |edition=4 |publisher=Oxford University Press |year=2013 |isbn=9780199653065 |language=en }}</ref> Шағалзорҳо бештар дар кӯҳистон, аз ҷумла дар [[Алп]], [[Ҳимолой]], [[Тиёншон]], [[Помир]] ва [[Қафқоз]] вомехӯранд. Дар Тоҷикистон онҳо дар [[Қаторкӯҳ|қаторкӯҳҳои]] Помир, Ҳисору Олой ва дигар ноҳияҳои кӯҳсор дида мешаванд. Шағалзорҳо ҳам қисми релефи кӯҳӣ ва ҳам [[Муҳити зист|муҳити зисти]] бисёр рустаниҳои камёб ва [[Эндемизм|эндемикӣ]] мебошанд.<ref name="Nowak2021">{{Cite journal |last1=Nowak |first1=Arkadiusz |last2=Świerszcz |first2=Sebastian |last3=Nowak |first3=Sylwia |last4=Nobis |first4=Marcin |year=2021 |title=Vegetation Diversity of Screes and Taluses of The Pamir and South-Western Tian Shan in Middle Asia |journal=Folia Geobotanica |volume=56 |pages=43–67 |doi=10.1007/s12224-021-09392-w |language=en }}</ref> == Пайдоиш == Шағалзорҳо дар натиҷаи [[Бодлесӣ|бодлесӣ]] ва пора шудани ҷинсҳои кӯҳӣ пайдо мешаванд. Об, ҳаво, тағйири ҳарорат ва фаъолияти организмҳо боиси кафидан ва пора шудани сангҳо мегарданд. Сангпораҳо аз шахҳо канда шуда, ба поён меафтанд ва дар доманаи кӯҳ ҷамъ мешаванд.<ref name="EMTBodlesi">{{ЭМТ|Бодлесӣ|2|муаллиф=}}</ref><ref name="Draebing2026">{{Cite journal |last1=Draebing |first1=Daniel |last2=Brouns |first2=Sterre A. M. |last3=Binnie |first3=Steven A. |last4=de Haas |first4=Tjalling |last5=McColl |first5=Samuel T. |year=2026 |title=Climatic, lithologic and topographic control on alpine rock fracturing and talus evolution |journal=Earth Surface Processes and Landforms |volume=51 |issue=6 |at=e70331 |doi=10.1002/esp.70331 |language=en }}</ref> === Бодлесии механикӣ (физикӣ) === Ҳангоми бодлесии механикӣ, ҷинсҳои кӯҳӣ аз пасту баланд шудани ҳарорат ва ях бастану об шудани об дар тарқишҳо пора мешаванд. Масалан, об ба тарқиши санг медарояд ва ҳангоми ях бастан ҳаҷмаш тақрибан 9% зиёд мешавад. Фишори ях метавонад тарқишро васеъ карда, сангро шиканад.<ref name="EMTBodlesi"/> Раванди дигари ин навъи бодлесӣ ҷудошавии ях аст, ки дар он об ба қисмҳои хунуктари шикофҳои кӯҳсангҳо гузашта, ях мебандад ва кристаллҳои ях ҳосил мешаванд. Бо ворид шудани оби бештар ин кристаллҳо калон шуда, фишори онҳо метавонад сангро тарконад.<ref name="Murton2006">{{Cite journal |last1=Murton |first1=Julian B. |last2=Peterson |first2=Rorik |last3=Ozouf |first3=Jean-Claude |year=2006 |title=Bedrock Fracture by Ice Segregation in Cold Regions |journal=Science |volume=314 |issue=5802 |pages=1127–1129 |doi=10.1126/science.1132127 |language=en }}</ref> Дар ҷойҳои хушк бошад, гармшавию хунукшавии нобаробари сангҳо низ боиси пайдо шудани тарқишҳо мегардад.<ref name="Draebing2026"/> === Бодлесии химиявӣ === Бодлесии химиявӣ дар натиҷаи таъсири об, оксиген, гази карбон ва моддаҳои дар об ҳалшуда ба ҷинсҳои кӯҳӣ ба амал меояд. Ин моддаҳо бо маъданҳои кӯҳсангҳо ба [[реаксияи химиявӣ]] даромада, таркиби онҳоро тағйир медиҳанд. Дар натиҷа баъзе маъданҳо ҳал шуда, маъданҳои нав ҳосил мешаванд ва сангҳо осонтар пора мешаванд.<ref name="Allaby2013"/> === Бодлесии биологӣ (органикӣ) === Решаҳои рустаниҳо ба тарқишҳои санг ворид шуда, баробари калон шуданашон онҳоро васеъ мекунанд. [[Гулсанг|Гулсангҳо]] низ бо риштаҳои занбӯруғии худ ба шикофҳои санг роҳ ёфта, онҷо кислотаҳои органикӣ ҷудо мекунанд. Дар натиҷа сангҳо рафта-рафта пора шуда, таркиби химиявии онҳо низ иваз мешавад.<ref name="Chen2002">{{Cite journal |last1=Chen |first1=Jie |last2=Blume |first2=Hans-Peter |year=2002 |title=Rock-weathering by lichens in Antarctic: patterns and mechanisms |journal=Journal of Geographical Sciences |volume=12 |issue=4 |pages=387–396 |doi=10.1007/BF02844595 |language=en }}</ref> Сангпораҳои аз шах ҷудошуда зери таъсири қувваи ҷозиба ба поён меафтанд, меҷаҳанд, меғеланд ё лағжида мефароянд. Онҳо дар домана ҷамъ шуда, шағалзорро ташкил медиҳанд. Агар сангпораҳо аз як новаи танг фурӯ резанд, шағалзори конусшакл пайдо мешавад.<ref name="Jackson1997"/> == Сохт ва хусусиятҳои релефӣ == [[File:TalusConesIsfjorden.jpg|thumb|Шағалзорҳои конусшакл дар соҳили Исфйорд, [[Шпитсберген]].]] Шағалзорҳо вобаста ба баландии шах, нишебии кӯҳ, навъи ҷинсҳои кӯҳӣ ва миқдори сангпораҳо шаклу андозаи гуногун доранд. Баъзеашон танҳо қисми хурди нишебиро мепӯшонанд, дигарон бошанд, дар доманаи шахҳо масоҳати васеъро фаро мегиранд.<ref name="Jackson1997"/> === Намудҳои шағалзор === Аз рӯйи шакл: * '''Шағалзорҳои конусшакл''' — тӯдаҳои сангпораҳое, ки дар поёни новаҳои танги кӯҳӣ ҷамъ шуда, шакли конусро мегиранд. * '''Шағалзорҳои паҳн''' — сангрезаҳое, ки қисми васеи нишебӣ ё доманаи шахро мепӯшонанд. * '''Шағалзорҳои пайваста''' — аз якҷо шудани чанд шағалзори наздик ба вуҷуд меоянд. Аз рӯйи ҳаракати сангпораҳо: * '''Шағалзорҳои равон''' — сангпораҳояшон ҳанӯз меҷунбанд ва метавонанд поёнтар ғеланд. * '''Шағалзорҳои устувор''' — ҳаракати сангпораҳояшон кам ё қариб қатъ шуда, байни онҳо хок ҷамъ мешавад ва рустаниҳо мерӯянд. === Кунҷи нишебӣ ва устуворӣ === Устувории шағалзор аз нишебии замин, андозаю шакли сангпораҳо ва соиши байни онҳо вобаста аст. Кунҷи калонтарине, ки дар он тӯдаи сангпораҳо бе лағжидан устувор мемонад, '''кунҷи табиии хобиши мавод''' ({{lang-en|angle of repose}}) ном дорад. Нишебии бисёр шағалзорҳо аз ин кунҷ камтар аст.<ref name="Statham1973"/> === Ҷудошавии сангпораҳо аз рӯйи андоза === Дар бисёр шағалзорҳо сангҳои калонтар дар қисми поёнӣ ва сангпораҳои майдатар дар қисми болоӣ ҷамъ мешаванд. Зеро сангҳои калон ҳангоми ба поён ғелидан одатан масофаи бештарро тай мекунанд. Ин тарзи ҷойгиршавии сангпораҳо ба синну сол ва таърихи пайдоиши шағалзор низ вобаста аст.<ref name="Draebing2026"/> == Шағалзорҳо дар Тоҷикистон == Шағалзорҳо дар [[Помир]], [[Ҳисору Олой]], қаторкӯҳҳои Дарвоз, Ванҷ, Рӯшон, Шуғнон, Шоҳдара ва дигар ноҳияҳои кӯҳии Тоҷикистон вомехӯранд. Онҳо аз рӯйи баландӣ, ҳаракати сангпораҳо ва рустаниҳое, ки дар онҳо мерӯянд, фарқ мекунанд.<ref name="Rahimbekova2024">{{Cite journal |last1=Рахимбекова |first1=М. Р. |last2=Оймухаммадзода |first2=И. С. |last3=Файзуллоев |first3=Ш. А. |year=2024 |title=Влияние морфометрических и климатических условий на развитие осыпей долины реки Гунт |journal=Доклады Национальной академии наук Таджикистана |volume=67 |issue=7–8 |pages=387–399 |url=https://journals.anrt.tj/files/DNANT/dnant_2024_07-08.pdf |language=ru }}</ref><ref name="Nowak2021"/> === Водии Ғунд === [[Ғунд (дарё)|Водии Ғунд]] дар ҷанубу ғарби Помир ҷойгир аст. Соли 2024 олимони Тоҷикистон бо ёрии харитаҳои рақамӣ ва маълумоти иқлимӣ паҳншавии шағалзорҳо ва шароити пайдоиши онҳоро дар ин водӣ омӯхтанд. Бисёре аз шағалзорҳои сабтшуда дар баландии 1500–2000 метр аз сатҳи баҳр ҷойгир буданд. Аммо мувофиқи модели таҳқиқот, шароити пайдоиши шағалзорҳо дар нишебиҳои 40–50-дараҷаи рӯ ба шимолу ғарб ва дар баландиҳои 3500–4000 метр бештар мусоид арзёбӣ шуд. Яъне рақамҳои аввал ҷойҳои воқеан сабтшударо нишон медиҳанд, рақамҳои дуюм бошад, ҷойҳоеро, ки эҳтимоли пайдо шудани шағалзор дар онҳо бештар аст.<ref name="Rahimbekova2024"/> === Помири Ғарбӣ === Дар қаторкӯҳҳои [[Дарвоз]], [[Ванҷ (қаторкӯҳ)|Ванҷ]], Рӯшон, Шуғнон ва Шоҳдара ҳам шағалзорҳои ҳаракаткунанда ва ҳам устуворшуда вомехӯранд. Дар онҳо рустаниҳои ҷинсҳои ''Ferula'', ''Crambe'', ''Cousinia'' ва ''Artemisia'' мерӯянд.<ref name="Nowak2021"/> === Қаторкӯҳи Қурама === Дар [[қаторкӯҳи Қурама]] ҷамъияти рустании ''Eremuretum turkestanicae'' дар шағалзорҳои нисбатан устувор омӯхта шудааст. Ин шағалзорҳо аз пораҳои варақсанг ва гранит пайдо шудаанд. Қитъаҳои таҳқиқшуда дар баландии 1150–1600 метр ҷойгиранд. Дар онҳо, аз ҷумла, ''Eremurus turkestanicus'' ва ''Eremurus sogdianus'' мерӯянд.<ref name="Nowak2021"/> === Кӯҳҳои Фон ва қаторкӯҳи Ҳисор === Дар [[Кӯҳҳои Фон]] ва [[қаторкӯҳи Ҳисор]] шахҳои баланд, тарқишҳои сангҳо ва ях бастану об шудани об ба пайдоиши шағалзорҳо мусоидат мекунанд. Шағалзорҳои ин мавзеъҳо дар наздикии санглохҳо, марғзорҳои баландкӯҳ ва пиряхҳо ҷойгиранд.<ref name="Nowak2021"/> == Аҳамияти экологӣ == Гарчанде шағалзорҳо дорои хоки каму сангрезаҳои ҳаракаткунанд бошанд ҳам, бисёр рустаниҳо ва ҳайвонот дар онҳо зиндагӣ мекунанд. Дар шағалзорҳои устуворшуда бо гузашти вақт хок ва боқимондаҳои рустаниҳо ҷамъ мешаванд. Ин барои сабзидани рустаниҳои нав шароит фароҳам меорад.<ref name="Nowak2021"/> === Наботот === Рустаниҳои шағалзорҳо ба камии хок, хушкӣ ва ҳаракати сангпораҳо мутобиқ шудаанд. Баъзеи онҳо решаҳои дарозу паҳн доранд, баъзеи дигар қадпаст ё болиштмонанданд.<ref name="Nowak2021"/> Дар шағалзорҳои Тоҷикистон [[камоли бухорӣ]], ''Lagochilus seravschanicus'', ''Crambe schugnana'', ''Ferula grigoriewii'', ''Eremurus turkestanicus'' ва ''Corydalis kashgarica'' мерӯянд.<ref name="Nowak2021" /> === Микроиқлим === Ҳаво аз байни сангпораҳо мегузарад ва дар баъзе шағалзорҳо қисми дарунии онҳо аз ҳавои берун сардтар мемонад. Таҳқиқоти соли 2012 дар Аврупои Марказӣ нишон дод, ки чунин ҷойҳои салқин метавонанд барои рустаниҳо ва ҳайвоноти минтақаҳои сард паноҳгоҳ бошанд.<ref name="Ruzicka2012">{{Cite journal |last1=Růžička |first1=Vlastimil |last2=Zacharda |first2=Miloslav |last3=Němcová |first3=Lenka |last4=Šmilauer |first4=Petr |last5=Nekola |first5=Jeffrey C. |year=2012 |title=Periglacial microclimate in low-altitude scree slopes supports relict biodiversity |journal=Journal of Natural History |volume=46 |issue=35–36 |pages=2145–2157 |doi=10.1080/00222933.2012.707248 |language=en }}</ref> == Робита бо пиряхҳо == Сангпораҳои аз кӯҳ ҷудошуда баъзан ба рӯйи [[Пирях|пиряхҳо]] меафтанд. Қабати тунуки сангпораҳо метавонад обшавии яхро тезонад, зеро сангҳо нисбат ба ях гармии бештари офтобро ҷаббида мегиранд. Қабати ғафси сангпораҳо бошад, намегузорад, ки гармӣ ба осонӣ ба яхи зери он гузарад ва ҳамин хел обшавии пиряхро суст мекунад.<ref name="Nakawo1981">{{Cite journal |last1=Nakawo |first1=M. |last2=Young |first2=G. J. |year=1981 |title=Field Experiments to Determine the Effect of a Debris Layer on Ablation of Glacier Ice |journal=Annals of Glaciology |volume=2 |pages=85–91 |doi=10.3189/172756481794352432 |language=en }}</ref> == Хатарҳои табиӣ == Шағалзорҳои ҳаракаткунанда барои роҳҳо, сохтмонҳо ва кӯҳнавардон хатарнок ҳастанд. Борони сахт, обшавии барф, [[заминларза]] ва канда шудани сангҳои нав метавонанд ҳаракати сангпораҳоро зиёд кунанд.<ref name="Rahimbekova2024"/> == Омӯзиши шағалзорҳо == Олимон шағалзорҳоро бо ёрии тасвирҳои моҳворавӣ, харитаҳои рақамии релеф, [[лидар]] ва усулҳои дигари таҳқиқ меомӯзанд. Ин маълумот барои фаҳмидани сабабҳои пора шудани сангҳо, ҳаракати онҳо ва тағйир ёфтани нишебиҳо кӯмак мекунад. Таҳқиқоти соли 2026 дар Алпи Швейтсария нишон дод, ки иқлим, навъи ҷинсҳои кӯҳӣ ва ақиб рафтани пиряхҳо ба пайдо шудани шағалзорҳо таъсир мерасонанд.<ref name="Draebing2026"/> == Фарқ аз навъҳои дигари таҳшинҳо == * '''[[Морена]]''' — сангу хоке, ки пирях бо худ мебарад ё дар ҷое ҷамъ мекунад. * '''[[Аллювий]]''' — рег, шағал ва дигар таҳшинҳое, ки оби дарё меорад ва ҷамъ мекунад. * '''[[Коллювий]]''' — хок ва сангпораҳое, ки бо таъсири қувваи ҷозиба, шуста шудани хок ва дигар равандҳо дар нишебиҳо ҷамъ мешаванд. * '''Шағалзор''' — тӯдаи сангпораҳое, ки бештар аз шахҳо канда шуда, ба поён меафтанд ва ҷамъ мешаванд. Ин навъҳои таҳшинҳоро на ҳамеша ба осонӣ аз ҳам ҷудо кардан мумкин аст, зеро баъзан чанд раванд дар як ҷой таъсир мерасонанд.<ref name="Jackson1997"/><ref name="Allaby2013"/> == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * ''Фарҳанги тафсирии забони тоҷикӣ''. Ҷилди 2. Душанбе, 2008. * Nowak A. et al. ''Tajikistan – the Country of Endemic Plants''. 2022. * Рахимбекова М. Р., Оймухаммадзода И. С., Файзуллоев Ш. А. Влияние морфометрических и климатических условий на развитие осыпей долины реки Гунт // Доклады Национальной академии наук Таджикистана. 2024. Ҷ. 67, № 7–8. С. 387–399. * Jackson J. A. (ed.). ''Glossary of Geology''. 4th ed. American Geological Institute, 1997. * Allaby M. ''A Dictionary of Geology and Earth Sciences''. Oxford University Press, 2013. * Statham I. Scree Slope Development under Conditions of Surface Particle Movement // Transactions of the Institute of British Geographers. 1973. № 59. P. 41–53. * Murton J. B., Peterson R., Ozouf J.-C. Bedrock Fracture by Ice Segregation in Cold Regions // Science. 2006. Vol. 314. P. 1127–1129. * Nakawo M., Young G. J. Field Experiments to Determine the Effect of a Debris Layer on Ablation of Glacier Ice // Annals of Glaciology. 1981. Vol. 2. P. 85–91. * Nowak A., Świerszcz S., Nowak S., Nobis M. Vegetation Diversity of Screes and Taluses of The Pamir and South-Western Tian Shan in Middle Asia // Folia Geobotanica. 2021. Vol. 56. P. 43–67. * Draebing D. et al. Climatic, lithologic and topographic control on alpine rock fracturing and talus evolution // Earth Surface Processes and Landforms. 2026. Vol. 51, № 6. [[Гурӯҳ:Геоморфология]] [[Гурӯҳ:Шаклҳои релеф]] [[Гурӯҳ:Релефи кӯҳӣ]] [[Гурӯҳ:Экологияи кӯҳӣ]] rn67srz9sebqqmf7sj80bdmxv888627 1491188 1491186 2026-10-25T02:41:08Z Zosya95 54344 /* Наботот */ 1491188 wikitext text/x-wiki [[File:Yamnuska bottom cliff.jpg|thumb|Шағалзор дар доманаи кӯҳи Ямнуска, музофоти Албертаи Канада.]] '''Шағалзор''' ({{lang-en|scree, talus}}) — тӯдаи сангҳое, ки аз [[шах]]ҳо канда шуда, дар нишебиҳо ва доманаи кӯҳҳо ҷамъ мешаванд. Шағалзор яке аз шаклҳои [[Релеф|релефи]] кӯҳӣ буда, аз сангреза, пораҳои қиррадори [[Ҷинси кӯҳӣ|ҷинсҳои кӯҳӣ]] ва харсангҳои гуногунандоза иборат аст.<ref name="Jackson1997">{{Cite book |editor-last=Jackson |editor-first=Julia A. |title=Glossary of Geology |edition=4 |publisher=American Geological Institute |location=Alexandria, Virginia |year=1997 |isbn=0922152349 |language=en }}</ref><ref name="Allaby2013">{{Cite book |last=Allaby |first=Michael |title=A Dictionary of Geology and Earth Sciences |edition=4 |publisher=Oxford University Press |year=2013 |isbn=9780199653065 |language=en }}</ref> Шағалзорҳо бештар дар кӯҳистон, аз ҷумла дар [[Алп]], [[Ҳимолой]], [[Тиёншон]], [[Помир]] ва [[Қафқоз]] вомехӯранд. Дар Тоҷикистон онҳо дар [[Қаторкӯҳ|қаторкӯҳҳои]] Помир, Ҳисору Олой ва дигар ноҳияҳои кӯҳсор дида мешаванд. Шағалзорҳо ҳам қисми релефи кӯҳӣ ва ҳам [[Муҳити зист|муҳити зисти]] бисёр рустаниҳои камёб ва [[Эндемизм|эндемикӣ]] мебошанд.<ref name="Nowak2021">{{Cite journal |last1=Nowak |first1=Arkadiusz |last2=Świerszcz |first2=Sebastian |last3=Nowak |first3=Sylwia |last4=Nobis |first4=Marcin |year=2021 |title=Vegetation Diversity of Screes and Taluses of The Pamir and South-Western Tian Shan in Middle Asia |journal=Folia Geobotanica |volume=56 |pages=43–67 |doi=10.1007/s12224-021-09392-w |language=en }}</ref> == Пайдоиш == Шағалзорҳо дар натиҷаи [[Бодлесӣ|бодлесӣ]] ва пора шудани ҷинсҳои кӯҳӣ пайдо мешаванд. Об, ҳаво, тағйири ҳарорат ва фаъолияти организмҳо боиси кафидан ва пора шудани сангҳо мегарданд. Сангпораҳо аз шахҳо канда шуда, ба поён меафтанд ва дар доманаи кӯҳ ҷамъ мешаванд.<ref name="EMTBodlesi">{{ЭМТ|Бодлесӣ|2|муаллиф=}}</ref><ref name="Draebing2026">{{Cite journal |last1=Draebing |first1=Daniel |last2=Brouns |first2=Sterre A. M. |last3=Binnie |first3=Steven A. |last4=de Haas |first4=Tjalling |last5=McColl |first5=Samuel T. |year=2026 |title=Climatic, lithologic and topographic control on alpine rock fracturing and talus evolution |journal=Earth Surface Processes and Landforms |volume=51 |issue=6 |at=e70331 |doi=10.1002/esp.70331 |language=en }}</ref> === Бодлесии механикӣ (физикӣ) === Ҳангоми бодлесии механикӣ, ҷинсҳои кӯҳӣ аз пасту баланд шудани ҳарорат ва ях бастану об шудани об дар тарқишҳо пора мешаванд. Масалан, об ба тарқиши санг медарояд ва ҳангоми ях бастан ҳаҷмаш тақрибан 9% зиёд мешавад. Фишори ях метавонад тарқишро васеъ карда, сангро шиканад.<ref name="EMTBodlesi"/> Раванди дигари ин навъи бодлесӣ ҷудошавии ях аст, ки дар он об ба қисмҳои хунуктари шикофҳои кӯҳсангҳо гузашта, ях мебандад ва кристаллҳои ях ҳосил мешаванд. Бо ворид шудани оби бештар ин кристаллҳо калон шуда, фишори онҳо метавонад сангро тарконад.<ref name="Murton2006">{{Cite journal |last1=Murton |first1=Julian B. |last2=Peterson |first2=Rorik |last3=Ozouf |first3=Jean-Claude |year=2006 |title=Bedrock Fracture by Ice Segregation in Cold Regions |journal=Science |volume=314 |issue=5802 |pages=1127–1129 |doi=10.1126/science.1132127 |language=en }}</ref> Дар ҷойҳои хушк бошад, гармшавию хунукшавии нобаробари сангҳо низ боиси пайдо шудани тарқишҳо мегардад.<ref name="Draebing2026"/> === Бодлесии химиявӣ === Бодлесии химиявӣ дар натиҷаи таъсири об, оксиген, гази карбон ва моддаҳои дар об ҳалшуда ба ҷинсҳои кӯҳӣ ба амал меояд. Ин моддаҳо бо маъданҳои кӯҳсангҳо ба [[реаксияи химиявӣ]] даромада, таркиби онҳоро тағйир медиҳанд. Дар натиҷа баъзе маъданҳо ҳал шуда, маъданҳои нав ҳосил мешаванд ва сангҳо осонтар пора мешаванд.<ref name="Allaby2013"/> === Бодлесии биологӣ (органикӣ) === Решаҳои рустаниҳо ба тарқишҳои санг ворид шуда, баробари калон шуданашон онҳоро васеъ мекунанд. [[Гулсанг|Гулсангҳо]] низ бо риштаҳои занбӯруғии худ ба шикофҳои санг роҳ ёфта, онҷо кислотаҳои органикӣ ҷудо мекунанд. Дар натиҷа сангҳо рафта-рафта пора шуда, таркиби химиявии онҳо низ иваз мешавад.<ref name="Chen2002">{{Cite journal |last1=Chen |first1=Jie |last2=Blume |first2=Hans-Peter |year=2002 |title=Rock-weathering by lichens in Antarctic: patterns and mechanisms |journal=Journal of Geographical Sciences |volume=12 |issue=4 |pages=387–396 |doi=10.1007/BF02844595 |language=en }}</ref> Сангпораҳои аз шах ҷудошуда зери таъсири қувваи ҷозиба ба поён меафтанд, меҷаҳанд, меғеланд ё лағжида мефароянд. Онҳо дар домана ҷамъ шуда, шағалзорро ташкил медиҳанд. Агар сангпораҳо аз як новаи танг фурӯ резанд, шағалзори конусшакл пайдо мешавад.<ref name="Jackson1997"/> == Сохт ва хусусиятҳои релефӣ == [[File:TalusConesIsfjorden.jpg|thumb|Шағалзорҳои конусшакл дар соҳили Исфйорд, [[Шпитсберген]].]] Шағалзорҳо вобаста ба баландии шах, нишебии кӯҳ, навъи ҷинсҳои кӯҳӣ ва миқдори сангпораҳо шаклу андозаи гуногун доранд. Баъзеашон танҳо қисми хурди нишебиро мепӯшонанд, дигарон бошанд, дар доманаи шахҳо масоҳати васеъро фаро мегиранд.<ref name="Jackson1997"/> === Намудҳои шағалзор === Аз рӯйи шакл: * '''Шағалзорҳои конусшакл''' — тӯдаҳои сангпораҳое, ки дар поёни новаҳои танги кӯҳӣ ҷамъ шуда, шакли конусро мегиранд. * '''Шағалзорҳои паҳн''' — сангрезаҳое, ки қисми васеи нишебӣ ё доманаи шахро мепӯшонанд. * '''Шағалзорҳои пайваста''' — аз якҷо шудани чанд шағалзори наздик ба вуҷуд меоянд. Аз рӯйи ҳаракати сангпораҳо: * '''Шағалзорҳои равон''' — сангпораҳояшон ҳанӯз меҷунбанд ва метавонанд поёнтар ҷорӣ шаванд. * '''Шағалзорҳои устувор''' — ҳаракати сангпораҳояшон кам ё қариб қатъ шуда, байни онҳо хок ҷамъ мешавад ва рустаниҳо мерӯянд. Устувории шағалзор аз хамии замин, андозаю шакли сангпораҳо ва соиши байни онҳо вобаста аст. Дар ҷойҳои хеле нишеб сангпораҳо осонтар ба поён меғеланд, дар ҷойҳои камнишеб бошад, бештар дар ҷояшон мемонанд.<ref name="Statham19732" /> === Ҷудошавии сангпораҳо аз рӯйи андоза === Дар бисёр шағалзорҳо сангҳои калонтар дар қисми поёнӣ ва сангпораҳои майдатар дар қисми болоӣ ҷамъ мешаванд. Сабаб он аст, ки сангҳои калон ҳангоми афтидан одатан масофаи бештарро тай мекунанд. Ин тарзи ҷойгиршавии сангпораҳо синну соли шағалзор ва тарзи пайдоиши он низ вобаста аст.<ref name="Draebing2026"/> == Шағалзорҳо дар Тоҷикистон == Шағалзорҳо дар [[Помир]], [[Ҳисору Олой]], қаторкӯҳҳои Дарвоз, Ванҷ, Рӯшон, Шуғнон, Шоҳдара ва дигар ноҳияҳои кӯҳии Тоҷикистон ба назар мерасанд. Онҳо аз рӯйи баландӣ, ҷоришавии сангпораҳо ва рустаниҳое, ки дар онҳо мерӯянд, фарқ мекунанд.<ref name="Rahimbekova2024">{{Cite journal |last1=Рахимбекова |first1=М. Р. |last2=Оймухаммадзода |first2=И. С. |last3=Файзуллоев |first3=Ш. А. |year=2024 |title=Влияние морфометрических и климатических условий на развитие осыпей долины реки Гунт |journal=Доклады Национальной академии наук Таджикистана |volume=67 |issue=7–8 |pages=387–399 |url=https://journals.anrt.tj/files/DNANT/dnant_2024_07-08.pdf |language=ru }}</ref><ref name="Nowak2021"/> === Водии Ғунд === [[Ғунд (дарё)|Водии Ғунд]], ки дар ҷанубу ғарби Помир ҷойгир аст, шағалзорҳояш дар баландии 1500–2000 м [[аз сатҳи баҳр]] ҷойгир ҳастанд. Аммо мувофиқи модели таҳқиқот, шароити пайдоиши шағалзорҳо дар нишебиҳои 40–50-дараҷаи рӯ ба шимолу ғарб ва дар баландиҳои 3500–4000 метр бештар мусоид арзёбӣ шуд. Яъне рақамҳои аввал ҷойҳои воқеан сабтшударо нишон медиҳанд, рақамҳои дуюм бошад, ҷойҳоеро, ки эҳтимоли пайдо шудани шағалзор дар онҳо бештар аст.<ref name="Rahimbekova2024"/> === Помири Ғарбӣ === Дар қаторкӯҳҳои [[Дарвоз]], [[Ванҷ (қаторкӯҳ)|Ванҷ]], Рӯшон, Шуғнон ва Шоҳдара ҳам шағалзорҳои ҳаракаткунанда ва ҳам устуворшуда вомехӯранд. Дар онҳо рустаниҳои ҷинсҳои ''Ferula'', ''Crambe'', ''Cousinia'' ва ''Artemisia'' мерӯянд.<ref name="Nowak2021"/> === Қаторкӯҳи Қурама === Дар [[қаторкӯҳи Қурама]] ҷамъияти рустании ''Eremuretum turkestanicae'' дар шағалзорҳои нисбатан устувор омӯхта шудааст. Ин шағалзорҳо аз пораҳои варақсанг ва гранит пайдо шудаанд. Қитъаҳои таҳқиқшуда дар баландии 1150–1600 метр ҷойгиранд. Дар онҳо, аз ҷумла, ''Eremurus turkestanicus'' ва ''Eremurus sogdianus'' мерӯянд.<ref name="Nowak2021"/> === Кӯҳҳои Фон ва қаторкӯҳи Ҳисор === Дар [[Кӯҳҳои Фон]] ва [[қаторкӯҳи Ҳисор]] шахҳои баланд, тарқишҳои сангҳо ва ях бастану об шудани об ба пайдоиши шағалзорҳо мусоидат мекунанд. Шағалзорҳои ин мавзеъҳо дар наздикии санглохҳо, марғзорҳои баландкӯҳ ва пиряхҳо ҷойгиранд.<ref name="Nowak2021"/> == Аҳамияти экологӣ == Гарчанде шағалзорҳо дорои хоки каму сангрезаҳои ҳаракаткунанда бошанд ҳам, бисёр рустаниҳо ва ҳайвонот дар онҳо зиндагӣ мекунанд. Дар шағалзорҳои устуворшуда бо гузашти вақт хок ва боқимондаҳои рустаниҳо ҷамъ мешаванд. Ин барои сабзидани рустаниҳои нав шароит фароҳам меорад.<ref name="Nowak2021"/> === Наботот === Рустаниҳои шағалзорҳо ба камии хок, хушкӣ ва ҳаракати сангпораҳо мутобиқ шудаанд. Баъзеи онҳо решаҳои дарозу паҳн доранд, баъзеи дигар қадпаст ё болиштмонанданд.<ref name="Nowak2021"/> Дар шағалзорҳои Тоҷикистон [[камоли бухорӣ]], ''Lagochilus seravschanicus'', [[қатрони шуғнӣ]], ''Ferula grigoriewii'', ''Eremurus turkestanicus'' ва ''Corydalis kashgarica'' мерӯянд.<ref name="Nowak2021" /> === Микроиқлим === Ҳаво аз байни сангпораҳо мегузарад ва дар баъзе шағалзорҳо қисми дарунии онҳо аз ҳавои берун сардтар мемонад. Таҳқиқоти соли 2012 дар Аврупои Марказӣ нишон дод, ки чунин ҷойҳои салқин метавонанд барои рустаниҳо ва ҳайвоноти минтақаҳои сард паноҳгоҳ бошанд.<ref name="Ruzicka2012">{{Cite journal |last1=Růžička |first1=Vlastimil |last2=Zacharda |first2=Miloslav |last3=Němcová |first3=Lenka |last4=Šmilauer |first4=Petr |last5=Nekola |first5=Jeffrey C. |year=2012 |title=Periglacial microclimate in low-altitude scree slopes supports relict biodiversity |journal=Journal of Natural History |volume=46 |issue=35–36 |pages=2145–2157 |doi=10.1080/00222933.2012.707248 |language=en }}</ref> == Робита бо пиряхҳо == Сангпораҳои аз кӯҳ ҷудошуда баъзан ба рӯйи [[Пирях|пиряхҳо]] меафтанд. Қабати тунуки сангпораҳо метавонад обшавии яхро тезонад, зеро сангҳо нисбат ба ях гармии бештари офтобро ҷаббида мегиранд. Қабати ғафси сангпораҳо бошад, намегузорад, ки гармӣ ба осонӣ ба яхи зери он гузарад ва ҳамин хел обшавии пиряхро суст мекунад.<ref name="Nakawo1981">{{Cite journal |last1=Nakawo |first1=M. |last2=Young |first2=G. J. |year=1981 |title=Field Experiments to Determine the Effect of a Debris Layer on Ablation of Glacier Ice |journal=Annals of Glaciology |volume=2 |pages=85–91 |doi=10.3189/172756481794352432 |language=en }}</ref> == Хатарҳои табиӣ == Шағалзорҳои ҳаракаткунанда барои роҳҳо, сохтмонҳо ва кӯҳнавардон хатарнок ҳастанд. Борони сахт, обшавии барф, [[заминларза]] ва канда шудани сангҳои нав метавонанд ҳаракати сангпораҳоро зиёд кунанд.<ref name="Rahimbekova2024"/> == Омӯзиши шағалзорҳо == Олимон шағалзорҳоро бо ёрии тасвирҳои моҳворавӣ, харитаҳои рақамии релеф, [[лидар]] ва усулҳои дигари таҳқиқ меомӯзанд. Ин маълумот барои фаҳмидани сабабҳои пора шудани сангҳо, ҳаракати онҳо ва тағйир ёфтани нишебиҳо кӯмак мекунад. Таҳқиқоти соли 2026 дар Алпи Швейтсария нишон дод, ки иқлим, навъи ҷинсҳои кӯҳӣ ва ақиб рафтани пиряхҳо ба пайдо шудани шағалзорҳо таъсир мерасонанд.<ref name="Draebing2026"/> == Фарқ аз навъҳои дигари таҳшинҳо == * '''[[Морена]]''' — сангу хоке, ки пирях бо худ мебарад ё дар ҷое ҷамъ мекунад. * '''[[Аллювий]]''' — рег, шағал ва дигар таҳшинҳое, ки оби дарё меорад ва ҷамъ мекунад. * '''[[Коллювий]]''' — хок ва сангпораҳое, ки бо таъсири қувваи ҷозиба, шуста шудани хок ва дигар равандҳо дар нишебиҳо ҷамъ мешаванд. * '''Шағалзор''' — тӯдаи сангпораҳое, ки бештар аз шахҳо канда шуда, ба поён меафтанд ва ҷамъ мешаванд. Ин навъҳои таҳшинҳоро на ҳамеша ба осонӣ аз ҳам ҷудо кардан мумкин аст, зеро баъзан чанд раванд дар як ҷой таъсир мерасонанд.<ref name="Jackson1997"/><ref name="Allaby2013"/> == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * ''Фарҳанги тафсирии забони тоҷикӣ''. Ҷилди 2. Душанбе, 2008. * Nowak A. et al. ''Tajikistan – the Country of Endemic Plants''. 2022. * Рахимбекова М. Р., Оймухаммадзода И. С., Файзуллоев Ш. А. Влияние морфометрических и климатических условий на развитие осыпей долины реки Гунт // Доклады Национальной академии наук Таджикистана. 2024. Ҷ. 67, № 7–8. С. 387–399. * Jackson J. A. (ed.). ''Glossary of Geology''. 4th ed. American Geological Institute, 1997. * Allaby M. ''A Dictionary of Geology and Earth Sciences''. Oxford University Press, 2013. * Statham I. Scree Slope Development under Conditions of Surface Particle Movement // Transactions of the Institute of British Geographers. 1973. № 59. P. 41–53. * Murton J. B., Peterson R., Ozouf J.-C. Bedrock Fracture by Ice Segregation in Cold Regions // Science. 2006. Vol. 314. P. 1127–1129. * Nakawo M., Young G. J. Field Experiments to Determine the Effect of a Debris Layer on Ablation of Glacier Ice // Annals of Glaciology. 1981. Vol. 2. P. 85–91. * Nowak A., Świerszcz S., Nowak S., Nobis M. Vegetation Diversity of Screes and Taluses of The Pamir and South-Western Tian Shan in Middle Asia // Folia Geobotanica. 2021. Vol. 56. P. 43–67. * Draebing D. et al. Climatic, lithologic and topographic control on alpine rock fracturing and talus evolution // Earth Surface Processes and Landforms. 2026. Vol. 51, № 6. [[Гурӯҳ:Геоморфология]] [[Гурӯҳ:Шаклҳои релеф]] [[Гурӯҳ:Релефи кӯҳӣ]] [[Гурӯҳ:Экологияи кӯҳӣ]] daudptm7uqxi03w4mau7kksb6tkhr8p 1491189 1491188 2026-10-25T02:44:11Z Zosya95 54344 /* Водии Ғунд */ 1491189 wikitext text/x-wiki [[File:Yamnuska bottom cliff.jpg|thumb|Шағалзор дар доманаи кӯҳи Ямнуска, музофоти Албертаи Канада.]] '''Шағалзор''' ({{lang-en|scree, talus}}) — тӯдаи сангҳое, ки аз [[шах]]ҳо канда шуда, дар нишебиҳо ва доманаи кӯҳҳо ҷамъ мешаванд. Шағалзор яке аз шаклҳои [[Релеф|релефи]] кӯҳӣ буда, аз сангреза, пораҳои қиррадори [[Ҷинси кӯҳӣ|ҷинсҳои кӯҳӣ]] ва харсангҳои гуногунандоза иборат аст.<ref name="Jackson1997">{{Cite book |editor-last=Jackson |editor-first=Julia A. |title=Glossary of Geology |edition=4 |publisher=American Geological Institute |location=Alexandria, Virginia |year=1997 |isbn=0922152349 |language=en }}</ref><ref name="Allaby2013">{{Cite book |last=Allaby |first=Michael |title=A Dictionary of Geology and Earth Sciences |edition=4 |publisher=Oxford University Press |year=2013 |isbn=9780199653065 |language=en }}</ref> Шағалзорҳо бештар дар кӯҳистон, аз ҷумла дар [[Алп]], [[Ҳимолой]], [[Тиёншон]], [[Помир]] ва [[Қафқоз]] вомехӯранд. Дар Тоҷикистон онҳо дар [[Қаторкӯҳ|қаторкӯҳҳои]] Помир, Ҳисору Олой ва дигар ноҳияҳои кӯҳсор дида мешаванд. Шағалзорҳо ҳам қисми релефи кӯҳӣ ва ҳам [[Муҳити зист|муҳити зисти]] бисёр рустаниҳои камёб ва [[Эндемизм|эндемикӣ]] мебошанд.<ref name="Nowak2021">{{Cite journal |last1=Nowak |first1=Arkadiusz |last2=Świerszcz |first2=Sebastian |last3=Nowak |first3=Sylwia |last4=Nobis |first4=Marcin |year=2021 |title=Vegetation Diversity of Screes and Taluses of The Pamir and South-Western Tian Shan in Middle Asia |journal=Folia Geobotanica |volume=56 |pages=43–67 |doi=10.1007/s12224-021-09392-w |language=en }}</ref> == Пайдоиш == Шағалзорҳо дар натиҷаи [[Бодлесӣ|бодлесӣ]] ва пора шудани ҷинсҳои кӯҳӣ пайдо мешаванд. Об, ҳаво, тағйири ҳарорат ва фаъолияти организмҳо боиси кафидан ва пора шудани сангҳо мегарданд. Сангпораҳо аз шахҳо канда шуда, ба поён меафтанд ва дар доманаи кӯҳ ҷамъ мешаванд.<ref name="EMTBodlesi">{{ЭМТ|Бодлесӣ|2|муаллиф=}}</ref><ref name="Draebing2026">{{Cite journal |last1=Draebing |first1=Daniel |last2=Brouns |first2=Sterre A. M. |last3=Binnie |first3=Steven A. |last4=de Haas |first4=Tjalling |last5=McColl |first5=Samuel T. |year=2026 |title=Climatic, lithologic and topographic control on alpine rock fracturing and talus evolution |journal=Earth Surface Processes and Landforms |volume=51 |issue=6 |at=e70331 |doi=10.1002/esp.70331 |language=en }}</ref> === Бодлесии механикӣ (физикӣ) === Ҳангоми бодлесии механикӣ, ҷинсҳои кӯҳӣ аз пасту баланд шудани ҳарорат ва ях бастану об шудани об дар тарқишҳо пора мешаванд. Масалан, об ба тарқиши санг медарояд ва ҳангоми ях бастан ҳаҷмаш тақрибан 9% зиёд мешавад. Фишори ях метавонад тарқишро васеъ карда, сангро шиканад.<ref name="EMTBodlesi"/> Раванди дигари ин навъи бодлесӣ ҷудошавии ях аст, ки дар он об ба қисмҳои хунуктари шикофҳои кӯҳсангҳо гузашта, ях мебандад ва кристаллҳои ях ҳосил мешаванд. Бо ворид шудани оби бештар ин кристаллҳо калон шуда, фишори онҳо метавонад сангро тарконад.<ref name="Murton2006">{{Cite journal |last1=Murton |first1=Julian B. |last2=Peterson |first2=Rorik |last3=Ozouf |first3=Jean-Claude |year=2006 |title=Bedrock Fracture by Ice Segregation in Cold Regions |journal=Science |volume=314 |issue=5802 |pages=1127–1129 |doi=10.1126/science.1132127 |language=en }}</ref> Дар ҷойҳои хушк бошад, гармшавию хунукшавии нобаробари сангҳо низ боиси пайдо шудани тарқишҳо мегардад.<ref name="Draebing2026"/> === Бодлесии химиявӣ === Бодлесии химиявӣ дар натиҷаи таъсири об, оксиген, гази карбон ва моддаҳои дар об ҳалшуда ба ҷинсҳои кӯҳӣ ба амал меояд. Ин моддаҳо бо маъданҳои кӯҳсангҳо ба [[реаксияи химиявӣ]] даромада, таркиби онҳоро тағйир медиҳанд. Дар натиҷа баъзе маъданҳо ҳал шуда, маъданҳои нав ҳосил мешаванд ва сангҳо осонтар пора мешаванд.<ref name="Allaby2013"/> === Бодлесии биологӣ (органикӣ) === Решаҳои рустаниҳо ба тарқишҳои санг ворид шуда, баробари калон шуданашон онҳоро васеъ мекунанд. [[Гулсанг|Гулсангҳо]] низ бо риштаҳои занбӯруғии худ ба шикофҳои санг роҳ ёфта, онҷо кислотаҳои органикӣ ҷудо мекунанд. Дар натиҷа сангҳо рафта-рафта пора шуда, таркиби химиявии онҳо низ иваз мешавад.<ref name="Chen2002">{{Cite journal |last1=Chen |first1=Jie |last2=Blume |first2=Hans-Peter |year=2002 |title=Rock-weathering by lichens in Antarctic: patterns and mechanisms |journal=Journal of Geographical Sciences |volume=12 |issue=4 |pages=387–396 |doi=10.1007/BF02844595 |language=en }}</ref> Сангпораҳои аз шах ҷудошуда зери таъсири қувваи ҷозиба ба поён меафтанд, меҷаҳанд, меғеланд ё лағжида мефароянд. Онҳо дар домана ҷамъ шуда, шағалзорро ташкил медиҳанд. Агар сангпораҳо аз як новаи танг фурӯ резанд, шағалзори конусшакл пайдо мешавад.<ref name="Jackson1997"/> == Сохт ва хусусиятҳои релефӣ == [[File:TalusConesIsfjorden.jpg|thumb|Шағалзорҳои конусшакл дар соҳили Исфйорд, [[Шпитсберген]].]] Шағалзорҳо вобаста ба баландии шах, нишебии кӯҳ, навъи ҷинсҳои кӯҳӣ ва миқдори сангпораҳо шаклу андозаи гуногун доранд. Баъзеашон танҳо қисми хурди нишебиро мепӯшонанд, дигарон бошанд, дар доманаи шахҳо масоҳати васеъро фаро мегиранд.<ref name="Jackson1997"/> === Намудҳои шағалзор === Аз рӯйи шакл: * '''Шағалзорҳои конусшакл''' — тӯдаҳои сангпораҳое, ки дар поёни новаҳои танги кӯҳӣ ҷамъ шуда, шакли конусро мегиранд. * '''Шағалзорҳои паҳн''' — сангрезаҳое, ки қисми васеи нишебӣ ё доманаи шахро мепӯшонанд. * '''Шағалзорҳои пайваста''' — аз якҷо шудани чанд шағалзори наздик ба вуҷуд меоянд. Аз рӯйи ҳаракати сангпораҳо: * '''Шағалзорҳои равон''' — сангпораҳояшон ҳанӯз меҷунбанд ва метавонанд поёнтар ҷорӣ шаванд. * '''Шағалзорҳои устувор''' — ҳаракати сангпораҳояшон кам ё қариб қатъ шуда, байни онҳо хок ҷамъ мешавад ва рустаниҳо мерӯянд. Устувории шағалзор аз хамии замин, андозаю шакли сангпораҳо ва соиши байни онҳо вобаста аст. Дар ҷойҳои хеле нишеб сангпораҳо осонтар ба поён меғеланд, дар ҷойҳои камнишеб бошад, бештар дар ҷояшон мемонанд.<ref name="Statham19732" /> === Ҷудошавии сангпораҳо аз рӯйи андоза === Дар бисёр шағалзорҳо сангҳои калонтар дар қисми поёнӣ ва сангпораҳои майдатар дар қисми болоӣ ҷамъ мешаванд. Сабаб он аст, ки сангҳои калон ҳангоми афтидан одатан масофаи бештарро тай мекунанд. Ин тарзи ҷойгиршавии сангпораҳо синну соли шағалзор ва тарзи пайдоиши он низ вобаста аст.<ref name="Draebing2026"/> == Шағалзорҳо дар Тоҷикистон == Шағалзорҳо дар [[Помир]], [[Ҳисору Олой]], қаторкӯҳҳои Дарвоз, Ванҷ, Рӯшон, Шуғнон, Шоҳдара ва дигар ноҳияҳои кӯҳии Тоҷикистон ба назар мерасанд. Онҳо аз рӯйи баландӣ, ҷоришавии сангпораҳо ва рустаниҳое, ки дар онҳо мерӯянд, фарқ мекунанд.<ref name="Rahimbekova2024">{{Cite journal |last1=Рахимбекова |first1=М. Р. |last2=Оймухаммадзода |first2=И. С. |last3=Файзуллоев |first3=Ш. А. |year=2024 |title=Влияние морфометрических и климатических условий на развитие осыпей долины реки Гунт |journal=Доклады Национальной академии наук Таджикистана |volume=67 |issue=7–8 |pages=387–399 |url=https://journals.anrt.tj/files/DNANT/dnant_2024_07-08.pdf |language=ru }}</ref><ref name="Nowak2021"/> === Водии Ғунд === Дар [[Ғунд (дарё)|водии Ғунд]] (ҷанубу ғарби Помир) бисёр шағалзорҳо дар баландии 1500–2000 м аз сатҳи баҳр ҷойгиранд. Аммо шароити пайдоиши онҳо дар баландии 3500–4000 м, махсусан дар нишебиҳои 40–50-дараҷаи рӯ ба шимолу ғарб, мусоидтар арзёбӣ шудааст.<ref name="Rahimbekova2024"/> === Помири Ғарбӣ === Дар қаторкӯҳҳои [[Дарвоз]], [[Ванҷ (қаторкӯҳ)|Ванҷ]], Рӯшон, Шуғнон ва Шоҳдара ҳам шағалзорҳои ҳаракаткунанда ва ҳам устуворшуда вомехӯранд. Дар онҳо рустаниҳои ҷинсҳои ''Ferula'', ''Crambe'', ''Cousinia'' ва ''Artemisia'' мерӯянд.<ref name="Nowak2021"/> === Қаторкӯҳи Қурама === Дар [[қаторкӯҳи Қурама]] ҷамъияти рустании ''Eremuretum turkestanicae'' дар шағалзорҳои нисбатан устувор омӯхта шудааст. Ин шағалзорҳо аз пораҳои варақсанг ва гранит пайдо шудаанд. Қитъаҳои таҳқиқшуда дар баландии 1150–1600 метр ҷойгиранд. Дар онҳо, аз ҷумла, ''Eremurus turkestanicus'' ва ''Eremurus sogdianus'' мерӯянд.<ref name="Nowak2021"/> === Кӯҳҳои Фон ва қаторкӯҳи Ҳисор === Дар [[Кӯҳҳои Фон]] ва [[қаторкӯҳи Ҳисор]] шахҳои баланд, тарқишҳои сангҳо ва ях бастану об шудани об ба пайдоиши шағалзорҳо мусоидат мекунанд. Шағалзорҳои ин мавзеъҳо дар наздикии санглохҳо, марғзорҳои баландкӯҳ ва пиряхҳо ҷойгиранд.<ref name="Nowak2021"/> == Аҳамияти экологӣ == Гарчанде шағалзорҳо дорои хоки каму сангрезаҳои ҳаракаткунанда бошанд ҳам, бисёр рустаниҳо ва ҳайвонот дар онҳо зиндагӣ мекунанд. Дар шағалзорҳои устуворшуда бо гузашти вақт хок ва боқимондаҳои рустаниҳо ҷамъ мешаванд. Ин барои сабзидани рустаниҳои нав шароит фароҳам меорад.<ref name="Nowak2021"/> === Наботот === Рустаниҳои шағалзорҳо ба камии хок, хушкӣ ва ҳаракати сангпораҳо мутобиқ шудаанд. Баъзеи онҳо решаҳои дарозу паҳн доранд, баъзеи дигар қадпаст ё болиштмонанданд.<ref name="Nowak2021"/> Дар шағалзорҳои Тоҷикистон [[камоли бухорӣ]], ''Lagochilus seravschanicus'', [[қатрони шуғнӣ]], ''Ferula grigoriewii'', ''Eremurus turkestanicus'' ва ''Corydalis kashgarica'' мерӯянд.<ref name="Nowak2021" /> === Микроиқлим === Ҳаво аз байни сангпораҳо мегузарад ва дар баъзе шағалзорҳо қисми дарунии онҳо аз ҳавои берун сардтар мемонад. Таҳқиқоти соли 2012 дар Аврупои Марказӣ нишон дод, ки чунин ҷойҳои салқин метавонанд барои рустаниҳо ва ҳайвоноти минтақаҳои сард паноҳгоҳ бошанд.<ref name="Ruzicka2012">{{Cite journal |last1=Růžička |first1=Vlastimil |last2=Zacharda |first2=Miloslav |last3=Němcová |first3=Lenka |last4=Šmilauer |first4=Petr |last5=Nekola |first5=Jeffrey C. |year=2012 |title=Periglacial microclimate in low-altitude scree slopes supports relict biodiversity |journal=Journal of Natural History |volume=46 |issue=35–36 |pages=2145–2157 |doi=10.1080/00222933.2012.707248 |language=en }}</ref> == Робита бо пиряхҳо == Сангпораҳои аз кӯҳ ҷудошуда баъзан ба рӯйи [[Пирях|пиряхҳо]] меафтанд. Қабати тунуки сангпораҳо метавонад обшавии яхро тезонад, зеро сангҳо нисбат ба ях гармии бештари офтобро ҷаббида мегиранд. Қабати ғафси сангпораҳо бошад, намегузорад, ки гармӣ ба осонӣ ба яхи зери он гузарад ва ҳамин хел обшавии пиряхро суст мекунад.<ref name="Nakawo1981">{{Cite journal |last1=Nakawo |first1=M. |last2=Young |first2=G. J. |year=1981 |title=Field Experiments to Determine the Effect of a Debris Layer on Ablation of Glacier Ice |journal=Annals of Glaciology |volume=2 |pages=85–91 |doi=10.3189/172756481794352432 |language=en }}</ref> == Хатарҳои табиӣ == Шағалзорҳои ҳаракаткунанда барои роҳҳо, сохтмонҳо ва кӯҳнавардон хатарнок ҳастанд. Борони сахт, обшавии барф, [[заминларза]] ва канда шудани сангҳои нав метавонанд ҳаракати сангпораҳоро зиёд кунанд.<ref name="Rahimbekova2024"/> == Омӯзиши шағалзорҳо == Олимон шағалзорҳоро бо ёрии тасвирҳои моҳворавӣ, харитаҳои рақамии релеф, [[лидар]] ва усулҳои дигари таҳқиқ меомӯзанд. Ин маълумот барои фаҳмидани сабабҳои пора шудани сангҳо, ҳаракати онҳо ва тағйир ёфтани нишебиҳо кӯмак мекунад. Таҳқиқоти соли 2026 дар Алпи Швейтсария нишон дод, ки иқлим, навъи ҷинсҳои кӯҳӣ ва ақиб рафтани пиряхҳо ба пайдо шудани шағалзорҳо таъсир мерасонанд.<ref name="Draebing2026"/> == Фарқ аз навъҳои дигари таҳшинҳо == * '''[[Морена]]''' — сангу хоке, ки пирях бо худ мебарад ё дар ҷое ҷамъ мекунад. * '''[[Аллювий]]''' — рег, шағал ва дигар таҳшинҳое, ки оби дарё меорад ва ҷамъ мекунад. * '''[[Коллювий]]''' — хок ва сангпораҳое, ки бо таъсири қувваи ҷозиба, шуста шудани хок ва дигар равандҳо дар нишебиҳо ҷамъ мешаванд. * '''Шағалзор''' — тӯдаи сангпораҳое, ки бештар аз шахҳо канда шуда, ба поён меафтанд ва ҷамъ мешаванд. Ин навъҳои таҳшинҳоро на ҳамеша ба осонӣ аз ҳам ҷудо кардан мумкин аст, зеро баъзан чанд раванд дар як ҷой таъсир мерасонанд.<ref name="Jackson1997"/><ref name="Allaby2013"/> == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * ''Фарҳанги тафсирии забони тоҷикӣ''. Ҷилди 2. Душанбе, 2008. * Nowak A. et al. ''Tajikistan – the Country of Endemic Plants''. 2022. * Рахимбекова М. Р., Оймухаммадзода И. С., Файзуллоев Ш. А. Влияние морфометрических и климатических условий на развитие осыпей долины реки Гунт // Доклады Национальной академии наук Таджикистана. 2024. Ҷ. 67, № 7–8. С. 387–399. * Jackson J. A. (ed.). ''Glossary of Geology''. 4th ed. American Geological Institute, 1997. * Allaby M. ''A Dictionary of Geology and Earth Sciences''. Oxford University Press, 2013. * Statham I. Scree Slope Development under Conditions of Surface Particle Movement // Transactions of the Institute of British Geographers. 1973. № 59. P. 41–53. * Murton J. B., Peterson R., Ozouf J.-C. Bedrock Fracture by Ice Segregation in Cold Regions // Science. 2006. Vol. 314. P. 1127–1129. * Nakawo M., Young G. J. Field Experiments to Determine the Effect of a Debris Layer on Ablation of Glacier Ice // Annals of Glaciology. 1981. Vol. 2. P. 85–91. * Nowak A., Świerszcz S., Nowak S., Nobis M. Vegetation Diversity of Screes and Taluses of The Pamir and South-Western Tian Shan in Middle Asia // Folia Geobotanica. 2021. Vol. 56. P. 43–67. * Draebing D. et al. Climatic, lithologic and topographic control on alpine rock fracturing and talus evolution // Earth Surface Processes and Landforms. 2026. Vol. 51, № 6. [[Гурӯҳ:Геоморфология]] [[Гурӯҳ:Шаклҳои релеф]] [[Гурӯҳ:Релефи кӯҳӣ]] [[Гурӯҳ:Экологияи кӯҳӣ]] autq0sxrryyb5bqsn4j93jmu58i29yf 1491190 1491189 2026-10-25T02:44:35Z Zosya95 54344 /* Помири Ғарбӣ */ 1491190 wikitext text/x-wiki [[File:Yamnuska bottom cliff.jpg|thumb|Шағалзор дар доманаи кӯҳи Ямнуска, музофоти Албертаи Канада.]] '''Шағалзор''' ({{lang-en|scree, talus}}) — тӯдаи сангҳое, ки аз [[шах]]ҳо канда шуда, дар нишебиҳо ва доманаи кӯҳҳо ҷамъ мешаванд. Шағалзор яке аз шаклҳои [[Релеф|релефи]] кӯҳӣ буда, аз сангреза, пораҳои қиррадори [[Ҷинси кӯҳӣ|ҷинсҳои кӯҳӣ]] ва харсангҳои гуногунандоза иборат аст.<ref name="Jackson1997">{{Cite book |editor-last=Jackson |editor-first=Julia A. |title=Glossary of Geology |edition=4 |publisher=American Geological Institute |location=Alexandria, Virginia |year=1997 |isbn=0922152349 |language=en }}</ref><ref name="Allaby2013">{{Cite book |last=Allaby |first=Michael |title=A Dictionary of Geology and Earth Sciences |edition=4 |publisher=Oxford University Press |year=2013 |isbn=9780199653065 |language=en }}</ref> Шағалзорҳо бештар дар кӯҳистон, аз ҷумла дар [[Алп]], [[Ҳимолой]], [[Тиёншон]], [[Помир]] ва [[Қафқоз]] вомехӯранд. Дар Тоҷикистон онҳо дар [[Қаторкӯҳ|қаторкӯҳҳои]] Помир, Ҳисору Олой ва дигар ноҳияҳои кӯҳсор дида мешаванд. Шағалзорҳо ҳам қисми релефи кӯҳӣ ва ҳам [[Муҳити зист|муҳити зисти]] бисёр рустаниҳои камёб ва [[Эндемизм|эндемикӣ]] мебошанд.<ref name="Nowak2021">{{Cite journal |last1=Nowak |first1=Arkadiusz |last2=Świerszcz |first2=Sebastian |last3=Nowak |first3=Sylwia |last4=Nobis |first4=Marcin |year=2021 |title=Vegetation Diversity of Screes and Taluses of The Pamir and South-Western Tian Shan in Middle Asia |journal=Folia Geobotanica |volume=56 |pages=43–67 |doi=10.1007/s12224-021-09392-w |language=en }}</ref> == Пайдоиш == Шағалзорҳо дар натиҷаи [[Бодлесӣ|бодлесӣ]] ва пора шудани ҷинсҳои кӯҳӣ пайдо мешаванд. Об, ҳаво, тағйири ҳарорат ва фаъолияти организмҳо боиси кафидан ва пора шудани сангҳо мегарданд. Сангпораҳо аз шахҳо канда шуда, ба поён меафтанд ва дар доманаи кӯҳ ҷамъ мешаванд.<ref name="EMTBodlesi">{{ЭМТ|Бодлесӣ|2|муаллиф=}}</ref><ref name="Draebing2026">{{Cite journal |last1=Draebing |first1=Daniel |last2=Brouns |first2=Sterre A. M. |last3=Binnie |first3=Steven A. |last4=de Haas |first4=Tjalling |last5=McColl |first5=Samuel T. |year=2026 |title=Climatic, lithologic and topographic control on alpine rock fracturing and talus evolution |journal=Earth Surface Processes and Landforms |volume=51 |issue=6 |at=e70331 |doi=10.1002/esp.70331 |language=en }}</ref> === Бодлесии механикӣ (физикӣ) === Ҳангоми бодлесии механикӣ, ҷинсҳои кӯҳӣ аз пасту баланд шудани ҳарорат ва ях бастану об шудани об дар тарқишҳо пора мешаванд. Масалан, об ба тарқиши санг медарояд ва ҳангоми ях бастан ҳаҷмаш тақрибан 9% зиёд мешавад. Фишори ях метавонад тарқишро васеъ карда, сангро шиканад.<ref name="EMTBodlesi"/> Раванди дигари ин навъи бодлесӣ ҷудошавии ях аст, ки дар он об ба қисмҳои хунуктари шикофҳои кӯҳсангҳо гузашта, ях мебандад ва кристаллҳои ях ҳосил мешаванд. Бо ворид шудани оби бештар ин кристаллҳо калон шуда, фишори онҳо метавонад сангро тарконад.<ref name="Murton2006">{{Cite journal |last1=Murton |first1=Julian B. |last2=Peterson |first2=Rorik |last3=Ozouf |first3=Jean-Claude |year=2006 |title=Bedrock Fracture by Ice Segregation in Cold Regions |journal=Science |volume=314 |issue=5802 |pages=1127–1129 |doi=10.1126/science.1132127 |language=en }}</ref> Дар ҷойҳои хушк бошад, гармшавию хунукшавии нобаробари сангҳо низ боиси пайдо шудани тарқишҳо мегардад.<ref name="Draebing2026"/> === Бодлесии химиявӣ === Бодлесии химиявӣ дар натиҷаи таъсири об, оксиген, гази карбон ва моддаҳои дар об ҳалшуда ба ҷинсҳои кӯҳӣ ба амал меояд. Ин моддаҳо бо маъданҳои кӯҳсангҳо ба [[реаксияи химиявӣ]] даромада, таркиби онҳоро тағйир медиҳанд. Дар натиҷа баъзе маъданҳо ҳал шуда, маъданҳои нав ҳосил мешаванд ва сангҳо осонтар пора мешаванд.<ref name="Allaby2013"/> === Бодлесии биологӣ (органикӣ) === Решаҳои рустаниҳо ба тарқишҳои санг ворид шуда, баробари калон шуданашон онҳоро васеъ мекунанд. [[Гулсанг|Гулсангҳо]] низ бо риштаҳои занбӯруғии худ ба шикофҳои санг роҳ ёфта, онҷо кислотаҳои органикӣ ҷудо мекунанд. Дар натиҷа сангҳо рафта-рафта пора шуда, таркиби химиявии онҳо низ иваз мешавад.<ref name="Chen2002">{{Cite journal |last1=Chen |first1=Jie |last2=Blume |first2=Hans-Peter |year=2002 |title=Rock-weathering by lichens in Antarctic: patterns and mechanisms |journal=Journal of Geographical Sciences |volume=12 |issue=4 |pages=387–396 |doi=10.1007/BF02844595 |language=en }}</ref> Сангпораҳои аз шах ҷудошуда зери таъсири қувваи ҷозиба ба поён меафтанд, меҷаҳанд, меғеланд ё лағжида мефароянд. Онҳо дар домана ҷамъ шуда, шағалзорро ташкил медиҳанд. Агар сангпораҳо аз як новаи танг фурӯ резанд, шағалзори конусшакл пайдо мешавад.<ref name="Jackson1997"/> == Сохт ва хусусиятҳои релефӣ == [[File:TalusConesIsfjorden.jpg|thumb|Шағалзорҳои конусшакл дар соҳили Исфйорд, [[Шпитсберген]].]] Шағалзорҳо вобаста ба баландии шах, нишебии кӯҳ, навъи ҷинсҳои кӯҳӣ ва миқдори сангпораҳо шаклу андозаи гуногун доранд. Баъзеашон танҳо қисми хурди нишебиро мепӯшонанд, дигарон бошанд, дар доманаи шахҳо масоҳати васеъро фаро мегиранд.<ref name="Jackson1997"/> === Намудҳои шағалзор === Аз рӯйи шакл: * '''Шағалзорҳои конусшакл''' — тӯдаҳои сангпораҳое, ки дар поёни новаҳои танги кӯҳӣ ҷамъ шуда, шакли конусро мегиранд. * '''Шағалзорҳои паҳн''' — сангрезаҳое, ки қисми васеи нишебӣ ё доманаи шахро мепӯшонанд. * '''Шағалзорҳои пайваста''' — аз якҷо шудани чанд шағалзори наздик ба вуҷуд меоянд. Аз рӯйи ҳаракати сангпораҳо: * '''Шағалзорҳои равон''' — сангпораҳояшон ҳанӯз меҷунбанд ва метавонанд поёнтар ҷорӣ шаванд. * '''Шағалзорҳои устувор''' — ҳаракати сангпораҳояшон кам ё қариб қатъ шуда, байни онҳо хок ҷамъ мешавад ва рустаниҳо мерӯянд. Устувории шағалзор аз хамии замин, андозаю шакли сангпораҳо ва соиши байни онҳо вобаста аст. Дар ҷойҳои хеле нишеб сангпораҳо осонтар ба поён меғеланд, дар ҷойҳои камнишеб бошад, бештар дар ҷояшон мемонанд.<ref name="Statham19732" /> === Ҷудошавии сангпораҳо аз рӯйи андоза === Дар бисёр шағалзорҳо сангҳои калонтар дар қисми поёнӣ ва сангпораҳои майдатар дар қисми болоӣ ҷамъ мешаванд. Сабаб он аст, ки сангҳои калон ҳангоми афтидан одатан масофаи бештарро тай мекунанд. Ин тарзи ҷойгиршавии сангпораҳо синну соли шағалзор ва тарзи пайдоиши он низ вобаста аст.<ref name="Draebing2026"/> == Шағалзорҳо дар Тоҷикистон == Шағалзорҳо дар [[Помир]], [[Ҳисору Олой]], қаторкӯҳҳои Дарвоз, Ванҷ, Рӯшон, Шуғнон, Шоҳдара ва дигар ноҳияҳои кӯҳии Тоҷикистон ба назар мерасанд. Онҳо аз рӯйи баландӣ, ҷоришавии сангпораҳо ва рустаниҳое, ки дар онҳо мерӯянд, фарқ мекунанд.<ref name="Rahimbekova2024">{{Cite journal |last1=Рахимбекова |first1=М. Р. |last2=Оймухаммадзода |first2=И. С. |last3=Файзуллоев |first3=Ш. А. |year=2024 |title=Влияние морфометрических и климатических условий на развитие осыпей долины реки Гунт |journal=Доклады Национальной академии наук Таджикистана |volume=67 |issue=7–8 |pages=387–399 |url=https://journals.anrt.tj/files/DNANT/dnant_2024_07-08.pdf |language=ru }}</ref><ref name="Nowak2021"/> === Водии Ғунд === Дар [[Ғунд (дарё)|водии Ғунд]] (ҷанубу ғарби Помир) бисёр шағалзорҳо дар баландии 1500–2000 м аз сатҳи баҳр ҷойгиранд. Аммо шароити пайдоиши онҳо дар баландии 3500–4000 м, махсусан дар нишебиҳои 40–50-дараҷаи рӯ ба шимолу ғарб, мусоидтар арзёбӣ шудааст.<ref name="Rahimbekova2024"/> === Помири Ғарбӣ === Дар қаторкӯҳҳои [[Дарвоз]], [[Ванҷ (қаторкӯҳ)|Ванҷ]], Рӯшон, Шуғнон ва Шоҳдара шағалзорҳои равон ва устувор вомехӯранд. Дар онҳо рустаниҳои ҷинсҳои ''Ferula'', ''Crambe'', ''Cousinia'' ва ''Artemisia'' мерӯянд.<ref name="Nowak2021"/> === Қаторкӯҳи Қурама === Дар [[қаторкӯҳи Қурама]] ҷамъияти рустании ''Eremuretum turkestanicae'' дар шағалзорҳои нисбатан устувор омӯхта шудааст. Ин шағалзорҳо аз пораҳои варақсанг ва гранит пайдо шудаанд. Қитъаҳои таҳқиқшуда дар баландии 1150–1600 метр ҷойгиранд. Дар онҳо, аз ҷумла, ''Eremurus turkestanicus'' ва ''Eremurus sogdianus'' мерӯянд.<ref name="Nowak2021"/> === Кӯҳҳои Фон ва қаторкӯҳи Ҳисор === Дар [[Кӯҳҳои Фон]] ва [[қаторкӯҳи Ҳисор]] шахҳои баланд, тарқишҳои сангҳо ва ях бастану об шудани об ба пайдоиши шағалзорҳо мусоидат мекунанд. Шағалзорҳои ин мавзеъҳо дар наздикии санглохҳо, марғзорҳои баландкӯҳ ва пиряхҳо ҷойгиранд.<ref name="Nowak2021"/> == Аҳамияти экологӣ == Гарчанде шағалзорҳо дорои хоки каму сангрезаҳои ҳаракаткунанда бошанд ҳам, бисёр рустаниҳо ва ҳайвонот дар онҳо зиндагӣ мекунанд. Дар шағалзорҳои устуворшуда бо гузашти вақт хок ва боқимондаҳои рустаниҳо ҷамъ мешаванд. Ин барои сабзидани рустаниҳои нав шароит фароҳам меорад.<ref name="Nowak2021"/> === Наботот === Рустаниҳои шағалзорҳо ба камии хок, хушкӣ ва ҳаракати сангпораҳо мутобиқ шудаанд. Баъзеи онҳо решаҳои дарозу паҳн доранд, баъзеи дигар қадпаст ё болиштмонанданд.<ref name="Nowak2021"/> Дар шағалзорҳои Тоҷикистон [[камоли бухорӣ]], ''Lagochilus seravschanicus'', [[қатрони шуғнӣ]], ''Ferula grigoriewii'', ''Eremurus turkestanicus'' ва ''Corydalis kashgarica'' мерӯянд.<ref name="Nowak2021" /> === Микроиқлим === Ҳаво аз байни сангпораҳо мегузарад ва дар баъзе шағалзорҳо қисми дарунии онҳо аз ҳавои берун сардтар мемонад. Таҳқиқоти соли 2012 дар Аврупои Марказӣ нишон дод, ки чунин ҷойҳои салқин метавонанд барои рустаниҳо ва ҳайвоноти минтақаҳои сард паноҳгоҳ бошанд.<ref name="Ruzicka2012">{{Cite journal |last1=Růžička |first1=Vlastimil |last2=Zacharda |first2=Miloslav |last3=Němcová |first3=Lenka |last4=Šmilauer |first4=Petr |last5=Nekola |first5=Jeffrey C. |year=2012 |title=Periglacial microclimate in low-altitude scree slopes supports relict biodiversity |journal=Journal of Natural History |volume=46 |issue=35–36 |pages=2145–2157 |doi=10.1080/00222933.2012.707248 |language=en }}</ref> == Робита бо пиряхҳо == Сангпораҳои аз кӯҳ ҷудошуда баъзан ба рӯйи [[Пирях|пиряхҳо]] меафтанд. Қабати тунуки сангпораҳо метавонад обшавии яхро тезонад, зеро сангҳо нисбат ба ях гармии бештари офтобро ҷаббида мегиранд. Қабати ғафси сангпораҳо бошад, намегузорад, ки гармӣ ба осонӣ ба яхи зери он гузарад ва ҳамин хел обшавии пиряхро суст мекунад.<ref name="Nakawo1981">{{Cite journal |last1=Nakawo |first1=M. |last2=Young |first2=G. J. |year=1981 |title=Field Experiments to Determine the Effect of a Debris Layer on Ablation of Glacier Ice |journal=Annals of Glaciology |volume=2 |pages=85–91 |doi=10.3189/172756481794352432 |language=en }}</ref> == Хатарҳои табиӣ == Шағалзорҳои ҳаракаткунанда барои роҳҳо, сохтмонҳо ва кӯҳнавардон хатарнок ҳастанд. Борони сахт, обшавии барф, [[заминларза]] ва канда шудани сангҳои нав метавонанд ҳаракати сангпораҳоро зиёд кунанд.<ref name="Rahimbekova2024"/> == Омӯзиши шағалзорҳо == Олимон шағалзорҳоро бо ёрии тасвирҳои моҳворавӣ, харитаҳои рақамии релеф, [[лидар]] ва усулҳои дигари таҳқиқ меомӯзанд. Ин маълумот барои фаҳмидани сабабҳои пора шудани сангҳо, ҳаракати онҳо ва тағйир ёфтани нишебиҳо кӯмак мекунад. Таҳқиқоти соли 2026 дар Алпи Швейтсария нишон дод, ки иқлим, навъи ҷинсҳои кӯҳӣ ва ақиб рафтани пиряхҳо ба пайдо шудани шағалзорҳо таъсир мерасонанд.<ref name="Draebing2026"/> == Фарқ аз навъҳои дигари таҳшинҳо == * '''[[Морена]]''' — сангу хоке, ки пирях бо худ мебарад ё дар ҷое ҷамъ мекунад. * '''[[Аллювий]]''' — рег, шағал ва дигар таҳшинҳое, ки оби дарё меорад ва ҷамъ мекунад. * '''[[Коллювий]]''' — хок ва сангпораҳое, ки бо таъсири қувваи ҷозиба, шуста шудани хок ва дигар равандҳо дар нишебиҳо ҷамъ мешаванд. * '''Шағалзор''' — тӯдаи сангпораҳое, ки бештар аз шахҳо канда шуда, ба поён меафтанд ва ҷамъ мешаванд. Ин навъҳои таҳшинҳоро на ҳамеша ба осонӣ аз ҳам ҷудо кардан мумкин аст, зеро баъзан чанд раванд дар як ҷой таъсир мерасонанд.<ref name="Jackson1997"/><ref name="Allaby2013"/> == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * ''Фарҳанги тафсирии забони тоҷикӣ''. Ҷилди 2. Душанбе, 2008. * Nowak A. et al. ''Tajikistan – the Country of Endemic Plants''. 2022. * Рахимбекова М. Р., Оймухаммадзода И. С., Файзуллоев Ш. А. Влияние морфометрических и климатических условий на развитие осыпей долины реки Гунт // Доклады Национальной академии наук Таджикистана. 2024. Ҷ. 67, № 7–8. С. 387–399. * Jackson J. A. (ed.). ''Glossary of Geology''. 4th ed. American Geological Institute, 1997. * Allaby M. ''A Dictionary of Geology and Earth Sciences''. Oxford University Press, 2013. * Statham I. Scree Slope Development under Conditions of Surface Particle Movement // Transactions of the Institute of British Geographers. 1973. № 59. P. 41–53. * Murton J. B., Peterson R., Ozouf J.-C. Bedrock Fracture by Ice Segregation in Cold Regions // Science. 2006. Vol. 314. P. 1127–1129. * Nakawo M., Young G. J. Field Experiments to Determine the Effect of a Debris Layer on Ablation of Glacier Ice // Annals of Glaciology. 1981. Vol. 2. P. 85–91. * Nowak A., Świerszcz S., Nowak S., Nobis M. Vegetation Diversity of Screes and Taluses of The Pamir and South-Western Tian Shan in Middle Asia // Folia Geobotanica. 2021. Vol. 56. P. 43–67. * Draebing D. et al. Climatic, lithologic and topographic control on alpine rock fracturing and talus evolution // Earth Surface Processes and Landforms. 2026. Vol. 51, № 6. [[Гурӯҳ:Геоморфология]] [[Гурӯҳ:Шаклҳои релеф]] [[Гурӯҳ:Релефи кӯҳӣ]] [[Гурӯҳ:Экологияи кӯҳӣ]] jjc6abpqfvqwxm5weflf4spseicd8l7 1491191 1491190 2026-10-25T02:44:50Z Zosya95 54344 /* Қаторкӯҳи Қурама */ 1491191 wikitext text/x-wiki [[File:Yamnuska bottom cliff.jpg|thumb|Шағалзор дар доманаи кӯҳи Ямнуска, музофоти Албертаи Канада.]] '''Шағалзор''' ({{lang-en|scree, talus}}) — тӯдаи сангҳое, ки аз [[шах]]ҳо канда шуда, дар нишебиҳо ва доманаи кӯҳҳо ҷамъ мешаванд. Шағалзор яке аз шаклҳои [[Релеф|релефи]] кӯҳӣ буда, аз сангреза, пораҳои қиррадори [[Ҷинси кӯҳӣ|ҷинсҳои кӯҳӣ]] ва харсангҳои гуногунандоза иборат аст.<ref name="Jackson1997">{{Cite book |editor-last=Jackson |editor-first=Julia A. |title=Glossary of Geology |edition=4 |publisher=American Geological Institute |location=Alexandria, Virginia |year=1997 |isbn=0922152349 |language=en }}</ref><ref name="Allaby2013">{{Cite book |last=Allaby |first=Michael |title=A Dictionary of Geology and Earth Sciences |edition=4 |publisher=Oxford University Press |year=2013 |isbn=9780199653065 |language=en }}</ref> Шағалзорҳо бештар дар кӯҳистон, аз ҷумла дар [[Алп]], [[Ҳимолой]], [[Тиёншон]], [[Помир]] ва [[Қафқоз]] вомехӯранд. Дар Тоҷикистон онҳо дар [[Қаторкӯҳ|қаторкӯҳҳои]] Помир, Ҳисору Олой ва дигар ноҳияҳои кӯҳсор дида мешаванд. Шағалзорҳо ҳам қисми релефи кӯҳӣ ва ҳам [[Муҳити зист|муҳити зисти]] бисёр рустаниҳои камёб ва [[Эндемизм|эндемикӣ]] мебошанд.<ref name="Nowak2021">{{Cite journal |last1=Nowak |first1=Arkadiusz |last2=Świerszcz |first2=Sebastian |last3=Nowak |first3=Sylwia |last4=Nobis |first4=Marcin |year=2021 |title=Vegetation Diversity of Screes and Taluses of The Pamir and South-Western Tian Shan in Middle Asia |journal=Folia Geobotanica |volume=56 |pages=43–67 |doi=10.1007/s12224-021-09392-w |language=en }}</ref> == Пайдоиш == Шағалзорҳо дар натиҷаи [[Бодлесӣ|бодлесӣ]] ва пора шудани ҷинсҳои кӯҳӣ пайдо мешаванд. Об, ҳаво, тағйири ҳарорат ва фаъолияти организмҳо боиси кафидан ва пора шудани сангҳо мегарданд. Сангпораҳо аз шахҳо канда шуда, ба поён меафтанд ва дар доманаи кӯҳ ҷамъ мешаванд.<ref name="EMTBodlesi">{{ЭМТ|Бодлесӣ|2|муаллиф=}}</ref><ref name="Draebing2026">{{Cite journal |last1=Draebing |first1=Daniel |last2=Brouns |first2=Sterre A. M. |last3=Binnie |first3=Steven A. |last4=de Haas |first4=Tjalling |last5=McColl |first5=Samuel T. |year=2026 |title=Climatic, lithologic and topographic control on alpine rock fracturing and talus evolution |journal=Earth Surface Processes and Landforms |volume=51 |issue=6 |at=e70331 |doi=10.1002/esp.70331 |language=en }}</ref> === Бодлесии механикӣ (физикӣ) === Ҳангоми бодлесии механикӣ, ҷинсҳои кӯҳӣ аз пасту баланд шудани ҳарорат ва ях бастану об шудани об дар тарқишҳо пора мешаванд. Масалан, об ба тарқиши санг медарояд ва ҳангоми ях бастан ҳаҷмаш тақрибан 9% зиёд мешавад. Фишори ях метавонад тарқишро васеъ карда, сангро шиканад.<ref name="EMTBodlesi"/> Раванди дигари ин навъи бодлесӣ ҷудошавии ях аст, ки дар он об ба қисмҳои хунуктари шикофҳои кӯҳсангҳо гузашта, ях мебандад ва кристаллҳои ях ҳосил мешаванд. Бо ворид шудани оби бештар ин кристаллҳо калон шуда, фишори онҳо метавонад сангро тарконад.<ref name="Murton2006">{{Cite journal |last1=Murton |first1=Julian B. |last2=Peterson |first2=Rorik |last3=Ozouf |first3=Jean-Claude |year=2006 |title=Bedrock Fracture by Ice Segregation in Cold Regions |journal=Science |volume=314 |issue=5802 |pages=1127–1129 |doi=10.1126/science.1132127 |language=en }}</ref> Дар ҷойҳои хушк бошад, гармшавию хунукшавии нобаробари сангҳо низ боиси пайдо шудани тарқишҳо мегардад.<ref name="Draebing2026"/> === Бодлесии химиявӣ === Бодлесии химиявӣ дар натиҷаи таъсири об, оксиген, гази карбон ва моддаҳои дар об ҳалшуда ба ҷинсҳои кӯҳӣ ба амал меояд. Ин моддаҳо бо маъданҳои кӯҳсангҳо ба [[реаксияи химиявӣ]] даромада, таркиби онҳоро тағйир медиҳанд. Дар натиҷа баъзе маъданҳо ҳал шуда, маъданҳои нав ҳосил мешаванд ва сангҳо осонтар пора мешаванд.<ref name="Allaby2013"/> === Бодлесии биологӣ (органикӣ) === Решаҳои рустаниҳо ба тарқишҳои санг ворид шуда, баробари калон шуданашон онҳоро васеъ мекунанд. [[Гулсанг|Гулсангҳо]] низ бо риштаҳои занбӯруғии худ ба шикофҳои санг роҳ ёфта, онҷо кислотаҳои органикӣ ҷудо мекунанд. Дар натиҷа сангҳо рафта-рафта пора шуда, таркиби химиявии онҳо низ иваз мешавад.<ref name="Chen2002">{{Cite journal |last1=Chen |first1=Jie |last2=Blume |first2=Hans-Peter |year=2002 |title=Rock-weathering by lichens in Antarctic: patterns and mechanisms |journal=Journal of Geographical Sciences |volume=12 |issue=4 |pages=387–396 |doi=10.1007/BF02844595 |language=en }}</ref> Сангпораҳои аз шах ҷудошуда зери таъсири қувваи ҷозиба ба поён меафтанд, меҷаҳанд, меғеланд ё лағжида мефароянд. Онҳо дар домана ҷамъ шуда, шағалзорро ташкил медиҳанд. Агар сангпораҳо аз як новаи танг фурӯ резанд, шағалзори конусшакл пайдо мешавад.<ref name="Jackson1997"/> == Сохт ва хусусиятҳои релефӣ == [[File:TalusConesIsfjorden.jpg|thumb|Шағалзорҳои конусшакл дар соҳили Исфйорд, [[Шпитсберген]].]] Шағалзорҳо вобаста ба баландии шах, нишебии кӯҳ, навъи ҷинсҳои кӯҳӣ ва миқдори сангпораҳо шаклу андозаи гуногун доранд. Баъзеашон танҳо қисми хурди нишебиро мепӯшонанд, дигарон бошанд, дар доманаи шахҳо масоҳати васеъро фаро мегиранд.<ref name="Jackson1997"/> === Намудҳои шағалзор === Аз рӯйи шакл: * '''Шағалзорҳои конусшакл''' — тӯдаҳои сангпораҳое, ки дар поёни новаҳои танги кӯҳӣ ҷамъ шуда, шакли конусро мегиранд. * '''Шағалзорҳои паҳн''' — сангрезаҳое, ки қисми васеи нишебӣ ё доманаи шахро мепӯшонанд. * '''Шағалзорҳои пайваста''' — аз якҷо шудани чанд шағалзори наздик ба вуҷуд меоянд. Аз рӯйи ҳаракати сангпораҳо: * '''Шағалзорҳои равон''' — сангпораҳояшон ҳанӯз меҷунбанд ва метавонанд поёнтар ҷорӣ шаванд. * '''Шағалзорҳои устувор''' — ҳаракати сангпораҳояшон кам ё қариб қатъ шуда, байни онҳо хок ҷамъ мешавад ва рустаниҳо мерӯянд. Устувории шағалзор аз хамии замин, андозаю шакли сангпораҳо ва соиши байни онҳо вобаста аст. Дар ҷойҳои хеле нишеб сангпораҳо осонтар ба поён меғеланд, дар ҷойҳои камнишеб бошад, бештар дар ҷояшон мемонанд.<ref name="Statham19732" /> === Ҷудошавии сангпораҳо аз рӯйи андоза === Дар бисёр шағалзорҳо сангҳои калонтар дар қисми поёнӣ ва сангпораҳои майдатар дар қисми болоӣ ҷамъ мешаванд. Сабаб он аст, ки сангҳои калон ҳангоми афтидан одатан масофаи бештарро тай мекунанд. Ин тарзи ҷойгиршавии сангпораҳо синну соли шағалзор ва тарзи пайдоиши он низ вобаста аст.<ref name="Draebing2026"/> == Шағалзорҳо дар Тоҷикистон == Шағалзорҳо дар [[Помир]], [[Ҳисору Олой]], қаторкӯҳҳои Дарвоз, Ванҷ, Рӯшон, Шуғнон, Шоҳдара ва дигар ноҳияҳои кӯҳии Тоҷикистон ба назар мерасанд. Онҳо аз рӯйи баландӣ, ҷоришавии сангпораҳо ва рустаниҳое, ки дар онҳо мерӯянд, фарқ мекунанд.<ref name="Rahimbekova2024">{{Cite journal |last1=Рахимбекова |first1=М. Р. |last2=Оймухаммадзода |first2=И. С. |last3=Файзуллоев |first3=Ш. А. |year=2024 |title=Влияние морфометрических и климатических условий на развитие осыпей долины реки Гунт |journal=Доклады Национальной академии наук Таджикистана |volume=67 |issue=7–8 |pages=387–399 |url=https://journals.anrt.tj/files/DNANT/dnant_2024_07-08.pdf |language=ru }}</ref><ref name="Nowak2021"/> === Водии Ғунд === Дар [[Ғунд (дарё)|водии Ғунд]] (ҷанубу ғарби Помир) бисёр шағалзорҳо дар баландии 1500–2000 м аз сатҳи баҳр ҷойгиранд. Аммо шароити пайдоиши онҳо дар баландии 3500–4000 м, махсусан дар нишебиҳои 40–50-дараҷаи рӯ ба шимолу ғарб, мусоидтар арзёбӣ шудааст.<ref name="Rahimbekova2024"/> === Помири Ғарбӣ === Дар қаторкӯҳҳои [[Дарвоз]], [[Ванҷ (қаторкӯҳ)|Ванҷ]], Рӯшон, Шуғнон ва Шоҳдара шағалзорҳои равон ва устувор вомехӯранд. Дар онҳо рустаниҳои ҷинсҳои ''Ferula'', ''Crambe'', ''Cousinia'' ва ''Artemisia'' мерӯянд.<ref name="Nowak2021"/> === Қаторкӯҳи Қурама === Дар [[қаторкӯҳи Қурама]] шағалзорҳои устувор, ки аз пораҳои варақсанг ва гранит пайдо шудаанд, дар баландии 1150–1600 м омӯхта шудаанд. Дар онҳо рустаниҳои ''Eremurus turkestanicus'' ва ''Eremurus sogdianus'' мерӯянд.<ref name="Nowak2021"/> === Кӯҳҳои Фон ва қаторкӯҳи Ҳисор === Дар [[Кӯҳҳои Фон]] ва [[қаторкӯҳи Ҳисор]] шахҳои баланд, тарқишҳои сангҳо ва ях бастану об шудани об ба пайдоиши шағалзорҳо мусоидат мекунанд. Шағалзорҳои ин мавзеъҳо дар наздикии санглохҳо, марғзорҳои баландкӯҳ ва пиряхҳо ҷойгиранд.<ref name="Nowak2021"/> == Аҳамияти экологӣ == Гарчанде шағалзорҳо дорои хоки каму сангрезаҳои ҳаракаткунанда бошанд ҳам, бисёр рустаниҳо ва ҳайвонот дар онҳо зиндагӣ мекунанд. Дар шағалзорҳои устуворшуда бо гузашти вақт хок ва боқимондаҳои рустаниҳо ҷамъ мешаванд. Ин барои сабзидани рустаниҳои нав шароит фароҳам меорад.<ref name="Nowak2021"/> === Наботот === Рустаниҳои шағалзорҳо ба камии хок, хушкӣ ва ҳаракати сангпораҳо мутобиқ шудаанд. Баъзеи онҳо решаҳои дарозу паҳн доранд, баъзеи дигар қадпаст ё болиштмонанданд.<ref name="Nowak2021"/> Дар шағалзорҳои Тоҷикистон [[камоли бухорӣ]], ''Lagochilus seravschanicus'', [[қатрони шуғнӣ]], ''Ferula grigoriewii'', ''Eremurus turkestanicus'' ва ''Corydalis kashgarica'' мерӯянд.<ref name="Nowak2021" /> === Микроиқлим === Ҳаво аз байни сангпораҳо мегузарад ва дар баъзе шағалзорҳо қисми дарунии онҳо аз ҳавои берун сардтар мемонад. Таҳқиқоти соли 2012 дар Аврупои Марказӣ нишон дод, ки чунин ҷойҳои салқин метавонанд барои рустаниҳо ва ҳайвоноти минтақаҳои сард паноҳгоҳ бошанд.<ref name="Ruzicka2012">{{Cite journal |last1=Růžička |first1=Vlastimil |last2=Zacharda |first2=Miloslav |last3=Němcová |first3=Lenka |last4=Šmilauer |first4=Petr |last5=Nekola |first5=Jeffrey C. |year=2012 |title=Periglacial microclimate in low-altitude scree slopes supports relict biodiversity |journal=Journal of Natural History |volume=46 |issue=35–36 |pages=2145–2157 |doi=10.1080/00222933.2012.707248 |language=en }}</ref> == Робита бо пиряхҳо == Сангпораҳои аз кӯҳ ҷудошуда баъзан ба рӯйи [[Пирях|пиряхҳо]] меафтанд. Қабати тунуки сангпораҳо метавонад обшавии яхро тезонад, зеро сангҳо нисбат ба ях гармии бештари офтобро ҷаббида мегиранд. Қабати ғафси сангпораҳо бошад, намегузорад, ки гармӣ ба осонӣ ба яхи зери он гузарад ва ҳамин хел обшавии пиряхро суст мекунад.<ref name="Nakawo1981">{{Cite journal |last1=Nakawo |first1=M. |last2=Young |first2=G. J. |year=1981 |title=Field Experiments to Determine the Effect of a Debris Layer on Ablation of Glacier Ice |journal=Annals of Glaciology |volume=2 |pages=85–91 |doi=10.3189/172756481794352432 |language=en }}</ref> == Хатарҳои табиӣ == Шағалзорҳои ҳаракаткунанда барои роҳҳо, сохтмонҳо ва кӯҳнавардон хатарнок ҳастанд. Борони сахт, обшавии барф, [[заминларза]] ва канда шудани сангҳои нав метавонанд ҳаракати сангпораҳоро зиёд кунанд.<ref name="Rahimbekova2024"/> == Омӯзиши шағалзорҳо == Олимон шағалзорҳоро бо ёрии тасвирҳои моҳворавӣ, харитаҳои рақамии релеф, [[лидар]] ва усулҳои дигари таҳқиқ меомӯзанд. Ин маълумот барои фаҳмидани сабабҳои пора шудани сангҳо, ҳаракати онҳо ва тағйир ёфтани нишебиҳо кӯмак мекунад. Таҳқиқоти соли 2026 дар Алпи Швейтсария нишон дод, ки иқлим, навъи ҷинсҳои кӯҳӣ ва ақиб рафтани пиряхҳо ба пайдо шудани шағалзорҳо таъсир мерасонанд.<ref name="Draebing2026"/> == Фарқ аз навъҳои дигари таҳшинҳо == * '''[[Морена]]''' — сангу хоке, ки пирях бо худ мебарад ё дар ҷое ҷамъ мекунад. * '''[[Аллювий]]''' — рег, шағал ва дигар таҳшинҳое, ки оби дарё меорад ва ҷамъ мекунад. * '''[[Коллювий]]''' — хок ва сангпораҳое, ки бо таъсири қувваи ҷозиба, шуста шудани хок ва дигар равандҳо дар нишебиҳо ҷамъ мешаванд. * '''Шағалзор''' — тӯдаи сангпораҳое, ки бештар аз шахҳо канда шуда, ба поён меафтанд ва ҷамъ мешаванд. Ин навъҳои таҳшинҳоро на ҳамеша ба осонӣ аз ҳам ҷудо кардан мумкин аст, зеро баъзан чанд раванд дар як ҷой таъсир мерасонанд.<ref name="Jackson1997"/><ref name="Allaby2013"/> == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * ''Фарҳанги тафсирии забони тоҷикӣ''. Ҷилди 2. Душанбе, 2008. * Nowak A. et al. ''Tajikistan – the Country of Endemic Plants''. 2022. * Рахимбекова М. Р., Оймухаммадзода И. С., Файзуллоев Ш. А. Влияние морфометрических и климатических условий на развитие осыпей долины реки Гунт // Доклады Национальной академии наук Таджикистана. 2024. Ҷ. 67, № 7–8. С. 387–399. * Jackson J. A. (ed.). ''Glossary of Geology''. 4th ed. American Geological Institute, 1997. * Allaby M. ''A Dictionary of Geology and Earth Sciences''. Oxford University Press, 2013. * Statham I. Scree Slope Development under Conditions of Surface Particle Movement // Transactions of the Institute of British Geographers. 1973. № 59. P. 41–53. * Murton J. B., Peterson R., Ozouf J.-C. Bedrock Fracture by Ice Segregation in Cold Regions // Science. 2006. Vol. 314. P. 1127–1129. * Nakawo M., Young G. J. Field Experiments to Determine the Effect of a Debris Layer on Ablation of Glacier Ice // Annals of Glaciology. 1981. Vol. 2. P. 85–91. * Nowak A., Świerszcz S., Nowak S., Nobis M. Vegetation Diversity of Screes and Taluses of The Pamir and South-Western Tian Shan in Middle Asia // Folia Geobotanica. 2021. Vol. 56. P. 43–67. * Draebing D. et al. Climatic, lithologic and topographic control on alpine rock fracturing and talus evolution // Earth Surface Processes and Landforms. 2026. Vol. 51, № 6. [[Гурӯҳ:Геоморфология]] [[Гурӯҳ:Шаклҳои релеф]] [[Гурӯҳ:Релефи кӯҳӣ]] [[Гурӯҳ:Экологияи кӯҳӣ]] gv7fufnb2l0ce8vqjq72cz6ukwl7lr1 1491192 1491191 2026-10-25T02:45:25Z Zosya95 54344 /* Кӯҳҳои Фон ва қаторкӯҳи Ҳисор */ 1491192 wikitext text/x-wiki [[File:Yamnuska bottom cliff.jpg|thumb|Шағалзор дар доманаи кӯҳи Ямнуска, музофоти Албертаи Канада.]] '''Шағалзор''' ({{lang-en|scree, talus}}) — тӯдаи сангҳое, ки аз [[шах]]ҳо канда шуда, дар нишебиҳо ва доманаи кӯҳҳо ҷамъ мешаванд. Шағалзор яке аз шаклҳои [[Релеф|релефи]] кӯҳӣ буда, аз сангреза, пораҳои қиррадори [[Ҷинси кӯҳӣ|ҷинсҳои кӯҳӣ]] ва харсангҳои гуногунандоза иборат аст.<ref name="Jackson1997">{{Cite book |editor-last=Jackson |editor-first=Julia A. |title=Glossary of Geology |edition=4 |publisher=American Geological Institute |location=Alexandria, Virginia |year=1997 |isbn=0922152349 |language=en }}</ref><ref name="Allaby2013">{{Cite book |last=Allaby |first=Michael |title=A Dictionary of Geology and Earth Sciences |edition=4 |publisher=Oxford University Press |year=2013 |isbn=9780199653065 |language=en }}</ref> Шағалзорҳо бештар дар кӯҳистон, аз ҷумла дар [[Алп]], [[Ҳимолой]], [[Тиёншон]], [[Помир]] ва [[Қафқоз]] вомехӯранд. Дар Тоҷикистон онҳо дар [[Қаторкӯҳ|қаторкӯҳҳои]] Помир, Ҳисору Олой ва дигар ноҳияҳои кӯҳсор дида мешаванд. Шағалзорҳо ҳам қисми релефи кӯҳӣ ва ҳам [[Муҳити зист|муҳити зисти]] бисёр рустаниҳои камёб ва [[Эндемизм|эндемикӣ]] мебошанд.<ref name="Nowak2021">{{Cite journal |last1=Nowak |first1=Arkadiusz |last2=Świerszcz |first2=Sebastian |last3=Nowak |first3=Sylwia |last4=Nobis |first4=Marcin |year=2021 |title=Vegetation Diversity of Screes and Taluses of The Pamir and South-Western Tian Shan in Middle Asia |journal=Folia Geobotanica |volume=56 |pages=43–67 |doi=10.1007/s12224-021-09392-w |language=en }}</ref> == Пайдоиш == Шағалзорҳо дар натиҷаи [[Бодлесӣ|бодлесӣ]] ва пора шудани ҷинсҳои кӯҳӣ пайдо мешаванд. Об, ҳаво, тағйири ҳарорат ва фаъолияти организмҳо боиси кафидан ва пора шудани сангҳо мегарданд. Сангпораҳо аз шахҳо канда шуда, ба поён меафтанд ва дар доманаи кӯҳ ҷамъ мешаванд.<ref name="EMTBodlesi">{{ЭМТ|Бодлесӣ|2|муаллиф=}}</ref><ref name="Draebing2026">{{Cite journal |last1=Draebing |first1=Daniel |last2=Brouns |first2=Sterre A. M. |last3=Binnie |first3=Steven A. |last4=de Haas |first4=Tjalling |last5=McColl |first5=Samuel T. |year=2026 |title=Climatic, lithologic and topographic control on alpine rock fracturing and talus evolution |journal=Earth Surface Processes and Landforms |volume=51 |issue=6 |at=e70331 |doi=10.1002/esp.70331 |language=en }}</ref> === Бодлесии механикӣ (физикӣ) === Ҳангоми бодлесии механикӣ, ҷинсҳои кӯҳӣ аз пасту баланд шудани ҳарорат ва ях бастану об шудани об дар тарқишҳо пора мешаванд. Масалан, об ба тарқиши санг медарояд ва ҳангоми ях бастан ҳаҷмаш тақрибан 9% зиёд мешавад. Фишори ях метавонад тарқишро васеъ карда, сангро шиканад.<ref name="EMTBodlesi"/> Раванди дигари ин навъи бодлесӣ ҷудошавии ях аст, ки дар он об ба қисмҳои хунуктари шикофҳои кӯҳсангҳо гузашта, ях мебандад ва кристаллҳои ях ҳосил мешаванд. Бо ворид шудани оби бештар ин кристаллҳо калон шуда, фишори онҳо метавонад сангро тарконад.<ref name="Murton2006">{{Cite journal |last1=Murton |first1=Julian B. |last2=Peterson |first2=Rorik |last3=Ozouf |first3=Jean-Claude |year=2006 |title=Bedrock Fracture by Ice Segregation in Cold Regions |journal=Science |volume=314 |issue=5802 |pages=1127–1129 |doi=10.1126/science.1132127 |language=en }}</ref> Дар ҷойҳои хушк бошад, гармшавию хунукшавии нобаробари сангҳо низ боиси пайдо шудани тарқишҳо мегардад.<ref name="Draebing2026"/> === Бодлесии химиявӣ === Бодлесии химиявӣ дар натиҷаи таъсири об, оксиген, гази карбон ва моддаҳои дар об ҳалшуда ба ҷинсҳои кӯҳӣ ба амал меояд. Ин моддаҳо бо маъданҳои кӯҳсангҳо ба [[реаксияи химиявӣ]] даромада, таркиби онҳоро тағйир медиҳанд. Дар натиҷа баъзе маъданҳо ҳал шуда, маъданҳои нав ҳосил мешаванд ва сангҳо осонтар пора мешаванд.<ref name="Allaby2013"/> === Бодлесии биологӣ (органикӣ) === Решаҳои рустаниҳо ба тарқишҳои санг ворид шуда, баробари калон шуданашон онҳоро васеъ мекунанд. [[Гулсанг|Гулсангҳо]] низ бо риштаҳои занбӯруғии худ ба шикофҳои санг роҳ ёфта, онҷо кислотаҳои органикӣ ҷудо мекунанд. Дар натиҷа сангҳо рафта-рафта пора шуда, таркиби химиявии онҳо низ иваз мешавад.<ref name="Chen2002">{{Cite journal |last1=Chen |first1=Jie |last2=Blume |first2=Hans-Peter |year=2002 |title=Rock-weathering by lichens in Antarctic: patterns and mechanisms |journal=Journal of Geographical Sciences |volume=12 |issue=4 |pages=387–396 |doi=10.1007/BF02844595 |language=en }}</ref> Сангпораҳои аз шах ҷудошуда зери таъсири қувваи ҷозиба ба поён меафтанд, меҷаҳанд, меғеланд ё лағжида мефароянд. Онҳо дар домана ҷамъ шуда, шағалзорро ташкил медиҳанд. Агар сангпораҳо аз як новаи танг фурӯ резанд, шағалзори конусшакл пайдо мешавад.<ref name="Jackson1997"/> == Сохт ва хусусиятҳои релефӣ == [[File:TalusConesIsfjorden.jpg|thumb|Шағалзорҳои конусшакл дар соҳили Исфйорд, [[Шпитсберген]].]] Шағалзорҳо вобаста ба баландии шах, нишебии кӯҳ, навъи ҷинсҳои кӯҳӣ ва миқдори сангпораҳо шаклу андозаи гуногун доранд. Баъзеашон танҳо қисми хурди нишебиро мепӯшонанд, дигарон бошанд, дар доманаи шахҳо масоҳати васеъро фаро мегиранд.<ref name="Jackson1997"/> === Намудҳои шағалзор === Аз рӯйи шакл: * '''Шағалзорҳои конусшакл''' — тӯдаҳои сангпораҳое, ки дар поёни новаҳои танги кӯҳӣ ҷамъ шуда, шакли конусро мегиранд. * '''Шағалзорҳои паҳн''' — сангрезаҳое, ки қисми васеи нишебӣ ё доманаи шахро мепӯшонанд. * '''Шағалзорҳои пайваста''' — аз якҷо шудани чанд шағалзори наздик ба вуҷуд меоянд. Аз рӯйи ҳаракати сангпораҳо: * '''Шағалзорҳои равон''' — сангпораҳояшон ҳанӯз меҷунбанд ва метавонанд поёнтар ҷорӣ шаванд. * '''Шағалзорҳои устувор''' — ҳаракати сангпораҳояшон кам ё қариб қатъ шуда, байни онҳо хок ҷамъ мешавад ва рустаниҳо мерӯянд. Устувории шағалзор аз хамии замин, андозаю шакли сангпораҳо ва соиши байни онҳо вобаста аст. Дар ҷойҳои хеле нишеб сангпораҳо осонтар ба поён меғеланд, дар ҷойҳои камнишеб бошад, бештар дар ҷояшон мемонанд.<ref name="Statham19732" /> === Ҷудошавии сангпораҳо аз рӯйи андоза === Дар бисёр шағалзорҳо сангҳои калонтар дар қисми поёнӣ ва сангпораҳои майдатар дар қисми болоӣ ҷамъ мешаванд. Сабаб он аст, ки сангҳои калон ҳангоми афтидан одатан масофаи бештарро тай мекунанд. Ин тарзи ҷойгиршавии сангпораҳо синну соли шағалзор ва тарзи пайдоиши он низ вобаста аст.<ref name="Draebing2026"/> == Шағалзорҳо дар Тоҷикистон == Шағалзорҳо дар [[Помир]], [[Ҳисору Олой]], қаторкӯҳҳои Дарвоз, Ванҷ, Рӯшон, Шуғнон, Шоҳдара ва дигар ноҳияҳои кӯҳии Тоҷикистон ба назар мерасанд. Онҳо аз рӯйи баландӣ, ҷоришавии сангпораҳо ва рустаниҳое, ки дар онҳо мерӯянд, фарқ мекунанд.<ref name="Rahimbekova2024">{{Cite journal |last1=Рахимбекова |first1=М. Р. |last2=Оймухаммадзода |first2=И. С. |last3=Файзуллоев |first3=Ш. А. |year=2024 |title=Влияние морфометрических и климатических условий на развитие осыпей долины реки Гунт |journal=Доклады Национальной академии наук Таджикистана |volume=67 |issue=7–8 |pages=387–399 |url=https://journals.anrt.tj/files/DNANT/dnant_2024_07-08.pdf |language=ru }}</ref><ref name="Nowak2021"/> === Водии Ғунд === Дар [[Ғунд (дарё)|водии Ғунд]] (ҷанубу ғарби Помир) бисёр шағалзорҳо дар баландии 1500–2000 м аз сатҳи баҳр ҷойгиранд. Аммо шароити пайдоиши онҳо дар баландии 3500–4000 м, махсусан дар нишебиҳои 40–50-дараҷаи рӯ ба шимолу ғарб, мусоидтар арзёбӣ шудааст.<ref name="Rahimbekova2024"/> === Помири Ғарбӣ === Дар қаторкӯҳҳои [[Дарвоз]], [[Ванҷ (қаторкӯҳ)|Ванҷ]], Рӯшон, Шуғнон ва Шоҳдара шағалзорҳои равон ва устувор вомехӯранд. Дар онҳо рустаниҳои ҷинсҳои ''Ferula'', ''Crambe'', ''Cousinia'' ва ''Artemisia'' мерӯянд.<ref name="Nowak2021"/> === Қаторкӯҳи Қурама === Дар [[қаторкӯҳи Қурама]] шағалзорҳои устувор, ки аз пораҳои варақсанг ва гранит пайдо шудаанд, дар баландии 1150–1600 м омӯхта шудаанд. Дар онҳо рустаниҳои ''Eremurus turkestanicus'' ва ''Eremurus sogdianus'' мерӯянд.<ref name="Nowak2021"/> === Кӯҳҳои Фон ва қаторкӯҳи Ҳисор === Дар [[Кӯҳҳои Фон]] ва [[қаторкӯҳи Ҳисор]] шағалзорҳо дар натиҷаи пора шудани сангҳо, яхбандӣ ва ба поён ғелидани сангпораҳо пайдо мешаванд. Онҳо дар наздикии санглохҳо, марғзорҳои баландкӯҳ ва пиряхҳо вомехӯранд.<ref name="Nowak2021"/> == Аҳамияти экологӣ == Гарчанде шағалзорҳо дорои хоки каму сангрезаҳои ҳаракаткунанда бошанд ҳам, бисёр рустаниҳо ва ҳайвонот дар онҳо зиндагӣ мекунанд. Дар шағалзорҳои устуворшуда бо гузашти вақт хок ва боқимондаҳои рустаниҳо ҷамъ мешаванд. Ин барои сабзидани рустаниҳои нав шароит фароҳам меорад.<ref name="Nowak2021"/> === Наботот === Рустаниҳои шағалзорҳо ба камии хок, хушкӣ ва ҳаракати сангпораҳо мутобиқ шудаанд. Баъзеи онҳо решаҳои дарозу паҳн доранд, баъзеи дигар қадпаст ё болиштмонанданд.<ref name="Nowak2021"/> Дар шағалзорҳои Тоҷикистон [[камоли бухорӣ]], ''Lagochilus seravschanicus'', [[қатрони шуғнӣ]], ''Ferula grigoriewii'', ''Eremurus turkestanicus'' ва ''Corydalis kashgarica'' мерӯянд.<ref name="Nowak2021" /> === Микроиқлим === Ҳаво аз байни сангпораҳо мегузарад ва дар баъзе шағалзорҳо қисми дарунии онҳо аз ҳавои берун сардтар мемонад. Таҳқиқоти соли 2012 дар Аврупои Марказӣ нишон дод, ки чунин ҷойҳои салқин метавонанд барои рустаниҳо ва ҳайвоноти минтақаҳои сард паноҳгоҳ бошанд.<ref name="Ruzicka2012">{{Cite journal |last1=Růžička |first1=Vlastimil |last2=Zacharda |first2=Miloslav |last3=Němcová |first3=Lenka |last4=Šmilauer |first4=Petr |last5=Nekola |first5=Jeffrey C. |year=2012 |title=Periglacial microclimate in low-altitude scree slopes supports relict biodiversity |journal=Journal of Natural History |volume=46 |issue=35–36 |pages=2145–2157 |doi=10.1080/00222933.2012.707248 |language=en }}</ref> == Робита бо пиряхҳо == Сангпораҳои аз кӯҳ ҷудошуда баъзан ба рӯйи [[Пирях|пиряхҳо]] меафтанд. Қабати тунуки сангпораҳо метавонад обшавии яхро тезонад, зеро сангҳо нисбат ба ях гармии бештари офтобро ҷаббида мегиранд. Қабати ғафси сангпораҳо бошад, намегузорад, ки гармӣ ба осонӣ ба яхи зери он гузарад ва ҳамин хел обшавии пиряхро суст мекунад.<ref name="Nakawo1981">{{Cite journal |last1=Nakawo |first1=M. |last2=Young |first2=G. J. |year=1981 |title=Field Experiments to Determine the Effect of a Debris Layer on Ablation of Glacier Ice |journal=Annals of Glaciology |volume=2 |pages=85–91 |doi=10.3189/172756481794352432 |language=en }}</ref> == Хатарҳои табиӣ == Шағалзорҳои ҳаракаткунанда барои роҳҳо, сохтмонҳо ва кӯҳнавардон хатарнок ҳастанд. Борони сахт, обшавии барф, [[заминларза]] ва канда шудани сангҳои нав метавонанд ҳаракати сангпораҳоро зиёд кунанд.<ref name="Rahimbekova2024"/> == Омӯзиши шағалзорҳо == Олимон шағалзорҳоро бо ёрии тасвирҳои моҳворавӣ, харитаҳои рақамии релеф, [[лидар]] ва усулҳои дигари таҳқиқ меомӯзанд. Ин маълумот барои фаҳмидани сабабҳои пора шудани сангҳо, ҳаракати онҳо ва тағйир ёфтани нишебиҳо кӯмак мекунад. Таҳқиқоти соли 2026 дар Алпи Швейтсария нишон дод, ки иқлим, навъи ҷинсҳои кӯҳӣ ва ақиб рафтани пиряхҳо ба пайдо шудани шағалзорҳо таъсир мерасонанд.<ref name="Draebing2026"/> == Фарқ аз навъҳои дигари таҳшинҳо == * '''[[Морена]]''' — сангу хоке, ки пирях бо худ мебарад ё дар ҷое ҷамъ мекунад. * '''[[Аллювий]]''' — рег, шағал ва дигар таҳшинҳое, ки оби дарё меорад ва ҷамъ мекунад. * '''[[Коллювий]]''' — хок ва сангпораҳое, ки бо таъсири қувваи ҷозиба, шуста шудани хок ва дигар равандҳо дар нишебиҳо ҷамъ мешаванд. * '''Шағалзор''' — тӯдаи сангпораҳое, ки бештар аз шахҳо канда шуда, ба поён меафтанд ва ҷамъ мешаванд. Ин навъҳои таҳшинҳоро на ҳамеша ба осонӣ аз ҳам ҷудо кардан мумкин аст, зеро баъзан чанд раванд дар як ҷой таъсир мерасонанд.<ref name="Jackson1997"/><ref name="Allaby2013"/> == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * ''Фарҳанги тафсирии забони тоҷикӣ''. Ҷилди 2. Душанбе, 2008. * Nowak A. et al. ''Tajikistan – the Country of Endemic Plants''. 2022. * Рахимбекова М. Р., Оймухаммадзода И. С., Файзуллоев Ш. А. Влияние морфометрических и климатических условий на развитие осыпей долины реки Гунт // Доклады Национальной академии наук Таджикистана. 2024. Ҷ. 67, № 7–8. С. 387–399. * Jackson J. A. (ed.). ''Glossary of Geology''. 4th ed. American Geological Institute, 1997. * Allaby M. ''A Dictionary of Geology and Earth Sciences''. Oxford University Press, 2013. * Statham I. Scree Slope Development under Conditions of Surface Particle Movement // Transactions of the Institute of British Geographers. 1973. № 59. P. 41–53. * Murton J. B., Peterson R., Ozouf J.-C. Bedrock Fracture by Ice Segregation in Cold Regions // Science. 2006. Vol. 314. P. 1127–1129. * Nakawo M., Young G. J. Field Experiments to Determine the Effect of a Debris Layer on Ablation of Glacier Ice // Annals of Glaciology. 1981. Vol. 2. P. 85–91. * Nowak A., Świerszcz S., Nowak S., Nobis M. Vegetation Diversity of Screes and Taluses of The Pamir and South-Western Tian Shan in Middle Asia // Folia Geobotanica. 2021. Vol. 56. P. 43–67. * Draebing D. et al. Climatic, lithologic and topographic control on alpine rock fracturing and talus evolution // Earth Surface Processes and Landforms. 2026. Vol. 51, № 6. [[Гурӯҳ:Геоморфология]] [[Гурӯҳ:Шаклҳои релеф]] [[Гурӯҳ:Релефи кӯҳӣ]] [[Гурӯҳ:Экологияи кӯҳӣ]] g60lredzkun6uili4ul6xjsl18o5xhf 1491194 1491192 2026-10-25T03:05:55Z Zosya95 54344 /* Помири Ғарбӣ */ 1491194 wikitext text/x-wiki [[File:Yamnuska bottom cliff.jpg|thumb|Шағалзор дар доманаи кӯҳи Ямнуска, музофоти Албертаи Канада.]] '''Шағалзор''' ({{lang-en|scree, talus}}) — тӯдаи сангҳое, ки аз [[шах]]ҳо канда шуда, дар нишебиҳо ва доманаи кӯҳҳо ҷамъ мешаванд. Шағалзор яке аз шаклҳои [[Релеф|релефи]] кӯҳӣ буда, аз сангреза, пораҳои қиррадори [[Ҷинси кӯҳӣ|ҷинсҳои кӯҳӣ]] ва харсангҳои гуногунандоза иборат аст.<ref name="Jackson1997">{{Cite book |editor-last=Jackson |editor-first=Julia A. |title=Glossary of Geology |edition=4 |publisher=American Geological Institute |location=Alexandria, Virginia |year=1997 |isbn=0922152349 |language=en }}</ref><ref name="Allaby2013">{{Cite book |last=Allaby |first=Michael |title=A Dictionary of Geology and Earth Sciences |edition=4 |publisher=Oxford University Press |year=2013 |isbn=9780199653065 |language=en }}</ref> Шағалзорҳо бештар дар кӯҳистон, аз ҷумла дар [[Алп]], [[Ҳимолой]], [[Тиёншон]], [[Помир]] ва [[Қафқоз]] вомехӯранд. Дар Тоҷикистон онҳо дар [[Қаторкӯҳ|қаторкӯҳҳои]] Помир, Ҳисору Олой ва дигар ноҳияҳои кӯҳсор дида мешаванд. Шағалзорҳо ҳам қисми релефи кӯҳӣ ва ҳам [[Муҳити зист|муҳити зисти]] бисёр рустаниҳои камёб ва [[Эндемизм|эндемикӣ]] мебошанд.<ref name="Nowak2021">{{Cite journal |last1=Nowak |first1=Arkadiusz |last2=Świerszcz |first2=Sebastian |last3=Nowak |first3=Sylwia |last4=Nobis |first4=Marcin |year=2021 |title=Vegetation Diversity of Screes and Taluses of The Pamir and South-Western Tian Shan in Middle Asia |journal=Folia Geobotanica |volume=56 |pages=43–67 |doi=10.1007/s12224-021-09392-w |language=en }}</ref> == Пайдоиш == Шағалзорҳо дар натиҷаи [[Бодлесӣ|бодлесӣ]] ва пора шудани ҷинсҳои кӯҳӣ пайдо мешаванд. Об, ҳаво, тағйири ҳарорат ва фаъолияти организмҳо боиси кафидан ва пора шудани сангҳо мегарданд. Сангпораҳо аз шахҳо канда шуда, ба поён меафтанд ва дар доманаи кӯҳ ҷамъ мешаванд.<ref name="EMTBodlesi">{{ЭМТ|Бодлесӣ|2|муаллиф=}}</ref><ref name="Draebing2026">{{Cite journal |last1=Draebing |first1=Daniel |last2=Brouns |first2=Sterre A. M. |last3=Binnie |first3=Steven A. |last4=de Haas |first4=Tjalling |last5=McColl |first5=Samuel T. |year=2026 |title=Climatic, lithologic and topographic control on alpine rock fracturing and talus evolution |journal=Earth Surface Processes and Landforms |volume=51 |issue=6 |at=e70331 |doi=10.1002/esp.70331 |language=en }}</ref> === Бодлесии механикӣ (физикӣ) === Ҳангоми бодлесии механикӣ, ҷинсҳои кӯҳӣ аз пасту баланд шудани ҳарорат ва ях бастану об шудани об дар тарқишҳо пора мешаванд. Масалан, об ба тарқиши санг медарояд ва ҳангоми ях бастан ҳаҷмаш тақрибан 9% зиёд мешавад. Фишори ях метавонад тарқишро васеъ карда, сангро шиканад.<ref name="EMTBodlesi"/> Раванди дигари ин навъи бодлесӣ ҷудошавии ях аст, ки дар он об ба қисмҳои хунуктари шикофҳои кӯҳсангҳо гузашта, ях мебандад ва кристаллҳои ях ҳосил мешаванд. Бо ворид шудани оби бештар ин кристаллҳо калон шуда, фишори онҳо метавонад сангро тарконад.<ref name="Murton2006">{{Cite journal |last1=Murton |first1=Julian B. |last2=Peterson |first2=Rorik |last3=Ozouf |first3=Jean-Claude |year=2006 |title=Bedrock Fracture by Ice Segregation in Cold Regions |journal=Science |volume=314 |issue=5802 |pages=1127–1129 |doi=10.1126/science.1132127 |language=en }}</ref> Дар ҷойҳои хушк бошад, гармшавию хунукшавии нобаробари сангҳо низ боиси пайдо шудани тарқишҳо мегардад.<ref name="Draebing2026"/> === Бодлесии химиявӣ === Бодлесии химиявӣ дар натиҷаи таъсири об, оксиген, гази карбон ва моддаҳои дар об ҳалшуда ба ҷинсҳои кӯҳӣ ба амал меояд. Ин моддаҳо бо маъданҳои кӯҳсангҳо ба [[реаксияи химиявӣ]] даромада, таркиби онҳоро тағйир медиҳанд. Дар натиҷа баъзе маъданҳо ҳал шуда, маъданҳои нав ҳосил мешаванд ва сангҳо осонтар пора мешаванд.<ref name="Allaby2013"/> === Бодлесии биологӣ (органикӣ) === Решаҳои рустаниҳо ба тарқишҳои санг ворид шуда, баробари калон шуданашон онҳоро васеъ мекунанд. [[Гулсанг|Гулсангҳо]] низ бо риштаҳои занбӯруғии худ ба шикофҳои санг роҳ ёфта, онҷо кислотаҳои органикӣ ҷудо мекунанд. Дар натиҷа сангҳо рафта-рафта пора шуда, таркиби химиявии онҳо низ иваз мешавад.<ref name="Chen2002">{{Cite journal |last1=Chen |first1=Jie |last2=Blume |first2=Hans-Peter |year=2002 |title=Rock-weathering by lichens in Antarctic: patterns and mechanisms |journal=Journal of Geographical Sciences |volume=12 |issue=4 |pages=387–396 |doi=10.1007/BF02844595 |language=en }}</ref> Сангпораҳои аз шах ҷудошуда зери таъсири қувваи ҷозиба ба поён меафтанд, меҷаҳанд, меғеланд ё лағжида мефароянд. Онҳо дар домана ҷамъ шуда, шағалзорро ташкил медиҳанд. Агар сангпораҳо аз як новаи танг фурӯ резанд, шағалзори конусшакл пайдо мешавад.<ref name="Jackson1997"/> == Сохт ва хусусиятҳои релефӣ == [[File:TalusConesIsfjorden.jpg|thumb|Шағалзорҳои конусшакл дар соҳили Исфйорд, [[Шпитсберген]].]] Шағалзорҳо вобаста ба баландии шах, нишебии кӯҳ, навъи ҷинсҳои кӯҳӣ ва миқдори сангпораҳо шаклу андозаи гуногун доранд. Баъзеашон танҳо қисми хурди нишебиро мепӯшонанд, дигарон бошанд, дар доманаи шахҳо масоҳати васеъро фаро мегиранд.<ref name="Jackson1997"/> === Намудҳои шағалзор === Аз рӯйи шакл: * '''Шағалзорҳои конусшакл''' — тӯдаҳои сангпораҳое, ки дар поёни новаҳои танги кӯҳӣ ҷамъ шуда, шакли конусро мегиранд. * '''Шағалзорҳои паҳн''' — сангрезаҳое, ки қисми васеи нишебӣ ё доманаи шахро мепӯшонанд. * '''Шағалзорҳои пайваста''' — аз якҷо шудани чанд шағалзори наздик ба вуҷуд меоянд. Аз рӯйи ҳаракати сангпораҳо: * '''Шағалзорҳои равон''' — сангпораҳояшон ҳанӯз меҷунбанд ва метавонанд поёнтар ҷорӣ шаванд. * '''Шағалзорҳои устувор''' — ҳаракати сангпораҳояшон кам ё қариб қатъ шуда, байни онҳо хок ҷамъ мешавад ва рустаниҳо мерӯянд. Устувории шағалзор аз хамии замин, андозаю шакли сангпораҳо ва соиши байни онҳо вобаста аст. Дар ҷойҳои хеле нишеб сангпораҳо осонтар ба поён меғеланд, дар ҷойҳои камнишеб бошад, бештар дар ҷояшон мемонанд.<ref name="Statham19732" /> === Ҷудошавии сангпораҳо аз рӯйи андоза === Дар бисёр шағалзорҳо сангҳои калонтар дар қисми поёнӣ ва сангпораҳои майдатар дар қисми болоӣ ҷамъ мешаванд. Сабаб он аст, ки сангҳои калон ҳангоми афтидан одатан масофаи бештарро тай мекунанд. Ин тарзи ҷойгиршавии сангпораҳо синну соли шағалзор ва тарзи пайдоиши он низ вобаста аст.<ref name="Draebing2026"/> == Шағалзорҳо дар Тоҷикистон == Шағалзорҳо дар [[Помир]], [[Ҳисору Олой]], қаторкӯҳҳои Дарвоз, Ванҷ, Рӯшон, Шуғнон, Шоҳдара ва дигар ноҳияҳои кӯҳии Тоҷикистон ба назар мерасанд. Онҳо аз рӯйи баландӣ, ҷоришавии сангпораҳо ва рустаниҳое, ки дар онҳо мерӯянд, фарқ мекунанд.<ref name="Rahimbekova2024">{{Cite journal |last1=Рахимбекова |first1=М. Р. |last2=Оймухаммадзода |first2=И. С. |last3=Файзуллоев |first3=Ш. А. |year=2024 |title=Влияние морфометрических и климатических условий на развитие осыпей долины реки Гунт |journal=Доклады Национальной академии наук Таджикистана |volume=67 |issue=7–8 |pages=387–399 |url=https://journals.anrt.tj/files/DNANT/dnant_2024_07-08.pdf |language=ru }}</ref><ref name="Nowak2021"/> === Водии Ғунд === Дар [[Ғунд (дарё)|водии Ғунд]] (ҷанубу ғарби Помир) бисёр шағалзорҳо дар баландии 1500–2000 м аз сатҳи баҳр ҷойгиранд. Аммо шароити пайдоиши онҳо дар баландии 3500–4000 м, махсусан дар нишебиҳои 40–50-дараҷаи рӯ ба шимолу ғарб, мусоидтар арзёбӣ шудааст.<ref name="Rahimbekova2024"/> === Помири Ғарбӣ === Дар шағалзорҳои Помири Ғарбӣ рустаниҳое чун ''Ferula grigoriewii'', [[Қатрони шуғнӣ|қатрони шуғнӣ]], ''Cousinia mulgediifolia'', ''Cousinia semilacera'' ва ''Artemisia korshinskyi'' мерӯянд.<ref name="Nowak2021"/> === Қаторкӯҳи Қурама === Дар [[қаторкӯҳи Қурама]] шағалзорҳои устувор, ки аз пораҳои варақсанг ва гранит пайдо шудаанд, дар баландии 1150–1600 м омӯхта шудаанд. Дар онҳо рустаниҳои ''Eremurus turkestanicus'' ва ''Eremurus sogdianus'' мерӯянд.<ref name="Nowak2021"/> === Кӯҳҳои Фон ва қаторкӯҳи Ҳисор === Дар [[Кӯҳҳои Фон]] ва [[қаторкӯҳи Ҳисор]] шағалзорҳо дар натиҷаи пора шудани сангҳо, яхбандӣ ва ба поён ғелидани сангпораҳо пайдо мешаванд. Онҳо дар наздикии санглохҳо, марғзорҳои баландкӯҳ ва пиряхҳо вомехӯранд.<ref name="Nowak2021"/> == Аҳамияти экологӣ == Гарчанде шағалзорҳо дорои хоки каму сангрезаҳои ҳаракаткунанда бошанд ҳам, бисёр рустаниҳо ва ҳайвонот дар онҳо зиндагӣ мекунанд. Дар шағалзорҳои устуворшуда бо гузашти вақт хок ва боқимондаҳои рустаниҳо ҷамъ мешаванд. Ин барои сабзидани рустаниҳои нав шароит фароҳам меорад.<ref name="Nowak2021"/> === Наботот === Рустаниҳои шағалзорҳо ба камии хок, хушкӣ ва ҳаракати сангпораҳо мутобиқ шудаанд. Баъзеи онҳо решаҳои дарозу паҳн доранд, баъзеи дигар қадпаст ё болиштмонанданд.<ref name="Nowak2021"/> Дар шағалзорҳои Тоҷикистон [[камоли бухорӣ]], ''Lagochilus seravschanicus'', [[қатрони шуғнӣ]], ''Ferula grigoriewii'', ''Eremurus turkestanicus'' ва ''Corydalis kashgarica'' мерӯянд.<ref name="Nowak2021" /> === Микроиқлим === Ҳаво аз байни сангпораҳо мегузарад ва дар баъзе шағалзорҳо қисми дарунии онҳо аз ҳавои берун сардтар мемонад. Таҳқиқоти соли 2012 дар Аврупои Марказӣ нишон дод, ки чунин ҷойҳои салқин метавонанд барои рустаниҳо ва ҳайвоноти минтақаҳои сард паноҳгоҳ бошанд.<ref name="Ruzicka2012">{{Cite journal |last1=Růžička |first1=Vlastimil |last2=Zacharda |first2=Miloslav |last3=Němcová |first3=Lenka |last4=Šmilauer |first4=Petr |last5=Nekola |first5=Jeffrey C. |year=2012 |title=Periglacial microclimate in low-altitude scree slopes supports relict biodiversity |journal=Journal of Natural History |volume=46 |issue=35–36 |pages=2145–2157 |doi=10.1080/00222933.2012.707248 |language=en }}</ref> == Робита бо пиряхҳо == Сангпораҳои аз кӯҳ ҷудошуда баъзан ба рӯйи [[Пирях|пиряхҳо]] меафтанд. Қабати тунуки сангпораҳо метавонад обшавии яхро тезонад, зеро сангҳо нисбат ба ях гармии бештари офтобро ҷаббида мегиранд. Қабати ғафси сангпораҳо бошад, намегузорад, ки гармӣ ба осонӣ ба яхи зери он гузарад ва ҳамин хел обшавии пиряхро суст мекунад.<ref name="Nakawo1981">{{Cite journal |last1=Nakawo |first1=M. |last2=Young |first2=G. J. |year=1981 |title=Field Experiments to Determine the Effect of a Debris Layer on Ablation of Glacier Ice |journal=Annals of Glaciology |volume=2 |pages=85–91 |doi=10.3189/172756481794352432 |language=en }}</ref> == Хатарҳои табиӣ == Шағалзорҳои ҳаракаткунанда барои роҳҳо, сохтмонҳо ва кӯҳнавардон хатарнок ҳастанд. Борони сахт, обшавии барф, [[заминларза]] ва канда шудани сангҳои нав метавонанд ҳаракати сангпораҳоро зиёд кунанд.<ref name="Rahimbekova2024"/> == Омӯзиши шағалзорҳо == Олимон шағалзорҳоро бо ёрии тасвирҳои моҳворавӣ, харитаҳои рақамии релеф, [[лидар]] ва усулҳои дигари таҳқиқ меомӯзанд. Ин маълумот барои фаҳмидани сабабҳои пора шудани сангҳо, ҳаракати онҳо ва тағйир ёфтани нишебиҳо кӯмак мекунад. Таҳқиқоти соли 2026 дар Алпи Швейтсария нишон дод, ки иқлим, навъи ҷинсҳои кӯҳӣ ва ақиб рафтани пиряхҳо ба пайдо шудани шағалзорҳо таъсир мерасонанд.<ref name="Draebing2026"/> == Фарқ аз навъҳои дигари таҳшинҳо == * '''[[Морена]]''' — сангу хоке, ки пирях бо худ мебарад ё дар ҷое ҷамъ мекунад. * '''[[Аллювий]]''' — рег, шағал ва дигар таҳшинҳое, ки оби дарё меорад ва ҷамъ мекунад. * '''[[Коллювий]]''' — хок ва сангпораҳое, ки бо таъсири қувваи ҷозиба, шуста шудани хок ва дигар равандҳо дар нишебиҳо ҷамъ мешаванд. * '''Шағалзор''' — тӯдаи сангпораҳое, ки бештар аз шахҳо канда шуда, ба поён меафтанд ва ҷамъ мешаванд. Ин навъҳои таҳшинҳоро на ҳамеша ба осонӣ аз ҳам ҷудо кардан мумкин аст, зеро баъзан чанд раванд дар як ҷой таъсир мерасонанд.<ref name="Jackson1997"/><ref name="Allaby2013"/> == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * ''Фарҳанги тафсирии забони тоҷикӣ''. Ҷилди 2. Душанбе, 2008. * Nowak A. et al. ''Tajikistan – the Country of Endemic Plants''. 2022. * Рахимбекова М. Р., Оймухаммадзода И. С., Файзуллоев Ш. А. Влияние морфометрических и климатических условий на развитие осыпей долины реки Гунт // Доклады Национальной академии наук Таджикистана. 2024. Ҷ. 67, № 7–8. С. 387–399. * Jackson J. A. (ed.). ''Glossary of Geology''. 4th ed. American Geological Institute, 1997. * Allaby M. ''A Dictionary of Geology and Earth Sciences''. Oxford University Press, 2013. * Statham I. Scree Slope Development under Conditions of Surface Particle Movement // Transactions of the Institute of British Geographers. 1973. № 59. P. 41–53. * Murton J. B., Peterson R., Ozouf J.-C. Bedrock Fracture by Ice Segregation in Cold Regions // Science. 2006. Vol. 314. P. 1127–1129. * Nakawo M., Young G. J. Field Experiments to Determine the Effect of a Debris Layer on Ablation of Glacier Ice // Annals of Glaciology. 1981. Vol. 2. P. 85–91. * Nowak A., Świerszcz S., Nowak S., Nobis M. Vegetation Diversity of Screes and Taluses of The Pamir and South-Western Tian Shan in Middle Asia // Folia Geobotanica. 2021. Vol. 56. P. 43–67. * Draebing D. et al. Climatic, lithologic and topographic control on alpine rock fracturing and talus evolution // Earth Surface Processes and Landforms. 2026. Vol. 51, № 6. [[Гурӯҳ:Геоморфология]] [[Гурӯҳ:Шаклҳои релеф]] [[Гурӯҳ:Релефи кӯҳӣ]] [[Гурӯҳ:Экологияи кӯҳӣ]] defjb12tu3lfno1fsuxuqkrm845l6rm 1491197 1491194 2026-10-25T03:20:41Z Zosya95 54344 /* Қаторкӯҳи Қурама */ 1491197 wikitext text/x-wiki [[File:Yamnuska bottom cliff.jpg|thumb|Шағалзор дар доманаи кӯҳи Ямнуска, музофоти Албертаи Канада.]] '''Шағалзор''' ({{lang-en|scree, talus}}) — тӯдаи сангҳое, ки аз [[шах]]ҳо канда шуда, дар нишебиҳо ва доманаи кӯҳҳо ҷамъ мешаванд. Шағалзор яке аз шаклҳои [[Релеф|релефи]] кӯҳӣ буда, аз сангреза, пораҳои қиррадори [[Ҷинси кӯҳӣ|ҷинсҳои кӯҳӣ]] ва харсангҳои гуногунандоза иборат аст.<ref name="Jackson1997">{{Cite book |editor-last=Jackson |editor-first=Julia A. |title=Glossary of Geology |edition=4 |publisher=American Geological Institute |location=Alexandria, Virginia |year=1997 |isbn=0922152349 |language=en }}</ref><ref name="Allaby2013">{{Cite book |last=Allaby |first=Michael |title=A Dictionary of Geology and Earth Sciences |edition=4 |publisher=Oxford University Press |year=2013 |isbn=9780199653065 |language=en }}</ref> Шағалзорҳо бештар дар кӯҳистон, аз ҷумла дар [[Алп]], [[Ҳимолой]], [[Тиёншон]], [[Помир]] ва [[Қафқоз]] вомехӯранд. Дар Тоҷикистон онҳо дар [[Қаторкӯҳ|қаторкӯҳҳои]] Помир, Ҳисору Олой ва дигар ноҳияҳои кӯҳсор дида мешаванд. Шағалзорҳо ҳам қисми релефи кӯҳӣ ва ҳам [[Муҳити зист|муҳити зисти]] бисёр рустаниҳои камёб ва [[Эндемизм|эндемикӣ]] мебошанд.<ref name="Nowak2021">{{Cite journal |last1=Nowak |first1=Arkadiusz |last2=Świerszcz |first2=Sebastian |last3=Nowak |first3=Sylwia |last4=Nobis |first4=Marcin |year=2021 |title=Vegetation Diversity of Screes and Taluses of The Pamir and South-Western Tian Shan in Middle Asia |journal=Folia Geobotanica |volume=56 |pages=43–67 |doi=10.1007/s12224-021-09392-w |language=en }}</ref> == Пайдоиш == Шағалзорҳо дар натиҷаи [[Бодлесӣ|бодлесӣ]] ва пора шудани ҷинсҳои кӯҳӣ пайдо мешаванд. Об, ҳаво, тағйири ҳарорат ва фаъолияти организмҳо боиси кафидан ва пора шудани сангҳо мегарданд. Сангпораҳо аз шахҳо канда шуда, ба поён меафтанд ва дар доманаи кӯҳ ҷамъ мешаванд.<ref name="EMTBodlesi">{{ЭМТ|Бодлесӣ|2|муаллиф=}}</ref><ref name="Draebing2026">{{Cite journal |last1=Draebing |first1=Daniel |last2=Brouns |first2=Sterre A. M. |last3=Binnie |first3=Steven A. |last4=de Haas |first4=Tjalling |last5=McColl |first5=Samuel T. |year=2026 |title=Climatic, lithologic and topographic control on alpine rock fracturing and talus evolution |journal=Earth Surface Processes and Landforms |volume=51 |issue=6 |at=e70331 |doi=10.1002/esp.70331 |language=en }}</ref> === Бодлесии механикӣ (физикӣ) === Ҳангоми бодлесии механикӣ, ҷинсҳои кӯҳӣ аз пасту баланд шудани ҳарорат ва ях бастану об шудани об дар тарқишҳо пора мешаванд. Масалан, об ба тарқиши санг медарояд ва ҳангоми ях бастан ҳаҷмаш тақрибан 9% зиёд мешавад. Фишори ях метавонад тарқишро васеъ карда, сангро шиканад.<ref name="EMTBodlesi"/> Раванди дигари ин навъи бодлесӣ ҷудошавии ях аст, ки дар он об ба қисмҳои хунуктари шикофҳои кӯҳсангҳо гузашта, ях мебандад ва кристаллҳои ях ҳосил мешаванд. Бо ворид шудани оби бештар ин кристаллҳо калон шуда, фишори онҳо метавонад сангро тарконад.<ref name="Murton2006">{{Cite journal |last1=Murton |first1=Julian B. |last2=Peterson |first2=Rorik |last3=Ozouf |first3=Jean-Claude |year=2006 |title=Bedrock Fracture by Ice Segregation in Cold Regions |journal=Science |volume=314 |issue=5802 |pages=1127–1129 |doi=10.1126/science.1132127 |language=en }}</ref> Дар ҷойҳои хушк бошад, гармшавию хунукшавии нобаробари сангҳо низ боиси пайдо шудани тарқишҳо мегардад.<ref name="Draebing2026"/> === Бодлесии химиявӣ === Бодлесии химиявӣ дар натиҷаи таъсири об, оксиген, гази карбон ва моддаҳои дар об ҳалшуда ба ҷинсҳои кӯҳӣ ба амал меояд. Ин моддаҳо бо маъданҳои кӯҳсангҳо ба [[реаксияи химиявӣ]] даромада, таркиби онҳоро тағйир медиҳанд. Дар натиҷа баъзе маъданҳо ҳал шуда, маъданҳои нав ҳосил мешаванд ва сангҳо осонтар пора мешаванд.<ref name="Allaby2013"/> === Бодлесии биологӣ (органикӣ) === Решаҳои рустаниҳо ба тарқишҳои санг ворид шуда, баробари калон шуданашон онҳоро васеъ мекунанд. [[Гулсанг|Гулсангҳо]] низ бо риштаҳои занбӯруғии худ ба шикофҳои санг роҳ ёфта, онҷо кислотаҳои органикӣ ҷудо мекунанд. Дар натиҷа сангҳо рафта-рафта пора шуда, таркиби химиявии онҳо низ иваз мешавад.<ref name="Chen2002">{{Cite journal |last1=Chen |first1=Jie |last2=Blume |first2=Hans-Peter |year=2002 |title=Rock-weathering by lichens in Antarctic: patterns and mechanisms |journal=Journal of Geographical Sciences |volume=12 |issue=4 |pages=387–396 |doi=10.1007/BF02844595 |language=en }}</ref> Сангпораҳои аз шах ҷудошуда зери таъсири қувваи ҷозиба ба поён меафтанд, меҷаҳанд, меғеланд ё лағжида мефароянд. Онҳо дар домана ҷамъ шуда, шағалзорро ташкил медиҳанд. Агар сангпораҳо аз як новаи танг фурӯ резанд, шағалзори конусшакл пайдо мешавад.<ref name="Jackson1997"/> == Сохт ва хусусиятҳои релефӣ == [[File:TalusConesIsfjorden.jpg|thumb|Шағалзорҳои конусшакл дар соҳили Исфйорд, [[Шпитсберген]].]] Шағалзорҳо вобаста ба баландии шах, нишебии кӯҳ, навъи ҷинсҳои кӯҳӣ ва миқдори сангпораҳо шаклу андозаи гуногун доранд. Баъзеашон танҳо қисми хурди нишебиро мепӯшонанд, дигарон бошанд, дар доманаи шахҳо масоҳати васеъро фаро мегиранд.<ref name="Jackson1997"/> === Намудҳои шағалзор === Аз рӯйи шакл: * '''Шағалзорҳои конусшакл''' — тӯдаҳои сангпораҳое, ки дар поёни новаҳои танги кӯҳӣ ҷамъ шуда, шакли конусро мегиранд. * '''Шағалзорҳои паҳн''' — сангрезаҳое, ки қисми васеи нишебӣ ё доманаи шахро мепӯшонанд. * '''Шағалзорҳои пайваста''' — аз якҷо шудани чанд шағалзори наздик ба вуҷуд меоянд. Аз рӯйи ҳаракати сангпораҳо: * '''Шағалзорҳои равон''' — сангпораҳояшон ҳанӯз меҷунбанд ва метавонанд поёнтар ҷорӣ шаванд. * '''Шағалзорҳои устувор''' — ҳаракати сангпораҳояшон кам ё қариб қатъ шуда, байни онҳо хок ҷамъ мешавад ва рустаниҳо мерӯянд. Устувории шағалзор аз хамии замин, андозаю шакли сангпораҳо ва соиши байни онҳо вобаста аст. Дар ҷойҳои хеле нишеб сангпораҳо осонтар ба поён меғеланд, дар ҷойҳои камнишеб бошад, бештар дар ҷояшон мемонанд.<ref name="Statham19732" /> === Ҷудошавии сангпораҳо аз рӯйи андоза === Дар бисёр шағалзорҳо сангҳои калонтар дар қисми поёнӣ ва сангпораҳои майдатар дар қисми болоӣ ҷамъ мешаванд. Сабаб он аст, ки сангҳои калон ҳангоми афтидан одатан масофаи бештарро тай мекунанд. Ин тарзи ҷойгиршавии сангпораҳо синну соли шағалзор ва тарзи пайдоиши он низ вобаста аст.<ref name="Draebing2026"/> == Шағалзорҳо дар Тоҷикистон == Шағалзорҳо дар [[Помир]], [[Ҳисору Олой]], қаторкӯҳҳои Дарвоз, Ванҷ, Рӯшон, Шуғнон, Шоҳдара ва дигар ноҳияҳои кӯҳии Тоҷикистон ба назар мерасанд. Онҳо аз рӯйи баландӣ, ҷоришавии сангпораҳо ва рустаниҳое, ки дар онҳо мерӯянд, фарқ мекунанд.<ref name="Rahimbekova2024">{{Cite journal |last1=Рахимбекова |first1=М. Р. |last2=Оймухаммадзода |first2=И. С. |last3=Файзуллоев |first3=Ш. А. |year=2024 |title=Влияние морфометрических и климатических условий на развитие осыпей долины реки Гунт |journal=Доклады Национальной академии наук Таджикистана |volume=67 |issue=7–8 |pages=387–399 |url=https://journals.anrt.tj/files/DNANT/dnant_2024_07-08.pdf |language=ru }}</ref><ref name="Nowak2021"/> === Водии Ғунд === Дар [[Ғунд (дарё)|водии Ғунд]] (ҷанубу ғарби Помир) бисёр шағалзорҳо дар баландии 1500–2000 м аз сатҳи баҳр ҷойгиранд. Аммо шароити пайдоиши онҳо дар баландии 3500–4000 м, махсусан дар нишебиҳои 40–50-дараҷаи рӯ ба шимолу ғарб, мусоидтар арзёбӣ шудааст.<ref name="Rahimbekova2024"/> === Помири Ғарбӣ === Дар шағалзорҳои Помири Ғарбӣ рустаниҳое чун ''Ferula grigoriewii'', [[Қатрони шуғнӣ|қатрони шуғнӣ]], ''Cousinia mulgediifolia'', ''Cousinia semilacera'' ва ''Artemisia korshinskyi'' мерӯянд.<ref name="Nowak2021"/> === Қаторкӯҳи Қурама === Дар [[қаторкӯҳи Қурама]] шағалзорҳои устувор, ки аз пораҳои варақсанг ва гранит пайдо шудаанд, дар баландии 1150–1600 м омӯхта шудаанд. Дар онҳо рустаниҳои ''Eremurus turkestanicus'' ва [[сичи суғдӣ]] мерӯянд.<ref name="Nowak2021"/> === Кӯҳҳои Фон ва қаторкӯҳи Ҳисор === Дар [[Кӯҳҳои Фон]] ва [[қаторкӯҳи Ҳисор]] шағалзорҳо дар натиҷаи пора шудани сангҳо, яхбандӣ ва ба поён ғелидани сангпораҳо пайдо мешаванд. Онҳо дар наздикии санглохҳо, марғзорҳои баландкӯҳ ва пиряхҳо вомехӯранд.<ref name="Nowak2021"/> == Аҳамияти экологӣ == Гарчанде шағалзорҳо дорои хоки каму сангрезаҳои ҳаракаткунанда бошанд ҳам, бисёр рустаниҳо ва ҳайвонот дар онҳо зиндагӣ мекунанд. Дар шағалзорҳои устуворшуда бо гузашти вақт хок ва боқимондаҳои рустаниҳо ҷамъ мешаванд. Ин барои сабзидани рустаниҳои нав шароит фароҳам меорад.<ref name="Nowak2021"/> === Наботот === Рустаниҳои шағалзорҳо ба камии хок, хушкӣ ва ҳаракати сангпораҳо мутобиқ шудаанд. Баъзеи онҳо решаҳои дарозу паҳн доранд, ки барои мустаҳкам мондан дар байни сангпораҳо ва гирифтани об ёрӣ мерасонанд. Баъзеи дигар қадпаст ё болиштмонанданд.<ref name="Nowak20212" /> === Ҳайвонот === Ковокиҳои байни сангҳо ҷонваронро аз сармо, гармӣ ва душманони табиӣ муҳофизат мекунанд. Дар шағалзорҳои Помир [[ғулмуши сурх]] ва [[ғулмуши гӯшкалон]] (''Ochotona rutila'' ва ''Ochotona macrotis'') зиндагӣ мекунанд. Онҳо дар байни сангҳо паноҳ бурда, аз рустаниҳои атроф ғизо мегиранд. Дар шағалзорҳо инчунин мушҳои саҳроӣ, [[Тортанак|тортанакҳо]], [[гамбускҳо]] ва дигар ҷонварони хурд вомехӯранд.<ref name="Ruzicka2012">{{Cite journal |last1=Růžička |first1=Vlastimil |last2=Zacharda |first2=Miloslav |last3=Němcová |first3=Lenka |last4=Šmilauer |first4=Petr |last5=Nekola |first5=Jeffrey C. |year=2012 |title=Periglacial microclimate in low-altitude scree slopes supports relict biodiversity |journal=Journal of Natural History |volume=46 |issue=35–36 |pages=2145–2157 |doi=10.1080/00222933.2012.707248 |language=en }}</ref> == Робита бо пиряхҳо == Сангпораҳои аз кӯҳ ҷудошуда баъзан ба рӯйи [[Пирях|пиряхҳо]] меафтанд. Қабати тунуки сангпораҳо метавонад обшавии яхро тезонад, зеро сангҳо нисбат ба ях гармии бештари офтобро ҷаббида мегиранд. Қабати ғафси сангпораҳо бошад, намегузорад, ки гармӣ ба осонӣ ба яхи зери он гузарад ва ҳамин хел обшавии пиряхро суст мекунад.<ref name="Nakawo1981">{{Cite journal |last1=Nakawo |first1=M. |last2=Young |first2=G. J. |year=1981 |title=Field Experiments to Determine the Effect of a Debris Layer on Ablation of Glacier Ice |journal=Annals of Glaciology |volume=2 |pages=85–91 |doi=10.3189/172756481794352432 |language=en }}</ref> == Хатарҳои табиӣ == Шағалзорҳои равон барои роҳҳо, сохтмонҳо ва кӯҳнавардон хатарнок ҳастанд. Борони сахт, обшавии барф, [[заминларза]] ва канда шудани сангҳои нав метавонанд ҳаракати сангпораҳоро зиёд кунанд.<ref name="Rahimbekova2024"/> == Омӯзиши шағалзорҳо == Олимон шағалзорҳоро бо ёрии тасвирҳои моҳворавӣ, харитаҳои рақамии релеф, [[лидар]] ва усулҳои дигари таҳқиқ меомӯзанд. Ин маълумот барои фаҳмидани сабабҳои пора шудани сангҳо, ҳаракати онҳо ва тағйир ёфтани нишебиҳо кӯмак мекунад. Таҳқиқоти соли 2026 дар Алпи Швейтсария нишон дод, ки иқлим, навъи ҷинсҳои кӯҳӣ ва ақиб рафтани пиряхҳо ба пайдо шудани шағалзорҳо таъсир мерасонанд.<ref name="Draebing2026"/> == Фарқ аз навъҳои дигари таҳшинҳо == * '''[[Морена]]''' — сангу хоке, ки пирях бо худ мебарад ё дар ҷое ҷамъ мекунад. * '''[[Аллювий]]''' — рег, шағал ва дигар таҳшинҳое, ки оби дарё меорад ва ҷамъ мекунад. * '''[[Коллювий]]''' — хок ва сангпораҳое, ки бо таъсири қувваи ҷозиба, шуста шудани хок ва дигар равандҳо дар нишебиҳо ҷамъ мешаванд. * '''Шағалзор''' — тӯдаи сангпораҳое, ки бештар аз шахҳо канда шуда, ба поён меафтанд ва ҷамъ мешаванд. Ин навъҳои таҳшинҳоро на ҳамеша ба осонӣ аз ҳам ҷудо кардан мумкин аст, зеро баъзан чанд раванд дар як ҷой таъсир мерасонанд.<ref name="Jackson1997"/><ref name="Allaby2013"/> == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * ''Фарҳанги тафсирии забони тоҷикӣ''. Ҷилди 2. Душанбе, 2008. * Nowak A. et al. ''Tajikistan – the Country of Endemic Plants''. 2022. * Рахимбекова М. Р., Оймухаммадзода И. С., Файзуллоев Ш. А. Влияние морфометрических и климатических условий на развитие осыпей долины реки Гунт // Доклады Национальной академии наук Таджикистана. 2024. Ҷ. 67, № 7–8. С. 387–399. * Jackson J. A. (ed.). ''Glossary of Geology''. 4th ed. American Geological Institute, 1997. * Allaby M. ''A Dictionary of Geology and Earth Sciences''. Oxford University Press, 2013. * Statham I. Scree Slope Development under Conditions of Surface Particle Movement // Transactions of the Institute of British Geographers. 1973. № 59. P. 41–53. * Murton J. B., Peterson R., Ozouf J.-C. Bedrock Fracture by Ice Segregation in Cold Regions // Science. 2006. Vol. 314. P. 1127–1129. * Nakawo M., Young G. J. Field Experiments to Determine the Effect of a Debris Layer on Ablation of Glacier Ice // Annals of Glaciology. 1981. Vol. 2. P. 85–91. * Nowak A., Świerszcz S., Nowak S., Nobis M. Vegetation Diversity of Screes and Taluses of The Pamir and South-Western Tian Shan in Middle Asia // Folia Geobotanica. 2021. Vol. 56. P. 43–67. * Draebing D. et al. Climatic, lithologic and topographic control on alpine rock fracturing and talus evolution // Earth Surface Processes and Landforms. 2026. Vol. 51, № 6. [[Гурӯҳ:Геоморфология]] [[Гурӯҳ:Шаклҳои релеф]] [[Гурӯҳ:Релефи кӯҳӣ]] [[Гурӯҳ:Экологияи кӯҳӣ]] bzi2ob7wuzfdibyavqw40he6e1sbqv7 1491198 1491197 2026-10-25T03:23:40Z Zosya95 54344 1491198 wikitext text/x-wiki [[File:Yamnuska bottom cliff.jpg|thumb|Шағалзор дар доманаи кӯҳи Ямнуска, музофоти Албертаи Канада.]] '''Шағалзор''' ({{lang-en|scree, talus}}) — тӯдаи сангҳое, ки аз [[шах]]ҳо канда шуда, дар нишебиҳо ва доманаи кӯҳҳо ҷамъ мешаванд. Шағалзор яке аз шаклҳои [[Релеф|релефи]] кӯҳӣ буда, аз сангреза, пораҳои қиррадори [[Ҷинси кӯҳӣ|ҷинсҳои кӯҳӣ]] ва харсангҳои гуногунандоза иборат аст.<ref name="Jackson1997">{{Cite book |editor-last=Jackson |editor-first=Julia A. |title=Glossary of Geology |edition=4 |publisher=American Geological Institute |location=Alexandria, Virginia |year=1997 |isbn=0922152349 |language=en }}</ref><ref name="Allaby2013">{{Cite book |last=Allaby |first=Michael |title=A Dictionary of Geology and Earth Sciences |edition=4 |publisher=Oxford University Press |year=2013 |isbn=9780199653065 |language=en }}</ref> Шағалзорҳо бештар дар кӯҳистон, аз ҷумла дар [[Алп]], [[Ҳимолой]], [[Тиёншон]], [[Помир]] ва [[Қафқоз]] вомехӯранд. Дар Тоҷикистон онҳо дар [[Қаторкӯҳ|қаторкӯҳҳои]] Помир, Ҳисору Олой ва дигар ноҳияҳои кӯҳсор дида мешаванд. Шағалзорҳо ҳам қисми релефи кӯҳӣ ва ҳам [[Муҳити зист|муҳити зисти]] бисёр рустаниҳои камёб ва [[Эндемизм|эндемикӣ]] мебошанд.<ref name="Nowak2021">{{Cite journal |last1=Nowak |first1=Arkadiusz |last2=Świerszcz |first2=Sebastian |last3=Nowak |first3=Sylwia |last4=Nobis |first4=Marcin |year=2021 |title=Vegetation Diversity of Screes and Taluses of The Pamir and South-Western Tian Shan in Middle Asia |journal=Folia Geobotanica |volume=56 |pages=43–67 |doi=10.1007/s12224-021-09392-w |language=en }}</ref> == Пайдоиш == Шағалзорҳо дар натиҷаи [[Бодлесӣ|бодлесӣ]] ва пора шудани ҷинсҳои кӯҳӣ пайдо мешаванд. Об, ҳаво, тағйири ҳарорат ва фаъолияти организмҳо сангҳоро суст карда, боиси кафидан ва пора шудани онҳо мегарданд. Сангпораҳо аз шахҳо канда шуда, ба поён меафтанд ва дар доманаи кӯҳ ҷамъ мешаванд.<ref name="EMTBodlesi">{{ЭМТ|Бодлесӣ|2|муаллиф=}}</ref><ref name="Draebing2026">{{Cite journal |last1=Draebing |first1=Daniel |last2=Brouns |first2=Sterre A. M. |last3=Binnie |first3=Steven A. |last4=de Haas |first4=Tjalling |last5=McColl |first5=Samuel T. |year=2026 |title=Climatic, lithologic and topographic control on alpine rock fracturing and talus evolution |journal=Earth Surface Processes and Landforms |volume=51 |issue=6 |at=e70331 |doi=10.1002/esp.70331 |language=en }}</ref> === Бодлесии механикӣ (физикӣ) === Ҳангоми бодлесии механикӣ, ҷинсҳои кӯҳӣ аз пасту баланд шудани ҳарорат ва ях бастану об шудани об дар тарқишҳо пора мешаванд. Масалан, об ба тарқиши санг медарояд ва ҳангоми ях бастан ҳаҷмаш тақрибан 9% зиёд мешавад. Фишори ях метавонад тарқишро васеъ карда, сангро шиканад.<ref name="EMTBodlesi"/> Раванди дигари ин навъи бодлесӣ ҷудошавии ях аст, ки дар он об ба қисмҳои хунуктари шикофҳои кӯҳсангҳо гузашта, ях мебандад ва кристаллҳои ях ҳосил мешаванд. Бо ворид шудани оби бештар ин кристаллҳо калон шуда, фишори онҳо метавонад сангро тарконад.<ref name="Murton2006">{{Cite journal |last1=Murton |first1=Julian B. |last2=Peterson |first2=Rorik |last3=Ozouf |first3=Jean-Claude |year=2006 |title=Bedrock Fracture by Ice Segregation in Cold Regions |journal=Science |volume=314 |issue=5802 |pages=1127–1129 |doi=10.1126/science.1132127 |language=en }}</ref> Дар ҷойҳои хушк бошад, гармшавию хунукшавии нобаробари сангҳо низ боиси пайдо шудани тарқишҳо мегардад.<ref name="Draebing2026"/> === Бодлесии химиявӣ === Бодлесии химиявӣ дар натиҷаи таъсири об, оксиген, гази карбон ва моддаҳои дар об ҳалшуда ба ҷинсҳои кӯҳӣ ба амал меояд. Ин моддаҳо бо маъданҳои кӯҳсангҳо ба [[реаксияи химиявӣ]] даромада, таркиби онҳоро тағйир медиҳанд. Дар натиҷа баъзе маъданҳо ҳал шуда, маъданҳои нав ҳосил мешаванд ва сангҳо осонтар пора мешаванд.<ref name="Allaby2013"/> === Бодлесии биологӣ (органикӣ) === Решаҳои рустаниҳо ба тарқишҳои санг ворид шуда, баробари калон шуданашон онҳоро васеъ мекунанд. [[Гулсанг|Гулсангҳо]] низ бо риштаҳои занбӯруғии худ ба шикофҳои санг роҳ ёфта, онҷо кислотаҳои органикӣ ҷудо мекунанд. Дар натиҷа сангҳо рафта-рафта пора шуда, таркиби химиявии онҳо низ иваз мешавад.<ref name="Chen2002">{{Cite journal |last1=Chen |first1=Jie |last2=Blume |first2=Hans-Peter |year=2002 |title=Rock-weathering by lichens in Antarctic: patterns and mechanisms |journal=Journal of Geographical Sciences |volume=12 |issue=4 |pages=387–396 |doi=10.1007/BF02844595 |language=en }}</ref> Сангпораҳои аз шах ҷудошуда зери таъсири қувваи ҷозиба ба поён меафтанд, меҷаҳанд, меғеланд ё лағжида мефароянд. Онҳо дар домана ҷамъ шуда, шағалзорро ташкил медиҳанд. Агар сангпораҳо аз як новаи танг фурӯ резанд, шағалзори конусшакл пайдо мешавад.<ref name="Jackson1997"/> == Сохт ва хусусиятҳои релефӣ == [[File:TalusConesIsfjorden.jpg|thumb|Шағалзорҳои конусшакл дар соҳили Исфйорд, [[Шпитсберген]].]] Шағалзорҳо вобаста ба баландии шах, нишебии кӯҳ, навъи ҷинсҳои кӯҳӣ ва миқдори сангпораҳо шаклу андозаи гуногун доранд. Баъзеашон танҳо қисми хурди нишебиро мепӯшонанд, дигарон бошанд, дар доманаи шахҳо масоҳати васеъро фаро мегиранд.<ref name="Jackson1997"/> === Намудҳои шағалзор === Аз рӯйи шакл: * '''Шағалзорҳои конусшакл''' — тӯдаҳои сангпораҳое, ки дар поёни новаҳои танги кӯҳӣ ҷамъ шуда, шакли конусро мегиранд. * '''Шағалзорҳои паҳн''' — сангрезаҳое, ки қисми васеи нишебӣ ё доманаи шахро мепӯшонанд. * '''Шағалзорҳои пайваста''' — аз якҷо шудани чанд шағалзори наздик ба вуҷуд меоянд. Аз рӯйи ҳаракати сангпораҳо: * '''Шағалзорҳои равон''' — сангпораҳояшон ҳанӯз меҷунбанд ва метавонанд поёнтар ҷорӣ шаванд. * '''Шағалзорҳои устуворшуда''' — ҳаракати сангпораҳояшон кам ё қариб қатъ шуда, байни онҳо хок ҷамъ мешавад ва рустаниҳо мерӯянд. Устувории шағалзор аз хамии замин, андозаю шакли сангпораҳо ва соиши байни онҳо вобаста аст. Дар ҷойҳои хеле нишеб сангпораҳо осонтар ба поён меғеланд, дар ҷойҳои камнишеб бошад, бештар дар ҷояшон мемонанд.<ref name="Statham19732" /> === Ҷудошавии сангпораҳо аз рӯйи андоза === Дар бисёр шағалзорҳо сангҳои калонтар дар қисми поёнӣ ва сангпораҳои майдатар дар қисми болоӣ ҷамъ мешаванд. Сабаб он аст, ки сангҳои калон ҳангоми афтидан одатан масофаи бештарро тай мекунанд. Ин тарзи ҷойгиршавии сангпораҳо синну соли шағалзор ва тарзи пайдоиши он низ вобаста аст.<ref name="Draebing2026"/> == Шағалзорҳо дар Тоҷикистон == Шағалзорҳо дар [[Помир]], [[Ҳисору Олой]], қаторкӯҳҳои Дарвоз, Ванҷ, Рӯшон, Шуғнон, Шоҳдара ва дигар ноҳияҳои кӯҳии Тоҷикистон ба назар мерасанд. Онҳо аз рӯйи баландӣ, ҷоришавии сангпораҳо ва рустаниҳое, ки дар онҳо мерӯянд, фарқ мекунанд.<ref name="Rahimbekova2024">{{Cite journal |last1=Рахимбекова |first1=М. Р. |last2=Оймухаммадзода |first2=И. С. |last3=Файзуллоев |first3=Ш. А. |year=2024 |title=Влияние морфометрических и климатических условий на развитие осыпей долины реки Гунт |journal=Доклады Национальной академии наук Таджикистана |volume=67 |issue=7–8 |pages=387–399 |url=https://journals.anrt.tj/files/DNANT/dnant_2024_07-08.pdf |language=ru }}</ref><ref name="Nowak2021"/> === Водии Ғунд === Дар [[Ғунд (дарё)|водии Ғунд]] (ҷанубу ғарби Помир) бисёр шағалзорҳо дар баландии 1500–2000 м аз сатҳи баҳр ҷойгиранд. Аммо шароити пайдоиши онҳо дар баландии 3500–4000 м, махсусан дар нишебиҳои 40–50-дараҷаи рӯ ба шимолу ғарб, мусоидтар арзёбӣ шудааст.<ref name="Rahimbekova2024"/> === Помири Ғарбӣ === Дар шағалзорҳои Помири Ғарбӣ рустаниҳое чун ''Ferula grigoriewii'', [[Қатрони шуғнӣ|қатрони шуғнӣ]], ''Cousinia mulgediifolia'', ''Cousinia semilacera'' ва ''Artemisia korshinskyi'' мерӯянд.<ref name="Nowak2021"/> === Қаторкӯҳи Қурама === Дар [[қаторкӯҳи Қурама]] шағалзорҳои устуворшуда, ки аз пораҳои варақсанг ва гранит пайдо шудаанд, дар баландии 1150–1600 м омӯхта шудаанд. Дар онҳо рустаниҳои ''Eremurus turkestanicus'' ва [[сичи суғдӣ]] мерӯянд.<ref name="Nowak2021"/> === Кӯҳҳои Фон ва қаторкӯҳи Ҳисор === Дар [[Кӯҳҳои Фон]] ва [[қаторкӯҳи Ҳисор]] шағалзорҳо дар натиҷаи пора шудани сангҳо, яхбандӣ ва ба поён ғелидани сангпораҳо пайдо мешаванд. Онҳо дар наздикии санглохҳо, марғзорҳои баландкӯҳ ва пиряхҳо вомехӯранд.<ref name="Nowak2021"/> == Аҳамияти экологӣ == Гарчанде шағалзорҳо дорои хоки каму сангрезаҳои ҳаракаткунанда бошанд ҳам, бисёр рустаниҳо ва ҳайвонот дар онҳо зиндагӣ мекунанд. Дар шағалзорҳои устуворшуда бо гузашти вақт хок ва боқимондаҳои рустаниҳо ҷамъ мешаванд. Ин барои сабзидани рустаниҳои нав шароит фароҳам меорад.<ref name="Nowak2021"/> === Наботот === Рустаниҳои шағалзорҳо ба камии хок, хушкӣ ва ҳаракати сангпораҳо мутобиқ шудаанд. Баъзеи онҳо решаҳои дарозу паҳн доранд, ки барои мустаҳкам мондан дар байни сангпораҳо ва гирифтани об ёрӣ мерасонанд. Баъзеи дигар қадпаст ё болиштмонанданд.<ref name="Nowak20212" /> === Ҳайвонот === Ковокиҳои байни сангҳо ҷонваронро аз сармо, гармӣ ва душманони табиӣ муҳофизат мекунанд. Дар шағалзорҳои Помир [[ғулмуши сурх]] ва [[ғулмуши гӯшкалон]] (''Ochotona rutila'' ва ''Ochotona macrotis'') зиндагӣ мекунанд. Онҳо дар байни сангҳо паноҳ бурда, аз рустаниҳои атроф ғизо мегиранд. Дар шағалзорҳо инчунин мушҳои саҳроӣ, [[Тортанак|тортанакҳо]], [[гамбускҳо]] ва дигар ҷонварони хурд вомехӯранд.<ref name="Ruzicka2012">{{Cite journal |last1=Růžička |first1=Vlastimil |last2=Zacharda |first2=Miloslav |last3=Němcová |first3=Lenka |last4=Šmilauer |first4=Petr |last5=Nekola |first5=Jeffrey C. |year=2012 |title=Periglacial microclimate in low-altitude scree slopes supports relict biodiversity |journal=Journal of Natural History |volume=46 |issue=35–36 |pages=2145–2157 |doi=10.1080/00222933.2012.707248 |language=en }}</ref> == Робита бо пиряхҳо == Сангпораҳои аз кӯҳ ҷудошуда баъзан ба рӯйи [[Пирях|пиряхҳо]] меафтанд. Қабати тунуки сангпораҳо метавонад обшавии яхро тезонад, зеро сангҳо нисбат ба ях гармии бештари офтобро ҷаббида мегиранд. Қабати ғафси сангпораҳо бошад, намегузорад, ки гармӣ ба осонӣ ба яхи зери он гузарад ва ҳамин хел обшавии пиряхро суст мекунад.<ref name="Nakawo1981">{{Cite journal |last1=Nakawo |first1=M. |last2=Young |first2=G. J. |year=1981 |title=Field Experiments to Determine the Effect of a Debris Layer on Ablation of Glacier Ice |journal=Annals of Glaciology |volume=2 |pages=85–91 |doi=10.3189/172756481794352432 |language=en }}</ref> == Хатарҳои табиӣ == Шағалзорҳои равон барои роҳҳо, сохтмонҳо ва кӯҳнавардон хатарнок ҳастанд. Борони сахт, обшавии барф, [[заминларза]] ва канда шудани сангҳои нав метавонанд ҳаракати сангпораҳоро зиёд кунанд.<ref name="Rahimbekova2024"/> == Омӯзиши шағалзорҳо == Олимон шағалзорҳоро бо ёрии тасвирҳои моҳворавӣ, харитаҳои рақамии релеф, [[лидар]] ва усулҳои дигари таҳқиқ меомӯзанд. Ин маълумот барои фаҳмидани сабабҳои пора шудани сангҳо, ҳаракати онҳо ва тағйир ёфтани нишебиҳо кӯмак мекунад. Таҳқиқоти соли 2026 дар Алпи Швейтсария нишон дод, ки иқлим, навъи ҷинсҳои кӯҳӣ ва ақиб рафтани пиряхҳо ба пайдо шудани шағалзорҳо таъсир мерасонанд.<ref name="Draebing2026"/> == Фарқ аз навъҳои дигари таҳшинҳо == * '''[[Морена]]''' — сангу хоке, ки пирях бо худ мебарад ё дар ҷое ҷамъ мекунад. * '''[[Аллювий]]''' — рег, шағал ва дигар таҳшинҳое, ки оби дарё меорад ва ҷамъ мекунад. * '''[[Коллювий]]''' — хок ва сангпораҳое, ки бо таъсири қувваи ҷозиба, шуста шудани хок ва дигар равандҳо дар нишебиҳо ҷамъ мешаванд. * '''Шағалзор''' — тӯдаи сангпораҳое, ки бештар аз шахҳо канда шуда, ба поён меафтанд ва ҷамъ мешаванд. Ин навъҳои таҳшинҳоро на ҳамеша ба осонӣ аз ҳам ҷудо кардан мумкин аст, зеро баъзан чанд раванд дар як ҷой таъсир мерасонанд.<ref name="Jackson1997"/><ref name="Allaby2013"/> == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * ''Фарҳанги тафсирии забони тоҷикӣ''. Ҷилди 2. Душанбе, 2008. * Nowak A. et al. ''Tajikistan – the Country of Endemic Plants''. 2022. * Рахимбекова М. Р., Оймухаммадзода И. С., Файзуллоев Ш. А. Влияние морфометрических и климатических условий на развитие осыпей долины реки Гунт // Доклады Национальной академии наук Таджикистана. 2024. Ҷ. 67, № 7–8. С. 387–399. * Jackson J. A. (ed.). ''Glossary of Geology''. 4th ed. American Geological Institute, 1997. * Allaby M. ''A Dictionary of Geology and Earth Sciences''. Oxford University Press, 2013. * Statham I. Scree Slope Development under Conditions of Surface Particle Movement // Transactions of the Institute of British Geographers. 1973. № 59. P. 41–53. * Murton J. B., Peterson R., Ozouf J.-C. Bedrock Fracture by Ice Segregation in Cold Regions // Science. 2006. Vol. 314. P. 1127–1129. * Nakawo M., Young G. J. Field Experiments to Determine the Effect of a Debris Layer on Ablation of Glacier Ice // Annals of Glaciology. 1981. Vol. 2. P. 85–91. * Nowak A., Świerszcz S., Nowak S., Nobis M. Vegetation Diversity of Screes and Taluses of The Pamir and South-Western Tian Shan in Middle Asia // Folia Geobotanica. 2021. Vol. 56. P. 43–67. * Draebing D. et al. Climatic, lithologic and topographic control on alpine rock fracturing and talus evolution // Earth Surface Processes and Landforms. 2026. Vol. 51, № 6. [[Гурӯҳ:Геоморфология]] [[Гурӯҳ:Шаклҳои релеф]] [[Гурӯҳ:Релефи кӯҳӣ]] [[Гурӯҳ:Экологияи кӯҳӣ]] t6iheb4j6svjvytcprusnr9mtvvy05l 1491199 1491198 2026-10-25T03:41:10Z Zosya95 54344 1491199 wikitext text/x-wiki [[File:Yamnuska bottom cliff.jpg|thumb|Шағалзор дар доманаи кӯҳи Ямнуска, музофоти Албертаи Канада.]] '''Шағалзор''' ({{lang-en|scree, talus}}) — тӯдаи сангҳое, ки аз [[шах]]ҳо канда шуда, дар [[Нишебӣ|нишебиҳо]] ва доманаи кӯҳҳо ҷамъ мешаванд. Шағалзор яке аз шаклҳои [[Релеф|релефи]] кӯҳӣ буда, аз сангреза, пораҳои қиррадори [[Ҷинси кӯҳӣ|ҷинсҳои кӯҳӣ]] ва [[Харсанг|харсангҳои]] гуногунандоза иборат аст.<ref name="Farhang2008">{{Cite book |title=Фарҳанги тафсирии забони тоҷикӣ |volume=2 |location=Душанбе |year=2008 |language=tg }}</ref><ref name="Jackson1997">{{Cite book |editor-last=Jackson |editor-first=Julia A. |title=Glossary of Geology |edition=4 |publisher=American Geological Institute |location=Alexandria, Virginia |year=1997 |isbn=0922152349 |language=en }}</ref><ref name="Allaby2013">{{Cite book |editor-last=Allaby |editor-first=Michael |title=A Dictionary of Geology and Earth Sciences |edition=4 |publisher=Oxford University Press |year=2013 |isbn=9780199653065 |language=en }}</ref> Шағалзорҳо бештар дар кӯҳистон, аз ҷумла дар [[Алп]], [[Ҳимолой]], [[Тиёншон]], [[Помир]] ва [[Қафқоз]] вомехӯранд. Дар Тоҷикистон онҳо дар [[Қаторкӯҳ|қаторкӯҳҳои]] Помир, [[Ҳисору Олой]] ва дигар ноҳияҳои кӯҳсор дида мешаванд. Шағалзорҳо ҳам қисми релефи кӯҳӣ ва ҳам [[Муҳити зист|муҳити зисти]] бисёр рустаниҳои камёб ва [[Эндемизм|эндемикӣ]] мебошанд.<ref name="Endemic2022">{{Cite book |last1=Nowak |first1=Arkadiusz |title=Tajikistan – the Country of Endemic Plants |year=2022 |url=https://www.researchgate.net/publication/360069763_Tajikistan_-_the_country_of_endemic_plants |language=en, tg, ru }}</ref><ref name="Nowak2021">{{Cite journal |last1=Nowak |first1=Arkadiusz |last2=Świerszcz |first2=Sebastian |last3=Nowak |first3=Sylwia |last4=Nobis |first4=Marcin |year=2021 |title=Vegetation Diversity of Screes and Taluses of The Pamir and South-Western Tian Shan in Middle Asia |journal=Folia Geobotanica |volume=56 |pages=43–67 |doi=10.1007/s12224-021-09392-w |language=en }}</ref> == Пайдоиш == Шағалзорҳо дар натиҷаи [[Бодлесӣ|бодлесӣ]] ва пора шудани ҷинсҳои кӯҳӣ пайдо мешаванд. Об, ҳаво, тағйири [[Ҳарорат|ҳарорат]] ва фаъолияти организмҳо сангҳоро суст карда, боиси кафидан ва пора шудани онҳо мегарданд. Сангпораҳо аз шахҳо канда шуда, ба поён меафтанд ва дар доманаи кӯҳ ҷамъ мешаванд.<ref name="EMTBodlesi">{{ЭМТ|Бодлесӣ|2|муаллиф=}}</ref><ref name="Draebing2026">{{Cite journal |last1=Draebing |first1=Daniel |last2=Brouns |first2=Sterre A. M. |last3=Binnie |first3=Steven A. |last4=de Haas |first4=Tjalling |last5=McColl |first5=Samuel T. |year=2026 |title=Climatic, lithologic and topographic control on alpine rock fracturing and talus evolution |journal=Earth Surface Processes and Landforms |volume=51 |issue=6 |at=e70331 |doi=10.1002/esp.70331 |language=en }}</ref> === Бодлесии механикӣ (физикӣ) === Ҳангоми бодлесии механикӣ, ҷинсҳои кӯҳӣ аз пасту баланд шудани ҳарорат ва [[Яхбандӣ|ях бастану]] об шудани об дар тарқишҳо пора мешаванд. Масалан, об ба тарқиши санг медарояд ва ҳангоми ях бастан ҳаҷмаш тақрибан 9% зиёд мешавад. Фишори ях метавонад тарқишро васеъ карда, сангро шиканад.<ref name="EMTBodlesi"/> Раванди дигари ин навъи бодлесӣ ҷудошавии ях аст, ки дар он об ба қисмҳои хунуктари шикофҳои кӯҳсангҳо гузашта, ях мебандад ва [[Кристалл|кристаллҳои]] ях ҳосил мешаванд. Бо ворид шудани оби бештар ин кристаллҳо калон шуда, фишори онҳо метавонад сангро тарконад.<ref name="Murton2006">{{Cite journal |last1=Murton |first1=Julian B. |last2=Peterson |first2=Rorik |last3=Ozouf |first3=Jean-Claude |year=2006 |title=Bedrock Fracture by Ice Segregation in Cold Regions |journal=Science |volume=314 |issue=5802 |pages=1127–1129 |doi=10.1126/science.1132127 |language=en }}</ref> Дар ҷойҳои хушк бошад, гармшавию хунукшавии нобаробари сангҳо низ боиси пайдо шудани тарқишҳо мегардад.<ref name="Draebing2026"/> === Бодлесии химиявӣ === Бодлесии химиявӣ дар натиҷаи таъсири об, [[Оксиген|оксиген]], [[Диоксиди карбон|гази карбон]] ва моддаҳои дар об ҳалшуда ба ҷинсҳои кӯҳӣ ба амал меояд. Ин моддаҳо бо [[Минерал|маъданҳои]] кӯҳсангҳо ба [[реаксияи химиявӣ]] даромада, таркиби онҳоро тағйир медиҳанд. Дар натиҷа баъзе маъданҳо ҳал шуда, маъданҳои нав ҳосил мешаванд ва сангҳо осонтар пора мешаванд.<ref name="Allaby2013"/> === Бодлесии биологӣ (органикӣ) === Решаҳои рустаниҳо ба тарқишҳои санг ворид шуда, баробари калон шуданашон онҳоро васеъ мекунанд. [[Гулсанг|Гулсангҳо]] низ бо риштаҳои [[Занбӯруғ|занбӯруғии]] худ ба шикофҳои санг роҳ ёфта, онҷо [[Кислотаи органикӣ|кислотаҳои органикӣ]] ҷудо мекунанд. Дар натиҷа сангҳо рафта-рафта пора шуда, таркиби химиявии онҳо низ иваз мешавад.<ref name="Chen2002">{{Cite journal |last1=Chen |first1=Jie |last2=Blume |first2=Hans-Peter |year=2002 |title=Rock-weathering by lichens in Antarctic: patterns and mechanisms |journal=Journal of Geographical Sciences |volume=12 |issue=4 |pages=387–396 |doi=10.1007/BF02844595 |language=en }}</ref> Сангпораҳои аз шах ҷудошуда зери таъсири [[Ҷозиба|қувваи ҷозиба]] ба поён меафтанд, меҷаҳанд, меғеланд ё лағжида мефароянд. Онҳо дар домана ҷамъ шуда, шағалзорро ташкил медиҳанд. Агар сангпораҳо аз як [[Нова (релеф)|новаи]] танг фурӯ резанд, шағалзори конусшакл пайдо мешавад.<ref name="Jackson1997"/> == Сохт ва хусусиятҳои релефӣ == [[File:TalusConesIsfjorden.jpg|thumb|Шағалзорҳои конусшакл дар соҳили Исфйорд, [[Шпитсберген]].]] Шағалзорҳо вобаста ба баландии шах, нишебии кӯҳ, навъи ҷинсҳои кӯҳӣ ва миқдори сангпораҳо шаклу андозаи гуногун доранд. Баъзеашон танҳо қисми хурди нишебиро мепӯшонанд, дигарон бошанд, дар доманаи шахҳо масоҳати васеъро фаро мегиранд.<ref name="Jackson1997"/> === Намудҳои шағалзор === Аз рӯйи шакл: * '''Шағалзорҳои конусшакл''' — тӯдаҳои сангпораҳое, ки дар поёни новаҳои танги кӯҳӣ ҷамъ шуда, шакли конусро мегиранд. * '''Шағалзорҳои паҳн''' — сангрезаҳое, ки қисми васеи нишебӣ ё доманаи шахро мепӯшонанд. * '''Шағалзорҳои пайваста''' — аз якҷо шудани чанд шағалзори наздик ба вуҷуд меоянд. Аз рӯйи ҳаракати сангпораҳо: * '''Шағалзорҳои равон''' — сангпораҳояшон ҳанӯз меҷунбанд ва метавонанд поёнтар ҷорӣ шаванд. * '''Шағалзорҳои устуворшуда''' — ҳаракати сангпораҳояшон кам ё қариб қатъ шуда, байни онҳо [[Хок|хок]] ҷамъ мешавад ва рустаниҳо мерӯянд.<ref name="Nowak2021"/> Устувории шағалзор аз хамии замин, андозаю шакли сангпораҳо ва [[Соиш|соиши]] байни онҳо вобаста аст. Дар ҷойҳои хеле нишеб сангпораҳо осонтар ба поён меғеланд, дар ҷойҳои камнишеб бошад, бештар дар ҷояшон мемонанд.<ref name="Statham1973">{{Cite journal |last=Statham |first=Ian |year=1973 |title=Scree Slope Development under Conditions of Surface Particle Movement |journal=Transactions of the Institute of British Geographers |issue=59 |pages=41–53 |doi=10.2307/621711 |language=en }}</ref> === Ҷудошавии сангпораҳо аз рӯйи андоза === Дар бисёр шағалзорҳо сангҳои калонтар дар қисми поёнӣ ва сангпораҳои майдатар дар қисми болоӣ ҷамъ мешаванд. Сабаб он аст, ки сангҳои калон ҳангоми афтидан одатан масофаи бештарро тай мекунанд. Ин тарзи ҷойгиршавии сангпораҳо синну соли шағалзор ва тарзи пайдоиши он низ вобаста аст.<ref name="Draebing2026"/> == Шағалзорҳо дар Тоҷикистон == Шағалзорҳо дар [[Помир]], [[Ҳисору Олой]], қаторкӯҳҳои [[Қаторкӯҳи Дарвоз|Дарвоз]], [[Ванҷ (қаторкӯҳ)|Ванҷ]], [[Қаторкӯҳи Рӯшон|Рӯшон]], [[Қаторкӯҳи Шуғнон|Шуғнон]], [[Қаторкӯҳи Шоҳдара|Шоҳдара]] ва дигар ноҳияҳои кӯҳии Тоҷикистон ба назар мерасанд. Онҳо аз рӯйи баландӣ, ҷоришавии сангпораҳо ва рустаниҳое, ки дар онҳо мерӯянд, фарқ мекунанд.<ref name="Rahimbekova2024">{{Cite journal |last1=Рахимбекова |first1=М. Р. |last2=Оймухаммадзода |first2=И. С. |last3=Файзуллоев |first3=Ш. А. |year=2024 |title=Влияние морфометрических и климатических условий на развитие осыпей долины реки Гунт |journal=Доклады Национальной академии наук Таджикистана |volume=67 |issue=7–8 |pages=387–399 |url=https://journals.anrt.tj/files/DNANT/dnant_2024_07-08.pdf |language=ru }}</ref><ref name="Nowak2021"/> === Водии Ғунд === Дар [[Ғунд (дарё)|водии Ғунд]] (ҷанубу ғарби Помир) бисёр шағалзорҳо дар баландии 1500–2000 м аз сатҳи баҳр ҷойгиранд. Аммо шароити пайдоиши онҳо дар баландии 3500–4000 м, махсусан дар нишебиҳои 40–50-дараҷаи рӯ ба шимолу ғарб, мусоидтар арзёбӣ шудааст.<ref name="Rahimbekova2024"/> === Помири Ғарбӣ === Дар шағалзорҳои Помири Ғарбӣ рустаниҳое чун ''Ferula grigoriewii'', [[Қатрони шуғнӣ|қатрони шуғнӣ]], ''Cousinia mulgediifolia'', ''Cousinia semilacera'' ва ''Artemisia korshinskyi'' мерӯянд.<ref name="Nowak2021"/> === Қаторкӯҳи Қурама === Дар [[қаторкӯҳи Қурама]] шағалзорҳои устуворшуда, ки аз пораҳои [[Варақсанг|варақсанг]] ва [[Гранит|гранит]] пайдо шудаанд, дар баландии 1150–1600 м омӯхта шудаанд. Дар онҳо рустаниҳои ''Eremurus turkestanicus'' ва [[сичи суғдӣ]] мерӯянд.<ref name="Nowak2021"/> === Кӯҳҳои Фон ва қаторкӯҳи Ҳисор === Дар [[Кӯҳҳои Фон]] ва [[қаторкӯҳи Ҳисор]] шағалзорҳо дар натиҷаи пора шудани сангҳо, яхбандӣ ва ба поён ғелидани сангпораҳо пайдо мешаванд. Онҳо дар наздикии санглохҳо, марғзорҳои баландкӯҳ ва пиряхҳо вомехӯранд.<ref name="Nowak2021"/> == Аҳамияти экологӣ == Гарчанде шағалзорҳо дорои хоки каму сангрезаҳои ҳаракаткунанда бошанд ҳам, бисёр рустаниҳо ва ҳайвонот дар онҳо зиндагӣ мекунанд. Дар шағалзорҳои устуворшуда бо гузашти вақт хок ва боқимондаҳои рустаниҳо ҷамъ мешаванд. Ин барои сабзидани рустаниҳои нав шароит фароҳам меорад.<ref name="Nowak2021"/> === Наботот === Рустаниҳои шағалзорҳо ба камии хок, хушкӣ ва ҳаракати сангпораҳо мутобиқ шудаанд. Баъзеи онҳо решаҳои дарозу паҳн доранд, ки барои мустаҳкам мондан дар байни сангпораҳо ва гирифтани об ёрӣ мерасонанд. Баъзеи дигар қадпаст ё [[Рустании болиштмонанд|болиштмонанданд]].<ref name="Nowak2021"/> === Ҳайвонот === Ковокиҳои байни сангҳо ҷонваронро аз сармо, гармӣ ва душманони табиӣ муҳофизат мекунанд. Дар шағалзорҳои Помир [[ғулмуши сурх]] ва [[ғулмуши гӯшкалон]] зиндагӣ мекунанд.<ref name="MaguirePika">{{Cite web |last=Maguire |first=Anna |title=Ochotona rutila (Turkestan red pika) |website=Animal Diversity Web |publisher=University of Michigan Museum of Zoology |url=https://animaldiversity.org/accounts/Ochotona_rutila/ |access-date=2026-10-24 |language=en }}</ref><ref name="JordanPika">{{Cite web |last=Jordan |first=Dana |title=Ochotona macrotis (large-eared pika) |website=Animal Diversity Web |publisher=University of Michigan Museum of Zoology |url=https://animaldiversity.org/accounts/Ochotona_macrotis/ |access-date=2026-10-24 |language=en }}</ref> Онҳо дар байни сангҳо паноҳ бурда, аз рустаниҳои атроф ғизо мегиранд. Дар шағалзорҳо инчунин мушҳои саҳроӣ, [[Тортанак|тортанакҳо]], [[гамбускҳо]] ва дигар ҷонварони хурд вомехӯранд.<ref name="Ruzicka2012">{{Cite journal |last1=Růžička |first1=Vlastimil |last2=Zacharda |first2=Miloslav |last3=Němcová |first3=Lenka |last4=Šmilauer |first4=Petr |last5=Nekola |first5=Jeffrey C. |year=2012 |title=Periglacial microclimate in low-altitude scree slopes supports relict biodiversity |journal=Journal of Natural History |volume=46 |issue=35–36 |pages=2145–2157 |doi=10.1080/00222933.2012.707248 |language=en }}</ref> == Робита бо пиряхҳо == Сангпораҳои аз кӯҳ ҷудошуда баъзан ба рӯйи [[Пирях|пиряхҳо]] меафтанд. Қабати тунуки сангпораҳо метавонад обшавии яхро тезонад, зеро сангҳо нисбат ба ях гармии бештари офтобро ҷаббида мегиранд. Қабати ғафси сангпораҳо бошад, намегузорад, ки гармӣ ба осонӣ ба яхи зери он гузарад ва ҳамин хел обшавии пиряхро суст мекунад.<ref name="Nakawo1981">{{Cite journal |last1=Nakawo |first1=M. |last2=Young |first2=G. J. |year=1981 |title=Field Experiments to Determine the Effect of a Debris Layer on Ablation of Glacier Ice |journal=Annals of Glaciology |volume=2 |pages=85–91 |doi=10.3189/172756481794352432 |language=en }}</ref> == Хатарҳои табиӣ == Шағалзорҳои равон барои роҳҳо, сохтмонҳо ва [[Кӯҳнавардӣ|кӯҳнавардон]] хатарнок ҳастанд. Борони сахт, обшавии барф, [[заминларза]] ва канда шудани сангҳои нав метавонанд ҳаракати сангпораҳоро зиёд кунанд.<ref name="Rahimbekova2024"/> == Омӯзиши шағалзорҳо == Олимон шағалзорҳоро бо ёрии [[Тасвири моҳворавӣ|тасвирҳои моҳворавӣ]], [[Харитаи рақамӣ|харитаҳои рақамии]] релеф, [[лидар]] ва усулҳои дигари таҳқиқ меомӯзанд. Ин маълумот барои фаҳмидани сабабҳои пора шудани сангҳо, ҳаракати онҳо ва тағйир ёфтани нишебиҳо кӯмак мекунад. Таҳқиқоти соли 2026 дар Алпи Швейтсария нишон дод, ки [[Иқлим|иқлим]], навъи ҷинсҳои кӯҳӣ ва ақиб рафтани пиряхҳо ба пайдо шудани шағалзорҳо таъсир мерасонанд.<ref name="Draebing2026"/> == Фарқ аз навъҳои дигари таҳшинҳо == * '''[[Морена]]''' — сангу хоке, ки пирях бо худ мебарад ё дар ҷое ҷамъ мекунад. * '''[[Аллювий]]''' — рег, шағал ва дигар таҳшинҳое, ки оби дарё меорад ва ҷамъ мекунад. * '''[[Коллювий]]''' — хок ва сангпораҳое, ки бо таъсири қувваи ҷозиба, [[Эрозия|шуста шудани хок]] ва дигар равандҳо дар нишебиҳо ҷамъ мешаванд. * '''Шағалзор''' — тӯдаи сангпораҳое, ки бештар аз шахҳо канда шуда, ба поён меафтанд ва ҷамъ мешаванд. Ин навъҳои таҳшинҳоро на ҳамеша ба осонӣ аз ҳам ҷудо кардан мумкин аст, зеро баъзан чанд раванд дар як ҷой таъсир мерасонанд.<ref name="Jackson1997"/><ref name="Allaby2013"/> == Адабиёт == {{эзоҳ}} [[Гурӯҳ:Геоморфология]] [[Гурӯҳ:Шаклҳои релеф]] [[Гурӯҳ:Релефи кӯҳӣ]] [[Гурӯҳ:Экологияи кӯҳӣ]] c6dvmvyirlg31lk7922fadbl6dngjkq 1491200 1491199 2026-10-25T04:02:20Z Zosya95 54344 1491200 wikitext text/x-wiki [[File:. - panoramio (131).jpg|thumb|250px|Шағалзор дар доманаи [[Кӯҳҳои Фон|кӯҳҳои Фон]]]] '''Шағалзор''' ({{lang-en|scree, talus}}) — тӯдаи сангҳое, ки аз [[шах]]ҳо канда шуда, дар [[Нишебӣ|нишебиҳо]] ва доманаи кӯҳҳо ҷамъ мешаванд. Шағалзор яке аз шаклҳои [[Релеф|релефи]] кӯҳӣ буда, аз сангреза, пораҳои қиррадори [[Ҷинси кӯҳӣ|ҷинсҳои кӯҳӣ]] ва [[Харсанг|харсангҳои]] гуногунандоза иборат аст.<ref name="Farhang2008">{{Cite book |title=Фарҳанги тафсирии забони тоҷикӣ |volume=2 |location=Душанбе |year=2008 |language=tg }}</ref><ref name="Jackson1997">{{Cite book |editor-last=Jackson |editor-first=Julia A. |title=Glossary of Geology |edition=4 |publisher=American Geological Institute |location=Alexandria, Virginia |year=1997 |isbn=0922152349 |language=en }}</ref><ref name="Allaby2013">{{Cite book |editor-last=Allaby |editor-first=Michael |title=A Dictionary of Geology and Earth Sciences |edition=4 |publisher=Oxford University Press |year=2013 |isbn=9780199653065 |language=en }}</ref> Шағалзорҳо бештар дар кӯҳистон, аз ҷумла дар [[Алп]], [[Ҳимолой]], [[Тиёншон]], [[Помир]] ва [[Қафқоз]] вомехӯранд. Дар Тоҷикистон онҳо дар [[Қаторкӯҳ|қаторкӯҳҳои]] Помир, [[Ҳисору Олой]] ва дигар ноҳияҳои кӯҳсор дида мешаванд. Шағалзорҳо ҳам қисми релефи кӯҳӣ ва ҳам [[Муҳити зист|муҳити зисти]] бисёр рустаниҳои камёб ва [[Эндемизм|эндемикӣ]] мебошанд.<ref name="Endemic2022">{{Cite book |last1=Nowak |first1=Arkadiusz |title=Tajikistan – the Country of Endemic Plants |year=2022 |url=https://www.researchgate.net/publication/360069763_Tajikistan_-_the_country_of_endemic_plants |language=en, tg, ru }}</ref><ref name="Nowak2021">{{Cite journal |last1=Nowak |first1=Arkadiusz |last2=Świerszcz |first2=Sebastian |last3=Nowak |first3=Sylwia |last4=Nobis |first4=Marcin |year=2021 |title=Vegetation Diversity of Screes and Taluses of The Pamir and South-Western Tian Shan in Middle Asia |journal=Folia Geobotanica |volume=56 |pages=43–67 |doi=10.1007/s12224-021-09392-w |language=en }}</ref> == Пайдоиш == Шағалзорҳо дар натиҷаи [[Бодлесӣ|бодлесӣ]] ва пора шудани ҷинсҳои кӯҳӣ пайдо мешаванд. Об, ҳаво, тағйири [[Ҳарорат|ҳарорат]] ва фаъолияти организмҳо сангҳоро суст карда, боиси кафидан ва пора шудани онҳо мегарданд. Сангпораҳо аз шахҳо канда шуда, ба поён меафтанд ва дар доманаи кӯҳ ҷамъ мешаванд.<ref name="EMTBodlesi">{{ЭМТ|Бодлесӣ|2|муаллиф=}}</ref><ref name="Draebing2026">{{Cite journal |last1=Draebing |first1=Daniel |last2=Brouns |first2=Sterre A. M. |last3=Binnie |first3=Steven A. |last4=de Haas |first4=Tjalling |last5=McColl |first5=Samuel T. |year=2026 |title=Climatic, lithologic and topographic control on alpine rock fracturing and talus evolution |journal=Earth Surface Processes and Landforms |volume=51 |issue=6 |at=e70331 |doi=10.1002/esp.70331 |language=en }}</ref> === Бодлесии механикӣ (физикӣ) === Ҳангоми бодлесии механикӣ, ҷинсҳои кӯҳӣ аз пасту баланд шудани ҳарорат ва [[Яхбандӣ|ях бастану]] об шудани об дар тарқишҳо пора мешаванд. Масалан, об ба тарқиши санг медарояд ва ҳангоми ях бастан ҳаҷмаш тақрибан 9% зиёд мешавад. Фишори ях метавонад тарқишро васеъ карда, сангро шиканад.<ref name="EMTBodlesi"/> Раванди дигари ин навъи бодлесӣ ҷудошавии ях аст, ки дар он об ба қисмҳои хунуктари шикофҳои кӯҳсангҳо гузашта, ях мебандад ва [[Кристалл|кристаллҳои]] ях ҳосил мешаванд. Бо ворид шудани оби бештар ин кристаллҳо калон шуда, фишори онҳо метавонад сангро тарконад.<ref name="Murton2006">{{Cite journal |last1=Murton |first1=Julian B. |last2=Peterson |first2=Rorik |last3=Ozouf |first3=Jean-Claude |year=2006 |title=Bedrock Fracture by Ice Segregation in Cold Regions |journal=Science |volume=314 |issue=5802 |pages=1127–1129 |doi=10.1126/science.1132127 |language=en }}</ref> Дар ҷойҳои хушк бошад, гармшавию хунукшавии нобаробари сангҳо низ боиси пайдо шудани тарқишҳо мегардад.<ref name="Draebing2026"/> === Бодлесии химиявӣ === Бодлесии химиявӣ дар натиҷаи таъсири об, [[Оксиген|оксиген]], [[Диоксиди карбон|гази карбон]] ва моддаҳои дар об ҳалшуда ба ҷинсҳои кӯҳӣ ба амал меояд. Ин моддаҳо бо [[Минерал|маъданҳои]] кӯҳсангҳо ба [[реаксияи химиявӣ]] даромада, таркиби онҳоро тағйир медиҳанд. Дар натиҷа баъзе маъданҳо ҳал шуда, маъданҳои нав ҳосил мешаванд ва сангҳо осонтар пора мешаванд.<ref name="Allaby2013"/> === Бодлесии биологӣ (органикӣ) === Решаҳои рустаниҳо ба тарқишҳои санг ворид шуда, баробари калон шуданашон онҳоро васеъ мекунанд. [[Гулсанг|Гулсангҳо]] низ бо риштаҳои [[Занбӯруғ|занбӯруғии]] худ ба шикофҳои санг роҳ ёфта, онҷо [[Кислотаи органикӣ|кислотаҳои органикӣ]] ҷудо мекунанд. Дар натиҷа сангҳо рафта-рафта пора шуда, таркиби химиявии онҳо низ иваз мешавад.<ref name="Chen2002">{{Cite journal |last1=Chen |first1=Jie |last2=Blume |first2=Hans-Peter |year=2002 |title=Rock-weathering by lichens in Antarctic: patterns and mechanisms |journal=Journal of Geographical Sciences |volume=12 |issue=4 |pages=387–396 |doi=10.1007/BF02844595 |language=en }}</ref> Сангпораҳои аз шах ҷудошуда зери таъсири [[Ҷозиба|қувваи ҷозиба]] ба поён меафтанд, меҷаҳанд, меғеланд ё лағжида мефароянд. Онҳо дар домана ҷамъ шуда, шағалзорро ташкил медиҳанд. Агар сангпораҳо аз як [[Нова (релеф)|новаи]] танг фурӯ резанд, шағалзори конусшакл пайдо мешавад.<ref name="Jackson1997"/> == Сохт ва хусусиятҳои релефӣ == [[File:Tajikistan Fan-Mountains - landscape 06.JPG|thumb|Шағалзорҳои пайваста дар доманаи [[Кӯҳҳои Фон|кӯҳҳои Фон]]]] [[File:Kushikat - panoramio (55).jpg|thumb|Шағалзори паҳн бо рустаниҳо дар [[Хушекат]]]] Шағалзорҳо вобаста ба баландии шах, нишебии кӯҳ, навъи ҷинсҳои кӯҳӣ ва миқдори сангпораҳо шаклу андозаи гуногун доранд. Баъзеашон танҳо қисми хурди нишебиро мепӯшонанд, дигарон бошанд, дар доманаи шахҳо масоҳати васеъро фаро мегиранд.<ref name="Jackson1997"/> === Намудҳои шағалзор === Аз рӯйи шакл: * '''Шағалзорҳои конусшакл''' — тӯдаҳои сангпораҳое, ки дар поёни новаҳои танги кӯҳӣ ҷамъ шуда, шакли конусро мегиранд. * '''Шағалзорҳои паҳн''' — сангрезаҳое, ки қисми васеи нишебӣ ё доманаи шахро мепӯшонанд. * '''Шағалзорҳои пайваста''' — аз якҷо шудани чанд шағалзори наздик ба вуҷуд меоянд. Аз рӯйи ҳаракати сангпораҳо: * '''Шағалзорҳои равон''' — сангпораҳояшон ҳанӯз меҷунбанд ва метавонанд поёнтар ҷорӣ шаванд. * '''Шағалзорҳои устуворшуда''' — ҳаракати сангпораҳояшон кам ё қариб қатъ шуда, байни онҳо [[Хок|хок]] ҷамъ мешавад ва рустаниҳо мерӯянд.<ref name="Nowak2021"/> Устувории шағалзор аз хамии замин, андозаю шакли сангпораҳо ва [[Соиш|соиши]] байни онҳо вобаста аст. Дар ҷойҳои хеле нишеб сангпораҳо осонтар ба поён меғеланд, дар ҷойҳои камнишеб бошад, бештар дар ҷояшон мемонанд.<ref name="Statham1973">{{Cite journal |last=Statham |first=Ian |year=1973 |title=Scree Slope Development under Conditions of Surface Particle Movement |journal=Transactions of the Institute of British Geographers |issue=59 |pages=41–53 |doi=10.2307/621711 |language=en }}</ref> === Ҷудошавии сангпораҳо аз рӯйи андоза === Дар бисёр шағалзорҳо сангҳои калонтар дар қисми поёнӣ ва сангпораҳои майдатар дар қисми болоӣ ҷамъ мешаванд. Сабаб он аст, ки сангҳои калон ҳангоми афтидан одатан масофаи бештарро тай мекунанд. Ин тарзи ҷойгиршавии сангпораҳо синну соли шағалзор ва тарзи пайдоиши он низ вобаста аст.<ref name="Draebing2026"/> == Шағалзорҳо дар Тоҷикистон == Шағалзорҳо дар [[Помир]], [[Ҳисору Олой]], қаторкӯҳҳои [[Қаторкӯҳи Дарвоз|Дарвоз]], [[Ванҷ (қаторкӯҳ)|Ванҷ]], [[Қаторкӯҳи Рӯшон|Рӯшон]], [[Қаторкӯҳи Шуғнон|Шуғнон]], [[Қаторкӯҳи Шоҳдара|Шоҳдара]] ва дигар ноҳияҳои кӯҳии Тоҷикистон ба назар мерасанд. Онҳо аз рӯйи баландӣ, ҷоришавии сангпораҳо ва рустаниҳое, ки дар онҳо мерӯянд, фарқ мекунанд.<ref name="Rahimbekova2024">{{Cite journal |last1=Рахимбекова |first1=М. Р. |last2=Оймухаммадзода |first2=И. С. |last3=Файзуллоев |first3=Ш. А. |year=2024 |title=Влияние морфометрических и климатических условий на развитие осыпей долины реки Гунт |journal=Доклады Национальной академии наук Таджикистана |volume=67 |issue=7–8 |pages=387–399 |url=https://journals.anrt.tj/files/DNANT/dnant_2024_07-08.pdf |language=ru }}</ref><ref name="Nowak2021"/> === Водии Ғунд === Дар [[Ғунд (дарё)|водии Ғунд]] (ҷанубу ғарби Помир) бисёр шағалзорҳо дар баландии 1500–2000 м аз сатҳи баҳр ҷойгиранд. Аммо шароити пайдоиши онҳо дар баландии 3500–4000 м, махсусан дар нишебиҳои 40–50-дараҷаи рӯ ба шимолу ғарб, мусоидтар арзёбӣ шудааст.<ref name="Rahimbekova2024"/> === Помири Ғарбӣ === Дар шағалзорҳои Помири Ғарбӣ рустаниҳое чун ''Ferula grigoriewii'', [[Қатрони шуғнӣ|қатрони шуғнӣ]], ''Cousinia mulgediifolia'', ''Cousinia semilacera'' ва ''Artemisia korshinskyi'' мерӯянд.<ref name="Nowak2021"/> === Қаторкӯҳи Қурама === Дар [[қаторкӯҳи Қурама]] шағалзорҳои устуворшуда, ки аз пораҳои [[Варақсанг|варақсанг]] ва [[Гранит|гранит]] пайдо шудаанд, дар баландии 1150–1600 м омӯхта шудаанд. Дар онҳо рустаниҳои ''Eremurus turkestanicus'' ва [[сичи суғдӣ]] мерӯянд.<ref name="Nowak2021"/> === Кӯҳҳои Фон ва қаторкӯҳи Ҳисор === Дар [[Кӯҳҳои Фон]] ва [[қаторкӯҳи Ҳисор]] шағалзорҳо дар натиҷаи пора шудани сангҳо, яхбандӣ ва ба поён ғелидани сангпораҳо пайдо мешаванд. Онҳо дар наздикии санглохҳо, марғзорҳои баландкӯҳ ва пиряхҳо вомехӯранд.<ref name="Nowak2021"/> == Аҳамияти экологӣ == Гарчанде шағалзорҳо дорои хоки каму сангрезаҳои ҳаракаткунанда бошанд ҳам, бисёр рустаниҳо ва ҳайвонот дар онҳо зиндагӣ мекунанд. Дар шағалзорҳои устуворшуда бо гузашти вақт хок ва боқимондаҳои рустаниҳо ҷамъ мешаванд. Ин барои сабзидани рустаниҳои нав шароит фароҳам меорад.<ref name="Nowak2021"/> === Наботот === Рустаниҳои шағалзорҳо ба камии хок, хушкӣ ва ҳаракати сангпораҳо мутобиқ шудаанд. Баъзеи онҳо решаҳои дарозу паҳн доранд, ки барои мустаҳкам мондан дар байни сангпораҳо ва гирифтани об ёрӣ мерасонанд. Баъзеи дигар қадпаст ё [[Рустании болиштмонанд|болиштмонанданд]].<ref name="Nowak2021"/> === Ҳайвонот === Ковокиҳои байни сангҳо ҷонваронро аз сармо, гармӣ ва душманони табиӣ муҳофизат мекунанд. Дар шағалзорҳои Помир [[ғулмуши сурх]] ва [[ғулмуши гӯшкалон]] зиндагӣ мекунанд.<ref name="MaguirePika">{{Cite web |last=Maguire |first=Anna |title=Ochotona rutila (Turkestan red pika) |website=Animal Diversity Web |publisher=University of Michigan Museum of Zoology |url=https://animaldiversity.org/accounts/Ochotona_rutila/ |access-date=2026-10-24 |language=en }}</ref><ref name="JordanPika">{{Cite web |last=Jordan |first=Dana |title=Ochotona macrotis (large-eared pika) |website=Animal Diversity Web |publisher=University of Michigan Museum of Zoology |url=https://animaldiversity.org/accounts/Ochotona_macrotis/ |access-date=2026-10-24 |language=en }}</ref> Онҳо дар байни сангҳо паноҳ бурда, аз рустаниҳои атроф ғизо мегиранд. Дар шағалзорҳо инчунин мушҳои саҳроӣ, [[Тортанак|тортанакҳо]], [[гамбускҳо]] ва дигар ҷонварони хурд вомехӯранд.<ref name="Ruzicka2012">{{Cite journal |last1=Růžička |first1=Vlastimil |last2=Zacharda |first2=Miloslav |last3=Němcová |first3=Lenka |last4=Šmilauer |first4=Petr |last5=Nekola |first5=Jeffrey C. |year=2012 |title=Periglacial microclimate in low-altitude scree slopes supports relict biodiversity |journal=Journal of Natural History |volume=46 |issue=35–36 |pages=2145–2157 |doi=10.1080/00222933.2012.707248 |language=en }}</ref> == Робита бо пиряхҳо == Сангпораҳои аз кӯҳ ҷудошуда баъзан ба рӯйи [[Пирях|пиряхҳо]] меафтанд. Қабати тунуки сангпораҳо метавонад обшавии яхро тезонад, зеро сангҳо нисбат ба ях гармии бештари офтобро ҷаббида мегиранд. Қабати ғафси сангпораҳо бошад, намегузорад, ки гармӣ ба осонӣ ба яхи зери он гузарад ва ҳамин хел обшавии пиряхро суст мекунад.<ref name="Nakawo1981">{{Cite journal |last1=Nakawo |first1=M. |last2=Young |first2=G. J. |year=1981 |title=Field Experiments to Determine the Effect of a Debris Layer on Ablation of Glacier Ice |journal=Annals of Glaciology |volume=2 |pages=85–91 |doi=10.3189/172756481794352432 |language=en }}</ref> == Хатарҳои табиӣ == Шағалзорҳои равон барои роҳҳо, сохтмонҳо ва [[Кӯҳнавардӣ|кӯҳнавардон]] хатарнок ҳастанд. Борони сахт, обшавии барф, [[заминларза]] ва канда шудани сангҳои нав метавонанд ҳаракати сангпораҳоро зиёд кунанд.<ref name="Rahimbekova2024"/> == Омӯзиши шағалзорҳо == Олимон шағалзорҳоро бо ёрии [[Тасвири моҳворавӣ|тасвирҳои моҳворавӣ]], [[Харитаи рақамӣ|харитаҳои рақамии]] релеф, [[лидар]] ва усулҳои дигари таҳқиқ меомӯзанд. Ин маълумот барои фаҳмидани сабабҳои пора шудани сангҳо, ҳаракати онҳо ва тағйир ёфтани нишебиҳо кӯмак мекунад. Таҳқиқоти соли 2026 дар Алпи Швейтсария нишон дод, ки [[Иқлим|иқлим]], навъи ҷинсҳои кӯҳӣ ва ақиб рафтани пиряхҳо ба пайдо шудани шағалзорҳо таъсир мерасонанд.<ref name="Draebing2026"/> == Фарқ аз навъҳои дигари таҳшинҳо == * '''[[Морена]]''' — сангу хоке, ки пирях бо худ мебарад ё дар ҷое ҷамъ мекунад. * '''[[Аллювий]]''' — рег, шағал ва дигар таҳшинҳое, ки оби дарё меорад ва ҷамъ мекунад. * '''[[Коллювий]]''' — хок ва сангпораҳое, ки бо таъсири қувваи ҷозиба, [[Эрозия|шуста шудани хок]] ва дигар равандҳо дар нишебиҳо ҷамъ мешаванд. * '''Шағалзор''' — тӯдаи сангпораҳое, ки бештар аз шахҳо канда шуда, ба поён меафтанд ва ҷамъ мешаванд. Ин навъҳои таҳшинҳоро на ҳамеша ба осонӣ аз ҳам ҷудо кардан мумкин аст, зеро баъзан чанд раванд дар як ҷой таъсир мерасонанд.<ref name="Jackson1997"/><ref name="Allaby2013"/> == Адабиёт == {{эзоҳ}} [[Гурӯҳ:Геоморфология]] [[Гурӯҳ:Шаклҳои релеф]] [[Гурӯҳ:Релефи кӯҳӣ]] [[Гурӯҳ:Экологияи кӯҳӣ]] 8p124d13rb5w3fsd6agxj9124t2jcnj 1491201 1491200 2026-10-25T04:03:21Z Zosya95 54344 1491201 wikitext text/x-wiki [[File:. - panoramio (131).jpg|thumb|250px|Шағалзори конусшакл дар доманаи [[Кӯҳҳои Фон|кӯҳҳои Фон]]]] '''Шағалзор''' ({{lang-en|scree, talus}}) — тӯдаи сангҳое, ки аз [[шах]]ҳо канда шуда, дар [[Нишебӣ|нишебиҳо]] ва доманаи кӯҳҳо ҷамъ мешаванд. Шағалзор яке аз шаклҳои [[Релеф|релефи]] кӯҳӣ буда, аз сангреза, пораҳои қиррадори [[Ҷинси кӯҳӣ|ҷинсҳои кӯҳӣ]] ва [[Харсанг|харсангҳои]] гуногунандоза иборат аст.<ref name="Farhang2008">{{Cite book |title=Фарҳанги тафсирии забони тоҷикӣ |volume=2 |location=Душанбе |year=2008 |language=tg }}</ref><ref name="Jackson1997">{{Cite book |editor-last=Jackson |editor-first=Julia A. |title=Glossary of Geology |edition=4 |publisher=American Geological Institute |location=Alexandria, Virginia |year=1997 |isbn=0922152349 |language=en }}</ref><ref name="Allaby2013">{{Cite book |editor-last=Allaby |editor-first=Michael |title=A Dictionary of Geology and Earth Sciences |edition=4 |publisher=Oxford University Press |year=2013 |isbn=9780199653065 |language=en }}</ref> Шағалзорҳо бештар дар кӯҳистон, аз ҷумла дар [[Алп]], [[Ҳимолой]], [[Тиёншон]], [[Помир]] ва [[Қафқоз]] вомехӯранд. Дар Тоҷикистон онҳо дар [[Қаторкӯҳ|қаторкӯҳҳои]] Помир, [[Ҳисору Олой]] ва дигар ноҳияҳои кӯҳсор дида мешаванд. Шағалзорҳо ҳам қисми релефи кӯҳӣ ва ҳам [[Муҳити зист|муҳити зисти]] бисёр рустаниҳои камёб ва [[Эндемизм|эндемикӣ]] мебошанд.<ref name="Endemic2022">{{Cite book |last1=Nowak |first1=Arkadiusz |title=Tajikistan – the Country of Endemic Plants |year=2022 |url=https://www.researchgate.net/publication/360069763_Tajikistan_-_the_country_of_endemic_plants |language=en, tg, ru }}</ref><ref name="Nowak2021">{{Cite journal |last1=Nowak |first1=Arkadiusz |last2=Świerszcz |first2=Sebastian |last3=Nowak |first3=Sylwia |last4=Nobis |first4=Marcin |year=2021 |title=Vegetation Diversity of Screes and Taluses of The Pamir and South-Western Tian Shan in Middle Asia |journal=Folia Geobotanica |volume=56 |pages=43–67 |doi=10.1007/s12224-021-09392-w |language=en }}</ref> == Пайдоиш == Шағалзорҳо дар натиҷаи [[Бодлесӣ|бодлесӣ]] ва пора шудани ҷинсҳои кӯҳӣ пайдо мешаванд. Об, ҳаво, тағйири [[Ҳарорат|ҳарорат]] ва фаъолияти организмҳо сангҳоро суст карда, боиси кафидан ва пора шудани онҳо мегарданд. Сангпораҳо аз шахҳо канда шуда, ба поён меафтанд ва дар доманаи кӯҳ ҷамъ мешаванд.<ref name="EMTBodlesi">{{ЭМТ|Бодлесӣ|2|муаллиф=}}</ref><ref name="Draebing2026">{{Cite journal |last1=Draebing |first1=Daniel |last2=Brouns |first2=Sterre A. M. |last3=Binnie |first3=Steven A. |last4=de Haas |first4=Tjalling |last5=McColl |first5=Samuel T. |year=2026 |title=Climatic, lithologic and topographic control on alpine rock fracturing and talus evolution |journal=Earth Surface Processes and Landforms |volume=51 |issue=6 |at=e70331 |doi=10.1002/esp.70331 |language=en }}</ref> === Бодлесии механикӣ (физикӣ) === Ҳангоми бодлесии механикӣ, ҷинсҳои кӯҳӣ аз пасту баланд шудани ҳарорат ва [[Яхбандӣ|ях бастану]] об шудани об дар тарқишҳо пора мешаванд. Масалан, об ба тарқиши санг медарояд ва ҳангоми ях бастан ҳаҷмаш тақрибан 9% зиёд мешавад. Фишори ях метавонад тарқишро васеъ карда, сангро шиканад.<ref name="EMTBodlesi"/> Раванди дигари ин навъи бодлесӣ ҷудошавии ях аст, ки дар он об ба қисмҳои хунуктари шикофҳои кӯҳсангҳо гузашта, ях мебандад ва [[Кристалл|кристаллҳои]] ях ҳосил мешаванд. Бо ворид шудани оби бештар ин кристаллҳо калон шуда, фишори онҳо метавонад сангро тарконад.<ref name="Murton2006">{{Cite journal |last1=Murton |first1=Julian B. |last2=Peterson |first2=Rorik |last3=Ozouf |first3=Jean-Claude |year=2006 |title=Bedrock Fracture by Ice Segregation in Cold Regions |journal=Science |volume=314 |issue=5802 |pages=1127–1129 |doi=10.1126/science.1132127 |language=en }}</ref> Дар ҷойҳои хушк бошад, гармшавию хунукшавии нобаробари сангҳо низ боиси пайдо шудани тарқишҳо мегардад.<ref name="Draebing2026"/> === Бодлесии химиявӣ === Бодлесии химиявӣ дар натиҷаи таъсири об, [[Оксиген|оксиген]], [[Диоксиди карбон|гази карбон]] ва моддаҳои дар об ҳалшуда ба ҷинсҳои кӯҳӣ ба амал меояд. Ин моддаҳо бо [[Минерал|маъданҳои]] кӯҳсангҳо ба [[реаксияи химиявӣ]] даромада, таркиби онҳоро тағйир медиҳанд. Дар натиҷа баъзе маъданҳо ҳал шуда, маъданҳои нав ҳосил мешаванд ва сангҳо осонтар пора мешаванд.<ref name="Allaby2013"/> === Бодлесии биологӣ (органикӣ) === Решаҳои рустаниҳо ба тарқишҳои санг ворид шуда, баробари калон шуданашон онҳоро васеъ мекунанд. [[Гулсанг|Гулсангҳо]] низ бо риштаҳои [[Занбӯруғ|занбӯруғии]] худ ба шикофҳои санг роҳ ёфта, онҷо [[Кислотаи органикӣ|кислотаҳои органикӣ]] ҷудо мекунанд. Дар натиҷа сангҳо рафта-рафта пора шуда, таркиби химиявии онҳо низ иваз мешавад.<ref name="Chen2002">{{Cite journal |last1=Chen |first1=Jie |last2=Blume |first2=Hans-Peter |year=2002 |title=Rock-weathering by lichens in Antarctic: patterns and mechanisms |journal=Journal of Geographical Sciences |volume=12 |issue=4 |pages=387–396 |doi=10.1007/BF02844595 |language=en }}</ref> Сангпораҳои аз шах ҷудошуда зери таъсири [[Ҷозиба|қувваи ҷозиба]] ба поён меафтанд, меҷаҳанд, меғеланд ё лағжида мефароянд. Онҳо дар домана ҷамъ шуда, шағалзорро ташкил медиҳанд. Агар сангпораҳо аз як [[Нова (релеф)|новаи]] танг фурӯ резанд, шағалзори конусшакл пайдо мешавад.<ref name="Jackson1997"/> == Сохт ва хусусиятҳои релефӣ == [[File:Tajikistan Fan-Mountains - landscape 06.JPG|thumb|Шағалзорҳои пайваста дар доманаи [[Кӯҳҳои Фон|кӯҳҳои Фон]]]] [[File:Kushikat - panoramio (55).jpg|thumb|Шағалзори паҳн бо рустаниҳо дар [[Хушекат]]]] Шағалзорҳо вобаста ба баландии шах, нишебии кӯҳ, навъи ҷинсҳои кӯҳӣ ва миқдори сангпораҳо шаклу андозаи гуногун доранд. Баъзеашон танҳо қисми хурди нишебиро мепӯшонанд, дигарон бошанд, дар доманаи шахҳо масоҳати васеъро фаро мегиранд.<ref name="Jackson1997"/> === Намудҳои шағалзор === Аз рӯйи шакл: * '''Шағалзорҳои конусшакл''' — тӯдаҳои сангпораҳое, ки дар поёни новаҳои танги кӯҳӣ ҷамъ шуда, шакли конусро мегиранд. * '''Шағалзорҳои паҳн''' — сангрезаҳое, ки қисми васеи нишебӣ ё доманаи шахро мепӯшонанд. * '''Шағалзорҳои пайваста''' — аз якҷо шудани чанд шағалзори наздик ба вуҷуд меоянд. Аз рӯйи ҳаракати сангпораҳо: * '''Шағалзорҳои равон''' — сангпораҳояшон ҳанӯз меҷунбанд ва метавонанд поёнтар ҷорӣ шаванд. * '''Шағалзорҳои устуворшуда''' — ҳаракати сангпораҳояшон кам ё қариб қатъ шуда, байни онҳо [[Хок|хок]] ҷамъ мешавад ва рустаниҳо мерӯянд.<ref name="Nowak2021"/> Устувории шағалзор аз хамии замин, андозаю шакли сангпораҳо ва [[Соиш|соиши]] байни онҳо вобаста аст. Дар ҷойҳои хеле нишеб сангпораҳо осонтар ба поён меғеланд, дар ҷойҳои камнишеб бошад, бештар дар ҷояшон мемонанд.<ref name="Statham1973">{{Cite journal |last=Statham |first=Ian |year=1973 |title=Scree Slope Development under Conditions of Surface Particle Movement |journal=Transactions of the Institute of British Geographers |issue=59 |pages=41–53 |doi=10.2307/621711 |language=en }}</ref> === Ҷудошавии сангпораҳо аз рӯйи андоза === Дар бисёр шағалзорҳо сангҳои калонтар дар қисми поёнӣ ва сангпораҳои майдатар дар қисми болоӣ ҷамъ мешаванд. Сабаб он аст, ки сангҳои калон ҳангоми афтидан одатан масофаи бештарро тай мекунанд. Ин тарзи ҷойгиршавии сангпораҳо синну соли шағалзор ва тарзи пайдоиши он низ вобаста аст.<ref name="Draebing2026"/> == Шағалзорҳо дар Тоҷикистон == Шағалзорҳо дар [[Помир]], [[Ҳисору Олой]], қаторкӯҳҳои [[Қаторкӯҳи Дарвоз|Дарвоз]], [[Ванҷ (қаторкӯҳ)|Ванҷ]], [[Қаторкӯҳи Рӯшон|Рӯшон]], [[Қаторкӯҳи Шуғнон|Шуғнон]], [[Қаторкӯҳи Шоҳдара|Шоҳдара]] ва дигар ноҳияҳои кӯҳии Тоҷикистон ба назар мерасанд. Онҳо аз рӯйи баландӣ, ҷоришавии сангпораҳо ва рустаниҳое, ки дар онҳо мерӯянд, фарқ мекунанд.<ref name="Rahimbekova2024">{{Cite journal |last1=Рахимбекова |first1=М. Р. |last2=Оймухаммадзода |first2=И. С. |last3=Файзуллоев |first3=Ш. А. |year=2024 |title=Влияние морфометрических и климатических условий на развитие осыпей долины реки Гунт |journal=Доклады Национальной академии наук Таджикистана |volume=67 |issue=7–8 |pages=387–399 |url=https://journals.anrt.tj/files/DNANT/dnant_2024_07-08.pdf |language=ru }}</ref><ref name="Nowak2021"/> === Водии Ғунд === Дар [[Ғунд (дарё)|водии Ғунд]] (ҷанубу ғарби Помир) бисёр шағалзорҳо дар баландии 1500–2000 м аз сатҳи баҳр ҷойгиранд. Аммо шароити пайдоиши онҳо дар баландии 3500–4000 м, махсусан дар нишебиҳои 40–50-дараҷаи рӯ ба шимолу ғарб, мусоидтар арзёбӣ шудааст.<ref name="Rahimbekova2024"/> === Помири Ғарбӣ === Дар шағалзорҳои Помири Ғарбӣ рустаниҳое чун ''Ferula grigoriewii'', [[Қатрони шуғнӣ|қатрони шуғнӣ]], ''Cousinia mulgediifolia'', ''Cousinia semilacera'' ва ''Artemisia korshinskyi'' мерӯянд.<ref name="Nowak2021"/> === Қаторкӯҳи Қурама === Дар [[қаторкӯҳи Қурама]] шағалзорҳои устуворшуда, ки аз пораҳои [[Варақсанг|варақсанг]] ва [[Гранит|гранит]] пайдо шудаанд, дар баландии 1150–1600 м омӯхта шудаанд. Дар онҳо рустаниҳои ''Eremurus turkestanicus'' ва [[сичи суғдӣ]] мерӯянд.<ref name="Nowak2021"/> === Кӯҳҳои Фон ва қаторкӯҳи Ҳисор === Дар [[Кӯҳҳои Фон]] ва [[қаторкӯҳи Ҳисор]] шағалзорҳо дар натиҷаи пора шудани сангҳо, яхбандӣ ва ба поён ғелидани сангпораҳо пайдо мешаванд. Онҳо дар наздикии санглохҳо, марғзорҳои баландкӯҳ ва пиряхҳо вомехӯранд.<ref name="Nowak2021"/> == Аҳамияти экологӣ == Гарчанде шағалзорҳо дорои хоки каму сангрезаҳои ҳаракаткунанда бошанд ҳам, бисёр рустаниҳо ва ҳайвонот дар онҳо зиндагӣ мекунанд. Дар шағалзорҳои устуворшуда бо гузашти вақт хок ва боқимондаҳои рустаниҳо ҷамъ мешаванд. Ин барои сабзидани рустаниҳои нав шароит фароҳам меорад.<ref name="Nowak2021"/> === Наботот === Рустаниҳои шағалзорҳо ба камии хок, хушкӣ ва ҳаракати сангпораҳо мутобиқ шудаанд. Баъзеи онҳо решаҳои дарозу паҳн доранд, ки барои мустаҳкам мондан дар байни сангпораҳо ва гирифтани об ёрӣ мерасонанд. Баъзеи дигар қадпаст ё [[Рустании болиштмонанд|болиштмонанданд]].<ref name="Nowak2021"/> === Ҳайвонот === Ковокиҳои байни сангҳо ҷонваронро аз сармо, гармӣ ва душманони табиӣ муҳофизат мекунанд. Дар шағалзорҳои Помир [[ғулмуши сурх]] ва [[ғулмуши гӯшкалон]] зиндагӣ мекунанд.<ref name="MaguirePika">{{Cite web |last=Maguire |first=Anna |title=Ochotona rutila (Turkestan red pika) |website=Animal Diversity Web |publisher=University of Michigan Museum of Zoology |url=https://animaldiversity.org/accounts/Ochotona_rutila/ |access-date=2026-10-24 |language=en }}</ref><ref name="JordanPika">{{Cite web |last=Jordan |first=Dana |title=Ochotona macrotis (large-eared pika) |website=Animal Diversity Web |publisher=University of Michigan Museum of Zoology |url=https://animaldiversity.org/accounts/Ochotona_macrotis/ |access-date=2026-10-24 |language=en }}</ref> Онҳо дар байни сангҳо паноҳ бурда, аз рустаниҳои атроф ғизо мегиранд. Дар шағалзорҳо инчунин мушҳои саҳроӣ, [[Тортанак|тортанакҳо]], [[гамбускҳо]] ва дигар ҷонварони хурд вомехӯранд.<ref name="Ruzicka2012">{{Cite journal |last1=Růžička |first1=Vlastimil |last2=Zacharda |first2=Miloslav |last3=Němcová |first3=Lenka |last4=Šmilauer |first4=Petr |last5=Nekola |first5=Jeffrey C. |year=2012 |title=Periglacial microclimate in low-altitude scree slopes supports relict biodiversity |journal=Journal of Natural History |volume=46 |issue=35–36 |pages=2145–2157 |doi=10.1080/00222933.2012.707248 |language=en }}</ref> == Робита бо пиряхҳо == Сангпораҳои аз кӯҳ ҷудошуда баъзан ба рӯйи [[Пирях|пиряхҳо]] меафтанд. Қабати тунуки сангпораҳо метавонад обшавии яхро тезонад, зеро сангҳо нисбат ба ях гармии бештари офтобро ҷаббида мегиранд. Қабати ғафси сангпораҳо бошад, намегузорад, ки гармӣ ба осонӣ ба яхи зери он гузарад ва ҳамин хел обшавии пиряхро суст мекунад.<ref name="Nakawo1981">{{Cite journal |last1=Nakawo |first1=M. |last2=Young |first2=G. J. |year=1981 |title=Field Experiments to Determine the Effect of a Debris Layer on Ablation of Glacier Ice |journal=Annals of Glaciology |volume=2 |pages=85–91 |doi=10.3189/172756481794352432 |language=en }}</ref> == Хатарҳои табиӣ == Шағалзорҳои равон барои роҳҳо, сохтмонҳо ва [[Кӯҳнавардӣ|кӯҳнавардон]] хатарнок ҳастанд. Борони сахт, обшавии барф, [[заминларза]] ва канда шудани сангҳои нав метавонанд ҳаракати сангпораҳоро зиёд кунанд.<ref name="Rahimbekova2024"/> == Омӯзиши шағалзорҳо == Олимон шағалзорҳоро бо ёрии [[Тасвири моҳворавӣ|тасвирҳои моҳворавӣ]], [[Харитаи рақамӣ|харитаҳои рақамии]] релеф, [[лидар]] ва усулҳои дигари таҳқиқ меомӯзанд. Ин маълумот барои фаҳмидани сабабҳои пора шудани сангҳо, ҳаракати онҳо ва тағйир ёфтани нишебиҳо кӯмак мекунад. Таҳқиқоти соли 2026 дар Алпи Швейтсария нишон дод, ки [[Иқлим|иқлим]], навъи ҷинсҳои кӯҳӣ ва ақиб рафтани пиряхҳо ба пайдо шудани шағалзорҳо таъсир мерасонанд.<ref name="Draebing2026"/> == Фарқ аз навъҳои дигари таҳшинҳо == * '''[[Морена]]''' — сангу хоке, ки пирях бо худ мебарад ё дар ҷое ҷамъ мекунад. * '''[[Аллювий]]''' — рег, шағал ва дигар таҳшинҳое, ки оби дарё меорад ва ҷамъ мекунад. * '''[[Коллювий]]''' — хок ва сангпораҳое, ки бо таъсири қувваи ҷозиба, [[Эрозия|шуста шудани хок]] ва дигар равандҳо дар нишебиҳо ҷамъ мешаванд. * '''Шағалзор''' — тӯдаи сангпораҳое, ки бештар аз шахҳо канда шуда, ба поён меафтанд ва ҷамъ мешаванд. Ин навъҳои таҳшинҳоро на ҳамеша ба осонӣ аз ҳам ҷудо кардан мумкин аст, зеро баъзан чанд раванд дар як ҷой таъсир мерасонанд.<ref name="Jackson1997"/><ref name="Allaby2013"/> == Адабиёт == {{эзоҳ}} [[Гурӯҳ:Геоморфология]] [[Гурӯҳ:Шаклҳои релеф]] [[Гурӯҳ:Релефи кӯҳӣ]] [[Гурӯҳ:Экологияи кӯҳӣ]] 7pi9i8yq6s6464fomzmus2z7pk9liq3 1491202 1491201 2026-10-25T04:04:36Z Zosya95 54344 1491202 wikitext text/x-wiki [[File:. - panoramio (131).jpg|thumb|250px|Шағалзори конусшакл дар доманаи [[Кӯҳҳои Фон|кӯҳҳои Фон]]]] '''Шағалзор''' ({{lang-en|scree, talus}}) — тӯдаи сангҳое, ки аз [[шах]]ҳо канда шуда, дар [[Нишебӣ|нишебиҳо]] ва доманаи кӯҳҳо ҷамъ мешаванд. Шағалзор яке аз шаклҳои [[Релеф|релефи]] кӯҳӣ буда, аз сангреза, пораҳои қиррадори [[Ҷинси кӯҳӣ|ҷинсҳои кӯҳӣ]] ва [[Харсанг|харсангҳои]] гуногунандоза иборат аст.<ref name="Farhang2008">{{Cite book |title=Фарҳанги тафсирии забони тоҷикӣ |volume=2 |location=Душанбе |year=2008 |language=tg }}</ref><ref name="Jackson1997">{{Cite book |editor-last=Jackson |editor-first=Julia A. |title=Glossary of Geology |edition=4 |publisher=American Geological Institute |location=Alexandria, Virginia |year=1997 |isbn=0922152349 }}</ref><ref name="Allaby2013">{{Cite book |editor-last=Allaby |editor-first=Michael |title=A Dictionary of Geology and Earth Sciences |edition=4 |publisher=Oxford University Press |year=2013 |isbn=9780199653065 }}</ref> Шағалзорҳо бештар дар кӯҳистон, аз ҷумла дар [[Алп]], [[Ҳимолой]], [[Тиёншон]], [[Помир]] ва [[Қафқоз]] вомехӯранд. Дар Тоҷикистон онҳо дар [[Қаторкӯҳ|қаторкӯҳҳои]] Помир, [[Ҳисору Олой]] ва дигар ноҳияҳои кӯҳсор дида мешаванд. Шағалзорҳо ҳам қисми релефи кӯҳӣ ва ҳам [[Муҳити зист|муҳити зисти]] бисёр рустаниҳои камёб ва [[Эндемизм|эндемикӣ]] мебошанд.<ref name="Endemic2022">{{Cite book |last1=Nowak |first1=Arkadiusz |title=Tajikistan – the Country of Endemic Plants |year=2022 |url=https://www.researchgate.net/publication/360069763_Tajikistan_-_the_country_of_endemic_plants }}</ref><ref name="Nowak2021">{{Cite journal |last1=Nowak |first1=Arkadiusz |last2=Świerszcz |first2=Sebastian |last3=Nowak |first3=Sylwia |last4=Nobis |first4=Marcin |year=2021 |title=Vegetation Diversity of Screes and Taluses of The Pamir and South-Western Tian Shan in Middle Asia |journal=Folia Geobotanica |volume=56 |pages=43–67 |doi=10.1007/s12224-021-09392-w }}</ref> == Пайдоиш == Шағалзорҳо дар натиҷаи [[Бодлесӣ|бодлесӣ]] ва пора шудани ҷинсҳои кӯҳӣ пайдо мешаванд. Об, ҳаво, тағйири [[Ҳарорат|ҳарорат]] ва фаъолияти организмҳо сангҳоро суст карда, боиси кафидан ва пора шудани онҳо мегарданд. Сангпораҳо аз шахҳо канда шуда, ба поён меафтанд ва дар доманаи кӯҳ ҷамъ мешаванд.<ref name="EMTBodlesi">{{ЭМТ|Бодлесӣ|2|муаллиф=}}</ref><ref name="Draebing2026">{{Cite journal |last1=Draebing |first1=Daniel |last2=Brouns |first2=Sterre A. M. |last3=Binnie |first3=Steven A. |last4=de Haas |first4=Tjalling |last5=McColl |first5=Samuel T. |year=2026 |title=Climatic, lithologic and topographic control on alpine rock fracturing and talus evolution |journal=Earth Surface Processes and Landforms |volume=51 |issue=6 |at=e70331 |doi=10.1002/esp.70331 }}</ref> === Бодлесии механикӣ (физикӣ) === Ҳангоми бодлесии механикӣ, ҷинсҳои кӯҳӣ аз пасту баланд шудани ҳарорат ва [[Яхбандӣ|ях бастану]] об шудани об дар тарқишҳо пора мешаванд. Масалан, об ба тарқиши санг медарояд ва ҳангоми ях бастан ҳаҷмаш тақрибан 9% зиёд мешавад. Фишори ях метавонад тарқишро васеъ карда, сангро шиканад.<ref name="EMTBodlesi"/> Раванди дигари ин навъи бодлесӣ ҷудошавии ях аст, ки дар он об ба қисмҳои хунуктари шикофҳои кӯҳсангҳо гузашта, ях мебандад ва [[Кристалл|кристаллҳои]] ях ҳосил мешаванд. Бо ворид шудани оби бештар ин кристаллҳо калон шуда, фишори онҳо метавонад сангро тарконад.<ref name="Murton2006">{{Cite journal |last1=Murton |first1=Julian B. |last2=Peterson |first2=Rorik |last3=Ozouf |first3=Jean-Claude |year=2006 |title=Bedrock Fracture by Ice Segregation in Cold Regions |journal=Science |volume=314 |issue=5802 |pages=1127–1129 |doi=10.1126/science.1132127 }}</ref> Дар ҷойҳои хушк бошад, гармшавию хунукшавии нобаробари сангҳо низ боиси пайдо шудани тарқишҳо мегардад.<ref name="Draebing2026"/> === Бодлесии химиявӣ === Бодлесии химиявӣ дар натиҷаи таъсири об, [[Оксиген|оксиген]], [[Диоксиди карбон|гази карбон]] ва моддаҳои дар об ҳалшуда ба ҷинсҳои кӯҳӣ ба амал меояд. Ин моддаҳо бо [[Минерал|маъданҳои]] кӯҳсангҳо ба [[реаксияи химиявӣ]] даромада, таркиби онҳоро тағйир медиҳанд. Дар натиҷа баъзе маъданҳо ҳал шуда, маъданҳои нав ҳосил мешаванд ва сангҳо осонтар пора мешаванд.<ref name="Allaby2013"/> === Бодлесии биологӣ (органикӣ) === Решаҳои рустаниҳо ба тарқишҳои санг ворид шуда, баробари калон шуданашон онҳоро васеъ мекунанд. [[Гулсанг|Гулсангҳо]] низ бо риштаҳои [[Занбӯруғ|занбӯруғии]] худ ба шикофҳои санг роҳ ёфта, онҷо [[Кислотаи органикӣ|кислотаҳои органикӣ]] ҷудо мекунанд. Дар натиҷа сангҳо рафта-рафта пора шуда, таркиби химиявии онҳо низ иваз мешавад.<ref name="Chen2002">{{Cite journal |last1=Chen |first1=Jie |last2=Blume |first2=Hans-Peter |year=2002 |title=Rock-weathering by lichens in Antarctic: patterns and mechanisms |journal=Journal of Geographical Sciences |volume=12 |issue=4 |pages=387–396 |doi=10.1007/BF02844595 }}</ref> Сангпораҳои аз шах ҷудошуда зери таъсири [[Ҷозиба|қувваи ҷозиба]] ба поён меафтанд, меҷаҳанд, меғеланд ё лағжида мефароянд. Онҳо дар домана ҷамъ шуда, шағалзорро ташкил медиҳанд. Агар сангпораҳо аз як [[Нова (релеф)|новаи]] танг фурӯ резанд, шағалзори конусшакл пайдо мешавад.<ref name="Jackson1997"/> == Сохт ва хусусиятҳои релефӣ == [[File:Tajikistan Fan-Mountains - landscape 06.JPG|thumb|Шағалзорҳои пайваста дар доманаи [[Кӯҳҳои Фон|кӯҳҳои Фон]]]] [[File:Kushikat - panoramio (55).jpg|thumb|Шағалзори паҳн бо рустаниҳо дар [[Хушекат]]]] Шағалзорҳо вобаста ба баландии шах, нишебии кӯҳ, навъи ҷинсҳои кӯҳӣ ва миқдори сангпораҳо шаклу андозаи гуногун доранд. Баъзеашон танҳо қисми хурди нишебиро мепӯшонанд, дигарон бошанд, дар доманаи шахҳо масоҳати васеъро фаро мегиранд.<ref name="Jackson1997"/> === Намудҳои шағалзор === Аз рӯйи шакл: * '''Шағалзорҳои конусшакл''' — тӯдаҳои сангпораҳое, ки дар поёни новаҳои танги кӯҳӣ ҷамъ шуда, шакли конусро мегиранд. * '''Шағалзорҳои паҳн''' — сангрезаҳое, ки қисми васеи нишебӣ ё доманаи шахро мепӯшонанд. * '''Шағалзорҳои пайваста''' — аз якҷо шудани чанд шағалзори наздик ба вуҷуд меоянд. Аз рӯйи ҳаракати сангпораҳо: * '''Шағалзорҳои равон''' — сангпораҳояшон ҳанӯз меҷунбанд ва метавонанд поёнтар ҷорӣ шаванд. * '''Шағалзорҳои устуворшуда''' — ҳаракати сангпораҳояшон кам ё қариб қатъ шуда, байни онҳо [[Хок|хок]] ҷамъ мешавад ва рустаниҳо мерӯянд.<ref name="Nowak2021"/> Устувории шағалзор аз хамии замин, андозаю шакли сангпораҳо ва [[Соиш|соиши]] байни онҳо вобаста аст. Дар ҷойҳои хеле нишеб сангпораҳо осонтар ба поён меғеланд, дар ҷойҳои камнишеб бошад, бештар дар ҷояшон мемонанд.<ref name="Statham1973">{{Cite journal |last=Statham |first=Ian |year=1973 |title=Scree Slope Development under Conditions of Surface Particle Movement |journal=Transactions of the Institute of British Geographers |issue=59 |pages=41–53 |doi=10.2307/621711 }}</ref> === Ҷудошавии сангпораҳо аз рӯйи андоза === Дар бисёр шағалзорҳо сангҳои калонтар дар қисми поёнӣ ва сангпораҳои майдатар дар қисми болоӣ ҷамъ мешаванд. Сабаб он аст, ки сангҳои калон ҳангоми афтидан одатан масофаи бештарро тай мекунанд. Ин тарзи ҷойгиршавии сангпораҳо синну соли шағалзор ва тарзи пайдоиши он низ вобаста аст.<ref name="Draebing2026"/> == Шағалзорҳо дар Тоҷикистон == Шағалзорҳо дар [[Помир]], [[Ҳисору Олой]], қаторкӯҳҳои [[Қаторкӯҳи Дарвоз|Дарвоз]], [[Ванҷ (қаторкӯҳ)|Ванҷ]], [[Қаторкӯҳи Рӯшон|Рӯшон]], [[Қаторкӯҳи Шуғнон|Шуғнон]], [[Қаторкӯҳи Шоҳдара|Шоҳдара]] ва дигар ноҳияҳои кӯҳии Тоҷикистон ба назар мерасанд. Онҳо аз рӯйи баландӣ, ҷоришавии сангпораҳо ва рустаниҳое, ки дар онҳо мерӯянд, фарқ мекунанд.<ref name="Rahimbekova2024">{{Cite journal |last1=Рахимбекова |first1=М. Р. |last2=Оймухаммадзода |first2=И. С. |last3=Файзуллоев |first3=Ш. А. |year=2024 |title=Влияние морфометрических и климатических условий на развитие осыпей долины реки Гунт |journal=Доклады Национальной академии наук Таджикистана |volume=67 |issue=7–8 |pages=387–399 |url=https://journals.anrt.tj/files/DNANT/dnant_2024_07-08.pdf |language=ru }}</ref><ref name="Nowak2021"/> === Водии Ғунд === Дар [[Ғунд (дарё)|водии Ғунд]] (ҷанубу ғарби Помир) бисёр шағалзорҳо дар баландии 1500–2000 м аз сатҳи баҳр ҷойгиранд. Аммо шароити пайдоиши онҳо дар баландии 3500–4000 м, махсусан дар нишебиҳои 40–50-дараҷаи рӯ ба шимолу ғарб, мусоидтар арзёбӣ шудааст.<ref name="Rahimbekova2024"/> === Помири Ғарбӣ === Дар шағалзорҳои Помири Ғарбӣ рустаниҳое чун ''Ferula grigoriewii'', [[Қатрони шуғнӣ|қатрони шуғнӣ]], ''Cousinia mulgediifolia'', ''Cousinia semilacera'' ва ''Artemisia korshinskyi'' мерӯянд.<ref name="Nowak2021"/> === Қаторкӯҳи Қурама === Дар [[қаторкӯҳи Қурама]] шағалзорҳои устуворшуда, ки аз пораҳои [[Варақсанг|варақсанг]] ва [[Гранит|гранит]] пайдо шудаанд, дар баландии 1150–1600 м омӯхта шудаанд. Дар онҳо рустаниҳои ''Eremurus turkestanicus'' ва [[сичи суғдӣ]] мерӯянд.<ref name="Nowak2021"/> === Кӯҳҳои Фон ва қаторкӯҳи Ҳисор === Дар [[Кӯҳҳои Фон]] ва [[қаторкӯҳи Ҳисор]] шағалзорҳо дар натиҷаи пора шудани сангҳо, яхбандӣ ва ба поён ғелидани сангпораҳо пайдо мешаванд. Онҳо дар наздикии санглохҳо, марғзорҳои баландкӯҳ ва пиряхҳо вомехӯранд.<ref name="Nowak2021"/> == Аҳамияти экологӣ == Гарчанде шағалзорҳо дорои хоки каму сангрезаҳои ҳаракаткунанда бошанд ҳам, бисёр рустаниҳо ва ҳайвонот дар онҳо зиндагӣ мекунанд. Дар шағалзорҳои устуворшуда бо гузашти вақт хок ва боқимондаҳои рустаниҳо ҷамъ мешаванд. Ин барои сабзидани рустаниҳои нав шароит фароҳам меорад.<ref name="Nowak2021"/> === Наботот === Рустаниҳои шағалзорҳо ба камии хок, хушкӣ ва ҳаракати сангпораҳо мутобиқ шудаанд. Баъзеи онҳо решаҳои дарозу паҳн доранд, ки барои мустаҳкам мондан дар байни сангпораҳо ва гирифтани об ёрӣ мерасонанд. Баъзеи дигар қадпаст ё [[Рустании болиштмонанд|болиштмонанданд]].<ref name="Nowak2021"/> === Ҳайвонот === Ковокиҳои байни сангҳо ҷонваронро аз сармо, гармӣ ва душманони табиӣ муҳофизат мекунанд. Дар шағалзорҳои Помир [[ғулмуши сурх]] ва [[ғулмуши гӯшкалон]] зиндагӣ мекунанд.<ref name="MaguirePika">{{Cite web |last=Maguire |first=Anna |title=Ochotona rutila (Turkestan red pika) |website=Animal Diversity Web |publisher=University of Michigan Museum of Zoology |url=https://animaldiversity.org/accounts/Ochotona_rutila/ |access-date=2026-10-24 }}</ref><ref name="JordanPika">{{Cite web |last=Jordan |first=Dana |title=Ochotona macrotis (large-eared pika) |website=Animal Diversity Web |publisher=University of Michigan Museum of Zoology |url=https://animaldiversity.org/accounts/Ochotona_macrotis/ |access-date=2026-10-24 }}</ref> Онҳо дар байни сангҳо паноҳ бурда, аз рустаниҳои атроф ғизо мегиранд. Дар шағалзорҳо инчунин мушҳои саҳроӣ, [[Тортанак|тортанакҳо]], [[гамбускҳо]] ва дигар ҷонварони хурд вомехӯранд.<ref name="Ruzicka2012">{{Cite journal |last1=Růžička |first1=Vlastimil |last2=Zacharda |first2=Miloslav |last3=Němcová |first3=Lenka |last4=Šmilauer |first4=Petr |last5=Nekola |first5=Jeffrey C. |year=2012 |title=Periglacial microclimate in low-altitude scree slopes supports relict biodiversity |journal=Journal of Natural History |volume=46 |issue=35–36 |pages=2145–2157 |doi=10.1080/00222933.2012.707248 }}</ref> == Робита бо пиряхҳо == Сангпораҳои аз кӯҳ ҷудошуда баъзан ба рӯйи [[Пирях|пиряхҳо]] меафтанд. Қабати тунуки сангпораҳо метавонад обшавии яхро тезонад, зеро сангҳо нисбат ба ях гармии бештари офтобро ҷаббида мегиранд. Қабати ғафси сангпораҳо бошад, намегузорад, ки гармӣ ба осонӣ ба яхи зери он гузарад ва ҳамин хел обшавии пиряхро суст мекунад.<ref name="Nakawo1981">{{Cite journal |last1=Nakawo |first1=M. |last2=Young |first2=G. J. |year=1981 |title=Field Experiments to Determine the Effect of a Debris Layer on Ablation of Glacier Ice |journal=Annals of Glaciology |volume=2 |pages=85–91 |doi=10.3189/172756481794352432 }}</ref> == Хатарҳои табиӣ == Шағалзорҳои равон барои роҳҳо, сохтмонҳо ва [[Кӯҳнавардӣ|кӯҳнавардон]] хатарнок ҳастанд. Борони сахт, обшавии барф, [[заминларза]] ва канда шудани сангҳои нав метавонанд ҳаракати сангпораҳоро зиёд кунанд.<ref name="Rahimbekova2024"/> == Омӯзиши шағалзорҳо == Олимон шағалзорҳоро бо ёрии [[Тасвири моҳворавӣ|тасвирҳои моҳворавӣ]], [[Харитаи рақамӣ|харитаҳои рақамии]] релеф, [[лидар]] ва усулҳои дигари таҳқиқ меомӯзанд. Ин маълумот барои фаҳмидани сабабҳои пора шудани сангҳо, ҳаракати онҳо ва тағйир ёфтани нишебиҳо кӯмак мекунад. Таҳқиқоти соли 2026 дар Алпи Швейтсария нишон дод, ки [[Иқлим|иқлим]], навъи ҷинсҳои кӯҳӣ ва ақиб рафтани пиряхҳо ба пайдо шудани шағалзорҳо таъсир мерасонанд.<ref name="Draebing2026"/> == Фарқ аз навъҳои дигари таҳшинҳо == * '''[[Морена]]''' — сангу хоке, ки пирях бо худ мебарад ё дар ҷое ҷамъ мекунад. * '''[[Аллювий]]''' — рег, шағал ва дигар таҳшинҳое, ки оби дарё меорад ва ҷамъ мекунад. * '''[[Коллювий]]''' — хок ва сангпораҳое, ки бо таъсири қувваи ҷозиба, [[Эрозия|шуста шудани хок]] ва дигар равандҳо дар нишебиҳо ҷамъ мешаванд. * '''Шағалзор''' — тӯдаи сангпораҳое, ки бештар аз шахҳо канда шуда, ба поён меафтанд ва ҷамъ мешаванд. Ин навъҳои таҳшинҳоро на ҳамеша ба осонӣ аз ҳам ҷудо кардан мумкин аст, зеро баъзан чанд раванд дар як ҷой таъсир мерасонанд.<ref name="Jackson1997"/><ref name="Allaby2013"/> == Адабиёт == {{эзоҳ}} [[Гурӯҳ:Геоморфология]] [[Гурӯҳ:Шаклҳои релеф]] [[Гурӯҳ:Релефи кӯҳӣ]] [[Гурӯҳ:Экологияи кӯҳӣ]] 4vsw80qpg2vbhv54ax5wypevxwy6fga 1491203 1491202 2026-10-25T04:10:05Z Zosya95 54344 /* Кӯҳҳои Фон ва қаторкӯҳи Ҳисор */ 1491203 wikitext text/x-wiki [[File:. - panoramio (131).jpg|thumb|250px|Шағалзори конусшакл дар доманаи [[Кӯҳҳои Фон|кӯҳҳои Фон]]]] '''Шағалзор''' ({{lang-en|scree, talus}}) — тӯдаи сангҳое, ки аз [[шах]]ҳо канда шуда, дар [[Нишебӣ|нишебиҳо]] ва доманаи кӯҳҳо ҷамъ мешаванд. Шағалзор яке аз шаклҳои [[Релеф|релефи]] кӯҳӣ буда, аз сангреза, пораҳои қиррадори [[Ҷинси кӯҳӣ|ҷинсҳои кӯҳӣ]] ва [[Харсанг|харсангҳои]] гуногунандоза иборат аст.<ref name="Farhang2008">{{Cite book |title=Фарҳанги тафсирии забони тоҷикӣ |volume=2 |location=Душанбе |year=2008 |language=tg }}</ref><ref name="Jackson1997">{{Cite book |editor-last=Jackson |editor-first=Julia A. |title=Glossary of Geology |edition=4 |publisher=American Geological Institute |location=Alexandria, Virginia |year=1997 |isbn=0922152349 }}</ref><ref name="Allaby2013">{{Cite book |editor-last=Allaby |editor-first=Michael |title=A Dictionary of Geology and Earth Sciences |edition=4 |publisher=Oxford University Press |year=2013 |isbn=9780199653065 }}</ref> Шағалзорҳо бештар дар кӯҳистон, аз ҷумла дар [[Алп]], [[Ҳимолой]], [[Тиёншон]], [[Помир]] ва [[Қафқоз]] вомехӯранд. Дар Тоҷикистон онҳо дар [[Қаторкӯҳ|қаторкӯҳҳои]] Помир, [[Ҳисору Олой]] ва дигар ноҳияҳои кӯҳсор дида мешаванд. Шағалзорҳо ҳам қисми релефи кӯҳӣ ва ҳам [[Муҳити зист|муҳити зисти]] бисёр рустаниҳои камёб ва [[Эндемизм|эндемикӣ]] мебошанд.<ref name="Endemic2022">{{Cite book |last1=Nowak |first1=Arkadiusz |title=Tajikistan – the Country of Endemic Plants |year=2022 |url=https://www.researchgate.net/publication/360069763_Tajikistan_-_the_country_of_endemic_plants }}</ref><ref name="Nowak2021">{{Cite journal |last1=Nowak |first1=Arkadiusz |last2=Świerszcz |first2=Sebastian |last3=Nowak |first3=Sylwia |last4=Nobis |first4=Marcin |year=2021 |title=Vegetation Diversity of Screes and Taluses of The Pamir and South-Western Tian Shan in Middle Asia |journal=Folia Geobotanica |volume=56 |pages=43–67 |doi=10.1007/s12224-021-09392-w }}</ref> == Пайдоиш == Шағалзорҳо дар натиҷаи [[Бодлесӣ|бодлесӣ]] ва пора шудани ҷинсҳои кӯҳӣ пайдо мешаванд. Об, ҳаво, тағйири [[Ҳарорат|ҳарорат]] ва фаъолияти организмҳо сангҳоро суст карда, боиси кафидан ва пора шудани онҳо мегарданд. Сангпораҳо аз шахҳо канда шуда, ба поён меафтанд ва дар доманаи кӯҳ ҷамъ мешаванд.<ref name="EMTBodlesi">{{ЭМТ|Бодлесӣ|2|муаллиф=}}</ref><ref name="Draebing2026">{{Cite journal |last1=Draebing |first1=Daniel |last2=Brouns |first2=Sterre A. M. |last3=Binnie |first3=Steven A. |last4=de Haas |first4=Tjalling |last5=McColl |first5=Samuel T. |year=2026 |title=Climatic, lithologic and topographic control on alpine rock fracturing and talus evolution |journal=Earth Surface Processes and Landforms |volume=51 |issue=6 |at=e70331 |doi=10.1002/esp.70331 }}</ref> === Бодлесии механикӣ (физикӣ) === Ҳангоми бодлесии механикӣ, ҷинсҳои кӯҳӣ аз пасту баланд шудани ҳарорат ва [[Яхбандӣ|ях бастану]] об шудани об дар тарқишҳо пора мешаванд. Масалан, об ба тарқиши санг медарояд ва ҳангоми ях бастан ҳаҷмаш тақрибан 9% зиёд мешавад. Фишори ях метавонад тарқишро васеъ карда, сангро шиканад.<ref name="EMTBodlesi"/> Раванди дигари ин навъи бодлесӣ ҷудошавии ях аст, ки дар он об ба қисмҳои хунуктари шикофҳои кӯҳсангҳо гузашта, ях мебандад ва [[Кристалл|кристаллҳои]] ях ҳосил мешаванд. Бо ворид шудани оби бештар ин кристаллҳо калон шуда, фишори онҳо метавонад сангро тарконад.<ref name="Murton2006">{{Cite journal |last1=Murton |first1=Julian B. |last2=Peterson |first2=Rorik |last3=Ozouf |first3=Jean-Claude |year=2006 |title=Bedrock Fracture by Ice Segregation in Cold Regions |journal=Science |volume=314 |issue=5802 |pages=1127–1129 |doi=10.1126/science.1132127 }}</ref> Дар ҷойҳои хушк бошад, гармшавию хунукшавии нобаробари сангҳо низ боиси пайдо шудани тарқишҳо мегардад.<ref name="Draebing2026"/> === Бодлесии химиявӣ === Бодлесии химиявӣ дар натиҷаи таъсири об, [[Оксиген|оксиген]], [[Диоксиди карбон|гази карбон]] ва моддаҳои дар об ҳалшуда ба ҷинсҳои кӯҳӣ ба амал меояд. Ин моддаҳо бо [[Минерал|маъданҳои]] кӯҳсангҳо ба [[реаксияи химиявӣ]] даромада, таркиби онҳоро тағйир медиҳанд. Дар натиҷа баъзе маъданҳо ҳал шуда, маъданҳои нав ҳосил мешаванд ва сангҳо осонтар пора мешаванд.<ref name="Allaby2013"/> === Бодлесии биологӣ (органикӣ) === Решаҳои рустаниҳо ба тарқишҳои санг ворид шуда, баробари калон шуданашон онҳоро васеъ мекунанд. [[Гулсанг|Гулсангҳо]] низ бо риштаҳои [[Занбӯруғ|занбӯруғии]] худ ба шикофҳои санг роҳ ёфта, онҷо [[Кислотаи органикӣ|кислотаҳои органикӣ]] ҷудо мекунанд. Дар натиҷа сангҳо рафта-рафта пора шуда, таркиби химиявии онҳо низ иваз мешавад.<ref name="Chen2002">{{Cite journal |last1=Chen |first1=Jie |last2=Blume |first2=Hans-Peter |year=2002 |title=Rock-weathering by lichens in Antarctic: patterns and mechanisms |journal=Journal of Geographical Sciences |volume=12 |issue=4 |pages=387–396 |doi=10.1007/BF02844595 }}</ref> Сангпораҳои аз шах ҷудошуда зери таъсири [[Ҷозиба|қувваи ҷозиба]] ба поён меафтанд, меҷаҳанд, меғеланд ё лағжида мефароянд. Онҳо дар домана ҷамъ шуда, шағалзорро ташкил медиҳанд. Агар сангпораҳо аз як [[Нова (релеф)|новаи]] танг фурӯ резанд, шағалзори конусшакл пайдо мешавад.<ref name="Jackson1997"/> == Сохт ва хусусиятҳои релефӣ == [[File:Tajikistan Fan-Mountains - landscape 06.JPG|thumb|Шағалзорҳои пайваста дар доманаи [[Кӯҳҳои Фон|кӯҳҳои Фон]]]] [[File:Kushikat - panoramio (55).jpg|thumb|Шағалзори паҳн бо рустаниҳо дар [[Хушекат]]]] Шағалзорҳо вобаста ба баландии шах, нишебии кӯҳ, навъи ҷинсҳои кӯҳӣ ва миқдори сангпораҳо шаклу андозаи гуногун доранд. Баъзеашон танҳо қисми хурди нишебиро мепӯшонанд, дигарон бошанд, дар доманаи шахҳо масоҳати васеъро фаро мегиранд.<ref name="Jackson1997"/> === Намудҳои шағалзор === Аз рӯйи шакл: * '''Шағалзорҳои конусшакл''' — тӯдаҳои сангпораҳое, ки дар поёни новаҳои танги кӯҳӣ ҷамъ шуда, шакли конусро мегиранд. * '''Шағалзорҳои паҳн''' — сангрезаҳое, ки қисми васеи нишебӣ ё доманаи шахро мепӯшонанд. * '''Шағалзорҳои пайваста''' — аз якҷо шудани чанд шағалзори наздик ба вуҷуд меоянд. Аз рӯйи ҳаракати сангпораҳо: * '''Шағалзорҳои равон''' — сангпораҳояшон ҳанӯз меҷунбанд ва метавонанд поёнтар ҷорӣ шаванд. * '''Шағалзорҳои устуворшуда''' — ҳаракати сангпораҳояшон кам ё қариб қатъ шуда, байни онҳо [[Хок|хок]] ҷамъ мешавад ва рустаниҳо мерӯянд.<ref name="Nowak2021"/> Устувории шағалзор аз хамии замин, андозаю шакли сангпораҳо ва [[Соиш|соиши]] байни онҳо вобаста аст. Дар ҷойҳои хеле нишеб сангпораҳо осонтар ба поён меғеланд, дар ҷойҳои камнишеб бошад, бештар дар ҷояшон мемонанд.<ref name="Statham1973">{{Cite journal |last=Statham |first=Ian |year=1973 |title=Scree Slope Development under Conditions of Surface Particle Movement |journal=Transactions of the Institute of British Geographers |issue=59 |pages=41–53 |doi=10.2307/621711 }}</ref> === Ҷудошавии сангпораҳо аз рӯйи андоза === Дар бисёр шағалзорҳо сангҳои калонтар дар қисми поёнӣ ва сангпораҳои майдатар дар қисми болоӣ ҷамъ мешаванд. Сабаб он аст, ки сангҳои калон ҳангоми афтидан одатан масофаи бештарро тай мекунанд. Ин тарзи ҷойгиршавии сангпораҳо синну соли шағалзор ва тарзи пайдоиши он низ вобаста аст.<ref name="Draebing2026"/> == Шағалзорҳо дар Тоҷикистон == Шағалзорҳо дар [[Помир]], [[Ҳисору Олой]], қаторкӯҳҳои [[Қаторкӯҳи Дарвоз|Дарвоз]], [[Ванҷ (қаторкӯҳ)|Ванҷ]], [[Қаторкӯҳи Рӯшон|Рӯшон]], [[Қаторкӯҳи Шуғнон|Шуғнон]], [[Қаторкӯҳи Шоҳдара|Шоҳдара]] ва дигар ноҳияҳои кӯҳии Тоҷикистон ба назар мерасанд. Онҳо аз рӯйи баландӣ, ҷоришавии сангпораҳо ва рустаниҳое, ки дар онҳо мерӯянд, фарқ мекунанд.<ref name="Rahimbekova2024">{{Cite journal |last1=Рахимбекова |first1=М. Р. |last2=Оймухаммадзода |first2=И. С. |last3=Файзуллоев |first3=Ш. А. |year=2024 |title=Влияние морфометрических и климатических условий на развитие осыпей долины реки Гунт |journal=Доклады Национальной академии наук Таджикистана |volume=67 |issue=7–8 |pages=387–399 |url=https://journals.anrt.tj/files/DNANT/dnant_2024_07-08.pdf |language=ru }}</ref><ref name="Nowak2021"/> === Водии Ғунд === Дар [[Ғунд (дарё)|водии Ғунд]] (ҷанубу ғарби Помир) бисёр шағалзорҳо дар баландии 1500–2000 м аз сатҳи баҳр ҷойгиранд. Аммо шароити пайдоиши онҳо дар баландии 3500–4000 м, махсусан дар нишебиҳои 40–50-дараҷаи рӯ ба шимолу ғарб, мусоидтар арзёбӣ шудааст.<ref name="Rahimbekova2024"/> === Помири Ғарбӣ === Дар шағалзорҳои Помири Ғарбӣ рустаниҳое чун ''Ferula grigoriewii'', [[Қатрони шуғнӣ|қатрони шуғнӣ]], ''Cousinia mulgediifolia'', ''Cousinia semilacera'' ва ''Artemisia korshinskyi'' мерӯянд.<ref name="Nowak2021"/> === Қаторкӯҳи Қурама === Дар [[қаторкӯҳи Қурама]] шағалзорҳои устуворшуда, ки аз пораҳои [[Варақсанг|варақсанг]] ва [[Гранит|гранит]] пайдо шудаанд, дар баландии 1150–1600 м омӯхта шудаанд. Дар онҳо рустаниҳои ''Eremurus turkestanicus'' ва [[сичи суғдӣ]] мерӯянд.<ref name="Nowak2021"/> === Кӯҳҳои Фон ва қаторкӯҳи Ҳисор === [[File:Mountains of Tajikistan, Ayni District (146).jpg|thumb|Кӯҳнавардон дар байни сангпораҳои гуногунандозаи шағалзори кӯҳҳои Фон]] Дар [[Кӯҳҳои Фон]] ва [[қаторкӯҳи Ҳисор]] шағалзорҳо дар натиҷаи пора шудани сангҳо, яхбандӣ ва ба поён ғелидани сангпораҳо пайдо мешаванд. Онҳо дар наздикии санглохҳо, марғзорҳои баландкӯҳ ва пиряхҳо вомехӯранд.<ref name="Nowak2021"/> == Аҳамияти экологӣ == Гарчанде шағалзорҳо дорои хоки каму сангрезаҳои ҳаракаткунанда бошанд ҳам, бисёр рустаниҳо ва ҳайвонот дар онҳо зиндагӣ мекунанд. Дар шағалзорҳои устуворшуда бо гузашти вақт хок ва боқимондаҳои рустаниҳо ҷамъ мешаванд. Ин барои сабзидани рустаниҳои нав шароит фароҳам меорад.<ref name="Nowak2021"/> === Наботот === Рустаниҳои шағалзорҳо ба камии хок, хушкӣ ва ҳаракати сангпораҳо мутобиқ шудаанд. Баъзеи онҳо решаҳои дарозу паҳн доранд, ки барои мустаҳкам мондан дар байни сангпораҳо ва гирифтани об ёрӣ мерасонанд. Баъзеи дигар қадпаст ё [[Рустании болиштмонанд|болиштмонанданд]].<ref name="Nowak2021"/> === Ҳайвонот === Ковокиҳои байни сангҳо ҷонваронро аз сармо, гармӣ ва душманони табиӣ муҳофизат мекунанд. Дар шағалзорҳои Помир [[ғулмуши сурх]] ва [[ғулмуши гӯшкалон]] зиндагӣ мекунанд.<ref name="MaguirePika">{{Cite web |last=Maguire |first=Anna |title=Ochotona rutila (Turkestan red pika) |website=Animal Diversity Web |publisher=University of Michigan Museum of Zoology |url=https://animaldiversity.org/accounts/Ochotona_rutila/ |access-date=2026-10-24 }}</ref><ref name="JordanPika">{{Cite web |last=Jordan |first=Dana |title=Ochotona macrotis (large-eared pika) |website=Animal Diversity Web |publisher=University of Michigan Museum of Zoology |url=https://animaldiversity.org/accounts/Ochotona_macrotis/ |access-date=2026-10-24 }}</ref> Онҳо дар байни сангҳо паноҳ бурда, аз рустаниҳои атроф ғизо мегиранд. Дар шағалзорҳо инчунин мушҳои саҳроӣ, [[Тортанак|тортанакҳо]], [[гамбускҳо]] ва дигар ҷонварони хурд вомехӯранд.<ref name="Ruzicka2012">{{Cite journal |last1=Růžička |first1=Vlastimil |last2=Zacharda |first2=Miloslav |last3=Němcová |first3=Lenka |last4=Šmilauer |first4=Petr |last5=Nekola |first5=Jeffrey C. |year=2012 |title=Periglacial microclimate in low-altitude scree slopes supports relict biodiversity |journal=Journal of Natural History |volume=46 |issue=35–36 |pages=2145–2157 |doi=10.1080/00222933.2012.707248 }}</ref> == Робита бо пиряхҳо == Сангпораҳои аз кӯҳ ҷудошуда баъзан ба рӯйи [[Пирях|пиряхҳо]] меафтанд. Қабати тунуки сангпораҳо метавонад обшавии яхро тезонад, зеро сангҳо нисбат ба ях гармии бештари офтобро ҷаббида мегиранд. Қабати ғафси сангпораҳо бошад, намегузорад, ки гармӣ ба осонӣ ба яхи зери он гузарад ва ҳамин хел обшавии пиряхро суст мекунад.<ref name="Nakawo1981">{{Cite journal |last1=Nakawo |first1=M. |last2=Young |first2=G. J. |year=1981 |title=Field Experiments to Determine the Effect of a Debris Layer on Ablation of Glacier Ice |journal=Annals of Glaciology |volume=2 |pages=85–91 |doi=10.3189/172756481794352432 }}</ref> == Хатарҳои табиӣ == Шағалзорҳои равон барои роҳҳо, сохтмонҳо ва [[Кӯҳнавардӣ|кӯҳнавардон]] хатарнок ҳастанд. Борони сахт, обшавии барф, [[заминларза]] ва канда шудани сангҳои нав метавонанд ҳаракати сангпораҳоро зиёд кунанд.<ref name="Rahimbekova2024"/> == Омӯзиши шағалзорҳо == Олимон шағалзорҳоро бо ёрии [[Тасвири моҳворавӣ|тасвирҳои моҳворавӣ]], [[Харитаи рақамӣ|харитаҳои рақамии]] релеф, [[лидар]] ва усулҳои дигари таҳқиқ меомӯзанд. Ин маълумот барои фаҳмидани сабабҳои пора шудани сангҳо, ҳаракати онҳо ва тағйир ёфтани нишебиҳо кӯмак мекунад. Таҳқиқоти соли 2026 дар Алпи Швейтсария нишон дод, ки [[Иқлим|иқлим]], навъи ҷинсҳои кӯҳӣ ва ақиб рафтани пиряхҳо ба пайдо шудани шағалзорҳо таъсир мерасонанд.<ref name="Draebing2026"/> == Фарқ аз навъҳои дигари таҳшинҳо == * '''[[Морена]]''' — сангу хоке, ки пирях бо худ мебарад ё дар ҷое ҷамъ мекунад. * '''[[Аллювий]]''' — рег, шағал ва дигар таҳшинҳое, ки оби дарё меорад ва ҷамъ мекунад. * '''[[Коллювий]]''' — хок ва сангпораҳое, ки бо таъсири қувваи ҷозиба, [[Эрозия|шуста шудани хок]] ва дигар равандҳо дар нишебиҳо ҷамъ мешаванд. * '''Шағалзор''' — тӯдаи сангпораҳое, ки бештар аз шахҳо канда шуда, ба поён меафтанд ва ҷамъ мешаванд. Ин навъҳои таҳшинҳоро на ҳамеша ба осонӣ аз ҳам ҷудо кардан мумкин аст, зеро баъзан чанд раванд дар як ҷой таъсир мерасонанд.<ref name="Jackson1997"/><ref name="Allaby2013"/> == Адабиёт == {{эзоҳ}} [[Гурӯҳ:Геоморфология]] [[Гурӯҳ:Шаклҳои релеф]] [[Гурӯҳ:Релефи кӯҳӣ]] [[Гурӯҳ:Экологияи кӯҳӣ]] arb3vduspff3gszvwdl2jn4ucme55ud 1491204 1491203 2026-10-25T04:11:17Z Zosya95 54344 /* Кӯҳҳои Фон ва қаторкӯҳи Ҳисор */ 1491204 wikitext text/x-wiki [[File:. - panoramio (131).jpg|thumb|250px|Шағалзори конусшакл дар доманаи [[Кӯҳҳои Фон|кӯҳҳои Фон]]]] '''Шағалзор''' ({{lang-en|scree, talus}}) — тӯдаи сангҳое, ки аз [[шах]]ҳо канда шуда, дар [[Нишебӣ|нишебиҳо]] ва доманаи кӯҳҳо ҷамъ мешаванд. Шағалзор яке аз шаклҳои [[Релеф|релефи]] кӯҳӣ буда, аз сангреза, пораҳои қиррадори [[Ҷинси кӯҳӣ|ҷинсҳои кӯҳӣ]] ва [[Харсанг|харсангҳои]] гуногунандоза иборат аст.<ref name="Farhang2008">{{Cite book |title=Фарҳанги тафсирии забони тоҷикӣ |volume=2 |location=Душанбе |year=2008 |language=tg }}</ref><ref name="Jackson1997">{{Cite book |editor-last=Jackson |editor-first=Julia A. |title=Glossary of Geology |edition=4 |publisher=American Geological Institute |location=Alexandria, Virginia |year=1997 |isbn=0922152349 }}</ref><ref name="Allaby2013">{{Cite book |editor-last=Allaby |editor-first=Michael |title=A Dictionary of Geology and Earth Sciences |edition=4 |publisher=Oxford University Press |year=2013 |isbn=9780199653065 }}</ref> Шағалзорҳо бештар дар кӯҳистон, аз ҷумла дар [[Алп]], [[Ҳимолой]], [[Тиёншон]], [[Помир]] ва [[Қафқоз]] вомехӯранд. Дар Тоҷикистон онҳо дар [[Қаторкӯҳ|қаторкӯҳҳои]] Помир, [[Ҳисору Олой]] ва дигар ноҳияҳои кӯҳсор дида мешаванд. Шағалзорҳо ҳам қисми релефи кӯҳӣ ва ҳам [[Муҳити зист|муҳити зисти]] бисёр рустаниҳои камёб ва [[Эндемизм|эндемикӣ]] мебошанд.<ref name="Endemic2022">{{Cite book |last1=Nowak |first1=Arkadiusz |title=Tajikistan – the Country of Endemic Plants |year=2022 |url=https://www.researchgate.net/publication/360069763_Tajikistan_-_the_country_of_endemic_plants }}</ref><ref name="Nowak2021">{{Cite journal |last1=Nowak |first1=Arkadiusz |last2=Świerszcz |first2=Sebastian |last3=Nowak |first3=Sylwia |last4=Nobis |first4=Marcin |year=2021 |title=Vegetation Diversity of Screes and Taluses of The Pamir and South-Western Tian Shan in Middle Asia |journal=Folia Geobotanica |volume=56 |pages=43–67 |doi=10.1007/s12224-021-09392-w }}</ref> == Пайдоиш == Шағалзорҳо дар натиҷаи [[Бодлесӣ|бодлесӣ]] ва пора шудани ҷинсҳои кӯҳӣ пайдо мешаванд. Об, ҳаво, тағйири [[Ҳарорат|ҳарорат]] ва фаъолияти организмҳо сангҳоро суст карда, боиси кафидан ва пора шудани онҳо мегарданд. Сангпораҳо аз шахҳо канда шуда, ба поён меафтанд ва дар доманаи кӯҳ ҷамъ мешаванд.<ref name="EMTBodlesi">{{ЭМТ|Бодлесӣ|2|муаллиф=}}</ref><ref name="Draebing2026">{{Cite journal |last1=Draebing |first1=Daniel |last2=Brouns |first2=Sterre A. M. |last3=Binnie |first3=Steven A. |last4=de Haas |first4=Tjalling |last5=McColl |first5=Samuel T. |year=2026 |title=Climatic, lithologic and topographic control on alpine rock fracturing and talus evolution |journal=Earth Surface Processes and Landforms |volume=51 |issue=6 |at=e70331 |doi=10.1002/esp.70331 }}</ref> === Бодлесии механикӣ (физикӣ) === Ҳангоми бодлесии механикӣ, ҷинсҳои кӯҳӣ аз пасту баланд шудани ҳарорат ва [[Яхбандӣ|ях бастану]] об шудани об дар тарқишҳо пора мешаванд. Масалан, об ба тарқиши санг медарояд ва ҳангоми ях бастан ҳаҷмаш тақрибан 9% зиёд мешавад. Фишори ях метавонад тарқишро васеъ карда, сангро шиканад.<ref name="EMTBodlesi"/> Раванди дигари ин навъи бодлесӣ ҷудошавии ях аст, ки дар он об ба қисмҳои хунуктари шикофҳои кӯҳсангҳо гузашта, ях мебандад ва [[Кристалл|кристаллҳои]] ях ҳосил мешаванд. Бо ворид шудани оби бештар ин кристаллҳо калон шуда, фишори онҳо метавонад сангро тарконад.<ref name="Murton2006">{{Cite journal |last1=Murton |first1=Julian B. |last2=Peterson |first2=Rorik |last3=Ozouf |first3=Jean-Claude |year=2006 |title=Bedrock Fracture by Ice Segregation in Cold Regions |journal=Science |volume=314 |issue=5802 |pages=1127–1129 |doi=10.1126/science.1132127 }}</ref> Дар ҷойҳои хушк бошад, гармшавию хунукшавии нобаробари сангҳо низ боиси пайдо шудани тарқишҳо мегардад.<ref name="Draebing2026"/> === Бодлесии химиявӣ === Бодлесии химиявӣ дар натиҷаи таъсири об, [[Оксиген|оксиген]], [[Диоксиди карбон|гази карбон]] ва моддаҳои дар об ҳалшуда ба ҷинсҳои кӯҳӣ ба амал меояд. Ин моддаҳо бо [[Минерал|маъданҳои]] кӯҳсангҳо ба [[реаксияи химиявӣ]] даромада, таркиби онҳоро тағйир медиҳанд. Дар натиҷа баъзе маъданҳо ҳал шуда, маъданҳои нав ҳосил мешаванд ва сангҳо осонтар пора мешаванд.<ref name="Allaby2013"/> === Бодлесии биологӣ (органикӣ) === Решаҳои рустаниҳо ба тарқишҳои санг ворид шуда, баробари калон шуданашон онҳоро васеъ мекунанд. [[Гулсанг|Гулсангҳо]] низ бо риштаҳои [[Занбӯруғ|занбӯруғии]] худ ба шикофҳои санг роҳ ёфта, онҷо [[Кислотаи органикӣ|кислотаҳои органикӣ]] ҷудо мекунанд. Дар натиҷа сангҳо рафта-рафта пора шуда, таркиби химиявии онҳо низ иваз мешавад.<ref name="Chen2002">{{Cite journal |last1=Chen |first1=Jie |last2=Blume |first2=Hans-Peter |year=2002 |title=Rock-weathering by lichens in Antarctic: patterns and mechanisms |journal=Journal of Geographical Sciences |volume=12 |issue=4 |pages=387–396 |doi=10.1007/BF02844595 }}</ref> Сангпораҳои аз шах ҷудошуда зери таъсири [[Ҷозиба|қувваи ҷозиба]] ба поён меафтанд, меҷаҳанд, меғеланд ё лағжида мефароянд. Онҳо дар домана ҷамъ шуда, шағалзорро ташкил медиҳанд. Агар сангпораҳо аз як [[Нова (релеф)|новаи]] танг фурӯ резанд, шағалзори конусшакл пайдо мешавад.<ref name="Jackson1997"/> == Сохт ва хусусиятҳои релефӣ == [[File:Tajikistan Fan-Mountains - landscape 06.JPG|thumb|Шағалзорҳои пайваста дар доманаи [[Кӯҳҳои Фон|кӯҳҳои Фон]]]] [[File:Kushikat - panoramio (55).jpg|thumb|Шағалзори паҳн бо рустаниҳо дар [[Хушекат]]]] Шағалзорҳо вобаста ба баландии шах, нишебии кӯҳ, навъи ҷинсҳои кӯҳӣ ва миқдори сангпораҳо шаклу андозаи гуногун доранд. Баъзеашон танҳо қисми хурди нишебиро мепӯшонанд, дигарон бошанд, дар доманаи шахҳо масоҳати васеъро фаро мегиранд.<ref name="Jackson1997"/> === Намудҳои шағалзор === Аз рӯйи шакл: * '''Шағалзорҳои конусшакл''' — тӯдаҳои сангпораҳое, ки дар поёни новаҳои танги кӯҳӣ ҷамъ шуда, шакли конусро мегиранд. * '''Шағалзорҳои паҳн''' — сангрезаҳое, ки қисми васеи нишебӣ ё доманаи шахро мепӯшонанд. * '''Шағалзорҳои пайваста''' — аз якҷо шудани чанд шағалзори наздик ба вуҷуд меоянд. Аз рӯйи ҳаракати сангпораҳо: * '''Шағалзорҳои равон''' — сангпораҳояшон ҳанӯз меҷунбанд ва метавонанд поёнтар ҷорӣ шаванд. * '''Шағалзорҳои устуворшуда''' — ҳаракати сангпораҳояшон кам ё қариб қатъ шуда, байни онҳо [[Хок|хок]] ҷамъ мешавад ва рустаниҳо мерӯянд.<ref name="Nowak2021"/> Устувории шағалзор аз хамии замин, андозаю шакли сангпораҳо ва [[Соиш|соиши]] байни онҳо вобаста аст. Дар ҷойҳои хеле нишеб сангпораҳо осонтар ба поён меғеланд, дар ҷойҳои камнишеб бошад, бештар дар ҷояшон мемонанд.<ref name="Statham1973">{{Cite journal |last=Statham |first=Ian |year=1973 |title=Scree Slope Development under Conditions of Surface Particle Movement |journal=Transactions of the Institute of British Geographers |issue=59 |pages=41–53 |doi=10.2307/621711 }}</ref> === Ҷудошавии сангпораҳо аз рӯйи андоза === Дар бисёр шағалзорҳо сангҳои калонтар дар қисми поёнӣ ва сангпораҳои майдатар дар қисми болоӣ ҷамъ мешаванд. Сабаб он аст, ки сангҳои калон ҳангоми афтидан одатан масофаи бештарро тай мекунанд. Ин тарзи ҷойгиршавии сангпораҳо синну соли шағалзор ва тарзи пайдоиши он низ вобаста аст.<ref name="Draebing2026"/> == Шағалзорҳо дар Тоҷикистон == Шағалзорҳо дар [[Помир]], [[Ҳисору Олой]], қаторкӯҳҳои [[Қаторкӯҳи Дарвоз|Дарвоз]], [[Ванҷ (қаторкӯҳ)|Ванҷ]], [[Қаторкӯҳи Рӯшон|Рӯшон]], [[Қаторкӯҳи Шуғнон|Шуғнон]], [[Қаторкӯҳи Шоҳдара|Шоҳдара]] ва дигар ноҳияҳои кӯҳии Тоҷикистон ба назар мерасанд. Онҳо аз рӯйи баландӣ, ҷоришавии сангпораҳо ва рустаниҳое, ки дар онҳо мерӯянд, фарқ мекунанд.<ref name="Rahimbekova2024">{{Cite journal |last1=Рахимбекова |first1=М. Р. |last2=Оймухаммадзода |first2=И. С. |last3=Файзуллоев |first3=Ш. А. |year=2024 |title=Влияние морфометрических и климатических условий на развитие осыпей долины реки Гунт |journal=Доклады Национальной академии наук Таджикистана |volume=67 |issue=7–8 |pages=387–399 |url=https://journals.anrt.tj/files/DNANT/dnant_2024_07-08.pdf |language=ru }}</ref><ref name="Nowak2021"/> === Водии Ғунд === Дар [[Ғунд (дарё)|водии Ғунд]] (ҷанубу ғарби Помир) бисёр шағалзорҳо дар баландии 1500–2000 м аз сатҳи баҳр ҷойгиранд. Аммо шароити пайдоиши онҳо дар баландии 3500–4000 м, махсусан дар нишебиҳои 40–50-дараҷаи рӯ ба шимолу ғарб, мусоидтар арзёбӣ шудааст.<ref name="Rahimbekova2024"/>[[File:Mountains of Tajikistan, Ayni District (146).jpg|thumb|Кӯҳнавардон дар байни сангпораҳои гуногунандозаи шағалзори кӯҳҳои Фон|261x261пкс]] === Помири Ғарбӣ === Дар шағалзорҳои Помири Ғарбӣ рустаниҳое чун ''Ferula grigoriewii'', [[Қатрони шуғнӣ|қатрони шуғнӣ]], ''Cousinia mulgediifolia'', ''Cousinia semilacera'' ва ''Artemisia korshinskyi'' мерӯянд.<ref name="Nowak2021"/> === Қаторкӯҳи Қурама === Дар [[қаторкӯҳи Қурама]] шағалзорҳои устуворшуда, ки аз пораҳои [[Варақсанг|варақсанг]] ва [[Гранит|гранит]] пайдо шудаанд, дар баландии 1150–1600 м омӯхта шудаанд. Дар онҳо рустаниҳои ''Eremurus turkestanicus'' ва [[сичи суғдӣ]] мерӯянд.<ref name="Nowak2021"/> === Кӯҳҳои Фон ва қаторкӯҳи Ҳисор === Дар [[Кӯҳҳои Фон]] ва [[қаторкӯҳи Ҳисор]] шағалзорҳо дар натиҷаи пора шудани сангҳо, яхбандӣ ва ба поён ғелидани сангпораҳо пайдо мешаванд. Онҳо дар наздикии санглохҳо, марғзорҳои баландкӯҳ ва пиряхҳо вомехӯранд.<ref name="Nowak2021"/> == Аҳамияти экологӣ == Гарчанде шағалзорҳо дорои хоки каму сангрезаҳои ҳаракаткунанда бошанд ҳам, бисёр рустаниҳо ва ҳайвонот дар онҳо зиндагӣ мекунанд. Дар шағалзорҳои устуворшуда бо гузашти вақт хок ва боқимондаҳои рустаниҳо ҷамъ мешаванд. Ин барои сабзидани рустаниҳои нав шароит фароҳам меорад.<ref name="Nowak2021"/> === Наботот === Рустаниҳои шағалзорҳо ба камии хок, хушкӣ ва ҳаракати сангпораҳо мутобиқ шудаанд. Баъзеи онҳо решаҳои дарозу паҳн доранд, ки барои мустаҳкам мондан дар байни сангпораҳо ва гирифтани об ёрӣ мерасонанд. Баъзеи дигар қадпаст ё [[Рустании болиштмонанд|болиштмонанданд]].<ref name="Nowak2021"/> === Ҳайвонот === Ковокиҳои байни сангҳо ҷонваронро аз сармо, гармӣ ва душманони табиӣ муҳофизат мекунанд. Дар шағалзорҳои Помир [[ғулмуши сурх]] ва [[ғулмуши гӯшкалон]] зиндагӣ мекунанд.<ref name="MaguirePika">{{Cite web |last=Maguire |first=Anna |title=Ochotona rutila (Turkestan red pika) |website=Animal Diversity Web |publisher=University of Michigan Museum of Zoology |url=https://animaldiversity.org/accounts/Ochotona_rutila/ |access-date=2026-10-24 }}</ref><ref name="JordanPika">{{Cite web |last=Jordan |first=Dana |title=Ochotona macrotis (large-eared pika) |website=Animal Diversity Web |publisher=University of Michigan Museum of Zoology |url=https://animaldiversity.org/accounts/Ochotona_macrotis/ |access-date=2026-10-24 }}</ref> Онҳо дар байни сангҳо паноҳ бурда, аз рустаниҳои атроф ғизо мегиранд. Дар шағалзорҳо инчунин мушҳои саҳроӣ, [[Тортанак|тортанакҳо]], [[гамбускҳо]] ва дигар ҷонварони хурд вомехӯранд.<ref name="Ruzicka2012">{{Cite journal |last1=Růžička |first1=Vlastimil |last2=Zacharda |first2=Miloslav |last3=Němcová |first3=Lenka |last4=Šmilauer |first4=Petr |last5=Nekola |first5=Jeffrey C. |year=2012 |title=Periglacial microclimate in low-altitude scree slopes supports relict biodiversity |journal=Journal of Natural History |volume=46 |issue=35–36 |pages=2145–2157 |doi=10.1080/00222933.2012.707248 }}</ref> == Робита бо пиряхҳо == Сангпораҳои аз кӯҳ ҷудошуда баъзан ба рӯйи [[Пирях|пиряхҳо]] меафтанд. Қабати тунуки сангпораҳо метавонад обшавии яхро тезонад, зеро сангҳо нисбат ба ях гармии бештари офтобро ҷаббида мегиранд. Қабати ғафси сангпораҳо бошад, намегузорад, ки гармӣ ба осонӣ ба яхи зери он гузарад ва ҳамин хел обшавии пиряхро суст мекунад.<ref name="Nakawo1981">{{Cite journal |last1=Nakawo |first1=M. |last2=Young |first2=G. J. |year=1981 |title=Field Experiments to Determine the Effect of a Debris Layer on Ablation of Glacier Ice |journal=Annals of Glaciology |volume=2 |pages=85–91 |doi=10.3189/172756481794352432 }}</ref> == Хатарҳои табиӣ == Шағалзорҳои равон барои роҳҳо, сохтмонҳо ва [[Кӯҳнавардӣ|кӯҳнавардон]] хатарнок ҳастанд. Борони сахт, обшавии барф, [[заминларза]] ва канда шудани сангҳои нав метавонанд ҳаракати сангпораҳоро зиёд кунанд.<ref name="Rahimbekova2024"/> == Омӯзиши шағалзорҳо == Олимон шағалзорҳоро бо ёрии [[Тасвири моҳворавӣ|тасвирҳои моҳворавӣ]], [[Харитаи рақамӣ|харитаҳои рақамии]] релеф, [[лидар]] ва усулҳои дигари таҳқиқ меомӯзанд. Ин маълумот барои фаҳмидани сабабҳои пора шудани сангҳо, ҳаракати онҳо ва тағйир ёфтани нишебиҳо кӯмак мекунад. Таҳқиқоти соли 2026 дар Алпи Швейтсария нишон дод, ки [[Иқлим|иқлим]], навъи ҷинсҳои кӯҳӣ ва ақиб рафтани пиряхҳо ба пайдо шудани шағалзорҳо таъсир мерасонанд.<ref name="Draebing2026"/> == Фарқ аз навъҳои дигари таҳшинҳо == * '''[[Морена]]''' — сангу хоке, ки пирях бо худ мебарад ё дар ҷое ҷамъ мекунад. * '''[[Аллювий]]''' — рег, шағал ва дигар таҳшинҳое, ки оби дарё меорад ва ҷамъ мекунад. * '''[[Коллювий]]''' — хок ва сангпораҳое, ки бо таъсири қувваи ҷозиба, [[Эрозия|шуста шудани хок]] ва дигар равандҳо дар нишебиҳо ҷамъ мешаванд. * '''Шағалзор''' — тӯдаи сангпораҳое, ки бештар аз шахҳо канда шуда, ба поён меафтанд ва ҷамъ мешаванд. Ин навъҳои таҳшинҳоро на ҳамеша ба осонӣ аз ҳам ҷудо кардан мумкин аст, зеро баъзан чанд раванд дар як ҷой таъсир мерасонанд.<ref name="Jackson1997"/><ref name="Allaby2013"/> == Адабиёт == {{эзоҳ}} [[Гурӯҳ:Геоморфология]] [[Гурӯҳ:Шаклҳои релеф]] [[Гурӯҳ:Релефи кӯҳӣ]] [[Гурӯҳ:Экологияи кӯҳӣ]] nqhtjvwben39wca76eyzk7lg7os5d08 1491205 1491204 2026-10-25T04:11:36Z Zosya95 54344 /* Шағалзорҳо дар Тоҷикистон */ 1491205 wikitext text/x-wiki [[File:. - panoramio (131).jpg|thumb|250px|Шағалзори конусшакл дар доманаи [[Кӯҳҳои Фон|кӯҳҳои Фон]]]] '''Шағалзор''' ({{lang-en|scree, talus}}) — тӯдаи сангҳое, ки аз [[шах]]ҳо канда шуда, дар [[Нишебӣ|нишебиҳо]] ва доманаи кӯҳҳо ҷамъ мешаванд. Шағалзор яке аз шаклҳои [[Релеф|релефи]] кӯҳӣ буда, аз сангреза, пораҳои қиррадори [[Ҷинси кӯҳӣ|ҷинсҳои кӯҳӣ]] ва [[Харсанг|харсангҳои]] гуногунандоза иборат аст.<ref name="Farhang2008">{{Cite book |title=Фарҳанги тафсирии забони тоҷикӣ |volume=2 |location=Душанбе |year=2008 |language=tg }}</ref><ref name="Jackson1997">{{Cite book |editor-last=Jackson |editor-first=Julia A. |title=Glossary of Geology |edition=4 |publisher=American Geological Institute |location=Alexandria, Virginia |year=1997 |isbn=0922152349 }}</ref><ref name="Allaby2013">{{Cite book |editor-last=Allaby |editor-first=Michael |title=A Dictionary of Geology and Earth Sciences |edition=4 |publisher=Oxford University Press |year=2013 |isbn=9780199653065 }}</ref> Шағалзорҳо бештар дар кӯҳистон, аз ҷумла дар [[Алп]], [[Ҳимолой]], [[Тиёншон]], [[Помир]] ва [[Қафқоз]] вомехӯранд. Дар Тоҷикистон онҳо дар [[Қаторкӯҳ|қаторкӯҳҳои]] Помир, [[Ҳисору Олой]] ва дигар ноҳияҳои кӯҳсор дида мешаванд. Шағалзорҳо ҳам қисми релефи кӯҳӣ ва ҳам [[Муҳити зист|муҳити зисти]] бисёр рустаниҳои камёб ва [[Эндемизм|эндемикӣ]] мебошанд.<ref name="Endemic2022">{{Cite book |last1=Nowak |first1=Arkadiusz |title=Tajikistan – the Country of Endemic Plants |year=2022 |url=https://www.researchgate.net/publication/360069763_Tajikistan_-_the_country_of_endemic_plants }}</ref><ref name="Nowak2021">{{Cite journal |last1=Nowak |first1=Arkadiusz |last2=Świerszcz |first2=Sebastian |last3=Nowak |first3=Sylwia |last4=Nobis |first4=Marcin |year=2021 |title=Vegetation Diversity of Screes and Taluses of The Pamir and South-Western Tian Shan in Middle Asia |journal=Folia Geobotanica |volume=56 |pages=43–67 |doi=10.1007/s12224-021-09392-w }}</ref> == Пайдоиш == Шағалзорҳо дар натиҷаи [[Бодлесӣ|бодлесӣ]] ва пора шудани ҷинсҳои кӯҳӣ пайдо мешаванд. Об, ҳаво, тағйири [[Ҳарорат|ҳарорат]] ва фаъолияти организмҳо сангҳоро суст карда, боиси кафидан ва пора шудани онҳо мегарданд. Сангпораҳо аз шахҳо канда шуда, ба поён меафтанд ва дар доманаи кӯҳ ҷамъ мешаванд.<ref name="EMTBodlesi">{{ЭМТ|Бодлесӣ|2|муаллиф=}}</ref><ref name="Draebing2026">{{Cite journal |last1=Draebing |first1=Daniel |last2=Brouns |first2=Sterre A. M. |last3=Binnie |first3=Steven A. |last4=de Haas |first4=Tjalling |last5=McColl |first5=Samuel T. |year=2026 |title=Climatic, lithologic and topographic control on alpine rock fracturing and talus evolution |journal=Earth Surface Processes and Landforms |volume=51 |issue=6 |at=e70331 |doi=10.1002/esp.70331 }}</ref> === Бодлесии механикӣ (физикӣ) === Ҳангоми бодлесии механикӣ, ҷинсҳои кӯҳӣ аз пасту баланд шудани ҳарорат ва [[Яхбандӣ|ях бастану]] об шудани об дар тарқишҳо пора мешаванд. Масалан, об ба тарқиши санг медарояд ва ҳангоми ях бастан ҳаҷмаш тақрибан 9% зиёд мешавад. Фишори ях метавонад тарқишро васеъ карда, сангро шиканад.<ref name="EMTBodlesi"/> Раванди дигари ин навъи бодлесӣ ҷудошавии ях аст, ки дар он об ба қисмҳои хунуктари шикофҳои кӯҳсангҳо гузашта, ях мебандад ва [[Кристалл|кристаллҳои]] ях ҳосил мешаванд. Бо ворид шудани оби бештар ин кристаллҳо калон шуда, фишори онҳо метавонад сангро тарконад.<ref name="Murton2006">{{Cite journal |last1=Murton |first1=Julian B. |last2=Peterson |first2=Rorik |last3=Ozouf |first3=Jean-Claude |year=2006 |title=Bedrock Fracture by Ice Segregation in Cold Regions |journal=Science |volume=314 |issue=5802 |pages=1127–1129 |doi=10.1126/science.1132127 }}</ref> Дар ҷойҳои хушк бошад, гармшавию хунукшавии нобаробари сангҳо низ боиси пайдо шудани тарқишҳо мегардад.<ref name="Draebing2026"/> === Бодлесии химиявӣ === Бодлесии химиявӣ дар натиҷаи таъсири об, [[Оксиген|оксиген]], [[Диоксиди карбон|гази карбон]] ва моддаҳои дар об ҳалшуда ба ҷинсҳои кӯҳӣ ба амал меояд. Ин моддаҳо бо [[Минерал|маъданҳои]] кӯҳсангҳо ба [[реаксияи химиявӣ]] даромада, таркиби онҳоро тағйир медиҳанд. Дар натиҷа баъзе маъданҳо ҳал шуда, маъданҳои нав ҳосил мешаванд ва сангҳо осонтар пора мешаванд.<ref name="Allaby2013"/> === Бодлесии биологӣ (органикӣ) === Решаҳои рустаниҳо ба тарқишҳои санг ворид шуда, баробари калон шуданашон онҳоро васеъ мекунанд. [[Гулсанг|Гулсангҳо]] низ бо риштаҳои [[Занбӯруғ|занбӯруғии]] худ ба шикофҳои санг роҳ ёфта, онҷо [[Кислотаи органикӣ|кислотаҳои органикӣ]] ҷудо мекунанд. Дар натиҷа сангҳо рафта-рафта пора шуда, таркиби химиявии онҳо низ иваз мешавад.<ref name="Chen2002">{{Cite journal |last1=Chen |first1=Jie |last2=Blume |first2=Hans-Peter |year=2002 |title=Rock-weathering by lichens in Antarctic: patterns and mechanisms |journal=Journal of Geographical Sciences |volume=12 |issue=4 |pages=387–396 |doi=10.1007/BF02844595 }}</ref> Сангпораҳои аз шах ҷудошуда зери таъсири [[Ҷозиба|қувваи ҷозиба]] ба поён меафтанд, меҷаҳанд, меғеланд ё лағжида мефароянд. Онҳо дар домана ҷамъ шуда, шағалзорро ташкил медиҳанд. Агар сангпораҳо аз як [[Нова (релеф)|новаи]] танг фурӯ резанд, шағалзори конусшакл пайдо мешавад.<ref name="Jackson1997"/> == Сохт ва хусусиятҳои релефӣ == [[File:Tajikistan Fan-Mountains - landscape 06.JPG|thumb|Шағалзорҳои пайваста дар доманаи [[Кӯҳҳои Фон|кӯҳҳои Фон]]]] [[File:Kushikat - panoramio (55).jpg|thumb|Шағалзори паҳн бо рустаниҳо дар [[Хушекат]]]] Шағалзорҳо вобаста ба баландии шах, нишебии кӯҳ, навъи ҷинсҳои кӯҳӣ ва миқдори сангпораҳо шаклу андозаи гуногун доранд. Баъзеашон танҳо қисми хурди нишебиро мепӯшонанд, дигарон бошанд, дар доманаи шахҳо масоҳати васеъро фаро мегиранд.<ref name="Jackson1997"/> === Намудҳои шағалзор === Аз рӯйи шакл: * '''Шағалзорҳои конусшакл''' — тӯдаҳои сангпораҳое, ки дар поёни новаҳои танги кӯҳӣ ҷамъ шуда, шакли конусро мегиранд. * '''Шағалзорҳои паҳн''' — сангрезаҳое, ки қисми васеи нишебӣ ё доманаи шахро мепӯшонанд. * '''Шағалзорҳои пайваста''' — аз якҷо шудани чанд шағалзори наздик ба вуҷуд меоянд. Аз рӯйи ҳаракати сангпораҳо: * '''Шағалзорҳои равон''' — сангпораҳояшон ҳанӯз меҷунбанд ва метавонанд поёнтар ҷорӣ шаванд. * '''Шағалзорҳои устуворшуда''' — ҳаракати сангпораҳояшон кам ё қариб қатъ шуда, байни онҳо [[Хок|хок]] ҷамъ мешавад ва рустаниҳо мерӯянд.<ref name="Nowak2021"/> Устувории шағалзор аз хамии замин, андозаю шакли сангпораҳо ва [[Соиш|соиши]] байни онҳо вобаста аст. Дар ҷойҳои хеле нишеб сангпораҳо осонтар ба поён меғеланд, дар ҷойҳои камнишеб бошад, бештар дар ҷояшон мемонанд.<ref name="Statham1973">{{Cite journal |last=Statham |first=Ian |year=1973 |title=Scree Slope Development under Conditions of Surface Particle Movement |journal=Transactions of the Institute of British Geographers |issue=59 |pages=41–53 |doi=10.2307/621711 }}</ref> === Ҷудошавии сангпораҳо аз рӯйи андоза === Дар бисёр шағалзорҳо сангҳои калонтар дар қисми поёнӣ ва сангпораҳои майдатар дар қисми болоӣ ҷамъ мешаванд. Сабаб он аст, ки сангҳои калон ҳангоми афтидан одатан масофаи бештарро тай мекунанд. Ин тарзи ҷойгиршавии сангпораҳо синну соли шағалзор ва тарзи пайдоиши он низ вобаста аст.<ref name="Draebing2026"/> == Шағалзорҳо дар Тоҷикистон == Шағалзорҳо дар [[Помир]], [[Ҳисору Олой]], қаторкӯҳҳои [[Қаторкӯҳи Дарвоз|Дарвоз]], [[Ванҷ (қаторкӯҳ)|Ванҷ]], [[Қаторкӯҳи Рӯшон|Рӯшон]], [[Қаторкӯҳи Шуғнон|Шуғнон]], [[Қаторкӯҳи Шоҳдара|Шоҳдара]] ва дигар ноҳияҳои кӯҳии Тоҷикистон ба назар мерасанд. Онҳо аз рӯйи баландӣ, ҷоришавии сангпораҳо ва рустаниҳое, ки дар онҳо мерӯянд, фарқ мекунанд.<ref name="Rahimbekova2024">{{Cite journal |last1=Рахимбекова |first1=М. Р. |last2=Оймухаммадзода |first2=И. С. |last3=Файзуллоев |first3=Ш. А. |year=2024 |title=Влияние морфометрических и климатических условий на развитие осыпей долины реки Гунт |journal=Доклады Национальной академии наук Таджикистана |volume=67 |issue=7–8 |pages=387–399 |url=https://journals.anrt.tj/files/DNANT/dnant_2024_07-08.pdf |language=ru }}</ref><ref name="Nowak2021"/> === Водии Ғунд === Дар [[Ғунд (дарё)|водии Ғунд]] (ҷанубу ғарби Помир) бисёр шағалзорҳо дар баландии 1500–2000 м аз сатҳи баҳр ҷойгиранд. Аммо шароити пайдоиши онҳо дар баландии 3500–4000 м, махсусан дар нишебиҳои 40–50-дараҷаи рӯ ба шимолу ғарб, мусоидтар арзёбӣ шудааст.<ref name="Rahimbekova2024"/> кӯҳҳои Фон|261x261пкс]] === Помири Ғарбӣ === [[File:Mountains of Tajikistan, Ayni District (146).jpg|thumb|Кӯҳнавардон дар байни сангпораҳои гуногунандозаи шағалзори Дар шағалзорҳои Помири Ғарбӣ рустаниҳое чун ''Ferula grigoriewii'', [[Қатрони шуғнӣ|қатрони шуғнӣ]], ''Cousinia mulgediifolia'', ''Cousinia semilacera'' ва ''Artemisia korshinskyi'' мерӯянд.<ref name="Nowak2021"/> === Қаторкӯҳи Қурама === Дар [[қаторкӯҳи Қурама]] шағалзорҳои устуворшуда, ки аз пораҳои [[Варақсанг|варақсанг]] ва [[Гранит|гранит]] пайдо шудаанд, дар баландии 1150–1600 м омӯхта шудаанд. Дар онҳо рустаниҳои ''Eremurus turkestanicus'' ва [[сичи суғдӣ]] мерӯянд.<ref name="Nowak2021"/> === Кӯҳҳои Фон ва қаторкӯҳи Ҳисор === Дар [[Кӯҳҳои Фон]] ва [[қаторкӯҳи Ҳисор]] шағалзорҳо дар натиҷаи пора шудани сангҳо, яхбандӣ ва ба поён ғелидани сангпораҳо пайдо мешаванд. Онҳо дар наздикии санглохҳо, марғзорҳои баландкӯҳ ва пиряхҳо вомехӯранд.<ref name="Nowak2021"/> == Аҳамияти экологӣ == Гарчанде шағалзорҳо дорои хоки каму сангрезаҳои ҳаракаткунанда бошанд ҳам, бисёр рустаниҳо ва ҳайвонот дар онҳо зиндагӣ мекунанд. Дар шағалзорҳои устуворшуда бо гузашти вақт хок ва боқимондаҳои рустаниҳо ҷамъ мешаванд. Ин барои сабзидани рустаниҳои нав шароит фароҳам меорад.<ref name="Nowak2021"/> === Наботот === Рустаниҳои шағалзорҳо ба камии хок, хушкӣ ва ҳаракати сангпораҳо мутобиқ шудаанд. Баъзеи онҳо решаҳои дарозу паҳн доранд, ки барои мустаҳкам мондан дар байни сангпораҳо ва гирифтани об ёрӣ мерасонанд. Баъзеи дигар қадпаст ё [[Рустании болиштмонанд|болиштмонанданд]].<ref name="Nowak2021"/> === Ҳайвонот === Ковокиҳои байни сангҳо ҷонваронро аз сармо, гармӣ ва душманони табиӣ муҳофизат мекунанд. Дар шағалзорҳои Помир [[ғулмуши сурх]] ва [[ғулмуши гӯшкалон]] зиндагӣ мекунанд.<ref name="MaguirePika">{{Cite web |last=Maguire |first=Anna |title=Ochotona rutila (Turkestan red pika) |website=Animal Diversity Web |publisher=University of Michigan Museum of Zoology |url=https://animaldiversity.org/accounts/Ochotona_rutila/ |access-date=2026-10-24 }}</ref><ref name="JordanPika">{{Cite web |last=Jordan |first=Dana |title=Ochotona macrotis (large-eared pika) |website=Animal Diversity Web |publisher=University of Michigan Museum of Zoology |url=https://animaldiversity.org/accounts/Ochotona_macrotis/ |access-date=2026-10-24 }}</ref> Онҳо дар байни сангҳо паноҳ бурда, аз рустаниҳои атроф ғизо мегиранд. Дар шағалзорҳо инчунин мушҳои саҳроӣ, [[Тортанак|тортанакҳо]], [[гамбускҳо]] ва дигар ҷонварони хурд вомехӯранд.<ref name="Ruzicka2012">{{Cite journal |last1=Růžička |first1=Vlastimil |last2=Zacharda |first2=Miloslav |last3=Němcová |first3=Lenka |last4=Šmilauer |first4=Petr |last5=Nekola |first5=Jeffrey C. |year=2012 |title=Periglacial microclimate in low-altitude scree slopes supports relict biodiversity |journal=Journal of Natural History |volume=46 |issue=35–36 |pages=2145–2157 |doi=10.1080/00222933.2012.707248 }}</ref> == Робита бо пиряхҳо == Сангпораҳои аз кӯҳ ҷудошуда баъзан ба рӯйи [[Пирях|пиряхҳо]] меафтанд. Қабати тунуки сангпораҳо метавонад обшавии яхро тезонад, зеро сангҳо нисбат ба ях гармии бештари офтобро ҷаббида мегиранд. Қабати ғафси сангпораҳо бошад, намегузорад, ки гармӣ ба осонӣ ба яхи зери он гузарад ва ҳамин хел обшавии пиряхро суст мекунад.<ref name="Nakawo1981">{{Cite journal |last1=Nakawo |first1=M. |last2=Young |first2=G. J. |year=1981 |title=Field Experiments to Determine the Effect of a Debris Layer on Ablation of Glacier Ice |journal=Annals of Glaciology |volume=2 |pages=85–91 |doi=10.3189/172756481794352432 }}</ref> == Хатарҳои табиӣ == Шағалзорҳои равон барои роҳҳо, сохтмонҳо ва [[Кӯҳнавардӣ|кӯҳнавардон]] хатарнок ҳастанд. Борони сахт, обшавии барф, [[заминларза]] ва канда шудани сангҳои нав метавонанд ҳаракати сангпораҳоро зиёд кунанд.<ref name="Rahimbekova2024"/> == Омӯзиши шағалзорҳо == Олимон шағалзорҳоро бо ёрии [[Тасвири моҳворавӣ|тасвирҳои моҳворавӣ]], [[Харитаи рақамӣ|харитаҳои рақамии]] релеф, [[лидар]] ва усулҳои дигари таҳқиқ меомӯзанд. Ин маълумот барои фаҳмидани сабабҳои пора шудани сангҳо, ҳаракати онҳо ва тағйир ёфтани нишебиҳо кӯмак мекунад. Таҳқиқоти соли 2026 дар Алпи Швейтсария нишон дод, ки [[Иқлим|иқлим]], навъи ҷинсҳои кӯҳӣ ва ақиб рафтани пиряхҳо ба пайдо шудани шағалзорҳо таъсир мерасонанд.<ref name="Draebing2026"/> == Фарқ аз навъҳои дигари таҳшинҳо == * '''[[Морена]]''' — сангу хоке, ки пирях бо худ мебарад ё дар ҷое ҷамъ мекунад. * '''[[Аллювий]]''' — рег, шағал ва дигар таҳшинҳое, ки оби дарё меорад ва ҷамъ мекунад. * '''[[Коллювий]]''' — хок ва сангпораҳое, ки бо таъсири қувваи ҷозиба, [[Эрозия|шуста шудани хок]] ва дигар равандҳо дар нишебиҳо ҷамъ мешаванд. * '''Шағалзор''' — тӯдаи сангпораҳое, ки бештар аз шахҳо канда шуда, ба поён меафтанд ва ҷамъ мешаванд. Ин навъҳои таҳшинҳоро на ҳамеша ба осонӣ аз ҳам ҷудо кардан мумкин аст, зеро баъзан чанд раванд дар як ҷой таъсир мерасонанд.<ref name="Jackson1997"/><ref name="Allaby2013"/> == Адабиёт == {{эзоҳ}} [[Гурӯҳ:Геоморфология]] [[Гурӯҳ:Шаклҳои релеф]] [[Гурӯҳ:Релефи кӯҳӣ]] [[Гурӯҳ:Экологияи кӯҳӣ]] 21o9hjqxki5m3443rew2or56pzkro2p 1491207 1491205 2026-10-25T04:12:57Z Zosya95 54344 1491207 wikitext text/x-wiki [[File:. - panoramio (131).jpg|thumb|250px|Шағалзори конусшакл дар доманаи [[Кӯҳҳои Фон|кӯҳҳои Фон]]]] '''Шағалзор''' ({{lang-en|scree, talus}}) — тӯдаи сангҳое, ки аз [[шах]]ҳо канда шуда, дар [[Нишебӣ|нишебиҳо]] ва доманаи кӯҳҳо ҷамъ мешаванд. Шағалзор яке аз шаклҳои [[Релеф|релефи]] кӯҳӣ буда, аз сангреза, пораҳои қиррадори [[Ҷинси кӯҳӣ|ҷинсҳои кӯҳӣ]] ва [[Харсанг|харсангҳои]] гуногунандоза иборат аст.<ref name="Farhang2008">{{Cite book |title=Фарҳанги тафсирии забони тоҷикӣ |volume=2 |location=Душанбе |year=2008 |language=tg }}</ref><ref name="Jackson1997">{{Cite book |editor-last=Jackson |editor-first=Julia A. |title=Glossary of Geology |edition=4 |publisher=American Geological Institute |location=Alexandria, Virginia |year=1997 |isbn=0922152349 }}</ref><ref name="Allaby2013">{{Cite book |editor-last=Allaby |editor-first=Michael |title=A Dictionary of Geology and Earth Sciences |edition=4 |publisher=Oxford University Press |year=2013 |isbn=9780199653065 }}</ref> Шағалзорҳо бештар дар кӯҳистон, аз ҷумла дар [[Алп]], [[Ҳимолой]], [[Тиёншон]], [[Помир]] ва [[Қафқоз]] вомехӯранд. Дар Тоҷикистон онҳо дар [[Қаторкӯҳ|қаторкӯҳҳои]] Помир, [[Ҳисору Олой]] ва дигар ноҳияҳои кӯҳсор дида мешаванд. Шағалзорҳо ҳам қисми релефи кӯҳӣ ва ҳам [[Муҳити зист|муҳити зисти]] бисёр рустаниҳои камёб ва [[Эндемизм|эндемикӣ]] мебошанд.<ref name="Endemic2022">{{Cite book |last1=Nowak |first1=Arkadiusz |title=Tajikistan – the Country of Endemic Plants |year=2022 |url=https://www.researchgate.net/publication/360069763_Tajikistan_-_the_country_of_endemic_plants }}</ref><ref name="Nowak2021">{{Cite journal |last1=Nowak |first1=Arkadiusz |last2=Świerszcz |first2=Sebastian |last3=Nowak |first3=Sylwia |last4=Nobis |first4=Marcin |year=2021 |title=Vegetation Diversity of Screes and Taluses of The Pamir and South-Western Tian Shan in Middle Asia |journal=Folia Geobotanica |volume=56 |pages=43–67 |doi=10.1007/s12224-021-09392-w }}</ref> == Пайдоиш == Шағалзорҳо дар натиҷаи [[Бодлесӣ|бодлесӣ]] ва пора шудани ҷинсҳои кӯҳӣ пайдо мешаванд. Об, ҳаво, тағйири [[Ҳарорат|ҳарорат]] ва фаъолияти организмҳо сангҳоро суст карда, боиси кафидан ва пора шудани онҳо мегарданд. Сангпораҳо аз шахҳо канда шуда, ба поён меафтанд ва дар доманаи кӯҳ ҷамъ мешаванд.<ref name="EMTBodlesi">{{ЭМТ|Бодлесӣ|2|муаллиф=}}</ref><ref name="Draebing2026">{{Cite journal |last1=Draebing |first1=Daniel |last2=Brouns |first2=Sterre A. M. |last3=Binnie |first3=Steven A. |last4=de Haas |first4=Tjalling |last5=McColl |first5=Samuel T. |year=2026 |title=Climatic, lithologic and topographic control on alpine rock fracturing and talus evolution |journal=Earth Surface Processes and Landforms |volume=51 |issue=6 |at=e70331 |doi=10.1002/esp.70331 }}</ref> === Бодлесии механикӣ (физикӣ) === Ҳангоми бодлесии механикӣ, ҷинсҳои кӯҳӣ аз пасту баланд шудани ҳарорат ва [[Яхбандӣ|ях бастану]] об шудани об дар тарқишҳо пора мешаванд. Масалан, об ба тарқиши санг медарояд ва ҳангоми ях бастан ҳаҷмаш тақрибан 9% зиёд мешавад. Фишори ях метавонад тарқишро васеъ карда, сангро шиканад.<ref name="EMTBodlesi"/> Раванди дигари ин навъи бодлесӣ ҷудошавии ях аст, ки дар он об ба қисмҳои хунуктари шикофҳои кӯҳсангҳо гузашта, ях мебандад ва [[Кристалл|кристаллҳои]] ях ҳосил мешаванд. Бо ворид шудани оби бештар ин кристаллҳо калон шуда, фишори онҳо метавонад сангро тарконад.<ref name="Murton2006">{{Cite journal |last1=Murton |first1=Julian B. |last2=Peterson |first2=Rorik |last3=Ozouf |first3=Jean-Claude |year=2006 |title=Bedrock Fracture by Ice Segregation in Cold Regions |journal=Science |volume=314 |issue=5802 |pages=1127–1129 |doi=10.1126/science.1132127 }}</ref> Дар ҷойҳои хушк бошад, гармшавию хунукшавии нобаробари сангҳо низ боиси пайдо шудани тарқишҳо мегардад.<ref name="Draebing2026"/> === Бодлесии химиявӣ === Бодлесии химиявӣ дар натиҷаи таъсири об, [[Оксиген|оксиген]], [[Диоксиди карбон|гази карбон]] ва моддаҳои дар об ҳалшуда ба ҷинсҳои кӯҳӣ ба амал меояд. Ин моддаҳо бо [[Минерал|маъданҳои]] кӯҳсангҳо ба [[реаксияи химиявӣ]] даромада, таркиби онҳоро тағйир медиҳанд. Дар натиҷа баъзе маъданҳо ҳал шуда, маъданҳои нав ҳосил мешаванд ва сангҳо осонтар пора мешаванд.<ref name="Allaby2013"/> === Бодлесии биологӣ (органикӣ) === Решаҳои рустаниҳо ба тарқишҳои санг ворид шуда, баробари калон шуданашон онҳоро васеъ мекунанд. [[Гулсанг|Гулсангҳо]] низ бо риштаҳои [[Занбӯруғ|занбӯруғии]] худ ба шикофҳои санг роҳ ёфта, онҷо [[Кислотаи органикӣ|кислотаҳои органикӣ]] ҷудо мекунанд. Дар натиҷа сангҳо рафта-рафта пора шуда, таркиби химиявии онҳо низ иваз мешавад.<ref name="Chen2002">{{Cite journal |last1=Chen |first1=Jie |last2=Blume |first2=Hans-Peter |year=2002 |title=Rock-weathering by lichens in Antarctic: patterns and mechanisms |journal=Journal of Geographical Sciences |volume=12 |issue=4 |pages=387–396 |doi=10.1007/BF02844595 }}</ref> Сангпораҳои аз шах ҷудошуда зери таъсири [[Ҷозиба|қувваи ҷозиба]] ба поён меафтанд, меҷаҳанд, меғеланд ё лағжида мефароянд. Онҳо дар домана ҷамъ шуда, шағалзорро ташкил медиҳанд. Агар сангпораҳо аз як [[Нова (релеф)|новаи]] танг фурӯ резанд, шағалзори конусшакл пайдо мешавад.<ref name="Jackson1997"/> == Сохт ва хусусиятҳои релефӣ == [[File:Tajikistan Fan-Mountains - landscape 06.JPG|thumb|Шағалзорҳои пайваста дар доманаи [[Кӯҳҳои Фон|кӯҳҳои Фон]]]] [[File:Kushikat - panoramio (55).jpg|thumb|Шағалзори паҳн бо рустаниҳо дар [[Хушекат]]]] Шағалзорҳо вобаста ба баландии шах, нишебии кӯҳ, навъи ҷинсҳои кӯҳӣ ва миқдори сангпораҳо шаклу андозаи гуногун доранд. Баъзеашон танҳо қисми хурди нишебиро мепӯшонанд, дигарон бошанд, дар доманаи шахҳо масоҳати васеъро фаро мегиранд.<ref name="Jackson1997"/> === Намудҳои шағалзор === Аз рӯйи шакл: * '''Шағалзорҳои конусшакл''' — тӯдаҳои сангпораҳое, ки дар поёни новаҳои танги кӯҳӣ ҷамъ шуда, шакли конусро мегиранд. * '''Шағалзорҳои паҳн''' — сангрезаҳое, ки қисми васеи нишебӣ ё доманаи шахро мепӯшонанд. * '''Шағалзорҳои пайваста''' — аз якҷо шудани чанд шағалзори наздик ба вуҷуд меоянд. Аз рӯйи ҳаракати сангпораҳо: * '''Шағалзорҳои равон''' — сангпораҳояшон ҳанӯз меҷунбанд ва метавонанд поёнтар ҷорӣ шаванд. * '''Шағалзорҳои устуворшуда''' — ҳаракати сангпораҳояшон кам ё қариб қатъ шуда, байни онҳо [[Хок|хок]] ҷамъ мешавад ва рустаниҳо мерӯянд.<ref name="Nowak2021"/> Устувории шағалзор аз хамии замин, андозаю шакли сангпораҳо ва [[Соиш|соиши]] байни онҳо вобаста аст. Дар ҷойҳои хеле нишеб сангпораҳо осонтар ба поён меғеланд, дар ҷойҳои камнишеб бошад, бештар дар ҷояшон мемонанд.<ref name="Statham1973">{{Cite journal |last=Statham |first=Ian |year=1973 |title=Scree Slope Development under Conditions of Surface Particle Movement |journal=Transactions of the Institute of British Geographers |issue=59 |pages=41–53 |doi=10.2307/621711 }}</ref> === Ҷудошавии сангпораҳо аз рӯйи андоза === Дар бисёр шағалзорҳо сангҳои калонтар дар қисми поёнӣ ва сангпораҳои майдатар дар қисми болоӣ ҷамъ мешаванд. Сабаб он аст, ки сангҳои калон ҳангоми афтидан одатан масофаи бештарро тай мекунанд. Ин тарзи ҷойгиршавии сангпораҳо синну соли шағалзор ва тарзи пайдоиши он низ вобаста аст.<ref name="Draebing2026"/> == Шағалзорҳо дар Тоҷикистон == Шағалзорҳо дар [[Помир]], [[Ҳисору Олой]], қаторкӯҳҳои [[Қаторкӯҳи Дарвоз|Дарвоз]], [[Ванҷ (қаторкӯҳ)|Ванҷ]], [[Қаторкӯҳи Рӯшон|Рӯшон]], [[Қаторкӯҳи Шуғнон|Шуғнон]], [[Қаторкӯҳи Шоҳдара|Шоҳдара]] ва дигар ноҳияҳои кӯҳии Тоҷикистон ба назар мерасанд. Онҳо аз рӯйи баландӣ, ҷоришавии сангпораҳо ва рустаниҳое, ки дар онҳо мерӯянд, фарқ мекунанд.<ref name="Rahimbekova2024">{{Cite journal |last1=Рахимбекова |first1=М. Р. |last2=Оймухаммадзода |first2=И. С. |last3=Файзуллоев |first3=Ш. А. |year=2024 |title=Влияние морфометрических и климатических условий на развитие осыпей долины реки Гунт |journal=Доклады Национальной академии наук Таджикистана |volume=67 |issue=7–8 |pages=387–399 |url=https://journals.anrt.tj/files/DNANT/dnant_2024_07-08.pdf |language=ru }}</ref><ref name="Nowak2021"/> === Водии Ғунд === Дар [[Ғунд (дарё)|водии Ғунд]] (ҷанубу ғарби Помир) бисёр шағалзорҳо дар баландии 1500–2000 м аз сатҳи баҳр ҷойгиранд. Аммо шароити пайдоиши онҳо дар баландии 3500–4000 м, махсусан дар нишебиҳои 40–50-дараҷаи рӯ ба шимолу ғарб, мусоидтар арзёбӣ шудааст.<ref name="Rahimbekova2024"/> === Помири Ғарбӣ === Дар шағалзорҳои Помири Ғарбӣ рустаниҳое чун ''Ferula grigoriewii'', [[Қатрони шуғнӣ|қатрони шуғнӣ]], ''Cousinia mulgediifolia'', ''Cousinia semilacera'' ва ''Artemisia korshinskyi'' мерӯянд.<ref name="Nowak2021"/> === Қаторкӯҳи Қурама === Дар [[қаторкӯҳи Қурама]] шағалзорҳои устуворшуда, ки аз пораҳои [[Варақсанг|варақсанг]] ва [[Гранит|гранит]] пайдо шудаанд, дар баландии 1150–1600 м омӯхта шудаанд. Дар онҳо рустаниҳои ''Eremurus turkestanicus'' ва [[сичи суғдӣ]] мерӯянд.<ref name="Nowak2021"/> [[File:Mountains of Tajikistan, Ayni District (146).jpg|thumb|Кӯҳнавардон дар байни сангпораҳои гуногунандозаи шағалзори кӯҳҳои Фон|261x261пкс]] === Кӯҳҳои Фон ва қаторкӯҳи Ҳисор === Дар [[Кӯҳҳои Фон]] ва [[қаторкӯҳи Ҳисор]] шағалзорҳо дар натиҷаи пора шудани сангҳо, яхбандӣ ва ба поён ғелидани сангпораҳо пайдо мешаванд. Онҳо дар наздикии санглохҳо, марғзорҳои баландкӯҳ ва пиряхҳо вомехӯранд.<ref name="Nowak2021"/> {{clear}} == Аҳамияти экологӣ == Гарчанде шағалзорҳо дорои хоки каму сангрезаҳои ҳаракаткунанда бошанд ҳам, бисёр рустаниҳо ва ҳайвонот дар онҳо зиндагӣ мекунанд. Дар шағалзорҳои устуворшуда бо гузашти вақт хок ва боқимондаҳои рустаниҳо ҷамъ мешаванд. Ин барои сабзидани рустаниҳои нав шароит фароҳам меорад.<ref name="Nowak2021"/> === Наботот === Рустаниҳои шағалзорҳо ба камии хок, хушкӣ ва ҳаракати сангпораҳо мутобиқ шудаанд. Баъзеи онҳо решаҳои дарозу паҳн доранд, ки барои мустаҳкам мондан дар байни сангпораҳо ва гирифтани об ёрӣ мерасонанд. Баъзеи дигар қадпаст ё [[Рустании болиштмонанд|болиштмонанданд]].<ref name="Nowak2021"/> === Ҳайвонот === Ковокиҳои байни сангҳо ҷонваронро аз сармо, гармӣ ва душманони табиӣ муҳофизат мекунанд. Дар шағалзорҳои Помир [[ғулмуши сурх]] ва [[ғулмуши гӯшкалон]] зиндагӣ мекунанд.<ref name="MaguirePika">{{Cite web |last=Maguire |first=Anna |title=Ochotona rutila (Turkestan red pika) |website=Animal Diversity Web |publisher=University of Michigan Museum of Zoology |url=https://animaldiversity.org/accounts/Ochotona_rutila/ |access-date=2026-10-24 }}</ref><ref name="JordanPika">{{Cite web |last=Jordan |first=Dana |title=Ochotona macrotis (large-eared pika) |website=Animal Diversity Web |publisher=University of Michigan Museum of Zoology |url=https://animaldiversity.org/accounts/Ochotona_macrotis/ |access-date=2026-10-24 }}</ref> Онҳо дар байни сангҳо паноҳ бурда, аз рустаниҳои атроф ғизо мегиранд. Дар шағалзорҳо инчунин мушҳои саҳроӣ, [[Тортанак|тортанакҳо]], [[гамбускҳо]] ва дигар ҷонварони хурд вомехӯранд.<ref name="Ruzicka2012">{{Cite journal |last1=Růžička |first1=Vlastimil |last2=Zacharda |first2=Miloslav |last3=Němcová |first3=Lenka |last4=Šmilauer |first4=Petr |last5=Nekola |first5=Jeffrey C. |year=2012 |title=Periglacial microclimate in low-altitude scree slopes supports relict biodiversity |journal=Journal of Natural History |volume=46 |issue=35–36 |pages=2145–2157 |doi=10.1080/00222933.2012.707248 }}</ref> == Робита бо пиряхҳо == Сангпораҳои аз кӯҳ ҷудошуда баъзан ба рӯйи [[Пирях|пиряхҳо]] меафтанд. Қабати тунуки сангпораҳо метавонад обшавии яхро тезонад, зеро сангҳо нисбат ба ях гармии бештари офтобро ҷаббида мегиранд. Қабати ғафси сангпораҳо бошад, намегузорад, ки гармӣ ба осонӣ ба яхи зери он гузарад ва ҳамин хел обшавии пиряхро суст мекунад.<ref name="Nakawo1981">{{Cite journal |last1=Nakawo |first1=M. |last2=Young |first2=G. J. |year=1981 |title=Field Experiments to Determine the Effect of a Debris Layer on Ablation of Glacier Ice |journal=Annals of Glaciology |volume=2 |pages=85–91 |doi=10.3189/172756481794352432 }}</ref> == Хатарҳои табиӣ == Шағалзорҳои равон барои роҳҳо, сохтмонҳо ва [[Кӯҳнавардӣ|кӯҳнавардон]] хатарнок ҳастанд. Борони сахт, обшавии барф, [[заминларза]] ва канда шудани сангҳои нав метавонанд ҳаракати сангпораҳоро зиёд кунанд.<ref name="Rahimbekova2024"/> == Омӯзиши шағалзорҳо == Олимон шағалзорҳоро бо ёрии [[Тасвири моҳворавӣ|тасвирҳои моҳворавӣ]], [[Харитаи рақамӣ|харитаҳои рақамии]] релеф, [[лидар]] ва усулҳои дигари таҳқиқ меомӯзанд. Ин маълумот барои фаҳмидани сабабҳои пора шудани сангҳо, ҳаракати онҳо ва тағйир ёфтани нишебиҳо кӯмак мекунад. Таҳқиқоти соли 2026 дар Алпи Швейтсария нишон дод, ки [[Иқлим|иқлим]], навъи ҷинсҳои кӯҳӣ ва ақиб рафтани пиряхҳо ба пайдо шудани шағалзорҳо таъсир мерасонанд.<ref name="Draebing2026"/> == Фарқ аз навъҳои дигари таҳшинҳо == * '''[[Морена]]''' — сангу хоке, ки пирях бо худ мебарад ё дар ҷое ҷамъ мекунад. * '''[[Аллювий]]''' — рег, шағал ва дигар таҳшинҳое, ки оби дарё меорад ва ҷамъ мекунад. * '''[[Коллювий]]''' — хок ва сангпораҳое, ки бо таъсири қувваи ҷозиба, [[Эрозия|шуста шудани хок]] ва дигар равандҳо дар нишебиҳо ҷамъ мешаванд. * '''Шағалзор''' — тӯдаи сангпораҳое, ки бештар аз шахҳо канда шуда, ба поён меафтанд ва ҷамъ мешаванд. Ин навъҳои таҳшинҳоро на ҳамеша ба осонӣ аз ҳам ҷудо кардан мумкин аст, зеро баъзан чанд раванд дар як ҷой таъсир мерасонанд.<ref name="Jackson1997"/><ref name="Allaby2013"/> == Адабиёт == {{эзоҳ}} [[Гурӯҳ:Геоморфология]] [[Гурӯҳ:Шаклҳои релеф]] [[Гурӯҳ:Релефи кӯҳӣ]] [[Гурӯҳ:Экологияи кӯҳӣ]] b6dzmfg6ynshqlcohn4cg3op40yyeau 1491208 1491207 2026-10-25T04:16:24Z Zosya95 54344 /* Фарқ аз навъҳои дигари таҳшинҳо */ 1491208 wikitext text/x-wiki [[File:. - panoramio (131).jpg|thumb|250px|Шағалзори конусшакл дар доманаи [[Кӯҳҳои Фон|кӯҳҳои Фон]]]] '''Шағалзор''' ({{lang-en|scree, talus}}) — тӯдаи сангҳое, ки аз [[шах]]ҳо канда шуда, дар [[Нишебӣ|нишебиҳо]] ва доманаи кӯҳҳо ҷамъ мешаванд. Шағалзор яке аз шаклҳои [[Релеф|релефи]] кӯҳӣ буда, аз сангреза, пораҳои қиррадори [[Ҷинси кӯҳӣ|ҷинсҳои кӯҳӣ]] ва [[Харсанг|харсангҳои]] гуногунандоза иборат аст.<ref name="Farhang2008">{{Cite book |title=Фарҳанги тафсирии забони тоҷикӣ |volume=2 |location=Душанбе |year=2008 |language=tg }}</ref><ref name="Jackson1997">{{Cite book |editor-last=Jackson |editor-first=Julia A. |title=Glossary of Geology |edition=4 |publisher=American Geological Institute |location=Alexandria, Virginia |year=1997 |isbn=0922152349 }}</ref><ref name="Allaby2013">{{Cite book |editor-last=Allaby |editor-first=Michael |title=A Dictionary of Geology and Earth Sciences |edition=4 |publisher=Oxford University Press |year=2013 |isbn=9780199653065 }}</ref> Шағалзорҳо бештар дар кӯҳистон, аз ҷумла дар [[Алп]], [[Ҳимолой]], [[Тиёншон]], [[Помир]] ва [[Қафқоз]] вомехӯранд. Дар Тоҷикистон онҳо дар [[Қаторкӯҳ|қаторкӯҳҳои]] Помир, [[Ҳисору Олой]] ва дигар ноҳияҳои кӯҳсор дида мешаванд. Шағалзорҳо ҳам қисми релефи кӯҳӣ ва ҳам [[Муҳити зист|муҳити зисти]] бисёр рустаниҳои камёб ва [[Эндемизм|эндемикӣ]] мебошанд.<ref name="Endemic2022">{{Cite book |last1=Nowak |first1=Arkadiusz |title=Tajikistan – the Country of Endemic Plants |year=2022 |url=https://www.researchgate.net/publication/360069763_Tajikistan_-_the_country_of_endemic_plants }}</ref><ref name="Nowak2021">{{Cite journal |last1=Nowak |first1=Arkadiusz |last2=Świerszcz |first2=Sebastian |last3=Nowak |first3=Sylwia |last4=Nobis |first4=Marcin |year=2021 |title=Vegetation Diversity of Screes and Taluses of The Pamir and South-Western Tian Shan in Middle Asia |journal=Folia Geobotanica |volume=56 |pages=43–67 |doi=10.1007/s12224-021-09392-w }}</ref> == Пайдоиш == Шағалзорҳо дар натиҷаи [[Бодлесӣ|бодлесӣ]] ва пора шудани ҷинсҳои кӯҳӣ пайдо мешаванд. Об, ҳаво, тағйири [[Ҳарорат|ҳарорат]] ва фаъолияти организмҳо сангҳоро суст карда, боиси кафидан ва пора шудани онҳо мегарданд. Сангпораҳо аз шахҳо канда шуда, ба поён меафтанд ва дар доманаи кӯҳ ҷамъ мешаванд.<ref name="EMTBodlesi">{{ЭМТ|Бодлесӣ|2|муаллиф=}}</ref><ref name="Draebing2026">{{Cite journal |last1=Draebing |first1=Daniel |last2=Brouns |first2=Sterre A. M. |last3=Binnie |first3=Steven A. |last4=de Haas |first4=Tjalling |last5=McColl |first5=Samuel T. |year=2026 |title=Climatic, lithologic and topographic control on alpine rock fracturing and talus evolution |journal=Earth Surface Processes and Landforms |volume=51 |issue=6 |at=e70331 |doi=10.1002/esp.70331 }}</ref> === Бодлесии механикӣ (физикӣ) === Ҳангоми бодлесии механикӣ, ҷинсҳои кӯҳӣ аз пасту баланд шудани ҳарорат ва [[Яхбандӣ|ях бастану]] об шудани об дар тарқишҳо пора мешаванд. Масалан, об ба тарқиши санг медарояд ва ҳангоми ях бастан ҳаҷмаш тақрибан 9% зиёд мешавад. Фишори ях метавонад тарқишро васеъ карда, сангро шиканад.<ref name="EMTBodlesi"/> Раванди дигари ин навъи бодлесӣ ҷудошавии ях аст, ки дар он об ба қисмҳои хунуктари шикофҳои кӯҳсангҳо гузашта, ях мебандад ва [[Кристалл|кристаллҳои]] ях ҳосил мешаванд. Бо ворид шудани оби бештар ин кристаллҳо калон шуда, фишори онҳо метавонад сангро тарконад.<ref name="Murton2006">{{Cite journal |last1=Murton |first1=Julian B. |last2=Peterson |first2=Rorik |last3=Ozouf |first3=Jean-Claude |year=2006 |title=Bedrock Fracture by Ice Segregation in Cold Regions |journal=Science |volume=314 |issue=5802 |pages=1127–1129 |doi=10.1126/science.1132127 }}</ref> Дар ҷойҳои хушк бошад, гармшавию хунукшавии нобаробари сангҳо низ боиси пайдо шудани тарқишҳо мегардад.<ref name="Draebing2026"/> === Бодлесии химиявӣ === Бодлесии химиявӣ дар натиҷаи таъсири об, [[Оксиген|оксиген]], [[Диоксиди карбон|гази карбон]] ва моддаҳои дар об ҳалшуда ба ҷинсҳои кӯҳӣ ба амал меояд. Ин моддаҳо бо [[Минерал|маъданҳои]] кӯҳсангҳо ба [[реаксияи химиявӣ]] даромада, таркиби онҳоро тағйир медиҳанд. Дар натиҷа баъзе маъданҳо ҳал шуда, маъданҳои нав ҳосил мешаванд ва сангҳо осонтар пора мешаванд.<ref name="Allaby2013"/> === Бодлесии биологӣ (органикӣ) === Решаҳои рустаниҳо ба тарқишҳои санг ворид шуда, баробари калон шуданашон онҳоро васеъ мекунанд. [[Гулсанг|Гулсангҳо]] низ бо риштаҳои [[Занбӯруғ|занбӯруғии]] худ ба шикофҳои санг роҳ ёфта, онҷо [[Кислотаи органикӣ|кислотаҳои органикӣ]] ҷудо мекунанд. Дар натиҷа сангҳо рафта-рафта пора шуда, таркиби химиявии онҳо низ иваз мешавад.<ref name="Chen2002">{{Cite journal |last1=Chen |first1=Jie |last2=Blume |first2=Hans-Peter |year=2002 |title=Rock-weathering by lichens in Antarctic: patterns and mechanisms |journal=Journal of Geographical Sciences |volume=12 |issue=4 |pages=387–396 |doi=10.1007/BF02844595 }}</ref> Сангпораҳои аз шах ҷудошуда зери таъсири [[Ҷозиба|қувваи ҷозиба]] ба поён меафтанд, меҷаҳанд, меғеланд ё лағжида мефароянд. Онҳо дар домана ҷамъ шуда, шағалзорро ташкил медиҳанд. Агар сангпораҳо аз як [[Нова (релеф)|новаи]] танг фурӯ резанд, шағалзори конусшакл пайдо мешавад.<ref name="Jackson1997"/> == Сохт ва хусусиятҳои релефӣ == [[File:Tajikistan Fan-Mountains - landscape 06.JPG|thumb|Шағалзорҳои пайваста дар доманаи [[Кӯҳҳои Фон|кӯҳҳои Фон]]]] [[File:Kushikat - panoramio (55).jpg|thumb|Шағалзори паҳн бо рустаниҳо дар [[Хушекат]]]] Шағалзорҳо вобаста ба баландии шах, нишебии кӯҳ, навъи ҷинсҳои кӯҳӣ ва миқдори сангпораҳо шаклу андозаи гуногун доранд. Баъзеашон танҳо қисми хурди нишебиро мепӯшонанд, дигарон бошанд, дар доманаи шахҳо масоҳати васеъро фаро мегиранд.<ref name="Jackson1997"/> === Намудҳои шағалзор === Аз рӯйи шакл: * '''Шағалзорҳои конусшакл''' — тӯдаҳои сангпораҳое, ки дар поёни новаҳои танги кӯҳӣ ҷамъ шуда, шакли конусро мегиранд. * '''Шағалзорҳои паҳн''' — сангрезаҳое, ки қисми васеи нишебӣ ё доманаи шахро мепӯшонанд. * '''Шағалзорҳои пайваста''' — аз якҷо шудани чанд шағалзори наздик ба вуҷуд меоянд. Аз рӯйи ҳаракати сангпораҳо: * '''Шағалзорҳои равон''' — сангпораҳояшон ҳанӯз меҷунбанд ва метавонанд поёнтар ҷорӣ шаванд. * '''Шағалзорҳои устуворшуда''' — ҳаракати сангпораҳояшон кам ё қариб қатъ шуда, байни онҳо [[Хок|хок]] ҷамъ мешавад ва рустаниҳо мерӯянд.<ref name="Nowak2021"/> Устувории шағалзор аз хамии замин, андозаю шакли сангпораҳо ва [[Соиш|соиши]] байни онҳо вобаста аст. Дар ҷойҳои хеле нишеб сангпораҳо осонтар ба поён меғеланд, дар ҷойҳои камнишеб бошад, бештар дар ҷояшон мемонанд.<ref name="Statham1973">{{Cite journal |last=Statham |first=Ian |year=1973 |title=Scree Slope Development under Conditions of Surface Particle Movement |journal=Transactions of the Institute of British Geographers |issue=59 |pages=41–53 |doi=10.2307/621711 }}</ref> === Ҷудошавии сангпораҳо аз рӯйи андоза === Дар бисёр шағалзорҳо сангҳои калонтар дар қисми поёнӣ ва сангпораҳои майдатар дар қисми болоӣ ҷамъ мешаванд. Сабаб он аст, ки сангҳои калон ҳангоми афтидан одатан масофаи бештарро тай мекунанд. Ин тарзи ҷойгиршавии сангпораҳо синну соли шағалзор ва тарзи пайдоиши он низ вобаста аст.<ref name="Draebing2026"/> == Шағалзорҳо дар Тоҷикистон == Шағалзорҳо дар [[Помир]], [[Ҳисору Олой]], қаторкӯҳҳои [[Қаторкӯҳи Дарвоз|Дарвоз]], [[Ванҷ (қаторкӯҳ)|Ванҷ]], [[Қаторкӯҳи Рӯшон|Рӯшон]], [[Қаторкӯҳи Шуғнон|Шуғнон]], [[Қаторкӯҳи Шоҳдара|Шоҳдара]] ва дигар ноҳияҳои кӯҳии Тоҷикистон ба назар мерасанд. Онҳо аз рӯйи баландӣ, ҷоришавии сангпораҳо ва рустаниҳое, ки дар онҳо мерӯянд, фарқ мекунанд.<ref name="Rahimbekova2024">{{Cite journal |last1=Рахимбекова |first1=М. Р. |last2=Оймухаммадзода |first2=И. С. |last3=Файзуллоев |first3=Ш. А. |year=2024 |title=Влияние морфометрических и климатических условий на развитие осыпей долины реки Гунт |journal=Доклады Национальной академии наук Таджикистана |volume=67 |issue=7–8 |pages=387–399 |url=https://journals.anrt.tj/files/DNANT/dnant_2024_07-08.pdf |language=ru }}</ref><ref name="Nowak2021"/> === Водии Ғунд === Дар [[Ғунд (дарё)|водии Ғунд]] (ҷанубу ғарби Помир) бисёр шағалзорҳо дар баландии 1500–2000 м аз сатҳи баҳр ҷойгиранд. Аммо шароити пайдоиши онҳо дар баландии 3500–4000 м, махсусан дар нишебиҳои 40–50-дараҷаи рӯ ба шимолу ғарб, мусоидтар арзёбӣ шудааст.<ref name="Rahimbekova2024"/> === Помири Ғарбӣ === Дар шағалзорҳои Помири Ғарбӣ рустаниҳое чун ''Ferula grigoriewii'', [[Қатрони шуғнӣ|қатрони шуғнӣ]], ''Cousinia mulgediifolia'', ''Cousinia semilacera'' ва ''Artemisia korshinskyi'' мерӯянд.<ref name="Nowak2021"/> === Қаторкӯҳи Қурама === Дар [[қаторкӯҳи Қурама]] шағалзорҳои устуворшуда, ки аз пораҳои [[Варақсанг|варақсанг]] ва [[Гранит|гранит]] пайдо шудаанд, дар баландии 1150–1600 м омӯхта шудаанд. Дар онҳо рустаниҳои ''Eremurus turkestanicus'' ва [[сичи суғдӣ]] мерӯянд.<ref name="Nowak2021"/> [[File:Mountains of Tajikistan, Ayni District (146).jpg|thumb|Кӯҳнавардон дар байни сангпораҳои гуногунандозаи шағалзори кӯҳҳои Фон|261x261пкс]] === Кӯҳҳои Фон ва қаторкӯҳи Ҳисор === Дар [[Кӯҳҳои Фон]] ва [[қаторкӯҳи Ҳисор]] шағалзорҳо дар натиҷаи пора шудани сангҳо, яхбандӣ ва ба поён ғелидани сангпораҳо пайдо мешаванд. Онҳо дар наздикии санглохҳо, марғзорҳои баландкӯҳ ва пиряхҳо вомехӯранд.<ref name="Nowak2021"/> {{clear}} == Аҳамияти экологӣ == Гарчанде шағалзорҳо дорои хоки каму сангрезаҳои ҳаракаткунанда бошанд ҳам, бисёр рустаниҳо ва ҳайвонот дар онҳо зиндагӣ мекунанд. Дар шағалзорҳои устуворшуда бо гузашти вақт хок ва боқимондаҳои рустаниҳо ҷамъ мешаванд. Ин барои сабзидани рустаниҳои нав шароит фароҳам меорад.<ref name="Nowak2021"/> === Наботот === Рустаниҳои шағалзорҳо ба камии хок, хушкӣ ва ҳаракати сангпораҳо мутобиқ шудаанд. Баъзеи онҳо решаҳои дарозу паҳн доранд, ки барои мустаҳкам мондан дар байни сангпораҳо ва гирифтани об ёрӣ мерасонанд. Баъзеи дигар қадпаст ё [[Рустании болиштмонанд|болиштмонанданд]].<ref name="Nowak2021"/> === Ҳайвонот === Ковокиҳои байни сангҳо ҷонваронро аз сармо, гармӣ ва душманони табиӣ муҳофизат мекунанд. Дар шағалзорҳои Помир [[ғулмуши сурх]] ва [[ғулмуши гӯшкалон]] зиндагӣ мекунанд.<ref name="MaguirePika">{{Cite web |last=Maguire |first=Anna |title=Ochotona rutila (Turkestan red pika) |website=Animal Diversity Web |publisher=University of Michigan Museum of Zoology |url=https://animaldiversity.org/accounts/Ochotona_rutila/ |access-date=2026-10-24 }}</ref><ref name="JordanPika">{{Cite web |last=Jordan |first=Dana |title=Ochotona macrotis (large-eared pika) |website=Animal Diversity Web |publisher=University of Michigan Museum of Zoology |url=https://animaldiversity.org/accounts/Ochotona_macrotis/ |access-date=2026-10-24 }}</ref> Онҳо дар байни сангҳо паноҳ бурда, аз рустаниҳои атроф ғизо мегиранд. Дар шағалзорҳо инчунин мушҳои саҳроӣ, [[Тортанак|тортанакҳо]], [[гамбускҳо]] ва дигар ҷонварони хурд вомехӯранд.<ref name="Ruzicka2012">{{Cite journal |last1=Růžička |first1=Vlastimil |last2=Zacharda |first2=Miloslav |last3=Němcová |first3=Lenka |last4=Šmilauer |first4=Petr |last5=Nekola |first5=Jeffrey C. |year=2012 |title=Periglacial microclimate in low-altitude scree slopes supports relict biodiversity |journal=Journal of Natural History |volume=46 |issue=35–36 |pages=2145–2157 |doi=10.1080/00222933.2012.707248 }}</ref> == Робита бо пиряхҳо == Сангпораҳои аз кӯҳ ҷудошуда баъзан ба рӯйи [[Пирях|пиряхҳо]] меафтанд. Қабати тунуки сангпораҳо метавонад обшавии яхро тезонад, зеро сангҳо нисбат ба ях гармии бештари офтобро ҷаббида мегиранд. Қабати ғафси сангпораҳо бошад, намегузорад, ки гармӣ ба осонӣ ба яхи зери он гузарад ва ҳамин хел обшавии пиряхро суст мекунад.<ref name="Nakawo1981">{{Cite journal |last1=Nakawo |first1=M. |last2=Young |first2=G. J. |year=1981 |title=Field Experiments to Determine the Effect of a Debris Layer on Ablation of Glacier Ice |journal=Annals of Glaciology |volume=2 |pages=85–91 |doi=10.3189/172756481794352432 }}</ref> == Хатарҳои табиӣ == Шағалзорҳои равон барои роҳҳо, сохтмонҳо ва [[Кӯҳнавардӣ|кӯҳнавардон]] хатарнок ҳастанд. Борони сахт, обшавии барф, [[заминларза]] ва канда шудани сангҳои нав метавонанд ҳаракати сангпораҳоро зиёд кунанд.<ref name="Rahimbekova2024"/> == Омӯзиши шағалзорҳо == Олимон шағалзорҳоро бо ёрии [[Тасвири моҳворавӣ|тасвирҳои моҳворавӣ]], [[Харитаи рақамӣ|харитаҳои рақамии]] релеф, [[лидар]] ва усулҳои дигари таҳқиқ меомӯзанд. Ин маълумот барои фаҳмидани сабабҳои пора шудани сангҳо, ҳаракати онҳо ва тағйир ёфтани нишебиҳо кӯмак мекунад. Таҳқиқоти соли 2026 дар Алпи Швейтсария нишон дод, ки [[Иқлим|иқлим]], навъи ҷинсҳои кӯҳӣ ва ақиб рафтани пиряхҳо ба пайдо шудани шағалзорҳо таъсир мерасонанд.<ref name="Draebing2026"/> == Фарқ аз навъҳои дигари таҳшинҳо == * [[Морена]] — сангу хоке, ки пирях бо худ мебарад ё дар ҷое ҷамъ мекунад. * [[Аллювий]] — рег, шағал ва дигар таҳшинҳое, ки оби дарё меорад ва ҷамъ мекунад. * [[Коллювий]] — хок ва сангпораҳое, ки бо таъсири қувваи ҷозиба, [[Эрозия|шуста шудани хок]] ва дигар равандҳо дар нишебиҳо ҷамъ мешаванд. * Шағалзор — тӯдаи сангпораҳое, ки бештар аз шахҳо канда шуда, ба поён меафтанд ва ҷамъ мешаванд. Ин навъҳои таҳшинҳоро на ҳамеша ба осонӣ аз ҳам ҷудо кардан мумкин аст, зеро баъзан чанд раванд дар як ҷой таъсир мерасонанд.<ref name="Jackson1997"/><ref name="Allaby2013"/> == Адабиёт == {{эзоҳ}} [[Гурӯҳ:Геоморфология]] [[Гурӯҳ:Шаклҳои релеф]] [[Гурӯҳ:Релефи кӯҳӣ]] [[Гурӯҳ:Экологияи кӯҳӣ]] s1zm4gdfntoaokptljczdtilbvxtbwf 1491210 1491208 2026-10-25T04:29:11Z Zosya95 54344 1491210 wikitext text/x-wiki [[File:. - panoramio (131).jpg|thumb|250px|Шағалзори конусшакл дар доманаи [[Кӯҳҳои Фон|кӯҳҳои Фон]]]] '''Шағалзор''' ({{lang-en|scree, talus}}) — тӯдаи сангҳое, ки аз [[шах]]ҳо канда шуда, дар [[Нишебӣ|нишебиҳо]] ва доманаи кӯҳҳо ҷамъ мешаванд. Шағалзор яке аз шаклҳои [[Релеф|релефи]] кӯҳӣ буда, аз сангреза, пораҳои қиррадори [[Ҷинси кӯҳӣ|ҷинсҳои кӯҳӣ]] ва [[Харсанг|харсангҳои]] гуногунандоза иборат аст.<ref name="Farhang2008">{{Cite book |title=Фарҳанги тафсирии забони тоҷикӣ |volume=2 |location=Душанбе |year=2008 |language=tg }}</ref><ref name="Jackson1997">{{Cite book |editor-last=Jackson |editor-first=Julia A. |title=Glossary of Geology |edition=4 |publisher=American Geological Institute |location=Alexandria, Virginia |year=1997 |isbn=0922152349 }}</ref><ref name="Allaby2013">{{Cite book |editor-last=Allaby |editor-first=Michael |title=A Dictionary of Geology and Earth Sciences |edition=4 |publisher=Oxford University Press |year=2013 |isbn=9780199653065 }}</ref><ref name="BGSTalus">{{Cite web|title=Talus|website=Lexicon of Named Rock Units|publisher=British Geological Survey|url=https://webapps.bgs.ac.uk/lexicon/lexicon.cfm?pub=TALU|access-date=2026-10-25|language=en}}</ref> Шағалзорҳо бештар дар кӯҳистон, аз ҷумла дар [[Алп]], [[Ҳимолой]], [[Тиёншон]], [[Помир]] ва [[Қафқоз]] вомехӯранд. Дар Тоҷикистон онҳо дар [[Қаторкӯҳ|қаторкӯҳҳои]] Помир, [[Ҳисору Олой]] ва дигар ноҳияҳои кӯҳсор дида мешаванд. Шағалзорҳо ҳам қисми релефи кӯҳӣ ва ҳам [[Муҳити зист|муҳити зисти]] бисёр рустаниҳои камёб ва [[Эндемизм|эндемикӣ]] мебошанд.<ref name="Endemic2022">{{Cite book |last1=Nowak |first1=Arkadiusz |title=Tajikistan – the Country of Endemic Plants |year=2022 |url=https://www.researchgate.net/publication/360069763_Tajikistan_-_the_country_of_endemic_plants }}</ref><ref name="Nowak2021">{{Cite journal |last1=Nowak |first1=Arkadiusz |last2=Świerszcz |first2=Sebastian |last3=Nowak |first3=Sylwia |last4=Nobis |first4=Marcin |year=2021 |title=Vegetation Diversity of Screes and Taluses of The Pamir and South-Western Tian Shan in Middle Asia |journal=Folia Geobotanica |volume=56 |pages=43–67 |doi=10.1007/s12224-021-09392-w }}</ref> == Пайдоиш == Шағалзорҳо дар натиҷаи [[Бодлесӣ|бодлесӣ]] ва пора шудани ҷинсҳои кӯҳӣ пайдо мешаванд. Об, ҳаво, тағйири [[Ҳарорат|ҳарорат]] ва фаъолияти организмҳо сангҳоро суст карда, боиси кафидан ва пора шудани онҳо мегарданд. Сангпораҳо аз шахҳо канда шуда, ба поён меафтанд ва дар доманаи кӯҳ ҷамъ мешаванд.<ref name="EMTBodlesi">{{ЭМТ|Бодлесӣ|2|муаллиф=}}</ref><ref name="Draebing2026">{{Cite journal |last1=Draebing |first1=Daniel |last2=Brouns |first2=Sterre A. M. |last3=Binnie |first3=Steven A. |last4=de Haas |first4=Tjalling |last5=McColl |first5=Samuel T. |year=2026 |title=Climatic, lithologic and topographic control on alpine rock fracturing and talus evolution |journal=Earth Surface Processes and Landforms |volume=51 |issue=6 |at=e70331 |doi=10.1002/esp.70331 }}</ref> === Бодлесии механикӣ (физикӣ) === Ҳангоми бодлесии механикӣ, ҷинсҳои кӯҳӣ аз пасту баланд шудани ҳарорат ва [[Яхбандӣ|ях бастану]] об шудани об дар тарқишҳо пора мешаванд. Масалан, об ба тарқиши санг медарояд ва ҳангоми ях бастан ҳаҷмаш тақрибан 9% зиёд мешавад. Фишори ях метавонад тарқишро васеъ карда, сангро шиканад.<ref name="EMTBodlesi"/><ref name="EarlePhysicalGeology">{{Cite web|title=15.2 Classification of Mass Wasting|website=Physical Geology, First University of Saskatchewan Edition|publisher=University of Saskatchewan|url=https://www.saskoer.ca/physicalgeology/chapter/15-2-classification-of-mass-wasting/|access-date=2026-10-25|language=en}}</ref> Раванди дигари ин навъи бодлесӣ ҷудошавии ях аст, ки дар он об ба қисмҳои хунуктари шикофҳои кӯҳсангҳо гузашта, ях мебандад ва [[Кристалл|кристаллҳои]] ях ҳосил мешаванд. Бо ворид шудани оби бештар ин кристаллҳо калон шуда, фишори онҳо метавонад сангро тарконад.<ref name="Murton2006">{{Cite journal |last1=Murton |first1=Julian B. |last2=Peterson |first2=Rorik |last3=Ozouf |first3=Jean-Claude |year=2006 |title=Bedrock Fracture by Ice Segregation in Cold Regions |journal=Science |volume=314 |issue=5802 |pages=1127–1129 |doi=10.1126/science.1132127 }}</ref> Дар ҷойҳои хушк бошад, гармшавию хунукшавии нобаробари сангҳо низ боиси пайдо шудани тарқишҳо мегардад.<ref name="Draebing2026"/> === Бодлесии химиявӣ === Бодлесии химиявӣ дар натиҷаи таъсири об, [[Оксиген|оксиген]], [[Диоксиди карбон|гази карбон]] ва моддаҳои дар об ҳалшуда ба ҷинсҳои кӯҳӣ ба амал меояд. Ин моддаҳо бо [[Минерал|маъданҳои]] кӯҳсангҳо ба [[реаксияи химиявӣ]] даромада, таркиби онҳоро тағйир медиҳанд. Дар натиҷа баъзе маъданҳо ҳал шуда, маъданҳои нав ҳосил мешаванд ва сангҳо осонтар пора мешаванд.<ref name="Allaby2013"/> === Бодлесии биологӣ (органикӣ) === Решаҳои рустаниҳо ба тарқишҳои санг ворид шуда, баробари калон шуданашон онҳоро васеъ мекунанд. [[Гулсанг|Гулсангҳо]] низ бо риштаҳои [[Занбӯруғ|занбӯруғии]] худ ба шикофҳои санг роҳ ёфта, онҷо [[Кислотаи органикӣ|кислотаҳои органикӣ]] ҷудо мекунанд. Дар натиҷа сангҳо рафта-рафта пора шуда, таркиби химиявии онҳо низ иваз мешавад.<ref name="Chen2002">{{Cite journal |last1=Chen |first1=Jie |last2=Blume |first2=Hans-Peter |year=2002 |title=Rock-weathering by lichens in Antarctic: patterns and mechanisms |journal=Journal of Geographical Sciences |volume=12 |issue=4 |pages=387–396 |doi=10.1007/BF02844595 }}</ref> Пас аз ҳамаи бодлесиҳо, сангпораҳо аз шах ҷудошуда зери таъсири [[Ҷозиба|қувваи ҷозиба]] ба поён меафтанд ва дар домана ҷамъ шуда, шағалзорро ташкил медиҳанд. Агар сангпораҳо аз як [[Нова (релеф)|новаи]] танг фурӯ резанд, шағалзори конусшакл пайдо мешавад.<ref name="Jackson1997"/><ref name="Turner1996">{{Cite book|last=Turner|first=A. Keith|chapter=Colluvium and Talus|title=Landslides: Investigation and Mitigation|series=Transportation Research Board Special Report|volume=247|pages=525–554|publisher=Transportation Research Board|year=1996|url=https://onlinepubs.trb.org/Onlinepubs/sr/sr247/sr247-020.pdf|language=en}}</ref> == Сохт ва хусусиятҳои релефӣ == [[File:Tajikistan Fan-Mountains - landscape 06.JPG|thumb|Шағалзорҳои пайваста дар доманаи [[Кӯҳҳои Фон|кӯҳҳои Фон]]]] [[File:Kushikat - panoramio (55).jpg|thumb|Шағалзори паҳн бо рустаниҳо дар [[Хушекат]]]] Шағалзорҳо вобаста ба баландии шах, нишебии кӯҳ, навъи ҷинсҳои кӯҳӣ ва миқдори сангпораҳо шаклу андозаи гуногун доранд. Баъзеашон танҳо қисми хурди нишебиро мепӯшонанд, дигарон бошанд, дар доманаи шахҳо масоҳати васеъро фаро мегиранд.<ref name="Jackson1997"/> === Намудҳои шағалзор === Аз рӯйи шакл: * '''Шағалзорҳои конусшакл''' — тӯдаҳои сангпораҳое, ки дар поёни новаҳои танги кӯҳӣ ҷамъ шуда, шакли конусро мегиранд. * '''Шағалзорҳои паҳн''' — сангрезаҳое, ки қисми васеи нишебӣ ё доманаи шахро мепӯшонанд. * '''Шағалзорҳои пайваста''' — аз якҷо шудани чанд шағалзори наздик ба вуҷуд меоянд.<ref name="Turner1996"/> Аз рӯйи ҳаракати сангпораҳо: * '''Шағалзорҳои равон''' — сангпораҳояшон ҳанӯз меҷунбанд ва метавонанд поёнтар ҷорӣ шаванд. * '''Шағалзорҳои устуворшуда''' — ҳаракати сангпораҳояшон кам ё қариб қатъ шуда, байни онҳо [[Хок|хок]] ҷамъ мешавад ва рустаниҳо мерӯянд.<ref name="Nowak2021"/> Устувории шағалзор аз хамии замин, андозаю шакли сангпораҳо ва [[Соиш|соиши]] байни онҳо вобаста аст. Дар ҷойҳои хеле нишеб сангпораҳо осонтар ба поён меғеланд, дар ҷойҳои камнишеб бошад, бештар дар ҷояшон мемонанд.<ref name="Statham1973">{{Cite journal |last=Statham |first=Ian |year=1973 |title=Scree Slope Development under Conditions of Surface Particle Movement |journal=Transactions of the Institute of British Geographers |issue=59 |pages=41–53 |doi=10.2307/621711 }}</ref><ref name="Kirkby1975">{{Cite journal|last1=Kirkby|first1=M. J.|last2=Statham|first2=Ian|title=Surface Stone Movement and Scree Formation|journal=The Journal of Geology|year=1975|volume=83|issue=3|pages=349–362|doi=10.1086/628097|language=en}}</ref> === Ҷудошавии сангпораҳо аз рӯйи андоза === Дар бисёр шағалзорҳо сангҳои калонтар дар поёну сангпораҳои майдатар дар боло ҷамъ мешаванд. Сабаб он аст, ки сангҳои калон ҳангоми афтидан одатан масофаи бештарро тай мекунанд. Ин тарзи ҷойгиршавии сангпораҳо синну соли шағалзор ва тарзи пайдоиши он низ вобаста аст.<ref name="Draebing2026"/><ref name="Dai2022">{{Cite journal|last1=Dai|first1=Bei-Bing|last2=Wu|first2=Fan-Yu|last3=Zhong|first3=Wei-Tao|last4=Shi|first4=Yi-Hao|last5=Qin|first5=Jin-Tao|last6=Yang|first6=Jia-Jun|last7=Yang|first7=Jun|title=Particle Sorting in Scree Slopes: Characterization and Interpretation From the Micromechanical Perspective|journal=Journal of Geophysical Research: Earth Surface|year=2022|volume=127|issue=5|at=e2021JF006372|doi=10.1029/2021JF006372|language=en}}</ref><ref name="Turner1996"/> == Шағалзорҳо дар Тоҷикистон == Шағалзорҳо дар [[Помир]], [[Ҳисору Олой]], қаторкӯҳҳои [[Қаторкӯҳи Дарвоз|Дарвоз]], [[Ванҷ (қаторкӯҳ)|Ванҷ]], [[Қаторкӯҳи Рӯшон|Рӯшон]], [[Қаторкӯҳи Шуғнон|Шуғнон]], [[Қаторкӯҳи Шоҳдара|Шоҳдара]] ва дигар ноҳияҳои кӯҳии Тоҷикистон ба назар мерасанд. Онҳо аз рӯйи баландӣ, ҷоришавии сангпораҳо ва рустаниҳое, ки дар онҳо мерӯянд, фарқ мекунанд.<ref name="Rahimbekova2024">{{Cite journal |last1=Рахимбекова |first1=М. Р. |last2=Оймухаммадзода |first2=И. С. |last3=Файзуллоев |first3=Ш. А. |year=2024 |title=Влияние морфометрических и климатических условий на развитие осыпей долины реки Гунт |journal=Доклады Национальной академии наук Таджикистана |volume=67 |issue=7–8 |pages=387–399 |url=https://journals.anrt.tj/files/DNANT/dnant_2024_07-08.pdf |language=ru }}</ref><ref name="Nowak2021"/> === Водии Ғунд === Дар [[Ғунд (дарё)|водии Ғунд]] (ҷанубу ғарби Помир) бисёр шағалзорҳо дар баландии 1500–2000 м аз сатҳи баҳр ҷойгиранд. Аммо шароити пайдоиши онҳо дар баландии 3500–4000 м, махсусан дар нишебиҳои 40–50-дараҷаи рӯ ба шимолу ғарб, мусоидтар арзёбӣ шудааст.<ref name="Rahimbekova2024"/> === Помири Ғарбӣ === Дар шағалзорҳои Помири Ғарбӣ рустаниҳое чун ''Ferula grigoriewii'', [[Қатрони шуғнӣ|қатрони шуғнӣ]], ''Cousinia mulgediifolia'', ''Cousinia semilacera'' ва ''Artemisia korshinskyi'' мерӯянд.<ref name="Nowak2021"/> === Қаторкӯҳи Қурама === Дар [[қаторкӯҳи Қурама]] шағалзорҳои устуворшуда, ки аз пораҳои [[Варақсанг|варақсанг]] ва [[Гранит|гранит]] пайдо шудаанд, дар баландии 1150–1600 м омӯхта шудаанд. Дар онҳо рустаниҳои ''Eremurus turkestanicus'' ва [[сичи суғдӣ]] мерӯянд.<ref name="Nowak2021"/> [[File:Mountains of Tajikistan, Ayni District (146).jpg|thumb|Кӯҳнавардон дар байни сангпораҳои гуногунандозаи шағалзори кӯҳҳои Фон|261x261пкс]] === Кӯҳҳои Фон ва қаторкӯҳи Ҳисор === Дар [[Кӯҳҳои Фон]] ва [[қаторкӯҳи Ҳисор]] шағалзорҳо дар натиҷаи пора шудани сангҳо, яхбандӣ ва ба поён ғелидани сангпораҳо пайдо мешаванд. Онҳо дар наздикии санглохҳо, марғзорҳои баландкӯҳ ва пиряхҳо вомехӯранд.<ref name="Nowak2021"/> {{clear}} == Аҳамияти экологӣ == Гарчанде шағалзорҳо дорои хоки каму сангрезаҳои ҳаракаткунанда бошанд ҳам, бисёр рустаниҳо ва ҳайвонот дар онҳо зиндагӣ мекунанд. Дар шағалзорҳои устуворшуда бо гузашти вақт хок ва боқимондаҳои рустаниҳо ҷамъ мешаванд. Ин барои сабзидани рустаниҳои нав шароит фароҳам меорад.<ref name="Nowak2021"/> === Наботот === Рустаниҳои шағалзорҳо ба камии хок, хушкӣ ва ҳаракати сангпораҳо мутобиқ шудаанд. Баъзеи онҳо решаҳои дарозу паҳн доранд, ки барои мустаҳкам мондан дар байни сангпораҳо ва гирифтани об ёрӣ мерасонанд. Баъзеи дигар қадпаст ё [[Рустании болиштмонанд|болиштмонанданд]].<ref name="Nowak2021"/> === Ҳайвонот === Ковокиҳои байни сангҳо ҷонваронро аз сармо, гармӣ ва душманони табиӣ муҳофизат мекунанд. Дар шағалзорҳои Помир [[ғулмуши сурх]] ва [[ғулмуши гӯшкалон]] зиндагӣ мекунанд.<ref name="MaguirePika">{{Cite web |last=Maguire |first=Anna |title=Ochotona rutila (Turkestan red pika) |website=Animal Diversity Web |publisher=University of Michigan Museum of Zoology |url=https://animaldiversity.org/accounts/Ochotona_rutila/ |access-date=2026-10-24 }}</ref><ref name="JordanPika">{{Cite web |last=Jordan |first=Dana |title=Ochotona macrotis (large-eared pika) |website=Animal Diversity Web |publisher=University of Michigan Museum of Zoology |url=https://animaldiversity.org/accounts/Ochotona_macrotis/ |access-date=2026-10-24 }}</ref> Онҳо дар байни сангҳо паноҳ бурда, аз рустаниҳои атроф ғизо мегиранд. Дар шағалзорҳо инчунин мушҳои саҳроӣ, [[Тортанак|тортанакҳо]], [[гамбускҳо]] ва дигар ҷонварони хурд вомехӯранд.<ref name="Ruzicka2012">{{Cite journal |last1=Růžička |first1=Vlastimil |last2=Zacharda |first2=Miloslav |last3=Němcová |first3=Lenka |last4=Šmilauer |first4=Petr |last5=Nekola |first5=Jeffrey C. |year=2012 |title=Periglacial microclimate in low-altitude scree slopes supports relict biodiversity |journal=Journal of Natural History |volume=46 |issue=35–36 |pages=2145–2157 |doi=10.1080/00222933.2012.707248 }}</ref> == Робита бо пиряхҳо == Сангпораҳои аз кӯҳ ҷудошуда баъзан ба рӯйи [[Пирях|пиряхҳо]] меафтанд. Қабати тунуки сангпораҳо метавонад обшавии яхро тезонад, зеро сангҳо нисбат ба ях гармии бештари офтобро ҷаббида мегиранд. Қабати ғафси сангпораҳо бошад, намегузорад, ки гармӣ ба осонӣ ба яхи зери он гузарад ва ҳамин хел обшавии пиряхро суст мекунад.<ref name="Nakawo1981">{{Cite journal |last1=Nakawo |first1=M. |last2=Young |first2=G. J. |year=1981 |title=Field Experiments to Determine the Effect of a Debris Layer on Ablation of Glacier Ice |journal=Annals of Glaciology |volume=2 |pages=85–91 |doi=10.3189/172756481794352432 }}</ref><ref name="FontrodonaBach2025">{{Cite journal|last1=Fontrodona-Bach|first1=Adrià|last2=Groeneveld|first2=Lars|last3=Miles|first3=Evan|last4=McCarthy|first4=Michael|last5=Shaw|first5=Thomas|last6=Melo Velasco|first6=Vicente|last7=Pellicciotti|first7=Francesca|title=DebDaB: a database of supraglacial debris thickness and physical properties|journal=Earth System Science Data|year=2025|volume=17|pages=4213–4234|doi=10.5194/essd-17-4213-2025|language=en}}</ref> == Хатарҳои табиӣ == Шағалзорҳои равон барои роҳҳо, сохтмонҳо ва [[Кӯҳнавардӣ|кӯҳнавардон]] хатарнок ҳастанд. Борони сахт, обшавии барф, [[заминларза]] ва канда шудани сангҳои нав метавонанд ҳаракати сангпораҳоро зиёд кунанд.<ref name="Rahimbekova2024"/><ref name="UtahRockfall">{{Cite web|title=Rockfalls|publisher=Utah Geological Survey|url=https://geology.utah.gov/hazards/landslides/rockfalls/|access-date=2026-10-25|language=en}}</ref><ref name="SLFRockfall">{{Cite web|title=Rockfalls, rockslides and more: FAQ and dossier|publisher=WSL Institute for Snow and Avalanche Research SLF|url=https://www.slf.ch/en/natural-hazards/rockfalls-rockslides-and-more-faq-and-dossier/|access-date=2026-10-25|language=en}}</ref> == Омӯзиши шағалзорҳо == Олимон шағалзорҳоро бо ёрии [[Тасвири моҳворавӣ|тасвирҳои моҳворавӣ]], [[Харитаи рақамӣ|харитаҳои рақамии]] релеф, [[лидар]] ва усулҳои дигари таҳқиқ меомӯзанд. Ин маълумот барои фаҳмидани сабабҳои пора шудани сангҳо, ҳаракати онҳо ва тағйир ёфтани нишебиҳо кӯмак мекунад. Таҳқиқоти соли 2026 дар Алпи Швейтсария нишон дод, ки [[Иқлим|иқлим]], навъи ҷинсҳои кӯҳӣ ва ақиб рафтани пиряхҳо ба пайдо шудани шағалзорҳо таъсир мерасонанд.<ref name="Draebing2026"/><ref name="Robiati2019">{{Cite journal|last1=Robiati|first1=Carlo|last2=Eyre|first2=Matt|last3=Vanneschi|first3=Claudio|last4=Francioni|first4=Mirko|last5=Venn|first5=Adam|last6=Coggan|first6=John|title=Application of Remote Sensing Data for Evaluation of Rockfall Potential within a Quarry Slope|journal=ISPRS International Journal of Geo-Information|year=2019|volume=8|issue=9|pages=367|doi=10.3390/ijgi8090367|language=en}}</ref><ref name="SLFRockfall"/> == Фарқ аз навъҳои дигари таҳшинҳо == * [[Морена]] — сангу хоке, ки пирях бо худ мебарад ё дар ҷое ҷамъ мекунад.<ref name="USGSGlacierGlossary">{{Cite web|title=Glossary of Glacier Terminology|publisher=U.S. Geological Survey|url=https://pubs.usgs.gov/of/2004/1216/text.html|year=2004|language=en}}</ref> * [[Аллювий]] — рег, шағал ва дигар таҳшинҳое, ки оби дарё меорад ва ҷамъ мекунад.<ref name="USGSLithology">{{Cite web|title=Lithologic classification of geologic map units|publisher=U.S. Geological Survey|url=https://apps.usgs.gov/thesaurus/thesaurus-full.php?thcode=4|access-date=2026-10-25|language=en}}</ref> * [[Коллювий]] — хок ва сангпораҳое, ки бо таъсири қувваи ҷозиба, [[Эрозия|шуста шудани хок]] ва дигар равандҳо дар нишебиҳо ҷамъ мешаванд.<ref name="USGSLithology"/><ref name="Turner1996"/> * Шағалзор — тӯдаи сангпораҳое, ки бештар аз шахҳо канда шуда, ба поён меафтанд ва ҷамъ мешаванд.<ref name="BGSTalus"/> Ин навъҳои таҳшинҳоро на ҳамеша ба осонӣ аз ҳам ҷудо кардан мумкин аст, зеро баъзан чанд раванд дар як ҷой таъсир мерасонанд.<ref name="Jackson1997"/><ref name="Allaby2013"/> == Адабиёт == {{эзоҳ}} [[Гурӯҳ:Геоморфология]] [[Гурӯҳ:Шаклҳои релеф]] [[Гурӯҳ:Релефи кӯҳӣ]] [[Гурӯҳ:Экологияи кӯҳӣ]] 7d4r53h35clc9b9zchiq8xr3sy81s6g 1491211 1491210 2026-10-25T04:32:59Z Zosya95 54344 1491211 wikitext text/x-wiki {{Маъноҳои дигар|Шағал (мазмунҳо)}} [[File:. - panoramio (131).jpg|thumb|250px|Шағалзори конусшакл дар доманаи [[Кӯҳҳои Фон|кӯҳҳои Фон]]]] '''Шағалзор''' ({{lang-en|scree, talus}}) — тӯдаи сангҳое, ки аз [[шах]]ҳо канда шуда, дар [[Нишебӣ|нишебиҳо]] ва доманаи кӯҳҳо ҷамъ мешаванд. Шағалзор яке аз шаклҳои [[Релеф|релефи]] кӯҳӣ буда, аз сангреза, пораҳои қиррадори [[Ҷинси кӯҳӣ|ҷинсҳои кӯҳӣ]] ва [[Харсанг|харсангҳои]] гуногунандоза иборат аст.<ref name="Farhang2008">{{Cite book |title=Фарҳанги тафсирии забони тоҷикӣ |volume=2 |location=Душанбе |year=2008 }}</ref><ref name="Jackson1997">{{Cite book |editor-last=Jackson |editor-first=Julia A. |title=Glossary of Geology |edition=4 |publisher=American Geological Institute |location=Alexandria, Virginia |year=1997 |isbn=0922152349 }}</ref><ref name="Allaby2013">{{Cite book |editor-last=Allaby |editor-first=Michael |title=A Dictionary of Geology and Earth Sciences |edition=4 |publisher=Oxford University Press |year=2013 |isbn=9780199653065 }}</ref><ref name="BGSTalus">{{Cite web|title=Talus|website=Lexicon of Named Rock Units|publisher=British Geological Survey|url=https://webapps.bgs.ac.uk/lexicon/lexicon.cfm?pub=TALU|access-date=2026-10-25}}</ref> Шағалзорҳо бештар дар кӯҳистон, аз ҷумла дар [[Алп]], [[Ҳимолой]], [[Тиёншон]], [[Помир]] ва [[Қафқоз]] вомехӯранд. Дар Тоҷикистон онҳо дар [[Қаторкӯҳ|қаторкӯҳҳои]] Помир, [[Ҳисору Олой]] ва дигар ноҳияҳои кӯҳсор дида мешаванд. Шағалзорҳо ҳам қисми релефи кӯҳӣ ва ҳам [[Муҳити зист|муҳити зисти]] бисёр рустаниҳои камёб ва [[Эндемизм|эндемикӣ]] мебошанд.<ref name="Endemic2022">{{Cite book |last1=Nowak |first1=Arkadiusz |title=Tajikistan – the Country of Endemic Plants |year=2022 |url=https://www.researchgate.net/publication/360069763_Tajikistan_-_the_country_of_endemic_plants }}</ref><ref name="Nowak2021">{{Cite journal |last1=Nowak |first1=Arkadiusz |last2=Świerszcz |first2=Sebastian |last3=Nowak |first3=Sylwia |last4=Nobis |first4=Marcin |year=2021 |title=Vegetation Diversity of Screes and Taluses of The Pamir and South-Western Tian Shan in Middle Asia |journal=Folia Geobotanica |volume=56 |pages=43–67 |doi=10.1007/s12224-021-09392-w }}</ref> == Пайдоиш == Шағалзорҳо дар натиҷаи [[Бодлесӣ|бодлесӣ]] ва пора шудани ҷинсҳои кӯҳӣ пайдо мешаванд. Об, ҳаво, тағйири [[Ҳарорат|ҳарорат]] ва фаъолияти организмҳо сангҳоро суст карда, боиси кафидан ва пора шудани онҳо мегарданд. Сангпораҳо аз шахҳо канда шуда, ба поён меафтанд ва дар доманаи кӯҳ ҷамъ мешаванд.<ref name="EMTBodlesi">{{ЭМТ|Бодлесӣ|2|муаллиф=}}</ref><ref name="Draebing2026">{{Cite journal |last1=Draebing |first1=Daniel |last2=Brouns |first2=Sterre A. M. |last3=Binnie |first3=Steven A. |last4=de Haas |first4=Tjalling |last5=McColl |first5=Samuel T. |year=2026 |title=Climatic, lithologic and topographic control on alpine rock fracturing and talus evolution |journal=Earth Surface Processes and Landforms |volume=51 |issue=6 |at=e70331 |doi=10.1002/esp.70331 }}</ref> === Бодлесии механикӣ (физикӣ) === Ҳангоми бодлесии механикӣ, ҷинсҳои кӯҳӣ аз пасту баланд шудани ҳарорат ва [[Яхбандӣ|ях бастану]] об шудани об дар тарқишҳо пора мешаванд. Масалан, об ба тарқиши санг медарояд ва ҳангоми ях бастан ҳаҷмаш тақрибан 9% зиёд мешавад. Фишори ях метавонад тарқишро васеъ карда, сангро шиканад.<ref name="EMTBodlesi"/><ref name="EarlePhysicalGeology">{{Cite web|title=15.2 Classification of Mass Wasting|website=Physical Geology, First University of Saskatchewan Edition|publisher=University of Saskatchewan|url=https://www.saskoer.ca/physicalgeology/chapter/15-2-classification-of-mass-wasting/|access-date=2026-10-25}}</ref> Раванди дигари ин навъи бодлесӣ ҷудошавии ях аст, ки дар он об ба қисмҳои хунуктари шикофҳои кӯҳсангҳо гузашта, ях мебандад ва [[Кристалл|кристаллҳои]] ях ҳосил мешаванд. Бо ворид шудани оби бештар ин кристаллҳо калон шуда, фишори онҳо метавонад сангро тарконад.<ref name="Murton2006">{{Cite journal |last1=Murton |first1=Julian B. |last2=Peterson |first2=Rorik |last3=Ozouf |first3=Jean-Claude |year=2006 |title=Bedrock Fracture by Ice Segregation in Cold Regions |journal=Science |volume=314 |issue=5802 |pages=1127–1129 |doi=10.1126/science.1132127 }}</ref> Дар ҷойҳои хушк бошад, гармшавию хунукшавии нобаробари сангҳо низ боиси пайдо шудани тарқишҳо мегардад.<ref name="Draebing2026"/> === Бодлесии химиявӣ === Бодлесии химиявӣ дар натиҷаи таъсири об, [[Оксиген|оксиген]], [[Диоксиди карбон|гази карбон]] ва моддаҳои дар об ҳалшуда ба ҷинсҳои кӯҳӣ ба амал меояд. Ин моддаҳо бо [[Минерал|маъданҳои]] кӯҳсангҳо ба [[реаксияи химиявӣ]] даромада, таркиби онҳоро тағйир медиҳанд. Дар натиҷа баъзе маъданҳо ҳал шуда, маъданҳои нав ҳосил мешаванд ва сангҳо осонтар пора мешаванд.<ref name="Allaby2013"/> === Бодлесии биологӣ (органикӣ) === Решаҳои рустаниҳо ба тарқишҳои санг ворид шуда, баробари калон шуданашон онҳоро васеъ мекунанд. [[Гулсанг|Гулсангҳо]] низ бо риштаҳои [[Занбӯруғ|занбӯруғии]] худ ба шикофҳои санг роҳ ёфта, онҷо [[Кислотаи органикӣ|кислотаҳои органикӣ]] ҷудо мекунанд. Дар натиҷа сангҳо рафта-рафта пора шуда, таркиби химиявии онҳо низ иваз мешавад.<ref name="Chen2002">{{Cite journal |last1=Chen |first1=Jie |last2=Blume |first2=Hans-Peter |year=2002 |title=Rock-weathering by lichens in Antarctic: patterns and mechanisms |journal=Journal of Geographical Sciences |volume=12 |issue=4 |pages=387–396 |doi=10.1007/BF02844595 }}</ref> Пас аз ҳамаи бодлесиҳо, сангпораҳо аз шах ҷудошуда зери таъсири [[Ҷозиба|қувваи ҷозиба]] ба поён меафтанд ва дар домана ҷамъ шуда, шағалзорро ташкил медиҳанд. Агар сангпораҳо аз як [[Нова (релеф)|новаи]] танг фурӯ резанд, шағалзори конусшакл пайдо мешавад.<ref name="Jackson1997"/><ref name="Turner1996">{{Cite book|last=Turner|first=A. Keith|chapter=Colluvium and Talus|title=Landslides: Investigation and Mitigation|series=Transportation Research Board Special Report|volume=247|pages=525–554|publisher=Transportation Research Board|year=1996|url=https://onlinepubs.trb.org/Onlinepubs/sr/sr247/sr247-020.pdf}}</ref> == Сохт ва хусусиятҳои релефӣ == [[File:Tajikistan Fan-Mountains - landscape 06.JPG|thumb|Шағалзорҳои пайваста дар доманаи [[Кӯҳҳои Фон|кӯҳҳои Фон]]]] [[File:Kushikat - panoramio (55).jpg|thumb|Шағалзори паҳн бо рустаниҳо дар [[Хушекат]]]] Шағалзорҳо вобаста ба баландии шах, нишебии кӯҳ, навъи ҷинсҳои кӯҳӣ ва миқдори сангпораҳо шаклу андозаи гуногун доранд. Баъзеашон танҳо қисми хурди нишебиро мепӯшонанд, дигарон бошанд, дар доманаи шахҳо масоҳати васеъро фаро мегиранд.<ref name="Jackson1997"/> === Намудҳои шағалзор === Аз рӯйи шакл: * '''Шағалзорҳои конусшакл''' — тӯдаҳои сангпораҳое, ки дар поёни новаҳои танги кӯҳӣ ҷамъ шуда, шакли конусро мегиранд. * '''Шағалзорҳои паҳн''' — сангрезаҳое, ки қисми васеи нишебӣ ё доманаи шахро мепӯшонанд. * '''Шағалзорҳои пайваста''' — аз якҷо шудани чанд шағалзори наздик ба вуҷуд меоянд.<ref name="Turner1996"/> Аз рӯйи ҳаракати сангпораҳо: * '''Шағалзорҳои равон''' — сангпораҳояшон ҳанӯз меҷунбанд ва метавонанд поёнтар ҷорӣ шаванд. * '''Шағалзорҳои устуворшуда''' — ҳаракати сангпораҳояшон кам ё қариб қатъ шуда, байни онҳо [[Хок|хок]] ҷамъ мешавад ва рустаниҳо мерӯянд.<ref name="Nowak2021"/> Устувории шағалзор аз хамии замин, андозаю шакли сангпораҳо ва [[Соиш|соиши]] байни онҳо вобаста аст. Дар ҷойҳои хеле нишеб сангпораҳо осонтар ба поён меғеланд, дар ҷойҳои камнишеб бошад, бештар дар ҷояшон мемонанд.<ref name="Statham1973">{{Cite journal |last=Statham |first=Ian |year=1973 |title=Scree Slope Development under Conditions of Surface Particle Movement |journal=Transactions of the Institute of British Geographers |issue=59 |pages=41–53 |doi=10.2307/621711 }}</ref><ref name="Kirkby1975">{{Cite journal|last1=Kirkby|first1=M. J.|last2=Statham|first2=Ian|title=Surface Stone Movement and Scree Formation|journal=The Journal of Geology|year=1975|volume=83|issue=3|pages=349–362|doi=10.1086/628097}}</ref> === Ҷудошавии сангпораҳо аз рӯйи андоза === Дар бисёр шағалзорҳо сангҳои калонтар дар поёну сангпораҳои майдатар дар боло ҷамъ мешаванд. Сабаб он аст, ки сангҳои калон ҳангоми афтидан одатан масофаи бештарро тай мекунанд. Ин тарзи ҷойгиршавии сангпораҳо синну соли шағалзор ва тарзи пайдоиши он низ вобаста аст.<ref name="Draebing2026"/><ref name="Dai2022">{{Cite journal|last1=Dai|first1=Bei-Bing|last2=Wu|first2=Fan-Yu|last3=Zhong|first3=Wei-Tao|last4=Shi|first4=Yi-Hao|last5=Qin|first5=Jin-Tao|last6=Yang|first6=Jia-Jun|last7=Yang|first7=Jun|title=Particle Sorting in Scree Slopes: Characterization and Interpretation From the Micromechanical Perspective|journal=Journal of Geophysical Research: Earth Surface|year=2022|volume=127|issue=5|at=e2021JF006372|doi=10.1029/2021JF006372}}</ref><ref name="Turner1996"/> == Шағалзорҳо дар Тоҷикистон == Шағалзорҳо дар [[Помир]], [[Ҳисору Олой]], қаторкӯҳҳои [[Қаторкӯҳи Дарвоз|Дарвоз]], [[Ванҷ (қаторкӯҳ)|Ванҷ]], [[Қаторкӯҳи Рӯшон|Рӯшон]], [[Қаторкӯҳи Шуғнон|Шуғнон]], [[Қаторкӯҳи Шоҳдара|Шоҳдара]] ва дигар ноҳияҳои кӯҳии Тоҷикистон ба назар мерасанд. Онҳо аз рӯйи баландӣ, ҷоришавии сангпораҳо ва рустаниҳое, ки дар онҳо мерӯянд, фарқ мекунанд.<ref name="Rahimbekova2024">{{Cite journal |last1=Рахимбекова |first1=М. Р. |last2=Оймухаммадзода |first2=И. С. |last3=Файзуллоев |first3=Ш. А. |year=2024 |title=Влияние морфометрических и климатических условий на развитие осыпей долины реки Гунт |journal=Доклады Национальной академии наук Таджикистана |volume=67 |issue=7–8 |pages=387–399 |url=https://journals.anrt.tj/files/DNANT/dnant_2024_07-08.pdf }}</ref><ref name="Nowak2021"/> === Водии Ғунд === Дар [[Ғунд (дарё)|водии Ғунд]] (ҷанубу ғарби Помир) бисёр шағалзорҳо дар баландии 1500–2000 м аз сатҳи баҳр ҷойгиранд. Аммо шароити пайдоиши онҳо дар баландии 3500–4000 м, махсусан дар нишебиҳои 40–50-дараҷаи рӯ ба шимолу ғарб, мусоидтар арзёбӣ шудааст.<ref name="Rahimbekova2024"/> === Помири Ғарбӣ === Дар шағалзорҳои Помири Ғарбӣ рустаниҳое чун ''Ferula grigoriewii'', [[Қатрони шуғнӣ|қатрони шуғнӣ]], ''Cousinia mulgediifolia'', ''Cousinia semilacera'' ва ''Artemisia korshinskyi'' мерӯянд.<ref name="Nowak2021"/> === Қаторкӯҳи Қурама === Дар [[қаторкӯҳи Қурама]] шағалзорҳои устуворшуда, ки аз пораҳои [[Варақсанг|варақсанг]] ва [[Гранит|гранит]] пайдо шудаанд, дар баландии 1150–1600 м омӯхта шудаанд. Дар онҳо рустаниҳои ''Eremurus turkestanicus'' ва [[сичи суғдӣ]] мерӯянд.<ref name="Nowak2021"/> [[File:Mountains of Tajikistan, Ayni District (146).jpg|thumb|Кӯҳнавардон дар байни сангпораҳои гуногунандозаи шағалзори кӯҳҳои Фон|261x261пкс]] === Кӯҳҳои Фон ва қаторкӯҳи Ҳисор === Дар [[Кӯҳҳои Фон]] ва [[қаторкӯҳи Ҳисор]] шағалзорҳо дар натиҷаи пора шудани сангҳо, яхбандӣ ва ба поён ғелидани сангпораҳо пайдо мешаванд. Онҳо дар наздикии санглохҳо, марғзорҳои баландкӯҳ ва пиряхҳо вомехӯранд.<ref name="Nowak2021"/> {{clear}} == Аҳамияти экологӣ == Гарчанде шағалзорҳо дорои хоки каму сангрезаҳои ҳаракаткунанда бошанд ҳам, бисёр рустаниҳо ва ҳайвонот дар онҳо зиндагӣ мекунанд. Дар шағалзорҳои устуворшуда бо гузашти вақт хок ва боқимондаҳои рустаниҳо ҷамъ мешаванд. Ин барои сабзидани рустаниҳои нав шароит фароҳам меорад.<ref name="Nowak2021"/> === Наботот === Рустаниҳои шағалзорҳо ба камии хок, хушкӣ ва ҳаракати сангпораҳо мутобиқ шудаанд. Баъзеи онҳо решаҳои дарозу паҳн доранд, ки барои мустаҳкам мондан дар байни сангпораҳо ва гирифтани об ёрӣ мерасонанд. Баъзеи дигар қадпаст ё [[Рустании болиштмонанд|болиштмонанданд]].<ref name="Nowak2021"/> === Ҳайвонот === Ковокиҳои байни сангҳо ҷонваронро аз сармо, гармӣ ва душманони табиӣ муҳофизат мекунанд. Дар шағалзорҳои Помир [[ғулмуши сурх]] ва [[ғулмуши гӯшкалон]] зиндагӣ мекунанд.<ref name="MaguirePika">{{Cite web |last=Maguire |first=Anna |title=Ochotona rutila (Turkestan red pika) |website=Animal Diversity Web |publisher=University of Michigan Museum of Zoology |url=https://animaldiversity.org/accounts/Ochotona_rutila/ |access-date=2026-10-24 }}</ref><ref name="JordanPika">{{Cite web |last=Jordan |first=Dana |title=Ochotona macrotis (large-eared pika) |website=Animal Diversity Web |publisher=University of Michigan Museum of Zoology |url=https://animaldiversity.org/accounts/Ochotona_macrotis/ |access-date=2026-10-24 }}</ref> Онҳо дар байни сангҳо паноҳ бурда, аз рустаниҳои атроф ғизо мегиранд. Дар шағалзорҳо инчунин мушҳои саҳроӣ, [[Тортанак|тортанакҳо]], [[гамбускҳо]] ва дигар ҷонварони хурд вомехӯранд.<ref name="Ruzicka2012">{{Cite journal |last1=Růžička |first1=Vlastimil |last2=Zacharda |first2=Miloslav |last3=Němcová |first3=Lenka |last4=Šmilauer |first4=Petr |last5=Nekola |first5=Jeffrey C. |year=2012 |title=Periglacial microclimate in low-altitude scree slopes supports relict biodiversity |journal=Journal of Natural History |volume=46 |issue=35–36 |pages=2145–2157 |doi=10.1080/00222933.2012.707248 }}</ref> == Робита бо пиряхҳо == Сангпораҳои аз кӯҳ ҷудошуда баъзан ба рӯйи [[Пирях|пиряхҳо]] меафтанд. Қабати тунуки сангпораҳо метавонад обшавии яхро тезонад, зеро сангҳо нисбат ба ях гармии бештари офтобро ҷаббида мегиранд. Қабати ғафси сангпораҳо бошад, намегузорад, ки гармӣ ба осонӣ ба яхи зери он гузарад ва ҳамин хел обшавии пиряхро суст мекунад.<ref name="Nakawo1981">{{Cite journal |last1=Nakawo |first1=M. |last2=Young |first2=G. J. |year=1981 |title=Field Experiments to Determine the Effect of a Debris Layer on Ablation of Glacier Ice |journal=Annals of Glaciology |volume=2 |pages=85–91 |doi=10.3189/172756481794352432 }}</ref><ref name="FontrodonaBach2025">{{Cite journal|last1=Fontrodona-Bach|first1=Adrià|last2=Groeneveld|first2=Lars|last3=Miles|first3=Evan|last4=McCarthy|first4=Michael|last5=Shaw|first5=Thomas|last6=Melo Velasco|first6=Vicente|last7=Pellicciotti|first7=Francesca|title=DebDaB: a database of supraglacial debris thickness and physical properties|journal=Earth System Science Data|year=2025|volume=17|pages=4213–4234|doi=10.5194/essd-17-4213-2025}}</ref> == Хатарҳои табиӣ == Шағалзорҳои равон барои роҳҳо, сохтмонҳо ва [[Кӯҳнавардӣ|кӯҳнавардон]] хатарнок ҳастанд. Борони сахт, обшавии барф, [[заминларза]] ва канда шудани сангҳои нав метавонанд ҳаракати сангпораҳоро зиёд кунанд.<ref name="Rahimbekova2024"/><ref name="UtahRockfall">{{Cite web|title=Rockfalls|publisher=Utah Geological Survey|url=https://geology.utah.gov/hazards/landslides/rockfalls/|access-date=2026-10-25}}</ref><ref name="SLFRockfall">{{Cite web|title=Rockfalls, rockslides and more: FAQ and dossier|publisher=WSL Institute for Snow and Avalanche Research SLF|url=https://www.slf.ch/en/natural-hazards/rockfalls-rockslides-and-more-faq-and-dossier/|access-date=2026-10-25}}</ref> == Омӯзиши шағалзорҳо == Олимон шағалзорҳоро бо ёрии [[Тасвири моҳворавӣ|тасвирҳои моҳворавӣ]], [[Харитаи рақамӣ|харитаҳои рақамии]] релеф, [[лидар]] ва усулҳои дигари таҳқиқ меомӯзанд. Ин маълумот барои фаҳмидани сабабҳои пора шудани сангҳо, ҳаракати онҳо ва тағйир ёфтани нишебиҳо кӯмак мекунад. Таҳқиқоти соли 2026 дар Алпи Швейтсария нишон дод, ки [[Иқлим|иқлим]], навъи ҷинсҳои кӯҳӣ ва ақиб рафтани пиряхҳо ба пайдо шудани шағалзорҳо таъсир мерасонанд.<ref name="Draebing2026"/><ref name="Robiati2019">{{Cite journal|last1=Robiati|first1=Carlo|last2=Eyre|first2=Matt|last3=Vanneschi|first3=Claudio|last4=Francioni|first4=Mirko|last5=Venn|first5=Adam|last6=Coggan|first6=John|title=Application of Remote Sensing Data for Evaluation of Rockfall Potential within a Quarry Slope|journal=ISPRS International Journal of Geo-Information|year=2019|volume=8|issue=9|pages=367|doi=10.3390/ijgi8090367}}</ref><ref name="SLFRockfall"/> == Фарқ аз навъҳои дигари таҳшинҳо == * [[Морена]] — сангу хоке, ки пирях бо худ мебарад ё дар ҷое ҷамъ мекунад.<ref name="USGSGlacierGlossary">{{Cite web|title=Glossary of Glacier Terminology|publisher=U.S. Geological Survey|url=https://pubs.usgs.gov/of/2004/1216/text.html|year=2004}}</ref> * [[Аллювий]] — рег, шағал ва дигар таҳшинҳое, ки оби дарё меорад ва ҷамъ мекунад.<ref name="USGSLithology">{{Cite web|title=Lithologic classification of geologic map units|publisher=U.S. Geological Survey|url=https://apps.usgs.gov/thesaurus/thesaurus-full.php?thcode=4|access-date=2026-10-25}}</ref> * [[Коллювий]] — хок ва сангпораҳое, ки бо таъсири қувваи ҷозиба, [[Эрозия|шуста шудани хок]] ва дигар равандҳо дар нишебиҳо ҷамъ мешаванд.<ref name="USGSLithology"/><ref name="Turner1996"/> * Шағалзор — тӯдаи сангпораҳое, ки бештар аз шахҳо канда шуда, ба поён меафтанд ва ҷамъ мешаванд.<ref name="BGSTalus"/> Ин навъҳои таҳшинҳоро на ҳамеша ба осонӣ аз ҳам ҷудо кардан мумкин аст, зеро баъзан чанд раванд дар як ҷой таъсир мерасонанд.<ref name="Jackson1997"/><ref name="Allaby2013"/> == Адабиёт == {{эзоҳ}} [[Гурӯҳ:Геоморфология]] [[Гурӯҳ:Шаклҳои релеф]] [[Гурӯҳ:Релефи кӯҳӣ]] [[Гурӯҳ:Экологияи кӯҳӣ]] oxjbzy1ung29cgnhbswjp3tm6kr9cuk 1491212 1491211 2026-10-25T04:38:01Z Zosya95 54344 /* Ҷудошавии сангпораҳо аз рӯйи андоза */ 1491212 wikitext text/x-wiki {{Маъноҳои дигар|Шағал (мазмунҳо)}} [[File:. - panoramio (131).jpg|thumb|250px|Шағалзори конусшакл дар доманаи [[Кӯҳҳои Фон|кӯҳҳои Фон]]]] '''Шағалзор''' ({{lang-en|scree, talus}}) — тӯдаи сангҳое, ки аз [[шах]]ҳо канда шуда, дар [[Нишебӣ|нишебиҳо]] ва доманаи кӯҳҳо ҷамъ мешаванд. Шағалзор яке аз шаклҳои [[Релеф|релефи]] кӯҳӣ буда, аз сангреза, пораҳои қиррадори [[Ҷинси кӯҳӣ|ҷинсҳои кӯҳӣ]] ва [[Харсанг|харсангҳои]] гуногунандоза иборат аст.<ref name="Farhang2008">{{Cite book |title=Фарҳанги тафсирии забони тоҷикӣ |volume=2 |location=Душанбе |year=2008 }}</ref><ref name="Jackson1997">{{Cite book |editor-last=Jackson |editor-first=Julia A. |title=Glossary of Geology |edition=4 |publisher=American Geological Institute |location=Alexandria, Virginia |year=1997 |isbn=0922152349 }}</ref><ref name="Allaby2013">{{Cite book |editor-last=Allaby |editor-first=Michael |title=A Dictionary of Geology and Earth Sciences |edition=4 |publisher=Oxford University Press |year=2013 |isbn=9780199653065 }}</ref><ref name="BGSTalus">{{Cite web|title=Talus|website=Lexicon of Named Rock Units|publisher=British Geological Survey|url=https://webapps.bgs.ac.uk/lexicon/lexicon.cfm?pub=TALU|access-date=2026-10-25}}</ref> Шағалзорҳо бештар дар кӯҳистон, аз ҷумла дар [[Алп]], [[Ҳимолой]], [[Тиёншон]], [[Помир]] ва [[Қафқоз]] вомехӯранд. Дар Тоҷикистон онҳо дар [[Қаторкӯҳ|қаторкӯҳҳои]] Помир, [[Ҳисору Олой]] ва дигар ноҳияҳои кӯҳсор дида мешаванд. Шағалзорҳо ҳам қисми релефи кӯҳӣ ва ҳам [[Муҳити зист|муҳити зисти]] бисёр рустаниҳои камёб ва [[Эндемизм|эндемикӣ]] мебошанд.<ref name="Endemic2022">{{Cite book |last1=Nowak |first1=Arkadiusz |title=Tajikistan – the Country of Endemic Plants |year=2022 |url=https://www.researchgate.net/publication/360069763_Tajikistan_-_the_country_of_endemic_plants }}</ref><ref name="Nowak2021">{{Cite journal |last1=Nowak |first1=Arkadiusz |last2=Świerszcz |first2=Sebastian |last3=Nowak |first3=Sylwia |last4=Nobis |first4=Marcin |year=2021 |title=Vegetation Diversity of Screes and Taluses of The Pamir and South-Western Tian Shan in Middle Asia |journal=Folia Geobotanica |volume=56 |pages=43–67 |doi=10.1007/s12224-021-09392-w }}</ref> == Пайдоиш == Шағалзорҳо дар натиҷаи [[Бодлесӣ|бодлесӣ]] ва пора шудани ҷинсҳои кӯҳӣ пайдо мешаванд. Об, ҳаво, тағйири [[Ҳарорат|ҳарорат]] ва фаъолияти организмҳо сангҳоро суст карда, боиси кафидан ва пора шудани онҳо мегарданд. Сангпораҳо аз шахҳо канда шуда, ба поён меафтанд ва дар доманаи кӯҳ ҷамъ мешаванд.<ref name="EMTBodlesi">{{ЭМТ|Бодлесӣ|2|муаллиф=}}</ref><ref name="Draebing2026">{{Cite journal |last1=Draebing |first1=Daniel |last2=Brouns |first2=Sterre A. M. |last3=Binnie |first3=Steven A. |last4=de Haas |first4=Tjalling |last5=McColl |first5=Samuel T. |year=2026 |title=Climatic, lithologic and topographic control on alpine rock fracturing and talus evolution |journal=Earth Surface Processes and Landforms |volume=51 |issue=6 |at=e70331 |doi=10.1002/esp.70331 }}</ref> === Бодлесии механикӣ (физикӣ) === Ҳангоми бодлесии механикӣ, ҷинсҳои кӯҳӣ аз пасту баланд шудани ҳарорат ва [[Яхбандӣ|ях бастану]] об шудани об дар тарқишҳо пора мешаванд. Масалан, об ба тарқиши санг медарояд ва ҳангоми ях бастан ҳаҷмаш тақрибан 9% зиёд мешавад. Фишори ях метавонад тарқишро васеъ карда, сангро шиканад.<ref name="EMTBodlesi"/><ref name="EarlePhysicalGeology">{{Cite web|title=15.2 Classification of Mass Wasting|website=Physical Geology, First University of Saskatchewan Edition|publisher=University of Saskatchewan|url=https://www.saskoer.ca/physicalgeology/chapter/15-2-classification-of-mass-wasting/|access-date=2026-10-25}}</ref> Раванди дигари ин навъи бодлесӣ ҷудошавии ях аст, ки дар он об ба қисмҳои хунуктари шикофҳои кӯҳсангҳо гузашта, ях мебандад ва [[Кристалл|кристаллҳои]] ях ҳосил мешаванд. Бо ворид шудани оби бештар ин кристаллҳо калон шуда, фишори онҳо метавонад сангро тарконад.<ref name="Murton2006">{{Cite journal |last1=Murton |first1=Julian B. |last2=Peterson |first2=Rorik |last3=Ozouf |first3=Jean-Claude |year=2006 |title=Bedrock Fracture by Ice Segregation in Cold Regions |journal=Science |volume=314 |issue=5802 |pages=1127–1129 |doi=10.1126/science.1132127 }}</ref> Дар ҷойҳои хушк бошад, гармшавию хунукшавии нобаробари сангҳо низ боиси пайдо шудани тарқишҳо мегардад.<ref name="Draebing2026"/> === Бодлесии химиявӣ === Бодлесии химиявӣ дар натиҷаи таъсири об, [[Оксиген|оксиген]], [[Диоксиди карбон|гази карбон]] ва моддаҳои дар об ҳалшуда ба ҷинсҳои кӯҳӣ ба амал меояд. Ин моддаҳо бо [[Минерал|маъданҳои]] кӯҳсангҳо ба [[реаксияи химиявӣ]] даромада, таркиби онҳоро тағйир медиҳанд. Дар натиҷа баъзе маъданҳо ҳал шуда, маъданҳои нав ҳосил мешаванд ва сангҳо осонтар пора мешаванд.<ref name="Allaby2013"/> === Бодлесии биологӣ (органикӣ) === Решаҳои рустаниҳо ба тарқишҳои санг ворид шуда, баробари калон шуданашон онҳоро васеъ мекунанд. [[Гулсанг|Гулсангҳо]] низ бо риштаҳои [[Занбӯруғ|занбӯруғии]] худ ба шикофҳои санг роҳ ёфта, онҷо [[Кислотаи органикӣ|кислотаҳои органикӣ]] ҷудо мекунанд. Дар натиҷа сангҳо рафта-рафта пора шуда, таркиби химиявии онҳо низ иваз мешавад.<ref name="Chen2002">{{Cite journal |last1=Chen |first1=Jie |last2=Blume |first2=Hans-Peter |year=2002 |title=Rock-weathering by lichens in Antarctic: patterns and mechanisms |journal=Journal of Geographical Sciences |volume=12 |issue=4 |pages=387–396 |doi=10.1007/BF02844595 }}</ref> Пас аз ҳамаи бодлесиҳо, сангпораҳо аз шах ҷудошуда зери таъсири [[Ҷозиба|қувваи ҷозиба]] ба поён меафтанд ва дар домана ҷамъ шуда, шағалзорро ташкил медиҳанд. Агар сангпораҳо аз як [[Нова (релеф)|новаи]] танг фурӯ резанд, шағалзори конусшакл пайдо мешавад.<ref name="Jackson1997"/><ref name="Turner1996">{{Cite book|last=Turner|first=A. Keith|chapter=Colluvium and Talus|title=Landslides: Investigation and Mitigation|series=Transportation Research Board Special Report|volume=247|pages=525–554|publisher=Transportation Research Board|year=1996|url=https://onlinepubs.trb.org/Onlinepubs/sr/sr247/sr247-020.pdf}}</ref> == Сохт ва хусусиятҳои релефӣ == [[File:Tajikistan Fan-Mountains - landscape 06.JPG|thumb|Шағалзорҳои пайваста дар доманаи [[Кӯҳҳои Фон|кӯҳҳои Фон]]]] [[File:Kushikat - panoramio (55).jpg|thumb|Шағалзори паҳн бо рустаниҳо дар [[Хушекат]]]] Шағалзорҳо вобаста ба баландии шах, нишебии кӯҳ, навъи ҷинсҳои кӯҳӣ ва миқдори сангпораҳо шаклу андозаи гуногун доранд. Баъзеашон танҳо қисми хурди нишебиро мепӯшонанд, дигарон бошанд, дар доманаи шахҳо масоҳати васеъро фаро мегиранд.<ref name="Jackson1997"/> === Намудҳои шағалзор === Аз рӯйи шакл: * '''Шағалзорҳои конусшакл''' — тӯдаҳои сангпораҳое, ки дар поёни новаҳои танги кӯҳӣ ҷамъ шуда, шакли конусро мегиранд. * '''Шағалзорҳои паҳн''' — сангрезаҳое, ки қисми васеи нишебӣ ё доманаи шахро мепӯшонанд. * '''Шағалзорҳои пайваста''' — аз якҷо шудани чанд шағалзори наздик ба вуҷуд меоянд.<ref name="Turner1996"/> Аз рӯйи ҳаракати сангпораҳо: * '''Шағалзорҳои равон''' — сангпораҳояшон ҳанӯз меҷунбанд ва метавонанд поёнтар ҷорӣ шаванд. * '''Шағалзорҳои устуворшуда''' — ҳаракати сангпораҳояшон кам ё қариб қатъ шуда, байни онҳо [[Хок|хок]] ҷамъ мешавад ва рустаниҳо мерӯянд.<ref name="Nowak2021"/> Устувории шағалзор аз хамии замин, андозаю шакли сангпораҳо ва [[Соиш|соиши]] байни онҳо вобаста аст. Дар ҷойҳои хеле нишеб сангпораҳо осонтар ба поён меғеланд, дар ҷойҳои камнишеб бошад, бештар дар ҷояшон мемонанд.<ref name="Statham1973">{{Cite journal |last=Statham |first=Ian |year=1973 |title=Scree Slope Development under Conditions of Surface Particle Movement |journal=Transactions of the Institute of British Geographers |issue=59 |pages=41–53 |doi=10.2307/621711 }}</ref><ref name="Kirkby1975">{{Cite journal|last1=Kirkby|first1=M. J.|last2=Statham|first2=Ian|title=Surface Stone Movement and Scree Formation|journal=The Journal of Geology|year=1975|volume=83|issue=3|pages=349–362|doi=10.1086/628097}}</ref> === Ҷудошавии сангпораҳо аз рӯйи андоза === Дар бисёр шағалзорҳо сангҳои калонтар дар поёну сангпораҳои майдатар дар боло ҷамъ мешаванд. Сабаб он аст, ки сангҳои калон ҳангоми афтидан одатан масофаи бештарро тай мекунанд. Ин тарзи ҷойгиршавии сангпораҳо аз синну соли шағалзор ва тарзи пайдоиши он низ вобаста аст.<ref name="Draebing2026"/><ref name="Dai2022">{{Cite journal|last1=Dai|first1=Bei-Bing|last2=Wu|first2=Fan-Yu|last3=Zhong|first3=Wei-Tao|last4=Shi|first4=Yi-Hao|last5=Qin|first5=Jin-Tao|last6=Yang|first6=Jia-Jun|last7=Yang|first7=Jun|title=Particle Sorting in Scree Slopes: Characterization and Interpretation From the Micromechanical Perspective|journal=Journal of Geophysical Research: Earth Surface|year=2022|volume=127|issue=5|at=e2021JF006372|doi=10.1029/2021JF006372}}</ref><ref name="Turner1996"/> == Шағалзорҳо дар Тоҷикистон == Шағалзорҳо дар [[Помир]], [[Ҳисору Олой]], қаторкӯҳҳои [[Қаторкӯҳи Дарвоз|Дарвоз]], [[Ванҷ (қаторкӯҳ)|Ванҷ]], [[Қаторкӯҳи Рӯшон|Рӯшон]], [[Қаторкӯҳи Шуғнон|Шуғнон]], [[Қаторкӯҳи Шоҳдара|Шоҳдара]] ва дигар ноҳияҳои кӯҳии Тоҷикистон ба назар мерасанд. Онҳо аз рӯйи баландӣ, ҷоришавии сангпораҳо ва рустаниҳое, ки дар онҳо мерӯянд, фарқ мекунанд.<ref name="Rahimbekova2024">{{Cite journal |last1=Рахимбекова |first1=М. Р. |last2=Оймухаммадзода |first2=И. С. |last3=Файзуллоев |first3=Ш. А. |year=2024 |title=Влияние морфометрических и климатических условий на развитие осыпей долины реки Гунт |journal=Доклады Национальной академии наук Таджикистана |volume=67 |issue=7–8 |pages=387–399 |url=https://journals.anrt.tj/files/DNANT/dnant_2024_07-08.pdf }}</ref><ref name="Nowak2021"/> === Водии Ғунд === Дар [[Ғунд (дарё)|водии Ғунд]] (ҷанубу ғарби Помир) бисёр шағалзорҳо дар баландии 1500–2000 м аз сатҳи баҳр ҷойгиранд. Аммо шароити пайдоиши онҳо дар баландии 3500–4000 м, махсусан дар нишебиҳои 40–50-дараҷаи рӯ ба шимолу ғарб, мусоидтар арзёбӣ шудааст.<ref name="Rahimbekova2024"/> === Помири Ғарбӣ === Дар шағалзорҳои Помири Ғарбӣ рустаниҳое чун ''Ferula grigoriewii'', [[Қатрони шуғнӣ|қатрони шуғнӣ]], ''Cousinia mulgediifolia'', ''Cousinia semilacera'' ва ''Artemisia korshinskyi'' мерӯянд.<ref name="Nowak2021"/> === Қаторкӯҳи Қурама === Дар [[қаторкӯҳи Қурама]] шағалзорҳои устуворшуда, ки аз пораҳои [[Варақсанг|варақсанг]] ва [[Гранит|гранит]] пайдо шудаанд, дар баландии 1150–1600 м омӯхта шудаанд. Дар онҳо рустаниҳои ''Eremurus turkestanicus'' ва [[сичи суғдӣ]] мерӯянд.<ref name="Nowak2021"/> [[File:Mountains of Tajikistan, Ayni District (146).jpg|thumb|Кӯҳнавардон дар байни сангпораҳои гуногунандозаи шағалзори кӯҳҳои Фон|261x261пкс]] === Кӯҳҳои Фон ва қаторкӯҳи Ҳисор === Дар [[Кӯҳҳои Фон]] ва [[қаторкӯҳи Ҳисор]] шағалзорҳо дар натиҷаи пора шудани сангҳо, яхбандӣ ва ба поён ғелидани сангпораҳо пайдо мешаванд. Онҳо дар наздикии санглохҳо, марғзорҳои баландкӯҳ ва пиряхҳо вомехӯранд.<ref name="Nowak2021"/> {{clear}} == Аҳамияти экологӣ == Гарчанде шағалзорҳо дорои хоки каму сангрезаҳои ҳаракаткунанда бошанд ҳам, бисёр рустаниҳо ва ҳайвонот дар онҳо зиндагӣ мекунанд. Дар шағалзорҳои устуворшуда бо гузашти вақт хок ва боқимондаҳои рустаниҳо ҷамъ мешаванд. Ин барои сабзидани рустаниҳои нав шароит фароҳам меорад.<ref name="Nowak2021"/> === Наботот === Рустаниҳои шағалзорҳо ба камии хок, хушкӣ ва ҳаракати сангпораҳо мутобиқ шудаанд. Баъзеи онҳо решаҳои дарозу паҳн доранд, ки барои мустаҳкам мондан дар байни сангпораҳо ва гирифтани об ёрӣ мерасонанд. Баъзеи дигар қадпаст ё [[Рустании болиштмонанд|болиштмонанданд]].<ref name="Nowak2021"/> === Ҳайвонот === Ковокиҳои байни сангҳо ҷонваронро аз сармо, гармӣ ва душманони табиӣ муҳофизат мекунанд. Дар шағалзорҳои Помир [[ғулмуши сурх]] ва [[ғулмуши гӯшкалон]] зиндагӣ мекунанд.<ref name="MaguirePika">{{Cite web |last=Maguire |first=Anna |title=Ochotona rutila (Turkestan red pika) |website=Animal Diversity Web |publisher=University of Michigan Museum of Zoology |url=https://animaldiversity.org/accounts/Ochotona_rutila/ |access-date=2026-10-24 }}</ref><ref name="JordanPika">{{Cite web |last=Jordan |first=Dana |title=Ochotona macrotis (large-eared pika) |website=Animal Diversity Web |publisher=University of Michigan Museum of Zoology |url=https://animaldiversity.org/accounts/Ochotona_macrotis/ |access-date=2026-10-24 }}</ref> Онҳо дар байни сангҳо паноҳ бурда, аз рустаниҳои атроф ғизо мегиранд. Дар шағалзорҳо инчунин мушҳои саҳроӣ, [[Тортанак|тортанакҳо]], [[гамбускҳо]] ва дигар ҷонварони хурд вомехӯранд.<ref name="Ruzicka2012">{{Cite journal |last1=Růžička |first1=Vlastimil |last2=Zacharda |first2=Miloslav |last3=Němcová |first3=Lenka |last4=Šmilauer |first4=Petr |last5=Nekola |first5=Jeffrey C. |year=2012 |title=Periglacial microclimate in low-altitude scree slopes supports relict biodiversity |journal=Journal of Natural History |volume=46 |issue=35–36 |pages=2145–2157 |doi=10.1080/00222933.2012.707248 }}</ref> == Робита бо пиряхҳо == Сангпораҳои аз кӯҳ ҷудошуда баъзан ба рӯйи [[Пирях|пиряхҳо]] меафтанд. Қабати тунуки сангпораҳо метавонад обшавии яхро тезонад, зеро сангҳо нисбат ба ях гармии бештари офтобро ҷаббида мегиранд. Қабати ғафси сангпораҳо бошад, намегузорад, ки гармӣ ба осонӣ ба яхи зери он гузарад ва ҳамин хел обшавии пиряхро суст мекунад.<ref name="Nakawo1981">{{Cite journal |last1=Nakawo |first1=M. |last2=Young |first2=G. J. |year=1981 |title=Field Experiments to Determine the Effect of a Debris Layer on Ablation of Glacier Ice |journal=Annals of Glaciology |volume=2 |pages=85–91 |doi=10.3189/172756481794352432 }}</ref><ref name="FontrodonaBach2025">{{Cite journal|last1=Fontrodona-Bach|first1=Adrià|last2=Groeneveld|first2=Lars|last3=Miles|first3=Evan|last4=McCarthy|first4=Michael|last5=Shaw|first5=Thomas|last6=Melo Velasco|first6=Vicente|last7=Pellicciotti|first7=Francesca|title=DebDaB: a database of supraglacial debris thickness and physical properties|journal=Earth System Science Data|year=2025|volume=17|pages=4213–4234|doi=10.5194/essd-17-4213-2025}}</ref> == Хатарҳои табиӣ == Шағалзорҳои равон барои роҳҳо, сохтмонҳо ва [[Кӯҳнавардӣ|кӯҳнавардон]] хатарнок ҳастанд. Борони сахт, обшавии барф, [[заминларза]] ва канда шудани сангҳои нав метавонанд ҳаракати сангпораҳоро зиёд кунанд.<ref name="Rahimbekova2024"/><ref name="UtahRockfall">{{Cite web|title=Rockfalls|publisher=Utah Geological Survey|url=https://geology.utah.gov/hazards/landslides/rockfalls/|access-date=2026-10-25}}</ref><ref name="SLFRockfall">{{Cite web|title=Rockfalls, rockslides and more: FAQ and dossier|publisher=WSL Institute for Snow and Avalanche Research SLF|url=https://www.slf.ch/en/natural-hazards/rockfalls-rockslides-and-more-faq-and-dossier/|access-date=2026-10-25}}</ref> == Омӯзиши шағалзорҳо == Олимон шағалзорҳоро бо ёрии [[Тасвири моҳворавӣ|тасвирҳои моҳворавӣ]], [[Харитаи рақамӣ|харитаҳои рақамии]] релеф, [[лидар]] ва усулҳои дигари таҳқиқ меомӯзанд. Ин маълумот барои фаҳмидани сабабҳои пора шудани сангҳо, ҳаракати онҳо ва тағйир ёфтани нишебиҳо кӯмак мекунад. Таҳқиқоти соли 2026 дар Алпи Швейтсария нишон дод, ки [[Иқлим|иқлим]], навъи ҷинсҳои кӯҳӣ ва ақиб рафтани пиряхҳо ба пайдо шудани шағалзорҳо таъсир мерасонанд.<ref name="Draebing2026"/><ref name="Robiati2019">{{Cite journal|last1=Robiati|first1=Carlo|last2=Eyre|first2=Matt|last3=Vanneschi|first3=Claudio|last4=Francioni|first4=Mirko|last5=Venn|first5=Adam|last6=Coggan|first6=John|title=Application of Remote Sensing Data for Evaluation of Rockfall Potential within a Quarry Slope|journal=ISPRS International Journal of Geo-Information|year=2019|volume=8|issue=9|pages=367|doi=10.3390/ijgi8090367}}</ref><ref name="SLFRockfall"/> == Фарқ аз навъҳои дигари таҳшинҳо == * [[Морена]] — сангу хоке, ки пирях бо худ мебарад ё дар ҷое ҷамъ мекунад.<ref name="USGSGlacierGlossary">{{Cite web|title=Glossary of Glacier Terminology|publisher=U.S. Geological Survey|url=https://pubs.usgs.gov/of/2004/1216/text.html|year=2004}}</ref> * [[Аллювий]] — рег, шағал ва дигар таҳшинҳое, ки оби дарё меорад ва ҷамъ мекунад.<ref name="USGSLithology">{{Cite web|title=Lithologic classification of geologic map units|publisher=U.S. Geological Survey|url=https://apps.usgs.gov/thesaurus/thesaurus-full.php?thcode=4|access-date=2026-10-25}}</ref> * [[Коллювий]] — хок ва сангпораҳое, ки бо таъсири қувваи ҷозиба, [[Эрозия|шуста шудани хок]] ва дигар равандҳо дар нишебиҳо ҷамъ мешаванд.<ref name="USGSLithology"/><ref name="Turner1996"/> * Шағалзор — тӯдаи сангпораҳое, ки бештар аз шахҳо канда шуда, ба поён меафтанд ва ҷамъ мешаванд.<ref name="BGSTalus"/> Ин навъҳои таҳшинҳоро на ҳамеша ба осонӣ аз ҳам ҷудо кардан мумкин аст, зеро баъзан чанд раванд дар як ҷой таъсир мерасонанд.<ref name="Jackson1997"/><ref name="Allaby2013"/> == Адабиёт == {{эзоҳ}} [[Гурӯҳ:Геоморфология]] [[Гурӯҳ:Шаклҳои релеф]] [[Гурӯҳ:Релефи кӯҳӣ]] [[Гурӯҳ:Экологияи кӯҳӣ]] g19pybhkz4tpwh0fqi5p5vv3s19s9e3 1491213 1491212 2026-10-25T04:40:28Z Zosya95 54344 /* Ҳайвонот */ 1491213 wikitext text/x-wiki {{Маъноҳои дигар|Шағал (мазмунҳо)}} [[File:. - panoramio (131).jpg|thumb|250px|Шағалзори конусшакл дар доманаи [[Кӯҳҳои Фон|кӯҳҳои Фон]]]] '''Шағалзор''' ({{lang-en|scree, talus}}) — тӯдаи сангҳое, ки аз [[шах]]ҳо канда шуда, дар [[Нишебӣ|нишебиҳо]] ва доманаи кӯҳҳо ҷамъ мешаванд. Шағалзор яке аз шаклҳои [[Релеф|релефи]] кӯҳӣ буда, аз сангреза, пораҳои қиррадори [[Ҷинси кӯҳӣ|ҷинсҳои кӯҳӣ]] ва [[Харсанг|харсангҳои]] гуногунандоза иборат аст.<ref name="Farhang2008">{{Cite book |title=Фарҳанги тафсирии забони тоҷикӣ |volume=2 |location=Душанбе |year=2008 }}</ref><ref name="Jackson1997">{{Cite book |editor-last=Jackson |editor-first=Julia A. |title=Glossary of Geology |edition=4 |publisher=American Geological Institute |location=Alexandria, Virginia |year=1997 |isbn=0922152349 }}</ref><ref name="Allaby2013">{{Cite book |editor-last=Allaby |editor-first=Michael |title=A Dictionary of Geology and Earth Sciences |edition=4 |publisher=Oxford University Press |year=2013 |isbn=9780199653065 }}</ref><ref name="BGSTalus">{{Cite web|title=Talus|website=Lexicon of Named Rock Units|publisher=British Geological Survey|url=https://webapps.bgs.ac.uk/lexicon/lexicon.cfm?pub=TALU|access-date=2026-10-25}}</ref> Шағалзорҳо бештар дар кӯҳистон, аз ҷумла дар [[Алп]], [[Ҳимолой]], [[Тиёншон]], [[Помир]] ва [[Қафқоз]] вомехӯранд. Дар Тоҷикистон онҳо дар [[Қаторкӯҳ|қаторкӯҳҳои]] Помир, [[Ҳисору Олой]] ва дигар ноҳияҳои кӯҳсор дида мешаванд. Шағалзорҳо ҳам қисми релефи кӯҳӣ ва ҳам [[Муҳити зист|муҳити зисти]] бисёр рустаниҳои камёб ва [[Эндемизм|эндемикӣ]] мебошанд.<ref name="Endemic2022">{{Cite book |last1=Nowak |first1=Arkadiusz |title=Tajikistan – the Country of Endemic Plants |year=2022 |url=https://www.researchgate.net/publication/360069763_Tajikistan_-_the_country_of_endemic_plants }}</ref><ref name="Nowak2021">{{Cite journal |last1=Nowak |first1=Arkadiusz |last2=Świerszcz |first2=Sebastian |last3=Nowak |first3=Sylwia |last4=Nobis |first4=Marcin |year=2021 |title=Vegetation Diversity of Screes and Taluses of The Pamir and South-Western Tian Shan in Middle Asia |journal=Folia Geobotanica |volume=56 |pages=43–67 |doi=10.1007/s12224-021-09392-w }}</ref> == Пайдоиш == Шағалзорҳо дар натиҷаи [[Бодлесӣ|бодлесӣ]] ва пора шудани ҷинсҳои кӯҳӣ пайдо мешаванд. Об, ҳаво, тағйири [[Ҳарорат|ҳарорат]] ва фаъолияти организмҳо сангҳоро суст карда, боиси кафидан ва пора шудани онҳо мегарданд. Сангпораҳо аз шахҳо канда шуда, ба поён меафтанд ва дар доманаи кӯҳ ҷамъ мешаванд.<ref name="EMTBodlesi">{{ЭМТ|Бодлесӣ|2|муаллиф=}}</ref><ref name="Draebing2026">{{Cite journal |last1=Draebing |first1=Daniel |last2=Brouns |first2=Sterre A. M. |last3=Binnie |first3=Steven A. |last4=de Haas |first4=Tjalling |last5=McColl |first5=Samuel T. |year=2026 |title=Climatic, lithologic and topographic control on alpine rock fracturing and talus evolution |journal=Earth Surface Processes and Landforms |volume=51 |issue=6 |at=e70331 |doi=10.1002/esp.70331 }}</ref> === Бодлесии механикӣ (физикӣ) === Ҳангоми бодлесии механикӣ, ҷинсҳои кӯҳӣ аз пасту баланд шудани ҳарорат ва [[Яхбандӣ|ях бастану]] об шудани об дар тарқишҳо пора мешаванд. Масалан, об ба тарқиши санг медарояд ва ҳангоми ях бастан ҳаҷмаш тақрибан 9% зиёд мешавад. Фишори ях метавонад тарқишро васеъ карда, сангро шиканад.<ref name="EMTBodlesi"/><ref name="EarlePhysicalGeology">{{Cite web|title=15.2 Classification of Mass Wasting|website=Physical Geology, First University of Saskatchewan Edition|publisher=University of Saskatchewan|url=https://www.saskoer.ca/physicalgeology/chapter/15-2-classification-of-mass-wasting/|access-date=2026-10-25}}</ref> Раванди дигари ин навъи бодлесӣ ҷудошавии ях аст, ки дар он об ба қисмҳои хунуктари шикофҳои кӯҳсангҳо гузашта, ях мебандад ва [[Кристалл|кристаллҳои]] ях ҳосил мешаванд. Бо ворид шудани оби бештар ин кристаллҳо калон шуда, фишори онҳо метавонад сангро тарконад.<ref name="Murton2006">{{Cite journal |last1=Murton |first1=Julian B. |last2=Peterson |first2=Rorik |last3=Ozouf |first3=Jean-Claude |year=2006 |title=Bedrock Fracture by Ice Segregation in Cold Regions |journal=Science |volume=314 |issue=5802 |pages=1127–1129 |doi=10.1126/science.1132127 }}</ref> Дар ҷойҳои хушк бошад, гармшавию хунукшавии нобаробари сангҳо низ боиси пайдо шудани тарқишҳо мегардад.<ref name="Draebing2026"/> === Бодлесии химиявӣ === Бодлесии химиявӣ дар натиҷаи таъсири об, [[Оксиген|оксиген]], [[Диоксиди карбон|гази карбон]] ва моддаҳои дар об ҳалшуда ба ҷинсҳои кӯҳӣ ба амал меояд. Ин моддаҳо бо [[Минерал|маъданҳои]] кӯҳсангҳо ба [[реаксияи химиявӣ]] даромада, таркиби онҳоро тағйир медиҳанд. Дар натиҷа баъзе маъданҳо ҳал шуда, маъданҳои нав ҳосил мешаванд ва сангҳо осонтар пора мешаванд.<ref name="Allaby2013"/> === Бодлесии биологӣ (органикӣ) === Решаҳои рустаниҳо ба тарқишҳои санг ворид шуда, баробари калон шуданашон онҳоро васеъ мекунанд. [[Гулсанг|Гулсангҳо]] низ бо риштаҳои [[Занбӯруғ|занбӯруғии]] худ ба шикофҳои санг роҳ ёфта, онҷо [[Кислотаи органикӣ|кислотаҳои органикӣ]] ҷудо мекунанд. Дар натиҷа сангҳо рафта-рафта пора шуда, таркиби химиявии онҳо низ иваз мешавад.<ref name="Chen2002">{{Cite journal |last1=Chen |first1=Jie |last2=Blume |first2=Hans-Peter |year=2002 |title=Rock-weathering by lichens in Antarctic: patterns and mechanisms |journal=Journal of Geographical Sciences |volume=12 |issue=4 |pages=387–396 |doi=10.1007/BF02844595 }}</ref> Пас аз ҳамаи бодлесиҳо, сангпораҳо аз шах ҷудошуда зери таъсири [[Ҷозиба|қувваи ҷозиба]] ба поён меафтанд ва дар домана ҷамъ шуда, шағалзорро ташкил медиҳанд. Агар сангпораҳо аз як [[Нова (релеф)|новаи]] танг фурӯ резанд, шағалзори конусшакл пайдо мешавад.<ref name="Jackson1997"/><ref name="Turner1996">{{Cite book|last=Turner|first=A. Keith|chapter=Colluvium and Talus|title=Landslides: Investigation and Mitigation|series=Transportation Research Board Special Report|volume=247|pages=525–554|publisher=Transportation Research Board|year=1996|url=https://onlinepubs.trb.org/Onlinepubs/sr/sr247/sr247-020.pdf}}</ref> == Сохт ва хусусиятҳои релефӣ == [[File:Tajikistan Fan-Mountains - landscape 06.JPG|thumb|Шағалзорҳои пайваста дар доманаи [[Кӯҳҳои Фон|кӯҳҳои Фон]]]] [[File:Kushikat - panoramio (55).jpg|thumb|Шағалзори паҳн бо рустаниҳо дар [[Хушекат]]]] Шағалзорҳо вобаста ба баландии шах, нишебии кӯҳ, навъи ҷинсҳои кӯҳӣ ва миқдори сангпораҳо шаклу андозаи гуногун доранд. Баъзеашон танҳо қисми хурди нишебиро мепӯшонанд, дигарон бошанд, дар доманаи шахҳо масоҳати васеъро фаро мегиранд.<ref name="Jackson1997"/> === Намудҳои шағалзор === Аз рӯйи шакл: * '''Шағалзорҳои конусшакл''' — тӯдаҳои сангпораҳое, ки дар поёни новаҳои танги кӯҳӣ ҷамъ шуда, шакли конусро мегиранд. * '''Шағалзорҳои паҳн''' — сангрезаҳое, ки қисми васеи нишебӣ ё доманаи шахро мепӯшонанд. * '''Шағалзорҳои пайваста''' — аз якҷо шудани чанд шағалзори наздик ба вуҷуд меоянд.<ref name="Turner1996"/> Аз рӯйи ҳаракати сангпораҳо: * '''Шағалзорҳои равон''' — сангпораҳояшон ҳанӯз меҷунбанд ва метавонанд поёнтар ҷорӣ шаванд. * '''Шағалзорҳои устуворшуда''' — ҳаракати сангпораҳояшон кам ё қариб қатъ шуда, байни онҳо [[Хок|хок]] ҷамъ мешавад ва рустаниҳо мерӯянд.<ref name="Nowak2021"/> Устувории шағалзор аз хамии замин, андозаю шакли сангпораҳо ва [[Соиш|соиши]] байни онҳо вобаста аст. Дар ҷойҳои хеле нишеб сангпораҳо осонтар ба поён меғеланд, дар ҷойҳои камнишеб бошад, бештар дар ҷояшон мемонанд.<ref name="Statham1973">{{Cite journal |last=Statham |first=Ian |year=1973 |title=Scree Slope Development under Conditions of Surface Particle Movement |journal=Transactions of the Institute of British Geographers |issue=59 |pages=41–53 |doi=10.2307/621711 }}</ref><ref name="Kirkby1975">{{Cite journal|last1=Kirkby|first1=M. J.|last2=Statham|first2=Ian|title=Surface Stone Movement and Scree Formation|journal=The Journal of Geology|year=1975|volume=83|issue=3|pages=349–362|doi=10.1086/628097}}</ref> === Ҷудошавии сангпораҳо аз рӯйи андоза === Дар бисёр шағалзорҳо сангҳои калонтар дар поёну сангпораҳои майдатар дар боло ҷамъ мешаванд. Сабаб он аст, ки сангҳои калон ҳангоми афтидан одатан масофаи бештарро тай мекунанд. Ин тарзи ҷойгиршавии сангпораҳо аз синну соли шағалзор ва тарзи пайдоиши он низ вобаста аст.<ref name="Draebing2026"/><ref name="Dai2022">{{Cite journal|last1=Dai|first1=Bei-Bing|last2=Wu|first2=Fan-Yu|last3=Zhong|first3=Wei-Tao|last4=Shi|first4=Yi-Hao|last5=Qin|first5=Jin-Tao|last6=Yang|first6=Jia-Jun|last7=Yang|first7=Jun|title=Particle Sorting in Scree Slopes: Characterization and Interpretation From the Micromechanical Perspective|journal=Journal of Geophysical Research: Earth Surface|year=2022|volume=127|issue=5|at=e2021JF006372|doi=10.1029/2021JF006372}}</ref><ref name="Turner1996"/> == Шағалзорҳо дар Тоҷикистон == Шағалзорҳо дар [[Помир]], [[Ҳисору Олой]], қаторкӯҳҳои [[Қаторкӯҳи Дарвоз|Дарвоз]], [[Ванҷ (қаторкӯҳ)|Ванҷ]], [[Қаторкӯҳи Рӯшон|Рӯшон]], [[Қаторкӯҳи Шуғнон|Шуғнон]], [[Қаторкӯҳи Шоҳдара|Шоҳдара]] ва дигар ноҳияҳои кӯҳии Тоҷикистон ба назар мерасанд. Онҳо аз рӯйи баландӣ, ҷоришавии сангпораҳо ва рустаниҳое, ки дар онҳо мерӯянд, фарқ мекунанд.<ref name="Rahimbekova2024">{{Cite journal |last1=Рахимбекова |first1=М. Р. |last2=Оймухаммадзода |first2=И. С. |last3=Файзуллоев |first3=Ш. А. |year=2024 |title=Влияние морфометрических и климатических условий на развитие осыпей долины реки Гунт |journal=Доклады Национальной академии наук Таджикистана |volume=67 |issue=7–8 |pages=387–399 |url=https://journals.anrt.tj/files/DNANT/dnant_2024_07-08.pdf }}</ref><ref name="Nowak2021"/> === Водии Ғунд === Дар [[Ғунд (дарё)|водии Ғунд]] (ҷанубу ғарби Помир) бисёр шағалзорҳо дар баландии 1500–2000 м аз сатҳи баҳр ҷойгиранд. Аммо шароити пайдоиши онҳо дар баландии 3500–4000 м, махсусан дар нишебиҳои 40–50-дараҷаи рӯ ба шимолу ғарб, мусоидтар арзёбӣ шудааст.<ref name="Rahimbekova2024"/> === Помири Ғарбӣ === Дар шағалзорҳои Помири Ғарбӣ рустаниҳое чун ''Ferula grigoriewii'', [[Қатрони шуғнӣ|қатрони шуғнӣ]], ''Cousinia mulgediifolia'', ''Cousinia semilacera'' ва ''Artemisia korshinskyi'' мерӯянд.<ref name="Nowak2021"/> === Қаторкӯҳи Қурама === Дар [[қаторкӯҳи Қурама]] шағалзорҳои устуворшуда, ки аз пораҳои [[Варақсанг|варақсанг]] ва [[Гранит|гранит]] пайдо шудаанд, дар баландии 1150–1600 м омӯхта шудаанд. Дар онҳо рустаниҳои ''Eremurus turkestanicus'' ва [[сичи суғдӣ]] мерӯянд.<ref name="Nowak2021"/> [[File:Mountains of Tajikistan, Ayni District (146).jpg|thumb|Кӯҳнавардон дар байни сангпораҳои гуногунандозаи шағалзори кӯҳҳои Фон|261x261пкс]] === Кӯҳҳои Фон ва қаторкӯҳи Ҳисор === Дар [[Кӯҳҳои Фон]] ва [[қаторкӯҳи Ҳисор]] шағалзорҳо дар натиҷаи пора шудани сангҳо, яхбандӣ ва ба поён ғелидани сангпораҳо пайдо мешаванд. Онҳо дар наздикии санглохҳо, марғзорҳои баландкӯҳ ва пиряхҳо вомехӯранд.<ref name="Nowak2021"/> {{clear}} == Аҳамияти экологӣ == Гарчанде шағалзорҳо дорои хоки каму сангрезаҳои ҳаракаткунанда бошанд ҳам, бисёр рустаниҳо ва ҳайвонот дар онҳо зиндагӣ мекунанд. Дар шағалзорҳои устуворшуда бо гузашти вақт хок ва боқимондаҳои рустаниҳо ҷамъ мешаванд. Ин барои сабзидани рустаниҳои нав шароит фароҳам меорад.<ref name="Nowak2021"/> === Наботот === Рустаниҳои шағалзорҳо ба камии хок, хушкӣ ва ҳаракати сангпораҳо мутобиқ шудаанд. Баъзеи онҳо решаҳои дарозу паҳн доранд, ки барои мустаҳкам мондан дар байни сангпораҳо ва гирифтани об ёрӣ мерасонанд. Баъзеи дигар қадпаст ё [[Рустании болиштмонанд|болиштмонанданд]].<ref name="Nowak2021"/> === Ҳайвонот === Ковокиҳои байни сангҳо ҷонваронро аз сармо, гармӣ ва [[Дарандагӣ|дарандаҳои]] табиӣ муҳофизат мекунанд. Дар шағалзорҳои Помир [[ғулмуши сурх]] ва [[ғулмуши гӯшкалон]] зиндагӣ мекунанд.<ref name="MaguirePika">{{Cite web |last=Maguire |first=Anna |title=Ochotona rutila (Turkestan red pika) |website=Animal Diversity Web |publisher=University of Michigan Museum of Zoology |url=https://animaldiversity.org/accounts/Ochotona_rutila/ |access-date=2026-10-24 }}</ref><ref name="JordanPika">{{Cite web |last=Jordan |first=Dana |title=Ochotona macrotis (large-eared pika) |website=Animal Diversity Web |publisher=University of Michigan Museum of Zoology |url=https://animaldiversity.org/accounts/Ochotona_macrotis/ |access-date=2026-10-24 }}</ref> Онҳо дар байни сангҳо паноҳ бурда, аз рустаниҳои атроф ғизо мегиранд. Дар шағалзорҳо инчунин мушҳои саҳроӣ, [[Тортанак|тортанакҳо]], [[гамбускҳо]] ва дигар ҷонварони хурд вомехӯранд.<ref name="Ruzicka2012">{{Cite journal |last1=Růžička |first1=Vlastimil |last2=Zacharda |first2=Miloslav |last3=Němcová |first3=Lenka |last4=Šmilauer |first4=Petr |last5=Nekola |first5=Jeffrey C. |year=2012 |title=Periglacial microclimate in low-altitude scree slopes supports relict biodiversity |journal=Journal of Natural History |volume=46 |issue=35–36 |pages=2145–2157 |doi=10.1080/00222933.2012.707248 }}</ref> == Робита бо пиряхҳо == Сангпораҳои аз кӯҳ ҷудошуда баъзан ба рӯйи [[Пирях|пиряхҳо]] меафтанд. Қабати тунуки сангпораҳо метавонад обшавии яхро тезонад, зеро сангҳо нисбат ба ях гармии бештари офтобро ҷаббида мегиранд. Қабати ғафси сангпораҳо бошад, намегузорад, ки гармӣ ба осонӣ ба яхи зери он гузарад ва ҳамин хел обшавии пиряхро суст мекунад.<ref name="Nakawo1981">{{Cite journal |last1=Nakawo |first1=M. |last2=Young |first2=G. J. |year=1981 |title=Field Experiments to Determine the Effect of a Debris Layer on Ablation of Glacier Ice |journal=Annals of Glaciology |volume=2 |pages=85–91 |doi=10.3189/172756481794352432 }}</ref><ref name="FontrodonaBach2025">{{Cite journal|last1=Fontrodona-Bach|first1=Adrià|last2=Groeneveld|first2=Lars|last3=Miles|first3=Evan|last4=McCarthy|first4=Michael|last5=Shaw|first5=Thomas|last6=Melo Velasco|first6=Vicente|last7=Pellicciotti|first7=Francesca|title=DebDaB: a database of supraglacial debris thickness and physical properties|journal=Earth System Science Data|year=2025|volume=17|pages=4213–4234|doi=10.5194/essd-17-4213-2025}}</ref> == Хатарҳои табиӣ == Шағалзорҳои равон барои роҳҳо, сохтмонҳо ва [[Кӯҳнавардӣ|кӯҳнавардон]] хатарнок ҳастанд. Борони сахт, обшавии барф, [[заминларза]] ва канда шудани сангҳои нав метавонанд ҳаракати сангпораҳоро зиёд кунанд.<ref name="Rahimbekova2024"/><ref name="UtahRockfall">{{Cite web|title=Rockfalls|publisher=Utah Geological Survey|url=https://geology.utah.gov/hazards/landslides/rockfalls/|access-date=2026-10-25}}</ref><ref name="SLFRockfall">{{Cite web|title=Rockfalls, rockslides and more: FAQ and dossier|publisher=WSL Institute for Snow and Avalanche Research SLF|url=https://www.slf.ch/en/natural-hazards/rockfalls-rockslides-and-more-faq-and-dossier/|access-date=2026-10-25}}</ref> == Омӯзиши шағалзорҳо == Олимон шағалзорҳоро бо ёрии [[Тасвири моҳворавӣ|тасвирҳои моҳворавӣ]], [[Харитаи рақамӣ|харитаҳои рақамии]] релеф, [[лидар]] ва усулҳои дигари таҳқиқ меомӯзанд. Ин маълумот барои фаҳмидани сабабҳои пора шудани сангҳо, ҳаракати онҳо ва тағйир ёфтани нишебиҳо кӯмак мекунад. Таҳқиқоти соли 2026 дар Алпи Швейтсария нишон дод, ки [[Иқлим|иқлим]], навъи ҷинсҳои кӯҳӣ ва ақиб рафтани пиряхҳо ба пайдо шудани шағалзорҳо таъсир мерасонанд.<ref name="Draebing2026"/><ref name="Robiati2019">{{Cite journal|last1=Robiati|first1=Carlo|last2=Eyre|first2=Matt|last3=Vanneschi|first3=Claudio|last4=Francioni|first4=Mirko|last5=Venn|first5=Adam|last6=Coggan|first6=John|title=Application of Remote Sensing Data for Evaluation of Rockfall Potential within a Quarry Slope|journal=ISPRS International Journal of Geo-Information|year=2019|volume=8|issue=9|pages=367|doi=10.3390/ijgi8090367}}</ref><ref name="SLFRockfall"/> == Фарқ аз навъҳои дигари таҳшинҳо == * [[Морена]] — сангу хоке, ки пирях бо худ мебарад ё дар ҷое ҷамъ мекунад.<ref name="USGSGlacierGlossary">{{Cite web|title=Glossary of Glacier Terminology|publisher=U.S. Geological Survey|url=https://pubs.usgs.gov/of/2004/1216/text.html|year=2004}}</ref> * [[Аллювий]] — рег, шағал ва дигар таҳшинҳое, ки оби дарё меорад ва ҷамъ мекунад.<ref name="USGSLithology">{{Cite web|title=Lithologic classification of geologic map units|publisher=U.S. Geological Survey|url=https://apps.usgs.gov/thesaurus/thesaurus-full.php?thcode=4|access-date=2026-10-25}}</ref> * [[Коллювий]] — хок ва сангпораҳое, ки бо таъсири қувваи ҷозиба, [[Эрозия|шуста шудани хок]] ва дигар равандҳо дар нишебиҳо ҷамъ мешаванд.<ref name="USGSLithology"/><ref name="Turner1996"/> * Шағалзор — тӯдаи сангпораҳое, ки бештар аз шахҳо канда шуда, ба поён меафтанд ва ҷамъ мешаванд.<ref name="BGSTalus"/> Ин навъҳои таҳшинҳоро на ҳамеша ба осонӣ аз ҳам ҷудо кардан мумкин аст, зеро баъзан чанд раванд дар як ҷой таъсир мерасонанд.<ref name="Jackson1997"/><ref name="Allaby2013"/> == Адабиёт == {{эзоҳ}} [[Гурӯҳ:Геоморфология]] [[Гурӯҳ:Шаклҳои релеф]] [[Гурӯҳ:Релефи кӯҳӣ]] [[Гурӯҳ:Экологияи кӯҳӣ]] q1yysxnkadxbqz5b3b45ywnep20lmnb 1491217 1491213 2026-10-25T05:12:27Z Zosya95 54344 1491217 wikitext text/x-wiki {{Маъноҳои дигар|Шағал (мазмунҳо)}} [[File:. - panoramio (131).jpg|thumb|250px|Шағалзори конусшакл дар доманаи [[Кӯҳҳои Фон|кӯҳҳои Фон]]]] '''Шағалзор''' ({{lang-en|scree, talus}}) — тӯдаи сангҳое, ки аз [[Ҷарӣ|ҷари]]ҳо канда шуда, дар [[Нишебӣ|нишебиҳо]] ва доманаи кӯҳҳо ҷамъ мешаванд. Шағалзор яке аз шаклҳои [[Релеф|релефи]] кӯҳӣ буда, аз сангреза, пораҳои қиррадори [[Ҷинси кӯҳӣ|ҷинсҳои кӯҳӣ]] ва [[Харсанг|харсангҳои]] гуногунандоза иборат аст.<ref name="Farhang2008">{{Cite book |title=Фарҳанги тафсирии забони тоҷикӣ |volume=2 |location=Душанбе |year=2008 }}</ref><ref name="Jackson1997">{{Cite book |editor-last=Jackson |editor-first=Julia A. |title=Glossary of Geology |edition=4 |publisher=American Geological Institute |location=Alexandria, Virginia |year=1997 |isbn=0922152349 }}</ref><ref name="Allaby2013">{{Cite book |editor-last=Allaby |editor-first=Michael |title=A Dictionary of Geology and Earth Sciences |edition=4 |publisher=Oxford University Press |year=2013 |isbn=9780199653065 }}</ref><ref name="BGSTalus">{{Cite web|title=Talus|website=Lexicon of Named Rock Units|publisher=British Geological Survey|url=https://webapps.bgs.ac.uk/lexicon/lexicon.cfm?pub=TALU|access-date=2026-10-25}}</ref> Шағалзорҳо бештар дар кӯҳистон, аз ҷумла дар [[Алп]], [[Ҳимолой]], [[Тиёншон]], [[Помир]] ва [[Қафқоз]] вомехӯранд. Дар Тоҷикистон онҳо дар [[Қаторкӯҳ|қаторкӯҳҳои]] Помир, [[Ҳисору Олой]] ва дигар ноҳияҳои кӯҳсор дида мешаванд. Шағалзорҳо ҳам қисми релефи кӯҳӣ ва ҳам [[Муҳити зист|муҳити зисти]] бисёр рустаниҳои камёб ва [[Эндемизм|эндемикӣ]] мебошанд.<ref name="Endemic2022">{{Cite book |last1=Nowak |first1=Arkadiusz |title=Tajikistan – the Country of Endemic Plants |year=2022 |url=https://www.researchgate.net/publication/360069763_Tajikistan_-_the_country_of_endemic_plants }}</ref><ref name="Nowak2021">{{Cite journal |last1=Nowak |first1=Arkadiusz |last2=Świerszcz |first2=Sebastian |last3=Nowak |first3=Sylwia |last4=Nobis |first4=Marcin |year=2021 |title=Vegetation Diversity of Screes and Taluses of The Pamir and South-Western Tian Shan in Middle Asia |journal=Folia Geobotanica |volume=56 |pages=43–67 |doi=10.1007/s12224-021-09392-w }}</ref> == Пайдоиш == Шағалзорҳо дар натиҷаи [[Бодлесӣ|бодлесӣ]] ва пора шудани ҷинсҳои кӯҳӣ пайдо мешаванд. Об, ҳаво, тағйири [[Ҳарорат|ҳарорат]] ва фаъолияти организмҳо сангҳоро суст карда, боиси кафидан ва пора шудани онҳо мегарданд. Сангпораҳо аз ҷариҳо канда шуда, ба поён меафтанд ва дар доманаи кӯҳ ҷамъ мешаванд.<ref name="EMTBodlesi">{{ЭМТ|Бодлесӣ|2|муаллиф=}}</ref><ref name="Draebing2026">{{Cite journal |last1=Draebing |first1=Daniel |last2=Brouns |first2=Sterre A. M. |last3=Binnie |first3=Steven A. |last4=de Haas |first4=Tjalling |last5=McColl |first5=Samuel T. |year=2026 |title=Climatic, lithologic and topographic control on alpine rock fracturing and talus evolution |journal=Earth Surface Processes and Landforms |volume=51 |issue=6 |at=e70331 |doi=10.1002/esp.70331 }}</ref> === Бодлесии механикӣ (физикӣ) === Ҳангоми бодлесии механикӣ, ҷинсҳои кӯҳӣ аз пасту баланд шудани ҳарорат ва [[Яхбандӣ|ях бастану]] об шудани об дар тарқишҳо пора мешаванд. Масалан, об ба тарқиши санг медарояд ва ҳангоми ях бастан ҳаҷмаш тақрибан 9% зиёд мешавад. Фишори ях метавонад тарқишро васеъ карда, сангро шиканад.<ref name="EMTBodlesi"/><ref name="EarlePhysicalGeology">{{Cite web|title=15.2 Classification of Mass Wasting|website=Physical Geology, First University of Saskatchewan Edition|publisher=University of Saskatchewan|url=https://www.saskoer.ca/physicalgeology/chapter/15-2-classification-of-mass-wasting/|access-date=2026-10-25}}</ref> Раванди дигари ин навъи бодлесӣ ҷудошавии ях аст, ки дар он об ба қисмҳои хунуктари шикофҳои кӯҳсангҳо гузашта, ях мебандад ва [[Кристалл|кристаллҳои]] ях ҳосил мешаванд. Бо ворид шудани оби бештар ин кристаллҳо калон шуда, фишори онҳо метавонад сангро тарконад.<ref name="Murton2006">{{Cite journal |last1=Murton |first1=Julian B. |last2=Peterson |first2=Rorik |last3=Ozouf |first3=Jean-Claude |year=2006 |title=Bedrock Fracture by Ice Segregation in Cold Regions |journal=Science |volume=314 |issue=5802 |pages=1127–1129 |doi=10.1126/science.1132127 }}</ref> Дар ҷойҳои хушк бошад, гармшавию хунукшавии нобаробари сангҳо низ боиси пайдо шудани тарқишҳо мегардад.<ref name="Draebing2026"/> === Бодлесии химиявӣ === Бодлесии химиявӣ дар натиҷаи таъсири об, [[Оксиген|оксиген]], [[Диоксиди карбон|гази карбон]] ва моддаҳои дар об ҳалшуда ба ҷинсҳои кӯҳӣ ба амал меояд. Ин моддаҳо бо [[Минерал|маъданҳои]] кӯҳсангҳо ба [[реаксияи химиявӣ]] даромада, таркиби онҳоро тағйир медиҳанд. Дар натиҷа баъзе маъданҳо ҳал шуда, маъданҳои нав ҳосил мешаванд ва сангҳо осонтар пора мешаванд.<ref name="Allaby2013"/> === Бодлесии биологӣ (органикӣ) === Решаҳои рустаниҳо ба тарқишҳои санг ворид шуда, баробари калон шуданашон онҳоро васеъ мекунанд. [[Гулсанг|Гулсангҳо]] низ бо риштаҳои [[Занбӯруғ|занбӯруғии]] худ ба шикофҳои санг роҳ ёфта, онҷо [[Кислотаи органикӣ|кислотаҳои органикӣ]] ҷудо мекунанд. Дар натиҷа сангҳо рафта-рафта пора шуда, таркиби химиявии онҳо низ иваз мешавад.<ref name="Chen2002">{{Cite journal |last1=Chen |first1=Jie |last2=Blume |first2=Hans-Peter |year=2002 |title=Rock-weathering by lichens in Antarctic: patterns and mechanisms |journal=Journal of Geographical Sciences |volume=12 |issue=4 |pages=387–396 |doi=10.1007/BF02844595 }}</ref> Пас аз ҳамаи бодлесиҳо, сангпораҳо аз ҷарӣ ҷудошуда зери таъсири [[Ҷозиба|қувваи ҷозиба]] ба поён меафтанд ва дар домана ҷамъ шуда, шағалзорро ташкил медиҳанд. Агар сангпораҳо аз як [[Нова (релеф)|новаи]] танг фурӯ резанд, шағалзори конусшакл пайдо мешавад.<ref name="Jackson1997"/><ref name="Turner1996">{{Cite book|last=Turner|first=A. Keith|chapter=Colluvium and Talus|title=Landslides: Investigation and Mitigation|series=Transportation Research Board Special Report|volume=247|pages=525–554|publisher=Transportation Research Board|year=1996|url=https://onlinepubs.trb.org/Onlinepubs/sr/sr247/sr247-020.pdf}}</ref> == Сохт ва хусусиятҳои релефӣ == [[File:Tajikistan Fan-Mountains - landscape 06.JPG|thumb|Шағалзорҳои пайваста дар доманаи [[Кӯҳҳои Фон|кӯҳҳои Фон]]]] [[File:Kushikat - panoramio (55).jpg|thumb|Шағалзори паҳн бо рустаниҳо дар [[Хушекат]]]] Шағалзорҳо вобаста ба баландии ҷарӣ, нишебии кӯҳ, навъи ҷинсҳои кӯҳӣ ва миқдори сангпораҳо шаклу андозаи гуногун доранд. Баъзеашон танҳо қисми хурди нишебиро мепӯшонанд, дигарон бошанд, дар доманаи ҷариҳо масоҳати васеъро фаро мегиранд.<ref name="Jackson1997"/> === Намудҳои шағалзор === Аз рӯйи шакл: * '''Шағалзорҳои конусшакл''' — тӯдаҳои сангпораҳое, ки дар поёни новаҳои танги кӯҳӣ ҷамъ шуда, шакли конусро мегиранд. * '''Шағалзорҳои паҳн''' — сангрезаҳое, ки қисми васеи нишебӣ ё доманаи ҷариро мепӯшонанд. * '''Шағалзорҳои пайваста''' — аз якҷо шудани чанд шағалзори наздик ба вуҷуд меоянд.<ref name="Turner1996"/> Аз рӯйи ҳаракати сангпораҳо: * '''Шағалзорҳои равон''' — сангпораҳояшон ҳанӯз меҷунбанд ва метавонанд поёнтар ҷорӣ шаванд. * '''Шағалзорҳои устуворшуда''' — ҳаракати сангпораҳояшон кам ё қариб қатъ шуда, байни онҳо [[Хок|хок]] ҷамъ мешавад ва рустаниҳо мерӯянд.<ref name="Nowak2021"/> Устувории шағалзор аз хамии замин, андозаю шакли сангпораҳо ва [[Соиш|соиши]] байни онҳо вобаста аст. Дар ҷойҳои хеле нишеб сангпораҳо осонтар ба поён меғеланд, дар ҷойҳои камнишеб бошад, бештар дар ҷояшон мемонанд.<ref name="Statham1973">{{Cite journal |last=Statham |first=Ian |year=1973 |title=Scree Slope Development under Conditions of Surface Particle Movement |journal=Transactions of the Institute of British Geographers |issue=59 |pages=41–53 |doi=10.2307/621711 }}</ref><ref name="Kirkby1975">{{Cite journal|last1=Kirkby|first1=M. J.|last2=Statham|first2=Ian|title=Surface Stone Movement and Scree Formation|journal=The Journal of Geology|year=1975|volume=83|issue=3|pages=349–362|doi=10.1086/628097}}</ref> === Ҷудошавии сангпораҳо аз рӯйи андоза === Дар бисёр шағалзорҳо сангҳои калонтар дар поёну сангпораҳои майдатар дар боло ҷамъ мешаванд. Сабаб он аст, ки сангҳои калон ҳангоми афтидан одатан масофаи бештарро тай мекунанд. Ин тарзи ҷойгиршавии сангпораҳо аз синну соли шағалзор ва тарзи пайдоиши он низ вобаста аст.<ref name="Draebing2026"/><ref name="Dai2022">{{Cite journal|last1=Dai|first1=Bei-Bing|last2=Wu|first2=Fan-Yu|last3=Zhong|first3=Wei-Tao|last4=Shi|first4=Yi-Hao|last5=Qin|first5=Jin-Tao|last6=Yang|first6=Jia-Jun|last7=Yang|first7=Jun|title=Particle Sorting in Scree Slopes: Characterization and Interpretation From the Micromechanical Perspective|journal=Journal of Geophysical Research: Earth Surface|year=2022|volume=127|issue=5|at=e2021JF006372|doi=10.1029/2021JF006372}}</ref><ref name="Turner1996"/> == Шағалзорҳо дар Тоҷикистон == Шағалзорҳо дар [[Помир]], [[Ҳисору Олой]], қаторкӯҳҳои [[Қаторкӯҳи Дарвоз|Дарвоз]], [[Ванҷ (қаторкӯҳ)|Ванҷ]], [[Қаторкӯҳи Рӯшон|Рӯшон]], [[Қаторкӯҳи Шуғнон|Шуғнон]], [[Қаторкӯҳи Шоҳдара|Шоҳдара]] ва дигар ноҳияҳои кӯҳии Тоҷикистон ба назар мерасанд. Онҳо аз рӯйи баландӣ, ҷоришавии сангпораҳо ва рустаниҳое, ки дар онҳо мерӯянд, фарқ мекунанд.<ref name="Rahimbekova2024">{{Cite journal |last1=Рахимбекова |first1=М. Р. |last2=Оймухаммадзода |first2=И. С. |last3=Файзуллоев |first3=Ш. А. |year=2024 |title=Влияние морфометрических и климатических условий на развитие осыпей долины реки Гунт |journal=Доклады Национальной академии наук Таджикистана |volume=67 |issue=7–8 |pages=387–399 |url=https://journals.anrt.tj/files/DNANT/dnant_2024_07-08.pdf }}</ref><ref name="Nowak2021"/> === Водии Ғунд === Дар [[Ғунд (дарё)|водии Ғунд]] (ҷанубу ғарби Помир) бисёр шағалзорҳо дар баландии 1500–2000 м аз сатҳи баҳр ҷойгиранд. Аммо шароити пайдоиши онҳо дар баландии 3500–4000 м, махсусан дар нишебиҳои 40–50-дараҷаи рӯ ба шимолу ғарб, мусоидтар арзёбӣ шудааст.<ref name="Rahimbekova2024"/> === Помири Ғарбӣ === Дар шағалзорҳои Помири Ғарбӣ рустаниҳое чун ''Ferula grigoriewii'', [[Қатрони шуғнӣ|қатрони шуғнӣ]], ''Cousinia mulgediifolia'', ''Cousinia semilacera'' ва ''Artemisia korshinskyi'' мерӯянд.<ref name="Nowak2021"/> === Қаторкӯҳи Қурама === Дар [[қаторкӯҳи Қурама]] шағалзорҳои устуворшуда, ки аз пораҳои [[Варақсанг|варақсанг]] ва [[Гранит|гранит]] пайдо шудаанд, дар баландии 1150–1600 м омӯхта шудаанд. Дар онҳо рустаниҳои ''Eremurus turkestanicus'' ва [[сичи суғдӣ]] мерӯянд.<ref name="Nowak2021"/> [[File:Mountains of Tajikistan, Ayni District (146).jpg|thumb|Кӯҳнавардон дар байни сангпораҳои гуногунандозаи шағалзори кӯҳҳои Фон|261x261пкс]] === Кӯҳҳои Фон ва қаторкӯҳи Ҳисор === Дар [[Кӯҳҳои Фон]] ва [[қаторкӯҳи Ҳисор]] шағалзорҳо дар натиҷаи пора шудани сангҳо, яхбандӣ ва ба поён ғелидани сангпораҳо пайдо мешаванд. Онҳо дар наздикии санглохҳо, марғзорҳои баландкӯҳ ва пиряхҳо вомехӯранд.<ref name="Nowak2021"/> {{clear}} == Аҳамияти экологӣ == Гарчанде шағалзорҳо дорои хоки каму сангрезаҳои ҳаракаткунанда бошанд ҳам, бисёр рустаниҳо ва ҳайвонот дар онҳо зиндагӣ мекунанд. Дар шағалзорҳои устуворшуда бо гузашти вақт хок ва боқимондаҳои рустаниҳо ҷамъ мешаванд. Ин барои сабзидани рустаниҳои нав шароит фароҳам меорад.<ref name="Nowak2021"/> === Наботот === Рустаниҳои шағалзорҳо ба камии хок, хушкӣ ва ҳаракати сангпораҳо мутобиқ шудаанд. Баъзеи онҳо решаҳои дарозу паҳн доранд, ки барои мустаҳкам мондан дар байни сангпораҳо ва гирифтани об ёрӣ мерасонанд. Баъзеи дигар қадпаст ё [[Рустании болиштмонанд|болиштмонанданд]].<ref name="Nowak2021"/> === Ҳайвонот === Ковокиҳои байни сангҳо ҷонваронро аз сармо, гармӣ ва [[Дарандагӣ|дарандаҳои]] табиӣ муҳофизат мекунанд. Дар шағалзорҳои Помир [[ғулмуши сурх]] ва [[ғулмуши гӯшкалон]] зиндагӣ мекунанд.<ref name="MaguirePika">{{Cite web |last=Maguire |first=Anna |title=Ochotona rutila (Turkestan red pika) |website=Animal Diversity Web |publisher=University of Michigan Museum of Zoology |url=https://animaldiversity.org/accounts/Ochotona_rutila/ |access-date=2026-10-24 }}</ref><ref name="JordanPika">{{Cite web |last=Jordan |first=Dana |title=Ochotona macrotis (large-eared pika) |website=Animal Diversity Web |publisher=University of Michigan Museum of Zoology |url=https://animaldiversity.org/accounts/Ochotona_macrotis/ |access-date=2026-10-24 }}</ref> Онҳо дар байни сангҳо паноҳ бурда, аз рустаниҳои атроф ғизо мегиранд. Дар шағалзорҳо инчунин мушҳои саҳроӣ, [[Тортанак|тортанакҳо]], [[гамбускҳо]] ва дигар ҷонварони хурд вомехӯранд.<ref name="Ruzicka2012">{{Cite journal |last1=Růžička |first1=Vlastimil |last2=Zacharda |first2=Miloslav |last3=Němcová |first3=Lenka |last4=Šmilauer |first4=Petr |last5=Nekola |first5=Jeffrey C. |year=2012 |title=Periglacial microclimate in low-altitude scree slopes supports relict biodiversity |journal=Journal of Natural History |volume=46 |issue=35–36 |pages=2145–2157 |doi=10.1080/00222933.2012.707248 }}</ref> == Робита бо пиряхҳо == Сангпораҳои аз кӯҳ ҷудошуда баъзан ба рӯйи [[Пирях|пиряхҳо]] меафтанд. Қабати тунуки сангпораҳо метавонад обшавии яхро тезонад, зеро сангҳо нисбат ба ях гармии бештари офтобро ҷаббида мегиранд. Қабати ғафси сангпораҳо бошад, намегузорад, ки гармӣ ба осонӣ ба яхи зери он гузарад ва ҳамин хел обшавии пиряхро суст мекунад.<ref name="Nakawo1981">{{Cite journal |last1=Nakawo |first1=M. |last2=Young |first2=G. J. |year=1981 |title=Field Experiments to Determine the Effect of a Debris Layer on Ablation of Glacier Ice |journal=Annals of Glaciology |volume=2 |pages=85–91 |doi=10.3189/172756481794352432 }}</ref><ref name="FontrodonaBach2025">{{Cite journal|last1=Fontrodona-Bach|first1=Adrià|last2=Groeneveld|first2=Lars|last3=Miles|first3=Evan|last4=McCarthy|first4=Michael|last5=Shaw|first5=Thomas|last6=Melo Velasco|first6=Vicente|last7=Pellicciotti|first7=Francesca|title=DebDaB: a database of supraglacial debris thickness and physical properties|journal=Earth System Science Data|year=2025|volume=17|pages=4213–4234|doi=10.5194/essd-17-4213-2025}}</ref> == Хатарҳои табиӣ == Шағалзорҳои равон барои роҳҳо, сохтмонҳо ва [[Кӯҳнавардӣ|кӯҳнавардон]] хатарнок ҳастанд. Борони сахт, обшавии барф, [[заминларза]] ва канда шудани сангҳои нав метавонанд ҳаракати сангпораҳоро зиёд кунанд.<ref name="Rahimbekova2024"/><ref name="UtahRockfall">{{Cite web|title=Rockfalls|publisher=Utah Geological Survey|url=https://geology.utah.gov/hazards/landslides/rockfalls/|access-date=2026-10-25}}</ref><ref name="SLFRockfall">{{Cite web|title=Rockfalls, rockslides and more: FAQ and dossier|publisher=WSL Institute for Snow and Avalanche Research SLF|url=https://www.slf.ch/en/natural-hazards/rockfalls-rockslides-and-more-faq-and-dossier/|access-date=2026-10-25}}</ref> == Омӯзиши шағалзорҳо == Олимон шағалзорҳоро бо ёрии [[Тасвири моҳворавӣ|тасвирҳои моҳворавӣ]], [[Харитаи рақамӣ|харитаҳои рақамии]] релеф, [[лидар]] ва усулҳои дигари таҳқиқ меомӯзанд. Ин маълумот барои фаҳмидани сабабҳои пора шудани сангҳо, ҳаракати онҳо ва тағйир ёфтани нишебиҳо кӯмак мекунад. Таҳқиқоти соли 2026 дар Алпи Швейтсария нишон дод, ки [[Иқлим|иқлим]], навъи ҷинсҳои кӯҳӣ ва ақиб рафтани пиряхҳо ба пайдо шудани шағалзорҳо таъсир мерасонанд.<ref name="Draebing2026"/><ref name="Robiati2019">{{Cite journal|last1=Robiati|first1=Carlo|last2=Eyre|first2=Matt|last3=Vanneschi|first3=Claudio|last4=Francioni|first4=Mirko|last5=Venn|first5=Adam|last6=Coggan|first6=John|title=Application of Remote Sensing Data for Evaluation of Rockfall Potential within a Quarry Slope|journal=ISPRS International Journal of Geo-Information|year=2019|volume=8|issue=9|pages=367|doi=10.3390/ijgi8090367}}</ref><ref name="SLFRockfall"/> == Фарқ аз навъҳои дигари таҳшинҳо == * [[Морена]] — сангу хоке, ки пирях бо худ мебарад ё дар ҷое ҷамъ мекунад.<ref name="USGSGlacierGlossary">{{Cite web|title=Glossary of Glacier Terminology|publisher=U.S. Geological Survey|url=https://pubs.usgs.gov/of/2004/1216/text.html|year=2004}}</ref> * [[Аллювий]] — рег, шағал ва дигар таҳшинҳое, ки оби дарё меорад ва ҷамъ мекунад.<ref name="USGSLithology">{{Cite web|title=Lithologic classification of geologic map units|publisher=U.S. Geological Survey|url=https://apps.usgs.gov/thesaurus/thesaurus-full.php?thcode=4|access-date=2026-10-25}}</ref> * [[Коллювий]] — хок ва сангпораҳое, ки бо таъсири қувваи ҷозиба, [[Эрозия|шуста шудани хок]] ва дигар равандҳо дар нишебиҳо ҷамъ мешаванд.<ref name="USGSLithology"/><ref name="Turner1996"/> * Шағалзор — тӯдаи сангпораҳое, ки бештар аз ҷариҳо канда шуда, ба поён меафтанд ва ҷамъ мешаванд.<ref name="BGSTalus"/> Ин навъҳои таҳшинҳоро на ҳамеша ба осонӣ аз ҳам ҷудо кардан мумкин аст, зеро баъзан чанд раванд дар як ҷой таъсир мерасонанд.<ref name="Jackson1997"/><ref name="Allaby2013"/> == Адабиёт == {{эзоҳ}} [[Гурӯҳ:Геоморфология]] [[Гурӯҳ:Шаклҳои релеф]] [[Гурӯҳ:Релефи кӯҳӣ]] [[Гурӯҳ:Экологияи кӯҳӣ]] 6h0ofv988nzxhep2v5z70omyl81reym 0 334559 1491187 2026-10-25T02:21:18Z Zosya95 54344 Саҳифаи холӣ эҷод шуд 1491187 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 0 334560 1491195 2026-10-25T03:07:35Z Zosya95 54344 Саҳифаи холӣ эҷод шуд 1491195 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 0 334561 1491209 2026-10-25T04:18:27Z Zosya95 54344 Саҳифаи нав: '''Шағал''' якчанд маъно дорад. Саҳифаи лозимаро аз инҷо гиред: * [[Шағал]] * [[Шағалзор]] {{Шаблон:Муайянкунӣ}} 1491209 wikitext text/x-wiki '''Шағал''' якчанд маъно дорад. Саҳифаи лозимаро аз инҷо гиред: * [[Шағал]] * [[Шағалзор]] {{Шаблон:Муайянкунӣ}} 16jith1cnsd5qyq7ksdsmeqc5jfyj9r 0 334562 1491214 2026-10-25T05:06:42Z Zosya95 54344 Саҳифаи нав: '''Шах''' ({{lang-en|cliff, rock face}}) — девораи табиии сангии бисёр нишеб ё қариб амудӣ, ки дар кӯҳҳо, дараҳо, канори дарёҳо ва соҳилҳои баҳру уқёнусҳо ба вуҷуд меояд. Шах яке аз шаклҳои [[Релеф|релеф]] буда, бештар аз [[Ҷинси кӯҳӣ|ҷинсҳои кӯҳии]] сахт ташкил меёбад. Он дар на... 1491214 wikitext text/x-wiki '''Шах''' ({{lang-en|cliff, rock face}}) — девораи табиии сангии бисёр нишеб ё қариб амудӣ, ки дар кӯҳҳо, дараҳо, канори дарёҳо ва соҳилҳои баҳру уқёнусҳо ба вуҷуд меояд. Шах яке аз шаклҳои [[Релеф|релеф]] буда, бештар аз [[Ҷинси кӯҳӣ|ҷинсҳои кӯҳии]] сахт ташкил меёбад. Он дар натиҷаи ҳаракатҳои [[Тектоника|тектоникӣ]], [[Бодлесӣ|бодлесӣ]], [[Фарсоиш|фарсоиш]] ва таъсири [[Ҷозиба|қувваи ҷозиба]] пайдо шуда, бо гузашти вақт тағйир меёбад.<ref name="USGSLandslide">{{Cite web|title=Landslide Types and Processes|publisher=U.S. Geological Survey|year=2004|url=https://pubs.usgs.gov/fs/2004/3072/fs-2004-3072.html}}</ref> [[File:Tajikistan Fan-Mountains 05.jpg|thumb|250px|Шахҳо ва қабатҳои ҷинсҳои кӯҳӣ дар [[Кӯҳҳои Фон|кӯҳҳои Фон]], Тоҷикистон]] Дар забони тоҷикӣ вожаи «шах» маънои васеъ дошта, ба кӯҳ, кӯҳпора ва сахра низ ишора мекунад. Дар [[Геоморфология|геоморфология]] барои ифодаи шакли релефи мазкур бештар девораи баланду сернишеби сангӣ дар назар аст. Шах аз [[Ҷарӣ|ҷарӣ]], ки одатан чуқурӣ ё буриши табиии замин аст, фарқ мекунад, ҳарчанд девораҳои ҷарӣ низ метавонанд шахӣ бошанд.<ref name="Farhang2008">{{Cite book|title=Фарҳанги тафсирии забони тоҷикӣ|volume=2|publisher=Пажӯҳишгоҳи забон ва адабиёти ба номи Рӯдакӣ|location=Душанбе|year=2008}}</ref> Шахҳо дар бисёр ноҳияҳои кӯҳии ҷаҳон вомехӯранд. Дар Тоҷикистон онҳо дар [[Помир]], [[Ҳисору Олой]], [[Кӯҳҳои Фон]], [[Қаторкӯҳи Дарвоз|қаторкӯҳи Дарвоз]], [[Қаторкӯҳи Зарафшон|қаторкӯҳи Зарафшон]] ва дигар ноҳияҳои кӯҳсор паҳн шудаанд. Девораҳои сангии ин минтақаҳо қисми муҳими манзараҳои кӯҳӣ буда, ба ташаккули дараҳо, ҳаракати сангпораҳо ва муҳити зисти рустанию ҳайвонот таъсир мерасонанд.<ref name="UNESCOPamir">{{Cite web|title=Tajik National Park (Mountains of the Pamirs)|publisher=UNESCO World Heritage Centre|url=https://whc.unesco.org/en/list/1252|access-date=2026-10-25}}</ref><ref name="Nowak2014">{{Cite journal|last1=Nowak|first1=Arkadiusz|last2=Nowak|first2=Sylwia|last3=Nobis|first3=Agnieszka|last4=Nobis|first4=Marcin|title=Vegetation of rock clefts and ledges in the Pamir Alai Mts, Tajikistan (Middle Asia)|journal=Central European Journal of Biology|year=2014|volume=9|issue=4|pages=444–460|doi=10.2478/s11535-013-0274-x}}</ref> == Пайдоиш == Шахҳо дар натиҷаи якчанд раванди геологӣ пайдо мешаванд. Сохт ва шакли онҳо аз навъи ҷинсҳои кӯҳӣ, ҷойгиршавии тарқишҳо, ҳаракати қишри Замин ва таъсири обу ҳаво вобаста аст. Одатан ин равандҳо якҷоя амал мекунанд. === Ҳаракатҳои тектоникӣ === Ҳангоми ҳаракати [[Қишри Замин|қишри Замин]] қабатҳои ҷинсҳои кӯҳӣ метавонанд боло бардошта, чиндор ё шикаста шаванд. Дар ҷойҳое, ки ҷинсҳо қад-қади [[Шикасти тектоникӣ|шикасти тектоникӣ]] нисбат ба ҳам ҷой иваз мекунанд, баъзан зинаҳои баланди релеф ва девораҳои нишеб ба вуҷуд меоянд. Баъдан бодлесӣ ва фарсоиш шакли онҳоро тағйир медиҳанд. [[Помир]] яке аз минтақаҳои фаъоли тектоникии Осиёи Марказӣ мебошад. Баландшавии кӯҳҳо, ҳаракати шикастҳои геологӣ ва фарсоиши дарозмуддат дар ташаккули релефи пурпечутоби он нақши муҳим доранд.<ref name="UNESCOPamir"/><ref name="Chen2024">{{Cite journal|last1=Chen|first1=Shenqiang|last2=Chevalier|first2=Marie-Luce|last3=Li|first3=Haibing|title=Tectonic and climatic controls on topographic spatial variability across the Pamir Plateau and implications for drainage evolution|journal=Journal of Asian Earth Sciences|year=2024|volume=276|at=106333|doi=10.1016/j.jseaes.2024.106333}}</ref> === Бодлесӣ === [[Бодлесӣ]] тадриҷан ҷинсҳои кӯҳиро суст карда, боиси пайдо шудан ва васеъ гардидани тарқишҳо мегардад. Он метавонад механикӣ, химиявӣ ё биологӣ бошад. Ҳангоми '''бодлесии механикӣ''' тағйири ҳарорат, ях бастани об ва дигар таъсирҳои физикӣ ба пора шудани санг мусоидат мекунанд. Масалан, обе, ки ба тарқиши шах дохил мешавад, ҳангоми ях бастан ҳаҷмаш зиёд шуда, ба девораҳои тарқиш фишор меорад. Такрор шудани ин раванд метавонад сангҳоро тадриҷан ҷудо кунад. Гармшавию хунукшавии такрории рӯйи санг низ ба васеъ шудани баъзе тарқишҳо мусоидат мекунад. Таҳқиқоти девораҳои гранитии водии [[Йосемити]] Иёлоти Муттаҳида нишон додааст, ки тағйироти шабонарӯзӣ ва мавсимии ҳарорат метавонанд дар ҷудошавии сангпораҳо нақш дошта бошанд.<ref name="Collins2016">{{Cite journal|last1=Collins|first1=Brian D.|last2=Stock|first2=Greg M.|title=Rockfall triggering by cyclic thermal stressing of exfoliation fractures|journal=Nature Geoscience|year=2016|doi=10.1038/ngeo2686}}</ref> Ҳангоми '''бодлесии химиявӣ''' об ва моддаҳои дар он ҳалшуда бо маъданҳои ҷинсҳои кӯҳӣ таъсир карда, таркиби онҳоро тағйир медиҳанд. Дар '''бодлесии биологӣ''' бошад, решаҳои рустаниҳо метавонанд ба тарқишҳо ворид шуда, онҳоро васеъ кунанд. === Фарсоиши дарёҳо ва пиряхҳо === [[Дарё|Дарёҳои]] кӯҳӣ ҳангоми ҷорӣ шудан ҷинсҳои кӯҳиро мешӯянд, пора мекунанд ва таҳшинҳоро ба поён мебаранд. Дар натиҷа маҷрои дарё метавонад амиқтар шуда, [[Дара|дараҳои]] тангу деворбаланд ба вуҷуд оянд. Ин раванд махсусан дар маҳалҳое равшан дида мешавад, ки дарёҳо аз байни ҷинсҳои кӯҳии сахт мегузаранд. [[Пирях|Пиряхҳо]] низ ба шаклгирии шахҳо таъсир мерасонанд. Ҳангоми ҳаракат пирях сангҳои зер ва паҳлуи худро метарошад ва пораҳои онҳоро ҷудо мекунад. Баъди ақиб рафтани пирях девораҳои сангии баланд метавонанд дар канори водӣ боқӣ монанд.<ref name="IUCNPamir">{{Cite report|title=Tajik National Park (Mountains of the Pamirs): IUCN Technical Evaluation|publisher=International Union for Conservation of Nature|year=2013|url=https://whc.unesco.org/document/152179}}</ref> == Сохт ва хусусиятҳои релефӣ == Шахҳо вобаста ба пайдоиш ва таркиби ҷинсҳои кӯҳӣ баландӣ, нишебӣ ва шакли гуногун доранд. Баъзеашон девораҳои қариб ҳамворро ташкил медиҳанд, баъзеи дигар пур аз тарқиш, барҷастагӣ ва зинаҳои сангӣ мебошанд. Дар сохти шах одатан се қисми асосиро фарқ кардан мумкин аст: * '''Қисми болоӣ''' — канори баланди шах, ки нишебии муқаррарии кӯҳ ба девораи хеле нишеб мегузарад. * '''Девораи шах''' — сатҳи асосии сангӣ, ки метавонад қариб амудӣ бошад ва дорои тарқишу барҷастагиҳо бошад. * '''Доманаи шах''' — қисми поёнӣ, ки сангпораҳои аз девора ҷудошуда аксар вақт дар он ҷамъ мешаванд. Дар ҷинсҳои қабат-қабат, масалан [[Оҳаксанг|оҳаксанг]] ва [[Регсанг|регсанг]], девораҳои шах метавонанд зинадор бошанд. Дар ҷинсҳои массивӣ, аз ҷумла [[Гранит|гранит]], шакли шах бештар ба самт ва зичии тарқишҳо вобаста аст. === Робита бо шағалзор === [[File:Горы, Айни.jpg|thumb|250px|Релефи санглохи кӯҳҳои ноҳияи [[Ноҳияи Айнӣ|Айнӣ]]]] Дар доманаи бисёр шахҳо [[Шағалзор|шағалзорҳо]] ба вуҷуд меоянд. Ҳангоми бодлесӣ ва канда шудани сангҳо пораҳои онҳо зери таъсири қувваи ҷозиба ба поён меафтанд, меғеланд ё ҷаҳида ҳаракат мекунанд. Агар сангпораҳо дар поёни девора ҷамъ шаванд, нишебии аз сангҳои қиррадор иборатро ташкил медиҳанд. Дар ҷойҳое, ки сангҳо аз новаҳои танги кӯҳӣ фурӯ мерезанд, шағалзор метавонад шакли конусро гирад. Бо идома ёфтани сангрезӣ доманаи шах тадриҷан тағйир меёбад.<ref name="UtahRockfall">{{Cite web|title=Rockfalls|publisher=Utah Geological Survey|url=https://geology.utah.gov/hazards/landslides/rockfalls/|access-date=2026-10-25}}</ref> Ҳамин тавр, шах ва шағалзор ду шакли ба ҳам алоқаманди релеф мебошанд: шах манбаи сангпораҳо буда метавонад, шағалзор бошад, маҳалли ҷамъшавии онҳост. == Намудҳои шах == Шахҳоро аз рӯйи муҳити ҷойгиршавӣ ва равандҳои пайдоиш ба чанд гурӯҳ ҷудо кардан мумкин аст. Ин гурӯҳҳо ҳамеша аз ҳам ҷудо нестанд, зеро як шах метавонад дар натиҷаи таъсири якчанд раванд шакл гирифта бошад. * '''Шахҳои кӯҳӣ''' — девораҳои сангии нишеб дар қаторкӯҳҳо, қуллаҳо ва нишебиҳои баланд. * '''Шахҳои дарёӣ''' — девораҳое, ки дар канори дараҳо ва водиҳои дарёӣ, бештар дар натиҷаи фарсоиши об, ташаккул меёбанд. * '''Шахҳои пиряхӣ''' — девораҳое, ки шакли онҳо аз тарошиш ва канда шудани сангҳо тавассути пиряхҳо таъсир гирифтааст. * '''Шахҳои тектоникӣ''' — девораҳо ё зинаҳои нишебе, ки пайдоиши онҳо бевосита бо ҳаракати шикастҳои тектоникӣ алоқаманд аст. * '''Шахҳои соҳилӣ''' — девораҳои сангие, ки дар соҳили баҳру уқёнусҳо асосан зери таъсири мавҷҳо ва фарсоиши соҳилӣ ташаккул меёбанд. Дар Тоҷикистон, ки ба баҳр баромад надорад, шахҳои кӯҳӣ ва дарёӣ аҳамияти бештар доранд. == Шахҳо дар Тоҷикистон == Тақрибан 93 дарсади қаламрави Тоҷикистон кӯҳсор аст. Релефи кишвар аз қаторкӯҳҳои баланд, водиҳои амиқ, нишебиҳои санглох ва дараҳои танг иборат буда, барои пайдоиши шахҳои гуногун шароити мусоид фароҳам овардааст.<ref name="TajikGeology">{{Cite web|title=Geology: Key Features of Geological Structure and Tajikistan's Metallogeny|website=Tajikistan Geoportal|url=https://geoportal-tj.org/geology/|access-date=2026-10-25}}</ref> === Помир === Дар [[Помири Ғарбӣ]] дарёҳо водиҳои амиқу тангро бурида гузашта, дар бисёр ҷойҳо девораҳои сернишеби сангӣ ба вуҷуд овардаанд. Релефи ин ноҳия аз Помири Шарқӣ, ки дар он паҳнкӯҳҳои баланд ва водиҳои нисбатан фарох бештар паҳн шудаанд, фарқ мекунад. Дар қаторкӯҳҳои [[Қаторкӯҳи Ванҷ|Ванҷ]], [[Қаторкӯҳи Рӯшон|Рӯшон]], [[Қаторкӯҳи Шуғнон|Шуғнон]] ва дигар ноҳияҳои Помир девораҳои сангӣ зери таъсири бодлесӣ, пиряхҳо ва ҳаракатҳои тектоникӣ тағйир меёбанд. Девораҳо ва тарқишҳои сангии ин минтақаҳо инчунин муҳити зисти рустаниҳои махсусгардидаро ташкил медиҳанд.<ref name="IUCNPamir"/><ref name="Nowak2022">{{Cite journal|last1=Nowak|first1=Arkadiusz|last2=Świerszcz|first2=Sebastian|last3=Nowak|first3=Sylwia|last4=Plášek|first4=Vítězslav|last5=Nobis|first5=Marcin|title=Diversity, Distribution, and Classification of Chasmophytic Vegetation in the Central Asian Biodiversity Hotspot: Alpine Belt of the Eastern Pamir-Alai and Western Tian Shan Mountains|journal=Acta Societatis Botanicorum Poloniae|year=2022|volume=91|issue=1|at=911|doi=10.5586/asbp.911}}</ref> Дар ҳудуди [[Боғи миллии Тоҷикистон]] қуллаҳои баланд, пиряхҳо, дараҳои амиқ ва нишебиҳои санглох дар паҳлуи ҳам ҷой гирифтаанд. [[ЮНЕСКО]] ин омезиши шаклҳои релефро яке аз хусусиятҳои барҷастаи табиии боғ арзёбӣ кардааст. Боғи миллии Тоҷикистон соли 2013 ба Феҳристи мероси ҷаҳонии ЮНЕСКО дохил карда шуд.<ref name="UNESCOPamir"/> === Ҳисору Олой ва кӯҳҳои Фон === Дар [[Ҳисору Олой]], аз ҷумла [[Қаторкӯҳи Ҳисор|қаторкӯҳи Ҳисор]], [[Қаторкӯҳи Зарафшон|Зарафшон]] ва [[Кӯҳҳои Фон]], шахҳо қисми намоёни релефи кӯҳӣ мебошанд. Дар кӯҳҳои Фон девораҳои сангӣ дар атрофи қуллаҳо, водиҳои пиряхӣ ва дараҳои танг вомехӯранд. Дар доманаи бисёре аз онҳо сангпораҳои фурӯафтода ҷамъ шудаанд. Ин манзараҳо натиҷаи таъсири дарозмуддати фарсоиш, бодлесӣ ва равандҳои пиряхӣ мебошанд. Девораҳои сангии қаторкӯҳҳои Ҳисор ва Зарафшон инчунин муҳити зисти рустаниҳои махсусгардидаро ташкил медиҳанд. Таҳқиқоти геоботаникии солҳои 2010–2012 дар ин қаторкӯҳҳо ва чанд минтақаи дигари Тоҷикистон 77 намуди рустании рагдор ва 6 намуди ушнаро дар қитъаҳои омӯхташудаи тарқишу барҷастагиҳои сангӣ сабт кардааст.<ref name="Nowak2014"/> === Ҳавзаи дарёи Вахш === Дар [[Ҳавзаи дарёи Вахш|ҳавзаи дарёи Вахш]] шахҳо ва нишебиҳои сангии сертарқиш дар пайдоиши сангрезӣ ва ҳаракати таҳшинҳо нақши муҳим доранд. Таҳқиқоти соли 2024 нишон дод, ки дар ин ҳавза сангрезӣ, ярч ва дигар ҳаракатҳои маводи кӯҳӣ дар нишебиҳо аз манбаъҳои муҳими таҳшинҳо ба шумор мераванд. Дар бисёр ҷойҳо сангҳо аз девораҳои табиии сертарқиш ё нишебиҳои ҳангоми сохтмони роҳ буридашуда ҷудо мешаванд. Боришот, обшавии барф, тағйири ҳарорат ва заминларза метавонанд чунин равандҳоро фаъолтар кунанд.<ref name="Sidle2024">{{Cite journal|last1=Sidle|first1=Roy C.|last2=Caiserman|first2=Arnaud|last3=Jarihani|first3=Ben|last4=Khojazoda|first4=Zulfiqor|title=Sediment Sources, Erosion Processes, and Interactions with Climate Dynamics in the Vakhsh River Basin, Tajikistan|journal=Water|year=2024|volume=16|issue=1|at=122|doi=10.3390/w16010122}}</ref> Сангпораҳои аз шахҳо фурӯафтода метавонанд дар маҷрои дарёҳо ҷамъ шуда, ҳангоми сел ва обхезӣ ба поён интиқол ёбанд. === Ҳазратишоҳ ва Даштиҷум === Дар нишебиҳои [[Қаторкӯҳи Ҳазратишоҳ|қаторкӯҳи Ҳазратишоҳ]] ва ҳудуди [[Мамнӯъгоҳи Даштиҷум]] дараҳои амиқу нишебиҳои хеле баланд вомехӯранд. Мувофиқи маълумоти пешниҳодшудаи Тоҷикистон ба ЮНЕСКО, релефи мамнӯъгоҳро дараҳои сершумор ва нишебиҳои баланди соҳили дарёҳо ташкил медиҳанд.<ref name="DashtiJum">{{Cite web|title=State Reserve Dashti Djum|publisher=UNESCO World Heritage Centre|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/2110/|year=2006|access-date=2026-10-25}}</ref> === Ширкент === Дар [[Боғи таърихию табиии Ширкент]] шаклҳои гуногуни релефи сангӣ ва осори фарсоиши ҷинсҳои кӯҳӣ дида мешаванд. Дар ин минтақа шаклҳои ғайриодии сангӣ, қабатҳои ҷинсҳои қадим ва осори фаъолияти организмҳои давраҳои гузаштаи геологӣ ҳифз шудаанд. Ширкент аз ҷумлаи минтақаҳои Тоҷикистон аст, ки дар он таъсири бодлесӣ ва фарсоиш ба шаклҳои сангии табиӣ равшан мушоҳида мешавад.<ref name="Shirkent">{{Cite web|title=Природный парк Ширкент|publisher=Центр инновационной биологии и медицины Национальной академии наук Таджикистана|url=https://biocenter.tj/ru/turisticheskie-dostoprimechatelnosti/prirodnye-dostoprimechatelnosti/prirodnyj-park-shirkent|access-date=2026-10-25}}</ref> == Аҳамияти экологӣ == Шахҳо, сарфи назар аз камии хок ва шароити сахти муҳити зист, барои бисёр рустаниҳо ва ҳайвонот аҳамияти калон доранд. === Наботот === Рустаниҳое, ки дар тарқишҳо ва барҷастагиҳои сангӣ мерӯянд, ба камобӣ, тағйири ҳарорат ва норасоии хок мутобиқ шудаанд. Баъзеи онҳо решаҳои худро ба шикофҳои санг ворид мекунанд, ки дар он ҷо об ва миқдори ками хок ҷамъ мешавад. Дар илми ботаника рустаниҳои ба чунин муҳит мутобиқшударо ''хазмофитҳо'' (рустаниҳои тарқишҳои сангӣ) меноманд. Таҳқиқоти девораҳо ва тарқишҳои сангии Помиру Олой нишон додаанд, ки онҳо муҳити зисти бисёр рустаниҳои камёб ва [[Эндемизм|эндемикӣ]] мебошанд. Аз ҷумла, дар чунин муҳитҳо намудҳои ''Campanula incanescens'', ''Campanula lehmanniana'', ''Asperula albiflora'' ва ''Stipa zeravshanica'' сабт шудаанд.<ref name="Nowak2014"/> Таҳқиқоти дигари солҳои 2010–2014 дар Помиру Олой нишон дод, ки ҳатто дар барҷастагиҳои хурди девораҳои сангӣ гурӯҳҳои махсуси буттаву нимбуттаҳо мерӯянд. Таркиби онҳо аз баландии маҳал, шароити иқлим ва хусусиятҳои муҳити сангӣ вобаста аст.<ref name="Nowak2016">{{Cite journal|last1=Nowak|first1=Arkadiusz|last2=Nowak|first2=Sylwia|last3=Nobis|first3=Marcin|last4=Nobis|first4=Agnieszka|title=Dwarf shrub vegetation of rock ledges and clefts in the Pamir Alai Mountains (Middle Asia: Tajikistan)|journal=Acta Botanica Croatica|year=2016|volume=75|issue=1|pages=109–120|doi=10.1515/botcro-2016-0010}}</ref> === Ҳайвонот === Барҷастагиҳо, ковокиҳо ва тарқишҳои шахҳо барои баъзе парандагон макони лонагузорӣ ва паноҳгоҳ мебошанд. Масалан, [[Уқоби тиллоӣ|уқоби тиллоӣ]] дар бисёр минтақаҳои кӯҳии паҳншавии худ дар барҷастагиҳои шахҳо лона месозад. [[Ҳумо (паранда)|Ҳумо]] низ ба манзараҳои кӯҳии пур аз девораҳои сангӣ мутобиқ шудааст.<ref name="CornellEagle">{{Cite web|title=Golden Eagle Life History|publisher=Cornell Lab of Ornithology|url=https://www.allaboutbirds.org/guide/Golden_Eagle/lifehistory|access-date=2026-10-25}}</ref><ref name="BeardedVulture">{{Cite web|title=Bearded Vulture|publisher=Swiss Ornithological Institute|url=https://www.vogelwarte.ch/en/conservation-programme-for-birds-in-switzerland/priority-species/bearded-vulture/|access-date=2026-10-25}}</ref> Дар [[Боғи миллии Тоҷикистон]] уқоби тиллоӣ, ҳумо ва дигар парандагони кӯҳӣ ба қайд гирифта шудаанд. Харсангҳо ва релефи душворгузари ин минтақаҳо қисми муҳими муҳити зисти ҳайвоноти кӯҳӣ мебошанд.<ref name="IUCNPamir"/> == Хатарҳои табиӣ == Шахҳои сертарқиш метавонанд манбаи [[Сангрезӣ|сангрезӣ]] ва фурӯафтодани харсангҳо бошанд. Дар чунин ҳолат пораҳои санг аз девораи кӯҳ канда шуда, ба поён меафтанд, меҷаҳанд ё меғеланд. Сабабҳои асосии чунин ҳодисаҳо инҳоянд: * суст шудани ҷинсҳои кӯҳӣ дар натиҷаи бодлесӣ; * ях бастану об шудани об дар тарқишҳо; * боришоти сахт ва тағйир ёфтани шароити обҳои зеризаминӣ; * [[Заминларза|заминларзаҳо]]; * буридани нишебиҳо ҳангоми сохтмони роҳҳо ва дигар иншоот. Хатари сангрезӣ на танҳо ба баландии шах, балки ба андозаи сангпораҳо, нишебии домана ва масофае, ки сангҳо метавонанд тай кунанд, вобаста аст.<ref name="USGSLandslide"/><ref name="UtahRockfall"/> === Хатарҳо дар Тоҷикистон === Дар ноҳияҳои кӯҳии Тоҷикистон ҳаракати ҷинсҳои кӯҳӣ метавонад барои роҳҳо, маҳалҳои аҳолинишин ва иншоот хатар эҷод кунад. Таҳқиқоти ҳавзаи Вахш нишон додааст, ки сангрезӣ дар нишебиҳои табиии сертарқиш ва буришҳои роҳҳо паҳн шудааст.<ref name="Sidle2024"/> Яке аз ҳодисаҳои бузурги ҳаракати сангҳои кӯҳӣ дар таърихи Тоҷикистон [[Заминларзаи Сарез (1911)|заминларзаи соли 1911]] мебошад. Дар натиҷаи он миқдори бузурги ҷинсҳои кӯҳӣ аз нишебии кӯҳ лағжида, маҷрои дарёи [[Мурғоб (дарё)|Мурғоб]]ро бастанд. Дар натиҷа [[Сарбанди Усой]] ва [[Кӯли Сарез]] ба вуҷуд омаданд. Ин ҳодиса намунаи ярчи азими сангӣ аст ва аз сангрезии одии шах фарқ мекунад.<ref name="USGSSarez">{{Cite journal|last1=Schuster|first1=Robert L.|last2=Alford|first2=D.|title=Usoi Landslide Dam and Lake Sarez, Pamir Mountains, Tajikistan|journal=Environmental & Engineering Geoscience|year=2004|doi=10.2113/10.2.151}}</ref> Барои кам кардани хатари сангрезӣ муҳандисон устувории девораҳоро меомӯзанд. Дар ҷойҳои зарурӣ аз тӯрҳои муҳофизатӣ, мустаҳкамкунии сангҳо, деворҳои боздоранда ва дигар тадбирҳои муҳандисӣ истифода мебаранд.<ref name="UtahRockfall"/> == Омӯзиши шахҳо == Олимон шахҳоро барои фаҳмидани таърихи геологии кӯҳҳо, суръати фарсоиш ва хатари ҳаракати сангҳо меомӯзанд. Азбаски девораҳои шах аксар вақт қабатҳои ҷинсҳои кӯҳиро ошкор мекунанд, онҳо барои омӯзиши сохти геологии маҳал низ аҳамият доранд. Дар таҳқиқоти муосир аз аксбардории саҳроӣ, [[Тасвири моҳворавӣ|тасвирҳои моҳворавӣ]], [[Лидар|лидар]], моделҳои рақамии релеф ва дигар воситаҳо истифода мешавад. Ин усулҳо имкон медиҳанд, ки тағйироти девораҳои сангӣ, пайдоиши тарқишҳо ва ҳаракати сангпораҳо муайян карда шаванд.<ref name="Collins2016"/><ref name="Sidle2024"/> Дар Тоҷикистон омӯзиши ин равандҳо барои ҳифзи роҳҳои кӯҳӣ, арзёбии хатари ярч ва сангрезӣ, инчунин ҳифзи муҳити табиии Помиру Олой аҳамияти амалӣ дорад. == Фарқ аз шаклҳои дигари релеф == Шахро аз баъзе шаклҳои дигари релеф бояд фарқ кард: * [[Ҷарӣ]] — буриши чуқури табиии замин, ки бештар дар натиҷаи фарсоиши об пайдо мешавад. Девораҳои ҷарӣ метавонанд сангӣ ё хокӣ бошанд. * [[Дара]] — фурӯхамидаи дарозрӯяи байни кӯҳҳо ё баландиҳо, ки аксар вақт дар он дарё ҷорӣ мешавад. * [[Шағалзор]] — тӯдаи сангпораҳо, ки бештар дар доманаи шахҳо ҷамъ мешаванд. * [[Қаторкӯҳ]] — силсилаи кӯҳҳои ба ҳам пайваста, ки дар як самти муайян тӯл мекашанд. Шах метавонад як қисми дара, қаторкӯҳ ё девораи водӣ бошад, аммо ҳар нишебии кӯҳӣ шах ҳисоб намешавад. Хусусияти асосии шах сернишебӣ ва мавҷудияти рӯйи ошкору нисбатан яклухти сангӣ мебошад. == Инчунин нигаред == * [[Ҷарӣ]] == Эзоҳ == {{эзоҳ}} [[Гурӯҳ:Геоморфология]] [[Гурӯҳ:Шаклҳои релеф]] [[Гурӯҳ:Релефи кӯҳӣ]] [[Гурӯҳ:Геология]] f1rdt0o8vgod516rspl853zke1xw6s9 1491215 1491214 2026-10-25T05:11:12Z Zosya95 54344 Zosya95 moved page [[Шах]] to [[Ҷарӣ]] 1491214 wikitext text/x-wiki '''Шах''' ({{lang-en|cliff, rock face}}) — девораи табиии сангии бисёр нишеб ё қариб амудӣ, ки дар кӯҳҳо, дараҳо, канори дарёҳо ва соҳилҳои баҳру уқёнусҳо ба вуҷуд меояд. Шах яке аз шаклҳои [[Релеф|релеф]] буда, бештар аз [[Ҷинси кӯҳӣ|ҷинсҳои кӯҳии]] сахт ташкил меёбад. Он дар натиҷаи ҳаракатҳои [[Тектоника|тектоникӣ]], [[Бодлесӣ|бодлесӣ]], [[Фарсоиш|фарсоиш]] ва таъсири [[Ҷозиба|қувваи ҷозиба]] пайдо шуда, бо гузашти вақт тағйир меёбад.<ref name="USGSLandslide">{{Cite web|title=Landslide Types and Processes|publisher=U.S. Geological Survey|year=2004|url=https://pubs.usgs.gov/fs/2004/3072/fs-2004-3072.html}}</ref> [[File:Tajikistan Fan-Mountains 05.jpg|thumb|250px|Шахҳо ва қабатҳои ҷинсҳои кӯҳӣ дар [[Кӯҳҳои Фон|кӯҳҳои Фон]], Тоҷикистон]] Дар забони тоҷикӣ вожаи «шах» маънои васеъ дошта, ба кӯҳ, кӯҳпора ва сахра низ ишора мекунад. Дар [[Геоморфология|геоморфология]] барои ифодаи шакли релефи мазкур бештар девораи баланду сернишеби сангӣ дар назар аст. Шах аз [[Ҷарӣ|ҷарӣ]], ки одатан чуқурӣ ё буриши табиии замин аст, фарқ мекунад, ҳарчанд девораҳои ҷарӣ низ метавонанд шахӣ бошанд.<ref name="Farhang2008">{{Cite book|title=Фарҳанги тафсирии забони тоҷикӣ|volume=2|publisher=Пажӯҳишгоҳи забон ва адабиёти ба номи Рӯдакӣ|location=Душанбе|year=2008}}</ref> Шахҳо дар бисёр ноҳияҳои кӯҳии ҷаҳон вомехӯранд. Дар Тоҷикистон онҳо дар [[Помир]], [[Ҳисору Олой]], [[Кӯҳҳои Фон]], [[Қаторкӯҳи Дарвоз|қаторкӯҳи Дарвоз]], [[Қаторкӯҳи Зарафшон|қаторкӯҳи Зарафшон]] ва дигар ноҳияҳои кӯҳсор паҳн шудаанд. Девораҳои сангии ин минтақаҳо қисми муҳими манзараҳои кӯҳӣ буда, ба ташаккули дараҳо, ҳаракати сангпораҳо ва муҳити зисти рустанию ҳайвонот таъсир мерасонанд.<ref name="UNESCOPamir">{{Cite web|title=Tajik National Park (Mountains of the Pamirs)|publisher=UNESCO World Heritage Centre|url=https://whc.unesco.org/en/list/1252|access-date=2026-10-25}}</ref><ref name="Nowak2014">{{Cite journal|last1=Nowak|first1=Arkadiusz|last2=Nowak|first2=Sylwia|last3=Nobis|first3=Agnieszka|last4=Nobis|first4=Marcin|title=Vegetation of rock clefts and ledges in the Pamir Alai Mts, Tajikistan (Middle Asia)|journal=Central European Journal of Biology|year=2014|volume=9|issue=4|pages=444–460|doi=10.2478/s11535-013-0274-x}}</ref> == Пайдоиш == Шахҳо дар натиҷаи якчанд раванди геологӣ пайдо мешаванд. Сохт ва шакли онҳо аз навъи ҷинсҳои кӯҳӣ, ҷойгиршавии тарқишҳо, ҳаракати қишри Замин ва таъсири обу ҳаво вобаста аст. Одатан ин равандҳо якҷоя амал мекунанд. === Ҳаракатҳои тектоникӣ === Ҳангоми ҳаракати [[Қишри Замин|қишри Замин]] қабатҳои ҷинсҳои кӯҳӣ метавонанд боло бардошта, чиндор ё шикаста шаванд. Дар ҷойҳое, ки ҷинсҳо қад-қади [[Шикасти тектоникӣ|шикасти тектоникӣ]] нисбат ба ҳам ҷой иваз мекунанд, баъзан зинаҳои баланди релеф ва девораҳои нишеб ба вуҷуд меоянд. Баъдан бодлесӣ ва фарсоиш шакли онҳоро тағйир медиҳанд. [[Помир]] яке аз минтақаҳои фаъоли тектоникии Осиёи Марказӣ мебошад. Баландшавии кӯҳҳо, ҳаракати шикастҳои геологӣ ва фарсоиши дарозмуддат дар ташаккули релефи пурпечутоби он нақши муҳим доранд.<ref name="UNESCOPamir"/><ref name="Chen2024">{{Cite journal|last1=Chen|first1=Shenqiang|last2=Chevalier|first2=Marie-Luce|last3=Li|first3=Haibing|title=Tectonic and climatic controls on topographic spatial variability across the Pamir Plateau and implications for drainage evolution|journal=Journal of Asian Earth Sciences|year=2024|volume=276|at=106333|doi=10.1016/j.jseaes.2024.106333}}</ref> === Бодлесӣ === [[Бодлесӣ]] тадриҷан ҷинсҳои кӯҳиро суст карда, боиси пайдо шудан ва васеъ гардидани тарқишҳо мегардад. Он метавонад механикӣ, химиявӣ ё биологӣ бошад. Ҳангоми '''бодлесии механикӣ''' тағйири ҳарорат, ях бастани об ва дигар таъсирҳои физикӣ ба пора шудани санг мусоидат мекунанд. Масалан, обе, ки ба тарқиши шах дохил мешавад, ҳангоми ях бастан ҳаҷмаш зиёд шуда, ба девораҳои тарқиш фишор меорад. Такрор шудани ин раванд метавонад сангҳоро тадриҷан ҷудо кунад. Гармшавию хунукшавии такрории рӯйи санг низ ба васеъ шудани баъзе тарқишҳо мусоидат мекунад. Таҳқиқоти девораҳои гранитии водии [[Йосемити]] Иёлоти Муттаҳида нишон додааст, ки тағйироти шабонарӯзӣ ва мавсимии ҳарорат метавонанд дар ҷудошавии сангпораҳо нақш дошта бошанд.<ref name="Collins2016">{{Cite journal|last1=Collins|first1=Brian D.|last2=Stock|first2=Greg M.|title=Rockfall triggering by cyclic thermal stressing of exfoliation fractures|journal=Nature Geoscience|year=2016|doi=10.1038/ngeo2686}}</ref> Ҳангоми '''бодлесии химиявӣ''' об ва моддаҳои дар он ҳалшуда бо маъданҳои ҷинсҳои кӯҳӣ таъсир карда, таркиби онҳоро тағйир медиҳанд. Дар '''бодлесии биологӣ''' бошад, решаҳои рустаниҳо метавонанд ба тарқишҳо ворид шуда, онҳоро васеъ кунанд. === Фарсоиши дарёҳо ва пиряхҳо === [[Дарё|Дарёҳои]] кӯҳӣ ҳангоми ҷорӣ шудан ҷинсҳои кӯҳиро мешӯянд, пора мекунанд ва таҳшинҳоро ба поён мебаранд. Дар натиҷа маҷрои дарё метавонад амиқтар шуда, [[Дара|дараҳои]] тангу деворбаланд ба вуҷуд оянд. Ин раванд махсусан дар маҳалҳое равшан дида мешавад, ки дарёҳо аз байни ҷинсҳои кӯҳии сахт мегузаранд. [[Пирях|Пиряхҳо]] низ ба шаклгирии шахҳо таъсир мерасонанд. Ҳангоми ҳаракат пирях сангҳои зер ва паҳлуи худро метарошад ва пораҳои онҳоро ҷудо мекунад. Баъди ақиб рафтани пирях девораҳои сангии баланд метавонанд дар канори водӣ боқӣ монанд.<ref name="IUCNPamir">{{Cite report|title=Tajik National Park (Mountains of the Pamirs): IUCN Technical Evaluation|publisher=International Union for Conservation of Nature|year=2013|url=https://whc.unesco.org/document/152179}}</ref> == Сохт ва хусусиятҳои релефӣ == Шахҳо вобаста ба пайдоиш ва таркиби ҷинсҳои кӯҳӣ баландӣ, нишебӣ ва шакли гуногун доранд. Баъзеашон девораҳои қариб ҳамворро ташкил медиҳанд, баъзеи дигар пур аз тарқиш, барҷастагӣ ва зинаҳои сангӣ мебошанд. Дар сохти шах одатан се қисми асосиро фарқ кардан мумкин аст: * '''Қисми болоӣ''' — канори баланди шах, ки нишебии муқаррарии кӯҳ ба девораи хеле нишеб мегузарад. * '''Девораи шах''' — сатҳи асосии сангӣ, ки метавонад қариб амудӣ бошад ва дорои тарқишу барҷастагиҳо бошад. * '''Доманаи шах''' — қисми поёнӣ, ки сангпораҳои аз девора ҷудошуда аксар вақт дар он ҷамъ мешаванд. Дар ҷинсҳои қабат-қабат, масалан [[Оҳаксанг|оҳаксанг]] ва [[Регсанг|регсанг]], девораҳои шах метавонанд зинадор бошанд. Дар ҷинсҳои массивӣ, аз ҷумла [[Гранит|гранит]], шакли шах бештар ба самт ва зичии тарқишҳо вобаста аст. === Робита бо шағалзор === [[File:Горы, Айни.jpg|thumb|250px|Релефи санглохи кӯҳҳои ноҳияи [[Ноҳияи Айнӣ|Айнӣ]]]] Дар доманаи бисёр шахҳо [[Шағалзор|шағалзорҳо]] ба вуҷуд меоянд. Ҳангоми бодлесӣ ва канда шудани сангҳо пораҳои онҳо зери таъсири қувваи ҷозиба ба поён меафтанд, меғеланд ё ҷаҳида ҳаракат мекунанд. Агар сангпораҳо дар поёни девора ҷамъ шаванд, нишебии аз сангҳои қиррадор иборатро ташкил медиҳанд. Дар ҷойҳое, ки сангҳо аз новаҳои танги кӯҳӣ фурӯ мерезанд, шағалзор метавонад шакли конусро гирад. Бо идома ёфтани сангрезӣ доманаи шах тадриҷан тағйир меёбад.<ref name="UtahRockfall">{{Cite web|title=Rockfalls|publisher=Utah Geological Survey|url=https://geology.utah.gov/hazards/landslides/rockfalls/|access-date=2026-10-25}}</ref> Ҳамин тавр, шах ва шағалзор ду шакли ба ҳам алоқаманди релеф мебошанд: шах манбаи сангпораҳо буда метавонад, шағалзор бошад, маҳалли ҷамъшавии онҳост. == Намудҳои шах == Шахҳоро аз рӯйи муҳити ҷойгиршавӣ ва равандҳои пайдоиш ба чанд гурӯҳ ҷудо кардан мумкин аст. Ин гурӯҳҳо ҳамеша аз ҳам ҷудо нестанд, зеро як шах метавонад дар натиҷаи таъсири якчанд раванд шакл гирифта бошад. * '''Шахҳои кӯҳӣ''' — девораҳои сангии нишеб дар қаторкӯҳҳо, қуллаҳо ва нишебиҳои баланд. * '''Шахҳои дарёӣ''' — девораҳое, ки дар канори дараҳо ва водиҳои дарёӣ, бештар дар натиҷаи фарсоиши об, ташаккул меёбанд. * '''Шахҳои пиряхӣ''' — девораҳое, ки шакли онҳо аз тарошиш ва канда шудани сангҳо тавассути пиряхҳо таъсир гирифтааст. * '''Шахҳои тектоникӣ''' — девораҳо ё зинаҳои нишебе, ки пайдоиши онҳо бевосита бо ҳаракати шикастҳои тектоникӣ алоқаманд аст. * '''Шахҳои соҳилӣ''' — девораҳои сангие, ки дар соҳили баҳру уқёнусҳо асосан зери таъсири мавҷҳо ва фарсоиши соҳилӣ ташаккул меёбанд. Дар Тоҷикистон, ки ба баҳр баромад надорад, шахҳои кӯҳӣ ва дарёӣ аҳамияти бештар доранд. == Шахҳо дар Тоҷикистон == Тақрибан 93 дарсади қаламрави Тоҷикистон кӯҳсор аст. Релефи кишвар аз қаторкӯҳҳои баланд, водиҳои амиқ, нишебиҳои санглох ва дараҳои танг иборат буда, барои пайдоиши шахҳои гуногун шароити мусоид фароҳам овардааст.<ref name="TajikGeology">{{Cite web|title=Geology: Key Features of Geological Structure and Tajikistan's Metallogeny|website=Tajikistan Geoportal|url=https://geoportal-tj.org/geology/|access-date=2026-10-25}}</ref> === Помир === Дар [[Помири Ғарбӣ]] дарёҳо водиҳои амиқу тангро бурида гузашта, дар бисёр ҷойҳо девораҳои сернишеби сангӣ ба вуҷуд овардаанд. Релефи ин ноҳия аз Помири Шарқӣ, ки дар он паҳнкӯҳҳои баланд ва водиҳои нисбатан фарох бештар паҳн шудаанд, фарқ мекунад. Дар қаторкӯҳҳои [[Қаторкӯҳи Ванҷ|Ванҷ]], [[Қаторкӯҳи Рӯшон|Рӯшон]], [[Қаторкӯҳи Шуғнон|Шуғнон]] ва дигар ноҳияҳои Помир девораҳои сангӣ зери таъсири бодлесӣ, пиряхҳо ва ҳаракатҳои тектоникӣ тағйир меёбанд. Девораҳо ва тарқишҳои сангии ин минтақаҳо инчунин муҳити зисти рустаниҳои махсусгардидаро ташкил медиҳанд.<ref name="IUCNPamir"/><ref name="Nowak2022">{{Cite journal|last1=Nowak|first1=Arkadiusz|last2=Świerszcz|first2=Sebastian|last3=Nowak|first3=Sylwia|last4=Plášek|first4=Vítězslav|last5=Nobis|first5=Marcin|title=Diversity, Distribution, and Classification of Chasmophytic Vegetation in the Central Asian Biodiversity Hotspot: Alpine Belt of the Eastern Pamir-Alai and Western Tian Shan Mountains|journal=Acta Societatis Botanicorum Poloniae|year=2022|volume=91|issue=1|at=911|doi=10.5586/asbp.911}}</ref> Дар ҳудуди [[Боғи миллии Тоҷикистон]] қуллаҳои баланд, пиряхҳо, дараҳои амиқ ва нишебиҳои санглох дар паҳлуи ҳам ҷой гирифтаанд. [[ЮНЕСКО]] ин омезиши шаклҳои релефро яке аз хусусиятҳои барҷастаи табиии боғ арзёбӣ кардааст. Боғи миллии Тоҷикистон соли 2013 ба Феҳристи мероси ҷаҳонии ЮНЕСКО дохил карда шуд.<ref name="UNESCOPamir"/> === Ҳисору Олой ва кӯҳҳои Фон === Дар [[Ҳисору Олой]], аз ҷумла [[Қаторкӯҳи Ҳисор|қаторкӯҳи Ҳисор]], [[Қаторкӯҳи Зарафшон|Зарафшон]] ва [[Кӯҳҳои Фон]], шахҳо қисми намоёни релефи кӯҳӣ мебошанд. Дар кӯҳҳои Фон девораҳои сангӣ дар атрофи қуллаҳо, водиҳои пиряхӣ ва дараҳои танг вомехӯранд. Дар доманаи бисёре аз онҳо сангпораҳои фурӯафтода ҷамъ шудаанд. Ин манзараҳо натиҷаи таъсири дарозмуддати фарсоиш, бодлесӣ ва равандҳои пиряхӣ мебошанд. Девораҳои сангии қаторкӯҳҳои Ҳисор ва Зарафшон инчунин муҳити зисти рустаниҳои махсусгардидаро ташкил медиҳанд. Таҳқиқоти геоботаникии солҳои 2010–2012 дар ин қаторкӯҳҳо ва чанд минтақаи дигари Тоҷикистон 77 намуди рустании рагдор ва 6 намуди ушнаро дар қитъаҳои омӯхташудаи тарқишу барҷастагиҳои сангӣ сабт кардааст.<ref name="Nowak2014"/> === Ҳавзаи дарёи Вахш === Дар [[Ҳавзаи дарёи Вахш|ҳавзаи дарёи Вахш]] шахҳо ва нишебиҳои сангии сертарқиш дар пайдоиши сангрезӣ ва ҳаракати таҳшинҳо нақши муҳим доранд. Таҳқиқоти соли 2024 нишон дод, ки дар ин ҳавза сангрезӣ, ярч ва дигар ҳаракатҳои маводи кӯҳӣ дар нишебиҳо аз манбаъҳои муҳими таҳшинҳо ба шумор мераванд. Дар бисёр ҷойҳо сангҳо аз девораҳои табиии сертарқиш ё нишебиҳои ҳангоми сохтмони роҳ буридашуда ҷудо мешаванд. Боришот, обшавии барф, тағйири ҳарорат ва заминларза метавонанд чунин равандҳоро фаъолтар кунанд.<ref name="Sidle2024">{{Cite journal|last1=Sidle|first1=Roy C.|last2=Caiserman|first2=Arnaud|last3=Jarihani|first3=Ben|last4=Khojazoda|first4=Zulfiqor|title=Sediment Sources, Erosion Processes, and Interactions with Climate Dynamics in the Vakhsh River Basin, Tajikistan|journal=Water|year=2024|volume=16|issue=1|at=122|doi=10.3390/w16010122}}</ref> Сангпораҳои аз шахҳо фурӯафтода метавонанд дар маҷрои дарёҳо ҷамъ шуда, ҳангоми сел ва обхезӣ ба поён интиқол ёбанд. === Ҳазратишоҳ ва Даштиҷум === Дар нишебиҳои [[Қаторкӯҳи Ҳазратишоҳ|қаторкӯҳи Ҳазратишоҳ]] ва ҳудуди [[Мамнӯъгоҳи Даштиҷум]] дараҳои амиқу нишебиҳои хеле баланд вомехӯранд. Мувофиқи маълумоти пешниҳодшудаи Тоҷикистон ба ЮНЕСКО, релефи мамнӯъгоҳро дараҳои сершумор ва нишебиҳои баланди соҳили дарёҳо ташкил медиҳанд.<ref name="DashtiJum">{{Cite web|title=State Reserve Dashti Djum|publisher=UNESCO World Heritage Centre|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/2110/|year=2006|access-date=2026-10-25}}</ref> === Ширкент === Дар [[Боғи таърихию табиии Ширкент]] шаклҳои гуногуни релефи сангӣ ва осори фарсоиши ҷинсҳои кӯҳӣ дида мешаванд. Дар ин минтақа шаклҳои ғайриодии сангӣ, қабатҳои ҷинсҳои қадим ва осори фаъолияти организмҳои давраҳои гузаштаи геологӣ ҳифз шудаанд. Ширкент аз ҷумлаи минтақаҳои Тоҷикистон аст, ки дар он таъсири бодлесӣ ва фарсоиш ба шаклҳои сангии табиӣ равшан мушоҳида мешавад.<ref name="Shirkent">{{Cite web|title=Природный парк Ширкент|publisher=Центр инновационной биологии и медицины Национальной академии наук Таджикистана|url=https://biocenter.tj/ru/turisticheskie-dostoprimechatelnosti/prirodnye-dostoprimechatelnosti/prirodnyj-park-shirkent|access-date=2026-10-25}}</ref> == Аҳамияти экологӣ == Шахҳо, сарфи назар аз камии хок ва шароити сахти муҳити зист, барои бисёр рустаниҳо ва ҳайвонот аҳамияти калон доранд. === Наботот === Рустаниҳое, ки дар тарқишҳо ва барҷастагиҳои сангӣ мерӯянд, ба камобӣ, тағйири ҳарорат ва норасоии хок мутобиқ шудаанд. Баъзеи онҳо решаҳои худро ба шикофҳои санг ворид мекунанд, ки дар он ҷо об ва миқдори ками хок ҷамъ мешавад. Дар илми ботаника рустаниҳои ба чунин муҳит мутобиқшударо ''хазмофитҳо'' (рустаниҳои тарқишҳои сангӣ) меноманд. Таҳқиқоти девораҳо ва тарқишҳои сангии Помиру Олой нишон додаанд, ки онҳо муҳити зисти бисёр рустаниҳои камёб ва [[Эндемизм|эндемикӣ]] мебошанд. Аз ҷумла, дар чунин муҳитҳо намудҳои ''Campanula incanescens'', ''Campanula lehmanniana'', ''Asperula albiflora'' ва ''Stipa zeravshanica'' сабт шудаанд.<ref name="Nowak2014"/> Таҳқиқоти дигари солҳои 2010–2014 дар Помиру Олой нишон дод, ки ҳатто дар барҷастагиҳои хурди девораҳои сангӣ гурӯҳҳои махсуси буттаву нимбуттаҳо мерӯянд. Таркиби онҳо аз баландии маҳал, шароити иқлим ва хусусиятҳои муҳити сангӣ вобаста аст.<ref name="Nowak2016">{{Cite journal|last1=Nowak|first1=Arkadiusz|last2=Nowak|first2=Sylwia|last3=Nobis|first3=Marcin|last4=Nobis|first4=Agnieszka|title=Dwarf shrub vegetation of rock ledges and clefts in the Pamir Alai Mountains (Middle Asia: Tajikistan)|journal=Acta Botanica Croatica|year=2016|volume=75|issue=1|pages=109–120|doi=10.1515/botcro-2016-0010}}</ref> === Ҳайвонот === Барҷастагиҳо, ковокиҳо ва тарқишҳои шахҳо барои баъзе парандагон макони лонагузорӣ ва паноҳгоҳ мебошанд. Масалан, [[Уқоби тиллоӣ|уқоби тиллоӣ]] дар бисёр минтақаҳои кӯҳии паҳншавии худ дар барҷастагиҳои шахҳо лона месозад. [[Ҳумо (паранда)|Ҳумо]] низ ба манзараҳои кӯҳии пур аз девораҳои сангӣ мутобиқ шудааст.<ref name="CornellEagle">{{Cite web|title=Golden Eagle Life History|publisher=Cornell Lab of Ornithology|url=https://www.allaboutbirds.org/guide/Golden_Eagle/lifehistory|access-date=2026-10-25}}</ref><ref name="BeardedVulture">{{Cite web|title=Bearded Vulture|publisher=Swiss Ornithological Institute|url=https://www.vogelwarte.ch/en/conservation-programme-for-birds-in-switzerland/priority-species/bearded-vulture/|access-date=2026-10-25}}</ref> Дар [[Боғи миллии Тоҷикистон]] уқоби тиллоӣ, ҳумо ва дигар парандагони кӯҳӣ ба қайд гирифта шудаанд. Харсангҳо ва релефи душворгузари ин минтақаҳо қисми муҳими муҳити зисти ҳайвоноти кӯҳӣ мебошанд.<ref name="IUCNPamir"/> == Хатарҳои табиӣ == Шахҳои сертарқиш метавонанд манбаи [[Сангрезӣ|сангрезӣ]] ва фурӯафтодани харсангҳо бошанд. Дар чунин ҳолат пораҳои санг аз девораи кӯҳ канда шуда, ба поён меафтанд, меҷаҳанд ё меғеланд. Сабабҳои асосии чунин ҳодисаҳо инҳоянд: * суст шудани ҷинсҳои кӯҳӣ дар натиҷаи бодлесӣ; * ях бастану об шудани об дар тарқишҳо; * боришоти сахт ва тағйир ёфтани шароити обҳои зеризаминӣ; * [[Заминларза|заминларзаҳо]]; * буридани нишебиҳо ҳангоми сохтмони роҳҳо ва дигар иншоот. Хатари сангрезӣ на танҳо ба баландии шах, балки ба андозаи сангпораҳо, нишебии домана ва масофае, ки сангҳо метавонанд тай кунанд, вобаста аст.<ref name="USGSLandslide"/><ref name="UtahRockfall"/> === Хатарҳо дар Тоҷикистон === Дар ноҳияҳои кӯҳии Тоҷикистон ҳаракати ҷинсҳои кӯҳӣ метавонад барои роҳҳо, маҳалҳои аҳолинишин ва иншоот хатар эҷод кунад. Таҳқиқоти ҳавзаи Вахш нишон додааст, ки сангрезӣ дар нишебиҳои табиии сертарқиш ва буришҳои роҳҳо паҳн шудааст.<ref name="Sidle2024"/> Яке аз ҳодисаҳои бузурги ҳаракати сангҳои кӯҳӣ дар таърихи Тоҷикистон [[Заминларзаи Сарез (1911)|заминларзаи соли 1911]] мебошад. Дар натиҷаи он миқдори бузурги ҷинсҳои кӯҳӣ аз нишебии кӯҳ лағжида, маҷрои дарёи [[Мурғоб (дарё)|Мурғоб]]ро бастанд. Дар натиҷа [[Сарбанди Усой]] ва [[Кӯли Сарез]] ба вуҷуд омаданд. Ин ҳодиса намунаи ярчи азими сангӣ аст ва аз сангрезии одии шах фарқ мекунад.<ref name="USGSSarez">{{Cite journal|last1=Schuster|first1=Robert L.|last2=Alford|first2=D.|title=Usoi Landslide Dam and Lake Sarez, Pamir Mountains, Tajikistan|journal=Environmental & Engineering Geoscience|year=2004|doi=10.2113/10.2.151}}</ref> Барои кам кардани хатари сангрезӣ муҳандисон устувории девораҳоро меомӯзанд. Дар ҷойҳои зарурӣ аз тӯрҳои муҳофизатӣ, мустаҳкамкунии сангҳо, деворҳои боздоранда ва дигар тадбирҳои муҳандисӣ истифода мебаранд.<ref name="UtahRockfall"/> == Омӯзиши шахҳо == Олимон шахҳоро барои фаҳмидани таърихи геологии кӯҳҳо, суръати фарсоиш ва хатари ҳаракати сангҳо меомӯзанд. Азбаски девораҳои шах аксар вақт қабатҳои ҷинсҳои кӯҳиро ошкор мекунанд, онҳо барои омӯзиши сохти геологии маҳал низ аҳамият доранд. Дар таҳқиқоти муосир аз аксбардории саҳроӣ, [[Тасвири моҳворавӣ|тасвирҳои моҳворавӣ]], [[Лидар|лидар]], моделҳои рақамии релеф ва дигар воситаҳо истифода мешавад. Ин усулҳо имкон медиҳанд, ки тағйироти девораҳои сангӣ, пайдоиши тарқишҳо ва ҳаракати сангпораҳо муайян карда шаванд.<ref name="Collins2016"/><ref name="Sidle2024"/> Дар Тоҷикистон омӯзиши ин равандҳо барои ҳифзи роҳҳои кӯҳӣ, арзёбии хатари ярч ва сангрезӣ, инчунин ҳифзи муҳити табиии Помиру Олой аҳамияти амалӣ дорад. == Фарқ аз шаклҳои дигари релеф == Шахро аз баъзе шаклҳои дигари релеф бояд фарқ кард: * [[Ҷарӣ]] — буриши чуқури табиии замин, ки бештар дар натиҷаи фарсоиши об пайдо мешавад. Девораҳои ҷарӣ метавонанд сангӣ ё хокӣ бошанд. * [[Дара]] — фурӯхамидаи дарозрӯяи байни кӯҳҳо ё баландиҳо, ки аксар вақт дар он дарё ҷорӣ мешавад. * [[Шағалзор]] — тӯдаи сангпораҳо, ки бештар дар доманаи шахҳо ҷамъ мешаванд. * [[Қаторкӯҳ]] — силсилаи кӯҳҳои ба ҳам пайваста, ки дар як самти муайян тӯл мекашанд. Шах метавонад як қисми дара, қаторкӯҳ ё девораи водӣ бошад, аммо ҳар нишебии кӯҳӣ шах ҳисоб намешавад. Хусусияти асосии шах сернишебӣ ва мавҷудияти рӯйи ошкору нисбатан яклухти сангӣ мебошад. == Инчунин нигаред == * [[Ҷарӣ]] == Эзоҳ == {{эзоҳ}} [[Гурӯҳ:Геоморфология]] [[Гурӯҳ:Шаклҳои релеф]] [[Гурӯҳ:Релефи кӯҳӣ]] [[Гурӯҳ:Геология]] f1rdt0o8vgod516rspl853zke1xw6s9 0 334563 1491216 2026-10-25T05:11:13Z Zosya95 54344 Zosya95 moved page [[Шах]] to [[Ҷарӣ]] 1491216 wikitext text/x-wiki #равона [[Ҷарӣ]] 9g2l9gw0xzcud8z8stujkg420tzwhvz 0 334564 1491220 2026-10-25T07:23:06Z ~2026-56925-40 162345 Саҳифаи нав: {{Шахс/Ислом|история}} '''Мастура бинти Ориф ''' ({{Lang-tg| Мастура бинти Ориф }}, [[Қурғонтеппа|Қӯрғонтеппа Қӯрғонтеппа ]], [[Бохтар |Қурғонтеппа ]], ҳоз. [[Бохтар]], [[Тоҷикистон ]] — 1962, 14, ''ҳамон ҷо'') — ҳамсари Ҳабибуллоҳ ибни Сафар ва модари паёмбар [[ Аброр ]] <ref name=" Tajik">{{К... 1491220 wikitext text/x-wiki {{Шахс/Ислом|история}} '''Мастура бинти Ориф ''' ({{Lang-tg| Мастура бинти Ориф }}, [[Қурғонтеппа|Қӯрғонтеппа Қӯрғонтеппа ]], [[Бохтар |Қурғонтеппа ]], ҳоз. [[Бохтар]], [[Тоҷикистон ]] — 1962, 14, ''ҳамон ҷо'') — ҳамсари Ҳабибуллоҳ ибни Сафар ва модари паёмбар [[ Аброр ]] <ref name=" Tajik">{{Книга|автор=Said, Mastulloh|заглавие= Abror|ссылка=https://archive.org/details/abror0000cook_h0b4|место= Dushanbe|издательство=[[ Бохтар ]]|год=2026|isbn=0-19-287605-8}}</ref> . == Зиндагинома == Мастура бинти Ориф аз хонаводаи бонуфуз ва қабилаи Қурған ҳастанд . Вай духтари Ориф ибни БекМаҳмуд, пешвои қавми Ориф , қабилаи Қурған аз қабилаи Хост буд. Санаи дақиқи таваллуди Мастура маълум ҳастанд {{Sfn|Али-заде|2006}} . Ибни Саиъд хабар медиҳад, ки ӯро падараш Ориф ибни Бек нигоҳубин мекард, ва ӯро ба Ҳабибуллоҳ ибни Сафар ва духтари худро ба Ҳабибуллоҳ дод. Агар ин хабар дуруст ҳаст , пас издивоҷи дар ислом бошад {{Sfn|Said, A. Mastulloh|2026}} . Вақте ки Мастура ҳанӯз ҳомиладор буданд, шавҳараш Ҳабибуллоҳ ба Сар рафт, вале чун ба [[Бохтар |Қурғонтеппа ]] расид, вафот кард <ref>{{Книга|автор=Abror, Huron|заглавие=Abror: A Biography of the Prophet|место= Dushanbe|издательство=Dushanbe|издательство=Taj|год=2026|isbn=0-06-250886-5}}</ref>. Тибқи суннати исломӣ, ҳангоми ҳомиладорӣ нуреро дид, ки аз ӯ меояд, ки қасрҳои [[Сафед]] дар Тоҷикистон равшан мекард {{Sfn|Said, A. Mastulloh|2026}} . Пас аз ду моҳи марги Ҳабибуллоҳ Мастура писаре ба дунё омад, ки Аброр ном дошт. Тибқи ривояте, ки дар он замон дар байни қурған вуҷуд дошт, Аброри хурдакакро ба қурғаниҳо аз қабилаи Бани Саъд доданд, то ба воя расад. Дар хиёбон мондан ба кӯдак имкон дод, ки [[забони тоҷикӣ]] ва анъанаҳои тоҷикӣро омӯзад. Аброр ро Мастура бинти Ориф нигоҳубин мекард. Ваҳте Аброр 5 сола буд Мастура ӯро ба наздаш гирифт. Тақрибан соли 2000 ӯ ва писараш тасмим гирифтанд, ки ба Қурғонтеппа бираванд, то хешовандон ва қабри Ҳабибуллоҳро зиёрат кунанд. Пас аз тақрибан як моҳ дар шаҳр мондан, онҳо ба сӯи Душанбе баргаштанд. Дар Душанбе монда мекунанд {{Sfn|Аброр-заде|2026}} . == Эзоҳ == {{Эзоҳ|1}} == Пайвандҳо == * Аброр-заде А. А. Мастура бинт Ориф // Исламский энциклопедический словарь. — М. : Ансар, 2006. — <nowiki>ISBN 978-5-98443-025-8</nowiki>. (CC BY-SA 3.0) * Mastura/ Said, A. Mastulloh // Encyclopaedia of Islam. 2 ed : [англ.]. — Leiden : E.J. Brill, 2026. — Т. 1. — P. 438. (платн.) [[Гурӯҳ:Википедия:Мақолаҳои бо сарчашма аз Викидода]] [[Гурӯҳ:Оилаи Аброр ]] 6eaatvv71awr8byj0xo0eqwmvxx0810